Tipiṭaka Translation

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

පදරූපසිද්ධි

ปทรูปสิทธิ

ගන්ථාරම්භ

การเริ่มต้นคัมภีร์

[ක]

[ก]

විසුද්ධසද්ධම්මසහස්සදීධිතිං[Pg.1],සුබුද්ධසම්බොධියුගන්ධරොදිතං;

තිබුද්ධඛෙත්තෙකදිවාකරං ජිනං,සධම්මසඞ්ඝං සිරසා’භිවන්දිය.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้า ผู้มีรัศมีคือพระสัทธรรมอันบริสุทธิ์นับพัน ผู้เสด็จขึ้นสู่ยอดเขายุคันธรคือพระสัมโพธิญาณที่ตรัสรู้ดีแล้ว ผู้เป็นดวงอาทิตย์ดวงเดียวในพุทธเกษตรทั้งสาม พร้อมทั้งพระสัทธรรมและพระสงฆ์ด้วยเศียรเกล้า

[ඛ]

[ข]

කච්චායනඤ්චාචරියං නමිත්වා,නිස්සාය කච්චායනවණ්ණනාදිං;

බාලප්පබොධත්ථමුජුං කරිස්සං,බ්‍යත්තං සුකණ්ඩං පදරූපසිද්ධිං.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระอาจารย์กัจจายนะแล้ว อาศัยคัมภีร์กัจจายนวัณณนาเป็นต้น จักทำคัมภีร์ปทรูปสิทธิอันชัดเจน มีกัณฑ์อันดี และสละสลวยนี้ เพื่อประโยชน์แก่การทำคนเขลาให้ตื่น

1. සන්ධිකණ්ඩ

๑. สนธิกัณฑ์

තත්ථ ජිනසාසනාධිගමස්ස අක්ඛරකොසල්ලමූලකත්තා තං සම්පාදෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං අභිධෙය්‍යප්පයොජනවාක්‍යමිදමුච්චතෙ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น เพื่อแสดงว่าการบรรลุพระศาสนาของพระชินเจ้ามีอักขรโกศลเป็นรากฐาน จึงควรบำเพ็ญอักขรโกศลนั้นให้ถึงพร้อม บทที่แสดงอภิเธยยะและปโยชนะนี้จึงถูกกล่าวขึ้น

1. අත්ථො අක්ඛරසඤ්ඤාතො.

๑. อรรถย่อมรู้ได้ด้วยอักขระ

යො කොචි ලොකියලොකුත්තරාදිභෙදො වචනත්ථො, සො සබ්බො අක්ඛරෙහෙව සඤ්ඤායතෙ. සිථිලධනිතාදිඅක්ඛරවිපත්තියඤ්හි අත්ථස්ස දුන්නයතා හොති, තස්මා [Pg.2] අක්ඛරකොසල්ලං බහූපකාරං බුද්ධවචනෙසු, එත්ථ පදානිපි අක්ඛරසන්නිපාතරූපත්තා අක්ඛරෙස්වෙව සඞ්ගය්හන්ති.

วจนัตถะใดๆ ที่มีประเภทเป็นโลกิยะและโลกุตตระเป็นต้น วจนัตถะนั้นทั้งหมด ย่อมรู้ได้ด้วยอักขระทั้งหลาย เพราะเมื่ออักขระวิบัติ มีอักขระหย่อนและอักขระหนักเป็นต้น ย่อมทำให้การเข้าใจอรรถคลาดเคลื่อนไป เพราะฉะนั้น อักขรโกศลจึงมีอุปการะมากในพระพุทธพจน์ทั้งหลาย ในที่นี้ แม้บททั้งหลายก็สงเคราะห์เข้าในอักขระทั้งหลายนั่นเอง เพราะมีรูปเป็นการประชุมกันของอักขระ

තස්මා අක්ඛරකොසල්ලං, සම්පාදෙය්‍ය හිතත්ථිකො;

උපට්ඨහං ගරුං සම්මා, උට්ඨානාදීහි පඤ්චහි.

เพราะฉะนั้น ผู้มุ่งประโยชน์พึงบำเพ็ญอักขรโกศลให้ถึงพร้อม ด้วยการอุปัฏฐากครูบาอาจารย์โดยชอบ ด้วยอาการ ๕ อย่าง มีการลุกขึ้นต้อนรับเป็นต้น

සඤ්ඤාවිධාන

สัญญาพิธาน (การกำหนดชื่อ)

තත්ථාදො තාව සද්දලක්ඛණෙ වොහාරවිඤ්ඤාපනත්ථං සඤ්ඤාවිධානමාරභීයතෙ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น ก่อนอื่น การกำหนดชื่อย่อมถูกเริ่มต้นขึ้น เพื่อให้รู้การใช้สอยในสัททลักขณะ

2. අක්ඛරාපාදයො එකචත්තාලීසං.

๒. อักขระมี อ เป็นต้น มี ๔๑ ตัว

අක්ඛරා අපි ආදයො එකචත්තාලීසං, තෙ ච ඛො ජිනවචනානුරූපා අකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා එකචත්තාලීසමත්තා වණ්ණා පච්චෙකං අක්ඛරා නාම හොන්ති. තං යථා – ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ඔ, ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං-ඉති අක්ඛරා.

อักขระทั้งหลายมี อ เป็นต้น มี ๔๑ ตัว อนึ่ง วรรณะทั้งหลายมี อ เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด มีจำนวน ๔๑ ตัว ซึ่งเป็นไปตามพระพุทธพจน์นั้น แต่ละตัวชื่อว่าอักขระ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ – ดังนี้ ชื่อว่าอักขระ

නක්ඛරන්තීති අක්ඛරා, අ ආදි යෙසං තෙ ආදයො. අකාරාදීනමනුක්කමො පනෙස ඨානාදික්කමසන්නිස්සිතො, තථා හි ඨානකරණප්පයතනෙහි වණ්ණා ජායන්තෙ, තත්ථ ඡ ඨානානි කණ්ඨතාලුමුද්ධදන්තඔට්ඨනාසිකාවසෙන.

อักษรทั้งหลาย ชื่อว่า อักขระ เพราะไม่แตกสลาย (นกฺขรนฺติ) อักษรทั้งหลายมี อ เป็นต้น ชื่อว่า อาทิ อนึ่ง ลำดับของอักษรมี อ เป็นต้นนี้ อาศัยลำดับของฐานเป็นต้น เพราะว่าวรรณะทั้งหลายย่อมเกิดด้วยฐาน กรณ์ และปยัตนะ ในบรรดาวรรณะเหล่านั้น ฐานมี ๖ อย่าง คือ คอ เพดาน ปุ่มเหงือก ฟัน ริมฝีปาก และจมูก

තත්ථ – අවණ්ණ කවග්ග හකාරා කණ්ඨජා.

ในบรรดาฐานเหล่านั้น – อวรรณะ กวรรค และ หการ เกิดที่คอ

ඉවණ්ණ චවග්ග යකාරා තාලුජා. ටවග්ග රකාර ළකාරා මුද්ධජා. තවග්ග ලකාර සකාරා දන්තජා. උවණ්ණ පවග්ගා ඔට්ඨජා. එකාරො කණ්ඨතාලුජො. ඔකාරො කණ්ඨොට්ඨජො.

อิวรรณะ จวรรค และ ยการ เกิดที่เพดาน ฏวรรค รการ และ ฬการ เกิดที่ปุ่มเหงือก ตวรรค ลการ และ สการ เกิดที่ฟัน อุวรรณะ ปวรรค เกิดที่ริมฝีปาก เอกาโร เกิดที่คอและเพดาน โอการ เกิดที่คอและริมฝีปาก

වකාරො [Pg.3] දන්තොට්ඨජො.

วการ เกิดที่ฟันและริมฝีปาก

නිග්ගහීතං නාසිකට්ඨානජං.

นิคคหิต เกิดที่ฐานจมูก

ඞ ඤ ණ න මා සකට්ඨානජා, නාසිකට්ඨානජා චාති.

ง ญ ณ น ม เกิดที่ฐานของตน และเกิดที่ฐานจมูกด้วย

හකාරං පඤ්චමෙහෙව, අන්තට්ඨාහි ච සංයුතං;

ඔරසන්ති වදන්තෙත්ථ, කණ්ඨජං තදසංයුතං.

ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า หการที่ประกอบกับอักษรวรรคที่ ๕ ทั้งหลาย และอักษรอันตั้งอยู่ในระหว่าง (ย ร ล ว) เป็นโอรส (เกิดจากอก) ส่วนหการที่ไม่ประกอบด้วยอักษรเหล่านั้น เกิดที่คอ

කරණං ජිව්හාමජ්ඣං තාලුජානං, ජිව්හොපග්ගං මුද්ධජානං, ජිව්හාග්ගං දන්තජානං, සෙසා සකට්ඨානකරණා.

กรณ์ คือ กลางลิ้น สำหรับอักษรที่เกิดที่เพดาน, ถัดปลายลิ้นเข้าไป สำหรับอักษรที่เกิดที่ปุ่มเหงือก, ปลายลิ้น สำหรับอักษรที่เกิดที่ฟัน, ส่วนที่เหลือมีฐานของตนเป็นกรณ์

පයතනං සංවුතාදිකරණවිසෙසො. සංවුතත්තමකාරස්ස, විවටත්තං සෙසසරානං සකාරහකාරානඤ්ච, ඵුට්ඨං වග්ගානං, ඊසංඵුට්ඨං යරලවානන්ති.

ปยัตนะ คือ ความพยายามพิเศษในการทำ เช่น สังวุตตะเป็นต้น อการมีสังวุตตะ สระที่เหลือ สการ และ หการ มีวิวฏะ วรรคทั้งหลายมีผุฏฐะ ย ร ล ว มีอีสังผุฏฐะ

එවං ඨානකරණප්පයතනසුතිකාලභින්නෙසු අක්ඛරෙසු සරා නිස්සයා, ඉතරෙ නිස්සිතා. තත්ථ –

อักขระทั้งหลายที่ต่างกันด้วยฐาน กรณ์ ปยัตนะ และสุติกาล (ระยะเวลาในการออกเสียง) ดังนี้ สระเป็นนิสสยะ (ที่อาศัย) ส่วนอักขระที่เหลือเป็นนิสสิตะ (ผู้อาศัย) ในบรรดาอักขระเหล่านั้น –

නිස්සයාදො සරා වුත්තා, බ්‍යඤ්ජනා නිස්සිතා තතො;

වග්ගෙකජා බහුත්තාදො, තතො ඨානලහුක්කමා.

สระทั้งหลายถูกกล่าวว่าเป็นนิสสยะก่อน พยัญชนะทั้งหลายเป็นนิสสิตะหลังจากนั้น (พยัญชนะเหล่านั้นถูกกล่าว) ตามลำดับของฐานและลหุ เพราะความเป็นอักษรที่เกิดในวรรคเดียวกันและมีความเป็นอักษรมากเป็นต้น

වුත්තඤ්ච –

และท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘පඤ්චන්නං පන ඨානානං, පටිපාටිවසාපි ච;

නිස්සයාදිප්පභෙදෙහි, වුත්තො තෙසමනුක්කමො’’ති.

‘‘อนึ่ง ลำดับของอักษรเหล่านั้นถูกกล่าวไว้แล้ว โดยอาศัยลำดับของฐานทั้ง ๕ และโดยประเภทมีนิสสยะเป็นต้น’’

එකෙනාධිකා චත්තාලීසං එකචත්තාලීසං, එතෙන ගණනපරිච්ඡෙදෙන –

สี่สิบยิ่งด้วยหนึ่ง เป็นสี่สิบเอ็ด ด้วยการกำหนดจำนวนนี้ –

අධිකක්ඛරවන්තානි, එකතාලීසතො ඉතො;

න බුද්ධවචනානීති, දීපෙතාචරියාසභො.

พระอาจารย์ผู้ประเสริฐได้แสดงไว้ว่า อักษรที่เกินกว่า ๔๑ ตัวเหล่านี้ ไม่ใช่พุทธพจน์.

අපිග්ගහණං හෙට්ඨා වුත්තානං අපෙක්ඛාකරණත්ථං.

การถือเอาศัพท์ว่า อปิ เพื่อต้องการให้คำที่กล่าวไว้ข้างต้นมีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กัน.

3. තත්ථොදන්තා [Pg.4] සරා අට්ඨ.

๓. ในบรรดาอักษรเหล่านั้น สระ ๘ ตัว มี โอ เป็นที่สุด.

තත්ථ තෙසු අක්ඛරෙසු අකාරාදීසු ඔකාරන්තා අට්ඨ අක්ඛරා සරා නාම හොන්ති. තං යථා – අ ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ඔ-ඉති සරා.

ในบรรดาอักษรเหล่านั้น บรรดาอักษรมี อ เป็นต้น อักษร ๘ ตัว มี โอ เป็นที่สุด ชื่อว่า สระ. ตัวอย่างเช่น อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ เหล่านี้ชื่อว่าสระ.

ඔ අන්තො යෙසං තෙ ඔදන්තා, දකාරො සන්ධිජො, සරන්ති ගච්ඡන්තීති සරා, බ්‍යඤ්ජනෙ සාරෙන්තීතිපි සරා.

อักษรที่มี โอ เป็นที่สุด ชื่อว่า โอทันตะ, ท อักษร เป็นอักษรเกิดจากการสนธิ. อักษรที่แล่นไปได้ ชื่อว่า สระ, หรืออักษรที่ยังพยัญชนะให้แล่นไปได้ ก็ชื่อว่า สระ.

‘‘තත්ථා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ตตฺถา ตามมา.

4. ලහුමත්තා තයො රස්සා.

๔. สระ ๓ ตัว มีมาตราเบา ชื่อว่า รัสสะ.

තත්ථ අට්ඨසු සරෙසු ලහුමත්තා තයො සරා රස්සා නාම හොන්ති. තං යථා – අ ඉ උ-ඉති රස්සා.

ในบรรดาสระ ๘ ตัวนั้น สระ ๓ ตัวที่มีมาตราเบา ชื่อว่า รัสสะ. ตัวอย่างเช่น อ อิ อุ เหล่านี้ชื่อว่ารัสสะ.

ලහුකා මත්තා පමාණං යෙසං තෙ ලහුමත්තා, මත්තාසද්දො චෙත්ථ අච්ඡරාසඞ්ඝාතඅක්ඛිනිමීලනසඞ්ඛාතං කාලං වදති, තාය මත්තාය එකමත්තා රස්සා, ද්විමත්තා දීඝා, අඩ්ඪමත්තා බ්‍යඤ්ජනා. ලහුග්ගහණඤ්චෙත්ථ ඡන්දසි දියඩ්ඪමත්තස්සාපි ගහණත්ථං. රස්සකාලයොගතො රස්සා, රස්සකාලවන්තො වා රස්සා.

อักษรที่มีมาตราเบาเป็นประมาณ ชื่อว่า ลหุมัตตะ. ในที่นี้ คำว่า มาตรา หมายถึงกาลเวลาที่นับด้วยการดีดนิ้วและกะพริบตา. ด้วยมาตรานั้น สระที่มี ๑ มาตรา ชื่อว่า รัสสะ, มี ๒ มาตรา ชื่อว่า ทีฆะ, พยัญชนะมีครึ่งมาตรา. การถือเอาศัพท์ว่า ลหุ ในที่นี้ เพื่อต้องการรวมเอาอักษรที่มี ๑ มาตราครึ่งในฉันท์ด้วย. อักษรที่ประกอบด้วยกาลของรัสสะ ชื่อว่า รัสสะ, หรืออักษรที่มีกาลของรัสสะ ชื่อว่า รัสสะ.

සරරස්සග්ගහණානි ච වත්තන්තෙ.

การถือเอาบทว่า สระ และ รัสสะ ตามมา.

5. අඤ්ඤෙ දීඝා.

๕. สระที่เหลือ ชื่อว่า ทีฆะ.

තත්ථ අට්ඨසු සරෙසු රස්සෙහි අඤ්ඤෙ ද්විමත්තා පඤ්ච සරා දීඝා නාම හොන්ති. තං යථා – ආ ඊ ඌ එ ඔ-ඉති දීඝා.

ในบรรดาสระ ๘ ตัวนั้น สระ ๕ ตัวที่เหลือจากรัสสะ มี ๒ มาตรา ชื่อว่า ทีฆะ. ตัวอย่างเช่น อา อี อู เอ โอ เหล่านี้ชื่อว่าทีฆะ.

අඤ්ඤග්ගහණං දියඩ්ඪමත්තිකානම්පි සඞ්ගහණත්ථං. දීඝකාලෙ නියුත්තා, තබ්බන්තො වා දීඝා. ක්වචි සංයොගපුබ්බා එකාරොකාරා රස්සා ඉව වුච්චන්තෙ. යථා – එත්ථ, සෙය්‍යො, ඔට්ඨො, සොත්ථි. ක්වචීති කිං? මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ. පුත්තො ත්‍යාහං මහාරාජ.

การถือเอาศัพท์ว่า อัญญะ เพื่อต้องการสงเคราะห์เอาอักษรที่มี ๑ มาตราครึ่งด้วย. อักษรที่ประกอบในกาลของทีฆะ หรืออักษรที่มีกาลของทีฆะนั้น ชื่อว่า ทีฆะ. ในบางอุทาหรณ์ สระ เอ และ โอ ที่อยู่หน้าพยัญชนะสังโยค ท่านเรียกว่าเป็นเสมือนรัสสะ. เช่น เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ. คำว่า กวจิ (ในบางอุทาหรณ์) มีประโยชน์อย่างไร? เช่น มํ เจ ตฺวํ นิกฺขณํ วเน, ปุตฺโต ตฺยาหํ มหาราช.

6. දුම්හි [Pg.5] ගරු.

๖. เมื่อมีพยัญชนะสังโยคอยู่เบื้องหลัง (สระหน้า) ชื่อว่า ครุ.

ද්වින්නං සමූහො දු, තස්මිං දුම්හි. සංයොගභූතෙ අක්ඛරෙ පරෙ යො පුබ්බො රස්සක්ඛරො, සො ගරුසඤ්ඤො හොති. යථා – දත්වා, හිත්වා, භුත්වා.

หมู่แห่งอักษรสองตัว ชื่อว่า ทุ, ในทุนั้น. เมื่อมีอักษรที่เป็นสังโยคอยู่เบื้องหลัง อักษรรัสสะที่อยู่ข้างหน้า ย่อมได้ชื่อว่า ครุ. เช่น ทตฺวา, หิตฺวา, ภุตฺวา.

‘‘ගරූ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ครุ ตามมา.

7. දීඝො ච.

๗. และสระทีฆะ (ก็ชื่อว่า ครุ).

දීඝො ච සරො ගරුසඤ්ඤො හොති. යථා – නාවා, නදී, වධූ, ද්වෙ, තයො. ගරුකතො අඤ්ඤො ‘‘ලහුකො’’ති වෙදිතබ්බො.

สระทีฆะย่อมได้ชื่อว่า ครุ. เช่น นาวา, นที, วธู, ทฺเว, ตโย. อักษรอื่นจากครุ พึงทราบว่าชื่อว่า ลหุ.

8. සෙසා බ්‍යඤ්ජනා.

๘. อักษรที่เหลือ ชื่อว่า พยัญชนะ.

ඨපෙත්වා අට්ඨ සරෙ සෙසා අඩ්ඪමත්තා අක්ඛරා කකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා තෙත්තිංස බ්‍යඤ්ජනා නාම හොන්ති. වුත්තෙහි අඤ්ඤෙ සෙසා. බ්‍යඤ්ජීයති එතෙහි අත්ථොති බ්‍යඤ්ජනා. තං යථා – ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං-ඉති බ්‍යඤ්ජනා. කකාරාදීස්වකාරො උච්චාරණත්ථො.

ยกเว้นสระ ๘ ตัว อักษรที่เหลือซึ่งมีครึ่งมาตรา มี ก อักษรเป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ๓๓ ตัว ชื่อว่า พยัญชนะ. คำว่า เสสา หมายถึง อักษรที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว. อรรถย่อมถูกทำให้ปรากฏชัดด้วยอักษรเหล่านี้ เพราะฉะนั้น อักษรเหล่านี้จึงชื่อว่า พยัญชนะ. ตัวอย่างเช่น ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ เหล่านี้ชื่อว่าพยัญชนะ. อ อักษร ใน ก อักษร เป็นต้น มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การออกเสียง.

‘‘බ්‍යඤ්ජනා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า พยัญชนะ ตามมา.

9. වග්ගා පඤ්චපඤ්චසො මන්තා.

๙. พยัญชนะที่มี ม เป็นที่สุด แบ่งเป็นพวกละ ๕ ตัว ชื่อว่า วรรค.

තෙසං ඛො බ්‍යඤ්ජනානං කකාරාදයො මකාරන්තා පඤ්චවීසති බ්‍යඤ්ජනා පඤ්චපඤ්චවිභාගෙන වග්ගා නාම හොන්ති. තං යථා – ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම-ඉති වග්ගා.

ในบรรดาพยัญชนะเหล่านั้น พยัญชนะ ๒๕ ตัว มี ก อักษรเป็นต้น มี ม อักษรเป็นที่สุด โดยการแบ่งเป็นพวกละ ๕ ตัว ชื่อว่า วรรค. ตัวอย่างเช่น ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม เหล่านี้ชื่อว่าวรรค.

තෙ පන පඨමක්ඛරවසෙන කවග්ගචවග්ගාදිවොහාරං ගතා, වග්ගොති සමූහො, තත්ථ පඤ්චපඤ්චවිභාගෙනාති වා පඤ්ච පඤ්ච එතෙසමත්ථීති [Pg.6] වා පඤ්චපඤ්චසො, මො අන්තො යෙසං තෙ මන්තා.

ก็พยัญชนะเหล่านั้น ถึงการเรียกว่า กวรรค จวรรค เป็นต้น ตามอำนาจของอักษรตัวแรก. คำว่า วรรค หมายถึง หมู่. ในสูตรนั้น คำว่า ปญฺจปญฺจโส หมายถึง โดยการแบ่งเป็นพวกละ ๕ หรือว่า อักษรเหล่านี้มีพวกละ ๕. อักษรที่มี ม เป็นที่สุด ชื่อว่า มันตะ.

10. අංඉති නිග්ගහීතං.

๑๐. อํ ชื่อว่า นิคคหิต.

අකාරො උච්චාරණත්ථො, ඉතිසද්දො පනානන්තරවුත්තනිදස්සනත්ථො, අංඉති යං අකාරතො පරං වුත්තං බින්දු, තං නිග්ගහීතං නාම හොති. රස්සස්සරං නිස්සාය ගය්හති, කරණං නිග්ගහෙත්වා ගය්හතීති වා නිග්ගහීතං.

อ อักษร (ใน อํ) มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การออกเสียง, ส่วน อิติ ศัพท์ มีไว้เพื่อแสดงสิ่งที่กล่าวไว้ในลำดับ. จุดที่ท่านกล่าวไว้หลัง อ อักษร ในคำว่า อํ นั้น ชื่อว่า นิคคหิต. นิคคหิตนั้น ชื่อว่า นิคคหิต เพราะถูกถือเอา (ออกเสียง) โดยอาศัยสระรัสสะ หรือเพราะถูกถือเอาโดยการกดฐานกรณ์ไว้.

කරණං නිග්ගහෙත්වාන, මුඛෙනාවිවටෙන යං;

වුච්චතෙ නිග්ගහීතන්ති, වුත්තං බින්දු සරානුගං.

จุดที่ไปตามหลังสระ ซึ่งท่านกล่าวโดยการกดฐานกรณ์ไว้ ด้วยปากที่ไม่ได้เปิดกว้างนั้น ท่านเรียกว่า นิคคหิต.

ඉධ අවුත්තානං පරසමඤ්ඤානම්පි පයොජනෙ සති ගහණත්ථං පරිභාසමාහ.

ในคัมภีร์นี้ เมื่อมีความจำเป็นต้องใช้ จึงกล่าวปริภาษาสูตรเพื่อถือเอาชื่อที่กำหนดโดยอาจารย์อื่นแม้ที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้.

11. පරසමඤ්ඤා පයොගෙ.

๑๑. ชื่อที่กำหนดโดยอาจารย์อื่น พึงใช้ในเมื่อมีการใช้.

යා ච පන පරස්මිං සක්කතගන්ථෙ, පරෙසං වා වෙය්‍යාකරණානං සමඤ්ඤා ඝොසාඝොසලොපසවණ්ණසංයොගලිඞ්ගාදිකා, තා පයොගෙ සති එත්ථාපි යුජ්ජන්තෙ.

อนึ่ง ชื่อที่กำหนดโดยอาจารย์อื่น เช่น โฆสะ อโฆสะ โลปะ สวรรณะ สังโยค ลิงค์ เป็นต้น ที่มีอยู่ในคัมภีร์สันสกฤตอื่น หรือของนักไวยากรณ์อื่นเหล่านั้น เมื่อมีความจำเป็นต้องใช้ ก็พึงนำมาใช้ในคัมภีร์นี้ด้วย.

පරස්මිං, පරෙසං වා සමඤ්ඤා පරසමඤ්ඤා, වෙය්‍යාකරණෙ, වෙය්‍යාකරණමධීතානං වා සමඤ්ඤාත්‍යත්ථො. පයුජ්ජනං පයොගො, විනියොගො.

ชื่อในคัมภีร์อื่น หรือชื่อของอาจารย์อื่น คือ ปรสมาญญา, หมายถึงชื่อในไวยากรณ์ หรือชื่อของผู้ที่ศึกษาไวยากรณ์. การประกอบ คือ ประโยค, การจัดวาง.

තත්ථ වග්ගානං පඨමදුතියා, සකාරො ච අඝොසා. වග්ගානං තතියචතුත්ථපඤ්චමා, ය ර ලව හ ළා චාති එකවීසති ඝොසා නාම.

ในบรรดาพยัญชนะเหล่านั้น พยัญชนะตัวที่ ๑ และที่ ๒ ของวรรค และ ส อักษร เป็นอโฆสะ. พยัญชนะตัวที่ ๓, ๔ และ ๕ ของวรรค และ ย ร ล ว ห ฬ รวม ๒๑ ตัว ชื่อว่า โฆสะ.

එත්ථ ච වග්ගානං දුතියචතුත්ථා ධනිතාතිපි වුච්චන්ති, ඉතරෙ සිථිලාති. විනාසො ලොපො. රස්සස්සරා සකදීඝෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං සවණ්ණා නාම, යෙ සරූපාතිපි වුච්චන්ති. සරානන්තරිතානි [Pg.7] බ්‍යඤ්ජනානි සංයොගො. ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ගං. විභත්‍යන්තං පදං. ඉච්චෙවමාදි.

ในที่นี้ พยัญชนะตัวที่ ๒ และที่ ๔ ของวรรค เรียกอีกอย่างว่า ธนิตะ, ส่วนที่เหลือเรียกว่า สิถิล. การหายไป คือ ลบ. สระเสียงสั้นกับสระเสียงยาวของตน เป็นสวรรณะซึ่งกันและกัน ซึ่งเรียกอีกอย่างว่า สรุปะ. พยัญชนะที่ไม่มีสระคั่น คือ สังโยค. ศัพท์ที่มีเนื้อความซึ่งเว้นจากธาตุ ปัจจัย และวิภัตติ ชื่อว่า ลิงค์. ศัพท์ที่มีวิภัตติเป็นที่สุด ชื่อว่า บท. ดังนี้เป็นต้น.

ඉති සඤ්ඤාවිධානං.

จบ วิธีการกำหนดชื่อ.

සරසන්ධිවිධාන

วิธีการสระสนธิ

අථ සරසන්ධි වුච්චතෙ.

บัดนี้ จะกล่าวถึงสระสนธิ.

ලොක අග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤා ඉන්ද්‍රියං, තීණි ඉමානි, නො හි එතං, භික්ඛුනී ඔවාදො, මාතු උපට්ඨානං, සමෙතු ආයස්මා, අභිභූ ආයතනං, ධනා මෙ අත්ථි, සබ්බෙ එව, තයො අස්සු ධම්මා, අසන්තො එත්ථ න දිස්සන්ති ඉතීධ සරාදිසඤ්ඤායං සබ්බසන්ධිකරණට්ඨානෙ බ්‍යඤ්ජනවියොජනත්ථං පරිභාසමාහ.

โลกอัคคปุคคโล, ปัญญินทริยัง, ตีณิอิมานิ, โนหิเอตัง, ภิกขุนีโอวาโท, มาตุอุปัฏฐานัง, สเมตุอายัสมา, อภิภูอายตนัง, ธนาเมอัตถิ, สัพเพเอวะ, ตโยอัสสุธัมมา, อสันโตเอตถะนะทิสสันติ ดังนี้ ในที่นี้ เพื่อแยกพยัญชนะในที่ที่พึงทำสนธิทั้งหมด ในการกำหนดชื่อสระเป็นต้น จึงกล่าวปริภาษานี้.

12. පුබ්බමධොඨිතමස්සරං සරෙන වියොජයෙ.

๑๒. พึงแยกพยัญชนะตัวหน้าซึ่งไม่มีสระและตั้งอยู่ข้างล่าง ออกจากสระ.

සරෙනාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං, සහයොගෙ වා, සන්ධිතබ්බෙ සරසහිතං පුබ්බබ්‍යඤ්ජනං අනතික්කමන්තො අධොඨිතමස්සරඤ්ච කත්වා සරතො වියොජයෙති සරතො බ්‍යඤ්ජනං වියොජෙතබ්බං. එත්ථ ච අස්සරග්ගහණසාමත්ථියෙන ‘‘බ්‍යඤ්ජන’’න්ති ලද්ධං.

บทว่า สเรนะ เป็นกรณวจนะในอรรถนิสสัคคะ (การแยกออก) หรือในอรรถสหโยคะ (การประกอบร่วม), เมื่อไม่ล่วงเลยพยัญชนะหน้าที่มีสระอยู่ ซึ่งพึงสนธิ และทำพยัญชนะที่ไม่มีสระและอยู่ข้างล่างให้แยกออกจากสระ คือ พึงแยกพยัญชนะออกจากสระ. ในที่นี้ ด้วยความสามารถของการรับเอาคำว่า อัสสระ (ไม่มีสระ) จึงได้คำว่า พยัญชนะ.

13. සරා සරෙ ලොපං.

๑๓. สระทั้งหลาย (หน้า) ย่อมถึงการลบ เมื่อสระ (หลัง) ตามหลัง.

සරා ඛො සබ්බෙපි සරෙ පරෙ ඨිතෙ ලොපං පප්පොන්ති. ලොපොති අදස්සනං අනුච්චාරණං. එත්ථ සරාති කාරියීනිද්දෙසො. බහුවචනං පනෙත්ථ එකෙකස්මිං සරෙ පරෙ බහූනං ලොපඤාපනත්ථං. සරෙති නිමිත්තනිද්දෙසො, නිමිත්තසත්තමී චායං, නිමිත්තොපාදානසාමත්ථියතො වණ්ණකාලබ්‍යවධානෙ සන්ධිකාරියං න හොති. ලොපන්ති කාරියනිද්දෙසො, ඉදං පන සුත්තං [Pg.8] උපරි පරලොපවිධානතො පුබ්බලොපවිධානන්ති දට්ඨබ්බං, එවං සබ්බත්ථ සත්තමීනිද්දෙසෙ පුබ්බස්සෙව විධි, න පරස්ස විධානන්ති වෙදිතබ්බං.

สระแม้ทั้งหมด ย่อมถึงการลบ เมื่อสระอื่นตั้งอยู่ข้างหลัง. คำว่า ลบ คือ การไม่ปรากฏ การไม่ออกเสียง. ในที่นี้ คำว่า สรา เป็นการแสดงถึงสิ่งที่ถูกกระทำ (การิยี). ส่วนพหูพจน์ในที่นี้ เพื่อให้รู้ว่ามีการลบสระได้หลายตัว เมื่อมีสระตัวหนึ่งอยู่ข้างหลัง. คำว่า สเร เป็นการแสดงถึงนิมิต (เหตุ), และนี่เป็นนิมิตสัตตมี, ด้วยความสามารถของการรับเอานิมิตนั้น การทำสนธิย่อมไม่เกิดขึ้นเมื่อมีวรรณะหรือกาลเวลาคั่นอยู่. คำว่า โลปัง เป็นการแสดงถึงสิ่งที่ถูกกระทำ (การิยะ), แต่สูตรนี้พึงทราบว่าเป็นวิธีลบสระหน้า เพราะมีวิธีลบสระหลังอยู่ในสูตรต่อไป. พึงทราบว่า ในการแสดงด้วยสัตตมีวิภัตติทุกแห่ง เป็นวิธีของสระหน้าเท่านั้น ไม่ใช่วิธีของสระหลัง.

‘‘අස්සරං, අධොඨිත’’න්ති ච වත්තතෙ, සිලිට්ඨකථනෙ පරිභාසමාහ.

บทว่า อัสสรัง และ อโธฐิตัง ตามมา, ในการกล่าวเชื่อมต่อ จึงกล่าวปริภาษานี้.

14. නයෙ පරං යුත්තෙ.

๑๔. พึงนำ (พยัญชนะ) ไปประกอบกับ (สระ) หลัง ในที่ที่สมควร.

සරරහිතං ඛො බ්‍යඤ්ජනං අධොඨිතං පරක්ඛරං නයෙ යුත්තෙ ඨානෙති පරනයනං කාතබ්බං. එත්ථ යුත්තග්ගහණං නිග්ගහීතනිසෙධනත්ථං, තෙන ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි ම’’න්තිආදීසු පරනයනසන්දෙහො න හොති.

พยัญชนะที่ไม่มีสระและตั้งอยู่ข้างล่าง พึงนำไปประกอบกับอักษรหลังในที่ที่สมควร คือ พึงทำการนำไปประกอบกับอักษรหลัง. ในที่นี้ การรับเอาคำว่า ยุตตะ เพื่อห้ามการนำนิคคหิตไปประกอบ. ด้วยเหตุนั้น ความสงสัยในการนำไปประกอบกับอักษรหลังในคำว่า อักโกจฉิ มัง อวธิ มัง เป็นต้น จึงไม่มี.

ලොකග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, තීණිමානි, නොහෙතං, භික්ඛුනොවාදො, මාතුපට්ඨානං, සමෙතායස්මා, අභිභායතනං, ධනා මත්ථි, සබ්බෙව, තයස්සු ධම්මා, අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති.

โลกัคคปุคคโล, ปัญญินทริยัง, ตีณิมานิ, โนเหตัง, ภิกขุโนวาโท, มาตุปัฏฐานัง, สเมตายัสมา, อภิภายตนัง, ธนามัตถิ, สัพเพวะ, ตยัสสุธัมมา, อสันเตตถะนะทิสสันติ.

යස්ස ඉදානි, සඤ්ඤා ඉති, ඡායා ඉව, කථා එව කා, ඉති අපි, අස්සමණී අසි, චක්ඛු ඉන්ද්‍රියං, අකතඤ්ඤූ අසි, ආකාසෙ ඉව, තෙ අපි, වන්දෙ අහං, සො අහං, චත්තාරො ඉමෙ, වසලො ඉති, මොග්ගල්ලානො ආසි බීජකො, පාතො එවාතීධ පුබ්බලොපෙ සම්පත්තෙ ‘‘සරෙ’’ති අධිකාරො, ඉධ පන ‘‘අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමො’’ති කත්වා ‘‘සරො, සරම්හා, ලොප’’න්ති ච වත්තමානෙ –

ยัสสะ อิทานิ, สัญญา อิติ, ฉายา อิวะ, กถา เอวะ กา, อิติ อะปิ, อัสสมณี อะสิ, จักขุ อินทริยัง, อกตัญญู อะสิ, อากาเส อิวะ, เต อะปิ, วันเท อะหัง, โส อะหัง, จัตตาโร อิเม, วสโล อิติ, โมคคัลลาโน อาสิ พีชะโก, ปาโต เอวะ ดังนี้ ในที่นี้ เมื่อการลบสระหน้าถึงพร้อมแล้ว บทว่า สเร เป็นบทที่ตามมา, แต่ในที่นี้ เมื่อทำบทว่า อัตถวสา วิภัตติวิปริณาโม (การผันวิภัตติไปตามอรรถ) แล้ว บทว่า สโร, สรมหา และ โลปัง ก็ตามมา –

15. වා පරො අසරූපා.

๑๕. สระหลัง ย่อมถึงการลบจากสระที่ไม่เหมือนกันบ้าง.

අසමානරූපම්හා සරම්හා පරො සරො ලොපං පප්පොති වා. සමානං රූපං අස්සාති සරූපො, න සරූපො අසරූපො, අසවණ්ණො[Pg.9]. යස්මා පන මරියාදායං, අභිවිධිම්හි ච වත්තමානො ආඋපසග්ගො විය වාසද්දො ද්විධා වත්තතෙ, කත්ථචි විකප්පෙ, කත්ථචි යථාවවත්ථිතරූපපරිග්ගහෙ, ඉධ පන පච්ඡිමෙ, තතො නිච්චමනිච්චමසන්තඤ්ච විධිමෙත්ථ වාසද්දො දීපෙති. ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං.

สระหลัง ย่อมถึงการลบจากสระที่มีรูปไม่เสมอกันบ้าง. สระที่มีรูปเหมือนกัน ชื่อว่า สรุปะ, สระที่ไม่ใช่สรุปะ ชื่อว่า อสรุปะ คือ อสวรรณะ. เพราะว่า บทว่า วา ย่อมเป็นไปสองนัย เหมือนอุปสัคคะ อา ที่เป็นไปในอรรถมริยาท (ขอบเขต) และอภิวิธิ (ความครอบคลุม), บางครั้งเป็นไปในอรรถวิกัปปะ (ทางเลือก), บางครั้งเป็นไปในการรับเอารูปที่กำหนดไว้แน่นอน, แต่ในที่นี้เป็นไปในนัยหลัง, ด้วยเหตุนั้น บทว่า วา ในที่นี้จึงแสดงถึงวิธีที่เป็นนิจจะ (แน่นอน) อนิจจะ (ไม่แน่นอน) และอสันตะ (ไม่ปรากฏ). พึงนำไปประกอบกับอักษรหลัง ตามบทว่า นเย ปรัง ยุตเต.

යස්සදානි යස්ස ඉදානි, සඤ්ඤාති සඤ්ඤා ඉති, ඡායාව ඡායා ඉව, කථාව කා කථා එව කා, ඉතීපි ඉති අපි, අස්සමණීසි අස්සමණී අසි. චක්ඛුන්ද්‍රිය මිති නිච්චං. අකතඤ්ඤූසි අකතඤ්ඤූ අසි, ආකාසෙව ආකාසෙ ඉව, තෙපි තෙ අපි, වන්දෙහං වන්දෙ අහං, සොහං සො අහං, චත්තාරොමෙ චත්තාරො ඉමෙ, වසලොති වසලො ඉති, මොග්ගල්ලානොසි බීජකො මොග්ගල්ලානො ආසි බීජකො, පාතොව පාතො එව.

ยัสสทานิ (ยัสสะ อิทานิ), สัญญัติ (สัญญา อิติ), ฉายาวะ (ฉายา อิวะ), กถาวะ กา (กถา เอวะ กา), อิตีปิ (อิติ อะปิ), อัสสมณีสิ (อัสสมณี อะสิ). จักขุนทริย มิติ นิจจัง. อกตัญญูสิ (อกตัญญู อะสิ), อากาเสวะ (อากาเส อิวะ), เตปิ (เต อะปิ), วันเทหัง (วันเท อะหัง), โสหัง (โส อะหัง), จัตตาโรเม (จัตตาโร อิเม), วสโลติ (วสโล อิติ), โมคคัลลาโนสิ พีชะโก (โมคคัลลาโน อาสิ พีชะโก), ปาโตวะ (ปาโต เอวะ).

ඉධ න භවති – පඤ්චින්ද්‍රියානි, සද්ධින්ද්‍රියං, සත්තුත්තමො, එකූනවීසති, යස්සෙතෙ, සුගතොවාදො, දිට්ඨාසවො, දිට්ඨොඝො, චක්ඛායතනං, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා ඉච්චාදි.

ในที่นี้ ไม่มีการทำสนธิในคำเหล่านี้ – ปัญจินทริยานิ, สัทธินทริยัง, สัตตุตตโม, เอกูนวีสติ, ยัสเสเต, สุคะโตวาโท, ทิฏฐาสโว, ทิฏโฐโฆ, จักขายตนัง, ตัง กุเตตถะ ลัพภา เป็นต้น.

භවති ච වවත්ථිතවිභාසාය.

และการทำสนธิย่อมมีได้ด้วยววัตถิตวิภาสา.

අවණ්ණතො සරොදානී-තීවෙවාදිං විනා පරො;

න ලුප්පතඤ්ඤතො දීඝො, ආසෙවාදිවිවජ්ජිතො.

สระหลังที่ตามหลังอวรรณะ เว้นจากคำว่า อิทานิ, อิติ, เอวะ เป็นต้น ย่อมไม่ถูกลบ; และสระยาวที่เว้นจากคำว่า อาเสวะ เป็นต้น ก็ไม่ถูกลบ.

බන්ධුස්ස ඉව, උප ඉක්ඛති, උප ඉතො, අව ඉච්ච, ජින ඊරිතං, න උපෙති, චන්ද උදයො, යථා උදකෙ ඉතීධ පුබ්බාවණ්ණස්සරානං [Pg.10] ලොපෙ කතෙ ‘‘පරො, අසරූපෙ’’ති ච වත්තතෙ, තථා ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති ඉතො ඉවණ්ණග්ගහණඤ්ච, ‘‘වමොදුදන්තාන’’න්ති ඉතො උග්ගහණඤ්ච සීහගතියා ඉධානුවත්තෙතබ්බං.

พันธุสสะ อิวะ, อุปะ อิกขะติ, อุปะ อิโต, อะวะ อิจจะ, ชินะ อีริตัง, นะ อุเปติ, จันทะ อุทะโย, ยะถา อุทะเก ดังนี้ ในที่นี้ เมื่อมีการลบสระอวรรณะหน้าแล้ว บทว่า ปโร และ อสรุเป ก็ตามมา, เช่นเดียวกัน การรับเอาคำว่า อิวรรณะ จากบทว่า อิวรรโณ ยัง นวา และการรับเอาคำว่า อุ จากบทว่า วโมทุทันตานัง พึงนำมาตามมาในที่นี้ด้วยวิธีสีหคติ.

16. ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ.

๑๖. บางครั้ง สระที่ไม่เหมือนกัน (ย่อมเป็นไป) เมื่อมีการลบ.

ඉවණ්ණභූතො, උකාරභූතො ච පරො සරො අසරූපෙ පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචි අසවණ්ණං පප්පොති. නත්ථි සවණ්ණා එතෙසන්ති අසවණ්ණා, එකාරොකාරා, තත්ථ ඨානාසන්නවසෙන ඉවණ්ණුකාරානමෙකාරොකාරා හොන්ති.

สระหลังที่เป็นอิวรรณะและอุการะ ย่อมถึงความเป็นอสวรรณะบ้าง เมื่อสระหน้าที่ไม่เหมือนกันถูกลบ. สระที่ไม่มีสวรรณะเหล่านี้ ชื่อว่า อสวรรณะ คือ เอการะและโอการะ, ในที่นั้น เอการะและโอการะ ย่อมเกิดขึ้นแก่อิวรรณะและอุการะ ตามความใกล้เคียงของฐานที่เกิด.

බන්ධුස්සෙව, උපෙක්ඛති, උපෙතො, අවෙච්ච, ජිනෙරිතං, නොපෙති, චන්දොදයො, යථොදකෙ. ක්වචීති කිං? තත්‍රිමෙ, යස්සින්ද්‍රියානි, මහිද්ධිකො, සබ්බීතියො, තෙනුපසඞ්කමි, ලොකුත්තරො. ලුත්තෙති කිං? ඡ ඉමෙ ධම්මා, යථා ඉදං, කුසලස්ස උපසම්පදා. අසරූපෙති කිං? චත්තාරිමානි, මාතුපට්ඨානං.

พันธุสฺเสว, อุเปกฺขติ, อุเปโต, อเวจฺจ, ชิเนริตํ, โนเปติ, จนฺโททโย, ยโถทเก. คำว่า กฺวจิ (บางครั้ง) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) ตตฺริเม, ยสฺสินฺทริยานิ, มหิทฺธิโก, สพฺพีติโย, เตนุปสงฺกมิ, โลกุตฺตโร. คำว่า ลุตฺเต (เมื่อถูกลบ) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) ฉ อิเม ธมฺมา, ยถา อิทํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา. คำว่า อสรูเป (ไม่เหมือนกัน) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) จตฺตาริมานิ, มาตุปฏฺฐานํ.

එත්ථ ච සතිපි හෙට්ඨා වාග්ගහණෙ ක්වචිකරණතො අවණ්ණෙ එව ලුත්තෙ ඉධ වුත්තවිධි හොතීති දට්ඨබ්බං. තතො ඉධ න භවති – දිට්ඨුපාදානං, පඤ්චහුපාලි, මුදින්ද්‍රියං, යො මිස්සරොති.

ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้มีการรับเอา วา ศัพท์ ในสูตรเบื้องล่าง แต่ด้วยการทำ กฺวจิ ศัพท์ วิธีที่กล่าวไว้ในที่นี้ ย่อมมีได้เฉพาะเมื่ออวรรณะถูกลบเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่มี (การทำสนธิ) ในคำเหล่านี้ คือ ทิฏฺฐุปาทานํ, ปญฺจหุปาลิ, มุทินฺทริยํ, โย มิสฺสโรติ.

තත්‍ර අයං, බුද්ධ අනුස්සති, ස අත්ථිකා, පඤ්ඤවා අස්ස, තදා අහං, යානි ඉධ භූතානි, ගච්ඡාමි ඉති, අති ඉතො, කිකී ඉව, බහු උපකාරං, මධු උදකං, සු උපධාරිතං, යොපි අයං[Pg.11], ඉදානි අහං, සචෙ අයං, අප්පස්සුතො අයං, ඉතර ඉතරෙන, සද්ධා ඉධ විත්තං, කම්ම උපනිස්සයො, තථා උපමං, රත්ති උපරතො, වි උපසමො ඉච්චත්‍ර පුබ්බස්සරානං ලොපෙ කතෙ –

ในอุทาหรณ์ว่า ตตฺร อยํ, พุทฺธ อนุสฺสติ, ส อตฺถิกา, ปญฺญวา อสฺส, ตทา อหํ, ยานิ อิธ ภูตานิ, คจฺฉามิ อิติ, อติ อิโต, กิกี อิว, พหุ อุปการํ, มธุ อุทกํ, สุ อุปธาริตํ, โยปิ อยํ, อิทานิ อหํ, สเจ อยํ, อปฺปสฺสุโต อยํ, อิตร อิตเรน, สทฺธา อิธ วิตฺตํ, กมฺม อุปนิสฺสโย, ตถา อุปมํ, รตฺติ อุปราโต, วิ อุปสโม เหล่านี้ เมื่อมีการลบสระหน้าแล้ว -

‘‘ක්වචී’’ති අධිකාරො, ‘‘පරො, ලුත්තෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า กฺวจิ เป็นบทตามมา, และบทว่า ปโร, ลุตฺเต ก็ตามมา.

17. දීඝං.

๑๗. ทีฆะ (ทำให้ยาว).

සරො ඛො පරො පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචි දීඝභාවං පප්පොතීති ඨානාසන්නවසෙන රස්සස්සරානං සවණ්ණදීඝො.

สระหลัง เมื่อสระหน้าถูกลบแล้ว บางครั้งย่อมถึงความเป็นทีฆะ, เป็นการทำทีฆะสระที่เสมอกันแห่งรัสสสระทั้งหลาย โดยอาศัยความใกล้เคียงแห่งฐาน.

තත්‍රායං, බුද්ධානුස්සති, සාත්ථිකා, පඤ්ඤවාස්ස, තදාහං, යානීධ භූතානි, ගච්ඡාමීති, අතීතො, කිකීව, බහූපකාරං, මධූදකං, සූපධාරිතං, යොපායං, ඉදානාහං, සචායං, අප්පස්සුතායං, ඉතරීතරෙන, සද්ධීධ විත්තං, කම්මූපනිස්සයො, තථූපමං, රත්තූපරතො, වූපසමො.

ในอุทาหรณ์เหล่านั้น คือ ตตฺรายํ (ในที่นั้นนี้), พุทฺธานุสฺสติ (พุทธานุสสติ), สาตฺถิกา (ประกอบด้วยประโยชน์), ปญฺญวาสฺส (พึงเป็นผู้มีปัญญา), ตทาหํ (เมื่อนั้นข้าพเจ้า), ยานีธ ภูตานิ (ภูตทั้งหลายเหล่าใดในโลกนี้), คจฺฉามีติ (ย่อมไปดังนี้), อตีโต (ล่วงไปแล้ว), กิกีว (เหมือนไก่ฟ้า), พหูปการํ (มีอุปการะมาก), มธูทกํ (น้ำผึ้ง), สูปธาริตํ (ทรงไว้ดีแล้ว), ยอปายํ (ผู้ใดนี้), อิทานาหํ (บัดนี้ข้าพเจ้า), สจายํ (ถ้าหากนี้), อปฺปสฺสุตายํ (ผู้มีสุตะน้อยนี้), อิตรีตเรน (ด้วยสิ่งอื่น ๆ), สทฺธีดหา วิตฺตํ (ศรัทธาเป็นทรัพย์ในโลกนี้), กมฺมูปนิสฺสโย (กรรมเป็นที่อาศัย), ตถูปมํ (มีอุปมาเช่นนั้น), รตฺตูปราโต (ผู้สงบระงับในราตรี), วูปสโม (ความสงบระงับ).

ක්වචීති කිං? අචිරං වත’යං කායො, කිම්පිමාය, තීණිමානි, පඤ්චසුපාදානක්ඛන්ධෙසු, තස්සත්ථො, පඤ්චඞ්ගිකො, මුනින්දො, සතින්ද්‍රියං, ලහුට්ඨානං, ගච්ඡාමහං, තත්‍රිදං, පඤ්චහුපාලි, නත්ථඤ්ඤං. ලුත්තෙති කිං? යථා අයං, නිමි ඉව රාජා, කිකී ඉව, සු උපධාරිතං.

คำว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? เช่น อจิรํ วตยํ กาโย (กายนี้ไม่นานหนอ), กิมฺปิมาย (ประโยชน์อะไรด้วยหญิงนี้), ตีณิมานิ (สามสิ่งเหล่านี้), ปญฺจสุปาทานกฺขนฺเธสุ (ในอุปาทานขันธ์ ๕), ตสฺสตฺโถ (อรรถของบทนั้น), ปญฺจงฺคิโก (มีองค์ ๕), มุนินฺโท (จอมมุนี), สตินฺทริยํ (สติเป็นอินทรีย์), ลหุฏฺฐานํ (ที่ตั้งเบา), คจฺฉามหํ (ข้าพเจ้าจะไป), ตตฺริทํ (ในที่นั้นนี้), ปญฺจหุปาลิ (ด้วย ๕ ท่านอุบาลี), นตฺถญฺญํ (ไม่มีอื่น). คำว่า ลุตฺเต มีประโยชน์อะไร? เช่น ยถา อยํ (เหมือนนี้), นิมิ อิว ราชา (พระราชาเหมือนพระเนมิ), กิกี อิว (เหมือนไก่ฟ้า), สุ อุปธาริตํ (ทรงไว้ดีแล้ว).

ලොකස්ස [Pg.12] ඉති, දෙව ඉති, වි අති පතන්ති, වි අති නාමෙන්ති, සඞ්ඝාටි අපි, ජීවිතහෙතු අපි, විජ්ජු ඉව, කිංසු ඉධ විත්තං, සාධු ඉති ඉතීධ පරස්සරානං ලොපෙ කතෙ –

ในอุทาหรณ์ว่า โลกสฺส อิติ (ของโลกดังนี้), เทว อิติ (เทพดังนี้), วิ อติ ปตนฺติ (ย่อมตกไปยิ่ง), วิ อติ นามนฺติ (ย่อมโน้มไปยิ่ง), สงฺฆาฏิ อปิ (แม้สังฆาฏิ), ชีวิตเหตุ อปิ (แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต), วิชฺชุ อิว (เหมือนสายฟ้า), กึสุ อิธ วิตฺตํ (ทรัพย์อะไรในโลกนี้), สาธุ อิติ (ดีดังนี้) เหล่านี้ เมื่อสระหลังถูกลบแล้ว -

‘‘ලුත්තෙ, දීඝ’’න්ති ච වත්තතෙ.

บทว่า ลุตฺเต และ ทีฆํ ย่อมตามมา.

18. පුබ්බො ච.

๑๘. สระหน้าด้วย.

පුබ්බො සරො පරස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචිදීඝං පප්පොති. චග්ගහණං ලුත්තදීඝග්ගහණානුකඩ්ඪනත්ථං, තං ‘‘චානුකඩ්ඪිතමුත්තරත්‍ර නානුවත්තතෙ’’ති ඤාපනත්ථං.

สระหน้า เมื่อสระหลังถูกลบแล้ว บางครั้งย่อมถึงความเป็นทีฆะ. การรับเอา จ ศัพท์ เพื่อต้องการดึงเอาบทว่า ลุตฺเต และ ทีฆํ มา, การดึงมานั้น เพื่อให้รู้ว่า 'บทที่ถูกดึงมาด้วย จ ศัพท์ ย่อมไม่ตามไปในเบื้องหน้า'.

ලොකස්සාති, දෙවාති, වීතිපතන්ති, වීතිනාමෙන්ති, සඞ්ඝාටීපි, ජීවිතහෙතූපි, විජ්ජූව, කිංසූධ විත්තං, සාධූති.

โลกสฺสาติ (ของโลกดังนี้), เทวาติ (เทพดังนี้), วีติปตนฺติ (ย่อมตกไปยิ่ง), วีตินาเมนฺติ (ย่อมโน้มไปยิ่ง), สงฺฆาฏีปิ (แม้สังฆาฏิ), ชีวิตเหตูปิ (แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต), วิชฺชูว (เหมือนสายฟ้า), กึสูธ วิตฺตํ (ทรัพย์อะไรในโลกนี้), สาธูติ (ดีดังนี้).

ක්වචීති කිං? යස්සදානි, ඉතිස්ස, ඉදානිපි, තෙසුපි, චක්ඛුන්ද්‍රියං, කින්නුමාව.

คำว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? เช่น ยสฺสทานิ (ของบุคคลใดบัดนี้), อิติสฺส (ดังนี้ของเขา), อิทานิปิ (แม้บัดนี้), เตสฺสุปิ (แม้ในบุคคลเหล่านั้น), จกฺขุนฺทริยํ (จักขุนทรีย์), กินฺนุมาว (อะไรหนอหญิงนี้).

අධිගතො ඛො මෙ අයං ධම්මො, පුත්තො තෙ අහං, තෙ අස්ස පහීනා, පබ්බතෙ අහං, යෙ අස්ස ඉතීධ පුබ්බලොපෙ සම්පත්තෙ –

ในอุทาหรณ์ว่า อธิคโต โข เม อยํ ธมฺโม (ธรรมนี้อันเราบรรลุแล้วหนอ), ปุตฺโต เต อหํ (เราเป็นบุตรของท่าน), เต อสฺส ปหีนา (สิ่งเหล่านั้นของเขาอันละได้แล้ว), ปพฺพเต อหํ (เราบนภูเขา), เย อสฺส (เหล่าใดของเขา) เหล่านี้ เมื่อถึงการลบสระหน้า -

19. යමෙදන්තස්සාදෙසො.

๑๙. การอาเทศ ยะ แทน เอ อักษรที่เป็นที่สุดบท.

එකාරස්ස පදන්තභූතස්ස ඨානෙ සරෙ පරෙ ක්වචි යකාරාදෙසො හොති. අකාරෙමෙතෙයෙසද්දාදිස්සෙවායං විධි, යන්ති යං රූපං, එ එව අන්තො එදන්තො, ආදෙසිට්ඨානෙ ආදිස්සතීති ආදෙසො. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති අධිකිච්ච ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝො.

ในที่แห่งเออักษรที่เป็นที่สุดบท เมื่อสระอยู่หลัง บางครั้งมีการอาเทศเป็น ยะ. วิธินี้มีในเพราะศัพท์ทั้งหลายมี อกฺกาเร, เม, เต, เย เป็นต้น. บทว่า ยํ คือรูปว่า ย. เอ นั่นแหละเป็นที่สุด ชื่อว่า เอทนฺตะ. ชื่อว่า อาเทสะ เพราะอรรถว่า ย่อมถูกอาเทศในที่แห่งสิ่งที่ควรอาเทศ. เพราะตั้งบทว่า พฺยญฺชเน ไว้ จึงมีการทำทีฆะด้วยบทว่า ทีฆํ.

අධිගතො [Pg.13] ඛො ම්‍යායං ධම්මො, පුත්තො ත්‍යාහං, ත්‍යාස්ස පහීනා, පබ්බත්‍යාහං, ය්‍යාස්ස.

อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม (ธรรมนี้อันเราบรรลุแล้วหนอ), ปุตฺโต ตฺยาหํ (เราเป็นบุตรของท่าน), ตฺยาสฺส ปหีนา (สิ่งเหล่านั้นของเขาอันละได้แล้ว), ปพฺพตฺยาหํ (เราบนภูเขา), ยฺยสฺส (เหล่าใดของเขา).

ක්වචීති කිං? තෙ නාගතා, පුත්තා මත්ථි. අන්තග්ගහණං කිං? ධම්මචක්කං පවත්තෙන්තො, දමෙන්තො චිත්තං.

คำว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? เช่น เต นาคตา (พวกเขาไม่ได้มา), ปุตฺตา มตฺถิ (บุตรของเรามีอยู่). คำว่า อนฺต มีประโยชน์อะไร? เช่น ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺโต (ยังธรรมจักรให้เป็นไป), ทเมนฺโต จิตฺตํ (ฝึกจิต).

යාවතකො අස්ස කායො, තාවතකො අස්ස බ්‍යාමො, කො අත්ථො, අථ ඛො අස්ස, අහං ඛො අජ්ජ, යො අයං, සො අස්ස, සො එව, යතො අධිකරණං, අනු අද්ධමාසං, අනු එති, සු ආගතං, සු ආකාරො, දු ආකාරො, චක්ඛු ආපාථං, බහු ආබාධො, පාතු අකාසි, න තු එවාතීධ –

ในอุทาหรณ์ว่า ยาวตโก อสฺส กาโย (กายของเขามีประมาณเท่าใด), ตาวตโก อสฺส พฺยาโม (วาของเขามีประมาณเท่านั้น), โก อตฺโถ (ประโยชน์อะไร), อถ โข อสฺส (ก็แลของเขา), อหํ โข อชฺช (เราหนอวันนี้), โย อยํ (ผู้ใดนี้), โส อสฺส (เขาของเขา), โส เอว (เขานั่นแหละ), ยโต อธิกรณํ (เพราะเหตุใดเป็นอธิกรณ์), อนุ อทฺธมาสํ (ทุกกึ่งเดือน), อนุ เอติ (ย่อมตามไป), สุ อาคตํ (มาดีแล้ว), สุ อากาโร (อาการดี), ทุ อากาโร (อาการชั่ว), จกฺขุ อาปาถํ (จักษุสู่คลองจักษุ), พหุ อาพาโธ (มีอาพาธมาก), ปาตุ อกาสิ (ได้กระทำแล้วให้ปรากฏ), น ตุ เอว (แต่ก็ไม่เป็นเช่นนั้น) เหล่านี้ -

20. වමොදුදන්තානං.

๒๐. การอาเทศ วะ แทน โอ และ อุ อักษรที่เป็นที่สุดบท.

ඔකාරුකාරානං අන්තභූතානං සරෙ පරෙ ක්වචි වකාරාදෙසො හොති. ක ඛ ය තසද්දාදිඔකාරස්සෙදං ගහණං.

ในที่แห่งโออักษรและอุอักษรที่เป็นที่สุดบท เมื่อสระอยู่หลัง บางครั้งมีการอาเทศเป็น วะ. การรับเอา (โอ) นี้ เพื่อโออักษรแห่งศัพท์มี ก ข ย ต เป็นต้น.

යාවතක්වස්ස කායො, තාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, ක්වත්ථො, අථ ඛ්වස්ස, අහං ඛ්වජ්ජ, ය්වායං, ස්වස්ස, ස්වෙව, යත්වාධිකරණං, අන්වද්ධමාසං, අන්වෙභි, ස්වාගතං, ස්වාකාරො, ද්වාකාරො, චක්ඛ්වාපාථං, බහ්වාබාධො, පාත්වාකාසි, න ත්වෙව.

ยาวตกฺวสฺส กาโย (กายของเขามีประมาณเท่าใด), ตาวตกฺวสฺส พฺยาโม (วาของเขามีประมาณเท่านั้น), กฺวตฺโถ (ประโยชน์อะไร), อถ ขฺวสฺส (ก็แลของเขา), อหํ ขฺวชฺช (เราหนอวันนี้), ยฺวายํ (ผู้ใดนี้), สฺวสฺส (เขาของเขา), สฺเวว (เขานั่นแหละ), ยตฺวาธิกรณํ (เพราะเหตุใดเป็นอธิกรณ์), อนฺวทฺธมาสํ (ทุกกึ่งเดือน), อนฺเวภิ (ย่อมตามไป), สฺวาคตํ (มาดีแล้ว), สฺวากาโร (อาการดี), ทฺวากาโร (อาการชั่ว), จกฺขฺวาปาถํ (จักษุสู่คลองจักษุ), พหฺวาพาโธ (มีอาพาธมาก), ปาตฺวากาสิ (ได้กระทำแล้วให้ปรากฏ), น ตฺเวว (แต่ก็ไม่เป็นเช่นนั้น).

ක්වචීති කිං? කො අත්ථො, අථ ඛො අඤ්ඤතරා, යොහං, සොහං, චත්තාරොමෙ, සාගතං, සාධාවුසො, හොතූති. අන්තග්ගහණං කිං? සවනීයං, විරවන්ති.

คำว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? เช่น โก อตฺโถ (ประโยชน์อะไร), อถ โข อญฺญตรา (ก็แลหญิงคนใดคนหนึ่ง), โยหํ (ผู้ใดเรา), โสหํ (เขานั่นแหละเรา), จตฺตาโรเม (สี่สิ่งเหล่านี้), สาคตํ (มาดีแล้ว), สาธาวุโส (ดีแล้วท่านผู้มีอายุ), โหตูติ (จงมีดังนี้). คำว่า อนฺต มีประโยชน์อะไร? เช่น สวนียํ (น่าฟัง), วิรวนฺติ (ย่อมส่งเสียง).

පටිසන්ථාරවුත්ති [Pg.14] අස්ස, සබ්බා විත්ති අනුභුය්‍යතෙ, වි අඤ්ජනං, වි ආකතො, නදී ආසන්නො ඉතීධ මණ්ඩූකගතියා ‘‘අසරූපෙ’’ති වත්තතෙ.

ในอุทาหรณ์ว่า ปฏิสนฺถารวุตฺติ อสฺส (การประพฤติปฏิสันถารของเขา), สพฺพา วิตฺติ อนุภูยฺยเต (ความยินดีทั้งปวงอันบุคคลย่อมเสวย), วิ อญฺชนํ (เครื่องประดับพิเศษ), วิ อากโต (ปรากฏพิเศษ), นที อาสนฺโน (แม่น้ำใกล้) เหล่านี้ บทว่า อสรูเป ย่อมตามมาโดยวิธีมัณฑูกคติ.

21. ඉවණ්ණො යං නවා.

๒๑. อิวรรณะ เป็น ยะ บ้าง.

පුබ්බො ඉවණ්ණො අසරූපෙ සරෙ පරෙ යකාරං පප්පොති නවා. ඉ එව වණ්ණො ඉවණ්ණො, නවාසද්දො ක්වචිසද්දපරියායො.

อิวรรณะเบื้องหน้า เมื่อสระที่ไม่เสมอกันอยู่หลัง ย่อมถึงความเป็น ยะ บ้าง. อิ นั่นแหละเป็นวรรณะ ชื่อว่า อิวรรณะ. นวา ศัพท์ เป็นไวพจน์ของ กฺวจิ ศัพท์.

පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, සබ්බා විත්‍යානුභුය්‍යතෙ, බ්‍යඤ්ජනං, බ්‍යාකතො, නද්‍යාසන්නො.

ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส (การประพฤติปฏิสันถารของเขา), สพฺพา วิตฺยานุภูยฺยเต (ความยินดีทั้งปวงอันบุคคลย่อมเสวย), พฺยญฺชนํ (พยัญชนะ), พฺยากโต (ปรากฏแล้ว), นทฺยาสนฺโน (แม่น้ำใกล้).

නවාති කිං? පඤ්චහඞ්ගෙහි, තානි අත්තනි, ගච්ඡාමහං, මුත්තචාගී අනුද්ධතො. අසරූපෙති කිං? ඉතිහිදං, අග්ගීව, අත්ථීති.

คำว่า นวา มีประโยชน์อะไร? เช่น ปญฺจหงฺเคหิ (ด้วยองค์ ๕), ตานิ อตฺตนิ (สิ่งเหล่านั้นในตน), คจฺฉามหํ (ข้าพเจ้าจะไป), มุตฺตจาคี อนุทฺธโต (ผู้มีจาคะอันปล่อยแล้ว ไม่ฟุ้งซ่าน). คำว่า อสรูเป มีประโยชน์อะไร? เช่น อิติหิทํ (ดังนี้ในโลกนี้), อคฺคีว (เหมือนไฟ), อตฺถีติ (มีอยู่ดังนี้).

අති අන්තං, අති ඔදාතා, පති අයො, පති ආහරති, පති එති, ඉති අස්ස, ඉති එතං, ඉතිආදි ඉතීධ ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති යකාරාදෙසෙ සම්පත්තෙ –

ในอุทาหรณ์ว่า อติ อนฺตํ (ยิ่งนัก), อติ โอทาตา (ขาวผ่องยิ่ง), ปติ อโย (การเข้าไป), ปติ อาหรติ (ย่อมนำมาซึ่ง), ปติ เอติ (ย่อมเข้าไป), อิติ อสฺส (ดังนี้ของเขา), อิติ เอตํ (ดังนี้สิ่งนี้), อิติอาทิ (เป็นต้นดังนี้) เหล่านี้ เมื่อถึงการอาเทศ ยะ ด้วยสูตรว่า อิวณฺโณ ยํ นวา -

22. සබ්බො චන්ති.

๒๒. คำว่า สพฺโพ จ.

අතිපතිඉතීනං තිසද්දස්සෙදං ගහණං.

การรับนี้เป็นการรับเอาติศัพท์ในคำว่า อติ ปติ และอิติ.

සබ්බො තිඉච්චෙසො සද්දො සරෙ පරෙ ක්වචි චකාරං පප්පොති. තීති නිද්දෙසතො අකතයකාරස්සෙවායං විධි, ඉතරථා ක්වචිග්ගහණස්ස ච ‘‘අතිස්ස චන්තස්සා’’තිසුත්තස්ස ච නිරත්ථකතා සියා. ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විත්තං.

ติศัพท์ทั้งหมดนี้ เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง ย่อมถึงความเป็น จการะบ้าง. วิธินี้มีแก่ติศัพท์ที่ยังไม่ได้ทำยการอาเทศ เพราะการระบุว่า "ติ", มิฉะนั้น การถือเอาบทว่า "กฺวจิ" และสูตรว่า "อติสฺส จนฺตสฺสา" จะพึงไร้ประโยชน์. มีการซ้อนพยัญชนะด้วยสูตรว่า "ปรเทฺวภาโว ฐาเน".

අච්චන්තං[Pg.15], අච්චොදාතා, පච්චයො, පච්චාහරති, පච්චෙති, ඉච්චස්ස, ඉච්චෙතං, ඉච්චාදි.

อจฺจนฺตํ, อจฺโจทาตา, ปจฺจโย, ปจฺจาหรติ, ปจฺเจติ, อิจฺจสฺส, อิจฺเจตํ, อิจฺจาทิ.

ක්වචීති කිං? ඉතිස්ස, ඉති ආකඞ්ඛමානෙන.

บทว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? อิติสฺส, อิติ อากงฺขมาเนน.

‘‘තෙ න වාඉවණ්ණෙ’’ති ඉතො ‘‘න ඉවණ්ණෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "น อิวณฺเณ" ตามมาจากสูตรว่า "เต น วา อิวณฺเณ".

23. අතිස්ස චන්තස්ස.

๒๓. อติสฺส จนฺตสฺส.

අතිඉච්චෙතස්ස අන්තභූතස්ස තිසද්දස්ස ඉවණ්ණෙ පරෙ ‘‘සබ්බො චං තී’’ති වුත්තරූපං න හොති. අතිස්සාති අතිඋපසග්ගානුකරණමෙතං. තෙනෙවෙත්ථ විභත්තිලොපාභාවො. එත්ථ ච අන්තසද්දො සද්දවිධිනිසෙධප්පකරණතො අතිසද්දන්තභූතං තිසද්දමෙව වදති, න ඉවණ්ණන්ති දට්ඨබ්බං, ඉතරථා ඉදං සුත්තමෙව නිරත්ථකං සියා.

เมื่ออิวรรณะอยู่เบื้องหลัง ติศัพท์ที่เป็นส่วนท้ายของอติศัพท์นี้ รูปที่กล่าวไว้ด้วยสูตรว่า "สพฺโพ จํ ตี" ย่อมไม่มี. บทว่า "อติสฺส" นี้ เป็นการเลียนแบบอติอุปสรรค. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่มีการลบวิภัตติ. และในที่นี้ พึงทราบว่า อนฺตศัพท์ เพราะเป็นเรื่องของการห้ามกฎทางไวยากรณ์ จึงหมายถึงเฉพาะติศัพท์ที่อยู่ท้ายอติศัพท์เท่านั้น ไม่ได้หมายถึงอิวรรณะ, มิฉะนั้น สูตรนี้เองจะพึงไร้ประโยชน์.

‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’තීධ, අසරූපාධිකාරතො;

ඉවණ්ණස්ස සරූපස්මිං, යාදෙසො ච න සම්භවෙ.

ในสูตรว่า "อิวณฺโณ ยํ น วา" นี้ เพราะมีบทตามมาว่า "อสรูปา" การแปลงเป็น ยการะแห่งอิวรรณะ เมื่อสระที่เหมือนกันอยู่เบื้องหลัง จึงไม่อาจมีได้.

චකාරො අනුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන ඉතිපතීනමන්තස්ස ච න හොති. අති ඉසිගණො අතීසිගණො, එවං අතීතො, අතීරිතං, ඉතීති, ඉතීදං, පතීතො.

จการะมีอรรถรวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ ด้วยจการะนั้น การแปลงย่อมไม่มีแก่ที่สุดแห่งอิติศัพท์และปติศัพท์ด้วย. อติ อิสิคโณ เป็น อตีสิคโณ, เช่นเดียวกับ อตีโต, อตีริตํ, อิตีติ, อิตีทํ, ปตีโต.

අභි අක්ඛානං, අභි උග්ගතො, අභි ඔකාසො ඉතීධ යකාරෙ සම්පත්තෙ –

อภิ อกฺขานํ, อภิ อุคฺคโต, อภิ โอกาโส ในอุทาหรณ์เหล่านี้ เมื่อถึงคราวจะแปลงเป็น ยการะ -

‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "สเร" ตามมา.

24. අබ්භො අභි.

๒๔. อพฺโภ อภิ.

අභිඉච්චෙතස්ස සබ්බස්ස සරෙ පරෙ අබ්භාදෙසො හොති.

เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง การอาเทศเป็น อพฺภ ย่อมมีแก่อภิศัพท์ทั้งสิ้น.

‘‘අභී’’ති පඨමන්තස්ස, වුත්තියං ඡට්ඨියොජනං;

ආදෙසාපෙක්ඛතො වුත්තං, ‘‘අංමො’’තිආදිකෙ විය.

บทว่า "อภิ" ซึ่งลงปฐมาวิภัตติ ในวุตติประกอบเป็นฉัฏฐีวิภัตติ ท่านกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงตัวอาเทศ เหมือนในสูตรว่า "อํโม" เป็นต้น.

පුබ්බස්සරලොපො[Pg.16], අබ්භක්ඛානං, අබ්භුග්ගතො, අබ්භොකාසො.

ลบสระหน้า เป็น อพฺภกฺขานํ, อพฺภุคฺคโต, อพฺโภกาโส.

අධි අගමා, අධි උපගතො, අධි ඔගාහෙත්වා ඉතීධ

อธิ อคมา, อธิ อุปคโต, อธิ โอกาเหตฺวา ในอุทาหรณ์เหล่านี้

25. අජ්ඣො අධි.

๒๕. อชฺโฌ อธิ.

අධිඉච්චෙතස්ස සබ්බස්ස සරෙ පරෙ අජ්ඣාදෙසො හොති. අජ්ඣගමා, අජ්ඣුපගතො, අජ්ඣොගාහෙත්වා.

เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง การอาเทศเป็น อชฺฌ ย่อมมีแก่อธิศัพท์ทั้งสิ้น. เป็น อชฺฌคมา, อชฺฌุปคโต, อชฺโฌคาเหตฺวา.

අභි ඉච්ඡිතං, අධි ඊරිතං ඉතීධ

อภิ อิจฺฉิตํ, อธิ อีริตํ ในอุทาหรณ์เหล่านี้

‘‘අබ්භො අභි, අජ්ඣො අධී’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "อพฺโภ อภิ" และ "อชฺโฌ อธิ" ตามมา.

26. තෙ න වා ඉවණ්ණෙ.

๒๖. เต น วา อิวณฺเณ.

තෙ ච ඛො අභිඅධිඉච්චෙතෙ උපසග්ගා ඉවණ්ණෙ පරෙ අබ්භො අජ්ඣොඉති වුත්තරූපා න හොන්ති වා. සරලොපපරනයනානි. අභිච්ඡිතං, අධීරිතං. වාති කිං? අබ්භීරිතං, අජ්ඣිණමුත්තො, අජ්ඣිට්ඨො.

อุปสรรคคือ อภิ และ อธิ เหล่านั้นแล เมื่ออิวรรณะอยู่เบื้องหลัง รูปที่กล่าวไว้ว่า อพฺโภ และ อชฺโฌ ย่อมไม่มีบ้าง. มีการลบสระหน้าและการนำพยัญชนะไปประกอบกับสระหลัง. เป็น อภิจฺฉิตํ, อธีริตํ. บทว่า วา มีประโยชน์อะไร? เป็น อพฺภีริตํ, อชฺฌิณมุตฺโต, อชฺฌิฏฺโฐ.

එකමිධ අහන්තීධ

เอกมิธ อหนฺติ ในอุทาหรณ์นี้

27. දො ධස්ස ච.

๒๗. โท ธสฺส จ.

ධඉච්චෙතස්ස සරෙ පරෙ ක්වචි දකාරො හොති. එකසද්දතො පරස්ස ඉධස්ස ධකාරස්සෙවායං, සරලොපදීඝා. එකමිදාහං. ක්වචීති කිං? ඉධෙව.

เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง การแปลงเป็น ทการะ ย่อมมีแก่ธการะนี้บ้าง. วิธินี้เป็นการแปลงธการะของอิธศัพท์ที่อยู่หลังเอกศัพท์เท่านั้น, มีการลบสระและทีฆะ. เป็น เอกมิทาหํ. บทว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? อิเธว.

චසද්දෙන ක්වචි සාධුස්ස ධස්ස හකාරො, යථා – සාහු දස්සනං.

ด้วยจศัพท์ บางครั้งมีการแปลงธการะของสาธุศัพท์เป็น หการะ เช่น สาหุ ทสฺสนํ.

යථා එව තථා එවාතීධ

ยถา เอว, ตถา เอว ในอุทาหรณ์เหล่านี้

‘‘නවා’’ති වත්තතෙ, ‘‘සරම්හා’’ති ච.

บทว่า "น วา" และ "สรมฺหา" ตามมา.

28. එවාදිස්ස [Pg.17] රි පුබ්බො ච රස්සො.

๒๘. เอวาทิสฺส ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส.

යථාතථාද්වයපරස්සෙදං ගහණං. දීඝසරම්හා පරස්ස එවසද්දාදිභූතස්ස එකාරස්ස රිකාරො හොති, පුබ්බො ච සරො රස්සො හොති නවා. යථරිව, තථරිව. නවාති කිං? යථෙව, තථෙව.

นี้เป็นการรับเอา (บท) ที่อยู่หลัง ยถา และ ตถา ทั้งสอง. เมื่ออยู่หลังสระเสียงยาว การแปลงเป็น ริ ย่อมมีแก่เอกการะที่อยู่ต้นเอวศัพท์, และสระหน้าเป็นรัสสะบ้าง. (อุทาหรณ์) ยถริว, ตถริว. บทว่า น วา (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงรูปว่า) ยเถว, ตเถว.

ති අන්තං,ති අද්ධං, අග්ගි අගාරෙ, සත්තමී අත්ථෙ, පඤ්චමී අන්තං, දු අඞ්ගිකං, භික්ඛු ආසනෙ, පුථු ආසනෙ, සයම්භූ ආසනෙ ඉතීධ යවාදෙසෙසු සම්පත්තෙසු –

ติ อนฺตํ, ติ อทฺธํ, อคฺคิ อคาเร, สตฺตมี อตฺเถ, ปญฺจมี อนฺตํ, ทุ องฺคิกํ, ภิกฺขุ อาสเน, ปุถุ อาสเน, สยมฺภู อาสเน ในที่นี้ เมื่อถึงการแปลงเป็น ย และ ว –

‘‘සඤ්ඤා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘สญฺญา’’ ย่อมตามมา.

29. ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා.

๒๙. อิวัณณะและอุวัณณะ ชื่อว่า ชละ.

ඉවණ්ණඋවණ්ණඉච්චෙතෙ යථාක්කමං ඣලසඤ්ඤා හොන්ති. වණ්ණග්ගහණං සවණ්ණග්ගහණත්ථං.

อิวัณณะและอุวัณณะเหล่านี้ ย่อมมีชื่อว่า ชละ ตามลำดับ. การรับเอาบทว่า วณฺณ เพื่อต้องการรับเอาสวรรณะ (สระที่มีฐานกรณ์เสมอกัน).

ඣලසඤ්ඤා පසඤ්ඤාව, න ලිඞ්ගන්තංව නිස්සිතා;

ආඛ්‍යාතෙ ලිඞ්ගමජ්ඣෙ ච, ද්විලිඞ්ගන්තෙ ච දස්සනා.

ชลสัญญานั้นเป็นที่รู้กันดี มิได้อาศัยเพียงที่สุดแห่งลิงค์เท่านั้น; เพราะเห็นได้ในอาขยาต ในระหว่างลิงค์ และในที่สุดแห่งลิงค์ทั้งสอง.

30. ඣලානමියුවා සරෙ වා.

๓๐. การแปลงเป็น อิย และ อุว แห่งชละทั้งหลาย ย่อมมีบ้าง เมื่อสระอยู่หลัง.

ඣලඉච්චෙතෙසං ඉයඋවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා සරෙ පරෙ, සරලොපො.

การแปลงเป็น อิย และ อุว เหล่านี้ ย่อมมีแก่ชละเหล่านี้บ้าง เมื่อสระอยู่หลัง, (และ) มีการลบสระ (ในที่อื่น).

තියන්තං, තියද්ධං, අග්ගියාගාරෙ, සත්තමියත්ථෙ, පඤ්චමියන්තං, දුවඞ්ගිකං, භික්ඛුවාසනෙ, පුථුවාසනෙ, සයම්භුවාසනෙ. වාති කිං? අග්‍යාගාරෙ, සත්තමීඅත්ථෙ, භික්ඛුආසනෙ නිසීදති.

ติยันตัง, ติยัทธัง, อัคคิยาคาเร, สัตตมิยัตถะ, ปัญจมิยันตัง, ทุวังคิกัง, ภิกขุวาสเน, ปุถุวาสเน, สยัมภูวาสเน. บทว่า วา มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงรูปว่า) อัคยาคาเร, สัตตมีอัตถะ, ภิกขุอาสเน (นิสีทติ).

ගො අජිනං, ගො එළකං ඉතීධ

ในอุทาหรณ์ว่า โค อชินัง, โค เอฬกัง นี้

‘‘ගො, අවො, සමාසෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า โค, อโว และ สมาเส ย่อมตามมา.

31. ඔ [Pg.18] සරෙ ච.

๓๑. โอ (แห่งโค) และเมื่อสระอยู่หลัง.

ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස සරෙ පරෙ අවාදෙසො හොති සමාසෙ. ගවාජිනං, ගවෙළකං. චසද්දග්ගහණෙන උවණ්ණස්ස උවඅවාදෙසා. යථා – භුවි, පසවො.

การแปลงเป็น อวะ แห่งโอการะของ โค นี้ ย่อมมีในเมื่อสระอยู่หลังในสมาส. (อุทาหรณ์) ควัชินัง, คเวฬกัง. ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ ย่อมมีการแปลงเป็น อุวะ และ อวะ แห่งอุวัณณะ. เช่น ภูวิ, ปสโว.

පුථ එවාතීධ

ในอุทาหรณ์ว่า ปุถะ เอวะ นี้

32. ගො සරෙ පුථස්සාගමො ක්වචි.

๓๒. อาคม กะ แห่งปุถะ ย่อมมีบ้าง เมื่อสระอยู่หลัง.

පුථඉච්චෙතස්ස නිපාතස්ස අන්තෙ ක්වචි ගකාරාගමො හොති සරෙ පරෙ. ආගච්ඡතීති ආගමො, අසන්තුප්පත්ති ආගමො. එත්ථ ච ‘‘සරෙ’’ති නිමිත්තාසන්නවසෙන පුථස්ස අන්තෙති ලබ්භති. පුථගෙව, පුථ එව.

กการอาคม ย่อมมีในที่สุดแห่งนิบาตคือ ปุถะ นี้บ้าง เมื่อสระอยู่หลัง. ชื่อว่า อาคม เพราะอรรถว่า ย่อมมาถึง, อาคม คือการเกิดขึ้นของสิ่งที่ไม่เคยมี. และในสูตรนี้ เพราะอาศัยความใกล้เคียงแห่งนิมิตคือบทว่า สเร จึงได้ความว่า ที่ที่สุดแห่งบทว่า ปุถะ. (อุทาหรณ์) ปุถเควะ, ปุถะ เอวะ.

පා එවාතීධ

ในอุทาหรณ์ว่า ปา เอวะ นี้

‘‘සරෙ, ගො, ආගමො, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า สเร, คะ, อาคโม และ ควจิ ย่อมตามมา.

33. පාස්ස චන්තො රස්සො.

๓๓. และสระที่สุดแห่ง ปา ย่อมเป็นรัสสะ.

පාඉච්චෙතස්ස අන්තෙ සරෙ පරෙ ක්වචි ගකාරාගමො හොති, පාස්ස අන්තො ච සරො රස්සො හොති. පගෙව වුත්‍යස්ස, පා එව.

กการอาคม ย่อมมีในที่สุดแห่งบทว่า ปา นี้บ้าง เมื่อสระอยู่หลัง, และสระที่สุดแห่ง ปา นั้น ย่อมเป็นรัสสะ. (อุทาหรณ์) ปเควะ (พึงกล่าว), ปา เอวะ.

‘‘වා, සරෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า วา และ สเร ย่อมตามมา.

34. යව ම ද න ත ර ලා චාගමා.

๓๔. อาคมทั้งหลายคือ ย ว ม ท น ต ร ล (ย่อมมีบ้าง).

සරෙ පරෙ යකාරාදයො අට්ඨ ආගමා හොන්ති වා. චසද්දෙන ගකාරාගමො ච, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

เมื่อสระอยู่หลัง อาคม ๘ ตัว มี ยการอาคม เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. ด้วย จ ศัพท์ ย่อมมี กการอาคม ด้วย, วา ศัพท์นี้ มีประโยชน์เพื่อวิภาษาที่กำหนดแน่นอน.

තත්ථ [Pg.19] යකාරාගමො යථාදිභො ඉකාරෙකාරාදීසු. යථා ඉදං යථයිදං, බ්‍යඤ්ජනෙති අධිකිච්ච ‘‘රස්ස’’න්ති රස්සත්තං, යථා ඉදං වා, යථා එව, යථායෙව, යථෙව, එවං මායිදං, මායෙවං, තංයිදං, තංයෙව, නයිදං, නයිමස්ස, නයිමානි, නවයිමෙ ධම්මා, බුද්ධානංයෙව, සන්තියෙව, බොධියායෙව, සතියෙව, පථවීයෙව, ධාතුයෙව, තෙසුයෙව, සොයෙව, පාටියෙක්කං.

ในอาคมเหล่านั้น ยการอาคม ย่อมมีหลังบทมี ยถา เป็นต้น และหน้าสระมี อิการะ และ เอการะ เป็นต้น. (อุทาหรณ์) ยถา อิทัง เป็น ยถายิทัง, มีความเป็นรัสสะโดยอ้างถึงสูตรว่า พยัญชนะ (พยัญชนะสัญโญเค...), หรือเป็น ยถา อิทัง, ยถา เอวะ เป็น ยถายเวะ, ยเถวะ, เช่นเดียวกัน มายิทัง, มาเยวัง, ตังยิทัง, ตังยเวะ, นยิทัง, นยิมัสสะ, นยิมานิ, นวยิเม ธัมมา, พุทธานังเยวะ, สันติเยวะ, โพธิยาเยวะ, สติเยวะ, ปฐวีเยวะ, ธาตุเยวะ, เตสุเยวะ, โสเยวะ, ปาฏิเยกกัง.

තථා සරෙ විපරියාදිතො ච. වි අඤ්ජනා වියඤ්ජනා, බ්‍යඤ්ජනා වා, එවං වියාකාසි, බ්‍යාකාසි. පරිඅන්තං පරියන්තං, එවං පරියාදානං, පරියුට්ඨානං, පරියෙසති, පරියොසානමිති නිච්චං. නි ආයොගො නියායොගො. ඉධ න භවති, පරික්ඛතො, උපපරික්ඛති.

เช่นนั้น เมื่อสระอยู่หลัง (ยการอาคม ย่อมมี) หลังบทมี วิ และ ปริ เป็นต้นด้วย. (อุทาหรณ์) วิ อัญชนา เป็น วิยัญชนา หรือ พยัญชนา, เช่นเดียวกัน วิยากาสิ, พยากาสิ. ปริ อันตัง เป็น ปริยันตัง, เช่นเดียวกัน ปริยาทานัง, ปริยุฏฐานัง, ปริเยสติ, ปริโยสานัง ดังนี้เป็นนิจ. นิ อายโก เป็น นิยายโก. ในที่นี้ไม่เป็น (เช่น) ปริกขโต, อุปปริกขติ.

වකාරො තිසද්දාදිතො අවණ්ණුකාරෙසු. ති අඞ්ගුලං තිවඞ්ගුලං, එවං තිවඞ්ගිකං, භූවාදයො, මිගී භන්තා වුදික්ඛති, පවුච්චති, පාගුඤ්ඤවුජුතා.

วการอาคม ย่อมมีหลังบทมี ติ เป็นต้น เมื่ออยู่หน้าอวรรณะและอุการะ. (อุทาหรณ์) ติ อังคุลัง เป็น ติวังคุลัง, เช่นเดียวกัน ติวังคิกัง, ภูวาทโย, มิคี ภันตา วุทิกขติ, ปวุจจติ, ปาคุญญวุชุตา.

මකාරො ලහුප්පභුතිතො සරෙ ඡන්දානුරක්ඛණාදිම්හි. ලහු එස්සති ලහුමෙස්සති, එවං ගරුමෙස්සති, ඉධමාහු, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති, භද්‍රො කසාමිව, ආකාසෙ මභිපූජයි, එකමෙකස්ස, යෙන මිධෙකච්චෙ, ආසතිමෙව.

มการอาคม ย่อมมีหลังบทมี ลหุ เป็นต้น เมื่อสระอยู่หลัง เพื่อต้องการรักษาฉันท์เป็นต้น. (อุทาหรณ์) ลหุ เอสสติ เป็น ลหุเมสสติ, เช่นเดียวกัน ครุเมสสติ, อิทมาหุ, เกนะ เต อิธ มิชฌติ, ภัทโท กสามิวะ, อากาเส มภิปูชยิ, เอกเมกัสสะ, เยนะ มิเธกัจเจ, อาสติเมวะ.

දකාරො [Pg.20] උඋපසග්ග සකි කෙනචි කිඤ්චි කිස්මිඤ්චි කොචි සම්මා යාව තාව පුන ය තෙ’තත්තසාදීහි. උඋපසග්ගතො නිච්චං, උ අග්ගො උදග්ගො, එවං උදයො, උදපාදි, උදාහටං, උදිතො, උදීරිතං, උදෙති.

ทการอาคม ย่อมมีหลังบทคือ อุ อุปสรรค, สกิ, เกนจิ, กิญจิ, กิสมิญจิ, โกจิ, สัมมา, ยาวะ, ตาวะ, ปุนะ, ยะ, เต, เอต, อัตต เป็นต้น. (ทการอาคม) หลัง อุ อุปสรรค ย่อมมีเป็นนิจ. (อุทาหรณ์) อุ อัคโค เป็น อุทัคโค, เช่นเดียวกัน อุทยะ, อุทปาทิ, อุทาหะตัง, อุทิโต, อุทรีริตัง, อุเทติ.

නිපාතතො ච, සකි එව සකිදෙව, එවං සකදාගාමි, මහාවුත්තිසුත්තෙන ඉකාරස්ස අකාරො. තථා කෙනචිදෙව, කිඤ්චිදෙව, කිස්මිඤ්චිදෙව, කොචිදෙව, සම්මා අත්ථො සම්මදත්ථො, රස්සත්තං. එවං සම්මදක්ඛාතො, සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානං, සම්මදෙව, යාවදත්ථං, යාවදෙව, තාවදෙව, පුනදෙව.

และ (ทการอาคม ย่อมมี) หลังนิบาต. (อุทาหรณ์) สกิ เอวะ เป็น สกิเทวะ, เช่นเดียวกัน สกทาคามี, (ในคำนี้) มีการแปลง อิการะ เป็น อการะ ด้วยสูตรในมหาวุตติ. เช่นนั้น เกนจิเทวะ, กิญจิเทวะ, กิสมิญจิเทวะ, โกจิเทวะ, สัมมา อัตโถ เป็น สัมมทัตโถ, (มีการ) ทำรัสสะ. เช่นเดียวกัน สัมมทักขาโต, สัมมทัญญา วิมุตตานัง, สัมมเทวะ, ยาวทัตถัง, ยาวเทวะ, ตาวเทวะ, ปุนเทวะ.

නාමතො, යදත්ථං, තදත්ථං, යදන්තරා, තදන්තරා, තදඞ්ගවිමුත්ති, එතදත්ථං, අත්තදත්ථං, සදත්ථපසුතො සියා. යතෙතත්තසෙහි සමාසෙයෙව.

(ทการอาคม ย่อมมี) หลังนาม. (อุทาหรณ์) ยทัตถัง, ตทัตถัง, ยทันตรา, ตทันตรา, ตทังควิมุตติ, เอตทัตถัง, อัตตทัตถัง, สทัตถปสุโต สิยา. (ทการอาคม) หลังบทคือ ย ต เอต อัตต ส เหล่านี้ ย่อมมีในสมาสเท่านั้น.

ආදිසද්දෙන අඤ්ඤදත්ථං, මනසාදඤ්ඤා විමුත්තානං, බහුදෙව රත්තිං, අහුදෙව භයං.

ด้วยอาทิศัพท์ (ได้แก่) อัญญทัตถัง, มนสาทัญญา วิมุตตานัง, พหุเทวะ รัตติง, อหุเทวะ ภยัง.

වාති කිං? කෙනචි අත්ථකාමෙන, සම්මා අඤ්ඤාය, යාවාහං, තාවාහං, පුනාපරං, අත්තත්ථං.

วา ศัพท์ มีประโยชน์อะไร? (ได้แก่) เกนจิ อัตถกาเมนะ, สัมมา อัญญายะ, ยาวาหัง, ตาวาหัง, ปุนาปรัง, อัตตัตถัง.

නකාරො ආයතාදිම්හි. ඉතො ආයති ඉතො නායති, චිරං නායති.

นการะ (การลง น อาคม) ย่อมมีในเบื้องหน้าของอายติศัพท์เป็นต้น. (เช่น) อิโต อายติ เป็น อิโต นายติ, จิรัง นายติ.

තකාරො යස්මා තස්මා අජ්ජාදිතො ඉහග්ගාදිම්හි. යස්මාතිහ, තස්මාතිහ, අජ්ජතග්ගෙ.

ตการะ (การลง ต อาคม) ย่อมมีหลัง ยัสมา ตัสมา และอัชชะ เป็นต้น ในเบื้องหน้าของอิหะและอัคคะเป็นต้น. (เช่น) ยัสมาติหะ, ตัสมาติหะ, อัชชตัคเค.

රකාරො [Pg.21] නි දුපාතු පුන ධී පාත චතුරාදිතො. නි අන්තරං නිරන්තරං, එවං නිරාලයො, නිරින්ධනො, නිරීහකං, නිරුත්තරො, නිරොජං. දු අතික්කමො දුරතික්කමො, දුරාගතං, දුරුත්තං. පාතුරහොසි, පාතුරහෙසුං. පුනරාගච්ඡෙය්‍ය, පුනරුත්තං, පුනරෙව, පුනරෙති. ධිරත්ථු. පාතරාසො.

รการะ (การลง ร อาคม) ย่อมมีหลัง นิ, ทุ, ปาตุ, ปุนะ, ธี, ปาตะ และจตุ เป็นต้น. (เช่น) นิ อันตรัง เป็น นิรันตรัง, เช่นเดียวกันนี้คือ นิราลโย, นิรินธโน, นิรีหกัง, นิรุตตโร, นิโรชัง. ทุ อติกกโม เป็น ทุรติกกโม, ทุราคตัง, ทุรุตตัง. ปาตุรโหสิ, ปาตุรเหสุง. ปุนราคัจเฉยยะ, ปุนรุตตัง, ปุนเรวะ, ปุนเรติ. ธีรัตถุ. ปาตราโส.

චතුසද්දාදිතො, චතුරඞ්ගිකං, චතුරාරක්ඛා, චතුරිද්ධිපාදපටිලාභො, චතුරොඝනිත්ථරණත්ථං. භත්තුරත්ථෙ, වුත්තිරෙසා, පථවීධාතුරෙවෙසා.

หลังจตุศัพท์เป็นต้น (เช่น) จตุรังคิกัง, จตุรารักขา, จตุริทธิปาทปฏิลาโภ, จตุโรฆนิตถรณัตถัง. ภัตตุรัตเถ, วุตติเรสา, ปถวีธาตุเรเวสา.

තථා සරතො ඉවෙවෙසු ඡන්දානුරක්ඛණෙ. නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං, විජ්ජුරිවබ්භකූටෙ, ආරග්ගෙරිව සාසපො, සාසපොරිව ආරග්ගෙ, උසභොරිව, සබ්භිරෙව සමාසෙථ.

เช่นนั้น (มีการลง ร อาคม) หลังสระ ในเบื้องหน้าของ อิวะ และ เอวะ ศัพท์ เพื่อรักษาฉันทะ. (เช่น) นกขัตตราชาริวะ ตารกานัง, วิชชุริวัพภกูเฏ, อารัคเคริวะ สาสะโป, สาสะโปริวะ อารัคเค, อุสภอริวะ, สัพภิเรวะ สมาเสถะ.

වාති කිං? ද්වාධිට්ඨිතං, පාත්වාකාසි, පුනපි.

วา ศัพท์ มีประโยชน์อะไร? (ได้แก่) ทวาทิฏฐิตัง, ปาตวากาสิ, ปุนปิ.

ලකාරො ඡසඞ්ඛ්‍යාහි. ලළානමවිසෙසො. ඡ අභිඤ්ඤා ඡළභිඤ්ඤා, ඡළඞ්ගං, ඡළාසීති, ඡළංසා, සළායතනං.

ลการะ (การลง ล อาคม) ย่อมมีหลังฉสังขยา. ล และ ฬ ไม่มีความต่างกัน. (เช่น) ฉ อภิญญา เป็น ฉฬภิญญา, ฉฬังคัง, ฉฬาสีติ, ฉฬังสา, สฬายตนัง.

වාති කිං? ඡ අභිඤ්ඤා.

วา ศัพท์ มีประโยชน์อะไร? (ได้แก่) ฉ อภิญญา.

ඉති සරසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

สระสนธิวิธาน จบเพียงเท่านี้.

ඉත්ථිලිඞ්ග

อิตถีลิงค์

අථ [Pg.81] ඉත්ථිලිඞ්ගානි වුච්චන්තෙ.

ลำดับนี้ จะกล่าวถึงอิตถีลิงค์ทั้งหลาย.

අකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගසද්දො අප්පසිද්ධො.

ศัพท์อิตถีลิงค์ที่เป็นอการันต์ไม่ปรากฏ.

ආකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො කඤ්ඤාසද්දො. ‘‘කඤ්ඤ’’ඉති ඨිතෙ –

กัญญาสัพท์ เป็นอิตถีลิงค์ อาการันต์. เมื่อตั้งรูปศัพท์ว่า "กัญญา" –

176. ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො.

๑๗๖. ลง อา ปัจจัย ในอรรถอิตถี.

ඉත්ථියං වත්තමානා අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරො ආප්පච්චයො හොති.

ลง อา ปัจจัย หลังลิงค์ที่เป็นอการันต์ ในอรรถอิตถีที่กำลังกล่าวถึง.

පකත්‍යත්ථජොතකා ඉත්ථි-ප්පච්චයා ස්‍යාදයො විය;

ණාදයො පච්චයත්ථස්ස, සකත්ථස්සාපි වාචකා.

อิตถีปัจจัยทั้งหลาย เป็นเครื่องส่องอรรถตามปกติ เหมือนสยาธิวิภัตติเป็นต้น; ส่วน ณ ปัจจัยเป็นต้น เป็นเครื่องกล่าวอรรถของปัจจัย และกล่าวอรรถของตนเองด้วย.

‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ, පරනයනෙ ච කතෙ ‘‘ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ග’’න්ති වුත්තත්තාව පච්චයන්තස්සාපි අලිඞ්ගත්තා විභත්තුප්පත්තියමසම්පත්තායං ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමං වා’තවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ වග්ගහණෙන ඉත්ථිප්පච්චයන්තස්සාපි නාමබ්‍යපදෙසො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සෙසතො ලොපං ගසිපී’’ති සිලොපො. සා කඤ්ඤා.

เมื่อลบสระหน้าด้วยสูตรว่า "สรโลโป" เป็นต้น และนำพยัญชนะไปประกอบกับสระหลังแล้ว เพราะเหตุที่กล่าวว่า "ลิงค์คือบทที่มีความหมาย เว้นจากธาตุ ปัจจัย และวิภัตติ" และเพราะบทที่ลงท้ายด้วยปัจจัยก็ไม่ใช่ลิงค์ เมื่อการลงวิภัตติยังไม่สำเร็จ ด้วยการรับ ว ศัพท์ ในสูตรว่า "ตัทธิตสมาสากิตกานามัง วาตเวตุนาทีสุ จะ" นี้ จึงมีการเรียกชื่อบทที่ลงท้ายด้วยอิตถีปัจจัยว่าเป็นนามด้วย. การลงสยาธิวิภัตติมีในเบื้องต้นเหมือนก่อน, ลบ สิ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า "เสสโต โลปัง คสิปี". สำเร็จรูปเป็น สา กัญญา.

බහුවචනෙ ‘‘ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො’’ති ඉතො ‘‘සඤ්ඤො’’, ‘‘තෙ ඉත්ථිඛ්‍යා පො’’ති ඉතො ‘‘ඉත්ථිඛ්‍යා’’ති ච වත්තතෙ.

ในพหูพจน์ บทว่า "สัญโญ" ตามมาจากสูตรว่า "อาลปเน สิ คสัญโญ" และบทว่า "อิตถิขยา" ตามมาจากสูตรว่า "เต อิตถิขยา โป".

177. ආ ඝො.

๑๗๗. อา ชื่อว่า โฆ.

ලිඞ්ගස්සන්තො ආකාරො යදා ඉත්ථිඛ්‍යො, තදා ඝසඤ්ඤො හොතීති ඝසඤ්ඤායං ‘‘ඝපතො ච යොනං ලොපො’’ති [Pg.82] විකප්පෙන යොලොපො. තා කඤ්ඤා කඤ්ඤායො.

อาการันต์ที่สุดของลิงค์ เมื่อเรียกว่าอิตถี เมื่อนั้นชื่อว่า ฆะ. เมื่อมีชื่อว่า ฆะ แล้ว มีการลบ โย วิภัตติ บ้าง ด้วยสูตรว่า "ฆปโต จะ โยนัง โลโป". สำเร็จรูปเป็น ตา กัญญา, กัญญาโย.

ආලපනෙ ‘‘සඛතො ගස්සෙ වා’’ති ඉතො ‘‘ගස්සා’’ති වත්තතෙ.

ในอาลปนะ บทว่า "คัสสา" ตามมาจากสูตรว่า "สขโต คัสเส วา".

178. ඝතෙ ච.

๑๗๘. และในเพราะ ฆะ.

ඝතො පරස්ස ගස්ස එකාරො හොති, සරලොපාදි. භොති කඤ්ඤෙ, භොතියො කඤ්ඤා කඤ්ඤායො.

แปลง อา ที่ชื่อว่า ฆะ เป็น เอ ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) ที่อยู่เบื้องหลัง, ลบสระหน้าเป็นต้น. สำเร็จรูปเป็น โภติ กัญเญ, โภติโย กัญญา, กัญญาโย.

අංම්හි සරලොපපකතිභාවා කඤ්ඤං, කඤ්ඤා කඤ්ඤායො.

ในเพราะ อัง วิภัตติ มีการลบสระหน้าและคงรูปเดิมไว้ สำเร็จรูปเป็น กัญญัง, กัญญา, กัญญาโย.

තතියාදීසු ‘‘ආය චතුත්ථෙකවචනස්ස තූ’’ති ඉතො ‘‘ආයො, එකවචනාන’’න්ති ච වත්තතෙ.

ในตติยาวิภัตติเป็นต้น บทว่า "อาโย" และบทว่า "เอกวจนานัง" ตามมาจากสูตรว่า "อายะ จตุตเถกวจนัสสะ ตู".

179. ඝතො නාදීනං.

๑๗๙. หลัง ฆะ แห่งนาทิวิภัตติ.

ඝසඤ්ඤතො ලිඞ්ගස්සාකාරා පරෙසං නාදීනං ස්මිංපරියන්තානං එකවචනානං විභත්තිගණානං ආයාදෙසො හොති. සරලොපපරනයනානි. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාහි කඤ්ඤාභි, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාහි කඤ්ඤාභි, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං.

มีการอาเทศเป็น อายะ แห่งวิภัตติหมวดเอกพจน์ทั้งหลาย มี นา วิภัตติ เป็นต้น จนถึง สมิง วิภัตติ ที่อยู่หลัง อาการันต์ของลิงค์ที่ชื่อว่า ฆะ. มีการลบสระหน้าและนำพยัญชนะไปประกอบกับสระหลัง. สำเร็จรูปเป็น กัญญายะ, กัญญาหิ, กัญญาภิ, กัญญายะ, กัญญานัง, กัญญายะ, กัญญาหิ, กัญญาภิ, กัญญายะ, กัญญานัง.

ස්මිංම්හි –

ในเพราะ สมิง วิภัตติ –

180. ඝපතො ස්මිං යං වා.

๑๘๐. หลังฆะชื่อ (ฆะ) แปลงสฺมึ เป็น ยัง บ้าง.

ඝපතො පරස්ස ස්මිංවචනස්ස යං හොති වා, අඤ්ඤත්ථායාදෙසො. කඤ්ඤායං කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාසු.

เพราะสฺมึวิภัตติอันอยู่เบื้องหลังฆะชื่อ (ฆะ) แปลงเป็น ยัง บ้าง, ในที่อื่น (วิภัตติอื่น) แปลงเป็น อายะ. (เช่น) กญฺญายํ, กญฺญาย, กญฺญาสุ.

එවමඤ්ඤෙපි –

แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน -

සද්ධා මෙධා පඤ්ඤා විජ්ජා, චින්තා මන්තා වීණා තණ්හා;

ඉච්ඡා මුච්ඡා එජා මායා, මෙත්තා මත්තා සික්ඛා භික්ඛා.

ศรัทธา, เมธา, ปัญญา, วิชชา, จินตา, มันตา, วีณา, ตัณหา; อิจฉา, มุจฉา, เอชา, มายา, เมตตา, มัตตา, สิกขา, ภิกขา.

ජඞ්ඝා [Pg.83] ගීවා ජිව්හා වාචා,ඡායා ආසා ගඞ්ගා නාවා;

ගාථා සෙනා ලෙඛා සාලා,මාලා වෙලා පූජා ඛිඩ්ඩා.

ชังฆา, คีวา, ชิวหา, วาจา; ฉายา, อาสา, คงคา, นาวา; คาถา, เสนา, เลขา, สาลา; มาลา, เวลา, ปูชา, ขิฑฑา.

පිපාසා වෙදනා සඤ්ඤා, චෙතනා තසිණා පජා;

දෙවතා වට්ටකා ගොධා, බලාකා පරිසා සභා.

ความกระหาย, เวทนา, สัญญา, เจตนา, ตัณหา, ประชา; เทวดา, นกกระทา, เหี้ย, นกกระเรียน, บริษัท, สภา.

ඌකාසෙඵාලිකා ලඞ්කා, සලාකා වාලිකා සිඛා;

විසාඛා විසිඛා සාඛා, වචා වඤ්ඣා ජටා ඝටා.

เหา, ต้นสาลี, ลังกา, สลาก, ทราย, ยอด; วิสาขา, ถนน, กิ่งไม้, วจา, หมัน, ชฎา, หม้อ.

ජෙට්ඨා සොණ්ඩා විතණ්ඩා ච, කරුණා වනිතා ලතා;

කථා නිද්දා සුධා රාධා, වාසනා සිංසපා පපා.

พี่สาวคนโต, งวงช้าง, และการโต้เถียง; กรุณา, หญิงสาว, เถาวัลย์; เรื่องราว, การนอนหลับ, น้ำอมฤต, ราธา; วาสนา, ต้นประดู่, โรงน้ำ.

පභා සීමා ඛමා ජායා,ඛත්තියා සක්ඛරා සුරා;

දොලා තුලා සිලා ලීලා,ලාලෙ’ලා මෙඛලා කලා.

รัศมี, สีมา, แผ่นดิน, ภรรยา; กษัตริย์, น้ำตาลกรวด, สุรา; เปล, ตราชู, ศิลา, ลีลา; น้ำลาย, กระวาน, เข็มขัด, ศิลปะ.

වළවා’ලම්බුසා මූසා, මඤ්ජූසා සුලසා දිසා;

නාසා ජුණ්හා ගුහා ඊහා, ලසිකා වසුධාදයො.

ม้าตัวเมีย, อลัมพุสา, หนู, หีบ, สุลาสา, ทิศ; จมูก, แสงจันทร์, ถ้ำ, ความพยายาม, น้ำเหลือง, และอื่นๆ เช่น แผ่นดิน.

අම්මාදීනං ආලපනෙව රූපභෙදො. අම්මා, අම්මා අම්මායො.

ความต่างกันแห่งรูปในอาลปนะของศัพท์มี อมฺมา เป็นต้น. อมฺมา, อมฺมา, อมฺมาโย.

ගස්ස ‘‘ඝතෙ චා’’ති එකාරෙ සම්පත්තෙ –

เมื่อถึงความเป็นเอการะแห่ง กะ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'ฆเต จ' -

181. න අම්මාදිතො.

๑๘๑. ไม่ (แปลง กะ เป็น เอ) หลัง อมฺมา เป็นต้น.

අම්මා අන්නාඉච්චෙවමාදිතො පරස්ස ගස්ස ආලපනෙකවචනස්ස න එකාරත්තං හොති. ‘‘ආකාරො වා’’ති රස්සත්තං.

ความเป็นเอการะ ย่อมไม่มีแก่ กะ อาลปนะเอกพจน์ อันอยู่เบื้องหลังศัพท์มี อมฺมา อนฺนา เป็นต้น. (และ) เป็นรัสสะด้วยสูตรว่า 'อาการะ วา'.

භොති අම්ම භොති අම්මා, භොතියො අම්මා අම්මායො. එවං අන්නා, අන්නා අන්නායො, භොති අන්න භොති අන්නා, භොතියො අන්නා අන්නායො. අම්බා[Pg.84], අම්බා අම්බායො, භොති අම්බ භොති අම්බා, භොතියො අම්බා අම්බායො ඉච්චාදි.

โภติ อมฺม, โภติ อมฺมา, โภติโย อมฺมา อมฺมาโย. แม้ อนฺนา ก็เช่นกัน, อนฺนา อนฺนาโย, โภติ อนฺน โภติ อนฺนา, โภติโย อนฺนา อนฺนาโย. อมฺพา, อมฺพา อมฺพาโย, โภติ อมฺพ โภติ อมฺพา, โภติโย อมฺพา อมฺพาโย เป็นต้น.

ආකාරන්තං.

จบอการันต์.

ඉකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො රත්තිසද්දො;

තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, රත්ති.

รตฺติศัพท์ เป็นอิตถีลิงค์ มีสระอิเป็นที่สุด; การลง สิ วิภัตติเป็นต้น และการลบ สิ ก็เหมือนกัน (กับที่กล่าวมาแล้ว), (สำเร็จรูปเป็น) รตฺติ.

බහුවචනෙ ‘‘සඤ්ඤා, ඉවණ්ණුවණ්ණා’’ති ච වත්තතෙ.

ในพหูพจน์ บทว่า 'สญฺญา' และ 'อิวณฺณุวณฺณา' ตามมา.

182. තෙ ඉත්ථිඛ්‍යා පො.

๑๘๒. อิวรรณะและอุวรรณะเหล่านั้น ที่เป็นชื่อของหญิง ชื่อว่า ปะ.

ඉත්ථියා ආඛ්‍යා සඤ්ඤා ඉත්ථිඛ්‍යා, ලිඞ්ගස්සන්තා තෙ ඉවණ්ණුවණ්ණා යදා ඉත්ථිඛ්‍යා, තදා පසඤ්ඤා හොන්තීති පසඤ්ඤායං ‘‘ඝපතො චා’’තිආදිනා යොලොපො, ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. රත්තී රත්තියො රත්‍යො වා, හෙ රත්ති, හෙ රත්තී හෙ රත්තියො.

ชื่อที่กล่าวถึงหญิง ชื่อว่า อิตถีขยา, อิวรรณะและอุวรรณะเหล่านั้นที่เป็นที่สุดของลิงค์ เมื่อเป็นอิตถีขยา ย่อมชื่อว่า ปะ. เมื่อมีชื่อว่า ปะ แล้ว ลบ โย ด้วยสูตรมี 'ฆปโต จ' เป็นต้น, ทีฆะ ด้วยสูตรมี 'โยสุ กต...' เป็นต้น. (สำเร็จรูปเป็น) รตฺตี, รตฺติโย หรือ รตฺโย; เห รตฺติ, เห รตฺตี, เห รตฺติโย.

‘‘අංමො’’තිආදිනා නිග්ගහීතං, රත්තිං, රත්තී රත්තියො;

තතියාදීසු ‘‘එකවචනානං, නාදීන’’න්ති ච වත්තතෙ.

ลงนิคคหิตด้วยสูตรมี 'อํโม' เป็นต้น, (เป็น) รตฺตึ, รตฺตี, รตฺติโย. ในตติยาวิภัตติเป็นต้น บทว่า 'เอกวจนานํ' และ 'นาทีนํ' ตามมา.

183. පතො යා.

๑๘๓. หลัง ปะ (ชื่อ ปะ) แปลง (วิภัตติ) เป็น ยา.

පසඤ්ඤතො ඉවණ්ණුවණ්ණෙහි පරෙසං නාදීනමෙකවචනානං විභත්තිගණානං යාආදෙසො හොති. රත්තියා, රත්තීහි රත්තීභි රත්තිහි රත්තිභි, රත්තියා, රත්තීනං රත්තිනං.

การแปลงเป็น ยา ย่อมมีแก่หมู่แห่งวิภัตติที่เป็นเอกพจน์ มี นา เป็นต้น อันอยู่เบื้องหลังอิวรรณะและอุวรรณะอันชื่อว่า ปะ. (เป็น) รตฺติยา, รตฺตีหิ, รตฺตีภิ, รตฺติหิ, รตฺติภิ, รตฺติยา, รตฺตีนํ, รตฺตินํ.

පඤ්චමියං –

ในปัญจมีวิภัตติ -

184. අමා පතො ස්මිංස්මානං වා.

๑๘๔. หลัง ปะ แปลง สฺมึ และ สฺมา เป็น อํ และ อา บ้าง.

පඉච්චෙතස්මා පරෙසං ස්මිං ස්මාඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං අං ආආදෙසා හොන්ති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො[Pg.85], තෙන උවණ්ණන්තතො න හොන්ති, ඉවණ්ණන්තතොපි යථාපයොගං.

การแปลงเป็น อํ และ อา ย่อมมีแก่ สฺมึ และ สฺมา เหล่านี้ อันอยู่เบื้องหลัง ปะ นี้ ตามลำดับ บ้าง. วา ศัพท์นี้ มีประโยชน์เพื่อกำหนดแน่นอน (ววัฏฐิตวิภาสา), เพราะเหตุนั้น การแปลงนี้จึงไม่มีหลังอุการันต์, แม้หลังอิการันต์ ก็มีตามการใช้.

‘‘සරෙ, යකාරො’’ති ච වත්තතෙ, සීහමණ්ඩූකගතීහි යොවචනෙකවචනග්ගහණඤ්ච.

บทว่า 'สเร' และ 'ยกาโร' ตามมา, และมีการถือเอา โย วิภัตติ และเอกวจนวิภัตติ ด้วยวิธีสีหมณฑูกคติ (การไปอย่างราชสีห์และกบ).

185. පසඤ්ඤස්ස ච.

๑๘๕. และ (แปลงอิวรรณะ) อันชื่อว่า ปะ (เป็น ยการ).

පසඤ්ඤස්ස ඉවණ්ණස්ස යොවචනෙකවචනවිභත්තීනමාදෙසෙ සරෙ පරෙ යකාරො හොති. එත්ථ ච යකාරස්සෙවාධිකාරතො පසඤ්ඤග්ගහණෙන ඉවණ්ණොව ගය්හති, චග්ගහණං ‘‘රත්තො’’තිආදීසු නිවත්තනත්ථං. රත්‍යා රත්තියා, රත්තීහි රත්තීභි රත්තිහි රත්තිභි, රත්තියා, රත්තීනං රත්තිනං. ස්මිංවචනෙ අමාදෙසයකාරාදෙසා, රත්‍යං. ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති යංආදෙසො, රත්තියං.

เมื่อมีการแปลง โย วิภัตติ และเอกวจนวิภัตติ (เป็นสระ) อยู่เบื้องหลัง แปลงอิวรรณะอันชื่อว่า ปะ เป็น ยการ. และในที่นี้ เพราะตามมาเพียง ยการเท่านั้น ด้วยการระบุชื่อ ปะ จึงรับเอาเฉพาะอิวรรณะเท่านั้น, การใส่ จ ศัพท์มาเพื่อห้ามในรูปเช่น 'รตฺโต' เป็นต้น. (เป็น) รตฺยา, รตฺติยา, รตฺตีหิ, รตฺตีภิ, รตฺติหิ, รตฺติภิ, รตฺติยา, รตฺตีนํ, รตฺตินํ. ในสฺมึวิภัตติ เมื่อแปลงเป็น อํ และแปลงเป็น ยการ, (เป็น) รตฺยํ. แปลงเป็น ยัง ด้วยสูตร 'ฆปโต สฺมึ ยํ วา', (เป็น) รตฺติยํ.

අඤ්ඤත්ථ ‘‘අං, ස්මිං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

ในที่อื่น บทว่า 'อํ', 'สฺมึ' และ 'วา' ตามมา.

186. ආදිතො ඔ ච.

๑๘๖. จาก อา เป็นต้น แปลงเป็น โอ ด้วย

ආදිඉච්චෙතස්මා ස්මිංවචනස්ස අං ඔආදෙසා හොන්ති වා. චසද්දෙන අඤ්ඤස්මාපි ආ අං ඔආදෙසා. රත්‍යා රත්තිං රත්තො රත්තියා, රත්තීසු රත්තිසු.

เพราะคำว่า อา เป็นต้นนี้ สฺมิงวิภัตติ ย่อมแปลงเป็น อัง และ โอ บ้าง. ด้วย จ ศัพท์ แม้จากคำอื่น (นอกจาก อา เป็นต้น) ก็มีการแปลงเป็น อา อัง และ โอ. รตฺยา, รตฺตึ, รตฺโต, รตฺติยา, รตฺตีสุ, รตฺติสุ.

එවමඤ්ඤානිපි –

แม้คำอื่นๆ ก็เช่นนี้ –

පත්ති යුත්ති වුත්ති කිත්ති, මුත්ති තිත්ති ඛන්ති කන්ති;

සන්ති තන්ති සිද්ධි සුද්ධි, ඉද්ධි වුද්ධි බුද්ධි බොධි.

ปตฺติ (การถึง), ยุตฺติ (ความประกอบ/ความควร), วุตฺติ (ความเป็นไป), กิตฺติ (เกียรติ); มุตฺติ (ความหลุดพ้น), ติตฺติ (ความอิ่ม), ขนฺติ (ความอดทน), กนฺติ (ความชอบใจ); สนฺติ (ความสงบ), ตนฺติ (แบบแผน/ตำรา), สิทฺธิ (ความสำเร็จ), สุทฺธิ (ความบริสุทธิ์); อิทฺธิ (ความสำเร็จ/ฤทธิ์), วุฑฺฒิ (ความเจริญ), พุทฺธิ (ความรู้), โพธิ (ความตรัสรู้).

භූමි ජාති පීති සූති, නන්දි සන්ධි සාණි කොටි;

දිට්ඨි වුඩ්ඪි තුට්ඨි යට්ඨි, පාළි ආළි නාළි කෙළි;

සති මති ගති චුති, ධිති යුවති විකති.

ภูมิ (แผ่นดิน), ชาติ (การเกิด), ปีติ (ความอิ่มใจ), สูติ (การคลอด); นนฺทิ (ความเพลิน), สนฺธิ (การต่อ), สาณิ (ม่าน/ผ้าหยาบ), โกฏิ (ที่สุด/สิบล้าน); ทิฏฐิ (ความเห็น), วุฑฺฒิ (ความเจริญ), ตุฏฐิ (ความยินดี), ยฏฐิ (ไม้เท้า); ปาฬิ (แถว/พระบาลี), อาฬิ (คันนา/เขื่อน), นาฬิ (ทะนาน/ท่อ), เกฬิ (การเล่น); สติ (ความระลึกได้), มติ (ความรู้/ความคิด), คติ (ที่ไป), จุติ (การเคลื่อน); ธิติ (ความเพียร/ความมั่นคง), ยุวติ (หญิงสาว), วิกติ (ความผิดปกติ/การเปลี่ยนแปลง).

රති රුචි රස්මි අසනි වසනි ඔසධි අඞ්ගුලි ධූලි දුන්දුභි දොණි අටවි ඡවි ආදීනි ඉකාරන්තනාමානි.

นามที่มี อิ การันต์ เช่น รติ, รุจิ, รสฺมิ, อสนิ, วสนิ, โอสธิ, องฺคุลิ, ธูลิ, ทุนฺทุภิ, โดณิ, อฏวิ, ฉวิ เป็นต้น.

ඉකාරන්තං.

จบ อิ การันต์

ඊකාරන්තො [Pg.86] ඉත්ථිලිඞ්ගො ඉත්ථීසද්දො;

‘‘ඉත්ථ’’ඉතීධ ‘‘ඉත්ථියං, පච්චයො’’ති ච වත්තතෙ.

อิตถี ศัพท์ เป็น อี การันต์ อิตถีลิงค์; ในที่นี้ บทว่า อิตฺถ และบทว่า อิตฺถิยํ, ปจฺจโย ย่อมตามไป.

187. නදාදිතො වා ඊ.

๑๘๗. ลง อี ปัจจัย หลังคำว่า นที เป็นต้น บ้าง.

නදාදිතො වා අනදාදිතො වා ඉත්ථියං වත්තමානා ලිඞ්ගම්හා ඊප්පච්චයො හොති. වාග්ගහණමනදාදිසම්පිණ්ඩනත්ථං, තෙන පුථුගවාදිතො ච ඊ.

อี ปัจจัย ย่อมลงหลังลิงค์ที่บอกความเป็นอิตถี จากกลุ่มศัพท์ที่มี นที เป็นต้น หรือกลุ่มศัพท์ที่ไม่มี นที เป็นต้น. การถือเอา วา ศัพท์ เพื่อรวบรวมกลุ่มศัพท์ที่ไม่มี นที เป็นต้น, ด้วยเหตุนั้น จึงลง อี ปัจจัย หลังศัพท์ว่า ปุถุ และ โค เป็นต้น ได้ด้วย.

සරලොපෙ ‘‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ’’ති අසවණ්ණෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ඉත්ථී, ඉත්ථී ‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනා රස්සත්තං, ඉත්ථියො. සම්බොධනෙ ‘‘ඣලපා රස්ස’’න්ති රස්සත්තං. භොති ඉත්ථි, භොතියො ඉත්ථී ඉත්ථියො.

เมื่อมีการลบสระ เมื่อสระไม่เหมือนกันมาถึง (ตามสูตร) 'กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต' ย่อมมีภาวะปกติ (ไม่สนธิ) ซึ่งเรียกว่า นามพยปเทสะ, แล้วจึงมีการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น. อิตฺถี (ปฐมาวิภัตติเอกพจน์), ส่วนในพหูพจน์ มีการทำรัสสะด้วยสูตร 'อโฆ รสฺสํ' เป็นต้น เป็น อิตฺถิโย. ในอาลปนะ มีการทำรัสสะด้วยสูตร 'ชลปา รสฺสํ' เป็น โภติ อิตฺถิ, โภติโย อิตฺถี อิตฺถิโย.

දුතියෙකවචනෙ ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

ในทุติยาวิภัตติ เอกพจน์ บทว่า 'วา' ย่อมตามมาจากสูตร 'ฆปโต สฺมึ ยํ วา'.

188. අං යමීතො පසඤ්ඤතො.

๑๘๘. แปลง อัง เป็น ยํ หลัง อี การันต์ ที่ชื่อ ปะ.

පසඤ්ඤතො ඊකාරතො පරස්ස අංවචනස්ස යං හොති වා. ඉත්ථියං ඉත්ථිං, ඉත්ථී ඉත්ථියො, ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි ඉත්ථීභි, ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං, ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි ඉත්ථීභි, ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං, ඉත්ථියං ඉත්ථියා, ඉත්ථීසු.

อัง วิภัตติ ที่อยู่หลัง อี การันต์ ที่ชื่อ ปะ ย่อมแปลงเป็น ยํ บ้าง. อิตฺถิยํ อิตฺถึ, อิตฺถี อิตฺถิโย, อิตฺถิยา, อิตฺถีหิ อิตฺถีภิ, อิตฺถิยา, อิตฺถีนํ, อิตฺถิยา, อิตฺถีหิ อิตฺถีภิ, อิตฺถิยา, อิตฺถีนํ, อิตฺถิยํ อิตฺถิยา, อิตฺถีสุ.

එවං නදී, නදී. යොලොපාභාවෙ ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුසද්දෙන යොනමොකාරො ච, ‘‘පසඤ්ඤස්ස චා’’ති ඊකාරස්ස යකාරො, ‘‘යවතං තලන’’ඉච්චාදිනා ද්‍යස්ස ජකාරො, ද්විත්තං. නජ්ජො සන්දන්ති, නදියො.

นที ศัพท์ ก็เช่นเดียวกัน. ในกรณีที่ไม่มีการลบ โย วิภัตติ ตามสูตร 'ตโต โย นโม ตู' ด้วย ตุ ศัพท์ ในสูตรนั้น จึงมีการแปลง โย เป็น โอ, และด้วยสูตร 'ปสญฺญสฺส จ' แปลง อี เป็น ย, ด้วยสูตร 'ยวตํ ตลน...' เป็นต้น แปลง ทย เป็น ช และซ้อน ช เป็น นชฺโช. นชฺโช สนฺทนฺติ (แม่น้ำทั้งหลายย่อมไหล), นทิโย.

එත්ථ [Pg.87] චෙවං සිජ්ඣන්තානං නජ්ජොආදීනං වුත්තියං ආනත්තග්ගහණාදිනා නිප්ඵාදනං අත්‍රජ සුගතාදීනං විය නිප්ඵාදනූපායන්තරදස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං.

ในที่นี้ พึงเห็นว่า การสำเร็จรูปของศัพท์มี นชฺโช เป็นต้น ในวุตติ ด้วยการถือเอา อานตฺต ปัจจัย เป็นต้น เป็นไปเพื่อแสดงวิธีการสำเร็จรูปอย่างอื่น เหมือนกับการสำเร็จรูปของศัพท์มี อตรช และ สุคต เป็นต้น.

හෙ නදි, හෙ නදී හෙ නජ්ජො හෙ නදියො, නදියං නදිං, නදී නජ්ජො නදියො.

เห นทิ, เห นที เห นชฺโช เห นทิโย, นทิยํ นทึ, นที นชฺโช นทิโย.

අමාදිසුත්තෙ ආ පතොති යොගවිභාගෙන ක්වචි නාසානඤ්චාත්තං, තෙන න ජච්චා වසලො හොති, පථබ්‍යා එකරජ්ජෙනාති ආදි ච සිජ්ඣති, පුරෙ විය යකාරජකාරාදෙසද්විත්තානි.

ในสูตรมี อํ เป็นต้น ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า 'อา ปโต' บางครั้งมีการแปลงเป็น อา, ด้วยเหตุนั้น คำว่า 'น ชจฺจา วสโล โหติ' และ 'ปฐพฺยา เอกรชฺเชน' เป็นต้น จึงสำเร็จรูปได้, มีการแปลงเป็น ย และ ช และการซ้อนพยัญชนะเหมือนที่กล่าวมาแล้ว.

නජ්ජා කතං නදියා, නදීහි නදීභි, නජ්ජා නදියා, නදීනං, නජ්ජා නදියා, නදීහි නදීභි, නජ්ජා නදියා, නදීනං, නජ්ජං නදියං නදියා, නදීසු.

นชฺชา (อันแม่น้ำ) กตํ (กระทำแล้ว) นทิยา, นทีหิ นทีภิ, นชฺชา นทิยา, นทีนํ, นชฺชา นทิยา, นทีหิ นทีภิ, นชฺชา นทิยา, นทีนํ, นชฺชํ นทิยํ นทิยา, นทีสุ.

අඤ්ඤෙපි –

แม้ศัพท์อื่นๆ –

මහී වෙතරණී වාපී, පාටලී කදලී ඝටී;

නාරී කුමාරී තරුණී, වාරුණී බ්‍රාහ්මණී සඛී.

มหี (แผ่นดิน), เวตรณี (ชื่อแม่น้ำ), วาปี (สระน้ำ), ปาฏลี (ต้นแคฝอย), กทลี (ต้นกล้วย), ฆฏี (หม้อ); นารี (นางนารี), กุมารี (เด็กหญิง), ตรุณี (หญิงสาว), วารุณี (เหล้า), พราหมณี (นางพราหมณี), สขี (เพื่อนหญิง).

ගන්ධබ්බී කින්නරී නාගී, දෙවී යක්ඛී අජී මිගී;

වානරී සූකරී සීහී, හංසී කාකී ච කුක්කුටී –

คนฺธพฺพี, กินฺนรี, นาคี, เทวี, ยกฺขี, อชี (แม่แพะ), มิคี (เนื้อตัวเมีย); วานรี, สูกรี, สีหี, หํสี, กากี และ กุกฺกุฏี –

ඉච්චාදයො ඉත්ථීසද්දසමා.

ศัพท์เหล่านี้เป็นต้น แจกเหมือน อิตถี ศัพท์.

තථෙව මාතුලසද්දතො ඊප්පච්චයෙ කතෙ –

ในทำนองเดียวกัน เมื่อลง อี ปัจจัย หลัง มาตุล ศัพท์ –

189. මාතුලාදීනමානත්තමීකාරෙ.

๑๘๙. การแปลงที่สุดของศัพท์มี มาตุละ เป็นต้น เป็น อานตฺต เมื่ออยู่หน้า อี ปัจจัย.

මාතුල අය්‍යකවරුණඉච්චෙවමාදීනමන්තො ආනත්තමාපජ්ජතෙ ඊකාරෙ පච්චයෙ පරෙ, අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, සරලොපාදි. මාතුලානී, එවං අය්‍යකානී, වරුණානී, සෙසං ඉත්ථීසද්දසමං.

ที่สุดของศัพท์มี มาตุละ, อัยยกะ, วรุณะ เป็นต้น ย่อมถึงความเป็น อานตฺต เมื่อมี อี ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง, ฉัฏฐีวิภัตติ (ในสูตร) ใช้ในความหมายหมายถึงที่สุดของศัพท์, มีการลบสระเป็นต้น. มาตุลานี (ป้า/น้าสะใภ้), เช่นเดียวกับ อัยยกานี (ย่า/ยาย), วรุณานี (นางวรุณี), ที่เหลือแจกเหมือน อิตถี ศัพท์.

අනදාදීසු [Pg.88] පුථුසද්දතො ඊප්පච්චයො. ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන උකාරස්ස අවාදෙසො. පුථවී, පුථවියො. සස්මා ස්මිංසු පුථබ්‍යා පුථවියා, පුථබ්‍යා පුථවියා, පුථබ්‍යං පුථවියං පුථවියා ඉච්චාදි.

ในกลุ่มศัพท์ที่ไม่มี นที เป็นต้น ลง อี ปัจจัย หลัง ปุถุ ศัพท์. ด้วย จ ศัพท์ ในสูตร 'โอ สเร จ' แปลง อุ เป็น อว. ปุถวี, ปุถวิโย. ใน สุ, สฺมา, สฺมึ วิภัตติ เป็น ปุถพฺยา ปุถวิยา, ปุถพฺยา ปุถวิยา, ปุถพฺยํ ปุถวิยํ ปุถวิยา เป็นต้น.

ගොසද්දතො ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊප්පච්චයො. මහාවුත්තිනා වා ‘‘ගාව සෙ’’ති එත්ථ ගාවඉති යොගවිභාගෙන වා ඔකාරස්ස ආවාදෙසො. ගාවී, ගාවී ගාවියො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං.

ลง อี ปัจจัย หลัง โค ศัพท์ ตามสูตร 'นทาทิโต วา อี'. หรือตามมหาพฤติ ในสูตร 'คาว เส' ด้วยการแยกบทว่า 'คาว' แปลง โอ เป็น อาว. คาวี, คาวี คาวิโย เป็นต้น แจกเหมือน อิตถี ศัพท์.

‘‘මානව’’ඉතීධ ‘‘ඉත්ථියං, වා, ඊ’’ති ච වත්තතෙ.

ในที่นี้ หลัง มานว ศัพท์ บทว่า อิตฺถิยํ, วา, อี ย่อมตามไป.

190. ණව ණික ණෙය්‍ය ණන්තුහි.

๑๙๐. หลัง ณว, ณิก, เณยฺย และ ณนฺตุ ปัจจัย.

ණව ණික ණෙය්‍ය ණන්තුප්පච්චයන්තෙහි ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ඊප්පච්චයො හොති. වාධිකාරො කත්ථචි නිවත්තනත්ථො, සරලොපාදි. මානවී, එවං නාවිකී, වෙනතෙය්‍යී, ගොතමී.

อีปัจจัยย่อมมีหลังลิงค์ที่เป็นไปในอิตถีลิงค์ ซึ่งลงท้ายด้วยปัจจัย ณวะ ณิกะ เณยยะ และณันตุ. บทว่า วา มีอำนาจเพื่อห้ามในบางแห่ง มีการลบสระเป็นต้น. มานวี, เช่นเดียวกับ นาวิกี, เวณเตยยี, โคตมี.

‘‘ගුණවන්තු ඊ’’ඉතීධ ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

ในสูตรว่า "คุณวนฺตุ อี" นี้ บทว่า "วา" ย่อมตามมา.

191. න්තුස්ස තමීකාරෙ.

๑๙๑. แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น ตะ เมื่ออยู่หน้า อีการันต์ (อีปัจจัย).

සබ්බස්සෙව න්තුප්පච්චයස්ස තකාරො හොති වා ඊකාරප්පච්චයෙ පරෙ, අඤ්ඤත්ථ සරලොපාදි. ගුණවතී, ගුණවතී ගුණවතියො, ගුණවන්තී, ගුණවන්තී ගුණවන්තියො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං.

แปลง นฺตุ ปัจจัย ทั้งหมดเป็น ตะ บ้าง เมื่อมี อีปัจจัยอยู่หลัง, ในที่อื่น มีการลบสระเป็นต้น. คุณวตี, คุณวตี คุณวติโย, คุณวนฺตี, คุณวนฺตี คุณวนฺติโย เป็นต้น แจกเหมือนอิตถีศัพท์.

එවං කුලවතී, සීලවතී, යසවතී, රූපවතී, සතිමතී, ගොත්තමතී.

เช่นเดียวกับ กุลวตี, สีลวตี, ยสวตี, รูปวตี, สติมตี, โคตตมตี.

මහන්තසද්දතො ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊප්පච්චයො, න්තුබ්‍යපදෙසො විකප්පෙන තකාරාදෙසො. මහතී මහන්තී.

หลัง มหนฺต ศัพท์ ลง อี ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "นทาทิโต วา อี", มีการแปลงเป็น ตะ โดยวิกัลปะ ด้วยการอ้างถึง นฺตุ ปัจจัย. มหตี, มหนฺตี.

‘‘භවන්ත ඊ’’ඉතීධ ‘‘ඊකාරෙ’’ති වත්තතෙ.

ในสูตรว่า "ภวนฺต อี" นี้ บทว่า "อีกาเร" ย่อมตามมา.

192. භවතො [Pg.89] භොතො.

๑๙๒. แปลง ภวนฺต เป็น โภต.

සබ්බස්සෙව භවන්තසද්දස්ස භොතාදෙසො හොති ඊකාරෙ ඉත්ථිගතෙ පරෙ. සා භොතී, භොතී භොතියො, හෙ භොති, හෙ භොතී භොතියො ඉච්චාදි.

แปลง ภวนฺต ศัพท์ ทั้งหมดเป็น โภต เมื่อมี อีการันต์ที่เป็นอิตถีลิงค์อยู่หลัง. สา โภตี, โภตี โภติโย, เห โภติ, เห โภตี โภติโย เป็นต้น.

‘‘භික්ඛු’’ ඉතීධ ‘‘ඉත්ථිය’’න්ති වත්තතෙ ‘‘වා’’ති ච.

ในสูตรว่า "ภิกฺขุ" นี้ บทว่า "อิตฺถิยํ" และ "วา" ย่อมตามมา.

193. පතිභික්ඛුරාජීකාරන්තෙහි ඉනී.

๑๙๓. ลง อินี ปัจจัย หลัง ปติ, ภิกฺขุ, ราช และศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์.

පති භික්ඛු රාජ ඉච්චෙතෙහි ඊකාරන්තෙහි ච ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ඉනීප්පච්චයො හොති.

อินี ปัจจัย ย่อมมีหลังลิงค์เหล่านี้คือ ปติ, ภิกฺขุ, ราช และศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์ ที่เป็นไปในอิตถีลิงค์.

‘‘සරලොපො’මාදෙස’’ඉච්චාදිසුත්තෙ තුග්ගහණෙන ක්වචි පුබ්බලොපස්ස නිසෙධනතො ‘‘වා පරො අසරූපා’’ති සරලොපො. භික්ඛුනී, භික්ඛුනී භික්ඛුනියො ඉච්චාදි.

ในสูตรว่า "สรโลโปมาเทส" เป็นต้น เพราะห้ามการลบสระหน้าในบางแห่งด้วย ตุ ศัพท์ จึงมีการลบสระหลังด้วยสูตรว่า "วา ปโร อสรูปา". ภิกฺขุนี, ภิกฺขุนี ภิกฺขุนิโย เป็นต้น.

ගහපතිසද්දතො ඉනී, ‘‘අත්ත’’මිති වත්තතෙ.

หลัง คหปติ ศัพท์ ลง อินี ปัจจัย, บทว่า "อตฺตํ" ย่อมตามมา.

194. පතිස්සිනීම්හි.

๑๙๔. แปลงที่สุดของ ปติ ศัพท์ เป็น อะ เมื่อมี อินี ปัจจัยอยู่หลัง.

පතිසද්දස්ස අන්තො අත්තමාපජ්ජතෙ ඉනීප්පච්චයෙ පරෙ. තථෙව පරසරෙ ලුත්තෙ ‘‘පුබ්බො චා’’ති දීඝො, ගහපතානී.

ที่สุดของ ปติ ศัพท์ ถึงความเป็น อะ เมื่อมี อินี ปัจจัยอยู่หลัง. ในลำดับนั้น เมื่อลบสระหลังแล้ว ทีฆะสระหน้าด้วยสูตรว่า "ปุพฺโพ จา" เป็น คหปตานี.

තථෙව රාජසද්දතො ඉනී, සරලොපපකතිභාවා, රාජිනී. ඊකාරන්තෙසු දණ්ඩීසද්දතො ඉනී, සරලොපාදි, දණ්ඩිනී, දණ්ඩිනී දණ්ඩිනියො, එවං හත්ථිනී, මෙධාවිනී, තපස්සිනී, පියභාණිනී ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกัน หลัง ราช ศัพท์ ลง อินี ปัจจัย, มีการลบสระและปกติภาวะ เป็น ราชินี. ในบรรดาศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์ หลัง ทณฺฑี ศัพท์ ลง อินี ปัจจัย, มีการลบสระเป็นต้น เป็น ทณฺฑินี, ทณฺฑินี ทณฺฑินิโย. เช่นเดียวกับ หตฺถินี, เมธาวินี, ตปสฺสินี, ปิยภาณินี เป็นต้น.

‘‘පොක්ඛරිනී’’ ඉතීධ ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරනකාරානං අකාරණකාරාදෙසා, පොක්ඛරණී, පොක්ඛරණී. ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති සුත්තෙ තුග්ගහණෙන යොනමොකාරො [Pg.90] ච, ඊකාරස්ස යකාරො, ‘‘යවත’’මිච්චාදිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන ණ්‍යස්ස ඤකාරො, ද්විත්තං. පොක්ඛරඤ්ඤො පොක්ඛරණියො වා ඉච්චාදි.

ในคำว่า "โปกฺขรินี" นี้ มีการแปลง อิการ และ นการ เป็น อการ และ ณการ ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธี" เป็นต้น เป็น โปกฺขรณี. ในสูตรว่า "ตโต โย นโม ตุ" ด้วย ตุ ศัพท์ มีการแปลง โย เป็น โอ, แปลง อีการ เป็น ยการ, และด้วย กะ อักษร ในสูตรว่า "ยวตํ" เป็นต้น แปลง ณฺย เป็น ญะ แล้วซ้อนพยัญชนะ เป็น โปกฺขรญฺโญ หรือ โปกฺขรณิโย เป็นต้น.

වාධිකාරො අනුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන විදූ යක්ඛාදිතොපි ඉනී, පරචිත්තවිදුනී, සරලොපරස්සත්තානි, පරචිත්තවිදුනී පරචිත්තවිදුනියො, යක්ඛිනී යක්ඛිනියො, සීහිනී සීහිනියො ඉච්චාදි.

บทว่า วา มีอำนาจในความหมายว่ารวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้, ด้วยบทนั้น แม้หลัง วิทู และ ยกฺข เป็นต้น ก็ลง อินี ปัจจัย, ปรจิตฺตวิทุนี, มีการลบสระและทำให้เป็นรัสสะ, ปรจิตฺตวิทุนี ปรจิตฺตวิทุนิโย, ยกฺขินี ยกฺขินิโย, สีหินี สีหินิโย เป็นต้น.

ඊකාරන්තං.

จบหมวดอีการันต์.

උකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො යාගුසද්දො.

ยาคู ศัพท์ เป็นอิตถีลิงค์ อุการันต์.

තස්ස රත්තිසද්දස්සෙව රූපනයො. අමාදෙසාදිඅභාවොව විසෙසො.

วิธีแจกรูปของศัพท์นั้น เหมือนกับ รตฺติ ศัพท์. มีข้อพิเศษคือไม่มีการแปลงเป็น อํ เป็นต้น.

යාගු, යාගූ යාගුයො, හෙ යාගු, හෙ යාගූ යාගුයො, යාගුං, යාගූ යාගුයො, යාගුයා, යාගූහි යාගූභි යාගුහි යාගුභි, යාගුයා, යාගූනං යාගුනං, යාගුයා, යාගූහි යාගූභි යාගුහි යාගුභි, යාගුයා, යාගූනං යාගුනං, යාගුයං යාගුයා, යාගූසු යාගුසු.

ยาคุ, ยาคู ยาคูโย, เห ยาคุ, เห ยาคู ยาคูโย, ยาคุง, ยาคู ยาคูโย, ยาคูยา, ยาคูหิ ยาคูภิ ยาคุหิ ยาคุภิ, ยาคูยา, ยาคูนํ ยาคุนํ, ยาคูยา, ยาคูหิ ยาคูภิ ยาคุหิ ยาคุภิ, ยาคูยา, ยาคูนํ ยาคุนํ, ยาคูยํ ยาคูยา, ยาคูสุ ยาคุสุ.

එවං ධාතු ධෙනු කාසු දද්දු කච්ඡු කණ්ඩු රජ්ජු කරෙණු පියඞ්ගු සස්සුආදීනි.

เช่นเดียวกับ ธาตุ, เธนุ, กาสุ, ททฺทุ, กจฺฉุ, กณฺฑุ, รชฺชุ, กเรณุ, ปิยงฺคุ, สสฺสุ เป็นต้น.

මාතුසද්දස්ස භෙදො. තස්ස පිතුසද්දස්සෙව රූපනයො. ‘‘ආරත්ත’’මිති භාවනිද්දෙසෙන ආරාදෙසාභාවෙ ‘‘පතො යා’’ති යාදෙසොව විසෙසො.

ความต่างของ มาตุ ศัพท์. วิธีแจกรูปของศัพท์นั้น เหมือนกับ ปิตุ ศัพท์. มีข้อพิเศษคือ เมื่อไม่มีการแปลงเป็น อาร เพราะการระบุสภาวะว่า "อารตฺตํ" จึงมีการแปลงเป็น ยา ด้วยสูตรว่า "ปโต ยา".

මාතා, මාතරො, භොති මාත, භොති මාතා භොතියො මාතරො, මාතරං, මාතරෙ මාතරො, මාතරා මාතුයා මත්‍යා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරලොපො[Pg.91], රස්සත්තඤ්ච. මාතරෙහි මාතරෙභි මාතූහි මාතූභි මාතුහි මාතුභි, මාතු මාතුස්ස මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං මාතුනං, මාතරා මාතුයා, මාතරෙහි මාතරෙභි මාතූහි මාතූභි, මාතු මාතුස්ස මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං මාතුනං, මාතරි, මාතරෙසු මාතූසු මාතුසු.

มาตา, มาตโร, โภติ มาตะ, โภติ มาตา โภติโย มาตโร, มาตรํ, มาตเร มาตโร, มาตรา มาตุยา มตฺยา, มีการลบ อุการ และทำให้เป็นรัสสะ ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธี" เป็นต้น. มาตเรหิ มาตเรภิ มาตูหิ มาตูภิ มาตุหิ มาตุภิ, มาตุ มาตุสฺส มาตุยา, มาตรานํ มาตานํ มาตูนํ มาตุนํ, มาตรา มาตุยา, มาตเรหิ มาตเรภิ มาตูหิ มาตูภิ, มาตุ มาตุสฺส มาตุยา, มาตรานํ มาตานํ มาตูนํ มาตุนํ, มาตริ, มาตเรสุ มาตูสุ มาตุสุ.

එවං ධීතා, ධීතරො, දුහිතා, දුහිතරො ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกับ ธีตา, ธีตโร, ทุหิตา, ทุหิตโร เป็นต้น.

උකාරන්තං.

จบหมวดอุการันต์.

ඌකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො ජම්බූසද්දො.

ชมฺพู ศัพท์ เป็นอิตถีลิงค์ อูการันต์.

ජම්බූ, ජම්බූ ජම්බුයො, හෙ ජම්බු, හෙ ජම්බූ ජම්බුයො, ජම්බුං, ජම්බූ ජම්බුයො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං.

ชมฺพู, ชมฺพู ชมฺพุโย, เห ชมฺพุ, เห ชมฺพู ชมฺพุโย, ชมฺพุง, ชมฺพู ชมฺพุโย เป็นต้น แจกเหมือนอิตถีศัพท์.

එවං වධූ ච සරභූ, සරබූ සුතනූ චමූ;

වාමූරූ නාගනාසූරූ, සමානි ඛලු ජම්බුයා.

วธู, สรภู, สรพู, สุตนู, ชมู, วามูรู และนาคนาสูรู เหล่านี้ ย่อมเหมือนกับ ชมฺพู (jambū) แท้.

ඌකාරන්තං.

อูการันต์ (ศัพท์ที่มี อู เป็นที่สุด).

ඔකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො ගොසද්දො.

โคสัททะ อิตถีลิงค์ โอการันต์.

තස්ස පුල්ලිඞ්ගගොසද්දස්සෙව රූපනයො.

วิธีแห่งรูปของศัพท์นั้น เหมือนกับโคสัททะในปุงลิงค์นั่นเอง.

කඤ්ඤා රත්ති නදී ඉත්ථී, මාතුලානී ච භික්ඛුනී;

දණ්ඩිනී යාගු මාතා ච, ජම්බූ ගොතිත්ථිසඞ්ගහො.

กัญญา, รัตติ, นที, อิตถี, มาตุลานี, ภิกขุนี, ทัณฑินี, ยาคู, มาตา, ชมพู และโคสัททะ เหล่านี้ เป็นการรวบรวมอิตถีลิงค์.

ඉත්ථිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

จบอิตถีลิงค์.

නපුංසකලිඞ්ග

นปุงสกลิงค์

අථ [Pg.92] නපුංසකලිඞ්ගානි වුච්චන්තෙ.

ลำดับนี้ จะกล่าวถึงนปุงสกลิงค์ทั้งหลาย.

අකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො චිත්තසද්දො.

จิตตสัททะ นปุงสกลิงค์ อการันต์.

පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘චිත්ත සි’’ ඉතීධ –

การลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น เหมือนในก่อน, ในที่นี้คือ 'จิตฺต สิ' ดังนี้ -

‘‘නපුංසකෙහි, අතො නිච්ච’’න්ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'นปุํสเกหิ' และ 'อโต นิจฺจํ' ย่อมตามมา.

195. සිං.

๑๙๕. สิํ.

සි, අංඉති ද්විපදමිදං. අකාරන්තෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි පරස්ස සිවචනස්ස අං හොති නිච්චං. සරලොපපකතිභාවාදි, චිත්තං.

สูตรนี้มี ๒ บท คือ สิ และ อํ. อาเทศ สิ วิภัตติที่อยู่หลังนปุงสกลิงค์ อการันต์ทั้งหลาย เป็น อํ แน่นอน. ด้วยการลบสระและปกติภาวะเป็นต้น สำเร็จรูปเป็น จิตฺตํ.

බහුවචනෙ ‘‘යොනං නි නපුංසකෙහී’’ති වත්තතෙ.

ในพหุวจนะ บทว่า 'โยนํ นิ นปุํสเกหิ' ย่อมตามมา.

196. අතො නිච්චං.

๑๙๖. อโต นิจฺจํ.

අකාරන්තෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි යොනං නිච්චං නි හොති. ‘‘සබ්බයොනීනමාඑ’’ති නිස්ස වා ආකාරො. අඤ්ඤත්ථ ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. චිත්තා චිත්තානි.

อาเทศ โย วิภัตติที่อยู่หลังนปุงสกลิงค์ อการันต์ทั้งหลาย เป็น นิ แน่นอน. อาเทศ นิ เป็น อา บ้าง ด้วยสูตร 'สพฺพโยนีนมาเอ'. ในที่อื่น มีการทีฆะด้วยสูตร 'โยสุ กต' เป็นต้น. สำเร็จรูปเป็น จิตฺตา, จิตฺตานิ.

යොනං නිභාවෙ චාඑත්තෙ, සිද්ධෙපි අවිසෙසතො;

‘‘අතො නිච්ච’’න්ති ආරම්භා, ආඑත්තං ක්වචිදෙවිධ.

แม้เมื่อการแปลง โย เป็น นิ และการแปลง นิ เป็น อา สำเร็จได้โดยไม่แตกต่างกัน (ด้วยสูตรอื่น); แต่เพราะการเริ่มสูตร 'อโต นิจฺจํ' นี้ การแปลง นิ เป็น อา และ เอ จึงมีได้ในบางแห่งในที่นี้.

ආලපනෙ ගලොපො. හෙ චිත්ත, හෙ චිත්තා චිත්තානි, දුතියායං නිස්ස විකප්පෙනෙකාරො. චිත්තං, චිත්තෙ චිත්තානි. සෙසං පුරිසසද්දෙන සමං.

ในอาลปนะ มีการลบ สิ (คะ). เป็น 'เห จิตฺต, เห จิตฺตา, จิตฺตานิ'. ในทุติยาวิภัตติ มีการอาเทศ นิ เป็น เอ บ้าง. เป็น 'จิตฺตํ, จิตฺเต, จิตฺตานิ'. ที่เหลือเหมือนกับ ปุริสสัททะ.

එවමඤ්ඤානිපි –

แม้ศัพท์อื่นทั้งหลายก็อย่างนี้ -

පුඤ්ඤ පාප ඵල රූප සාධනං,සොත ඝාන සුඛ දුක්ඛ කාරණං;

දාන සීල ධන ඣාන ලොචනං,මූල කූල බල ජාලමඞ්ගලං.

ปุญญะ, ปาปะ, ผละ, รูปะ, สาธนะ, โสตะ, ฆานะ, สุขะ, ทุกขะ, การณะ, ทานะ, สีละ, ธนะ, ฌานะ, โลจนะ, มูละ, กูละ, พละ, ชาละ, มังคละ.

නළින [Pg.93] ලිඞ්ග මුඛ’ඞ්ග ජල’ම්බුජං,පුලින ධඤ්ඤ හිරඤ්ඤ පදා’මතං;

පදුම වණ්ණ සුසාන වනා’යුධං,හදය චීවර වත්ථ කුලි’න්ද්‍රියං.

นฬินะ, ลิงคะ, มุขะ, อังคะ, ชละ, อัมพุชะ, ปุลินะ, ธัญญะ, หิรัญญะ, ปทะ, อมตะ, ปทุมะ, วัณณะ, สุสานะ, วนะ, อาวุธะ, หทัยะ, จีวระ, วัตถะ, กุละ, อินทรียะ.

නයන වදන යානො’දාන සොපාන පානං,භවන භුවන ලොහා’ලාත තුණ්ඩ’ණ්ඩ පීඨං;

කරණ මරණ ඤාණා’රම්මණා’රඤ්ඤ තාණං,චරණ නගර තීරච්ඡත්ත ඡිද්දො’දකානි –

นยนะ, วทนะ, ยานะ, อุทานะ, โสปานะ, ปานะ, ภวนะ, ภุวนะ, โลหะ, อลาตะ, ตุณฑะ, อัณฑะ, ปีฐะ, กรณะ, มรณะ, ญาณะ, อารัมมณะ, อรัญญะ, ตาณะ, จรณะ, นคระ, ตีระ, ฉัตตะ, ฉิททะ, อุทกะ -

ඉච්චාදීනි.

เป็นต้น.

කම්මසද්දස්ස තතියෙකවචනාදීසු රූපභෙදො.

มีความต่างกันแห่งรูปในตติยาวิภัตติ เอกวจนะ เป็นต้น ของกัมมสัททะ.

කම්මං, කම්මා කම්මානි, හෙ කම්ම, හෙ කම්මා කම්මානි, කම්මං, කම්මෙ කම්මානි.

กมฺมํ, กมฺมา, กมฺมานิ; เห กมฺม, เห กมฺมา, กมฺมานิ; กมฺมํ, กมฺเม, กมฺมานิ.

‘‘වා, උ, නාම්හි, චා’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'วา', 'อุ', 'นามฺหิ' และ 'จ' ย่อมตามมา.

197. අ කම්මන්තස්ස ච.

๑๙๗. อ กมฺมนฺตสฺส จ.

කම්මසද්දන්තස්ස උකාර අකාරාදෙසා හොන්ති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. අන්තග්ගහණෙන ථාමද්ධාදීනමන්තස්සපි උත්තං. චසද්දග්ගහණෙන යුව මඝවානමන්තස්ස ආ හොති ක්වචි නා සුඉච්චෙතෙසු. කම්මුනා කම්මනා කම්මෙන වා, කම්මෙහි කම්මෙභි.

อาเทศเป็น อุ และ อ บ้าง แก่ที่สุดของกัมมสัททะ ในนาวิภัตติ. ด้วยการถือเอาบทว่า 'อนฺต' จึงมีการอาเทศเป็น อุ แม้แก่ที่สุดของศัพท์มี ถามะ และ อัทธะ เป็นต้น. ด้วยการถือเอา 'จ' ศัพท์ จึงมีการอาเทศเป็น อา บ้าง แก่ที่สุดของ ยุวะ และ มฆวะ ในวิภัตติทั้งหลายมี นา และ สุ เป็นต้น. สำเร็จรูปเป็น กมฺมุนา, กมฺมนา, กมฺเมน บ้าง, กมฺเมหิ, กมฺเมภิ.

සස්මාසු ‘‘උ නාම්හි චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන පුම කම්මථාමන්තස්ස චුකාරො වා සස්මාසූති උත්තං. කම්මුනො කම්මස්ස, කම්මානං, කම්මුනා කම්මා කම්මම්හා කම්මස්මා, කම්මෙහි කම්මෙභි, කම්මුනො කම්මස්ස, කම්මානං.

ในวิภัตติทั้งหลายมี ส และ สมา เป็นต้น ด้วย 'จ' ศัพท์ ในสูตร 'อุ นามฺหิ จ' นี้ พึงกล่าวว่า มีการอาเทศเป็น อุ บ้าง แก่ที่สุดของ ปุมะ, กัมมะ และ ถามะ ในวิภัตติมี ส และ สมา เป็นต้น. สำเร็จรูปเป็น กมฺมุโน, กมฺมสฺส, กมฺมานํ, กมฺมุนา, กมฺมา, กมฺมมฺหา, กมฺมสฺมา, กมฺเมหิ, กมฺเมภิ, กมฺมุโน, กมฺมสฺส, กมฺมานํ.

ස්මිංවචනෙ ‘‘බ්‍රහ්මතො තු ස්මිංනී’’ති එත්ථ තුසද්දෙන ක්වචි නි හොති. කම්මනි කම්මෙ කම්මම්හි කම්මස්මිං, කම්මෙසු.

ในสมิงวิภัตติ ด้วย 'ตุ' ศัพท์ ในสูตร 'พฺรหฺมโต ตุ สฺมิํนี' นี้ มีการอาเทศเป็น นิ บ้าง. สำเร็จรูปเป็น กมฺมนิ, กมฺเม, กมฺมมฺหิ, กมฺมสฺมิํ, กมฺเมสุ.

එවං [Pg.94] ථාමුනා ථාමෙන ථාමසා වා, ථාමුනො ථාමස්ස, ථාමුනා ථාමා. අද්ධුනා, අද්ධුනො ඉච්චාදි පුරිමසමං.

อย่างนี้ เป็น ถามุนา ถาเมน หรือ ถามสา, ถามุโน ถามสฺส, ถามุนา ถามา. อทฺธุนา อทฺธุโน เป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว.

ගුණවන්තු සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්ස, සිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

คุณวนฺตุ (ลง) สิ, และบทว่า 'สวิภตฺติสฺส, นฺตุสฺส, สิํหิ' ย่อมตามมา.

198. අං නපුංසකෙ.

๑๙๘. (แปลงเป็น) อํ ในนปุงสกลิงค์.

නපුංසකෙ වත්තමානස්ස ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධිනො න්තුප්පච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස අං හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවං චිත්තං.

การแปลงเป็น อํ ย่อมมีแก่ นฺตุ ปัจจัย พร้อมด้วยวิภัตติ อันเนื่องด้วยลิงค์ที่เป็นไปในนปุงสกลิงค์ ในเพราะ สิ วิภัตติ. (เช่น) คุณวํ จิตฺตํ.

යොම්හි ‘‘න්තුස්සන්තො යොසු චා’’ති අත්තං, ඉකාරො ච. ගුණවන්ති, ගුණවන්තානි, සෙසං ඤෙය්‍යං.

ในเพราะ โย วิภัตติ ความเป็น อะ และ อิ อักษร ย่อมมี ด้วยบทว่า 'นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จ'. (เป็น) คุณวนฺติ, คุณวนฺตานิ, ส่วนที่เหลือพึงทราบ.

ගච්ඡන්ත සි, ‘‘සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අ’’මිති අං. ගච්ඡං ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තා ගච්ඡන්තානි.

คจฺฉนฺต (ลง) สิ, ในเพราะ สิ วิภัตติ แห่ง คจฺฉนฺต เป็นต้น นฺต ศัพท์ เป็น อํ ด้วย (สูตรว่า) 'สิํหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ'. (เป็น) คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตานิ.

අකාරන්තං.

จบ อการันต์.

ආකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො අස්සද්ධාසද්දො.

อสฺสทฺธา ศัพท์ เป็นอาการันต์ ในนปุงสกลิงค์.

‘‘අස්සද්ධා’’ඉති ඨිතෙ –

เมื่อตั้ง (รูปศัพท์) ว่า 'อสฺสทฺธา' –

‘‘සමාසස්සා’’ති අධිකිච්ච ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති සමාසන්තස්ස රස්සත්තං, සමාසත්තා නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. සෙසං චිත්තසමං.

ด้วยอำนาจบทว่า 'สมาสสฺส' และด้วยสูตรว่า 'สโร รสฺโส นปุงสเก' จึงมีการทำสระที่สุดของสมาสให้เป็นรัสสะ, เพราะความเป็นสมาส จึงมีการเรียกชื่อว่า นาม, การลง สิ วิภัตติ เป็นต้น. ส่วนที่เหลือเหมือนกับ จิตฺต ศัพท์.

අස්සද්ධං කුලං, අස්සද්ධා අස්සද්ධානි කුලානි ඉච්චාදි.

อสฺสทฺธํ กุลํ, อสฺสทฺธา อสฺสทฺธานิ กุลานิ เป็นต้น.

තථා මුඛනාසිකාසද්දො. තස්ස ද්වන්දෙකත්තා සබ්බත්ථෙකවචනමෙව. මුඛනාසිකං, හෙ මුඛනාසික, මුඛනාසිකං, මුඛනාසිකෙන ඉච්චාදි.

มุขนาสิกา ศัพท์ ก็เช่นเดียวกัน. เพราะศัพท์นั้นเป็นสมาหารทวันทสมาส จึงมีแต่เอกพจน์ในทุกวิภัตติเท่านั้น. (เป็น) มุขนาสิกํ, เห มุขนาสิกะ, มุขนาสิกํ, มุขนาสิเกน เป็นต้น.

ආකාරන්තං.

จบ อาการันต์.

ඉකාරන්තො [Pg.95] නපුංසකලිඞ්ගො අට්ඨිසද්දො.

อฏฺฐิ ศัพท์ เป็นอิกาการันต์ ในนปุงสกลิงค์.

ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, අට්ඨි.

การลง สิ วิภัตติ เป็นต้น, การลบ สิ, (เป็น) อฏฺฐิ.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'วา' ย่อมตามมา.

199. යොනං නි නපුංසකෙහි.

๑๙๙. (แปลง) โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย เป็น นิ หลังนปุงสกลิงค์.

නපුංසකලිඞ්ගෙහි පරෙසං සබ්බෙසං යොනං නි හොති වා.

การแปลง โย วิภัตติ ทั้งหมดที่อยู่หลังนปุงสกลิงค์ เป็น นิ ย่อมมีบ้าง.

අට්ඨීනි, අඤ්ඤත්ථ නිච්චං යොලොපො, දීඝො ච, අට්ඨී, තථා හෙ අට්ඨි, හෙ අට්ඨී අට්ඨීනි, අට්ඨිං, අට්ඨී අට්ඨීනි, අට්ඨිනා ඉච්චාදි අග්ගිසද්දසමං.

อฏฺฐีนิ, ในที่อื่น (เมื่อไม่แปลงเป็น นิ) มีการลบ โย เป็นนิตย์ และมีการทำทีฆะ (เป็น) อฏฺฐี, เช่นเดียวกัน เห อฏฺฐิ, เห อฏฺฐี อฏฺฐีนิ, อฏฺฐิํ, อฏฺฐี อฏฺฐีนิ, อฏฺฐินา เป็นต้น เหมือนกับ อคฺคิ ศัพท์.

එවං සත්ථි දධි වාරි අක්ඛි අච්ඡි අච්චි ඉච්චාදීනි.

สตฺถิ, ทธิ, วาริ, อกฺขิ, อจฺฉิ, อจฺจิ เป็นต้น ก็อย่างนี้.

ඉකාරන්තං.

จบ อิกาการันต์.

ඊකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො සුඛකාරීසද්දො.

สุขการี ศัพท์ เป็นอีการันต์ ในนปุงสกลิงค์.

‘‘සුඛභාරී සි’’ ඉතීධ අනපුංසකත්තාභාවා සිස්මිම්පි ‘‘අඝො රස්ස’’මිච්චාදිනා රස්සත්තං, සිලොපො. සුඛකාරි දානං, සුඛකාරී සුඛකාරීනි, හෙ සුඛකාරි, හෙ සුඛකාරී හෙ සුඛකාරීනි, සුඛකාරිනං සුඛකාරිං, සුඛකාරී සුඛකාරීනි.

ในคำว่า 'สุขภารี สิ' นี้ เพราะความเป็นนปุงสกลิงค์ (ไม่มีความเป็นอิตถีลิงค์หรือปุงลิงค์) แม้ในเพราะ สิ วิภัตติ ก็มีการทำรัสสะด้วยสูตรว่า 'อโฆ รสฺสํ' เป็นต้น, แล้วลบ สิ. (เป็น) สุขการิ ทานํ, สุขการี สุขการีนิ, เห สุขการิ, เห สุขการี เห สุขการีนิ, สุขการินํ สุขการิํ, สุขการี สุขการีนิ.

සෙසං දණ්ඩීසද්දසමං. එවං සීඝයායීආදීනි.

ส่วนที่เหลือเหมือนกับ ทณฺฑี ศัพท์. สีฆยายี เป็นต้น ก็อย่างนี้.

ඊකාරන්තං.

จบ อีการันต์.

උකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො ආයුසද්දො. තස්ස අට්ඨිසද්දස්සෙව රූපනයො.

อายุ ศัพท์ เป็นอุการันต์ ในนปุงสกลิงค์. วิธีการแจกรูปของศัพท์นั้น เหมือนกับ อฏฺฐิ ศัพท์นั่นเอง.

ආයු, ආයූ ආයූනි, හෙ ආයු, හෙ ආයූ හෙ ආයූනි, ආයුං, ආයූ ආයූනි, ආයුනා ආයුසාති [Pg.96] මනොගණාදිත්තා සිද්ධං. ආයූහි ආයූභි, ආයුනො ආයුස්ස, ආයූනමිච්චාදි.

อายุ, อายู อายูนิ, เห อายุ, เห อายู เห อายูนิ, อายุํ, อายู อายูนิ, อายุนา และ อายุสา สำเร็จได้เพราะเป็นศัพท์จำพวกมโนคณะเป็นต้น. อายูหิ อายูภิ, อายุโน อายุสฺส, อายูนํ เป็นต้น.

එවං චක්ඛු වසු ධනු දාරු තිපු මධු හිඞ්ගු සිග්ගු වත්ථු මත්ථු ජතු අම්බු අස්සුආදීනි.

จกฺขุ, วสุ, ธนุ, ทารุ, ติปุ, มธุ, หิงฺคุ, สิคฺคุ, วตฺถุ, มตฺถุ, ชตุ, อมฺพุ, อสฺสุ เป็นต้น ก็อย่างนี้.

උකාරන්තං.

จบ อุการันต์.

ඌකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො ගොත්‍රභූසද්දො.

โคตรภู ศัพท์ เป็นอูการันต์ ในนปุงสกลิงค์.

ගොත්‍රභූ සි, නපුංසකත්තා රස්සත්තං, සිලොපො. ගොත්‍රභු චිත්තං, ගොත්‍රභූ ගොත්‍රභූනි, හෙ ගොත්‍රභු, හෙ ගොත්‍රභූ හෙ ගොත්‍රභූනි, ගොත්‍රභුං, ගොත්‍රභූ ගොත්‍රභූනි, ගොත්‍රභුනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙ අභිභූසද්දසමං.

โคตรภู ลง สิ, เพราะความเป็นนปุงสกลิงค์ จึงมีการทำรัสสะ และลบสิ. โคตรภู จิตตัง, โคตรภู โคตรภูนิ, เห โคตรภู, เห โคตรภู เห โคตรภูนิ, โคตรภุง, โคตรภู โคตรภูนิ, โคตรภูนา เป็นต้น เสมอด้วยอภิภูศัพท์ในปุงลิงค์.

එවං අභිභූ සයම්භූ ධම්මඤ්ඤූආදීනි.

อภิภู สยัมภู ธัมมัญญู เป็นต้น ก็เหมือนกัน.

ඌකාරන්තං.

จบอูการันต์.

ඔකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො චිත්තගොසද්දො.

จิตตโคศัพท์ เป็นโอการันต์ นปุงสกลิงค์.

‘‘චිත්තා ගාවො අස්ස කුලස්සා’’ති අත්ථෙ බහුබ්බීහිසමාසෙ කතෙ ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති ඔකාරස්ස ඨානප්පයතනාසන්නත්තා රස්සත්තමුකාරො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො. චිත්තගු කුලං, චිත්තගූ චිත්තගූනි ඉච්චාදි ආයුසද්දසමං.

ในอรรถว่า "จิตตา คาโว อัสสะ กุลัสสะ" เมื่อทำพหุพพีหิสมาสแล้ว ด้วยสูตรว่า "สโร รัสโส นปุงสเก" เพราะโอการะมีฐานและปยัตติใกล้เคียงกัน จึงทำรัสสะเป็นอุการะ, การลงสิวิภัตติเป็นต้น, การลบสิ. จิตตคุ กุลัง, จิตตคู จิตตคูนิ เป็นต้น เสมอด้วยอายุศัพท์.

ඔකාරන්තං.

จบโอการันต์.

චිත්තං කම්මඤ්ච අස්සද්ධ-මථට්ඨි සුඛකාරි ච;

ආයු ගොත්‍රභූ ධම්මඤ්ඤූ, චිත්තගූති නපුංසකෙ.

ศัพท์เหล่านี้คือ จิตตะ, กัมมะ, อสัทธะ, อัฏฐิ, สุขการี, อายุ, โคตรภู, ธัมมัญญู และจิตตคุ เป็นนปุงสกลิงค์.

නපුංසකලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

นปุงสกลิงค์ จบ.

සබ්බනාම

สัพพนาม

අථ [Pg.97] සබ්බනාමානි වුච්චන්තෙ.

ลำดับนั้น จะกล่าวถึงสัพพนามทั้งหลาย.

සබ්බ, කතර, කතම, උභය, ඉතර, අඤ්ඤ, අඤ්ඤතර, අඤ්ඤතම, පුබ්බ, පර, අපර, දක්ඛිණ, උත්තර, අධර, ය, ත, එත, ඉම, අමු, කිං, එක, උභ, ද්වි, ති, චතු, තුම්හ, අම්හ ඉති සත්තවීසති සබ්බනාමානි, තානි සබ්බනාමත්තා තිලිඞ්ගානි.

สัพพะ, กตระ, กตมะ, อุภยะ, อิตระ, อัญญะ, อัญญตระ, อัญญตมะ, ปุพพะ, ประ, อประ, ทักขิณะ, อุตตระ, อธระ, ยะ, ตะ, เอตะ, อิมะ, อมุ, กิง, เอกะ, อุภะ, ทวิ, ติ, จตุ, ตุมหะ, อมหะ รวมเป็นสัพพนาม 27 ศัพท์ สัพพนามเหล่านั้นเป็นได้ทั้ง 3 ลิงค์ เพราะความเป็นสัพพนาม.

තත්ථ සබ්බසද්දො නිරවසෙසත්ථො, සො යදා පුල්ලිඞ්ගවිසිට්ඨත්ථාභිධායී, තදා රූපනයො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සො’’ති සිස්ස ඔකාරො, සරලොපපරනයනානි. සබ්බො ජනො.

ในบรรดาสัพพนามเหล่านั้น สัพพศัพท์มีอรรถว่าไม่เหลือ (ทั้งหมด), เมื่อใดสัพพศัพท์นั้นกล่าวถึงอรรถที่วิเศษด้วยปุงลิงค์ เมื่อนั้นมีนัยแห่งการสำเร็จรูปดังนี้: การลงสิวิภัตติเป็นต้นเหมือนก่อน, อาเทศ สิ เป็น โอ ด้วยสูตรว่า "โส", การลบสระและการนำไปประกอบในสระหลัง. (สำเร็จรูปเป็น) สัพโพ ชโน.

බහුවචනෙ ‘‘සබ්බ යො’’ ඉතීධ ‘‘පරසමඤ්ඤා පයොගෙ’’ති සබ්බාදීනං සබ්බනාමසඤ්ඤා.

ในพหุวจนะ ในอุทาหรณ์ว่า "สัพพะ โย" นี้ มีการตั้งชื่อว่าสัพพนามแก่สัพพศัพท์เป็นต้น ด้วยสูตรว่า "ปรสมัญญา ปโยเค".

‘‘යො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "โย" ตามไป.

200. සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො.

๒๐๐. ปฐมาวิภัตติ (โย) ที่อยู่หลังอการันต์ของสัพพนาม (ย่อมถึงความเป็น เอ).

සබ්බෙසං ඉත්ථිපුමනපුංසකානං නාමානි සබ්බනාමානි, තෙසං සබ්බෙසං සබ්බනාමසඤ්ඤානං ලිඞ්ගානං අකාරතො පරො පඨමො යො එත්තමාපජ්ජතෙ. සබ්බෙ පුරිසා.

ชื่อของลิงค์ทั้งหลายคือ อิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ทั้งหมด ชื่อว่าสัพพนาม, โย ปฐมาวิภัตติที่อยู่หลังอการันต์ของลิงค์ที่มีชื่อว่าสัพพนามทั้งหมดเหล่านั้น ย่อมถึงความเป็น เอ. (สำเร็จรูปเป็น) สัพเพ ปุริสา.

අකාරතොති කිං? සබ්බා අමූ.

ทำไมจึงกล่าวว่า "หลังอการันต์"? (เพื่อห้ามในอุทาหรณ์เช่น) สัพพา, อมู.

හෙ සබ්බ සබ්බා, හෙ සබ්බෙ, සබ්බං, සබ්බෙ, සබ්බෙන, සබ්බෙහි සබ්බෙභි.

เห สัพพะ สัพพา, เห สัพเพ, สัพพัง, สัพเพ, สัพเพนะ, สัพเพหิ สัพเพภิ.

චතුත්ථෙකවචනෙ ආයාදෙසෙ සම්පත්තෙ –

ในจตุตถีวิภัตติ เอกวจนะ เมื่อถึงคราวที่จะอาเทศ (สะ) เป็น อายะ –

‘‘අතො, ආ එ, ස්මාස්මිංනං, ආය චතුත්ථෙකවචනස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "อโต", "อา เอ", "สมาสมิงนัง", "อายะ จตุตเถกะวะจะนัสสะ" ตามไป.

201. තයො [Pg.98] නෙව ච සබ්බනාමෙහි.

๒๐๑. อาเทศทั้ง 3 นั้น ย่อมไม่มีหลังสัพพนามทั้งหลาย.

අකාරන්තෙහි සබ්බනාමෙහි පරෙසං ස්මා ස්මිං ඉච්චෙතෙසං, චතුත්ථෙකවචනස්ස ච ආ එ ආයඉච්චෙතෙ ආදෙසා නෙව හොන්තීති ආයාදෙසාභාවො. චග්ගහණං කත්ථචි පටිසෙධනිවත්තනත්ථං, තෙන පුබ්බාදීහි ස්මා ස්මිංනං ආ එ ච හොන්ති. සබ්බස්ස.

การอาเทศเป็น อา, เอ และ อายะ แห่ง สมา, สมิง และจตุตถีเอกวจนะ (สะ) ที่อยู่หลังสัพพนามอการันต์ทั้งหลาย ย่อมไม่มีเลย เพราะฉะนั้นจึงไม่มีการอาเทศเป็นอายะ. การลง จะ ศัพท์ (ในสูตร) เพื่อต้องการให้การห้ามในบางแห่งกลับคืนมา ด้วยเหตุนั้น หลังปุพพะศัพท์เป็นต้น สมา และ สมิง จึงอาเทศเป็น อา และ เอ ได้บ้าง. (สำเร็จรูปเป็น) สัพพัสสะ.

‘‘අකාරො, එ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "อกาโร", "เอ" ตามไป.

202. සබ්බනාමානං නංම්හි ච.

๒๐๒. และในเพราะ นัง วิภัตติ แห่งสัพพนามทั้งหลาย (อการันต์ ย่อมเป็น เอ).

සබ්බෙසං සබ්බනාමානං අකාරො එත්තමාපජ්ජතෙ නංම්හි විභත්තිම්හි.

อการันต์ของสัพพนามทั้งหมด ย่อมถึงความเป็น เอ ในเพราะ นัง วิภัตติ.

‘‘සබ්බනාමතො’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "สัพพนามโต" ตามไป.

203. සබ්බතො නං සංසානං.

๒๐๓. หลังสัพพนามทั้งหมด อาเทศ นัง เป็น สัง และ สานัง.

සබ්බතො සබ්බනාමතො පරස්ස නංවචනස්ස සං සානංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති.

การอาเทศเป็น สัง และ สานัง เหล่านี้ ย่อมมีแก่ นัง วิภัตติ ที่อยู่หลังสัพพะ คือหลังสัพพนาม.

සබ්බෙසං සබ්බෙසානං, සබ්බස්මා සබ්බම්හා, සබ්බෙහි සබ්බෙභි, සබ්බස්ස, සබ්බෙසං සබ්බෙසානං, සබ්බස්මිං සබ්බම්හි, සබ්බෙසු.

สัพเพสัง สัพเพสานัง, สัพพัสมา สัพพัมหา, สัพเพหิ สัพเพภิ, สัพพัสสะ, สัพเพสัง สัพเพสานัง, สัพพัสมิง สัพพัมหิ, สัพเพสุ.

ඉත්ථියං ‘‘ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො’’ති ආප්පච්චයො. අඤ්ඤං කඤ්ඤාසද්දසමං අඤ්ඤත්‍ර ස නං ස්මිංවචනෙහි. සබ්බා පජා, සබ්බා සබ්බායො, හෙ සබ්බෙ, හෙ සබ්බා සබ්බායො, සබ්බං, සබ්බා සබ්බායො, සබ්බාය, සබ්බාහි සබ්බාභි.

ในอิตถีลิงค์ ลง อา ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "อิตถิยามโต อาปัจจโย". ส่วนที่เหลือเหมือนกับ กัญญา ศัพท์ ยกเว้นใน สะ, นัง และ สมิง วิภัตติ. (สำเร็จรูปเป็น) สัพพา ปชา, สัพพา สัพพาโย, เห สัพเพ, เห สัพพา สัพพาโย, สัพพัง, สัพพา สัพพาโย, สัพพายะ, สัพพาหิ สัพพาภิ.

චතුත්ථෙකවචනෙ ‘‘සබ්බනාමතො වා’’, සබ්බතො කොති ඉතො ‘‘සබ්බතො’’ති ච වත්තතෙ.

ในจตุตถีเอกพจน์ บทว่า "สพฺพนามโต วา" และบทว่า "สพฺพโต" จากสูตรว่า "สพฺพโต โกติ" ย่อมตามไป.

204. ඝපතො [Pg.99] ස්මිංසානං සංසා.

๒๐๔. การอาเทศเป็น สํ และ สา แห่ง สฺมึ และ ส วิภัตติ ทั้งหลาย หลังฆะและปะ (ชื่อ ฆะ และ ปะ).

සබ්බතො සබ්බනාමතො ඝපසඤ්ඤතො ස්මිං සඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං සංසාආදෙසා හොන්ති වා.

การอาเทศเป็น สํ และ สา ตามลำดับ แห่ง สฺมึ และ ส วิภัตติ เหล่านี้ หลังสัพพนามทั้งปวงที่มีชื่อว่า ฆะ และ ปะ ย่อมมีบ้าง.

‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු චා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "สํสาสฺเวกวจเนสุ จ" ย่อมตามไป.

205. ඝො රස්සං.

๒๐๕. ฆะ (สระที่มีชื่อว่า ฆะ) ถึงความเป็นรัสสะ.

ඝසඤ්ඤො ආකාරො රස්සමාපජ්ජතෙ සංසාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු පරෙසු.

อาการะที่มีชื่อว่า ฆะ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ เมื่อวิภัตติอาเทศคือ สํ และ สา อันเป็นเอกพจน์อยู่ข้างหลัง.

‘‘සාගමො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "สากโม" ย่อมตามไป.

206. සංසාස්වෙකවචනෙසු ච.

๒๐๖. และในวิภัตติอาเทศคือ สํ และ สา อันเป็นเอกพจน์.

සං සාඉච්චෙතෙසු එකවචනට්ඨානසම්භූතෙසු විභත්තාදෙසෙසු පරෙසු ලිඞ්ගම්හා සකාරාගමො හොති.

เมื่อวิภัตติอาเทศคือ สํ และ สา เหล่านี้ อันเกิดในตำแหน่งเอกพจน์อยู่ข้างหลัง ย่อมมีการลง ส อาคม หลังลิงค์.

සබ්බස්සා සබ්බාය, සබ්බාසං සබ්බාසානං, සබ්බාය, සබ්බාහි සබ්බාභි, සබ්බස්සා සබ්බාය, සබ්බාසං සබ්බාසානං.

สพฺพสฺสา สพฺพาย, สพฺพาสํ สพฺพาสานํ, สพฺพาย, สพฺพาหิ สพฺพาภิ, สพฺพสฺสา สพฺพาย, สพฺพาสํ สพฺพาสานํ.

ස්මිංම්හි ‘‘සබ්බනාමතො, ඝපතො’’ති ච වත්තතෙ.

ในวิภัตติ สฺมึ และ มฺหิ บทว่า "สพฺพนามโต" และ "ฆปโต" ย่อมตามไป.

207. නෙතාහි ස්මිමායයා.

๒๐๗. การอาเทศเป็น อายะ และ ยา แห่ง สฺมึ วิภัตติ ย่อมไม่มี หลังสัพพนามเหล่านี้.

එතෙහි සබ්බනාමෙහි ඝපසඤ්ඤෙහි පරස්ස ස්මිංවචනස්ස නෙව ආය යාදෙසා හොන්තීති ආයාභාවො. වාධිකාරතො ක්වචි හොති දක්ඛිණාය උත්තරායාති ආදි.

การอาเทศเป็น อายะ และ ยา แห่ง สฺมึ วิภัตติ อันอยู่หลังสัพพนามที่มีชื่อว่า ฆะ และ ปะ เหล่านี้ ย่อมไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีรูปเป็น อายะ. แต่เพราะอำนาจของบทว่า "วา" บางครั้งก็มีรูปเป็น อายะ เช่น ทกฺขิณาย, อุตฺตราย เป็นต้น.

සංයමාදෙසා, සබ්බස්සං සබ්බායං, සබ්බාසු.

การอาเทศเป็น สํ และ ยํ, สพฺพสฺสํ สพฺพายํ, สพฺพาสุ.

නපුංසකෙ සබ්බං චිත්තං, සබ්බානි, හෙ සබ්බ, හෙ සබ්බානි, සබ්බං, සබ්බානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගෙ විය ඤෙය්‍යං.

ในนปุงสกลิงค์ สพฺพํ จิตฺตํ, สพฺพานิ, เห สพฺพ, เห สพฺพานิ, สพฺพํ, สพฺพานิ. ส่วนที่เหลือพึงทราบเหมือนในปุงลิงค์.

එවං [Pg.100] කතරාදීනං අඤ්ඤතමසද්දපරියන්තානං තීසුපි ලිඞ්ගෙසු රූපනයො.

วิธีการทำรูปแห่งศัพท์ทั้งหลายมี กตรศัพท์ เป็นต้น จนถึง อญฺญตมศัพท์ ในลิงค์ทั้งสาม ก็เป็นอย่างนี้.

තත්ථ කතරකතමසද්දා පුච්ඡනත්ථා.

ในบรรดาสรรพนามเหล่านั้น กตรศัพท์ และ กตมศัพท์ มีอรรถในการถาม.

උභයසද්දො ද්විඅවයවසමුදායවචනො.

อุภยศัพท์ เป็นศัพท์ที่กล่าวถึงส่วนรวมที่มีส่วนประกอบสองส่วน.

ඉතරසද්දො වුත්තප්පටියොගවචනො.

อิตรศัพท์ เป็นศัพท์ที่กล่าวถึงสิ่งที่ตรงกันข้ามกับสิ่งที่กล่าวมาแล้ว.

අඤ්ඤසද්දො අධිකතාපරවචනො.

อญฺญศัพท์ เป็นศัพท์ที่กล่าวถึงสิ่งอื่นนอกจากสิ่งที่กำลังกล่าวถึง.

අඤ්ඤතර අඤ්ඤතමසද්දා අනියමත්ථා.

อญฺญตรศัพท์ และ อญฺญตมศัพท์ มีอรรถไม่แน่นอน.

‘‘යො, සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "โย" และบทว่า "ปฐโม" จากสูตรว่า "สพฺพนามการเต ปฐโม" ย่อมตามไป.

208. ද්වන්දට්ඨා වා.

๒๐๘. (โย วิภัตติ) ที่ตั้งอยู่ในทวันทสมาส (มีการอาเทศเป็น เอ) บ้าง.

ද්වන්දසමාසට්ඨා සබ්බනාමකාරතො පරො පඨමො යො එත්තමාපජ්ජතෙ වා. කතරො ච කතමො චාති කතරකතමෙ, කතරකතමා වා ඉච්චාදි.

โย ปฐมาวิภัตติ อันอยู่หลังสัพพนามที่ลงท้ายด้วย อักษร อะ ซึ่งตั้งอยู่ในทวันทสมาส ย่อมถึงความเป็น เอ บ้าง. เช่น กตโร จ กตโม จ เป็น กตรกตเม หรือ กตรกตมา เป็นต้น.

පුබ්බාදයො දිසාදිවවත්ථානවචනා.

ศัพท์มี ปุพพะ เป็นต้น เป็นศัพท์ที่กล่าวถึงการกำหนดทิศเป็นต้น.

පුබ්බො කාලො. බහුවචනෙ ‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති එත්ථ පරාති නිද්දෙසතො පුබ්බාදීහි යොවචනස්ස විකප්පෙනෙකාරො.

ปุพฺโพ กาโล (กาลก่อน). ในพหูพจน์ เพราะการระบุว่า "ปรา" ในสูตรว่า "ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา" นี้ การอาเทศเป็น เอ แห่ง โย วิภัตติ หลังศัพท์มี ปุพพะ เป็นต้น ย่อมมีได้บ้าง.

පුබ්බෙ පුබ්බා, හෙ පුබ්බ, හෙ පුබ්බෙ හෙ පුබ්බා, පුබ්බං, පුබ්බෙ, පුබ්බෙන, පුබ්බෙහි පුබ්බෙභි, පුබ්බස්ස, පුබ්බෙසං පුබ්බෙසානං. ‘‘ස්මාස්මිංනං වා’’ති විකප්පෙනාකාරෙකාරා. පුබ්බා පුබ්බස්මා පුබ්බම්හා, පුබ්බෙහි පුබ්බෙභි, පුබ්බස්ස, පුබ්බෙසං පුබ්බෙසානං, පුබ්බෙ පුබ්බස්මිං පුබ්බම්හි, පුබ්බෙසු.

ปุพฺเพ ปุพฺพา, เห ปุพฺพ, เห ปุพฺเพ เห ปุพฺพา, ปุพฺพํ, ปุพฺเพ, ปุพฺเพน, ปุพฺเพหิ ปุพฺเพภิ, ปุพฺพสฺส, ปุพฺเพสํ ปุพฺเพสานํ. เพราะสูตรว่า "สฺมาสฺมึนํ วา" จึงมีการอาเทศเป็น อา และ เอ บ้าง. ปุพฺพา ปุพฺพสฺมา ปุพฺพมฺหา, ปุพฺเพหิ ปุพฺเพภิ, ปุพฺพสฺส, ปุพฺเพสํ ปุพฺเพสานํ, ปุพฺเพ ปุพฺพสฺมึ ปุพฺพมฺหิ, ปุพฺเพสุ.

ඉත්ථියං පුබ්බා දිසා, පුබ්බා පුබ්බායො ඉච්චාදි සබ්බාසද්දසමං.

ในอิตถีลิงค์ ปุพฺพา ทิสา, ปุพฺพา ปุพฺพายโย เป็นต้น เหมือนกับ สพฺพา ศัพท์.

නපුංසකෙ [Pg.101] පුබ්බං ඨානං, පුබ්බානි, හෙ පුබ්බ, හෙ පුබ්බානි, පුබ්බං, පුබ්බානි, සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං. එවං පරාපරදක්ඛිණුත්තරාධරසද්දා.

ในนปุงสกลิงค์ ปุพฺพํ ฐานํ, ปุพฺพานิ, เห ปุพฺพ, เห ปุพฺพานิ, ปุพฺพํ, ปุพฺพานิ, ส่วนที่เหลือเหมือนปุงลิงค์. ศัพท์ว่า ปรา, อปรา, ทกฺขิณา, อุตฺตรา, อธรา ก็เป็นอย่างนี้.

‘‘සබ්බනාමතො, ද්වන්දට්ඨා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "สพฺพนามโต" และบทว่า "ทวนฺทฏฺฐา" ย่อมตามไป.

209. නාඤ්ඤං සබ්බනාමිකං.

๒๐๙. ไม่เป็นสัพพนามอื่น.

ද්වන්දට්ඨා සබ්බනාමතො පරස්ස යොවචනස්ස ඨපෙත්වා එත්තං අඤ්ඤං සබ්බනාමිකං කාරියං න හොතීති සංසානමාදෙසාභාවො. පුබ්බාපරානං, පුබ්බුත්තරානං අධරුත්තරානං, ‘‘නාඤ්ඤං සබ්බනාමික’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන තතියාසමාසෙපි. මාසපුබ්බාය, මාසපුබ්බානං.

การกระทำที่เป็นสัพพนามอื่น นอกจากเอตตะ (การแปลงเป็น เอ) ย่อมไม่มีแก่ โย วิภัตติ ที่อยู่หลังสัพพนามซึ่งตั้งอยู่ในทวันทสมาส คือไม่มีการอาเทศเป็น สํ และ สา. (เช่น) ปุพพาปรานัง, ปุพพุตตรานัง, อธรุตตรานัง. แม้ในตติยาสมาส ก็ไม่มีการกระทำที่เป็นสัพพนามอื่น ด้วยการตามมาของบทว่า 'นัญญัง สัพพนามิกัง' (เช่น) มาสปุพพายะ, มาสปุพพานัง.

‘‘නාඤ්ඤං සබ්බනාමික’’න්ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'นัญญัง สัพพนามิกัง' ย่อมตามไป.

210. බහුබ්බීහිම්හි ච.

๒๑๐. และในพหุพพีหิสมาส.

බහුබ්බීහිම්හි ච සමාසෙ සබ්බනාමිකවිධානං නාඤ්ඤං හොති. පියපුබ්බාය, පියපුබ්බානං, පියපුබ්බෙ.

และในพหุพพีหิสมาส วิธีทางสัพพนามอื่นย่อมไม่มี. (เช่น) ปิยปุพพายะ, ปิยปุพพานัง, ปิยปุพเพ.

චසද්දග්ගහණෙන දිසත්ථසබ්බනාමානං බහුබ්බීහිම්හි සබ්බනාමිකවිධානංව හොති.

ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ วิธีทางสัพพนามย่อมมีแก่สัพพนามที่มีอรรถบอกทิศในพหุพพีหิสมาส.

දක්ඛිණස්සා ච පුබ්බස්සා ච යදන්තරාළන්ති අත්ථෙ බහුබ්බීහි, දක්ඛිණපුබ්බස්සං, දක්ඛිණපුබ්බස්සා, එවං උත්තරපුබ්බස්සං, උත්තරපුබ්බස්සා ඉච්චාදි.

ในอรรถว่า ทิศใดอยู่ระหว่างทิศใต้และทิศตะวันออก เป็นพหุพพีหิ (ได้รูปเป็น) ทักขิณปุพพัสสัง, ทักขิณปุพพัสสา, ฉันใด อุตตรปุพพัสสัง, อุตตรปุพพัสสา เป็นต้น ก็ฉันนั้น.

යතෙතසද්දාදීනමාලපනෙ රූපං න සම්භවති. යසද්දො අනියමත්ථො.

รูปของศัพท์ว่า ยะ และ เอตะ เป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จในอาลปนะ. ศัพท์ว่า ยะ มีอรรถไม่แน่นอน.

යො පුරිසො, යෙ පුරිසා, යං, යෙ. යා කඤ්ඤා, යා යායො, යං, යා යායො. යං චිත්තං, යානි, යං, යානි. සෙසං සබ්බත්ථ සබ්බසද්දසමං.

โย ปุริโส, เย ปุริสา, ยัง, เย. ยา กัญญา, ยา ยาโย, ยัง, ยา ยาโย. ยัง จิตตัง, ยานิ, ยัง, ยานิ. ที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับศัพท์ว่า สัพพะ.

ත [Pg.102] එත ඉම අමු කිංඉච්චෙතෙ පරම්මුඛ සමීප අච්චන්තසමීපදූර පුච්ඡනත්ථවචනා.

ศัพท์เหล่านี้คือ ตะ, เอตะ, อิมะ, อะมุ, กิง เป็นคำกล่าวในอรรถว่า ลับหลัง, ใกล้, ใกล้ที่สุด, ไกล และคำถาม.

තසද්දස්ස භෙදො. ‘‘ත සි’’ ඉතීධ –

การจำแนกศัพท์ว่า ตะ. ในที่นี้ (สูตรว่า) “ตะ สิ” (ดังนี้) –

‘‘අනපුංසකස්සායං සිම්හීති, ස’’මිති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'อนปุงสกัสสายัง สิมหิ' และ 'ส' ย่อมตามไป.

211. එතතෙසං තො.

๒๑๑. (สูตรว่า) “เอตเตสัง โต”.

එත තඉච්චෙතෙසං අනපුංසකානං තකාරො සකාරමාපජ්ජතෙ සිම්හි විභත්තිම්හි. සො පුරිසො.

ในวิภัตติ สิ ตะการะของศัพท์ว่า เอตะ และ ตะ ที่ไม่ใช่เป็นนปุงสกลิงค์ ย่อมถึงความเป็น สะการะ. (เช่น) โส ปุริโส.

සබ්බනාමග්ගහණඤ්ච, ඉතො තග්ගහණඤ්ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'สัพพนาม' และบทว่า 'ตะ' จากสูตรนี้ ย่อมตามไป.

212. තස්ස වා නත්තං සබ්බත්ථ.

๒๑๒. (สูตรว่า) “ตัสสะ วา นัตตัง สัพพัตถะ”.

තඉච්චෙතස්ස සබ්බනාමස්ස තකාරස්ස නත්තං හොති වා සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු. නෙ තෙ, නං තං, නෙ තෙ, නෙන තෙන, නෙහි නෙභි තෙහි තෙභි.

ตะการะของสัพพนามว่า ตะ นี้ ย่อมเป็น นะการะบ้าง ในลิงค์ทั้งปวง. (เช่น) เน เต, นัง ตัง, เน เต, เนนะ เตนะ, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ.

‘‘සබ්බස්ස, තස්ස වා සබ්බත්ථා’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'สัพพัสสะ' และ 'ตัสสะ วา สัพพัตถา' ย่อมตามไป.

213. සස්මාස්මිංසංසාස්වත්තං.

๒๑๓. (สูตรว่า) “สัสมาสมิงสังสาสวัตตัง”.

තඉච්චෙතස්ස සබ්බනාමස්ස සබ්බස්සෙව අත්තං හොති වා ස ස්මා ස්මිං සං සාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු. අස්ස නස්ස තස්ස, නෙසං තෙසං නෙසානං තෙසානං.

สัพพนามคือ ตะ นี้ทั้งสิ้น ย่อมเป็น อะการะบ้าง ในวิภัตติเหล่านี้คือ สะ สมา สมิง สัง สา ในลิงค์ทั้งปวง. (เช่น) อัสสะ นัสสะ ตัสสะ, เนสัง เตสัง เนสานัง เตสานัง.

‘‘ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි වා’’ති ඉතො ‘‘ස්මාස්මිංනං, ම්හාම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'สมาสมิงนัง' และ 'มหา มหิ' จากสูตร 'สมาหิสมิงนัง มหาภิมหิ วา' นี้ ย่อมตามไป.

214. න තිමෙහි කතාකාරෙහි.

๒๑๔. (สูตรว่า) “นะ ติเมหิ กะตากาเรหิ”.

ත ඉමඉච්චෙතෙහි කතාකාරෙහි පරෙසං ස්මාස්මිංනං ම්හා ම්හිඉච්චෙතෙ ආදෙසා න හොන්ති.

อาเทศเหล่านี้คือ สมา สมิง นัง มหา มหิ ของวิภัตติที่อยู่หลัง ย่อมไม่เป็นไป หลังศัพท์ว่า ตะ และ อิมะ ที่ทำ อะการะแล้ว.

පකතිසන්ධිවිධාන

การประกอบสนธิแบบปกติ.

අථ [Pg.22] සරානමෙව සන්ධිකාරියෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො වුච්චතෙ.

เมื่อกิจแห่งสนธิของสระทั้งหลายเท่านั้นถึงพร้อมแล้ว บัดนี้จะกล่าวถึงภาวะปกติ.

‘‘සරා, පකතී’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'สรา' และ 'ปกติ' ย่อมตามไป.

35. සරෙ ක්වචි.

๓๕. (สูตรว่า) “สะเร กะวะจิ”.

සරා ඛො සරෙ පරෙ ක්වචි ඡන්දභෙදාසුඛුච්චාරණට්ඨානෙ, සන්ධිච්ඡාරහිතට්ඨානෙ ච පකතිරූපානි හොන්ති, න ලොපාදෙසවිකාරමාපජ්ජන්තෙති අත්ථො.

แท้จริง สระทั้งหลาย เมื่อสระอื่นอยู่ข้างหลัง ในบางแห่งคือในที่ที่ทำให้เสียฉันทลักษณ์ ออกเสียงยาก และในที่ที่ไม่มีความประสงค์จะทำสนธิ ย่อมมีรูปเป็นปกติ ไม่ถึงความเป็นโลปะ อาเทศ หรือวิการ (ดังนี้) เป็นอรรถ.

තත්ථ පකතිට්ඨානං නාම ආලපනන්තා අනිතිස්මිං අච්ඡන්දානුරක්ඛණෙ අසමාසෙ පදන්තදීඝා ච ඉකාරුකාරා ච නාමපදන්තාතීතක්‍රියාදිම්හීති එවමාදි.

ในที่นั้น ชื่อว่าที่ตั้งแห่งปกติ คือ สระที่สุดแห่งอาลปนะ, ในที่ไม่มีอิติอักษรตามหลัง, ในที่ที่ไม่ต้องรักษาฉันทลักษณ์, ในอสมาส, สระที่ยาวที่สุดบท และสระอิ สระอุ ที่สุดบทนาม และที่สุดกิริยาอดีต เป็นต้น.

ආලපනන්තෙසු තාව – කතමා චානන්ද අනිච්චසඤ්ඤා, කතමා චානන්ද ආදීනවසඤ්ඤා, සාරිපුත්ත ඉධෙකච්චො, එහි සිවික උට්ඨෙහි, උපාසකා ඉධෙකච්චො, භොති අය්‍යෙ, භික්ඛු අරොගං තව සීලං, සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, භික්ඛවෙ එවං වදාමි, පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා ඉච්චෙවමාදීසු පකතිභාවො, පුබ්බස්සරලොපයවාදෙසාදයො න හොන්ති.

ในที่สุดอาลปนะก่อน – กะตะมา จานันทะ อะนิจจะสัญญา, กะตะมา จานันทะ อาทีนวะสัญญา, สารีปุตตะ อิเธกัจโจ, เอหิ สิวิกะ อุตเถหิ, อุบาสะกา อิเธกัจโจ, โภติ อัยเย, ภิกขุ อะโรคัง ตะวะ สีลัง, สิญจะ ภิกขุ อิมัง นาวัง, ภิกขะเว เอวัง วะทามิ, ปัญจิเม คะหะปะตะโย อานิสังสา เป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีภาวะปกติ, การลบสระหน้า และการอาเทศเป็น ยะ วะ เป็นต้น ย่อมไม่เป็นไป.

ක්වචිග්ගහණෙන ඉතිස්මිං ඡන්දානුරක්ඛණෙ සන්ධි හොති, යථා – සක්කා දෙවීති, නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථු.

ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า กะวะจิ ในสูตรนี้ เมื่อต้องการรักษาฉันทะ ย่อมมีการทำสนธิ เช่น สักกา เทวีติ, นะโม เต พุทธะ วีรัตถุ.

සරෙති කිං? සාධු මහාරාජාති, එවං කිර භික්ඛූති.

บทว่า สะเร (เมื่อสระอยู่หลัง) มีประโยชน์อะไร? (เช่น) สาธุ มหาราชาติ, เอวัง กิระ ภิกขูติ.

අසමාසෙ පදන්තදීඝෙසු – ආයස්මා ආනන්දො ගාථා අජ්ඣභාසි, දෙවා ආභස්සරා යථා, තෙවිජ්ජා ඉද්ධිප්පත්තා [Pg.23] ච, භගවා උට්ඨායාසනා, භගවා එතදවොච, අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි, ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො, භූතවාදී අත්ථවාදී, යං ඉත්ථී අරහා අස්ස, සාමාවතී ආහ, පාපකාරී උභයත්ථ තප්පති, නදී ඔත්ථරති, යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා, භික්ඛූ ආමන්තෙසි, භික්ඛූඋජ්ඣායිංසු, භික්ඛූ එවමාහංසු, ඉමස්මිං ගාමෙ ආරක්ඛකා, සබ්බෙ ඉමෙ, කතමෙ එකාදස, ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ, අප්පමාදො අමතපදං, සඞ්ඝො ආගච්ඡතු, කො ඉමං පථවිං විච්චෙස්සති, ආලොකො උදපාදි, එකො එකාය, චත්තාරො ඔඝා.

ในอสมาส เมื่อมีสระยาวที่ท้ายบท – อายัสมา อานันโท คาถา อัชฌภาสิ, เทวา อาภัสสรา ยะถา, เตวิชชา อิทธิปัตตา จะ, ภะคะวา อุตถายาสะนา, ภะคะวา เอตะทะโวจะ, อะภิวาเทตวา เอกะมันตัง อัฏฐาสิ, คันตวา โอโลเกนโต, ภูตะวาที อัตถะวาที, ยัง อิตถี อะระหา อัสสะ, สามาวะตี อาหะ, ปาปะการี อุภะยัตถะ ตัปปะติ, นะที โอตถะระติ, เย เต ภิกขู อัปปิจฉา, ภิกขู อามันเตสิ, ภิกขูอุชฌายิงสุ, ภิกขู เอวะมาหังสุ, อิมัสมิง คาเม อารักขะกา, สัพเพ อิเม, กะตะเม เอกาทะสะ, คัมภีเร โอทะกันติเก, อัปปะมาโท อะมะตะปะทัง, สังโฆ อาคัจฉะตุ, โก อิมัง ปะฐะวิง วิเจสสะติ, อาโลโก อุทะปาทิ, เอโก เอกายะ, จัตตาโร โอคา.

නිපාතෙසුපි – අරෙ අහම්පි, සචෙ ඉමස්ස කායස්ස, නො අභික්කමො, අහො අච්ඡරියො, අථො අන්තො ච, අථ ඛො ආයස්මා, අථො ඔට්ඨවචිත්තකා, තතො ආමන්තයී සත්ථා.

แม้ในนิบาต – อะเร อะหัมปิ, สะเจ อิมัสสะ กายัสสะ, โน อะภิกกะโม, อะโห อัจฉะริโย, อะโถ อันโต จะ, อะถะ โข อายัสมา, อะโถ โอฏฐะวะจิตตะกา, ตะโต อามันตะยี สัตถา.

ක්වචිග්ගහණෙන අකාර ඉතීවෙවෙත්ථාදීසු සන්ධිපි. යථා – ආගතත්ථ, ආගතම්හා, කතමාස්සු චත්තාරො, අප්පස්සුතායං පුරිසො, ඉත්ථීති, ච මරීව, සබ්බෙව, ස්වෙව, එසෙව නයො, පරිසුද්ධෙත්ථායස්මන්තො, නෙත්ථ, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා, සචෙස බ්‍රාහ්මණ, තථූපමං, යථාහ.

ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า กะวะจิ แม้สนธิในอักษร อะ, อิติ, อิวะ, เอวะ, เอตถะ เป็นต้น ก็มีได้บ้าง เช่น อาคัตถะ, อาคัตมหะ, กะตะมาสสุ จัตตาโร, อัปปัสสุตายัง ปุริโส, อิตถีติ, จะ มะรีวะ, สัพเพวะ, สเววะ, เอเสวะ นะโย, ปะริสุทเธตถายัสสันโต, เนตถะ, ตัง กุเตตถะ ลัพภา, สะเจสะ พราหมะณะ, ตะถูปะมัง, ยะถาหะ.

අසමාසෙති කිං? ජිව්හායතනං, අවිජ්ජොඝො, ඉත්ථින්ද්‍රියං, අභිභායතනං, භයතුපට්ඨානං. අච්ඡන්දානුරක්ඛණෙති [Pg.24] කිං? සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨං, යො මිස්සරො.

บทว่า อสมาเส มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่ที่เป็นสมาส เช่น) ชิวหายตนะ, อวิชโชฆะ, อิตถินทรีย์, อภิภายตนะ, ภยตุปัฏฐาน. บทว่า อัจฉันทานุรักขเณ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่ที่ไม่ต้องรักษาฉันทะ เช่น) ศรัทธาเป็นทรัพย์ประเสริฐของบุรุษในโลกนี้, โย มิสสโร.

නාමපදන්තඉකාරුකාරෙසු – ගාථාහි අජ්ඣභාසි, පුප්ඵානි ආහරිංසු, සත්ථු අදාසි.

ในนามบทที่มีสระ อิ อี อุ อู เป็นที่สุด – กล่าวแล้วด้วยคาถา, นำมาแล้วซึ่งดอกไม้ทั้งหลาย, ถวายแล้วแก่พระศาสดา.

ක්වචීති කිං? මනසාකාසි.

บทว่า กะวะจิ มีประโยชน์อะไร? (เช่น) มะนะสากาสิ.

36. සරා පකති බ්‍යඤ්ජනෙ.

๓๖. สระทั้งหลายเป็นปกติเมื่ออยู่หน้าพยัญชนะ.

සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ පකතිරූපා හොන්තීති යෙභුය්‍යෙන දීඝරස්සලොපෙහි විකාරාභාවො. යථා – අච්චයො, පච්චයො, භාසති වා කරොති වා, වෙදනාක්ඛන්ධො, භාග්‍යවා, භද්‍රො කසාමිව, දීයති, තුණ්හීභූතො, සො ධම්මං දෙසෙති.

สระทั้งหลายเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ย่อมมีรูปเป็นปกติ คือโดยมากไม่มีการเปลี่ยนแปลงด้วยการทำให้ยาว การทำให้สั้น และการลบ เช่น อัจจโย, ปัจจโย, ย่อมกล่าวหรือย่อมทำ, เวทนาขันธ์, ผู้มีโชค, ผู้เจริญดุจโค, ย่อมให้, เป็นผู้นิ่ง, เขาย่อมแสดงธรรม.

ඉති පකතිසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

ปกติสนธิวิธาน จบเพียงเท่านี้.

බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවිධාන

พยัญชนะสนธิวิธาน

අථ බ්‍යඤ්ජනසන්ධි වුච්චතෙ.

ลำดับนี้ จะกล่าวถึงพยัญชนะสนธิ.

‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති අධිකාරො, ‘‘සරා, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า พยัญชนะ (Byañjane) เป็นบทตามไป, และบทว่า สระทั้งหลาย (Sarā), ในบางแห่ง (Kvacī) ก็ตามไปเช่นกัน.

37. දීඝං.

๓๗. (ให้ทำเป็น) ทีฆะ.

සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි දීඝං පප්පොන්තීති සුත්තසුඛුච්චාරණඡන්දානුරක්ඛණට්ඨානෙසු දීඝො.

สระทั้งหลายเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ย่อมถึงความเป็นทีฆะได้บ้าง (การทำเป็นทีฆะนั้น) ย่อมมีในที่ที่ต้องการให้ออกเสียงสูตรได้สะดวกและเพื่อรักษาฉันทะ.

ත්‍යස්ස පහීනා ත්‍යාස්ස පහීනා, ස්වස්ස ස්වාස්ස, මධුව මඤ්ඤති බාලො මධුවා මඤ්ඤතී බාලො, තථා එවං ගාමෙ මුනී [Pg.25] චරෙ, ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා, න මඞ්කූ භවිස්සාමි, ස්වාක්ඛාතො, ය්වාහං, කාමතො ජායතී සොකො, කාමතො ජායතී භයං, සක්කො උජූ ච සුහුජූ ච, අනූපඝාතො, දූරක්ඛං, දූරමං, සූරක්ඛං, දූහරතා.

ตยัสสะ ปะหีนา เป็น ตยาสสะ ปะหีนา, สวัสสะ เป็น สวาสสะ, มะธุวะ มัญญะติ พาโล เป็น มะธุวา มัญญะตี พาโล, เช่นนั้น ภิกษุพึงเที่ยวไปในบ้าน (มุนี), ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง (ขันตี), เราจักไม่เป็นผู้เก้อเขิน (มังกู), ตรัสดีแล้ว (สวากขาโต), ซึ่งเรา (ยวาหัง), ความโศกย่อมเกิดจากกาม (ชายะตี), ภัยย่อมเกิดจากกาม (ชายะตี), เป็นผู้สามารถ ตรง และตรงดี (สุหุชู), การไม่เบียดเบียน (อนูปะฆาโต), รักษายาก (ทูรักขัง), ยินดียาก (ทูระมัง), รักษาง่าย (สูรักขัง), ความนำไปได้ยาก (ทูหะระตา).

ක්වචීති කිං? ත්‍යජ්ජ, ස්වස්ස, පතිලිය්‍යති.

บทว่า กะวะจิ มีประโยชน์อะไร? (เช่น) ตยัชชะ, สวัสสะ, ปะติลียะติ.

යිට්ඨං වා හුතං වා ලොකෙ, යදි වා සාවකෙ, පුග්ගලා ධම්මදසා තෙ, භොවාදී නාම සො හොති, යථාභාවී ගුණෙන සො ඉතීධ –

ทานที่บูชาแล้วหรือที่บวงสรวงแล้วในโลก, หรือในสาวกทั้งหลาย, บุคคลเหล่านั้นผู้เห็นธรรม, เขาชื่อว่าเป็นผู้กล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ', เขาเป็นผู้มีคุณธรรมตามที่เป็นจริงดังนี้ในโลกนี้ –

පුබ්බස්මිංයෙවාධිකාරෙ –

ในบทที่ตามมาข้างต้นนั้นนั่นแล –

38. රස්සං.

๓๘. (ให้ทำเป็น) รัสสะ.

සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි රස්සං පප්පොන්තීති ඡන්දානුරක්ඛණෙ, ආගමෙ, සංයොගෙ ච රස්සත්තං.

สระทั้งหลายเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ในบางแห่งย่อมถึงความเป็นรัสสะ (การทำเป็นรัสสะนั้น) ย่อมมีในที่ที่ต้องการรักษาฉันทะ, ในอาคม และในสังโยค.

ඡන්දානුරක්ඛණෙ තාව යිට්ඨංව හුතංව ලොකෙ, යදිව සාවකෙ, පුග්ගල ධම්මදසා තෙ, භොවාදි නාම සො හොති, යථාභාවි ගුණෙන සො.

ในที่รักษาฉันทะก่อน คือ ทานที่บูชาแล้วหรือที่บวงสรวงแล้วในโลก, หรือในสาวกทั้งหลาย, บุคคลเหล่านั้นผู้เห็นธรรม, เขาชื่อว่าเป็นผู้กล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ', เขาเป็นผู้มีคุณธรรมตามที่เป็นจริง.

ආගමෙ යථයිදං, සම්මදක්ඛාතො.

ในอาคม เช่น ยถายิทัง, สัมมทักขาโต.

සංයොගෙ පරාකමො පරක්කමො, ආසාදො අස්සාදො, එවං තණ්හක්ඛයො, ඣානස්ස ලාභිම්හි, වසිම්හි, ථුල්ලච්චයො.

ในสังโยค เช่น ปะรากะโม เป็น ปะรักกะโม, อาสาโท เป็น อัสสาโท, เช่น ตัณหักขโย, ฌานัสสะ ลาภิมหิ, วสิมหิ, ถุลลัจจโย.

ක්වචීති කිං? මායිදං, මනසා දඤ්ඤා විමුත්තානං, යථාක්කමං, ආඛ්‍යාතිකං, දීය්‍යති, සූය්‍යති.

บทว่า กะวะจิ มีประโยชน์อะไร? (เช่น) มาอิทัง, มะนะสา ทัญญา วิมุตตานัง, ยะถักกะมัง, อาขยาติกัง, ทียะติ, สูยะติ.

එසො ඛො බ්‍යන්තිං කාහිති, සො ගච්ඡං න නිවත්තති ඉච්චත්‍ර –

ในที่นี้ว่า 'ผู้นั้นแลจักกระทำให้สิ้นไป', 'เขาไปอยู่ย่อมไม่กลับ' –

තස්මිංයෙවාධිකාරෙ –

ในบทที่ตามมานั้นนั่นแล –

39. ලොපඤ්ච [Pg.26] තත්‍රාකාරො.

๓๙. มีการลบ (สระ) และมีอักษร อะ เป็นอาคมในที่นั้นด้วย.

සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි ලොපං පප්පොන්ති, තත්‍ර ලුත්තෙ ඨානෙ අකාරාගමො ච හොති. එතතසද්දන්තොකාරස්සෙවායං ලොපො.

สระทั้งหลายเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ในบางแห่งย่อมถึงการลบ และในที่ที่ถูกลบนั้น ย่อมมีอักษร อะ เป็นอาคมด้วย. การลบนี้เป็นของสระโอที่อยู่ท้ายคำว่า เอตะ และ ตะ เท่านั้น.

එස ඛො බ්‍යන්තිං කාහිති, ස ගච්ඡං න නිවත්තති, එවං එස ධම්මො, එස පත්තොසි, ස මුනි, ස සීලවා.

ผู้นั้นแลจักกระทำให้สิ้นไป, เขาไปอยู่ย่อมไม่กลับ, ธรรมนั้นเป็นเช่นนี้, ท่านถึงแล้ว, พระมุนีนั้น, ผู้มีศีลนั้น.

ක්වචීති කිං? එසො ධම්මො, සො මුනි, සො සීලවා.

คำว่า "ในบางแห่ง" เพื่ออะไร? เช่น เอโส ธัมโม, โส มุนิ, โส สีละวา.

චසද්දෙන එතසද්දන්තස්ස සරෙපි ක්වචි ලොපො. යථා – එස අත්ථො, එස ආභොගො, එස ඉදානි.

ด้วย จ ศัพท์ การลบสระที่สุดแห่งเอตศัพท์ย่อมมีบ้างในเพราะสระหลัง เช่น เอสะ อัตโถ, เอสะ อาโภโค, เอสะ อิทานิ.

විපරිණාමෙන ‘‘සරම්හා, බ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

ด้วยการเปลี่ยนรูปวิภัตติ บทว่า "สรมหา" และ "พยัญชนัสส" ย่อมตามมา.

40. පරද්වෙභාවො ඨානෙ.

๔๐. การซ้อนพยัญชนะหลังในที่ที่ควรซ้อน.

සරම්හා පරස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ද්වෙභාවො හොති ඨානෙ. ද්වින්නං භාවො ද්විභාවො, සො එව ද්වෙභාවො.

พยัญชนะที่อยู่หลังสระมีการซ้อนสองในที่ที่ควรซ้อน ภาวะแห่งสองชื่อว่าทวิภาวะ ทวิภาวะนั้นนั่นแหละชื่อว่าทเวภาวะ.

එත්ථ ච ඨානං නාම රස්සාකාරතො පරං ප පති පටිකමුකුස කුධ කී ගහ ජුත ඤාසි සු සම්භූ සර සසාදීනමාදිබ්‍යඤ්ජනානං ද්වෙභාවං, තික තය තිංස වතාදීනමාදි ච, වතු වටුදිසාදීනමන්තඤ්ච, උ දු නි-උපසග්ග ත චතු ඡ සන්තසද්දාදෙසාදිපරඤ්ච, අපදන්තා නාකාරදීඝතො යකාරාදි ච,

และในที่นี้ ที่ชื่อว่า ฐานะ คือ การซ้อนสองแห่งพยัญชนะต้นของ ป ปติ ปฏิ และธาตุมี กม กุส กุธ กี คห ชุต ญา สิ สุ สัมภู สร สส เป็นต้น ที่อยู่หลังรัสสอักษร, และพยัญชนะต้นของ ติก ตย ตึส วต เป็นต้น, และพยัญชนะที่สุดของ วตุ วฏุ ทิส เป็นต้น, และพยัญชนะที่อยู่หลังการแปลงอุปสรรค อุ ทุ นิ และ ต จตุ ฉ สันต ศัพท์ เป็นต้น, และพยัญชนะ ย เป็นต้น ที่อยู่หลังอาการทีฆะที่ไม่ใช่ที่สุดแห่งบท

යවතං තලනාදීන-මාදෙසො ච සයාදිනං;

සහ ධාත්වන්තස්සාදෙසො, සීසකාරො තපාදිතො.

และการแปลง ย ว ต เป็น ต ล น เป็นต้น, การแปลง ส ย เป็นต้น พร้อมกับที่สุดของธาตุ, และการแปลง ตป เป็นต้น เป็น สีส.

ඡන්දානුරක්ඛණෙ ච – ඝර ඣෙ ධංසු භමාදීනමාදි ච, රස්සාකාරතො වග්ගානං චතුත්ථදුතියා ච ඉච්චෙවමාදි.

และในการรักษากลอน (ฉันท์) และพยัญชนะต้นของคำว่า ฆะระ เฌ ธังสุ ภะมะ เป็นต้น และพยัญชนะวรรคที่ ๔ และ ๒ ที่อยู่หลังรัสสอักษร เป็นต้น.

තත්ථ [Pg.27] ප පති පටීසු තාව – ඉධ පමාදො ඉධප්පමාදො, එවං අප්පමාදො, විප්පයුත්තො, සුප්පසන්නො, සම්මා පධානං සම්මප්පධානං, රස්සත්තං, අප්පතිවත්තියො, අධිපතිප්පච්චයො, සුප්පතිට්ඨිතො, අප්පටිපුග්ගලො, විප්පටිසාරො, සුප්පටිපන්නො, සුප්පටිපත්ති.

ในคำว่า ป ปติ ปฏิ เหล่านั้นก่อน เช่น อิธะ ปมาโท เป็น อิธัปปะมาโท, เช่นนี้ อัปปะมาโท, วิปปะยุตโต, สุปปะสันโน, สัมมา ปะธานัง เป็น สัมมัปปะธานัง, รัสสัตตัง, อัปปะติวัตติโย, อะธิปะติปปัจจะโย, สุปปะติฏฐิโต, อัปปะฏิปุคคะโล, วิปปะฏิสาโร, สุปปะฏิปันโน, สุปปะฏิปัตติ.

කමාදිධාතූසු – පක්කමො, පටික්කමො, හෙතුක්කමො, ආකමති අක්කමති, එවං පරක්කමති, යථාක්කමං.

ในธาตุมี กม เป็นต้น เช่น ปักกะโม, ปะฏิกกะโม, เหตุกกะโม, อากะมะติ เป็น อักกะมะติ, เช่นนี้ ปะรักกะมะติ, ยะถักกะมัง.

පක්කොසති, පටික්කොසති, අනුක්කොසති, ආකොසති, අක්කොසති.

ปักโกสะติ, ปะฏิกโกสะติ, อะนุกโกสะติ, อาโกสะติ, อักโกสะติ.

අක්කුද්ධො, අතික්කොධො.

อักกุทโธ, อะติกโกโธ.

ධනක්කීතො, වික්කයො, අනුක්කයො.

ธะนักกีโต, วิกกะโย, อะนุกกะโย.

පග්ගහො, විග්ගහො, අනුග්ගහො, නිග්ගහො, චන්දග්ගහො, දිට්ඨිග්ගාහො.

ปักคะโห, วิกคะโห, อะนุกคะโห, นิคคะโห, จันทะคะโห, ทิฏฐิคคาโห.

පජ්ජොතො, විජ්ජොතති, උජ්ජොතො.

ปัจโจโต, วิชโชตะติ, อุชโชโต.

කතඤ්ඤූ, විඤ්ඤූ, පඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණං, අනුඤ්ඤා, මනුඤ්ඤා, සමඤ්ඤා.

กะตัญญู, วิญญู, ปัญญาณัง, วิญญาณัง, อะนุญญา, มะนุญญา, สะมัญญา.

අවස්සයො, නිස්සයො, සමුස්සයො.

อะวัสสะโย, นิสสะโย, สะมุสสะโย.

අප්පස්සුතො, විස්සුතො, බහුස්සුතො, ආසවා අස්සවා.

อัปปัสสุโต, วิสสุโต, พะหุสสุโต, อาสะวา เป็น อัสสะวา.

පස්සම්භන්තො, විස්සම්භති.

ปัสสัมภันโต, วิสสัมภะติ.

අට්ටස්සරො, විස්සරති, අනුස්සරති.

อัฏฐัสสะโร, วิสสะระติ, อะนุสสะระติ.

පස්සසන්තො, විස්සසන්තො, මහුස්සසන්තො, ආසාසො අස්සාසො.

ปัสสะสันโต, วิสสะสันโต, มะหุสสะสันโต, อาสาโส เป็น อัสสาโส.

අවිස්සජ්ජෙන්තො, විස්සජ්ජෙන්තො, පරිච්චජන්තො, උපද්දවො, උපක්කිලිට්ඨො, මිත්තද්දු, ආයබ්බයො, උදබ්බහි ඉච්චාදි.

อะวิสสัชเชนโต, วิสสัชเชนโต, ปะริจจะชันโต, อุปปัททะโว, อุปักกิลิฏโฐ, มิตตัททุ, อายัพพะโย, อุทะพพะหิ เป็นต้น.

සරම්හාති [Pg.28] කිං? සම්පයුත්තො, සම්පතිජාතො, සම්පටිච්ඡන්නං, සඞ්කමන්තො, සඞ්ගහො.

คำว่า "จากสระ" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า สัมปยุตโต, สัมปติชาโต, สัมปฏิจฉันนัง, สัง กมนโต, สังคโห.

ඨානෙති කිං? මා ච පමාදො, පතිගය්හති, වචීපකොපං රක්ඛෙය්‍ය, යෙ පමත්තා යථා මතා, මනොපකොපං රක්ඛෙය්‍ය, ඉධ මොදති, පෙච්ච මොදති.

คำว่า "ในที่นั้น" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า มา จะ ปมาโท, ปติคัยหติ, วจีปโกปัง รักเขยยะ, เย ปมัตตา ยถา มตา, มโนปโกปัง รักเขยยะ, อิธะ โมทติ, เปจจะ โมทติ.

තිකාදීසු – කුසලත්තිකං, පීතිත්තිකං, හෙතුත්තිකං, වෙදනාත්තිකං, ලොකත්තයං, බොධිත්තයං, වත්ථුත්තයං. එකත්තිංස, ද්වත්තිංස, චතුත්තිංස. සීලබ්බතං, සුබ්බතො, සප්පීතිකො, සමන්නාගතො, පුනප්පුනං ඉච්චාදි.

ในคำว่า ติกะ เป็นต้น เช่น กุสลัตติกัง, ปีติตติกัง, เหตุตติกัง, เวทนาตติกัง, โลกัตตยัง, โพธิตตยัง, วัตถุตตยัง, เอกัตติงสะ, ทวัตติงสะ, จะตุตติงสะ, สีลัพพะตัง, สุพพะโต, สัปปีติโก, สะมันนาคะโต, ปุนะปปุนะ เป็นต้น.

වතු වටු දිසාදීනමන්තෙ යථා – වත්තති, වට්ටති, දස්සනං, ඵස්සො ඉච්චාදි.

ในพยัญชนะที่สุดของคำว่า วตุ วฏุ ทิส เป็นต้น เช่น วัตตะติ, วัฏฏะติ, ทัสสะนัง, ผัสโส เป็นต้น.

උ දු නි උපසග්ගාදිපරෙසු – උකංසො උක්කංසො. දුකරං දුක්කරං, නිකඞ්ඛො නික්කඞ්ඛෙ.

ในพยัญชนะที่อยู่หลังอุปสรรค อุ ทุ นิ เป็นต้น เช่น อุกังโส เป็น อุกกังโส, ทุกะรัง เป็น ทุกกะรัง, นิกังโข เป็น นิกกังเข.

එවං උග්ගතං, දුච්චරිතං, නිජ්ජටං, උඤ්ඤාතං, උන්නති, උත්තරො, දුක්කරො, නිද්දරො, උන්නතො, දුප්පඤ්ඤො, දුබ්බලො, නිම්මලො, උය්‍යුත්තො, දුල්ලභො, නිබ්බත්තො, උස්සාහො, දුස්සහො, නිස්සාරො.

เช่นนี้ อุคคะตัง, ทุจจะริตัง, นิจชะฏัง, อุญญาตัง, อุนนะติ, อุตตะโร, ทุกกะโร, นิททะโร, อุนนะโต, ทุปปัญโญ, ทุพพะโล, นิมมะโล, อุยยุตโต, ทุลละโภ, นิพพัตโต, อุสสาโห, ทุสสะโห, นิสสาโร.

තථා තක්කරො, තජ්ජො, තන්නින්නො, තප්පභවො, තම්මයො.

เช่นนั้น ตักกะโร, ตัจโจ, ตันนินโน, ตัปปะภะโว, ตัมมะโย.

චතුක්කං, චතුද්දිසං, චතුප්පාදො, චතුබ්බිධං, චතුස්සාලං.

จะตุกกัง, จะตุททิสัง, จะตุปปาโท, จะตุพพิธัง, จะตุสสาลัง

ඡක්කං, ඡන්නවුති, ඡප්පදිකා, ඡබ්බස්සානි.

ฉักกัง, ฉันนะวุติ, ฉัปปะทิกา, ฉัพพัสสานิ

සක්කාරො, සක්කතො, සද්දිට්ඨි, සප්පුරිසො, මහබ්බලො.

สักกาโร, สักกะโต, สัททิฏฐิ, สัปปุริโส, มะหัพพะโล

ඨානෙති කිං? නිකායො, නිදානං, නිවාසො, නිවාතො, තතො, චතුවීසති, ඡසට්ඨි.

ในฐานะ (ตำแหน่ง) คืออะไร? นิกาโย, นิทานัง, นิวาโส, นิวาโต, ตะโต, จะตุวีสะติ, ฉะสัฏฐิ.

යකාරාදිම්හි [Pg.29] – නීය්‍යති, සූය්‍යති, අභිභූය්‍ය, විචෙය්‍ය, විනෙය්‍ය, ධෙය්‍යං, නෙය්‍යං, සෙය්‍යො, ජෙය්‍යො, වෙය්‍යාකරණො.

ในคำที่ขึ้นต้นด้วย ยะการ (เช่น) นียยะติ, สูยยะติ, อะภิภูยยะ, วิเจยยะ, วิเนยยะ, เธยยัง, เนยยัง, เสยโย, เชยโย, เวยยากะระโณ

ආදිසද්දෙන එත්තො, එත්තාවතා.

ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) (ได้แก่) เอตโต (จากนี้), เอตตาวะตา (เพียงเท่านี้).

අනාකාරග්ගහණං කිං? මාලාය, දොලාය, සමාදාය.

การไม่รับเอาอาการ (สระอา) คืออะไร? มาลายะ (แก่มาลา), โทลายะ (แก่โดลา), สะมาทายะ (รับเอาแล้ว).

ඨානෙති කිං? උපනීයති, සූයති, තොයං.

ในฐานะ (ตำแหน่ง) คืออะไร? อุปะนียะติ (ถูกนำเข้าไปใกล้), สูยะติ (ถูกได้ยิน), โตยัง (น้ำ).

යවතමාදෙසෙ – ජාති අන්ධො, විපලි ආසො, අනි ආයො, යදි එවං, අපි එකච්චෙ, අපි එකදා ඉච්චත්‍ර, ඉකාරස්ස ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති යකාරෙ කතෙ –

ในการอาเทศ ย ว ต ม – ชาติ อันโธ, วิปะลิ อาโส, อะนิ อาโย, ยะทิ เอวัง, อะปิ เอกัจเจ, อะปิ เอกะทา ในคำเหล่านี้ เมื่อทำอิการะให้เป็นยะการะด้วยสูตรว่า “อิวัณโณ ยัง น วา” –

‘‘සබ්බස්ස සො දාම්හි වා’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා වාති වත්තතෙ.

คำว่า “วา” ย่อมเป็นไปจากการกระโดดของกบ (การข้ามไป) จากสูตรว่า “สัพพัสสะ โส ทามหิ วา”.

41. යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි චලඤජකාරත්තං.

๔๑. พยัญชนะ ต ล น ท การ แห่ง ย ว ต ม ย่อมถึงความเป็น จ ล ญ ช การ.

යකාරවන්තානං තලනදකාරානං සංයොගබ්‍යඤ්ජනානි යථාක්කමං චලඤජකාරත්තමාපජ්ජන්තෙ වා.

พยัญชนะสังโยค ต ล น ท การ ที่มี ย การ ย่อมถึงความเป็น จ ล ญ ช การ ตามลำดับ หรือ.

කාරග්ගහණං යවතං සකාර ක ච ට පවග්ගානං සකාරකචටපවග්ගාදෙසත්ථං, තථා යවතං ත ධ ණකාරානං ඡ ඣඤකාරාදෙසත්ථඤ්ච, තතො යවතමාදෙසස්ස අනෙන ද්විභාවො.

การรับเอา ก การ เพื่อต้องการอาเทศ ย ว ต ม ให้เป็น ส การ และ ก จ ฏ ป วรรค, และเพื่อต้องการอาเทศ ต ธ ณ การ ให้เป็น ฉ ฌ ญ การ, เพราะเหตุนั้น การซ้อนสองแห่งการอาเทศ ย ว ต ม จึงมีด้วยสูตรนี้.

ජච්චන්ධො, විපල්ලාසො, අඤ්ඤායො, යජ්ජෙවං, අප්පෙකච්චෙ අප්පෙකදා.

ชัจจันโธ, วิปัลลาโส, อัญญายะ, ยัชเชวัง, อัปเปกัจเจ, อัปเปกะทา.

වාති කිං? පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, බාල්‍යං, ආලස්‍යං.

คำว่า “วา” คืออะไร? ปะฏิสันถาระวุตยัสสะ (แห่งการปฏิสันถาร), พาลยัง (ความเป็นเด็ก), อาลัสยัง (ความเกียจคร้าน).

සරම්හාති කිං? අඤායො, ආකාසානඤ්චායතනං.

จากสระ คืออะไร? อัญญายะ, อากาสานัญจายะตะนัง.

තපාදිතො සිම්හි – තපස්සී, යසස්සී.

ใน สิ (ปัจจัย) จากคำว่า ตปะ เป็นต้น – ตปัสสี, ยสัสสี.

ඡන්දානුරක්ඛණෙ [Pg.30] – නප්පජ්ජහෙ වණ්ණබලං පුරාණං, උජ්ජුගතෙසු සෙය්‍යො, ගච්ඡන්ති සුග්ගතින්ති.

ในการรักษาฉันท์ (ฉันทลักษณ์) – นัปปัชชะเห วัณณะพะลัง ปุราณัง (ไม่พึงละกำลังแห่งวรรณะเก่า), อุชชุคะเตสุ เสยโย (ประเสริฐในหมู่ผู้ไปตรง), คัจฉันติ สุคคะตินติ (ย่อมไปสู่สุคติ).

වග්ගචතුත්ථදුතියෙසු පන තස්මිංයෙවාධිකාරෙ ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ච වත්තතෙ.

แต่ในพยัญชนะวรรคที่ ๔ และ ๒ ในอธิการนั้นนั่นเอง คำว่า “ปะระทเวภาโว ฐานเน” (การซ้อนสองตัวหลังในฐานะ) ย่อมเป็นไป.

වග්ගචතුත්ථදුතියානං සදිසවසෙන ද්විභාවෙ සම්පත්තෙ නියමත්ථමාහ.

เมื่อการซ้อนสองพยัญชนะวรรคที่ ๔ และ ๒ โดยเป็นตัวเหมือนกันถึงพร้อมแล้ว (ท่าน) กล่าวซึ่งอรรถแห่งการกำหนด.

42. වග්ගෙ ඝොසාඝොසානං තතියපඨමා.

๔๒. ในวรรค พยัญชนะก้องและไม่ก้อง (ย่อมเป็น) ตัวที่ ๓ และ ๑.

සරම්හා පරභූතානං වග්ගෙ ඝොසාඝොසානං බ්‍යඤ්ජනානං යථාක්කමං වග්ගතතිය පඨමක්ඛරා ද්විභාවං ගච්ඡන්ති ඨානෙති ඨානාසන්නවසෙන තබ්බග්ගෙ තතියපඨමාව හොන්ති.

พยัญชนะก้องและไม่ก้องในวรรคที่อยู่หลังสระ ย่อมถึงการซ้อนสองเป็นอักษรตัวที่ ๓ และ ๑ ของวรรคตามลำดับ ในฐานะ (คือ) ย่อมเป็นตัวที่ ๓ และ ๑ ในวรรคนั้นเท่านั้น โดยเป็นตัวใกล้ฐาน.

එත්ථ ච සම්පත්තෙ නියමත්තා ඝොසාඝොසග්ගහණෙන චතුත්ථදුතියාව අධිප්පෙතා, ඉතරථා අනිට්ඨප්පසඞ්ගොසියා. තෙන ‘‘කතඤ්ඤූ, තන්නයො, තම්මයො’’තිආදීසු වග්ගපඤ්චමානං සතිපි ඝොසත්තෙ තතියප්පසඞ්ගොන හොති, ඨානාධිකාරතො වා.

และในที่นี้ เพราะมีการกำหนดถึงพร้อมแล้ว ด้วยการรับเอาพยัญชนะก้องและไม่ก้อง พยัญชนะตัวที่ ๔ และ ๒ เท่านั้นที่ประสงค์ ถ้าเป็นอย่างอื่น พึงมีการประสงค์สิ่งที่ไม่ต้องการ เพราะเหตุนั้น ในคำว่า “กตัญญู, ตันนะโย, ตัมมะโย” เป็นต้น แม้เมื่อพยัญชนะวรรคที่ ๕ มีความเป็นพยัญชนะก้อง การประสงค์ตัวที่ ๓ ย่อมไม่มี หรือเพราะอธิการแห่งฐาน.

ඝරාදීසු ප උ දු නිආදිපරචතුත්ථෙසු තාව – පඝරති පග්ඝරති, එවං උග්ඝරති, උග්ඝාටෙති, දුග්ඝොසො, නිග්ඝොසො, එසෙව චජ්ඣානඵලො, පඨමජ්ඣානං, අභිජ්ඣායති, උජ්ඣායති, විද්ධංසෙති, උද්ධංසිතො, උද්ධාරො, නිද්ධාරො, නිද්ධනො, නිද්ධුතො, විබ්භන්තො, උබ්භතො, දුබ්භික්ඛං, නිබ්භයං, තබ්භාවො, චතුද්ධා, චභුබ්භි, ඡද්ධා, සද්ධම්මො, සබ්භූතො, මහද්ධනො, මහබ්භයං.

ในคำว่า ฆระ เป็นต้น ในพยัญชนะตัวที่ ๔ ที่อยู่หลัง ป อุ ทุ นิ เป็นต้น – ปะฆะระติ เป็น ปัคฆะระติ, เช่นนี้ อุคฆะระติ, อุคฆาเฏติ, ทุคโฆโส, นิคโฆโส, เอเสวะ จัชฌานะผะโล, ปฐมัชฌานัง, อภิชฌายะติ, อุชฌายะติ, วิทธังเสติ, อุทธังสิโต, อุทธาระ, นิทธาระ, นิทธะโน, นิทธุโต, วิพภันโต, อุพภะโต, ทุพภิกขัง, นิพภะยัง, ตัพภาโว, จะตุทธา, จะภุพภิ, ฉัทธา, สัทธัมโม, สัพภูโต, มะหัทธะโน, มะหัพภะยัง.

යවත මාදෙසාදීසු – බොජ්ඣඞ්ගා, ආසබ්භං, බුජ්ඣිතබ්බං, බුජ්ඣති.

ในการอาเทศ ย ว ต ม เป็นต้น – โพชฌงคา, อาสัพภัง, พุชฌิตัพพัง, พุชฌะติ.

ඨානෙති [Pg.31] කිං? සීලවන්තස්ස ඣායිනො, යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා, නිධානං, මහාධනං.

ในฐานะ คืออะไร? สีละวันตัสสะ ชายิโน (แห่งผู้มีศีล ผู้เพ่งฌาน), เย ฌานัปปะสุตา ธีรา (ผู้ใดเป็นนักปราชญ์ ผู้ขวนขวายในฌาน), นิทานัง, มะหาธะนัง.

රස්සාකාරතොපරං වග්ගදුතියෙසු – පඤ්ච ඛන්ධා පඤ්චක්ඛන්ධා, එවංරූපක්ඛන්ධො, අක්ඛමො, අභික්ඛණං, අවික්ඛෙපො, ජාතික්ඛෙත්තං, ධාතුක්ඛොභො, ආයුක්ඛයො. සෙතඡත්තං සෙතච්ඡත්තං, එවං සබ්බච්ඡන්නං, විච්ඡින්නං, බොධිච්ඡායා, ජම්බුච්ඡායා, සමුච්ඡෙදො. තත්‍ර ඨිතො තත්‍රට්ඨිතො, එවං ථලට්ඨං, ජලට්ඨං, අධිට්ඨිතං, නිට්ඨිතං, චත්තාරිට්ඨානානි, ගරුට්ඨානියො, සමුට්ඨිතො, සුප්පට්ඨානො. යසත්ථෙරො, යත්ථ, තත්ථ, පත්ථරති, විත්ථාරො, අභිත්ථුතො, විත්ථම්භිතො, අනුත්ථුනං, චතුත්ථො, කුත්ථ. පප්ඵොටෙති, මහප්ඵලං, නිප්ඵලං, විප්ඵාරො, පරිප්ඵුසෙය්‍ය, මධුප්ඵාණිතං.

หลังรัสสระ ในพยัญชนะวรรคที่ ๒ – ปัญจะ ขันธา เป็น ปัญจขันธา, เช่นนี้ รูปักขันโธ, อักขะโม, อภิกขะณัง, อวิกเขโป, ชาติกเขตตัง, ธาตุกโขโภ, อายุขะโย. เสตะฉัตตัง เป็น เสตัจฉัตตัง, เช่นนี้ สัพพัจฉันนัง, วิฉินนัง, โพธิฉายา, ชัมพุฉายา, สมุจเฉโท. ตัตระ ฐิโต เป็น ตัตระฏฐิโต, เช่นนี้ ถะละฏฐัง, ชะละฏฐัง, อธิฏฐิตัง, นิฏฐิตัง, จัตตาริฏฐานานิ, คะรุฏฐานิโย, สมุฏฐิโต, สุปปัฏฐาโน. ยะสัตเถโร, ยัตถะ, ตัตถะ, ปัตถะระติ, วิตถาโร, อภิตถุโต, วิตถัมภิโต, อะนุตถุนัง, จะตุตโถ, กุตถะ. ปัปโผเฏติ, มะหัปผะลัง, นิปผะลัง, วิปผาโร, ปะริปผุเสยยะ, มะธุปผาณิตัง.

ආකාරතො – ආඛාතො ආක්ඛාතො, එවං තණ්හාක්ඛයො, ආණාක්ඛෙත්තං, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ආඡාදයති, ආච්ඡාදයති, එවං ආච්ඡින්දති, නාවාට්ඨං, ආත්ථරති, ආප්ඵොටෙති.

จากอาการ (สระอา) – อาขาโต เป็น อักขาโต, เช่นนี้ ตัณหักขะโย, อาณาเขตตัง, สัญญาขันโธ, อาฉาทะยะติ เป็น อัจฉาทะยะติ, เช่นนี้ อัจฉินทะติ, นาวาฏฐัง, อัตถะระติ, อัปโผเฏติ.

සරම්හාති කිං? සඞ්ඛාරො, තඞ්ඛණෙ, සඤ්ඡන්නං, තණ්ඨානං, සන්ථුතො, තම්ඵලං.

จากสระ คืออะไร? สังขาโร, ตังขะเณ, สัญฉันนัง, ตัณฐานัง, สันถุโต, ตัมผะลัง.

ඨානෙති කිං? පූවඛජ්ජකං, තස්ස ඡවියාදීනි ඡින්දිත්වා, යථා ඨිතං, කථං, කම්මඵලං.

ในฐานะ คืออะไร? ปูวะขัชชะกัง, ตัสสะ ฉะวิยาทีนิ ฉินทิตวา (ตัดหนังเป็นต้นของมันแล้ว), ยะถา ฐิตัง (ตั้งอยู่แล้วอย่างไร), กะถัง (อย่างไร), กัมมะผะลัง.

නිකමති, නිපත්ති, නිචයො, නිචරති, නිතරණං ඉච්චත්‍ර – ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ථ චග්ගහණස්ස බහුලත්ථත්තා තෙන චග්ගහණෙන යථාපයොගං බහුධා ආදෙසො සියා.

นิกะมะติ, นิปปัตติ, นิจะโย, นิจะระติ, นิตะระณัง ในคำเหล่านี้ เพราะการถือเอา จ ศัพท์ ในสูตรว่า “โท ธัสสะ จา” มีอรรถมาก (ครอบคลุม) ด้วยการถือเอา จ ศัพท์นั้น พึงมีการอาเทศได้หลายอย่างตามการประกอบ.

යථා – නි උපසග්ගතො කමු පද චි චර තරානං පඨමස්ස වග්ගදුතියො ඉමිනා ද්විත්තං, නික්ඛමති, නිප්ඵත්ති, නිච්ඡයො, නිච්ඡරති, නිත්ථරණං.

เช่น เบื้องหลังนิอุปสัค พยัญชนะตัวแรกของ กมุ ปท จิ จร ตร ธาตุ ย่อมซ้อนด้วยพยัญชนะตัวที่ ๒ ของวรรค ด้วยสูตรนี้ (คือสูตร โท ธัสสะ จา) เป็น นิกขะมะติ, นิปผัตติ, นิจฉะโย, นิจฉะระติ, นิตถะระณัง.

තථා [Pg.32] බො වස්ස කුව දිව සිව වජාදීනං ද්විරූපස්සාති වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, යථා – කුබ්බන්තො, එවං කුබ්බානො, කුබ්බන්ති, සධාත්වන්තයාදෙසස්ස ද්විත්තං. දිවති දිබ්බති, එවං දිබ්බන්තො, සිබ්බති, සිබ්බන්තො, පවජති පබ්බජති, පබ්බජන්තො, නිවානං නිබ්බානං, නිබ්බුතො, නිබ්බින්දති, උදබ්බයං ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกัน การแปลง ว การ ๒ ตัว เป็น บ การ ๒ ตัว แห่ง กุว ทิว สิว วชะ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า “ทวิรูปัสสะ” เช่น กุพพันโต, เช่นเดียวกันนี้ กุพพาโน, กุพพันติ, มีการซ้อนสองแห่งการอาเทศพร้อมกับที่สุดธาตุ. ทิวะติ เป็น ทิพพะติ, เช่นเดียวกันนี้ ทิพพันโต, สิพพะติ, สิพพันโต, ปะวะชะติ เป็น ปัพพะชะติ, ปัพพะชันโต, นิวานัง เป็น นิพพานัง, นิพพุโต, นิพพินทะติ, อุทะพพะยัง เป็นต้น.

ලො රස්ස පරි තරුණාදීනං ක්වචි. පරිපන්නො පලිපන්නො, එවං පලිබොධො, පල්ලඞ්කං, තරුණො තලුනො, මහාසාලො, මාලුතො, සුඛුමාලො.

การแปลง ร การ เป็น ล การ ใน ปริ และ ตรุณะ เป็นต้น ในบางแห่ง. ปะริปปันโน เป็น ปะลิปปันโน, เช่นเดียวกันนี้ ปะลิโพโธ, ปัลลังกัง, ตะรุโณ เป็น ตะลุโน, มะหาสาโล, มาลุโต, สุขุมาโล.

ටො තස්ස දුක්කතාදීනං ක්වචි. යථා – දුක්කතං දුක්කටං, එවං සුකටං, පහටො, පත්ථටො, උද්ධටො, විසටො ඉච්චාදි.

การแปลง ต การ เป็น ฏ การ ใน ทุกกะตะ เป็นต้น ในบางแห่ง. เช่น ทุกกะตัง เป็น ทุกกะฏัง, เช่นเดียวกันนี้ สุกะฏัง, ปะหะฏะ, ปัตถะฏะ, อุทธะฏะ, วิสะฏะ เป็นต้น.

කො තස්ස නියතාදීනං ක්වචි. නියතො නියකො.

การแปลง ต การ เป็น ก การ ใน นิยตะ เป็นต้น ในบางแห่ง. นิยโต เป็น นิยโก.

යො ජස්ස නිජාදිස්ස වා, නිජංපුත්තං නියංපුත්තං.

การแปลง ช การ เป็น ย การ ใน นิชะ เป็นต้น บ้าง. นิชังปุตตัง เป็น นิยังปุตตัง.

කො ගස්ස කුලූපගාදීනං, කුලූපගො කුලූපකො.

การแปลง ค การ เป็น ก การ ใน กุลูปคะ เป็นต้น. กุลูปโค เป็น กุลูปโก.

තථා ණො නස්ස ප පරිආදිතො. පනිධානං පණිධානං, එවං පණිපාතො, පණාමො, පණීතං, පරිණතො, පරිණාමො, නින්නයො නිණ්ණයො, එවං උණ්ණතො, ඔණතො ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกัน การแปลง น การ เป็น ณ การ เบื้องหลัง ปะ และ ปริ เป็นต้น. ปนิธานัง เป็น ปณิธานัง, เช่นเดียวกันนี้ ปณิปาโต, ปณาโม, ปณีตัง, ปริณโต, ปริณาโม, นินนะโย เป็น นิณณะโย, เช่นเดียวกันนี้ อุณณะโต, โอณะโต เป็นต้น.

පතිඅග්ගි, පතිහඤ්ඤති ඉතීධ –

ปติอัคคิ, ปติหัญญะติ ในคำเหล่านี้ –

43. ක්වචි පටි පතිස්ස.

๔๓. การแปลง ปติ เป็น ปะฏิ ในบางแห่ง.

පතිඉච්චෙතස්ස උපසග්ගස්ස සරෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා පරෙ ක්වචි පටිආදෙසො හොති පුබ්බස්සරලොපො. පටග්ගි, පටිහඤ්ඤති.

เมื่อมีสระหรือพยัญชนะอยู่ข้างหลัง อุปสัคคือ ปติ นี้ บางแห่งมีการอาเทศเป็น ปะฏิ และมีการลบสระหน้า. ปะฏัคคิ, ปะฏิหัญญะติ.

ක්වචීති කිං? පච්චත්තං, පතිලීයති.

คำว่า “บางแห่ง” (กวะจิ) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ปัจจัตตัง, ปติลียะติ.

පුථජනො පුථභූතං ඉතීධ ‘‘අන්තො’’ති වත්තතෙ.

ปุถะชะโน, ปุถะภูตัง ในคำเหล่านี้ คำว่า “อันโต” ตามมา.

44. පුථස්සු [Pg.33] බ්‍යඤ්ජනෙ.

๔๔. การแปลงสระที่สุดของ ปุถะ เป็น อุ เมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง.

පුථඉච්චෙතස්ස අන්තො සරො උකාරො හොති බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ, ද්විත්තං. පුථුජ්ජනො, පුථුභූතං.

สระที่สุดของ ปุถะ นี้ เป็น อุ เมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง และมีการซ้อนพยัญชนะ. ปุถุชชะโน, ปุถุภูตัง.

බ්‍යඤ්ජනෙති කිං? පුථ අයං. ‘‘පුථස්ස අ පුථ’’ඉති සමාසෙනෙව සිද්ධෙ පුන අන්තග්ගහණාධිකාරෙන ක්වචි අපුථන්තස්සාපි උත්තං සරෙ.

คำว่า “เมื่อมีพยัญชนะ” (พยัญชะเน) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ปุถะ อะยัง. เมื่อสำเร็จด้วยรูปสมาสว่า “ปุถัสสะ อะ ปุถะ” แล้ว ด้วยอำนาจการตามมาของบทว่า “อันตะ” อีกครั้ง บางแห่งแม้สระที่ไม่ใช่ที่สุดของ ปุถะ ก็มีการแปลงเป็น อุ ได้เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง.

මනො අඤ්ඤං මනුඤ්ඤං, එවං ඉමං එවුමං, පරලොපො, ඉති එවං ඉත්වෙවං, උකාරස්ස වකාරො.

มะโน อัญญัง เป็น มะนุญญัง, เช่นเดียวกันนี้ อิมัง เป็น เอวุมัง (มีการลบสระหลัง), อิติ เอวัง เป็น อิตเววัง (แปลง อุ เป็น วะ).

අවකාසො, අවනද්ධො, අවවදති, අවසානමිතීධ –

อะวะกาโส, อะวะนัทโธ, อะวะวะทะติ, อะวะสานัง ในคำเหล่านี้ –

‘‘ක්වචි බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า “กวะจิ” และ “พยัญชะเน” ตามมา.

45. ඔ අවස්ස.

๔๕. การแปลง อะวะ เป็น โอ.

අවඉච්චෙතස්ස උපසග්ගස්ස ඔකාරො හොති ක්වචි බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ. ඔකාසො, ඔනද්ධො, ඔවදති, ඔසානං.

อุปสัคคือ อะวะ นี้ มีการอาเทศเป็น โอ ในบางแห่งเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง. โอกาโส, โอนัทโธ, โอวะทะติ, โอสานัง.

ක්වචීති කිං? අවසානං, අවසුස්සතු.

คำว่า “บางแห่ง” (กวะจิ) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า อะวะสานัง, อะวะสุสสะตุ.

බ්‍යඤ්ජනෙති කිං? අවයාගමනං, අවෙක්ඛති.

คำว่า “เมื่อมีพยัญชนะ” (พยัญชะเน) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า อะวะยาคะมะนัง, อะเวกขะติ.

අවගතෙ සූරියෙ, අවගච්ඡති, අවගහෙත්වා ඉතීධ –

อะวะคะเต สุริเย, อะวะคัจฉะติ, อะวะคะเหตวา ในคำเหล่านี้ –

‘‘අවස්සෙ’’ති වත්තතෙ ඔග්ගහණඤ්ච.

บทว่า “อะวัสสะ” และการถือเอา “โอ” ตามมา.

46. තබ්බිපරීතූපපදෙ බ්‍යඤ්ජනෙ ච.

๔๖. เมื่อมีอุปบทที่ตรงกันข้ามกับนั้น และเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง.

අවසද්දස්ස උපපදෙ තිට්ඨමානස්ස තස්සොකාරස්ස විපරීතො ච හොති බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ.

เมื่อมีอุปบทของ อะวะ ศัพท์ตั้งอยู่ และเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ย่อมมีการแปลงเป็นสิ่งที่ตรงกันข้ามกับ โอ การนั้น.

තස්ස විපරීතො තබ්බිපරීතො, උපොච්චාරිතං පදං උපපදං, ඔකාරවිපරීතොති උකාරස්සෙතං අධිවචනං. චසද්දො කත්ථචි [Pg.34] නිවත්තනත්ථො, ද්විත්තං. උග්ගතෙ සූරියෙ, උග්ගච්ඡති, උග්ගහෙත්වා.

สิ่งที่ตรงกันข้ามกับนั้น ชื่อว่า ตัพพิปะรีโต, บทที่กล่าวไว้ใกล้ (ข้างหน้า) ชื่อว่า อุปบท, คำว่า “สิ่งที่ตรงกันข้ามกับโอ” นี้ เป็นชื่อเรียกของ อุ การ. จะ ศัพท์ ในบางแห่งมีอรรถห้าม และมีการซ้อนพยัญชนะ. อุคคะเต สุริเย, อุคคัจฉะติ, อุคคะเหตวา.

අතිප්පඛො තාව, පරසතං, පරසහස්සං ඉතීධ –

อะติปปะโข ตาวะ, ปะระสะตัง, ปะระสะหัสสัง ในคำเหล่านี้ –

‘‘ආගමො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “อาคโม” ยังคงตามมา.

47. ක්වචි ඔ බ්‍යඤ්ජනෙ.

๔๗. บางแห่ง (มีการลง) โอ เมื่อมีพยัญชนะ (อยู่ข้างหลัง).

බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි ඔකාරාගමො හොතීති අතිප්ප පරසද්දෙහි ඔකාරාගමො ‘‘යවමද’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චසද්දෙන අතිප්පතො ගකාරාගමො ච.

เมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง บางแห่งมีการลง โอ อาคม. ด้วยเหตุนั้น จากศัพท์ว่า อติปฺป และ ปร จึงมีการลง โอ อาคม. และในสูตร ยวมาทิ เป็นต้น ด้วย จ ศัพท์ จึงมีการลง ก อาคม จากบทว่า อติปฺป.

අතිප්පගො ඛො තාව, පරොසතං, පරොසහස්සං, එත්ථ ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති පුබ්බස්සරලොපො.

(เช่น) อติปฺปโค โข ตาว, ปโรสตํ, ปโรสหสฺสํ. ในที่นี้มีการลบสระหน้าตามกฎ สรา สเร โลปํ.

මනමයං, අයමයං ඉතීධ ‘‘මනොගණාදීන’’න්ති වත්තතෙ.

มนมยํ, อยมยํ ในที่นี้บทว่า มนคณาทีนํ ยังคงตามมา.

48. එතෙසමො ලොපෙ.

๔๘. การลง โอ ในคำเหล่านี้ เมื่อมีการลบ (วิภัตติ).

එතෙසං මනොගණාදීනමන්තො ඔත්තමාපජ්ජතෙ විභත්තිලොපෙ කතෙ.

เมื่อมีการลบวิภัตติแล้ว สระที่สุดของคำในหมวดมโนคณะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมถึงความเป็น โอ.

මනොමයං, අයොමයං, එවං මනොසෙට්ඨා, අයොපත්තො, තපොධනො, තමොනුදො, සිරොරුහො, තෙජොකසිණං, රජොජල්ලං, අහොරත්තං, රහොගතො.

มโนมยํ (สำเร็จด้วยใจ), อโยมยํ (สำเร็จด้วยเหล็ก), เช่นเดียวกัน มโนเสฏฺฐา (ใจประเสริฐสุด), อโยปตฺโต (บาตรเหล็ก), ตโปธโน (ผู้มีตบะเป็นทรัพย์), ตโมนุโท (ผู้กำจัดความมืด), สิโรรุโห (ผม), เตโชกสิณํ (กสิณไฟ), รโชชลฺลํ (ธุลีและเปือกตม), อโหรตฺตํ (กลางวันและกลางคืน), รโฮคโต (ผู้ไปในที่ลับ).

ආදිසද්දෙන ආපොධාතු, වායොධාතු.

ด้วย อาทิศัพท์ (หมายถึง) อาโปธาตุ (ธาตุน้ำ), วาโยธาตุ (ธาตุลม).

සීහගතියා වාධිකාරතො ඉධ න භවති, මනමත්තෙන මනච්ඡට්ඨානං, අයකපල්ලං, තමවිනොදනො, මනආයතනං.

เพราะการตามมาของบทว่า วา ด้วยวิธีสิงหคติ ในที่นี้จึงไม่เป็น (เช่น) มนมตฺเตน (ด้วยใจเท่านั้น), มนจฺฉฏฺฐานํ (ที่ตั้งแห่งใจ), อยกปาลํ (แผ่นเหล็ก), ตมวินทโน (ผู้กำจัดความมืด), มนายตนํ (อายตนะคือใจ).

ඉති බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

ด้วยประการฉะนี้ การกำหนดวิธีพยัญชนะสนธิก็สำเร็จแล้ว.

නිග්ගහීතසන්ධිවිධාන

นิคคหิตสนธิวิธาน

අථ [Pg.35] නිග්ගහීතසන්ධි වුච්චතෙ.

ลำดับนี้ จะกล่าวถึงนิคคหิตสนธิ.

තණ්හං කරො, රණං ජහො, සං ඨිතො, ජුතිං ධරො, සං මතො ඉතීධ ‘‘නිග්ගහීත’’න්ති අධිකාරො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති වත්තතෙ.

ตณฺหํ กโร, รณํ ชโห, สํ ฐิโต, ชุติง ธโร, สํ มโต ดังนี้ ในที่นี้ บทว่า นิคฺคหิตํ เป็นบทอ้างถึง (อธิการ), บทว่า พฺยญฺชเน ยังคงตามมา.

49. වග්ගන්තං වා වග්ගෙ.

๔๙. หรือเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค เมื่อมีพยัญชนะวรรคอยู่ข้างหลัง.

වග්ගභූතෙ බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ නිග්ගහීතං ඛො වග්ගන්තං වා පප්පොතීති නිමිත්තානුස්වරානං ඨානාසන්නවසෙන තබ්බග්ගපඤ්චමො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන ‘‘තණ්හඞ්කරො, රණඤ්ජහො, සණ්ඨිතො, ජුතින්ධරො, සම්මතො’’තිආදීසු නිච්චං.

เมื่อมีพยัญชนะที่เป็นวรรคอยู่ข้างหลัง นิคคหิตย่อมถึงซึ่งพยัญชนะที่สุดวรรคบ้าง โดยอาศัยความใกล้เคียงแห่งฐานของนิมิตและอนุสวาร ย่อมเป็นพยัญชนะตัวที่ ๕ ของวรรคนั้น. บทว่า วา นี้ มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้ (ววัตถิตวิภาษา). เพราะฉะนั้น ในคำว่า ตณฺหงฺกโร, รณญฺชโห, สณฺฐิโต, ชุตินฺธโร, สมฺมโต เป็นต้น จึงเป็นไปโดยแน่นอน.

තඞ්කරොති තං කරොති, තඞ්ඛණං තංඛණං, සඞ්ගහො සංගහො, තඞ්ඝතං තං ඝතං. ධම්මඤ්චරෙ ධම්මං චරෙ, තඤ්ඡන්නං තං ඡන්නං, තඤ්ජාතං තං ජාතං, තඤ්ඤාණං තං ඤාණං. තණ්ඨානං තං ඨානං, තණ්ඩහති භං ඩහති. තන්තනොති තං තනොති, තන්ථිරං තං ථිරං, තන්දානං තං දානං, තන්ධනං තං ධනං, තන්නිච්චුතං තං නිච්චුතං. තම්පත්තො තං පත්තො, තම්ඵලං තං ඵලං, තෙසම්බොධො තෙසං බොධො, සම්භූතො සංභූතො, තම්මිත්තං තං මිත්තං. කිඞ්කතො කිං කතො, දාතුඞ්ගතො දාතුං ගතොති එවමාදීසු විකප්පෙන.

ตงฺกโรติ คือ taṃ karoti, ตงฺขณํ คือ taṃ khaṇaṃ, สงฺคโห คือ saṃgaho, ตงฺฆตํ คือ taṃ ghataṃ. ธมฺมญฺจเร คือ dhammaṃ care, ตญฺฉนฺนํ คือ taṃ channaṃ, ตญฺชาตํ คือ taṃ jātaṃ, ตญฺญาณํ คือ taṃ ญาณํ. ตณฺฐานํ คือ taṃ ṭhānaṃ, ตณฺฑหติ คือ ภํ ฑหติ. ตนฺตโนติ คือ taṃ tanoti, ตนฺถิรํ คือ taṃ thiraṃ, ตนฺทานํ คือ taṃ dānaṃ, ตนฺธนํ คือ taṃ dhanaṃ, ตนฺนิจฺจุตํ คือ taṃ niccutaṃ. ตมฺปตฺโต คือ taṃ patto, ตมฺผลํ คือ taṃ phalaṃ, เตสมฺโพโธ คือ tesaṃ bodho, สมฺภูโต คือ saṃbhūto, ตมฺมิตฺตํ คือ taṃ mittaṃ. กิงฺกโต คือ kiṃ kato, ทาตุงฺคโต คือ dātuṃ gato ดังนี้เป็นต้น เป็นไปโดยวิกัป (เลือกได้).

ඉධ න භවති, න තං කම්මං කතං සාධු, සරණං ගච්ඡාමි.

ในที่นี้ไม่เป็นไป (เช่น) น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ (กรรมนั้นอันกระทำแล้วไม่ดี), สรณํ คจฺฉามิ (ข้าพเจ้าถึงซึ่งสรณะ).

සති චොපරි වාග්ගහණෙ විජ්ඣන්තරෙ වා ඉධ වාග්ගහණකරණමත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන නිග්ගහීතස්ස සංඋපසග්ගපුමන්තස්ස ලෙ ලකාරො. යථා – පටිසංලීනො පටිසල්ලීනො, එවං පටිසල්ලාණො, සල්ලක්ඛණා, සල්ලෙඛො, සල්ලාපො, පුංලිඞ්ගං පුල්ලිඞ්ගං.

แม้เมื่อมีการถือเอาบทว่า วา อยู่ในเบื้องบน หรือในระหว่างบทอื่น การทำบทว่า วา ในที่นี้ ก็เพื่อแสดงความหมายอื่น. เพราะฉะนั้น นิคคหิตที่อยู่ท้ายอุปสรรค สํ และท้ายบท ปุํ เป็น ล เมื่อมี ล อยู่ข้างหลัง. เช่น ปฏิสํลีโน เป็น ปฏิสลฺลีโน, เช่นเดียวกัน ปฏิสลฺลาโณ, สลฺลกฺขณา, สลฺเลโข, สลฺลาโป, ปุํลิงฺคํ เป็น ปุลฺลิงฺคํ.

පච්චත්තං එව, තං එව, තඤ්හි තස්ස, එවඤ්හි වො ඉතීධ ‘‘වා’’ති අධිකාරො.

ปจฺตตํ เอว, ตํ เอว, ตญฺหิ ตสฺส, เอวญฺหิ โว ดังนี้ ในที่นี้ บทว่า วา เป็นบทอ้างถึง (อธิการ).

50. එහෙ [Pg.36] ඤං.

๕๐. เมื่อมี เอ และ ห อยู่ข้างหลัง (นิคคหิต) เป็น ญ.

එකාරහකාරෙ පරෙ නිග්ගහීතං ඛො ඤකාරං පප්පොති වා, එකාරෙ ඤාදෙසස්ස ද්විභාවො.

เมื่อมี เอการะ (สระเอ) และ หการะ (พยัญชนะหะ) อยู่ข้างหลัง นิคคหิตย่อมถึงซึ่ง ญการะ บ้าง, เมื่อมี เอการะ อยู่ข้างหลัง การอาเทศเป็น ญ นั้น ย่อมมีการซ้อน (ทวิภาวะ).

පච්චත්තඤ්ඤෙවපච්චත්තං එව, තඤ්ඤෙව තං එව, තඤ්හි තස්ස තඤ්හි තස්ස, එවඤ්හි වො එවඤ්හි වො.

ปจฺจตฺตญฺเญว คือ ปจฺจตฺตํ เอว, ตญฺเญว คือ ตํ เอว, ตญฺหิ ตสฺส คือ ตญฺหิ ตสฺส, เอวญฺหิ โว คือ เอวญฺหิ โว.

වවත්ථිතවිභාසත්තා වාසද්දස්ස එවහිනිපාතතො අඤ්ඤත්ථ න හොති, යථා – එවමෙතං, එවං හොති.

เพราะบทว่า วา มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้ (ววัตถิตวิภาษา) และเพราะนิบาต เอว และ หิ จึงไม่เป็นไปในที่อื่น, เช่น เอวเมตํ, เอวํ โหติ.

සංයොගො, සංයොජනං, සංයතො, සංයාචිකාය, යං යදෙව, ආනන්තරිකං යමාහු ඉතීධ ‘‘ඤ’’මිති වත්තතෙ.

สํโยโค, สํโยชนํ, สํยโต, สํยาจิกาย, ยํ ยเทว, อานนฺตริกํ ยมาหุ ดังนี้ ในที่นี้ บทว่า ญํ ยังคงตามมา.

51. ස යෙ ච.

๕๑. และเมื่อมี ย อยู่ข้างหลัง (นิคคหิต) พร้อมกับ ย (เป็น ญ).

නිග්ගහීතං ඛො යකාරෙ පරෙ සහ යකාරෙන ඤකාරං පප්පොති වා, ඤාදෙසස්ස ද්විත්තං.

เมื่อมี ยการะ อยู่ข้างหลัง นิคคหิตย่อมถึงซึ่ง ญการะ พร้อมกับ ยการะ บ้าง, การอาเทศเป็น ญ นั้น ย่อมมีการซ้อน (ทวิตตะ).

සඤ්ඤොගො සංයොගො, සඤ්ඤොජනං සංයොජනං, සඤ්ඤතො සංයතො, සඤ්ඤාචිකාය සංයාචිකාය, යඤ්ඤදෙව යං යදෙව, ආනන්තරිකඤ්ඤමාහු ආනන්තරිකං යමාහු.

สญฺโญโค คือ สํโยโค, สญฺโญชนํ คือ สํโยชนํ, สญฺญโต คือ สํยโต, สญฺญายาจิกาย คือ สํยาจิกาย, ยญฺเญว คือ ยํ ยเทว, อานนฺตริกญฺญมาหุ คือ อานนฺตริกํ ยมาหุ.

වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තාව සංපදන්තතො ච සබ්බනාමයකාරපරතො ච නිග්ගහීතා අඤ්ඤත්ථ න හොති. යථා – එතං යොජනං, තං යානං, සරණං යන්ති.

เพราะบทว่า วา มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้ (ววัตถิตวิภาษา) นั่นเอง และเพราะนิคคหิตที่อยู่ท้ายบท สํ และที่อยู่ท้ายสรรพนามที่มี ยการะ อยู่ข้างหลัง จึงไม่เป็นไปในที่อื่น. เช่น เอตํ โยชนํ, ตํ ยานํ, สรณํ ยนฺติ.

එත්ථ ච ‘‘සහ යෙ චා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ස යෙ චා’’ති වචනතො සුත්තන්තෙසු සුඛුච්චාරණත්ථමක්ඛරලොපොපීති දට්ඨබ්බං, තෙන පටිසඞ්ඛාය යොනිසො පටිසඞ්ඛා යොනිසො, සයං අභිඤ්ඤාය සච්ඡිකත්වා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා, පරියෙසනාය පරියෙසනාතිආදි සිජ්ඣති.

และในที่นี้ พึงทราบว่า แม้การลบอักษรเพื่อความสะดวกในการออกเสียงก็พึงเห็นว่ามีอยู่ ด้วยการกล่าวว่า สะ เย จะ แทนที่จะกล่าวว่า สหะ เย จะ. เพราะฉะนั้น (รูปสำเร็จเช่น) ปฏิสํขาย โยนิโส เป็น ปฏิสํขา โยนิโส, สยํ อภิญฺญาย สจฺฉิกตฺวา เป็น สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา, ปริเยสนาย เป็น ปริเยสนา เป็นต้น จึงสำเร็จได้.

තං [Pg.37] අහං බ්‍රූමි, යං ආහු, ධනං එව, කිං එතං, නින්දිතුං අරහති, යං අනිච්චං, තං අනත්තා, එතං අවොච, එතං එව ඉච්චත්‍ර –

ตัง อะหัง พรูมิ (ข้าพเจ้ากล่าวสิ่งนั้น), ยัง อาหุ (สิ่งที่ท่านทั้งหลายกล่าวแล้ว), ธะนัง เอวะ (ทรัพย์นั่นเอง), กิง เอตัง (สิ่งนี้อะไร), นินทิตุง อะระหะติ (ควรเพื่อจะติเตียน), ยัง อะนิจจัง (สิ่งใดไม่เที่ยง), ตัง อะนัตตา (สิ่งนั้นเป็นอนัตตา), เอตัง อะโวจ (กล่าวสิ่งนี้แล้ว), เอตัง เอวะ (สิ่งนี้นั่นเอง) ดังนี้ ในที่นี้ –

52. මදා සරෙ.

๕๒. เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง (นิคคหิต) เป็น มะ และ ดะ.

නිග්ගහීතස්ස ඛො සරෙ පරෙ මකාරදකාරාදෙසා හොන්ති වා. එත්ථ ච වාසද්දාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා දකාරො යතෙතසද්දතො පරස්සෙව.

เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง นิคคหิตย่อมมีการอาเทศเป็น มการะ (พยัญชนะมะ) และ ทการะ (พยัญชนะทะ) หรือ. และในที่นี้ เพราะคำว่า "วา" มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้ ทการะ (พยัญชนะทะ) จึงเป็นไปเฉพาะเมื่ออยู่หลังคำว่า "ยะ" และ "เอตะ" เท่านั้น.

තමහං බ්‍රූමි, යමාහු, ධනමෙව, කිමෙතං, නින්දිතුමරහති, යදනිච්චං, තදනත්තා, එතදවොච, එතදෙව.

ตะมะหัง พรูมิ, ยะมาหุ, ธะนะเมวะ, กิเมตัง, นินทิตุมะระหะติ, ยะทะนิจจัง, ตะทะนัตตา, เอตะทะโวจ, เอตะเทวะ.

වාති කිං? තං අහං, එතං එව, අක්කොච්ඡි මං අවධි මං.

คำว่า "วา" (หรือ) มีประโยชน์อะไร? (เช่น) ตัง อะหัง (สิ่งนั้นข้าพเจ้า), เอตัง เอวะ (สิ่งนี้นั่นเอง), อักโกจฉิ มัง อะวะธิ มัง (ด่าเรา ตีเรา).

එත්ථ ච මදාති යොගවිභාගෙන බ්‍යඤ්ජනෙපි වා මකාරො. තෙන ‘‘බුද්ධම සරණම ගච්ඡාමී’’තිආදි සිජ්ඣති.

ในที่นี้ คำว่า "มทาติ" ด้วยการแยกบท หรือมี มะการะ ในพยัญชนะ ด้วยเหตุนั้น คำว่า "พุทธมะ สรณมะ คจฺฉามิ" เป็นต้น จึงสำเร็จได้.

තාසං අහං සන්තිකෙ, විදූනං අග්ගං, තස්ස අදාසිං අහං ඉතීධ ‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ.

ข้าพเจ้าในสำนักของท่านเหล่านั้น ผู้เป็นยอดของนักปราชญ์ทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้ให้แก่ท่านนั้น ในที่นี้ คำว่า "สระ" ย่อมเป็นไป.

53. ක්වචි ලොපං.

๕๓. ในบางแห่งมีการลบ.

නිග්ගහීතං ඛො සරෙ පරෙ ලොපං පප්පොති ක්වචි ඡන්දානුරක්ඛණෙ සුඛුච්චාරණට්ඨානෙ. පුබ්බස්සරලොපො, පරස්ස අසංයොගන්තස්ස දීඝො.

อนึ่ง นิคคหิตย่อมถึงการลบเมื่อมีสระอยู่ข้างหลังในบางแห่งเพื่อรักษาฉันท์และในที่ที่ออกเสียงง่าย มีการลบสระหน้า และมีการทำให้สระหลังที่ไม่ประกอบด้วยพยัญชนะท้ายเป็นเสียงยาว.

තාසාහං සන්තිකෙ, විදූනග්ගං, තස්ස අදාසාහං, තථාගතාහං, එවාහං, ක්‍යාහං.

ตาสาหัง สันติเก, วิทูนัคคัง, ตัสสาทาสาหัง, ตถาคตาหัง, เอวาหัง, กยาหัง.

ක්වචීති කිං? එවමස්ස, කිමහං.

คำว่า "ในบางแห่ง" หมายถึงอะไร? เอวมัสสะ, กิมะหัง.

අරියසච්චානං දස්සනං, එතං බුද්ධානං සාසනං, සංරත්තො, සංරාගො, සංරම්භො, අවිසංහාරො, චිරං පවාසිං, ගන්තුං කාමො, ගන්තුං මනො ඉතීධ ‘‘ක්වචි ලොප’’න්ති වත්තතෙ.

การเห็นอริยสัจทั้งหลาย, นั่นเป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, กำหนัดแล้ว, ความกำหนัด, ความคะนอง, ความไม่คลาดเคลื่อน, อยู่ต่างถิ่นนาน, มีความใคร่จะไป, มีใจจะไป ในที่นี้ คำว่า "ในบางแห่งมีการลบ" ย่อมเป็นไป.

54. බ්‍යඤ්ජනෙ [Pg.38] ච.

๕๔. และในพยัญชนะ.

නිග්ගහීතං ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ ච පරෙ ලොපං පප්පොති ක්වචි ඡන්දානුරක්ඛණාදිම්හි. රකාරහකාරෙසු උපසග්ගන්තස්ස දීඝො.

อนึ่ง นิคคหิตย่อมถึงการลบเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลังในบางแห่งเพื่อรักษาฉันท์เป็นต้น และมีการทำให้สระท้ายของอุปสัคที่ลงท้ายด้วย ร หรือ ห เป็นเสียงยาว.

අරියසච්චාන දස්සනං, එතං බුද්ධාන සාසනං, සාරත්තො, සාරාගො, සාරම්භො, අවිසාහාරො, චිරප්පවාසිං, ද්විත්තං, ගන්තුකාමො, ගන්තුමනො.

อริยสัจจาน ทัสสนัง, เอตัง พุทธาน สาสนัง, สารัตโต, สาราโค, สารัมโภ, อวิสาหาโร, จิรัปปวาสิง, ทวิตตัง, คันตุกาโม, คันตุมะโน.

ක්වචීති කිං? එතං මඞ්ගලමුත්තමං.

คำว่า "ในบางแห่ง" หมายถึงอะไร? เอตัง มังคลมุตตมัง.

කතං ඉති, කිං ඉති, අභිනන්දුං ඉති, උත්තත්තං ඉව, චක්කං ඉව, කලිං ඉදානි, කිං ඉදානි, ත්වං අසි, ඉදං අපි, උත්තරිං අපි, දාතුං අපි, සදිසං එව ඉතීධ ‘‘නිග්ගහීතම්හා, ලොප’’න්ති ච වත්තතෙ.

กระทำแล้ว ดังนี้, อะไร ดังนี้, ยินดีแล้ว ดังนี้, เหมือนถูกทำให้ร้อน, เหมือนจักร, บัดนี้ซึ่งความพินาศ, บัดนี้ซึ่งอะไร, ท่านเป็น, แม้นี้, แม้ยิ่งขึ้นไป, แม้เพื่อจะให้, เหมือนกันนั่นแหละ ในที่นี้ คำว่า "จากนิคคหิต, การลบ" ย่อมเป็นไป.

55. පරො වා සරො.

๕๕. หรือสระข้างหลัง.

නිග්ගහීතම්හා පරො සරො ලොපං පප්පොති වා. නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං.

สระข้างหลังนิคคหิตย่อมถึงการลบได้บ้าง และนิคคหิตย่อมเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค.

කතන්ති, කින්ති, අභිනන්දුන්ති, උත්තත්තංව, චක්කංව, කලින්දානි, කින්දානි, ත්වංසි, ඉදම්පි, උත්තරිම්පි, දාතුම්පි, සදිසංව.

กตันติ, กินติ, อภินันทุนติ, อุตตัตตังวะ, จักกังวะ, กลินทานิ, กินทานิ, ตวังสี, อิทัมปิ, อุตตริมปิ, ทาตุมปิ, สทิสังวะ.

වාති කිං? කතං ඉති, කිමිති, දාතුමපි, සාමං එව.

คำว่า "ได้บ้าง" หมายถึงอะไร? กตัง อิติ, กิมิติ, ทาตุมะปิ, สามัง เอวะ.

අයම්පි වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා ඉතීවීදානිසීපෙවාදිතො අඤ්ඤත්ථ න හොති. යථා – අහං එත්ථ, එතං අහොසි.

แม้คำว่า "ได้บ้าง" นี้ เพราะเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้แล้ว จึงไม่เป็นไปในที่อื่นนอกจากคำว่า อิติ, อิวะ, อิทานิ, อสิ, เอวะ เป็นต้น เช่น อหัง เอตถะ, เอตัง อโหสิ.

එවං අස්ස තෙ ආසවා, පුප්ඵං අස්සා උප්පජ්ජති ඉතීධ සරෙ පරෙ ලුත්තෙ විපරිණාමෙන ‘‘පරස්මිං, සරෙ, ලුත්තෙ’’ති ච වත්තතෙ.

อาสวะเหล่านั้นพึงมีแก่ท่านอย่างนี้, ดอกไม้ย่อมเกิดขึ้นแก่หญิงนั้น ในที่นี้ คำว่า "เมื่อสระข้างหลังถูกลบแล้ว" ย่อมเป็นไปด้วยการกลับบท.

56. බ්‍යඤ්ජනො [Pg.39] ච විසඤ්ඤොගො.

๕๖. และพยัญชนะที่ไม่มีสังโยค.

නිග්ගහීතම්හා පරස්මිං සරෙ ලුත්තෙ බ්‍යඤ්ජනො සඤ්ඤොගො චෙ, විසඤ්ඤොගොව හොතීති සංයොගෙකදෙසස්ස පුරිමබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො.

เมื่อสระข้างหลังนิคคหิตถูกลบแล้ว ถ้าพยัญชนะเป็นสังโยค ย่อมเป็นพยัญชนะที่ไม่มีสังโยคนั่นเอง คือมีการลบพยัญชนะตัวหน้าซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของสังโยค.

ද්වින්නං බ්‍යඤ්ජනානමෙකත්‍ර ඨිති සඤ්ඤොගො, ඉධ පන සංයුජ්ජතීති සඤ්ඤොගො, පුරිමො වණ්ණො, විගතො සඤ්ඤොගො අස්සාති විසඤ්ඤොගො, පරො.

การตั้งอยู่ของพยัญชนะสองตัวในที่เดียวกันเรียกว่าสังโยค แต่ในที่นี้ คำว่า "สังโยค" หมายถึงสิ่งที่ประกอบกัน อักษรตัวหน้า คำว่า "วิสังโยค" หมายถึงสิ่งที่สังโยคหายไปแล้ว ข้างหลัง.

එවං ස තෙ ආසවා, පුප්ඵංසා උප්පජ්ජති.

เอวัง สะ เต อาสวา, ปุปผังสา อุปปัชชติ.

ලුත්තෙති කිං? එවමස්ස.

คำว่า "ถูกลบแล้ว" หมายถึงอะไร? เอวมัสสะ.

චසද්දෙන තිණ්ණං බ්‍යඤ්ජනානං සරූපසංයොගොපි විසඤ්ඤොගො හොති. යථා – අග්‍යාගාරං, වුත්‍යස්ස.

ด้วยคำว่า "จะ" แม้สังโยคที่มีพยัญชนะสามตัวก็เป็นวิสังโยคได้ เช่น อัคยาคารัง, วุตยัสสะ.

චක්ඛු උදපාදි, අව සිරො, යාවචිධ භික්ඛවෙ, අණුථූලානි, ත සම්පයුත්තා ඉභීධ ‘‘සරෙ, ආගමො, ක්වචි, බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති ච වත්තතෙ.

ดวงตาย่อมเกิดขึ้น, ศีรษะต่ำ, ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพียงใดในที่นี้, เล็กและใหญ่, ประกอบแล้วด้วยสิ่งนั้น ในที่นี้ คำว่า "ในสระ, การอาคม, ในบางแห่ง, ในพยัญชนะ" ย่อมเป็นไป.

57. නිග්ගහිතඤ්ච.

๕๗. และนิคคหิต.

නිග්ගහීතඤ්ච ආගමො හොති සරෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා ක්වචි සුඛුච්චාරණට්ඨානෙ. නිග්ගහීතස්ස රස්සානුගතත්තා රස්සතොයෙවායං.

และนิคคหิตย่อมเป็นอาคมในสระหรือในพยัญชนะในบางแห่งในที่ที่ออกเสียงง่าย เพราะนิคคหิตเป็นไปตามสระเสียงสั้น นิคคหิตนี้จึงเป็นเสียงสั้นนั่นเอง.

චක්ඛුං උදපාදි, අවංසිරො, යාවඤ්චිධ භික්ඛවෙ, අණුංථූලානි, තංසම්පයුත්තා, එවං තඞ්ඛණෙ, තංසභාවො.

จักขุง อุทปาทิ, อวังสีโร, ยาวัญจิธะ ภิกขเว, อณุงถูลานิ, ตังสัมปยุตตา, เอวัง ตังขเณ, ตังสะภาโว.

ක්වචීති කිං? න හි එතෙහි, ඉධ චෙව.

คำว่า "ในบางแห่ง" หมายถึงอะไร? นะ หิ เอเตหิ, อิธะ เจวะ.

එවං වුත්තෙ, තං සාධු, එකං සමයං භගවා, අග්ගිංව සනමං ඉතීධ ලොපාදෙසකාරියෙ සම්පත්තෙ යෙභුය්‍යෙන තදපවාදත්ථමාහ.

เมื่อกล่าวอย่างนี้, นั่นดีแล้ว, สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาค, เหมือนไฟที่กำลังลุกโชน ในที่นี้ เมื่อกิจคือการลบและการอาเทศมาถึงแล้ว โดยมากท่านกล่าวสูตรนี้เพื่อเป็นข้อเว้น (อัปวาท) แห่งกิจนั้น.

58. අං [Pg.40] බ්‍යඤ්ජනෙ නිග්ගහීතං.

๕๘. อัง เป็นนิคคหิตในเพราะพยัญชนะ.

නිග්ගහීතං ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ අංඉති හොති.

นิคคหิตเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ย่อมเป็นอัง.

අකාරො උච්චාරණත්ථො, ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බස්සරලොපො වා.

อการะมีอรรถว่าเพื่อออกเสียง หรือมีการลบสระหน้าด้วยบทว่า ‘สรโลโป’ เป็นต้น.

එවං වුත්තෙ, තං සාධු, එකං සමයං භගවා, අග්ගිංව සන්ධමං.

เมื่อกล่าวอย่างนี้ คำว่า ‘ตัง สาธุ’, ‘เอกัง สมยัง ภควา’, ‘อัคคิงวะ สันธมัง’ (เป็นต้น) ย่อมสำเร็จ.

ඉධ අවුත්තවිසෙසානම්පි වුත්තනයාතිදෙසත්ථමතිදෙසමාහ.

ในที่นี้ ท่านกล่าวอติเทส (การอ้างอิง) เพื่ออรรถแห่งการอ้างอิงตามนัยที่กล่าวไว้ แม้แก่บทที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยเฉพาะ.

59. අනුපදිට්ඨානං වුත්තයොගතො.

๕๙. เพราะประกอบด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วของบทที่ไม่ได้แสดงไว้.

යෙ ඉධ අම්හෙහි විසෙසතො න උපදිට්ඨා උපසග්ගනිපාතාදයො, තෙසං වුත්තයොගතො වුත්තනයෙන සරසන්ධාදීසු වුත්තනයානුසාරෙන රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

อุปสรรคและนิบาตเป็นต้นเหล่าใด ที่พวกเราไม่ได้แสดงไว้โดยเฉพาะในที่นี้ พึงทราบความสำเร็จแห่งรูปของอุปสรรคและนิบาตเหล่านั้น โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องสระสนธิเป็นต้น ตามนัยที่ประกอบด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้ว.

තෙන ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන පරියාදීනං රහනාදිවණ්ණස්ස විපරියයො යවාදීහි, යථා – පරියුදාහාසි පයිරුදාහාසි, අරියස්ස අයිරස්ස, බහ්වාබාධො බව්හාබාධො, න අභිනෙය්‍ය අනභිනෙය්‍ය.

ด้วยเหตุนั้น ในสูตรว่า ‘โท ธัสสะ จา’ ด้วยคำว่า ‘จ’ มีการสลับที่กัน (วิปริยายะ) ของอักษรมี ร และ ห เป็นต้น ของบทมี ปริ เป็นต้น กับอักษรมี ย เป็นต้น เช่น ‘ปริยุทาหาสิ’ เป็น ‘ปยิรุทาหาสิ’, ‘อริยัสสะ’ เป็น ‘อยิรัสสะ’, ‘พหฺวาพาโธ’ เป็น ‘พวฺหาพาโธ’, ‘น อภิเนยยะ’ เป็น ‘อนภิเนยยะ’.

‘‘තං ඉමිනාපි ජානාථා’’ති එත්ථ ‘‘පරො වා සරො’’ති සරෙ ලුත්තෙ ‘‘තත්‍රාකාරො’’ති යොගවිභාගෙන අකාරො නිග්ගහීතස්ස දකාරො, තදමිනාපි ජානාථ ඉච්චාදි.

ในบทว่า ‘ตัง อิมินาปิ ชานาถา’ นี้ เมื่อสระถูกลบด้วยบทว่า ‘ปโร วา สโร’ ด้วยการแยกโยคะว่า ‘ตตฺรากาโร’ จึงมีอการะ และนิคคหิตเป็นทการะ เป็นต้นว่า ‘ตทมินาปิ ชานาถ’.

ඉති නිග්ගහීතසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

การกำหนดนิคคหิตสนธิ จบลงเพียงเท่านี้.

සඤ්ඤාවිධානං සරසන්ධි සන්ධි,නිසෙධනං බ්‍යඤ්ජනසන්ධි සන්ධි;

යො නිග්ගහීතස්ස ච සන්ධිකප්පෙ,සුනිච්ඡයො සොපි මයෙත්ථ වුත්තො.

การบัญญัติชื่อ สระสนธิ การห้าม พยัญชนะสนธิ และการวินิจฉัยนิคคหิตสนธิที่แน่นอนใด ในสนธิกัปนี้ ข้าพเจ้าก็ได้กล่าวการวินิจฉัยนั้นไว้ในที่นี้แล้ว.

ඉති රූපසිද්ධියං සන්ධිකණ්ඩො

สนธิกัณฑ์ในรูปสิทธิ จบลงเพียงเท่านี้.

පඨමො.

ที่ ๑.

2. නාමකණ්ඩ

๒. นามกัณฑ์.

අථ [Pg.41] නාමිකවිභත්‍යාවතාරො වුච්චතෙ.

บัดนี้ จะกล่าวถึงการนำนามวิภัตติมาใช้.

අත්ථාභිමුඛං නමනතො, අත්තනි චත්ථස්ස නාමනතො නාමං, දබ්බාභිධානං.

ชื่อว่า นาม เพราะอรรถว่าน้อมไปสู่อรรถ และน้อมอรรถเข้ามาในตน เป็นเครื่องกล่าวระบุถึงเนื้อความ.

තං පන දුවිධං අන්වත්ථරුළ්හීවසෙන, තිවිධං පුමිත්ථිනපුංසකලිඞ්ගවසෙන. යථා – රුක්ඛො, මාලා, ධනං.

นามนั้นมี ๒ อย่าง โดยเป็นอันวัตถะและรูฬหะ, มี ๓ อย่าง โดยเป็นปุงลิงค์ อิตถีลิงค์ และนปุงสกลิงค์ เช่น รุกโข (ต้นไม้), มาลา (ระเบียบดอกไม้), ธนัง (ทรัพย์).

චතුබ්බිධං සාමඤ්ඤගුණක්‍රියායදිච්ඡාවසෙන, යථා – රුක්ඛො, නීලො, පාචකො, සිරිවඩ්ඪොතිආදි.

มี ๔ อย่าง โดยเป็นสามาญญะ คุณ กิริยา และยทิจฉา เช่น รุกโข (ต้นไม้), นีโล (สีเขียว), ปาจโก (ผู้หุงต้ม), สิริวัฑฒะ เป็นต้น.

අට්ඨවිධං අවණ්ණිවණ්ණුවණ්ණොකාරනිග්ගහීතන්තපකතිභෙදෙන.

มี ๘ อย่าง โดยแบ่งเป็นประเภทแห่งอวัณณะ, อิวัณณะ, อุวัณณะ, โอการะ และนิคคหิตันตะ.

පුල්ලිඞ්ග

ปุงลิงค์.

තත්ථ පඨමං අකාරන්තම්හා පුල්ලිඞ්ගා ජාතිනිමිත්තා පුරිසසද්දා ස්‍යාදිවිභත්තියො පරා යොජීයන්තෙ.

ในนามเหล่านั้น ก่อนอื่น วิภัตติมี สิ เป็นต้น ย่อมถูกประกอบเข้าข้างหลังศัพท์ ‘ปุริสะ’ ซึ่งเป็นปุงลิงค์ มีอการันต์ และมีเครื่องหมายแห่งชาติ.

60. ජිනවචනයුත්තඤ්හි.

๖๐. เพราะประกอบด้วยพระพุทธพจน์.

අධිකාරොයං. තත්ථ පඤ්ච මාරෙ ජිතවාති ජිනො, බුද්ධො. ජිනස්ස වචනං ජිනවචනං, තස්ස ජිනවචනස්ස යුත්තං ජිනවචනයුත්තං, තෙපිටකස්ස බුද්ධවචනස්ස මාගධිකාය සභාවනිරුත්තියා යුත්තං අනුරූපමෙවාති ඉදං අධිකාරත්ථං වෙදිතබ්බං.

บทนี้เป็นอธิการ. ในอธิการนั้น ผู้ใดชนะมาร ๕ ได้ ผู้นั้นชื่อว่า ชินะ คือ พระพุทธเจ้า. วจนะของพระชินเจ้า ชื่อว่า ชินวจนะ. บทที่ประกอบด้วยชินวจนะนั้น ชื่อว่า ชินวจนยุตตะ. พึงทราบว่า บทนี้มีอรรถเป็นอธิการ คือ เหมาะสมกับพระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎก โดยสภาวนิรุตติภาษามาคธี.

සා මාගධී මූලභාසා, නරා යායාදිකප්පිකා;

බ්‍රහ්මානො ච’ස්සුතාලාපා, සම්බුද්ධා චාපි භාසරෙ.

ภาษามาคธีนั้น เป็นภาษาดั้งเดิม ซึ่งมนุษย์ในกัปแรกๆ และพรหมทั้งหลายผู้ไม่เคยได้ยินเสียงพูดก็พูดกัน และแม้พระสัมพุทธเจ้าทั้งหลายก็ตรัสภาษานั้น.

අධිකාරො පන තිවිධො සීහගතිකමණ්ඩූකගතිකයථානුපුබ්බිකවසෙන, අයං පන සීහගතිකො පුබ්බාපරවිලොකනතො, යථානුපුබ්බිකොයෙව වා.

แต่อธิการมี ๓ อย่าง คือ โดยเป็นสีหคติ (ดุจราชสีห์), มัณฑุกคติ (ดุจกบ), และยถานุปุพพิกะ (ตามลำดับ). แต่อธิการนี้เป็นสีหคติ เพราะพิจารณาทั้งข้างหน้าและข้างหลัง หรือเป็นยถานุปุพพิกะเท่านั้น.

සක්කතවිසදිසං [Pg.42] කත්වා ජිනවචනානුරූපවසෙන පකතිට්ඨපනත්ථං පරිභාසමාහ.

ท่านกล่าวปริภาสา (กฎเกณฑ์) เพื่อตั้งปกติ (ศัพท์เดิม) ให้เหมาะสมกับพระพุทธพจน์ โดยทำให้แตกต่างจากภาษาสันสกฤต

61. ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ.

๖๑. และลิงค์ย่อมถูกตั้งขึ้น

ලිඞ්ගංපාටිපදිකං, යථා යථා ජිනවචනයුත්තඤ්හි ලිඞ්ගං, තථා තථා ඉධ ලිඞ්ගං නිපච්චතෙ ඨපීයති. චසද්දෙන ධාතවො චාති ජිනවචනානුරූපතො ‘‘පුරිස’’ඉති ලිඞ්ගෙ ඨපිතෙ තතො තස්ස ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතස්ස අත්ථවතො සද්දස්ස ‘‘පරසමඤ්ඤා පයොගෙ’’ති පරිභාසතො ලිඞ්ගසඤ්ඤායං –

ลิงค์คือปาติปทิกะ (ศัพท์เดิม). ลิงค์ที่ประกอบด้วยพระพุทธพจน์เป็นอย่างไร ลิงค์ในที่นี้ก็ย่อมถูกตั้งขึ้น (ถูกวางไว้) อย่างนั้น. และด้วยศัพท์ว่า 'จ' (และ) ธาตุทั้งหลายก็เช่นกัน. เมื่อตั้งลิงค์ว่า 'ปุริสะ' ตามความเหมาะสมกับพระพุทธพจน์แล้ว จากนั้น ศัพท์ที่มีอรรถซึ่งปราศจากธาตุ ปัจจัย และวิภัตติ ย่อมมีลิงคสัญญา (ชื่อว่าลิงค์) ด้วยปริภาสาว่า 'ปรสมัญญา ปโยเค' (ชื่ออื่นในที่ใช้)

ඉතො පරං විභත්තිප්පච්චයාදිවිධානෙ සබ්බත්ථ ලිඞ්ගග්ගහණමනුවත්තතෙ.

หลังจากนี้ การถือเอาลิงค์ย่อมตามไปในทุกที่ในการกำหนดวิภัตติและปัจจัยเป็นต้น

62. තතො ච විභත්තියො.

๖๒. และวิภัตติทั้งหลาย (ย่อมมี) จากลิงค์นั้น

තතො ජිනවචනයුත්තෙහි ලිඞ්ගෙහි පරා විභත්තියො හොන්ති. චසද්දග්ගහණෙන තවෙතුනාදිපච්චයන්තනිපාතතොපි. කම්මාදිවසෙන, එකත්තාදිවසෙන ච ලිඞ්ගත්ථං විභජන්තීති විභත්තියො.

จากนั้น วิภัตติทั้งหลายย่อมมีเบื้องหลังลิงค์ที่ประกอบด้วยพระพุทธพจน์. ด้วยการถือเอาด้วยศัพท์ว่า 'จ' (วิภัตติทั้งหลายย่อมมี) แม้หลังนิบาตที่มีปัจจัยมี ตเว และ ตุน เป็นต้นเป็นที่สุด. ชื่อว่าวิภัตติ เพราะย่อมจำแนกอรรถของลิงค์โดยอำนาจแห่งกรรมเป็นต้น และโดยอำนาจแห่งความเป็นเอกะเป็นต้น

කා ච පන තා විභත්තියො? ‘‘විභත්තියො’’ති අධිකාරො.

ก็วิภัตติเหล่านั้นคืออะไร? บทว่า 'วิภัตติโย' เป็นบทตามไป (อธิการ)

63. සියො, අංයො, නාහි, සනං, ස්මාහි, සනං, ස්මිංසු.

๖๓. สิ, โย; อัง, โย; นา, หิ; สะ, นัง; สมา, หิ; สะ, นัง; สมิง, สุ

ස්‍යාදයො ද්විසත්ත විභත්තියො නාම හොන්ති. තත්ථ සි, යො ඉති පඨමා, අං, යො ඉති දුතියා, නා, හි ඉති තතියා, ස, නං ඉති චතුත්ථී, ස්මා, හි ඉති පඤ්චමී, ස, නං ඉති ඡට්ඨී, ස්මිං, සු ඉති සත්තමී.

วิภัตติทั้งหลายมี สิ เป็นต้น ๑๔ ตัว (๗ คู่) ย่อมชื่อว่าวิภัตติ. ในวิภัตติเหล่านั้น สิ, โย ชื่อว่าปฐมา; อัง, โย ชื่อว่าทุติยา; นา, หิ ชื่อว่าตติยา; สะ, นัง ชื่อว่าจตุตถี; สมา, หิ ชื่อว่าปัญจมี; สะ, นัง ชื่อว่าฉัฏฐี; สมิง, สุ ชื่อว่าสัตตมี

ඉදං [Pg.43] පන සඤ්ඤාධිකාරපරිභාසාවිධිසුත්තෙසු සඤ්ඤාසුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, වුත්තඤ්හි වුත්තියං ‘‘විභත්තිඉච්චනෙන ක්වත්ථො, අම්හස්ස මමං සවිභත්තිස්ස සෙ’’ති, ඉතරථා පුරිමසුත්තෙන එකයොගො කත්තබ්බොති. එත්ථ ච පඨමාදිවොහාරො, එකවචනාදිවොහාරො ච අන්වත්ථවසෙන, පරසමඤ්ඤාවසෙන වා සිද්ධොති වෙදිතබ්බො.

ก็สูตรนี้ พึงทราบว่าเป็นสัญญาสูตร (สูตรตั้งชื่อ) ในบรรดาสัญญาสูตร อธิการสูตร ปริภาสาสูตร และวิธิสูตร, เพราะมีกล่าวไว้ในวุตติว่า 'ประโยชน์ของบทว่า วิภัตติ นี้คืออะไร? (คือเพื่อต้องการในสูตรว่า) อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส', มิฉะนั้นแล้ว ก็ควรทำเป็นสูตรเดียวกันกับสูตรก่อนหน้า. และในที่นี้ พึงทราบว่าการเรียกชื่อว่า ปฐมา เป็นต้น และการเรียกชื่อว่า เอกพจน์ เป็นต้น สำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งเนื้อความ หรือด้วยอำนาจแห่งชื่อในคัมภีร์อื่น

එකස්ස වචනං එකවචනං, බහූනං වචනං බහුවචනං, ද්වින්නං පූරණී දුතියාතිආදි, ඉතරථා පුරිමසුත්තෙ චසද්දෙන සඤ්ඤාකරණෙ අප්පකතනිරත්ථකවිධිප්පසඞ්ගො සියා.

คำระบุถึงสิ่งเดียว คือ เอกพจน์, คำระบุถึงสิ่งมาก คือ พหูพจน์, วิภัตติที่เป็นตัวเติมเต็มลำดับที่สอง คือ ทุติยา เป็นต้น, มิฉะนั้นแล้ว หากมีการตั้งชื่อด้วยศัพท์ว่า 'จ' ในสูตรก่อนหน้า ก็จะกลายเป็นเรื่องที่ยังไม่ถูกกล่าวถึงและเป็นวิธีที่ไร้ประโยชน์

‘‘ජිනවචනයුත්තඤ්හි, ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ’’ති ච වත්තතෙ. ඉධ පන පදනිප්ඵාදනම්පි ජිනවචනස්සාවිරොධෙනාති ඤාපෙතුං පරිභාසන්තරමාහ.

และบทว่า 'ชินวจนยุตฺตญฺหิ, ลิงฺคญฺจ นิปจฺเต' ย่อมตามไป. แต่ในที่นี้ เพื่อให้รู้ว่าแม้การสำเร็จรูปบทก็ต้องไม่ขัดกับพระพุทธพจน์ ท่านจึงกล่าวปริภาสาอื่นอีก

64. තදනුපරොධෙන.

๖๔. โดยความไม่ขัดแย้งกับพระพุทธพจน์นั้น

යථා යථා තෙසං ජිනවචනානං උපරොධො න හොති, තථා තථා ඉධ ලිඞ්ගං, චසද්දෙනාඛ්‍යාතඤ්ච නිපච්චතෙ, නිප්ඵාදීයතීති අත්ථො. තෙනෙව ඉධ ච ආඛ්‍යාතෙ ච ද්විවචනාග්ගහණං, සක්කතවිසදිසතො විභත්තිප්පච්චයාදිවිධානඤ්ච කතන්ති දට්ඨබ්බං.

พระพุทธพจน์เหล่านั้นไม่ถูกขัดขวางโดยประการใด ลิงค์ในที่นี้ และอาขยาตด้วยศัพท์ว่า 'จ' ย่อมถูกตั้งขึ้น คือทำให้สำเร็จรูป โดยประการนั้น. ด้วยเหตุนั้นเอง พึงทราบว่าในที่นี้และในอาขยาต ท่านจึงมีการถือเอาทวิพจน์ และมีการกำหนดวิธีแห่งวิภัตติและปัจจัยเป็นต้นให้ต่างจากภาษาสันสกฤต

තත්ථ අවිසෙසෙන සබ්බස්‍යාදිවිභත්තිප්පසඞ්ගෙ ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පවත්තී’’ති වත්තිච්ඡාවසා –

ในบรรดาวิภัตติเหล่านั้น เมื่อมีความประสงค์จะใช้วิภัตติมี สิ เป็นต้นทั้งหมดโดยไม่เจาะจง (ท่านจึงกล่าวสูตรต่อไป) ตามอำนาจความประสงค์ของผู้พูดที่ว่า 'การใช้ศัพท์ย่อมเป็นไปตามลำดับความประสงค์ของผู้พูด' ดังนี้ -

65. ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා.

๖๕. ปฐมาวิภัตติย่อมลงในอรรถของลิงค์

ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොතීති පඨමා. තත්ථාපි අනියමෙනෙකවචනබහුවචනප්පසඞ්ගෙ ‘‘එකම්හී වත්තබ්බෙ එකවචන’’න්ති පරිභාසතො ලිඞ්ගත්ථස්සෙකත්තවචනිච්ඡායං පඨමෙකවචනං සි.

ปฐมาวิภัตติย่อมมีในเพียงการกล่าวอรรถของลิงค์ (ชื่อว่าปฐมา). แม้ในอรรถนั้น เมื่อมีการประสงค์จะใช้เอกพจน์และพหูพจน์โดยไม่จำกัด โดยปริภาสาว่า 'เมื่อจะกล่าวถึงสิ่งเดียว ให้ใช้เอกพจน์' เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นเอกะของอรรถแห่งลิงค์ จึงลง สิ ปฐมาวิภัตติเอกพจน์

‘‘අතො නෙනා’’ති ඉතො ‘‘අතො’’ති වත්තතෙ, ලිඞ්ගග්ගහණඤ්ච.

บทว่า 'อโต' และการถือเอาบทว่า 'ลิงฺค' ย่อมตามมาจากสูตรว่า 'อโต เนนา'

66. සො[Pg.44].

๖๖. โส

සි, ඔඉති ද්විපදමිදං. ලිඞ්ගස්ස අකාරතො පරස්ස සිවචනස්ස ඔකාරො හොති.

สูตรนี้มี ๒ บท คือ สิ และ โอ. การแปลงเป็นโอ ย่อมมีแก่ สิ วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลังอการันต์ของลิงค์

සුත්තෙසු හි පඨමානිද්දිට්ඨස්ස කාරියිනො ඡට්ඨීවිපරිණාමෙන විවරණං ආදෙසාපෙක්ඛන්ති දට්ඨබ්බං.

เพราะในสูตรทั้งหลาย การอธิบายตัวการิยะ (สิ่งที่ถูกกระทำ) ที่ระบุด้วยปฐมาวิภัตติ โดยการเปลี่ยนเป็นฉัฏฐีวิภัตติ พึงทราบว่ามุ่งหมายถึงอาเทศ

එත්ථ ච සීති විභත්ති ගය්හතෙ විභත්තිකාරියවිධිප්පකරණතො, ‘‘තතො ච විභත්තියො’’ති ඉතො විභත්තිග්ගහණානුවත්තනතො වා, එවං සබ්බත්ථ ස්‍යාදීනං කාරියවිධානෙ විභත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං.

และในที่นี้ บทว่า 'สิ' พึงถือเอาว่าเป็นวิภัตติ เพราะเป็นเรื่องของการกำหนดวิธีทำวิภัตติ หรือเพราะมีการตามไปของบทว่า 'วิภัตติ' จากสูตรว่า 'ตโต จ วิภตฺติโย', พึงทราบว่าในการกำหนดวิธีทำวิภัตติมี สิ เป็นต้น ในที่ทุกแห่งก็เป็นเช่นนี้

‘‘වා පරො අසරූපා’’ති පරලොපෙ සම්පත්තෙ තදපවාදෙන පුබ්බලොපමාහ.

เมื่อมีการลบสระหลังด้วยสูตรว่า 'วา ปโร อสรูปา', ท่านจึงกล่าวการลบสระหน้าเพื่อยกเว้นสูตรนั้น

67. සරලොපො’මාදෙසප්පච්චයාදිම්හි සරලොපෙ තු පකති.

๖๗. การลบสระ (หน้า) ย่อมมีเมื่อ อัง วิภัตติ, อาเทศ และปัจจัยเป็นต้นอยู่หลัง, แต่เมื่อลบสระแล้ว (สระหลัง) ย่อมเป็นปกติ

පුබ්බස්සරස්ස ලොපො හොති අංවචනෙ, ආදෙසප්පච්චයාදිභූතෙ ච සරෙ පරෙ, සරලොපෙ කතෙ තු පරසරස්ස පකතිභාවො හොති. එත්ථ ච ‘‘සරලොපෙ’’ති පුනග්ගහණං ඉමිනාව කතසරලොපනිමිත්තෙයෙව පරස්ස විකාරෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවත්ථං. පරසරස්ස පකතිභාවවිධානසාමත්ථියතො අමාදෙසප්පච්චයාදිභූතෙ සරෙ පරෙතිපි සිද්ධං.

การลบสระหน้าย่อมมีเมื่อ อัง วิภัตติอยู่หลัง และเมื่อสระที่เป็นอาเทศและปัจจัยเป็นต้นอยู่หลัง, แต่เมื่อลบสระแล้ว สระหลังย่อมมีสภาวะปกติ. และในสูตรนี้ การกล่าวบทว่า 'สรโลเป' ซ้ำอีก ก็เพื่อต้องการความเป็นปกติในเมื่อมีการทำให้สระหลังผิดเพี้ยนไป (วิการ) โดยมีเหตุจากการลบสระที่ทำด้วยสูตรนี้เอง. ด้วยความสามารถของการกำหนดวิธีให้สระหลังเป็นปกติ แม้เมื่อสระที่เป็น อัง อาเทศ และปัจจัยเป็นต้นอยู่หลัง ก็สำเร็จรูปได้

ත්‍යාදිවිභත්තියො චෙත්ථ, පච්චයත්තෙන ගය්හරෙ;

ආදිග්ගහණමාඛ්‍යාත-කිතකෙස්වාගමත්ථිදං.

และวิภัตติมี ติ เป็นต้น ในที่นี้ พึงถือเอาโดยความเป็นปัจจัย; การใช้ศัพท์ว่า 'อาทิ' (เป็นต้น) นี้ มีประโยชน์เพื่อรวมเอาอาคมในอาขยาตและกิตก์

පච්චයසාහචරියා, චාදෙසො පකතීපරො;

පදන්තස්සරලොපො න, තෙන’බ්භාහාදිකෙ පරෙ.

ด้วยการอยู่ร่วมกับปัจจัย และอาเทศย่อมเป็นปกติที่อยู่หลัง การลบสระที่ท้ายบทไม่มี เพราะฉะนั้น เมื่อบทมี อัพภาหะ เป็นต้นอยู่หลัง

තුග්ගහණං [Pg.45] භික්ඛුනීආදීසු සරලොපනිවත්තනත්ථං, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං. පුරිසො තිට්ඨති.

การถือเอาศัพท์ว่า 'ตุ' เพื่อต้องการห้ามการลบสระในคำว่า ภิกขุนี เป็นต้น, พึงนำพยัญชนะไปประกอบกับสระหลังด้วยสูตรว่า 'นเย ปรํ ยุตฺเต'. (สำเร็จรูปเป็น) ปุริโส ติฏฺฐติ

පුරිසො ච පුරිසො චාති පුරිස පුරිසඉති වත්තබ්බෙ –

เมื่อควรจะกล่าวว่า 'ปุริส ปุริสา' (จากรูปวิเคราะห์ว่า ปุริโส จ ปุริโส จ) -

68. සරූපානමෙකසෙස්වසකිං.

๖๘. การคงเหลือไว้เพียงหนึ่งของบทที่มีรูปเหมือนกันในหลายครั้ง

සරූපානං සමානරූපානං පදබ්‍යඤ්ජනානං මජ්ඣෙ එකොව සිස්සතෙ, අඤ්ඤෙ ලොපමාපජ්ජන්තෙ අසකින්ති එකසෙසො. එත්ථ ච ‘‘සරූපාන’’න්ති වුත්තත්තාව සිද්ධෙ අසකිම්පයොගෙ පුනාසකිංගහණං එකවිභත්තිවිසයානමෙවාසකිම්පයොගෙ එවායන්ති දස්සනත්ථං, න ච විච්ඡාපයොගෙ’තිප්පසඞ්ගො. ‘‘වග්ගා පඤ්චපඤ්චසො මන්තා’’ති එත්ථ ‘‘පඤ්චපඤ්චසො’’ති නිද්දෙසෙනෙව විච්ඡාපයොගසිද්ධියා ඤාපිතත්තා, අථ වා සහවචනිච්ඡාය’මය’මෙකසෙසො.

ในระหว่างบทและพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกัน (สรูปะ) ย่อมเหลืออยู่เพียงบทเดียว บทอื่นย่อมถึงการลบไปหลายครั้ง (อสกึ) ชื่อว่าเอกเสส. และในที่นี้ เพราะความที่อรรถสำเร็จแล้วด้วยการกล่าวว่า "สรูปานํ" นั่นเอง การรับเอาคำว่า "อสกึ" อีกครั้ง ก็เพื่อแสดงว่า เอกเสสนี้มีในเพราะการใช้หลายครั้งในวิสัยของวิภัตติเดียวกันเท่านั้น และไม่ควรกล่าวเกินไปถึงการใช้ในอรรถวิจฉา (การซ้ำคำ). เพราะในคำว่า "วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา" นี้ ความสำเร็จของการใช้ในอรรถวิจฉา ย่อมรู้ได้ด้วยการระบุว่า "ปญฺจปญฺจโส" นั่นเอง หรืออีกนัยหนึ่ง เอกเสสนี้มีในเพราะความประสงค์จะกล่าวรวมกัน (สหาวจนิจฉา).

යොගවිභාගතො චෙත්ථ, එකසෙස්වසකිං ඉති;

විරූපෙකසෙසො හොති, වා ‘‘පිතූන’’න්තිආදිසු.

และในสูตรนี้ ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค) ในคำว่า "เอกเสสฺวสกึ" นี้ วิรูปเอกเสส (เอกเสสที่มีรูปต่างกัน) ย่อมมีบ้าง ในคำว่า "ปิตูนํ" เป็นต้น.

තත්ථෙව ලිඞ්ගත්ථස්ස බහුත්තවචනිච්ඡායං ‘‘බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචන’’න්ති පඨමාබහුවචනං යො, පුරිස යො ඉතීධ ‘‘අතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นพหูพจน์ของอรรถแห่งลิงค์ ด้วยสูตรว่า "พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ" จึงลง โย ปฐมาพหูพจน์. ในอุทาหรณ์ว่า "ปุริส โย" นี้ บทว่า "อโต" และ "วา" ย่อมตามมา.

69. සබ්බයොනීනමාඑ.

๖๙. อาเทศเป็น อา และ เอ แก่ โย วิภัตติ ทั้งปวง.

අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරෙසං සබ්බෙසං පඨමායොනීනං, දුතියායොනීනඤ්ච යයාක්කමං ආකාරෙකාරාදෙසා හොන්ති වාති ආකාරො, සබ්බග්ගහණං සබ්බාදෙසත්ථං, සරලොපාදි පුරිමසදිසමෙව, පුරිසා තිට්ඨන්ති.

การอาเทศเป็น อา และ เอ ตามลำดับ แก่ โย ปฐมาวิภัตติ และ โย ทุติยาวิภัตติ ทั้งปวงที่อยู่หลังลิงค์ที่เป็นอการันต์ ย่อมมีบ้าง. ด้วยบทว่า "วา" จึงอาเทศเป็น อา. การรับเอาคำว่า "สพฺพ" เพื่อต้องการอาเทศทั้งหมด. วิธีการมีลบสระเป็นต้น ก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. อุทาหรณ์: ปุริสา ติฏฺฐนฺติ (บุรุษทั้งหลายย่อมยืนอยู่).

වා ඉච්චෙව රූපා රූපානි, අග්ගයො, මුනයො.

ด้วยบทว่า "วา" นั่นเอง (จึงมีรูปเป็น) รูปา, รูปานิ, อคฺคโย, มุนโย.

වාසද්දොයං වවත්ථිතපිභාසත්ථො, තෙන චෙත්ථ –

บทว่า "วา" นี้ มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาษา (แบ่งขอบเขตแน่นอน) เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ (จึงมีหลักการว่า) -

නිච්චමෙව [Pg.46] ච පුල්ලිඞ්ගෙ, අනිච්චඤ්ච නපුංසකෙ;

අසන්තං ඣෙ කතත්තෙ තු, විධිං දීපෙති වාසුති.

บทว่า "วา" ย่อมแสดงวิธีที่เป็นนิจ (แน่นอน) ในปุงลิงค์ และไม่เป็นนิจ (ไม่แน่นอน) ในนปุงสกลิงค์ แต่เมื่อมีการกระทำในเพราะ "เฌ" (วิภัตติ) ที่ไม่มีอยู่ (ย่อมไม่เป็นไป).

තත්ථෙවාලපනවචනිච්ඡායං ‘‘ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා’’ති වත්තතෙ.

ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวอาลปนะ บทว่า "ลิงฺคตฺเถ ปฐมา" ย่อมตามมา.

70. ආලපනෙ ච.

๗๐. และในอาลปนะ.

අභිමුඛං කත්වා ලපනං ආලපනං, සම්බොධනං. තස්මිං ආලපනත්ථාධිකෙ ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ ච පඨමාවිභත්ති හොති. පුරෙ විය එකවචනාදි.

การกล่าวโดยทำให้อยู่เฉพาะหน้า ชื่อว่า อาลปนะ คือ สัมโพธนะ. ปฐมาวิภัตติย่อมลงในอรรถแห่งอาลปนะที่เพิ่มขึ้นมา และในเพียงการกล่าวอรรถแห่งลิงค์. การลงเอกพจน์เป็นต้น ก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว.

පුරිස සි ඉච්චත්‍ර –

ในอุทาหรณ์ว่า "ปุริส สิ" นี้ -

71. ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො.

๗๑. สิ ในอาลปนะ ชื่อว่า "คะ".

ආලපනත්ථෙ විහිතො සි ගසඤ්ඤො හොතීති ගසඤ්ඤායං ‘‘භො ගෙ තූ’’ති ඉතො ‘‘ගෙ’’ති වත්තතෙ.

สิ วิภัตติที่ลงในอรรถแห่งอาลปนะ ย่อมชื่อว่า "คะ". เมื่อมีชื่อว่า "คะ" แล้ว บทว่า "เค" ย่อมตามมาจากสูตรว่า "โภ เค ตุ".

72. අකාරපිතාද්‍යන්තානමා.

๗๒. อาเทศ อักษร อ และที่สุดของ ปิตุ เป็นต้น เป็น อา.

ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී අකාරො ච පිතුසත්ථුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ච ආකාරත්තමාපජ්ජතෙ ගෙ පරෙ.

อักษร อ ที่เนื่องด้วยลิงค์ และที่สุดของศัพท์มี ปิตุ และ สัตถุ เป็นต้น ย่อมถึงความเป็น อา เมื่อ "คะ" อยู่เบื้องหลัง.

‘‘ගෙ, රස්ස’’මිති ච වත්තතෙ.

บทว่า "เค" และ "รสฺสํ" ย่อมตามมา.

73. ආකාරො වා.

๗๓. อาเทศเป็น อา บ้าง.

ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී ආකාරො රස්සමාපජ්ජතෙ ගෙ පරෙ විකප්පෙන, අදූරට්ඨස්සාලපනෙවායං.

อักษร อา ที่เนื่องด้วยลิงค์ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ เมื่อ "คะ" อยู่เบื้องหลัง โดยวิกัลปะ. วิธีนี้ใช้ในการเรียกขานผู้ที่อยู่ไม่ไกลเท่านั้น.

74. සෙසතො ලොපං ගසිපි.

๗๔. ลบ "คะ" และ "สิ" หลังลิงค์ที่เหลือ.

‘‘සිං, සො, ස්‍යා ච, සඛතො ගස්සෙ වා, ඝතෙ චා’’ති එවමාදීහි නිද්දිට්ඨෙහි අඤ්ඤො සෙසො නාම, තතො සෙසතො ලිඞ්ගම්හා ගසිඉච්චෙතෙ ලොපමාපජ්ජන්තෙ. අපිග්ගහණං [Pg.47] දුතියත්ථසම්පිණ්ඩනත්ථං, එත්ථ ච සතිපි සිග්ගහණෙ වඉති වචනමෙව ඤාපකමඤ්ඤත්ථාපි සිග්ගහණෙ ආලපනාග්ගහණස්ස. කෙචි ආලපනාභිබ්‍යත්තියා භවන්තසද්දං වා හෙසද්දං වා පයුජ්ජන්තෙ. භො පුරිස තිට්ඨ, හෙ පුරිසා වා.

ที่ชื่อว่า "เสส" คือลิงค์อื่นจากที่ระบุไว้ด้วยสูตรมี "สึ, โส, สฺยา จ, สขโต คสฺเส วา, ฆเต จ" เป็นต้น. "คะ" และ "สิ" เหล่านี้ที่อยู่หลังลิงค์ที่เป็น "เสส" นั้น ย่อมถึงการลบ. การรับเอา "อปิ" เพื่อรวบรวมอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ. และในที่นี้ แม้จะมีการระบุ "สิ" ไว้ แต่คำว่า "วา" นั่นเอง เป็นเครื่องบ่งชี้ถึงการรับเอาอาลปนะในที่อื่นที่มีการระบุ "สิ" ไว้ด้วย. อาจารย์บางพวกย่อมใช้ "ภวนฺต" ศัพท์ หรือ "เห" ศัพท์ เพื่อแสดงอรรถอาลปนะให้ชัดเจน เช่น "โภ ปุริส ติฏฺฐ" (ดูก่อนบุรุษ ท่านจงยืนอยู่) หรือ "เห ปุริสา" (ดูก่อนบุรุษทั้งหลาย).

බහුවචනෙ න විසෙසො, භවන්තො පුරිසා තිට්ඨථ.

ในพหูพจน์ ไม่มีความพิเศษ (จากปฐมาปกติ) เช่น "ภวนฺโต ปุริสา ติฏฺฐถ" (ท่านบุรุษทั้งหลาย จงยืนอยู่).

තත්ථෙව කම්මත්ථවචනිච්ඡායං ‘‘ව,’’ති වත්තතෙ.

ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวอรรถแห่งกรรม บทว่า "ว" ย่อมตามมา.

75. යං කරොති තං කම්මං.

๗๕. ผู้ทำ ทำสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า กรรม.

යං වා කරොති, යං වා විකරොති, යං වා පාපුණාති, තං කාරකං ක්‍රියානිමිත්තං කම්මසඤ්ඤං හොති.

ผู้ทำ ย่อมทำสิ่งใด หรือทำให้แปรผันซึ่งสิ่งใด หรือเข้าถึงซึ่งสิ่งใด การกที่เป็นนิมิตแห่งกิริยานั้น ย่อมชื่อว่า กรรม.

76. කම්මත්ථෙ දුතියා.

๗๖. ทุติยาวิภัตติลงในอรรถแห่งกรรม.

කම්මත්ථෙ දුතියාවිභත්ති හොති. පුරෙ විය දුතියෙකවචනං අං, ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා සරෙ ලුත්තෙ ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො ච, පුරිසං පස්ස.

ทุติยาวิภัตติย่อมลงในอรรถแห่งกรรม. ลง อํ ทุติยาเอกพจน์เหมือนก่อน. เมื่อลบสระด้วยสูตรมี "สรโลโป" เป็นต้น และเมื่อถึงคราวต้องทีฆะด้วยสูตร "ทีฆํ" ก็มีปกติภาวะ (ไม่ทีฆะ). อุทาหรณ์: ปุริสํ ปสฺส (จงดูซึ่งบุรุษ).

බහුවචනෙ ‘‘සබ්බයොනීනමාඑ’’ති යොවචනස්සෙකාරො, පුරිසෙ පස්ස.

ในพหูพจน์ อาเทศ โย วิภัตติ เป็น เอ ด้วยสูตร "สพฺพโยนีนมาเอ". อุทาหรณ์: ปุริเส ปสฺส (จงดูซึ่งบุรุษทั้งหลาย).

තත්ථෙව කත්තුවචනිච්ඡායං –

ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวอรรถแห่งกัตตา (ผู้ทำ) -

77. යො කරොති ස කත්තා.

๗๗. ผู้ใด ย่อมกระทำ ผู้นั้นชื่อว่า กัตตา.

යො අත්තප්පධානො ක්‍රියං කරොති, සො කත්තුසඤ්ඤො හොති.

ผู้ใดมีตนเป็นประธาน กระทำกิริยา ผู้นั้นชื่อว่ากัตตุ (ผู้กระทำ).

‘‘තතියා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "ตติยา" ย่อมตามไป.

78. කත්තරි ච.

๗๘. และในกัตตุ (ผู้กระทำ).

කත්තරි ච කාරකෙ තතියාවිභත්ති හොතීති තතියෙකවචනං නා.

และในกัตตุการก ตติยาวิภัตติย่อมลง; เพราะเหตุนั้น ตติยาเอกพจน์คือ นา.

79. අතො [Pg.48] නෙන.

๗๙. เพราะอการะ [แปลงนา] เป็นเอนะ.

එනාති අවිභත්තිකනිද්දෙසො. අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරස්ස නාවචනස්ස එනාදෙසො හොති, සරලොපාදි, පුරිසෙන කතං.

"เอนะ" เป็นการระบุโดยไม่มีวิภัตติ. การแปลงเป็นเอนะแห่งนาวิภัตติอันอยู่เบื้องหลังลิงค์ที่เป็นอการันต์ย่อมมี, [มีการ] ลบสระเป็นต้น, [เช่น] purisena kataṃ (อันบุรุษกระทำแล้ว).

බහුවචනම්හි –

ในพหูพจน์ –

80. සුහිස්වකාරො එ.

๘๐. อการะ [ของลิงค์] เมื่ออยู่หน้าสุและหิวิภัตติ เป็น เอ.

සු, හිඉච්චෙතෙසු විභත්තිරූපෙසු පරෙසු ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී අකාරො එත්තමාපජ්ජතෙ.

เมื่อวิภัตติรูปทั้งหลายคือ สุ และ หิ เหล่านี้อยู่เบื้องหลัง อการะที่เนื่องด้วยลิงค์ย่อมถึงความเป็น เอ.

81. ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි වා.

๘๑. [การแปลง] แห่งสมา หิ และสฺมิํวิภัตติทั้งหลาย เป็น มฺหา ภิ และมฺหิ ย่อมมีบ้าง.

සබ්බතො ලිඞ්ගම්හා ස්මා හි ස්මිංඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ම්හා, භි, ම්හිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි කතං.

การแปลงเป็น มฺหา ภิ และมฺหิ เหล่านี้ แห่งวิภัตติทั้งหลายคือ สมา หิ และสฺมิํ ตามลำดับ เบื้องหลังลิงค์ทั้งปวง ย่อมมีบ้าง, [เช่น] purisehi, purisebhi kataṃ (อันบุรุษทั้งหลายกระทำแล้ว).

තත්ථෙව කරණවචනිච්ඡායං –

ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงกรณะ –

82. යෙන වා කයිරතෙ තං කරණං.

๘๒. หรือกิริยาอันเขาทำด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่ากรณะ.

යෙන වා කයිරතෙ, යෙන වා පස්සති, යෙන වා සුණාති, තං කාරකං කරණසඤ්ඤං හොති.

หรือกิริยาอันเขาทำด้วยสิ่งใด, หรือเห็นด้วยสิ่งใด, หรือฟังด้วยสิ่งใด การกนั้นชื่อว่ากรณะ.

83. කරණෙ තතියා.

๘๓. ตติยาวิภัตติย่อมลงในกรณะ.

කරණකාරකෙ තතියාවිභත්ති හොති, සෙසං කත්තුසමං, ආවිට්ඨෙන පුරිසෙන සො පුඤ්ඤං කරොති, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි.

ตติยาวิภัตติย่อมลงในกรณการก, ส่วนที่เหลือเหมือนกับกัตตุ, [เช่น] āviṭṭhena purisena so puññaṃ karoti (เขาย่อมทำบุญด้วยบุรุษผู้ถูกเข้าสิง), purisehi, purisebhi.

තත්ථෙව සම්පදානවචනිච්ඡායං –

ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงสัมปทาน –

84. යස්ස [Pg.49] දාතුකාමො රොචතෙ ධාරයතෙ වා තං සම්පදානං.

๘๔. ผู้ใดที่เขาปรารถนาจะให้, หรือผู้ใดชอบใจ, หรือผู้ใดทรงไว้ (เป็นหนี้), ผู้นั้นชื่อว่าสัมปทาน.

යස්ස වා දාතුකාමො, යස්ස වා රොචතෙ, යස්ස වා ධාරයතෙ, තං කාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති.

หรือผู้ใดที่เขาปรารถนาจะให้, หรือผู้ใดชอบใจ, หรือผู้ใดทรงไว้ (เป็นหนี้), การกนั้นชื่อว่าสัมปทาน.

85. සම්පදානෙ චතුත්ථී.

๘๕. จตุตถีวิภัตติย่อมลงในสัมปทาน.

සම්පදානකාරකෙ චතුත්ථීවිභත්ති හොතීති චතුත්ථියා එකවචනං ස.

จตุตถีวิภัตติย่อมลงในสัมปทานการก; เพราะเหตุนั้น จตุตถีเอกพจน์คือ สะ.

86. සාගමො සෙ.

๘๖. การลง ส อาคม [เมื่ออยู่หน้า] สะวิภัตติ.

සබ්බතො ලිඞ්ගම්හා සකාරාගමො හොති සෙ විභත්තිම්හි පරෙ. පුරිසස්ස ධනං දදාති.

การลง ส อาคม เบื้องหลังลิงค์ทั้งปวง ย่อมมี เมื่อสะวิภัตติอยู่เบื้องหลัง, [เช่น] purisassa dhanaṃ dadāti (ย่อมให้ทรัพย์แก่บุรุษ).

බහුවචනම්හි ‘‘දීඝ’’න්ති වත්තතෙ.

ในพหูพจน์ บทว่า "ทีฆะ" ย่อมตามไป.

87. සුනංහිසු ච.

๘๗. และใน [เพราะ] สุ นัง และ หิ [วิภัตติ].

සු නං හිඉච්චෙතෙසු පරෙසු ලිඞ්ගස්ස අන්තභූතා සබ්බෙ රස්සසරා දීඝමාපජ්ජන්තෙ, චග්ගහණමිකාරුකාරානං ක්වචි නිවත්තනත්ථං. පුරිසානං.

เมื่อวิภัตติทั้งหลายคือ สุ นัง และ หิ เหล่านี้อยู่เบื้องหลัง สระรัสสะทั้งปวงที่เป็นที่สุดของลิงค์ย่อมถึงความเป็นทีฆะ, การถือเอาบทว่า "จะ" เพื่อต้องการห้าม [ความเป็นทีฆะ] แห่งอิการะและอุการะในบางแห่ง, [เช่น] purisānaṃ (แก่บุรุษทั้งหลาย).

තත්ථෙවාපාදානවචනිච්ඡායං –

ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงอัปปาทาน –

88. යස්මා දපෙති භයමාදත්තෙ වා තදපාදානං.

๘๘. ผู้ใดที่เขาให้ไปจากสิ่งใด, หรือกลัวจากสิ่งใด, หรือรับเอาจากสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่าอัปปาทาน.

යස්මා වා අවධිභූතා අපෙති, යස්මා වා භයං, යස්මා වා ආදත්තෙ, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති.

หรือสิ่งใดที่เคลื่อนไปจากสิ่งใดอันเป็นเขตกำหนด, หรือความกลัวจากสิ่งใด, หรือการรับเอาจากสิ่งใด การกนั้นชื่อว่าอัปปาทาน.

89. අපාදානෙ [Pg.50] පඤ්චමී.

๘๙. ปัญจมีวิภัตติย่อมลงในอัปปาทาน.

අපාදානකාරකෙ පඤ්චමීවිභත්ති හොතීති පඤ්චමියා එකවචනං ස්මා.

ในอัปปาทานการก ปัญจมีวิภัตติย่อมลง, เอกวจนะของปัญจมีวิภัตตินั้นคือ สมา.

‘‘අතො, සබ්බෙසං, ආ එ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'อะโต', 'สัพเพสัง', 'อา เอ' และ 'จะ' ย่อมตามไป.

90. ස්මාස්මිංන වා.

๙๐. สมา และ สฺมิํ (แปลงเป็น อา และ เอ) บ้าง.

අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා සබ්බෙසං ස්මා ස්මිංඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ආකාරෙකාරාදෙසා හොන්ති වා, අඤ්ඤත්ථ ම්හාදෙසො. පුරිසා අපෙති, පුරිසම්හා, පුරිසස්මා.

การแปลงเป็นอาการะและเอการะแห่งวิภัตติทั้งหลายคือ สมา และ สฺมิํ เหล่านี้ ตามลำดับ จากลิงค์ที่มี อ การันต์ ย่อมมีบ้าง, ในที่อื่นมีการแปลงเป็น มฺหา. (ตัวอย่าง) ปุริสา อะเปติ, ปุริสัมหา, ปุริสสมา (ย่อมไปจากบุรุษ).

බහුවචනෙ සබ්බත්ථ තතියාසමං, හිස්ස භිආදෙසො හොති. පුරිසෙහි, පුරිසෙභි අපෙති.

ในพหูพจน์ (รูป) เหมือนกับตติยาวิภัตติในที่ทั้งปวง, มีการแปลง หิ เป็น ภิ. (ตัวอย่าง) ปุริเสหิ, ปุริเสภิ อะเปติ (ย่อมไปจากบุรุษทั้งหลาย).

තත්ථෙව සාමිවචනිච්ඡායං –

ในอธิการนั้นนั่นแล เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงสามีศัพท์ -

91. යස්ස වා පරිග්ගහො තං සාමි.

๙๑. หรือการครอบครองมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่า สามี.

යස්ස වා පරිග්ගහො, තං සාමිසඤ්ඤං හොති.

หรือการครอบครองมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมมีชื่อว่า สามี.

92. සාමිස්මිං ඡට්ඨී.

๙๒. ฉัฏฐีวิภัตติ (ย่อมลง) ในอรรถสามี.

සාමිස්මිං ඡට්ඨීවිභත්ති හොති. ඨපෙත්වා ආයාදෙසං සබ්බත්ථ චතුත්ථීඡට්ඨීනං සමානං රූපං. පුරිසස්ස එතං ධනං, පුරිසානං.

ฉัฏฐีวิภัตติย่อมลงในอรรถสามี. ยกเว้นการแปลงเป็น อายะ เสียแล้ว รูปของจตุตถีและฉัฏฐีวิภัตติย่อมเหมือนกันในที่ทั้งปวง. (ตัวอย่าง) ปุริสัสสะ เอตัง ธะนัง (ทรัพย์นี้ของบุรุษ), ปุริสานัง (ของบุรุษทั้งหลาย).

තත්ථෙව ඔකාසවචනිච්ඡායං –

ในอธิการนั้นนั่นแล เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงโอกาสศัพท์ -

93. යොධාරො තමොකාසං.

๙๓. สิ่งใดเป็นที่รองรับ สิ่งนั้นชื่อว่า โอกาสะ.

යො කත්තුකම්මානං ක්‍රියාය ආධාරො, තං කාරකං ඔකාසසඤ්ඤං හොති.

การกใดเป็นที่รองรับแห่งกิริยาของกัตตาและกรรม การกนั้นย่อมมีชื่อว่า โอกาสะ.

94. ඔකාසෙ [Pg.51] සත්තමී.

๙๔. สัตตมีวิภัตติ (ย่อมลง) ในอรรถโอกาสะ.

ඔකාසකාරකෙ සත්තමීවිභත්ති හොතීති සත්තමියා එකවචනං ස්මිං, තස්ස ‘‘ස්මාස්මිංනං වා’’ති එකාරො, ම්හිආදෙසො ච, පුරිසෙ පතිට්ඨිතං, පුරිසම්හි, පුරිසස්මිං.

สัตตมีวิภัตติย่อมลงในโอกาสการก, สัตตมีวิภัตติเอกวจนะคือ สฺมิํ, มีการแปลงเป็น เอการะ ด้วยสูตรว่า 'สมาสฺมิํนัง วา' และมีการแปลงเป็น มฺหิ ด้วย. (ตัวอย่าง) ปุริเส ปะติฏฺฐิตัง (ตั้งอยู่ในบุรุษ), ปุริสัมหิ, ปุริสสฺมิํ.

බහුවචනෙ ‘‘සුහිස්වකාරො එ’’ති එකාරො, පුරිසෙසු.

ในพหูพจน์ มีการแปลงเป็น เอการะ ด้วยสูตรว่า 'สุหิสฺวกาโร เอ'. (ตัวอย่าง) ปุริเสสุ.

පුරිසො, පුරිසා, භො පුරිස භො පුරිසා වා, භවන්තො පුරිසා, පුරිසං, පුරිසෙ, පුරිසෙන, පුරිසෙහි පුරිසෙභි, පුරිසස්ස, පුරිසානං, පුරිසා පුරිසස්මා පුරිසම්හා, පුරිසෙහි පුරිසෙභි, පුරිසස්ස, පුරිසානං, පුරිසෙ පුරිසස්මිං පුරිසම්හි, පුරිසෙසු.

ปุริโส (บุรุษ), ปุริสา (บุรุษทั้งหลาย), โภ ปุริสะ (ดูก่อนบุรุษ) หรือ โภ ปุริสา (ดูก่อนบุรุษทั้งหลาย), ภะวันโต ปุริสา (ท่านบุรุษทั้งหลาย), ปุริสัง (ซึ่งบุรุษ), ปุริเส (ซึ่งบุรุษทั้งหลาย), ปุริเสนะ (ด้วยบุรุษ), ปุริเสหิ ปุริเสภิ (ด้วยบุรุษทั้งหลาย), ปุริสัสสะ (แก่บุรุษ), ปุริสานัง (แก่บุรุษทั้งหลาย), ปุริสา ปุริสสฺมา ปุริสัมหา (แต่บุรุษ), ปุริเสหิ ปุริเสภิ (แต่บุรุษทั้งหลาย), ปุริสัสสะ (ของบุรุษ), ปุริสานัง (ของบุรุษทั้งหลาย), ปุริเส ปุริสสฺมิํ ปุริสัมหิ (ในบุรุษ), ปุริเสสุ (ในบุรุษทั้งหลาย).

තථා සුගතො, සුගතා, භො සුගත භො සුගතා වා, භවන්තො සුගතා, සුගතං, සුගතෙ, සුගතෙන, සුගතෙහි සුගතෙභි, සුගතස්ස, සුගතානං, සුගතා සුගතස්මා සුගතම්හා, සුගතෙහි සුගතෙභි, සුගතස්ස, සුගතානං, සුගතෙ සුගතස්මිං සුගතම්හි, සුගතෙසු.

ฉันนั้นเหมือนกัน สุคะโต (พระสุคต), สุคะตา (พระสุคตทั้งหลาย), โภ สุคะตะ (ดูก่อนพระสุคต) หรือ โภ สุคะตา (ดูก่อนพระสุคตทั้งหลาย), ภะวันโต สุคะตา (ท่านพระสุคตทั้งหลาย), สุคะตัง (ซึ่งพระสุคต), สุคะเต (ซึ่งพระสุคตทั้งหลาย), สุคะเตนะ (ด้วยพระสุคต), สุคะเตหิ สุคะเตภิ (ด้วยพระสุคตทั้งหลาย), สุคะตัสสะ (แก่พระสุคต), สุคะตานัง (แก่พระสุคตทั้งหลาย), สุคะตา สุคะตสฺมา สุคะตัมหา (แต่พระสุคต), สุคะเตหิ สุคะเตภิ (แต่พระสุคตทั้งหลาย), สุคะตัสสะ (ของพระสุคต), สุคะตานัง (ของพระสุคตทั้งหลาย), สุคะเต สุคะตสฺมิํ สุคะตัมหิ (ในพระสุคต), สุคะเตสุ (ในพระสุคตทั้งหลาย).

එවං සුරා’සුර නරො’රග නාග යක්ඛා,ගන්ධබ්බ කින්නර මනුස්ස පිසාච පෙතා;

මාතඞ්ග ජඞ්ගම තුරඞ්ග වරාහ සීහා,බ්‍යග්ඝ’ච්ඡ කච්ඡප තරච්ඡ මිග’ස්ස සොණා.

อย่างนี้เหมือนกัน คือ สุระ (เทวดา), อสุระ (อสูร), นระ (มนุษย์), อุรคะ (งู), นาคะ (นาค), ยักขะ (ยักษ์), คันธัพพะ (คนธรรพ์), กินนระ (กินนร), มนุสสะ (มนุษย์), ปิสาจะ (ปีศาจ), เปตะ (เปรต), มาตังคะ (ช้าง), ชังคะมะ (สัตว์บก), ตุรังคะ (ม้า), วะราหะ (หมูป่า), สีหะ (ราชสีห์), พยัคฆะ (เสือ), อัจฉะ (หมี), กัจฉะปะ (เต่า), ตะรัจฉะ (หมาป่า), มิคคะ (เนื้อ), อัสสะ (ม้า), โสณะ (สุนัข).

ආලොක ලොක නිලයා’නිල චාග යොගා, වායාම ගාමනිගමා’ගම ධම්ම කාමා;

සඞ්ඝො’ඝ ඝොස පටිඝා’සව කොධ ලොභා,සාරම්භ ථම්භ මද මාන පමාද මක්ඛා.

อาโลกะ (แสงสว่าง), โลกะ (โลก), นิละยะ (ที่อยู่), อะนิละ (ลม), จาคะ (การสละ), โยคะ (เครื่องประกอบ), วายามะ (ความเพียร), คามะ (บ้าน), นิคะมะ (นิคม), อาคะมะ (การมา), ธัมมะ (ธรรม), กามะ (ความใคร่), สังฆะ (หมู่), โอฆะ (โอฆะ), โฆสะ (เสียง), ปะฏิฆะ (ความกระทบกระทั่ง), อาสวะ (อาสวะ), โกธะ (ความโกรธ), โลภะ (ความโลภ), สารัมภะ (ความคะนอง), ถัมภะ (ความกระด้าง), มะทะ (ความมัวเมา), มานะ (ความถือตัว), ปะมาทะ (ความประมาท), มักขะ (ความลบหลู่คุณท่าน).

පුන්නාග [Pg.52] පූග පනසා’සන චම්පක’ම්බා,හින්තාල තාල බකුල’ජ්ජුන කිංසුකා ච;

මන්දාර කුන්ද පුචිමන්ද කරඤ්ජ රුක්ඛා,ඤෙය්‍යා මයූර සකුනණ්ඩජ කොඤ්ච හංසා –

ปุนนาคะ (สารภี), ปูคะ (หมาก), ปะนะสะ (ขนุน), อาสะนะ (ประดู่), จัมปะกะ (จำปา), อัมพะ (มะม่วง), หินตาละ (ตาล), ตาระ (ตาล), พะกุละ (พิกุล), อัชชุนะ (สาละ), กิงสุกะ (ทองกวาว) ด้วย, มันทาระ (ทองหลาง), กุนทะ (มะลิ), ปุจิมันทะ (สะเดา), กะรัญชะ (สะเดา), รุกขะ (ต้นไม้), พึงทราบว่า มะยูระ (นกยูง), สะกุณะ (นก), อัณฑะชะ (สัตว์เกิดจากไข่), โกญจะ (นกกระเรียน), หังสะ (หงส์) –

ඉච්චාදයොපි.

แม้คำทั้งหลายมีคำว่า อิติ เป็นต้น เหล่านี้ด้วย.

මනොගණාදිස්ස තු නාසස්මාස්මිංසු විසෙසො. අඤ්ඤත්ථ පුරිසසමං.

แต่สำหรับมโนคณะเป็นต้น มีความพิเศษในวิภัตติคือ นา, สมา, สฺมิํ และ สุ. ในที่อื่นเหมือนกับปุริสศัพท์.

මනො, මනා, හෙ මන හෙ මනා වා, භවන්තො මනා, මනං, මනෙ.

มะโน (ใจ), มะนา (ใจทั้งหลาย), เห มะนะ (ดูก่อนใจ) หรือ เห มะนา (ดูก่อนใจทั้งหลาย), ภะวันโต มะนา (ท่านใจทั้งหลาย), มะนัง (ซึ่งใจ), มะเน (ซึ่งใจทั้งหลาย).

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'วา' ย่อมตามไป.

95. මනොගණාදිතො ස්මිංනානමිආ.

๙๕. จากมโนคณะเป็นต้น สฺมิํ และ นา (มีการแปลงเป็น) อิ และ อา.

මනොපභුති ගණො මනොගණො, මනොගණාදිතො ස්මිං, නාඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ඉකාරාකාරාදෙසා හොන්ති වා. ආදිග්ගහණෙන බිලපදාදිතොපි.

หมู่ศัพท์มีมโนเป็นต้น ชื่อว่า มโนคณะ. การแปลงเป็นอิการะและอาการะแห่งวิภัตติทั้งหลายคือ สฺมิํ และ นา เหล่านี้ จากมโนคณะเป็นต้น ย่อมมีตามลำดับบ้าง. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า 'อาทิ' (ในสูตร) แม้จากบิลปะเป็นต้น (ก็มีการแปลงเช่นนี้).

‘‘මනොගණාදිතො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'มะโนคะณาทิโต' ย่อมตามไป.

96. ස සරෙ වාගමො.

๙๖. ส อาคม ย่อมลงบ้าง เมื่อมีสระตามหลัง.

එතෙහෙව මනොගණාදීහි සරෙ පරෙ සාගමො හොති වා. මනසා, මනෙන.

เมื่อมีสระตามหลัง ส อาคม ย่อมลงหลังมโนคณะเป็นต้นเหล่านี้บ้าง. (ตัวอย่าง) มะนะสา, มะเนนะ (ด้วยใจ).

වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘මනො මනා මනං මනෙ මනආයතන’’න්තිආදීසු න හොති. ‘‘මානසිකං, චෙතසික’’න්තිආදීසු නිච්චං. මනෙහි, මනෙභි.

บทว่า วา นี้ มีความหมายว่า วิภาสาที่กำหนดไว้แล้ว, เพราะฉะนั้นจึงไม่เกิดในบทมี ‘‘มะโน มะนา มะนัง มะเน มะนายะตะนะ’’ เป็นต้น. ในบทมี ‘‘มานะสิกัง, เจตะสิกัง’’ เป็นต้น ย่อมเกิดเป็นนิตย์. มะเนหิ (ด้วยใจทั้งหลาย), มะเนภิ (ด้วยใจทั้งหลาย).

‘‘මනොගණාදිතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘มะโนคะณาทิโต’’ และ ‘‘วา’’ ย่อมตามไป.

97. සස්ස [Pg.53] චො.

๙๗. อาเทศ ส เป็น โอ ด้วย.

මනොගණාදිතො පරස්ස සස්ස විභත්තිස්ස ඔකාරො හොති වා. සාගමො.

ส วิภัตติที่อยู่หลัง มโนคณะ เป็นต้น มีการอาเทศเป็น โอการะบ้าง. มี ส อาคม.

මනසො මනස්ස, මනානං, මනා මනස්මා මනම්හා, මනෙහි මනෙභි, මනසො මනස්ස, මනානං, මනසි මනෙ මනස්මිං මනම්හි, මනෙසු.

มะนะโส มะนัสสะ (แก่ใจ, ของใจ), มะนานัง (แก่ใจทั้งหลาย, ของใจทั้งหลาย), มะนา มะนัสมา มะนัมหา (แต่ใจ), มะเนหิ มะเนภิ (ด้วยใจทั้งหลาย, แต่ใจทั้งหลาย), มะนะโส มะนัสสะ (ของใจ), มะนานัง (ของใจทั้งหลาย), มะนะสิ มะเน มะนัสสมิํ มะนัมหิ (ในใจ), มะเนสุ (ในใจทั้งหลาย).

එවං වචො වයො තෙජො,තපො චෙතො තමො යසො;

අයො පයො සිරො ඡන්දො,සරො උරො රහො අහො –

คำว่า วจ, วย, เตช, ตป, เจต, ตม, ยส, อย, ปย, สิร, ฉนฺท, สร, อุร, รห, อโห เป็นต้น

ඉච්චාදි මනොගණො.

นี้คือมโนคณะเป็นต้น.

ගුණවන්තුසද්දස්ස භෙදො. ගුණවන්තු සි ඉතීධ –

การแจกศัพท์คุณวันตุ. ในที่นี้ คำว่า คุณวันตุ ในสิวิภัตติ –

‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්සා’’ති ච අධිකාරො.

และบทว่า ‘‘สวิภัตติสฺส, นฺตุสฺสา’’ เป็นบทอธิการ.

98. ආ සිම්හි.

๙๘. อาเทศเป็น อา ในสิวิภัตติ.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස ආආදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවා.

อาเทศ อา เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติ ในสิวิภัตติ. (เช่น) คุณวา.

‘‘යොම්හි, පඨමෙ’’සීහගතියා ‘‘වා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘โยมฺหิ, ปฐเม’’ และ ‘‘วา’’ ย่อมตามไปด้วยสีหคติ.

99. න්තුස්ස න්තො.

๙๙. อาเทศ นฺตุ เป็น นฺโต.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස න්තොආදෙසො හොති වා යොම්හි පඨමෙ, ගුණවන්තො තිට්ඨන්ති.

อาเทศ นฺโต เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติบ้าง ในโยวิภัตติ ปฐมาวิภัตติ. (เช่น) คุณวนฺโต ติฏฺฐนฺติ.

‘‘සුනංහිසු, අත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘สุนํหิสุ, อตฺตํ’’ ย่อมตามไป.

100. න්තුස්සන්තො [Pg.54] යොසු ච.

๑๐๐. อาเทศ อะ เป็นที่สุดของ นฺตุ ในโยวิภัตติทั้งหลายด้วย.

න්තුපච්චයස්ස අන්තො උකාරො අත්තමාපජ්ජතෙ සුනංහි යොඉච්චෙතෙසු, චග්ගහණෙන අඤ්ඤෙසු අං නා ස්මාස්මිංසු ච. ගුණවන්තා, ඡට්ඨියා සිද්ධෙපි අන්තාදෙසෙ පුන අන්තග්ගහණකරණතො යොනං ඉකාරො ච ක්වචි. ගුණවන්ති.

อุการะอันเป็นที่สุดของปัจจัย นฺตุ ย่อมถึงความเป็น อะ ในวิภัตติเหล่านี้ คือ สุ นํ หิ โย. ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ (จคฺคหเณน) ในวิภัตติอื่น ๆ คือ อํ นา สฺมา สฺมิํ ด้วย. (เช่น) คุณวนฺตา. แม้เมื่อการอาเทศเป็น อันตะ สำเร็จแล้วในฉัฏฐีวิภัตติ เพราะการทำ อันตคคหณะ อีก จึงมีการอาเทศเป็น อิการะ ในโยวิภัตติบ้าง. (เช่น) คุณวนฺติ.

‘‘අ’’මිති වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘อํ’’ ย่อมตามไป.

101. අවණ්ණා ච ගෙ.

๑๐๑. และ อวรรณะ ในเควิภัตติ.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස අං අවණ්ණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ගෙ පරෙ.

อาเทศ อํ และ อวรรณะ เหล่านี้ เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติ เมื่อ เควิภัตติ อยู่ข้างหลัง.

භො ගුණවං භො ගුණව භො ගුණවා, භවන්තො ගුණවන්තො ගුණවන්තා, ගුණවන්තං, ගුණවන්තෙ.

โภ คุณวํ, โภ คุณว, โภ คุณวา, ภวนฺโต คุณวนฺโต, คุณวนฺตา, คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘วา’’ ย่อมตามไป.

102. තොතිතා සස්මිංනාසු.

๑๐๒. อาเทศเป็น โต ติ ตา ใน ส สฺมิํ และ นา วิภัตติ.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස තොති තාආදෙසා හොන්ති වා සස්මිංනාඉච්චෙතෙසු යථාසඞ්ඛ්‍යං. ගුණවතා ගුණවන්තෙන, ගුණවන්තෙහි ගුණවන්තෙභි.

อาเทศ โต ติ ตา เหล่านี้ เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติบ้าง ในวิภัตติเหล่านี้ คือ ส สฺมิํ นา โดยลำดับ. (เช่น) คุณวตา, คุณวนฺเตน, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺเตภิ.

103. න්තස්ස සෙ වා.

๑๐๓. อาเทศเป็น นฺตสฺส ใน เสวิภัตติบ้าง.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස න්තස්සඉච්චයමාදෙසො හොති වා සෙ විභත්තිම්හි. ගුණවන්තස්ස ගුණවතො.

อาเทศ นฺตสฺส นี้ เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติบ้าง ใน เสวิภัตติ. (เช่น) คุณวนฺตสฺส, คุณวโต.

104. නංම්හි තං වා.

๑๐๔. อาเทศเป็น ตํ ใน นํวิภัตติบ้าง.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස තංආදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවතං ගුණවන්තානං.

อาเทศ ตํ เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติบ้าง ใน นํวิภัตติ. (เช่น) คุณวตํ, คุณวนฺตานํ.

‘‘අම්හ [Pg.55] තුම්හ න්තු’’ඉච්චාදිනා ස්මාවචනස්ස නාබ්‍යපදෙසො.

ด้วยบทว่า ‘‘อัมฺห ตุมฺห นฺตุ’’ เป็นต้น การกำหนดว่า นา เป็นของ สฺมาวิภัตติ.

ගුණවතා ගුණවන්තා ගුණවන්තස්මා ගුණවන්තම්හා, ගුණවන්තෙහි ගුණවන්තෙභි, ගුණවන්තස්ස ගුණවතො, ගුණවතං ගුණවන්තානං, ගුණවති ගුණවන්තෙ ගුණවන්තස්මිං ගුණවන්තම්හී, ගුණවන්තෙසු.

คุณวตา, คุณวนฺตา, คุณวนฺตสฺมา, คุณวนฺตมฺหา, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺเตภิ, คุณวนฺตสฺส, คุณวโต, คุณวตํ, คุณวนฺตานํ, คุณวติ, คุณวนฺเต, คุณวนฺตสฺมิํ, คุณวนฺตมฺหี, คุณวนฺเตสุ.

එවං ගණවා කුලවා බලවා යසවා ධනවා සුතවා භගවා හිමවා ඵලවා සීලවා පඤ්ඤවා ඉච්චාදයො.

ในทำนองเดียวกันนี้ (มีศัพท์ว่า) คณวา, กุลวา, พลวา, ยสวา, ธนวา, สุตวา, ภควา, หิมวา, ผลวา, สีลวา, ปญฺญวา เป็นต้น.

හිමවන්තුසද්දතො සිම්හි කතෙ –

เมื่อทำ สิ วิภัตติ หลังหิมวนฺตุศัพท์ -

‘‘අත්තං, න්තුස්ස’න්තො’’ති ච වත්තමානෙ –

เมื่อบทว่า ‘‘อตฺตํ, นฺตุสฺสนฺโต’’ ย่อมตามไป -

105. සිම්හී වා.

๑๐๕. ใน สิ วิภัตติ บ้าง.

න්තුපච්චයස්ස අන්තො අත්තං හොති වා සිම්හි විභත්තිම්හි. හිමවන්තො, හිමවා, සෙසං සමං.

ที่สุดของ นฺตุ ปัจจัย ย่อมเป็น อ บ้าง ใน สิ วิภัตติ. (เช่น) หิมวนฺโต, หิมวา. ที่เหลือเหมือนกัน.

පුන වාග්ගහණකරණං හිමවන්තුසද්දතො අඤ්ඤත්‍ර අත්තනිසෙධනත්ථං, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන ගුණවන්තාදීසු නාතිප්පසඞ්ගො.

การลง วา ศัพท์ อีกครั้ง เพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็น อ ในที่อื่นนอกจากหิมวนฺตุศัพท์, วา ศัพท์นี้มีประโยชน์ในการกำหนดวิภาสา (ววัตถิตวิภาสา). ด้วยเหตุนั้น จึงไม่ล่วงเลยไปในคุณวนฺตุศัพท์เป็นต้น.

එවං සතිමා ධිතිමා ගතිමා මතිමා මුතිමා මුත්තිමා ජුතිමා සිරිමා හිරිමා ථුතිමා රතිමා යතිමා සුචිමා කලිමා බලිමා කසිමා රුචිමා බුද්ධිමා චක්ඛුමා බන්ධුමා හෙතුමා සෙතුමා කෙතුමා රාහුමා භාණුමා ඛාණුමා විජ්ජුමා ඉච්චාදයො.

ในทำนองเดียวกันนี้ (มีศัพท์ว่า) สติมา, ธิติมา, คติมา, มติมา, มุติมา, มุตติมา, ชุติมา, สิริมา, หิริมา, ถุติมา, รติมา, ยติมา, สุจิมา, กลิมา, พลิมา, กสิมา, รุจิมา, พุทธิมา, จักขุมา, พันธุมา, เหตุมา, เสตุมา, เกตุมา, ราหุมา, ภาณุมา, ขาณุมา, วิชชุมา เป็นต้น.

තත්ථ සතිමන්තු බන්ධුමන්තුසද්දානං අංසෙසු රූපභෙදො. ‘‘අත්තං, න්තුස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

ในบรรดาศัพท์เหล่านั้น สติมนฺตุศัพท์และพนฺธุมนฺตุศัพท์ มีความต่างกันของรูปใน อํ วิภัตติทั้งหลาย. และบทว่า ‘‘อตฺตํ, นฺตุสฺส’’ ย่อมตามไป.

106. සබ්බස්ස වා අංසෙසු.

๑๐๖. หรือ (ความเป็น อ) แห่ง (นฺตุ) ทั้งปวง ใน อํ วิภัตติทั้งหลาย.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස අත්තං හොති වා අංසඉච්චෙතෙසු. ඉධාපි වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නාතිප්පසඞ්ගො[Pg.56]. සතිමං සතිමන්තං, බන්ධුමං බන්ධුමන්තං, සතිමස්ස සතිමතො සතිමන්තස්ස, බන්ධුමස්ස බන්ධුමතො බන්ධුමන්තස්ස, සෙසං සමං.

ความเป็น อ แห่ง นฺตุ ปัจจัยทั้งปวงนั่นแล ย่อมมีบ้าง ใน อํ วิภัตติเหล่านี้. แม้ในที่นี้ เพราะ วา ศัพท์ เป็นววัตถิตวิภาสา จึงไม่ล่วงเลยไป. (รูปสำเร็จคือ) สติมํ, สติมนฺตํ; พนฺธุมํ, พนฺธุมนฺตํ; สติมสฺส, สติมโต, สติมนฺตสฺส; พนฺธุมสฺส, พนฺธุมโต, พนฺธุมนฺตสฺส; ที่เหลือเหมือนกัน.

ගච්ඡන්තසද්දස්ස භෙදො, ගච්ඡන්ත සි,

ความต่างกันของ คจฺฉนฺต ศัพท์ (คือ) คจฺฉนฺต + สิ,

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘วา’’ ย่อมตามไป.

107. සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අං.

๑๐๗. ใน สิ วิภัตติ, นฺต ศัพท์ ของ คจฺฉนฺต ศัพท์ เป็นต้น เป็น อํ.

ගච්ඡන්තිච්චෙවමාදීනං අන්තප්පච්චයන්තානං න්තසද්දො අංරූපං ආපජ්ජතෙ වා සිම්හි විභත්තිම්හි. සරලොපසිලොපා, සො ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො වා ගණ්හාති.

นฺต ศัพท์ ของ คจฺฉนฺต ศัพท์ เป็นต้นเหล่านี้ ซึ่งลงท้ายด้วย อนฺต ปัจจัย ย่อมถึงรูปเป็น อํ บ้าง ใน สิ วิภัตติ. (เมื่อ) ลบสระและลบ สิ วิภัตติ (แล้ว), (มีรูปเป็น) โส คจฺฉํ หรือ คจฺฉนฺโต คณฺหาติ.

‘‘ගච්ඡන්තාදීනං, න්තසද්දො’’ති ච වත්තමානෙ –

เมื่อบทว่า ‘‘คจฺฉนฺตาทีนํ, นฺตสทฺโท’’ ย่อมตามไป -

108. සෙසෙසු න්තුව.

๑๐๘. ในวิภัตติที่เหลือ (นฺต ศัพท์) เป็นเหมือน นฺตุ.

ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො න්තුපච්චයොව දට්ඨබ්බො සෙසෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු, අස්මිම්හි කාරියාතිදෙසොයං. සෙසං ගුණවන්තුසමං.

นฺต ศัพท์ ของ คจฺฉนฺต ศัพท์ เป็นต้น พึงเห็นว่าเป็น นฺตุ ปัจจัยนั่นแล ในวิภัตติและปัจจัยที่เหลือ, ในที่นี้เป็นการอติเทศซึ่งกิจ. ที่เหลือเหมือนกับคุณวนฺตุศัพท์.

තෙ ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා, භො ගච්ඡං භො ගච්ඡ භො ගච්ඡා, භවන්තො ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා, [ගච්ඡං] ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තෙ, ගච්ඡතා ගච්ඡන්තෙන, ගච්ඡන්තෙහි ගච්ඡන්තෙභි, ගච්ඡතො ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡතං ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතා ගච්ඡන්තස්මා ගච්ඡන්තම්හා, ගච්ඡන්තෙහි ගච්ඡන්තෙභි, ගච්ඡතො ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡතං ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡති ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තස්මිං ගච්ඡන්තම්හී, ගච්ඡන්තෙසු.

เต คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา, โภ คจฺฉํ โภ คจฺฉะ โภ คจฺฉา, ภวนฺโต คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา, คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต, คจฺฉตา คจฺฉนฺเตนะ, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ, คจฺฉโต คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉตัง คจฺฉนฺตานัง, คจฺฉตา คจฺฉนฺตสมา คจฺฉนฺตมหา, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ, คจฺฉโต คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉตัง คจฺฉนฺตานัง, คจฺฉติ คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺตสฺสมิง คจฺฉนฺตมหา, คจฺฉนฺเตสุ.

එවං මහං චරං තිට්ඨං, දදං භුඤ්ජං සුණං පචං;

ජයං ජීරං චවං මීයං, සරං කුබ්බං ජපං වජං –

ในทำนองเดียวกันนี้ (มีศัพท์ว่า) มหํ, จรํ, ติฏฺฐํ, ททํ, ภุญฺชํ, สุณํ, ปจํ, ชยํ, ชีรํ, จวํ, มียํ, สรํ, กุพฺพํ, ชปํ, วชํ -

ඉච්චාදයො.

เป็นต้น.

භවන්තසද්දස්ස [Pg.57] ග යො නා සවචනෙසු විසෙසො. සො භවං.

ภวนฺต ศัพท์ มีความพิเศษในวิภัตติทั้งหลายคือ สิ (คะ), โย, นา, สะ. (เช่น) โส ภวํ.

‘‘භවතො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘ภวโต’’ ย่อมตามไป.

109. ඔභාවො ක්වචි යොසු වකාරස්ස.

๑๐๙. การแปลง ว การะ เป็น โอ บ้าง ใน โย วิภัตติทั้งหลาย.

භවන්තඉච්චෙතස්ස වකාරස්ස ඔභාවො හොති ක්වචි යොඉච්චෙතෙසු. තෙ භොන්තො භවන්තො භවන්තා.

ว การะ ของ ภวนฺต ศัพท์นี้ ย่อมเป็น โอ บ้าง ใน โย วิภัตติเหล่านี้. (เช่น) เต ภอนฺโต, ภวนฺโต, ภวนฺตา.

‘‘භවතො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘ภวโต’’ ย่อมตามไป.

110. භො ගෙ තු.

๑๑๐. เป็น โภ ใน สิ (คะ) วิภัตติ.

සබ්බස්සෙව භවන්තසද්දස්ස භො හොති ගෙ පරෙ. තුසද්දෙන භන්තෙ, භොන්තාදි ච, ගලොපො, භො භන්තෙ භොන්ත භොන්තා, භොන්තො භවන්තො භවන්තා, භවන්තං, භොන්තෙ භවන්තෙ.

ภวนฺต ศัพท์ ทั้งปวงนั่นแล ย่อมเป็น โภ เมื่อ สิ (คะ) วิภัตติ อยู่เบื้องหลัง. ด้วย ตุ ศัพท์ (มีรูปเป็น) ภนฺเต, ภอนฺตา เป็นต้น และมีการลบ สิ (คะ) วิภัตติ. (เช่น) โภ, ภนฺเต, ภอนฺตะ, ภอนฺตา; ภอนฺโต, ภวนฺโต, ภวนฺตา; ภวนฺตํ; ภอนฺเต, ภวนฺเต.

නාසෙසු ‘‘ඔභාවො ක්වචී’’ති යොගවිභාගෙන ඔභාවො.

ใน นา และ สะ วิภัตติทั้งหลาย มีการแปลงเป็น โอ ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า ‘‘โอภาโว กวจิ’’.

භොතා භවතා භවන්තෙන, භොතො භවතො භවන්තස්ස ඉච්චාදි.

โภตา, ภวตา, ภวนฺเตนะ; โภโต, ภวโต, ภวนฺตสฺส เป็นต้น.

111. භදන්තස්ස භද්දන්ත භන්තෙ.

๑๑๑. ภทนฺต ศัพท์ (มีรูปเป็น) ภทฺทนฺตะ, ภนฺเต.

සබ්බස්සෙව භදන්තසද්දස්ස භද්දන්ත භන්තෙඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ක්වචි ගෙ පරෙ යොසු ච. භො භද්දන්ත භන්තෙ, භදන්ත භදන්තා වා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං.

อาเทศเหล่านี้คือ “ภัททันตะ” “ภันเต” ย่อมมีแก่ “ภทันตะ” ศัพท์ทั้งปวง ในเพราะ “คะ” (สิวิภัตติ) และ “โย” วิภัตติบ้าง. โภ ภัททันตะ ภันเต, หรือ ภทันตะ ภทันตา เป็นต้น เหมือนกับ “ปุริสะ” ศัพท์

112. සන්තසද්දස්ස සො භෙ බො චන්තෙ.

๑๑๒. อาเทศเป็น “ส” ในเพราะ “ภ” วิภัตติ และมี “บ” อาคมในที่สุด แห่ง “สันตะ” ศัพท์

සබ්බස්සෙව සන්තසද්දස්ස සසද්දාදෙසො හොති භකාරෙ පරෙ, අන්තෙ ච බකාරාගමො හොති.

อาเทศเป็น “ส” ศัพท์ ย่อมมีแก่ “สันตะ” ศัพท์ทั้งปวง ในเพราะ “ภ” การะ และมีการลง “บ” การอาคมในที่สุด

චසද්දග්ගහණෙන [Pg.58] අභකාරෙපි සමාසෙ ක්වචි සකාරාදෙසො. සබ්භි.

ด้วยการรับเอา “จะ” ศัพท์ แม้ในสมาสที่ไม่มี “ภ” การะ บางครั้งมีการอาเทศเป็น “ส” การะ. สัพภิ.

භෙති කිං? සන්තෙහි, සෙසං ගච්ඡන්තසද්දසමං.

คำว่า “เภ” (ในเพราะ ภ วิภัตติ) ใส่มาเพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในรูป) สันเตหิ, ที่เหลือเหมือนกับ “คัจฉันตะ” ศัพท์

අත්ථි රාජ බ්‍රහ්ම අත්ත සඛසද්දාදීනං භෙදො, තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘රාජ සි’’ඉති ඨිතෙ –

มีความต่างกันแห่งศัพท์มี ราชะ พรหมะ อัตตะ สขะ เป็นต้น, และมีการเกิดขึ้นแห่งวิภัตติมี สิ เป็นต้น เช่นนั้นนั่นแล, เมื่อตั้ง “ราชะ สิ” ไว้ –

‘‘බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො’’ති අධිකාරො.

บทว่า “พรัหฺมตฺตสขราชาทิโต” เป็นบทตามไป (อธิการ)

113. ස්‍යා ච.

๑๑๓. และ (อาเทศเป็น อา แห่ง) สิ (วิภัตติ)

බ්‍රහ්ම අත්ත සඛ රාජඉච්චෙවමාදිතො සිවචනස්ස ආකාරො හොති. ආදිසද්දෙන ආතුමාදිසද්දතො ච. සරලොපාදි. රාජා තිට්ඨති.

อาเทศเป็น “อา” การะ แห่ง สิ วิภัตติ ย่อมมีจากศัพท์มี พรหมะ อัตตะ สขะ ราชะ เป็นต้น อย่างนี้. และจากศัพท์มี อาตุมะ เป็นต้น ด้วย “อาทิ” ศัพท์. มีการลบสระเป็นต้น. ร่าชา ติฏฺฐติ.

114. යොනමානො.

๑๑๔. อาเทศเป็น “อาโน” แห่ง โย (วิภัตติ)

බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො යොනං ආනොආදෙසො හොති. රාජානො තිට්ඨන්ති, භො රාජ භො රාජා, භවන්තො රාජානො.

อาเทศเป็น “อาโน” แห่ง โย วิภัตติ ย่อมมีจากศัพท์มี พรหมะ อัตตะ สขะ ราชะ เป็นต้น. ร่าชาโน ติฏฺฐนฺติ, โภ ราชะ โภ ร่าชา, ภวนฺโต ร่าชาโน.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “วา” ตามไป

115. බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො අමානං.

๑๑๕. อาเทศเป็น “อานัง” แห่ง อัง (วิภัตติ) จากศัพท์มี พรหมะ อัตตะ สขะ ราชะ เป็นต้น

බ්‍රහ්මාදීහි පරස්ස අංවචනස්ස ආනං හොති වා. රාජානං පස්ස රාජං වා, රාජානො.

อาเทศเป็น “อานัง” แห่ง อัง วิภัตติ ที่อยู่หลังศัพท์มี พรหมะ เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. ร่าชานัง ปัสสะ หรือ ร่าชัง, ร่าชาโน.

‘‘සවිභත්තිස්ස, රාජස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า “สวิภัตติสฺส” และ “ราชสฺส” ตามไป

116. නාම්හි රඤ්ඤා වා.

๑๑๖. อาเทศเป็น “รัญญา” ในเพราะ นา (วิภัตติ) บ้าง

සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤාආදෙසො හොති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤා කතං රාජෙන වා.

อาเทศเป็น “รัญญา” พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีแก่ ราชศัพท์ทั้งปวงบ้าง ในเพราะ นา วิภัตติ. รัญญา กตัง หรือ ร่าเชนะ.

117. රාජස්ස [Pg.59] රාජු සුනංහිසු ච.

๑๑๗. อาเทศเป็น “ราชุ” แห่ง ราชศัพท์ ในเพราะ สุ นัง และ หิ (วิภัตติ)

සබ්බස්ස රාජසද්දස්ස රාජුආදෙසො හොති සු නං හිඉච්චෙතෙසු වචනෙසු. චසද්දො විකප්පනත්ථො, ‘‘සුනංහිසු චා’’ති දීඝො, රාජූහි රාජූභි, රාජෙහි රාජෙභි වා.

อาเทศเป็น “ราชุ” ย่อมมีแก่ ราชศัพท์ทั้งปวง ในเพราะวิภัตติเหล่านี้คือ สุ นัง หิ. จะ-ศัพท์ มีอรรถเป็นวิกัปปะ. มีการทีฆะด้วยสูตรว่า “สุนังหิสุ จา”. ราชูหิ ราชูภิ, หรือ ร่าเชหิ ร่าเชภิ.

‘‘සවිභත්තිස්සා’’ති අධිකාරො.

บทว่า “สวิภัตติสฺส” เป็นบทตามไป

118. රාජස්ස රඤ්ඤොරාජිනො සෙ.

๑๑๘. อาเทศเป็น “รัญโญ” และ “ราชิโน” แห่ง ราชศัพท์ ในเพราะ เส (สะ วิภัตติ)

සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤො රාජිනොඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි. රඤ්ඤො, රාජිනො දෙති.

อาเทศเหล่านี้คือ รัญโญ และ ราชิโน พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีแก่ ราชศัพท์ทั้งปวง ในเพราะ สะ วิภัตติ. รัญโญ, ราชิโน เทติ.

‘‘රාජස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “ราชสฺส” ตามไป

119. රඤ්ඤං නං ම්හී වා.

๑๑๙. อาเทศเป็น “รัญญัง” ในเพราะ นัง (วิภัตติ) บ้าง

සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤංආදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤං රාජූනං රාජානං.

อาเทศเป็น “รัญญัง” พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีแก่ ราชศัพท์ทั้งปวงบ้าง ในเพราะ นัง วิภัตติ. รัญญัง ราชูนัง ราชานัง.

පඤ්චමියං –

ในปัญจมีวิภัตติ –

120. අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතාදීහි ස්මා නාව.

๑๒๐. อาเทศเป็นเหมือน “นา” แห่ง สมา (วิภัตติ) จากศัพท์มี อัมหะ ตุมหะ อันตุ ราชะ พรหมะ อัตตะ สขะ สัตถุ ปิตุ เป็นต้น

අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතුඉච්චෙවමාදීහි ස්මාවචනං නාව දට්ඨබ්බන්ති ස්මාවචනස්ස නාභාවාතිදෙසො. අතිදෙසො පන ඡබ්බිධො.

สมา วิภัตติ จากศัพท์มี อัมหะ ตุมหะ อันตุ ราชะ พรหมะ อัตตะ สขะ สัตถุ ปิตุ เป็นต้น อย่างนี้ พึงเห็นเหมือน “นา” วิภัตติ เพราะเป็นการอติเทสความเป็น “นา” แห่ง สมา วิภัตติ. ส่วนอติเทสนั้นมี ๖ อย่าง.

වුත්තඤ්ච –

และท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘බ්‍යපදෙසො නිමිත්තඤ්ච, තංරූපං තංසභාවතා;

සුත්තඤ්චෙව තථා කාරි-යාතිදෙසොති ඡබ්බිධො’’ති.

“อติเทสมี ๖ อย่าง คือ พยปเทส, นิมิต, ตังรูปะ, ตังสะภาวตา, สุตตะ และกริยาอติเทส” ดังนี้

තත්‍රායං [Pg.60] බ්‍රහ්මත්තසඛාදීසු පාඨසාමත්ථියතො රූපාතිදෙසො. සෙසං තතියාසමං.

ในบรรดาอติเทสเหล่านั้น อติเทสนี้เป็นรูปาติเทส เพราะความสามารถแห่งปาฐะในศัพท์มีพรหมะ อัตตะ และสขะ เป็นต้น ส่วนที่เหลือเสมอด้วยหมวดที่ ๓

රඤ්ඤා අපෙති, රාජූහි රාජූභි, රාජෙහි රාජෙභි, රඤ්ඤො, රාජිනො සන්තකං, රඤ්ඤං රාජූනං රාජානං.

ย่อมไปจากพระราชา (รญฺญา), จากพระราชาทั้งหลาย (ราชูหิ ราชูภิ), จากพระราชาทั้งหลาย (ราเชหิ ราเชภิ), ของพระราชา (รญฺโญ), ของพระราชา (ราชิโน), ของพระราชาทั้งหลาย (รญฺญํ), ของพระราชาทั้งหลาย (ราชูนํ), ของพระราชาทั้งหลาย (ราชานํ)

‘‘රාජස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'ราชสฺส' ย่อมตามไป

121. ස්මිංම්හි රඤ්ඤෙ රාජිනි.

๑๒๑. อาเทศเป็น รญฺเญ และ ราชินิ ในสมิงวิภัตติ

සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤෙරාජිනිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤෙ, රාජිනි පතිට්ඨිතං, රාජූසු රාජෙසු.

อาเทศทั้งหลายเหล่านี้คือ รญฺเญ และ ราชินิ ย่อมมีแทนที่ราชศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ ในสมิงวิภัตติ. (ตัวอย่างเช่น) ตั้งอยู่ในพระราชา (รญฺเญ, ราชินิ), ในพระราชาทั้งหลาย (ราชูสุ, ราเชสุ)

බ්‍රහ්මසද්දස්ස ච ග නා ස ස්මිංසු විසෙසො. බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානො.

และมีความพิเศษในวิภัตติทั้งหลายคือ ค, นา, ส และ สมิง ของพรหมศัพท์. (ตัวอย่างเช่น) พรหฺมา, พรหฺมาโน

ආලපනෙ ච ‘‘එ’’ති වත්තතෙ.

และบทว่า 'เอ' ย่อมตามไปในอาลปนะด้วย

122. බ්‍රහ්මතො ගස්ස ච.

๑๒๒. และ (อาเทศเป็น เอ) แห่ง ค วิภัตติ หลังพรหมศัพท์

බ්‍රහ්මසද්දතො ගස්ස ච එකාරො හොති, චග්ගහණං එග්ගහණානුකඩ්ඪනත්ථං, භො බ්‍රහ්මෙ, භවන්තො බ්‍රහ්මානො, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මං, බ්‍රහ්මානො.

อาเทศเป็นเอการะย่อมมีแก่ ค วิภัตติ หลังพรหมศัพท์, การถือเอาศัพท์ว่า 'จ' เพื่อดึงเอาบทว่า 'เอ' มา, (ตัวอย่างเช่น) ข้าแต่พรหม (โภ พฺรหฺเม), ข้าแต่พรหมทั้งหลาย (ภวนฺโต พฺรหฺมาโน), ซึ่งพรหม (พฺรหฺมานํ, พฺรหฺมํ), ซึ่งพรหมทั้งหลาย (พฺรหฺมาโน)

විපරිණාමෙන ‘‘බ්‍රහ්මස්ස, අන්තො’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'พฺรหฺมสฺส' และ 'อนฺโต' ย่อมตามไปด้วยการเปลี่ยนรูป

123. උත්තං සනාසු.

๑๒๓. อาเทศเป็น อุ ใน ส และ นา วิภัตติ

බ්‍රහ්මසද්දස්ස අන්තො උත්තමාපජ්ජතෙ ස නාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු. උත්තමිති භාවනිද්දෙසො කත්ථචි අභාවදස්සනත්ථො. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි බ්‍රහ්මෙභි.

ส่วนท้ายของพรหมศัพท์ ย่อมถึงความเป็น อุ ในวิภัตติทั้งหลายคือ ส และ นา เหล่านี้. การระบุว่า 'อุ' (ด้วย อิติ) เป็นการแสดงภาวะ เพื่อแสดงความไม่มีในบางแห่ง. (ตัวอย่างเช่น) พรหฺมุนา, พรหฺเมหิ, พรหฺเมภิ

සස්මිං උත්තෙ කතෙ ‘‘ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා’’ති ලසඤ්ඤායං –

เมื่อทำเป็น อุ ใน ส วิภัตติแล้ว, ในการตั้งชื่อว่า ล ด้วยสูตรว่า 'อิวณฺณุวณฺณา ชลา' -

124. ඣලතො [Pg.61] සස්ස නො වා.

๑๒๔. อาเทศเป็น โน บ้าง แห่ง ส วิภัตติ หลังชื่อ ช และ ล

ඣලසඤ්ඤෙහි ඉවණ්ණුවණ්ණෙහි පරස්ස සඉච්චෙතස්ස වචනස්ස නොඉච්චාදෙසො හොති වා. බ්‍රහ්මුනො බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මූනං වා, උත්තමිති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි උත්තං.

อาเทศเป็น โน ย่อมมีบ้าง แก่ ส วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง อิ และ อุ วรรณะ ที่มีชื่อว่า ช และ ล. (ตัวอย่างเช่น) พรหฺมุโน, พรหฺมสฺส, พรหฺมานํ หรือ พรหฺมูนํ. ด้วยการแยกสูตรว่า 'อุตฺตํ' แม้ในที่อื่นก็มีการอาเทศเป็น อุ

පඤ්චමියං නාභාවාතිදෙසො. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි බ්‍රහ්මෙභි, බ්‍රහ්මුනො බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මූනං වා.

ในปัญจมีวิภัตติ มีการอติเทศภาวะแห่ง นา วิภัตติ. (ตัวอย่างเช่น) พรหฺมุนา, พรหฺเมหิ, พรหฺเมภิ, พรหฺมุโน, พรหฺมสฺส, พรหฺมานํ หรือ พรหฺมูนํ

125. බ්‍රහ්මතො තු ස්මිං නි.

๑๒๕. อาเทศเป็น นิ ใน สมิง วิภัตติ หลังพรหมศัพท์

බ්‍රහ්මසද්දතො ස්මිංවචනස්ස නි හොති. තුසද්දෙන කම්මචම්මමුද්ධාදිතො ච ක්වචි. බ්‍රහ්මනි, බ්‍රහ්මෙසු.

อาเทศเป็น นิ ย่อมมีแก่ สมิง วิภัตติ หลังพรหมศัพท์. ด้วยศัพท์ว่า 'ตุ' (มีการอาเทศเป็น นิ) บ้าง หลังศัพท์มี กัมมะ จัมมะ และมุทธะ เป็นต้น. (ตัวอย่างเช่น) พรหฺมนิ, พรหฺเมสุ

අත්තසද්දස්ස තතියාදීස්වෙව විසෙසො.

มีความพิเศษในตติยาวิภัตติเป็นต้นเท่านั้น ของอัตตศัพท์

අත්තා, අත්තානො, භො අත්ත භො අත්තා, භවන්තො අත්තානො, අත්තානං අත්තං, අත්තානො.

อตฺตา, อตฺตาโน, ข้าแต่อัตตะ (โภ อตฺต), ข้าแต่อัตตา (โภ อตฺตา), ข้าแต่อัตตาทั้งหลาย (ภวนฺโต อตฺตาโน), ซึ่งอัตตา (อตฺตานํ, อตฺตํ), ซึ่งอัตตาทั้งหลาย (อตฺตาโน)

නාම්හි ‘‘අකම්මන්තස්ස චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන අත්තන්තස්ස අත්තං වා. අත්තනා අත්තෙන වා.

ใน นา วิภัตติ, ด้วยศัพท์ว่า 'จ' ในสูตรว่า 'อกมฺมนฺตสฺส จ' นี้ มีการอาเทศส่วนท้ายของอัตตศัพท์เป็น อัตตะ บ้าง. (ตัวอย่างเช่น) อตฺตนา หรือ อตฺเตน

126. අත්තන්තො හිස්මිමනත්තං.

๑๒๖. อาเทศส่วนท้ายของอัตตศัพท์เป็น อนัตตะ ใน หิ และ สมิง วิภัตติ

අත්තසද්දස්ස අන්තො අනත්තමාපජ්ජතෙ හිස්මිං පරෙ. අත්තනෙහි අත්තනෙභි.

ส่วนท้ายของอัตตศัพท์ ย่อมถึงความเป็น อนัตตะ เมื่อ หิ และ สมิง วิภัตติ อยู่เบื้องหลัง. (ตัวอย่างเช่น) อตฺตเนหิ, อตฺตเนภิ

‘‘තතො, අත්තතො’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'ตโต' และ 'อตฺตโต' ย่อมตามไป

127. සස්ස නො.

๑๒๗. อาเทศเป็น โน แห่ง ส วิภัตติ

තතො අත්තසද්දතො සස්ස විභත්තිස්ස නො හොති. අත්තනො, අත්තානං.

อาเทศเป็น โน ย่อมมีแก่ ส วิภัตติ หลังอัตตศัพท์นั้น. (ตัวอย่างเช่น) อตฺตโน, อตฺตานํ

128. ස්මා [Pg.62] නා.

๑๒๘. อาเทศเป็น นา แห่ง สมา วิภัตติ

තතො අත්තසද්දතො ස්මාවචනස්ස නා හොති. අත්තනා අපෙති.

อาเทศเป็น นา ย่อมมีแก่ สมา วิภัตติ หลังอัตตศัพท์นั้น. (ตัวอย่างเช่น) ย่อมหลีกไปจากอัตตา (อตฺตนา อเปติ)

නාභාවාතිදෙසෙනෙව සිද්ධෙපි උත්තරසුත්තෙන එකයොගමකත්වා භින්නයොගකරණං අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන අත්තන්තතකාරස්ස රකාරො ජකාරෙ ක්වචි. අත්‍රජො අත්තජො වා. අත්තනෙහි අත්තනෙභි, අත්තනො, අත්තානං.

แม้เมื่อสำเร็จด้วยการอติเทศภาวะแห่ง นา วิภัตติ นั่นเอง การแยกสูตรโดยไม่ทำให้เป็นสูตรเดียวกันกับสูตรหลัง ก็เพื่อแสดงความหมายอื่น, เพราะเหตุนั้น การอาเทศ ต การะ แห่งส่วนท้ายของอัตตศัพท์ เป็น ร การะ เมื่อมี ช การะ อยู่เบื้องหลัง ย่อมมีบ้าง. (ตัวอย่างเช่น) อตฺรโช หรือ อตฺตโช. (ตัวอย่างอื่นๆ) อตฺตเนหิ, อตฺตเนภิ, อตฺตโน, อตฺตานํ

‘‘අත්තතො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'อตฺตโต' ย่อมตามไป

129. තතො ස්මිං නි.

๑๒๙. จากนั้น อาเทศ นิ ในสฺมิํวิภัตติ.

තතො අත්තසද්දතො ස්මිංවචනස්ස නි හොති. අත්තනි, අත්තෙසු.

จากนั้น อาเทศ นิ ย่อมมีแก่สฺมิํวิภัตติ หลังอัตตศัพท์. อัตตนิ, อัตเตสุ.

සඛසද්දස්ස භෙදො. සඛා, සඛානො.

ความต่างแห่งสขศัพท์. สขา, สขาโน.

‘‘යොන’’මිති වත්තතෙ.

บทว่า "โยนํ" ย่อมตามไป.

130. සඛතො චායොනො.

๑๓๐. และอาเทศเป็นอาโยและโน หลังสขศัพท์.

සඛසද්දතො යොනං ආයො නොආදෙසා ච හොන්ති. සඛායො.

อาเทศเป็นอาโยและโนแห่งโยวิภัตติทั้งหลาย หลังสขศัพท์ ย่อมมี. สขายะ.

131. සඛන්තස්සි නොනානංසෙසු.

๑๓๑. อาเทศเป็นอิแห่งที่สุดของสขศัพท์ ในเพราะวิภัตติทั้งหลายคือ โน นา นํ และ สุ.

සඛසද්දන්තස්ස ඉකාරාදෙසො හොති නොනානංසඉච්චෙතෙසු පරෙසු. සඛිනො තිට්ඨන්ති.

การอาเทศเป็นอิการะแห่งที่สุดของสขศัพท์ ย่อมมี ในเพราะวิภัตติทั้งหลายเหล่านี้คือ โน นา นํ และ สุ ที่อยู่เบื้องหลัง. สขิโน ติฏฺฐนฺติ.

ආලපනෙ ගසඤ්ඤායං –

ในอาลปนะ เมื่อมีชื่อว่า คะ —

132. සඛතො [Pg.63] ගස්සෙ වා.

๑๓๒. อาเทศเป็นเอแห่งคะวิภัตติ หลังสขศัพท์ บ้าง.

සඛතො ගස්ස අකාර ආකාර ඉකාර ඊකාරඑකාරාදෙසා හොන්ති. වාසද්දෙන අඤ්ඤස්මාපි ක්වචි එකාරො. යථා – භද්දන්තෙ ඉසෙ ඉති.

การอาเทศเป็น อะ อา อิ อี และ เอ แห่งคะวิภัตติ หลังสขศัพท์ ย่อมมี. ด้วย "วา" ศัพท์ อาเทศเป็นเอการะแม้หลังศัพท์อื่นบ้างในบางที่. เช่น ภทฺทนฺเต, อิเส ดังนี้.

අ ච ආ ච ඉ ච ඊ ච එ චාතිපි එ, පුබ්බස්සරානං කමෙන ලොපො.

อาเทศเป็น อะ อา อิ อี และ เอ, ลบสระหน้าตามลำดับ.

භො සඛ භො සඛා භො සඛි භො සඛී භො සඛෙ, භවන්තො සඛානො සඛායො සඛිනො.

โภ สข, โภ สขา, โภ สขิ, โภ สขี, โภ สเข, ภวนฺโต สขาโน, สขายะ, สขิโน.

‘‘සඛන්තස්ස, ආරො චා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "สขนฺตสฺส" และ "อาโร จ" ย่อมตามไป.

133. සුනමංසු වා.

๑๓๓. ในเพราะ สุ นํ และ อํ วิภัตติ บ้าง.

සඛන්තස්ස ආරො භොති වා සුනං අංඉච්චෙතෙසු පරෙසු. සඛාරං සඛානං සඛං, සඛානො සඛායො සඛිනො, සඛිනා.

อาเทศเป็นอาโรแห่งที่สุดของสขศัพท์ ย่อมมีบ้าง ในเพราะวิภัตติทั้งหลายเหล่านี้คือ สุ นํ และ อํ ที่อยู่เบื้องหลัง. สขารํ, สขานํ, สขํ, สขาโน, สขายะ, สขิโน, สขินา.

‘‘සඛන්තස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "สขนฺตสฺส" ย่อมตามไป.

134. ආරො හිම්හි වා.

๑๓๔. อาเทศเป็นอาโรในเพราะหิวิภัตติ บ้าง.

සඛන්තස්ස ආරො හොති වා හිම්හි විභත්තිම්හි. සඛාරෙහි සඛාරෙභි, සඛෙහි සඛෙභි.

อาเทศเป็นอาโรแห่งที่สุดของสขศัพท์ ย่อมมีบ้าง ในเพราะหิวิภัตติ. สขาเรหิ, สขาเรภิ, สเขหิ, สเขภิ.

ඉකාරාදෙසෙ ‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. සඛිනො සඛිස්ස, සඛාරානං සඛීනං.

เมื่อมีการอาเทศเป็นอิการะ อาเทศเป็นโนด้วยสูตรว่า "ฌลโต สสฺส โน วา". สขิโน, สขิสฺส, สขารานํ, สขีนํ.

ස්මාවචනස්ස නාභාවො. සඛිනා, සඛාරෙහි සඛාරෙභි සඛෙහි සඛෙභි, සඛිනො සඛිස්ස, සඛාරානං සඛීනං.

อาเทศสมาวิภัตติเป็นนา. สขินา, สขาเรหิ, สขาเรภิ, สเขหิ, สเขภิ, สขิโน, สขิสฺส, สขารานํ, สขีนํ.

‘‘සඛතො’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "สขโต" ย่อมตามไป.

135. ස්මිමෙ[Pg.64].

๑๓๕. อาเทศสฺมิํเป็นเอ.

සඛතො ස්මිංවචනස්ස එකාරො හොති. නිච්චත්ථොයමාරම්භො. සඛෙ, සඛාරෙසු සඛෙසු.

อาเทศสฺมิํวิภัตติหลังสขศัพท์เป็นเอการะ. การเริ่มต้นนี้มีประโยชน์เพื่อความเป็นนิจ. สเข, สขาเรสุ, สเขสุ.

ආතුමසද්දස්ස පඨමාදුතියාසු අත්තසද්දස්සෙව රූපනයො. ආතුමා, ආතුමානො, භො ආතුම භො ආතුමා, භවන්තො ආතුමානො, ආතුමානං ආතුමං, ආතුමානො, ආතුමෙන ඉච්චාදි පුරිසසමං.

วิธีสำเร็จรูปของอาตุมศัพท์ในปฐมาวิภัตติและทุติยาวิภัตติ เหมือนกับอัตตศัพท์นั่นเอง. อาตุมา, อาตุมาโน, โภ อาตุม, โภ อาตุมา, ภวนฺโต อาตุมาโน, อาตุมานํ, อาตุมํ, อาตุมาโน, อาตุเมน เป็นต้น เหมือนปุริสศัพท์.

පුමසද්දස්ස භෙදො. පුම සි,

ความต่างแห่งปุมศัพท์. ปุม สิ.

‘‘සවිභත්තිස්සා’’ති අධිකාරො.

บทว่า "สวิภตฺติสฺส" เป็นบทตามไป.

136. පුමන්තස්සා සිම්හි.

๑๓๖. อาเทศเป็นอาแห่งที่สุดของปุมศัพท์ ในเพราะสิวิภัตติ.

පුමසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස ආකාරාදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. අන්තග්ගහණෙන මඝවයුවාදීනමන්තස්ස ච. පුමා.

อาเทศปุมศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติเป็นอาการะ ในเพราะสิวิภัตติ. ด้วยการรับเอาบทว่า "อนฺต" (ในสูตร) จึงมีการอาเทศแม้ที่สุดของมฆวาและยุวศัพท์เป็นต้นด้วย. ปุมา.

‘‘පුමන්තස්සා’’ති අධිකාරො.

บทว่า "ปุมนฺตสฺส" เป็นบทตามไป.

137. යොස්වානො.

๑๓๗. อาเทศโยเป็นอาโน.

පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස ආනොආදෙසො හොති යොසු විභත්තීසු. පුමානො.

การอาเทศเป็นอาโนพร้อมด้วยวิภัตติแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีในเพราะโยวิภัตติทั้งหลาย. (ตัวอย่าง) ปุมาโน.

138. අමාලපනෙකවචනෙ.

๑๓๘. ในเพราะอังวิภัตติและในอาลปนะเอกพจน์.

පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස අං හොති ආලපනෙකවචනෙ පරෙ. හෙ පුමං, හෙ පුමානො, පුමං, පුමානො.

การอาเทศเป็นอังพร้อมด้วยวิภัตติแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีในเพราะอาลปนะเอกพจน์เบื้องหลัง. (ตัวอย่าง) เห ปุมัง, เห ปุมาโน, ปุมัง, ปุมาโน.

‘‘ආ, වා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "อา" และ "วา" ย่อมตามไป.

139. උ [Pg.65] නාම්හි ච.

๑๓๙. อาเทศเป็นอุในเพราะนาวิภัตติด้วย.

පුමන්තස්ස ආඋආදෙසා හොන්ති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දෙන පුමකම්මථාමන්තස්ස චු’කාරො වා සස්මාසු. පුමානා පුමුනා පුමෙන වා.

การอาเทศเป็นอาและอุแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีบ้างในเพราะนาวิภัตติ. ด้วย จะ ศัพท์ การอาเทศเป็นอุแห่งที่สุดของปุมะ กัมมะ และถะมะ ย่อมมีบ้างในเพราะ ส และ สมา วิภัตติ. ปุมานา ปุมุนา หรือ ปุเมนา.

‘‘ආනෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "อาเน" ย่อมตามไป.

140. හිවිභත්තිම්හි ච.

๑๔๐. ในเพราะหิวิภัตติด้วย.

පුමන්තස්ස හිවිභත්තිම්හී ච ආනෙආදෙසො හොති. විභත්තිග්ගහණං සවිභත්තිග්ගහණනිවත්තනත්ථං. පුමානෙහි පුමානෙභි.

การอาเทศเป็นอาเนแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีในเพราะหิวิภัตติด้วย. การถือเอาบทว่า วิภัตติ เพื่อห้ามการถือเอาพร้อมด้วยวิภัตติ. ปุมาเนหิ ปุมาเนภิ.

චසද්දෙන යුවමඝවාදීනමන්තස්ස වා ආනාදෙසො හොති සබ්බවිභත්තීසු. ‘‘උ නාම්හි චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන පුමන්තස්සුකාරො වා සස්මාසු විභත්තීසු. ‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. පුමුනො පුමස්ස, පුමානං.

ด้วย จะ ศัพท์ การอาเทศเป็นอานะแห่งที่สุดของยุวะและมฆวะเป็นต้น ย่อมมีบ้างในวิภัตติทั้งปวง. ในสูตรว่า "อุ นามหิ จ" นี้ ด้วย จะ ศัพท์ การอาเทศเป็นอุแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีบ้างในเพราะ ส และ สมา วิภัตติทั้งหลาย. ด้วยสูตรว่า "ชลโต สัสสะ โน วา" จึงอาเทศ ส เป็น โน. ปุมุโน ปุมัสสะ, ปุมานัง.

‘‘ස්මා, නා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "สมา, นา" ย่อมตามไป.

141. ඣලතො ච.

๑๔๑. หลัง จาก ช และ ล ด้วย.

ඣලඉච්චෙතෙහි ස්මාවචනස්ස නා හොති. චග්ගහණං ක්වචි නිවත්තනත්ථං. පුමානා පුමුනා පුමා පුමස්මා පුමම්හා, පුමානෙහි පුමානෙභි පුමෙහි පුමෙභි, පුමුනො පුමස්ස, පුමානං.

การอาเทศ สมา วิภัตติ เป็น นา ย่อมมีหลัง จาก ช และ ล เหล่านี้. การถือเอา จะ ศัพท์ เพื่อห้ามในบางแห่ง. ปุมานา ปุมุนา ปุมา ปุมัสมา ปุมัมหา, ปุมาเนหิ ปุมาเนภิ ปุเมหิ ปุเมภิ, ปุมุโน ปุมัสสะ, ปุมานัง.

142. ආනෙ ස්මිංම්හි වා.

๑๔๒. อาเทศเป็นอาเนในเพราะสมิงวิภัตติบ้าง.

පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස ආනෙආදෙසො හොති වා ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. පුමානෙ පුමෙ පුමස්මිං පුමම්හි.

การอาเทศเป็นอาเนพร้อมด้วยวิภัตติแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีบ้างในเพราะสมิงวิภัตติ. ปุมาเน ปุเม ปุมัสมิง ปุมัมหิ.

143. සුස්මිමා [Pg.66] වා.

๑๔๓. อาเทศเป็นอาในเพราะสุวิภัตติบ้าง.

පුමන්තස්ස සුඉච්චෙතස්මිං පරෙ ආආදෙසො හොති වා. පුමාසු පුමෙසු.

การอาเทศเป็นอาแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีบ้างในเพราะสุวิภัตติเบื้องหลัง. ปุมาสุ ปุเมสุ.

යුවාදීසු ‘‘යුව සි’’ ඉතීධ –

ในยุวาทิศัพท์ทั้งหลาย ในรูปว่า "ยุว สิ" นี้ –

‘‘පුමන්තස්සා සිම්හී’’ති එත්ථ අන්තග්ගහණෙන ආකාරො, ‘‘හිවිභත්තිම්හි චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන ආනාදෙසො ච.

ในสูตรว่า "ปุมันตัสสา สิมหิ" นี้ ด้วยการถือเอาบทว่า อันตะ จึงอาเทศเป็นอา, และในสูตรว่า "หิวิภัตติมหิ จ" ด้วย จะ ศัพท์ จึงอาเทศเป็นอานะ.

යුවා යුවානො, යුවානා යුවා, හෙ යුව හෙ යුවා හෙ යුවාන හෙ යුවානා, භවන්තො යුවානා, යුවානං යුවං, යුවානෙ යුවෙ.

ยุวา ยุวาโน, ยุวานา ยุวา, เห ยุวะ เห ยุวา เห ยุวานะ เห ยุวานา, ภวันโต ยุวานา, ยุวานัง ยุวัง, ยุวาเน ยุเว.

‘‘අකම්මන්තස්ස චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන යුවමඝවාදීනමන්තස්ස ආ හොති වා නාසුඉච්චෙතෙසූති ආත්තං.

ในสูตรว่า "อกัมมันตัสสะ จ" นี้ ด้วย จะ ศัพท์ การอาเทศเป็นอาแห่งที่สุดของยุวะและมฆวะเป็นต้น ย่อมมีบ้างในเพราะวิภัตติมี นา และ สุ เป็นต้น ดังนี้ จึงเป็นอาตตะ (ความเป็นอา).

යුවානා යුවෙන යුවානෙන වා, යුවානෙහි යුවානෙභි යුවෙහි යුවෙභි, යුවානස්ස යුවස්ස, යුවානානං යුවානං, යුවානා යුවානස්මා යුවානම්හා, යුවානෙහි යුවානෙභි යුවෙහි යුවෙභි, යුවානස්ස යුවස්ස, යුවානානං යුවානං, යුවානෙ යුවානස්මිං යුවානම්හි යුවෙ යුවම්හි යුවස්මිං, යුවානෙසු යුවාසු යුවෙසු.

ยุวานา ยุเวนะ หรือ ยุวานเนนะ, ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ ยุเวหิ ยุเวภิ, ยุวานัสสะ ยุวัสสะ, ยุวานานัง ยุวานัง, ยุวานา ยุวานัสมา ยุวานัมหา, ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ ยุเวหิ ยุเวภิ, ยุวานัสสะ ยุวัสสะ, ยุวานานัง ยุวานัง, ยุวาเน ยุวานัสมิง ยุวานัมหิ ยุเว ยุวมหิ ยุวัสมิง, ยุวาเนสุ ยุวาสุ ยุเวสุ.

එවං මඝවා මඝවානො, මඝවානා ඉච්චාදි යුවසද්දසමං.

มฆวา มฆวาโน มฆวานา เป็นต้น ก็เหมือนกัน เสมอด้วยยุวศัพท์.

අකාරන්තං.

จบอการันต์.

ආකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො සාසද්දො.

สาศัพท์ เป็นปุงลิงค์ อาการันต์.

සා සි, සිලොපො, සා සුනඛො.

สา สิ, ลบ สิ, เป็น สา (สุนัข).

බහුවචනෙ –

ในพหุพจน์ –

144. අඝො [Pg.67] රස්සමෙකවචනයොස්වපි ච.

๑๔๔. สระที่เป็นอฆะ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ ในเพราะเอกพจน์และโยวิภัตติทั้งหลายด้วย.

ඝසඤ්ඤකආකාරවජ්ජිතො ලිඞ්ගස්සන්තො සරො රස්සමාපජ්ජතෙ එකවචනෙසු යොසු ච පරෙසූති රස්සත්තං. අපිග්ගහණං සිම්හි නිවත්තනත්ථං. සෙසං නෙය්‍යං.

สระที่สุดของลิงค์ เว้นอากาโรที่ชื่อว่า ฆะ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ ในเพราะเอกพจน์และโยวิภัตติทั้งหลายเบื้องหลัง ดังนี้ จึงเป็นรัสสัตตะ. การถือเอา อปิ ศัพท์ เพื่อห้ามในเพราะสิวิภัตติ. ที่เหลือพึงทราบ.

සා තිට්ඨන්ති, හෙ ස හෙ සා, හෙ සා, සං, සෙ, සෙන, සාහි සාභි, සස්ස සාය, සානං, සා සස්මා සම්හා, සාහි සාභි, සස්ස, සානං, සෙ සස්මිං සම්හි, සාසු.

สา ติฏฐันติ, เฮ สะ เฮ สา, เฮ สา, สัง, เส, เสนะ, สาหิ สาภิ, สัสสะ สายะ, สานัง, สา สัสมา สัมหา, สาหิ สาภิ, สัสสะ, สานัง, เส สัสสมิง สัมหิ, สาสุ.

එවං පච්චක්ඛධම්මා ගාණ්ඩීවධන්වාපභුතයො.

ฉันนั้นเหมือนกัน ปัจจักขธัมมา คาณฑีวธันวา เป็นต้น.

ආකාරන්තං.

อาการันต์.

ඉකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො අග්ගිසද්දො. ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අග්ගි සි,

อัคคิศัพท์ เป็นปุงลิงค์ มีอิการันต์. การสำเร็จรูปแห่งสยาธิวิภัตติ, อัคคิ สิ,

‘‘අන්තො, සිම්හි, වා’’ති ච වත්තතෙ.

คำว่า ‘‘อันโต, สิมหิ, วา’’ ย่อมตามมา.

145. අග්ගිස්සිනි.

๑๔๕. อัคคิสสินิ.

අග්ගිස්ස අන්තො ඉනි හොති වා සිම්හි විභත්තිම්හි. ‘‘සෙසතො ලොපං ගසිපී’’ති සිලොපො. අග්ගිනි අග්ගි.

ที่สุดของอัคคิศัพท์ เป็น อินิ ได้บ้าง ในเพราะสิวิภัตติ. มีการลบ สิ ด้วยสูตรว่า “เสสโต โลปัง คะสิปี”. (จึงเป็น) อัคคินิ, อัคคิ.

බහුවචනෙ ‘‘ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා’’ති ඣලසඤ්ඤායං –

ในพหุวจนะ เมื่อมีการตั้งชื่อว่า ชล ด้วยสูตรว่า “อิวณฺณุวณฺณา ชลา” (สระอิวรรณะและอุวรรณะ ชื่อว่า ชล) –

‘‘ඣලතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

คำว่า “ชลโต, วา” ย่อมตามมา.

146. ඝපතො ච යොනං ලොපො.

๑๔๖. และมีการลบ โย (วิภัตติ) เบื้องหลัง ฆะ และ ปะ.

ඝපසඤ්ඤෙහි ඉත්ථිවාචකෙහි ආකාරිවණ්ණුවණ්ණෙහි, ඣලසඤ්ඤෙහි ච පරෙසං යොවචනානං ලොපො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසායං.

มีการลบ โย วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลังคำที่ชื่อว่า ฆะ และ ปะ ซึ่งเป็นอิตถีลิงค์ มี อา อิวรรณะ และอุวรรณะ เป็นที่สุด และที่ชื่อว่า ชล บ้าง. (เป็นไปตาม) ววัตถิตวิภาสา.

147. යොසු [Pg.68] කතනිකාරලොපෙසු දීඝං.

๑๔๗. เมื่อมีการลบและทำนิการะในเพราะโยวิภัตติแล้ว ให้ทำทีฆะ.

ලිඞ්ගස්සන්තභූතා සබ්බෙ රස්සසරා යොසු කතනිකාරලොපෙසු දීඝමාපජ්ජන්තෙ. කතා නිකාරලොපා යෙසං තෙ කතනිකාරලොපා. අග්ගී.

สระรัสสะที่เป็นที่สุดของลิงค์ทั้งปวง ย่อมถึงความเป็นทีฆะ ในเพราะโยวิภัตติที่ถูกลบและถูกทำให้เปลี่ยนไปแล้ว. (บทว่า) กตนิการโลปา คือ (สระ) ที่มีการลบและทำนิการะแล้ว. (เช่น) อัคคี.

‘‘පඤ්චාදීනමත්ත’’න්ති ඉතො ‘‘අත්ත’’මිති වත්තතෙ.

คำว่า “อัตตัง” ตามมาจากสูตรว่า “ปัญจาทีนมัตตัง”.

148. යොස්වකතරස්සො ඣො.

๑๔๘. ชลที่ยังไม่ได้ทำรัสสะ ในเพราะโยวิภัตติ.

යොසු පරෙසු අකතරස්සො ඣො අත්තමාපජ්ජතෙ. අග්ගයො.

เมื่อโยวิภัตติอยู่เบื้องหลัง ชลที่ยังไม่ได้ทำรัสสะ ย่อมถึงความเป็น อะ. (เช่น) อัคคโย.

ඣොති කිං? රත්තියො.

ที่ชื่อว่า ชล คืออะไร? (เช่น) รัตติโย.

ආලපනෙපෙවං. හෙ අග්ගි, හෙ අග්ගී හෙ අග්ගයො.

ในอาลปนะก็เช่นกัน. (เช่น) เฮ อัคคิ, เฮ อัคคี, เฮ อัคคโย.

දුතියෙකවචනෙ පුබ්බස්සරලොපෙ සම්පත්තෙ –

ในทุติยาวิภัตติ เอกวจนะ เมื่อมีการลบสระหน้า –

149. අං මො නිග්ගහීතං ඣලපෙහි.

๑๔๙. แปลง อัง และ มะ เป็นนิคคหิต เบื้องหลัง ชล และ ปะ.

ඣලපඉච්චෙතෙහි පරස්ස අංවචනස්ස, මකාරස්ස ච නිග්ගහීතං ආදෙසො හොති. අග්ගිං.

การแปลงเป็นนิคคหิต ย่อมมีแก่ อังวิภัตติ และ มะ อักษร ที่อยู่เบื้องหลัง ชล และ ปะ เหล่านี้. (เช่น) อัคคิง.

අග්ගී අග්ගයො, අග්ගිනා, අග්ගීහි අග්ගීභි, ‘‘සුනංහිසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන කත්ථචි දීඝාභාවො. අග්ගිහි අග්ගිභි.

อัคคี, อัคคโย, อัคคินา, อัคคีหิ, อัคคีภิ. ในสูตรว่า “สุนังหิสุ จา” นี้ ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ ในบางที่จึงไม่มีการทำทีฆะ. (จึงเป็น) อัคคิหิ, อัคคิภิ.

‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. අග්ගිනො අග්ගිස්ස, අග්ගීනං.

เป็น โน ด้วยสูตรว่า “ชลโต สัสสะ โน วา”. (เช่น) อัคคิโน, อัคคิสสะ, อัคคีนัง.

‘‘ස්මා නා’’ති වත්තමානෙ ‘‘ඣලතො චා’’ති විකප්පෙන නා. අග්ගිනා අග්ගිස්මා අග්ගිම්හා, අග්ගීහි අග්ගීභි අග්ගිහි අග්ගිභි, අග්ගිනො අග්ගිස්ස, අග්ගීනං අග්ගිනං, අග්ගිම්හි අග්ගිස්මිං, අග්ගීසු අග්ගිසු.

เมื่อคำว่า “สฺมา นา” ตามมา, เป็น นา ได้บ้าง ด้วยสูตรว่า “ชลโต จา”. (เช่น) อัคคินา, อัคคิสมา, อัคคิมหา, อัคคีหิ, อัคคีภิ, อัคคิหิ, อัคคิภิ, อัคคิโน, อัคคิสสะ, อัคคีนัง, อัคคินัง, อัคคิมหิ, อัคคิสมิง, อัคคีสุ, อัคคิสุ.

එවමඤ්ඤෙපි –

คำอื่น ๆ ก็เช่นกัน –

ජොති පාණි ගණ්ඨි මුට්ඨි, කුච්ඡි වත්ථි සාලි වීහි;

බ්‍යාධි ඔධි බොධි සන්ධි, රාසි කෙසි සාති දීපි.

โชติ, ปาณิ, คัณฐิ, มุฏฐิ, กุจฉิ, วัตถิ, สาลี, วีหิ; พยาธิ, โอธิ, โพธิ, สันธิ, ราสิ, เกสิ, สาติ, ทีปิ.

ඉසි [Pg.69] මුනි මණි ධනි යති ගිරි රවි කවි,කපි අසි මසි නිධි විධි අහි කිමි පති;

හරි අරි තිමි කලි බලි ජලධි ගහපති,උරුධිති වරමති නිරුපධි අධිපති.

อิสิ, มุนิ, มณิ, ธนิ, ยติ, คิริ, รวิ, กวิ; กปิ, อสิ, มสิ, นิธิ, วิธิ, อหิ, กิมิ, ปติ; หริ, อริ, ติมิ, กลิ, พลิ, ชลธิ, คหปติ; อุรุธิติ, วรมติ, นิรูปธิ, อธิปติ.

අඤ්ජලි සාරථි අතිථි සමාධි උදධිප්පභුතයො.

อัญชลิ, สารถิ, อติถิ, สมาธิ, อุทธิ เป็นต้น.

ඉකාරන්තං.

(คำ) ที่มี อิ เป็นที่สุด.

ඊකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො දණ්ඩීසද්දො.

ทัณฑิศัพท์ เป็นปุงลิงค์ มีอีการันต์.

‘‘දණ්ඩී සි’’ ඉතීධ –

ในที่นี้ว่า “ทัณฑี สิ” –

‘‘අඝො රස්සමෙකවචනයොස්වපි චා’’ති රස්සත්තෙ සම්පත්තෙ එත්ථෙවාපිග්ගහණෙන සිස්මිං තදභාවෙ සිද්ධෙ නියමත්ථමාහ.

เมื่อจะมีการทำเสียงสั้น ด้วยสูตรว่า “อโฆ รัสสะเมกวจนโยสุปิ จา” ด้วยการมี อปิ ในที่นี้ แม้ว่าการไม่ทำเสียงสั้นใน สิ จะสำเร็จอยู่แล้ว ก็กล่าวไว้เพื่อต้องการจำกัดความ.

‘‘රස්ස’’න්ති වත්තමානෙ –

เมื่อคำว่า “รัสสะ” (เสียงสั้น) ยังคงตามมา –

150. න සිස්මිමනපුංසකානි.

๑๕๐. ไม่ (ทำเสียงสั้น) ใน สิ สำหรับลิงค์ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์.

සිස්මිං නපුංසකවජ්ජිතානි ලිඞ්ගානි න රස්සමාපජ්ජන්තෙති රස්සත්තාභාවො, සිලොපො. දණ්ඩී තිට්ඨති.

ในวิภัตติ สิ ลิงค์ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ ย่อมไม่ถึงความเป็นรัสสะ ดังนั้นจึงไม่มีการทำรัสสะ และมีการลบ สิ. (เช่น) ทัณฑี ติฏฐติ.

අනපුංසකානීති කිං? සුඛකාරි දානං.

บทว่า อนปุงสกานิ มีประโยชน์อย่างไร? (ตอบว่า เพื่อกันตัวอย่างเช่น) สุขการิ ทานํ.

එත්ථ ච –

และในที่นี้ –

විසදාවිසදාකාර-වොහාරොභයමුත්තකා;

පුමාදිජානනෙ හෙතු-භාවතො ලිඞ්ගමීරිතා.

(ศัพท์) ที่พ้นจากโวหารคืออาการที่ชัดเจนและไม่ชัดเจนทั้งสองอย่าง เพราะความเป็นเหตุให้รู้ถึงปุมลิงค์เป็นต้น ท่านจึงเรียกว่า ลิงค์.

යොලොපෙ දණ්ඩී තිට්ඨන්ති.

เมื่อโยลบไป ผู้มีไม้เท้าทั้งหลายย่อมยืนอยู่.

ඉතරත්‍ර ‘‘අඝො රස්ස’’මිච්චාදිනා රස්සත්තෙ කතෙ –

ในที่อื่น เมื่อมีการทำรัสสะด้วยสูตรว่า 'อโฆ รัสสะ' เป็นต้นแล้ว –

‘‘ඣතො, කතරස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'ฌโต, กตรัสสา' ตามมา.

151. යොනං [Pg.70] නො.

๑๕๑. โยทั้งหลาย เป็น โน.

සබ්බෙසං යොනං සාලපනානං ඣතො කතරස්සා පරෙසං නොඉච්චාදෙසො හොති. දණ්ඩිනො තිට්ඨන්ති.

โยวิภัตติทั้งหลายทั้งหมดพร้อมทั้งอาลปนะ ที่อยู่หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ฌะ และไม่ได้เป็นกตรัสสะ ย่อมมีอาเทศเป็น โน. (เช่น) ทัณฑิโน ติฏฐันติ.

කතරස්සාති කිං? අග්ගයො.

บทว่า กตรัสสา มีประโยชน์อย่างไร? (ตอบว่า เพื่อกันตัวอย่างเช่น) อัคคโย.

අධිකාරං විනා ‘‘යොනං,නො’’ති යොගවිභාගතො;

ක්වචි අකතරස්සාපි,නො සාරමතිනො යථා.

เพราะการแยกสูตรว่า 'โยนํ, โน' โดยไม่ต้องมีบทตามมา ในบางแห่ง แม้ศัพท์ที่ไม่ได้เป็นกตรัสสะ ก็มีการอาเทศเป็น โน ได้บ้าง เช่น สารมติโน.

ආලපනෙ ‘‘ගෙ’’ති වත්තතෙ.

ในอาลปนะ บทว่า 'เค' ตามมา.

152. ඣලපා රස්සං.

๑๕๒. ฌะ ละ ปะ ทั้งหลาย เป็นรัสสะ.

ඣලපඉච්චෙතෙ රස්සමාපජ්ජන්තෙ ගෙ පරෙ. භො දණ්ඩි.

ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ฌะ ละ ปะ เหล่านี้ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ เมื่อมี เค วิภัตติเบื้องหลัง. (เช่น) โภ ทัณฑิ.

‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනාව සිද්ධෙපි රස්සත්තෙ පුනාරම්භො නියමත්ථො, තෙන ‘‘භො ගො’’තිආදීසු න භවති. දණ්ඩී දණ්ඩිනො.

แม้เมื่อการทำรัสสะสำเร็จแล้วด้วยสูตรว่า 'อโฆ รัสสะ' เป็นต้น การเริ่มสูตรใหม่ก็เพื่อต้องการจำกัดความ เพราะเหตุนั้น ในคำว่า 'โภ โค' เป็นต้น จึงไม่มีการทำรัสสะ. (เช่น) ทัณฑี, ทัณฑิโน.

දුතියායං රස්සත්තෙ කතෙ ‘‘අ’’මිති වත්තතෙ, ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

ในทุติยาวิภัตติ เมื่อมีการทำรัสสะแล้ว บทว่า 'อํ' ตามมา และบทว่า 'วา' จากสูตรว่า 'ฆปโต สฺมึ ยํ วา' ตามมาด้วยวิธีมัณฑูกคติ (กบกระโดด).

153. නං ඣතො කතරස්සා.

๑๕๓. อัง เป็น นัง หลัง ฌะ ที่ไม่ได้เป็นกตรัสสะ.

ඣතො කතරස්සා පරස්ස අංවචනස්ස නං හොති වා. දණ්ඩිනං දණ්ඩිං, දණ්ඩී දණ්ඩිනො, දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි දණ්ඩීභි, දණ්ඩිනො දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං.

อังวิภัตติที่อยู่หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ฌะ และไม่ได้เป็นกตรัสสะ ย่อมเป็น นัง บ้าง. (เช่น) ทัณฑินํ, ทัณฑึ, ทัณฑี, ทัณฑิโน, ทัณฑินา, ทัณฑีหิ, ทัณฑีภิ, ทัณฑิโน, ทัณฑิสฺส, ทัณฑีนํ.

‘‘ඣලතො චා’’ති නා. දණ්ඩිනා දණ්ඩිස්මා දණ්ඩිම්හා, දණ්ඩීහි දණ්ඩීභි, දණ්ඩිනො දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං.

ด้วยสูตรว่า 'ฌลโต จ' มีการอาเทศเป็น นา. (เช่น) ทัณฑินา, ทัณฑิสฺมา, ทัณฑิมฺหา, ทัณฑีหิ, ทัณฑีภิ, ทัณฑิโน, ทัณฑิสฺส, ทัณฑีนํ.

‘‘ඣතො, කතරස්සා’’ති ච වත්තතෙ, පුරෙ විය ‘‘වා’’ති ච.

และบทว่า 'ฌโต, กตรัสสา' ตามมา และบทว่า 'วา' ก็ตามมาเหมือนก่อน.

154. ස්මිං [Pg.71] නි.

๑๕๔. สฺมิง เป็น นิ.

ඣතො කතරස්සා පරස්ස ස්මිංවචනස්ස නිඉච්චාදෙසො හොති වා. දණ්ඩිනි දණ්ඩිස්මිං දණ්ඩිම්හි, දණ්ඩීසු.

สฺมิงวิภัตติที่อยู่หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ฌะ และไม่ได้เป็นกตรัสสะ ย่อมมีอาเทศเป็น นิ บ้าง. (เช่น) ทัณฑินิ, ทัณฑิสฺมึ, ทัณฑิมฺหิ, ทัณฑีสุ.

එවමඤ්ඤානිපි –

แม้ศัพท์อื่น ๆ ก็เช่นกัน –

ධම්මී සඞ්ඝී ඤාණී හත්ථී, චක්කී පක්ඛී දාඨී රට්ඨී;

ඡත්තී මාලී වම්මී යොගී, භාගී භොගී කාමී සාමී.

ธัมมี (ผู้มีธรรม), สังฆี (ผู้มีหมู่), ญาณี (ผู้มีญาณ), หัตถี (ผู้มีมือ/ช้าง), จักกี (ผู้มีจักร), ปักขี (ผู้มีปีก/นก), ทาฐี (ผู้มีเขี้ยว), รัฏฐี (ผู้มีรัฐ); ฉัตตี (ผู้มีฉัตร), มาลี (ผู้มีมาลัย), วัมมี (ผู้มีเกราะ), โยคี (ผู้ประกอบ/โยคี), ภาคี (ผู้มีส่วน), โภคี (ผู้มีโภคะ), กามี (ผู้มีความใคร่), สามี (เจ้าของ/สามี).

ධජී ගණී සසී කුට්ඨී, ජටී යානී සුඛී සිඛී;

දන්තී මන්තී කරී චාගී, කුසලී මුසලී බලී.

ธชี (ผู้มีธง), คณี (ผู้มีคณะ), สสี (ผู้มีกระต่าย/พระจันทร์), กุฏฐี (ผู้มีโรคเรื้อน), ชฏี (ผู้มีชฎา), ยานี (ผู้มียาน), สุขี (ผู้มีความสุข), สิขี (ผู้มีหงอน/นกยูง); ทันตี (ผู้มีงา/ช้าง), มันตี (ผู้มีมนต์/มนตรี), กรี (ผู้มีมือ/ช้าง), จาคี (ผู้มีจาคะ), กุสลี (ผู้มีกุศล), มุสลี (ผู้มีสาก), พลี (ผู้มีกำลัง).

පාපකාරී සත්තුඝාතී, මාල්‍යකාරී දීඝජීවී;

ධම්මචාරී සීඝයායී, සීහනාදී භූමිසායී –

ปาปการี (ผู้ทำบาป), สัตตุฆาตี (ผู้ฆ่าศัตรู), มาลยการี (ผู้ทำมาลัย), ทีฆชีวี (ผู้มีชีวิตยืนยาว); ธัมมจารี (ผู้ประพฤติธรรม), สีฆยายี (ผู้ไปเร็ว), สีหนาที (ผู้บันลือสีหนาท), ภูมิสายี (ผู้สำเร็จการนอนบนพื้นดิน) –

ඉච්චාදීනි ඊකාරන්තනාමානි.

ศัพท์นามที่มีอีการันต์เป็นที่สุดมีเหล่านี้เป็นต้น.

ගාමණීසද්දස්ස තු සත්තමියං භෙදො.

ส่วนความต่างแห่งคามณีศัพท์ในสัตตมีวิภัตติ (มีอยู่).

ගාමණී, ගාමණී ගාමණිනො, භො ගාමණි, භොන්තො ගාමණී භොන්තො ගාමණිනො, ගාමණිනං ගාමණිං, ගාමණී ගාමණිනො.

คามณี, คามณี คามณิโน, โภ คามณิ, โภนโต คามณี โภนโต คามณิโน, คามณินัง คามณิง, คามณี คามณิโน.

සෙසං දණ්ඩීසමං. නිආදෙසාභාවොව විසෙසො. එවං සෙනානී සුධීප්පභුතයො.

ที่เหลือเหมือนกับทัณฑีศัพท์. ความพิเศษคือไม่มีการอาเทศเป็น นิ เท่านั้น. ศัพท์ว่า เสนานี สุธี เป็นต้น ก็เหมือนกัน.

ඊකාරන්තං.

จบอีการันต์.

උකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො භික්ඛුසද්දො.

ภิกขุศัพท์ เป็นปุงลิงค์ อุการันต์.

තථෙව භික්ඛුසද්දතො සි, සිලොපො. සො භික්ඛු.

เช่นนั้นแหละ จากภิกขุศัพท์ ลง สิ ลบ สิ. เป็น โส ภิกขุ.

බහුවචනෙ ‘‘ඝපතො ච යොනං ලොපො’’ති යොලොපො, ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. තෙ භික්ඛූ.

ในพหูพจน์ ลบโยด้วยสูตรว่า "ฆปโต จ โยนำ โลโป" และทำทีฆะด้วยสูตรว่า "โยสุ กะตะ" เป็นต้น. เป็น เต ภิกขู.

ලොපාභාවෙ ‘‘වා, යොන’’න්ති ච වත්තතෙ.

ในเมื่อไม่มีการลบ (สูตรว่า) "วา โยนำ" ก็ยังคงตามมา.

155. ලතො [Pg.72] වොකාරො ච.

๑๕๕. และอาเทศเป็น โว หลัง ล.

ලසඤ්ඤතො පරෙසං යොවචනානං වොකාරාදෙසො හොති වා. කාරග්ගහණෙන යොනං නො ච හොති. චසද්දග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං. අථ වා චග්ගහණං නොග්ගහණානුවත්තනත්ථං, තෙන ජන්තුසබ්බඤ්ඤූආදිතො යොනං නො ච හොති. වාසද්දො වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන –

หลัง ล สัญญา โยวิภัตติทั้งหลายมีการอาเทศเป็น โว บ้าง. ด้วยการรับเอา กา (ในสูตร) โยวิภัตติก็ไม่เป็น โน ด้วย. การรับเอา จ ศัพท์ เพื่อห้ามในบางแห่ง. อีกอย่างหนึ่ง การรับเอา จ ศัพท์ เพื่อให้ โน (ในสูตรก่อน) ตามมา, เพราะเหตุนั้น จากศัพท์ว่า ชันตุ สัพพัญญู เป็นต้น โยวิภัตติก็ไม่เป็น โน ด้วย. วา ศัพท์ มีความหมายว่า ววัตถิตวิภาสา. เพราะเหตุนั้น –

භික්ඛුප්පභුතිතො නිච්චං, වො යොනං හෙතුආදිතො;

විභාසා න ච වො නො ච, අමුප්පභුතිතො භවෙ.

จากศัพท์มีภิกขุเป็นต้น โยวิภัตติเป็น โว แน่นอน; จากศัพท์มีเหตุเป็นต้น เป็นวิภาสา; จากศัพท์มีอมุเป็นต้น ไม่เป็น โว และไม่เป็น โน.

‘‘අත්තං, අකතරස්සො’’ති ච වත්තතෙ.

(สูตรว่า) "อัตตัง อะกะตะรัสโส" ก็ยังคงตามมา.

156. වෙවොසු ලො ච.

๑๕๖. และ ล ใน เว และ โว.

වෙ වොඉච්චෙතෙසු ච පරෙසු අකතරස්සො ලො අත්තමාපජ්ජතෙ. භික්ඛවො, භො භික්ඛු, භවන්තො භික්ඛූ.

และเมื่อ เว และ โว เหล่านี้อยู่ข้างหลัง ล ที่ยังไม่ได้ทำรัสสะ ย่อมถึงความเป็น อะ. (เช่น) ภิกขะโว, โภ ภิกขุ, ภะวันโต ภิกขู.

ලොපාභාවෙ –

ในเมื่อไม่มีการลบ –

157. අකතරස්සා ලතො ය්වාලපනස්ස වෙවො.

๑๕๗. หลัง ล ที่ยังไม่ได้ทำรัสสะ โยวิภัตติในอาลปนะ เป็น เว และ โว.

අකතරස්සා ලතො පරස්ස ආලපනෙ විහිතස්ස යොඉච්චෙතස්ස වෙ වොආදෙසා හොන්ති. අත්තං. භවන්තො භික්ඛවෙ භික්ඛවො. ‘‘අං මො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති නිග්ගහීතං.

หลัง ล ที่ยังไม่ได้ทำรัสสะ โยวิภัตติที่ถูกบัญญัติไว้ในอาลปนะ ย่อมมีการอาเทศเป็น เว และ โว. (และ) เป็น อะ. (เช่น) ภะวันโต ภิกขะเว ภิกขะโว. (ด้วยสูตรว่า) "อัง โม นิคคะหีตัง ชะละเปหิ" (จึงเป็น) นิคคหิต.

භික්ඛුං, භික්ඛූ භික්ඛවො, භික්ඛුනා, භික්ඛූහි භික්ඛූභි භික්ඛුහි භික්ඛුභි, භික්ඛුනො භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං [Pg.73] භික්ඛුනං, භික්ඛුනා භික්ඛුස්මා භික්ඛුම්හා, භික්ඛූහි භික්ඛූභි භික්ඛුහි භික්ඛුභි, භික්ඛුනො භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං භික්ඛුනං, භික්ඛුම්හි භික්ඛුස්මිං, භික්ඛූසු භික්ඛුසු.

ภิกขุํ, ภิกขู ภิกขะโว, ภิกขุนา, ภิกขูหิ ภิกขูภิ ภิกขุหิ ภิกขุภิ, ภิกขุโน ภิกขุสสะ, ภิกขูนัง ภิกขุนัง, ภิกขุนา ภิกขุสมา ภิกขุมหา, ภิกขูหิ ภิกขูภิ ภิกขุหิ ภิกขุภิ, ภิกขุโน ภิกขุสสะ, ภิกขูนัง ภิกขุนัง, ภิกขุมหิ ภิกขุสมิง, ภิกขูสุ ภิกขุสุ.

එවං සෙතු කෙතු රාහු භානු පඞ්ගු උච්ඡු වෙළු මච්චු සින්ධු බන්ධු නෙරු මෙරු සත්තු කාරු හෙතු ජන්තු රුරු පටු ඉච්චාදයො.

อย่างนี้ ศัพท์ว่า เสตุ เกตุ ราหุ ภาณุ ปังคุ อุจฉุ เวฬุ มัจจุ สินธุ พันธุ เนรุ เมรุ สัตตุ การุ เหตุ ชันตุ รุรุ ปะฏุ เป็นต้น.

හෙතුජන්තුසද්දානං පඨමාදුතියාසු විසෙසො.

ศัพท์ เหตุ และ ชันตุ มีความพิเศษในปฐมาและทุติยาวิภัตติ.

හෙතු, හෙතූ හෙතවො හෙතුයො, භො හෙතු, භොන්තො හෙතූ හෙතවෙ හෙතවො, හෙතුං, හෙතූ හෙතවො හෙතුයො. සෙසං භික්ඛුසමං.

เหตุ, เหตุู เหตุะโว เหตุะโย, โภ เหตุ, ภะวันโต เหตุู เหตุะเว เหตุะโว, เหตุํ, เหตุู เหตุะโว เหตุะโย. ที่เหลือเหมือนกับ ภิกขุ.

ජන්තු, ජන්තූ ජන්තවො. කාරග්ගහණෙන යොනං නො ච හොති. ජන්තුනො ජන්තුයො, භො ජන්තු, ජන්තූ ජන්තවෙ ජන්තවො, ජන්තුං, ජන්තූ ජන්තවො ජන්තුනො ජන්තුයො ඉච්චාදි.

ชันตุ, ชันตู ชันตะโว. ด้วยการรับเอา กา (ในสูตร) โยวิภัตติก็ไม่เป็น โน ด้วย. ชันตุโน ชันตุโย, โภ ชันตุ, ชันตู ชันตะเว ชันตะโว, ชันตุํ, ชันตู ชันตะโว ชันตุโน ชันตุโย เป็นต้น.

සත්ථුසද්දස්ස භෙදො. ‘‘සත්ථු සි’’ඉතීධ –

ความต่างแห่งสัตถุศัพท์. ในที่นี้ (สูตรว่า) "สัตถุ สิ" –

‘‘අන්තො’’ති වත්තතෙ.

(สูตรว่า) "อันโต" ยังคงตามมา.

158. සත්ථුපිතාදීනමා සිස්මිං සිලොපො ච.

๑๕๘. อา (เป็นที่สุด) แห่งศัพท์ สัตถุ ปิตุ เป็นต้น ในสิวิภัตติ และลบสิ.

සත්ථු පිතු මාතු භාතු ධීතු කත්තුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ආත්තමාපජ්ජතෙ සිස්මිං, සිලොපො ච හොති. සත්ථා.

อันตะ (พยางค์สุดท้าย) แห่งศัพท์ สัตถุ ปิตุ มาตุ ภาตุ ธีตุ กัตตุ เป็นต้น อย่างนี้ ย่อมถึงความเป็น อา ในสิวิภัตติ และมีการลบสิ. (เช่น) สัตถา.

‘‘සත්ථු පිතාදීන’’න්ති අධිකාරො.

(สูตรว่า) "สัตถุ ปิตาทีนัง" เป็นสิทธิ.

159. අඤ්ඤෙස්වාරත්තං[Pg.74].

๑๕๙. ในวิภัตติอื่น (นอกจากสิ) มีการอาเทศเป็น อาร.

සත්ථු පිතාදීනමන්තො සිවචනතො අඤ්ඤෙසු වචනෙසු ආරත්තමාපජ්ජතෙ. ආරත්තමිතිභාවනිද්දෙසෙන කත්ථචි අනියමං දස්සෙති.

อันตะแห่งศัพท์ สัตถุ ปิตุ เป็นต้น ในวิภัตติอื่นจากสิวิภัตติ ย่อมถึงความเป็น อาร. ด้วยการระบุภาวะว่า อาร ย่อมแสดงความไม่แน่นอนในบางแห่ง.

ආරග්ගහණමනුවත්තතෙ.

บทว่า อาร ยังตามไป.

160. තතො යොනමො තු.

๑๖๐. เบื้องหลังแต่นั้น โยวิภัตติทั้งหลายเป็น โอ.

තතො ආරාදෙසතො සබ්බෙසං යොනං ඔකාරාදෙසො හොති.

เบื้องหลังจากการอาเทศเป็น อาร นั้น มีการอาเทศเป็น โอการแห่งโยวิภัตติทั้งปวง.

තුග්ගහණෙන අඤ්ඤෙහිපි චතුඋභනදීගවාදීහි යොනමොකාරො හොති, සරලොපාදි. සත්ථාරො.

ด้วยการรับเอาศัพท์ว่า ตุ แม้จากศัพท์อื่น คือ จตุ อุภะ นที โค เป็นต้น โยวิภัตติก็เป็น โอ มีการลบสระเป็นต้น (เช่น) สัตถาโร.

ආලපනෙ ‘‘අකාරපිතාද්‍යන්තානමා’’ති ආත්තං. ‘‘ගෙ රස්ස’’න්ති අධිකිච්ච ‘‘ආකාරො වා’’ති විකප්පෙන රස්සත්තං, වලොපො. භො සත්ථ භො සත්ථා, භවන්තො සත්ථාරො, සත්ථාරං, සත්ථාරෙ සත්ථාරො.

ในอาลปนะ อักษรที่สุดเป็น อา ด้วยสูตรว่า "อะการะปิตาทิยันตานัง อา". อ้างถึงสูตรว่า "เค รัสสัง" แล้วทำรัสสะโดยวิกัปด้วยสูตรว่า "อาการะ วา" และลบ วะ. (เช่น) โภ สัตถะ โภ สัตถา, ภะวันโต สัตถาโร, สัตถารัง, สัตถาเร สัตถาโร.

‘‘තතො’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า ตโต ยังตามไป.

161. නා ආ.

๑๖๑. นาวิภัตติเป็น อา.

තතො ආරාදෙසතො නාවචනස්ස ආකාරාදෙසො හොති. සත්ථාරා, සත්ථුනාති ආරත්තමිතිභාවනිද්දෙසෙන සිද්ධං. සත්ථාරෙහි සත්ථාරෙභි.

เบื้องหลังจากการอาเทศเป็น อาร นั้น มีการอาเทศเป็น อาการแห่งนาวิภัตติ. คำว่า สัตถารา, สัตถุนา สำเร็จได้ด้วยการระบุภาวะว่า อารัตตะ. สัตถาเรหิ, สัตถาเรภิ.

‘‘වා නංම්හී’’ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า วา จากสูตรว่า "วา นังมหิ" ยังตามไป.

162. උ [Pg.75] සස්මිං සලොපො ච.

๑๖๒. เป็น อุ ในสวิภัตติ และลบ ส.

සත්ථු පිතුඉච්චෙවමාදීනමන්තස්ස උත්තං හොති වා සස්මිං, සලොපො ච හොති. ආරාදෙසාපවාදොයං. සත්ථු, අඤ්ඤත්ථ භාවනිද්දෙසෙනාරාභාවො. සත්ථුස්ස සත්ථුනො.

อักษรที่สุดของศัพท์มี สัตถุ ปิตุ เป็นต้น เป็น อุ โดยวิกัปในสวิภัตติ และมีการลบ ส. นี้เป็นข้อยกเว้นของการอาเทศเป็น อาร. สัตถุ, ในที่อื่นไม่มีการอาเทศเป็น อาร ด้วยการระบุภาวะ. สัตถุสสะ, สัตถุโน.

‘‘ආරත්ත’’න්ති වත්තතෙ.

บทว่า อารัตตัง ยังตามไป.

163. වා නංම්හි.

๑๖๓. เป็น อาร โดยวิกัปในนังวิภัตติ.

සත්ථු පිතුආදීනමන්තො ආරත්තමාපජ්ජතෙ වා නංම්හි විභත්තිම්හි. සත්ථාරානං.

อักษรที่สุดของศัพท์มี สัตถุ ปิตุ เป็นต้น ย่อมถึงความเป็น อารัตตะ โดยวิกัปในนังวิภัตติ. สัตถารานัง.

ආරාභාවෙ ‘‘වා නංම්හී’’ති වත්තතෙ.

ในเมื่อไม่มีการอาเทศเป็น อาร บทว่า วา นังมหิ ยังตามไป.

164. සත්ථුනත්තඤ්ච.

๑๖๔. และเป็น อัตตะ แห่งสัตถุศัพท์.

සත්ථුසද්දන්තස්ස, පිතාදීනමන්තස්ස ච අත්තං හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි, පුන සත්ථුග්ගහණං සත්ථුනො නිච්චවිධානත්ථං. සත්ථානං.

อักษรที่สุดของสัตถุศัพท์ และอักษรที่สุดของศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น เป็น อัตตะ โดยวิกัปในนังวิภัตติ, การระบุสัตถุศัพท์อีกครั้ง เพื่อต้องการให้เป็นกฎที่แน่นอนสำหรับสัตถุศัพท์. สัตถานัง.

‘‘අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතාදීහි ස්මා නාවා’’ති ස්මාවචනස්සනාභාවො. සත්ථාරා, සත්ථාරෙහි සත්ථාරෙභි, සත්ථු සත්ථුනො සත්ථුස්ස, සත්ථාරානං සත්ථානං.

ด้วยสูตรว่า "อัมหะตุมหันตุราชะพรัหมัตตะสะขะสัตถุปิตาทีหิ สมา นาวา" มีการอาเทศสมาวิภัตติเป็น นา. สัตถารา, สัตถาเรหิ สัตถาเรภิ, สัตถุ สัตถุโน สัตถุสสะ, สัตถารานัง สัตถานัง.

‘‘ආරතො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า อารโต ยังตามไป.

165. තතො ස්මිමි.

๑๖๕. เบื้องหลังแต่นั้น ในสมิงวิภัตติ.

තතො ආරාදෙසතො ස්මිංවචනස්ස ඉකාරාදෙසො හොති. පුන තතොග්ගහණෙන අඤ්ඤස්මාපි ස්මිංවචනස්ස ඉකාරො. යථා – භුවි, දිවි.

เบื้องหลังจากการอาเทศเป็น อาร นั้น มีการอาเทศสมิงวิภัตติเป็น อิการ. ด้วยการระบุบทว่า ตโต อีกครั้งหนึ่ง จึงมีการอาเทศสมิงวิภัตติเป็น อิ แม้จากศัพท์อื่น. เช่น ภูวิ, ทิวิ.

166. ආරො [Pg.76] රස්සමිකාරෙ.

๑๖๖. อาร เป็นรัสสะ เมื่อมี อิการอยู่เบื้องหลัง.

ආරාදෙසො රස්සමාපජ්ජතෙ ඉකාරෙ පරෙ, සත්ථරි, සත්ථාරෙසු.

การอาเทศเป็น อาร ย่อมถึงความเป็นรัสสะ เมื่อมี อิการอยู่เบื้องหลัง. สัตถะริ, สัตถาเรสุ.

එවං කත්තා, කත්තාරො, භො කත්ත භො කත්තා, භවන්තො කත්තාරො, කත්තාරං, කත්තාරෙ කත්තාරො, කත්තාරා, කත්තාරෙහි කත්තාරෙභි. ‘‘උ සස්මිං සලොපො චා’’ති උත්තං, සලොපො ච. කත්තු කත්තුනො කත්තුස්ස, කත්තාරානං කත්තානං කත්තූනං කත්තුනං, කත්තාරා, කත්තාරෙහි කත්තාරෙභි, කත්තු කත්තුනො කත්තුස්ස, කත්තාරානං කත්තානං කත්තූනං කත්තුනං, කත්තරි, කත්තාරෙසු, ආරාභාවෙ කත්තූසු කත්තුසු.

กัตตุศัพท์ ก็แจกอย่างนี้ คือ กัตตา, กัตตาโร, โภ กัตตะ โภ กัตตา, ภะวันโต กัตตาโร, กัตตารัง, กัตตาเร กัตตาโร, กัตตารา, กัตตาเรหิ กัตตาเรภิ. ด้วยสูตรว่า "อุ สัสมิง สะโลโป จะ" จึงเป็น อุ และลบ ส. กัตตุ กัตตุโน กัตตุสสะ, กัตตารานัง กัตตานัง กัตตูนัง กัตตุนัง, กัตตารา, กัตตาเรหิ กัตตาเรภิ, กัตตุ กัตตุโน กัตตุสสะ, กัตตารานัง กัตตานัง กัตตูนัง กัตตุนัง, กัตตะริ, กัตตาเรสุ, ในเมื่อไม่มีการอาเทศเป็น อาร เป็น กัตตูสุ, กัตตุสุ.

එවං –

ศัพท์เหล่านี้ก็แจกอย่างนี้ –

භත්තු වත්තු නෙතු සොතු, ඤාතු ජෙතු ඡෙත්තු භෙත්තු. දාතු ධාතු නත්තු බොද්ධු, විඤ්ඤාපෙතු ආදයොපි.

ภัตตุ, วัตตุ, เนตุ, โสตุ, ญาตุ, เชตุ, เฉตตุ, เภตตุ, ทาตุ, ธาตุ, นัตตุ, โพทธุ, วิญญาเปตุ เป็นต้น.

‘‘උ සස්මිං සලොපො චා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "อุ สัสมิง สะโลโป จะ" ยังตามไป.

167. සකමන්ධාතාදීනඤ්ච.

๑๖๗. และของศัพท์มี สะกะมันธาตุ เป็นต้น.

සකමන්ධාතුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ච උත්තමාපජ්ජතෙ සස්මිං, සලොපො ච, නිච්චං පුනබ්බිධානා. සකමන්ධාතු විය අස්ස රාජිනො විභවො, සෙසං සමං. එවං මහාමන්ධාතුප්පභුතයො.

อักษรที่สุดของศัพท์มี สะกะมันธาตุ เป็นต้น ย่อมถึงความเป็น อุ ในสวิภัตติ และลบ ส เป็นนิตย์ เพราะการบัญญัติซ้ำ. ความรุ่งเรืองของพระราชาพระองค์นี้เหมือนของพระเจ้าสะกะมันธาตุ, ที่เหลือเหมือนกัน. ศัพท์มี มะหามันธาตุ เป็นต้น ก็แจกอย่างนี้.

පිතුසද්දස්ස භෙදො. සිම්හි ආත්තං, සිලොපො, පිතා.

วิธีแจกปิตุศัพท์. ในสิวิภัตติ เป็น อา, ลบ สิ, เป็น ปิตา.

යොම්හි ‘‘ආරො, රස්ස’’න්ති ච වත්තතෙ.

ในโยวิภัตติ บทว่า อาโร และ รัสสะ ย่อมตามไป.

168. පිතාදීනමසිම්හි[Pg.77].

๑๖๘. แห่งศัพท์ทั้งหลายมีปิตุเป็นต้น ในอสิวิภัตติ.

පිතාදීනමාරාදෙසො රස්සමාපජ්ජතෙ අසිම්හි විභත්තිම්හි. සිස්මිං ආරාදෙසාභාවෙපි අසිම්හීති අධිකවචනමත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන තොආදිම්හි පිතාදීනමිකාරො ච. යථා – පිතිතො, මාතිතො, භාතිතො, ධීතිතො, පිතිපක්ඛො, මාතිපක්ඛොති.

การอาเทศเป็น อาระ แห่งศัพท์ทั้งหลายมีปิตุเป็นต้น ย่อมถึงความเป็นรัสสะ ในอสิวิภัตติ. แม้เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น อาระ ในสิวิภัตติ การกล่าวคำว่า อสิมหิ เพิ่มเติม ก็เพื่อต้องการให้รู้เนื้อความอื่น ด้วยเหตุนั้น จึงมีการอาเทศเป็น อิ แห่งศัพท์มีปิตุเป็นต้น ในเพราะโตปัจจัยเป็นต้นด้วย. เช่น ปิติโต, มาติโต, ภาติโต, ธีติโต, ปิติปักโข, มาติปักโข.

පිතරො, සෙසං කත්තුසමං. භො පිත භො පිතා, භවන්තො පිතරො, පිතරං, පිතරෙ පිතරො, පිතරා පිතුනා, පිතරෙහි පිතරෙභි. භාවනිද්දෙසෙන ආරාදෙසාභාවෙ පිතූහි පිතූභි පිතුහි පිතුභි, පිතු පිතුනො පිතුස්ස, පිතරානං පිතානං පිතූනං, දීඝාභාවෙ පිතුනං වා, පිතරා, පිතරෙහි පිතරෙභි පිතූහි පිතූභි පිතුහි පිතුභි, පිතු පිතුනො පිතුස්ස, පිතරානං පිතානං පිතූනං පිතුනං, පිතරි, පිතරෙසු පිතූසු පිතුසු.

ปิตะโร, ส่วนที่เหลือเหมือนกับกัตตุศัพท์. โภ ปิตะ, โภ ปิตา, ภะวันโต ปิตะโร, ปิตะรัง, ปิตะเร, ปิตะโร, ปิตะรา, ปิตุนา, ปิตะเรหิ, ปิตะเรภิ. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น อาระ ด้วยการระบุภาวะ เป็น ปิตูหิ, ปิตูภิ, ปิตุหิ, ปิตุภิ, ปิตุ, ปิตุโน, ปิตุสสะ, ปิตะรานัง, ปิตานัง, ปิตูนัง, หรือเมื่อไม่มีทีฆะ เป็น ปิตุนัง, ปิตะรา, ปิตะเรหิ, ปิตะเรภิ, ปิตูหิ, ปิตูภิ, ปิตุหิ, ปิตุภิ, ปิตุ, ปิตุโน, ปิตุสสะ, ปิตะรานัง, ปิตานัง, ปิตูนัง, ปิตุนัง, ปิตะริ, ปิตะเรสุ, ปิตูสุ, ปิตุสุ.

එවං භාතා, භාතරො ඉච්චාදි.

ในทำนองเดียวกัน ภาตา, ภาตะโร เป็นต้น.

උකාරන්තං.

จบอุการันต์.

ඌකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො අභිභූසද්දො.

อภิภูศัพท์ อูการันต์ เป็นปุงลิงค์.

තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො. සො අභිභූ, යොලොපෙ කතෙ තෙ අභිභූ.

การลงวิภัตติมีสิเป็นต้นและการลบสิ ก็มีเช่นนั้นเหมือนกัน. โส อภิภู, เมื่อลบโยวิภัตติแล้ว เป็น เต อภิภู.

‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනා රස්සත්තං, වොකාරො. කතරස්සත්තා අත්තාභාවො. අභිභුවො, භො අභිභු, භවන්තො අභිභූ අභිභුවො.

มีการทำเป็นรัสสะด้วยสูตรว่า 'อโฆ รัสสะ' เป็นต้น และมีการอาเทศเป็น โว. เมื่อทำเป็นรัสสะแล้ว จึงไม่มีการอาเทศเป็น อา. อภิภุโว, โภ อภิภุ, ภะวันโต อภิภู, อภิภุโว.

කතරස්සත්තා වෙආදෙසො න හොති. සෙසං භික්ඛුසද්දසමං, රස්සත්තමෙව විසෙසො. අභිභුං, අභිභූ අභිභුවො[Pg.78], අභිභුනා, අභිභූහි අභිභූභි, අභිභුනො අභිභුස්ස, අභිභූනං ඉච්චාදි.

เมื่อทำเป็นรัสสะแล้ว จึงไม่มีการอาเทศเป็น เว. ส่วนที่เหลือเหมือนกับภิกขุศัพท์ มีข้อพิเศษเพียงการทำเป็นรัสสะเท่านั้น. อภิภุง, อภิภู, อภิภุโว, อภิภุนา, อภิภูหิ, อภิภูภิ, อภิภุโน, อภิภุสสะ, อภิภูนัง เป็นต้น.

එවං සයම්භූ, වෙස්සභූ, පරාභිභූ, සහභූආදයො. සහභූසද්දස්ස යොනං නොආදෙසොව විසෙසො. සහභූ, සහභූ සහභුවො සහභුනො ඉච්චාදි.

ในทำนองเดียวกัน สยัมภู, เวสสภู, ปราภิภู, สหภู เป็นต้น. สำหรับสหภูศัพท์ มีข้อพิเศษคือการอาเทศโยเป็น โน เท่านั้น. สหภู, สหภู, สหภุโว, สหภุโน เป็นต้น.

තථා සබ්බඤ්ඤූසද්දස්ස යොස්වෙව විසෙසො. සො සබ්බඤ්ඤූ තෙ සබ්බඤ්ඤූ, යොලොපාභාවෙ රස්සත්තං, ‘‘ලතො වොකාරො චා’’ති එත්ථ කාරග්ගහණෙන යොනං නොආදෙසො. වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා න ච වොකාරො. සබ්බඤ්ඤුනො, භො සබ්බඤ්ඤු, භොන්තො සබ්බඤ්ඤූ සබ්බඤ්ඤුනො, සබ්බඤ්ඤුං, සබ්බඤ්ඤූ සබ්බඤ්ඤුනො ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกัน สำหรับสัพพัญญูศัพท์ มีข้อพิเศษในโยวิภัตติทั้งหลายเท่านั้น. โส สัพพัญญู, เต สัพพัญญู. เมื่อไม่มีการลบโยวิภัตติ ก็มีการทำเป็นรัสสะ, ด้วยการถือเอา กะ อักษร ในสูตรว่า 'ลโต โวกาโร จ' จึงมีการอาเทศโยเป็น โน. และเพราะ วา ศัพท์ ในสูตรที่ตามมาเป็นววัตถิตวิภาสา จึงไม่มีการอาเทศเป็น โว. สัพพัญญุโน, โภ สัพพัญญุ, ภนโต สัพพัญญู, สัพพัญญุโน, สัพพัญญุง, สัพพัญญู, สัพพัญญุโน เป็นต้น.

එවං මග්ගඤ්ඤූ ධම්මඤ්ඤූ අත්ථඤ්ඤූ කාලඤ්ඤූ රත්තඤ්ඤූ මත්තඤ්ඤූ කතඤ්ඤූ තථඤ්ඤූ විඤ්ඤූ විදූ වෙදගූ පාරගූ ඉච්චාදයො.

ในทำนองเดียวกัน มัคคัญญู, ธัมมัญญู, อัตถัญญู, กาลัญญู, รัตตัญญู, มัตตัญญู, กตัญญู, ตถัญญู, วิญญู, วิทู, เวทคู, ปารคู เป็นต้น.

ඌකාරන්තං.

จบอูการันต์.

එකාරන්තො අප්පසිද්ධො.

เอการันต์ ไม่ปรากฏ.

ඔකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො ගොසද්දො.

โกศัพท์ โอการันต์ เป็นปุงลิงค์.

තතො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, ගො ගච්ඡති.

ลำดับนั้น มีการลงวิภัตติมีสิเป็นต้นและการลบสิ. โค คัจฉะติ.

‘‘ගාව සෙ’’ති ඉතො ‘‘ගො’’ති අධිකාරො, ‘‘ආවා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'โค' และ 'อาวา' ย่อมตามมาจากสูตรว่า 'คาวะ เส'.

169. යොසු ච.

๑๖๙. และในเพราะโยวิภัตติทั้งหลาย.

ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස ආවාදෙසො හොති යොසු. චසද්දෙන නා ස්මා ස්මිංසුඉච්චෙතෙසු ච. ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුග්ගහණෙන යොනමොකාරො, සරලොපාදි. ගාවො තිට්ඨන්ති.

มีการอาเทศ โอ อักษร แห่ง โค ศัพท์นี้ เป็น อาวา ในเพราะโยวิภัตติทั้งหลาย. ด้วย จ ศัพท์ จึงมีการอาเทศในเพราะ นา, สมา, สมิง และ สุ วิภัตติเหล่านี้ด้วย. ในสูตรว่า 'ตโต โยนะโม ตุ' ด้วยการถือเอา ตุ ศัพท์ จึงมีการอาเทศ โย เป็น โอ, มีการลบสระเป็นต้น. คาโว ติฏฐันติ.

170. අවංම්හි [Pg.79] ච.

๑๗๐. และในเพราะอังวิภัตติ.

ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස ආව අවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. සෙද්දෙන යො නා ස ස්මාස්මිංසුඉච්චෙතෙසු ච අවාදෙසො හොති. ගවො ගච්ඡන්ති, හෙ ගො, හෙ ගාවො හෙ ගවො.

มีการอาเทศ โอ อักษร แห่ง โค ศัพท์นี้ เป็น อาวะ และ อะวะ ในเพราะอังวิภัตติ. ด้วย เส ศัพท์ จึงมีการอาเทศเป็น อะวะ ในเพราะ โย, นา, สะ, สมา, สมิง และ สุ วิภัตติเหล่านี้ด้วย. คะโว คัจฉะติ, เห โค, เห คาโว, เห คะโว.

දුතියායං ‘‘අංම්හී’’ති වත්තතෙ.

ในทุติยาวิภัตติ บทว่า 'อัมหิ' ย่อมตามไป.

171. ආවස්සු වා.

๑๗๑. อาวัสสุ วา (ชื่อสูตร).

ආවඉච්චෙතස්ස ගාවාදෙසස්ස අන්තසරස්ස උකාරාදෙසො හොති වා අංම්හි විභත්තිම්හි. ආවස්ස අ ආව, තස්ස ආවසද්දන්තස්ස. ‘‘අංමො’’තිආදිනා නිග්ගහීතං. ගාවුං ගාවං ගවං, ගාවො ගවො.

มีการอาเทศสระที่สุดแห่งการอาเทศเป็น อาวะ (คือ กาวะ) เป็น อุ บ้าง ในเพราะอังวิภัตติ. บทว่า อาวัสสะ คือ อะ + อาวะ หมายถึงศัพท์ที่มี อาวะ เป็นที่สุด. มีการลงนิคคหิตด้วยสูตรว่า 'อัมโม' เป็นต้น. คาวุง, คาวัง, คะวัง, คาโว, คะโว.

‘‘ගොණ, වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'โคณะ' และ 'วา' ย่อมตามไป.

172. සුහිනාසු ච.

๑๗๒. และในเพราะ สุ, หิ, นา วิภัตติ.

සු හි නාඉච්චෙතෙසු සබ්බස්ස ගොසද්දස්ස ගොණාදෙසො හොති වා. චසද්දෙන සෙසෙසු ච. ගොණො, ගොණා, හෙ ගොණ හෙ ගොණා, ගොණං, ගොණෙ, ගොණෙන, ගොණෙහි ගොණෙභි, ගොණස්ස.

มีการอาเทศ โค ศัพท์ทั้งปวง เป็น โคณะ บ้าง ในเพราะ สุ, หิ, นา วิภัตติเหล่านี้. ด้วย จ ศัพท์ จึงมีการอาเทศในวิภัตติที่เหลือด้วย. โคโณ, โคณา, เห โคณะ, เห โคณา, โคณัง, โคเณ, โคเณนะ, โคเณหิ, โคเณภิ, โคณัสสะ.

173. ගොණ නංම්හි වා.

๑๗๓. โกณะ นังมหิ วา (ชื่อสูตร).

සබ්බස්ස ගොසද්දස්ස ගොණාදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. ගොණානං, ගොණා ගොණස්මා ගොණම්හා, ගොණෙහි ගොණෙභි, ගොණස්ස, ගොණානං, ගොණෙ ගොණස්මිං ගොණම්හි, ගොණෙසු.

มีการอาเทศ โค ศัพท์ทั้งปวง เป็น โคณะ บ้าง ในเพราะนังวิภัตติ. โคณานัง, โคณา, โคณัสมา, โคณัมหา, โคเณหิ, โคเณภิ, โคณัสสะ, โคณานัง, โคเณ, โคณัสมิง, โคณัมหิ, โคเณสุ.

ගොණාදෙසාභාවෙ ගාවෙන ගවෙන, ගොහි ගොභි.

เมื่อไม่มีการอาเทศเป็นโคณะ เป็น คาวเวนะ คเวนะ, โคหิ โคภิ.

174. ගාව [Pg.80] සෙ.

๑๗๔. คาวะ เส.

‘‘ගො ආව සෙ’’ඉති තිපදමිදං. ගොස්ස ඔ ගො, ගොසද්දොකාරස්ස ආවාදෙසො හොති සෙ විභත්තිම්හි. ගාවස්ස ගවස්ස.

‘คาวะ เส’ นี้เป็นสามบท. โอ แห่ง โค ศัพท์ มีการอาเทศเป็น อาวะ ในเพราะ เส วิภัตติ. เป็น คาวัสสะ ควัสสะ.

නංම්හි ‘‘ගො, අවා’’ති ච වත්තතෙ.

ในเพราะ นัง วิภัตติ บทว่า ‘โค, อาวะ’ ย่อมตามไป.

175. තතො නමං පතිම්හාලුත්තෙ ච සමාසෙ.

๑๗๕. ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเส.

තතො ගොසද්දතො පරස්ස නංවචනස්ස අංආදෙසො හොති, ගොසද්දොකාරස්ස අවාදෙසො ච පතිම්හි පරෙ අලුත්තෙ ච සමාසෙ. චසද්දෙන අසමාසෙපි අං අවාදෙසා. ගවංපතිස්ස ථෙරස්ස, ගවං.

เบื้องหลังแต่นั้น มีการอาเทศเป็น อัง แห่ง นัง วจนะ ที่อยู่หลัง โค ศัพท์ และมีการอาเทศเป็น อวะ แห่ง โอการะ ของ โค ศัพท์ ในเพราะ ปติ ศัพท์ เบื้องหลัง และในสมาสที่ไม่มีการลบวิภัตติ. ด้วย จ ศัพท์ แม้ในอสมาส ก็มีการอาเทศเป็น อัง และ อวะ. (ตัวอย่าง) แห่งพระเถระชื่อ ควัมปติ, ควัม.

‘‘සුහිනාසු චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන නංම්හි ගුආදෙසො. ‘‘නො ච ද්වාදිතො නංම්හී’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන නකාරාගමො ච. ගුන්නංගොනං වා.

ในบทว่า ‘สุหินาสุ จ’ นี้ ด้วย จ ศัพท์ มีการอาเทศเป็น คุ ในเพราะ นัง วิภัตติ. ในสูตรว่า ‘โน จ ทฺวาทิโต นมฺหิ’ ด้วย จ ศัพท์ มีการลง น อาคม. เป็น คุนฺนํ หรือ โคนํ.

ගාවා ගාවම්හා ගාවස්මා ගවා ගවම්හා ගවස්මා, ගොහි ගොභි, ගාවස්ස ගවස්ස, ගවං ගුන්නං ගොනං, ගාවෙ ගාවම්හි ගාවස්මිං ගවෙ ගවම්හි ගවස්මිං, ගාවෙසු ගවෙසු ගොසු.

คาวา คาวมฺหา คาวสฺมา ควา ควมฺหา ควสฺมา, โคหิ โคภิ, คาวสฺส ควสฺส, ควมํ คุนฺนํ โคนํ, คาเว คาวมฺหิ คาวสฺมึ คเว ควมฺหิ ควสฺมึ, คาเวสุ คเวสุ โคสุ.

ඔකාරන්තං.

โอการันต์.

පුරිසො ගුණවා රාජා, සා’ග්ගි දණ්ඩී ච භික්ඛු ච;

සත්ථා’භිභූ ච සබ්බඤ්ඤූ, ගොති පුල්ලිඞ්ගසඞ්ගහො.

ปุริสะ, คุณวา, ราชา, ส (ต), อัคคิ, ทัณฑี, ภิกขุ, สัตถา, อภิภู, สัพพัญญู และ โค เหล่านี้ เป็นการรวบรวมศัพท์ปุงลิงค์.

පුල්ලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

จบปุงลิงค์.

අස්මා [Pg.103] නස්මා තස්මා නම්හා තම්හා, නෙහි නෙභි තෙහි තෙභි, අස්ස නස්ස තස්ස, නෙසං තෙසං නෙසානං තෙසානං, අස්මිං නස්මිං තස්මිං නම්හි තම්හි, නෙසු තෙසු.

อสฺมา นสฺมา ตสฺมา นมฺหา ตมฺหา, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ, อสฺส นสฺส ตสฺส, เนสํ เตสํ เนสานํ เตสานํ, อสฺมึ นสฺมึ ตสฺมึ นมฺหิ ตมฺหิ, เนสุ เตสุ.

ඉත්ථියං ‘‘තා සි’’ ඉතීධ සාදෙසසිලොපා. සා කඤ්ඤා, නත්තං. නා තා නායො තායො, නං තං, නා තා නායො තායො, නාය තාය, නාහි තාහි නාභි තාභි.

ในอิตถีลิงค์ ในบทว่า ‘ตา สิ’ นี้ มีการอาเทศเป็น ส และลบ สิ วิภัตติ. เป็น สา กญฺญา. มีการอาเทศเป็น น. เป็น นา ตา นาโย ตาโย, นํ ตํ, นา ตา นาโย ตาโย, นาย ตาย, นาหิ ตาหิ นาภิ ตาภิ.

‘‘එතිමාසමී’’ති ඉතො එතිමාග්ගහණඤ්ච ‘‘තස්සා වා’’ති ඉතො තග්ගහණඤ්ච පඤ්චමියන්තවසෙන වත්තතෙ ‘‘වා’’ති ච.

การถือเอาบทว่า ‘เอติมะ’ จากสูตรว่า ‘เอติมาสมิ’ และการถือเอาบทว่า ‘ตะ’ จากสูตรว่า ‘ตสฺสา วา’ ย่อมตามไป ด้วยอำนาจแห่งปัญจมีวิภัตติ และบทว่า ‘วา’ ก็ตามไปด้วย.

215. තතො සස්ස ස්සාය.

๒๑๕. ตโต สสฺส สฺสาย.

තතො තා එතා ඉමාතො පරස්ස සස්ස විභත්තිස්ස ස්සායාදෙසො හොති වා.

เบื้องหลังแต่นั้น มีการอาเทศเป็น สฺสาย แห่ง ส วิภัตติ ที่อยู่หลัง ต, เอต และ อิมะ บ้าง.

‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු ච, ඉ’’ඉති ච වත්තතෙ.

และบทว่า ‘สํสาสฺเวกวจเนสุ จ’ และ ‘อิ’ ย่อมตามไป.

216. තස්සා වා.

๒๑๖. ตสฺสา วา.

තාඉච්චෙතස්ස ඉත්ථියං වත්තමානස්ස අන්තස්ස ඉකාරො හොති වා සං සාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු. තිස්සාය තස්සාය අස්සාය නස්සාය අස්සා නස්සා තිස්සා තස්සා නාය තාය, නාසං තාසං.

มีการอาเทศสระที่สุดแห่ง ต ศัพท์นี้ที่ใช้ในอิตถีลิงค์ เป็น อิการะ บ้าง ในเพราะ สํ, สาสฺ และวิภัตติที่เป็นเอกพจนะ. เป็น ติสฺสาย ตสฺสาย อสฺสาย นสฺสาย อสฺสา นสฺสา ติสฺสา ตสฺสา นาย ตาย, นาสํ ตาสํ.

පඤ්චමීඡට්ඨීසු තතියාචතුත්ථීසමං. සත්තමියං අස්සං නස්සං තිස්සං තස්සං නායං තායං, නාසු තාසු.

ในปัญจมีและฉัฏฐีวิภัตติ เสมอด้วยตติยาและจตุตถีวิภัตติ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อสฺสํ นสฺสํ ติสฺสํ ตสฺสํ นายํ ตายํ, นาสุ ตาสุ.

නපුංසකෙ සිම්හිසාදෙසාභාවා නත්තං. නං තං, නානි තානි, නං තං, නානි තානි, නෙන තෙන ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

ในนปุงสกลิงค์ เพราะไม่มีการอาเทศเป็น ส ในเพราะ สิ วิภัตติ จึงมีการอาเทศเป็น น. เป็น นํ ตํ, นานิ ตานิ, นํ ตํ, นานิ ตานิ, เนน เตน เป็นต้น เสมอด้วยปุงลิงค์.

එත සි, ‘‘එතතෙසං තො’’ති සකාරාදෙසො. එසො පුරිසො, එතෙ, එතං, එතෙ ඉච්චාදි සබ්බසද්දසමං.

เอต + สิ, มีการอาเทศเป็น ส ด้วยสูตรว่า ‘เอตเตสํ โต’. เป็น เอโส ปุริโส, เอเต, เอตํ, เอเต เป็นต้น เสมอด้วย สัพพะศัพท์.

ඉත්ථියං [Pg.104] එතා සි, සාදෙසො. එසා කඤ්ඤා, එතා එතායො, එතං, එතා එතායො, එතාය, එතාහි එතාභි.

ในอิตถีลิงค์ เอตา + สิ, มีการอาเทศเป็น ส. เป็น เอสา กญฺญา, เอตา เอตาโย, เอตํ, เอตา เอตาโย, เอตาย, เอตาหิ เอตาภิ.

ස ස්මිංසු පන ‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු චා’’ති වත්තතෙ.

ส่วนในเพราะ ส และ สฺมึ วิภัตติ บทว่า ‘สํสาสฺเวกวจเนสุ จ’ ย่อมตามไป.

217. එතිමාසමි.

๒๑๗. เอติมาสมิ.

අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, එතා ඉමාඉච්චෙතෙසමන්තො සරො ඉකාරො හොති සංසාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු. සාදෙසගතිකත්තා ස්සායාදෙසෙපි. චසද්දාධිකාරතො අඤ්ඤෙකාසද්දාදීනමන්තස්ස ච.

บทว่า ‘เอติมาสมิ’ นี้ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความหมายว่าส่วนสุด, สระที่สุดแห่ง เอต และ อิมะ เหล่านี้ ย่อมเป็น อิการะ ในเพราะ สํ, สาสฺ และวิภัตติที่เป็นเอกพจนะ. เพราะมีการตามไปแห่ง ส อาเทศ แม้ในเพราะ สฺสาย อาเทศ ก็มีการอาเทศเป็น อิ ด้วย. และเพราะอำนาจแห่ง จ ศัพท์ สระที่สุดแห่ง อัญญะ และ เอกะ ศัพท์ เป็นต้น ก็มีการอาเทศเป็น อิ ด้วย.

එතිස්සාය එතිස්සා එතාය, එතාසං එතාසානං, එතාය, එතාහි එතාභි, එතිස්සාය එතිස්සා එතාය, එතාසං එතාසානං, එතිස්සං එතායං, එතාසු.

เอติสฺสาย เอติสฺสา เอตาย, เอตาสํ เอตาสานํ, เอตาย, เอตาหิ เอตาภิ, เอติสฺสาย เอติสฺสา เอตาย, เอตาสํ เอตาสานํ, เอติสฺสํ เอตายํ, เอตาสุ.

චසද්දතො අඤ්ඤිස්සා අඤ්ඤාය, අඤ්ඤිස්සං අඤ්ඤායං. එකිස්සා එකාය, එකිස්සං එකායං. ඉතරිස්සා ඉතරාය, ඉතරිස්සං ඉතරායං ඉච්චාදි.

ด้วย จ ศัพท์ เป็น อัญญิสฺสา อัญญาย, อัญญิสฺสํ อัญญายํ; เอกิสฺสา เอกาย, เอกิสฺสํ เอกายํ; อิตริสฺสา อิตราย, อิตริสฺสํ อิตรายํ เป็นต้น.

නපුංසකෙ එතං, එතානි, එතං, එතානි, සෙසං ඤෙය්‍යං.

ในนปุงสกลิงค์ เป็น เอตํ, เอตานิ, เอตํ, เอตานิ, ส่วนที่เหลือพึงทราบ.

ඉමසද්දස්ස භෙදො. ඉම සි –

ความต่างกันแห่ง อิม ศัพท์. อิม + สิ –

‘‘සබ්බස්සිමස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'สพฺพสฺสิมสฺส' ตามไป.

218. අනපුංසකස්සායං සිම්හි.

๒๑๘. อาเทศเป็น อายํ แห่งอิมศัพท์ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ ในเพราะสิวิภัตติ.

ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව අනපුංසකස්ස අයංආදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි, සිලොපො. අයං පුරිසො, ඉමෙ, ඉමං, ඉමෙ.

การอาเทศเป็น อยํ แห่งอิมศัพท์ทั้งปวงที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ ย่อมมีในเพราะสิวิภัตติ, ลบสิวิภัตติ. อยํ ปุริโส, อิเม, อิมํ, อิเม.

219. අනිමි [Pg.105] නාම්හි ච.

๒๑๙. อาเทศเป็น อน และ อิมิ ในเพราะนาวิภัตติด้วย.

ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව අන ඉමිආදෙසා හොන්ති නාම්හි විභත්තිම්හි. අනිත්ථිලිඞ්ගස්සෙවෙතං ගහණං. අනෙන ඉමිනා.

การอาเทศเป็น อน และ อิมิ แห่งอิมศัพท์ทั้งปวง ย่อมมีในเพราะนาวิภัตติ. การถือเอา (อิมศัพท์) นี้ เป็นไปในลิงค์ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์เท่านั้น. อเนน, อิมินา.

‘‘සුනංහිසූ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'สุนํหิสุ' ตามไป.

220. සබ්බස්සිමස්සෙ වා.

๒๒๐. หรือ (อาเทศเป็น เอ) แห่งอิมศัพท์ทั้งปวง.

සබ්බස්ස ඉමසද්දස්ස එකාරො හොති වා සු නං හිඉච්චෙතෙසු වචනෙසු.

การอาเทศเป็นเอกะ (สระเอ) แห่งอิมศัพท์ทั้งปวง ย่อมมีบ้าง ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย คือ สุ นํ และ หิ เหล่านี้.

ආප්පච්චයන්තානිද්දෙසා, සබ්බත්ථාති අවුත්තතො;

අනිත්ථිලිඞ්ගස්සෙවෙත්ථ, ගහණඤ්හි ඉමස්සිති.

เพราะการระบุถึงคำที่ลงท้ายด้วย อา ปัจจัย และเพราะไม่ได้กล่าวว่า 'สพฺพตฺถ' (ในที่ทั้งปวง), การถือเอาอิมศัพท์ในที่นี้ จึงเป็นไปในลิงค์ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์เท่านั้น.

එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි.

เอหิ, เอภิ, อิเมหิ, อิเมภิ.

‘‘සබ්බස්ස, වා, සබ්බත්ථ, සස්මාස්මිංසංසාස්වත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'สพฺพสฺส', 'วา', 'สพฺพตฺถ', 'สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺตํ' ตามไป.

221. ඉමසද්දස්ස ච.

๒๒๑. และ (อาเทศเป็น อ) แห่งอิมศัพท์.

ඉමසද්දස්ස ච සබ්බස්සෙව අත්තං හොති වා ස ස්මා ස්මිංසං සාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු.

และอาเทศเป็น อ แห่งอิมศัพท์ทั้งปวง ย่อมมีบ้าง ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย คือ ส สฺมา สฺมึ สํ และ สา เหล่านี้ ในลิงค์ทั้งปวง.

අස්ස ඉමස්ස, එසං එසානං ඉමෙසං ඉමෙසානං, අස්මා ඉමස්මා ඉමම්හා, එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි, අස්ස ඉමස්ස, එසං එසානං ඉමෙසං ඉමෙසානං, අස්මිං ඉමස්මිං ඉමම්හි, එසු ඉමෙසු.

อสฺส, อิมสฺส; เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ; อสฺมา, อิมสฺมา, อิมมฺหา; เอหิ, เอภิ, อิเมหิ, อิเมภิ; อสฺส, อิมสฺส; เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ; อสฺมึ, อิมสฺมึ, อิมมฺหิ; เอสุ, อิเมสุ.

ඉත්ථියං ඉමා සි, අයමාදෙසසිලොපා.

ในอิตถีลิงค์ อิม + สิ, มีการอาเทศเป็น อยํ และลบสิวิภัตติ.

අයං කඤ්ඤා, ඉමා ඉමායො, ඉමං, ඉමා ඉමායො, ඉමාය, ඉමාහි ඉමාභි. චතුත්ථියං අත්තං, ඉකාර- ස්සායාදෙසා [Pg.106] ච, අස්සාය ඉමිස්සාය අස්සා ඉමිස්සා ඉමාය, ඉමාසං ඉමාසානං. සත්තමියං අස්සං ඉමිස්සං ඉමිස්සා වා, ‘‘තෙසු වුද්ධිලොපා’’දිනා ස්මිංවචනස්ස වා සාදෙසො. ඉමායං, ඉමාසු. සෙසං ඤෙය්‍යං.

อยํ กญฺญา, อิมา, อิมาโย; อิมํ, อิมา, อิมาโย; อิมายะ, อิมาหิ, อิมาภิ. ในจตุตถีวิภัตติ มีการอาเทศเป็น อ และอาเทศอิการะเป็น อายะ, อสฺสายะ, อิมิสฺสายะ, อสฺสา, อิมิสฺสา, อิมายะ; อิมาสํ, อิมาสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อสฺสํ, อิมิสฺสํ, หรือ อิมิสฺสา, หรือมีการอาเทศสฺมึวิภัตติเป็น สา ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธิโลปาทินา' เป็นต้น. อิมายํ, อิมาสุ. ส่วนที่เหลือพึงทราบ.

නපුංසකෙ ඉම සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ.

ในนปุงสกลิงค์ อิม + สิ, และบทว่า 'สวิภตฺติสฺส', 'วา' ตามไป.

222. ඉමස්සිදමංසිසු න පුංසකෙ.

๒๒๒. อาเทศอิมศัพท์เป็น อิทํ ในเพราะ อํ สิ และ สุ ในนปุงสกลิงค์.

නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සබ්බස්සෙව ඉමසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස ඉදං හොති වා අං සිසු පරෙසු.

การอาเทศเป็น อิทํ พร้อมด้วยวิภัตติ แห่งอิมศัพท์ทั้งปวงที่เป็นไปในนปุงสกลิงค์ ย่อมมีบ้าง ในเพราะ อํ สิ และ สุ วิภัตติเบื้องหลัง.

ඉදං චිත්තං විරොචති, ඉමං, ඉමානි, ඉදං පුප්ඵං පස්සසි, ඉමං, ඉමානි, අනෙන ඉමිනා, එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙ විය ඤෙය්‍යං.

อิทํ จิตฺตํ วิโรจติ, อิมํ, อิมานิ; อิทํ ปุปฺผํ ปสฺสสิ, อิมํ, อิมานิ; อเนน, อิมินา; เอหิ, เอภิ, อิเมหิ, อิเมภิ เป็นต้น พึงทราบเหมือนในปุงลิงค์.

අමුසද්දස්ස භෙදො. අමු සි –

ความต่างแห่งอมุศัพท์. อมุ + สิ –

‘‘වා, අනපුංසකස්ස, සිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'วา', 'อนปุงฺสกสฺส', 'สิมฺหิ' ตามไป.

223. අමුස්ස මො සං.

๒๒๓. อาเทศ ม แห่งอมุศัพท์เป็น ส.

අනපුංසකස්ස අමුසද්දස්ස මකාරො සකාරමාපජ්ජතෙ වා සිම්හි පරෙ. අසු රාජා.

ม อักษร แห่งอมุศัพท์ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ ย่อมถึงความเป็น ส อักษรบ้าง ในเพราะสิวิภัตติเบื้องหลัง. อสุ ราชา.

‘‘සබ්බනාමතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'สพฺพนามโต', 'วา' ตามไป.

224. සබ්බතො කො.

๒๒๔. ลง ก อาคม หลังสัพพนามทั้งปวง.

සබ්බතො සබ්බනාමතො පරො කඉච්චයමාගමො හොති වා. පුන සබ්බතොග්ගහණෙන හීනාදිතොපි කො. ‘‘අමුස්ස මො ස’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන කකාරෙපි සාදෙසො.

ก อาคม ย่อมมีเบื้องหลังสัพพนามทั้งปวงบ้าง. ด้วยการถือเอาบทว่า 'สพฺพโต' อีกครั้งหนึ่ง ก อาคม ย่อมมีแม้หลังศัพท์ที่มีความหมายว่าเลวเป็นต้น. ด้วยการประกอบสูตรโดยไม่มีอธิการบทว่า 'อมุสฺส โม สํ' การอาเทศเป็น ส ย่อมมีแม้ใน ก อักษร.

අසුකො[Pg.107], අසුකා, අසුකං. සාදෙසාභාවෙ අමුකො, අමුකා, අමුකං ඉච්චාදි.

อสุโก, อสุกา, อสุกํ. ในเมื่อไม่มีการอาเทศเป็น ส เป็น อมุโก, อมุกา, อมุกํ เป็นต้น.

බහුවචනෙ ‘‘ලතො වොකාරො චා’’ති සුත්තෙ අනුවත්තමානවාග්ගහණෙන වොකාරො න හොති, නිච්චං යොලොපො, දීඝො ච.

ในพหุวจนะ เพราะการถือเอา วา ศัพท์ที่ตามมาจากสูตรว่า 'ลโต โวกาโร จ' การอาเทศเป็น โว จึงไม่มี, มีการลบ โย วิภัตติ และทีฆะ เป็นนิตย์.

අමූ පුරිසා, අමුං, අමූ, අමුනා, අමූහි අමූභි අමුහි අමුභි, අමුස්ස. ‘‘අමුස්සාදු’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන අදුංආදෙසො, අදුස්ස, අමූසං අමූසානං අමුසං අමුසානං, අමුස්මා අමුම්හා, අමූහි අමූභි අමුහි අමුභි, අමුස්ස අදුස්ස, අමූසං අමූසානං අමුසං අමුසානං, අමුස්මිං අමුම්හි, අමූසු අමුසු.

อมู ปุริสา; อมุํ, อมู; อมุนา, อมูหิ, อมูภิ, อมุหิ, อมุภิ; อมุสฺส. ด้วยการประกอบสูตรโดยไม่มีอธิการบทว่า 'อมุสฺสาทุํ' จึงมีการอาเทศเป็น อทุํ, อทุสฺส; อมูสํ, อมูสานํ, อมุสํ, อมุสานํ; อมุสฺมา, อมุมฺหา; อมูหิ, อมูภิ, อมุหิ, อมุภิ; อมุสฺส, อทุสฺส; อมูสํ, อมูสานํ, อมุสํ, อมุสานํ; อมุสฺมึ, อมุมฺหิ; อมูสุ, อมุสุ.

ඉත්ථියං සිම්හි සාදෙසාදි.

ในอิตถีลิงค์ เมื่อสิวิภัตติอยู่เบื้องหลัง มีการแปลงเป็นสการะเป็นต้น.

අසු කඤ්ඤා අසුකා අමුකා වා, අමූ අමුයො, අමුං, අමූ අමුයො, අමුයා, අමූහි අමූභි, අමුස්සා අමුයා, අමූසං අමූසානං, අමුයා, අමූහි අමූභි, අමුස්සා අමුයා, අමූසං අමූසානං, අමුස්සං අමුයං අමුයා, අමූසු.

อะสุ กัญญา อะสุกา อะมุกา หรือ, อะมู อะมุโย, อะมุํ, อะมู อะมุโย, อะมุยา, อะมูหิ อะมูภิ, อะมุสสา อะมุยา, อะมูสํ อะมูสานํ, อะมุยา, อะมูหิ อะมูภิ, อะมุสสา อะมุยา, อะมูสํ อะมูสานํ, อะมุสสํ อะมุยํ อะมุยา, อะมูสุ.

නපුංසකෙ අමුසි. ‘‘සවිභත්තිස්ස’’, ඉමස්සිදමිච්චාදිතො ‘‘අංසිසු නපුංසකෙ’’ති ච වත්තතෙ.

ในนปุงสกลิงค์ (มีรูปเป็น) อมุสิ. บทว่า 'สวิภตฺติสฺส' (และบทว่า) 'อิมสฺสิทมิจฺจาทิโต' และบทว่า 'อํสิสุ นปุงสเก' ย่อมตามมา.

225. අමුස්සාදුං.

๒๒๕. อมุสฺสาทุํ.

නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සබ්බස්සෙව අමුසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස අදුං හොති අංසිසු පරෙසු. අදුං පුප්ඵං, අමූ අමූනි, අදුං, අමූ අමූනි, අමුනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

การแปลงเป็น อทุํ ย่อมมีแก่ อมุศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่ดำเนินไปในนปุงสกลิงค์ เมื่อ อํ และ สิ วิภัตติอยู่เบื้องหลัง. อทุํ ปุปฺผํ, อมู อมูนิ, อทุํ, อมู อมูนิ, อมุนา เป็นต้น เหมือนในปุงลิงค์.

කිංසද්දස්ස භෙදො. ‘‘කිං සි’’ ඉතීධ –

ความต่างแห่ง กึศัพท์. ในคำว่า 'กึ สิ' นี้ -

‘‘කිස්ස [Pg.108] ක වෙ චා’’ති ඉතො ‘‘කිස්ස, ක’’ඉති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'กิสฺส' และ 'ก' ย่อมตามมาจากสูตรว่า 'กิสฺส ก เว จ'.

226. සෙසෙසු ච.

๒๒๖. เสเสสุ จ.

කිමිච්චෙතස්ස කසද්දො ආදෙසො හොති වප්පච්චයතො සෙසෙසු විභත්තිභෙදෙසු. එත්ථ ච ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන වප්පච්චයාවසිට්ඨ ථමාදිප්පච්චයානං ගහිතත්තා සෙසග්ගහණෙන විභත්තියොව ගය්හන්තෙ. චග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං, තෙන ‘‘කිස්ස, කිස්මි’’න්තිආදි ච සිජ්ඣති. ‘‘සො’’ති සිස්ස ඔ, සරලොපාදි.

การแปลงเป็น ก-อักษร ย่อมมีแก่ กึศัพท์นี้ ในวิภัตติที่เหลือจาก ว-ปัจจัย. และในที่นี้ เพราะมีการถือเอาปัจจัยมี ถม-ปัจจัย เป็นต้น ที่เหลือจาก ว-ปัจจัย ด้วย จ-ศัพท์ ในสูตรว่า 'กิสฺส ก เว จ' ด้วยการถือเอาบทว่า 'เสเสสุ' วิภัตติทั้งหลายเท่านั้นจึงถูกถือเอา. การถือเอา จ-ศัพท์ เพื่อต้องการห้ามในบางแห่ง ด้วย จ-ศัพท์นั้น รูปว่า 'กิสฺส, กิสฺมึ' เป็นต้น จึงสำเร็จ. ด้วยบทว่า 'โส' มีการแปลง สิ เป็น โอ, การลบสระเป็นต้น.

කො එසො, කෙ, කං, කෙ, කෙන, කෙහි කෙභි, කස්ස කිස්ස, නිග්ගහීතලොපාදි, කෙසං කෙසානං, කස්මා කම්හා, කෙහි කෙභි, කස්ස කිස්ස, කෙසං කෙසානං, කස්මිං කිස්මිං කම්හි කිම්හි, කෙසු.

โก เอโส, เก, กํ, เก, เกน, เกหิ เกภิ, กสฺส กิสฺส (มีการลบนิคคหิตเป็นต้น), เกสํ เกสานํ, กสฺมา กมฺหา, เกหิ เกภิ, กสฺส กิสฺส, เกสํ เกสานํ, กสฺมึ กิสฺมึ กมฺหิ กิมฺหิ, เกสุ.

ඉත්ථියං ‘‘කිං සි’’ඉතීධ ‘‘සෙසෙසු චා’’ති විභත්තියං පරායං කාදෙසෙ කතෙ ‘‘ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො’’ති මජ්ඣෙ ආප්පච්චයො, සිලොපො.

ในอิตถีลิงค์ ในคำว่า 'กึ สิ' นี้ เมื่อวิภัตติอยู่เบื้องหลัง มีการแปลงเป็น กา ด้วยสูตรว่า 'เสเสสุ จ' แล้ว มี อา-ปัจจัยในระหว่าง ด้วยสูตรว่า 'อิตฺถิยามโต อาปฺปจฺจโย' แล้วลบ สิ.

කා එසා කඤ්ඤා, කා කායො, කං, කා කායො ඉච්චාදි සබ්බාසද්දසමං.

กา เอสา กญฺญา, กา กาโย, กํ, กา กาโย เป็นต้น เหมือนกับ สพฺพศัพท์.

නපුංසකෙ කිං සි, ලොපවිධිස්ස බලවතරත්තා පඨමං සිලොපෙ කතෙ පුන විභත්තිපරත්තාභාවා, ‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති පරිභාසතො වා කාදෙසාභාවො. කිං එතං, කානි.

ในนปุงสกลิงค์ กึ สิ, เพราะวิธีการลบมีกำลังกว่า เมื่อลบ สิ ก่อนแล้ว เพราะไม่มีวิภัตติอยู่เบื้องหลังอีก หรือเพราะปริภาสว่า 'ตทนุโรเธน' จึงไม่มีการแปลงเป็น กา. กึ เอตํ, กานิ.

දුතියෙකවචනෙ ‘‘ක්වචි ලොප’’න්ති නිග්ගහීතලොපෙ කතෙ ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති නිග්ගහීතං. කිං, කානි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

ในทุติยาวิภัตติเอกพจน์ เมื่อลบนิคคหิตด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ โลปํ' แล้ว มีการลงนิคคหิตด้วยสูตรว่า 'อํโม นิคฺคหีตํ ฌลเปหิ'. กึ, กานิ เป็นต้น เหมือนในปุงลิงค์.

එකසද්දො [Pg.109] සඞ්ඛ්‍යාතුල්‍යාසහායඤ්ඤවචනො. යදා සඞ්ඛ්‍යාවචනො, තදා සබ්බත්ථෙකවචනන්තොව, අඤ්ඤත්ථ බහුවචනන්තොපි. එකො, එකා, එකං ඉච්චාදි සබ්බත්ථ සබ්බසද්දසමං. සංසාස්වෙව විසෙසො.

เอกศัพท์ มีความหมายว่า จำนวน, เท่ากัน, เพื่อน, และ อื่นๆ. เมื่อเป็นจำนวน ย่อมเป็นเอกพจน์เท่านั้นในทุกที่ ในความหมายอื่นเป็นพหูพจน์ได้ด้วย. เอโก, เอกา, เอกํ เป็นต้น เหมือนกับ สพฺพศัพท์ในทุกที่. มีความพิเศษใน สํ และ สุ วิภัตติเท่านั้น.

උභසද්දො ද්විසද්දපරියායො, සදා බහුවචනන්තොව.

อุภศัพท์ เป็นไวพจน์ของ ทฺวิศัพท์ เป็นพหูพจน์เสมอ.

‘‘උභ යො’’ ඉතීධ ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුග්ගහණෙන ක්වචි යොනමොකාරො. උභො පුරිසාඋභෙ වා, උභො පුරිසෙ උභෙ. සු හිසු ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ක්වචි එකාරස්සොකාරො. උභොහි උභොභි උභෙහි උභෙභි.

ในคำว่า 'อุภ โย' นี้ เพราะการถือเอา ตุ-อักษร ในสูตรว่า 'ตโต โยนโม ตุ' จึงมีการแปลง โย เป็น โอ ในบางแห่ง. อุโภ ปุริสา หรือ อุเภ, อุโภ ปุริเส หรือ อุเภ. ใน สุ และ หิ วิภัตติ มีการแปลง เอ-อักษร เป็น โอ-อักษร ในบางแห่ง ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธี' เป็นต้น. อุโภหิ อุโภภิ อุเภหิ อุเภภิ.

227. උභාදිතො නමින්නං.

๒๒๗. อุภาทิโต นมินฺนํ.

උභඉච්චෙවමාදිතො නංවචනස්ස ඉන්නං හොති.

การแปลง นํ วิภัตติ เป็น อินฺนํ ย่อมมีหลัง จาก อุภศัพท์ เป็นต้น.

උභින්නං, උභොහි උභොභි උභෙහි උභෙභි, උභින්නං, උභොසු උභෙසු.

อุภินฺนํ, อุโภหิ อุโภภิ อุเภหิ อุเภภิ, อุภินฺนํ, อุโภสุ อุเภสุ.

ද්විආදයො සඞ්ඛ්‍යාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනා, බහූනං වාචිතත්තා සදා බහුවචනන්තාව.

ศัพท์มี ทฺวิ เป็นต้น เป็นคำกล่าวถึงจำนวนและสิ่งที่ถูกนับ เพราะกล่าวถึงสิ่งที่มาก จึงเป็นพหูพจน์เสมอ.

‘‘ද්වි යො’’ඉතීධ ‘‘සවිභත්තිස්ස, ඉත්ථිපුමනපුංසකසඞ්ඛ්‍ය’’න්ති ච අධිකාරො.

ในคำว่า 'ทฺวิ โย' นี้ มีบทตามมา (อธิการ) คือ 'สวิภตฺติสฺส' และ 'อิตฺถิปุมนปุงสกสงฺขยํ'.

228. යොසු ද්වින්නං ද්වෙ ච.

๒๒๘. โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จ.

ද්විඉච්චෙතස්ස සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්ස ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානස්ස සවිභත්තිස්ස ද්වෙඉච්චාදෙසො හොති යොසු පරෙසු. චසද්දෙන දුවෙ ච, ක්වචි දුවි ච නංම්හි. බහුවචනුච්චාරණං ද්විසද්දතො [Pg.110] බහුවචනමෙව හොතීති ඤාපනත්ථං. ද්වෙ ධම්මා, ද්වෙ ඉත්ථියො, ද්වෙ රූපානි, දුවෙ වා, එවං දුතියායම්පි, ද්වීහි ද්වීභි.

การแปลงเป็น ทฺเว ย่อมมีแก่ ทฺวิ-สังขยาศัพท์นี้ พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ดำเนินไปในอิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ เมื่อ โย วิภัตติอยู่เบื้องหลัง. ด้วย จ-ศัพท์ มีรูปเป็น ทุเว และในบางแห่งเป็น ทุวิ ใน นํ วิภัตติ. การออกเสียงเป็นพหูพจน์ (ในสูตร) เพื่อต้องการให้รู้ว่า หลัง จาก ทฺวิศัพท์ ย่อมมีแต่พหูพจน์เท่านั้น. ทฺเว ธมฺมา, ทฺเว อิตฺถิโย, ทฺเว รูปานิ, หรือ ทุเว, แม้ในทุติยาวิภัตติก็เช่นกัน, ทฺวีหิ ทฺวีภิ.

නංම්හි දීඝෙ සම්පත්තෙ –

เมื่อถึงการทำทีฆะใน นํ วิภัตติ -

229. නො ච ද්වාදිතො නංම්හි.

๒๒๙. โน จ ทฺวาทิโต นมฺหิ.

ද්විඉච්චෙවමාදිතො සඞ්ඛ්‍යාතො නකාරාගමො හොති නංම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දග්ගහණෙන ඉත්ථියං ති ච තුසද්දතො ස්සඤ්චාගමො නංම්හි විභත්තිම්හි. ද්වින්නං දුවින්නං වා, ද්වීහි ද්වීභි, ද්වින්නං දුවින්නං, ද්වීසු.

การลง น-อาคม ย่อมมีหลัง จากสังขยา มี ทฺวิ เป็นต้น ใน นํ วิภัตติ. ด้วยการถือเอา จ-ศัพท์ (ในสูตร) มีการลง น-อาคม ในอิตถีลิงค์ (ติศัพท์) และด้วย ตุ-ศัพท์ (ในสูตรอื่น) มีการลง สฺส-อาคม ใน นํ วิภัตติ. ทฺวินฺนํ หรือ ทุวินฺนํ, ทฺวีหิ ทฺวีภิ, ทฺวินฺนํ ทุวินฺนํ, ทฺวีสุ.

තිසද්දස්ස භෙදො. ‘‘ති යො’’ඉතීධ

ความต่างแห่ง ติศัพท์. ในคำว่า 'ติ โย' นี้

යොලොපෙ සම්පත්තෙ

เมื่อถึงการลบ โย วิภัตติ

‘‘යොසූ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'โยสุ' ย่อมตามมา.

230. ති චතුන්නං තිස්සො චතස්සො තයොචත්තාරොතීණි චත්තාරි.

๒๓๐. ติ และ จตุ (ทั้งหลาย) เป็น ติสฺโส, จตสฺโส, ตโย, จตฺตาโร, ตีณิ, จตฺตาริ.

ති චතුන්නං සඞ්ඛ්‍යානං ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තිස්සො චතස්සො තයො චත්තාරොතීණි චත්තාරිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යොසු පරෙසු. තයො පුරිසා, තයො පුරිසෙ පස්ස, තීහි තීභි.

อาเทศเป็น ติสฺโส, จตสฺโส, ตโย, จตฺตาโร, ตีณิ, จตฺตาริ ตามลำดับ แห่งสังขยาคือ ติ และ จตุ ทั้งหลาย อันเป็นไปในอิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ พร้อมด้วยวิภัตติ เมื่อ โย วิภัตติ เป็นเบื้องหลัง. ตโย ปุริสา, ตโย ปุริเส ปสฺส, ตีหิ ตีภิ.

‘‘න’’මිති වත්තතෙ.

บทว่า "นํ" ย่อมตามไป.

231. ඉණ්ණමිණ්ණන්නං තීහි සඞ්ඛ්‍යාහි.

๒๓๑. อิณฺณํ และ อิณฺณนฺนํ (เป็นอาเทศ) หลังจาสังขยาคือ ติ.

තිඉච්චෙතස්මා සඞ්ඛ්‍යාසද්දා පරස්ස නංවචනස්ස ඉණ්ණං ඉණ්ණන්නංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, සරලොපාදි. තිණ්ණං තිණ්ණන්නං, තීහි තීභි, තිණ්ණං තිණ්ණන්නං, තීසු.

อาเทศเป็น อิณฺณํ และ อิณฺณนฺนํ แห่ง นํ วิภัตติ อันเป็นเบื้องหลัง จากสังขยาศัพท์คือ ติ นี้, มีการลบสระเป็นต้น. ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีหิ, ตีภิ, ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีสุ.

ඉත්ථියං [Pg.111] තිස්සො ඉත්ථියො, තිස්සො, තීහි තීභි, නංම්හි ස්සඤ්චාගමො, තිස්සන්නං, ස්සංබ්‍යවධානතො ඉණ්ණාභාවො, සෙසං සමං.

ในอิตถีลิงค์ (รูป) ติสฺโส อิตฺถิโย, ติสฺโส, ตีหิ ตีภิ, ใน นํ วิภัตติ มีการลง สฺสาคม เป็น ติสฺสนฺนํ เพราะมี สฺสา คั่น จึงไม่มีการอาเทศเป็น อิณฺณ ที่เหลือเหมือนกัน.

නපුංසකෙ තීණි, තීණි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං.

ในนปุงสกลิงค์ (รูป) ตีณิ, ตีณิ. ที่เหลือเหมือนกับปุงลิงค์.

තථා චතුසද්දස්සපි යොසු ‘‘තිචතුන්න’’න්තිආදිනා යථාවුත්තාදෙසො, ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුසද්දෙන ක්වචි ඔකාරො ච. චත්තාරො චතුරො වා, චත්තාරො චතුරො, චතූහි චතූභි චතුබ්භි, චතුන්නං, නකාරාගමො. චතූහි චතූභි චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූසු.

เช่นเดียวกัน ในโยวิภัตติของศัพท์ จตุ มีอาเทศตามที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า "ติจตุนฺนํ" เป็นต้น ในบทว่า "ตโต โย นโม ตู" นี้ บางครั้งมีการอาเทศเป็น โอการ ด้วย ตุศัพท์. จตฺตาโร หรือ จตุโร, จตฺตาโร หรือ จตุโร, จตูหิ จตูภิ จตุพฺภิ, จตุนฺนํ (มีการลง นการ), จตูหิ จตูภิ จตุพฺภิ, จตุนฺนํ, จตูสุ.

ඉත්ථියං චතස්සො, චතස්සො, නංම්හි ස්සඤ්චාගමො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා චතුරුකාරස්ස අකාරො. චතස්සන්නං. සෙසං සමං.

ในอิตถีลิงค์ (รูป) จตสฺโส, จตสฺโส, ใน นํ วิภัตติ มีการลง สฺสาคม มีการอาเทศ อุการ ของ จตุ เป็น อการ ด้วยบทว่า "เตสุ วุทฺธี" เป็นต้น เป็น จตสฺสนฺนํ ที่เหลือเหมือนกัน.

නපුංසකෙ චත්තාරි, චත්තාරි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං.

ในนปุงสกลิงค์ (รูป) จตฺตาริ, จตฺตาริ. ที่เหลือเหมือนกับปุงลิงค์.

තථා –

เช่นเดียวกัน –

නීලාදිගුණනාමඤ්ච, බහුබ්බීහි ච තද්ධිතං;

සාමඤ්ඤවුත්‍යතීතාදි-කිතන්තං වාච්චලිඞ්ගිකං.

และคุณนามมี นีล เป็นต้น, และพหุพพีหิสมาส, และตัทธิต, และกิตก์ที่มีอรรถทั่วไป มี อตีต เป็นต้น เป็นวัจจลิงค์.

එත්ථෙදං වුච්චතෙ –

ในที่นี้จะกล่าวคำนี้ –

එසෙ’සො එතමිති ච,පසිද්ධි අත්ථෙසු යෙසු ලොකස්ස;

ථීපුන්නපුංසකානිති,වුච්චන්තෙ තානි නාමානි.

บทว่า เอเส, เอโส, และ เอตํ เป็นที่รู้จักกันในโลกในอรรถใด นามเหล่านั้นย่อมถูกเรียกว่า อิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์.

තිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

จบติลิงค์.

අලිඞ්ගනාම

อลิงคนาม.

අථාලිඞ්ගෙසු [Pg.112] නාමෙසු තුම්හම්හසද්දා වුච්චන්තෙ.

ลำดับนั้น ในนามที่เป็นอลิงค์ จะกล่าวถึง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์.

තෙසං පනාලිඞ්ගත්තා තීසු ලිඞ්ගෙසු සමානරූපං. ‘‘තුම්හම්හ’’ඉති ඨිතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

แต่ของนามเหล่านั้น เพราะเป็นอลิงค์ จึงมีรูปเสมอกันในลิงค์ทั้งสาม เมื่อ ตุมฺห และ อมฺห ตั้งอยู่ ย่อมมีการลง สิ วิภัตติ เป็นต้น.

‘‘සවිභත්තීනං, තුම්හම්හාක’’න්ති අධිකාරො.

บทว่า "สวิภตฺตีนํ, ตุมฺหมฺหากํ" เป็นบทตามไป.

232. ත්වමහං සිම්හි ච.

๒๓๒. ตฺวํ และ อหํ ใน สิวิภัตติ และ จศัพท์.

සබ්බෙසං තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං ත්වංඅහංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සිම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දෙන තුම්හස්ස තුවඤ්ච හොති. ත්වං පුමා, ත්වං ඉත්ථී, ත්වං නපුංසකං, තුවං සත්ථා වා. අහං පුමා, අහං ඉත්ථී, අහං නපුංසකං.

อาเทศเป็น ตฺวํ และ อหํ ตามลำดับ แห่ง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ ใน สิ วิภัตติ. ด้วย จศัพท์ มีอาเทศเป็น ตุวํ แห่ง ตุมฺห ศัพท์ด้วย. ตฺวํ ปุมา, ตฺวํ อิตฺถี, ตฺวํ นปุํสกํ, หรือ ตุวํ สตฺถา. อหํ ปุมา, อหํ อิตฺถี, อหํ นปุํสกํ.

බහුවචනෙ ‘‘සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො’’ති එකාරො. තුම්හෙ තිට්ඨථ, භිය්‍යො අම්හෙ මහෙමසෙ.

ในพหุวจนะ มีการอาเทศเป็น เอการ ด้วยบทว่า "สพฺพนามกาเร เต ปฐโม". ตุมฺเห ติฏฺฐถ (ท่านทั้งหลายจงยืนอยู่), อมฺเห มเหมเส (เราทั้งหลายจงบูชา) ให้ยิ่งขึ้นไป.

‘‘අම්හස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "อมฺหสฺสา" ย่อมตามไป.

233. මයං යොම්හි පඨමෙ.

๒๓๓. มยํ ใน โยวิภัตติ ปฐมา.

සබ්බස්ස අම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස මයංආදෙසො හොති යොම්හි පඨමෙ. මයං ගච්ඡාම.

อาเทศเป็น มยํ แห่ง อมฺห ศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ ใน โย วิภัตติ ปฐมา. มยํ คจฺฉาม (เราทั้งหลายย่อมไป).

එත්ථ ච එකස්මිම්පි ගාරවබහුමානෙන බහුත්තසමාරොපා බහුවචනං හොති.

และในที่นี้ แม้ในบุคคลเดียว เพราะการยกขึ้นซึ่งความเป็นพหุวจนะด้วยความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง ย่อมเป็นพหุวจนะ.

‘‘අංම්හී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "อํมฺหิ" ย่อมตามไป.

234. තවං මමඤ්ච නවා.

๒๓๔. ตวํ และ มมํ บ้าง และ จศัพท์.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තවං මමංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති නවා යථාක්කමං අංම්හි විභත්තිම්හි. තවං, මමං පස්ස.

อาเทศเป็น ตวํ และ มมํ ตามลำดับ แห่ง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ ใน อํ วิภัตติ บ้าง. ตวํ, มมํ ปสฺส.

235. තං [Pg.113] මමංම්හි.

๒๓๕. อาเทศเป็น ตํ และ มมํ ใน อํ วิภัตติ.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තං මංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං අංම්හි විභත්තිම්හි. තං, මං.

อาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตํ และ มํ ตามลำดับ ใน อํ วิภัตติ (เช่น) ตํ, มํ.

236. තුම්හස්ස තුවං ත්වමංම්හි.

๒๓๖. อาเทศของตุมหศัพท์ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ ใน อํ วิภัตติ.

සබ්බස්ස තුම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස තුවංත්වංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. තුවං ත්වං.

อาเทศของตุมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ ใน อํ วิภัตติ (เช่น) ตุวํ, ตฺวํ.

බහුවචනෙ ‘‘තුම්හම්හෙහි, ආක’’න්ති ච වත්තතෙ.

ในพหุวจนะ บทว่า 'ตุมฺหมฺเหหิ' และ 'อาก' ย่อมตามไป.

237. වා ය්වප්පඨමො.

๒๓๗. บทว่า 'วา' และ 'โย' อันไม่ใช่ปฐมาวิภัตติ (ย่อมตามไป).

තුම්හම්හෙහි පරො අප්පඨමො යො ආකං හොති වා. තුම්හාකං පස්සාමි, තුම්හෙ පස්සාමි, අම්හාකං පස්සසි, අම්හෙ පස්සසි.

โย วิภัตติ อันไม่ใช่ปฐมา ที่อยู่เบื้องหลังตุมหศัพท์และอมหศัพท์ มีอาเทศเป็น อากํ บ้าง. (เช่น) ตุมฺหากํ ปสฺสามิ (เราย่อมเห็นท่านทั้งหลาย), ตุมฺเห ปสฺสามิ (เราย่อมเห็นท่านทั้งหลาย), อมฺหากํ ปสฺสสิ (ท่านย่อมเห็นเราทั้งหลาย), อมฺเห ปสฺสสิ (ท่านย่อมเห็นเราทั้งหลาย).

238. නාම්හි තයා මයා.

๒๓๘. ใน นา วิภัตติ (มีอาเทศเป็น) ตยา และ มยา.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයා මයාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං නාම්හි විභත්තිම්හි.

อาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยา และ มยา ตามลำดับ ใน นา วิภัตติ.

239. තයාතයීනං තකාරො ත්වත්තං වා.

๒๓๙. ต การะ ของ ตยา และ ตยิ ถึงความเป็น ตฺว บ้าง.

තයා තයිඉච්චෙතෙසං තකාරො ත්වත්තමාපජ්ජතෙ වා. ත්වයා තයා, මයා, තුම්හෙහි තුම්හෙභි, අම්හෙහි අම්හෙභි.

ต การะ ของ ตยา และ ตยิ เหล่านี้ ย่อมถึงความเป็น ตฺว บ้าง. (เช่น) ตฺวยา, ตยา, มยา, ตุมฺเหหิ, ตุมฺเหภิ, อมฺเหหิ, อมฺเหภิ.

‘‘සස්මිං, වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'สสฺมึ' และ 'วา' ย่อมตามไป.

240. සස්සං.

๒๔๐. สสฺสํ (อาเทศ ส วิภัตติ เป็น อํ).

තුම්හම්හෙහි සස්ස විභත්තිස්ස අමාදෙසො හොති වා. තුම්හං, අම්හං දීයතෙ.

อาเทศ ส วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลังตุมหศัพท์และอมหศัพท์ เป็น อํ บ้าง. (เช่น) ตุมฺหํ, อมฺหํ ทียเต (ย่อมให้แก่ท่าน, ย่อมให้แก่เรา).

241. තව [Pg.114] මම සෙ.

๒๔๑. (อาเทศเป็น) ตว และ มม ใน เส วิภัตติ.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තවමමඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි, විකප්පෙනායං විජ්ඣන්තරස්ස විජ්ජමානත්තා.

อาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตว และ มม ตามลำดับ ใน เส วิภัตติ, อาเทศนี้เป็นไปโดยวิกัป (ไม่แน่นอน) เพราะมีกฎอื่นปรากฏอยู่.

‘‘සෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'เส' ย่อมตามไป.

242. තුය්හං මය්හඤ්ච.

๒๔๒. (อาเทศเป็น) ตุยฺหํ และ มยฺหํ ด้วย.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තුය්හංමය්හංඉච්චෙතෙ ආදෙසා ච හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි. තව, මම තුය්හං, මය්හං වා දීයතෙ.

อาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตุยฺหํ และ มยฺหํ ตามลำดับ ใน เส วิภัตติด้วย. (เช่น) ตว, มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ วา ทียเต (ย่อมให้แก่ท่าน หรือแก่เรา).

243. අම්හස්ස මමං සවිභත්තිස්ස සෙ.

๒๔๓. อาเทศของอมหศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น มมํ ใน เส วิภัตติ.

සබ්බස්සෙව අම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස මමංආදෙසො හොති සෙ විභත්තිම්හි. මමං දීයතෙ.

อาเทศของอมหศัพท์ทั้งปวงนั่นเทียวพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น มมํ ใน เส วิภัตติ. (เช่น) มมํ ทียเต (ย่อมให้แก่เรา).

‘‘සස්ස’’න්ති ඉතො සීහගතියා ‘‘අ’’මිති වත්තතෙ.

บทว่า 'อํ' จากสูตร 'สสฺสํ' นี้ ย่อมตามไปโดยวิธีสีหคติ.

244. තුම්හම්හෙහි නමාකං.

๒๔๔. อาเทศ นํ วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลังตุมหศัพท์และอมหศัพท์ เป็น อากํ.

තුම්හම්හෙහි පරස්ස නංවචනස්ස ආකමිච්චාදෙසො හොති, අඤ්ච. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අම්හස්ස ක්වචි අස්මාදෙසො. තුම්හං තුම්හාකං, අම්හං අම්හාකං අස්මාකං වා.

อาเทศ นํ วจนะ ที่อยู่เบื้องหลังตุมหศัพท์และอมหศัพท์ เป็น อากํ และเป็น อํ ด้วย. ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธิ' เป็นต้น มีอาเทศ อมหศัพท์ เป็น อสฺม บ้างในบางแห่ง. (เช่น) ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ; อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมากํ วา.

පඤ්චමියං ‘‘අම්හතුම්හන්තුරාජ’’ඉච්චාදිනා ස්මාවචනස්ස නාභාවාතිදෙසො. තයා, මයා අපෙති, තුම්හෙහි, අම්හෙහි තුම්හෙභි අම්හෙභි, තුම්හං අම්හං තව මම, තුය්හං, මය්හං මමං පරිග්ගහො, තුම්හං තුම්හාකං, අම්හං අම්හාකං අස්මාකං ධම්මතා.

ในปัญจมีวิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'อมฺหตุมฺหนฺตุราช' เป็นต้น ย่อมมีการให้ผลของ สฺมา วจนะ เหมือน นา วิภัตติ. (เช่น) ตยา, มยา อเปติ (ย่อมไปปราศจากท่าน, จากเรา); ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ, ตุมฺเหภิ, อมฺเหภิ; ตุมฺหํ, อมฺหํ, ตว, มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ, มมํ ปริคฺคโห (การกำหนดถือเอาของท่าน, ของเรา); ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมากํ ธมฺมตา (ความเป็นธรรมดาของท่านทั้งหลาย, ของเราทั้งหลาย).

‘‘ස්මිංම්හී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'สฺมึมฺหิ' ย่อมตามไป.

245. තුම්හම්හාකං [Pg.115] තයි මයි.

๒๔๕. (อาเทศ) ตุมหศัพท์และอมหศัพท์ เป็น ตยิ และ มยิ.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයි මයිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. තකාරස්ස ත්වත්තං. ත්වයි තයි මයි, තුම්හෙසු අම්හෙසු.

อาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยิ และ มยิ ตามลำดับ ใน สฺมึ วิภัตติ. มีการแปลง ต การะ เป็น ตฺว. (เช่น) ตฺวยิ, ตยิ, มยิ, ตุมฺเหสุ, อมฺเหสุ.

තෙසං එව තුම්හ අම්හසද්දානං පදතො පරෙසං ක්වචි ආදෙසන්තරවිධානෙ රූපභෙදො.

ตุมหศัพท์และอมหศัพท์เหล่านั้นนั่นเทียว เมื่ออยู่หลังบท ย่อมมีรูปต่างกันในการบัญญัติอาเทศอื่นบ้างในบางแห่ง.

‘‘නවා’’ති අධිකාරො.

บทว่า 'น วา' เป็นบทตามไป (อธิการ).

246. පදතො දුතියාචතුත්ථීඡට්ඨීසු වො නො.

๒๔๖. เมื่ออยู่หลังบท ในทุติยา จตุตถี และฉัฏฐีวิภัตติ (มีอาเทศเป็น) โว และ โน.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං වො නොආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං දුතියාචතුත්ථීඡට්ඨීසු බහුවචනෙසු නවා. එත්ථ ච ‘‘එකවචනෙසූ’’ති වක්ඛමානත්තා ‘‘බහුවචනෙසූ’’ති ලද්ධං. පහාය වො ගමිස්සාමි, මා නො අජ්ජ විකන්තිංසු, ධම්මං වො භික්ඛවෙ දෙසිස්සාමි, සංවිභජෙථ නො රජ්ජෙන, තුට්ඨොස්මි වො පකතියා, සත්ථා නො භගවා අනුප්පත්තො.

การอาเทศเป็น โว และ โน แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่อยู่หลังบท ย่อมมีตามลำดับในทุติยา จตุตถี และฉัฏฐีวิภัตติ พหูวจนะ บ้าง. และในที่นี้ เพราะจะกล่าวถึง 'ในเอกวจนะ' ในภายหลัง จึงได้ความว่า 'ในพหูวจนะ'. (ตัวอย่าง) เราจักละทิ้งท่านทั้งหลายไป, ขอ (พวกโจร) อย่าได้ตัดเราทั้งหลายในวันนี้เลย, ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมแก่พวกเธอ, ท่านทั้งหลายจงแบ่งราชสมบัติแก่เราทั้งหลาย, เรายินดีในพวกท่านโดยปกติ, พระผู้มีพระภาคศาสดาเสด็จมาถึงพวกเราแล้ว.

නවාති කිං? භයං තුම්හාක නො සියා, එසො අම්හාකං සත්ථා.

คำว่า 'นวา' มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในที่ที่แน่นอน เช่น) ความกลัวอย่าได้มีแก่ท่านทั้งหลาย, นั่นคือพระศาสดาของเราทั้งหลาย.

‘‘පදතො, චතුත්ථීඡට්ඨීසූ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'ปทโต' และ 'จตุตถีฉฏฺฐีสุ' ย่อมตามไป.

247. තෙමෙකවචනෙසු ච.

๒๔๗. เต เม ในเอกวจนะด้วย.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං චතුත්ථීඡට්ඨීසු එකවචනෙසු [Pg.116] නවා. දදාමි තෙ ගාමවරානි පඤ්ච, දදාහි මෙ ගාමවරං, ඉදං තෙ රට්ඨං, අයං මෙ පුත්තො.

การอาเทศเป็น เต และ เม แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่อยู่หลังบท ย่อมมีตามลำดับในจตุตถีและฉัฏฐีวิภัตติ เอกวจนะ บ้าง. (ตัวอย่าง) เราให้หมู่บ้านอันประเสริฐ ๕ แห่งแก่ท่าน, ท่านจงให้หมู่บ้านอันประเสริฐแก่เรา, นี่คือแว่นแคว้นของท่าน, นี่คือบุตรของเรา.

නවාති කිං? ඉදං චීවරං තුය්හං විකප්පනත්ථාය දම්මි, සුණාථ වචනං මම.

คำว่า 'นวา' มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในที่ที่แน่นอน เช่น) เราให้จีวรนี้แก่ท่านเพื่อการวิกัป, ท่านทั้งหลายจงฟังคำของเรา.

නවාධිකාරතො චෙත්ථ,වො නො තෙ මෙති යෙ ඉමෙ;

පාදාදො ච ච වා එවා-දියොගෙ ච න හොන්ති තෙ.

และในที่นี้ เพราะอำนาจการตามไปของบทว่า 'นวา', บทอาเทศเหล่านี้คือ 'โว โน เต เม' ย่อมไม่มีในต้นบาทคาถา และในที่ที่ประกอบด้วยศัพท์มี 'จ' 'วา' 'เอว' เป็นต้น.

යථා –

ดังตัวอย่าง –

න සොචාමි න රොදාමි, තව සුත්වාන මාණව;

තුය්හඤ්චාපි මහාරාජ, මය්හඤ්ච රට්ඨවඩ්ඪන.

ดูกรมาณพ เราไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ เพราะได้ฟังคำของท่าน, ข้าแต่มหาราชผู้เจริญรัฐ (ความเศร้าโศก) ของท่านก็ดี ของข้าพเจ้าก็ดี (ย่อมไม่มี).

එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්චාති.

การท่องเที่ยวไป การเวียนว่ายตายเกิดตลอดกาลนานนี้ เป็นของข้าพเจ้าและของพวกท่านนั่นเอง.

පදතොති කිං? තව ඤාති, මම ඤාති.

คำว่า 'ปทโต' มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในที่ที่ไม่ได้อยู่หลังบทอื่น เช่น) ญาติของท่าน, ญาติของข้าพเจ้า.

‘‘තෙ මෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'เต เม' ย่อมตามไป.

248. න අංම්හි.

๒๔๘. ไม่ (อาเทศ) ในอัมหิวิภัตติ.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙආදෙසා න හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. පස්සෙය්‍ය තං වස්සසතං ආරොග්‍යං. සො මමබ්‍රවීති.

การอาเทศเป็น เต และ เม แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่อยู่หลังบท ย่อมไม่มีในอัมหิวิภัตติ. (ตัวอย่าง) ขอให้ท่านจงเห็นความไม่มีโรคตลอดร้อยปี, ผู้นั้นได้กล่าวแก่ข้าพเจ้า.

‘‘තෙමෙකවචනෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'เต เม เอกวจเน' ย่อมตามไป.

249. වා තතියෙ ච.

๒๔๙. และ (อาเทศ) ในตติยาวิภัตติ บ้าง.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙ ආදෙසා හොන්ති වා යථාක්කමං තතියෙකවචනෙ පරෙ[Pg.117]. කතං තෙ පාපං, කතං තයා පාපං, කතං මෙ පුඤ්ඤං, කතං මයා පුඤ්ඤං.

การอาเทศเป็น เต และ เม แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่อยู่หลังบท ย่อมมีบ้างตามลำดับ เมื่อตติยาเอกวจนะอยู่ข้างหลัง. (ตัวอย่าง) บาปอันท่านทำแล้ว, บาปอันท่านทำแล้ว, บุญอันข้าพเจ้าทำแล้ว, บุญอันข้าพเจ้าทำแล้ว.

‘‘වා, තතියෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'วา' และ 'ตติเย' ย่อมตามไป.

250. බහුවචනෙසු වො නො.

๒๕๐. ในพหูวจนะทั้งหลาย (อาเทศเป็น) โว โน.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං වො නොආදෙසා හොන්ති වා යථාක්කමං තතියාබහුවචනෙ පරෙ. කතං වො කම්මං, කතං නො කම්මං.

การอาเทศเป็น โว และ โน แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่อยู่หลังบท ย่อมมีบ้างตามลำดับ เมื่อตติยาพหูวจนะอยู่ข้างหลัง. (ตัวอย่าง) กรรมอันท่านทั้งหลายทำแล้ว, กรรมอันเราทั้งหลายทำแล้ว.

බහුවචනනිද්දෙසෙන ක්වචි යොම්හි පඨමෙ ච වො නො හොන්ති. ගාමං වො ගච්ඡෙය්‍යාථ, ගාමං නො ගච්ඡෙය්‍යාම.

ด้วยการระบุพหูวจนะ (ในสูตรก่อน) บางครั้งการอาเทศเป็น โว และ โน ย่อมมีในโยวิภัตติฝ่ายปฐมาด้วย. (ตัวอย่าง) ท่านทั้งหลายพึงไปสู่บ้าน, เราทั้งหลายพึงไปสู่บ้าน.

තථා පඤ්චාදීනමට්ඨාරසන්තානං, කතිසද්දස්ස චාලිඞ්ගත්තා තිලිඞ්ගෙපි සමානරූපං, අලිඞ්ගත්තා එව පඤ්චාදිතො ඉත්ථිප්පච්චයාභාවො.

เช่นเดียวกัน สำหรับสังขยาตั้งแต่ ๕ ถึง ๑๘ และกติศัพท์ เพราะความเป็นอลิงคะ (ไม่มีลิงค์เฉพาะ) จึงมีรูปเสมอกันในทั้ง ๓ ลิงค์ และเพราะความเป็นอลิงคะนั่นเอง จึงไม่มีการลงอิตถีโชตกปัจจัยหลังสังขยามี ๕ เป็นต้น.

‘‘පඤ්ච යො’’ඉතීධ –

ในอุทาหรณ์ว่า 'ปญฺจ โย' นี้ –

‘‘යොසු ද්වින්නං ද්වෙ චා’’ති ඉතො ‘‘යොසූ’’ති වත්තතෙ, ‘‘ඉත්ථිපුමනපුංසකසඞ්ඛ්‍ය’’න්ති ච.

บทว่า 'โยสุ' จากสูตรว่า 'โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จ' ย่อมตามไป และบทว่า 'อิตฺถีปุมนปุํสกสงฺขยํ' (จากสูตรอื่น) ก็ตามไปเช่นกัน.

251. පඤ්චාදීනමකාරො.

๒๕๑. การอาเทศเป็น อการะ แห่งสังขยามี ๕ เป็นต้น.

අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, පඤ්චාදීනං අට්ඨාරසන්තානං සඞ්ඛ්‍යානං ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානානමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස අකාරො හොති යොසු පරෙසු. ආ එආදෙසාපවාදොයං, පඤ්චක්ඛන්ධා, පඤ්ච ගතියො, පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි. එවං දුතියායඤ්ච.

ฉัฏฐีวิภัตติ (ในบทว่า ปญฺจาทีนํ) ใช้ในความหมายกำหนดที่สุด, การอาเทศเป็น อการะ ย่อมมีแก่ที่สุดของสังขยาตั้งแต่ ๕ ถึง ๑๘ ที่เป็นไปในอิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ พร้อมด้วยวิภัตติ เมื่อโยวิภัตติทั้งหลายอยู่ข้างหลัง. สูตรนี้เป็นข้อห้ามการอาเทศเป็น อา และ เอ. (ตัวอย่าง) ปัญจขันธ์, ปัญจคติ, ปัญจอินทรีย์. ในทุติยาวิภัตติก็เช่นเดียวกัน.

‘‘සුනංහිසූ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'สุ นํ หิ สุ' ย่อมตามไป.

252. පඤ්චාදීනමත්තං.

๒๕๒. การอาเทศเป็น อัตตะ (อะ) แห่งสังขยามี ๕ เป็นต้น.

පඤ්චාදීනමට්ඨාරසන්තානං සඞ්ඛ්‍යානමන්තො අත්තමාපජ්ජතෙ සු නං හිඉච්චෙතෙසු පරෙසු. එත්තදීඝාපවාදොයං. පඤ්චහි පඤ්චභි[Pg.118], පඤ්චන්නං, පඤ්චහි පඤ්චභි, පඤ්චන්නං, පඤ්චසු. එවං ඡ ස ත්ත අට්ඨනව දසසද්දා.

ที่สุดของสังขยาตั้งแต่ ๕ ถึง ๑๘ ย่อมถึงความเป็นอัตตะ (สระอะ) เมื่อวิภัตติคือ สุ นํ หิ เหล่านี้อยู่ข้างหลัง. สูตรนี้เป็นข้อห้ามการทำสระให้ยาว (ทีฆะ) ในวิภัตติเหล่านี้. (ตัวอย่าง) ปัญจหิ ปัญจภิ, ปัญจันนัง, ปัญจหิ ปัญจภิ, ปัญจันนัง, ปัญจสุ. สังขยาศัพท์คือ ฉะ สัตตะ อัฏฐะ นวะ ทสะ ก็เช่นเดียวกัน.

‘‘එකඤ්ච දස චා’’ති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසෙ, ‘‘එකෙන අධිකා දසා’’ති අත්ථෙ තප්පුරිසෙ වා කතෙ

เมื่อทำทวันทวสมาสในความหมายว่า 'หนึ่งด้วย สิบด้วย' หรือทำตัปปุริสสมาสในความหมายว่า 'สิบอันยิ่งด้วยหนึ่ง' (เป็น เอกาทส).

‘‘සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “สงฺขฺยาเน” ย่อมตามมา.

253. ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා.

๒๕๓. อาเทศเป็น อา (อาการะ) แห่ง ทวิ เอก และอัฏฐะ บ้าง.

ද්විඑකඅට්ඨඉච්චෙතෙසමන්තො ආකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ උත්තරපදෙ පරෙ. වවත්ථිතවිභාසායං. එකාදස, ද්වාදස, අට්ඨාරස.

ที่สุดของศัพท์เหล่านี้คือ ทวิ เอก และอัฏฐะ ย่อมอาเทศเป็น อา บ้าง เมื่อมีสังขยาศัพท์เป็นบทหลัง. นี้เป็นววัตถิตวิภาสา. ตัวอย่างเช่น เอกาทสะ, ทวาทสะ, อัฏฐารสะ.

සඞ්ඛ්‍යානෙති කිමත්ථං? එකදන්තො, ද්විදන්තො, අට්ඨත්ථම්භො.

บทว่า “สงฺขฺยาเน” มีประโยชน์อะไร? (เพื่อป้องกันในคำว่า) เอกทนฺโต, ทวิทนฺโต, อฏฺฐตฺถมฺโภ.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “วา” ย่อมตามมา.

254. එකාදිතො දස්ස ර සඞ්ඛ්‍යානෙ.

๒๕๔. เบื้องหลังแต่เอกศัพท์เป็นต้น อาเทศ ท อักษร แห่งทสศัพท์ เป็น ร บ้าง ในการนับ.

එකාදිතො සඞ්ඛ්‍යාතො පරස්ස දසස්ස ආදිස්ස දස්ස රකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. සෙසං සමං. එකාරස, එකාදස.

อาเทศ ท อักษรที่เป็นต้นแห่งทสศัพท์อันอยู่เบื้องหลังแต่สังขยาศัพท์มีเอกศัพท์เป็นต้น เป็น ร บ้าง ในการนับ. ที่เหลือเหมือนกัน. ตัวอย่างเช่น เอการสะ, เอกาทสะ.

ද්වෙ ච දස ච, ද්වීහි වා අධිකා දසාති ද්විදස ඉතීධ –

สองด้วย สิบด้วย หรือสิบที่ยิ่งด้วยสอง ชื่อว่า ทวิทสะ ในคำว่า ทวิทสะ นี้ –

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “วา” ย่อมตามมา.

255. වීසතිදසෙසු බා ද්විස්ස තු.

๒๕๕. อาเทศ ทวิ เป็น พา เมื่อวิสติและทสศัพท์ตามหลัง, ส่วนบทว่า ตุ (ในสูตร)...

වීසති දසඉච්චෙතෙසු පරෙසු ද්විසද්දස්ස බා හොති වා. තුසද්දෙන තිංසායම්පි. රකාරො, ආත්තඤ්ච. බාරස, ද්වාදස.

เมื่อศัพท์เหล่านี้คือ วิสติ และ ทสะ อยู่เบื้องหลัง อาเทศ ทวิสัททะ เป็น พา บ้าง. ด้วย ตุ ศัพท์ แม้ในติงสศัพท์ (ก็อาเทศ ทวิ เป็น พา). และมีการอาเทศเป็น ร อักษร และ อา (ที่ พ). ตัวอย่างเช่น พารสะ, ทวาทสะ.

තයො ච දස ච, තීහි වා අධිකා දසාති තෙරස. එත්ථ ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා තිසද්දස්ස තෙආදෙසො ආනවුතියා.

สามด้วย สิบด้วย หรือสิบที่ยิ่งด้วยสาม ชื่อว่า เตรสะ. ในคำนี้ ด้วยสูตรว่า “เตสุ วุทฺธิ...” เป็นต้น มีการอาเทศ ติสัททะ เป็น เต จนถึงนวุติศัพท์.

චත්තාරො [Pg.119] ච දස ච, චතූහි වා අධිකා දසාති චතුද්දස ඉච්චත්‍ර –

สี่ด้วย สิบด้วย หรือสิบที่ยิ่งด้วยสี่ ชื่อว่า จตุททสะ ในคำว่า จตุททสะ นี้ –

‘‘ගණනෙ, දසස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า “คณเน” และ “ทสสฺส” ย่อมตามมา.

256 . චතූපපදස්ස ලොපො තුත්තරපදාදි චස්ස චු චොපි නවා.

๒๕๖. ลบ จตุอุปบท และอาเทศ จ อักษรที่เป็นต้นแห่งอุตตรบท เป็น จุ และ โจ บ้าง.

ගණනෙ දසස්සාදිම්හි ඨිතස්ස චතුඉච්චෙතස්ස උපපදස්ස තුසද්දො ලොපො හොති, උත්තරපදාදිම්හි ඨිතස්ස චතූපපදස්ස චකාරස්ස චු චොආදෙසා හොන්ති නවා. චුද්දස, චොද්දස, චතුද්දස.

ในการนับ ลบ จตุอุปบทที่ตั้งอยู่ข้างหน้าทสศัพท์ด้วย ตุ ศัพท์, และอาเทศ จ อักษรของจตุอุปบทที่ตั้งอยู่เบื้องต้นแห่งอุตตรบท เป็น จุ และ โจ บ้าง. ตัวอย่างเช่น จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส.

අපිග්ගහණෙන අනුපපදස්සාපි ගණනෙ පදාදිචකාරස්ස ලොපො, චු චො හොන්ති නවා. යථා – තාලීසං, චුත්තාලීසං, චොත්තාලීසං, චත්තාලීසං.

ด้วยการถือเอา อปิ ศัพท์ (ในสูตรอื่น) แม้ จ อักษรที่เป็นต้นบทของอนุปบท (ศัพท์ที่ไม่มีอุปบท) ในการนับ ก็ลบ และอาเทศเป็น จุ และ โจ บ้าง. เช่น ตาลีสํ, จุตฺตาลีสํ, โจตฺตาลีสํ, จตฺตาลีสํ.

පඤ්ච ච දස ච, පඤ්චහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ පඤ්චදස. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා පඤ්චසද්දස්ස දස වීසතීසු ක්වචි පන්නපණ්ණආදෙසා. පන්නරස, පණ්ණරස.

ห้าด้วย สิบด้วย ในอรรถว่า สิบที่ยิ่งด้วยห้า ชื่อว่า ปญฺจทส. ด้วยสูตรว่า “เตสุ วุทฺธิ...” เป็นต้น อาเทศ ปญฺจสัททะ เป็น ปนฺน และ ปณฺณ ในเพราะ ทส และ วิสติ ศัพท์บ้าง. ตัวอย่างเช่น ปนฺนรส, ปณฺณรส.

ඡ ච දස ච, ඡහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ ඡදස ඉතීධ –

หกด้วย สิบด้วย ในอรรถว่า สิบที่ยิ่งด้วยหก ชื่อว่า ฉทส ในคำว่า ฉทส นี้ –

‘‘ඡස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “ฉสฺส” ย่อมตามมา.

257. දසෙ සො නිච්චඤ්ච.

๒๕๗. อาเทศ (ฉ) เป็น โส ในเพราะ ทสศัพท์ และเป็นไปอย่างแน่นอน (นิตย์) ด้วย.

ඡඉච්චෙතස්ස සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්ස නිච්චං සො හොති දසෙ පරෙ.

อาเทศ ฉ สังขยาสัททะนี้ เป็น โส อย่างแน่นอน เมื่อทสศัพท์อยู่เบื้องหลัง.

‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า “สงฺขฺยานํ” และ “วา” ย่อมตามมา.

258. ල දරානං.

๒๕๘. อาเทศ ท และ ร เป็น ล.

සඞ්ඛ්‍යානං දකාරරකාරානං ලකාරාදෙසො හොති වා.

อาเทศ ท อักษร และ ร อักษร ของสังขยาทั้งหลาย เป็น ล อักษร บ้าง.

ලළානමවිසෙසො[Pg.120]. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘සොළස’’ ඉති නිච්චං, ‘‘තෙළස, තෙරස, චත්තාලීසං, චත්තාරීස’’මිති විභාසා, දස පන්නරසාදීසු න ච හොති.

ล และ ฬ ไม่ต่างกัน. วา ศัพท์นี้มีประโยชน์เพื่อเป็นววัตถิตวิภาสา, เพราะเหตุนั้น “โสฬส” จึงเป็นรูปที่แน่นอน, ส่วน “เตฬส, เตรส, จตฺตาลีสํ, จตฺตารีสํ” เป็นวิภาสา (มีหลายรูป), และในคำว่า ทส, ปนฺนรส เป็นต้น ย่อมไม่มี (การอาเทศเป็น ล).

සත්ත ච දස ච, සත්තහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ සත්තරස, සත්තදස.

เจ็ดด้วย สิบด้วย ในอรรถว่า สิบที่ยิ่งด้วยเจ็ด ชื่อว่า สตฺตรส, สตฺตทส.

අට්ඨ ච දස ච, අට්ඨහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ අට්ඨදස ඉතීධ ආත්තෙ කතෙ –

แปดด้วย สิบด้วย ในอรรถว่า สิบที่ยิ่งด้วยแปด ชื่อว่า อฏฺฐทส ในคำว่า อฏฺฐทส นี้ เมื่อทำอาเทศเป็น อา แล้ว –

‘‘වා, දස්ස, ර, සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า “วา”, “ทสฺส”, “ร” และ “สงฺขฺยาเน” ย่อมตามมา.

259. අට්ඨාදිතො ච.

๒๕๙. เบื้องหลังแต่ศัพท์มีอัฏฐศัพท์เป็นต้นด้วย.

අට්ඨාදිතො ච දසසද්දස්ස දකාරස්ස රකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. අට්ඨාරස, අට්ඨාදස.

จากอัฏฐาทิ (จากแปดขึ้นไป) ด้วย ทะ ของทสสัททะ เป็น ระ บ้าง ในการนับ. อัฏฐารสะ, อัฏฐาทสะ.

අට්ඨාදිතොති කිං? චතුද්දස.

คำว่า อัฏฐาทิ เพื่ออะไร? จตุททสะ.

කතිසද්දො බහුවචනන්තොව, ‘‘කති යො’’ ඉතීධ

กติสัททะ มีพหุวจนะเป็นที่สุดเท่านั้น, ในคำว่า ‘‘กติ โย’’ นี้

නිච්චං යොලොපාදි, රස්සත්තං, කති තිට්ඨන්ති, කති පස්සසි, කතිහි කතිභි, කතිනං, කතිහි කතිභි, කතිනං, කතිසු.

การลบ โย เป็นนิตย์ เป็นต้น, การเป็นรัสสะ, กติ ติฏฐนฺติ, กติ ปสฺสสิ, กติหิ กติภิ, กตีนํ, กติหิ กติภิ, กตีนํ, กตีสุ.

අලිඞ්ගනාමං නිට්ඨිතං.

อลิงคนาม จบแล้ว.

විභත්තිප්පච්චයවිධාන

การกำหนดวิภัตติและปัจจัย

අථ විභත්තිප්පච්චයන්තා වුච්චන්තෙ.

บัดนี้จะกล่าวถึงศัพท์ที่ลงวิภัตติและปัจจัย

තෙසං පනාලිඞ්ගත්තා, නිපාතත්තා ච තිලිඞ්ගෙ, වචනද්වයෙ ච සමානං රූපං.

อนึ่ง เพราะปัจจัยเหล่านั้นเป็นอลิงคะ (ไม่มีลิงค์) และเป็นนิบาต จึงมีรูปเสมอกันในสามลิงค์และสองวจนะ

පුරිසස්මා, පුරිසෙහි වාති අත්ථෙ –

ในอรรถว่า ปุริสสฺมา หรือ ปุริเสหิ ดังนี้ -

260. ක්වචි [Pg.121] තො පඤ්චම්‍යත්ථෙ.

๒๖๐. โต ปัจจัย ลงในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติบ้าง.

සබ්බස්මා සුද්ධනාමතො, සබ්බනාමතො ච ලිඞ්ගම්හා ක්වචි තොපච්චයො හොති පඤ්චම්‍යත්ථෙ.

โต ปัจจัย ย่อมลงหลังลิงค์ที่เป็นนามล้วนทั้งปวง และหลังลิงค์ที่เป็นสรรพนามทั้งปวง ในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติบ้าง.

261. ත්වාදයො විභත්තිසඤ්ඤා.

๒๖๑. ปัจจัยทั้งหลายมี ตฺวา เป็นต้น ชื่อว่าวิภัตติ.

තොආදි යෙසං දානිපරියන්තානං පච්චයානං තෙ හොන්ති පච්චයා ත්වාදයො, තෙ පච්චයා විභත්තිසඤ්ඤා හොන්ති. තෙන තදන්තානම්පි විභත්‍යන්තපදත්තං සිද්ධං හොති.

ปัจจัยทั้งหลายเหล่าใด มี โต เป็นต้น มี ทานิ เป็นที่สุด ปัจจัยเหล่านั้นชื่อว่า ตฺวาทิปัจจัย, ปัจจัยเหล่านั้นชื่อว่าวิภัตติ. เพราะเหตุนั้น ความเป็นบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด แม้แห่งศัพท์ที่มีปัจจัยเหล่านั้นเป็นที่สุด ย่อมสำเร็จ.

පුරිසතො, එවං රාජතො වා, චොරතො වා, අග්ගිතො වා, ගහපතිතො වා, හත්ථිතො, හෙතුතො, සබ්බඤ්ඤුතො, කඤ්ඤතො, යුත්තිතො, ඉත්ථිතො, භික්ඛුනිතො, එත්ථ ච ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං දීඝරස්සාපච්චයෙසු චා’’ති තොපච්චයෙ රස්සත්තං. යාගුතො, ජම්බුතො, චිත්තතො, ආයුතො ඉච්චාදි.

ปุริสโต (จากบุรุษ) ดังนี้, หรือ ราชโต (จากพระราชา), หรือ โจรโต (จากโจร), หรือ อัคคิโต (จากไฟ), หรือ คหปติโต (จากคฤหบดี), หัตถิโต (จากช้าง), เหตุโต (จากเหตุ), สัพพัญญุโต (จากพระสัพพัญญู), กัญญโต (จากหญิงสาว), ยุตติโต (จากความยุติ), อิตถิโต (จากหญิง), ภิกขุนิโต (จากภิกษุณี) และในที่นี้มีการรัสสะด้วยสูตรว่า ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสาปจฺจเยสุ จ’’ ในเพราะ โต ปัจจัย. ยาคูโต, ชมฺพูโต, จิตฺตโต, อายูโต เป็นต้น.

සබ්බනාමතො සබ්බස්මා, සබ්බෙහීති වා අත්ථෙ සබ්බතො, එවං යතො, තතො, කතරතො, කතමතො, ඉතරතො, අඤ්ඤතො, එකතො, උභයතො, පුබ්බතො, පරතො, අපරතො, දක්ඛිණතො, උත්තරතො, අමුතො.

หลังสรรพนาม ในอรรถว่า สพฺพสฺมา หรือ สพฺเพหิ เป็น สพฺพโต, เช่นเดียวกับ ยโต, ตโต, กตรโต, กตมโต, อิตรโต, อญฺญโต, เอกโต, อุภยโต, ปุพฺพโต, ปรโต, อปรโต, ทกฺขิณโต, อุตฺตรโต, อมุโต.

‘‘කිස්ස, කු’’ඉති ච වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘กิสฺส’’ และ ‘‘กุ’’ ตามมา.

262. ත්‍රතොථෙසු ච.

๒๖๒. และในเพราะ ตร โต และ ถ ปัจจัย.

කිමිච්චෙතස්ස කු හොති ත්‍රතො ථඉච්චෙතෙසු ච පරෙසු. කස්මා, කෙහීති වා කුතො.

การแปลง กิมิ นี้ เป็น กุ ย่อมมี ในเพราะ ตร โต และ ถ ปัจจัยเบื้องหลัง. ในอรรถว่า กสฺมา หรือ เกหิ เป็น กุโต.

‘‘තොථෙසූ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘โตเถสุ’’ ตามมา.

263. සබ්බස්සෙතස්සාකාරො [Pg.122] වා.

๒๖๓. การแปลง เอต สรรพนามทั้งปวง เป็น อ บ้าง.

සබ්බස්ස එතසද්දස්ස අකාරො හොති වා තොථඉච්චෙතෙසු. එතස්මා, එතෙහීති වා අතො.

การแปลง เอต สรรพนามทั้งปวง เป็น อ ย่อมมีบ้าง ในเพราะ โต และ ถ ปัจจัยเหล่านี้. ในอรรถว่า เอตสฺมา หรือ เอเตหิ เป็น อโต.

‘‘සබ්බස්සෙතස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘สพฺพสฺเสตสฺส’’ ตามมา.

264. එ තොථෙසු ච.

๒๖๔. และเป็น เอ ในเพราะ โต และ ถ ปัจจัย.

සබ්බස්ස එතසද්දස්ස එකාරො හොති වා තොථඉච්චෙතෙසු. ද්විත්තං, එත්තො.

การแปลง เอต สรรพนามทั้งปวง เป็น เอ ย่อมมีบ้าง ในเพราะ โต และ ถ ปัจจัยเหล่านี้. ซ้อนพยัญชนะ เป็น เอตฺโต.

‘‘සබ්බස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘สพฺพสฺส’’ ตามมา.

265. ඉමස්සි ථංදානිහතොධෙසු ච.

๒๖๕. และเป็น อิ แห่ง อิมะ ในเพราะ ถํ ทานิ ห ต และ โธ ปัจจัย.

ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව ඉකාරො හොති ථංදානිහතොධඉච්චෙතෙසු ච. ඉමස්මාති ඉතො.

การแปลง อิม สรรพนามทั้งปวงนั่นเทียว เป็น อิ ย่อมมี ในเพราะ ถํ ทานิ ห ต และ โธ ปัจจัยเหล่านี้. ในอรรถว่า อิมสฺมา เป็น อิโต.

‘‘ක්වචි තො’’ති යොගවිභාගෙන ආදිප්පභුතීහි තො සත්තමියත්ථෙ. අනිච්චාදීහි තතියත්ථෙ ච. යථා – ආදිම්හීභි අත්ථෙ ආදිතො. එවං මජ්ඣතො, එකතො, පුරතො, පච්ඡතො, පස්සතො, පිට්ඨිතො, පාදතො, සීසතො, අග්ගතො, මූලතො, පරතො ඉච්චාදයො.

ด้วยการแยกสูตรว่า ‘‘กฺวจิ โต’’ โต ปัจจัย ลงหลังศัพท์มี อาทิ เป็นต้น ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. และลงหลังศัพท์มี อนิจฺจ เป็นต้น ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ. เช่น ในอรรถว่า อาทิมฺหิ เป็น อาทิโต. เช่นเดียวกับ มชฺฌโต, เอกโต, ปุรโต, ปจฺฉโต, ปสฺสโต, ปิฏฺฐิโต, ปาทโต, สีสโต, อคฺคโต, มูลโต, ปรโต เป็นต้น.

තතියත්ථෙ අනිච්චෙනාති අනිච්චතො, අනිච්චතො සම්මසති. එවං දුක්ඛතො, රොගතො, ගණ්ඩතො ඉච්චාදයො.

ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติว่า อนิจฺเจน เป็น อนิจฺจโต, (เช่น) อนิจฺจโต สมฺมสติ (ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง). เช่นเดียวกับ ทุกฺขโต, โรคโต, คณฺฑโต เป็นต้น.

‘‘අත්ථෙ, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘อตฺเถ’’ และ ‘‘กฺวจิ’’ ตามมา.

266. ත්‍රථ සත්තමියා සබ්බනාමෙහි.

๒๖๖. ปัจจัย ตร ถ ในอรรถสัตตมีวิภัตติ จากสรรพนาม

සබ්බනාමෙහි පරා ත්‍ර ථඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. සබ්බස්මිං, සබ්බෙසු චාති සබ්බත්‍ර සබ්බත්ථ. එවං [Pg.123] යත්‍ර යත්ථ, තත්‍ර තත්ථ, ඉතරත්‍ර ඉතරත්ථ, අඤ්ඤත්‍ර අඤ්ඤත්ථ, උභයත්‍ර උභයත්ථ, පරත්‍ර පරත්ථ, කුත්‍ර කුත්ථ, ‘‘ත්‍රතොථෙසු චා’’ති කුත්තං. ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කාදෙසො. කත්ථ, අමුත්‍ර අමුත්ථ.

ปัจจัย ตร และ ถ เหล่านี้ ย่อมมีเบื้องหลังสัพพนามทั้งหลาย ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. ในอรรถว่า สพฺพสฺมึ และ สพฺเพสุ เป็น สพฺพตฺร และ สพฺพตฺถ. เช่นเดียวกัน ยตฺร ยตฺถ, ตตฺร ตตฺถ, อิตรตฺร อิตารตฺถ, อญฺญตฺร อญฺญตฺถ, อุภยตฺร อุภยตฺถ, ปรตฺร ปรตฺถ, กุตฺร กุตฺถ, มีการทำเป็น กุตฺต ด้วยสูตรว่า "ตรโตเถสุ จ". มีการอาเทศเป็น ก ด้วย จ ศัพท์ ในสูตรว่า "กิสฺส ก เว จ". กตฺถ, อมุตฺร อมุตฺถ.

‘‘සබ්බස්සෙතස්සාකාරො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "สพฺพสฺเสตสฺสากาโร" ย่อมตามไป.

267. ත්‍රෙ නිච්චං.

๒๖๗. ในปัจจัย ตร (มีการอาเทศเป็น อ) แน่นอน.

සබ්බස්සෙව එතසද්දස්ස අකාරො හොති නිච්චං ත්‍රෙ පරෙ. අත්‍ර. ‘‘සබ්බස්සෙතස්සාකාරො වා’’ති අත්තං, ‘‘එ තොථෙසු චා’’ති එකාරො, අත්ථ, එත්ථ.

การอาเทศเป็น อักษร อ แห่ง สพฺพ และ เอต สรรพนามนั่นเทียว ย่อมมีแน่นอน เมื่อปัจจัย ตร อยู่เบื้องหลัง. (เช่น) อตฺร. มีการอาเทศเป็น อ ด้วยสูตรว่า "สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา", มีการอาเทศเป็น เอ ด้วยสูตรว่า "เอ โตเถสุ จ", (เช่น) อตฺถ, เอตฺถ.

‘‘ක්වචි, අත්ථෙ, සත්තමියා’’ති ච අධිකාරො, සබ්බස්මින්ති අත්ථෙ –

บทตามไปว่า ‘ในบางแห่ง, ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ’ และในอรรถว่า ‘ในทั้งหมด’

268. සබ්බතො ධි.

๒๖๘. จากสัพพะ (มีปัจจัย) ธิ.

සබ්බඉච්චෙතස්මා ධිප්පච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. සබ්බධි.

ปัจจัย ธิ ย่อมมีจากคำว่า สัพพะ นี้ ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. (เช่น) สัพพธิ.

269. කිස්මා වො.

๒๖๙. จากกิง (มีปัจจัย) โว.

කිමිච්චෙතස්මා වප්පච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

ปัจจัย วะ ย่อมมีจากคำว่า กิง นี้ ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ.

270. කිස්ස ක වෙ ච.

๒๗๐. การอาเทศ กิง เป็น กะ เมื่อมีปัจจัย วะ อยู่เบื้องหลัง และ (ด้วย จ ศัพท์).

කිමිච්චෙතස්ස කසද්දො ආදෙසො හොති වප්පච්චයෙපරෙ. චග්ගහණෙන ථහමාදිඅවප්පච්චයෙපි. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා කකාරෙ අකාරස්ස ලොපො ච වම්හි. ක්ව ගතොසි ත්වං.

คำว่า กะ ย่อมเป็นอาเทศของคำว่า กิง นี้ เมื่อมีปัจจัย วะ อยู่เบื้องหลัง. ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ (และ) แม้ในปัจจัยอื่นมี ถะ หะ เป็นต้น ที่ไม่ใช่ วะ. และมีการลบ อะ แห่ง กะ ใน วะ ด้วยบทมีอาทิว่า ‘เตสุ วุทฺธี’. (เช่น) กฺวะ คโตสิ ตฺวํ (เธอไปที่ไหน?).

‘‘කිස්මා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘จากกิง’ ย่อมตามไป.

271. හිංහංහිඤ්චනං[Pg.124].

๒๗๑. ปัจจัย หิง หัง หิญจนะ.

කිමිච්චෙතස්මා හිං හං හිඤ්චනංඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

ปัจจัยเหล่านี้คือ หิง หัง หิญจนะ ย่อมมีจากคำว่า กิง นี้ ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ.

‘‘කිස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘ของกิง’ ย่อมตามไป.

272. කු හිංහංසු ච.

๒๗๒. การอาเทศ กิง เป็น กุ เมื่อมีปัจจัย หิง หัง อยู่เบื้องหลัง และ (ด้วย จ ศัพท์).

කිමිච්චෙතස්ස කු හොති හිං හං ඉච්චෙතෙසු. චග්ගහණෙන හිඤ්චනංදාචනමිච්චාදීසුපි. කිස්මින්ති කුහිං, කුහං, කුහිඤ්චනං, කහං කාදෙසො.

การอาเทศ กิง เป็น กุ ย่อมมีในปัจจัยเหล่านี้คือ หิง หัง. ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ (และ) แม้ในปัจจัยมี หิญจนะ ทาจนะ เป็นต้น. ในอรรถว่า กสฺมึ (ในอะไร) เป็น กุหึ, กุหํ, กุหิญฺจนํ, กหํ (มีการอาเทศ กะ).

‘‘හිං හ’’න්ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘หิง หัง’ ย่อมตามไป.

273. තම්හා ච.

๒๗๓. จาก ตะ และ (สัพพนามอื่น).

තඉච්චෙතස්මා ච සබ්බනාමතො හිංහංපච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. තස්මින්ති තහිං, තහං.

ปัจจัย หิง หัง ย่อมมีจาก ตะ สรรพนามนี้ และจากสัพพนาม (อื่น) ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. ในอรรถว่า ตสฺมึ (ในนั้น) เป็น ตหึ, ตหํ.

274. ඉමස්මා හධා ච.

๒๗๔. จาก อิมะ (มีปัจจัย) หะ ธะ และ.

ඉමසද්දතො හධප්පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. ‘‘ඉමස්සි ථ’’න්තිආදිනා ඉකාරො. ඉමස්මින්ති ඉහ, ඉධ.

ปัจจัย หะ ธะ ย่อมมีจากอิมะศัพท์ ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. มีการอาเทศเป็น อิ เป็นต้น ด้วยบทมีอาทิว่า ‘อิมัสสิ ถะ’. ในอรรถว่า อิมสฺมึ (ในนี้) เป็น อิหะ, อิธะ.

275. යතො හිං.

๒๗๕. จาก ยะ (มีปัจจัย) หิง.

යඉච්චෙතස්මා සබ්බනාමතො හිංපච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. යස්මින්ති යහිං.

ปัจจัย หิง ย่อมมีจาก ยะ สรรพนามนี้ และจากสัพพนาม (อื่น) ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. ในอรรถว่า ยสฺมึ (ในใด) เป็น ยหึ.

‘‘කාලෙ’’ති අධිකාරොයං.

บทตามไปนี้ว่า ‘ในกาล’.

කස්මිං කාලෙති අත්ථෙ

ในอรรถว่า ‘ในกาลไหน’.

276. කිංසබ්බඤ්ඤෙකයකුහි [Pg.125] දා දාචනං.

๒๗๖. จาก กิง สัพพะ อัญญะ เอกะ ยะ กุ (มีปัจจัย) ทา ทาจนะ.

කිං සබ්බඅඤ්ඤඑකයඉච්චෙතෙහි සබ්බනාමෙහි දාපච්චයො හොති. කුඉච්චෙතස්මා දාචනඤ්ච කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

ปัจจัย ทา ย่อมมีจากสัพพนามเหล่านี้คือ กิง สัพพะ อัญญะ เอกะ ยะ. และปัจจัย ทาจนะ ย่อมมีจาก กุ นี้ ในกาล ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ.

‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කාදෙසො, කදා.

ในสูตรว่า ‘กิสฺส ก เว จ’ มีการอาเทศ กิง เป็น กะ ด้วย จ ศัพท์. (เช่น) กทา.

277. සබ්බස්ස සො දාම්හි වා.

๒๗๗. อาเทศ สัพพะ เป็น ส บ้าง เมื่อมี ทา ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง.

සබ්බඉච්චෙතස්ස සද්දස්ස සසද්දාදෙසො හොති වා දාපච්චයෙ පරෙ. සබ්බස්මිං කාලෙති සදා, සබ්බදා.

การอาเทศเป็น ส แห่ง สัพพะศัพท์นี้ ย่อมมีบ้าง เมื่อมี ทา ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง. ในอรรถว่า 'ในกาลทั้งปวง' (เช่น) สทา, สัพพทา.

එවං අඤ්ඤදා, එකදා, යදා, කස්මිං කාලෙති කුදාචනං, ‘‘කු හිංහංසු චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කුත්තං, ‘‘කු’’ඉති නිපාතනෙන වා.

ในทำนองเดียวกัน (เช่น) อัญญทา, เอกทา, ยทา. ในอรรถว่า 'ในกาลไหน' (เช่น) กุทาจนัง. มีการอาเทศเป็น กุ ด้วย จ ศัพท์ ในสูตรว่า 'กุ หึหํสุ จ' หรือด้วยการลง กุ นิบาต.

‘‘දා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'ทา' ย่อมตามไป.

278. තම්හා දානි ච.

๒๗๘. หลัง ต สรรพนาม ลง ทานิ และ ทา ปัจจัย บ้าง.

තඉච්චෙතස්මා සබ්බනාමතො දානිදාපච්චයා හොන්ති කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. තස්මිං කාලෙති තදානි, තදා.

หลัง ต สรรพนามนี้ ลง ทานิ และ ทา ปัจจัย ในอรรถสัตตมีวิภัตติอันเป็นกาลบ้าง. ในกาลนั้น ชื่อว่า ตทานิ, ตทา.

279. ඉමස්මා රහිධුනාදානි ච.

๒๗๙. หลัง อิม สรรพนาม ลง รหิ, ธุนา และ ทานิ ปัจจัย บ้าง.

ඉමසද්දතො රහි ධුනා දානිඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

หลัง อิม ศัพท์ ลงปัจจัยเหล่านี้ คือ รหิ, ธุนา, ทานิ ในอรรถสัตตมีวิภัตติอันเป็นกาลบ้าง.

‘‘සබ්බස්ස, ඉමස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'สัพพัสสะ' และ 'อิมัสสะ' ย่อมตามไป.

280. එත [Pg.126] රහිම්හි.

๒๘๐. อาเทศเป็น เอต เมื่อมี รหิ ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง.

සබ්බස්ස ඉමසද්දස්ස එතාදෙසො හොති රහිම්හි පච්චයෙ පරෙ. ඉමස්මිං කාලෙති එතරහි.

การอาเทศเป็น เอต แห่ง อิม ศัพท์ทั้งปวง ย่อมมี เมื่อมี รหิ ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง. ในกาลนี้ ชื่อว่า เอตรหิ.

281. අ ධුනාම්හි ච.

๒๘๑. และอาเทศเป็น อ เมื่อมี ธุนา ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง.

සබ්බස්සෙව ඉමසද්දස්ස අකාරො හොති ධුනාපච්චයෙ පරෙ. අධුනා, ඉමසද්දස්ස ඉකාරො. ඉමස්මිං කාලෙති ඉදානි.

การอาเทศเป็น อ แห่ง อิม ศัพท์ทั้งปวงนั่นแล ย่อมมี เมื่อมี ธุนา ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง เป็น อธุนา. การอาเทศเป็น อิ แห่ง อิม ศัพท์ (เมื่อมี ทานิ ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง). ในกาลนี้ ชื่อว่า อิทานิ.

විභත්තිප්පච්චයවිධානං නිට්ඨිතං.

การบัญญัติวิภัตติและปัจจัย จบแล้ว.

ඔපසග්ගිකපද

หมวดบทที่ประกอบด้วยอุปสัค

අථාලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාවිභත්තිභෙදා උපසග්ගනිපාතා වුච්චන්තෙ.

ลำดับนี้ จะกล่าวถึงอุปสัคและนิบาตที่ไม่มีความต่างกันโดยลิงค์ พจน์ และวิภัตติ.

ප පරා නි නී උ දු සං වි අව අනු පරි අධි අභි පති සු ආ අති අපි අප උප ඉති පීසති උපසග්ගා.

อุปสัค ๒๐ ตัว คือ ป, ปรา, นิ, นี, อุ, ทุ, สํ, วิ, อว, อนุ, ปริ, อธิ, อภิ, ปฏิ, สุ, อา, อติ, อปิ, อป, อุป.

තත්ථ පසද්දො පකාරා’දිකම්ම පධානි’ස්සරිය’න්තොභාවවියොග තප්පර භුසත්ථ සම්භවතිත්ති අනාවිල පත්ථනාදීසු. පඉති අයමුපසග්ගො එතෙසු පකාරාදීසු අත්ථෙසු වත්තති, යථා – පකාරෙ පඤ්ඤා, ආදිකම්මෙ විප්පකතං, පධානෙ පණීතං, පධානං පධානත්තං, ඉස්සරියෙ පභූ අයං දෙසස්ස, අන්තොභාවෙ පක්ඛිත්තං, වියොගෙ පවාසී, තප්පරෙ පාචරියො, භුසත්ථෙ පවුද්ධකායො, සම්භවෙ හිමවතා ගඞ්ගා පභවති, තිත්තියං පහූතමන්නං, අනාවිලෙ පසන්නමුදකං, පත්ථනෙ පණිහිතං.

ในบรรดาอุปสัคเหล่านั้น ป-ศัพท์ ย่อมเป็นไปในอรรถประการ, อาทิกรรม, ประธาน, อิสริยะ, อันโตภาวะ, วิโยคะ, ตัปปะระ, ภูสัตถะ, สัมภวะ, ติตติ, อนาวิละ, ปัตถนา เป็นต้น. อุปสัคว่า ป นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถมีประการเป็นต้นเหล่านั้น เช่น ในอรรถประการ เช่น ปัญญา (ปัญญาอันประเสริฐ), ในอรรถอาทิกรรม เช่น วิปปกตัง (อันเริ่มทำไว้แล้ว), ในอรรถประธาน เช่น ปณีตัง (ประณีต), ปธานัง (ความเพียร), ปธานัตตัง (ความเป็นประธาน), ในอรรถอิสริยะ เช่น ปภู อะยัง เทสัสสะ (ผู้นี้เป็นใหญ่แห่งประเทศ), ในอรรถอันโตภาวะ เช่น ปักขิตตัง (อันใส่เข้าไว้ข้างใน), ในอรรถวิโยคะ เช่น ปวาสี (ผู้ไปอยู่ต่างถิ่น), ในอรรถตัปปะระ เช่น ปาจริโย (อาจารย์ผู้ขวนขวาย), ในอรรถภูสัตถะ เช่น ปวุฑฒกาโย (ผู้มีกายเจริญมาก), ในอรรถสัมภวะ เช่น หิมวตา คังคา ปภวติ (แม่น้ำคงคาย่อมไหลออกจากภูเขาหิมพานต์), ในอรรถติตติ เช่น ปหูตมันนัง (ข้าวอันเพียงพอ), ในอรรถอนาวิล เช่น ปสันนมุทกัง (น้ำใส), ในอรรถปัตถนา เช่น ปณิหิตัง (อันตั้งไว้มั่น).

පරාඉති [Pg.127] පරිහානි පරාජය ගතිවික්කමා’මසනාදීසු. යථා – පරිහානියං පරාභවො, පරාජයෙ පරාජිතො, ගතියං පරායනං. වික්කමෙ පරක්කමති, ආමසනෙ අඞ්ගස්ස පරාමසනං.

อุปสัคว่า ปรา ย่อมเป็นไปในอรรถปริหานิ (ความเสื่อม), ปราชัย (ความแพ้), คติ (การไป), วิกกมะ (ความกล้า), อามสนะ (การลูบคลำ) เป็นต้น เช่น ในอรรถปริหานิ เช่น ปราภโว (ความเสื่อม), ในอรรถปราชัย เช่น ปราชิโต (ผู้แพ้แล้ว), ในอรรถคติ เช่น ปรายนัง (ที่ไปเบื้องหน้า). ในอรรถวิกกมะ เช่น ปรักกมติ (ย่อมบากบั่น), ในอรรถอามสนะ เช่น อังคัสสะ ปรามสนัง (การลูบคลำอวัยวะ).

නිඉති නිස්සෙස නිග්ගත නීහරණ’න්තොපවෙසනා’භාවනිසෙධ නික්ඛන්ත පාතුභාවා’වධාරණ විභජන උපමූ’පධාරණා’වසානඡෙකාදීසු. නිස්සෙසෙ නිරුත්ති, නිරවසෙසං දෙති, නිග්ගතෙ නික්කිලෙසො, නිය්‍යාති, නීහරණෙ නිද්ධාරණං, අන්තොපවෙසනෙ නිඛාතො, අභාවෙ නිම්මක්ඛිකං, නිසෙධෙ නිවාරෙති, නික්ඛන්තෙ නිබ්බානො, නිබ්බානං, පාතුභාවෙ නිම්මිතං, අවධාරණෙ නිච්ඡයො, විභජනෙ නිද්දෙසො, උපමායං නිදස්සනං, උපධාරණෙ නිසාමනං, අවසානෙ නිට්ඨිතං, ඡෙකෙ නිපුණො.

อุปสัค "นิ" ย่อมเป็นไปในอรรถนิสเสส (ความไม่เหลือ), นิคคตะ (ความออกไป), นีหรณะ (การนำออก), อันโตปเวสนะ (การเข้าไปภายใน), อภาวะ (ความไม่มี), นิเสธะ (การห้าม), นิกขันตะ (ความออกไป), ปาตุภาวะ (ความปรากฏ), อวธารณะ (การกำหนด), วิภชนะ (การจำแนก), อุปมา (การเปรียบเทียบ), อุปธารณะ (การพิจารณา), อวสานะ (ความสิ้นสุด), เฉกะ (ความฉลาด) เป็นต้น. ในอรรถนิสเสส เช่น "นิรุตติ" (ภาษา), "นิรวเสสํ เทติ" (ย่อมให้ไม่เหลือ), ในอรรถนิคคตะ เช่น "นิกฺกิเลโส" (ผู้ไม่มีกิเลส), "นิยฺยาติ" (ย่อมออกไป), ในอรรถนีหรณะ เช่น "นิทฺธารณํ" (การนำออก), ในอรรถอันโตปเวสนะ เช่น "นิขาโต" (อันฝังไว้แล้ว), ในอรรถอภาวะ เช่น "นิมฺมกฺขิกํ" (ปราศจากแมลงวัน), ในอรรถนิเสธะ เช่น "นิวาเรติ" (ย่อมห้าม), ในอรรถนิกขันตะ เช่น "นิพฺพาโน" (ผู้ดับแล้ว), "นิพฺพานํ" (นิพพาน), ในอรรถปาตุภาวะ เช่น "นิมฺมิตํ" (อันเนรมิตแล้ว), ในอรรถอวธารณะ เช่น "นิจฺฉโย" (ความแน่นอน), ในอรรถวิภชนะ เช่น "นิทฺเทโส" (การแสดง), ในอรรถอุปมา เช่น "นิทสฺสนํ" (ตัวอย่าง), ในอรรถอุปธารณะ เช่น "นิสามนํ" (การฟัง), ในอรรถอวสานะ เช่น "นิฏฺฐิตํ" (อันสำเร็จแล้ว), ในอรรถเฉกะ เช่น "นิปุโณ" (ฉลาด).

නීඉති නීහරණා’වරණාදීසු. නීහරණෙ නීහරති, ආවරණෙ නීවරණං.

อุปสัค "นี" ย่อมเป็นไปในอรรถนีหรณะ (การนำออก), อาวรณะ (การกั้น) เป็นต้น. ในอรรถนีหรณะ เช่น "นีหรติ" (ย่อมนำออก), ในอรรถอาวรณะ เช่น "นิวรณํ" (เครื่องกั้น).

උඉති උග්ගතු’ද්ධකම්ම පධාන වියොග සම්භව අත්ථලාභසත්ති සරූපකථනාදීසු. උග්ගතෙ උග්ගච්ඡති, උද්ධකම්මෙ ආසනා උට්ඨිතො, උක්ඛෙපො, පධානෙ උත්තමො, ලොකුත්තරො, වියොගෙ උබ්බාසිතො, සම්භවෙ උබ්භූතො, අත්ථලාභෙ උප්පන්නං ඤාණං, සත්තියං උස්සහති ගන්තුං, සරූපකථනෙ උද්දිසති සුත්තං.

อุปสัค "อุ" ย่อมเป็นไปในอรรถอุคคตะ (ความขึ้นไป), อุทธกรรม (กรรมที่ยกขึ้น), ประธาน (ความสำคัญ), วิโยคะ (ความพลัดพราก), สัมภวะ (ความเกิด), อัตถลาภะ (การได้ประโยชน์), สัตติ (ความสามารถ), สรูปกถนะ (การกล่าวถึงลักษณะ) เป็นต้น. ในอรรถอุคคตะ เช่น "อุคฺคจฺฉติ" (ย่อมขึ้นไป), ในอรรถอุทธกรรม เช่น "อุฏฺฐิโต" (ลุกขึ้นแล้ว) "อาสนา" (จากอาสนะ), "อุกฺเขโป" (การยกขึ้น), ในอรรถประธาน เช่น "อุตฺตโม" (สูงสุด), "โลกุตฺตโร" (โลกุตตระ), ในอรรถวิโยคะ เช่น "อุพฺภาสิโต" (อันขับไล่ออกแล้ว), ในอรรถสัมภวะ เช่น "อุพฺภูโต" (อันเกิดขึ้นแล้ว), ในอรรถอัตถลาภะ เช่น "อุปฺปนฺนํ ญาณํ" (ญาณอันเกิดขึ้นแล้ว), ในอรรถสัตติ เช่น "อุสฺสหติ คนฺตุํ" (ย่อมพยายามเพื่อไป), ในอรรถสรูปกถนะ เช่น "อุทฺทิสติ สุตฺตํ" (ย่อมแสดงพระสูตร).

දුඉති අසොභනා’භාවකුච්ඡිතා’සමිද්ධි කිච්ඡ විරූපතාදීසු. අසොභනෙ දුග්ගන්ධො, අභාවෙ දුබ්භික්ඛං, කුච්ඡිතෙ දුක්කටං, අසමිද්ධියං දුස්සස්සං, කිච්ඡෙ දුක්කරං, විරූපතායං දුබ්බණ්ණො, දුම්මුඛො.

อุปสัค "ทุ" ย่อมเป็นไปในอรรถอโสภนะ (ความไม่งาม), อภาวะ (ความไม่มี), กุจฉิตะ (ความน่ารังเกียจ), อสมิทธิ (ความไม่สำเร็จ), กิจฉะ (ความยาก), วิรูปตา (ความน่าเกลียด) เป็นต้น. ในอรรถอโสภนะ เช่น "ทุคฺคนฺโธ" (กลิ่นเหม็น), ในอรรถอภาวะ เช่น "ทุพฺภิกฺขํ" (ความอดอยาก), ในอรรถกุจฉิตะ เช่น "ทุกฺกฏํ" (กรรมชั่ว), ในอรรถอสมิทธิ เช่น "ทุสฺสสฺสํ" (ข้าวกล้าไม่ดี), ในอรรถกิจฉะ เช่น "ทุกฺกรํ" (อันทำได้ยาก), ในอรรถวิรูปตา เช่น "ทุพฺพณฺโณ" (มีวรรณะทราม), "ทุมฺมุโข" (มีหน้าตาอัปลักษณ์).

සංඉති සමොධාන සම්මාසම සමන්තභාවසඞ්ගත සඞ්ඛෙපභුසත්ථ සහත්ථ අප්පත්ථ පභවා’භිමුඛභාව සඞ්ගහ පිධාන පුනප්පුනකරණ සමිද්ධාදීසු. සමොධානෙ සන්ධි, සම්මාසමෙසු සමාධි[Pg.128], සම්පයුත්තො, සමන්තභාවෙ සංකිණ්ණා සමුල්ලපනා, සඞ්ගතෙ සඞ්ගමො, සඞ්ඛෙපෙ සමාසො, භුසත්ථෙ සාරත්තො, සහත්ථෙ සංවාසො, අප්පත්ථෙ සමග්ඝො. පභවෙ සම්භවො, අභිමුඛභාවෙ සම්මුඛං, සඞ්ගහෙ සඞ්ගණ්හාති, පිධානෙ සංවුතං, පුනප්පුනකරණෙ සන්ධාවති, සමිද්ධියං සම්පන්නො.

อุปสัค "สํ" ย่อมเป็นไปในอรรถสโมธานะ (การรวมกัน), สัมมาสมะ (ความเสมอดี), สมันตภาวะ (ความมีโดยรอบ), สังคตะ (ความพร้อมเพรียง), สังเขปะ (ความย่อ), ภูสัตถะ (ความมาก), สหัตถะ (ความพร้อม), อัปปัตถะ (ความน้อย), ปภวะ (ความเกิด), อภิมุขภาวะ (ความหันหน้าเข้าหา), สังคหะ (การสงเคราะห์), ปิธานะ (การปิด), ปุนัปปุนกรณะ (การทำซ้ำๆ), สมิทธิ (ความสำเร็จ) เป็นต้น. ในอรรถสโมธานะ เช่น "สนฺธิ" (การต่อ), ในอรรถสัมมาสมะ เช่น "สมาธิ" (สมาธิ), "สมฺปยุตฺโต" (ประกอบพร้อมแล้ว), ในอรรถสมันตภาวะ เช่น "สงฺกิณฺณา" (อันเกลื่อนกลาด), "สมุลฺลปนา" (การพูดคุยกัน), ในอรรถสังคตะ เช่น "สงฺคโม" (การประชุม), ในอรรถสังเขปะ เช่น "สมาโส" (การย่อ), ในอรรถภูสัตถะ เช่น "สารตฺโต" (กำหนัดมาก), ในอรรถสหัตถะ เช่น "สํวาโส" (การอยู่ร่วมกัน), ในอรรถอัปปัตถะ เช่น "สมคฺโฆ" (มีค่าเท่ากัน). ในอรรถปภวะ เช่น "สมฺภโว" (ความเกิด), ในอรรถอภิมุขภาวะ เช่น "สมฺมุขํ" (ต่อหน้า), ในอรรถสังคหะ เช่น "สงฺคณฺหาติ" (ย่อมสงเคราะห์), ในอรรถปิธานะ เช่น "สํวุตํ" (อันปิดแล้ว), ในอรรถปุนัปปุนกรณะ เช่น "สนฺธาวติ" (ย่อมแล่นไปซ้ำๆ), ในอรรถสมิทธิ เช่น "สมฺปนฺโน" (ถึงพร้อมแล้ว).

විඉති විසෙස විවිධ විරුද්ධ විගත වියොග විරූපතාදීසු. විසෙසෙ විමුත්ති විසිට්ඨො, විවිධෙ විමති විචිත්‍රං, විරුද්ධෙ විවාදො, විගතෙ විමලං, වියොගෙ විප්පයුත්තො, විරූපතායං විරූපො.

อุปสัค "วิ" ย่อมเป็นไปในอรรถวิเสส (ความพิเศษ), วิวิธะ (ความหลากหลาย), วิรุทธะ (ความขัดแย้ง), วิคตะ (ความปราศจาก), วิโยคะ (ความพลัดพราก), วิรูปตา (ความน่าเกลียด) เป็นต้น. ในอรรถวิเสส เช่น "วิมุตติ" (ความหลุดพ้น), "วิสิฏฺโฐ" (ประเสริฐ), ในอรรถวิวิธะ เช่น "วิมติ" (ความสงสัย), "วิจิตฺรํ" (วิจิตร), ในอรรถวิรุทธะ เช่น "วิวาท" (การวิวาท), ในอรรถวิคตะ เช่น "วิมลํ" (ปราศจากมลทิน), ในอรรถวิโยคะ เช่น "วิปฺปยุตฺโต" (พลัดพรากแล้ว), ในอรรถวิรูปตา เช่น "วิรูโป" (มีรูปน่าเกลียด).

අවඉති අධොභාග වියොග පරිභව ජානන සුද්ධි නිච්ඡයදෙස ථෙය්‍යාදීසු. අධොභාගෙ අවක්ඛිත්තචක්ඛු, වියොගෙ ඔමුක්කඋපාහනො අවකොකිලං වනං, පරිභවෙ අවජානනං අවමඤ්ඤති, ජානනෙ අවගච්ඡති, සුද්ධියං වොදානං, නිච්ඡයෙ අවධාරණං, දෙසෙ අවකාසො, ථෙය්‍යෙ අවහාරො.

อุปสัค "อว" ย่อมเป็นไปในอรรธอโธภาค (ส่วนเบื้องต่ำ), วิโยคะ (ความพลัดพราก), ปริภวะ (ความดูหมิ่น), ชานนะ (ความรู้), สุทธิ (ความบริสุทธิ์), นิจฉยะ (ความแน่นอน), เทสะ (ประเทศ), เถยยะ (การลัก) เป็นต้น. ในอรรธอโธภาค เช่น "อวกฺขิตฺตจกฺขุ" (มีตาเหลียวลง), ในอรรถวิโยคะ เช่น "โอมุกฺกูปาหโน" (ผู้ถอดรองเท้าแล้ว), "อวโกกิลํ วนํ" (ป่าที่ปราศจากนกกาเหว่า), ในอรรถปริภวะ เช่น "อวชานนํ" (การดูหมิ่น), "อวมญฺญติ" (ย่อมดูหมิ่น), ในอรรถชานนะ เช่น "อวคจฺฉติ" (ย่อมรู้), ในอรรถสุทธิ เช่น "โวทานํ" (ความบริสุทธิ์), ในอรรถนิจฉยะ เช่น "อวธารณํ" (การกำหนด), ในอรรถเทสะ เช่น "อวกาโส" (โอกาส), ในอรรถเถยยะ เช่น "อวหาโร" (การลัก).

අනුඉති අනුගතා’නුපච්ඡින්න පච්ඡත්ථ භුසත්ථ සාදිස්ස හීනතතියත්ථ ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන භාග විච්ඡාදීසු. අනුගතෙ අන්වෙති, අනුපච්ඡින්නෙ අනුසයො, පච්ඡාසද්දත්ථෙ අනුරථං, භුසත්ථෙ අනුරත්තො, සාදිස්සෙ අනුරූපං. හීනෙ අනුසාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො, තතියත්ථෙ නදිමන්වවසිතා සෙනා, ලක්ඛණෙ රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, ඉත්ථම්භූතක්ඛානෙ සාධු දෙවදත්තො මාතරං අනු, භාගෙ යදෙත්ථ මං අනුසියා තං දීයතු, විච්ඡායං රුක්ඛං රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ චන්දො.

"อนุ" อุปสัค ย่อมเป็นไปในอรรถอนุคตะ (ความตามไป), อนุปัจฉินนะ (ความไม่ขาดสาย), ปัจฉาสัททะ (อรรถแห่งศัพท์ว่าปัจฉา), ภูสัตถะ (ความมาก), สาทิสสะ (ความคล้ายคลึง), หีนะ (ความต่ำ), ตติยัตถะ (อรรถแห่งตติยาวิภักติ), ลักขณะ (เครื่องหมาย), อิตถัมภูตักขานะ (การกล่าวถึงความเป็นอย่างนั้น), ภาค (ส่วน), วิจฉา (ความซ้ำ) เป็นต้น. ในอรรถอนุคตะ เช่น "อนฺเวติ" (ย่อมตามไป), ในอรรถอนุปัจฉินนะ เช่น "อนุสโย" (อนุสัย), ในอรรถปัจฉาสัททะ เช่น "อนุรถํ" (ตามหลังรถ), ในอรรถภูสัตถะ เช่น "อนุรตฺโต" (กำหนัดมาก), ในอรรถสาทิสสะ เช่น "อนูรูปํ" (เหมาะสม). ในอรรถหีนะ เช่น "ปญฺญวนฺโต อนุสาริปุตฺตํ" (เหล่าผู้มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร), ในอรรถตติยา เช่น "นทึ อนฺววสิตา เสนา" (กองทัพตั้งอยู่ตามแม่น้ำ), ในอรรถลักขณะ เช่น "รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต วิชฺชุ" (สายฟ้าสว่างวาบที่ต้นไม้), ในอรรถอิตถัมภูตักขานะ เช่น "สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ อนุ" (เทวทัตดีต่อมารดา), ในอรรถภาค เช่น "ยเทตฺถ มํ อนุสิยา ตํ ทียตุ" (ส่วนใดในนี้พึงเป็นของข้าพเจ้า ขอส่วนนั้นจงให้), ในอรรถวิจฉา เช่น "รุกฺขํ รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต จนฺโท" (พระจันทร์ส่องสว่างไปตามต้นไม้ทุกต้น).

පරිඉති සමන්තතොභාව පරිච්ඡෙද වජ්ජනා’ලිඞ්ගන නිවාසනපූජාභොජනා’වජානන දොසක්ඛාන ලක්ඛණාදීසු. සමන්තතොභාවෙ පරිවුතො, පරිච්ඡෙදෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යං, වජ්ජනෙ පරිහරති[Pg.129], ආලිඞ්ගනෙ පරිස්සජති, නිවාසනෙ වත්ථං පරිධස්සති, පූජායං පාරිචරියා, භොජනෙ භික්ඛුං පරිවිසති. අවජානනෙ පරිභවති, දොසක්ඛානෙ පරිභාසති, ලක්ඛණාදීසු රුක්ඛං පරි විජ්ජොතතෙ විජ්ජුඉච්චාදි.

อุปสัค "ปริ" ย่อมเป็นไปในอรรถสมันตโตภาวะ (ความมีโดยรอบ), ปริจเฉทะ (การกำหนด), วัชชนะ (การเว้น), อลิงคานะ (การโอบกอด), นิวาสนะ (การนุ่งห่ม), ปูชา (การบูชา), โภชนะ (การบริโภค), อวชานนะ (การดูหมิ่น), โทสักขานะ (การกล่าวโทษ), ลักขณะ (เครื่องหมาย) เป็นต้น. ในอรรถสมันตโตภาวะ เช่น "ปริวุโต" (อันแวดล้อมแล้ว), ในอรรถปริจเฉทะ เช่น "ปริญฺเญยฺยํ" (อันควรกำหนดรู้), ในอรรถวัชชนะ เช่น "ปริหรติ" (ย่อมเว้น), ในอรรถอลิงคานะ เช่น "ปริสฺสชติ" (ย่อมโอบกอด), ในอรรถนิวาสนะ เช่น "ปริธสฺสติ" (ย่อมนุ่งห่ม) "วตฺถํ" (ซึ่งผ้า), ในอรรถปูชา เช่น "ปาริจริยา" (การบำรุง), ในอรรถโภชนะ เช่น "ปริวิสติ" (ย่อมอังคาส) "ภิกฺขุํ" (ซึ่งภิกษุ). ในอรรถอวชานนะ เช่น "ปริภวติ" (ย่อมดูหมิ่น), ในอรรถโทสักขานะ เช่น "ปริภาสติ" (ย่อมกล่าวโทษ), ในอรรถลักขณะเป็นต้น เช่น "วิชฺโตตเต" (ย่อมสว่าง) "วิชฺชุ" (สายฟ้า) "ปริ รุกฺขํ" (รอบต้นไม้) เป็นต้น.

අධිඉති අධිකි’ස්ස’රූපරිභාවා’ධිභවනජ්ඣායනා’ධිට්ඨානනිච්ඡයපාපුණනාදීසු. අධිකෙ අධිසීලං, ඉස්සරෙ අධිපති, අධි බ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, උපරිභාවෙ අධිරොහති, පථවිං අධිසෙස්සති, අධිභවනෙ අධිභවති, අජ්ඣායනෙ බ්‍යාකරණමධීතෙ, අධිට්ඨානෙ භූමිකම්පාදිං අධිට්ඨාති, නිච්ඡයෙ අධිමොක්ඛො, පාපුණනෙ භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති.

อุปสัค "อธิ" ย่อมเป็นไปในอรรถอธิกะ (ความยิ่ง), อิสสระ (ความเป็นใหญ่), อุปริภาวะ (ความอยู่เบื้องบน), อธิภวนะ (การครอบงำ), อัชฌายนะ (การศึกษา), อธิฏฐานะ (การอธิษฐาน), นิจฉยะ (ความตกลงใจ), ปาปุณนะ (การบรรลุ) เป็นต้น. ในอรรถอธิกะ เช่น "อธิสีลํ" (อธิศีล), ในอรรถอิสสระ เช่น "อธิปติ" (ผู้เป็นใหญ่), "ปญฺจาลา" (ชาวปัญจาละ) "อธิ พฺรหฺมทตฺเต" (มีพระพรหมทัตเป็นใหญ่), ในอรรถอุปริภาวะ เช่น "อธิโรหติ" (ย่อมขึ้นไป), "อธิเสสฺสติ" (ย่อมทับอยู่) "ปฐวึ" (ซึ่งแผ่นดิน), ในอรรถอธิภวนะ เช่น "อธิภวติ" (ย่อมครอบงำ), ในอรรถอัชฌายนะ เช่น "อธีเต" (ย่อมศึกษา) "พฺยากรณํ" (ซึ่งไวยากรณ์), ในอรรถอธิฏฐานะ เช่น "อธิฏฺฐาติ" (ย่อมอธิษฐาน) "ภูมิกมฺปาทึ" (ซึ่งแผ่นดินไหวเป็นต้น), ในอรรถนิจฉยะ เช่น "อธิโมกฺโข" (ความน้อมใจเชื่อ), ในอรรถปาปุณนะ เช่น "อธิคจฺฉติ" (ย่อมบรรลุ) "โภคกฺขนฺธํ" (ซึ่งกองแห่งโภคะ).

අභිඉති අභිමුඛභාව විසිට්ඨා’ධි කු’ද්ධකම්ම කුල සාරුප්පවන්දන ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන විච්ඡාදීසු. අභිමුඛභාවෙ අභිමුඛො අභික්කමති, විසිට්ඨෙ අභිධම්මො, අධිකෙ අභිවස්සති, උද්ධකම්මෙ අභිරුහති, කුලෙ අභිජාතො, සාරුප්පෙ අභිරූපො, වන්දනෙ අභිවාදෙති, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං.

อุปสัค "อภิ" ย่อมเป็นไปในอรรถอภิมุขภาวะ (ความหันหน้าเข้าหา), วิสิฏฐะ (ความพิเศษ), อธิกะ (ความยิ่ง), อุทธกรรม (กรรมที่ยกขึ้น), กุละ (ตระกูล), สารุปปะ (ความเหมาะสม), วันทนา (การไหว้), ลักขณะ (เครื่องหมาย), อิตถัมภูตักขานะ (การกล่าวถึงความเป็นอย่างนั้น), วิจฉา (ความซ้ำๆ) เป็นต้น. ในอรรถอภิมุขภาวะ เช่น "อภิมุโข" (หันหน้าเข้าหา), "อภิกฺกมติ" (ย่อมก้าวไปข้างหน้า), ในอรรถวิสิฏฐะ เช่น "อภิธมฺโม" (อภิธรรม), ในอรรถอธิกะ เช่น "อภิวสฺสติ" (ย่อมตกหนัก), ในอรรถอุทธกรรม เช่น "อภิรุหติ" (ย่อมขึ้นไป), ในอรรถกุละ เช่น "อภิชาโต" (เกิดในตระกูลสูง), ในอรรถสารุปปะ เช่น "อภิรูโป" (มีรูปงาม), ในอรรถวันทนา เช่น "อภิวาเทติ" (ย่อมไหว้), ในอรรถลักขณะเป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้วก่อน.

පතිඉති පතිගත පටිලොමපතිනිධි පතිදාන නිසෙධනිවත්තන සාදිස්ස පතිකරණා’දාන පතිබොධ පටිච්ච ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන භාගවිච්ඡාදීසු. පතිගතෙ පච්චක්ඛං, පටිලොමෙ පතිසොතං, පතිනිධිම්හි ආචරියතො පති සිස්සො, පතිදානෙ තෙලත්ථිකස්ස ඝතං පති දදාති, නිසෙධෙ පටිසෙධනං, නිවත්තනෙ පටික්කමති, සාදිස්සෙ පතිරූපකං, පතිකරණෙ පතිකාරො, ආදානෙ පතිග්ගණ්හාති, පතිබොධෙ පටිවෙධො, පටිච්චෙ පච්චයො, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං.

อุปสัค "ปติ" ย่อมเป็นไปในอรรถปติคตะ (ความเฉพาะหน้า), ปฏิโลมะ (ความทวน), ปตินิธิ (ตัวแทน), ปติดานะ (การให้ตอบแทน), นิเสธนะ (การห้าม), นิวัตตนะ (การกลับ), สาทิสสะ (ความเหมือน), ปติกรณะ (การทำตอบ), อาทานะ (การรับ), ปติโพธะ (การรู้แจ้ง), ปฏิจจะ (ความอาศัย), ลักขณะ (เครื่องหมาย), อิตถัมภูตักขานะ (การกล่าวถึงความเป็นอย่างนั้น), ภาคะ (ส่วน), วิจฉา (ความซ้ำๆ) เป็นต้น. ในอรรถปติคตะ เช่น "ปจฺจกฺขํ" (ประจักษ์), ในอรรถปฏิโลมะ เช่น "ปติโสตํ" (ทวนกระแส), ในอรรถปตินิธิ เช่น "ปติ สิสฺโส" (ศิษย์ตัวแทน) "อาจริยโต" (จากอาจารย์), ในอรรถปติดานะ เช่น "ปติ ททาติ" (ย่อมให้ตอบแทน) "ฆตํ" (ซึ่งเนยใส) "เตลตฺถิกสฺส" (แก่ผู้ต้องการน้ำมัน), ในอรรถนิเสธนะ เช่น "ปติเสธนํ" (การห้าม), ในอรรถนิวัตตนะ เช่น "ปฏิกฺกมติ" (ย่อมถอยกลับ), ในอรรถสาทิสสะ เช่น "ปติรูปกํ" (สิ่งที่เหมือนกัน), ในอรรถปติกรณะ เช่น "ปติกาโร" (การทำตอบ), ในอรรถอาทานะ เช่น "ปติคฺคณฺหาติ" (ย่อมรับ), ในอรรถปติโพธะ เช่น "ปติเวโธ" (การแทงตลอด), ในอรรถปฏิจจะ เช่น "ปจฺจโย" (ปัจจัย), ในอรรถลักขณะเป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้วก่อน.

සුඉති සොභන සුට්ඨුසම්මා සමිද්ධි සුඛත්ථාදීසු. සොභනෙ සුගන්ධො, සුට්ඨුසම්මාදත්ථෙසු සුට්ඨු ගතො සුගතො, සම්මා ගතොතිපි සුගතො, සමිද්ධියං සුභික්ඛං, සුඛත්ථෙ සුකරො.

อุปสัค "สุ" ย่อมเป็นไปในอรรถโสภณะ (ความงาม), สุฏฐุ (ความดี), สัมมา (ความชอบ), สมิทธิ (ความสำเร็จ), สุขัตถะ (เพื่อความสุข) เป็นต้น. ในอรรถโสภณะ เช่น "สุคนฺโธ" (กลิ่นหอม), ในอรรถสุฏฐุและสัมมา เช่น "สุคโต" (ผู้ไปดีแล้ว), แม้ผู้ไปโดยชอบก็ชื่อว่า "สุคโต", ในอรรถสมิทธิ เช่น "สุภิกฺขํ" (ความมีอาหารหาง่าย), ในอรรถสุขัตถะ เช่น "สุกโร" (ทำได้ง่าย).

ආඉති [Pg.130] අභිමුඛභාවු’ද්ධකම්ම මරියාදා’භිවිධි පත්ති’ච්ඡාපරිස්සජන ආදිකම්මග්ගහණ නිවාස සමීප’ව්හානාදීසු. අභිමුඛභාවෙ ආගච්ඡති, උද්ධකම්මෙ ආරොහති, මරියාදායං ආපබ්බතා ඛෙත්තං, අභිවිධිම්හි ආකුමාරං යසො කච්චායනස්ස, පත්තියං ආපත්තිමාපන්නො, ඉච්ඡායං ආකඞ්ඛා, පරිස්සජනෙ ආලිඞ්ගනං, ආදිකම්මෙ ආරම්භො, ගහණෙ ආදීයති ආලම්බති, නිවාසෙ ආවසථො, සමීපෙ ආසන්නං, අව්හානෙ ආමන්තෙසි.

อุปสัค "อา" ย่อมเป็นไปในอรรถอภิมุขภาวะ (ความหันหน้าเข้าหา), อุทธกรรม (การขึ้นไป), มริยาทา (ขอบเขต), อภิวิธิ (การแผ่ไปทั่ว), ปัตติ (การถึง), อิจฉา (ความปรารถนา), ปริสสชนะ (การสวมกอด), อาทิกัมมะ (การเริ่มต้น), คหณะ (การถือเอา), นิวาสะ (ที่อยู่), สมีปะ (ความใกล้), อวหานะ (การเรียก) เป็นต้น. ในอรรถอภิมุขภาวะ เช่น "อาคจฺฉติ" (ย่อมมา), ในอรรถอุทธกรรม เช่น "อาโรหติ" (ย่อมขึ้น), ในอรรถมริยาทา เช่น "อาปพฺพตา เขตฺตํ" (นาจนถึงภูเขา), ในอรรถอภิวิธิ เช่น "อากุมารํ ยโส กจฺจายนสฺส" (เกียรติยศของกัจจายนะแผ่ไปตลอดถึงเด็ก), ในอรรถปัตติ เช่น "อาปตฺติมาปนฺโน" (ผู้ต้องอาบัติ), ในอรรถอิจฉา เช่น "อากงฺขา" (ความหวัง), ในอรรถปริสสชนะ เช่น "อาลิงฺคนํ" (การสวมกอด), ในอรรถอาทิกัมมะ เช่น "อารมฺโภ" (การเริ่มต้น), ในอรรถคหณะ เช่น "อาทียติ" (ย่อมถือเอา), "อาลมฺพติ" (ย่อมยึดหน่วง), ในอรรถนิวาสะ เช่น "อาวสโถ" (ที่พัก), ในอรรถสมีปะ เช่น "อาสนฺนํ" (ใกล้), ในอรรถอวหานะ เช่น "อามนฺเตสิ" (ได้เรียกแล้ว).

අතිඉති අභික්කමනා’තික්කන්තා’තිසය භුසත්ථාදීසු. අතික්කමනෙ අතිරොචති අම්හෙහි, අතීතො, අතික්කන්තෙ අච්චන්තං, අතිසයෙ අතිකුසලො, භුසත්ථෙ අතික්කොධො අතිවුද්ධි.

อุปสัค "อติ" ย่อมเป็นไปในอรรถอภิกกมนะ (การก้าวล่วง), อติกกันตะ (การล่วงเลย), อติสยะ (ความยิ่ง), ภุสัตถะ (ความมาก) เป็นต้น. ในอรรถอภิกกมนะ เช่น "อติโรจติ อมฺเหหิ" (ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าพวกเรา), "อดีโต" (ล่วงไปแล้ว), ในอรรถอติกกันตะ เช่น "อจฺจนฺตํ" (อย่างยิ่ง), ในอรรถอติสยะ เช่น "อติกุสโล" (ฉลาดอย่างยิ่ง), ในอรรถภุสัตถะ เช่น "อติกฺโกโธ" (โกรธจัด), "อติวุทฺธิ" (ความเจริญอย่างยิ่ง).

අපිඉති සම්භාවනා’පෙක්ඛා සමුච්චය ගරහ පඤ්හාදීසු. සම්භාවනායං අපි දිබ්බෙසු කාමෙසු, මෙරුම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, අපෙක්ඛායං අයම්පි ධම්මො අනියතො, සමුච්චයෙ ඉතිපි අරහං, අන්තම්පි අන්තගුණම්පි ආදාය, ගරහෙ අපි අම්හාකං පණ්ඩිතක, පඤ්හෙ අපි භන්තෙ භික්ඛං ලභිත්ථ.

อุปสัค "อปิ" ย่อมเป็นไปในอรรถสัมภาวนา (ความยกย่อง), อเปกขา (ความมุ่งหวัง), สมุจจยะ (การรวบรวม), ครหา (การตำหนิ), ปัญหา (คำถาม) เป็นต้น. ในอรรถสัมภาวนา เช่น "อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ" (แม้ในกามอันเป็นทิพย์), "เมรุมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺเฉยฺย" (พึงไปได้แม้แทงทะลุเขาพระสุเมรุ), ในอรรถอเปกขา เช่น "อยมฺปิ ธมฺโม อนิยโต" (แม้ธรรมนี้ก็ไม่แน่นอน), ในอรรถสมุจจยะ เช่น "อิติปิ อรหํ" (แม้เพราะเหตุนี้ พระองค์เป็นพระอรหันต์), "อนฺตมฺปิ อนฺตคุณมฺปิ อาทาย" (ถือเอาทั้งไส้ใหญ่และไส้น้อย), ในอรรถครหา เช่น "อปิ อมฺหากํ ปณฺฑิตก" (โธ่ บัณฑิตน้อยของเรา), ในอรรถปัญหา เช่น "อปิ ภนฺเต ภิกฺขํ ลภิตฺถ" (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้บิณฑบาตบ้างไหม).

අපඉති අපගත ගරහ වජ්ජන පූජා පදුස්සනාදීසු. අපගතෙ අපමානො අපෙතො, ගරහෙ අපගබ්භො, වජ්ජනෙ අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, පූජායං වුද්ධාපචායී, පදුස්සනෙ අපරජ්ඣති.

อุปสัค "อป" ย่อมเป็นไปในอรรถอปคตะ (ความไปปราศ), ครหา (การตำหนิ), วัชชนะ (การเว้น), ปูชา (การบูชา), ปทุสสนะ (การประทุษร้าย) เป็นต้น. ในอรรถอปคตะ เช่น "อปมาโน" (ไม่มีประมาณ), "อเปโต" (ปราศจากแล้ว), ในอรรถครหา เช่น "อปคพฺโภ" (ผู้ไม่ละอาย), ในอรรถวัชชนะ เช่น "วานิชา อายนฺติ อปสาลาย" (พวกพ่อค้ามาเว้นจากโรงศาลา), ในอรรถปูชา เช่น "วุทฺธาปจายี" (ผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้เจริญ), ในอรรถปทุสสนะ เช่น "อปราชฺฌติ" (ย่อมประทุษร้าย).

උපඉති උපගමන සමීපූ’පපත්ති සාදිස්සා’ධිකූ’පරිභාවා’නසන දොසක්ඛාන සඤ්ඤා පුබ්බකම්ම පූජා ගය්හාකාර භුසත්ථාදීසු. උපගමනෙ නිසින්නං වා උපනිසීදෙය්‍ය, සමීපෙ උපනගරං, උපපත්තියං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති, අථ වා උපපත්ති යුත්ති, යථා [Pg.131]– උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා, සාදිස්සෙ උපමානං උපමා, අධිකෙ උප ඛාරියං දොණො, උපරිභාවෙ උපසම්පන්නො, අනසනෙ උපවාසො, දොසක්ඛානෙ පරං උපපදති, සඤ්ඤායං උපධා උපසග්ගො, පුබ්බකම්මෙ උපක්කමො උපකාරො, පූජායං බුද්ධුපට්ඨාකො, මාතුපට්ඨානං, ගය්හාකාරෙ සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, භුසත්ථෙ උපාදානං, උපායාසො, උපනිස්සයොති. ඉති අනෙකත්ථා හි උපසග්ගා.

อุปสัค "อุป" ย่อมเป็นไปในอรรถอุปคมนะ (การเข้าไปใกล้), สมีปะ (ความใกล้), อุปปัตติ (การบังเกิด/ความสมควร), สาทิสสะ (ความเหมือน), อธิกะ (ความยิ่ง), อุปริภาวะ (ความเป็นเบื้องบน), อนสนะ (การอดอาหาร), โทสักขานะ (การกล่าวโทษ), สัญญา (ชื่อ/เครื่องหมาย), ปุพพกัมมะ (การกระทำก่อน), ปูชา (การบูชา), คัยหาการะ (อาการที่ถือเอา), ภุสัตถะ (ความมาก) เป็นต้น. ในอรรถอุปคมนะ เช่น "นิสินฺนํ วา อุปนิสีเทยฺย" (พึงเข้าไปนั่งใกล้ผู้ที่นั่งอยู่), ในอรรถสมีปะ เช่น "อุปนครํ" (ใกล้เมือง), ในอรรถอุปปัตติ เช่น "สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ" (ย่อมบังเกิดในสวรรค์), หรือ อุปปัตติ คือความสมควร เช่น "อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา" (ชื่อว่าอุเบกขา เพราะพิจารณาโดยความสมควร), ในอรรถสาทิสสะ เช่น "อุปมานํ อุปมา" (อุปมา อุปไมย), ในอรรถอธิกะ เช่น "อุป ขาริยํ โทโณ" (ทะนานเกินขารี), ในอรรถอุปริภาวะ เช่น "อุปสมฺปนฺโน" (อุปสมบทแล้ว), ในอรรถอนสนะ เช่น "อุปวาโส" (การถือศีลอดอาหาร), ในอรรถโทสักขานะ เช่น "ปรํ อุปปทติ" (ย่อมกล่าวโทษผู้อื่น), ในอรรถสัญญา เช่น "อุปธา" "อุปสคฺโค", ในอรรถปุพพกัมมะ เช่น "อุปกฺกโม" (ความพยายาม), "อุปกาโร" (การช่วยเหลือ), ในอรรถปูชา เช่น "พุทฺธุปฏฺฐาโก" (ผู้บำรุงพระพุทธเจ้า), "มาตุุปฏฺฐานํ" (การบำรุงมารดา), ในอรรถคัยหาการะ เช่น "โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ" (ปรากฏโดยความเป็นของสะอาด), ในอรรถภุสัตถะ เช่น "อุปาทานํ" (อุปาทาน), "อุปายาโส" (อุปายาส), "อุปนิสฺสโย" (อุปนิสัย). อุปสัคทั้งหลายมีความหมายหลายอย่างดังนี้.

වුත්තඤ්ච –

และคำที่กล่าวไว้ว่า –

‘‘උපසග්ග නිපාතා ච, පච්චයා ච ඉමෙ තයො;

නෙකෙනෙකත්ථවිසයා, ඉති නෙරුත්තිකාබ්‍රවු’’න්ති.

“อุปสัค นิบาต และปัจจัย ๓ อย่างเหล่านี้ มีอรรถหลายประการเป็นวิสัย นักนิรุกติศาสตร์ทั้งหลายกล่าวไว้ดังนี้”

තත්ථ උපසග්ගානං නාමාඛ්‍යාතවිසෙසකත්තා ලිඞ්ගසඤ්ඤායං අනියමෙන ස්‍යාදිම්හි සම්පත්තෙ තෙසං සඞ්ඛ්‍යාකම්මාදිභෙදාභාවා තෙහි පඨමෙකවචනමෙව භවති.

ในบรรดาอุปสัคเหล่านั้น เพราะอุปสัคเป็นเครื่องทำให้วิเศษแห่งนามและอาขยาต เมื่อถึงการกำหนดลิงค์โดยไม่แน่นอนในสยาธิวิภัตติ เพราะไม่มีความแตกต่างกันด้วยจำนวนและกรรมเป็นต้นของอุปสัคเหล่านั้น จึงมีเพียงปฐมาวิภัตติเอกพจน์เท่านั้น.

‘‘ලොප’’න්ති වත්තමානෙ

เมื่อบทว่า “โลปะ” (การลบ) ยังตามไปอยู่

282. සබ්බාසමාවුසොපසග්ගනිපාතාදීහි ච.

๒๘๒. และจากคำว่า อาวุโส, อุปสัค, นิบาต เป็นต้น ทั้งหมด.

ආවුසොසද්දතො, උපසග්ගනිපාතෙහි ච සබ්බාසං පරාසං විභත්තීනං ලොපො හොති. ආදිසද්දෙන ක්වචි සුත්තපදාදීහි ච. එත්ථ ච ආවුසොතිමස්ස විසුං ගහණං සසඞ්ඛ්‍යත්තදීපනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං.

จากศัพท์ว่า อาวุโส และจากอุปสัคและนิบาต วิภัตติทั้งหลายที่อยู่เบื้องหลังทั้งหมด ย่อมถูกลบ. ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) ในบางแห่งก็จากบทสูตรเป็นต้นด้วย. ในที่นี้ พึงทราบว่า การแยกกล่าวคำว่า อาวุโส ก็เพื่อแสดงว่ามีจำนวนของตนเอง.

උපෙච්චත්ථං සජ්ජන්තීති, උපසග්ගා හි පාදයො;

චාදී පදාදිමජ්ඣන්තෙ, නිපාතා නිපතන්තිති.

“อุปสัคทั้งหลายมี ปะ เป็นต้น ย่อมประกอบเข้ากับอรรถ” ดังนี้. “นิบาตทั้งหลายมี จะ เป็นต้น ย่อมตกลงในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของบท” ดังนี้.

පහරණං පහාරො, එවං පරාභවො, නිවාසො, නීහාරො, උහාරො, දුහාරො, සංහාරො, විහාරො, අවහාරො, අනුහාරො, පරිහාරො, අධිහාරො, අභිහාරො, පතිහාරො, සුහාරො, ආහාරො, අතිහාරො, අපිහාරො, අපහාරො[Pg.132], උපහාරො. පහරති, පරාභවති, නිවසති, නීහරති, උද්ධරති ඉච්චාදි යොජෙතබ්බං.

การประหาร คือ ปะหาโร (การประหาร), เช่นเดียวกัน ปะราภะโว (ความพินาศ), นิวาโส (ที่อยู่), นีหาโร (การนำออก), อุหาโร (การยกขึ้น), ทุหาโร (การนำไปยาก), สังหาโร (การรวบรวม), วิหาโร (การอยู่), อะวะหาโร (การนำลง), อะนุหาโร (การนำตาม), ปะริหาโร (การบำรุง), อะธิหาโร (การนำไปทับ), อะภิหาโร (การนำไปเฉพาะ), ปะติหาโร (การนำไปตอบ), สุหาโร (การนำไปดี), อาหาโร (อาหาร), อะติหาโร (การนำไปเกิน), อะปิหาโร (การนำไปแม้), อะปะหาโร (การนำไปปราศจาก), อุปะหาโร (การนำไปใกล้). พึงประกอบเข้ากับ ปะหะระติ (ย่อมประหาร), ปะราภะวะติ (ย่อมพินาศ), นิวะสะติ (ย่อมอยู่), นีหะระติ (ย่อมนำออก), อุทธะระติ (ย่อมยกขึ้น) เป็นต้น.

ධාත්වත්ථං බාධතෙ කොචි, කොචි තමනුවත්තතෙ;

තමෙවඤ්ඤො විසෙසෙති, උපසග්ගගතී තිධා.

อุปสัคบางตัวย่อมขัดขวางความหมายของธาตุ บางตัวย่อมคล้อยตามความหมายนั้น บางตัวย่อมทำให้ความหมายนั้นพิเศษยิ่งขึ้น การดำเนินไปของอุปสัคมี ๓ อย่าง

ඔපසග්ගිකපදං නිට්ඨිතං.

บทว่าด้วยอุปสัค จบแล้ว

නෙපාතිකපද

บทว่าด้วยนิบาต

සමුච්චයවිකප්පනපටිසෙධපූරණාදිඅත්ථං අසත්වවාචකං නෙපාතිකං පදං.

บทนิบาต คือ บทที่ไม่กล่าวถึงสิ่งที่เป็นสาระ (เช่น สัตว์หรือสิ่งของ) แต่มีความหมายในการรวบรวม การจำแนก การปฏิเสธ และการเติมเต็ม เป็นต้น

තත්‍ර චඉති සමුච්චයා’න්වාචයෙ’තරීතරයොගසමාහාරා’වධාරණාදීසු.

ในบรรดานิบาตเหล่านั้น คำว่า 'จะ' ใช้ในความหมายว่า รวบรวม, กล่าวตาม, ประกอบเข้าด้วยกัน, ประมวลเข้าด้วยกัน และกำหนด เป็นต้น

වාඉති විකප්පනූ’පමාන සමුච්චය වවත්ථිතවිභාසාසු.

คำว่า 'วา' ใช้ในความหมายว่า จำแนก, อุปมา, รวบรวม และกำหนดวิภาษา (ทางเลือกที่แน่นอน)

න නො මා අ අලං හලං ඉච්චෙතෙ පටිසෙධනත්ථෙ.

คำว่า นะ, โน, มา, อะ, อะลัง, หะลัง เหล่านี้ ใช้ในความหมายปฏิเสธ

අලං පරියත්ති භූසනෙසු ච.

คำว่า 'อะลัง' ใช้ในความหมายว่า พอเพียง และประดับด้วย

පූරණත්ථං දුවිධං අත්ථපූරණං පදපූරණඤ්ච.

ความหมายในการเติมเต็มมี ๒ อย่าง คือ การเติมเนื้อความ และการเติมบท

තත්ථ අථ ඛලු වත වථ අථො අස්සු යග්ඝෙ හි චරහි නං තං වා ච තුව වො පන හවෙ කීව හ තතො යථා සුදං ඛො වෙ හං එනං සෙය්‍යථිදං ඉච්චෙවමාදීනි පදපූරණානි.

ในบรรดานิบาตเหล่านั้น คำว่า อถ, ขลุ, วต, วถ, อโถ, อสฺสุ, ยคฺเฆ, หิ, จรหิ, นํ, ตํ, วา, จ, ตูว, โว, ปน, หเว, กีว, ห, ตโต, ยถา, สุทํ, โโข, เว, หํ, เอนํ, เสยฺยถิทํ เป็นต้น เหล่านี้ เป็นบทเติมเต็ม (ปทปูรณะ)

තත්ථ – අථඉති පඤ්හා’නන්තරියා’ධිකාරාදීසු ච.

ในบรรดานิบาตเหล่านั้น คำว่า 'อถ' ใช้ในความหมายว่า คำถาม, ลำดับต่อเนื่อง และหัวข้อ เป็นต้น

ඛලුඉති පටිසෙධා’වධාරණ පසිද්ධීසු ච.

คำว่า 'ขลุ' ใช้ในความหมายว่า ห้าม, กำหนด และปรากฏชัด เป็นต้น

වතඉති එකංස ඛෙදා’නුකම්පසඞ්කප්පෙසු ච.

คำว่า 'วต' ใช้ใน...ความหมายว่า แน่นอน, ความสลดใจ, ความเอ็นดู และความดำริ เป็นต้น

අථොඉති අන්වාදෙසෙ ච.

คำว่า 'อโถ' ใช้ในความหมายว่า กล่าวตามด้วย

හිඉති [Pg.133] හෙතු අවධාරණෙසු ච.

คำว่า 'หิ' ใช้ในความหมายว่า เหตุ และกำหนดด้วย

තුඉති විසෙස හෙතු නිවත්තනාදීසු ච.

คำว่า 'ตุ' ใช้ในความหมายว่า พิเศษ, เหตุ และห้าม เป็นต้นด้วย

පනඉති විසෙසෙපි.

คำว่า 'ปน' ใช้ในความหมายว่า พิเศษด้วย

හවෙ, වෙඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙපි.

คำว่า 'หเว' และ 'เว' เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่า แน่นอนด้วย

හංඉති විසාද සම්භමෙසුපි.

คำว่า 'หํ' ใช้ในความหมายว่า ความสลดใจ และความตื่นเต้นสับสนด้วย

සෙය්‍යථිදන්ති තං කතමන්ති අත්ථෙපි.

คำว่า 'เสยฺยถิทํ' ใช้ในความหมายว่า 'สิ่งนั้นคืออะไร' ด้วย

අත්ථපූරණං දුවිධං විභත්තියුත්තං, අවිභත්තියුත්තඤ්ච.

การเติมเนื้อความมี ๒ อย่าง คือ ที่ประกอบด้วยวิภัตติ และที่ไม่ประกอบด้วยวิภัตติ

අත්ථි සක්කා ලබ්භා ඉච්චෙතෙ පඨමායං.

อตฺถิ, สกฺกา, ลพฺภา เหล่านี้ ใช้ในปฐมาวิภัตติ

ආවුසො අම්භො හම්භො රෙ අරෙ හරෙ ජෙඉච්චෙතෙ ආමන්තනෙ.

คำว่า อาวุโส, อมฺโภ, หํโภ, เร, อเร, หเร, เช เหล่านี้ ใช้ในการร้องเรียก

දිවා භිය්‍යො නමො ඉච්චෙතෙ පඨමායං, දුතියායඤ්ච.

ทิวา, ภิยฺโย, นโม เหล่านี้ ใช้ในปฐมาวิภัตติและทุติยาวิภัตติ

සයං සාමං සං සම්මා කින්ති ඉච්චෙතෙ තතියත්ථෙ, සොතො ධාපච්චයන්තා ච. සුත්තසො පදසො අනිච්චතො දුක්ඛතො එකධා ද්විධා ඉච්චාදි.

คำว่า สยํ, สามํ, สํ, สมฺมา, กึติ เหล่านี้ ใช้ในความหมายของตติยาวิภัตติ และบทที่ลงปัจจัย โส, โต และ ธา เช่น สุตฺตโส, ปทโส, อนิจฺจโต, ทุกฺขโต, เอกธา, ทฺวิธา เป็นต้น

තවෙ තුංපච්චයන්තා චතුත්ථියා, කාතවෙ දාතවෙ කාතුං කාරෙතුං දාතුං දාපෙතුං ඉච්චාදි.

บทที่ลงปัจจัย ตเว, ตุมฺ เหล่านี้ ใช้ในจตุตถีวิภัตติ เช่น กาตเว, ทาตเว, กาตุํ, กาเรตุํ, ทาตุํ, ทาเปตุํ เป็นต้น

සො තොපච්චයන්තා පඤ්චමියත්ථෙ, දීඝසො ඔරසො රාජතො වා චොරතො වා ඉච්චාදි.

บทที่ลงปัจจัย โส, โต เหล่านี้ ใช้ในความหมายของปัญจมีวิภัตติ เช่น ทีฆโส, โอรโส, ราชโต วา โจรโต วา เป็นต้น

තො සත්තම්‍යත්ථෙපි, ත්‍රථාදිපච්චයන්තා ච. එකතො පුරතො පච්ඡතො පස්සතො පිට්ඨිතො පාදතො සීසතො අග්ගතො මූලතො යත්‍ර යත්ථ යහිං තත්‍ර තත්ථ තහිං තහං ඉච්චාදි.

ปัจจัย 'โต' ใช้ในความหมายของสัตตมีวิภัตติด้วย และบทที่ลงปัจจัย ตฺร, ถา เป็นต้น เช่น เอกโต, ปุรโต, ปจฺฉโต, ปสฺสโต, ปิฏฺฐิโต, ปาทโต, สีสโต, อคฺคโต, มูลโต, ยตฺร, ยตฺถ, ยหึ, ตตฺร, ตตฺถ, ตหึ, ตหํ เป็นต้น

සමන්තා සාමන්තා පරිතො අභිතො සමන්තතො එකජ්ඣං එකමන්තං හෙට්ඨා උපරි උද්ධං අධො තිරියං සම්මුඛා [Pg.134] පරම්මුඛා ආවි රහො තිරො උච්චං නීචං අන්තො අන්තරා අජ්ඣත්තං බහිද්ධා බාහිරා බාහිරං බහි ඔරං පාරං ආරා ආරකා පච්ඡා පුරෙ හුරං පෙච්ච ඉච්චෙතෙ සත්තමියා.

สมนฺตา, สามนฺตา, ปริโต, อภิโต, สมนฺตโต, เอกชฺฌํ, เอกมนฺตํ, เหฏฺฐา, อุปริ, อุทฺธํ, อโธ, ติริยํ, สมฺมุขา, ปรมฺมุขา, อาวิ, รโห, ติโร, อุจฺจํ, นีจํ, อนฺโต, อนฺตรา, อชฺฌตฺตํ, พหิทฺธา, พาหิรา, พาหิรํ, พหิ, โอรํ, ปารํ, อารา, อารกา, ปจฺฉา, ปุเร, หุรํ, เปจฺจ เหล่านี้ ใช้ในสัตตมีวิภัตติ

සම්පති ආයති අජ්ජ අපරජ්ජු පරජ්ජ සුවෙ ස්වෙ පරසුවෙ හිය්‍යො පරෙ සජ්ජු සායං පාතො කාලං කල්ලං දිවා නත්තං නිච්චං සතතං අභිණ්හං අභික්ඛණං මුහුං මුහුත්තං භූතපුබ්බං පුරා යදා තදා කදා ඉච්චාදයො කාලසත්තමියා. ඉති විභත්තියුත්තානි.

สมฺปติ, อายติ, อชฺช, อปรชฺชุ, ปรชฺช, สุเว, สฺเว, ปรสฺสุเว, หิยฺโย, ปเร, สชฺชุ, สายํ, ปาโต, กาลํ, กลฺลํ, ทิวา, นตฺตํ, นิจฺจํ, สตตํ, อภิณฺหํ, อภิกฺขณํ, มุหุํ, มุหุตฺตํ, ภูตปุพฺพํ, ปุรา, ยทา, ททา, กทา เป็นต้น เหล่านี้ ใช้ในกาลสัตตมีวิภัตติ จบหมวดที่ประกอบด้วยวิภัตติ

අවිභත්තියුත්තෙසු ච අප්පෙව අප්පෙවනාම නු ඉච්චෙතෙ සංසයත්ථෙ.

และในบรรดาบทที่ไม่ประกอบด้วยวิภัตติ อปฺเปว, อปฺเปวนาม, นุ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าความสงสัย.

අද්ධා අඤ්ඤදත්ථු තග්ඝ ජාතු කාමං සසක්කංඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙ.

อทฺธา, อญฺญทตฺถุ, ตคฺฆ, ชาตุ, กามํ, สสกฺกํ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าส่วนเดียว (แน่นอน).

එවඉති අවධාරණෙ.

เอว ใช้ในความหมายว่าการกำหนดแน่นอน (เน้นความ).

කච්චිනු’කින්නුනනුකථං කිංසු කිංඉච්චෙතෙ පුච්ඡනත්ථෙ.

กจฺจินุ, กึนฺนุ, นุ, กถํ, กึสุ, กึ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการถาม.

එවං ඉති ඉත්ථං ඉච්චෙතෙ නිදස්සනෙ.

เอวํ, อิติ, อิตฺถํ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการแสดง (สาธิต).

ඉති හෙතු වාක්‍යපරිසමත්තීසු ච.

อิติ ใช้ในความหมายว่าเหตุ และในการจบประโยคด้วย.

යාව තාව යාවතා තාවතා කිත්තාවතා එත්තාවතා කීව ඉච්චෙතෙ පරිච්ඡෙදනත්ථෙ.

ยาว, ตาว, ยาวตา, ตาวตา, กิตฺตาวตา, เอตฺตาวตา, กีว เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการกำหนดขอบเขต (ประมาณ).

එවං සාහු ලහු ඔපායිකං පතිරූපං ආම සාධු ඉති සම්පටිච්ඡනත්ථෙ.

เอวํ, สาหุ, ลหุ, โอปายิกํ, ปฏิรูปํ, อาม, สาธุ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการรับรอง (ยอมรับ).

යථා තථා යථෙව තථෙව එවං එවමෙව එවමෙවං එවම්පි යථාපි සෙය්‍යථාපි සෙය්‍යථාපිනාම විය ඉව යථරිව තථරිව යථානාම තථානාම යථාහි තථාහි යථාචතථාච ඉච්චෙතෙ පටිභාගත්ථෙ.

ยถา, ตถา, ยเถว, ตเถว, เอวํ, เอวเมว, เอวเมวํ, เอวมฺปิ, ยถาปิ, เสยฺยถาปิ, เสยฺยถาปินาม, วิย, อิว, ยถาริว, ตถาริว, ยถานาม, ตถานาม, ยถาหิ, ตถาหิ, ยถา จ ตถา จ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการเปรียบเทียบ.

යථාඉති [Pg.135] යොග්ගතා විච්ඡා පදත්ථානතිවත්තනිදස්සනෙසු ච.

ยถา ใช้ในความหมายว่าความเหมาะสม การซ้ำความ การไม่ล่วงเลยความหมายของบท และการแสดง (ตัวอย่าง) ด้วย.

එවංඉති උපදෙස පඤ්හාදීසු ච.

เอวํ ใช้ในความหมายว่าคำแนะนำ และในปัญหาเป็นต้นด้วย.

කිඤ්චාපිඉති අනුග්ගහත්ථෙ.

กิญฺจาปิ ใช้ในความหมายว่าการอนุเคราะห์ (ยอมรับ).

අහොඉති ගරහ පසංසන පත්ථනෙසු ච.

อโห ใช้ในความหมายว่าการตำหนิ การสรรเสริญ และความปรารถนาด้วย.

නාමඉති ගරහ පසංසන සඤ්ඤා පඤ්හෙසු ච.

นาม ใช้ในตัวอย่างว่าการตำหนิ การสรรเสริญ ชื่อเรียก และปัญหาด้วย.

සාධුඉති පසංසන යාචනෙසු ච.

สาธุ ใช้ในความหมายว่าการสรรเสริญ และการอ้อนวอนขอด้วย.

ඉඞ්ඝ හන්ද ඉච්චෙතෙ චොදනත්ථෙ.

อิงฺฆ, หนฺท เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการเตือน (การชักชวน).

සාධු සුට්ඨු එවමෙතන්ති අනුමොදනෙ.

สาธุ, สุฏฺฐุ, เอวเมตํ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการอนุโมทนา.

කිරඉති අනුස්සවණ අස්සද්ධෙය්‍යෙසු.

กิระ ใช้ในความหมายว่าการได้ยินตามกันมา และในเรื่องที่ไม่น่าเชื่อ.

නූනඉති අනුමානා’නුස්සරණ පරිවිතක්කනෙසු.

นูน ใช้ในความหมายว่าการคาดคะเน การระลึกถึง และการตรึกตรอง.

කස්මාඉති කාරණපුච්ඡනෙ.

กสฺมา ใช้ในความหมายว่าการถามถึงเหตุ.

යස්මා තස්මා තථාහි තෙන ඉච්චෙතෙ කාරණච්ඡෙදනත්ථෙ.

ยสฺมา, ตสฺมา, ตถาหิ, เตน เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการวินิจฉัยเหตุ.

සහ සද්ධිං සමං අමාඉති සමක්‍රියායං.

สห, สทฺธึ, สมํ, อมา เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการกระทำร่วมกัน.

විනා රිතෙඉති විප්පයොගෙ.

วินา, ริเต เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการพรากจากกัน.

නානා පුථු බහුප්පකාරෙ.

นานา, ปุถุ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่ามีประการต่างๆ มาก.

පුථු විසුං අසඞ්ඝාතෙ ච.

ปุถุ, วิสุํ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการไม่รวมกัน (แยกกัน) ด้วย.

දුට්ඨු කු ජිගුච්ඡායං.

ทุฏฺฐุ, กุ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าความน่ารังเกียจ.

පුන අප්පඨමෙ.

ปุน ใช้ในความหมายว่าการไม่เป็นครั้งแรก (อีกครั้ง).

කථඤ්චි කිච්ඡත්ථෙ ච.

กถญฺจิ ใช้ในความหมายว่าความยากลำบากด้วย.

ධා ක්ඛත්තුං සකිඤ්ච සඞ්ඛ්‍යාවිභාගෙ.

ธา, ขตฺตุํ, สกึ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการแบ่งจำนวน.

ඊසකං [Pg.136] අප්පත්ථෙ.

อีสกํ ใช้ในความหมายว่าน้อย.

සණිකං මන්දත්ථෙ.

คำว่า สณิกํ เป็นไปในอรรถว่าช้า.

ඛිප්පං අරං ලහු ආසුං තුණ්ණං අචිරං සීඝත්ථෙ.

คำว่า ขิปฺปํ อรํ ลหุ อาสุํ ตุณฺณํ อจิรํ เป็นไปในอรรถว่าเร็ว.

චිරං චිරස්සං දීඝකාලෙ.

คำว่า จิรํ จิรสฺสํ เป็นไปในอรรถว่ากาลนาน.

චෙ යදි සඞ්කාවට්ඨානෙ.

คำว่า เจ ยทิ เป็นไปในอรรถแห่งความสงสัย.

ධුවං ථිරාවධාරණෙසු.

คำว่า ธุวํ เป็นไปในอรรถว่ามั่นคงและการกำหนดแน่นอน.

හා විසාදෙ.

คำว่า หา เป็นไปในอรรถแห่งความสลดใจ.

තුණ්හී අභාසනෙ.

คำว่า ตุณฺหี เป็นไปในอรรถแห่งการไม่พูด.

සච්ඡි පච්චක්ඛෙ.

คำว่า สจฺฉิ เป็นไปในอรรถแห่งความประจักษ์.

මුසා මිච්ඡා අලිකං අසච්චෙ.

คำว่า มุสา มิจฺฉา อลิกํ เป็นไปในอรรถแห่งความไม่จริง.

සුවත්ථි ආසීසත්ථෙ ඉච්චාදි.

คำว่า สุวตฺถิ เป็นไปในอรรถแห่งการอวยพร เป็นต้น.

තුන ත්වාන ත්වාපච්චයන්තා උස්සුක්කනත්ථෙ භවන්ති.

บทที่มี ตุน ตฺวาน ตฺวา ปัจจัยเป็นที่สุด ย่อมเป็นไปในอรรถแห่งความขวนขวาย.

යථා – පස්සිතුන පස්සිය පස්සිත්වාන පස්සිත්වා දිස්වා දිස්වානදස්සෙත්වා දාතුන දත්වාන දත්වා උපාදාය දාපෙත්වා විඤ්ඤාපෙත්වා විචෙය්‍ය විනෙය්‍ය නිහච්ච සමෙච්ච අපෙච්ච උපෙච්ච ආරබ්භ ආගම්ම ඉච්චාදි.

เช่น ปสฺสิตุน ปสฺสิย ปสฺสิตฺวาน ปสฺสิตฺวา ทิสฺวา ทิสฺวาน ทสฺเสตฺวา ทาตุนา ทตฺวาน ทตฺวา อุปาทาย ทาเปตฺวา วิญฺญาเปตฺวา วิเจยฺย วิเนยฺย นิหจฺจ สเมจฺจ อเปจฺจ อุเปจฺจ อารพฺภ อาคมฺม เป็นต้น.

එවං නාමාඛ්‍යාතොපසග්ගවිනිමුත්තං යදබ්‍යයලක්ඛණං, තං සබ්බං නිපාතපදන්ති වෙදිතබ්බං.

พึงทราบว่า อัพยยศัพท์ใดที่พ้นจากนาม อาขยาต และอุปสัค และมีลักษณะเป็นอัพยยศัพท์ ทั้งหมดนั้นชื่อว่าบทนิบาต.

වුත්තඤ්ච –

และท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘මුත්තං පදත්තයා යස්මා, තස්මා නිපතත්‍යන්තරා;

නෙපාතිකන්ති තං වුත්තං, යං අබ්‍යය සලක්ඛණ’’න්ති.

“เพราะเหตุใด ศัพท์นั้นจึงพ้นจากบท ๓ เพราะเหตุนั้น จึงตกลงไปในระหว่าง (บทอื่น) ศัพท์ใดมีลักษณะเป็นอัพยยศัพท์ ศัพท์นั้นท่านเรียกว่า เนปาติกะ.”

නෙපාතිකපදං නිට්ඨිතං.

บทนิบาต จบแล้ว.

පුල්ලිඞ්ගං ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච, නපුංසකමථාපරං;

තිලිඞ්ගඤ්ච අලිඞ්ගඤ්ච, නාමිකං පඤ්චධා ඨිතං.

ปุงลิงค์ อิตถีลิงค์ และนปุงสกลิงค์อีกอย่างหนึ่ง ติลิงค์ และอลิงค์ นามตั้งอยู่โดย ๕ ประการ.

ඉති පදරූපසිද්ධියං නාමකණ්ඩො දුතියො.

นามกัณฑ์ที่ ๒ ในปทรูปสิทธิ จบเพียงเท่านี้.

3. කාරකකණ්ඩ

๓. การกกัณฑ์

අථ [Pg.137] විභත්තීනමත්ථභෙදා වුච්චන්තෙ.

ลำดับนั้น จะกล่าวถึงความต่างกันแห่งอรรถของวิภัตติทั้งหลาย.

තත්ථ එකම්පි අත්ථං කම්මාදිවසෙන, එකත්තාදිවසෙන ච විභජන්තීති විභත්තියො, ස්‍යාදයො. තා පන පඨමාදිභෙදෙන සත්තවිධා.

ในบรรดาวิภัตติเหล่านั้น วิภัตติทั้งหลายมีสิเป็นต้น ชื่อว่าวิภัตติ เพราะย่อมจำแนกแม้ซึ่งอรรถอย่างเดียว โดยอำนาจแห่งกรรมเป็นต้น และโดยอำนาจแห่งเอกพจน์เป็นต้น. ก็วิภัตติเหล่านั้นมี ๗ หมวด โดยประเภทมีปฐมาวิภัตติเป็นต้น.

තත්ථ කස්මිං අත්ථෙ පඨමා?

ในบรรดาวิภัตติเหล่านั้น ปฐมาวิภัตติ ย่อมลงในอรรถอะไร?

283. ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා.

๒๘๓. ปฐมาวิภัตติ ย่อมลงในอรรถแห่งลิงค์.

ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොති.

ปฐมาวิภัตติ ย่อมมีในเพียงการกล่าวอรรถแห่งลิงค์เท่านั้น.

ලිඞ්ගස්ස අත්ථො ලිඞ්ගත්ථො. එත්ථ ච ලීනං අඞ්ගන්ති ලිඞ්ගං, අපාකටො අවයවො, පුරිසොතිආදීනඤ්හි පකතිප්පච්චයාදිවිභාගකප්පනාය නිප්ඵාදිතානං සද්දප්පතිරූපකානං නාමිකපදානං පඨමං ඨපෙතබ්බං පකතිරූපං අපාකටත්තා, අවයවත්තා ච ලිඞ්ගන්ති වුච්චති. අථ වා විසදාවිසදොභයරහිතාකාරවොහාරසඞ්ඛාතෙන තිවිධලිඞ්ගෙන සහිතත්ථස්ස, තබ්බිනිමුත්තස්සුපසග්ගාදීනමත්ථස්ස ච ලීනස්ස ගමනතො, ලිඞ්ගනතො වා ලිඞ්ගන්ති අන්වත්ථනාමවසෙන වා ‘‘ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ග’’න්ති වචනතො පරසමඤ්ඤාවසෙන වා ලිඞ්ගන්ති ඉධ පාටිපදිකාපරනාමධෙය්‍යං ස්‍යාදිවිභත්‍යන්තපදපකතිරූපමෙව වුච්චතීති දට්ඨබ්බං.

อรรถของลิงค์ ชื่อว่า ลิงคัตถะ. และในที่นี้ ลิงค์ คือ องค์ประกอบที่ซ่อนอยู่ คือ ส่วนที่ไม่ปรากฏชัด. เพราะว่า รูปปกติเดิมที่ควรตั้งไว้เป็นลำดับแรกของบทนามทั้งหลายที่มีรูปเหมือนศัพท์ เช่น ปุริสะ เป็นต้น ซึ่งสำเร็จมาจากการกำหนดแบ่งส่วนมีปกติและปัจจัยเป็นต้น เพราะความที่รูปปกตินั้นไม่ปรากฏชัดและเป็นส่วนประกอบ จึงเรียกว่า ลิงค์. อีกอย่างหนึ่ง เพราะอรรถที่ประกอบด้วยลิงค์ ๓ อย่างที่เรียกว่าอาการโวหารที่เว้นจากลักษณะทั้งที่ชัดเจนและไม่ชัดเจนทั้งสอง และอรรถของอุปสัคเป็นต้นที่พ้นจากลิงค์นั้น ซ่อนอยู่ หรือเพราะไป (ให้รู้) จึงชื่อว่า ลิงค์ โดยอำนาจแห่งชื่อที่มีความหมายตามตัวอักษร หรือโดยอำนาจแห่งชื่อที่ผู้อื่นตั้งขึ้นตามคำกล่าวว่า "ลิงค์ คือ อรรถที่เว้นจากธาตุ ปัจจัย และวิภัตติ" ในที่นี้ พึงเห็นว่า ท่านกล่าวถึงรูปปกติของบทที่มีสยาธิวิภัตติเป็นที่สุดนั่นเอง ซึ่งมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า ปาฏิปทิกะ.

ලිඞ්ගස්සත්ථො නාම පබන්ධවිසෙසාකාරෙන පවත්තමානෙ රූපාදයො උපාදාය පඤ්ඤාපීයමානො තදඤ්ඤානඤ්ඤභාවෙන අනිබ්බචනීයො සමූහසන්තානාදිභෙදො උපාදාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො ඝටපටාදිවොහාරත්ථො ච පථවීධාතුඵස්සාදීනං සභාවධම්මානං [Pg.138] කාලදෙසාදිභෙදභින්නානං විජාතියවිනිවත්තො සජාතියසාධාරණො යථාසඞ්කෙතමාරොපසිද්ධො තජ්ජාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො කක්ඛළත්තඵුසනාදිසාමඤ්ඤාකාරො ච.

ชื่อว่าอรรถของลิงค์ คือ อรรถคือโวหารมีหม้อและผ้าเป็นต้น ที่เรียกว่าอุปาทาบัญญัติ มีประเภทเป็นกลุ่มและสืบต่อเป็นต้น ที่ไม่สามารถระบุได้ว่าเป็นอย่างอื่นหรือไม่อย่างอื่น ซึ่งถูกบัญญัติขึ้นโดยอาศัยรูปเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยอาการผูกพันกันเป็นพิเศษ และอาการทั่วไปมีความแข็งและความถูกต้องเป็นต้น ที่เรียกว่าตัชชาบัญญัติ ที่สำเร็จจากการยกขึ้นตามที่ตกลงกันไว้ เป็นของทั่วไปแก่สิ่งที่เป็นพวกเดียวกัน เว้นจากสิ่งต่างพวกกัน ของสภาวธรรมทั้งหลายมีปฐวีธาตุและผัสสะเป็นต้น ที่ต่างกันโดยประเภทมีกาลและเทศะเป็นต้น.

සො පන කම්මාදිසංසට්ඨො, සුද්ධො චාති දුවිධො. තත්ථ කම්මාදීසු දුතියාදීනං විධීයමානත්තා කම්මාදිසංසග්ගරහිතො ලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාපරිමාණයුත්තො, තබ්බිනිමුත්තුපසග්ගාදිපදත්ථභූතො ච සුද්ධො සද්දත්ථො ඉධ ලිඞ්ගත්ථො නාම.

ก็อรรถนั้นมี ๒ อย่าง คือ อรรถที่ระคนด้วยกรรมเป็นต้น และอรรถที่บริสุทธิ์. ในอรรถเหล่านั้น เพราะทุติยาวิภัตติเป็นต้น ท่านบัญญัติไว้ในอรรถมีกรรมเป็นต้น อรรถของศัพท์ที่บริสุทธิ์ ซึ่งปราศจากการระคนด้วยกรรมเป็นต้น ประกอบด้วยลิงค์ จำนวน และประมาณ และที่เป็นอรรถของบทมีอุปสัคเป็นต้นที่พ้นจากลิงค์นั้น ชื่อว่า ลิงคัตถะ ในที่นี้.

යො පන ආඛ්‍යාතකිතකතද්ධිතසමාසෙහි වුත්තො කම්මාදිසංසට්ඨො අත්ථො, සොපි දුතියාදීනං පුන අත්තනා වත්තබ්බස්ස අත්ථවිසෙසස්සාභාවෙන අවිසයත්තා, ලිඞ්ගත්ථමත්තස්ස සම්භවතො ච පඨමායෙව විසයො.

ส่วนอรรถที่ระคนด้วยกรรมเป็นต้นใด ที่กล่าวไว้ด้วยอาขยาต กิตกะ ตัทธิต และสมาส แม้อรรถนั้นก็ไม่เป็นวิสัยของทุติยาวิภัตติเป็นต้น เพราะไม่มีอรรถพิเศษที่ตนจะพึงกล่าวซ้ำอีก และเพราะมีความปรากฏเพียงอรรถของลิงค์เท่านั้น จึงเป็นวิสัยของปฐมาวิภัตติเท่านั้น.

හොති චෙත්ථ –

ในอธิการนี้ มีคำกล่าวว่า –

පඨමාවුපසග්ගත්ථෙ, කෙසඤ්චත්ථෙ නිපාතසද්දානං;

ලිඞ්ගාදිකෙ ච සුද්ධෙ-භිහිතෙ කම්මාදිඅත්ථෙපි.

ปฐมาวิภัตติ ย่อมลงในอรรถของอุปสัค และในอรรถของนิบาตศัพท์บางเหล่า และในอรรถมีลิงค์เป็นต้นที่บริสุทธิ์ และแม้ในอรรถมีกรรมเป็นต้นที่ถูกกล่าวแล้ว.

සලිඞ්ගෙ තාව – එසො පුරිසො, එතෙ පුරිසා, එසා කඤ්ඤා, එතා කඤ්ඤායො, එතං චිත්තං, එතානි චිත්තානි.

ในลิงค์ของตนก่อน – นั่นบุรุษ, บุรุษเหล่านั้น, นั่นกัญญา, กัญญาเหล่านั้น, นั่นจิต, จิตเหล่านั้น.

සසඞ්ඛ්‍යෙ – එකො ද්වෙ.

ในจำนวนของตน – หนึ่ง สอง.

සපරිමාණෙ – දොණො ඛාරී ආළ්හකං.

ในประมาณของตน – ทะนาน ขารี อาฬหกะ.

ලිඞ්ගාදිවිනිමුත්තෙ සත්තාමත්තෙ – ච වා හ අහං අත්ථි සක්කාලබ්භා ඉච්චාදි.

ในสภาวะธรรมล้วนๆ ที่พ้นจากลิงค์เป็นต้น – จะ วา หะ อหัง อัตถิ สักกา ลัพภา เป็นต้น.

‘‘ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ආලපනෙ චා’’ති ආලපනත්ථෙ ච පඨමා, අභිමුඛං කත්වා ලපනං ආලපනං, ආමන්තනං අව්හානන්ති අත්ථො.

เมื่อกล่าวถึง “ปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งลิงค์” แล้ว ก็กล่าวว่า “และในอาลปนะ” หมายถึง ปฐมาวิภัตติใช้ในอรรถแห่งอาลปนะด้วย. การพูดโดยทำให้หันหน้าเข้าหา ชื่อว่า อาลปนะ. หมายถึง การเรียก การร้องเรียก.

එත්ථ ච ආමන්තනං නාම පගෙව ලද්ධසරූපස්ස සද්දෙන අභිමුඛීකරණං, කතාභිමුඛො පන ‘‘ගච්ඡා’’තිආදිනා නයෙන ක්‍රියාය [Pg.139] යොජීයති, තස්මා ආමන්තනසමයෙ ක්‍රියායොගාභාවතො ඉදං කාරකවොහාරං න ලභති.

ในที่นี้ การเรียก (อาลปนะ) คือ การทำให้ผู้ที่มีรูปปรากฏอยู่ก่อนแล้วหันหน้าเข้าหาด้วยเสียง. ส่วนผู้ที่ถูกทำให้หันหน้าเข้าหาแล้ว ย่อมถูกประกอบเข้ากับกิริยาด้วยนัยมี “จงไป” เป็นต้น. เพราะฉะนั้น ในขณะที่เรียกนั้น ไม่มีการประกอบเข้ากับกิริยา จึงไม่จัดเข้าในโวหารของการก.

වුත්තඤ්ච

และมีคำกล่าวไว้ว่า

‘‘සද්දෙනාභිමුඛීකාරො, විජ්ජමානස්ස වත්ථුනො;

ආමන්තනං විධාතබ්බෙ, නත්ථි ‘රාජා භවෙ’තිද’’න්ති.

“การทำให้วัตถุที่มีอยู่หันหน้าเข้าหาด้วยเสียง ชื่อว่า การเรียก. ในการบัญญัติ (อาลปนะ) นั้น ไม่มีคำว่า ‘ขอพระราชาจงมีเถิด’ ดังนี้”.

භො පුරිස එහි, භො පුරිසා වා, භවන්තො පුරිසා එථ.

ดูก่อนบุรุษ ท่านจงมา, หรือ ดูก่อนบุรุษทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงมา, ท่านบุรุษทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงมา.

කස්මිං අත්ථෙ දුතියා?

ทุติยาวิภัตติใช้ในอรรถอะไร?

284. කම්මත්ථෙ දුතියා.

๒๘๔. ทุติยาวิภัตติใช้ในอรรถแห่งกรรม.

කම්මත්ථෙ ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති.

ทุติยาวิภัตติย่อมมีจากลิงค์ในอรรถแห่งกรรม.

අනභිහිතෙ එවායං, ‘‘කම්මනි දුතියායං ත්තො’’ති වචනඤ්චෙත්ථ ඤාපකං.

ทุติยาวิภัตตินี้ใช้ในกรรมที่ยังไม่ถูกกล่าว (อนภิหิตกรรม) เท่านั้น. และคำกล่าวที่ว่า “ต ปัจจัยในกรรมที่ลงทุติยาวิภัตติ” ในที่นี้เป็นเครื่องแสดงให้รู้.

කිං කම්මං?

กรรมคืออะไร?

‘‘යෙන වා කයිරතෙ තං කරණ’’න්ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

คำว่า “วา” ย่อมตามมาจากคำว่า “สิ่งใดอันบุคคลพึงกระทำด้วย สิ่งนั้นชื่อว่า กรณะ”.

285. යං කරොති තං කම්මං.

๒๘๕. สิ่งใดที่ทำ สิ่งนั้นเป็นกรรม.

යං වා කරොති, යං වා විකරොති, යං වා පාපුණාති, තං කාරකං කම්මසඤ්ඤං හොති.

สิ่งใดที่ทำ, หรือสิ่งใดที่ทำให้แปรสภาพไป, หรือสิ่งใดที่เข้าถึง, สิ่งนั้นได้ชื่อว่ากรรม.

ඉධ ලිඞ්ගකාලවචනමතන්තං. කරීයතීති කම්මං. තත්ථ කාරකං, සාධකං ක්‍රියානිප්ඵත්තියා කාරණමුච්චතෙ, තං පන කාරකං ඡබ්බිධං කම්මං කත්තා කරණං සම්පදානමපාදානමොකාසො චාති. තත්ථ සභාවතො, පරිකප්පතො වා කම්මාදිම්හි සතියෙව ක්‍රියාභාවතො කම්මාදීනං ඡන්නම්පි කාරකවොහාරො සිද්ධොව හොති.

ในที่นี้ ลิงค์ กาล และวจนะ ไม่เป็นประมาณ. สิ่งที่ถูกกระทำ ชื่อว่า กรรม. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น การก หมายถึง สิ่งที่ทำให้สำเร็จ เป็นเหตุแห่งความสำเร็จของกิริยา. การกะนั้นมี 6 อย่าง คือ กรรม, กัตตา, กรณะ, สัมปทาน, อปาทาน และโอกาส. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น โดยสภาพ หรือโดยการกำหนด เมื่อมีกรรมเป็นต้นอยู่ เพราะมีกิริยาเกิดขึ้น การเรียกกรรมเป็นต้นทั้ง 6 อย่างว่าการก จึงสำเร็จได้.

තං [Pg.140] පන කම්මං තිවිධං නිබ්බත්තනීයං විකරණීයං පාපණීයඤ්චාති. යථා – මාතා පුත්තං විජායති, ආහාරො සුඛං ජනයති. ඝටං කරොති දෙවදත්තො, කට්ඨමඞ්ගාරං කරොති, සුවණ්ණං කෙයූරං, කටකං වා කරොති, වීහයො ලුනාති. දෙවදත්තො නිවෙසනං පවිසති, ආදිච්චං පස්සති, ධම්මං සුණාති, පණ්ඩිතෙ පයිරුපාසති.

กรรมนั้นมี 3 อย่าง คือ นิพพัตตนิยกรรม (กรรมที่พึงให้เกิด), วิกะระณิยกรรม (กรรมที่พึงทำให้แปรสภาพ), และปาปะณิยกรรม (กรรมที่พึงให้ถึง). เช่น มารดาให้กำเนิดบุตร, อาหารยังความสุขให้เกิด. เทวทัตทำหม้อ, ทำให้ไม้เป็นถ่าน, ทำให้ทองเป็นกำไลแขน หรือกำไลข้อมือ, เกี่ยวข้าว. เทวทัตเข้าสู่เรือน, เห็นพระอาทิตย์, ฟังธรรม, เข้าไปบำรุงบัณฑิต.

වුත්තඤ්ච

และได้กล่าวไว้ว่า

‘‘නිබ්බත්තිවිකතිප්පත්ති-භෙදෙන තිවිධං මතං;

කත්තු ක්‍රියාභිගම්මං තං, සුඛඞ්ගාරං නිවෙසන’’න්ති.

“กรรมนั้นมี 3 อย่าง โดยความต่างแห่งการให้เกิด, การทำให้แปรสภาพ, และการให้ถึง. กรรมนั้นเป็นสิ่งที่กิริยาของกัตตาพึงเข้าถึง เช่น ความสุข, ถ่าน, เรือน”.

එත්ථ ච ඉච්ඡිතානිච්ඡිතකථිතාකථිතාදිභෙදමනපෙක්ඛිත්වා සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන ‘‘යං කරොති තං කම්ම’’න්ති වුත්තත්තා, අත්ථන්තරවිකප්පනවාධිකාරතො ච සබ්බත්ථ ඉමිනාව කම්මසඤ්ඤා හොති.

ในที่นี้ ไม่ต้องคำนึงถึงความแตกต่าง เช่น กรรมที่พึงปรารถนา, กรรมที่ไม่พึงปรารถนา, กรรมที่กล่าวถึง, กรรมที่ไม่ได้กล่าวถึง เป็นต้น. เพราะได้กล่าวไว้ว่า “สิ่งใดที่ทำ สิ่งนั้นเป็นกรรม” โดยรวมทั้งหมด. และเพราะมีอำนาจในการกำหนดความหมายอื่น ในทุกกรณีจึงมีชื่อว่ากรรมด้วยบทนี้เท่านั้น.

තත්ථ අනිච්ඡිතකම්මං යථා – කණ්ටකං මද්දති, විසං ගිලති, ගාමං ගච්ඡන්තො රුක්ඛමූලං උපගච්ඡති.

ในบรรดากรรมเหล่านั้น กรรมที่ไม่พึงปรารถนา เช่น เหยียบหนาม, กลืนยาพิษ, ผู้ไปสู่บ้าน เข้าไปถึงโคนไม้.

අකථිතකම්මං යථා – යඤ්ඤදත්තං කම්බලං යාචතෙ බ්‍රාහ්මණො. එත්ථ හි ‘‘කම්බල’’මිති කථිතකම්මං ද්විකම්මිකාය යාචනක්‍රියාය පත්තුමිච්ඡිතතරත්තා. ‘‘යඤ්ඤදත්ත’’මිති අප්පධානත්තා අකථිතකම්මං. තථා සමිද්ධං ධනං භික්ඛතෙ, අජං ගාමං නයති, පරාභවන්තං පුරිසං, මයං පුච්ඡාම ගොතමං, භගවා භික්ඛූ එතදවොච ඉච්චාදි.

อถกิตกรรม (กรรมที่ไม่ได้กล่าวถึง) เช่น พราหมณ์ขอผ้ากัมพลจากยัญญทัต. ในที่นี้ คำว่า “ผ้ากัมพล” เป็นกถิตกรรม (กรรมที่กล่าวถึง) เพราะเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาจะให้ถึงมากที่สุดด้วยกิริยาขอที่มีสองกรรม. คำว่า “ยัญญทัต” เป็นอถกิตกรรม เพราะเป็นกรรมรอง. เช่นเดียวกัน ขอทรัพย์ที่สมบูรณ์, นำแพะไปสู่บ้าน, บุรุษผู้กำลังพ่ายแพ้, เราทั้งหลายทูลถามพระโคดม, พระผู้มีพระภาคตรัสกับภิกษุทั้งหลายดังนี้ เป็นต้น.

අභිහිතකම්මෙ පන න හොති, යථා – කටො කරීයතෙ දෙවදත්තෙන, සුගතෙන දෙසිතො ධම්මො, යඤ්ඤදත්තො කම්බලං යාචීයතෙ බ්‍රාහ්මණෙන ඉච්චාදි.

แต่ในกรรมที่ถูกกล่าวถึงแล้ว (อภิหิตกรรม) ไม่มีการใช้ทุติยาวิภัตติ. เช่น เสื่ออันเทวทัตทำอยู่, ธรรมอันพระสุคตแสดงแล้ว, ยัญญทัตอันพราหมณ์ขอผ้ากัมพลอยู่ เป็นต้น.

‘‘දුතියා’’ති අධිකාරො.

บทว่า “ทุติยา” เป็นบทมีอำนาจ.

286. ගති [Pg.141] බුද්ධි භුජ පඨ හර කර සයාදීනං කාරිතෙ වා.

๒๘๖. ในกิริยาที่เป็นเหตุกัตตุวาจก (กริต) ของธาตุมี คติ พุทธิ ภูชะ ปฐะ หระ กะระ สยะ เป็นต้น บ้าง.

ගමු සප්ප ගතිම්හි, බුධ බොධනෙ, බුධ අවගමනෙ වා, භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, පඨ බ්‍යත්තියං වාචායං, හර හරණෙ, කර කරණෙ, සි සයෙ ඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං පයොගෙ කාරිතෙ සති පයොජ්ජකකත්තුභූතෙ කම්මනි ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති වා. නිච්චසම්පත්තෙ විකප්පත්ථොයං, තෙන තස්ස පක්ඛෙ තතියා හොති.

เมื่อมีการใช้ธาตุมี คมุ (ไป) และ สัปปะ (คลาน) ในความหมายว่าไป, ธาตุ พุธะ (รู้) ในความหมายว่าให้รู้ หรือ พุธะ ในความหมายว่าให้เข้าใจ, ธาตุ ภูชะ ในความหมายว่าบำรุงรักษาและบริโภค, ธาตุ ปฐะ ในความหมายว่าเปล่งวาจาให้ชัดเจน, ธาตุ หระ ในความหมายว่านำไป, ธาตุ กะระ ในความหมายว่าทำ, ธาตุ สิ ในความหมายว่านอน เป็นต้น ในเหตุกัตตุวาจก (กริต), ในกรรมที่เป็นกัตตาผู้ถูกใช้ จากลิงค์นั้น ย่อมมีทุติยาวิภัตติบ้าง. บทนี้เป็นบทที่แสดงทางเลือก (วิกัปปะ) ในกรณีที่ควรใช้ทุติยาวิภัตติเป็นปกติ ดังนั้น ในอีกทางเลือกหนึ่งจึงใช้ตติยาวิภัตติ.

යො කොචි පුරිසො ගාමං ගච්ඡති, තමඤ්ඤො පයොජයති. පුරිසො පුරිසං ගාමං ගමයති, පුරිසෙන වා ගාමං ගමයති. එවං සිස්සං ධම්මං බොධෙති ආචරියො, මාතා පුත්තං භොජනං භොජයති, සිස්සං ධම්මං පාඨෙති ආචරියො, පුරිසො පුරිසං භාරං හාරෙති, තථා පුරිසො පුරිසං කම්මං කාරයති, පුරිසෙන වා කම්මං කාරාපයති, පුරිසො පුරිසං සයාපයති. එවං සබ්බත්ථ කාරිතෙ කත්තුකම්මනි දුතියා.

บุรุษคนใดคนหนึ่งไปสู่บ้าน, บุรุษอื่นย่อมใช้บุรุษนั้นให้ไป. บุรุษใช้บุรุษให้ไปสู่บ้าน, หรือใช้บุรุษให้ไปสู่บ้าน. อย่างนี้ อาจารย์ย่อมให้ศิษย์รู้ธรรม, มารดาย่อมให้บุตรกินอาหาร, อาจารย์ย่อมให้ศิษย์อ่านธรรม, บุรุษย่อมให้บุรุษนำภาระไป. เช่นเดียวกัน บุรุษย่อมให้บุรุษทำงาน, หรือให้บุรุษทำงาน. บุรุษย่อมให้บุรุษนอน. อย่างนี้ ในทุกกรณี กรรมที่เป็นกัตตาผู้ถูกใช้ในเหตุกัตตุวาจก ย่อมใช้ทุติยาวิภัตติ.

කාරිතෙති කිං? පුරිසො ගාමං ගච්ඡති.

คำว่า “ในเหตุกัตตุวาจก” หมายถึงอะไร? (เช่น) บุรุษไปสู่บ้าน.

අභිහිතෙ න භවති, පුරිසෙන පුරිසො ගාමං ගමීයතෙ, සිස්සො ධම්මං බොධීයතෙ ඉච්චාදි.

ในอรรถที่ถูกกล่าวแล้ว (อภิหิตะ) ย่อมไม่มี (ทุติยาวิภัตติ) เช่น บุรุษอันบุรุษไปอยู่สู่บ้าน, ศิษย์อันอาจารย์ให้รู้แจ้งอยู่ซึ่งธรรม เป็นต้น.

287. කාලද්ධානමච්චන්තසංයොගෙ.

๒๘๗. ในกาลและหนทางที่ประกอบกันอย่างต่อเนื่องที่สุด (อัจจันตสังโยคะ).

අච්චන්තං නිරන්තරං සංයොගොඅච්චන්තසංයොගො. කාලද්ධානං දබ්බගුණක්‍රියාහි අච්චන්තසංයොගෙ තෙහි කාලද්ධානවාචීහි ලිඞ්ගෙහි දුතියාවිභත්ති හොති.

การประกอบกันอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย ชื่อว่า อัจจันตสังโยคะ. เมื่อกาลและหนทางประกอบกันอย่างต่อเนื่องกับมวลสาร (ทัพพะ), คุณลักษณะ, และกิริยา, ทุติยาวิภัตติย่อมมีหลังลิงค์ที่บอกกาลและหนทางเหล่านั้น.

කාලෙ තාව – සත්තාහං ගවපානං, මාසං මංසොදනං, සරදං රමණීයා නදී, සබ්බකාලං රමණීයං නන්දනං, මාසං සජ්ඣායති, තයො මාසෙ අභිධම්මං දෙසෙසි.

ในกาลก่อน (เช่น) ดื่มนมโคตลอด 7 วัน, (กิน) ข้าวผสมเนื้อตลอดเดือน, แม่น้ำน่ารื่นรมย์ตลอดฤดูสารท, สวนนันทวันน่ารื่นรมย์ตลอดกาล, สาธยายตลอดเดือน, แสดงพระอภิธรรมตลอด 3 เดือน.

අද්ධානෙ [Pg.142] – යොජනං වනරාජි, යොජනං දීඝො පබ්බතො, කොසං සජ්ඣායති.

ในหนทาง (ระยะทาง) – แนวป่าตลอดโยชน์, ภูเขายาวตลอดโยชน์, สาธยายตลอดหนึ่งโกศ.

අච්චන්තසංයොගෙති කිං? මාසෙ මාසෙ භුඤ්ජති, යොජනෙ යොජනෙ විහාරං පතිට්ඨාපෙසි.

คำว่า 'ในการประกอบอย่างต่อเนื่อง' (ใส่มา) เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) กินในเดือนและเดือน (ทุกเดือน), สร้างวิหารในโยชน์และโยชน์ (ทุกโยชน์).

288. කම්මප්පවචනීයයුත්තෙ.

๒๘๘. ในการประกอบด้วยกัมมัปปวจนียะ.

කම්මප්පවචනීයෙහි නිපාතොපසග්ගෙහි යුත්තෙ යොගෙ සති ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති.

เมื่อมีการประกอบด้วยนิบาตและอุปสรรคที่เป็นกัมมัปปวจนียะ, ทุติยาวิภัตติย่อมมีหลังลิงค์.

කම්මං පවචනීයං යෙසං තෙ කම්මප්පවචනීයා, පරසමඤ්ඤාවසෙන වා අන්වාදයො කම්මප්පවචනීයා.

บทที่กล่าวถึงกิริยา (ที่ดับไปแล้ว) ของบทเหล่าใด บทเหล่านั้นชื่อว่า กัมมัปปวจนียะ หรือบทมี 'อนุ' เป็นต้น ชื่อว่า กัมมัปปวจนียะ ตามการกำหนดชื่อของคัมภีร์อื่น.

තත්ථ අනුසද්දස්ස ලක්ඛණෙ, සහත්ථෙ, හීනෙ ච කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා. යථා – පබ්බජිතමනු පබ්බජිංසු, නදිමන්වවසිතා බාරාණසී, නදියා සහ අවබද්ධාති අත්ථො, අනු සාරිපුත්තං පඤ්ඤවා.

ในบรรดากัมมัปปวจนียะเหล่านั้น ชื่อว่ากัมมัปปวจนียะของ 'อนุ' ศัพท์ กล่าวไว้ในอรรถว่า เครื่องหมาย (ลักขณะ), อรรถว่าพร้อมกัน (สหัตถะ), และอรรถว่าด้อยกว่า (หีนะ). เช่น บวชตามผู้บวชแล้ว, เมืองพาราณสีตั้งอยู่ตามแม่น้ำ (หมายถึง ตั้งอยู่ติดกับแม่น้ำ), มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร.

ලක්ඛණාදීසු ‘‘ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛානභාග විච්ඡාසු පති පරි අනවො’’ති පති පරි අනූනං කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා.

ในอรรถมีเครื่องหมายเป็นต้น ชื่อว่ากัมมัปปวจนียะของ 'ปติ ปริ อนุ' กล่าวไว้ในอรรถว่า เครื่องหมาย (ลักขณะ), การกล่าวถึงสภาพที่เป็นจริง (อิตถัมภูตักขานะ), ส่วนแบ่ง (ภาคะ), และการซ้ำซ้อน/แผ่ไป (วิจฉา).

ලක්ඛණෙ සූරියුග්ගමනං පති දිබ්බා භක්ඛා පාතුභවෙය්‍යුං, රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛං පරි, රුක්ඛං අනු.

ในอรรถว่าเครื่องหมาย (เช่น) อาหารทิพย์พึงปรากฏขึ้นเพราะการขึ้นแห่งพระอาทิตย์, พระจันทร์ย่อมส่องแสงเฉพาะต้นไม้, รอบต้นไม้, ตามต้นไม้.

ඉත්ථම්භූතක්ඛානෙ සාධු දෙවදත්තො මාතරං පති, මාතරං පරි, මාතරං අනු.

ในอรรถว่าการกล่าวถึงสภาพที่เป็นจริง (เช่น) นายเทวทัตดีต่อมารดา, ดีรอบมารดา, ดีตามมารดา.

භාගෙ යදෙත්ථ මං පති සියා, මං පරි, මං අනු, තං දීයතු.

ในอรรถว่าส่วนแบ่ง (เช่น) ส่วนใดในที่นี้พึงเป็นของฉัน, พึงเป็นของฉัน, พึงเป็นของฉัน, ขอจงให้ส่วนนั้น (แก่ฉัน).

විච්ඡායොගෙ [Pg.143] අත්ථමත්ථං පති සද්දො නිවිසති, රුක්ඛං රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛං රුක්ඛං පරි, රුක්ඛං රුක්ඛං අනු.

ในการประกอบด้วยอรรถว่าซ้ำซ้อน (วิจฉา) (เช่น) เสียงย่อมตั้งอยู่ในอรรถและอรรถ (ทุกๆ อรรถ), พระจันทร์ย่อมส่องแสงเฉพาะต้นไม้และต้นไม้ (ทุกๆ ต้น), รอบต้นไม้และต้นไม้, ตามต้นไม้และต้นไม้.

‘‘අභිරභාගෙ’’ති අභිස්ස භාගවජ්ජිතෙසු ලක්ඛණාදීසු කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො, සාධු දෙවදත්තො මාතරං අභි.

ด้วยสูตรว่า 'อภิรภาเค' ชื่อว่ากัมมัปปวจนียะของ 'อภิ' กล่าวไว้ในอรรถมีเครื่องหมายเป็นต้นที่เว้นอรรถว่าส่วนแบ่ง (เช่น) ก็แลเกียรติศัพท์อันงามอย่างนี้ของพระโคดมผู้เจริญนั้นขจรไปแล้ว, นายเทวทัตดีต่อมารดา.

නිපාතෙ ධි බ්‍රාහ්මණස්ස හන්තාර මිච්චෙවමාදි.

ในนิบาต (เช่น) 'ธิ' (น่าตำหนิ) ซึ่งผู้ฆ่าพราหมณ์ เป็นต้น.

289. ක්වචි දුතියා ඡට්ඨීනමත්ථෙ.

๒๘๙. บางครั้งทุติยาวิภัตติ (ลง) ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ.

ඡට්ඨීනං අත්ථෙ ක්වචි දුතියාවිභත්ති හොති. අන්තරාඅභිතො පරිතො පති පටිභාතියොගෙ අයං. අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො, රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච මජ්ඣෙති අත්ථො. අභිතො ගාමං වසති, පරිතො ගාමං වසති, නදිං නෙරඤ්ජරං පති, නෙරඤ්ජරාය නදියා සමීපෙති අත්ථො. පටිභන්තු තං චුන්ද බොජ්ඣඞ්ගා, උපමා මං පටිභාති, උපමා මය්හං උපට්ඨහතීති අත්ථො.

บางครั้งทุติยาวิภัตติย่อมมีในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ. วิภัตตินี้ (มี) ในการประกอบกับบทว่า อันตรา, อภิโต, ปริโต, ปติ, และปฏิภาติ. (เช่น) 'อันตรา จ ราชคหัง อันตรา จ นาฬันทัง อัทธานมัคคัปปฏิปันโน' มีอรรถว่า ในระหว่างแห่งกรุงราชคฤห์และเมืองนาลันทา. 'อภิโต คามัง วสติ' (อยู่ใกล้หมู่บ้าน), 'ปริโต คามัง วสติ' (อยู่รอบหมู่บ้าน), 'นทิง เนรัญชรัง ปติ' มีอรรถว่า ในที่ใกล้แห่งแม่น้ำเนรัญชรา. 'ปฏิภันตุ ตัง จุนทะ โพชฌังคา' (โพชฌงค์ทั้งหลายจงปรากฏแก่ท่าน จุนทะ), 'อุปมา มัง ปฏิภาติ' มีอรรถว่า อุปมาปรากฏแก่เรา (อุปมาปรากฏขึ้นแก่เรา).

‘‘ක්වචි දුතියා, අත්ථෙ’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'กวจิ ทุติยา' และ 'อัตเถ' ย่อมตามไป.

290. තතියාසත්තමීනඤ්ච.

๒๙๐. และในอรรถแห่งตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ.

තතියාසත්තමීනමත්ථෙ ච ක්වචි ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති.

และบางครั้งทุติยาวิภัตติย่อมมีหลังลิงค์ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ.

තතියත්ථෙ සචෙ මං නාලපිස්සති, ත්වඤ්ච මං නාභිභාසසි, විනා සද්ධම්මං කුතො සුඛං, උපායමන්තරෙන න අත්ථසිද්ධි.

ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ (เช่น) 'สเจ มัง นาฬปิสสติ' (ถ้าเขาจักไม่พูดกับเรา), 'ตวัญจ มัง นาภิภาสสิ' (และท่านย่อมไม่พูดกับเรา), 'วินา สัทธัมมัง กุโต สุขัง' (ความสุขจะมีมาจากไหนถ้าเว้นจากพระสัทธรรม), 'อุปายมันตเรน นะ อัตถสิทธิ' (ความสำเร็จแห่งประโยชน์ย่อมไม่มีหากปราศจากอุบาย).

සත්තමියත්ථෙ [Pg.144]– කාලෙ, උපාන්වජ්ඣාවසස්ස පයොගෙ, අධිසිට්ඨාවසානං පයොගෙ, තප්පානචාරෙ ච දුතියා.

ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ คือ ในกาล, ในการประกอบกับ วส ธาตุ ที่มี อุป, อนุ, อธิ, อา, และ อัชฌา อยู่หน้า, ในการประกอบกับ สิฏฐา (เส) และ วส ธาตุ ที่มี อธิ อยู่หน้า, และทุติยาวิภัตติในการดื่มและการเที่ยวไปในสิ่งนั้น.

කාලෙ තාව – පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා, එකං සමයං භගවා. ඉමං රත්තිං චත්තාරො මහාරාජානො.

ในกาลก่อน (เช่น) 'ปุพพัณหสมยัง นิวาเสตวา' (นุ่งห่มแล้วในเวลาเช้า), 'เอกัง สมยัง ภควา' (สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาค...), 'อิมัง รัตติง จัตตาโร มหาราชาโน' (ท้าวมหาราชทั้งสี่ในราตรีนี้).

උපාදිපුබ්බස්ස වසධාතුස්ස පයොගෙ – ගාමං උපවසති, ගාමං අනුවසති, විහාරං අධිවසති, ගාමං ආවසති, අගාරං අජ්ඣාවසති. තථා පථවිං අධිසෙස්සති, ගාමං අධිතිට්ඨති, ගාමං අජ්ඣාවසති.

ในการประกอบกับ วส ธาตุ ที่มี อุป เป็นต้นอยู่หน้า (เช่น) 'คามัง อุปวสติ' (อยู่ใกล้หมู่บ้าน), 'คามัง อนุวสติ' (อยู่ตามหมู่บ้าน), 'วิหารัง อธิวสติ' (อยู่ในวิหาร), 'คามัง อาวสติ' (อยู่ในหมู่บ้าน), 'อคารัง อัชฌาวสติ' (อยู่ในเรือน). เช่นเดียวกัน 'ปฐวิง อธิเสสสติ' (จักนอนบนแผ่นดิน), 'คามัง อธิติฏฐติ' (ยืนอยู่บนหมู่บ้าน), 'คามัง อัชฌาวสติ' (อยู่ในหมู่บ้าน).

තප්පානචාරෙසු – නදිං පිවති, ගාමං චරති ඉච්චාදි.

ในการดื่มและการเที่ยวไปในสิ่งนั้น (เช่น) 'นทิง ปิวติ' (ดื่มซึ่งแม่น้ำ - ดื่มน้ำในแม่น้ำ), 'คามัง จรติ' (เที่ยวไปในหมู่บ้าน) เป็นต้น.

කස්මිං අත්ථෙ තතියා?

ตติยาวิภัตติ (ลง) ในอรรถอะไร?

291. කරණෙ තතියා.

๒๙๑. ตติยาวิภัตติ (ลง) ในอรรถแห่งกรณะ.

කරණකාරකෙ තතියාවිභත්ති හොති.

ตติยาวิภัตติย่อมมีในกรณการก.

කිං කරණං?

กรณะคืออะไร?

292. යෙන වා කයිරතෙ තං කරණං.

๒๙๒. สิ่งใดที่ถูกกระทำด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่ากรณะ

යෙන වා කත්තා උපකරණභූතෙන වත්ථුනා ක්‍රියං අබ්‍යවධානෙන කරොති, යෙන වා විකරොති, යෙන වා පාපුණාති, තං කාරකං කරණසඤ්ඤං හොති.

การกใดที่ผู้กระทำกระทำกิริยาโดยไม่ขาดตอนด้วยวัตถุที่เป็นเครื่องมือ หรือกระทำวิการด้วยสิ่งใด หรือบรรลุด้วยสิ่งใด การกนั้นชื่อว่ากรณะ

කරීයතෙ අනෙනාති කරණං, එත්ථ ච සතිපි සබ්බකාරකානං ක්‍රියාසාධකත්තෙ ‘‘යෙන වා කයිරතෙ’’ති විසෙසෙත්වා වචනං කත්තූපකරණභූතෙසු කාරකෙසු සාධකතමස්සෙව ගහණත්ථං.

สิ่งที่ถูกกระทำด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า กรณะ และแม้ว่าการกทั้งหมดจะเป็นเครื่องสำเร็จกิริยาในที่นี้ การกล่าวโดยเจาะจงว่า “สิ่งใดที่ถูกกระทำด้วยสิ่งใด” ก็เพื่อประสงค์จะถือเอาเฉพาะการกที่เป็นเครื่องสำเร็จอย่างยิ่งในบรรดาการกที่เป็นเครื่องมือของผู้กระทำ

වුත්තඤ්ච [Pg.145]

และได้กล่าวไว้แล้วว่า

‘‘යස්ස සබ්බවිසෙසෙන, ක්‍රියාසංසිද්ධිහෙතුතා;

සම්භාවීයති තං වුත්තං, කරණං නාම කාරක’’න්ති.

“การกใดที่ความสำเร็จแห่งกิริยาเป็นเหตุโดยประการทั้งปวง การกนั้นที่พึงเป็นไปได้ ชื่อว่า กรณะ”

තං පන දුවිධං අජ්ඣත්තික බාහිරවසෙන.

กรณะนั้นมี ๒ อย่าง โดยเป็นภายในและภายนอก

යථා – හත්ථෙන කම්මං කරොති, චක්ඛුනා රූපං පස්සති, මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය. දත්තෙන වීහයො ලුනාති, අග්ගිනා කුටිං ඣාපෙති.

เช่น “หัตเถน กมฺมํ กโรติ” (กระทำกรรมด้วยมือ) “จักขุนา รูปัง ปัสสติ” (เห็นรูปด้วยตา) “มนสา ธัมมัง วิญญาย” (รู้ธรรมด้วยใจ) “ทัตเตน วีหโย ลุนาติ” (เกี่ยวข้าวด้วยเคียว) “อัคคินา กุฏิง ฌาเปติ” (เผากุฏิด้วยไฟ)

‘‘තතියා’’ති අධිකාරො.

คำว่า “ตติยา” เป็นบทตามไป

293. කත්තරි ච.

๒๙๓. และในอรรถแห่งกัตตา

කත්තරි ච කාරකෙ ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති. චග්ගහණෙන ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ, ක්‍රියාපවග්ගෙ, පුබ්බසදිසසමූනත්ථ කලහ නිපුණ මිස්සක සඛිලත්ථාදියොගෙ, කාලද්ධානෙසු, පච්චත්තකම්මත්ථපඤ්චමියත්ථාදීසු ච තතියා.

และตติยาวิภัตติย่อมลงหลังลิงค์ในอรรถแห่งกัตตุการก ด้วยการรับเอา “จ” อักษร ตติยาวิภัตติย่อมลงในอรรถแห่งอิตถัมภูตลักขณะ (เครื่องหมายบอกสภาพ), ในอรรถแห่งกิริยาปวคคะ (การสิ้นสุดแห่งกิริยา), ในการประกอบกับศัพท์มี ปุพพะ สทิสะ สมูนะ อัตถะ กลหะ นิปุณะ มิสสกะ สขิละ เป็นต้น, ในกาลและอัทธานะ (ระยะทาง), และในอรรถแห่งปัจจัตตะ กรรมะ และปัญจมี เป็นต้น

කො ච කත්තා?

และกัตตาคือใคร?

294. යො කරොති ස කත්තා.

๒๙๔. ผู้ใดกระทำ ผู้นั้นชื่อว่ากัตตา

යො ක්‍රියං අත්තප්පධානො හුත්වා කරොති, සො කත්තුසඤ්ඤො හොති.

ผู้ใดกระทำกิริยาโดยเป็นประธานแห่งตน ผู้นั้นชื่อว่ากัตตา

සො තිවිධො සුද්ධකත්තා හෙතුකත්තා කම්මකත්තාති. තත්ථ යො සයමෙව ක්‍රියං කරොති, සො සුද්ධකත්තා. යො අඤ්ඤං කාතුං සමත්ථං අකරොන්තං කම්මං නියොජෙති, සො හෙතුකත්තා, යථා – ගන්තුං සමත්ථො දෙවදත්තො, තමඤ්ඤො පයොජෙති ‘‘ගමයති දෙවදත්ත’’න්ති.

กัตตานั้นมี ๓ อย่าง คือ สุทธกัตตา เหตุกัตตา และกัมมกัตตา ในบรรดากัตตานั้น ผู้ใดกระทำกิริยาด้วยตนเอง ผู้นั้นชื่อว่า สุทธกัตตา ผู้ใดใช้ผู้อื่นที่สามารถกระทำได้แต่ไม่กระทำ (ให้กระทำ) ผู้นั้นชื่อว่า เหตุกัตตา เช่น เทวทัตสามารถไปได้ ผู้อื่นใช้เทวทัตว่า “ยังเทวทัตให้ไป”

යං පන තත්ථ තත්ථ ගච්ඡති දෙවදත්තො, තමඤ්ඤො පයොජයති ‘‘ගමයති දෙවදත්ත’’න්ති හෙත්වත්ථනිදස්සනං, තම්පි සාමත්ථියදස්සනවසෙන [Pg.146] වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා යදි සයමෙව ගච්ඡති, කිං තත්ථ පයොජකබ්‍යාපාරෙන අකරොන්තං බලෙන කාරයති, පාසාණං උට්ඨාපයතීතිආදිකඤ්ච න සිජ්ඣෙය්‍ය.

แต่ว่า (ในประโยคว่า) เทวทัตไปในที่นั้นๆ ผู้อื่นย่อมใช้ (เทวทัต) ว่า “ยังเทวทัตให้ไป” ดังนี้ เป็นการแสดงอรรถแห่งเหตุ แม้นั้นก็พึงถือว่ากล่าวโดยเป็นเครื่องแสดงความสามารถ มิฉะนั้น หากว่า (เทวทัต) ไปเอง การกระทำของผู้ใช้ในที่นั้นจะมีประโยชน์อะไร และการให้ผู้ไม่กระทำกระทำด้วยกำลัง เช่น การยกก้อนหินขึ้นเป็นต้นก็จะไม่สำเร็จ

එත්ථ පන

แต่ในที่นี้

‘‘කත්තා’’ති වත්තතෙ.

คำว่า “กัตตา” ย่อมตามไป

293. යො කාරෙති ස හෙතු.

๒๙๓. ผู้ใดให้กระทำ ผู้นั้นเป็นเหตุ

යො කත්තාරං කාරෙති, සො හෙතුසඤ්ඤො හොති, කත්තා චාති හෙතුකත්තුසඤ්ඤා.

ผู้ใดให้กัตตาทำ ผู้นั้นชื่อว่าเหตุ และชื่อว่ากัตตา (รวมเป็น) เหตุกัตตา

යො පන පරස්ස ක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතොපි සුකරත්තා සයමෙව සිජ්ඣන්තො විය හොති, සො කම්මකත්තා නාම, යථා – සයං කරීයතෙ කටො, සයමෙව පච්චතෙ ඔදනොති.

ส่วนผู้ใดอาศัยการกระทำของผู้อื่น แม้เป็นกรรมแต่เพราะทำได้ง่าย จึงเป็นเหมือนสำเร็จได้เอง ผู้นั้นชื่อว่า กัมมกัตตา เช่น เสื่ออันเขาทำอยู่เอง, ข้าวสุกอันเขาหุงอยู่เอง ดังนี้

වුත්තඤ්ච

และได้กล่าวไว้แล้วว่า

‘‘අත්තප්පධානො කිරියං, යො නිබ්බත්තෙති කාරකො;

අප්පයුත්තො පයුත්තො වා, ස කත්තාති පවුච්චති.

“การกใดเป็นประธานแห่งตน ยังกิริยาให้สำเร็จ ไม่ถูกใช้หรือถูกใช้ก็ตาม ผู้นั้นเรียกว่า กัตตา

හෙතුකත්තාති කථිතො,කත්තුනො යො පයොජකො;

කම්මකත්තාති සුකරො,කම්මභූතො කථීයතෙ’’ති.

ผู้ใดเป็นผู้ใช้กัตตา ผู้นั้นเรียกว่า เหตุกัตตา ผู้ใดเป็นกรรมแต่ทำได้ง่าย ผู้นั้นเรียกว่า กัมมกัตตา ดังนี้”

නනු ච ‘‘සංයොගො ජායතෙ’’තිආදීසු කථං පුරෙ අසතො ජනනක්‍රියාය කත්තුභාවොසියාති? වුච්චතෙ – ලොකසඞ්කෙතසිද්ධො හි සද්දප්පයොගො, අවිජ්ජමානම්පි හි ලොකො සද්දාභිධෙය්‍යතාය විජ්ජමානං විය ගහෙත්වා වොහරති[Pg.147], විකප්පබුද්ධිගහිතාකාරොයෙව හි සද්දෙනාභිධීයතෙ, න තු වත්ථුසභාවො, අඤ්ඤථා සුතමයඤාණෙනපි පච්චක්ඛෙන විය වත්ථුසභාවසච්ඡිකරණප්පසඞ්ගො ච මුසාවාද කුදිට්ඨිවාදාදීනමභාවප්පසඞ්ගො ච සියා, තස්මා බුද්ධිපරිකප්පිතපඤ්ඤත්තිවසෙනපි සද්දප්පවත්ති හොතීති අසතො සංයොගාදිස්සපි හොතෙව ජනනක්‍රියාය කත්තුකාරකතාති.

ก็ในประโยคว่า “การประกอบย่อมเกิด” เป็นต้น ความเป็นกัตตาในกิริยาที่ทำให้เกิดของสิ่งที่ยังไม่มีอยู่ก่อน จะมีได้อย่างไร? ตอบว่า การใช้คำย่อมสำเร็จด้วยสมมติของโลก เพราะโลกย่อมใช้คำเรียกแม้สิ่งที่ไม่มีอยู่ โดยถือว่ามีอยู่เหมือนกับสิ่งที่มีอยู่ เพราะคำย่อมเรียกเพียงอาการที่ถูกวิกัปปปัญญาถือเอา ไม่ใช่สภาวะของวัตถุ มิฉะนั้น พึงมีโอกาสที่จะทำให้แจ้งสภาวะของวัตถุได้ด้วยสุตมยปัญญาเหมือนด้วยประจักษ์ และพึงมีโอกาสที่จะไม่มีมุสาวาทและทิฏฐิชั่วเป็นต้น เพราะฉะนั้น การใช้คำย่อมเป็นไปแม้โดยอาศัยบัญญัติที่ปัญญาคิดปรุงแต่ง ดังนี้ ความเป็นกัตตุการกะในกิริยาที่ทำให้เกิดของสิ่งที่ยังไม่มีอยู่ เช่น การประกอบเป็นต้น ย่อมมีได้แน่นอน

යථාහ

ดังที่กล่าวไว้ว่า

‘‘වොහාරවිසයො සද්දො, නෙකන්තපරමත්ථිකො;

බුද්ධිසඞ්කප්පිතො අත්ථො, තස්සත්ථොති පවුච්චති.

“เสียงเป็นอารมณ์แห่งโวหาร ไม่ใช่ปรมัตถ์โดยส่วนเดียว อรรถที่ปัญญาคิดปรุงแต่งแล้ว เรียกว่าอรรถของเสียงนั้น

බුද්ධියා ගහිතත්තා හි, සංයොගො ජායතෙ ඉති;

සංයොගො විජ්ජමානොව, කත්තා භවති ජාතියා’’ති.

เพราะถูกปัญญายึดถือไว้ (ในประโยคว่า) การประกอบย่อมเกิด ดังนี้ การประกอบแม้มีอยู่ (ในปัญญา) ย่อมเป็นกัตตาแห่งการเกิด ดังนี้”

තත්‍ර තතියා ජිනෙන දෙසිතො ධම්මො, බුද්ධෙන ජිතො මාරො, අහිනා දට්ඨො නරො, බුද්ධෙන බොධිතො ලොකො, සද්ධෙහි කාරිතො විහාරො.

ในที่นั้น ตติยาวิภัตติ (เช่น) ธรรมอันพระชินเจ้าแสดงแล้ว, มารอันพระพุทธเจ้าทรงชนะแล้ว, คนอันงูกัดแล้ว, โลกอันพระพุทธเจ้าทรงให้ตรัสรู้แล้ว, วิหารอันชนผู้มีศรัทธาให้สร้างแล้ว

අභිහිතෙ න භවති. කටං කරොති දෙවදත්තො, කාරෙති වා.

เมื่อ (กัตตา) ถูกกล่าวถึงแล้ว ย่อมไม่มี (ตติยาวิภัตติ) (เช่น) เทวทัตทำเสื่อ หรือให้ทำ

ඉත්ථම්භූතස්ස ලක්ඛණෙ – සා භින්නෙන සීසෙන පග්ඝරන්තෙන ලොහිතෙන පටිවිස්සකානං උජ්ඣාපෙසි, ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙන අඤ්ඤං නවං පත්තං චෙතාපෙය්‍ය, තිදණ්ඩකෙන පරිබ්බාජකමද්දක්ඛි.

ในลักษณะของสิ่งที่เป็นอย่างนั้น (เช่น) นางยังเพื่อนบ้านให้ตำหนิด้วยศีรษะที่แตกและโลหิตที่ไหลออก, พึงให้แลกบาตรใหม่ด้วยบาตรที่มีรอยซ่อมแซมไม่ถึง ๕ แห่ง, เห็นปริพาชกโดยเครื่องหมายคือไม้เท้าสามง่าม

අපවග්ගෙ – එකාහෙනෙව බාරාණසිං පායාසි, නවහි මාසෙහි විහාරං නිට්ඨාපෙසි, යොජනෙන අධීතං බ්‍යාකරණං, ක්‍රියාපවග්ගොති ක්‍රියාය ආසුං පරිනිට්ඨාපනං.

ในอรรถว่าสำเร็จ (เช่น) ไปถึงเมืองพาราณสีได้ด้วยวันเดียวเท่านั้น, สร้างวิหารสำเร็จด้วย ๙ เดือน, เรียนไวยากรณ์จบด้วยระยะทางหนึ่งโยชน์, คำว่า “กริยาปวรรค” คือ การทำให้การกระทำสำเร็จโดยเร็ว

පුබ්බාදියොගෙ [Pg.148]– මාසෙන පුබ්බො, පිතරා සදිසො, මාතරා සමො, කහාපණෙන ඌනො, ධනෙන විකලො, අසිනා කලහො, ආචාරෙන නිපුණො, වාචාය නිපුණො, ගුළෙන මිස්සකං, තිලෙන මිස්සකං, වාචාය සඛිලො, මණිනා අත්ථො, ධනෙන අත්ථො, පිතරා තුල්‍යො.

ในการประกอบกับคำว่า ปุพพะ เป็นต้น (เช่น) ก่อนเดือนหนึ่ง (แก่กว่าเดือนหนึ่ง), เสมอด้วยบิดา, เท่ากับมารดา, หย่อนด้วยกหาปณะ (ขาดไปหนึ่งกหาปณะ), บกพร่องด้วยทรัพย์, การทะเลาะด้วยดาบ, ฉลาดด้วยมารยาท, ฉลาดด้วยวาจา, ระคนด้วยน้ำอ้อย, ระคนด้วยงา, อ่อนหวานด้วยวาจา, ความต้องการด้วยแก้วมณี, ความต้องการด้วยทรัพย์, เสมอด้วยบิดา

කාලද්ධානෙසු – මාසෙන භුඤ්ජති, යොජනෙන ගච්ඡති.

ในกาลและหนทาง (เช่น) บริโภคตลอดเดือน, ไปตลอดระยะทางหนึ่งโยชน์

පච්චත්තෙ – අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නති.

ในอรรถว่าเฉพาะตน (เช่น) ย่อมแต่งตั้งตนด้วยตนเองเท่านั้น

කම්මත්ථෙ – තිලෙහි ඛෙත්තෙ වපති.

ในอรรถว่ากรรม (เช่น) หว่านงาในนา

පඤ්චමියත්ථෙ – සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන.

ในอรรถว่าปัญจมี (เช่น) เราทั้งหลายพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น

296. සහාදියොගෙ ච.

๒๙๖. และในการประกอบกับคำว่า สห เป็นต้น

සහ සද්ධිං සමං නානා විනා අලං කිමිච්චෙවමාදීහි යොගෙ ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති, චසද්දෙන සහත්ථෙපි.

เมื่อประกอบกับศัพท์มี สห, สัทธิง, สมัง, นานา, วินา, อลํ, กิง เป็นต้น ตติยาวิภัตติย่อมลงหลังลิงค์ และด้วย จะ ศัพท์ (ในสูตร) แม้ในอรรถว่า สห (ก็ลงตติยาวิภัตติ)

තත්ථ සහසද්දෙන යොගො ක්‍රියා ගුණ දබ්බ සමවායෙ සම්භවති. යථා – විතක්කෙන සහ වත්තති, පුත්තෙන සහ ථූලො, අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකෙහි සහ ආචරියුපජ්ඣායානං ලාභො, නිසීදි භගවා සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන, සහස්සෙන සමං මිතා, සබ්බෙහි මෙ පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො, සඞ්ඝො විනාපි ගග්ගෙන උපොසථං කරෙය්‍ය, අලං තෙ ඉධ වාසෙන, කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, පුරිසෙන ථාමදස්සිනා, කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ, කිං තෙ අජිනසාටියා.

ในบรรดาบทเหล่านั้น การประกอบกับ สห ศัพท์ ย่อมมีได้ในการรวมกันแห่งกิริยา คุณ และทัพพะ (วัตถุ) เช่น ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยวิตก, อ้วนพร้อมด้วยบุตร, ลาภของอาจารย์และอุปัชฌาย์พร้อมด้วยอันเตวาสิกและสัทธิวิหาริก, พระผู้มีพระภาคประทับนั่งพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์, วัดได้เท่ากับพัน, ความเป็นต่างๆ ความพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งปวงของข้าพเจ้า, สงฆ์พึงทำอุโบสถแม้เว้นจากภิกษุชื่อคัคคะ, พอแล้วสำหรับการอยู่ในที่นี้ของท่าน, ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยบุรุษผู้ข้ามไปคนเดียวผู้แสดงกำลัง, ดูกรคนเขลา ประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยชฎา ประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยผ้าหนังเสือ

සහත්ථෙ [Pg.149]– දෙවදත්තො රාජගහං පාවිසි කොකාලිකෙන පච්ඡාසමණෙන, දුක්ඛො බාලෙහි සංවාසො.

ในอรรถว่า สห (เช่น) พระเทวทัตเข้าไปสู่กรุงราชคฤห์พร้อมด้วยพระโกกาลิกะผู้เป็นปัจฉาสมณะ, การอยู่ร่วมกับคนพาลเป็นทุกข์

297. හෙත්වත්ථෙ ච.

๒๙๗. และในอรรถว่า เหตุ

යොගග්ගහණමිහානුවත්තතෙ, හෙත්වත්ථෙ, හෙත්වත්ථප්පයොගෙ ච ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති.

บทว่า โยคคคหณัง ตามมาในสูตรนี้, ตติยาวิภัตติย่อมลงหลังลิงค์ ในอรรถว่าเหตุ และในการใช้คำที่มีอรรถว่าเหตุ

කිස්මිඤ්චි ඵලෙ දිට්ඨසාමත්ථියං කාරණං හෙතු, සොයෙව අත්ථො, තස්මිං හෙත්වත්ථෙ, අන්නෙන වසති, ධම්මෙන වසති, විජ්ජාය වසති.

เหตุ คือการที่เหตุนั้นมีกำลังปรากฏในผลบางอย่าง อรรถนั้นนั่นแหละ ในอรรถว่าเหตุนั้น (เช่น) ย่อมอยู่เพราะข้าว, ย่อมอยู่เพราะธรรม, ย่อมอยู่เพราะวิชชา

න ජච්චාවසලො හොති,න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො;

කම්මුනා වසලො හොති,කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො.

บุคคลไม่เป็นคนเลวเพราะชาติ ไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ แต่เป็นคนเลวเพราะกรรม เป็นพราหมณ์เพราะกรรม

දානෙන භොගවා, ආචාරෙන කුලී.

เป็นผู้มีโภคะเพราะทาน เป็นผู้มีตระกูลเพราะอาจาระ

කෙන පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො;

කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති.

มือให้สิ่งที่น่าปรารถนาเพราะอะไร มือหลั่งรสหวานเพราะอะไร บุญสำเร็จที่มือของท่านเพราะพรหมจรรย์อะไร

හෙත්වත්ථප්පයොගෙ – කෙන නිමිත්තෙන, කෙන පයොජනෙන, කෙනට්ඨෙන, කෙන හෙතුනා වසති.

ในการใช้คำที่มีความหมายเป็นเหตุ (เช่น) อยู่ด้วยนิมิตอะไร, ด้วยประโยชน์อะไร, ด้วยอรรถอะไร, ด้วยเหตุอะไร

298. සත්තම්‍යත්ථෙ ච.

๒๙๘. และในอรรถสัตตมีวิภัตติด้วย

සත්තම්‍යත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති.

และตติยาวิภัตติย่อมลงหลังลิงค์ในอรรถสัตตมีวิภัตติ

කාලද්ධානදිසාදෙසාදීසු චායං. තෙන සමයෙන, තෙන කාලෙන, කාලෙන ධම්මස්සවණං, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා, මාසෙන භුඤ්ජති, යොජනෙන ධාවති. පුරත්ථිමෙන ධතරට්ඨො, දක්ඛිණෙන විරූළ්හකො, පච්ඡිමෙන විරූපක්ඛො, උත්තරෙන [Pg.150] කසිවන්තො ජනොඝමපරෙන ච, යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි ඉච්චාදි.

และตติยาวิภัตตินี้ (ลง) ในอรรถแห่งกาล อัทธาน ทิศ และเทศะ เป็นต้น (เช่น) โดยสมัยนั้น, โดยกาลนั้น, การฟังธรรมตามกาล, พระธรรมวินัยนั้นจักเป็นศาสดาของพวกเธอในเมื่อเราล่วงลับไปแล้ว, บริโภคในเดือนหนึ่ง, วิ่งไปในโยชน์หนึ่ง, ท้าวธตรฐอยู่ทางทิศตะวันออก, ท้าววิรุฬหกอยู่ทางทิศใต้, ท้าววิรูปักษ์อยู่ทางทิศตะวันตก, และหมู่ชนผู้ประกอบการกสิกรรมอยู่ทางทิศเหนือและทิศอื่น, พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด ก็เข้าไปหา ณ ที่นั้น เป็นต้น

299. යෙනඞ්ගවිකාරො.

๒๙๙. ด้วยอวัยวะใดมีความพิการ

යෙන බ්‍යාධිමතා අඞ්ගෙන අඞ්ගිනො විකාරො ලක්ඛීයතෙ, තත්ථ තතියාවිභත්ති හොති. එත්ථ ච අඞ්ගමස්ස අත්ථීති අඞ්ගං, සරීරං. අක්ඛිනා කාණො, හත්ථෙන කුණී, පාදෙන ඛඤ්ජො, පිට්ඨියා ඛුජ්ජො.

ความพิการของสัตว์ผู้มีอวัยวะ ย่อมถูกกำหนดรู้ด้วยอวัยวะที่มีโรคใด ตติยาวิภัตติย่อมลงในอรรถนั้น และในที่นี้ บทว่า อังคะ (ในสูตร) หมายถึงร่างกาย (เช่น) ตาบอดข้างหนึ่งเพราะตา, มือด้วนเพราะมือ, ขาเป๋เพราะเท้า, หลังค่อมเพราะหลัง

300. විසෙසනෙ ච.

๓๐๐. และในอรรถวิเสสนะด้วย

විසෙසීයති විසෙසිතබ්බං අනෙනාති විසෙසනං, ගොත්තාදි. තස්මිං ගොත්තනාමජාතිසිප්පවයොගුණසඞ්ඛාතෙ විසෙසනත්ථෙ තතියාවිභත්ති හොති, චසද්දෙන පකතිආදීහි ච. ගොත්තෙන ගොතමො නාථො.

สิ่งใดเป็นเครื่องจำแนกสิ่งที่ควรจำแนก สิ่งนั้นชื่อว่า วิเสสนะ ได้แก่ โคตรเป็นต้น ตติยาวิภัตติย่อมลงในอรรถวิเสสนะที่นับว่าเป็นโคตร ชื่อ ชาติ ศิลปะ วัย คุณ และด้วย จะ ศัพท์ (ในสูตร) ย่อมลงในอรรถปรกติเป็นต้นด้วย (เช่น) พระศาสดาเป็นพระโคดมโดยโคตร

සාරිපුත්තොති නාමෙන, විස්සුතො පඤ්ඤවා ච සො;

ජාතියා ඛත්තියො බුද්ධො, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො.

ท่านผู้นั้นมีชื่อว่าสารีบุตรโดยชื่อ เป็นผู้มีชื่อเสียงและมีปัญญา, พระพุทธเจ้าเป็นกษัตริย์โดยชาติ เป็นบุคคลผู้ไม่มีใครเสมอในโลก

තදහු පබ්බජිතො සන්තො, ජාතියා සත්තවස්සිකො;

සොපි මං අනුසාසෙය්‍ය, සම්පටිච්ඡාමි මත්ථකෙ.

แม้ผู้นั้นเป็นผู้บวชแล้วในวันนั้น มีอายุเจ็ดปีโดยชาติ หากพึงสั่งสอนเรา เราย่อมรับคำสอนนั้นไว้บนศีรษะ

සිප්පෙන නළකාරො සො, එකූනතිංසො වයසා, විජ්ජාය සාධු, පඤ්ඤාය සාධු, තපසා උත්තමො, සුවණ්ණෙන අභිරූපො.

ท่านผู้นั้นเป็นช่างสานโดยศิลปะ มีอายุยี่สิบเก้าปีโดยวัย, ดีด้วยวิชา, ดีด้วยปัญญา, ประเสริฐด้วยตบะ, งามด้วยผิวพรรณ

පකතිආදීසු – පකතියා අභිරූපො, යෙභුය්‍යෙන මත්තිකා, සමෙන ධාවති, විසමෙන ධාවති, ද්විදොණෙන ධඤ්ඤං කිණාති, සහස්සෙන අස්සකෙ කිණාති ඉච්චාදි.

ในปรกติเป็นต้น (เช่น) งามโดยปรกติ, ส่วนมากเป็นดิน, วิ่งไปโดยสม่ำเสมอ, วิ่งไปโดยไม่สม่ำเสมอ, ซื้อข้าวเปลือกด้วยสองทะนาน, ซื้อม้าด้วยพันหนึ่ง เป็นต้น

කස්මිං අත්ථෙ චතුත්ථී?

จตุตถีวิภัตติลงในอรรถอะไร?

301. සම්පදානෙ [Pg.151] චතුත්ථී.

๓๐๑. จตุตถีวิภัตติ (ใช้) ในสัมปทานะ.

සම්පදානකාරකෙ ලිඞ්ගම්හා චතුත්ථීවිභත්ති හොති.

จตุตถีวิภัตติย่อมมีจากลิงค์ (นาม) ในสัมปทานการก.

කිඤ්ච සම්පදානං?

และสัมปทานะคืออะไร?

302. යස්ස දාතුකාමො රොචතෙ ධාරයතෙ වා තං සම්පදානං.

๓๐๒. บุคคลใดที่ (ผู้ให้) ใคร่จะให้ หรือ (สิ่งใด) ย่อมชอบใจ (แก่บุคคลใด) หรือ (บุคคลใด) ย่อมทรงไว้ (ซึ่งหนี้แก่บุคคลใด) บุคคลนั้นเป็นสัมปทานะ.

යස්ස වා දාතුකාමො, යස්ස වා රොචතෙ, යස්ස වා ධාරයතෙ, තං කාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති. සම්මා පදීයතෙ අස්සාති සම්පදානං, පටිග්ගාහකො.

หรือบุคคลใดที่ (ผู้ให้) ใคร่จะให้ หรือบุคคลใดที่ (สิ่งใด) ย่อมชอบใจ หรือบุคคลใดที่ (บุคคลอื่น) ย่อมทรงไว้ (ซึ่งหนี้) การกนั้นย่อมมีชื่อว่าสัมปทานะ. ชื่อว่าสัมปทานะ เพราะอรรถว่า สิ่งของย่อมถูกให้โดยชอบแก่ผู้นั้น คือผู้รับ.

තං පන තිවිධං දිය්‍යමානස්සානිවාරණජ්ඣෙසනානුමතිවසෙන. යථා – බුද්ධස්ස පුප්ඵං යජති, බොධිරුක්ඛස්ස ජලං දදාති. අජ්ඣෙසනෙ – යාචකානං ධනං දදාති. අනුමතියං – භික්ඛූනං දානං දෙති.

แต่สัมปทานะนั้นมีสามอย่าง โดยความเป็นผู้ไม่ห้ามสิ่งที่กำลังให้ โดยการอ้อนวอน โดยการอนุญาต. เช่น บูชาดอกไม้แก่พระพุทธเจ้า ถวายน้ำแก่ต้นโพธิ์. ในการอ้อนวอน (เช่น) ให้ทรัพย์แก่ยาจกทั้งหลาย. ในการอนุญาต (เช่น) ให้ทานแก่ภิกษุทั้งหลาย.

යථාහ

ดังที่กล่าวไว้ว่า.

‘‘අනිරාකරණාරාධ-නාබ්භනුඤ්ඤවසෙන හි;

සම්පදානං තිධා වුත්තං, රුක්ඛ යාචක භික්ඛවො’’ති.

"สัมปทานะแล กล่าวไว้สามอย่าง โดยความเป็นผู้ไม่ห้าม การอ้อนวอน และการอนุญาต (คือ) ต้นไม้ ยาจก ภิกษุทั้งหลาย."

දාතුකාමොති කිං? රඤ්ඤො දණ්ඩං දදාති.

คำว่า "ผู้ใคร่จะให้" คืออะไร? (เช่น) ให้ไม้เท้าแก่พระราชา.

රොචනාදීසු පන – සමණස්ස රොචතෙ සච්චං, මායස්මන්තානම්පි සඞ්ඝභෙදො රුච්චිත්ථ, යස්සායස්මතො ඛමති, දෙවදත්තස්ස සුවණ්ණච්ඡත්තං ධාරයතෙ යඤ්ඤදත්තො.

แต่ในความชอบใจเป็นต้น (เช่น) ความจริงย่อมเป็นที่ชอบใจแก่สมณะ แม้แก่ท่านทั้งหลาย การทำลายสงฆ์ก็เป็นที่ชอบใจแล้ว แก่พระเถระรูปใด ย่อมอดทน ยัญญทัตต์ย่อมทรงฉัตรทองคำไว้แก่เทวทัต.

‘‘සම්පදානං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

และคำว่า "สัมปทานะ หรือ" ย่อมเป็นไป.

303. සිලාඝ හනු ඨා සප ධාර පිහ කුධ දුහි ස්සාසූය රාධික්ඛ පච්චාසුණ අනුපතිගිණපුබ්බකත්තාරොචනත්ථතදත්ථ තුමත්ථාලමත්ථ මඤ්ඤානාදරප්පාණිනි ගත්‍යත්ථකම්මනි ආසිසත්ථ සම්මුති භිය්‍යසත්තම්‍යත්ථෙසු ච.

๓๐๓. และในธาตุมี สิลาฆะ (สรรเสริญ) หนุ (ปฏิเสธ) ฐา (ยืน) สปะ (สาปแช่ง) ธาระ (ทรงไว้) ปิหะ (ปรารถนา) กุธะ (โกรธ) ทุหิ (ประทุษร้าย) อิสสะ (อิจฉา) อุสูยะ (แสดงโทษ) ราธะ (ทำร้าย/สำเร็จ) อิกขะ (เห็น) ปัจจาสุณะ (รับฟัง) อนุปฏิคิณะ (นับตาม) ผู้กระทำก่อน อรรถแห่งการบอก อรรถนั้น อรรถแห่งตุงปัจจัย อรรถแห่งความพอ การสำคัญ ความไม่เอื้อเฟื้อ ในสิ่งไม่มีชีวิต ในกรรมของธาตุที่มีความหมายว่าไป อรรถแห่งการอวยพร การสมมติ มาก และในอรรถสัตตมีวิภัตติทั้งหลาย.

චතුප්පදමිදං[Pg.152]. සිලාඝ කත්ථනෙ, හනු අපනයනෙ, ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, සප අක්කොසෙ, ධර ධාරණෙ, පිහ ඉච්ඡායං ඉච්චෙතෙසං ධාතූනං පයොගෙ, කුධ කොපෙ, දුහ ජිඝංසායං, ඉස්ස ඉස්සායං, උසූය දොසාවිකරණෙ ඉච්චෙතෙසං තදත්ථවාචීනඤ්ච ධාතූනං පයොගෙ ච රාධ හිංසාසංරාධෙසු, ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසූති ඉමෙසං පයොගෙ ච පති ආපුබ්බස්ස සු සවණෙති ඉමස්ස ච අනුපතිපුබ්බස්ස ගෙසද්දෙති ඉමස්ස ච පුබ්බකත්තා ච ආරොචනත්ථප්පයොගෙ, තදත්ථෙ, තුමත්ථෙ, අලමත්ථප්පයොගෙ ච මඤ්ඤතිප්පයොගෙ අනාදරෙ අප්පාණිනි ච ගත්‍යත්ථානං කම්මනි ච ආසිසත්ථප්පයොගෙ ච සම්මුති භිය්‍යප්පයොගෙසු ච සත්තම්‍යත්ථෙ චාති තං කම්මාදිකාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති, චසද්දග්ගහණෙන පහිණතිකප්පති පහොති උපමාඤ්ජලිකරණ ඵාසු අත්ථසෙය්‍යප්පභුතියොගෙ ච පුරෙ විය චතුත්ථී.

(สูตร) นี้มีสี่บท. ในการใช้ธาตุเหล่านี้คือ สิลาฆะ (ในการสรรเสริญ) หนุ (ในการปฏิเสธ) ฐา (ในการหยุดการไป) สปะ (ในการสาปแช่ง) ธาระ (ในการทรงไว้) ปิหะ (ในความปรารถนา) และในการใช้ธาตุเหล่านี้ที่มีความหมายนั้นคือ กุธะ (ในความโกรธ) ทุหะ (ในความประทุษร้าย) อิสสะ (ในความอิจฉา) อุสูยะ (ในการแสดงโทษ) และในการใช้ธาตุเหล่านี้คือ ราธะ (ในการทำร้ายและการสำเร็จ) อิกขะ (ในการเห็น) และของธาตุ สุ ที่มี ปติ และ อา เป็นบทหน้า ในความหมายว่าฟัง และของธาตุ คิณ ที่มี อนุ และ ปติ เป็นบทหน้า และผู้กระทำก่อน และในการใช้คำที่มีความหมายว่าบอก ในอรรถนั้น ในอรรถแห่งตุงปัจจัย และในการใช้คำที่มีความหมายว่าพอ และในการใช้คำว่า มัญญติ (สำคัญ) ในความไม่เอื้อเฟื้อ และในสิ่งไม่มีชีวิต และในกรรมของธาตุที่มีความหมายว่าไป และในการใช้คำที่มีความหมายว่าอวยพร และในการใช้คำว่า สมมติ และ มาก และในอรรถสัตตมีวิภัตติ การกนั้นมีกรรมเป็นต้นย่อมมีชื่อว่าสัมปทานะ. และด้วยการรับเอาคำว่า "จะ" จตุตถีวิภัตติย่อมมีเหมือนก่อน ในการใช้คำว่า ปหิณติ (ส่งไป) กัปปติ (ควร) ปโหติ (สามารถ) อุปมา (เปรียบเทียบ) อัญชลิกรณะ (ประนมมือ) ผาสุ (สบาย) อัตถะ (ประโยชน์) เสยยะ (ดีกว่า) เป็นต้น.

සිලාඝාදිප්පයොගෙ තාව – බුද්ධස්ස සිලාඝතෙ. උපජ්ඣායස්ස සිලාඝතෙ, ථොමෙතීති අත්ථො.

ในการใช้คำว่า สิลาฆะ เป็นต้นก่อน (เช่น) ย่อมสรรเสริญพระพุทธเจ้า ย่อมสรรเสริญพระอุปัชฌาย์ มีอรรถว่า ย่อมชมเชย.

හනුතෙ මය්හමෙව, හනුතෙ තුය්හමෙව, අපලපතීති අත්ථො.

ย่อมปฏิเสธเรานั่นแหละ ย่อมปฏิเสธท่านนั่นแหละ มีอรรถว่า ย่อมกล่าวปฏิเสธ.

උපතිට්ඨෙය්‍ය සක්‍යපුත්තානං වඩ්ඪකී, එත්ථ ච උපට්ඨානං නාම උපගමනං. භික්ඛුස්ස භුඤ්ජමානස්ස පානීයෙන වා විධූපනෙන වා උපතිට්ඨෙය්‍ය.

ช่างไม้พึงเข้าไปหาพวกศากยบุตร, ในที่นี้ คำว่า อุปัฏฐานะ คือ การเข้าไปหา. ภิกษุเมื่อฉันอยู่ พึงเข้าไปหาด้วยน้ำดื่ม หรือด้วยพัด.

තුය්හං සපතෙ, මය්හං සපතෙ, එත්ථ ච සපනං නාම සච්චකරණං.

เธอสาบาน, ฉันสาบาน, ในที่นี้ คำว่า สปนะ คือ การทำสัจจะ.

ධාරයතිප්පයොගෙ ධනිකොයෙව සම්පදානං, සුවණ්ණං තෙ ධාරයතෙ, ඉණං ධාරයතීති අත්ථො. තස්ස රඤ්ඤො මයං නාගං ධාරයාම.

ในการใช้คำว่า ธารยติ (ทรงไว้, ค้างไว้) เจ้าหนี้เท่านั้นเป็นสัมปทานะ, เธอค้างทองไว้, หมายความว่า ค้างหนี้ไว้. เราค้างช้างไว้แก่พระราชาองค์นั้น.

පිහප්පයොගෙ [Pg.153] ඉච්ඡිතොයෙව, දෙවාපි තස්ස පිහයන්ති තාදිනො, දෙවාපි තෙසං පිහයන්ති, සම්බුද්ධානං සතීමතං, පත්ථෙන්තීති අත්ථො.

ในการใช้คำว่า ปิหะ (ปรารถนา) ผู้ที่ถูกปรารถนาเท่านั้นเป็นสัมปทานะ, แม้เทวดาก็ปรารถนาพระตถาคตนั้น, แม้เทวดาก็ปรารถนาพระสัมพุทธเจ้าผู้มีสติเหล่านั้น, หมายความว่า ปรารถนา.

කොධාදිඅත්ථානං පයොගෙ යං පති කොපො, තස්ස කුජ්ඣ මහාවීර, යදිහං තස්ස කුප්පෙය්‍යං.

ในการใช้คำที่มีความหมายว่า โกรธเป็นต้น, ผู้ที่ถูกโกรธนั้นเป็นสัมปทานะ, ดูกรมหาวีระ ท่านจงโกรธผู้นั้น, ถ้าฉันจะโกรธผู้นั้น.

දුහයති දිසානං මෙඝො, යො මිත්තානං න දුබ්භති.

เมฆย่อมหลั่งน้ำให้แก่ทิศทั้งหลาย, ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตรทั้งหลาย.

තිත්ථියා ඉස්සන්ති සමණානං.

พวกเดียรถีย์ย่อมริษยาสมณะทั้งหลาย.

දුජ්ජනා ගුණවන්තානං උසූයන්ති, කා උසූයා විජානතං.

คนชั่วย่อมริษยาผู้มีคุณทั้งหลาย, ความริษยาของผู้รู้มีอะไร.

රාධික්ඛප්පයොගෙ යස්ස විපුච්ඡනං කම්මවිඛ්‍යාපනත්ථං, වාධිකාරතො දුතියා ච. ආරාධො මෙ රඤ්ඤො, රඤ්ඤො අපරජ්ඣති, රාජානං වා අපරජ්ඣති, ක්‍යාහං අය්‍යානං අපරජ්ඣාමි, ක්‍යාහං අය්‍යෙ අපරජ්ඣාමි වා.

ในการใช้คำว่า ราธะ (สำเร็จ) และ อิกขะ (เห็น) ผู้ที่ถูกสอบถามเพื่อแสดงกรรมนั้นเป็นสัมปทานะ, หรือเป็นทุติยาวิภัตติโดยอำนาจของบท. ข้าพเจ้าสำเร็จแก่พระราชา, ย่อมผิดต่อพระราชา, หรือย่อมผิดต่อพระราชา, ข้าพเจ้าจะผิดต่อท่านทั้งหลายได้อย่างไร, หรือข้าพเจ้าจะผิดต่อท่านได้อย่างไร.

ආයස්මතො උපාලිත්ථෙරස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො උපතිස්සො, ආයස්මන්තං වා.

อุปติสสะผู้มุ่งอุปสมบทแก่พระเถระอุปาลีผู้มีอายุ, หรือมุ่งพระผู้มีอายุ.

පච්චාසුණ අනුපතිගිණානං පුබ්බකත්තා ච සුණොතිස්ස ධාතුස්ස පච්චායොගෙ, ගිණස්ස ච අනුපතියොගෙ පුබ්බස්ස කම්මුනො යො කත්තා, සො සම්පදානසඤ්ඤො හොති. යථා – භගවා භික්ඛූ එතදවොච, එත්ථ ‘‘භික්ඛූ’’ති අකථිතකම්මං, ‘‘එත’’න්ති කථිතකම්මං, පුබ්බස්ස වචනකම්මස්ස කත්තා භගවා. භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං, ආසුණන්ති බුද්ධස්ස භික්ඛූ, තථා භික්ඛු ජනං ධම්මං සාවෙති, තස්ස භික්ඛුනො ජනො අනුගිණාති, තස්ස භික්ඛුනො ජනො පතිගිණාති, සාධුකාරදානාදිනා තං උස්සාහයතීති අත්ථො.

ในการใช้คำว่า ปัจจาสุณะ (ฟังตอบ) และ อนุคิณะ (รับตาม) ปฏิคิณะ (รับตอบ) และในการใช้ธาตุ สุ (ฟัง) ที่มี ปติ และ อา เป็นบทหน้า และของธาตุ คิณ ที่มี อนุ และ ปติ เป็นบทหน้า ผู้กระทำของกรรมก่อนนั้น ย่อมชื่อว่าสัมปทานะ. เช่น – พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้แก่ภิกษุทั้งหลาย, ในที่นี้ คำว่า ‘‘ภิกษุ’’ เป็นอกถิตกรรม, คำว่า ‘‘เอตะ’’ เป็นกถิตกรรม, พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้กระทำกรรมคือการกล่าวคำก่อน. ภิกษุทั้งหลายฟังตอบพระผู้มีพระภาคเจ้า, ภิกษุทั้งหลายย่อมฟังพระพุทธเจ้า, เช่นนั้น ภิกษุย่อมแสดงธรรมแก่ชน, ชนย่อมรับตามภิกษุนั้น, ชนย่อมรับตอบภิกษุนั้น, หมายความว่า ย่อมส่งเสริมภิกษุนั้นด้วยการให้สาธุการเป็นต้น.

යො වදෙති ස කත්තාති, වුත්තං කම්මන්ති වුච්චති;

යො පටිග්ගාහකො තස්ස, සම්පදානං විජානියාති.

ผู้ใดกล่าว ผู้นั้นชื่อว่าผู้กระทำ, คำที่ถูกกล่าวชื่อว่ากรรม; ผู้ใดเป็นผู้รับ ผู้นั้นพึงทราบว่าเป็นสัมปทานะ.

ආරොචනත්ථප්පයොගෙ [Pg.154] යස්ස ආරොචෙති, තං සම්පදානං. ආරොචයාමි වො භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො භික්ඛවෙ, ආමන්තයාමි තෙ මහාරාජ, ආමන්ත ඛො තං ගච්ඡාමාති වා. එත්ථ ච ආරොචනසද්දස්ස කථනප්පකාරත්ථත්තා දෙසනත්ථාදිප්පයොගෙපි චතුත්ථී. ධම්මං වො දෙසෙස්සාමි, දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං භික්ඛූනං, යථා නො භගවා බ්‍යාකරෙය්‍ය, නිරුත්තිං තෙ පවක්ඛාමි ඉච්චාදි.

ในการใช้คำที่มีความหมายว่า บอกกล่าว, ผู้ที่ถูกบอกกล่าวเป็นสัมปทานะ. ข้าพเจ้าขอแจ้งแก่ท่านทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย, ข้าพเจ้าขอประกาศแก่ท่านทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย, ข้าพเจ้าขอเชิญท่าน มหาบพิตร, หรือว่า ข้าพเจ้าขอเชิญท่านแล้วจะไป. ในที่นี้ เพราะคำว่า อาโรจนะ มีความหมายว่า การบอกกล่าวประเภทหนึ่ง, แม้ในการใช้คำที่มีความหมายว่า แสดงเป็นต้น ก็เป็นจตุตถีวิภัตติ. ข้าพเจ้าจะแสดงธรรมแก่ท่านทั้งหลาย, ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด พระเจ้าข้า, ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงพยากรณ์แก่พวกข้าพระองค์เถิด, ข้าพเจ้าจะบอกนิรุกติแก่ท่านเป็นต้น.

තදත්ථෙ සම්පදානසඤ්ඤා, චතුත්ථී ච.

ในความหมายนั้น ย่อมมีชื่อว่าสัมปทานะ และเป็นจตุตถีวิภัตติ.

‘‘අතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

คำว่า ‘‘อะโต, วา’’ ย่อมเป็นไป.

304. ආය චතුත්ථෙකවචනස්ස තු.

๓๐๔. ส่วนการอาเทสเป็น อายะ แห่งจตุตถีวิภัตติเอกพจน์.

අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරස්ස චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසො හොති වා, සරලොපාදි.

การอาเทสเป็น อายะ แห่งจตุตถีเอกพจน์ที่อยู่หลังลิงค์ที่เป็นอการันต์ ย่อมมีบ้าง, มีการลบสระเป็นต้น.

බුද්ධස්සත්ථාය ධම්මස්සත්ථාය සඞ්ඝස්සත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජාමි, පිණ්ඩපාතං පටිසෙවාමි නෙව දවාය න මදාය න මණ්ඩනාය න විභූසනාය, ඌනස්ස පාරිපූරියා, අත්ථාය හිතාය සුඛාය සංවත්තති.

ข้าพเจ้าสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่พระพุทธเจ้า เพื่อประโยชน์แก่พระธรรม เพื่อประโยชน์แก่พระสงฆ์, ข้าพเจ้าเสพบิณฑบาตมิใช่เพื่อเล่น มิใช่เพื่อมัวเมา มิใช่เพื่อประดับ มิใช่เพื่อตกแต่ง, เพื่อความเต็มบริบูรณ์แห่งส่วนที่บกพร่อง, ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุข.

තුමත්ථෙ – ලොකානුකම්පාය, ලොකමනුකම්පිතුන්ති අත්ථො. තථා ඵාසුවිහාරාය.

ในอรรถแห่ง ตุมปัจจัย — เพื่ออนุเคราะห์โลก, ความว่า เพื่ออนุเคราะห์โลก. เช่นเดียวกัน เพื่อการอยู่สำราญ.

අලංසද්දස්ස අත්ථා අරහපටික්ඛෙපා. අරහත්ථෙ – අලං මෙ රජ්ජං, අලං භික්ඛු පත්තස්ස, අක්ඛධුත්තො පුරිසපුග්ගලො නාලං දාරභරණාය, අලං මල්ලො මල්ලස්ස, අරහති මල්ලො මල්ලස්ස.

อรรถของ อลัง ศัพท์ คือ ความคู่ควรและการห้าม. ในอรรถว่าคู่ควร — ราชสมบัติเพียงพอแก่เรา, ภิกษุคู่ควรแก่บาตร, บุรุษบุคคลผู้เป็นนักเลงการพนันไม่สามารถเพื่อเลี้ยงดูภรรยา, นักมวยคู่ควรแก่นักมวย, นักมวยย่อมคู่ควรแก่นักมวย.

පටික්ඛෙපෙ [Pg.155]– අලං තෙ ඉධ වාසෙන, අලං මෙ හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙන, කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ, කිං තෙත්ථ චතුමට්ඨස්ස.

ในอรรถห้าม — พอทีสำหรับการอยู่ในที่นี้ของท่าน, พอทีสำหรับเงินและทองของข้าพเจ้า, ประโยชน์อะไรแก่ข้าพเจ้าด้วยผู้ที่ข้ามไปแล้วคนเดียว, ดูกรคนเขลา ประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยชฎา, ประโยชน์อะไรในที่นั้นแก่ผู้ที่ถูกบดขยี้สี่ครั้ง.

මඤ්ඤතිප්පයොගෙ අනාදරෙ අප්පාණිනි කම්මනියෙව – කට්ඨස්ස තුවං මඤ්ඤෙ, කළිඞ්ගරස්ස තුවං මඤ්ඤෙ, ජීවිතං තිණායපි න මඤ්ඤමානො.

ในการใช้ มัญญติ กริยา ในอรรถไม่เอื้อเฟื้อ และในสิ่งไม่มีชีวิต (ใช้จตุตถีวิภัตติ) ในบทกรรมเท่านั้น — ข้าพเจ้าสำคัญท่านดุจท่อนไม้, ข้าพเจ้าสำคัญท่านดุจเศษไม้, ไม่สำคัญชีวิตแม้เพียงดังหญ้า.

අනාදරෙති කිං? සුවණ්ණං තං මඤ්ඤෙ. අප්පාණිනීති කිං? ගද්‍රභං තුවං මඤ්ඤෙ.

บทว่า อนาทเร เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างว่า) ข้าพเจ้าสำคัญสิ่งนั้นว่าเป็นทอง. บทว่า อัปปาณินี เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างว่า) ข้าพเจ้าสำคัญท่านดุจลา.

ගත්‍යත්ථකම්මනි වාධිකාරතො දුතියා ච. අප්පො සග්ගාය ගච්ඡති, අප්පො සග්ගං ගච්ඡති, නිබ්බානාය වජන්තියා, මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය, මූලං පටිකස්සෙය්‍ය.

ในกรรมของกริยาที่มีอรรถว่าไป (ใช้จตุตถี) และทุติยาวิภัตติด้วย ตามอำนาจของบทว่า วา — คนน้อยย่อมไปสู่สวรรค์, คนน้อยย่อมไปสู่สวรรค์ (ทุติยา), แห่งผู้ดำเนินไปเพื่อพระนิพพาน, พึงดึงกลับไปสู่โคนต้น, พึงดึงกลับไปสู่โคนต้น (ทุติยา).

ආසීසනත්ථෙ ආයුභද්දකුසලාදියොගෙයෙව, ආයස්මතො දීඝායු හොතු, ‘‘තොතිතා සස්මිංනාසූ’’ති න්තුස්ස සවිභත්තිස්ස තො ආදෙසො. භද්දං භවතො හොතු, කුසලං භවතො හොතු, අනාමයං භවතො හොතු, සුඛං භවතො හොතු, අත්ථං භවතො හොතු, හිතං භවතො හොතු, ස්වාගතං භවතො හොතු, සොත්ථි හොතු සබ්බසත්තානං.

ในอรรถอวยพร เมื่อประกอบกับศัพท์มี อายุ ภัททะ และกุสละ เป็นต้น — ขอความมีอายุยืนจงมีแก่ท่านผู้มีอายุ, มีการอาเทส นตุ ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติเป็น โต ด้วยสูตรว่า "โตติตาสมิงนาสุ". ขอความเจริญจงมีแก่ท่าน, ขอความดีจงมีแก่ท่าน, ขอความไม่มีโรคจงมีแก่ท่าน, ขอความสุขจงมีแก่ท่าน, ขอประโยชน์จงมีแก่ท่าน, ขอสิ่งเกื้อกูลจงมีแก่ท่าน, ขอการต้อนรับที่ดีจงมีแก่ท่าน, ขอความสวัสดีจงมีแก่สัตว์ทั้งปวง.

සම්මුතිප්පයොගෙ – සාධු සම්මුති මෙ තස්ස භගවතො දස්සනාය.

ในการใช้ สมมติ ศัพท์ — การยินยอมของข้าพเจ้าเพื่อการเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเป็นการดี.

භිය්‍යප්පයොගෙ භිය්‍යොසො මත්තාය.

ในการใช้ ภิยยะ ศัพท์ — โดยประมาณที่ยิ่งขึ้นไป.

සත්තමියත්ථෙ ආවිකරණ පාතුභවනාදියොගෙ – තුය්හඤ්චස්ස ආවිකරොමි, තස්ස මෙ සක්කො පාතුරහොසි.

ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ เมื่อประกอบกับกริยามีการเปิดเผยและการปรากฏเป็นต้น — ข้าพเจ้าจะเปิดเผยแก่ท่าน, ท้าวสักกะได้ปรากฏแก่ข้าพเจ้านั้น.

චසද්දග්ගහණෙන [Pg.156] පහිණාදික්‍රියායොගෙ, ඵාසුආදිනාමපයොගෙ ච – තස්ස පහිණෙය්‍ය, භික්ඛූනං දූතං පාහෙසි, කප්පති සමණානං ආයොගො, එකස්ස දින්නං ද්වින්නං තිණ්ණං පහොති, උපමං තෙ කරිස්සාමි, අඤ්ජලිං තෙ පග්ගණ්හාමි. තථා තස්ස ඵාසු හොති, ලොකස්සත්ථො, මණිනා මෙ අත්ථො, සෙය්‍යො මෙ අත්ථො ඉච්චාදි.

ด้วยการถือเอา จะ ศัพท์ (ในสูตร) ในการประกอบกับกริยามีการส่งไปเป็นต้น และในการใช้คำนามมี ผาสุ เป็นต้น — พึงส่งไปแก่เขา, ส่งทูตไปแก่ภิกษุทั้งหลาย, การประกอบกิจย่อมควรแก่สมณะทั้งหลาย, ของที่ให้แก่คนหนึ่งย่อมเพียงพอแก่สองคนสามคน, ข้าพเจ้าจะทำอุปมาแก่ท่าน, ข้าพเจ้าประนมมือแก่ท่าน. เช่นเดียวกัน ความสำราญย่อมมีแก่เขา, ประโยชน์ของโลก, ข้าพเจ้ามีความต้องการด้วยแก้วมณี, ข้าพเจ้ามีความต้องการสิ่งที่ดีกว่า เป็นต้น.

‘‘චතුත්ථී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "จตุตถี" ย่อมตามไป.

305. නමොයොගාදීස්වපි ච.

๓๐๕. และในที่ประกอบด้วย นโม ศัพท์ เป็นต้นด้วย.

නමොසද්දයොගෙ, සොත්ථිස්වාගතාදීහි ච යොගෙ ලිඞ්ගම්හා චතුත්ථීවිභත්ති හොති. නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථු, නමො කරොහි නාගස්ස, නමත්ථු බුද්ධානං, නමත්ථු බොධියා, සොත්ථි පජානං, ස්වාගතං තෙ මහාරාජ, අථො තෙ අදුරාගතං.

ในการประกอบกับ นโม ศัพท์ และในการประกอบกับศัพท์มี โสตถิ และ สวาคตะ เป็นต้น จตุตถีวิภัตติย่อมลงหลังลิงค์. (เช่น) "ขอนอบน้อมแด่พระพุทธเจ้าผู้กล้าหาญ", "จงทำความนอบน้อมแก่พญานาค", "ขอนอบน้อมแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย", "ขอนอบน้อมแด่พระโพธิญาณ", "ความสวัสดีจงมีแก่หมู่สัตว์", "ขอการต้อนรับจงมีแก่ท่าน มหาบพิตร", "อนึ่ง การมาของท่านเป็นการมาที่ดี".

‘‘කාලෙ, භවිස්සතී’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "กาเล" และ "ภวิสฺสติ" ย่อมตามไป.

306. භාවවාචිම්හි චතුත්ථී.

๓๐๖. จตุตถีวิภัตติในบทที่กล่าวถึงภาวะ (กริยา).

භාවවාචිම්හි චතුත්ථීවිභත්ති හොති භවිස්සතිකාලෙ. භවනං භාවො. පච්චිස්සතෙ, පචනං වා පාකො, පාකාය වජති, පචිතුං ගච්ඡතීති අත්ථො. එවං භොගාය වජති ඉච්චාදි.

จตุตถีวิภัตติย่อมมีในบทที่กล่าวถึงภาวะในอนาคตกาล. ภาวะ คือ ความเป็น (กริยา). (เช่น) จักหุง, หรือการหุง คือ ปากะ, ย่อมไปเพื่อการหุง, ความว่า ย่อมไปเพื่อจะหุง. เช่นเดียวกัน ย่อมไปเพื่อการบริโภค เป็นต้น.

කස්මිං අත්ථෙ පඤ්චමී?

ปัญจมีวิภัตติลงในอรรถอะไร?

307. අපාදානෙ පඤ්චමී.

๓๐๗. ปัญจมีวิภัตติลงในอรรถอปาทาน.

කිමපාදානං?

อปาทาน คืออะไร?

308. යස්මාදපෙති [Pg.157] භයමාදත්තෙ වා තදපාදානං.

๓๐๘. สิ่งใดที่ (คนหรือสัตว์) ย่อมไปปราศ หรือย่อมรับเอาซึ่งภัย สิ่งนั้นชื่อว่า อปาทาน.

යස්මා වා අවධිතො අපෙති, යස්මා වා භයහෙතුතො භයං භවති, යස්මා වා අක්ඛාතාරා විජ්ජං ආදදාති, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති. අපනෙත්වා ඉතො ආදදාතීති අපාදානං.

หรือจากจุดกำหนดใด ย่อมไปปราศ, หรือจากเหตุแห่งภัยใด ภัยย่อมมี, หรือจากผู้สอนใด ย่อมรับเอาวิชา, การกนั้นย่อมได้ชื่อว่า อปาทาน. ชื่อว่า อปาทาน เพราะนำออกไปจากสิ่งนี้แล้วรับเอา.

තං පන තිවිධං විසයභෙදෙන නිද්දිට්ඨවිසයං, උපාත්තවිසයං, අනුමෙය්‍යවිසයඤ්චාති.

ก็อปาทานนั้นมี ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งวิสัย คือ นิททิฏฐวิสัย, อุปัตตวิสัย และอนุเมยยวิสัย.

අපාදානසඤ්ඤාවිසයස්ස ක්‍රියාවිසෙසස්ස නිද්දිට්ඨත්තා නිද්දිට්ඨවිසයං. යථා – ගාමා අපෙන්ති මුනයො, නගරා නිග්ගතො රාජා.

ชื่อว่า นิททิฏฐวิสัย เพราะกิริยาพิเศษอันเป็นวิสัยแห่งอปาทานสัญญานั้นถูกระบุไว้ชัดเจน. เช่น พระมุนีทั้งหลายย่อมไปจากหมู่บ้าน, พระราชาเสด็จออกจากเมือง.

එත්ථ ච ‘‘පාපා චිත්තං නිවාරයෙ, පාපා නිවාරෙන්තී’’තිආදීසු යදිපි කායසංයොගපුබ්බකාපගමනං නත්ථි, තථාපි චිත්තසංයොගපුබ්බකස්ස අපගමනස්ස සම්භවතො ඉමිනා ච අපාදානසඤ්ඤා.

และในที่นี้ ในตัวอย่างว่า "พึงห้ามจิตจากบาป", "ย่อมห้ามจากบาป" เป็นต้น แม้จะไม่มีการไปปราศที่มีการประจวบทางกายเป็นเบื้องต้น แต่เพราะมีการไปปราศที่มีการประจวบทางจิตเป็นเบื้องต้นเป็นไปได้ จึงมีชื่อว่า อปาทาน ด้วยสูตรนี้.

යත්ථ පන අපගමනක්‍රියං උපාත්තං අජ්ඣාහටං විසයං කත්වා පවත්තති, තං උපාත්තවිසයං. යථා – වලාහකා විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, කුසූලතො පචතීති. එත්ථ ච ‘‘වලාහකා නික්ඛම්ම, කුසූලතො අපනෙත්වා’’ති ච පුබ්බක්‍රියා අජ්ඣාහරීයති.

ส่วนในที่ใด กิริยาการไปปราศถูกยกขึ้นหรือนำมาประกอบเป็นวิสัยแล้วดำเนินไป ที่นั้นชื่อว่า อุปัตตวิสัย. เช่น สายฟ้าแลบจากก้อนเมฆ, ย่อมหุงจากยุ้งฉาง. และในที่นี้ กิริยาเบื้องต้นว่า "ออกจากก้อนเมฆ", "นำออกจากยุ้งฉาง" ย่อมถูกนำมาประกอบ.

අනුමෙය්‍යවිසයං යථා – මාථුරා පාටලිපුත්තකෙහි අභිරූපා. එත්ථ හි කෙනචි ගුණෙන උක්කංසීයන්තීති අනුමෙය්‍යොව ක්‍රියාවිසෙසො. ඉධ පන දූරන්තිකාදිසුත්තෙ විභත්තග්ගහණෙන අපාදානසඤ්ඤා.

อนุเมยยวิสัย เช่น ชาวเมืองมถุรางดงามกว่าชาวเมืองปาฏลีบุตร. เพราะในที่นี้ กิริยาพิเศษว่า "ย่อมเลิศกว่าด้วยคุณบางอย่าง" เป็นสิ่งที่พึงอนุมานเอาเท่านั้น. แต่ในที่นี้ ชื่อว่า อปาทาน (มีได้) ด้วยการถือเอาวิภัตติในสูตรว่า "ทูรันติกา" เป็นต้น.

වුත්තඤ්ච

และคำกล่าวว่า

‘‘නිද්දිට්ඨවිසයං කිඤ්චි, උපාත්තවිසයං තථා;

අනුමෙය්‍යවිසයඤ්චාති, අපාදානං තිධා මත’’න්ති.

“อปาทานบางอย่างเป็นนิททิฏฐวิสัย, อุปัตตวิสัยก็เช่นกัน; และอนุเมยยวิสัย, อปาทานนั้นบัณฑิตกล่าวว่ามี ๓ อย่าง.”

තදෙව [Pg.158] චලාචලවසෙන දුවිධම්පි හොති.

อปาทานนั้นนั่นแล ย่อมมี ๒ อย่างด้วย โดยความเคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว.

චලං යථා – ධාවතා හත්ථිම්හා පතිතො අඞ්කුසධාරී.

ที่เคลื่อนไหว เช่น นายควาญช้างตกจากช้างที่กำลังวิ่ง.

අචලං යථා – පබ්බතා ඔතරන්ති වනචරා.

ที่ไม่เคลื่อนไหว เช่น ชาวป่าย่อมลงจากภูเขา.

භයහෙතුම්හි – චොරා භයං ජායති, තණ්හාය ජායතී භයං, පාපතො උත්තසති, අක්ඛාතරි – උපජ්ඣායා සික්ඛං ගණ්හාති, ආචරියම්හා අධීතෙ, ආචරියතො සුණාති.

ในเหตุแห่งภัย – ภัยย่อมเกิดจากโจร, ภัยย่อมเกิดจากตัณหา, ย่อมสะดุ้งจากบาป. ในผู้บอกกล่าว – ย่อมรับการศึกษาจากอุปัชฌาย์, ย่อมเล่าเรียนจากอาจารย์, ย่อมฟังจากอาจารย์.

‘‘අපාදාන’’න්ති අධිකාරො.

บทว่า “อปาทาน” เป็นบทที่ใช้ต่อเนื่อง.

309. ධාතුනාමානමුපසග්ගයොගාදීස්වපි ච.

๓๐๙. แม้ในการประกอบด้วยอุปสัคเป็นต้น ของธาตุและนามด้วย.

ධාතවො ච නාමානි ච ධාතුනාමානි, තෙසං අවිහිතලක්ඛණානං ධාතුනාමානං පයොගෙ, උපසග්ගයොගෙ ච ආදිසද්දෙන නිපාතයොගෙ ච තංයුත්තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති.

ธาตุทั้งหลายและนามทั้งหลาย คือ ธาตุและนาม. ในการใช้ธาตุและนามเหล่านั้นที่ไม่มีลักษณะกำหนดไว้, และในการประกอบด้วยอุปสัค, และด้วยบทว่า อาทิ (เป็นต้น) ในการประกอบด้วยนิบาต, การกที่ประกอบด้วยสิ่งนั้น ย่อมมีชื่อว่าอปาทาน.

ධාතුප්පයොගෙ තාව – පරාජියොගෙ යො අසය්හො, පභූයොගෙ පභවො, ජනියොගෙ ජායමානස්ස පකති ච. යථා – බුද්ධස්මා පරාජෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා. හිමවතා පභවන්ති පඤ්ච මහානදියො, අනවතත්තම්හා මහාසරා පභවන්ති, අචිරවතියා පභවන්ති කුන්නදියො. කාමතො ජායතී සොකො, යස්මා සො ජායතෙ ගිනි, උරස්මා ජාතො පුත්තො, කම්මතො ජාතං ඉන්ද්‍රියං.

ในการใช้ธาตุนั้นก่อน – ในการประกอบด้วยธาตุ ปราชิ (แพ้) สิ่งใดที่ไม่อาจทนได้, ในการประกอบด้วยธาตุ ปภู (เกิด) สิ่งใดเป็นที่เกิด, และในการประกอบด้วยธาตุ ชนิ (เกิด) สิ่งใดเป็นธรรมชาติของผู้เกิด. เช่น พวกเดียรถีย์อื่นย่อมแพ้จากพระพุทธเจ้า. แม่น้ำใหญ่ ๕ สายย่อมเกิดจากภูเขาหิมพานต์, สระใหญ่ทั้งหลายย่อมเกิดจากสระอโนดาต, แม่น้ำเล็กทั้งหลายย่อมเกิดจากแม่น้ำอจิรวดี. ความโศกย่อมเกิดจากกาม, ไฟย่อมเกิดจากสิ่งใด, บุตรเกิดจากอก, อินทรีย์เกิดจากกรรม.

නාමප්පයොගෙ අඤ්ඤත්ථිතරාදීහි යුත්තෙ – නාඤ්ඤත්‍ර දුක්ඛා සම්භොති, නාඤ්ඤං දුක්ඛා නිරුජ්ඣති, තතො අඤ්ඤෙන කම්මෙන, තතො ඉතරං, උභතො සුජාතො පුත්තො ඉච්චාදි.

ในการใช้นามที่ประกอบด้วยบทว่า อัญญะ อัญญัตระ อิตระ เป็นต้น – สิ่งอื่นนอกจากทุกข์ย่อมไม่เกิด, สิ่งอื่นนอกจากทุกข์ย่อมไม่ดับ, ด้วยกรรมอื่นจากสิ่งนั้น, สิ่งอื่นจากสิ่งนั้น, บุตรผู้เกิดดีแล้วจากทั้งสองฝ่าย เป็นต้น.

උපසග්ගයුත්තෙසු [Pg.159] අපපරීහි වජ්ජනත්ථෙහි යොගෙ, මරියාදාභිවිධිඅත්ථෙ ආයොගෙ පතිනා පතිනිධිපතිදානත්ථෙන යොගෙ ච. යථා – අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, සාලං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො. තථා පරිපබ්බතා දෙවො වස්සති, පබ්බතං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො. මරියාදායං – ආපබ්බතා ඛෙත්තං. අභිවිධිම්හි – ආබ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, බ්‍රහ්මලොකං අභිබ්‍යාපෙත්වාති අත්ථො. පතිනිධිම්හි – බුද්ධස්මා පති සාරිපුත්තො ධම්මදෙසනාය ආලපති තෙමාසං. පතිදානෙ – ඝතමස්ස තෙලස්මා පති දදාති, කනකමස්ස හිරඤ්ඤස්මා පති දදාති.

ในบทที่ประกอบด้วยอุปสัค: ในการประกอบด้วย อป และ ปริ ในอรรถว่าเว้น, ในการประกอบด้วย อา ในอรรถว่ากำหนดเขตแดนและแผ่ไปทั่ว, และในการประกอบด้วย ปฏิ ในอรรถว่าตัวแทนและตอบแทน. เช่น พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาจากนอกศาลา, ความว่า เว้นศาลา. ฉันนั้น ฝนย่อมตกจากรอบภูเขา, ความว่า เว้นภูเขา. ในอรรถกำหนดเขตแดน – นาถึงภูเขา. ในอรรถแผ่ไปทั่ว – เสียงย่อมขึ้นไปถึงพรหมโลก, ความว่า แผ่ไปทั่วพรหมโลก. ในอรรถตัวแทน – พระสารีบุตรย่อมกล่าวธรรมเทศนาแทนพระพุทธเจ้า ๓ เดือน. ในอรรถตอบแทน – ย่อมให้เนยใสแก่เขาแทนน้ำมัน, ย่อมให้ทองคำแก่เขาแทนเงิน.

නිපාතයුත්තෙසු රිතෙ නානා විනාදීහි යොගෙ – රිතෙ සද්ධම්මා කුතො සුඛං ලභති. තෙ භික්ඛූ නානාකුලා පබ්බජිතා. විනා සද්ධම්මා නත්ථඤ්ඤො කොචි නාථො ලොකෙ විජ්ජති. අරියෙහි පුථගෙවායං ජනො, යාව බ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති.

ในบทที่ประกอบด้วยนิบาต: ในการประกอบด้วย ริเต นานา วินา เป็นต้น – เว้นสัทธรรมแล้ว จักได้สุขจากที่ไหน. ภิกษุเหล่านั้นบวชจากตระกูลต่าง ๆ. เว้นสัทธรรมแล้ว ที่พึ่งอื่นใดในโลกย่อมไม่มี. ชนนี้ย่อมต่างหากจากพระอริยะทั้งหลาย. เสียงย่อมขึ้นไปถึงพรหมโลก.

අපිග්ගහණෙන කම්මාපාදානකාරකමජ්ඣෙපි පඤ්චමී කාලද්ධානෙහි, පක්ඛස්මා විජ්ඣති මිගං ලුද්දකො, ඉතො පක්ඛස්මා මිගං විජ්ඣතීති වුත්තං හොති. එවං මාසස්මා භුඤ්ජති භොජනං, කොසා විජ්ඣති කුඤ්ජරං.

ด้วยการรับเอาบทว่า อปิ (แม้) วิภัตติที่ ๕ ย่อมมีแม้ในท่ามกลางการกที่เป็นกรรมและอปาทาน ด้วยกาลและระยะทาง. (เช่น) นายพรานย่อมยิงเนื้อจากข้าง, ความว่า ย่อมยิงเนื้อจากข้างนี้. ฉันนั้น ย่อมบริโภคอาหารจากเดือน, ย่อมยิงช้างจากโยชน์.

චසද්දග්ගහණෙන පභුත්‍යාදිඅත්ථෙ, තදත්ථප්පයොගෙ ච – යතොහං භගිනි අරියාය ජාතියා ජාතො, යතො සරාමි අත්තානං, යතො පත්තොස්මි විඤ්ඤුතං, යත්වාධිකරණමෙනං, යතො පභුති, යතො පට්ඨාය, තතො පට්ඨාය ඉච්චාදි.

ด้วยการรับเอาบทว่า จ (และ) ในอรรถว่า ตั้งแต่เป็นต้น และในการใช้บทที่มีอรรถนั้น – ดูก่อนน้องหญิง ตั้งแต่เราเกิดด้วยอริยชาติ, ตั้งแต่เราจำตนได้, ตั้งแต่เราบรรลุความรู้, ตั้งแต่เหตุนี้เป็นต้นไป, ตั้งแต่เมื่อใด, ตั้งแต่เมื่อใด, ตั้งแต่เมื่อนั้น เป็นต้น.

310. රක්ඛණත්ථානමිච්ඡිතං[Pg.160].

๓๑๐. ที่ประสงค์ในความหมายของการรักษา

රක්ඛණත්ථානං ධාතූනං පයොගෙ යං ඉච්ඡිතං, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති, චකාරාධිකාරතො අනිච්ඡිතඤ්ච. රක්ඛණඤ්චෙත්ථ නිවාරණං, තායනඤ්ච. කාකෙ රක්ඛන්ති තණ්ඩුලා, යවා පටිසෙධෙන්ති ගාවො.

เมื่อใช้ธาตุที่มีความหมายว่ารักษา สิ่งใดที่ประสงค์ สิ่งนั้นเป็นกากะที่เรียกว่าอปาทานะ และด้วยอำนาจของจะศัพท์ สิ่งที่ไม่ประสงค์ก็เป็นด้วย. การรักษาในที่นี้คือการห้ามและการป้องกัน. ข้าวสารย่อมรักษากา (ไม่ให้กิน), ข้าวเปลือกย่อมห้ามโค (ไม่ให้กิน).

අනිච්ඡිතං යථා – පාපා චිත්තං නිවාරයෙ, පාපානිවාරෙන්ති, රාජතො වා චොරතො වා අග්ගිතො වා උදකතො වා නානාභයතො වා නානාරොගතො වා නානාඋපද්දවතො වා ආරක්ඛං ගණ්හන්තු.

สิ่งที่ไม่ประสงค์ เช่น พึงห้ามจิตจากบาป, ย่อมห้ามจากบาป, พึงรับการคุ้มครองจากพระราชา หรือจากโจร หรือจากไฟ หรือจากน้ำ หรือจากภัยนานา หรือจากโรคนานา หรือจากอุปัทวะนานา.

‘‘ඉච්ඡිත’’මිති වත්තතෙ.

คำว่า ‘ที่ประสงค์’ ย่อมเป็นไป.

311. යෙන වා’දස්සනං.

๓๑๑. หรือด้วยสิ่งใดซึ่งเป็นความไม่ปรากฏ.

යෙන අදස්සනමිච්ඡිතං අන්තරධායන්තෙන, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති වා, අන්තරධානෙවායං. උපජ්ඣායා අන්තරධායති සිස්සො, නිලීයතීති අත්ථො. මාතාපිතූහි අන්තරධායති පුත්තො.

ด้วยสิ่งใดที่ผู้หายไปประสงค์ความไม่ปรากฏ กากะนั้นย่อมเป็นอปาทานะบ้าง, นี้เป็นเพียงการหายไป. ศิษย์ย่อมหายไปจากอุปัชฌาย์, หมายถึงย่อมหลบซ่อน. บุตรย่อมหายไปจากมารดาบิดา.

වාති කිං? ජෙතවනෙ අන්තරහිතො. යෙනාති කිං? යක්ඛො තත්ථෙව අන්තරධායති.

คำว่า ‘วา’ (หรือ) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) หายไปในพระเชตวัน. คำว่า ‘เยนะ’ (ด้วยสิ่งใด) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) ยักษ์ย่อมหายไปในที่นั้นเอง.

312. දූරන්තිකද්ධකාලනිම්මානත්වාලොපදිසායොගවිභත්තාරප්පයොග සුද්ධප්පමොචන හෙතු විවිත්තප්පමාණ පුබ්බයොග බන්ධන ගුණවචන පඤ්හ කථනථොකාකත්තූසු ච.

๓๑๒. และในคำที่แสดงความหมายว่าไกล ใกล้ การกำหนดระยะทาง การกำหนดเวลา การลบปัจจัยตฺวา การประกอบด้วยทิศ การแยก การใช้คำว่า ‘อารติ’ การใช้คำว่า ‘สุทธะ’ การใช้คำว่า ‘ปโมจนะ’ เหตุ การใช้คำว่า ‘วิวิตตะ’ ประมาณ การประกอบก่อน การใช้คำว่า ‘พันธนะ’ การกล่าวคุณ ปัญหา การกล่าว และคำว่า ‘โถกะ’ และในคำที่ไม่ใช่ผู้กระทำ.

දූරත්ථෙ, අන්තිකත්ථෙ, අද්ධනිම්මානෙ, කාලනිම්මානෙ, ත්වාලොපෙ, දිසායොගෙ, විභත්තෙ, ආරතිප්පයොගෙ, සුද්ධත්ථප්පයොගෙ, පමොචනත්ථප්පයොගෙ, හෙත්වත්ථෙ, විවිත්තත්ථප්පයොගෙ, පමාණත්ථෙ, පුබ්බයොගෙ, බන්ධනත්ථප්පයොගෙ, ගුණවචනෙ[Pg.161], පඤ්හෙ, කථනෙ, ථොකත්ථෙ, අකත්තරි ච යදවධිභූතං, හෙතුකම්මාදිභූතඤ්ච, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති, චසද්දෙන යථායොගං දුතියා, තතියා, ඡට්ඨී ච.

ในความหมายว่าไกล, ในความหมายว่าใกล้, ในการกำหนดระยะทาง, ในการกำหนดเวลา, ในการลบปัจจัยตฺวา, ในการประกอบด้วยทิศ, ในการแยก, ในการใช้คำว่า ‘อารติ’, ในการใช้คำที่มีความหมายว่าบริสุทธิ์, ในการใช้คำที่มีความหมายว่าพ้น, ในความหมายว่าเหตุ, ในการใช้คำที่มีความหมายว่าสงัด, ในความหมายว่าประมาณ, ในการประกอบก่อน, ในการใช้คำที่มีความหมายว่าผูกพัน, ในการกล่าวคุณ, ในปัญหา, ในการกล่าว, ในความหมายว่าเล็กน้อย, และในคำที่ไม่ใช่ผู้กระทำ สิ่งใดที่เป็นขอบเขต และสิ่งใดที่เป็นเหตุ เป็นกรรมเป็นต้น กากะนั้นย่อมเป็นอปาทานะ, และด้วยจะศัพท์ วิภัตติทุติยา ตติยา ฉัฏฐี ก็ย่อมมีตามความเหมาะสม.

එත්ථ ච දූරන්තිකඤ්ච දූරන්තිකත්ථඤ්චාති දූරන්තිකන්ති සරූපෙකසෙසං කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, තෙන දූරන්තිකත්ථප්පයොගෙ, තදත්ථෙ ච අපාදානසඤ්ඤො හොති.

ในที่นี้ พึงเห็นว่า คำว่า ‘ทูรันติกะ’ นั้น กล่าวโดยทำเอกเสสแห่งรูป คือ ‘ทูรันติกะ’ และ ‘ทูรันติกัตถะ’ (ความหมายว่าไกลและใกล้), ด้วยเหตุนั้น ในการใช้คำที่มีความหมายว่าไกลและใกล้ และในความหมายนั้น ก็ย่อมเป็นอปาทานะ.

දූරත්ථප්පයොගෙ තාව – කීවදූරො ඉතො නළකාරගාමො, තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති, ගාමතො නාතිදූරෙ. ආරකා තෙ මොඝපුරිසා ඉමස්මා ධම්මවිනයා, ආරකා තෙහි භගවා. දූරත්ථෙ – දූරතොව නමස්සන්ති, අද්දස දූරතොව ආගච්ඡන්තං.

ในการใช้คำที่มีความหมายว่าไกลก่อน – หมู่บ้านนฬการะไกลจากที่นี่เท่าไร, พวกเขาย่อมกล่าวว่าไกลกว่าจากที่นั้น, ไม่ไกลจากหมู่บ้าน. โมฆบุรุษเหล่านั้นอยู่ห่างไกลจากพระธรรมวินัยนี้, พระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ห่างไกลจากพวกเขา. ในความหมายว่าไกล – ย่อมนมัสการจากที่ไกลนั่นเอง, ได้เห็นผู้มาแต่ไกลนั่นเอง.

අන්තිකත්ථප්පයොගෙ – අන්තිකං ගාමා, ආසන්නං ගාමා, සමීපං ගාමා, ගාමස්ස සමීපන්ති අත්ථො.

ในการใช้คำที่มีความหมายว่าใกล้ – ใกล้จากหมู่บ้าน, ใกล้หมู่บ้าน, ชิดหมู่บ้าน, หมายถึงใกล้หมู่บ้าน.

දුතියා, තතියා ච, දූරං ගාමං ආගතො, දූරෙන ගාමෙන ආගතො, දූරතො ගාමා ආගතොති අත්ථො. දූරං ගාමෙන වා. අන්තිකං ගාමං ආගතො, අන්තිකං ගාමෙන වා, ආසන්නං ගාමං, ආසන්නං ගාමෙන වා ඉච්චාදි.

และวิภัตติทุติยาและตติยา (ก็มี), (เช่น) มาสู่หมู่บ้านไกล, มาโดยหมู่บ้านไกล, หมายถึงมาแต่หมู่บ้านไกล. หรือมาสู่หมู่บ้านโดยไกล. มาสู่หมู่บ้านใกล้, หรือมาสู่หมู่บ้านโดยใกล้, มาสู่หมู่บ้านใกล้, หรือมาสู่หมู่บ้านโดยใกล้ เป็นต้น.

අද්ධකාලනිම්මානෙ නිම්මානං නාම පරිමාණං, තස්මිං ගම්‍යමානෙ – ඉතො මථුරාය චතූසු යොජනෙසු සඞ්කස්සං, රාජගහතො පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්ථකෙ සාවත්ථි.

ในการกำหนดระยะทางและกาลเวลา คำว่า นิมมานะ คือการกำหนดประมาณ, เมื่อความหมายนั้นปรากฏ – เมืองสังกัสสะอยู่ในระยะ ๔ โยชน์จากเมืองมถุรานี้, เมืองสาวัตถีอยู่ในระยะ ๔๕ โยชน์จากเมืองราชคฤห์.

කාලනිම්මානෙ – ඉතො එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ විපස්සී භගවා ලොකෙ උදපාදි, ඉතො වස්සසහස්සච්චයෙන බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති.

ในการกำหนดกาลเวลา – พระผู้มีพระภาคเจ้าวิปัสสีอุบัติขึ้นในโลกในที่สุดแห่งกัปที่ ๙๑ จากกัปนี้, พระพุทธเจ้าจักอุบัติขึ้นในโลกโดยการล่วงไปแห่งพันปีจากกาลนี้.

ත්වාපච්චයන්තස්ස ලොපො නාම තදත්ථසම්භවෙපි අවිජ්ජමානතා, තස්මිං ත්වාලොපෙ කම්මාධිකරණෙසු – පාසාදා සඞ්කමෙය්‍ය, පාසාදං අභිරුහිත්වා සඞ්කමෙය්‍යාති අත්ථො[Pg.162]. තථා හත්ථික්ඛන්ධා සඞ්කමෙය්‍ය, අභිධම්මා පුච්ඡන්ති, අභිධම්මං සුත්වා වා, අභිධම්මා කථයන්ති, අභිධම්මං පඨිත්වා වා, ආසනා වුට්ඨහෙය්‍ය, ආසනෙ නිසීදිත්වා වා.

การลบปัจจัยที่มี ตฺวา เป็นที่สุด คือความไม่มีอยู่ (ของปัจจัย) แม้เมื่อความหมายของปัจจัยนั้นยังมีอยู่, เมื่อมีการลบปัจจัย ตฺวา นั้น ในอรรถแห่งกรรมและอธิกรณ์ – พึงก้าวไปจากปราสาท, หมายถึงขึ้นสู่ปราสาทแล้วพึงก้าวไป. เช่นเดียวกัน พึงก้าวไปจากหลังช้าง, ย่อมถามจากพระอภิธรรม (คือฟังพระอภิธรรมแล้วจึงถาม), ย่อมกล่าวจากพระอภิธรรม (คือเรียนพระอภิธรรมแล้วจึงกล่าว), พึงลุกขึ้นจากอาสนะ (คือนั่งบนอาสนะแล้วจึงลุกขึ้น).

දිසත්ථවාචීහි යොගෙ, දිසත්ථෙ ච – ඉතො සා පුරිමා දිසා, ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා, ඉතො සා පච්ඡිමා දිසා, ඉතො සා උත්තරා දිසා, අවීචිතො උපරිභවග්ගා, උද්ධං පාදතලා, අධො කෙසමත්ථකා ඉච්චාදි. දිසත්ථෙ – පුරත්ථිමතො දක්ඛිණතොතිආදි. එත්ථ පන සත්තමියත්ථෙ තොපච්චයොපි භවිස්සති.

ในการประกอบกับศัพท์ที่บอกความหมายว่าทิศ และในความหมายว่าทิศ – ทิศนั้นเป็นทิศตะวันออกแต่ที่นี้, ทิศนั้นเป็นทิศใต้แต่ที่นี้, ทิศนั้นเป็นทิศตะวันตกแต่ที่นี้, ทิศนั้นเป็นทิศเหนือแต่ที่นี้, เบื้องบนแต่ทวีจิจนถึงภวัคคพรหม, เบื้องบนแต่พื้นเท้า, เบื้องล่างแต่ปลายผม เป็นต้น. ในความหมายว่าทิศ – ทางทิศตะวันออก, ทางทิศใต้ เป็นต้น. แต่ในที่นี้ แม้ปัจจัย โต ก็จักมีในความหมายแห่งสัตตมีวิภัตติ.

විභත්තං නාම සයං විභත්තස්සෙව තදඤ්ඤතො ගුණෙන විභජනං, තස්මිං විභත්තෙ – යතො පණීතතරො වා විසිට්ඨතරො වා නත්ථි, අත්තදන්තො තතො වරං. කිඤ්චාපි දානතො සීලමෙව වරං, තතො මයා සුතා අස්සුතමෙව බහුතරං, සීලමෙව සුතා සෙය්‍යො. ඡට්ඨී ච, ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩානං පවරං යදිදං සුගතවිනයො.

คำว่า วิภัตตะ คือการจำแนกสิ่งที่เป็นของตนเองที่จำแนกแล้วจากสิ่งอื่นด้วยคุณ, เมื่อมีการจำแนกนั้น – สิ่งที่ประณีตกว่าหรือวิเศษกว่าแต่สิ่งใดไม่มี, ผู้ฝึกตนแล้วประเสริฐกว่า (คนอื่น) นั้น. แม้ศีลนั่นแหละประเสริฐกว่าทาน, สิ่งที่ข้าพเจ้าไม่ได้ยินนั่นแหละมากกว่าสิ่งที่ข้าพเจ้าได้ยินแล้วนั้น, ศีลนั่นแหละประเสริฐกว่าสุตะ. และวิภัตติฉัฏฐี (ก็มี) เช่น พระสุคตวินัยนี้ใด นี้เป็นสิ่งที่ประเสริฐกว่าลัทธิทั้งหลาย ๙๖.

ආරතිප්පයොගො නාම විරමණත්ථසද්දප්පයොගො. තත්ථ – අසද්ධම්මා ආරති, විරති පාපා, පාණාතිපාතා වෙරමණී, අදින්නාදානා පටිවිරතො, අප්පටිවිරතො මුසාවාදා.

การใช้ศัพท์ว่า อารติ คือการใช้ศัพท์ที่มีความหมายว่าการงดเว้น. ในที่นั้น – การงดเว้นจากอสัทธรรม, การงดเว้นจากบาป, เจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์, ผู้เว้นขาดจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้, ผู้ไม่เว้นขาดจากการพูดเท็จ.

සුද්ධත්ථප්පයොගෙ – ලොභනීයෙහි ධම්මෙහි සුද්ධො අසංසට්ඨො, මාතිතො ච පිතිතො ච සුද්ධො අනුපක්කුට්ඨො අගරහිතො.

ในการใช้ศัพท์ที่มีความหมายว่าบริสุทธิ์ – บริสุทธิ์ไม่ระคนด้วยธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความโลภ, บริสุทธิ์ไม่ถูกติเตียนไม่ถูกตำหนิทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา.

පමොචනත්ථප්පයොගෙ [Pg.163]– පරිමුත්තො දුක්ඛස්මාති වදාමි, මුත්තො මාරබන්ධනා, න තෙ මුච්චන්ති මච්චුනා, මුත්තොහං සබ්බපාසෙහි.

ในการใช้ศัพท์ที่มีความหมายว่าการพ้น – เรากล่าวว่าพ้นแล้วจากทุกข์, พ้นแล้วจากเครื่องผูกของมาร, ชนเหล่านั้นย่อมไม่พ้นจากความตาย, เราพ้นแล้วจากบ่วงทั้งปวง.

හෙත්වත්ථෙ, සරූපෙකසෙසස්ස ගහිතත්තා හෙත්වත්ථප්පයොගෙ ච සබ්බනාමතො – කස්මා නු තුම්හං දහරා න මීයරෙ, කස්මා ඉධෙව මරණං භවිස්සති, කස්මා හෙතුනා, යස්මා ච කම්මානි කරොන්ති, යස්මා තිහ භික්ඛවෙ, තස්මා තිහ භික්ඛවෙ එවං සික්ඛිතබ්බං, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණ, යස්මා කාරණා, තස්මා කාරණා, කිං කාරණා. දුතියා, ඡට්ඨී ච, කිං කාරණං, තං කිස්ස හෙතු, කිස්ස තුම්හෙ කිලමථ.

ในความหมายว่าเหตุ, และในการใช้ศัพท์ที่มีความหมายว่าเหตุจากสรรพนามทั้งปวง เพราะมีการถือเอาสรูปเอกเสส – เพราะเหตุไรหนอพวกท่านผู้ยังเยาว์จึงไม่ตาย, เพราะเหตุไรความตายจึงจักมีในที่นี้เอง, เพราะเหตุไร, และเพราะเหตุใดชนทั้งหลายจึงกระทำกรรมทั้งหลาย, ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุใดแล, ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล พึงศึกษาอย่างนี้, พราหมณ์ เพราะเหตุนั้นเราจึงเป็นพระพุทธเจ้า, เพราะเหตุใด, เพราะเหตุนั้น, เพราะเหตุไร. และวิภัตติทุติยาและฉัฏฐี (ก็มี) เช่น เพราะเหตุไร, นั่นเป็นเหตุของอะไร, พวกท่านลำบากเพราะเหตุไร.

කෙන හෙතුනා, කෙන කාරණෙන, යෙන මිධෙකච්චෙ සත්තා, තෙන නිමිත්තෙන, තෙන වුත්තමිච්චාදීසු ‘‘හෙත්වත්ථෙ චා’’ති තතියා.

เพราะเหตุใด, เพราะเหตุการณ์ใด, เพราะเหตุใดสัตว์บางพวกในโลกนี้ (จึง...), เพราะนิมิตนั้น, เพราะคำที่กล่าวนั้น เป็นต้น ในสูตรว่า 'และในความหมายว่าเหตุ' ย่อมเป็นตติยาวิภัตติ.

විවිත්තං නාම විවෙචනං, තදත්ථප්පයොගෙ – විවිත්තො පාපකා ධම්මා, විවිච්චෙව කාමෙහි, විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි.

คำว่า วิวิตตะ คือความสงัด, ในการใช้ศัพท์ที่มีความหมายนั้น – สงัดแล้วจากบาปธรรมทั้งหลาย, สงัดแล้วจากกามทั้งหลายนั่นเทียว, สงัดแล้วจากอกุศลธรรมทั้งหลาย.

පමාණත්ථෙ තතියා ච, ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච යොජනං, ගම්භීරතො ච පුථුලතො ච යොජනං චන්දභාගාය පරිමාණං, පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතපරිමාණො මජ්ඣිමපදෙසො.

และตติยาวิภัตติใน...ความหมายว่าประมาณ (ก็มี), หนึ่งโยชน์โดยส่วนยาวและโดยส่วนกว้าง, ประมาณของแม่น้ำจันทภาคาคือหนึ่งโยชน์โดยส่วนลึกและโดยส่วนกว้าง, มัชฌิมประเทศมีประมาณ ๙๐๐ โยชน์โดยรอบ.

දීඝසො නව විදත්ථියො සුගතවිදත්ථියා පමාණිකා කාරෙතබ්බා.

พึงให้ทำ (จีวร) มีประมาณ ๙ คืบโดยยาว ด้วยคืบพระสุคต.

එත්ථ ච ‘‘ස්මාහිස්මිංන’’මිච්චාදිතො ‘‘ස්මා’’ති ච ‘‘සො, වා’’ති ච වත්තමානෙ

ในที่นี้ เมื่อบทว่า สฺมา จากสูตรว่า สฺมาหิสฺมิํน เป็นต้น และบทว่า โส, วา ยังตามมา

313. දීඝොරෙහි[Pg.164].

๓๑๓. หลัง (ศัพท์ชื่อ) ทีฆะ และ โอระ

දීඝ ඔරඉච්චෙතෙති ස්මාවචනස්ස සොආදෙසො හොති වා.

หลังศัพท์ว่า ทีฆะ และ โอระ เป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีการอาเทศ สฺมา วิภัตติ เป็น โส บ้าง.

දීඝසො, දීඝම්හා වා, [ඔරසො, ඔරම්හා වා] තතියා ච, යොජනං ආයාමෙන, යොජනං විත්ථාරෙන, යොජනං උබ්බෙධෙන සාසපරාසි.

โดยยาว, หรือแต่ที่ยาว, [โดยต่ำ, หรือแต่ที่ต่ำ] และตติยาวิภัตติ (ก็มี) เช่น หนึ่งโยชน์โดยส่วนยาว, หนึ่งโยชน์โดยส่วนกว้าง, กองเมล็ดพันธุ์ผักกาดสูงหนึ่งโยชน์โดยส่วนสูง.

පඨමත්ථවාචකෙන පුබ්බසද්දෙන යොගො පුබ්බයොගො, එත්ථ ච පුබ්බග්ගහණං අදිසත්ථවුත්තිනො පුබ්බාදිග්ගහණස්සුපලක්ඛණන්ති දට්ඨබ්බං, තෙන පරාදියොගෙපි. යථා – පුබ්බෙව මෙ භික්ඛවෙ සම්බොධා, ඉතො පුබ්බෙනාහොසි, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා, තතො අපරෙන සමයෙන, තතො උත්තරිම්පි ඉච්චාදි.

การประกอบด้วยศัพท์ว่า ปุพพะ ซึ่งบอกอรรถเบื้องต้น ชื่อว่า ปุพพโยคะ ในที่นี้ พึงทราบว่าการถือเอาศัพท์ว่า ปุพพะ เป็นเครื่องหมายถึงการถือเอาศัพท์มี ปุพพะ เป็นต้นที่บอกอรรถว่าทิศ ด้วยเหตุนั้น แม้ในการประกอบกับศัพท์มี ปะระ เป็นต้น (ก็มี) เช่น ภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่การตรัสรู้ของเรานั่นเทียว, ได้มีแล้วก่อนแต่กาลนี้, ชนบทชายแดนในเบื้องหลังแต่ที่นั้น, ปัจจัยทั้งหลายเบื้องหลังแต่ธาตุและลิงค์ทั้งหลาย, โดยสมัยอื่นแต่กาลนั้น, แม้ในเบื้องเหนือแต่ที่นั้น เป็นต้น

බන්ධනත්ථප්පයොගෙ බන්ධනහෙතුම්හි ඉණෙ පඤ්චමී, තතියා ච හොති, සතස්මා බද්ධො නරො රඤ්ඤා, සතෙන වා බද්ධො නරො.

ในการใช้ศัพท์ที่มีความหมายว่าการผูก ในหนี้ที่เป็นเหตุแห่งการผูก ปัญจมีวิภัตติและตติยาวิภัตติย่อมมี เช่น นรชนถูกพระราชาจองจำเพราะหนี้หนึ่งร้อย หรือ นรชนถูกจองจำด้วยหนี้หนึ่งร้อย

ඵලසාධනහෙතුභූතස්ස ගුණස්ස වචනං ගුණවචනං, තස්මිං ගුණවචනෙ පඤ්චමී, තතියා ච, ඉස්සරියා ජනං රක්ඛති රාජා, ඉස්සරියෙන වා, සීලතො නං පසංසන්ති, සීලෙන වා, පඤ්ඤාය විමුත්තිමනො ඉච්චාදි.

การกล่าวถึงคุณที่เป็นเหตุแห่งการสำเร็จผล ชื่อว่า คุณวจนะ ในคุณวจนะนั้น ปัญจมีวิภัตติและตติยาวิภัตติย่อมมี เช่น พระราชาทรงรักษาประชาชนเพราะความเป็นใหญ่ หรือ ด้วยความเป็นใหญ่, ชนทั้งหลายย่อมสรรเสริญเขาเพราะศีล หรือ ด้วยศีล, มีใจหลุดพ้นแล้วด้วยปัญญา เป็นต้น

පඤ්හකථනෙසු – කුතොසි ත්වං, කුතො භවං, පාටලිපුත්තතො. එත්ථ ච කථනං නාම විස්සජ්ජනං.

ในการกล่าวตอบปัญหา – ท่านมาจากไหน, ท่านผู้เจริญมาจากไหน, (ตอบว่า) มาจากเมืองปาฏลีบุตร. ในที่นี้ คำว่า กถนะ คือ วิสสัชชนะ (การตอบ)

ථොකත්ථෙ අසත්වවචනෙ කරණෙ තතියා ච, ථොකා මුච්චති, ථොකෙන මුච්චති වා, අප්පමත්තකා මුච්චති, අප්පමත්තකෙන වා, කිච්ඡා මුච්චති, කිච්ඡෙන වා.

ในอรรถว่า เล็กน้อย ในคำที่ไม่ใช่ชื่อสิ่งของ ในอรรถแห่งกรณะ ตติยาวิภัตติย่อมมี (บ้าง) เช่น ย่อมหลุดพ้นเพราะความน้อย หรือ ย่อมหลุดพ้นด้วยความน้อย, ย่อมหลุดพ้นเพราะความนิดหน่อย หรือ ย่อมหลุดพ้นด้วยความนิดหน่อย, ย่อมหลุดพ้นเพราะความยาก หรือ ย่อมหลุดพ้นด้วยความยาก

අකත්තරි [Pg.165] අකාරකෙ ඤාපකහෙතුම්හි – කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා උස්සන්නත්තා විපුලත්තා උප්පන්නං හොති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ, න තාවිදං නාමරූපං අහෙතුකං සබ්බත්ථ සබ්බදා සබ්බෙසඤ්ච එකසදිසභාවාපත්තිතො.

ในเหตุที่เป็นเครื่องให้รู้แจ้งซึ่งไม่ใช่กัตตาและไม่ใช่การกะ – จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะความเป็นกรรมอันกระทำแล้ว เพราะความเป็นกรรมอันสั่งสมแล้ว เพราะความเป็นกรรมอันหนาแน่นแล้ว เพราะความเป็นกรรมอันไพบูลย์แล้ว, นามรูปนี้นั้นไม่เป็นของไม่มีเหตุ เพราะความถึงซึ่งความเป็นอย่างเดียวกันแก่สัตว์ทั้งปวง ในที่ทั้งปวง ในกาลทั้งปวง

හුත්වා අභාවතො නිච්චා, උදයබ්බයපීළනා;

දුක්ඛා අවසවත්තිත්තා, අනත්තාති තිලක්ඛණං.

เพราะความไม่มีหลังจากมีแล้ว จึงไม่เที่ยง, เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป จึงเป็นทุกข์, เพราะความไม่เป็นไปในอำนาจ จึงเป็นอนัตตา นี้คือไตรลักษณ์

‘‘පඤ්චමී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ปัญจมี ยังตามไป

314. කාරණත්ථෙ ච.

๓๑๔. และในอรรถว่าเหตุ

කරොති අත්තනො ඵලන්ති කාරණං, කාරකහෙතු [ජනකහෙතු], තස්මිං කාරණත්ථෙ ච පඤ්චමීවිභත්ති හොති, විකප්පෙනායං, හෙත්වත්ථෙ තතියාය ච විහිතත්තා, අනනුබොධා අප්පටිවෙධා චතුන්නං අරියසච්චානං යථාභූතං අදස්සනා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං, අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො, විඤ්ඤාණනිරොධා ඉච්චාදි.

สิ่งที่กระทำผลของตนเอง เรียกว่า “การณะ” (เหตุ) คือเหตุที่เป็นผู้กระทำ (เหตุที่เป็นผู้ให้เกิด) และในอรรถว่า “เหตุ” นั้น วิภัตติที่ ๕ ย่อมมี นี้เป็นไปโดยทางเลือก เพราะวิภัตติที่ ๓ ก็ถูกบัญญัติไว้ในอรรถว่า “เหตุ” ด้วย (เช่น) “เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอด ไม่เห็นอริยสัจ ๔ ตามความเป็นจริง สังสารวัฏนี้จึงดำเนินไปเนิ่นนานอย่างนี้” “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี” “เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี” “แต่เพราะอวิชชาดับไปโดยไม่เหลือด้วยความคลายกำหนัด สังขารจึงดับ” “เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ” “เพราะวิญญาณดับ” เป็นต้น

කස්මිං අත්ථෙ ඡට්ඨී?

วิภัตติที่ ๖ มีในอรรถอะไร?

315. සාමිස්මිං ඡට්ඨී.

๓๑๕. วิภัตติที่ ๖ มีในอรรถว่า “เจ้าของ” (สามี)

කො ච සාමී?

และใครคือ “เจ้าของ”?

316. යස්ස වා පරිග්ගහො තං සාමී.

๓๑๖. หรือการยึดถือมีแก่บุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่า “เจ้าของ”

පරිග්ගය්හතීති පරිග්ගහො, යො යස්ස පරිග්ගහො ආයත්තො සම්බන්ධී, තං පති සො අත්ථො සාමිසඤ්ඤො හොති. වාග්ගහණෙන සාමිතබ්බ රුජාදියොගෙපි.

สิ่งที่ถูกยึดถือไว้ เรียกว่า “ปริคคหะ” (ของที่ยึดถือ) สิ่งใดเป็นของที่บุคคลยึดถือไว้ เป็นของที่ขึ้นอยู่กับบุคคลนั้น เป็นของที่เกี่ยวข้องกับบุคคลนั้น อรรถนั้นย่อมมีชื่อว่า “สามี” (เจ้าของ) ต่อสิ่งนั้น ด้วยการรับเอาคำว่า “วา” (หรือ) แม้ในการประกอบกับศัพท์ “สามิตัพพะ” (สิ่งที่ควรเป็นเจ้าของ) “รุชะ” (ความเจ็บป่วย) เป็นต้น ก็เช่นกัน

එත්ථ [Pg.166] ච ක්‍රියාභිසම්බන්ධාභාවා න කාරකතා සම්භවති. සාමිභාවො හි ක්‍රියාකාරකභාවස්ස ඵලභාවෙන ගහිතො, තථා හි ‘‘රඤ්ඤො පුරිසො’’ති වුත්තෙ යස්මා රාජා දදාති, පුරිසො ච පතිග්ගණ්හාති, තස්මා ‘‘රාජපුරිසො’’ති විඤ්ඤායති. එවං යො යස්ස ආයත්තො සෙවකාදිභාවෙන වා භණ්ඩභාවෙන වා සමීප සමූහාවයවවිකාර කාරියඅවත්ථා ජාති ගුණ ක්‍රියාදිවසෙන වා, තස්ස සබ්බස්සාපි සො සම්බන්ධාධාරභූතො විසෙසනට්ඨානී ආගමීවසෙන තිවිධොපි අත්ථො සාමී නාමාති ගහෙතබ්බො.

ในที่นี้ เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับกิริยา ความเป็นการกะจึงไม่เป็นไปได้ ความเป็นเจ้าของนั้นแล ถูกถือเอาโดยความเป็นผลของความเป็นกิริยาและการกะ ดังนั้น เมื่อกล่าวว่า “บุรุษของพระราชา” เพราะพระราชาทรงให้ และบุรุษรับ จึงเข้าใจว่า “บุรุษของพระราชา” อย่างนี้ สิ่งใดขึ้นอยู่กับสิ่งใด โดยความเป็นผู้รับใช้เป็นต้น หรือโดยความเป็นสิ่งของ หรือโดยความเป็นของใกล้ชิด กลุ่ม อวัยวะ การเปลี่ยนแปลง สิ่งที่ควรทำ สภาพ ชาติ คุณ กิริยา เป็นต้น อรรถนั้นทั้งหมดนั้นแล เป็นที่ตั้งแห่งความสัมพันธ์ เป็นที่ตั้งแห่งวิเสสนะ (บทขยาย) โดยความเป็นอาคม (การมา) ทั้ง ๓ อย่าง พึงถือเอาว่าชื่อว่า “สามี” (เจ้าของ)

වුත්තඤ්ච

และคำกล่าวไว้ว่า

‘‘ක්‍රියාකාරකසඤ්ජාතො,අස්සෙදං භාවහෙතුකො;

සම්බන්ධො නාම සො අත්ථො,තත්ථ ඡට්ඨී විධීයතෙ.

“ความสัมพันธ์ที่เกิดจากกิริยาและการกะ สิ่งนี้มีภาวะเป็นเหตุ อรรถนั้นชื่อว่า “ความสัมพันธ์” ในอรรถนั้น วิภัตติที่ ๖ ย่อมถูกบัญญัติ

පාරතන්ත්‍යඤ්හි සම්බන්ධො,තත්ථ ඡට්ඨී භවෙතිතො;

උපාධිට්ඨානා ගමිතො,න විසෙස්‍යාදිතො තිතො’’ති.

ความเป็นของขึ้นอยู่กับผู้อื่นนั่นแล คือ “ความสัมพันธ์” ในอรรถนั้น วิภัตติที่ ๖ ย่อมมี มาจากที่ตั้งแห่งอุปธิ (เครื่องผูกพัน) ไม่ใช่มาจากวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) เป็นต้น”

විසෙසනතො තාව – රඤ්ඤො පුරිසොති, එත්ථ ච රාජා පුරිසං අඤ්ඤසාමිතො විසෙසෙති නිවත්තෙතීති විසෙසනං, පුරිසො තෙන විසෙසීයතීති විසෙසිතබ්බො, එවං සබ්බත්ථ විසෙසිතබ්බයොගෙ විසෙසනතොව ඡට්ඨී.

ก่อนอื่น จากวิเสสนะ (บทขยาย) เช่น “บุรุษของพระราชา” ในที่นี้ พระราชาทรงขยายความบุรุษให้ต่างจากเจ้าของอื่น จึงเป็น “วิเสสนะ” (บทขยาย) บุรุษถูกขยายความด้วยสิ่งนั้น จึงเป็น “วิเสสิตัพพะ” (บทที่ถูกขยาย) อย่างนี้ ในการประกอบกับวิเสสิตัพพะทั้งปวง วิภัตติที่ ๖ ย่อมมีจากวิเสสนะเท่านั้น

භණ්ඩෙන සම්බන්ධෙ – පහූතං මෙ ධනං සක්ක, එතස්ස පටිවීසො, භික්ඛුස්ස පත්තචීවරං.

ในการเกี่ยวข้องกับสิ่งของ (เช่น) “ดูก่อนสักกะ ทรัพย์ของเรามีมาก” “ส่วนแบ่งของสิ่งนี้” “บาตรและจีวรของภิกษุ”

සමීපසම්බන්ධෙ – අම්බවනස්ස අවිදූරෙ, නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙ.

ในการเกี่ยวข้องกับความใกล้ชิด (เช่น) “ไม่ไกลจากป่ามะม่วง” “ใกล้พระนิพพานนั่นเอง”

සමූහසම්බන්ධෙ [Pg.167]– සුවණ්ණස්ස රාසි, භික්ඛූනං සමූහො.

ในการเกี่ยวข้องกับกลุ่ม (เช่น) “กองทอง” “หมู่ภิกษุ”

අවයවසම්බන්ධෙ – මනුස්සස්සෙව තෙ සීසං, රුක්ඛස්ස සාඛා.

ในการเกี่ยวข้องกับส่วนประกอบ (เช่น) “ศีรษะของมนุษย์นั้นเอง” “กิ่งของต้นไม้”

විකාරසම්බන්ධෙ – සුවණ්ණස්ස විකති, භට්ඨධඤ්ඤානං සත්තු.

ในการเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลง (เช่น) “การเปลี่ยนแปลงของทอง” (เช่น เครื่องประดับทอง) “แป้งข้าวคั่วของธัญพืชที่คั่วแล้ว”

කාරියසම්බන්ධෙ – යවස්ස අඞ්කුරො, මෙඝස්ස සද්දො, පුත්තාපි තස්ස බහවො, කම්මානං ඵලං විපාකො.

ในการเกี่ยวข้องกับสิ่งที่ควรทำ (ผล) (เช่น) “หน่อของข้าวบาร์เลย์” “เสียงของเมฆ” “บุตรของเขามีมาก” “ผลวิบากของกรรมทั้งหลาย”

අවත්ථාසම්බන්ධෙ – ඛන්ධානං පාතුභාවො, ඛන්ධානං ජරා, ඛන්ධානං භෙදො.

ในการเกี่ยวข้องกับสภาพ (เช่น) “การปรากฏขึ้นของขันธ์ทั้งหลาย” “ความแก่ของขันธ์ทั้งหลาย” “ความแตกทำลายของขันธ์ทั้งหลาย”

ජාතිසම්බන්ධෙ – මනුස්සස්ස භාවො, මනුස්සානං ජාති.

ในการเกี่ยวข้องกับชาติ (เช่น) “ความเป็นมนุษย์” “ชาติของมนุษย์ทั้งหลาย”

ගුණසම්බන්ධෙ – සුවණ්ණස්ස වණ්ණො, වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්ස, බුද්ධස්ස ගුණඝොසො, පුප්ඵානං ගන්ධො, ඵලානං රසො, චිත්තස්ස ඵුසනා, සිප්පිකානං සතං නත්ථි, තිලානං මුට්ඨි, තෙසං සමායොගො, සන්ධිනො විමොක්ඛො, තථාගතස්ස පඤ්ඤාපාරමිං ආරබ්භ, පුබ්බචරියං වා, සුඛං තෙ, දුක්ඛං තෙ, චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි, පඤ්ඤාය පටුභාවො, රූපස්ස ලහුතා, රූපස්ස මුදුතා, රූපස්ස උපචයො.

ในการเกี่ยวข้องกับคุณ (เช่น) “สีของทอง” “วรรณะของพระตถาคตไม่เสื่อมไป” “เสียงแห่งคุณของพระพุทธเจ้า” “กลิ่นของดอกไม้ทั้งหลาย” “รสของผลไม้ทั้งหลาย” “การถูกต้องของจิต” “ช่างร้อยคนไม่มี” “กำมือแห่งงา” “การประกอบพร้อมของสิ่งเหล่านั้น” “การหลุดพ้นจากสนธิ” “ปรารภปัญญาบารมีของพระตถาคต” หรือ “อาจารย์เก่า” “ความสุขของท่าน” “ความทุกข์ของท่าน” “ความตรึกตรองของจิตเกิดขึ้นแล้ว” “ความฉลาดของปัญญา” “ความเบาของรูป” “ความอ่อนของรูป” “ความเจริญของรูป”

ක්‍රියාසම්බන්ධෙ – පාදස්ස උක්ඛිපනං, පාදස්ස අවක්ඛෙපනං වා, හත්ථස්ස සමිඤ්ජනං, පාදානං පසාරණං, ධාතූනං ගමනං, ධාතූනංයෙව ඨානං, නිසජ්ජා, සයනං වා. තථා තස්ස නාමගොත්තාදි, තස්ස කාරණං, තස්ස මාතාපිතරො, තස්ස පුරතො පාතුරහොසි, තස්ස පච්ඡතො, නගරස්ස දක්ඛිණතො, වස්සානං තතියෙ මාසෙ, න තස්ස උපමා, කුවෙරස්ස බලි ඉච්චාදි.

ในการเกี่ยวข้องกับกิริยา (เช่น) “การยกเท้าขึ้น” หรือ “การวางเท้าลง” “การคู้แขน” “การเหยียดเท้าทั้งหลาย” “การไปของธาตุทั้งหลาย” “การยืนของธาตุทั้งหลายนั่นเอง” “การนั่ง” หรือ “การนอน” อนึ่ง (เช่น) “นามและโคตรเป็นต้นของเขา” “เหตุของเขา” “มารดาบิดาของเขา” “ปรากฏขึ้นข้างหน้าเขา” “ข้างหลังเขา” “ทางทิศใต้ของเมือง” “ในเดือนที่สามแห่งฤดูฝน” “ไม่มีอุปมาของเขา” “พลีของท้าวเวสสุวรรณ” เป็นต้น

ඨානිතො [Pg.168]– යමෙදන්තස්සාදෙසො, ඔ අවස්ස.

โดยฐานะ – การอาเทศ ยะ เป็น เอะ, โอ เป็น อวะ.

ආගමිතො – පුථස්සාගමො ඉච්චාදි.

โดยอาคม – การลงอาคมใน ปุตฺตสฺส เป็นต้น.

සාමියොගෙ – දෙවානමින්දො, මිගානං රාජා.

ในการประกอบด้วยความเป็นเจ้าของ – จอมแห่งเทวดาทั้งหลาย, ราชาแห่งเนื้อทั้งหลาย.

තබ්බ රුජාදියොගෙ – මහාසෙනාපතීනං උජ්ඣාපෙතබ්බං විකන්දිතබ්බං විරවිතබ්බං, දෙවදත්තස්ස රුජති, තස්ස රොගො උප්පජ්ජති, රජකස්ස වත්ථං දදාති, මුසාවාදස්ස ඔත්තප්පං ඉච්චාදි.

ในการประกอบด้วย ตพฺพะ และ รุชะ เป็นต้น – อันแม่ทัพใหญ่ทั้งหลายพึงบ่น พึงคร่ำครวญ พึงร้องไห้, โรคย่อมเกิดแก่เทวทัต, โรคย่อมเกิดขึ้นแก่เขา, ย่อมให้ผ้าแก่ช่างย้อม, ความละอายต่อการพูดเท็จ เป็นต้น.

‘‘ක්වචි, තතියාසත්තමීන’’න්ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า “บางครั้ง, ของตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ” ย่อมเป็นไป.

317. ඡට්ඨී ච.

๓๑๗. และฉัฏฐีวิภัตติ.

තතියාසත්තමීනමත්ථෙ ක්වචි ඡට්ඨීවිභත්ති හොති.

ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ บางครั้งฉัฏฐีวิภัตติย่อมมี.

යජස්ස කරණෙ – පුප්ඵස්ස බුද්ධං යජති, පුප්ඵෙන වා, ඝතස්ස අග්ගිං ජුහොති.

ในกรณะของ ยชะ – ย่อมบูชาพระพุทธเจ้าด้วยดอกไม้, หรือด้วยดอกไม้ (ก็ได้), ย่อมบูชาไฟด้วยเนยใส.

සුහිතත්ථයොගෙ – පත්තං ඔදනස්ස පූරෙත්වා, ඔදනෙනාති අත්ථො. ඉමමෙව කායං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති, පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස, පූරති බාලො පාපස්ස.

ในการประกอบด้วยอรรถว่าเต็ม – ยังบาตรให้เต็มด้วยข้าวสุก, มีอรรถว่าด้วยข้าวสุก. ย่อมพิจารณากายนี้แลว่าเต็มด้วยสิ่งไม่สะอาดมีประการต่างๆ, เต็มด้วยเงินและทอง, คนพาลย่อมเต็มด้วยบาป.

තුල්‍යත්ථකිමලමාදියොගෙ – පිතුස්ස තුල්‍යො, පිතරා වා තුල්‍යො, මාතු සදිසො, මාතරා සදිසො වා, කිං තස්ස ච තුට්ඨස්ස, කිං තෙන තුට්ඨෙනාති අත්ථො. අලං තස්ස ච තුට්ඨස්ස.

ในการประกอบด้วยอรรถว่าเท่ากัน (ตุลยะ), อะไร (กึ), พอ (อลํ) เป็นต้น – เท่ากันแก่บิดา หรือเท่ากันด้วยบิดา, เหมือนแก่มารดา หรือเหมือนด้วยมารดา, อะไรแก่ผู้ยินดีแล้วนั้น มีอรรถว่า อะไรด้วยผู้ยินดีแล้วนั้น, พอแล้วแก่ผู้ยินดีแล้วนั้น.

කත්තරි කිතප්පච්චයයොගෙ – සොභනා කච්චායනස්ස කති, කච්චායනෙන වා, රඤ්ඤො සම්මතො, රඤ්ඤා වා, එවං රඤ්ඤො [Pg.169] පූජිතො, රඤ්ඤො සක්කතො, රඤ්ඤො අපචිතො, රඤ්ඤො මානිතො, අමතං තෙසං භික්ඛවෙ අපරිභුත්තං, යෙසං කායගතාසති අපරිභුත්තා ඉච්චාදි.

ในการประกอบด้วยกิตปัจจัยในอรรถกัตตา – การรจนาของพระกัจจายนะงดงาม หรือ (การรจนา) อันพระกัจจายนะ (รจนาแล้ว), อันพระราชาทรงนับถือแล้ว หรืออันพระราชา (ทรงนับถือแล้ว), อย่างนี้ อันพระราชาทรงบูชาแล้ว, อันพระราชาทรงสักการะแล้ว, อันพระราชาทรงนับถือแล้ว, อันพระราชาทรงนับถือแล้ว, ดูกรภิกษุทั้งหลาย อมตะอันชนเหล่าใดไม่บริโภคแล้ว, กายคตาสติอันชนเหล่าใดไม่บริโภคแล้ว เป็นต้น.

සත්තමියත්ථෙ කුසලාදියොගෙ – කුසලා නච්චගීතස්ස සික්ඛිතා චාතුරිත්ථියො, කුසලො ත්වං රථස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගානං, කුසලො මග්ගස්ස, කුසලො අමග්ගස්ස, සන්ති හි භන්තෙ උළාරා යක්ඛා භගවතො පසන්නා, දිවසස්ස තික්ඛත්තුං, දිවසෙ තික්ඛත්තුං වා, මාසස්ස ද්වික්ඛත්තුං ඉච්චාදි.

ในการประกอบด้วย กุสละ เป็นต้น ในอรรถสัตตมีวิภัตติ – หญิงชาวเมืองทั้งหลายผู้ฉลาด ผู้ศึกษาแล้วในการฟ้อนรำและการขับร้อง, ท่านเป็นผู้ฉลาดในส่วนน้อยและส่วนใหญ่ของรถ, ฉลาดในทาง, ฉลาดในทางมิใช่ทาง, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยักษ์ผู้ยิ่งใหญ่ทั้งหลายผู้เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้ามีอยู่จริง, สามครั้งในวัน หรือสามครั้งในวัน, สองครั้งในเดือน เป็นต้น.

‘‘ක්වචි, ඡට්ඨී’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'กวจิ' (บางครั้ง), 'ฉัฏฐี' (ฉัฏฐีวิภัตติ) ย่อมตามไป.

318. දුතියාපඤ්චමීනඤ්ච.

๓๑๘. และ (ในอรรถ) แห่งทุติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติทั้งหลาย.

දුතියාපඤ්චමීනමත්ථෙ ච ක්වචි ඡට්ඨීවිභත්ති හොති.

และในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติทั้งหลาย ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมีบ้าง.

දුතියත්ථෙ කම්මනි කිතකයොගෙ – තස්ස භවන්ති වත්තාරො, සහසා කම්මස්ස කත්තාරො, අමතස්ස දාතා, භින්නානං සන්ධාතා, සහිතානං අනුප්පදාතා, බොධෙතා පජාය, කම්මස්ස කාරකො නත්ථි, විපාකස්ස ච වෙදකො, අවිසංවාදකො ලොකස්ස, පාපානං අකරණං සුඛං, චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො, අච්ඡරියො අරජකෙන වත්ථානං රාගො, අච්ඡරියො අගොපාලකෙන ගාවීනං දොහො.

ในการประกอบด้วยกิตกปัจจัยในอรรถกรรมแห่งทุติยาวิภัตติ – ผู้กล่าวถึงเขาย่อมมี, ผู้กระทำกรรมโดยพลัน, ผู้ให้ซึ่งอมตะ, ผู้ประสานผู้แตกแยกกัน, ผู้สนับสนุนผู้สามัคคีกัน, ผู้ยังหมู่สัตว์ให้ตรัสรู้, ผู้กระทำกรรมไม่มี และผู้เสวยวิบาก, ผู้ไม่หลอกลวงโลก, การไม่ทำบาปทั้งหลายเป็นสุข, ความใส (ปสาทรูป) ที่อาศัยมหาภูตรูป ๔, การย้อมผ้าโดยผู้ไม่ใช่ช่างย้อมเป็นเรื่องอัศจรรย์, การรีดนมโคโดยผู้ไม่ใช่นายโคบาลเป็นเรื่องอัศจรรย์.

තථා සරිච්ඡාදීනං කම්මනි – මාතු සරති, මාතරං සරති, න තෙසං කොචි සරති, සත්තානං කම්මප්පච්චයා, පුත්තස්ස ඉච්ඡති, පුත්තමිච්ඡති.

เช่นเดียวกัน ในอรรถกรรมของ สร และ อิจฉะ เป็นต้น – ย่อมระลึกถึงมารดา หรือย่อมระลึกซึ่งมารดา, ใครๆ ย่อมไม่ระลึกถึงชนเหล่านั้น, เพราะกรรมเป็นปัจจัยแห่งสัตว์ทั้งหลาย, ย่อมปรารถนาซึ่งบุตร หรือย่อมปรารถนาซึ่งบุตร.

කරොතිස්ස [Pg.170] පතියතනෙ ච – පතියතනං අභිසඞ්ඛාරො, උදකස්ස පතිකුරුතෙ, උදකං පතිකුරුතෙ, කණ්ඩස්ස පතිකුරුතෙ, කණ්ඩං පතිකුරුතෙ.

และในอรรถการจัดแจง (ปฏิยตนะ) ของ กร ธาตุ – การจัดแจง คือ การปรุงแต่ง, ย่อมจัดแจงซึ่งน้ำ หรือย่อมจัดแจงซึ่งน้ำ, ย่อมจัดแจงซึ่งลูกศร หรือย่อมจัดแจงซึ่งลูกศร.

පඤ්චමියත්ථෙ පරිහානිභයත්ථයොගෙ – අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, කිං නු ඛො අහං තස්ස සුඛස්ස භායාමි, සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො, භීතො චතුන්නං ආසිවිසානං ඉච්චාදි.

ในการประกอบด้วยอรรถแห่งความเสื่อมและอรรถแห่งความกลัวในอรรถปัญจมีวิภัตติ – ย่อมเสื่อมจากธรรมเพราะความไม่ฟัง, ไฉนหนอเราจึงกลัวต่อสุขนั้น, สัตว์ทั้งปวงย่อมสะดุ้งต่ออาชญา, สัตว์ทั้งปวงย่อมกลัวต่อความตาย, ผู้กลัวต่ออสรพิษ ๔ ตัว เป็นต้น.

ක්වචීති කිං? ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, කාලෙන ධම්මිං කථං භාසිතා හොති, පරෙසං පුඤ්ඤානි අනුමොදිතා, බුජ්ඣිතා සච්චානි, කටං කාරකො, පසවො ඝාතකො.

บทว่า 'กวจิ' (บางครั้ง) มีประโยชน์อะไร? – ผู้กระทำซึ่งถ้อยคำอันลึกซึ้ง, ย่อมเป็นผู้กล่าวซึ่งธรรมกถาโดยกาล, ผู้พลอยยินดีซึ่งบุญทั้งหลายของชนเหล่าอื่น, ผู้รู้แจ้งซึ่งสัจจะทั้งหลาย, ผู้กระทำซึ่งเสื่อ, ผู้ฆ่าซึ่งสัตว์.

තථා න නිට්ඨාදීසු ච – සුඛකාමී විහාරං කතො, රථං කතවන්තො, රථං කතාවී, කටං කත්වා, කටං කරොන්තො, කටං කරානො, කටං කුරුමානො ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกัน ในบทที่ไม่ใช่ นิฏฐะ เป็นต้น – ผู้ใคร่สุขกระทำแล้วซึ่งวิหาร, ผู้กระทำแล้วซึ่งรถ, ผู้กระทำแล้วซึ่งรถ, กระทำซึ่งเสื่อแล้ว, กำลังกระทำซึ่งเสื่อ, กำลังกระทำซึ่งเสื่อ, กำลังกระทำซึ่งเสื่อ เป็นต้น.

කස්මිං අත්ථෙ සත්තමී?

สัตตมีวิภัตติลงในอรรถอะไร?

319. ඔකාසෙ සත්තමී.

๓๑๙. สัตตมีวิภัตติลงในอรรถโอกาส (ที่ตั้ง).

ඔකාසකාරකෙ සත්තමීවිභත්ති හොති.

สัตตมีวิภัตติย่อมมีในโอกาสการก.

කො ච ඔකාසො?

และโอกาสคืออะไร?

320. යොධාරො තමොකාසං.

๓๒๐. สิ่งใดเป็นที่รองรับ (อาธาระ) สิ่งนั้นคือโอกาส.

ආධාරීයති අස්මින්ති ආධාරො, අධිකරණං. කත්තුකම්මසමවෙතානං නිසජ්ජපචනාදික්‍රියානං පතිට්ඨානට්ඨෙන යො ආධාරො, තං කාරකං ඔකාසසඤ්ඤං හොති.

สิ่งใดอันเขาใช้เป็นที่รองรับ สิ่งนั้นชื่อว่า อาธาระ คือ อธิกรณะ. อาธาระใดโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งกิริยาทั้งหลายมีการนั่งและการหุงเป็นต้น อันประกอบอยู่ในกัตตุและกรรม การกนั้นย่อมมีชื่อว่าโอกาส.

කටෙ [Pg.171] නිසීදති දෙවදත්තො, ථාලියං ඔදනං පචති. එත්ථ හි දෙවදත්තතණ්ඩුලානං කත්තුකම්මානං ධාරණතො තංසමවෙතං ආසනපචනසඞ්ඛාතං ක්‍රියං ධාරෙති නාම.

เทวทัตย่อมนั่งบนเสื่อ, ย่อมหุงซึ่งข้าวสุกในหม้อ. ในที่นี้ เพราะการรองรับกัตตุและกรรมคือเทวทัตและข้าวสาร จึงชื่อว่ารองรับกิริยาที่เรียกว่าการนั่งและการหุงอันประกอบอยู่ในกัตตุและกรรมนั้น.

සො පනායමොකාසො චතුබ්බිධො බ්‍යාපිකො ඔපසිලෙසිකො සාමීපිකො වෙසයිකොති.

ก็โอกาสนั้นมี ๔ อย่าง คือ พยาปิกะ, โอปสิเลสิกะ, สามีปิกะ และเวสยิกะ.

තත්ථ බ්‍යාපිකො නාම යත්ථ සකලොපි ආධාරභූතො අත්ථො ආධෙය්‍යෙන පත්ථටො හොති, යස්මිඤ්ච ආධෙය්‍යභූතං කිඤ්චි බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨති, තං යථා – තිලෙසු තෙලං අත්ථි, ඛීලෙසු ජලං, දධිම්හි සප්පීති.

ในโอกาส ๔ อย่างนั้น พยาปิกะ คือในที่ใดอรรถอันเป็นที่รองรับทั้งหมดถูกแผ่ไปทั่วโดยสิ่งที่ถูกรองรับ และในที่ใดสิ่งที่ถูกรองรับบางอย่างแผ่ซ่านตั้งอยู่ โอกาสนั้น เช่น น้ำมันมีอยู่ในเมล็ดงาทั้งหลาย, น้ำมีอยู่ในน้ำนม, เนยใสมีอยู่ในนมเปรี้ยว.

ඔපසිලෙසිකො නාම පච්චෙකසිද්ධානං භාවානං යත්ථ උපසිලෙසෙන උපගමො හොති, යස්මිඤ්ච ආධෙය්‍යො උපසිලිස්සති අල්ලීයිත්වා තිට්ඨති, තං යථා – ආසනෙ නිසින්නො සඞ්ඝො, ථාලියං ඔදනං පචති, ඝටෙසු උදකං අත්ථි, දූරෙ ඨිතො, සමීපෙ ඨිතොති.

โอปสิเลสิกะ คือในที่ใดมีการเข้าถึงด้วยการประชิดติดกันแห่งสภาวะที่สำเร็จแยกกัน และในที่ใดสิ่งที่ถูกรองรับประชิดติดอยู่ โอกาสนั้น เช่น พระสงฆ์นั่งแล้วบนอาสนะ, ย่อมหุงซึ่งข้าวสุกในหม้อ, น้ำมีอยู่ในหม้อทั้งหลาย, ยืนอยู่ในที่ไกล, ยืนอยู่ในที่ใกล้ ดังนี้.

සාමීපිකො නාම යත්ථ සමීපෙ සමීපිවොහාරං කත්වා තදායත්තවුත්තිතාදීපනත්ථං ආධාරභාවො විකප්පීයති, තං යථා – ගඞ්ගායං ඝොසො වසති, ගඞ්ගාය සමීපෙ වජො වසතීති අත්ථො. භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ, සාවත්ථියා සමීපෙති අත්ථො.

สามีปิกะ คือในที่ใดมีการใช้โวหารว่าใกล้ในที่ใกล้ เพื่อแสดงความเป็นไปอันอาศัยสิ่งนั้น ความเป็นอาธาระย่อมถูกกำหนดขึ้น โอกาสนั้น เช่น หมู่บ้านเลี้ยงโคตั้งอยู่ในแม่น้ำคงคา หมายความว่า ตั้งอยู่ในที่ใกล้แม่น้ำคงคา, พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงสาวัตถี ณ พระเชตวัน หมายความว่า ในที่ใกล้กรุงสาวัตถี ดังนี้.

වෙසයිකො නාම යත්ථ අඤ්ඤත්ථාභාවවසෙන, දෙසන්තරාවච්ඡෙදවසෙන වා ආධාරභාවො පරිකප්පො, තං යථා – ආකාසෙ සකුණා පක්ඛන්ති, භූමීසු මනුස්සා චරන්ති, ජලෙසු මච්ඡා, පාදෙසු පතිතො, පාපස්මිං රමතී මනො, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ, පඤ්ඤාය සාධු, විනයෙ නිපුණො, මාතරි සාධු, පිතරි නිපුණො ඉච්චාදි.

เวสยิกะ คือในที่ใดความเป็นอาธาระถูกกำหนดขึ้นโดยอำนาจแห่งความเป็นไปในที่อื่น หรือโดยอำนาจการกำหนดเขตแดนอื่น โอกาสนั้น เช่น นกทั้งหลายบินไปในอากาศ, มนุษย์ทั้งหลายเที่ยวไปบนแผ่นดินทั้งหลาย, ปลาทั้งหลายในน้ำทั้งหลาย, ล้มลงที่เท้าทั้งหลาย, ใจย่อมยินดีในบาป, เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา, ดีด้วยปัญญา, ฉลาดในพระวินัย, ดีในมารดา, ฉลาดในบิดา เป็นต้น.

සබ්බොපි [Pg.172] චායමාධාරො පධානවසෙන වා පරිකප්පිතවසෙන වා ක්‍රියාය පතිට්ඨා භවතීති ඔකාසොත්වෙව වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

พึงทราบว่า อาธาระทั้งหมดนี้ แม้จะเป็นที่ตั้งแห่งกิริยาโดยความเป็นประธานหรือโดยความกำหนดขึ้นก็ตาม ก็ถูกเรียกว่าโอกาสทั้งสิ้น.

වුත්තඤ්චෙතං

และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘කිරියා කත්තුකම්මානං,යත්ථ හොති පතිට්ඨිතා;

‘ඔකාසො’ති පවුත්තො සො,චතුධා බ්‍යාපිකාදිතො.

กิริยาของกัตตุและกรรมทั้งหลาย ตั้งอยู่ ณ ที่ใด ที่นั้นถูกเรียกว่า 'โอกาส' มี ๔ อย่าง มีพยาปิกะเป็นต้น

බ්‍යාපිකො තිලඛීරාදි,කටො ඔපසිලෙසිකො;

සාමීපිකො තු ගඞ්ගාදි,ආකාසො විසයො මතො’’ති.

พยาปิกะ เช่น น้ำมันในงาและน้ำนมเป็นต้น, โอปสิเลสิกะ เช่น เสื่อ, ส่วนสามีปิกะ เช่น แม่น้ำคงคาเป็นต้น, อากาศ ท่านถือว่าเป็นวิสยะ (เวสยิกะ) ดังนี้.

‘‘ඡට්ඨී, සත්තමී’’ති ච අධිකාරො.

และบทว่า 'ฉัฏฐี' และ 'สัตตมี' เป็นบทตามไป (อธิการ).

321. සාමිස්සරාධිපතිදායාදසක්ඛීපතිභූපසූතකුසලෙහි ච.

๓๒๑. และ (ฉัฏฐีและสัตตมีวิภัตติย่อมลง) ในการประกอบด้วยบทว่า สามี, อิสสระ, อธิปติ, ทายาท, สักขี, ปฏิภู, ปสูตะ และกุสละ.

සාමී ඉස්සර අධිපති දායාද සක්ඛිපතිභූ පසූත කුසලඉච්චෙතෙහි යොගෙ ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. උභයත්ථං වචනං.

ในการประกอบด้วยบทว่า สามี อิสสระ อธิปติ ทายาท สักขี ปฏิภู ปสูตะ และกุสละ เหล่านี้ ฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ ย่อมมี. คำ (วิภัตติ) ทั้งสองย่อมมี (ในอรรถเหล่านั้น).

ගවං සාමි, ගොසු සාමි, ගවං ඉස්සරො, ගොසු ඉස්සරො, ගවං අධිපති, ගොසු අධිපති, ගවං දායාදො, ගොසු දායාදො, ගවං සක්ඛි, ගොසු සක්ඛි, ගවං පතිභූ, ගොසු පතිභූ, ගවං පසූතො, ගොසු පසූතො, ගවං කුසලො, ගොසු කුසලො.

เจ้าของแห่งโคทั้งหลาย, เจ้าของในโคทั้งหลาย, ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย, ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย, ผู้เป็นอธิบดีแห่งโคทั้งหลาย, ผู้เป็นอธิบดีในโคทั้งหลาย, ทายาทแห่งโคทั้งหลาย, ทายาทในโคทั้งหลาย, พยานแห่งโคทั้งหลาย, พยานในโคทั้งหลาย, ผู้ค้ำประกันแห่งโคทั้งหลาย, ผู้ค้ำประกันในโคทั้งหลาย, ผู้เกิดแล้วแห่งโคทั้งหลาย, ผู้เกิดแล้วในโคทั้งหลาย, ผู้ฉลาดแห่งโคทั้งหลาย, ผู้ฉลาดในโคทั้งหลาย.

322. නිද්ධාරණෙ ච.

๓๒๒. อนึ่ง ในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ).

නීහරිත්වා ධාරණං නිද්ධාරණං, ජාති ගුණ ක්‍රියා නාමෙහි සමුදායතො එකදෙසස්ස පුථක්කරණං, තස්මිං නිද්ධාරණත්ථෙ ගම්‍යමානෙ [Pg.173] තතො සමුදායවාචිලිඞ්ගම්හා ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච.

การนำออกแล้วกำหนด คือ นิทธารณะ, การแยกส่วนหนึ่งออกจากหมู่ด้วย ชาติ คุณ กิริยา และนาม, เมื่ออรรถแห่งนิทธารณะนั้นปรากฏ จากลิงค์ที่กล่าวถึงหมู่ ฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ ย่อมมี.

මනුස්සානං ඛත්තියො සූරතමො, මනුස්සෙසු ඛත්තියො සූරතමො, කණ්හා ගාවීනං සම්පන්නඛීරතමා, කණ්හා ගාවීසු සම්පන්නඛීරතමා, අද්ධිකානං ධාවන්තො සීඝතමො, අද්ධිකෙසු ධාවන්තො සීඝතමො, ආයස්මා ආනන්දො අරහතං අඤ්ඤතරො අහොසි, අරහන්තෙසු වා ඉච්චාදි.

ในหมู่มนุษย์ กษัตริย์เป็นผู้กล้าหาญที่สุด, ในหมู่มนุษย์ กษัตริย์เป็นผู้กล้าหาญที่สุด, ในหมู่แม่โค แม่โคดำเป็นผู้มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุด, ในหมู่แม่โค แม่โคดำเป็นผู้มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุด, ในหมู่คนเดินทาง ผู้ที่วิ่งเป็นผู้ที่เร็วที่สุด, ในหมู่คนเดินทาง ผู้ที่วิ่งเป็นผู้ที่เร็วที่สุด, ท่านพระอานนท์เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย หรือในหมู่พระอรหันต์ทั้งหลาย เป็นต้น.

323. අනාදරෙ ච.

๓๒๓. อนึ่ง ในอรรถแห่งความไม่เอื้อเฟื้อ (อนาทร).

අනාදරෙ ගම්‍යමානෙ භාවවතා ලිඞ්ගම්හා ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. අකාමකානං මාතාපිතූනං රුදන්තානං පබ්බජි, මාතාපිතූසු රුදන්තෙසු පබ්බජි.

เมื่ออรรถแห่งความไม่เอื้อเฟื้อปรากฏ จากลิงค์ที่มีกิริยา (ภาวะ) ฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ ย่อมมี. (เช่น) เมื่อมารดาและบิดาไม่ปรารถนา ร้องไห้อยู่ (เขาก็) บวชแล้ว, เมื่อมารดาและบิดาร้องไห้อยู่ (เขาก็) บวชแล้ว.

ආකොටයන්තො සො නෙති,සිවිරාජස්ස පෙක්ඛතො;

මච්චු ගච්ඡති ආදාය,පෙක්ඛමානෙ මහාජනෙ.

เขาผู้ตีอยู่ย่อมนำไป เมื่อพระเจ้าสีวีทอดพระเนตรอยู่, มัจจุย่อมนำไป เมื่อมหาชนมองดูอยู่.

324. කම්මකරණනිමිත්තත්ථෙසු සත්තමී.

๓๒๔. สัตตมีวิัตติในอรรถแห่งกรรม กรณะ และนิมิต.

කම්මකරණනිමිත්තඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති.

ในอรรถทั้งหลายเหล่านี้ คือ กรรม กรณะ และนิมิต จากลิงค์ สัตตมีวิภัตติย่อมมี.

කම්මත්ථෙ – භික්ඛූසු අභිවාදෙන්ති, මුද්ධනි චුම්බිත්වා, පුරිසස්ස බාහාසු ගහෙත්වා.

ในอรรถแห่งกรรม – ย่อมไหว้ในภิกษุทั้งหลาย, จูบที่ศีรษะ, จับที่แขนของบุรุษ.

කරණත්ථෙ – හත්ථෙසු පිණ්ඩාය චරන්ති, පත්තෙසු පිණ්ඩාය චරන්ති, පථෙසු ගච්ඡන්ති, සොපි මං අනුසාසෙය්‍ය, සම්පටිච්ඡාමි මත්ථකෙ.

ในอรรถแห่งกรณะ – ย่อมเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตด้วยมือทั้งหลาย, ย่อมเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตด้วยบาตรทั้งหลาย, ย่อมไปด้วยหนทางทั้งหลาย, แม้เขาก็พึงสั่งสอนเรา, เราย่อมรับไว้ที่ศีรษะ.

නිමිත්තත්ථෙ [Pg.174]– දීපි චම්මෙසු හඤ්ඤතෙ, කුඤ්ජරො දන්තෙසු හඤ්ඤතෙ, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී, සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියං, මුසාවාදනිමිත්තං මුසාවාදප්පච්චයාති අත්ථො.

ในอรรถแห่งนิมิต – เสือดาวถูกฆ่าเพราะหนัง, ช้างถูกฆ่าเพราะงา, ผู้เห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย, อาบัติปาจิตตีย์ในการกล่าวเท็จทั้งที่รู้, ความว่า เพราะนิมิตแห่งการกล่าวเท็จ เพราะปัจจัยแห่งการกล่าวเท็จ.

‘‘සත්තමී’’ති අධිකාරො.

บทว่า “สัตตมี” เป็นบทตามไป (มีอำนาจ).

325. සම්පදානෙ ච.

๓๒๕. อนึ่ง ในอรรถแห่งสัมปทาน.

සම්පදානත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති. සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලං, සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි.

อนึ่ง ในอรรถแห่งสัมปทาน จากลิงค์ สัตตมีวิภัตติย่อมมี. สิ่งที่ถวายแล้วแก่สงฆ์มีผลมาก, ดูกรโคตมี ท่านจงถวายแก่สงฆ์, เมื่อท่านถวายแก่สงฆ์ แม้เราก็จักเป็นผู้ที่ท่านบูชาแล้ว.

යා පලාලමයං මාලං, නාරී දත්වාන චෙතියෙ;

අලත්ථ කඤ්චනමයං, මාලං බොජ්ඣඞ්ගිකඤ්ච සා.

หญิงใดถวายพวงมาลัยที่ทำด้วยฟางแก่เจดีย์ หญิงนั้นได้พวงมาลัยที่ทำด้วยทอง และพวงมาลัยคือโพชฌงค์.

326. පඤ්චම්‍යත්ථෙ ච.

๓๒๖. อนึ่ง ในอรรถแห่งปัญจมี.

පඤ්චම්‍යත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති. කදලීසු ගජෙ රක්ඛන්ති.

อนึ่ง ในอรรถแห่งปัญจมี จากลิงค์ สัตตมีวิภัตติย่อมมี. ย่อมรักษาช้างทั้งหลายจากต้นกล้วยทั้งหลาย.

327. කාලභාවෙසු ච.

๓๒๗. อนึ่ง ในอรรถแห่งกาลและภาวะ.

කාලො නාම නිමෙස ඛණ ලය මුහුත්ත පුබ්බණ්හාදිකො, භාවො නාම ක්‍රියා, සා චෙත්ථ ක්‍රියන්තරූපලක්ඛණාව අධිප්පෙතා, තස්මිං කාලත්ථෙ ච භාවලක්ඛණෙ භාවත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති.

ชื่อว่ากาล มีการกระพริบตา ขณะ ลยะ มุหุตตะ และเวลาเช้าเป็นต้น, ชื่อว่าภาวะ คือ กิริยา, อนึ่ง กิริยานั้นในที่นี้ประสงค์เอาเฉพาะกิริยาที่เป็นเครื่องหมายของกิริยาอื่น, ในอรรถแห่งกาลนั้น และในอรรถแห่งภาวะที่เป็นเครื่องหมายของภาวะ จากลิงค์ สัตตมีวิภัตติย่อมมี.

කාලෙ – පුබ්බණ්හසමයෙ ගතො, සායන්හසමයෙ ආගතො, අකාලෙ වස්සති තස්ස, කාලෙ තස්ස න වස්සති, ඵුස්සමාසම්හා තීසු මාසෙසු වෙසාඛමාසො, ඉතො සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි චක්ඛුමා.

ในกาล – ไปในเวลาเช้า, มาในเวลาเย็น, ฝนตกแก่เขาในเวลาไม่สมควร, ฝนไม่ตกแก่เขาในเวลาสมควร, ใน ๓ เดือนนับจากเดือนปุสสะไป คือเดือนวิสาขะ, พระพุทธเจ้าผู้มีจักษุ (ผู้มีปัญญา) ทรงอุบัติขึ้นในกัปที่แสนนับจากนี้ไป.

භාවෙනභාවලක්ඛණෙ [Pg.175]– භික්ඛුසඞ්ඝෙසු භොජීයමානෙසු ගතො, භුත්තෙසු ආගතො, ගොසු දුය්හමානාසු ගතො, දුද්ධාසු ආගතො, ජායමානෙ ඛො සාරිපුත්ත බොධිසත්තෙ අයං දසසහස්සිලොකධාතු සංකම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධි.

ในอรรถแห่งภาวะที่เป็นเครื่องกำหนดภาวะ – ไปเมื่อภิกษุสงฆ์กำลังฉัน, มาเมื่อฉันเสร็จแล้ว, ไปเมื่อโคกำลังถูกรีด, มาเมื่อรีดเสร็จแล้ว, ดูก่อนสารีบุตร เมื่อพระโพธิสัตว์กำลังประสูติ โลกธาตุหมื่นหนึ่งนี้ได้หวั่นไหว สะเทือน และสั่นสะท้าน.

පාසාණා සක්ඛරා චෙව, කඨලා ඛාණුකණ්ටකා;

සබ්බෙ මග්ගා විවජ්ජෙන්ති, ගච්ඡන්තෙ ලොකනායකෙ.

ทั้งหินและกรวด ตอและหนาม ทางทั้งปวงย่อมหลีกเลี่ยง เมื่อพระโลกนาถเสด็จไป.

ඉමස්මිං සති ඉදං හොති ඉච්චාදි.

เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี เป็นต้น.

328. උපාඣාධිකිස්සරවචනෙ.

๓๒๘. ในคำที่ประกอบด้วย อุป และ อธิ ในอรรถแห่งความเป็นใหญ่ (และยิ่งกว่า).

ද්විපදමිදං. අධිකත්ථෙ, ඉස්සරත්ථෙ ච වත්තමානෙහි උපඅධිඉච්චෙතෙහි යොගෙ අධිකිස්සරවචනෙ ගම්‍යමානෙ ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති.

สูตรนี้มี ๒ บท. เมื่ออรรถว่ายิ่งกว่าและอรรถว่าเป็นใหญ่ปรากฏ ในการประกอบด้วย อุป และ อธิ อุปสรรคเหล่านี้ สัตตมีวิภัตติย่อมมีจากลิงค์.

අධිකවචනෙ – උප ඛාරියං දොණො, ඛාරියා දොණො අධිකොති අත්ථො. තථා උප නික්ඛෙ කහාපණං, අධි දෙවෙසු බුද්ධො, සම්මුතිඋපපත්තිවිසුද්ධිදෙවසඞ්ඛාතෙහි තිවිධෙහිපි දෙවෙහි සබ්බඤ්ඤූ බුද්ධොව අධිකොති අත්ථො.

ในคำที่แสดงความยิ่งกว่า – ทะนานหนึ่งยิ่งกว่าขารี (ความหมายว่า ทะนานหนึ่งยิ่งกว่าขารี) เช่นเดียวกัน กหาปณะหนึ่งยิ่งกว่านิกขะ, พระพุทธเจ้าทรงยิ่งกว่าเทวดาทั้งหลาย ความหมายว่า พระพุทธเจ้าผู้ทรงสัพพัญญู ทรงยิ่งกว่าเทวดาทั้ง ๓ ประเภท คือ สมมติเทพ อุปปัตติเทพ และวิสุทธิเทพ.

ඉස්සරවචනෙ – අධි බ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, බ්‍රහ්මදත්තිස්සරා පඤ්චාලාති අත්ථො.

ในคำที่แสดงความเป็นใหญ่ – แคว้นปัญจาละอยู่ในพระเจ้าพรหมทัต ความหมายว่า แคว้นปัญจาละมีพระเจ้าพรหมทัตเป็นใหญ่.

329. මණ්ඩිතුස්සුක්කෙසු තතියා ච.

๓๒๙. และตติยาวิภัตติย่อมมี ในอรรถแห่งการประดับและขวนขวาย.

මණ්ඩිතඋස්සුක්කඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ගම්‍යමානෙසු ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. මණ්ඩිතසද්දො පනෙත්ථ පසන්නත්ථවාචකො, උස්සුක්කසද්දො සඊහත්ථො. ඤාණෙන පසන්නො, ඤාණස්මිං පසන්නො, ඤාණෙන උස්සුක්කො, ඤාණස්මිං උස්සුක්කො සප්පුරිසො.

เมื่อความหมายว่า มัณฑิตะ และ อุสสุกกะ เหล่านี้ปรากฏอยู่ วิภัตติที่ ๓ และวิภัตติที่ ๗ ย่อมลงหลังลิงค์. ในที่นี้ คำว่า มัณฑิตะ เป็นคำกล่าวถึงความหมายว่าเลื่อมใส, คำว่า อุสสุกกะ มีความหมายว่าขวนขวาย. สัปบุรุษผู้เลื่อมใสด้วยปัญญา, เลื่อมใสในปัญญา, ขวนขวายด้วยปัญญา, ขวนขวายในปัญญา.

කාරකං [Pg.176] ඡබ්බිධං සඤ්ඤා-වසා ඡබ්බීසතීවිධං;

පභෙදා සත්තධා කම්මං, කත්තා පඤ්චවිධො භවෙ.

การกมี ๖ อย่าง โดยอำนาจแห่งชื่อ (สัญญา) มี ๒๖ อย่าง, กรรมโดยประเภทมี ๗ อย่าง, กัตตาพึงมี ๕ อย่าง.

කරණං දුවිධං හොති, සම්පදානං තිධා මතං;

අපාදානං පඤ්චවිධං, ආධාරො තු චතුබ්බිධො.

กรณะมี ๒ อย่าง, สัมปทานท่านถือว่ามี ๓ อย่าง, อปาทานมี ๕ อย่าง, ส่วนอาธารมี ๔ อย่าง.

විභත්තියො පන පච්චත්තවචනාදිවසෙන අට්ඨවිධා භවන්ති. යථාහ

ส่วนวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมี ๘ อย่าง โดยอำนาจแห่งปจัตตวจนะเป็นต้น ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘පච්චත්තමුපයොගඤ්ච, කරණං සම්පදානියං;

නිස්සක්කං සාමිවචනං, භුම්මාලපනමට්ඨම’’න්ති.

“ปจัตตะและอุปโยคะ, กรณะ, สัมปทาน, นิสสกะ, สามิวจนะ, ภูมิ และอาลปนะเป็นที่ ๘”

ඉති පදරූපසිද්ධියං කාරකකණ්ඩො

จบการกัณฑ์ ในปทรูปสิทธิ

තතියො.

ที่ ๓

4. සමාසකණ්ඩ

๔. สมาสกัณฑ์

අථ නාමමෙව අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධීනං සමාසොති නාමනිස්සිතත්තා, සයඤ්ච නාමිකත්තා නාමානන්තරං සමාසො වුච්චතෙ.

ลำดับนั้น สมาสคือการย่อเข้าด้วยกันของนามที่มีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน เพราะเหตุที่สมาสนั้นอาศัยนาม และเพราะตนเองก็เป็นส่วนของนาม (นามิกะ) สมาสจึงถูกกล่าวถึงในลำดับถัดจากนาม.

සො ච සඤ්ඤාවසෙන ඡබ්බිධො අබ්‍යයීභාවො කම්මධාරයො දිගු තප්පුරිසො බහුබ්බීහි ද්වන්දො චාති.

และสมาสนั้นมี ๖ อย่างโดยอำนาจแห่งชื่อ คือ อัพยยีภาวะ กัมมธารยะ ทิคุ ตัปปุริสะ พหุพพีหิ และทวันทะ.

අබ්‍යයීභාවසමාස

อัพยยีภาวสมาส

තත්‍ර පඨමං අබ්‍යයීභාවසමාසො වුච්චතෙ;

සො ච නිච්චසමාසොති අස්සපදවිග්ගහො.

ในบรรดาสมาสเหล่านั้น อัพยยีภาวสมาสถูกกล่าวถึงเป็นอันดับแรก และสมาสนั้นเป็นนิจจสมาส คือมีการวิเคราะห์ด้วยบทอื่น (อัสสปทวิเคราะห์).

‘‘උපනගරං’’ඉතීධ – උපසද්දතො පඨමෙකවචනං සි, තස්ස උපසග්ගපරත්තා ‘‘සබ්බාසමාවුසොපසග්ගනිපාතාදීහි චා’’ති ලොපො, නගරසද්දතො ඡට්ඨෙකවචනං ස, නගරස්ස සමීපන්ති අඤ්ඤපදෙන විග්ගහෙ –

ในคำว่า “อุปนคร” นี้ ลง สิ ปฐมาวิภัตติเอกพจน์ หลัง อุปะ อุปสรรค, ลบ สิ วิภัตตินั้นเพราะอยู่หลังอุปสรรค ด้วยสูตรว่า “สัพพาสมาวุโสปสัคคนิปาตาทีหิ จ”, ลง สะ ฉัฏฐีวิภัตติเอกพจน์ หลัง นครศัพท์, เมื่อมีการวิเคราะห์ด้วยบทอื่นว่า “นครสฺส สมีปํ” (ความใกล้แห่งเมือง) -

‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති සමාසවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

สูตรว่า “นมานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ” ย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวงในการบัญญัติสมาส.

330. උපසග්ගනිපාතපුබ්බකො අබ්‍යයීභාවො.

๓๓๐. อัพยยีภาวสมาส มีอุปสรรคและนิบาตอยู่ข้างหน้า.

උපසග්ගපුබ්බකො, නිපාතපුබ්බකො ච නාමිකො යුත්තත්ථො තෙහෙව අත්තපුබ්බකෙහි උපසග්ගනිපාතෙහි සහ නිච්චං සමසීයතෙ, සො ච සමාසො අබ්‍යයීභාවසඤ්ඤො හොති. ඉධ අබ්‍යයීභාවාදිසඤ්ඤාවිධායකසුත්තානෙව වා සඤ්ඤාවිධානමුඛෙන සමාසවිධායකානීති දට්ඨබ්බානි.

นามิกบทที่มีอรรถสัมพันธ์กัน ซึ่งมีอุปสรรคอยู่หน้า หรือมีนิบาตอยู่หน้า ย่อมถูกย่อเข้าเป็นสมาสอย่างแน่นอนกับอุปสรรคและนิบาตเหล่านั้นที่อยู่ข้างหน้าของตน และสมาสนั้นมีชื่อว่า อัพยยีภาวะ. ในที่นี้ พึงทราบว่า สูตรที่บัญญัติชื่อมีอัพยยีภาวะเป็นต้นนั่นเอง เป็นสูตรบัญญัติสมาสโดยผ่านทางการบัญญัติชื่อ.

තත්ථ අබ්‍යයමිති උපසග්ගනිපාතානං සඤ්ඤා, ලිඞ්ගවචනභෙදෙපි බ්‍යයරහිතත්තා, අබ්‍යයානං අත්ථං විභාවයතීති අබ්‍යයීභාවො අබ්‍යයත්ථපුබ්බඞ්ගමත්තා, අනබ්‍යයං අබ්‍යයං භවතීති වා [Pg.178] අබ්‍යයීභාවො. පුබ්බපදත්ථප්පධානො හි අබ්‍යයීභාවො, එත්ථ ච ‘‘උපසග්ගනිපාතපුබ්බකො’’ති වුත්තත්තා උපසග්ගනිපාතානමෙව පුබ්බනිපාතො.

ในบรรดาสมาสนั้น คำว่า อัพพยะ เป็นชื่อของอุปสรรคและนิบาต เพราะไม่มีความเสื่อม (เปลี่ยนแปลง) แม้ในความต่างแห่งลิงค์และพจน์. ชื่อว่า อัพยยีภาวะ เพราะแสดงอรรถของอัพพยะ เนื่องจากมีอรรถของอัพพยะเป็นประธาน หรือชื่อว่า อัพยยีภาวะ เพราะบทที่ไม่ใช่อัพพยะกลับกลายเป็นอัพพยะ. ด้วยว่า อัพยยีภาวสมาสมีอรรถของบทหน้าเป็นประธาน และในที่นี้ เพราะกล่าวว่า “มีอุปสรรคและนิบาตอยู่หน้า” จึงมีการวางอุปสรรคและนิบาตไว้ข้างหน้าเท่านั้น.

331. නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො.

๓๓๑. สมาสของนามทั้งหลายที่มีอรรถสัมพันธ์กัน (ยุตตัตถะ).

තෙසං නාමානං පයුජ්ජමානපදත්ථානං යො යුත්තත්ථො, සො සමාසසඤ්ඤො හොති, තදඤ්ඤං වාක්‍යමිති රුළ්හං.

อรรถที่สัมพันธ์กันแห่งนามเหล่านั้นที่มีอรรถของบทอันท่านนำมาใช้ ย่อมได้ชื่อว่าสมาส, ส่วนที่นอกเหนือจากนั้น เป็นที่รู้กันว่าคือ วากยะ (ประโยค).

නාමානි ස්‍යාදිවිභත්‍යන්තානි, සමස්සතෙති සමාසො, සඞ්ඛිපියතීති අත්ථො.

นามทั้งหลายคือบทที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้นเป็นที่สุด. ที่ชื่อว่า สมาส เพราะอรรถว่า ย่อมถูกย่อเข้าด้วยกัน คือ ย่อมถูกทำให้สั้นลง.

වුත්තඤ්හි

ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘සමාසො පදසඞ්ඛෙපො, පදප්පච්චයසංහිතං;

තද්ධිතං නාම හොතෙවං, විඤ්ඤෙය්‍යං තෙසමන්තර’’න්ති.

“สมาสคือการย่อบท, ส่วนตัทธิตชื่อว่าเป็นบทที่ประกอบด้วยปัจจัย, พึงทราบความต่างกันของบทเหล่านั้นอย่างนี้”

දුවිධඤ්චස්ස සමසනං සද්දසමසනමත්ථසමසනඤ්ච, තදුභයම්පි ලුත්තසමාසෙ පරිපුණ්ණමෙව ලබ්භති. අලුත්තසමාසෙ පන අත්ථසමසනමෙව විභත්තිලොපාභාවතො, තත්ථාපි වා එකපදත්තූපගමනතො දුවිධම්පි ලබ්භතෙව. ද්වෙ හි සමාසස්ස පයොජනානි එකපදත්තමෙකවිභත්තිත්තඤ්චාති.

และการย่อ (สมาสนะ) ของสมาสนั้นมี ๒ อย่าง คือ การย่อโดยเสียงและการย่อโดยอรรถ, ทั้งสองอย่างนั้นย่อมได้บริบูรณ์ในลุตตสมาส (สมาสที่ลบวิภัตติ). ส่วนในอลุตตสมาส (สมาสที่ไม่ลบวิภัตติ) ย่อมได้เพียงการย่อโดยอรรถเท่านั้น เพราะไม่มีการลบวิภัตติ, หรือว่าในอลุตตสมาสนั้น ย่อมได้แม้ทั้งสองอย่าง เพราะถึงความเป็นบทเดียวกัน. ด้วยว่า ประโยชน์ของสมาสมี ๒ อย่าง คือ ความเป็นบทเดียวกัน และความเป็นวิภัตติเดียวกัน.

යුත්තො අත්ථො යුත්තත්තො, අථ වා යුත්තො සඞ්ගතො, සම්බන්ධො වා අත්ථො යස්ස සොයං යුත්තත්ථො, එතෙන සඞ්ගතත්ථෙන යුත්තත්ථවචනෙන භින්නත්ථානං එකත්ථීභාවො සමාසලක්ඛණන්ති වුත්තං හොති. එත්ථ ච ‘‘නාමාන’’න්ති වචනෙන ‘‘දෙවදත්තො පචතී’’තිආදීසු ආඛ්‍යාතෙන සමාසො න හොතීති දස්සෙති. සම්බන්ධත්ථෙන පන යුත්තත්ථග්ගහණෙන ‘‘භටො රඤ්ඤො පුත්තො දෙවදත්තස්සා’’තිආදීසු අඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛෙසු, ‘‘දෙවදත්තස්ස කණ්හා දන්තා’’තිආදීසු ච අඤ්ඤසාපෙක්ඛෙසු [Pg.179] අයුත්තත්ථතාය සමාසො න හොතීති දීපෙති.

อรรถที่ประกอบกันแล้ว ชื่อว่า ยุตตัตถะ. อีกอย่างหนึ่ง อรรถของผู้ใดประกอบกันแล้ว คือเกี่ยวข้องกัน หรือสัมพันธ์กัน ผู้นั้นชื่อว่า ยุตตัตถะ. ด้วยคำว่า ยุตตัตถะ อันมีความหมายว่าเกี่ยวข้องกันนี้ ท่านกล่าวว่า การรวมอรรถที่ต่างกันให้เป็นอรรถเดียวกัน เป็นลักษณะของสมาส. และในที่นี้ ด้วยคำว่า “นมานํ” (ของนามทั้งหลาย) ท่านแสดงว่า ในคำเป็นต้นว่า “เทวทตฺโต ปจติ” ย่อมไม่มีการทำสมาสกับอาขยาต. ส่วนด้วยการถือเอาคำว่า ยุตตัตถะ ในความหมายว่าสัมพันธ์กัน ท่านแสดงว่า ในคำเป็นต้นว่า “ภโฏ รญฺโญ ปุตฺโต เทวทตฺตสฺส” (ทหารของพระราชา บุตรของเทวทัต) ซึ่งไม่เพ่งเล็งกันและกัน และในคำเป็นต้นว่า “เทวทตฺตสฺส กณฺหา ทนฺตา” (ฟันดำของเทวทัต) ซึ่งเพ่งเล็งบทอื่น ย่อมไม่มีการทำสมาสเพราะความเป็นอรรถที่ไม่สัมพันธ์กัน (อยุตตัตถะ).

‘‘අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමො’’ති විපරිණාමෙන ‘‘යුත්තත්ථාන’’න්ති වත්තතෙ.

ด้วยการเปลี่ยนรูปวิภัตติว่า “อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม” (การเปลี่ยนรูปวิภัตติด้วยอำนาจแห่งอรรถ) บทว่า “ยุตฺตตฺถานํ” (แห่งบทที่มีอรรถสัมพันธ์กัน) ย่อมตามไป.

332. තෙසං විභත්තියො ලොපා ච.

๓๓๒. การลบวิภัตติทั้งหลายของบทเหล่านั้น.

ඉධ පදන්තරෙන වා තද්ධිතප්පච්චයෙහි වා ආයාදිප්පච්චයෙහි වා එකත්ථීභූතා යුත්තත්ථා නාම, තෙන ‘‘තෙසං යුත්තත්ථානං සමාසානං, තද්ධිතායාදිප්පච්චයන්තානඤ්ච විභත්තියො ලොපනීයා හොන්තී’’ති අත්ථො. සමාසග්ගහණාධිකාරෙ පන සති තෙසංගහණෙන වා තද්ධිතායාදිප්පච්චයන්ත විභත්තිලොපො. චග්ගහණං ‘‘පභඞ්කරො’’තිආදීසු ලොපනිවත්තනත්ථං.

ในที่นี้ บทที่รวมเป็นอรรถเดียวกันด้วยบทอื่นก็ดี ด้วยตัทธิตปัจจัยก็ดี หรือด้วยอายปัจจัยเป็นต้นก็ดี ชื่อว่า ยุตตัตถะ. ด้วยเหตุนั้น จึงมีอรรถว่า “วิภัตติทั้งหลายของสมาสที่มีอรรถสัมพันธ์กันเหล่านั้น และของบทที่มีตัทธิตปัจจัยและอายปัจจัยเป็นต้นเป็นที่สุด พึงถูกลบ”. แต่เมื่อมีบทว่า สมาส ตามมา การลบวิภัตติของบทที่มีตัทธิตปัจจัยและอายปัจจัยเป็นต้นเป็นที่สุด ย่อมสำเร็จได้ด้วยบทว่า “เตสํ”. การลง จะ ศัพท์ เพื่อป้องกันการลบในคำเป็นต้นว่า “ปภงฺกโร”.

විපරිණාමෙන ‘‘ලුත්තාසු, විභත්තීසූ’’ති වත්තතෙ, යුත්තත්ථග්ගහණඤ්ච.

ด้วยการเปลี่ยนรูปวิภัตติ บทว่า “ลุตฺตาสุ วิภตฺตีสุ” (เมื่อวิภัตติทั้งหลายถูกลบแล้ว) และการถือเอาบทว่า “ยุตฺตตฺถ” ย่อมตามไป.

333. පකති චස්ස සරන්තස්ස.

๓๓๓. และความเป็นปกติของบทที่มีสระเป็นที่สุดนั้น.

ලුත්තාසු විභත්තීසු සරන්තස්ස අස්ස යුත්තත්ථභූතස්ස තිවිධස්සපි ලිඞ්ගස්ස පකතිභාවො හොති. චසද්දෙන කිංසමුදය ඉදප්පච්චයතාදීසු නිග්ගහීතන්තස්සපි. නිමිත්තාභාවෙ නෙමිත්තකාභාවස්ස ඉධ අනිච්ඡිතත්තා අයමතිදෙසො.

เมื่อวิภัตติทั้งหลายถูกลบแล้ว ความเป็นปกติย่อมมีแก่ลิงค์ทั้ง ๓ ชนิดที่เป็นยุตตัตถะและมีสระเป็นที่สุด. ด้วย จะ ศัพท์ ย่อมมีความเป็นปกติแม้แก่บทที่มีนิคคหิตเป็นที่สุดในคำว่า กึสมุทยะ และ อิทัปปัจจยตา เป็นต้น. เพราะในที่นี้ไม่ประสงค์ให้ผลหายไปเมื่อเหตุหายไป (นิมิตตาภาเว เนมิตตกาภาวะ) ข้อความนี้จึงเป็นการกล่าวอ้างถึง (อติเทสะ).

සකත්ථවිරහෙනිධ සමාසස්ස ච ලිඞ්ගභාවාභාවා විභත්තුප්පත්තියමසම්පත්තායං නාමබ්‍යපදෙසාතිදෙසමාහ.

ในที่นี้ เพราะความไม่มีอรรถของตน และเพราะความไม่มีภาวะแห่งลิงค์ของสมาส เมื่อการเกิดขึ้นแห่งวิภัตติไม่ถึงพร้อม จึงกล่าวการอ้างอิงการเรียกชื่อว่าเป็นนาม

334. තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවා’තවෙතුනාදීසු ච.

๓๓๔. ตัทธิต สมาส และกิตกะ ชื่อว่านาม และในปัจจัยทั้งหลายมี ตเวตุนะ เป็นต้นด้วย

තද්ධිතන්තා[Pg.180], කිතන්තා, සමාසා ච නාමමිව දට්ඨබ්බා තවෙතුන ත්වාන ත්වාදිප්පච්චයන්තෙ වජ්ජෙත්වා. චග්ගහණං කිච්චප්පච්චයආඊඉනීඉත්ථිප්පච්චයන්තාදිස්සපි නාමබ්‍යපදෙසත්ථං. ඉධ සමාසග්ගහණං අත්ථවතං සමුදායානං නාමබ්‍යපදෙසො සමාසස්සෙවාති නියමත්ථන්ති අපරෙ.

บทที่มีตัทธิตเป็นที่สุด บทที่มีกิตปัจจัยเป็นที่สุด และสมาส พึงเห็นว่าเป็นเสมือนนาม เว้นบทที่มีปัจจัยมี ตเวตุนะ ตฺวานะ และ ตฺวา เป็นต้นเป็นที่สุด. การถือเอา 'จ' อักษร เพื่อต้องการเรียกชื่อว่าเป็นนาม แม้แก่บทที่มีกิจจปัจจัยเป็นต้น และบทที่มีอิตถีปัจจัยเป็นที่สุดเป็นต้น. ในสูตรนี้ อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า การถือเอา 'สมาส' เพื่อเป็นกฎเกณฑ์ว่า การเรียกชื่อว่าเป็นนามแห่งหมู่คำที่มีอรรถ มีแก่สมาสเท่านั้น

‘‘අබ්‍යයීභාවො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'อพฺยยีภาโว' ย่อมตามไป

335. සො නපුංසකලිඞ්ගො.

๓๓๕. สมาสนั้นเป็นนปุงสกลิงค์

සො අබ්‍යයීභාවසමාසො නපුංසකලිඞ්ගොව දට්ඨබ්බොති නපුංසකලිඞ්ගත්තං. එත්ථ හි සතිපි ලිඞ්ගාතිදෙසෙ ‘‘අධිපඤ්ඤ’’න්තිආදීසු ‘‘අධිඤාණං’’න්තිආදි රූපප්පසඞ්ගො න හොති සද්දන්තරත්තා, ‘‘තිපඤ්ඤ’’න්තිආදීසු වියාති දට්ඨබ්බං, න චායං අතිදෙසො, සුත්තෙ අතිදෙසලිඞ්ගස්ස ඉවසද්දස්ස අදස්සනතො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

อัพยยีภาวสมาสนั้น พึงเห็นว่าเป็นนปุงสกลิงค์เท่านั้น จึงมีความเป็นนปุงสกลิงค์. ในที่นี้ แม้เมื่อมีการอ้างอิงลิงค์ ความบังเกิดขึ้นแห่งรูปเช่น 'อธิญาณํ' ในบทมี 'อธิปญฺญํ' เป็นต้น ย่อมไม่มี เพราะเป็นคนละศัพท์กัน พึงเห็นเหมือนในบทมี 'ติปญฺญํ' เป็นต้น, และนี่ไม่ใช่การอ้างอิง (อติเทส) เพราะไม่เห็น 'อิว' ศัพท์ที่เป็นเครื่องอ้างอิงลิงค์ในสูตร. การเกิดขึ้นแห่ง สิ วิภัตติ เป็นต้น ย่อมมีเหมือนในก่อน

‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'กฺวจิ' ย่อมตามไป

336. අං විභත්තීනමකාරන්තා අබ්‍යයීභාවා.

๓๓๖. หลังอัพยยีภาวสมาสที่เป็นอการันต์ มีการแปลงวิภัตติทั้งหลายเป็น อัง

තස්මා අකාරන්තා අබ්‍යයීභාවා පරාසං විභත්තීනං ක්වචි අං හොති, සෙසං නෙය්‍යං.

เพราะเหตุนั้น หลังอัพยยีภาวสมาสที่เป็นอการันต์ วิภัตติทั้งหลายที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น อัง บ้าง, ส่วนที่เหลือพึงทราบ

තං උපනගරං, නගරස්ස සමීපං තිට්ඨතීති අත්ථො. තානි උපනගරං, ආලපනෙපෙවං, තං උපනගරං පස්ස, තානි උපනගරං.

บทว่า ตํ อุปนครํ มีอรรถว่า ตั้งอยู่ใกล้เมือง. ตานิ อุปนครํ (พหูพจน์), ในอาลปนะก็เหมือนกัน, ตํ อุปนครํ ปสฺส (จงดูซึ่งอุปนครนั้น), ตานิ อุปนครํ (จงดูซึ่งอุปนครเหล่านั้น)

න පඤ්චම්‍යායමම්භාවො, ක්වචීති අධිකාරතො;

තතියාසත්තමීඡට්ඨී-නන්තු හොති විකප්පතො.

ความเป็น อัง นี้ ย่อมไม่มีในปัญจมีวิภัตติ เพราะตามอำนาจของบทว่า 'กฺวจิ', แต่ในตติยาวิภัตติ สัตตมีวิภัตติ และฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมมีได้โดยวิกัป (ไม่แน่นอน)

තෙන උපනගරං කතං, උපනගරෙන වා, තෙහි උපනගරං, උපනගරෙහි වා, තස්ස උපනගරං දෙහි, තෙසං උපනගරං, උපනගරා ආනය, උපනගරම්හා උපනගරස්මා, උපනගරෙහි, උපනගරං සන්තකං, උපනගරස්ස වා, තෙසං උපනගරං, උපනගරානං වා[Pg.181], උපනගරං නිධෙහි, උපනගරම්හි උපනගරස්මිං, උපනගරං උපනගරෙසු වා. එවං උපකුම්භං.

ด้วยอุปนครนั้น (เตน อุปนครํ) หรือ ด้วยอุปนคร (อุปนคเรน), ด้วยอุปนครเหล่านั้น (เตหิ อุปนครํ) หรือ ด้วยอุปนครทั้งหลาย (อุปนคเรหิ), จงให้อุปนครนั้น (ตสฺส อุปนครํ) แก่อุปนครนั้น, แก่อุปนครเหล่านั้น (เตสํ อุปนครํ), จงนำมาจากอุปนคร (อุปนครา อานย) จากอุปนคร (อุปนครามหา) จากอุปนคร (อุปนคราสมา), จากอุปนครทั้งหลาย (อุปนคเรหิ), ของที่เป็นของอุปนคร (อุปนครํ สนฺตกํ) หรือ ของอุปนคร (อุปนครสฺส), ของอุปนครเหล่านั้น (เตสํ อุปนครํ) หรือ ของอุปนครทั้งหลาย (อุปนครานํ), จงวางไว้ในอุปนคร (อุปนครํ นิเธหิ) ในอุปนคร (อุปนครามหิ) ในอุปนคร (อุปนคราสฺมึ), ในอุปนคร (อุปนครํ) หรือ ในอุปนครทั้งหลาย (อุปนคเรสุ). อุปกุมภัง (อุปกุมฺภํ) ก็เช่นเดียวกัน

අභාවෙ – දරථානං අභාවො නිද්දරථං, නිම්මසකං.

ในอรรถว่าไม่มี (อภาวะ) - ความไม่มีแห่งความกระวนกระวาย ชื่อว่า นิทฺทรถํ, [ความไม่มีแห่งยุง ชื่อว่า] นิมฺมสกํ

පච්ඡාඅත්ථෙ – රථස්ස පච්ඡා අනුරථං, අනුවාතං.

ในอรรถว่าภายหลัง (ปจฺฉา) - ภายหลังแห่งรถ ชื่อว่า อนุรถํ, [ภายหลังแห่งลม ชื่อว่า] อนุวาตํ

යොග්ගතායං – යථාසරූපං, අනුරූපං, රූපයොග්ගන්ති අත්ථො.

ในอรรถว่าความเหมาะสม (โยคฺคตา) - ยถาสรูปํ, อนุรูปํ มีอรรถว่า เหมาะสมแก่รูป

විච්ඡායං – අත්තානමත්තානං පති පච්චත්තං, අද්ධමාසං අද්ධමාසං අනු අන්වද්ධමාසං.

ในอรรถว่าการซ้ำ (วิจฺฉา) - เฉพาะตนๆ ชื่อว่า ปจฺจตฺตํ, ทุกๆ กึ่งเดือน ชื่อว่า อนฺวทฺธมาสํ

අනුපුබ්බියං – ජෙට්ඨානං අනුපුබ්බො අනුජෙට්ඨං.

ในอรรถว่าตามลำดับ (อนุปุพฺพียะ) - ตามลำดับแห่งผู้เจริญที่สุด ชื่อว่า อนุเชฏฺฐํ

පටිලොමෙ – සොතස්ස පටිලොමං පටිසොතං, පටිපථං, පතිවාතං, අත්තානං අධිකිච්ච පවත්තා අජ්ඣත්තං.

ในอรรถว่าทวน (ปฏิโลมะ) - ทวนกระแส ชื่อว่า ปฏิโสตํ, [ทวนทาง ชื่อว่า] ปฏิปถํ, [ทวนลม ชื่อว่า] ปฏิวาตํ, [เรื่องที่] เป็นไปปรารภตน ชื่อว่า อชฺฌตฺตํ

පරියාදාභිවිධීසු ආපාණකොටියා ආපාණකොටිකං, ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති කප්පච්චයො, ආකුමාරෙහි යසො කච්චායනස්ස ආකුමාරං.

ในอรรถว่ากำหนดที่สุดและแผ่ไป (ปริยาทานะและอภิวิธิ) - ตลอดที่สุดแห่งลมหายใจ ชื่อว่า อาปาณโกฏิกํ, มี ก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต', ยศของพระกัจจายนะ [แผ่ไป] ตลอดถึงพวกกุมาร ชื่อว่า อากุมารํ

සමිද්ධියං – භික්ඛාය සමිද්ධීති අත්ථෙ සමාසෙව නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ ච කතෙ –

ในอรรถว่าความสมบูรณ์ (สมิทฺธิ) - เมื่อมีการทำสมาสและความเป็นนปุงสกลิงค์ในอรรถว่า ความสมบูรณ์แห่งภิกษา (อาหาร)

‘‘සමාසස්ස, අන්තො’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'สมาสสฺส' และ 'อนฺโต' ย่อมตามไป

337. සරො රස්සො නපුංසකෙ.

๓๓๗. สระที่สุดเป็นรัสสะในนปุงสกลิงค์

නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සමාසස්ස අන්තො සරො රස්සො හොති. එත්ථ ච අබ්‍යයීභාවග්ගහණං නානුවත්තෙතබ්බං, තෙන දිගුද්වන්දබහුබ්බීහීසුපි නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සමාසන්තස්සරස්ස රස්සත්තං සිද්ධං හොති. ‘‘අං විභත්තීන’’මිච්චාදිනා අමාදෙසො, සුභික්ඛං. ගඞ්ගාය සමීපෙ වත්තතීති උපගඞ්ගං, මණිකාය සමීපං උපමණිකං.

สระที่สุดแห่งสมาสที่เป็นไปในนปุงสกลิงค์ ย่อมเป็นรัสสะ. และในที่นี้ ไม่พึงนำบทว่า 'อพฺยยีภาว' ตามไป, ด้วยเหตุนั้น แม้ในทิคุ ทวันทะ และพหุพพีหิสมาส ความเป็นรัสสะแห่งสระที่สุดของสมาสที่เป็นไปในนปุงสกลิงค์ ย่อมสำเร็จได้. มีการแปลงเป็น อัง ด้วยสูตรว่า 'อํ วิภัตตีนํ' เป็นต้น เช่น สุภิกฺขํ. บทว่า อุปคงฺคํ คือ เป็นไปในที่ใกล้แห่งแม่น้ำคงคา, บทว่า อุปมณิกํ คือ ที่ใกล้แห่งมณิกา (ตุ่มน้ำ)

ඉත්ථීසු [Pg.182] අමිකිච්චාති අත්ථෙ සමාසනපුංසකරස්සත්තාදීසු කතෙසු –

เมื่อมีการทำสมาส ความเป็นนปุงสกลิงค์ และความเป็นรัสสะ เป็นต้น ในอรรถว่า 'ปรารภหญิงทั้งหลาย' (อิตฺถีสุ อธิกิจฺจ)

‘‘අබ්‍යයීභාවා, විභත්තීන’’න්ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'อพฺยยีภาวา' และ 'วิภัตตีนํ' ย่อมตามไป

338. අඤ්ඤස්මා ලොපො ච.

๓๓๘. และการลบวิภัตติหลังสมาสอื่นจากอการันต์

අකාරන්තතො අඤ්ඤස්මා අබ්‍යයීභාවසමාසා පරාසං විභත්තීනං ලොපො ච හොති. අධිත්ති, ඉත්ථීසු අධිකිච්ච කථා පවත්තතීති අත්ථො. අධිත්ථි පස්ස, අධිත්ථි කතං ඉච්චාදි, එවං අධිකුමාරි, වධුයා සමීපං උපවධු, ගුන්නං සමීපං උපගු, ඔකාරස්ස රස්සත්තං උකාරො. එවං උපසග්ගපුබ්බකො.

และการลบวิภัตติทั้งหลายที่อยู่เบื้องหลังอัพยยีภาวสมาสอื่นจากอการันต์ ย่อมมี. อธิตฺถิ มีอรรถว่า เรื่องราวเป็นไปปรารภหญิงทั้งหลาย. จงดูซึ่งอธิตฺถิ (อธิตฺถิ ปสฺส), อธิตฺถิ อันเขาทำแล้ว (อธิตฺถิ กตํ) เป็นต้น, เช่นเดียวกับ อธิกุมารี. ที่ใกล้แห่งหญิงสะใภ้ คือ อุปวธู, ที่ใกล้แห่งโคทั้งหลาย คือ อุปคุ, (ในคำว่า อุปคุ) โอการะเป็นรัสสะคืออุการะ. อย่างนี้ คือสมาสที่มีอุปสรรคอยู่หน้า

නිපාතපුබ්බකො යථා – වුඩ්ඪානං පටිපාටි, යෙ යෙ වුඩ්ඪා වා යථාවුඩ්ඪං, පදත්ථානතික්කමෙ – යථාක්කමං, යථාසත්ති, යථාබලං කරොති, බලමනතික්කමිත්වා කරොතීති අත්ථො. ජීවස්ස යත්තකො පරිච්ඡෙදො යාවජීවං, යාවතායුකං, කප්පච්චයො. යත්තකෙන අත්ථො යාවදත්ථං, පබ්බතස්ස පරභාගො තිරොපබ්බතං, තිරොපාකාරං, තිරොකුට්ටං, පාසාදස්ස අන්තො අන්තොපාසාදං, අන්තොනගරං, අන්තොවස්සං, නගරස්ස බහි බහිනගරං, පාසාදස්ස උපරි උපරිපාසාදං, උපරිමඤ්චං, මඤ්චස්ස හෙට්ඨා හෙට්ඨාමඤ්චං, හෙට්ඨාපාසාදං, භත්තස්ස පුරෙ පුරෙභත්තං, එවං පච්ඡාභත්තං.

สมาสที่มีนิบาตอยู่หน้า เช่น ลำดับแห่งผู้เจริญ หรือผู้เจริญเหล่าใดเหล่าใด ชื่อว่า ยถาวุฑฺฒํ. ในอรรถว่าไม่ล่วงเลยความหมายของบท (ปทัตถานติกกมะ) เช่น ยถากฺกมํ, ยถาสตฺติ, ยถาพลํ กโรติ มีอรรถว่า กระทำโดยไม่ล่วงเลยกำลัง. กำหนดแห่งชีวิตมีประมาณเท่าใด ชื่อว่า ยาวชีวํ, ยาวตายุกํ (มี ก ปัจจัย). มีอรรถด้วยประมาณเท่าใด ชื่อว่า ยาวทตฺถํ. ส่วนเบื้องหลังแห่งภูเขา ชื่อว่า ติโรปพฺพตํ, [เบื้องหลังแห่งกำแพง ชื่อว่า] ติโรปาการํ, [เบื้องหลังแห่งฝา ชื่อว่า] ติโรกุฏฺฏํ. ภายในแห่งปราสาท ชื่อว่า อนฺโตปาสาทํ, [ภายในแห่งเมือง ชื่อว่า] อนฺโตนครํ, [ภายในแห่งพรรษา ชื่อว่า] อนฺโตวสฺสํ. ภายนอกแห่งเมือง ชื่อว่า พหินครํ. เบื้องบนแห่งปราสาท ชื่อว่า อุปริปาสาทํ, [เบื้องบนแห่งเตียง ชื่อว่า] อุปริมญฺจํ. เบื้องล่างแห่งเตียง ชื่อว่า เหฏฺฐามญฺจํ, [เบื้องล่างแห่งปราสาท ชื่อว่า] เหฏฺฐาปาสาทํ. ก่อนแห่งภัต ชื่อว่า ปุเรภตฺตํ, เช่นเดียวกับ ปจฺฉาภตฺตํ (หลังแห่งภัต)

සාකල්ලත්ථෙ – සහ මක්ඛිකාය සමක්ඛිකං භුඤ්ජති, න කිඤ්චි පරිවජ්ජෙතීති අත්ථො. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා සහසද්දස්ස සාදෙසො. ගඞ්ගාය ඔරං ඔරගඞ්ගමිච්චාදි.

ในอรรถว่าความพร้อมพรั่ง (สากัลละ) - เคี้ยวกินพร้อมด้วยแมลงวัน ชื่อว่า สมกฺขิกํ มีอรรถว่า ไม่เว้นอะไรเลย. มีการอาเทศ สห ศัพท์ เป็น สา ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุฑฺฒิ' เป็นต้น. ฝั่งข้างนี้แห่งแม่น้ำคงคา ชื่อว่า โอรคงฺคํ เป็นต้น

අබ්‍යයීභාවසමාසො නිට්ඨිතො.

อัพยยีภาวสมาส จบแล้ว

කම්මධාරයසමාස

กัมมธารยสมาส

අථ [Pg.183] කම්මධාරයසමාසො වුච්චතෙ.

บัดนี้ จะกล่าวถึงกัมมธารยสมาส

සො ච නවවිධො විසෙසනපුබ්බපදො විසෙසනුත්තරපදො විසෙසනොභයපදො උපමානුත්තරපදො සම්භාවනාපුබ්බපදො අවධාරණපුබ්බපදො නනිපාතපුබ්බපදො කුපුබ්බපදො පාදිපුබ්බපදො චාති.

และกัมมธารยสมาสนั้นมี ๙ ชนิด คือ วิเสสนบุพพบท, วิเสสนุตตรบท, วิเสสโนภยบท, อุปมานุตตรบท, สัมภาวนาบุพพบท, อวธารณบุพพบท, นนิปาตบุพพบท, กุบุพพบท, และปาทิบุพพบท

තත්ථ විසෙසනපුබ්බපදො තාව – ‘‘මහන්ත පුරිස’’ඉතීධ උභයත්ථ පඨමෙකවචනං සි, තුල්‍යාධිකරණභාවප්පසිද්ධත්ථං චසද්ද තසද්දප්පයොගො, මහන්තො ච සො පුරිසො චාති විග්ගහෙ –

ในบรรดาสมาสนั้น จะกล่าวถึงวิเสสนบุพพบทก่อน — ในบทว่า "มหันต ปุริสะ" นี้ มี สิ วิภัตติปฐมาเอกพจน์ในที่ทั้งสอง เพื่อความสำเร็จแห่งภาวะที่มีอธิกรณ์เสมอกัน (ตุลยาธิกรณภาวะ) มีการใช้ศัพท์ว่า "จะ" และ "ตะ" ในรูปวิเคราะห์ (วิคคหะ) ว่า "มหันโต จะ โส ปุริโส จะ" —

ඉතො පරං ‘‘විභාසා රුක්ඛතිණ’’ඉච්චාදිතො ‘‘විභාසා’’ති සමාසවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

หลังจากนี้ บทว่า "วิภาสา" ย่อมตามไปในที่ทั้งปวงในการบัญญัติสมาส ด้วยสูตรว่า "วิภาสา รุกฺขติณํ" เป็นต้น

339. ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ කම්මධාරයො.

๓๓๙. กัมมธารยสมาส มีในบทสองบทที่มีอธิกรณ์เสมอกัน

ද්වෙ පදානි නාමිකානි තුල්‍යාධිකරණානි අඤ්ඤමඤ්ඤෙන සහ විභාසා සමස්‍යන්තෙ, තස්මිං ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ සති සො සමාසො කම්මධාරයසඤ්ඤො ච හොති.

บทนามสองบทที่มีอธิกรณ์เสมอกัน ย่อมเข้าสมาสกันได้บ้าง (วิภาสา), เมื่อมีบทสองบทที่มีอธิกรณ์เสมอกัน สมาสนั้นย่อมชื่อว่ากัมมธารยะ

ද්වෙ පදානි ද්විපදං, තුල්‍යං සමානං අධිකරණං අත්ථො යස්ස පදද්වයස්ස තං තුල්‍යාධිකරණං, තස්මිං ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ. භින්නප්පවත්තිනිමිත්තානං ද්වින්නං පදානං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන එකස්මිං අත්ථෙ පවත්ති තුල්‍යාධිකරණතා. කම්මමිව ද්වයං ධාරයතීති කම්මධාරයො. යථා හි කම්මං ක්‍රියඤ්ච පයොජනඤ්ච ද්වයං ධාරයති, කම්මෙ සති ක්‍රියාය, පයොජනස්ස ච සම්භවතො, තථා අයං සමාසො එකස්ස අත්ථස්ස ද්වෙ නාමානි ධාරයති, තස්මිං සමාසෙ සති එකත්ථජොතකස්ස නාමද්වයස්ස සම්භවතො.

บทสองบท ชื่อว่า ทวิปทัง, บทสองบทใดมีอรรถ (อธิกรณ์) เสมอกัน บทสองบทนั้นชื่อว่า ตุลยาธิกรณะ, ในบทสองบทที่มีอธิกรณ์เสมอกันนั้น. ความเป็นไปในอรรถเดียวกันของบทสองบทที่มีวิเสสนะและวิเสสิตัพพะต่างกัน ชื่อว่า ตุลยาธิกรณตา. สมาสใดทรงไว้ซึ่งส่วนสองเหมือนกรรม สมาสนั้นชื่อว่า กัมมธารยะ. เหมือนอย่างว่า กรรมย่อมทรงไว้ซึ่งส่วนสอง คือ กิริยาและประโยชน์ เพราะเมื่อมีกรรม การเกิดขึ้นแห่งกิริยาและประโยชน์ย่อมมี ฉันใด, สมาสนี้ก็ย่อมทรงไว้ซึ่งนามสองบทของอรรถเดียวกัน เพราะเมื่อมีสมาสนั้น การเกิดขึ้นแห่งนามสองบทที่แสดงอรรถเดียวกันย่อมมี ฉันนั้น.

පුරෙ [Pg.184] විය සමාසසඤ්ඤාවිභත්තිලොපපකතිභාවා, සමාසෙනෙව තුල්‍යාධිකරණභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති චසද්ද තසද්දානමප්පයොගො.

มีการตั้งชื่อสมาส การลบวิภัตติ และความเป็นปกติเหมือนก่อน, เพราะความเป็นตุลยาธิกรณะถูกกล่าวด้วยสมาสแล้ว จึงไม่ต้องใช้ศัพท์ว่า "จะ" และ "ตะ" ด้วยสูตรว่า "วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค"

340. මහතං මහා තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ.

๓๔๐. แปลง มหันต เป็น มหา ในบทที่มีอธิกรณ์เสมอกัน

මහන්ත සද්දස්ස මහා හොති තුල්‍යාධිකරණෙ උත්තරපදෙ පරෙ. මහතන්ති බහුවචනග්ගහණෙන ක්වචි මහආදෙසො ච, එත්ථ ච විසෙසනස්ස පුබ්බනිපාතො විසෙසනභූතස්ස පුබ්බපදස්ස මහාදෙසවිධානතොව විඤ්ඤායති.

แปลง มหันต ศัพท์ เป็น มหา เมื่อมีบทหลังที่มีอธิกรณ์เสมอกันอยู่ข้างหลัง. ด้วยการรับพหูพจน์ว่า "มหตา" (ในสูตร) บางครั้งก็มีการแปลงเป็น มหา, และในที่นี้ การวางวิเสสนะไว้ข้างหน้า ย่อมทราบได้จากการบัญญัติการแปลงเป็น มหา ของบทหน้าที่เป็นวิเสสนะนั่นเอง

‘‘කම්මධාරයො, දිගූ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "กัมมธารโย" และ "ทิคุ" ย่อมตามไป

341. උභෙ තප්පුරිසා.

๓๔๑. สมาสทั้งสอง (กัมมธารยะและทิคุ) ชื่อว่า ตัปปุริสะ

උභෙ කම්මධාරයදිගුසමාසා තප්පුරිසසඤ්ඤා හොන්ති.

สมาสทั้งสองคือ กัมมธารยะและทิคุ ย่อมได้ชื่อว่า ตัปปุริสะ

තස්ස පුරිසො තප්පුරිසො, තප්පුරිසසදිසත්තා අයම්පි සමාසො අන්වත්ථසඤ්ඤාය තප්පුරිසොති වුත්තො. යථා හි තප්පුරිසසද්දො ගුණමතිවත්තො, තථා අයං සමාසොපි. උත්තරපදත්ථප්පධානො හි තප්පුරිසොති. තතො නාමබ්‍යපදෙසො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. අයං පන තප්පුරිසො අභිධෙය්‍යවචනො, පරලිඞ්ගො ච.

บุรุษของเขา ชื่อว่า ตัปปุริสะ, สมาสนี้ชื่อว่า ตัปปุริสะ เพราะมีความหมายสอดคล้องกับชื่อ (อันวัตถสัญญา) เนื่องจากมีความคล้ายคลึงกับตัปปุริสศัพท์. เหมือนอย่างว่า ตัปปุริสศัพท์ย่อมก้าวล่วงคุณนามไป สมาสนี้ก็เช่นกัน. เพราะตัปปุริสสมาสมีอรรถของบทหลังเป็นประธาน. จากนั้นจึงมีการเรียกชื่อนามและการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น. แต่ตัปปุริสสมาสนี้เป็นคำที่แสดงถึงสิ่งที่ถูกกล่าว (อภิเธยยวจนะ) และมีลิงค์ตามบทหลัง (ปรลิงค์)

මහාපුරිසො, මහාපුරිසා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං, එවං මහාවීරො, මහාමුනි, මහන්තඤ්ච තං බලඤ්චාති මහාබලං, මහබ්භයං, මහආදෙසො. සන්තො ච සො පුරිසො චාති සප්පුරිසො, ‘‘සන්තසද්දස්ස සො භෙ බො චන්තෙ’’ති එත්ථ චසද්දෙන සන්තසද්දස්ස සමාසෙ අභකාරෙපි සාදෙසො, තථා පුබ්බපුරිසො, පරපුරිසො, පඨමපුරිසො, මජ්ඣිමපුරිසො, උත්තමපුරිසො, දන්තපුරිසො, පරමපුරිසො, වීරපුරිසො, සෙතහත්ථී, කණ්හසප්පො, නීලුප්පලං, ලොහිතචන්දනං.

มหาปุริโส, มหาปุริสา เป็นต้น เหมือนกับปุริสศัพท์, เช่นเดียวกัน มหาวีโร, มหามุนิ, มหาพะลัง (กำลังใหญ่), มหัพภะยัง (ภัยใหญ่), (เหล่านี้คือตัวอย่าง) การแปลงเป็น มหา. สัปปุริโส (บุรุษผู้สงบหรือสัตบุรุษ), ในสูตรว่า "สนฺตสฺส โส เภ โพ จนฺเต" นี้ ด้วยศัพท์ว่า "จะ" ย่อมมีการแปลง สันต ศัพท์ เป็น ส แม้ในสมาสที่ไม่มี ภ อักษรอยู่หลัง, เช่นเดียวกัน ปุพพะปุริโส, ปะระปุริโส, ปะฐะมะปุริโส, มัชฌิมะปุริโส, อุตตะมะปุริโส, ทันตะปุริโส, ปะระมะปุริโส, วีระปุริโส, เสตะหัตถี, กัณหะสัปโป, นีลุปปะลัง, โลหิตะจันทนัง.

ක්වචි [Pg.185] විභාසාධිකාරතො න භවති, යථා – පුණ්ණො මන්තානිපුත්තො, චිත්තො ගහපති, සක්කො දෙවරාජාති.

บางครั้งย่อมไม่เป็นสมาสเพราะอำนาจแห่งวิภาสา เช่น ปุณโณ มันตานีปุตโต, จิตโต คหปติ, สักโก เทวราชา

පුමා ච සො කොකිලො චාති අත්ථෙ සමාසෙ කතෙ –

เมื่อทำสมาสในอรรถว่า "ปุมา จะ โส โกกิโล จะ" (นกดุเหว่าตัวผู้) —

‘‘ලොප’’න්ති වත්තතෙ.

บทว่า "โลป" ย่อมตามไป

342. පුමස්ස ලිඞ්ගාදීසු සමාසෙසු.

๓๔๒. การลบ (สระที่สุด) ของ ปุม ศัพท์ ในสมาสที่มีบทหลังเป็น ลิงค ศัพท์ เป็นต้น

පුමඉච්චෙතස්ස අන්තො අකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ ලිඞ්ගාදීසු පරපදෙසු සමාසෙසු, ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති මකාරස්ස නිග්ගහීතං. පුඞ්කොකිලො. එවං පුන්නාගො.

อักษร อ ที่สุดของ ปุม ศัพท์นี้ ย่อมถึงการลบในสมาสที่มีบทหลังเป็น ลิงค ศัพท์ เป็นต้น, แปลง ม เป็น นิคคหิต ด้วยสูตรว่า "อํโม นิคฺคหีตํ ชลเปหิ". เป็น ปุงโกกิโล. เช่นเดียวกัน ปุนนาโค.

ඛත්තියා ච සා කඤ්ඤා චාති විග්ගය්හ සමාසෙ කතෙ –

เมื่อวิเคราะห์ว่า "ขัตติยา จะ สา กัญญา จะ" แล้วทำสมาส —

‘‘තුල්‍යාධිකරණෙ, පදෙ, ඉත්ථියං භාසිතපුමිත්ථී පුමාව චෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "ตุลยาธิกรเณ, ปเท, อิตถิยํ ภาสิตปุมิตถี ปุมาว เจ" ย่อมตามไป

343. කම්මධාරයසඤ්ඤෙ ච.

๓๔๓. และในสมาสที่ชื่อว่า กัมมธารยะ

කම්මධාරයසඤ්ඤෙ ච සමාසෙ ඉත්ථියං වත්තමානෙ තුල්‍යාධිකරණෙ උත්තරපදෙ පරෙ පුබ්බභූතො ඉත්ථිවාචකො සද්දො පුබ්බෙ භාසිතපුමා චෙ, සො පුමා ඉව දට්ඨබ්බොති පුබ්බපදෙ ඉත්ථිප්පච්චයස්ස නිවත්ති හොති.

ในสมาสที่ชื่อว่า กัมมธารยะ เมื่อมีบทหลังที่มีอธิกรณ์เสมอกันอยู่ข้างหลัง บทหน้าที่เป็นอิตถีลิงค์ หากเคยกล่าวเป็นปุงลิงค์มาก่อน พึงเห็นบทนั้นเหมือนเป็นปุงลิงค์ (คือ) มีการลบอิตถีปัจจัยในบทหน้า

ඛත්තියකඤ්ඤා, ඛත්තියකඤ්ඤායො ඉච්චාදි. එවං රත්තලතා, දුතියභික්ඛා, බ්‍රාහ්මණී ච සා දාරිකා චාති බ්‍රාහ්මණදාරිකා, නාගමාණවිකා.

ขัตติยกัญญา, ขัตติยกัญญาโย เป็นต้น. เช่นเดียวกัน รัตตลตา, ทุติยภิกขา, พราหมณทาริกา (นางพราหมณีผู้เป็นเด็กหญิง), นาคมาณวิกา.

පුබ්බපදස්සෙවායං පුම්භාවාතිදෙසො, තෙන ‘‘ඛත්තියකුමාරී කුමාරසමණී තරුණබ්‍රාහ්මණී’’තිආදීසු උත්තරපදෙසු ඉත්ථිප්පච්චයස්ස න නිවත්ති හොති.

การกำหนดให้เป็นปุงลิงค์ (ปุมภาวาติเทส) นี้ มีเฉพาะบทหน้าเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในบทหลัง (ที่เป็นอิตถีลิงค์) เช่น "ขัตติยกุมารี, กุมารสมณี, ตรุณพราหมณี" เป็นต้น จึงไม่มีการลบอิตถีปัจจัย

ඉත්ථියමිච්චෙව [Pg.186] කිං? කුමාරීරතනං, සමණීපදුමං.

คำว่า "ในอิตถีลิงค์" (อิตถิยํ) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในบทเช่น) กุมารีรัตนะ, สมณีปทุมะ (ซึ่งบทหลังเป็นนปุงสกลิงค์)

භාසිතපුමාති කිං? ගඞ්ගානදී, තණ්හානදී, පථවීධාතු. ‘‘නන්දාපොක්ඛරණී, නන්දාදෙවී’’තිආදීසු පන සඤ්ඤාසද්දත්තා න හොති.

คำว่า "ที่เคยกล่าวเป็นปุงลิงค์" (ภาสิตปุมา) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในบทเช่น) คงคานที, ตัณหานที, ปฐวีธาตุ. ส่วนในบทเช่น "นันทาโปกขรณี, นันทาเทวี" เป็นต้น ไม่มีการลบปัจจัยเพราะเป็นวิสามัญนาม (สัญญาศัพท์)

තථා පුරත්ථිමො ච සො කායො චාති පුරත්ථිමකායො, එත්ථ ච කායෙකදෙසො කායසද්දො. එවං පච්ඡිමකායො, හෙට්ඨිමකායො, උපරිමකායො, සබ්බකායො, පුරාණවිහාරො, නවාවාසො, කතරනිකායො, කතමනිකායො, හෙතුප්පච්චයො, අබහුලං බහුලං කතන්ති බහුලීකතං, ජීවිතප්පධානං නවකං ජීවිතනවකං ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกัน ปุรัตถิมกายะ (กายส่วนหน้า), ในที่นี้ศัพท์ว่า กายะ หมายถึงส่วนหนึ่งของกาย. เช่นเดียวกัน ปัจฉิมกายะ, เหฏฐิมกายะ, อุปริมกายะ, สัพพกายะ, ปุราณวิหาร, นวาวาสะ, กตรนิกายะ, กตมนิกายะ, เหตุปัจจัย, พหุลีกตะ (ทำให้มาก), ชีวิตนวกะ (หมวดเก้าที่มีชีวิตเป็นประธาน) เป็นต้น

විසෙසනුත්තරපදෙ ජිනවචනානුපරොධතො ථෙරාචරියපණ්ඩිතාදි විසෙසනං පරඤ්ච භවති. යථා – සාරිපුත්තො ච සො ථෙරො චාති සාරිපුත්තත්ථෙරො. එවං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො, මහාකස්සපත්ථෙරො, බුද්ධඝොසාචරියො, ධම්මපාලාචරියො, ආචරියගුත්තිලොති වා, මහොසධො ච සො පණ්ඩිතො චාති මහොසධපණ්ඩිතො. එවං විධුරපණ්ඩිතො, වත්ථුවිසෙසො.

ในวิเสสนุตตรบท เพราะไม่ขัดต่อพระพุทธพจน์ วิเสสนะมีเถระ อาจารย์ และบัณฑิตเป็นต้น ย่อมอยู่ข้างหลัง. เช่น สารีปุตโต จ โส เถโร จาติ สารีปุตตเถระ (พระสารีบุตรนั้นด้วย เป็นพระเถระนั้นด้วย ชื่อว่าสารีปุตตเถระ). เช่นเดียวกันกับ มหามุคคัลลานเถระ, มหากัสสปเถระ, พุทธโฆสาจารย์, ธัมมปาลาจารย์, หรืออาจริยคุตติละ, มโหสโธ จ โส ปณฺฑิโต จาติ มโหสธปณฺฑิโต (มโหสถนั้นด้วย เป็นบัณฑิตนั้นด้วย ชื่อว่ามโหสธบัณฑิต). เช่นเดียวกันกับ วิธุรบัณฑิต, วัตถุวิเสส.

විසෙසනොභයපදො යථා – සීතඤ්ච තං උණ්හඤ්චාති සීතුණ්හං, සිනිද්ධො ච සො උණ්හො චාති සිනිද්ධුණ්හො, මාසො. ඛඤ්ජො ච සො ඛුජ්ජො චාති ඛඤ්ජඛුජ්ජො. එවං අන්ධබධිරො, කතාකතං, ඡිද්දාවඡිද්දං, උච්චාවචං, ඡින්නභින්නං, සිත්තසම්මට්ඨං, ගතපච්චාගතං.

ในวิเสสโนภยบท เช่น สีตญฺจ ตํ อุณฺหญฺจาติ สีตุณฺหํ (สิ่งนั้นเย็นด้วย ร้อนด้วย ชื่อว่าสีตุณหะ), สินิทฺโธ จ โส อุณฺโธ จาติ สินิทฺธุณฺโฮ (มาโส) (เดือนนั้นชุ่มชื่นด้วย ร้อนด้วย ชื่อว่าสินิทธุรหะ), ขญฺโช จ โส ขุชฺโช จาติ ขญฺชขุชฺโช (คนนั้นง่อยด้วย ค่อมด้วย ชื่อว่าขัญชขุชชะ). เช่นเดียวกันกับ อันธพธิระ, กตากตะ, ฉิททาวฉิททะ, อุจจาวจะ, ฉินนะภินนะ, สิตตสัมมัฏฐะ, คตปัจจาคตะ.

උපමානුත්තරපදෙ අභිධානානුරොධතො උපමානභූතං විසෙසනං පරං භවති. යථා – සීහො විය සීහො, මුනි ච සො සීහො චාති මුනිසීහො. එවං මුනිවසභො, මුනිපුඞ්ගවො, බුද්ධනාගො, බුද්ධාදිච්චො, රංසි විය රංසි, සද්ධම්මො ච [Pg.187] සො රංසි චාති සද්ධම්මරංසි. එවං විනයසාගරො, පුණ්ඩරීකමිව පුණ්ඩරීකො, සමණො ච සො පුණ්ඩරීකො චාති සමණපුණ්ඩරීකො, සමණපදුමො. චන්දො විය චන්දො, මුඛඤ්ච තං චන්දො චාති මුඛචන්දො. එවං මුඛපදුමං ඉච්චාදි.

ในอุปมานุตตรบท เพราะคล้อยตามการกล่าว วิเสสนะที่เป็นอุปมา ย่อมอยู่ข้างหลัง. เช่น สีโฮ วิย สีโฮ, มุนิ จ โส สีโฮ จาติ มุนิสีโฮ (พระมุนีนั้นด้วย เป็นประดุจราชสีห์นั้นด้วย ชื่อว่ามุนีสีหะ). เช่นเดียวกันกับ มุนีวสภะ, มุนีปุงควะ, พุทธนาคะ, พุทธาทิจจะ, รํสิ วิย รํสิ, สทฺธมฺโม จ โส รํสิ จาติ สทฺธมฺมรํสิ (สัทธรรมนั้นด้วย เป็นประดุจรัศมีนั้นด้วย ชื่อว่าสัทธรรมรัศมี). เช่นเดียวกันกับ วินยสาคร, ปุณฺฑรีกมิว ปุณฺฑรีโก, สมโณ จ โส ปุณฺฑรีโก จาติ สมณปุณฺฑรีโก (สมณะนั้นด้วย เป็นประดุจดอกบัวขาวนั้นด้วย ชื่อว่าสมณปุณฑริกะ), สมณปทุมะ, จนฺโท วิย จนฺโท, มุขญฺจ ตํ จนฺโท จาติ มุขจนฺโท (หน้าด้วย เป็นประดุจพระจันทร์ด้วย ชื่อว่ามุขจันทะ). เช่นเดียวกันกับ มุขปทุมะ เป็นต้น.

සම්භාවනාපුබ්බපදො යථා – ධම්මො ඉති බුද්ධි ධම්මබුද්ධි. එවං ධම්මසඤ්ඤා, ධම්මසඞ්ඛාතො, ධම්මසම්මතො, පාණසඤ්ඤිතා, අසුභසඤ්ඤා, අනිච්චසඤ්ඤා, අනත්තසඤ්ඤා, ධාතුසඤ්ඤා, ධීතුසඤ්ඤා, අත්තසඤ්ඤා, අත්ථිසඤ්ඤා, අත්තදිට්ඨි ඉච්චාදි.

ในสัมภาวนาปุพพบท เช่น ธมฺโม อิติ พุทฺธิ ธมฺมพุทฺธิ (ความรู้ว่า ธรรม ชื่อว่าธัมมพุทธิ). เช่นเดียวกันกับ ธัมมสัญญา, ธัมมสังขาตะ, ธัมมสัมมตะ, ปาณสัญญิตา, อสุภสัญญา, อนิจจสัญญา, อนัตตสัญญา, ธาตุสัญญา, ธีตุสัญญา, อัตตสัญญา, อัตถิสัญญา, อัตตทิฏฐิ เป็นต้น.

අවධාරණපුබ්බපදො යථා – ගුණො එව ධනං ගුණධනං. එවං සද්ධාධනං, සීලධනං, පඤ්ඤාධනං, චක්ඛු එව ඉන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියං. එවං චක්ඛායතනං, චක්ඛුධාතු, චක්ඛුද්වාරං, රූපාරම්මණමිච්චාදි.

ในอวธารณปุพพบท เช่น คุณโณ เอว ธนํ คุณธนํ (คุณนั่นเทียวเป็นทรัพย์ ชื่อว่าคุณธนะ). เช่นเดียวกันกับ สัทธาธนะ, สีลธนะ, ปัญญาธนะ, จกฺขุ เอว อินฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริยํ (จักขุนั่นเทียวเป็นอินทรีย์ ชื่อว่าจักขุนทรีย์). เช่นเดียวกันกับ จักขายตนะ, จักขุธาตุ, จักขุทวาร, รูปารมณ์ เป็นต้น.

නනිපාතපුබ්බපදො යථා – න බ්‍රාහ්මණොති අත්ථෙ කම්මධාරයසමාසෙ, විභත්තිලොපාදිම්හි ච කතෙ –

ในนนิปาตปุพพบท เช่น ในอรรถว่า น พฺราหฺมโณ (ไม่ใช่พราหมณ์) ในกรรมธารยสมาส เมื่อลบวิภัตติเป็นต้นแล้ว -

‘‘උභෙ තප්පුරිසා’’ති තප්පුරිසසඤ්ඤා.

ด้วยสูตรว่า "อุเภ ตัปปุริสา" จึงมีชื่อว่าตัปปุริสสมาส.

344. අත්තං නස්ස තප්පුරිසෙ.

๓๔๔. ด้วยสูตรว่า "อัตตัง นัสสะ ตัปปุริเส" (นะ ในตัปปุริสสมาส แปลงเป็น อะ).

නස්ස නිපාතපදස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ පරෙ සබ්බස්සෙව අත්තං හොති. තප්පුරිසෙකදෙසත්තා තප්පුරිසො, අබ්‍රාහ්මණො.

เมื่อมีบทหลังเบื้องหลังในตัปปุริสสมาส นิบาต "นะ" ทั้งสิ้น ย่อมถึงความเป็น "อะ". เพราะเป็นส่วนหนึ่งของตัปปุริสสมาส จึงชื่อว่าตัปปุริสสมาส เช่น อพราหมณ์.

න නිසෙධො සතො යුත්තො,දෙසාදිනියමං විනා;

අසතො චාඵලො තස්මා,කථමබ්‍රාහ්මණොති චෙ?

หากปราศจากข้อกำหนดเรื่องสถานที่ เป็นต้น การปฏิเสธสิ่งที่มีอยู่ย่อมไม่สมควร และการปฏิเสธสิ่งที่ไม่มีอยู่ก็ไร้ผล เพราะฉะนั้น หากถามว่า "อพราหมณ์" (ไม่ใช่พราหมณ์) จะเป็นไปได้อย่างไร?

නිසෙධත්ථානුවාදෙන, පටිසෙධවිධි ක්වචි;

පරස්ස මිච්ඡාඤාණත්තා-ඛ්‍යාපනායොපපජ්ජතෙ.

ด้วยการกล่าวตามเนื้อความแห่งการปฏิเสธ วิธีการปฏิเสธในบางแห่งย่อมสมควร เพื่อแสดงความเป็นผู้มีความรู้ผิดของผู้อื่น.

දුවිධො චස්සත්ථො පසජ්ජප්පටිසෙධපරියුදාසවසෙන.

และเนื้อความแห่งการปฏิเสธนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยอำนาจแห่งปสัชชปฏิเสธและปริยุทาสปฏิเสธ.

තත්ථ [Pg.188] යො ‘‘අසූරියපස්සා රාජදාරා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථස්ස සබ්බථා අභාවං දීපෙති, සො පසජ්ජප්පටිසෙධවාචී නාම. යො පන ‘‘අබ්‍රාහ්මණ අමනුස්සා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථං පරියුදාසිත්වා තංසදිසෙ වත්ථුම්හි කාරියං පටිපාදයති, සො පරියුදාසවාචී නාම.

ในบรรดาการปฏิเสธเหล่านั้น การปฏิเสธใดแสดงความไม่มีโดยประการทั้งปวงแห่งเนื้อความของบทหลัง เช่นในคำว่า "อสูริยปัสสา ราชทารา" (พระราชธิดาผู้ไม่เห็นพระอาทิตย์) เป็นต้น การปฏิเสธนั้นชื่อว่า ปสัชชปฏิเสธ. ส่วนการปฏิเสธใดปฏิเสธเนื้อความของบทหลังแล้ว แสดงกิจในวัตถุที่คล้ายกันนั้น เช่นในคำว่า "อพราหมณ์ อมนุษย์" เป็นต้น การปฏิเสธนั้นชื่อว่า ปริยุทาสปฏิเสธ.

වුත්තඤ්ච

และท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘පසජ්ජප්පටිසෙධස්ස, ලක්ඛණං වත්ථුනත්ථිතා;

වත්ථුතො අඤ්ඤත්‍ර වුත්ති, පරියුදාසලක්ඛණ’’න්ති.

"ลักษณะของปสัชชปฏิเสธ คือความไม่มีแห่งวัตถุ, การเป็นไปในที่อื่นจากวัตถุ เป็นลักษณะของปริยุทาสปฏิเสธ" ดังนี้.

නන්වෙවං සන්තෙපි ‘‘අබ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු කථමුත්තරපදත්ථප්පධානතා සියාති?

แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ในคำว่า "อพราหมณ์" เป็นต้น ความเป็นประธานแห่งเนื้อความของบทหลังจะมีได้อย่างไร?

වුච්චතෙ – බ්‍රාහ්මණාදිසද්දානං බ්‍රාහ්මණාදිඅත්ථස්සෙව තංසදිසාදිඅත්ථස්සාපි වාචකත්තා, බ්‍රාහ්මණාදිසද්දා හි කෙවලාබ්‍රාහ්මණාදිඅත්ථෙස්වෙව පාකටා, භූසද්දො වියසත්තායං, යදා තෙ පන අඤ්ඤෙන සදිසාදිවාචකෙන නඉති නිපාතෙන යුජ්ජන්ති, තදා තංසදිසතදඤ්ඤතබ්බිරුද්ධතදභාවෙසුපි වත්තන්ති, භූසද්දො විය අන්වභියාදියොගෙ අනුභවනඅභිභවනාදීසු, තස්මා උත්තරපදත්ථජොතකොයෙවෙත්ථ නඉති නිපාතොති න දොසො, තෙන අබ්‍රාහ්මණොති බ්‍රාහ්මණසදිසොති වුත්තං හොති. එවං අමනුස්සො, අස්සමණො.

วิสัชนาว่า - เพราะศัพท์มีพราหมณ์เป็นต้น เป็นตัวบอกเนื้อความของพราหมณ์เป็นต้นด้วย และเป็นตัวบอกเนื้อความที่คล้ายกันเป็นต้นด้วย. แท้จริง ศัพท์มีพราหมณ์เป็นต้น ย่อมปรากฏในเนื้อความของพราหมณ์เป็นต้นเท่านั้น เหมือน "ภู" ธาตุในความมี (สัตตา). แต่เมื่อศัพท์เหล่านั้นประกอบกับ "นะ" นิบาตซึ่งเป็นตัวบอกความคล้ายกันเป็นต้นอื่น ย่อมเป็นไปในความคล้ายกัน ความเป็นอย่างอื่น ความตรงกันข้าม และความไม่มีแห่งเนื้อความนั้นด้วย เหมือน "ภู" ธาตุ เมื่อประกอบกับ "อนุ" และ "อภิ" เป็นต้น ย่อมเป็นไปในความเสวย (อนุภวนะ) และความครอบงำ (อภิภวนะ) เป็นต้น. เพราะฉะนั้น "นะ" นิบาตในที่นี้จึงเป็นเพียงเครื่องส่องเนื้อความของบทหลังเท่านั้น จึงไม่มีโทษ. ด้วยเหตุนั้น คำว่า "อพราหมณ์" จึงหมายถึง "ผู้คล้ายพราหมณ์". เช่นเดียวกันกับ อมนุษย์, อสมณะ.

අඤ්ඤත්ථෙ – න බ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා, අසංකිලිට්ඨා, අපරියාපන්නා.

ในอรรถว่า "อื่น" - น พฺยากตา อพฺยากตา (ธรรมที่ไม่พยากรณ์ ชื่อว่าอัพยากตะ), อสังกิลิฏฐะ, อปริยาปันนะ.

විරුද්ධත්ථෙ – න කුසලා අකුසලා, කුසලපටිපක්ඛාති අත්ථො. එවං අලොභො, අමිත්තො.

ในอรรถว่า "ตรงกันข้าม" - น กุสลา อกุสลา (ธรรมที่ไม่ใช่กุศล ชื่อว่าอกุศล) หมายถึงเป็นปฏิปักษ์ต่อกุศล. เช่นเดียวกันกับ อโลภะ, อมิตร.

පසජ්ජප්පටිසෙධෙ – න කත්වා අකත්වා, අකාතුන පුඤ්ඤං අකරොන්තො.

ในปสัชชปฏิเสธ - น กตฺวา อกตฺวา (ไม่ทำแล้ว), อกาตูน (ไม่เพื่อจะทำ), ปุญฺญํ อกโรนฺโต (ผู้ไม่ทำอยู่ซึ่งบุญ).

‘‘නස්ස, තප්පුරිසෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "นัสสะ" และ "ตัปปุริเส" ตามมา.

345. සරෙ [Pg.189] අන.

๓๔๕. ด้วยสูตรว่า "สเร อนะ" (แปลง นะ เป็น อนะ เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง).

නඉච්චෙතස්ස පදස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ අන හොති සරෙ පරෙ.

บทว่า "นะ" นี้ ในตัปปุริสสมาส เมื่อมีสระในบทหลังอยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น "อนะ".

න අස්සො අනස්සො, න අරියො අනරියො. එවං අනිස්සරො, අනිට්ඨො, අනුපවාදො, න ආදාය අනාදාය, අනොලොකෙත්වා ඉච්චාදි.

น อสฺโส อนสฺโส (ไม่ใช่ม้า), น อริโย อนริโย (ไม่ใช่พระอริยะ). เช่นเดียวกันกับ อนิสสระ, อนิฏฐะ, อนุปวาทะ, น อาทาย อนาทาย (ไม่ถือเอาแล้ว), อโนโลเกตวา (ไม่แลดูแล้ว) เป็นต้น.

කුපුබ්බපදො යථා – කුච්ඡිතමන්නන්ති නිච්චසමාසත්තා අඤ්ඤපදෙන විග්ගහො, කම්මධාරයසමාසෙ කතෙ –

ในกุปุพพบท เช่น กุจฺฉิตํ อนฺนํ (อาหารอันน่าเกลียด) เพราะเป็นนิจจสมาส จึงวิเคราะห์ด้วยบทอื่น เมื่อทำกรรมธารยสมาสแล้ว -

‘‘තප්පුරිසෙ, සරෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "ตัปปุริเส" และ "สเร" ตามมา.

346. කදද කුස්ස.

๓๔๖. ด้วยสูตรว่า "กะทะทะ กุสสะ" (แปลง กุ เป็น กะทะ).

කුඉච්චෙතස්ස නිපාතස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ කද හොති සරෙ පරෙ. කදන්නං. එවං කදසනං.

กุ นิบาตนี้ ในตัปปุริสสมาส เมื่อมีสระในบทหลังอยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น "กะทะ". เช่น กะทันนัง (อาหารเลว). เช่นเดียวกันกับ กะทะสะนัง (การกินเลว).

සරෙති කිං? කුදාරා, කුපුත්තා, කුදාසා, කුදිට්ඨි.

บทว่า "สเร" มีประโยชน์อย่างไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) กุดารา (ภรรยาเลว), กุปุตตา (บุตรเลว), กุดาสา (ทาสเลว), กุทิฏฐิ (ความเห็นผิด).

‘‘කුස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "กุสสะ" ตามมา.

347. කාප්පත්ථෙසු ච.

๓๔๗. และในอรรถว่าน้อยด้วย.

කුඉච්චෙතස්ස අප්පත්ථෙ වත්තමානස්ස කා හොති තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ පරෙ. බහුවචනුච්චාරණතො කුච්ඡිතත්ථෙ ච ක්වචි තප්පුරිසෙ. අප්පකං ලවණං කාලවණං. එවං කාපුප්ඵං, කුච්ඡිතො පුරිසො කාපුරිසො, කුපුරිසො වා.

กุ นิบาตนี้ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าน้อย ย่อมเป็น กา ในตัปปุริสสมาส เมื่อมีบทหลังตามมา. เพราะการออกเสียงเป็นพหุวจนะ (ในสูตร) จึงเป็น กา ในอรรถว่าน่าเกลียดบ้าง ในตัปปุริสสมาส. เกลือน้อย ชื่อว่า กาลวณัง. อย่างนี้คือ กาปุปผัง (ดอกไม้น้อย), บุรุษผู้น่าเกลียด ชื่อว่า กาปุริโส หรือ กุปุริโส.

පාදිපුබ්බපදො ච නිච්චසමාසොව, පධානං වචනං පාවචනං, භුසං වද්ධං පවද්ධං, සරීරං, සමං, සම්මා වා ආධානං සමාධානං, විවිධා මති විමති, විවිධො කප්පො විකප්පො, විසිට්ඨො වා කප්පො [Pg.190] විකප්පො, අධිකො දෙවො අතිදෙවො. එවං අධිදෙවො, අධිසීලං, සුන්දරො ගන්ධො සුගන්ධො, කුච්ඡිතො ගන්ධො දුග්ගන්ධො, සොභනං කතං සුකතං, අසොභනං කතං දුක්කටං ඉච්චාදි.

บทที่มี ป เป็นต้น เป็นบทหน้า ย่อมเป็นนิจจสมาสเท่านั้น, คำอันประธาน ชื่อว่า ปาวจนัง, ความเจริญอย่างยิ่ง ชื่อว่า ปวัทธัง, การตั้งไว้ซึ่งสรีระ หรือการตั้งไว้โดยสม่ำเสมอ หรือการตั้งไว้โดยชอบ ชื่อว่า สมาธานัง, ความคิดต่าง ๆ ชื่อว่า วิมติ, ความดำริต่าง ๆ ชื่อว่า วิกัปโป, หรือความดำริอันวิเศษ ชื่อว่า วิกัปโป, เทวดาผู้ยิ่ง ชื่อว่า อติเทโว. อย่างนี้คือ อธิเทโว, อธิสีลัง, กลิ่นดี ชื่อว่า สุคันโธ, กลิ่นที่น่าเกลียด ชื่อว่า ทุคคันโธ, การกระทำที่ดีงาม ชื่อว่า สุกตัง, การกระทำที่ไม่ดีงาม ชื่อว่า ทุกกฏัง เป็นต้น.

යෙ ඉධ අවිහිතලක්ඛණා නාමනිපාතොපසග්ගා, තෙසං ‘‘නාමානං සමාසො’’ති යොගවිභාගෙන සමාසො දට්ඨබ්බො. යථා – අපුනගෙය්‍යා ගාථා, අචන්දමුල්ලොකිකානි මුඛානි, අස්සද්ධභොජී, අලවණභොජීතිආදීසු අයුත්තත්ථත්තා නාඤ්ඤෙන සමාසො.

นาม นิบาต และอุปสรรคเหล่าใด ที่มิได้กำหนดลักษณะไว้ในที่นี้ พึงทราบสมาสของนาม นิบาต และอุปสรรคเหล่านั้น ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค) ว่า 'นามานัง สมาโส'. เช่น อปุนะเคยยา คาถา (คาถาที่ไม่ควรขับร้องอีก), อจันทมุลโลกิกานิ มุขานิ (ใบหน้าทั้งหลายที่ไม่แลดูพระจันทร์), อัสสัทธโภชี (ผู้บริโภคโดยไม่มีศรัทธา), อลวณโภชี (ผู้บริโภคโดยไม่มีเกลือ) เป็นต้น เพราะอรรถไม่สมควร จึงไม่สมาสด้วยสูตรอื่น.

තථා දිට්ඨො පුබ්බන්ති දිට්ඨපුබ්බො තථාගතං. එවං සුතපුබ්බො ධම්මං, ගතපුබ්බො මග්ගං, කම්මනි දිට්ඨා පුබ්බන්ති දිට්ඨපුබ්බා දෙවා තෙන. එවං සුතපුබ්බා ධම්මා, ගතපුබ්බා දිසා, පහාරො, පරාභවො, විහාරො, ආහාරො, උපහාරො ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกัน (ผู้ใด) เห็นแล้วในกาลก่อน ชื่อว่า ทิฏฐปุพโพ (เช่น) ทิฏฐปุพโพ ตถาคตัง (ผู้เคยเห็นพระตถาคตมาก่อน). อย่างนี้คือ สุตปุพโพ ธัมมัง (ผู้เคยฟังธรรมมาก่อน), คตปุพโพ มัคคัง (ผู้เคยไปสู่ทางมาก่อน), ในกรรมรูป (สิ่งที่) อันเขาเห็นแล้วในกาลก่อน ชื่อว่า ทิฏฐปุพพา (เช่น) ทิฏฐปุพพา เทวา เตนะ (เทวดาอันเขาเคยเห็นแล้ว). อย่างนี้คือ สุตปุพพา ธัมมา (ธรรมอันเขาเคยฟังแล้ว), คตปุพพา ทิสา (ทิศอันเขาเคยไปแล้ว), ปหาโร, ปราภโว, วิหาโร, อาหาโร, อุปหาโร เป็นต้น.

කම්මධාරයසමාසො.

กรรมธารยสมาส.

දිගුසමාස

ทิคุสมาส.

අථ දිගුසමාසො වුච්චතෙ.

ลำดับนั้น จะกล่าวถึงทิคุสมาส.

තයො ලොකා සමාහටා චිත්තෙන සම්පිණ්ඩිතා, තිණ්ණං ලොකානං සමාහාරොති වා අත්ථෙ –

โลกทั้งหลาย ๓ ประมวลกันแล้ว คืออันจิตรวมเข้าด้วยกัน หรือในอรรถว่า การประมวลมาแห่งโลกทั้งหลาย ๓ –

‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති වත්තමානෙ ‘‘ද්විපදෙ’’තිආදිනා කම්මධාරයසමාසො, තතො සමාසසඤ්ඤායං, විභත්තිලොපෙ, පකතිභාවෙ ච කතෙ –

เมื่อสูตรว่า 'นามานัง สมาโส ยุตตัตโถ' ตามมา, เป็นกรรมธารยสมาสด้วยสูตรว่า 'ทวิปเท' เป็นต้น, ลำดับนั้น เมื่อตั้งชื่อสมาส ลบวิภัตติ และทำปกติตามลำดับแล้ว –

‘‘කම්මධාරයො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'กรรมธารโย' ตามมา.

348. සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො [Pg.191] දිගු.

๓๔๘. สมาสที่มีสังขยาอยู่หน้า ชื่อว่า ทิคุ.

සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො කම්මධාරයසමාසො දිගුසඤ්ඤො හොති.

กรรมธารยสมาสที่มีสังขยาอยู่หน้า ย่อมมีชื่อว่า ทิคุ.

ද්වෙ ගාවො දිගු, දිගුසදිසත්තා අයම්පි සමාසො දිගූති වුත්තො. අථ වා සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බත්තනපුංසකෙකත්තසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි ලක්ඛණෙහි ගතො අවගතොති දිගූති වුච්චති, ද්වීහි වා ලක්ඛණෙහි ගච්ඡති පවත්තතීති දිගු. එත්ථ ච ‘‘සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො’’ති වුත්තත්තා සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්සෙව පුබ්බනිපාතො, ‘‘උභෙ තප්පුරිසා’’ති තප්පුරිසසඤ්ඤා.

โค ๒ ตัว ชื่อว่า ทิคุ, เพราะความที่สมาสนี้คล้ายกับศัพท์ว่า ทิคุ จึงถูกเรียกว่า ทิคุ. หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า ทิคุ เพราะถึงแล้ว คือทราบแล้วด้วยลักษณะ ๒ ประการ คือ มีสังขยาอยู่หน้า และมีความเป็นนปุงสกลิงค์เอกพจน์, หรือชื่อว่า ทิคุ เพราะย่อมเป็นไป คือดำเนินไปด้วยลักษณะ ๒ ประการ. และในที่นี้ เพราะกล่าวว่า 'สงฺขยาปุพฺโพ' จึงมีการวางสังขยาศัพท์ไว้ข้างหน้าเท่านั้น, และมีชื่อว่า ตัปปุริสะ ด้วยสูตรว่า 'อุเภ ตัปปุริสา'.

‘‘නපුංසකලිඞ්ගො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'นปุงสกลิงโค' ตามมา.

349. දිගුස්සෙකත්තං.

๓๔๙. ความเป็นเอกพจน์ของทิคุ.

දිගුස්ස සමාසස්ස එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච.

ทิคุสมาส ย่อมเป็นเอกพจน์ และเป็นนปุงสกลิงค์.

සමාහාරදිගුස්සෙතං ගහණං, තත්ථ සබ්බත්ථෙකවචනමෙව හොති, අඤ්ඤත්‍ර පන බහුවචනම්පි, නාමබ්‍යපදෙසස්‍යාද්‍යුප්පත්ති අමාදෙසාදි.

การถือเอา (ในสูตรนี้) มุ่งหมายถึงสมาหารทิคุ, ในสมาหารทิคุนั้น ย่อมเป็นเอกพจน์เท่านั้นในอรรถทั้งปวง, ส่วนในที่อื่น (อสมหารทิคุ) ย่อมเป็นพหูพจน์ได้บ้าง, การเกิดขึ้นแห่งชื่อนามเป็นต้น การอาเทศเป็น อัง เป็นต้น.

තිලොකං, හෙ තිලොක, තිලොකං, තිලොකෙන, තිලොකස්ස, තිලොකා තිලොකස්මා තිලොකම්හා, තිලොකස්ස, තිලොකෙ තිලොකම්හි තිලොකස්මිං.

ติโลกัง, เห ติโลกะ, ติโลกัง, ติโลเกนะ, ติโลกัสสะ, ติโลกา ติโลกัสมา ติโลกัมหา, ติโลกัสสะ, ติโลเก ติโลกัมหิ ติโลกัสสมิง.

එවං තයො දණ්ඩා තිදණ්ඩං, තීණි මලානි සමාහටානි, තිණ්ණං මලානං සමාහාරොති වා තිමලං, තිලක්ඛණං, චතුස්සච්චං, චතස්සො දිසා චතුද්දිසං, ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති රස්සත්තං, පඤ්චසික්ඛාපදං, සළායතනං, සත්තාහං, අට්ඨසීලං, නවලොකුත්තරං, දසසීලං, සතයොජනං.

อย่างนี้คือ ไม้เท้า ๓ อัน ชื่อว่า ติทัณฑัง, มลทิน ๓ ประมวลกันแล้ว หรือการประมวลมาแห่งมลทิน ๓ ชื่อว่า ติมลัง, ติลักขณัง, จตุสสัจจัง, ทิศทั้งหลาย ๔ ชื่อว่า จตุททิสัง (มีการทำสระให้สั้นด้วยสูตรว่า 'สโร รัสโส นปุงสเก'), ปัญจสิกขาปทัง, สฬายตนัง, สัตตาหัง, อัฏฐสีลัง, นวโลกุตตรัง, ทสสีลัง, สตโยชนัง.

තථා – ද්වෙ රත්තියො ද්විරත්තං, තිස්සො රත්තියො තිරත්තං, ද්වෙ අඞ්ගුලියො ද්වඞ්ගුලං, සත්ත ගොදාවරියො, තාසං සමාහාරොති වා සත්තගොදාවරං.

เช่นเดียวกัน – ราตรี ๒ ชื่อว่า ทวิรัตตัง, ราตรี ๓ ชื่อว่า ติรัตตัง, นิ้วมือ ๒ ชื่อว่า ทวังคุลัง, แม่น้ำโคทาวารี ๗ หรือการประมวลมาแห่งแม่น้ำเหล่านั้น ชื่อว่า สัตตโคทาวรัง.

එත්ථ ච රත්ති අඞ්ගුලි ගොදාවරීනමන්තස්ස –

ในที่นี้ (มีการทำ) ที่สุดแห่งศัพท์คือ รัตติ อังคุลิ และโคทาวารี –

350. ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො.

๓๕๐. บางครั้ง ที่สุดแห่งศัพท์ที่ประกอบเป็นสมาส มี อ การันต์.

රාජාදිගණස්සෙතං ගහණං, තෙන සමාසන්තගතානං රාජාදීනං නාමානං අන්තො ක්වචි අකාරො හොතීති අත්ථො. කාරග්ගහණෙන බහුබ්බීහාදිම්හි සමාසන්තෙ ක්වචි කප්පච්චයො හොති, සුරභි සු දු පූතීහි ගන්ධන්තස්සිකාරො ච.

การถือเอา (ในสูตรนี้) มุ่งหมายถึงคณะศัพท์มีราชะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงมีอธิบายว่า บางครั้ง อ การันต์ ย่อมมีในที่สุดแห่งนามศัพท์มีราชะเป็นต้นที่ประกอบเป็นสมาส. ด้วยการถือเอา ก อักษร (ในสูตร) บางครั้ง กัปปัจจัย ย่อมมีในที่สุดแห่งสมาสมีพหุพพีหิเป็นต้น และมีการอาเทศเป็น อิ ในที่สุดแห่งคันธศัพท์ที่อยู่หลัง สุรภิ สุ ทุ และปูติ.

අථ වා අ ච කො ච අකා, රකාරො පදසන්ධිකරො, තෙන ක්වචි සමාසන්තගතානමන්තො හුත්වා අ ක ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති අත්ථො. තෙන පඤ්ච ගාවො සමාහටාති අත්ථෙ සමාසාදිං කත්වා සමාසන්තෙ අප්පච්චයෙ, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති අවාදෙසෙ ච කතෙ ‘‘පඤ්චගව’’න්තිආදි ච සිජ්ඣති. ‘‘ද්විරත්ත’’න්තිආදීසු පන අප්පච්චයෙ කතෙ පුබ්බසරස්ස ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා ලොපො.

อีกอย่างหนึ่ง อ และ ก ชื่อว่า อกา, ร อักษร เป็นตัวเชื่อมบท (สนธิ), เพราะเหตุนั้น จึงมีอธิบายว่า บางครั้ง อ และ ก ปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงในที่สุดแห่งศัพท์ที่ประกอบเป็นสมาส. เพราะเหตุนั้น ในอรรถว่า 'โค ๕ ตัว ประมวลกันแล้ว' เมื่อทำสมาสเป็นต้นแล้ว ลง อ ปัจจัยในที่สุดสมาส และอาเทศ โอ เป็น อว ด้วยสูตรว่า 'โอ สเร จ' ศัพท์ว่า 'ปัญจควัน' เป็นต้น ย่อมสำเร็จ. ส่วนในศัพท์ว่า 'ทวิรัตตัง' เป็นต้น เมื่อลง อ ปัจจัยแล้ว ย่อมลบสระหน้าด้วยสูตรว่า 'สรโลโป' เป็นต้น.

අසමාහාරදිගු යථා – එකො ච සො පුග්ගලො චාති එකපුග්ගලො. එවං එකධම්මො, එකපුත්තො, තයො භවා තිභවා, චතස්සො දිසා චතුද්දිසා, දසසහස්සචක්කවාළානි ඉච්චාදි.

อสมหารทิคุ เช่น บุคคลนั้นด้วย เป็นหนึ่งด้วย ชื่อว่า เอกปุคคโล. อย่างนี้คือ เอกธัมโม, เอกปุตโต, ภพทั้งหลาย ๓ ชื่อว่า ติภวา, ทิศทั้งหลาย ๔ ชื่อว่า จตุททิสา, ทศสหัสสจักกวาฬานิ เป็นต้น.

දිගුසමාසො.

ทิคุสมาส.

තප්පුරිසසමාස

ตัปปุริสสมาส.

අථ තප්පුරිසසමාසො වුච්චතෙ.

ลำดับนั้น จะกล่าวถึงตัปปุริสสมาส.

සො පන දුතියාදීසු ඡසු විභත්තීසු භාවතො ඡබ්බිධො. තත්ථ දුතියාතප්පුරිසො ගතනිස්සිතාතීතාතික්කන්තප්පත්තාපන්නාදීහි භවති.

ก็ตัปปุริสสมาสนั้น มี ๖ ชนิด ตามวิภัตติทั้ง ๖ มีทุติยาวิภัตติเป็นต้น. ในบรรดาตัปปุริสสมาสนั้น ทุติยาตัปปุริสสมาส ย่อมมีกับศัพท์มี คต, นิสสิต, อตีต, อติกกันต, ปัตต และอาปันน เป็นต้น.

සරණං ගතොති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า "ถึงแล้วซึ่งสรณะ" –

‘‘තප්පුරිසො’’ති වත්තතෙ.

ศัพท์ว่า "ตัปปุริสะ" ย่อมเป็นไป.

351. අමාදයො[Pg.193] පරපදෙභි.

๓๕๑. ศัพท์มีอมะเป็นต้น ด้วยบทหลัง.

අමාදිවිභත්‍යන්තානි යුත්තත්ථානි පුබ්බපදානි නාමෙහි පරපදෙභි සහ විභාසා සමස්‍යන්තෙ, සො සමාසො තප්පුරිසසඤ්ඤො හොති. අයඤ්ච තප්පුරිසො අභිධෙය්‍යවචනලිඞ්ගො.

บทหน้าทั้งหลายที่มีอมะวิภัตติเป็นต้นเป็นที่สุด และมีอรรถประกอบกัน ย่อมสมาสกันด้วยบทหลังที่เป็นนามศัพท์โดยวิภาสา (ทางเลือก), สมาสนั้นชื่อว่าตัปปุริสสมาส. และตัปปุริสสมาสนี้มีลิงค์ตามบทที่ถูกกล่าวถึง.

ගතාදිසද්දා කිතන්තත්තා තිලිඞ්ගා, විභත්තිලොපාදි සබ්බං පුබ්බසමං. සො සරණගතො, තෙ සරණගතා. සා සරණගතා, තා සරණගතායො. තං කුලං සරණගතං, තානි කුලානි සරණගතානි ඉච්චාදි.

ศัพท์มีคตะเป็นต้น เป็นกิตันตะ จึงมีสามลิงค์, การลบวิภัตติเป็นต้นทั้งหมดเหมือนก่อน. เขาเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว, พวกเขาเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว. นางเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว, พวกนางเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว. ตระกูลนั้นเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว, ตระกูลเหล่านั้นเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว เป็นต้น.

එවං අරඤ්ඤගතො, භූමිගතො, ධම්මං නිස්සිතො ධම්මනිස්සිතො, අත්ථනිස්සිතො, භවං අතීතො භවාතීතො, කාලාතීතො, පමාණං අතික්කන්තං පමාණාතික්කන්තං. ලොකාතික්කන්තං, සුඛං පත්තො සුඛප්පත්තො, දුක්ඛප්පත්තො, සොතං ආපන්නො සොතාපන්නො, නිරොධසමාපන්නො, රථං ආරුළ්හො රථාරුළ්හො, සබ්බරත්තිං සොභනො සබ්බරත්තිසොභනො, මුහුත්තසුඛං.

เช่นนี้ อรัญญคโต, ภูมิคโต, ผู้พึ่งธรรม ชื่อว่า ธัมมนิสสิโต, อัตถนิสสิโต, ผู้ล่วงภพ ชื่อว่า ภวาตีโต, กาลาตีโต, ผู้ก้าวล่วงประมาณ ชื่อว่า ปมาณาติกกันตัง. โลกาติกกันตัง, ผู้ถึงสุข ชื่อว่า สุขัปปัตโต, ทุกขัปปัตโต, ผู้ถึงกระแส ชื่อว่า โสตาปันโน, นิโรธสมาปันโน, ผู้ขึ้นสู่รถ ชื่อว่า รถารูโฬ, ผู้สวยงามตลอดราตรี ชื่อว่า สัพพรัตติโสภโน, มุหุตตสุขัง.

උපපදසමාසෙ පන වුත්තියෙව තස්ස නිච්චත්තා. යථා – කම්මං කරොතීති කම්මකාරො, කුම්භකාරො, අත්ථං කාමෙතීති අත්ථකාමො, ධම්මකාමො, ධම්මං ධාරෙතීති ධම්මධරො, විනයධරො, සච්චං වදිතුං සීලමස්සාති සච්චවාදී ඉච්චාදි.

ส่วนในอุปปทสมาส ย่อมเป็นวุตติ (การประกอบ) เท่านั้น เพราะความเป็นนิจของสมาสนั้น. เช่น ผู้ทำกรรม ชื่อว่า กัมมกาโร, กุมภกาโร, ผู้ใคร่อรรถ ชื่อว่า อัตถกาโม, ธัมมกาโม, ผู้ทรงธรรม ชื่อว่า ธัมมธโร, วินยธโร, ผู้มีปกติกล่าวสัจจะ ชื่อว่า สัจจวาที เป็นต้น.

තවන්තුමානන්තාදිකිතන්තෙහි වාක්‍යමෙව වවත්ථිතවිභාසාධිකාරතො. යථා – ඔදනං භුත්තවා, ධම්මං සුණමානො, ධම්මං සුණන්තො, කටං කරානො, අනභිධානතො වා, අභිධානලක්ඛණා හි තද්ධිතසමාසකිතකාති.

ด้วยกิตันตะมีตวันตุ มานะ อันตะ เป็นต้น ย่อมเป็นประโยคเท่านั้น เพราะอำนาจแห่งววัตถิตวิภาสา (ทางเลือกที่กำหนดไว้). เช่น ผู้บริโภคข้าวสุกแล้ว, ผู้ฟังธรรมอยู่, ผู้ฟังธรรมอยู่, ผู้ทำเสื่ออยู่, หรือเพราะไม่กล่าวถึง, เพราะว่า ตัทธิตสมาสและกิตกะมีลักษณะแห่งการกล่าวถึง.

දුතියාතප්පුරිසො.

ทุติยาตัปปุริสสมาส.

තතියා [Pg.194] කිතක පුබ්බ සදිස සමූනත්ථ කලහ නිපුණ මිස්සසඛිලාදීහි.

ตติยาวิภัตติ ด้วยศัพท์กิตกะ ปุพพะ สทิสะ สมูนะ อัตถะ กลหะ นิปุณะ มิสสะ สขิละ เป็นต้น.

බුද්ධෙන භාසිතො බුද්ධභාසිතො, ධම්මො. එවං ජිනදෙසිතො, සත්ථාරා වණ්ණිතො සත්ථුවණ්ණිතො, විඤ්ඤූහි ගරහිතො විඤ්ඤුගරහිතො, විඤ්ඤුප්පසත්ථො, ඉස්සරකතං, සයංකතං, සුකෙහි ආහටං සුකාහතං, රඤ්ඤා හතො රාජහතො, රොගපීළිතො, අග්ගිදඩ්ඪො, සප්පදට්ඨො, සල්ලෙන විද්ධො සල්ලවිද්ධො, ඉච්ඡාය අපකතො ඉච්ඡාපකතො, සීලෙන සම්පන්නො සීලසම්පන්නො. එවං සුඛසහගතං, ඤාණසම්පයුත්තං, මිත්තසංසග්ගො, පියවිප්පයොගො, ජාතිත්ථද්ධො, ගුණහීනො, ගුණවුඩ්ඪො, චතුවග්ගකරණීයං, චතුවග්ගාදිකත්තබ්බං, කාකෙහි පෙය්‍යා කාකපෙය්‍යා, නදී.

ธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว ชื่อว่า พุทธภาสิโต. เช่นนี้ ชินเทสิโต, ที่พระศาสดาทรงพรรณนาแล้ว ชื่อว่า สัตถุวัณณิโต, ที่วิญญูชนติเตียนแล้ว ชื่อว่า วิญญูครหิโต, วิญญูปสัตโถ, อิสสรกตัง, สยังกตัง, ที่นกแก้วนำมาแล้ว ชื่อว่า สุกาหตัง, ที่พระราชาฆ่าแล้ว ชื่อว่า ราชหโต, โรคปีฬิโต, อัคคิทัฑโฒ, สัปปทัฏโฐ, ผู้ถูกลูกศรแทงแล้ว ชื่อว่า สัลลวิทโธ, ผู้ถูกความอยากทำให้เสื่อมแล้ว ชื่อว่า อิจฉาปกโต, ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ชื่อว่า สีลสัมปันโน. เช่นนี้ สุขสหคตัง, ญาณสัมปยุตตัง, มิตตสังคัคโค, ปิยวิปปโยโค, ชาติตถัทโธ, คุณหีโน, คุณวุฑโฒ, จตุวัคคกรณียัง, จตุวัคคาทิกัตตัพพัง, แม่น้ำที่กาพึงดื่ม ชื่อว่า กากเปยยา.

ක්වචි වුත්තියෙව, උරෙන ගච්ඡතීති උරගො, පාදෙන පිවතීති පාදපො. ක්වචි වාක්‍යමෙව, පරසුනා ඡින්නවා, කාකෙහි පාතබ්බා, දස්සනෙන පහාතබ්බා.

บางครั้งเป็นวุตติ (การประกอบ) เท่านั้น, ผู้ไปด้วยอก ชื่อว่า อุรโค, ผู้ดื่มด้วยเท้า ชื่อว่า ปาทโป. บางครั้งเป็นประโยคเท่านั้น, ผู้ตัดด้วยขวานแล้ว, ที่กาพึงดื่ม, ที่พึงละด้วยการเห็น.

පුබ්බාදියොගෙ – මාසෙන පුබ්බො මාසපුබ්බො. එවං මාතුසදිසො, පිතුසමො, එකූනවීසති, සීලවිකලො, අසිකලහො, වාචානිපුණො, යාවකාලිකසංමිස්සං, වාචාසඛිලො, සත්ථාරා සදිසො සත්ථුකප්පො, පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො පුඤ්ඤත්ථිකො, ගුණාධිකො, ගුළෙන සංසට්ඨො ඔදනො ගුළොදනො, ඛීරොදනො, අස්සෙන යුත්තො රථො අස්සරථො, මග්ගචිත්තං, ජම්බුයා පඤ්ඤාතො ලක්ඛිතො දීපො ජම්බුදීපො, එකෙන අධිකා දස එකාදස, ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො, පකතියා මෙධාවී පකතිමෙධාවී ඉච්චාදි.

ในการประกอบกับศัพท์มีปุพพะเป็นต้น – ผู้ก่อนด้วยเดือน ชื่อว่า มาสปุพโพ. เช่นนี้ มาตุสทิโส, ปิตุสโม, เอกูนวีสติ, สีลวิกโล, อสิกลโห, วาจานิปุโณ, ยาวกาลิกสังมิสสัง, วาจาสขิโล, ผู้เหมือนพระศาสดา ชื่อว่า สัตถุกัปโป, ผู้ต้องการบุญ ชื่อว่า ปุญญัตถิโก, คุณาธิโก, ข้าวสุกที่คลุกด้วยน้ำอ้อย ชื่อว่า คุฬโอดโน, ขีโรทโน, รถที่ประกอบด้วยม้า ชื่อว่า อัสสรโถ, มัคคจิตตัง, ทวีปที่ปรากฏชัดด้วยต้นหว้า ชื่อว่า ชมพูทวีโป, สิบที่ยิ่งด้วยหนึ่ง ชื่อว่า เอกาทสะ, ผู้บอดด้วยชาติ ชื่อว่า ชัจจันโธ, ผู้มีปัญญาโดยปกติ ชื่อว่า ปกติเมธาวี เป็นต้น.

තතියාතප්පුරිසො.

ตติยาตัปปุริสสมาส.

චතුත්ථී [Pg.195] තදත්ථඅත්ථහිතදෙය්‍යාදීහි.

จตุตถีวิภัตติ ด้วยศัพท์มีตทัตถะ อัตถะ หิตะ เทพยะ เป็นต้น.

තදත්ථෙ – කථිනස්ස දුස්සං කථිනදුස්සං, කථිනචීවරත්ථායාති අත්ථො. එවං චීවරදුස්සං, චීවරමූල්‍යං, යාගුයා අත්ථාය තණ්ඩුලා යාගුතණ්ඩුලා, භත්තතණ්ඩුලා, සඞ්ඝස්සත්ථාය භත්තං සඞ්ඝභත්තං, ආගන්තුකානමත්ථාය භත්තං ආගන්තුකභත්තං. එවං ගමිකභත්තං, පාසාදාය දබ්බං පාසාදදබ්බං.

ในอรรถแห่งตทัตถะ – ผ้าสำหรับกฐิน ชื่อว่า กฐินทุสสัง, อธิบายว่า เพื่อประโยชน์แก่ผ้ากฐิน. เช่นนี้ จีวรทุสสัง, จีวรมูลยัง, ข้าวสารเพื่อประโยชน์แก่ยาคู ชื่อว่า ยาคูตัณฑุลา, ภัตตตัณฑุลา, ภัตเพื่อประโยชน์แก่สงฆ์ ชื่อว่า สังฆภัตตัง, ภัตเพื่อประโยชน์แก่แขก ชื่อว่า อาคันตุกภัตตัง. เช่นนี้ คมิกภัตตัง, วัตถุสำหรับปราสาท ชื่อว่า ปาสาททัพพัง.

අත්ථෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්සත්ථාය විහාරො භික්ඛුසඞ්ඝත්ථො විහාරො, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථා යාගු, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථං චීවරං. යස්සත්ථාය යදත්ථො, යදත්ථා, යදත්ථං. එවං තදත්ථො, තදත්ථා. තදත්ථං. එතදත්ථො වායාමො, එතදත්ථා කථා, එතදත්ථං සොතාවධානං. කිමත්ථං, අත්තත්ථං, පරත්ථං, විනයො සංවරත්ථාය, සුඛං සමාධත්ථාය, නිබ්බිදා විරාගත්ථාය, විරාගො විමුත්තත්ථාය. තථා ලොකස්ස හිතො ලොකහිතො, බුද්ධස්ස දෙය්‍යං බුද්ධදෙය්‍යං, පුප්ඵං. සඞ්ඝදෙය්‍යං, චීවරං. ඉධ න භවති, සඞ්ඝස්ස දාතබ්බං, සඞ්ඝස්ස දාතුං ඉච්චාදි.

ในอรรถว่า วิหารเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุสงฆ์ ชื่อว่า ภิกขุสังฆัตโถ วิหาโร, ยาคูเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุสงฆ์, จีวรเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุสงฆ์. เพื่อประโยชน์แก่สิ่งใด ชื่อว่า ยทัตโถ, ยทัตถา, ยทัตถัง. เช่นนี้ ตทัตโถ, ตทัตถา, ตทัตถัง. ความพยายามเพื่อประโยชน์แก่สิ่งนี้, ถ้อยคำเพื่อประโยชน์แก่สิ่งนี้, การตั้งใจฟังเพื่อประโยชน์แก่สิ่งนี้. เพื่อประโยชน์อะไร, เพื่อประโยชน์ตน, เพื่อประโยชน์ผู้อื่น, วินัยเพื่อประโยชน์แก่การสำรวม, สุขเพื่อประโยชน์แก่สมาธิ, นิพพิทาเพื่อประโยชน์แก่ความคลายกำหนัด, วิราคะเพื่อประโยชน์แก่ความหลุดพ้น. เช่นนั้น ประโยชน์แก่โลก ชื่อว่า โลกหิโต, ดอกไม้ที่ควรให้แก่พระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธเทยยัง. สังฆเทยยัง, จีวร. ในที่นี้ย่อมไม่มี (สมาส), สิ่งที่ควรให้แก่สงฆ์, เพื่อจะให้แก่สงฆ์ เป็นต้น.

චතුත්ථීතප්පුරිසො.

จตุตถีตัปปุริสสมาส.

පඤ්චමී අපගමන භය විරති මොචනත්ථාදීහි.

ปัญจมีวิภัตติ ด้วยศัพท์มีอปคมนะ ภยะ วิรติ โมจนัตถะ เป็นต้น.

මෙථුනස්මා අපෙතො මෙථුනාපෙතො. එවං පලාපාපගතො, නගරනිග්ගතො, පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො. ගාමතො නික්ඛන්තං ගාමනික්ඛන්තං, රුක්ඛග්ගා පතිතො රුක්ඛග්ගපතිතො, සාසනචුතො, ආපත්තිවුට්ඨානං, ධරණිතලුග්ගතො, සබ්බභවෙහි නිස්සටො සබ්බභවනිස්සටො.

ผู้ปราศจากเมถุน ชื่อว่า เมถุนเปโต. เช่นนี้ ปลาปาปคโต, นครนิคคโต, ปิณฑปาตปฏิกันโต. สิ่งที่ออกจากหมู่บ้าน ชื่อว่า คามนิกขันตัง, ผู้ตกจากยอดไม้ ชื่อว่า รุกขัคคปติโต, สาสนจุโต, อาปัตติวุฏฐานัง, ธรณิตลุคคโต, ผู้หลุดพ้นจากภพทั้งปวง ชื่อว่า สัพพภวนิสสโต.

භයත්ථාදියොගෙ යථා – රාජතො භයං රාජභයං, චොරෙහි භයං චොරභයං, අමනුස්සෙහි භයං අමනුස්සභයං, අග්ගිතො භයං අග්ගිභයං. පාපතො භීතො පාපභීතො[Pg.196], පාපභීරුකො, අකත්තබ්බතො විරති අකත්තබ්බවිරති. එවං කායදුච්චරිතවිරති, වචීදුච්චරිතවිරති, බන්ධනා මුත්තො බන්ධනමුත්තො, වනමුත්තො, බන්ධනමොක්ඛො, කම්මතො සමුට්ඨිතං කම්මසමුට්ඨිතං, උක්කට්ඨුක්කට්ඨං, ඔමකොමකං.

ในการประกอบกับศัพท์มีอรรถว่าภัยเป็นต้น เช่น ภัยจากพระราชา ชื่อว่า ราชภยัง, ภัยจากโจร ชื่อว่า โจรภยัง, ภัยจากอมนุษย์ ชื่อว่า อมนุสสภยัง, ภัยจากไฟ ชื่อว่า อัคคิภยัง. ผู้กลัวจากบาป ชื่อว่า ปาปภีโต, ปาปภีรุโก, การงดเว้นจากสิ่งที่ไม่ควรทำ ชื่อว่า อกัตตัพพวิรติ. เช่นนี้ กายทุจริตวิรติ, วจีทุจริตวิรติ, ผู้พ้นจากเครื่องผูก ชื่อว่า พันธนมุตโต, วนมุตโต, พันธนโมกโข, สิ่งที่เกิดขึ้นจากกรรม ชื่อว่า กัมมสมุฏฐิตัง, อุกกัฏฐุกกัฏฐัง, โอมโกมกัง.

ක්වචි වුත්තියෙව, කම්මතො ජාතං කම්මජං. එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං. ඉධ න භවති, පාසාදා පතිතො.

บางครั้งก็เป็นเพียงการใช้คำ (เช่น) สิ่งที่เกิดจากกรรม เรียกว่า กรรมชะ. เช่นเดียวกับ จิตตชะ, อุตุชะ, อาหารชะ. ในที่นี้ไม่เป็น (เช่น) ตกจากปราสาท.

පඤ්චමීතප්පුරිසො.

ปัญจมีตัปปุริสสมาส.

ඡට්ඨී රඤ්ඤො පුත්තො රාජපුත්තො. එවං රාජපුරිසො, ආචරියපූජකො, බුද්ධසාවකො, බුද්ධරූපං, ජිනවචනං, සමුද්දඝොසො, ධඤ්ඤානං රාසි ධඤ්ඤරාසි, පුප්ඵගන්ධො, ඵලරසො, කායස්ස ලහුතා කායලහුතා, මරණස්සති, රුක්ඛමූලං, අයස්ස පත්තො අයොපත්තො, එවං සුවණ්ණකටාහං, පානීයථාලකං, සප්පිකුම්භො.

ฉัฏฐี (ตัปปุริสสมาส) บุตรของพระราชา ชื่อว่า ราชบุตร. เช่นเดียวกับ ราชบุรุษ, ผู้บูชาอาจารย์, พุทธสาวก, พระพุทธรูป, พระชินวจนะ, เสียงกึกก้องแห่งมหาสมุทร, กองแห่งข้าวเปลือก ชื่อว่า ธัญญราสี, กลิ่นดอกไม้, รสผลไม้, ความเบาแห่งกาย ชื่อว่า กายลหุตา, มรณัสสติ, โคนต้นไม้, บาตรเหล็ก ชื่อว่า อโยปัตตะ, เช่นเดียวกับ กระทะทองคำ, ถาดน้ำดื่ม, หม้อเนยใส.

‘‘දෙවානං රාජා’’ති අත්ථෙ සමාසාදිම්හි කතෙ ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති අකාරො, තතො ‘‘ස්‍යා චා’’ති ආත්තං න භවති. දෙවරාජො, දෙවරාජා, දෙවරාජං, දෙවරාජෙ ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. අත්තාභාවෙ සො දෙවරාජා, තෙ දෙවරාජානො ඉච්චාදි රාජසද්දසමං. තථා දෙවානං සඛා දෙවසඛො, දෙවසඛා, සො දෙවසඛා, තෙ දෙවසඛානො ඉච්චාදි.

ในอรรถว่า "ราชาของเหล่าเทวดา" เมื่อทำสมาสเป็นต้นแล้ว มีการลง อ การันต์ ด้วยสูตรว่า "kvaci samāsantagatānamakāranto" จากนั้น ความเป็น อา ด้วยสูตรว่า "syā cā" ย่อมไม่มี. (จึงสำเร็จรูปเป็น) เทวราโช, เทวราชา, เทวราชัง, เทวราเช เป็นต้น แจกเหมือนปุริสศัพท์. ในเมื่อไม่มี (อ การันต์) นั้น เป็น โส เทวราชา, เต เทวราชานะ เป็นต้น แจกเหมือนราชศัพท์. เช่นเดียวกัน สหายของเหล่าเทวดา ชื่อว่า เทวสโข, เทวสขา, (แจกเป็น) โส เทวสขา, เต เทวสขานะ เป็นต้น.

පුමස්ස ලිඞ්ගං පුල්ලිඞ්ගං. එවං පුම්භාවො, පුමන්තලොපාදි.

เพศของบุรุษ ชื่อว่า ปุลลิงค์. เช่นเดียวกับ ปุมภาวะ, ปุมันตโลปะ (การลบที่สุดแห่งปุมศัพท์) เป็นต้น.

හත්ථිපදං, ඉත්ථිරූපං, භික්ඛුනිසඞ්ඝො, ජම්බුසාඛා, එත්ථ ච ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා මජ්ඣෙ ඊකාරූකාරානං රස්සත්තං.

หัตถิปทัง, อิตถีรูปัง, ภิกขุนีสังโฆ, ชัมพุสาขา. และในคำเหล่านี้ มีการทำ อี การันต์ และ อู การันต์ ที่อยู่ท่ามกลางให้เป็นรัสสะ ด้วยสูตรว่า "kvacādimajjhuttarānaṃ" เป็นต้น.

විභාසාධිකාරතො [Pg.197] ක්වචි වාක්‍යමෙව, සහසා කම්මස්ස කත්තාරො, භින්නානං සන්ධාතා, කප්පස්ස තතියො භාගො, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී, මනුස්සානං ඛත්තියො සූරතමො.

ด้วยอำนาจแห่งวิภาสา บางครั้งก็เป็นเพียงรูปประโยค (ไม่เป็นสมาส) เช่น ผู้กระทำกรรมโดยพลัน, ผู้ประสานคนทั้งหลายที่แตกแยกกัน, ส่วนที่สามแห่งกัป, และวันแปดค่ำแห่งปักษ์ใด, กษัตริย์ผู้กล้าหาญที่สุดในหมู่มนุษย์.

යුත්තත්ථො ඉච්චෙව? ‘‘භටො රඤ්ඤො පුරිසො දෙවදත්තස්සා’’ති එත්ථ ‘‘භටසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛතාය අයුත්තත්ථභාවතො සමාසො න භවති, ‘‘කොසලස්ස රඤ්ඤො පුත්තො’’තිආදීසු පන සාපෙක්ඛතාය අසමත්ථත්තා න භවති, සම්බන්ධීසද්දානං පන නිච්චං සාපෙක්ඛත්තෙපි ගමකත්තා සමාසො, යථා – දෙවදත්තස්ස ගුරුකුලං, භගවතො සාවකසඞ්ඝොතිආදි.

(บทที่จะสมาสกันได้) ต้องมีอรรถที่ประกอบกันได้ (ยุตตัตถะ) เท่านั้นหรือ? ในประโยคว่า "bhaṭo rañño puriso devadattassa" (ทหารของพระราชา เป็นบุรุษของเทวทัต) นี้ เพราะฉัฏฐีวิภัตติมีความสัมพันธ์กับคำว่า ทหาร (bhaṭa) จึงไม่มีความเกี่ยวข้องกันและกัน (อัญญมัญญานเปกขตา) เมื่อไม่มีอรรถที่ประกอบกันได้ สมาสจึงไม่สำเร็จ. ส่วนในประโยคว่า "kosalassa rañño putto" (บุตรของพระราชาแห่งแคว้นโกศล) เป็นต้น เพราะมีความเกี่ยวข้องกัน (สเปกขะ) จึงไม่มีความสามารถ (ที่จะสมาสกัน) สมาสจึงไม่สำเร็จ. แต่สำหรับศัพท์ที่มีความสัมพันธ์กัน (สัมพันธีศัพท์) แม้จะมีความเกี่ยวข้องกันอยู่เป็นนิจ ก็สามารถทำสมาสได้เพราะสื่อความหมายได้ (คมกัตตะ) เช่น คุรุกุลของเทวทัต (devadattassa gurukulaṃ), พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค (bhagavato sāvakasaṅgho) เป็นต้น.

ඡට්ඨීතප්පුරිසො.

ฉัฏฐีตัปปุริสสมาส.

සත්තමී රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, එවං රූපසඤ්චෙතනා, සංසාරදුක්ඛං, චක්ඛුම්හි සන්නිස්සිතං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, ධම්මෙ රතො ධම්මරතො, ධම්මාභිරති, ධම්මරුචි, ධම්මගාරවො, ධම්මෙසු නිරුත්ති ධම්මනිරුත්ති, දානාධිමුත්ති, භවන්තරකතං, දස්සනෙ අස්සාදො දස්සනස්සාදො, අරඤ්ඤෙ වාසො අරඤ්ඤවාසො, විකාලෙ භොජනං විකාලභොජනං, කාලෙ වස්සං කාලවස්සං, වනෙ පුප්ඵං වනපුප්ඵං. එවං වනමහිසො, ගාමසූකරො, සමුද්දමච්ඡො, ආවාටකච්ඡපො, ආවාටමණ්ඩූකො, කූපමණ්ඩූකො, තිත්ථනාවා, ඉත්ථීසු ධුත්තො ඉත්ථිධුත්තො ඡායාය සුක්ඛො ඡායාසුක්ඛො, අඞ්ගාරපක්කං, චාරකබද්ධො.

สัตตมี (ตัปปุริสสมาส) ความจำหมายในรูป ชื่อว่า รูปสัญญา. เช่นเดียวกับ รูปสัญเจตนา, ทุกข์ในสังสาร ชื่อว่า สังสารทุกข์, วิญญาณที่อาศัยในจักษุ ชื่อว่า จักขุวิญญาณ, ผู้ยินดีในธรรม ชื่อว่า ธัมมรโต, ความอภิรมย์ในธรรม (ธัมมาภิรติ), ความพอใจในธรรม (ธัมมรุจิ), ความเคารพในธรรม (ธัมมคารโว), ภาษาในธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ธัมมนิรุตติ, ความน้อมใจไปในทาน (ดานาธิมุตติ), สิ่งที่ทำในภพอื่น (ภวันตรกตะ), ความยินดีในการเห็น ชื่อว่า ทัสสนัสสาทะ, การอยู่ในป่า ชื่อว่า อรัญญวาสะ, การบริโภคในเวลาวิกาล ชื่อว่า วิกาลโภชนะ, ฝนในกาล ชื่อว่า กาลวรรษะ, ดอกไม้ในป่า ชื่อว่า วนบุปผะ. เช่นเดียวกับ ควายป่า, หมูบ้าน, ปลาในสมุทร, เต่าในบ่อ, กบในบ่อ, กบในบ่อน้ำ, เรือที่ท่า, ผู้เลี่ยงในสตรีทั้งหลาย ชื่อว่า อิตถีธุตโต, ผู้แห้งในร่มเงา ชื่อว่า ฉายาสุกโข, สิ่งที่สุกบนถ่านไฟ, ผู้ถูกจองจำในเรือนจำ.

ඉධ වුත්තියෙව, යථා – වනෙ චරතීති වනචරො, කුච්ඡිම්හි සයතීති කුච්ඡිසයො, ථලෙ තිට්ඨතීති ථලට්ඨො. එවං ජලට්ඨො, පබ්බතට්ඨො, මග්ගට්ඨො, පඞ්කෙ ජාතං පඞ්කජං, සිරෙ රුහතීති සිරොරුහං ඉච්චාදි.

ในที่นี้เป็นรูปวิเคราะห์ (วุตติ) เท่านั้น เช่น ผู้เที่ยวไปในป่า ชื่อว่า วนจร, ผู้นอนในท้อง ชื่อว่า กุจฉิสยะ, ผู้ยืนอยู่บนบก ชื่อว่า ถลัฏฐะ. เช่นเดียวกับ ชลัฏฐะ (ผู้ยืนอยู่ในน้ำ), ปัพพตัฏฐะ (ผู้ยืนอยู่บนภูเขา), มัคคัฏฐะ (ผู้ตั้งอยู่ในมรรค), สิ่งที่เกิดในเปือกตม ชื่อว่า ปังกชะ, สิ่งที่งอกบนศีรษะ ชื่อว่า สิโรหะ เป็นต้น.

ඉධ [Pg.198] න භවති, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, ආසනෙ නිසින්නො, ආසනෙ නිසීදිතබ්බං.

ในที่นี้ไม่เป็นสมาส เช่น ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภค, ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย, ผู้นั่งอยู่บนอาสนะ, พึงนั่งบนอาสนะ.

සත්තමීතප්පුරිසො.

สัตตมีตัปปุริสสมาส.

‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති වුත්තත්තා යථාභිධානං තප්පුරිසෙ ක්වචි අච්චන්තාදීසු අමාදිවිභත්‍යන්තං පුබ්බපදං පරං සම්භවති.

เพราะกล่าวไว้ว่า "โดยไม่ขัดแย้งกับกฎนั้น" ในตัปปุริสสมาส บางครั้งบทหน้าที่มี อํ วิภัตติ เป็นต้นเป็นที่สุด ย่อมมีบทหลังตามสมควรแก่ชื่อ (เช่นในคำว่า อัจจันตะ เป็นต้น).

යථා – අන්තං අතික්කන්තං අච්චන්තං, අච්චන්තානි, වෙලං අතික්කන්තො අතිවෙලො, රස්සත්තං. එවං මාලං අතීතො අතිමාලො, පත්තජීවිකො, ආපන්නජීවිකො, අක්ඛං පතිගතං නිස්සිතන්ති පච්චක්ඛං දස්සනං, පච්චක්ඛො අත්තභාවො, පච්චක්ඛා බුද්ධි, අත්ථං අනුගතං අන්වත්ථං, කොකිලාය අවකුට්ඨං අවකොකිලං වනං, පරිච්චත්තන්ති අත්ථො. අවමයූරං, අජ්ඣයනාය පරිගිලානො පරියජ්ඣයනො, කම්මස්ස අලං සමත්ථොති අලංකම්මො, වචනාය අලන්ති අලංවචනො, වානතො නික්ඛන්තං නිබ්බානං, කිලෙසෙහි නික්ඛන්තො නික්කිලෙසො, නිරඞ්ගණො, කොසම්බියා නික්ඛන්තො නික්කොසම්බී, වනතො නිය්‍යාතො නිබ්බනො, ආචරියතො පරො පාචරියො. එවං පය්‍යකො, පරහිය්‍යො, ගඞ්ගාය උපරි උපරිගඞ්ගං. එවං හෙට්ඨානදී, අන්තොසමාපත්ති, හංසානං රාජා රාජහංසො, හංසරාජා වා, මාසස්ස අද්ධං අද්ධමාසං, මාසද්ධං වා, ආමලකස්ස අද්ධං අද්ධාමලකං, ආමලකද්ධං වා, කහාපණස්ස අඩ්ඪං අඩ්ඪකහාපණං, අඩ්ඪමාසකං, රත්තියා අඩ්ඪං අඩ්ඪරත්තං, රත්තියා පුබ්බං පුබ්බරත්තං, රත්තියා පච්ඡා පච්ඡාරත්තං. එත්ථ ච ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති රත්තිසද්දන්තස්ස අත්තං, අහස්ස පුබ්බං පුබ්බන්හං. එවං සායන්හං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අහස්ස අන්හාදෙසො.

เช่น ล่วงพ้นที่สุด ชื่อว่า อัจจันตะ, อัจจันตานิ, ผู้ล่วงพ้นเวลา ชื่อว่า อติเวโล (มีการทำรัสสะ). เช่นเดียวกับ ผู้ล่วงพ้นมาลา ชื่อว่า อติมาโล, ผู้ได้ชีวิต (ปัตตชีวิโก), ผู้ถึงชีวิต (อาปันนชีวิโก), การเห็นที่อาศัยอายตนะที่ไปถึง ชื่อว่า ปัจจักขัง, อัตภาพที่ประจักษ์, ปัญญาที่ประจักษ์, สิ่งที่ตามเนื้อความ ชื่อว่า อนวัตถัง, ป่าที่นกกาเหว่าร้องระงม ชื่อว่า อวกุกิละวัน (อรรถว่า ถูกทอดทิ้ง), อวมยูรัง, ผู้ลำบากเพราะการเรียน ชื่อว่า ปริยัชฌยโน, ผู้ควรแก่การงาน ชื่อว่า อลังกัมโม, ผู้ควรแก่คำพูด ชื่อว่า อลังวจโน, สภาวะที่ออกไปจากตัณหา ชื่อว่า นิพพาน, ผู้ปราศจากกิเลส ชื่อว่า นิกกิเลโส, นิรังคโณ, ผู้ที่ออกจากเมืองโกสัมพี ชื่อว่า นิกโกสัมพี, ผู้ที่ออกจากป่า ชื่อว่า นิพพโน, อาจารย์ผู้ยิ่ง ชื่อว่า ปาจริโย. เช่นเดียวกับ ปัยยโก (ปู่), ปรหิยโย (วันวานซืน), เหนือแม่น้ำคงคา ชื่อว่า อุปริคงคา. เช่นเดียวกับ เหฏฐานที (ใต้แม่น้ำ), อันโตสมาปัตติ (ในสมาบัติ), พญาหงส์ ชื่อว่า ราชหงส์ หรือ หงสราชา, กึ่งเดือน ชื่อว่า อัฑฒมาสัง หรือ มาสัฑฒัง, กึ่งมะขามป้อม ชื่อว่า อัฑฒามลกัง หรือ อามลกัฑฒัง, กึ่งกหาปณะ ชื่อว่า อัฑฒกหาปณะ, อัฑฒมาสกัง (กึ่งมาสก), เที่ยงคืน ชื่อว่า อัฑฒรัตตัง, ส่วนต้นของราตรี ชื่อว่า ปุพพรัตตัง, ส่วนท้ายของราตรี ชื่อว่า ปัจฉารัตตัง. และในคำนี้ มีการลง อ การันต์ ที่ที่สุดแห่งรัตติศัพท์ ด้วยสูตรว่า "kvaci samāsantagatānamakāranto", ส่วนต้นของวัน ชื่อว่า ปุพพัณหัง. เช่นเดียวกับ สายัณหัง, และมีการแปลง อหะ เป็น อัณหะ ด้วยสูตรว่า "tesu vuddhī" เป็นต้น.

අමාදිපරතප්පුරිසො.

อมาทิปรตัปปุริสสมาส.

ක්වචි [Pg.199] තප්පුරිසෙ ‘‘පභඞ්කරා’’දීසු විභත්තිලොපො න භවති.

ในตัปปุริสสมาสบางครั้ง เช่นในคำว่า "ปภังกร" เป็นต้น การลบวิภัตติย่อมไม่เกิดขึ้น.

යථා – පභං කරොතීති අත්ථෙ ‘‘අමාදයො පරපදෙභී’’ති සමාසො, ‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති සමාසසඤ්ඤා, තතො ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති විභත්තිලොපෙ සම්පත්තෙ තත්ථෙව චග්ගහණෙන පුබ්බපදෙ විභත්තිලොපාභාවො. සෙසං සමං. පභඞ්කරො, අමතං දදාතීති අමතන්දදො, රණං ජහාතීති රණඤ්ජහො, ජුතිං ධාරෙතීති ජුතින්ධරො, තථා සහසාකතං, පරස්සපදං. අත්තනොපදං, භයතො උපට්ඨානං භයතූපට්ඨානං, පරතොඝොසො, ගවංපතිත්ථෙරො, මනසිකාරො, පුබ්බෙනිවාසො, පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, මජ්ඣෙකල්‍යාණං, අන්තෙවාසී, අන්තෙවාසිකො, ජනෙසුතො, උරසිලොමො, කණ්ඨෙකාළො, සරසිජමිච්චාදි.

เช่น ในความหมายว่า "ผู้กระทำซึ่งรัศมี" (ปภังกร) มีการทำสมาสด้วยสูตรว่า "อมะเป็นต้นมีบทหลัง" (อมารโย ปรปเทภิ), มีชื่อว่าสมาสด้วยสูตรว่า "สมาสของนามที่มีเนื้อความเชื่อมโยงกัน" (นามนัง สมาโส ยุตตัตโถ), จากนั้น เมื่อถึงคราวลบวิภัตติด้วยสูตรว่า "ลบวิภัตติของนามเหล่านั้น" (เตสัง วิภัตติโย โลปา จะ) การไม่ลบวิภัตติในบทหน้าย่อมมีได้ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า "จะ" ในสูตรนั้นเอง. ที่เหลือก็เหมือนกัน. ปภังกร, ผู้ให้อมตะ ชื่อว่า อมตันตทะ, ผู้ละสงคราม ชื่อว่า รณัญชหะ, ผู้ทรงไว้ซึ่งความรุ่งเรือง ชื่อว่า ชุตินธระ, เช่นเดียวกับ สหสากตะ, ปรัสสบท, อัตตโนบท, การปรากฏขึ้นจากภัย ชื่อว่า ภยตูปัฏฐานะ, ปรโตโฆสะ, พระควัมปติเถระ, มนสิการ, ปุพเพนิวาสะ, ปุพเพนิวาสานุสสติ, งามในท่ามกลาง (มัชเฌกัลยาณะ), อันเตวาสี, อันเตวาสิกะ, ผู้เป็นที่เลื่องลือในหมู่ชน (ชเนสุตะ), ขนที่อก (อุรสิโลมะ), ดำที่คอ (กัณเฐกาฬะ), เกิดในสระ (สรสิชะ) เป็นต้น.

අලොපතප්පුරිසො.

อโลปตัปปุริสสมาส.

තප්පුරිසසමාසො නිට්ඨිතො.

ตัปปุริสสมาสจบลงแล้ว.

බහුබ්බීහිසමාස

พหุพพีหิสมาส

අථ බහුබ්බීහිසමාසො වුච්චතෙ.

บัดนี้ จะกล่าวถึงพหุพพีหิสมาส.

සො ච නවවිධො ද්විපදො තුල්‍යාධිකරණො, ද්විපදො භින්නාධිකරණො, තිපදො නනිපාතපුබ්බපදො, සහපුබ්බපදො උපමානපුබ්බපදො සඞ්ඛ්‍යොභයපදො දිසන්තරාළත්ථො බ්‍යතිහාරලක්ඛණො චාති.

และสมาสนั้นมี ๙ ชนิด คือ ทวิบทตุลยาธิกรณะ, ทวิบทภินนาธิกรณะ, ติบทนนิปาตปุพพบท, สหปุพพบท, อุปมานปุพพบท, สังขโยภยบท, ทิสันตราลัตถะ, และพยติหารลักขณะ ดังนี้.

තත්ථ ද්විපදො තුල්‍යාධිකරණො බහුබ්බීහි කම්මාදීසු ඡසු විභත්‍යත්ථෙසු භවති.

ในบรรดาสมาสเหล่านั้น พหุพพีหิสมาสแบบทวิบทตุลยาธิกรณะ ย่อมมีในความหมายของวิภัตติ ๖ อย่าง มีกรรมวิภัตติเป็นต้น.

තත්ථ [Pg.200] දුතියත්ථෙ තාව – ‘‘ආගතා සමණා ඉමං සඞ්ඝාරාම’’න්ති විග්ගහෙ –

ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ในความหมายของทุติยาวิภัตติก่อน (เช่น) ในวิคคหะว่า "สมณะทั้งหลายมาถึงสังฆารามนี้แล้ว" –

352. අඤ්ඤපදත්ථෙසු බහුබ්බීහි.

๓๕๒. พหุพพีหิสมาส (ย่อมมี) ในความหมายของบทอื่น.

සමස්‍යමානපදතො අඤ්ඤෙසං පඨමදුතියාදිවිභත්‍යන්තානං පදානමත්ථෙසු යුත්තත්ථානි නාමානි විභාසා සමස්‍යන්තෙ, සො සමාසො බහුබ්බීහිසඤ්ඤො ච හොති.

นามศัพท์ที่มีความหมายเหมาะสม ย่อมถูกทำสมาสโดยทางเลือก ในความหมายของบทอื่น ๆ ที่ลงท้ายด้วยปฐมาวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ เป็นต้น จากบทที่ถูกทำสมาส. และสมาสนั้นย่อมมีชื่อว่า พหุพพีหิสมาส.

බහවො වීහයො යස්ස සො බහුබ්බීහි, බහුබ්බීහිසදිසත්තා අයම්පිසමාසො අන්වත්ථසඤ්ඤාවසෙන බහුබ්බීහීති වුත්තො, අඤ්ඤපදත්ථප්පධානො හි බහුබ්බීහි.

ผู้มีข้าวเปลือกมาก (คือ) พหุพพีหิ. สมาสนี้ก็ถูกเรียกว่า พหุพพีหิ โดยนัยแห่งชื่อที่มีความหมายตรงตามศัพท์ เพราะมีความคล้ายคลึงกับพหุพพีหิ (ผู้มีข้าวเปลือกมาก). เพราะพหุพพีหิสมาสมีบทอื่นเป็นประธาน.

දුවිධො චායං බහුබ්බීහි තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණාතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණවසෙන, තෙසු යත්ථ විසෙසනභූතො අත්ථො අඤ්ඤපදත්ථග්ගහණෙන ගය්හති, සො තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා – ලම්බකණ්ණමානයාති.

และพหุพพีหิสมาสนี้มี ๒ อย่าง โดยเป็นตัคคุณสังวิญญาณและอตัคคุณสังวิญญาณ ในสมาสเหล่านั้น สมาสใดที่อรรถอันเป็นวิเสสนะถูกถือเอาด้วยการถือเอาอรรถแห่งบทอื่น สมาสนั้นชื่อว่าตัคคุณสังวิญญาณ เช่นว่า จงนำคนหูยานมา

යත්ථ පන න ගය්හති, සො අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා – බහුධනමානයාති.

ส่วนสมาสใดไม่ถูกถือเอา สมาสนั้นชื่อว่าอตัคคุณสังวิญญาณ เช่นว่า จงนำคนมีทรัพย์มากมา

ඉධ බහුබ්බීහිසද්දෙ විය විසෙසනස්ස පුබ්බනිපාතො, සෙසං පුබ්බසමං.

ในที่นี้ เหมือนในคำว่า พหุพพีหิ มีการวางบทวิเสสนะไว้ข้างหน้า ที่เหลือเหมือนก่อน

ආගතසමණො සඞ්ඝාරාමො. එත්ථ ච ආගතසද්දො, සමණසද්දො ච අත්තනො අත්ථෙ අට්ඨත්වා දුතියාවිභත්‍යත්ථභූතෙ සඞ්ඝාරාමසඞ්ඛාතෙ අඤ්ඤපදත්ථෙ වත්තන්ති, තදත්ථජොතනත්ථමෙව තදනන්තරං ‘‘සඞ්ඝාරාමො’’ති පදන්තරං පයුජ්ජති, තතො සමාසෙනෙව කම්මත්ථස්ස අභිහිතත්තා පුන දුතියා න හොති. ඉදංසද්දස්ස ච අප්පයොගො, එවං සබ්බත්ථ. බහුබ්බීහි චායං අභිධෙය්‍යලිඞ්ගවචනො.

สังฆารามที่พระสมณะมาแล้ว ในสมาสนี้ บทว่า อาคตะ และบทว่า สมณะ ไม่ได้ตั้งอยู่ในอรรถของตน แต่เป็นไปในอรรถแห่งบทอื่นคือสังฆาราม อันเป็นอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ เพื่อแสดงอรรถนั้นนั่นเอง บทอื่นคือ “สังฆาราม” จึงถูกใช้ต่อจากนั้น เพราะอรรถแห่งกรรมถูกกล่าวแล้วด้วยสมาสนั้นนั่นเอง ทุติยาวิภัตติจึงไม่เกิดอีก และไม่มีการใช้คำว่า “อิทัง” (นี้) เป็นอย่างนี้ในทุกที่ และพหุพพีหิสมาสนี้มีลิงค์และวจนะตามบทประธาน

තථා ආගතසමණා සාවත්ථි, ආගතසමණං ජෙතවනං, පටිපන්නා අද්ධිකා යං පථං සොයං පටිපන්නද්ධිකො පථො[Pg.201], අභිරුළ්හා වාණිජා යං නාවං සා අභිරුළ්හවාණිජා නාවා. එවං කම්මත්ථෙ බහුබ්බීහි.

เช่นเดียวกัน สาวัตถีที่พระสมณะมาแล้ว เชตวันที่มีพระสมณะมาแล้ว หนทางที่คนเดินทางประพฤติแล้ว เรือที่พ่อค้าขึ้นแล้ว พหุพพีหิสมาสในอรรถแห่งกรรมเป็นอย่างนี้

තතියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – ජිතානි ඉන්ද්‍රියානි යෙන සමණෙන සොයං ජිතින්ද්‍රියො සමණො. එවං දිට්ඨධම්මො, පත්තධම්මො, කතකිච්චො, ජිතා මාරා අනෙනාති ජිතමාරො භගවා, පටිවිද්ධසබ්බධම්මො.

พหุพพีหิสมาสในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ เช่นว่า พระสมณะใดมีอินทรีย์อันชนะแล้ว พระสมณะนั้นชื่อว่า ชิตินทรีย์ เช่นเดียวกัน ผู้เห็นธรรมแล้ว ผู้บรรลุธรรมแล้ว ผู้ทำกิจแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีมารอันชนะแล้ว เพราะมารทั้งหลายอันพระองค์ชนะแล้ว ผู้แทงตลอดธรรมทั้งปวงแล้ว

චතුත්ථියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – දින්නො සුඞ්කො යස්ස රඤ්ඤො සොයං දින්නසුඞ්කො රාජා, උපනීතං භොජනං අස්ස සමණස්සාති උපනීතභොජනො සමණො, උපහටො බලි අස්සාති උපහටබලි යක්ඛො.

พหุพพีหิสมาสในอรรถแห่งจตุตถีวิภัตติ เช่นว่า พระราชาใดมีส่วยอันให้แล้ว พระราชานั้นชื่อว่า ทินนสุงกะ พระสมณะใดมีโภชนะอันนำมาให้แล้ว พระสมณะนั้นชื่อว่า อุปนีตโภชนะ ยักษ์ใดมีพลีอันนำมาให้แล้ว ยักษ์นั้นชื่อว่า อุปหตพลี

පඤ්චමියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – නිග්ගතා ජනා අස්මා ගාමා සොයං නිග්ගතජනො ගාමො, නිග්ගතො අයො අස්මාති නිරයො, නිග්ගතා කිලෙසා එතස්මාති නික්කිලෙසො, අපෙතං විඤ්ඤාණං අස්මාති අපෙතවිඤ්ඤාණො මතකායො, අපගතං භයභෙරවං අස්මාති අපගතභයභෙරවො අරහා.

พหุพพีหิสมาสในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติ เช่น หมู่บ้านใดมีคนออกไปแล้วจากหมู่บ้านนี้ หมู่บ้านนั้นชื่อว่า นิคคตชนะ. นรก (นิรยะ) เพราะความสุข (อยะ) ออกไปจากที่นั่น. ผู้ไม่มีกิเลส เพราะกิเลสออกไปจากผู้นี้. ร่างกายที่ตายแล้ว เพราะวิญญาณไปปราศจากร่างกายนี้. พระอรหันต์ผู้ปราศจากภัยและสิ่งที่น่าสะพรึงกลัว เพราะภัยและสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวไปปราศจากพระองค์นี้.

ඡට්ඨියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – ඡින්නා හත්ථා යස්ස පුරිසස්ස සොයං ඡින්නහත්ථො පුරිසො. එවං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො, ඛීණාසවො, වීතො රාගො අස්සාති වීතරාගො, ද්වෙ පදානි අස්සාති ද්විපදො, ද්විහත්ථො පටො, තෙවිජ්ජො, චතුප්පදො, පඤ්ච චක්ඛූනි අස්සාති පඤ්චචක්ඛු භගවා, ඡළභිඤ්ඤො, රස්සත්තං, නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං, දසබලො, අනන්තඤාණො, තීණි දස පරිමාණමෙතෙසන්ති තිදසා දෙවා, සමාසන්තස්ස අත්තං, ඉධ පරිමාණසද්දස්ස සන්නිධානතො [Pg.202] දසසද්දො සඞ්ඛ්‍යානෙ වත්තතෙ, අයං පච්චයො එතෙසන්ති ඉදප්පච්චයා, කො පභවො අස්සාති කිංපභවො අයං කායො, විගතං මලමස්සාති විමලො, සුන්දරො ගන්ධො අස්සාති සුගන්ධං චන්දනං. එවං සුසීලො, සුමුඛො, කුච්ඡිතො ගන්ධො අස්සාති දුග්ගන්ධං කුණපං, දුට්ඨු මනො අස්සාති දුම්මනො. එවං දුස්සීලො, දුම්මුඛො, තපො එව ධනං අස්සාති තපොධනො, ඛන්තිසඞ්ඛාතං බලං අස්සාති ඛන්තිබලො, ඉන්දොති නාමං එතස්සාති ඉන්දනාමො.

พหุพพีหิสมาสในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ เช่น บุรุษใดมีมือขาดแล้ว บุรุษนั้นชื่อว่า ฉินนหัตถะ. เช่นเดียวกัน ผู้มีดำริบริบูรณ์แล้ว, ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว, ผู้ปราศจากราคะ เพราะราคะไปปราศจากผู้นี้, ผู้มีสองเท้า เพราะมีสองเท้า, ผ้าสองศอก, ผู้มีวิชชาสาม, ผู้มีสี่เท้า, พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีห้าจักษุ เพราะมีห้าจักษุ, ผู้มีอภิญญาหก, ความเป็นของสั้น (รัสสัตตะ), พระสัทธรรมของพระศาสดาอันมีองค์เก้า, ผู้มีกำลังสิบ, ผู้มีญาณหาที่สุดมิได้, เทวดาผู้มีสามสิบเป็นประมาณ (ติทสะ) เพราะมีสามสิบเป็นประมาณ, ความเป็นอักษร อะ แห่งที่สุดสมาส (สมาสันตัสสะ อัตตัง), ในที่นี้ เพราะอยู่ใกล้กับคำว่า ปริมาณ คำว่า ทสะ จึงหมายถึงจำนวน, ธรรมที่มีปัจจัยนี้ (อิทัปปัจจยา) เพราะปัจจัยนี้เป็นของธรรมเหล่านี้, กายนี้มีอะไรเป็นแดนเกิด (กิมปภวะ) เพราะมีอะไรเป็นแดนเกิด, ผู้ปราศจากมลทิน (วิมละ) เพราะมลทินไปปราศจากผู้นี้, จันทน์ที่มีกลิ่นหอม (สุคันธะ) เพราะมีกลิ่นดี. เช่นเดียวกัน ผู้มีศีลดี, ผู้มีหน้าดี, ซากศพที่มีกลิ่นเหม็น (ทุคคันธะ) เพราะมีกลิ่นน่าเกลียด, ผู้มีใจไม่ดี (ทุมมนะ) เพราะมีใจชั่ว. เช่นเดียวกัน ผู้มีศีลไม่ดี, ผู้มีหน้าไม่ดี, ผู้มีตบะเป็นทรัพย์ (ตโปธนะ) เพราะมีตบะนั่นแหละเป็นทรัพย์, ผู้มีขันติเป็นกำลัง (ขันติพละ) เพราะมีกำลังคือขันติ, ผู้มีชื่อว่าอินทะ (อินทนามะ) เพราะมีชื่อว่าอินทะ.

ඡන්දජාතාදීසු විසෙසනවිසෙසිතබ්බානං යථිච්ඡිතත්තා උභයං පුබ්බං නිපතති, යථා – ඡන්දො ජාතො අස්සාති ඡන්දජාතො, ජාතො ඡන්දො අස්සාතිපි ජාතඡන්දො. එවං සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සො, පීතිසොමනස්සසඤ්ජාතො, මාසජාතො, ජාතමාසො, ඡින්නහත්ථො, හත්ථච්ඡින්නො.

ในคำว่า ฉันทชาติ เป็นต้น เพราะบทวิเสสนะและบทวิเสสยะเป็นไปตามที่ต้องการ ทั้งสองบทจึงวางไว้ข้างหน้า เช่นว่า ผู้มีฉันทะเกิดแล้ว เพราะฉันทะเกิดแล้วแก่ผู้นี้ หรือ ผู้มีฉันทะเกิดแล้ว เพราะฉันทะเกิดแล้วแก่ผู้นี้ เช่นเดียวกัน ผู้มีปีติและโสมนัสเกิดขึ้นแล้ว ผู้มีปีติและโสมนัสเกิดขึ้นแล้ว ผู้เกิดได้เดือนหนึ่งแล้ว ผู้เกิดได้เดือนหนึ่งแล้ว ผู้มีมือขาดแล้ว ผู้มีมือขาดแล้ว

‘‘දීඝා ජඞ්ඝායස්සා’’ති විග්ගය්හ සමාසාදිම්හි කතෙ –

เมื่อแยกบทว่า “ดีฆา ชังฆา ยัสสา” (น่องยาวของนางใด) แล้วทำสมาสเป็นต้น

‘‘තුල්‍යාධිකරණෙ, පදෙ’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า “ตุลยาธิกรณะ ปะเท” (ในบทที่มีวิภัตติและวจนะเสมอกัน) ก็เป็นไปอยู่

353. ඉත්ථියං භාසිතපුමිත්ථී පුමාව චෙ.

๓๕๓. ถ้ามีบทที่กล่าวถึงบุรุษในอิตถีลิงค์ บทอิตถีลิงค์นั้นพึงเป็นเหมือนบุรุษ

ඉත්ථියං වත්තමානෙ තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ පරෙ පුබ්බෙ භාසිතපුමා ඉත්ථිවාචකො සද්දො අත්ථි චෙ, සො පුමා ඉව දට්ඨබ්බොති පුබ්බපදෙ ඉත්ථිප්පච්චයාභාවො, බහුබ්බීහිවිසයොයං, උපරි ‘‘කම්මධාරයසඤ්ඤෙ චා’’ති වක්ඛමානත්තා.

เมื่อมีบทที่มีวิภัตติเสมอกัน (ตุลยาธิกรณะ) อันเป็นไปในอิตถีลิงค์อยู่ข้างหลัง หากมีศัพท์ที่เคยกล่าวเป็นปุงลิงค์มาก่อนแต่เป็นอิตถีลิงค์อยู่ข้างหน้า ศัพท์นั้นพึงเห็นเหมือนเป็นปุงลิงค์ จึงไม่มีปัจจัยอิตถีลิงค์ในบทหน้า นี้เป็นเรื่องของพหุพพีหิสมาส เพราะจะกล่าวถึงในสูตรว่า "กมฺมธารยสญฺเญ จ" ในภายหลัง

354. ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං දීඝරස්සාපච්චයෙසු ච.

๓๕๔. บางครั้งมีการทำสระต้น กลาง และท้าย ให้เป็นทีฆะและรัสสะ ในเพราะปัจจัยและในเพราะบทที่ไม่มีปัจจัย

ක්වචි තද්ධිතසමාසනාමොපසග්ගාදීසු පදෙසු ආදිමජ්ඣුත්තරභූතානං සරානං ජිනවචනානුපරොධෙන දීඝරස්සා හොන්ති පච්චයෙසු, අපච්චයෙසු පරෙසු, අපරභූතෙසු ච.

บางครั้ง ในบทตัทธิต สมาส นาม และอุปสรรค เป็นต้น สระที่เป็นส่วนต้น ส่วนกลาง และส่วนท้าย ย่อมเป็นทีฆะและรัสสะ โดยไม่ขัดกับพระพุทธพจน์ ในเพราะปัจจัยทั้งหลาย, ในเพราะบทที่ไม่มีปัจจัยที่อยู่ข้างหลัง และในเพราะบทที่ไม่ได้อยู่ข้างหลัง

තත්ථ [Pg.203]

ในที่นั้น

දීඝත්තං පාකටානූප- ඝාතාදො මධුවාදිසු;

රස්සත්තං අජ්ජවෙ ඉත්ථි- රූපාදො ච ක, තාදිසූති.

ความเป็นทีฆะ (มี) ในคำว่า ปากฏะ, อนูปฆาตะ เป็นต้น และในคำว่า มธุ เป็นต้น; ความเป็นรัสสะ (มี) ในคำว่า อัชชวะ, อิตถีรูป เป็นต้น และในเพราะ ก ปัจจัย และในคำว่า ตาทิสะ เป็นต้น

බහුබ්බීහිසමාසෙ සති පුල්ලිඞ්ගෙ උත්තරපදන්තස්ස රස්සත්තං. දීඝජඞ්ඝො පුරිසො, තථා පහූතා ජිව්හා අස්සාති පහූතජිව්හො භගවා. මහතී පඤ්ඤා අස්සාති මහාපඤ්ඤො. ‘‘මහතං මහා තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ’’ති මහාදෙසො.

เมื่อเป็นพหุพพีหิสมาสในปุงลิงค์ มีการทำสระที่สุดของบทหลังให้เป็นรัสสะ เช่น ทีฆชังโฆ ปุริโส (บุรุษผู้มีแข้งยาว), อีกอย่างหนึ่ง พหูตา ชิวหา อัสสาติ พหูตชิวโห ภควา (พระผู้มีพระภาคผู้มีพระชิวหาแผ่ไป), มหตี ปัญญา อัสสาติ มหาปัญโญ (ผู้มีปัญญามาก), มีการอาเทศ มหันตะ เป็น มหา ด้วยสูตรว่า "มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท" ในบทที่มีวิภัตติเสมอกัน

ඉත්ථියමිති කිං? ඛමාධනො. භාසිතපුමාති කිං? සද්ධාධුරො, සද්ධාපකතිකො, පඤ්ඤාපකතිකො, පඤ්ඤාවිසුද්ධිකො, එත්ථ ච ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති කප්පච්චයො. තුල්‍යාධිකරණෙ ඉච්චෙව? සමණිභත්තිකො, කුමාරිභත්තිකො, කුමාරිභත්ති.

คำว่า "อิตฺถิยํ" (ในอิตถีลิงค์) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ขมาธโน (ผู้มีขันติเป็นทรัพย์). คำว่า "ภาสิตปุมา" (เคยกล่าวเป็นปุงลิงค์) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า สัทธาธุโร, สัทธาปรกติโก, ปัญญาปรกติโก, ปัญญาวิสุทธิโก, และในที่นี้มี ก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต". คำว่า "ตุลฺยาธิกรเณ" (ในบทที่มีวิภัตติเสมอกัน) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า สมณิภัตติโก, กุมาริภัตติโก, กุมาริภัตติ

පුබ්බපදස්සෙවායං පුම්භාවාතිදෙසො, තෙන ඉධ න භවති. බහුදාසිකො පුරිසො. බහුකුමාරිකං කුලං.

การสมมติให้เป็นปุงลิงค์นี้ เป็นของบทหน้าเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้ (บทหลัง) จึงไม่เป็น (ปุงลิงค์) เช่น พหุทาสิโก ปุริโส (บุรุษผู้มีทาสีมาก), พหุกุมาริกัง กุลัง (ตระกูลที่มีกุมารีมาก)

‘‘ගාණ්ඨිවො ධනු අස්සා’’ති විග්ගය්හ සමාසාදිම්හි කතෙ –

เมื่อแยกบทว่า "คัณฐีโว ธนู อัสสา" (ธนูมีปมของผู้นี้) แล้วทำสมาสเป็นต้น

355. ධනුම්හා ච.

๓๕๕. และจากคำว่า ธนู

තිපදමිදං. ක්වචිසමාසන්තගතා ධනුසද්දා ආපච්චයො හොති, චසද්දෙන ධම්මාදිතො ච, ‘‘වමොදුදන්තාන’’න්ති වකාරො, ගාණ්ඨිවධන්වා. එවං පච්චක්ඛධම්මා.

สูตรนี้มี ๓ บท. บางครั้ง หลังศัพท์ว่า ธนู ที่อยู่ท้ายสมาส ย่อมลง อา ปัจจัย, และด้วย จะ ศัพท์ (ในสูตร) ย่อมลง (อา ปัจจัย) หลังศัพท์มี ธัมมะ เป็นต้น, มีการลง ว อักษร ด้วยสูตรว่า "วโมทุทนฺตานํ", เป็นรูปว่า คัณฐีวธันวา. เช่นเดียวกับ ปัจจักขธัมมา

ක්වචීති කිං? සහස්සථාමධනු, පච්චක්ඛධම්මො, විදිතධම්මො.

คำว่า "บางครั้ง" นี้หมายถึงอะไร? สหัสสถามธนู (ธนูมีกำลังพัน), ปัจจกขธรรม (ผู้มีธรรมอันประจักษ์), วิทิตธรรม (ผู้มีธรรมอันรู้แล้ว)

නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු ඉච්චත්‍ර – නානප්පකාරා දුමා නානාදුමා, නානාදුමෙහි පතිතානි නානාදුමපතිතානි, නානාදුමපතිතානි ච තානි පුප්ඵානි චාති නානාදුමපතිතපුප්ඵානි, තෙහි වාසිතා නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතා, නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතා සානූ යස්ස පබ්බතස්ස සොයං නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු [Pg.204] පබ්බතො. අයං පන කම්මධාරයතප්පුරිසගබ්භො තුල්‍යාධිකරණබහුබ්බීහි.

ในคำว่า นานาทุมปติตปุปผวาสิตสานุ นี้ - ต้นไม้มีประการต่างๆ ชื่อว่า นานาทุมะ, (ดอกไม้) ที่ตกจากต้นไม้มีประการต่างๆ ชื่อว่า นานาทุมปติตะ, ดอกไม้ทั้งหลายที่ตกจากต้นไม้มีประการต่างๆ ชื่อว่า นานาทุมปติตปุปผะ, (ยอดเขา) ที่อบอวลด้วยดอกไม้เหล่านั้น ชื่อว่า นานาทุมปติตปุปผวาสิตะ, ยอดเขาที่อบอวลด้วยดอกไม้ที่ตกจากต้นไม้มีประการต่างๆ มีแก่ภูเขาใด ภูเขานั้นชื่อว่า นานาทุมปติตปุปผวาสิตสานุ. ส่วนสมาสนี้เป็นตุลยาธิกรณพหุพพีหิที่มีกรรมธารยะและตัปปุริสะอยู่ภายใน

තථා බ්‍යාලම්බො අම්බුධරො බ්‍යාලම්බම්බුධරො, තස්ස බින්දූනි බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දූනි, තෙහි චුම්බිතො බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දුචුම්බිතො, තාදිසො කූටො යස්ස සොයං බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දුචුම්බිතකූටො ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกัน เมฆที่ห้อยย้อย ชื่อว่า พยาลัมพัมพุธระ, หยดน้ำทั้งหลายของเมฆนั้น ชื่อว่า พยาลัมพัมพุธรพินทุ, (ยอดเขา) ที่ถูกหยดน้ำเหล่านั้นสัมผัส ชื่อว่า พยาลัมพัมพุธรพินทุจุมพิตะ, ยอดเขาเช่นนั้นมีแก่ภูเขาใด ภูเขานั้นชื่อว่า พยาลัมพัมพุธรพินทุจุมพิตกูฏะ เป็นต้น

සත්තමියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – සම්පන්නානි සස්සානි යස්මිං ජනපදෙ සොයං සම්පන්නසස්සො ජනපදො, සුලභො පිණ්ඩො ඉමස්මින්ති සුලභපිණ්ඩො දෙසො. ආකිණ්ණා මනුස්සා යස්සං රාජධානියං සා ආකිණ්ණමනුස්සා රාජධානී, බහවො තාපසා එතස්මින්ති බහුතාපසො අස්සමො, උපචිතං මංසලොහිතං අස්මින්ති උපචිතමංසලොහිතං සරීරං, බහවො සාමිනො අස්මින්ති බහුස්සාමිකං නගරං.

พหุพพีหิสมาสในอรรถสัตตมีวิภัตติ เช่น สัมปันนสัสโส ชนปโท (ชนบทที่มีข้าวกล้าสมบูรณ์), สุลภปิณโฑ เทโส (ดินแดนที่มีก้อนข้าวหาได้ง่าย), อากิณณมนุสสา ราชธานี (ราชธานีที่มีมนุษย์พลุกพล่าน), พหุตาปโส อัสสโม (อาศรมที่มีดาบสมาก), อุปจิตมังสโลหิตัง สรีรัง (ร่างกายที่มีเนื้อและเลือดพอกพูน), พหุสสามิกัง นครัง (เมืองที่มีเจ้าของมาก)

‘‘බහූ නදියො අස්මි’’න්ති අත්ථෙ සමාසාදිම්හි කතෙ –

เมื่อทำสมาสเป็นต้นในอรรถว่า "มีแม่น้ำมากในที่นี้"

සමාසන්තග්ගහණං, කප්පච්චයො ච වත්තතෙ.

การถือเอาปัจจัยท้ายสมาส และ ก ปัจจัย ก็เป็นไปอยู่

356. නදිම්හා ච.

๓๕๖. และจากแม่น้ำ

සමාසන්තගතා නදිම්හා කප්පච්චයො හොති, චසද්දෙන තුඅන්තා ච. නිච්චත්ථං වචනං. නදීති චෙත්ථ ඉත්ථිවාචකානං ඊකාරූකාරානං පරසමඤ්ඤා, තතො ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා නදිසඤ්ඤස්ස කප්පච්චයෙ රස්සත්තං, බහුනදිකො ජනපදො. එවං බහුජම්බුකං වනං. බහුනාරිකොති ඡට්ඨීබහුබ්බීහිනා සිද්ධං. බහවො කත්තාරො අස්මිං, අස්සාති වා බහුකත්තුකො දෙසො. එවං බහුභත්තුකො.

ก ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์ชื่อ นที ที่อยู่ท้ายสมาส, และด้วย จะ ศัพท์ ย่อมลงหลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ตุ ปัจจัย. คำนี้ (ในสูตร) ใส่มาเพื่อความแน่นอน. คำว่า "นที" ในที่นี้ เป็นชื่อเรียกอื่นของสระ อี และ อู ที่เป็นอิตถีลิงค์, จากนั้น ด้วยสูตรว่า "กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ" เป็นต้น จึงมีการทำสระของศัพท์ชื่อนทีให้เป็นรัสสะ เมื่อมี ก ปัจจัย, เป็นรูปว่า พหุนทิโก ชนปโท (ชนบทที่มีแม่น้ำมาก). เช่นเดียวกับ พหุชัมพุกัง วนัง (ป่าที่มีต้นหว้ามาก). ส่วนคำว่า พหุนาริโก สำเร็จด้วยฉัฏฐีพหุพพีหิ. พหุกัตตุโก เทโส (ดินแดนที่มีผู้ทำมาก) คือ มีผู้ทำมากในดินแดนนี้ หรือ มีผู้ทำมากของดินแดนนี้. เช่นเดียวกับ พหุภัตตุโก

භින්නාධිකරණො යථා – එකරත්තිං වාසො අස්සාති එකරත්තිවාසො, සමානෙන ජනෙන සද්ධිං වාසො අස්සාති සමානවාසො [Pg.205] පුරිසො. උභතො බ්‍යඤ්ජනමස්ස අත්ථීති උභභොබ්‍යඤ්ජනකො, ඡත්තං පාණිම්හි අස්සාති ඡත්තපාණි පුරිසො. එවං දණ්ඩපාණි, සත්ථපාණි, වජිරපාණි, ඛග්ගහත්ථො, සත්ථහත්ථො, දානෙ අජ්ඣාසයො අස්සාති දානජ්ඣාසයො, දානාධිමුත්තිකො, බුද්ධභත්තිකො, සද්ධම්මගාරවො ඉච්චාදි.

ภินนาธิกรณพหุพพีหิ เช่น เอกรตฺติวาโส (ผู้มีการอยู่คืนเดียว) คือ การอยู่คืนเดียวมีแก่เขา, สมานวาโส ปุริโส (บุรุษผู้มีการอยู่ร่วมกับคนที่เสมอกัน) คือ การอยู่ร่วมกับคนที่เสมอกันมีแก่เขา. อุภโตพยัญชนโก (ผู้มีเพศทั้งสอง) คือ เพศทั้งสองมีแก่เขา, ฉัตตปาณิ ปุริโส (บุรุษผู้มีร่มในมือ) คือ ร่มมีในมือของเขา. เช่นเดียวกับ ทัณฑปาณิ (ผู้มีไม้เท้าในมือ), สัตถปาณิ (ผู้มีศัสตราในมือ), วชิรปาณิ (ผู้มีวชิระในมือ), ขัคคหัตโถ (ผู้มีดาบในมือ), สัตถหัตโถ (ผู้มีศัสตราในมือ), ทานัชฌาสโย (ผู้มีอัธยาศัยในการให้) คือ อัธยาศัยในการให้มีแก่เขา, ทานาธิมุตติโก (ผู้มีใจน้อมไปในการให้), พุทธภัตติโก (ผู้มีความภักดีในพระพุทธเจ้า), สัทธัมมคารโว (ผู้มีความเคารพในพระสัทธรรม) เป็นต้น

තිපදො යථා – පරක්කමෙනාධිගතා සම්පදා යෙහි තෙ භවන්ති පරක්කමාධිගතසම්පදා මහාපුරිසා. එවං ධම්මාධිගතභොගා, ඔණීතො පත්තතො පාණි යෙන සොයං ඔණීතපත්තපාණි, සීහස්ස පුබ්බද්ධං විය කායො අස්සාති සීහපුබ්බද්ධකායො, මත්තා බහවො මාතඞ්ගා අස්මින්ති මත්තබහුමාතඞ්ගං වනං ඉච්චාදි.

ติปทพหุพพีหิ (พหุพพีหิที่มี ๓ บท) เช่น ปรักกมาธิคตสัมปทา มหาปุริสา (มหาบุรุษทั้งหลายผู้มีสมบัติอันได้มาด้วยความเพียร) คือ สมบัติอันได้มาด้วยความเพียรมีแก่ท่านเหล่านั้น. เช่นเดียวกับ ธัมมาธิคตโภคา (ผู้มีโภคะอันได้มาโดยธรรม), โอณีตปัตตปาณิ (ผู้มีมืออันน้อมลงสู่บาตร) คือ มืออันเขาน้อมลงสู่บาตรแล้ว, สีหปุพพัทธกาโย (ผู้มีกายดุจกึ่งท่อนหน้าของราชสีห์) คือ กายดุจกึ่งท่อนหน้าของราชสีห์มีแก่เขา, มัตตพหุมาตังคัง วนัง (ป่าที่มีช้างตกมันมาก) คือ ช้างตกมันจำนวนมากมีอยู่ในป่านั้น เป็นต้น

නනිපාතපුබ්බපදො යථා – නත්ථි එතස්ස සමොති අසමො භගවා. ඉධ ‘‘අත්තං නස්ස තප්පුරිසෙ’’ති සුත්තෙ ‘‘අත්තං නස්සා’’ති යොගවිභාගෙන නස්ස අත්තං. එවං අප්පටිපුග්ගලො, අපුත්තකො, අහෙතුකො, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා කප්පච්චයො, නත්ථි සංවාසො එතෙසන්ති අසංවාසා, න විජ්ජතෙ වුට්ඨි එත්ථාති අවුට්ඨිකො ජනපදො, අභික්ඛුකො විහාරො, නත්ථි එතස්ස උත්තරොති අනුත්තරො, ‘‘සරෙ අන’’ති අන, තප්පුරිසග්ගහණමුපලක්ඛණං, අථවා ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා නස්ස අන. එවං නත්ථි අන්තො අස්සාති අනන්තං, න විජ්ජන්ති ආසවා එතෙසන්ති අනාසවා ඉච්චාදි.

พหุพพีหิที่มี น นิบาต อยู่หน้า เช่น อสโม ภควา (พระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีผู้เสมอเหมือน) คือ ผู้เสมอเหมือนไม่มีแก่พระองค์. ในที่นี้ ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค) ว่า "อตฺตํ นสฺสา" ในสูตร "อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส" จึงมีการแปลง น เป็น อ. เช่นเดียวกับ อัปปฏิปุคคโล (ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ), อปุตตโก (ผู้ไม่มีบุตร), อเหตุโก (ผู้ไม่มีเหตุ), มี ก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ สมาสนฺต" เป็นต้น, อสังวาสา (ผู้ไม่มีการอยู่ร่วมกัน) คือ การอยู่ร่วมกันไม่มีแก่คนเหล่านั้น, อวุฏฐิโก ชนปโท (ชนบทที่ไม่มีฝน) คือ ฝนไม่มีในชนบทนี้, อภิกขุโก วิหาโร (วิหารที่ไม่มีภิกษุ), อนุตตโร (ผู้ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า) คือ สิ่งอื่นยิ่งกว่าไม่มีแก่เขา, แปลง น เป็น อน ด้วยสูตรว่า "สเร อน", การรับเอาตัปปุริสสมาส (ในสูตร) เป็นเพียงเครื่องหมายแสดง (รวมถึงสมาสอื่นด้วย), หรืออีกนัยหนึ่ง แปลง น เป็น อน ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธี" เป็นต้น. เช่นเดียวกับ อนันตัง (ไม่มีที่สุด) คือ ที่สุดไม่มีแก่เขา, อนาสวา (ผู้ไม่มีอาสวะ) คือ อาสวะทั้งหลายไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น เป็นต้น

පඨමායත්ථෙ සහපුබ්බපදො යථා – සහ හෙතුනා යො වත්තතෙති සහෙතුකො, සහෙතු වා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා [Pg.206] සහසද්දස්ස සාදෙසො, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා කප්පච්චයො ච, සහ පීතියා ඉමෙ වත්තන්තීති සප්පීතිකා. එවං සහ පච්චයෙහි වත්තන්තීති සප්පච්චයා, සකිලෙසො, සඋපාදානො, සපරිවාරො, සහ මූලෙන උද්ධතො සමූලුද්ධතො රුක්ඛො.

ตัวอย่างของบทที่มีสหบุพพบทในอรรถปฐมาวิภัตติ เช่น – ผู้ใดเป็นไปพร้อมด้วยเหตุ ผู้นั้นชื่อว่า สเหตุโก หรือ สเหตุ, มีการแปลง สห สัททะ เป็น ส ด้วยสูตรว่า “เตสุ วุทฺธี” เป็นต้น และลง ก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ สมาสนฺต” เป็นต้น, เหล่าใดเป็นไปพร้อมด้วยปีติ เหล่านั้นชื่อว่า สปฺปีติกา. เช่นเดียวกัน สปฺปจฺจยา (เป็นไปพร้อมด้วยปัจจัย), สกิเลโส (ผู้มีกิเลส), สอุปาทาโน (ผู้มีอุปาทาน), สปริวาโร (ผู้มีบริวาร), สมูลุทฺธโต รุกฺโข (ต้นไม้ที่ถูกถอนขึ้นพร้อมด้วยราก) คือ ถูกถอนขึ้นพร้อมด้วยราก.

උපමානපුබ්බපදො පඨමායත්ථෙ තාව – උපමානොපමෙය්‍යභාවප්පසිද්ධත්ථං ඉවසද්දප්පයොගො, කායබ්‍යාමානං සමප්පමාණතාය නිග්‍රොධො ඉව පරිමණ්ඩලො යො රාජකුමාරො සොයංනිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො රාජකුමාරො. ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති ඉවසද්දස්ස අප්පයොගො, සඞ්ඛො විය පණ්ඩරො අයන්ති සඞ්ඛපණ්ඩරො, කාකො විය සූරො අයන්ති කාකසූරො, චක්ඛු ඉව භූතො අයං පරමත්ථදස්සනතොති චක්ඛුභූතො භගවා. එවං අත්ථභූතො. ධම්මභූතො, බ්‍රහ්මභූතො, අන්ධො විය භූතො අයන්ති අන්ධභූතො බාලො. මුඤ්ජපබ්බජමිව භූතා අයන්ති මුඤ්ජපබ්බජභූතා කුදිට්ඨි. තන්තාකුලකමිව ජාතා අයන්ති තන්තාකුලකජාතා.

บทที่มีอุปมาบุพพบทในอรรถปฐมาวิภัตติก่อน – มีการใช้ อิว สัททะ เพื่อให้ความเป็นอุปมาและอุปไมยปรากฏชัด, พระราชกุมารพระองค์ใดมีพระวรกายกลมดุจต้นไทร เพราะมีขนาดเท่ากับช่วงแขน พระราชกุมารพระองค์นั้นชื่อว่า นิโคฺรธปริมณฺฑโล. ไม่มีการใช้ อิว สัททะ ด้วยหลักว่า “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค” (ไม่ใช้บทที่แสดงอรรถที่กล่าวแล้ว), ผู้นี้ขาวดุจสังข์ ชื่อว่า สงฺขปณฺฑโร, ผู้นี้กล้าหาญดุจกา ชื่อว่า กากสูโร, พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้เป็นดุจดวงตา เพราะทรงเห็นปรมัตถ์ ชื่อว่า จกฺขุภูโต. เช่นเดียวกัน อตฺถภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, คนพาลผู้นี้เป็นดุจคนตาบอด ชื่อว่า อนฺธภูโต พาโล, มิจฉาทิฏฐิเหล่านี้เป็นดุจหญ้ามุญชะและหญ้าพับพะ ชื่อว่า มุญฺชปพฺพชภูตา กุทิฏฺฐิ, (ทิฏฐิ) เหล่านี้เกิดดุจกลุ่มด้ายที่ยุ่งเหยิง ชื่อว่า ตนฺตากุลกชาตา.

ඡට්ඨියත්ථෙ – සුවණ්ණවණ්ණො විය වණ්ණො යස්ස සොයං සුවණ්ණවණ්ණො භගවා. උත්තරපදලොපො, නාගස්ස විය අස්ස ගතීති නාගගති. එවං සීහගති, නාගවික්කමො, සීහවික්කමො, සීහහනු, එණිස්ස විය අස්ස ජඞ්ඝාති එණිජඞ්ඝො, සීහස්ස පුබ්බද්ධං විය අස්ස කායොති සීහපුබ්බද්ධකායො, බ්‍රහ්මුනො විය අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො අස්සාති බ්‍රහ්මස්සරො.

ในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ – พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดมีพระฉวีวรรณดุจสีแห่งทอง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นชื่อว่า สุวณฺณวณฺโณ. มีการลบอุตตรบท (ในวิเคราะห์), การเยื้องกรายของเขาดุจการเยื้องกรายของช้าง ชื่อว่า นาคคติ. เช่นเดียวกัน สีหคติ, นาควิกฺกโม, สีหวิกฺกโม, สีหหนุ, แข้งของเขาดุจแข้งของเนื้อทราย ชื่อว่า เอณิชงฺโฆ, กายของเขาดุจกายส่วนหน้าของราชสีห์ ชื่อว่า สีหปุพฺพทฺธกาโย, เสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ ของเขาดุจเสียงของพรหม ชื่อว่า พฺรหฺมสฺสโร.

වාසද්දත්ථෙ [Pg.207] සඞ්ඛ්‍යොභයපදො යථා – ද්වෙ වා තයො වා පත්තා ද්වත්තිපත්තා, ‘‘ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා’’ති ද්විසද්දන්තස්ස ආත්තං, රස්සත්තං, ද්වීහං වා තීහං වා ද්වීහතීහං, ඡ වා පඤ්ච වා වාචා ඡප්පඤ්චවාචා. එවං සත්තට්ඨමාසා, එකයොජනද්වියොජනානි.

ตัวอย่างของสังขยาอุภยบทในอรรถ วา สัททะ (หรือ) เช่น – บาตร ๒ หรือ ๓ ใบ ชื่อว่า ทฺวตฺติปตฺตา, มีการแปลงท้าย ทฺวิ สัททะ เป็น อา ด้วยสูตรว่า “ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา” แล้วทำเป็นรัสสะ, ๒ วัน หรือ ๓ วัน ชื่อว่า ทฺวีหตีหํ, วาจา ๖ หรือ ๕ คำ ชื่อว่า ฉปญฺจวาจา. เช่นเดียวกัน สตฺตฏฺฐมาสา (๗ หรือ ๘ เดือน), เอกโยชนทฺวิโยชนานิ (๑ หรือ ๒ โยชน์).

දිසන්තරාළත්ථො යථා – පුබ්බස්සා ච දක්ඛිණස්සා ච දිසාය යදන්තරාළං සායං පුබ්බදක්ඛිණා විදිසා. එත්ථ තුල්‍යාධිකරණපදපරත්තාභාවා න පුම්භාවාතිදෙසො, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා දිසන්තරාළත්ථෙ පුබ්බපදස්ස රස්සත්තං. එවං පුබ්බුත්තරා, අපරදක්ඛිණා, පච්ඡිමුත්තරා. යදා පන දක්ඛිණා ච සා පුබ්බා චාති කම්මධාරයසමාසො හොති, තදා පුම්භාවාතිදෙසො උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා, සබ්බනාමිකවිධානම්පි නිච්චං භවතියෙව, යථා – දක්ඛිණපුබ්බස්සා, දක්ඛිණපුබ්බස්සමිති.

ตัวอย่างในอรรถระหว่างทิศ เช่น – ระหว่างแห่งทิศตะวันออกและทิศใต้ ทิศเฉียงนั้นชื่อว่า ปุพฺพทกฺขิณา วิทิสา. ในที่นี้ไม่มีการให้สำเร็จรูปเป็นปุงลิงค์ (ปุมภาวาทิเทส) เพราะไม่มีบทหลังที่เป็นตุลยาธิกรณะ, มีการทำปุพพบทให้เป็นรัสสะในอรรถระหว่างทิศด้วยสูตรว่า “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ” เป็นต้น. เช่นเดียวกัน ปุพฺพุตฺตรา, อปราทกฺขิณา, ปจฺฉิมุตฺตรา. แต่เมื่อใดเป็นกัมมธารยสมาสว่า “ทิศนั้นด้วย เป็นทิศใต้ด้วย เป็นทิศตะวันออกด้วย” (ทกฺขิณา จ สา ปุพฺพา จ) เมื่อนั้นย่อมมีการให้สำเร็จรูปเป็นปุงลิงค์ เพราะอุตตรบทเป็นประธาน และแม้การทำวิธีแห่งสัพพนามก็ย่อมมีแน่นอน เช่น ทกฺขิณปุพฺพสฺสา, ทกฺขิณปุพฺพสฺสมฺ.

බ්‍යතිහාරලක්ඛණො යථා – කෙසෙසු ච කෙසෙසු ච ගහෙත්වා ඉදං යුද්ධං පවත්තතීති කෙසාකෙසි, දණ්ඩෙහි ච දණ්ඩෙහි ච පහරිත්වා ඉදං යුද්ධං පවත්තතීති දණ්ඩාදණ්ඩි, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා මජ්ඣෙදීඝො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අන්තස්සිකාරො.

ตัวอย่างพยติหารลักษณะ (การทำตอบแทนกัน) เช่น – การรบนี้ดำเนินไปโดยการจับผมและผม (ของกันและกัน) ชื่อว่า เกสาเกสิ, การรบนี้ดำเนินไปโดยการตีด้วยไม้และไม้ (ของกันและกัน) ชื่อว่า ทณฺฑาทณฺฑิ, มีการทำทีฆะในท่ามกลางด้วยสูตรว่า “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ” เป็นต้น และมีการทำอิการะในที่สุดด้วยสูตรว่า “เตสุ วุทฺธี” เป็นต้น.

පඨමාවිභත්‍යත්ථබහුබ්බීහි.

พหุพพีหิสมาสในอรรถปฐมาวิภัตติ.

බහුබ්බීහිසමාසො නිට්ඨිතො.

จบพหุพพีหิสมาส.

ද්වන්දසමාස

ทวันทสมาส

අථ ද්වන්දසමාසො වුච්චතෙ.

ลำดับนี้ จะกล่าวถึงทวันทสมาส.

සො ච දුවිධො ඉතරීතරයොග සමාහාරත්ථභෙදෙන.

ทวันทสมาสนั้นมี ๒ อย่าง โดยต่างกันด้วยอรรถคืออิตรีตรโยคะและสมาหาระ.

තත්ථ [Pg.208] ඉතරීතරයොගෙ තාව – ‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලාන’’ඉතීධ උභයත්ථාපි පඨමෙකවචනං, සමුච්චයජොතනත්ථං චසද්දප්පයොගො ච.

ในอิตรีตรโยคะนั้นก่อน – ในคำว่า “สารีปุตฺตโมคฺคลฺลานา” นี้ ทั้งสองบท (ในวิเคราะห์) เป็นปฐมาวิภัตติเอกพจน์ และมีการใช้ จ สัททะ เพื่อส่องอรรถสมุจจัย (การรวบรวม).

‘‘සාරිපුත්තො ච මොග්ගල්ලානො චා’’ති විග්ගහෙ –

ในวิเคราะห์ว่า “สารีปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จ” –

357. නාමානං සමුච්චයො ද්වන්දො.

๓๕๗. การรวบรวมนามทั้งหลาย ชื่อว่า ทวันทะ.

නානානාමානමෙව එකවිභත්තිකානං යුත්තත්ථානං යො සමුච්චයො, සො විභාසා සමාසො භවති, ද්වන්දසඤ්ඤො ච.

การรวบรวมนามต่าง ๆ ที่มีวิภัตติเดียวกัน มีอรรถสัมพันธ์กัน ย่อมเป็นสมาสได้บ้าง และมีชื่อว่าทวันทะ.

එත්ථ ච සමුච්චයො නාම සම්පිණ්ඩනං, සො පන අත්ථවසෙන කෙවලසමුච්චයො අන්වාචයො ඉතරීතරයොගො සමාහාරො චාති චතුබ්බිධො.

ในที่นี้ สมุจจัย คือการรวบรวมเข้าด้วยกัน, สมุจจัยนั้นมี ๔ อย่าง โดยแบ่งตามอรรถ คือ เกวลสมุจจัย, อนวาจยะ, อิตรีตรโยคะ และสมาหาระ.

තත්ථ කෙවලසමුච්චයෙ, අන්වාචයෙ ච සමාසො න භවති, ක්‍රියාසාපෙක්ඛතාය නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අයුත්තත්ථභාවතො, යථා – චීවරං පිණ්ඩපාතඤ්ච පච්චයං සයනාසනං අදාසි, දානඤ්ච දෙහි, සීලඤ්ච රක්ඛාහි. ඉතරීතරයොගෙ, සමාහාරෙ ච සමාසො භවති, තත්ථ නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං යුත්තත්ථභාවතො.

ในเกวลสมุจจัยและอนวาจยะนั้น ไม่เป็นสมาส เพราะนามทั้งหลายไม่มีอรรถสัมพันธ์กันและกันเนื่องจากต้องรอคอยกิริยา เช่น “ถวายจีวรและบิณฑบาต ปัจจัยและเสนาสนะ”, “จงให้ทานด้วย จงรักษาศีลด้วย”. ส่วนในอิตรีตรโยคะและสมาหาระ ย่อมเป็นสมาส เพราะในอรรถเหล่านั้น นามทั้งหลายมีอรรถสัมพันธ์กันและกัน.

ද්වෙ ද්වෙ පදානි ද්වන්දා, ද්වන්දට්ඨා වා ද්වන්දා, ද්වන්දසදිසත්තා අයං සමාසොපි අන්වත්ථසඤ්ඤාය ද්වන්දොති වුච්චති, උභයපදත්ථප්පධානො හි ද්වන්දො.

บท ๒ บท ชื่อว่าทวันทะ หรือบทที่ตั้งอยู่ในอรรถแห่งคู่ ชื่อว่าทวันทะ, แม้สมาสนี้ก็เรียกว่าทวันทะตามชื่อที่มีความหมายตรงตัวเพราะความที่คล้ายกับคู่, เพราะว่าทวันทสมาสมีอรรถของบททั้งสองเป็นประธาน.

නනු ච උභයපදත්ථප්පධානත්තෙ සති ද්වන්දෙ කථමෙකත්ථීභාවො සියාති? වුච්චතෙ – සදිසාදිඅත්ථෙපි සද්දප්පවත්තිසම්භවෙනද්වින්නං පදානං එකක්ඛණෙයෙව අත්ථද්වයදීපකත්තා න විරොධො, තඤ්ච ද්වන්දවිසයමෙව, තෙසමත්ථද්වයදීපකත්තා. යථා හි භූසද්දො අනුභවඅභිභවාදිකෙ අත්ථෙ අන්වභිආදිඋපසග්ගසහිතොව දීපෙති, න කෙවලො, එවං ‘‘ගවස්සක’’න්තිආදීසු [Pg.209] ගවාදීනං අස්සාදිසද්දන්තරසහිතානමෙව අත්ථද්වයදීපනං, න කෙවලානන්ති තඤ්ච ද්වන්දවිසයමෙව, න සබ්බත්ථාති දට්ඨබ්බං. අථ වා ද්වින්නම්පි යථාවුත්තසමුච්චයදීපකත්තා අත්ථි ද්වන්දෙපෙකත්ථිතාති න කොචි විරොධො, තතො සමාසසඤ්ඤාවිභත්තිලොපාදි වුත්තනයමෙව, සමාසෙනෙව චත්ථස්ස වුත්තත්තා ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති චසද්දස්ස අප්පයොගො.

ถามว่า เมื่อทวันทสมาสมีอรรถของบททั้งสองเป็นประธาน ความเป็นอันเดียวกันแห่งอรรถ (เอกัตถีภาวะ) จะมีได้อย่างไร? ตอบว่า แม้ในอรรถมีคำว่า ‘เหมือน’ เป็นต้น ก็มีการเกิดขึ้นแห่งศัพท์ได้ และเพราะบททั้งสองแสดงอรรถสองอย่างในขณะเดียวกันนั่นเองจึงไม่ขัดแย้งกัน และนั่นเป็นเรื่องเฉพาะในวิสัยของทวันทสมาสเท่านั้น เพราะบทเหล่านั้นแสดงอรรถสองอย่าง. เหมือนอย่างที่ ภู สัททะ ย่อมแสดงอรรถมีการเสวย (อนุภวะ) และการครอบงำ (อภิภวะ) เป็นต้น เมื่อประกอบกับอุปสรรคมี อนุ และ อภิ เป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่โดยลำพัง, ฉันใด, ในคำว่า “ควัสสกะ” เป็นต้น การแสดงอรรถสองอย่างก็เป็นของบทมี โค เป็นต้น ที่ประกอบกับศัพท์อื่นมี อัสสะ เป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่โดยลำพัง, และพึงทราบว่านั่นเป็นเรื่องเฉพาะในวิสัยของทวันทสมาสเท่านั้น ไม่ใช่ในที่ทั่วไป. อีกอย่างหนึ่ง เพราะบททั้งสองแสดงการรวบรวมตามที่กล่าวมาแล้ว จึงมีความเป็นอันเดียวกันแห่งอรรถในทวันทสมาสได้ ไม่มีความขัดแย้งใด ๆ, เพราะเหตุนั้น การตั้งชื่อสมาส การลบวิภัตติเป็นต้น ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว, และเพราะอรรถของ จ สัททะ ถูกกล่าวไว้ด้วยสมาสแล้ว จึงไม่มีการใช้ จ สัททะ ตามหลักว่า “ไม่ใช้บทที่แสดงอรรถที่กล่าวแล้ว”.

ඉධ ද්වන්දෙ අච්චිතතරං පුබ්බං නිපතති, පරස්සෙව ලිඞ්ගඤ්ච. ඉතරීතරයොගස්ස අවයවප්පධානත්තා සබ්බත්ථ බහුවචනමෙව.

ในทวันทสมาสนี้ บทที่ควรบูชากว่าย่อมวางไว้ข้างหน้า และมีลิงค์ตามบทหลังเท่านั้น. เพราะอิตรีตรโยคะมีส่วนประกอบเป็นประธาน จึงเป็นพหูพจน์ในทุกที่.

සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙහි ඉච්චාදි, සමණො ච බ්‍රාහ්මණො ච සමණබ්‍රාහ්මණා. එවං බ්‍රාහ්මණගහපතිකා, ඛත්තියබ්‍රාහ්මණා, දෙවමනුස්සා, චන්දිමසූරියා, මාතා ච පිතා ච මාතාපිතරො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ද්වන්දෙ මාතුආදිපුබ්බපදුකාරස්ස ආකාරො. එවං පිතාපුත්තා.

สาลิปุตตโมคคัลลานา, สาลิปุตตโมคคัลลาเน, สาลิปุตตโมคคัลลาเนหิ เป็นต้น, สมณะด้วย พราหมณ์ด้วย เป็น สมณพราหมณา. เช่นนี้ พราหมณคหปติกา, ขัตติยพราหมณา, เทวมนุสสา, จันทิมสูริยา, มารดาด้วย บิดาด้วย เป็น มาตาปิตโร, ในทวันทวสมาส อักษร ‘อุ’ ของบทหน้าที่มี ‘มาตุ’ เป็นต้น กลายเป็น ‘อา’ ด้วยหลักที่ว่า ‘วุทธิในบทเหล่านั้น’ เป็นต้น. เช่นนี้ ปิตาปุตตา.

‘‘ජායා ච පති චාති ජායාපති’’ඉතීධ –

ในคำว่า ‘ภรรยาด้วย สามีด้วย เป็น ชายาปติ’ นี้ –

‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

คำว่า ‘ในบางแห่ง’ ย่อมตามมา.

358. ජායාය තුදං ජානි පතිම්හි.

๓๕๘. คำว่า ‘ตุดัง’ และ ‘ชานิ’ แทนที่ ‘ชายา’ เมื่อมี ‘ปติ’ อยู่ข้างหลัง.

ජායාසද්දස්ස තුදං ජානිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති පතිසද්දෙ පරෙ ක්වචි. තුදංපති, ජානිපති, ජයම්පතිකා. එත්ථ නිග්ගහීතාගමො, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තඤ්ච.

อาเทศเหล่านี้คือ ‘ตุดัง’ และ ‘ชานิ’ ย่อมมีแก่ศัพท์ว่า ‘ชายา’ ในบางแห่งเมื่อมีศัพท์ว่า ‘ปติ’ อยู่ข้างหลัง. ตุดังปติ, ชานิปติ, ชยัมปติกา. ในที่นี้มีการลงนฤคหิตอาคม และมีการทำให้เป็นเสียงสั้นด้วยหลัก ‘ในบางแห่ง’ เป็นต้น.

ක්වචි අප්පසරං පුබ්බං නිපතති, යථා – චන්දො ච සූරියො ච චන්දසූරියා, නිගමා ච ජනපදා ච නිගමජනපදා, සුරා ච අසුරා [Pg.210] ච ගරුළා ච මනුජා ච භුජගා ච ගන්ධබ්බා ච සුරාසුරගරුළමනුජභුජගගන්ධබ්බා.

ในบางแห่ง บทที่มีพยางค์น้อยกว่าย่อมลงก่อน, เช่น – พระจันทร์ด้วย พระอาทิตย์ด้วย เป็น จันทสูริยา, นิคมด้วย ชนบทด้วย เป็น นิคมชนปทา, เทวดาด้วย อสูรด้วย ครุฑด้วย มนุษย์ด้วย นาคด้วย คนธรรพ์ด้วย เป็น สุราสุรครุฑมนุชภุชคคันธัพพา.

ක්වචි ඉවණ්ණුවණ්ණන්තානං පුබ්බනිපාතො, යථා – අග්ගි ච ධූමො ච අග්ගිධූමා. එවං ගතිබුද්ධිභුජපඨහරකරසයා, ධාතවො ච ලිඞ්ගානි ච ධාතුලිඞ්ගානි.

ในบางแห่ง บทที่ลงท้ายด้วยสระอิและสระอุ ย่อมลงก่อน, เช่น – ไฟด้วย ควันด้วย เป็น อัคคิธูมา. เช่นนี้ คติพุทธิภุชปฏหรกรรสยา, ธาตุด้วย ลิงค์ด้วย เป็น ธาตุลิงคานิ.

ක්වචි සරාදිඅකාරන්තානං පුබ්බනිපාතො, යථා – අත්ථො ච ධම්මො ච අත්ථධම්මා. එවං අත්ථසද්දා, සද්දත්ථා වා.

ในบางแห่ง บทที่ขึ้นต้นด้วยสระและลงท้ายด้วยอักษร อ ย่อมลงก่อน, เช่น – อรรถด้วย ธรรมด้วย เป็น อัตถธัมมา. เช่นนี้ อัตถสัททา, หรือ สัททัตถา.

සමාහාරෙ පන – ‘‘චක්ඛු ච සොතඤ්චා’’ති අත්ථෙ ‘‘නාමානං සමුච්චයො ද්වන්දො’’ති ද්වන්දසමාසං කත්වා විභත්තිලොපාදිම්හි කතෙ –

ส่วนในสมาหาระ – เมื่อทำทวันทวสมาสในอรรถว่า ‘ตาด้วย หูด้วย’ ด้วยหลักที่ว่า ‘การรวมกันของนามเป็นทวันทวสมาส’ และเมื่อมีการลบวิภัตติเป็นต้นแล้ว –

‘‘නපුංසකලිඞ්ගං, එකත්තඤ්චා’’ති වත්තතෙ.

คำว่า ‘เป็นนปุงสกลิงค์ และเป็นเอกพจน์’ ย่อมตามมา.

359. තථා ද්වන්දෙ පාණි තූරිය යොග්ග සෙනඞ්ග ඛුද්දජන්තුක විවිධ විරුද්ධ විසභාගත්ථාදීනඤ්ච.

๓๕๙. เช่นเดียวกัน ในทวันทวสมาสของอรรถมี ‘ปาณิ’ (อวัยวะ), ‘ตูริยะ’ (เครื่องดนตรี), ‘โยคคะ’ (เครื่องผูก), ‘เสนางคะ’ (องค์แห่งกองทัพ), ‘ขุททกชันตุกะ’ (สัตว์เล็ก), ‘วิวิธวิรุทธะ’ (แตกต่างและขัดแย้ง), ‘วิสภาคัตถะ’ (อรรถที่ต่างกัน) เป็นต้น.

යථා දිගුසමාසෙ, තථා සමාහාරද්වන්දසමාසෙපි පාණි තූරිය යොග්ග සෙනඞ්ගත්ථානං, ඛුද්දජන්තුකවිවිධ විරුද්ධවිසභාගත්ථඉච්චෙවමාදීනඤ්ච එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච.

เหมือนในทิคุสมาส, ฉันใด, ในสมาหารทวันทวสมาสก็ฉันนั้น, อรรถมี ‘ปาณิ’ (อวัยวะ), ‘ตูริยะ’ (เครื่องดนตรี), ‘โยคคะ’ (เครื่องผูก), ‘เสนางคะ’ (องค์แห่งกองทัพ), ‘ขุททกชันตุกะ’ (สัตว์เล็ก), ‘วิวิธวิรุทธะ’ (แตกต่างและขัดแย้ง), ‘วิสภาคัตถะ’ (อรรถที่ต่างกัน) เป็นต้น ย่อมเป็นเอกพจน์ และเป็นนปุงสกลิงค์.

පාණිනො ච තූරියානි ච යොග්ගානි ච සෙනා චාති පාණිතූරිය යොග්ගසෙනා, තාසමඞ්ගානි පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගානි, ද්වන්දතො පරත්තා අඞ්ගසද්දො පච්චෙකමභිසම්බජ්ඣතෙ. ඛුද්දා ච තෙ ජන්තුකා චෙති ඛුද්දජන්තුකා, විවිධෙනාකාරෙන විරුද්ධා විවිධවිරුද්ධා, නිච්චවිරොධිනො. සමානො භාගො යෙසං තෙ සභාගා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා සමානස්ස සආදෙසො, විවිධා ච තෙ ලක්ඛණතො සභාගා ච කිච්චතොති විසභාගා. පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගානි ච ඛුද්දජන්තුකා ච විවිධවිරුද්ධා ච විසභාගා චාති ද්වන්දො, ඉධ බහුත්තා පුබ්බනිපාතස්ස අනියමො, තෙ අත්ථා යෙසං [Pg.211] තෙ පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගඛුද්දජන්තුකවිවිධවිරුද්ධවිසභාගත්ථා, තෙ ආදයො යෙසං තෙ තදාදයො.

อวัยวะด้วย เครื่องดนตรีด้วย เครื่องผูกด้วย กองทัพด้วย เป็น ปาณิตูริยโยคคเสนา, องค์ประกอบของสิ่งเหล่านั้น เป็น ปาณิตูริยโยคคเสนางคานิ, เพราะอยู่หลังทวันทวสมาส ศัพท์ว่า ‘อังคะ’ จึงสัมพันธ์กับแต่ละบท. สัตว์เล็กด้วย สัตว์เหล่านั้นด้วย เป็น ขุททกชันตุกา, ขัดแย้งกันโดยอาการต่างๆ เป็น วิวิธวิรุทธา, ผู้ขัดแย้งกันเป็นนิตย์. ส่วนที่เหมือนกันของสิ่งใด สิ่งเหล่านั้นเป็น สภาคะ, มีการอาเทศ ‘สมานะ’ เป็น ‘สะ’ ด้วยหลัก ‘วุทธิในบทเหล่านั้น’ เป็นต้น, แตกต่างกันโดยลักษณะ และเหมือนกันโดยหน้าที่ เป็น วิสภาคะ. ปาณิตูริยโยคคเสนางคานิด้วย ขุททกชันตุกาด้วย วิวิธวิรุทธาด้วย วิสภาคาก็ด้วย เป็น ทวันทวสมาส, ในที่นี้เพราะมีหลายบท จึงไม่มีกฎตายตัวในการลงบทหน้า, อรรถเหล่านั้นเป็นของสิ่งใด สิ่งเหล่านั้นเป็น ปาณิตูริยโยคคเสนางคขุททกชันตุกวิวิธวิรุทธวิสภาคัตถา, สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของสิ่งใด สิ่งเหล่านั้นเป็น ตทาทโย.

ආදිග්ගහණෙන අඤ්ඤොඤ්ඤලිඞ්ගවිසෙසිත සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණත්ථ පචනචණ්ඩාලත්ථ දිසත්ථාදීනඤ්ච ද්වන්දෙ එකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච, ඉති පාණ්‍යඞ්ගත්ථභාවතො චක්ඛුසොතසද්දානං ඉමිනා එකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච කත්වා සමාසත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති අමාදෙසාදි.

ด้วยการรับเอาคำว่า ‘เป็นต้น’ ในทวันทวสมาสของอรรถที่ระบุลิงค์ต่างกัน, อรรถที่เกี่ยวกับจำนวนและปริมาณ, อรรถที่เกี่ยวกับคนหุงต้มและคนจัณฑาล, อรรถที่เกี่ยวกับทิศ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกพจน์ และเป็นนปุงสกลิงค์, ดังนั้น เพราะความเป็นอรรถของอวัยวะ (ปาณิอังคะ) จึงทำให้ศัพท์ว่า ‘จักขุโสต’ เป็นเอกพจน์และเป็นนปุงสกลิงค์ด้วยหลักนี้, และเมื่อมีการตั้งชื่อนามเพราะเป็นสมาสแล้ว ก็มีการเกิดขึ้นของวิภัตติ ‘สิ’ เป็นต้น และการอาเทศเป็น ‘อัง’ เป็นต้น.

චක්ඛුසොතං, හෙ චක්ඛුසොත, චක්ඛුසොතං, චක්ඛුසොතෙන. එවං සබ්බත්ථෙකවචනමෙව. මුඛඤ්ච නාසිකා ච මුඛනාසිකං, ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති අන්තස්ස රස්සත්තං, හනු ච ගීවා ච හනුගීවං. එවං කණ්ණනාසං, පාණිපාදං, ඡවිමංසලොහිතං. හත්ථපාදා මංසලොහිතානීතිආදීනං පන ඉතරීතරයොගෙන සිද්ධං. එවං පාණ්‍යඞ්ගත්ථෙ.

จักขุโสตัง, เฮ จักขุโสต, จักขุโสตัง, จักขุโโสเตนะ. เช่นนี้ ย่อมเป็นเอกพจน์ในทุกที่. ปากด้วย จมูกด้วย เป็น มุขนาสิกัง, มีการทำสระสุดท้ายให้สั้นด้วยหลักที่ว่า ‘สระสั้นในนปุงสกลิงค์’, คางด้วย คอด้วย เป็น หนุกีวัง. เช่นนี้ กัณณนาสัง, ปาณิปาทัง, ฉวิมังสโลหิตัง. ส่วนคำว่า หัตถปาทา มังสโลหิตานิ เป็นต้น สำเร็จด้วยอิตรีตรโยคะ. เช่นนี้ ในอรรถของอวัยวะ (ปาณิอังคะ).

තූරියඞ්ගත්ථෙ ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච ගීතවාදිතං, සම්මඤ්ච තාළඤ්ච සම්මතාළං, සම්මන්ති කංසතාළං. තාළන්ති හත්ථතාළං. සඞ්ඛෙ ච පණවො ච ඩිණ්ඩිමො ච, සඞ්ඛා ච පණවා ච ඩංණ්ඩිමා චාති වා සඞ්ඛපණවඩිණ්ඩිමං, පණවාදයො ද්වෙපි භෙරිවිසෙසො.

ในอรรถของเครื่องดนตรี (ตูริยอังคะ) เพลงด้วย ดนตรีด้วย เป็น คีตวาทิตัง, ฉิ่งด้วย ฉาบด้วย เป็น สัมมตาลัง, ‘สัมมัง’ คือ ฉิ่งทองเหลือง. ‘ตาลัง’ คือ ฉาบมือ. สังข์ด้วย ปณวะด้วย ฑิณฑิมะด้วย, หรือ สังขาด้วย ปณวาด้วย ฑิณฑิมาด้วย เป็น สังขปณวฑิณฑิมัง, ปณวะเป็นต้นทั้งสองอย่างเป็นกลองชนิดพิเศษ.

යොග්ගඞ්ගත්ථෙ යථා – ඵාලො ච පාචනඤ්ච ඵාලපාචනං, යුගඤ්ච නඞ්ගලඤ්ච යුගනඞ්ගලං.

ในอรรถของเครื่องผูก (โยคคอังคะ) เช่น – ไถด้วย ปฏักด้วย เป็น ผาลปาจนัง, แอกด้วย ไถด้วย เป็น ยุคนังคลัง.

සෙනඞ්ගත්ථෙ හත්ථිනො ච අස්සා ච හත්ථිඅස්සං, රථා ච පත්තිකා ච රථපත්තිකං, අසි ච චම්මඤ්ච අසිචම්මං, චම්මන්ති සරවාරණඵලකං. ධනු ච කලාපො ච ධනුකලාපං, කලාපොති තූණීරං.

ในอรรถขององค์แห่งกองทัพ (เสนางคัตถะ) ช้างด้วย ม้าด้วย เป็น หัตถิอัสสัง, รถด้วย พลเดินเท้าด้วย เป็น รถปัตติกัง, ดาบด้วย โล่ด้วย เป็น อสิจัมมัง, ‘จัมมัง’ คือ โล่ที่ใช้ป้องกันลูกศร. ธนูด้วย ลูกธนูด้วย เป็น ธนุกลาปัง, ‘กลาโป’ คือ แล่งธนู.

ඛුද්දජන්තුකත්ථෙ ඩංසා ච මකසා ච ඩංසමකසං. එවං කුන්ථකිපිල්ලිකං, කීටපටඞ්ගං, කීටසරීසපං. තත්ථ කුන්ථා සුඛුමකිපිල්ලිකා, කීටා කපාලපිට්ඨිකපාණා.

ในอรรถของสัตว์เล็ก (ขุททกชันตุกัตถะ) เหลือบด้วย ยุงด้วย เป็น ดังสามกสัง. เช่นนี้ กุนถกิปิลลิกัง, กีฏปฏังคัง, กีฏสรีสปัง. ในที่นั้น ‘กุนถา’ คือ มดปลวกตัวเล็ก, ‘กีฏา’ คือ สัตว์ที่มีหลังเป็นกระดอง.

විවිධවිරුද්ධත්ථෙ [Pg.212] අහි ච නකුලො ච, අහී ච නකුලා චාති වා අහිනකුලං. එවං බිළාරමූසිකං, අන්තස්ස රස්සත්තං, කාකොලූකං, සප්පමණ්ඩූකං, ගරුළසප්පං.

ในอรรถที่แตกต่างและขัดแย้ง (วิวิธวิรุทธัตถะ) งูด้วย พังพอนด้วย, หรือ งูทั้งหลายด้วย พังพอนทั้งหลายด้วย เป็น อหินกุลัง. เช่นนี้ พิลารมูสิกัง, มีการทำสระสุดท้ายให้สั้น, กากโกลูกัง, สัปปมัณฑูกัง, ครุฬสัปปัง.

විසභාගත්ථෙ සීලඤ්ච පඤ්ඤාණඤ්ච සීලපඤ්ඤාණං, සමථො ච විපස්සනා ච සමථවිපස්සනං. එවං නාමරූපං, හිරොත්තප්පං. සතිසම්පජඤ්ඤං, ලොභමොහං, දොසමොහං, අහිරිකානොත්තප්පං, ථිනමිද්ධං, උද්ධච්චකුක්කුච්චමිච්චාදි. ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති එත්ථ ‘‘අංමො’’ති නිද්දෙසදස්සනතො කත්ථචි නපුංසකලිඞ්ගත්තං න හොතීති දට්ඨබ්බං, තෙන ආධිපච්චපරිවාරො ඡන්දපාරිසුද්ධි පටිසන්ධිප්පවත්තියන්තිආදි සිජ්ඣති.

ในอรรถที่ต่างกัน (วิสภาคัตถะ) ศีลด้วย ปัญญาด้วย เป็น สีลปัญญาณัง, สมถด้วย วิปัสสนาด้วย เป็น สมถวิปัสสนัง. เช่นนี้ นามรูปัง, หิริโอตตัปปัง. สติสัมปชัญญัง, โลภโมหัง, โทสโมหัง, อหิริกานตตัปปัง, ถีนมิทธัง, อุทธัจจกุกกุจจัง เป็นต้น. ในคำว่า ‘อังโม นิคคหิตัง ชลเปหิ’ นี้ พึงทราบว่า ในบางแห่งความเป็นนปุงสกลิงค์ย่อมไม่มี เพราะปรากฏการแสดงออกว่า ‘อังโม’, ด้วยเหตุนั้น คำว่า อาธิปัจจปริวาโร ฉันทปาริสุทธิ ปฏิสนธิปวัตติ เป็นต้น จึงสำเร็จได้.

අඤ්ඤොඤ්ඤලිඞ්ගවිසෙසිතානං ද්වන්දෙ දාසී ච දාසො ච දාසිදාසං, ‘‘ක්වචාදී’’තිආදිනා මජ්ඣෙ රස්සත්තං. එවං ඉත්ථිපුමං, පත්තචීවරං, සාඛාපලාසමිච්චාදි.

ในทวันทวสมาสของบทที่ระบุลิงค์ต่างกัน ทาสีด้วย ทาสด้วย เป็น ทาสิทาสัง, มีการทำสระกลางให้สั้นด้วยหลัก ‘ในบางแห่ง’ เป็นต้น. เช่นนี้ อิตถิปุมัง, ปัตตจีวรัง, สาขาปลาสัง เป็นต้น.

සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණත්ථානං ද්වන්දෙ එකකඤ්ච දුකඤ්ච එකකදුකං, සඞ්ඛ්‍යාද්වන්දෙ අප්පසඞ්ඛ්‍යා පුබ්බං නිපතති. එවං දුකතිකං, තිකචතුක්කං, චතුක්කපඤ්චකං, දීඝො ච මජ්ඣිමො ච දීඝමජ්ඣිමං.

ในทวันทสมาสแห่งอรรถจำนวนและปริมาณ หนึ่งด้วย สองด้วย เป็น เอกกทุกัง, ในทวันทสมาสแห่งจำนวน จำนวนที่น้อยกว่าย่อมลงก่อน. เช่นนี้ ทุกติกัง, ติกจตุกกัง, จตุกกปัญจกัง, ยาวด้วย กลางด้วย เป็น ทีฆมัชฌิมัง.

පචනචණ්ඩාලත්ථානං ද්වන්දෙ ඔරබ්භිකා ච සූකරිකා ච ඔරබ්භිකසූකරිකං. එවං සාකුණිකමාගවිකං, සපාකො ච චණ්ඩාලො ච සපාකචණ්ඩාලං, පුක්කුසඡවඩාහකං, වෙනරථකාරං. තත්ථ වෙනා තච්ඡකා, රථකාරා චම්මකාරා.

ในทวันทสมาสแห่งอรรถคนหุงต้มและคนจัณฑาล คนเลี้ยงแกะทั้งหลายด้วย คนเลี้ยงหมูทั้งหลายด้วย เป็น โอรพภิกสูกริกัง. เช่นนี้ สากุณิกมาควิกัง, คนหุงสุนัขด้วย คนจัณฑาลด้วย เป็น สปากจัณฑาลัง, ปุกกุสฉวฑาหกัง, เวนรถการัง. ในคำเหล่านั้น เวนะ คือ ช่างไม้, รถการะ คือ ช่างหนัง.

දිසත්ථානං ද්වන්දෙ පුබ්බා ච අපරා චාති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසං, විභත්තිලොපඤ්ච කත්වා ඉධාදිග්ගහණෙන එකත්තෙ, නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ ච කතෙ ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති රස්සත්තං, පුබ්බාපරං[Pg.213], හෙ පුබ්බාපර, පුබ්බාපරං, පුබ්බාපරෙන, පුබ්බාපරස්ස ඉච්චාදි. එවං පුරත්ථිමපච්ඡිමං, දක්ඛිණුත්තරං, අධරුත්තරං.

ในทวันทสมาสแห่งอรรถทิศ ในอรรถว่า ปุพพา (ทิศตะวันออก) ด้วย อปรา (ทิศตะวันตก) ด้วย เมื่อทำทวันทสมาสและลบวิภัตติแล้ว เมื่อทำความเป็นเอกพจน์และเป็นนปุงสกลิงค์ด้วยการถือเอาบทว่า อาทิ ในที่นี้ ด้วยสูตรว่า 'สโร รสฺโส นปุํสเก' จึงเป็นรัสสะ เป็น ปุพพาปรัง, เห ปุพพาปร, ปุพพาปรัง, ปุพพาปเรนะ, ปุพพาปรัสสะ เป็นต้น. เช่นนี้ ปุรัตถิมปัจฉิมัง, ทักขิณุตตรัง, อธรุตตรัง.

‘‘නපුංසකලිඞ්ගං, එකත්තං, ද්වන්දෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'นปุงสกลิงค์, เอกพจน์, ในทวันทสมาส' ย่อมตามไป.

360. විභාසා රුක්ඛ තිණ පසු ධන ධඤ්ඤ ජනපදාදීනඤ්ච.

๓๖๐. วิภาสา รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปดาทีนญฺจ. (ความเป็นเอกพจน์และนปุงสกลิงค์ในทวันทสมาส) แห่งหมวดคำมี รุกขะ (ต้นไม้) ติณะ (หญ้า) ปสุ (สัตว์) ธนะ (ทรัพย์) ธัญญะ (ข้าวเปลือก) และชนบท เป็นต้น ย่อมมีบ้าง.

රුක්ඛ තිණ පසු ධන ධඤ්ඤ ජනපදාදීනමෙකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච විභාසා හොති ද්වන්දෙ සමාසෙ. එකත්තාභාවෙ බහුවචනං, පරස්සෙව ලිඞ්ගඤ්ච.

ความเป็นเอกพจน์และนปุงสกลิงค์แห่งหมวดคำมี รุกขะ ติณะ ปสุ ธนะ ธัญญะ และชนบท เป็นต้น ย่อมมีบ้างในทวันทสมาส. เมื่อไม่มีความเป็นเอกพจน์ ย่อมเป็นพหูพจน์ และมีลิงค์ตามบทหลังเท่านั้น.

තත්ථ රුක්ඛානං ද්වන්දෙ අස්සත්ථා ච කපිත්ථා චාති අත්ථෙ සමාහාරෙ ද්වන්දසමාසාදිම්හි කතෙ ඉමිනා විකප්පෙනෙකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච. අස්සත්ථකපිත්ථං, අස්සත්ථකපිත්ථා වා. එවං අම්බපනසං, අම්බපනසා වා, ඛදිරපලාසං, ඛදිරපලාසා වා, ධවස්සකණ්ණකං, ධවස්සකණ්ණකා වා.

ในบรรดาคำเหล่านั้น ในทวันทสมาสแห่งต้นไม้ ในอรรถว่า ต้นอัสสัตถะทั้งหลายด้วย ต้นกปิตถะ (มะขวิด) ทั้งหลายด้วย เมื่อทำสมาหารทวันทสมาสเป็นต้นแล้ว ความเป็นเอกพจน์และนปุงสกลิงค์ย่อมมีบ้างด้วยสูตรนี้. เป็น อัสสัตถกปิตถัง หรือ อัสสัตถกปิตถา. เช่นนี้ อัมพปนสัง หรือ อัมพปนสา, ขทิรปลาสัง หรือ ขทิรปลาสา, ธวัสสกัณณกัง หรือ ธวัสสกัณณกา.

තිණානං ද්වන්දෙ උසීරානි ච බීරණානි ච උසීරබීරණං, උසීරබීරණානි වා. එවං මුඤ්ජපබ්බජං, මුඤ්ජපබ්බජා වා, කාසකුසං, කාසකුසා වා.

ในทวันทสมาสแห่งหญ้า หญ้าอุสีระทั้งหลายด้วย หญ้าพีรณะทั้งหลายด้วย เป็น อุสีรพีรณัง หรือ อุสีรพีรณานิ. เช่นนี้ มุญชปัพพชัง หรือ มุญชปัพพชา, กาสกุสัง หรือ กาสกุสา.

පසූනං ද්වන්දෙ අජා ච එළකා ච අජෙළකං, අජෙළකා වා, හත්ථී ච ගාවො ච අස්සා ච වළවා ච හත්ථිගවස්සවළවං, හත්ථිගවස්සවළවා වා, ‘‘ක්වචා’’තිආදිනා රස්සත්තං, ‘‘ඔසරෙ චා’’ති අවාදෙසො ච, ගොමහිංසං, ගොමහිංසා වා, එණෙය්‍යවරාහං, එණෙය්‍යවරාහා වා, සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡං, සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡා වා.

ในทวันทสมาสแห่งสัตว์ แพะทั้งหลายด้วย แกะทั้งหลายด้วย เป็น อเชฬกัง หรือ อเชฬกา, ช้างด้วย โคทั้งหลายด้วย ม้าทั้งหลายด้วย ม้าตัวเมียทั้งหลายด้วย เป็น หัตถิควัสสวฬวัง หรือ หัตถิควัสสวฬวา, มีการทำรัสสะด้วยสูตรว่า 'กวจิ...' เป็นต้น และมีการแปลงเป็น อว ด้วยสูตรว่า 'โอสเร จ', โคมหิงสัง หรือ โคมหิงสา, เอเณยยวราหัง หรือ เอเณยยวราหา, สีหพยัคฆตรัจฉัง หรือ สีหพยัคฆตรัจฉา.

ධනානං ද්වන්දෙ හිරඤ්ඤඤ්ච සුවණ්ණඤ්ච හිරඤ්ඤසුවණ්ණං, හිරඤ්ඤසුවණ්ණානි වා. එවං ජාතරූපරජතං, ජාතරූපරජතානි වා, මණිමුත්තසඞ්ඛවෙළුරියං, මණිමුත්තසඞ්ඛවෙළුරියා වා.

ในทวันทสมาสแห่งทรัพย์ เงินด้วย ทองด้วย เป็น หิรัญญสุวัณณัง หรือ หิรัญญสุวัณณานิ. เช่นนี้ ชาตรูปรชตัง หรือ ชาตรูปรชตานิ, มณิมุตตสังขเวฬุริยัง หรือ มณิมุตตสังขเวฬุริยา.

ධඤ්ඤානං [Pg.214] ද්වන්දෙ සාලී ච යවා ච සාලියවං, සාලියවා වා. එවං තිලමුග්ගමාසං, තිලමුග්ගමාසා වා.

ในทวันทสมาสแห่งธัญพืช ข้าวสาลีด้วย ข้าวเหนียว (หรือข้าวบาร์เลย์) ด้วย เป็น สาลียะวัง หรือ สาลียะวา. เช่นนี้ ติลมุคคมัสสัง หรือ ติลมุคคมัสสา.

ජනපදානං ද්වන්දෙ කාසී ච කොසලා ච කාසිකොසලං, කාසිකොසලා වා, වජ්ජී ච මල්ලා ච වජ්ජිමල්ලං, වජ්ජිමල්ලා වා, අඞ්ගා ච මගධා ච අඞ්ගමගධං, අඞ්ගමගධා වා.

ในทวันทสมาสแห่งชนบท ชาวกาสีทั้งหลายด้วย ชาวโกศลทั้งหลายด้วย เป็น กาสีโกสลัง หรือ กาสีโกสลา, ชาววัชชีทั้งหลายด้วย ชาวมัลละทั้งหลายด้วย เป็น วัชชีมัลลัง หรือ วัชชีมัลลา, ชาวอังคะทั้งหลายด้วย ชาวมคธทั้งหลายด้วย เป็น อังคมคธัง หรือ อังคมคธา.

ආදිග්ගහණෙන අඤ්ඤොඤ්ඤප්පටිපක්ඛධම්මානං, සකුණත්ථානඤ්ච ද්වන්දෙ විභාසා එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච. කුසලඤ්ච අකුසලඤ්ච කුසලාකුසලං, කුසලාකුසලා වා, එවං සාවජ්ජානවජ්ජං, සාවජ්ජානවජ්ජා වා, හීනප්පණීතං, හීනප්පණීතා වා, කණ්හසුක්කං, කණ්හසුක්කා වා, සුඛදුක්ඛං, සුඛදුක්ඛානි වා, පටිඝානුනයං, පටිඝානුනයා වා, ඡායාතපං, ඡායාතපා වා, ආලොකන්ධකාරං, ආලොකන්ධකාරා වා, රත්ති ච දිවා ච රත්තින්දිවං, රත්තින්දිවා වා, අහඤ්ච රත්ති ච අහොරත්තං, අහොරත්තා වා, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා ආකාරිකාරානමත්තං.

ด้วยการถือเอาบทว่า อาทิ ความเป็นเอกพจน์และนปุงสกลิงค์ย่อมมีบ้างในทวันทสมาสแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกันและกัน และแห่งอรรถนก. กุศลด้วย อกุศลด้วย เป็น กุสลากุสลัง หรือ กุสลากุสลา, เช่นนี้ สาวัชชานวัชชัง หรือ สาวัชชานวัชชา, หีนัปปณีตัง หรือ หีนัปปณีตา, กัณหสุกกัง หรือ กัณหสุกคา, สุขทุกขัง หรือ สุขทุกขานิ, ปฏิฆานุนยัง หรือ ปฏิฆานุนยา, ฉายาตปัง หรือ ฉายาตปา, อาโลกันธการัง หรือ อาโลกันธการา, กลางคืนด้วย กลางวันด้วย เป็น รัตตินทิวัง หรือ รัตตินทิวา, กลางวันด้วย กลางคืนด้วย เป็น อโหรัตตัง หรือ อโหรัตตา, มีการแปลง อา-การะ และ อิ-การะ เป็น อะ ด้วยสูตรว่า 'กวจิ สมาสนฺต...' เป็นต้น.

සකුණානං ද්වන්දෙ හංසා ච බකා ච හංසබකං, හංසබකා වා. එවං කාරණ්ඩවචක්කවාකං, කාරණ්ඩවචක්කවාකා වා, මයූරකොඤ්චං, මයූරකොඤ්චා වා, සුකසාලිකං, සුකසාලිකා වා.

ในทวันทสมาสแห่งนก หงส์ทั้งหลายด้วย นกยางทั้งหลายด้วย เป็น หังสะพกัง หรือ หังสะพกา. เช่นนี้ การัณฑวจักกวากัง หรือ การัณฑวจักกวากา, มยูรโกญจัง หรือ มยูรโกญจา, สุกสาลิกัง หรือ สุกสาลิกา.

සමාහාරද්වන්දො.

สมาหารทวันทสมาส.

යෙභුය්‍යෙන චෙත්ථ –

และในที่นี้ โดยส่วนมาก -

අච්චිතප්පසරං පුබ්බං, ඉවණ්ණුවණ්ණකං ක්වචි;

ද්වන්දෙ සරාද්‍යකාරන්තං, බහූස්වනියමො භවෙ.

บทที่มีสระน้อยอยู่หน้า, บางแห่งบทที่มี อิ-วรรณะ และ อุ-วรรณะ (อยู่หน้า); ในทวันทสมาส บทที่มีสระเป็นต้นและมี อะ-การะ เป็นที่สุด (อยู่หน้า), ในสมาสที่มีหลายบท ย่อมไม่มีกฎเกณฑ์แน่นอน.

ද්වන්දසමාසො නිට්ඨිතො.

ทวันทสมาส จบแล้ว.

පුබ්බුත්තරුභයඤ්ඤත්ථ-ප්පධානත්තා [Pg.215] චතුබ්බිධො;

සමාසොයං දිගු කම්ම-ධාරයෙහි ච ඡබ්බිධො.

สมาสนี้มี ๔ ชนิด เพราะความเป็นใหญ่แห่งบทหน้า บทหลัง ทั้งสองบท และบทอื่น; และเป็น ๖ ชนิด ด้วยทิคุสมาสและกัมมธารยสมาส.

දුවිධො අබ්‍යයීභාවො, නවධා කම්මධාරයො;

දිගු දුධා තප්පුරිසො, අට්ඨධා නවධා භවෙ;

බහුබ්බීහි ද්විධා ද්වන්දො, සමාසො චතුරට්ඨධාති.

อัพยยีภาวสมาสมี ๒ ชนิด, กัมมธารยสมาสมี ๙ ชนิด, ทิคุสมาสมี ๒ ชนิด, ตัปปุริสสมาสมี ๘ หรือ ๙ ชนิด, พหุพพีหิสมาสมี ๒ ชนิด, ทวันทสมาสมี ๒ ชนิด, สมาส (โดยรวม) มี ๒๘ ชนิด ดังนี้.

ඉති පදරූපසිද්ධියං සමාසකණ්ඩො

สมาสกัณฑ์ ในปทรูปสิทธิ จบเพียงเท่านี้

චතුත්ථො.

กัณฑ์ที่ ๔.

5. තද්ධිතකණ්ඩ

๕. ตัทธิตกัณฑ์

අපච්චතද්ධිත

อปัจจตัทธิต

අථ [Pg.216] නාමතො එව විභත්‍යන්තා අපච්චාදිඅත්ථවිසෙසෙ තද්ධිතුප්පත්තීති නාමතො පරං තද්ධිතවිධානමාරභීයතෙ.

ลำดับนี้ การบัญญัติตัทธิตย่อมเริ่มขึ้นเบื้องหลังนาม เพราะตัทธิตย่อมเกิดขึ้นในอรรถพิเศษมีอปัจจะ (เหล่ากอ) เป็นต้น จากนามที่ลงวิภัตติแล้วเท่านั้น.

තත්ථ තස්මා තිවිධලිඞ්ගතො පරං හුත්වා හිතා සහිතාති තද්ධිතා, ණාදිපච්චයානමෙතං අධිවචනං, තෙසං වා නාමිකානං හිතා උපකාරා තද්ධිතාති අන්වත්ථභූතපරසමඤ්ඤාවසෙනාපි ණාදිප්පච්චයාව තද්ධිතා නාම.

ในบรรดาคำเหล่านั้น ปัจจัยทั้งหลายที่เกื้อกูล (หิตา) และประกอบ (สหิตา) เบื้องหลังลิงค์ ๓ อย่างนั้น ชื่อว่า ตัทธิตะ, คำนี้เป็นชื่อเรียกของปัจจัยมี ณะ เป็นต้น, หรือปัจจัยมี ณะ เป็นต้น นั่นแหละชื่อว่า ตัทธิตะ โดยอำนาจแห่งชื่ออื่นที่มีความหมายตรงตามตัวอักษรว่า เป็นประโยชน์และเป็นเครื่องอุปการะแก่นามเหล่านั้น.

‘‘වසිට්ඨස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า 'วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ' (เหล่ากอของวสิฏฐะ) -

‘‘ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ’’ති ඉතො ලිඞ්ගග්ගහණමනුවත්තතෙ.

บทว่า 'ลิงค์' ย่อมตามมาจากสูตรว่า 'ลิงฺคญฺจ นิปจฺจเต' นี้.

361. වා ණ’පච්චෙ.

๓๖๑. วา ณปจฺเจ. (ปัจจัย ณะ ย่อมลงในอรรถแห่งอปัจจะบ้าง)

ඡට්ඨියන්තතො ලිඞ්ගම්හා ණප්පච්චයො හොති විකප්පෙන ‘‘තස්ස අපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ.

ปัจจัย ณะ ย่อมลงเบื้องหลังลิงค์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติบ้าง ในอรรถว่า 'อปัจจะ (เหล่ากอ) ของเขา'.

සො ච –

และปัจจัยนั้น –

362. ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා.

๓๖๒. ปัจจัยทั้งหลายย่อมลงเบื้องหลังธาตุและลิงค์.

ධාතූහි, ලිඞ්ගෙහි ච පච්චයා පරාව හොන්තීති පරිභාසතො අපච්චත්ථසම්බන්ධිලිඞ්ගතො ඡට්ඨියන්තායෙව පරො හොති. පටිච්ච එතස්මා අත්ථො එතීති පච්චයො, පතීයන්ති අනෙන අත්ථාති වා පච්චයො, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති අපච්චසද්දස්ස අප්පයොගො, ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චෙ’’ති විභත්තිලොපො ච.

ปัจจัยทั้งหลายย่อมมีภายหลังธาตุและลิงค์ทั้งหลายเท่านั้น เพราะคำนิยามว่า "ปัจจัยทั้งหลายย่อมมีภายหลัง" และปัจจัยนั้นย่อมมีภายหลังลิงค์ที่ลงท้ายด้วยฉัฏฐีวิภัตติเท่านั้น ซึ่งเป็นลิงค์ที่สัมพันธ์กับอรรถที่ไม่ใช่ปัจจัย. บทว่า ปัจจัย คือ อรรถย่อมมาเพราะอาศัยสิ่งนี้ หรือ อรรถทั้งหลายย่อมถูกรู้ด้วยสิ่งนี้. บทว่า อปจฺจสฺส (ของปัจจัย) ไม่มีการใช้ เพราะหลักการว่า "ไม่มีการใช้บทที่มีอรรถอันกล่าวแล้ว" และมีการลบวิภัตติด้วยสูตรว่า "เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ".

363. තෙසං [Pg.217] ණො ලොපං.

๓๖๓. ณ อักษรของปัจจัยเหล่านั้นย่อมลบไป.

තෙසං තද්ධිතප්පච්චයානං ණානුබන්ධානං ණකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ.

ณ อักษรของปัจจัยตัทธิตเหล่านั้นที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ ย่อมถึงซึ่งการลบ.

364. වුද්ධාදිසරස්ස වාසංයොගන්තස්ස සණෙ ච.

๓๖๔. พฤทธิ์แห่งสระต้นของบทที่ไม่มีสังโยคเป็นที่สุด เมื่อมีปัจจัยที่มี ณ อักษรตามหลัง.

ආදිසරස්ස වා ආදිබ්‍යඤ්ජනස්ස වා අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි හොති සණකාරප්පච්චයෙ පරෙ. සංයොගො අන්තො අස්සාති සංයොගන්තො, තදඤ්ඤො අසංයොගන්තො. අථ වා වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තදා ච පකතිභූතෙ ලිඞ්ගෙ සරානමාදිසරස්ස අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි හොති සණකාරෙ තද්ධිතප්පච්චයෙ පරෙති අත්ථො.

การทำพฤทธิ์ย่อมมีแก่สระต้นหรือพยัญชนะต้นของบทที่ไม่มีสังโยคเป็นที่สุด เมื่อมีปัจจัยที่มี ณ อักษรอยู่เบื้องหลัง. บทที่มีสังโยคเป็นที่สุด ชื่อว่า สังโยคันตะ, บทอื่นจากนั้น ชื่อว่า อสังโยคันตะ. อีกนัยหนึ่ง วา ศัพท์นี้ มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาษา, เมื่อเป็นเช่นนั้น อรรถว่า การทำพฤทธิ์ย่อมมีแก่สระต้นของสระทั้งหลายในลิงค์ที่เป็นปกติซึ่งไม่มีสังโยคเป็นที่สุด เมื่อมีปัจจัยตัทธิตที่มี ณ อักษรอยู่เบื้องหลัง.

තෙන –

ด้วยเหตุนั้น –

වාසිට්ඨාදීසු නිච්චායං, අනිච්චොළුම්පිකාදිසු;

න වුද්ධි නීලපීතාදො, වවත්ථිතවිභාසතො.

พฤทธิ์นี้ย่อมมีเป็นนิตย์ในคำว่า วาสิฏฐะ เป็นต้น, ไม่เป็นนิตย์ในคำว่า โอฬุมปิกะ เป็นต้น; และย่อมไม่มีพฤทธิ์ในคำว่า นีละ ปีตะ เป็นต้น เพราะเป็นววัตถิตวิภาษา.

චසද්දග්ගහණමවධාරණත්ථං.

การถือเอา จ ศัพท์ มีอรรถเป็นการจำกัดความ.

තස්සා වුද්ධියා අනියමප්පසඞ්ගෙ නියමත්ථං පරිභාසමාහ.

เมื่อมีความไม่แน่นอนในการทำพฤทธิ์นั้น จึงกล่าวคำนิยาม (ปริภาษา) เพื่อกำหนดความแน่นอน.

365. අයුවණ්ණානඤ්චායො වුද්ධී.

๓๖๕. พฤทธิ์ของ อะ และ ยุวรรณะทั้งหลาย คือ อา เอ โอ.

තෙසං අකාරඉවණ්ණුවණ්ණානමෙව යථාක්කමං ආ එඔඉච්චෙතෙ වුද්ධියො හොන්ති. චසද්දග්ගහණමවුද්ධිසම්පිණ්ඩනත්ථං, අවධාරණත්ථං වා. ඉ ච උ ච යු, යු එව වණ්ණා යුවණ්ණා, අ ච යුවණ්ණා ච අයුවණ්ණා. ආ ච එ ච ඔ ච ආයො. පුන වුද්ධිග්ගහණං ‘‘නෙගමජානපදා’’තිආදීසු උත්තරපදවුද්ධිභාවත්ථං, එත්ථ ච ‘‘අයුවණ්ණාන’’න්ති ඨානනියමවචනං ආයොනං වුද්ධිභාවප්පසඞ්ගනිවත්තනත්ථං.

พฤทธิ์ทั้งหลายคือ อา เอ โอ เหล่านี้ ย่อมมีแก่ อะการะ อิวรรณะ และอุวรรณะเหล่านั้นตามลำดับ. การถือเอา จ ศัพท์ มีอรรถเพื่อรวบรวมสระที่ไม่มีพฤทธิ์ หรือเพื่อจำกัดความ. อิ และ อุ ชื่อว่า ยุ, ยุ นั่นแหละคือวรรณะ ชื่อว่า ยุวรรณะ, อะ และ ยุวรรณะ ชื่อว่า อะยุวรรณะ. อา และ เอ และ โอ ชื่อว่า อาโย. การถือเอาบทว่า วุทฺธิ อีกครั้ง เพื่อต้องการให้มีการทำพฤทธิ์ที่บทหลังในคำว่า "เนคมชานปทา" เป็นต้น, และในที่นี้ คำกำหนดตำแหน่งว่า "อะยุวรรณานัง" มีเพื่อป้องกันการเกิดพฤทธิ์ซ้ำแก่พวกอาโย.

යථා [Pg.218] හි කතවුද්ධීනං, පුන වුද්ධි න හොතිහ;

තථා සභාවවුද්ධීනං, ආයොනං පුන වුද්ධි න.

การทำพฤทธิ์ย่อมไม่มีอีกแก่สระที่ถูกทำพฤทธิ์แล้วในที่นี้ฉันใด, การทำพฤทธิ์ย่อมไม่มีอีกแก่พวกอาโยที่เป็นพฤทธิ์โดยสภาวะฉันนั้น.

තතො අකාරස්ස ආකාරො වුද්ධි, ‘‘සරලොපොමාදෙසප්පච්චයාදිම්හි සරලොපෙ තු පකතී’’ති සරලොපපකතිභාවා, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරනයනං කත්වා තද්ධිතත්තා ‘‘තද්ධිතසමාස’’ඉච්චාදිනා නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

ลำดับนั้น อะการะมีพฤทธิ์เป็น อาการะ, เพราะมีการลบสระและการทำเป็นปกติด้วยสูตรว่า "สระโลโปมาเทสัปปัจจยาทิมหิ สระโลเป ตุ ปกติ", และเมื่อนำพยัญชนะไปประกอบกับสระหลังด้วยสูตรว่า "นเย ปรํ ยุตฺเต", และเพราะเป็นตัทธิต เมื่อมีการตั้งชื่อว่าเป็นนามด้วยสูตรว่า "ตัทธิตสมาส..." เป็นต้นแล้ว ย่อมมีการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น เหมือนก่อน.

වාසිට්ඨො, වසිට්ඨස්ස පුත්තො වා, වාසිට්ඨා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. තස්ස නත්තුපනත්තාදයොපි තදුපචාරතො වාසිට්ඨායෙව. එවං සබ්බත්ථ ගොත්තතද්ධිතෙ පඨමප්පකතිතොයෙව පච්චයො හොති.

วาสิฏโฐ (บุตรของวสิฏฐะ) หรือ วาสิฏฐา เป็นต้น แจกเหมือนปุริสศัพท์. แม้หลานและเหลนเป็นต้นของเขาก็ชื่อว่า วาสิฏฐะ โดยการอุปจาระนั้น. เช่นนี้ ในโคตตตัทธิตทุกแห่ง ปัจจัยย่อมลงหลังปกติเดิมเท่านั้น.

ඉත්ථියං ණප්පච්චයන්තත්තා ‘‘ණව ණික ණෙය්‍ය ණ න්තූහී’’ති වාසිට්ඨසද්දතො ඊපච්චයො. සරලොපාදිං කත්වා ඉත්ථිප්පච්චයන්තත්තා ‘‘තද්ධිතසමාස’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, වාසිට්ඨී කඤ්ඤා, වාසිට්ඨී, වාසිට්ඨියො ඉච්චාදි ඉත්ථිසද්දසමං.

ในอิตถีลิงค์ เพราะเป็นบทที่ลงท้ายด้วย ณ ปัจจัย จึงลง อี ปัจจัยหลังวาสิฏฐศัพท์ด้วยสูตรว่า "ณวะ ณิกะ เณยยะ ณ นฺตูหิ". เมื่อลบสระเป็นต้นแล้ว และเพราะเป็นบทที่ลงท้ายด้วยอิตถีปัจจัย เมื่อมีการตั้งชื่อว่าเป็นนามด้วยการถือเอา จ ศัพท์ในสูตร "ตัทธิตสมาส..." เป็นต้นแล้ว ย่อมมีการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น, วาสิฏฐี กัญญา, วาสิฏฐี, วาสิฏฐิโย เป็นต้น แจกเหมือนอิตถีศัพท์.

නපුංසකෙ වාසිට්ඨං අපච්චං, වාසිට්ඨානි අපච්චානි ඉච්චාදි චිත්තසද්දසමං. එවං උපරිපි තද්ධිතන්තස්ස තිලිඞ්ගතා වෙදිතබ්බා.

ในนปุงสกลิงค์ วาสิฏฐัง อปจฺจัง, วาสิฏฐานิ อปจฺจานิ เป็นต้น แจกเหมือนจิตตศัพท์. เช่นนี้ พึงทราบความเป็นไปใน ๓ ลิงค์ของบทที่ลงท้ายด้วยตัทธิตปัจจัยแม้ในที่อื่นต่อไป.

භාරද්වාජස්ස පුත්තො භාරද්වාජො, වෙසාමිත්තස්ස පුත්තො වෙසාමිත්තො, ගොතමස්ස පුත්තො ගොතමො. එත්ථ ච අයුවණ්ණත්තාභාවා ආකාරාදීනං න වුද්ධි හොති. වසුදෙවස්ස අපච්චං වාසුදෙවො, බලදෙවො. ‘‘චිත්තකො’’තිආදීසු පන සංයොගන්තත්තා වුද්ධි න භවති.

บุตรของภารทวาชะ ชื่อว่า ภารทวาโช, บุตรของวิศวามิตร ชื่อว่า เวสามิตโต, บุตรของโคตมะ ชื่อว่า โคตโม. ในที่นี้ เพราะไม่มีความเป็นอะยุวรรณะ จึงไม่มีการทำพฤทธิ์แก่สระมี อาการะ เป็นต้น. เหล่ากอของวสุเทพ ชื่อว่า วาสุเทโว, พลเทโว. แต่ในคำว่า "จิตตโก" เป็นต้น การทำพฤทธิ์ย่อมไม่มี เพราะมีสังโยคเป็นที่สุด.

‘‘වච්ඡස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ ණම්හි සම්පත්තෙ ‘‘වා ණ’පච්චෙ’’ති ඉතො වාති තද්ධිතවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ, තෙන සබ්බත්ථ වාක්‍යවුත්තියො භවන්ති. ‘‘අපච්චෙ’’ති පදං යාව සංසට්ඨග්ගහණාව වත්තතෙ.

ในวิเคราะห์ว่า "วัจฉัสสะ อปัจจัง" เมื่อถึงคราวลง ณ ปัจจัย วา ศัพท์จากสูตร "วา ณ อปัจเจ" นี้ ย่อมตามไปในวิธีตัทธิตทุกแห่ง ด้วยเหตุนั้น วากยพฤติ (การใช้รูปประโยค) จึงมีได้ในทุกแห่ง. บทว่า "อปัจเจ" ย่อมตามไปจนถึงการถือเอาบทว่า "สํสัฏฐะ".

366. ණායන [Pg.219] ණාන වච්ඡාදිතො.

๓๖๖. ปัจจัย ณายนะ และ ณานะ ย่อมลงหลังคำว่า วัจฉะ เป็นต้น.

වච්ඡ කච්චඉච්චෙවමාදිතො ඡට්ඨියන්තතො ගොත්තගණතො ණායන ණානඉච්චතෙ පච්චයා හොන්ති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සබ්බත්ථ ණකාරානුබන්ධො වුද්ධත්ථො, සෙසං පුබ්බසමං, සංයොගන්තත්තා වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො.

ปัจจัยทั้งหลายคือ ณายนะ และ ณานะ เหล่านี้ ย่อมลงหลังหมวดโคตรมี วัจฉะ และ กัจจะ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่า "เหล่ากอของเขา" บ้าง. ณ อักษรที่เป็นอนุพันธ์ในปัจจัยทุกแห่งมีอรรถเพื่อการทำพฤทธิ์, ส่วนที่เหลือเหมือนที่กล่าวมาแล้ว, ข้อพิเศษคือไม่มีการทำพฤทธิ์เพราะมีสังโยคเป็นที่สุด.

වච්ඡායනො වච්ඡානො වච්ඡස්ස පුත්තො වා. එවං කච්චස්ස පුත්තො කච්චායනො කච්චානො, මොග්ගල්ලස්ස පුත්තො මොග්ගල්ලායනො මොග්ගල්ලානො. එවං අග්ගිවෙස්සායනො අග්ගිවෙස්සානො, කණ්හායනො කණ්හානො, සාකටායනො සාකටානො, මුඤ්චායනො මුඤ්චානො, කුඤ්ජායනො කුඤ්ජානො ඉච්චාදි. ආකතිගණො’යං.

วัจฉายโน, วัจฉาโน หรือ บุตรของวัจฉะ. เช่นเดียวกัน บุตรของกัจจะ คือ กัจจายโน, กัจจาโน; บุตรของโมคคัลละ คือ โมคคัลลายโน, โมคคัลลาโน. เช่นเดียวกัน อัคคิเวสสายโน, อัคคิเวสสาโน; กัณหายโน, กัณหาโน; สากฏายโน, สากฏาโน; มุญจายโน, มุญจาโน; กุญชายโน, กุญชาโน เป็นต้น. หมวดนี้เป็นอากติคณะ.

‘‘කත්තිකාය අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ –

ในวิเคราะห์ว่า "กัตติกายะ อปัจจัง" –

367. ණෙය්‍යො කත්තිකාදීහි.

๓๖๗. เณยยปัจจัย ย่อมลงหลังคำว่า กัตติกา เป็นต้น.

ආදිසද්දොයං පකාරෙ වත්තතෙ. කත්තිකා විනතාරොහිණීඉච්චෙවමාදීහි ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ණෙය්‍යප්පච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ.

อาทิ ศัพท์นี้ มีอรรถว่าประเภท. เณยยปัจจัย ย่อมลงหลังลิงค์ที่เป็นไปในอิตถีลิงค์ทั้งหลายมี กัตติกา, วินตา และ โรหิณี เป็นต้น บ้าง ในอรรถว่า "เหล่ากอของเขา".

විභත්තිලොපෙ ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො. කත්තිකෙය්‍යො, කත්තිකාය පුත්තො වා. එවං විනතාය අපච්චං වෙනතෙය්‍යො, ඉකාරස්සෙකාරො වුද්ධි, රොහිණියා පුත්තො රොහිණෙය්‍යො, ගඞ්ගාය අපච්චං ගඞ්ගෙය්‍යො, භගිනියා පුත්තො භාගිනෙය්‍යො, නදියාපුත්තො නාදෙය්‍යො. එවං අන්තෙය්‍යො, ආහෙය්‍යො, කාමෙය්‍යො. සුචියා [Pg.220] අපච්චං සොචෙය්‍යො, එත්ථ උකාරස්සොකාරො වුද්ධි, බාලාය අපච්චං බාලෙය්‍යො ඉච්චාදි.

เมื่อลบวิภัตติแล้ว มีการทำเป็นปกติด้วยสูตรว่า "ปกติ จสฺส สรนฺตสฺส". กัตติเกยโย หรือ บุตรของกัตติกา. เช่นเดียวกัน เหล่ากอของวินตา คือ เวณเตยโย (มีการทำพฤทธิ์อิการะเป็นเอการะ), บุตรของโรหิณี คือ โรหิเณยโย, เหล่ากอของคงคา คือ คังเคยโย, บุตรของภคินี คือ ภาคิเณยโย, บุตรของนที คือ นาเทยโย. เช่นเดียวกัน อันเตยโย, อาเหยโย, กาเมยโย. เหล่ากอของสุจิ คือ โสเจยโย (ในที่นี้มีการทำพฤทธิ์อุการะเป็นโอการะ), เหล่ากอของพาลา คือ พาเลยโย เป็นต้น.

‘‘දක්ඛස්සාපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ ණම්හි සම්පත්තෙ –

ในวิเคราะห์ว่า "ทักขัสสะ อปัจจัง" เมื่อถึงคราวลง ณ ปัจจัย –

368. අතො ණි වා.

๓๖๘. ณิ ปัจจัย ย่อมลงหลังลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อะ บ้าง.

අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා ණිපච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. දක්ඛි, දක්ඛී, දක්ඛයො, දොණස්ස අපච්චං දොණි. එවං වාසවි, සක්‍යපුත්ති, නාටපුත්ති, දාසපුත්ති, දාසරථි. වාරුණි, කණ්ඩි, බාලදෙවි, පාවකි, ජිනදත්තස්ස අපච්චං ජෙනදත්ති, සුද්ධොදනි, අනුරුද්ධි ඉච්චාදි.

ณิ ปัจจัย ย่อมลงหลังลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อะการะ บ้าง ในอรรถว่า "เหล่ากอของเขา". ทักขิ, ทักขี, ทักขโย; เหล่ากอของโทณะ คือ โทณิ. เช่นเดียวกัน วาสวิ, สักยปุตติ, นาฏปุตติ, ทาสปุตติ, ทาสรถิ, วารุณิ, กัณฏิ, พลเทวิ, ปาวกิ; เหล่ากอของชินทัตตะ คือ เชนทัตติ; สุทโธทนิ, อนุรุทธิ เป็นต้น.

පුන වාග්ගහණෙන අපච්චත්ථෙ ණිකප්පච්චයො, අදිතිආදිතො ණ්‍යප්පච්චයො ච. යථා – සක්‍යපුත්තස්ස පුත්තො සක්‍යපුත්තිකො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා කකාරස්ස යකාරො, සක්‍යපුත්තියො. එවං නාටපුත්තිකො, ජෙනදත්තිකො, විමාතුයා පුත්තො වෙමාතිකො.

ด้วยการรับเอาศัพท์ว่า วา อีกครั้ง ปัจจัย ณิกะ ในอรรถว่าบุตร และปัจจัย ณยะ หลังอทิติศัพท์เป็นต้น (ย่อมลง). เช่น บุตรของศากยบุตร ชื่อว่า สักยปุตติโก, แปลง ก เป็น ย ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุฒิ' เป็นต้น เป็น สักยปุตติโย. เช่นเดียวกับ นาฏปุตติโก, เชนทัตติโก, บุตรของมารดาต่างกัน ชื่อว่า เวมัติโก.

‘‘අදිතියා පුත්තො’’ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, වුද්ධි ච.

ในอรรถว่า "บุตรของนางอทิติ" ลง ณยะ ปัจจัย และมีการทำวุฒิ.

369. අවණ්ණො යෙ ලොපඤ්ච.

๓๖๙. ลบ อะ (ที่ท้ายบท) เมื่ออยู่หน้า ย ปัจจัย และ (ลบ อิ ด้วย).

අවණ්ණො තද්ධිතභූතෙ යප්පච්චයෙ පරෙ ලොපමාපජ්ජතෙ. චසද්දෙන ඉවණ්ණොපීති ඉකාරලොපො, ‘‘යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි ච ල ඤ ජකාරත්ත’’න්ති ත්‍යකාරසංයොගස්ස චකාරො, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විත්තං, ආදිච්චො. එවං දිතියා පුත්තො දෙච්චො.

สระ อะ ย่อมถึงการลบ เมื่อ ย ปัจจัยที่เป็นตัทธิตอยู่ข้างหลัง. ด้วยศัพท์ว่า "จะ" (ในสูตร) แม้ อิ อักษร ก็ลบด้วย. แปลง ตฺย สังโยค เป็น จ ด้วยสูตรว่า "ยวตํ ตลนทการานํ พฺยญฺชนานิ จ ล ญ ชการตฺตํ", ซ้อนพยัญชนะด้วยสูตรว่า "ปรเทฺวภาโว ฐาเน" เป็น อาทิจฺโจ. เช่นเดียวกับ บุตรของนางทิติ ชื่อว่า เทจฺโจ.

‘‘කුණ්ඩනියා පුත්තො’’ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයෙ කතෙ –

ในอรรถว่า "บุตรของนางกุณฑนี" เมื่อลง ณยะ ปัจจัยแล้ว -

‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරෙසූ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "กฺวจาทิมชฺฌุตฺตเรสุ" ตามมา.

370. තෙසු [Pg.221] වුද්ධිලොපාගමවිකාරවිපරීතාදෙසා ච.

๓๗๐. ในบทเหล่านั้น (เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด) มีการทำวุฒิ การลบ การลงอาคม การวิการ การกลับอักษร และการแปลง.

තෙසු ආදිමජ්ඣුත්තරෙසු අවිහිතලක්ඛණෙසු ජිනවචනානුපරොධෙන ක්වචි වුද්ධි ලොප ආගම විකාර විපරීතආදෙසා හොන්තීති සංයොගන්තත්තෙපි ආදිවුද්ධි, ඉකාරලොපෙ න්‍යස්සඤාදෙසො, කොණ්ඩඤ්ඤො, කුරුනො පුත්තො කොරබ්‍යො, එත්ථාපි තෙනෙව උකාරස්ස අවාදෙසො, භාතුනො පුත්තො භාතබ්‍යො.

ในบทเหล่านั้น คือ เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ที่ไม่มีกฎเกณฑ์กำหนดไว้ ย่อมมีการทำวุฒิ การลบ การลงอาคม การวิการ การกลับอักษร และการแปลงบ้าง ตามความเหมาะสมไม่ให้ขัดกับพระพุทธพจน์. แม้จะมีตัวสะกด (สังโยค) อยู่ท้าย ก็มีการทำวุฒิที่ต้นศัพท์, เมื่อลบ อิ แล้ว แปลง ณย เป็น ญฺญ เป็น โกณฺฑญฺโญ. บุตรของกุรุ ชื่อว่า โกรพฺโย, ในคำนี้มีการแปลง อุ เป็น อว ด้วยสูตรนั้นเอง. บุตรของพี่ชายหรือน้องชาย ชื่อว่า ภาตพฺโย.

‘‘උපගුස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ –

ในวิเคราะห์ว่า "บุตรของอุปคุ" -

371. ණවොපග්වාදීහි.

๓๗๑. ลง ณว ปัจจัย หลังอุปคุศัพท์เป็นต้น.

උපගු මනුඉච්චෙවමාදීහි උකාරන්තෙහි ගොත්තගණෙහි ණවප්පච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. ආදිසද්දස්ස චෙත්ථ පකාරවාචකත්තා උකාරන්තතොයෙවායං. ඔපගවො, ඔපගවී, ඔපගවං, මනුනො අපච්චං මානවො, ‘‘මානුසො’’ති ණප්පච්චයෙ, සාගමෙ ච කතෙ රූපං, භග්ගුනො අපච්චං භග්ගවො, පණ්ඩුනො අපච්චං පණ්ඩවො, උපවින්දුස්ස අපච්චං ඔපවින්දවො ඉච්චාදි.

ลง ณว ปัจจัย หลังกลุ่มศัพท์ที่เป็นโคตรซึ่งลงท้ายด้วย อุ มี อุปคุ และ มนุ เป็นต้น ในอรรถว่า "บุตรของผู้นั้น" บ้าง. ในที่นี้ เพราะศัพท์ว่า "อาทิ" เป็นเครื่องหมายแสดงประเภท จึงลงหลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อุ เท่านั้น. เป็น โอปคโว, โอปควี, โอปควัม. บุตรของมนุ ชื่อว่า มาณโว. ส่วนคำว่า "มานุโส" เป็นรูปที่สำเร็จจากการลง ณ ปัจจัย และ ส อาคม. บุตรของภัคคุ ชื่อว่า ภคฺคโว. บุตรของปัณฑุ ชื่อว่า ปณฺฑโว. บุตรของอุปวินทุ ชื่อว่า โอปวินฺทโว เป็นต้น.

‘‘විධවාය අපච්ච’’න්ති අත්ථෙ –

ในอรรถว่า "บุตรของหญิงหม้าย" -

372. ණෙර විධවාදිතො.

๓๗๒. ลง เณร ปัจจัย หลังวิธวาศัพท์เป็นต้น.

විධවාදිතො ණෙරප්පච්චයො හොති වා අපච්චත්ථෙ. විගතො ධවො පති එතිස්සාති විධවා, වෙධවෙරො, බන්ධුකියා අභිසාරිණියා පුත්තො බන්ධුකෙරො, සමණස්ස උපජ්ඣායස්ස පුත්තො පුත්තට්ඨානියත්තාති සාමණෙරො, නාළිකෙරො ඉච්චාදි.

ลง เณร ปัจจัย หลังวิธวาศัพท์เป็นต้น ในอรรถว่าบุตรบ้าง. หญิงที่มีสามีไปแล้ว (ตายแล้ว) ชื่อว่า วิธวา (หญิงหม้าย), บุตรของหญิงหม้าย ชื่อว่า เวธเวโร. บุตรของหญิงแพศยา (หญิงผู้เที่ยวไป) ชื่อว่า พนฺธุเกโร. บุตรของสมณะหรือของอุปัชฌาย์ เพราะอยู่ในฐานะเป็นบุตร ชื่อว่า สามเณโร. นาฬิเกโร เป็นต้น.

අපච්චතද්ධිතං.

อปัจจตัทธิต.

සංසට්ඨාදිඅනෙකත්ථතද්ධිත

สังสัฏฐาทิอเนกัตถตัทธิต.

‘‘තිලෙන [Pg.222] සංසට්ඨ’’න්ති විග්ගහෙ –

ในวิเคราะห์ว่า "ระคนด้วยงา" -

373. යෙන වා සංසට්ඨං තරති චරති වහති ණිකො.

๓๗๓. ลง ณิก ปัจจัย ในอรรถว่า ระคนด้วยสิ่งใด, ข้ามด้วยสิ่งใด, เที่ยวไปด้วยสิ่งใด, หรือนำไปด้วยสิ่งใด บ้าง.

යෙන වා සංසට්ඨං, යෙන වා තරති, යෙන වා චරති, යෙන වා වහති, තතො තතියන්තතො ලිඞ්ගම්හා තෙසු සංසට්ඨාදීස්වත්ථෙසු ණිකප්පච්චයො හොති වා. තෙලිකං භොජනං, තිලෙන අභිසඞ්ඛතන්ති අත්ථො. තෙලිකී යාගු. ගුළෙන සංසට්ඨං එගාළිකං. එවං ඝාතිකං, දාධිකං, මාරිචිකං, ලොණිකං.

ลง ณิก ปัจจัย หลังลิงค์ที่ลงตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า ระคนด้วยสิ่งใด, ข้ามด้วยสิ่งใด, เที่ยวไปด้วยสิ่งใด, หรือนำไปด้วยสิ่งใด เป็นต้น บ้าง. เตลิกํ โภชนํ หมายถึง อาหารที่ปรุงด้วยงา. เตลิกี ยาคู (ยาคูที่ปรุงด้วยงา). ระคนด้วยน้ำอ้อย ชื่อว่า เอกาฬิกํ. เช่นเดียวกับ ฆาติกํ, ทาธิกํ, มาริจิกํ, โลณิกํ.

නාවාය තරතීති නාවිකො, උළුම්පෙන තරතීති ඔළුම්පිකො, වුද්ධිඅභාවපක්ඛෙ උළුම්පිකො. එවං කුල්ලිකො, ගොපුච්ඡිකො. සකටෙන චරතීති සාකටිකො. එවං පාදිකො, දණ්ඩිකො, ධම්මෙන චරති පවත්තතීති ධම්මිකො. සීසෙන වහතීති සීසිකො, වාග්ගහණෙන ඊකාරස්ස වුද්ධි න හොති. එවං අංසිකො, ඛන්ධිකො, හත්ථිකො, අඞ්ගුලිකො.

ผู้ข้ามด้วยเรือ ชื่อว่า นาวิโก. ผู้ข้ามด้วยแพ ชื่อว่า โอฬุมฺปิโก, ในฝ่ายที่ไม่มีการทำวุฒิ เป็น อุฬุมฺปิโก. เช่นเดียวกับ กุลฺลิโก, โคปุจฺฉิโก. ผู้เที่ยวไปด้วยเกวียน ชื่อว่า สากฏิกิโก. เช่นเดียวกับ ปาทิโก, ทณฺฑิโก. ผู้ประพฤติ (ดำเนินไป) ด้วยธรรม ชื่อว่า ธมฺมิโก. ผู้นำไปด้วยศีรษะ ชื่อว่า สีสิโก, ด้วยการรับศัพท์ว่า วา จึงไม่มีการทำวุฒิที่สระ อี. เช่นเดียวกับ อํสิโก, ขนฺธิโก, หตฺถิโก, องฺคุลิโก.

පුන වාග්ගහණෙන අඤ්ඤත්ථෙසුපි ණිකප්පච්චයො, පරදාරං ගච්ඡතීති පාරදාරිකො, පථං ගච්ඡතීති පථිකො.

ด้วยการรับศัพท์ว่า วา อีกครั้ง ลง ณิก ปัจจัยในอรรถอื่นได้บ้าง. ผู้ไปสู่ภรรยาของผู้อื่น ชื่อว่า ปารทาริโก. ผู้ไปสู่ทาง ชื่อว่า ปถิโก.

‘‘විනයමධීතෙ, අවෙච්චාධීතෙ’’ති වා විග්ගහෙ –

ในวิเคราะห์ว่า "ย่อมเรียนซึ่งพระวินัย" หรือ "ย่อมเรียนโดยถ่องแท้" -

‘‘ණිකො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "ณิโก" ตามมา.

374. තමධීතෙ තෙනකතාදිසන්නිධානනියොගසිප්පභණ්ඩජීවිකත්ථෙසු ච.

๓๗๔. ลง ณิก ปัจจัย ในอรรถว่า เรียนซึ่งสิ่งนั้น, และในอรรถว่า สิ่งนั้นอันเขาทำเป็นต้น, สิ่งนั้นเป็นที่อยู่ใกล้, สิ่งนั้นเป็นที่ได้รับมอบหมาย, สิ่งนั้นเป็นศิลปะ, สิ่งนั้นเป็นสินค้า, และสิ่งนั้นเป็นอาชีพ.

චතුප්පදමිදං. තමධීතෙති අත්ථෙ, තෙන කතාදීස්වත්ථෙසු ච තම්හි සන්නිධානො, තත්ථ නියුත්තො, තමස්ස සිප්පං, තමස්ස භණ්ඩං[Pg.223], තමස්ස ජීවිකා ඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ච දුතියාදිවිභත්‍යන්තෙහි ලිඞ්ගෙහි ණිකප්පච්චයො හොති වා. වෙනයිකො. එවං සුත්තන්තිකො, ආභිධම්මිකො.

สูตรนี้มี ๔ บท. ลง ณิก ปัจจัย หลังลิงค์ที่ลงทุติยาวิภัตติเป็นต้น ในอรรถว่า เรียนซึ่งสิ่งนั้น, และในอรรถว่า สิ่งนั้นอันเขาทำเป็นต้น, สิ่งนั้นเป็นที่อยู่ใกล้, สิ่งนั้นเป็นที่ได้รับมอบหมาย, สิ่งนั้นเป็นศิลปะ, สิ่งนั้นเป็นสินค้า, และสิ่งนั้นเป็นอาชีพ บ้าง. เป็น เวนยิโก. เช่นเดียวกับ สุตฺตนฺติโก, อาภิธมฺมิโก.

‘‘බ්‍යාකරණමධීතෙ’’ති අත්ථෙ ණිකප්පච්චයාදිම්හි කතෙ –

ในอรรถว่า "เรียนซึ่งไวยากรณ์" เมื่อลง ณิก ปัจจัยเป็นต้นแล้ว -

‘‘වුද්ධාදිසරස්ස වාසංයොගන්තස්ස සණෙ චා’’ති වත්තමානෙ –

เมื่อสูตรว่า "วุฒาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ จ" ตามมา -

375. මායූනමාගමො ඨානෙ.

๓๗๕. ลง ม และ ยุ อาคมในที่ (ที่ควรลง).

ඉ උඉච්චෙභෙසං ආදිසරානං අසංයොගන්තානං මා වුද්ධි හොති සණෙ, තත්‍රෙව වුද්ධි ආගමො හොති ච ඨානෙති එකාරවුද්ධාගමො.

สระต้นคือ อิ และ อุ ที่ไม่มีตัวสะกด ย่อมไม่มีการทำวุฒิในเพราะ ณ ปัจจัย, แต่ในที่นั้นเอง มีการทำวุฒิและลงอาคม (วุฒิอาคม) จึงมีการลง เอ วุฒิอาคม.

‘‘ඨානෙ’’ති වචනා චෙත්ථ, යූනමාදෙසභූතතො;

යවෙහි පුබ්බෙව එඔ-වුද්ධියො හොන්ති ආගමා.

ในที่นี้ เพราะมีคำว่า "ฐาเน", การทำวุฒิเป็น เอ และ โอ ซึ่งเป็นอาคม ย่อมมีก่อน ย และ ว อักษร อันเป็นตัวแปลงของ ยุ และ วุ.

යකාරස්ස ද්විභාවො.

การซ้อนพยัญชนะ ยะ.

වෙය්‍යාකරණිකො, න්‍යායමධීතෙති නෙය්‍යායිකො. එවං තක්කිකො, වෙදිකො, නෙමිත්තිකො, කායෙන කතො පයොගො කායිකො, කායෙන කතං කම්මං කායිකං, වචසා කතං කම්මං වාචසිකං. එවං මානසිකං, එත්ථ ච ‘‘සසරෙ වාගමො’’ති සුත්තෙ වවත්ථිතවාසද්දෙන පච්චයෙ පරෙපි සාගමො, ථෙරෙහි කතා සඞ්ගීති ථෙරිකා. එවං පඤ්චසතිකා, සත්තසතිකා, එත්ථ ‘‘ණවණිකා’’දිසුත්තෙ අනුවත්තිතවාග්ගහණෙන ඊපච්චයො න හොති.

ผู้เป็นไวยากรณ์, ผู้ศึกษาซึ่งญายะ (ตรรกะ) ชื่อว่า ไนยายิกะ (ผู้เชี่ยวชาญตรรกะ) เช่นนี้ ตักกิกะ (ผู้ใช้ตรรกะ), เวทิกะ (ผู้รู้เวท), เนมิตติกะ (ผู้ทำนายลาง), ความพยายามที่ทำด้วยกาย ชื่อว่า กายิกะ (ทางกาย), กรรมที่ทำด้วยกาย ชื่อว่า กายิกะ (กรรมทางกาย), กรรมที่ทำด้วยวาจา ชื่อว่า วาจสิกะ (กรรมทางวาจา) เช่นนี้ มานสิกะ (กรรมทางใจ) ในที่นี้ แม้เมื่อปัจจัยอยู่ข้างหลัง โดยบทว่า วะ ที่กำหนดไว้ในสูตรว่า “สะสะเร วาคโม” ก็มี ส อาคม, สังคายนาที่พระเถระทั้งหลายทำ ชื่อว่า เถริกา (ของพระเถระ) เช่นนี้ ปัญจสติกะ (ของ 500), สัตตสติกะ (ของ 700) ในที่นี้ ด้วยการรับเอา วะ ที่ตามมาในสูตรมีอาทิว่า “ณะวะณิกา” อีปัจจัยย่อมไม่มี

සන්නිධානත්ථෙ සරීරෙ සන්නිධානා වෙදනා සාරීරිකා, සාරීරිකං දුක්ඛං. එවං මානසිකා, මානසිකං.

ในอรรถว่าตั้งอยู่ใกล้ เวทนาที่ตั้งอยู่ใกล้ในสรีระ ชื่อว่า สารีริกา (ทางกาย), ทุกข์ทางกาย ชื่อว่า สารีริกะ เช่นนี้ มานสิกา (ทางใจ), มานสิกะ (ทางใจ)

නියුත්තත්ථෙ [Pg.224] ද්වාරෙ නියුත්තො දොවාරිකො, එත්ථ ‘‘මායූනමාගමො ඨානෙ’’ති වකාරතො පුබ්බෙඔකාරාගමො. එවං භණ්ඩාගාරිකො, නාගරිකො, නවකම්මිකො, වනකම්මිකො, ආදිකම්මිකො, ඔදරිකො, රථිකො, පථිකො, උපායෙ නියුත්තො ඔපායිකො, චෙතසි නියුත්තා චෙතසිකා.

ในอรรถว่าประกอบ ผู้ประกอบอยู่ที่ประตู ชื่อว่า โทวาริกะ (นายประตู) ในที่นี้ มี โอการาคม มาก่อน วการะ ตามสูตรว่า “มายูนมาคโม ฐานะ” เช่นนี้ ภัณฑาคาริกะ (นายคลัง), นาคริกะ (ชาวเมือง), นวกัมมิกะ (ผู้ทำงานใหม่), วนกัมมิกะ (ผู้ทำงานป่า), อาทิกัมมิกะ (ผู้เริ่มงาน), โอทริกะ (ผู้กินจุ), รถิกะ (พลรถ), ปถิกะ (คนเดินทาง), ผู้ประกอบอยู่ในอุบาย ชื่อว่า โอปายิกะ (ผู้มีอุบาย), (เวทนา) ที่ประกอบอยู่ในใจ ชื่อว่า เจตสิกา (ทางใจ)

සිප්පත්ථෙ වීණාවාදනං වීණා, වීණා අස්ස සිප්පං වෙණිකො. එවං පාණවිකො, මොදිඞ්ගිකො, වංසිකො.

ในอรรถว่าศิลปะ การดีดพิณ ชื่อว่า วีณา, พิณเป็นศิลปะของเขา ชื่อว่า เวณิกะ (นักดีดพิณ) เช่นนี้ ปาณวิกะ (นักดีดกลองเล็ก), โมทิงคิกะ (นักดีดตะโพน), วังสิกะ (นักเป่าขลุ่ย)

භණ්ඩත්ථෙ ගන්ධො අස්ස භණ්ඩන්ති ගන්ධිකො. එවං තෙලිකො, ගොළිකො, පූවිකො, පණ්ණිකො, තම්බූලිකො, ලොණිකො.

ในอรรถว่าสินค้า ของหอมเป็นสินค้าของเขา ชื่อว่า คันธิกะ (คนขายของหอม) เช่นนี้ เตลิกะ (คนขายน้ำมัน), โคลิกะ (คนขายน้ำตาลโตนด), ปูวิกะ (คนขายขนม), ปัณณิกะ (คนขายใบไม้), ตัมพูลิกะ (คนขายหมากพลู), โลณิกะ (คนขายเกลือ)

ජීවිකත්ථෙ උරබ්භං හන්ත්වා ජීවති, උරබ්භමස්ස ජීවිකාති වා ඔරබ්භිකො. එවං මාගවිකො, එත්ථ වකාරාගමො. සූකරිකො, සාකුණිකො, මච්ඡිකො ඉච්චාදි.

ในอรรถว่าอาชีพ ฆ่าแกะแล้วเลี้ยงชีพ หรือว่า แกะเป็นอาชีพของเขา ชื่อว่า โอรัพภิกะ (คนฆ่าแกะ) เช่นนี้ มาควิกะ (คนล่าเนื้อ) ในที่นี้ มี วการาคม, สูกริกะ (คนฆ่าหมู), สากุณิกะ (คนจับนก), มัจฉิกะ (คนจับปลา) เป็นต้น

‘‘තෙන කතාදී’’ති එත්ථ ආදිග්ගහණෙන තෙන හතං, තෙන බද්ධං, තෙන කීතං, තෙන දිබ්බති, සො අස්ස ආවුධො, සො අස්ස ආබාධො, තත්ථ පසන්නො, තස්ස සන්තකං, තමස්ස පරිමාණං, තස්ස රාසි, තං අරහති, තමස්ස සීලං, තත්ථ ජාතො, තත්ථ වසති, තත්‍ර විදිතො, තදත්ථාය සංවත්තති, තතො ආගතො, තතො සම්භූතො, තදස්ස පයොජනන්ති එවමාදිඅත්ථෙ ච ණිකප්පච්චයො හොති. යථා – ජාලෙන හතො, හනතීති වා ජාලිකො. එවං බාළිසිකො, වාකරිකො, සුත්තෙන බද්ධො සුත්තිකො, වරත්තාය බද්ධො වාරත්තිකො නාගො.

ในคำว่า “เป็นต้นว่าอันนั้นทำแล้ว” นี้ ด้วยการรับเอาคำว่า “เป็นต้น” (หมายถึง) อันนั้นฆ่าแล้ว, อันนั้นผูกแล้ว, อันนั้นซื้อแล้ว, อันนั้นเล่นแล้ว, นั้นเป็นอาวุธของเขา, นั้นเป็นอาพาธของเขา, เลื่อมใสในนั้น, เป็นของของเขา, นั้นเป็นประมาณของเขา, กองของเขา, ควรซึ่งนั้น, นั้นเป็นศีลของเขา, เกิดในนั้น, อยู่ในนั้น, ปรากฏในนั้น, ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์นั้น, มาจากนั้น, เกิดพร้อมจากนั้น, นั้นเป็นประโยชน์ของเขา ดังนี้เป็นต้น ในอรรถมีอาทิอย่างนี้ ณิกปัจจัยย่อมมี เช่นว่า อันตาข่ายฆ่าแล้ว หรือว่า ย่อมฆ่า ชื่อว่า ชาลิกะ (คนจับปลาด้วยตาข่าย) เช่นนี้ พาฬิสิกะ (คนตกปลาด้วยเบ็ด), วาการิกะ (คนจับปลาด้วยแห), อันด้ายผูกแล้ว ชื่อว่า สุตติกะ (ที่ผูกด้วยด้าย), พญานาคที่ผูกด้วยเชือกหนัง ชื่อว่า วารัตติกะ

වත්ථෙන [Pg.225] කීතං භණ්ඩං වත්ථිකං. එවං කුම්භිකං, ඵාලිකං, සොවණ්ණිකං, සාතිකං. අක්ඛෙන දිබ්බතීති අක්ඛිකො. එවං සාලාකිකො, තින්දුකිකො, අම්බඵලිකො. චාපො අස්ස ආවුධොති චාපිකො. එවං තොමරිකො, මුග්ගරිකො, මොසලිකො.

สินค้าที่ซื้อด้วยผ้า ชื่อว่า วัตถิกะ (ที่ซื้อด้วยผ้า) เช่นนี้ กุมภิกะ (ที่ซื้อด้วยหม้อ), ผาลิกะ (ที่ซื้อด้วยผาล), โสวัณณิกะ (ที่ซื้อด้วยทอง), สาติกะ (ที่ซื้อด้วยผ้าสาฎก) ย่อมเล่นด้วยลูกเต๋า ชื่อว่า อักขิกะ (นักเล่นลูกเต๋า) เช่นนี้ สาลากิกะ (นักเล่นสลาก), ตินทุกิกะ (นักเล่นผลมะพลับ), อัมพผลิกะ (นักเล่นผลมะม่วง) ธนูเป็นอาวุธของเขา ชื่อว่า จาปิกะ (นักธนู) เช่นนี้ โตมริกะ (นักซัดหอก), มุคคริกะ (นักซัดกระบอง), โมสลิกะ (นักซัดสาก)

වාතො අස්ස ආබාධොති වාතිකො. එවං සෙම්හිකො, පිත්තිකො.

ลมเป็นอาพาธของเขา ชื่อว่า วาติกะ (ผู้มีอาพาธทางลม) เช่นนี้ เสมหิกะ (ผู้มีอาพาธทางเสมหะ), ปิตติกะ (ผู้มีอาพาธทางดี)

බුද්ධෙ පසන්නො බුද්ධිකො. එවං ධම්මිකො, සඞ්ඝිකො. බුද්ධස්ස සන්තකො බුද්ධිකො. එවං ධම්මිකො, සඞ්ඝිකො විහාරො, සඞ්ඝිකා භූමි, සඞ්ඝිකං චීවරං, පුග්ගලිකං.

เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธิกะ (ผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า) เช่นนี้ ธัมมิกะ (ผู้เลื่อมใสในพระธรรม), สังฆิกะ (ผู้เลื่อมใสในพระสงฆ์) เป็นของของพระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธิกะ (ของพระพุทธเจ้า) เช่นนี้ ธัมมิกะ (ของพระธรรม), วิหารที่เป็นของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆิกะ, ที่ดินที่เป็นของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆิกา, จีวรที่เป็นของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆิกะ, ปุคคลิกะ (ของบุคคล)

කුම්භො අස්ස පරිමාණන්ති කුම්භිකං. එවං ඛාරිකං, දොණිකං. කුම්භස්ස රාසි කුම්භිකො. කුම්භං අරහතීති කුම්භිකො. එවං දොණිකො, අට්ඨමාසිකො, කහාපණිකො, ආසීතිකා ගාථා, නාවුතිකා, සාතිකං, සාහස්සිකං. සන්දිට්ඨමරහතීති සන්දිට්ඨිකො, ‘‘එහි පස්සා’’ති ඉමං විධිං අරහතීති එහිපස්සිකො.

หม้อเป็นประมาณของเขา ชื่อว่า กุมภิกะ (มีหม้อเป็นประมาณ) เช่นนี้ ขาริกะ (มีหาบเป็นประมาณ), โทณิกะ (มีทะนานเป็นประมาณ) กองแห่งหม้อ ชื่อว่า กุมภิกะ (กองหม้อ) ควรซึ่งหม้อ ชื่อว่า กุมภิกะ (ผู้ควรหม้อ) เช่นนี้ โทณิกะ (ผู้ควรทะนาน), อัฏฐมาสิกะ (มี 8 เดือน), กหาปณิกะ (มีกหาปณะ), คาถา 80 บท ชื่อว่า อาสีติกา, นาวุติกา (90 บท), สาติกะ (มีผ้าสาฎก), สหัสสิกะ (มีพัน) ควรซึ่งสิ่งที่เห็นเอง ชื่อว่า สันทิฏฐิกะ (ผู้ควรเห็นเอง), ควรซึ่งวิธีนี้ว่า “จงมาดูเถิด” ชื่อว่า เอหิปัสสิกะ (ควรเรียกให้มาดู)

සීලත්ථෙ පංසුකූලධාරණං පංසුකූලං, තං සීලමස්සාති පංසුකූලිකො. එවං තෙචීවරිකො, එකාසනෙ භොජනසීලො එකාසනිකො, රුක්ඛමූලෙ වසනසීලො රුක්ඛමූලිකො, තථා ආරඤ්ඤිකො, සොසානිකො.

ในอรรถว่าศีล การทรงผ้าบังสุกุล ชื่อว่า ปังสุกูละ, การทรงผ้าบังสุกุลเป็นปกติของเขา ชื่อว่า ปังสุกูลิกะ (ผู้มีปกติทรงผ้าบังสุกุล) เช่นนี้ เตจีวริกะ (ผู้มีปกติทรงผ้าไตรจีวร), ผู้มีปกติฉันในอาสนะเดียว ชื่อว่า เอกาสนิกะ, ผู้มีปกติอยู่ในโคนไม้ ชื่อว่า รุกขมูลิกะ, เช่นนั้น อารัญญิกะ (ผู้มีปกติอยู่ในป่า), โสสานิกะ (ผู้มีปกติอยู่ในป่าช้า)

ජාතත්ථෙ අපායෙ ජාතො ආපායිකො. එවං නෙරයිකො, සාමුද්දිකො මච්ඡො, වස්සෙසු ජාතො වස්සිකො, වස්සිකා, වස්සිකං පුප්ඵං, සාරදිකො, හෙමන්තිකො, වාසන්තිකො, චාතුද්දසිකො, රාජගහෙ ජාතො, රාජගහෙ [Pg.226] වසතීති වා රාජගහිකො ජනො, මගධෙසු ජාතො, වසතීති වා මාගධිකො, මාගධිකා, මාගධිකං, සාවත්ථියං ජාතො, වසතීති වා සාවත්ථිකො, කාපිලවත්ථිකො, වෙසාලිකො.

ในอรรถว่าเกิดแล้ว เกิดในอบาย ชื่อว่า อาปายิกะ (ผู้เกิดในอบาย) เช่นนี้ เนรยิกะ (ผู้เกิดในนรก), ปลาที่เกิดในสมุทร ชื่อว่า สามุททิกะ, เกิดในฤดูฝน ชื่อว่า วัสสิกะ (ของฤดูฝน), วัสสิกา (ของฤดูฝน), ดอกไม้ของฤดูฝน ชื่อว่า วัสสิกะ, สารทิกะ (ของฤดูสารท), เหมันติกะ (ของฤดูเหมันต์), วาสันติกะ (ของฤดูวสันต์), จาตุททสิกะ (ของ 14 ค่ำ), ชนที่เกิดในเมืองราชคฤห์ หรือว่า อยู่ในเมืองราชคฤห์ ชื่อว่า ราชคหิกะ, ชนที่เกิดในแคว้นมคธ หรือว่า อยู่ ชื่อว่า มาคธิกะ (ชาวมคธ), มาคธิกา (ชาวมคธ), มาคธิกะ (ของชาวมคธ), ชนที่เกิดในเมืองสาวัตถี หรือว่า อยู่ ชื่อว่า สาวัตถิกะ (ชาวสาวัตถี), กาปิลวัตถิกะ (ชาวกบิลพัสดุ์), เวสาลิกะ (ชาวเวสาลี)

ලොකෙ විදිතො ලොකිකො, ලොකාය සංවත්තතීතිපි ලොකිකො. තථා මාතිතො ආගතං මාතිකං, පිතිතො ආගතං පෙත්තිකං නාමං.

ปรากฏในโลก ชื่อว่า โโลกิกะ (ทางโลก), หรือว่า ย่อมเป็นไปเพื่อโลก ชื่อว่า โลกิกะ (ทางโลก) เช่นนั้น ชื่อที่มาจากมารดา ชื่อว่า มาติกะ (ของมารดา), ชื่อที่มาจากบิดา ชื่อว่า เปตติกะ (ของบิดา)

සම්භූතත්ථෙ මාතිතො සම්භූතං මත්තිකං. එවං පෙත්තිකං. උපධිතස්ස පයොජනං ඔපධිකං.

ในอรรถว่าเกิดพร้อม เกิดพร้อมจากมารดา ชื่อว่า มัตติกะ (ของมารดา) เช่นนี้ เปตติกะ (ของบิดา) อุปธิเป็นประโยชน์ของเขา ชื่อว่า โอปธิกะ (มีอุปธิเป็นประโยชน์)

සකත්ථෙපි අසඞ්ඛාරොයෙව අසඞ්ඛාරිකං. එවං සසඞ්ඛාරිකං, නාමමෙව නාමිකං. එවං ආඛ්‍යාතිකං, ඔපසග්ගිකං, නෙපාතිකං, චතුමහාරාජෙ භත්ති එතෙසන්ති චාතුමහාරාජිකා. එවං අඤ්ඤත්ථෙපි යොජෙතබ්බං.

แม้ในอรรถว่าของตน อสังขารนั่นเอง ชื่อว่า อสังขาริกะ (ไม่มีการปรุงแต่ง) เช่นนี้ สสังขาริกะ (มีการปรุงแต่ง), ชื่อนั่นเอง ชื่อว่า นามิกะ (เป็นชื่อ) เช่นนี้ อาขยาติกะ (เป็นอาขยาต), โอปสัคคิกะ (เป็นอุปสัค), เนปาติกะ (เป็นนิบาต), ความภักดีในท้าวมหาราชทั้งสี่มีแก่ชนเหล่านี้ ชื่อว่า จาตุมหาราชิกา (เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา) เช่นนี้ พึงประกอบในอรรถอื่นด้วย

‘‘කසාවෙන රත්ත’’න්ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า “ย้อมด้วยน้ำฝาด”

376. ණ රාගා තෙනරත්තං තස්සෙදමඤ්ඤත්ථෙසු ච.

๓๗๖. ณะปัจจัยในอรรถว่าย้อมด้วยนั้น, ของเขา, นี้, และในอรรถอื่น

රාගත්ථවාචකා ලිඞ්ගම්හා ‘‘තෙන රත්ත’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ, ‘‘තස්සෙ’’ති ඡට්ඨියන්තතො ‘‘ඉද’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ ච අඤ්ඤත්ථෙසු ච ණප්පච්චයො හොති වා.

จากลิงค์ที่กล่าวอรรถว่าย้อม ในอรรถว่า “ย้อมด้วยนั้น” และจากคำที่ลงฉัฏฐีวิภัตติว่า “ของเขา” ในอรรถว่า “นี้” และในอรรถอื่น ณะปัจจัยย่อมมีบ้าง

කාසාවං වත්ථං. එවං කාසායං, කුසුම්භෙන රත්තං කොසුම්භං, හලිද්දියා රත්තං හාලිද්දං, පත්තඞ්ගං, මඤ්ජිට්ඨං, කුඞ්කුමං, නීලෙන රත්තං නීලං. එවං පීතං.

ผ้ากาสาวะ (ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด) เช่นนี้ กาสายะ (ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด), ย้อมด้วยดอกคำฝอย ชื่อว่า โโกสุมภะ (ที่ย้อมด้วยดอกคำฝอย), ย้อมด้วยขมิ้น ชื่อว่า หาลิดทะ (ที่ย้อมด้วยขมิ้น), ปัตตังคะ (ที่ย้อมด้วยไม้ฝาง), มัญชิฏฐะ (ที่ย้อมด้วยสีแดงเข้ม), กุงกุมะ (ที่ย้อมด้วยหญ้าฝรั่น), ย้อมด้วยสีคราม ชื่อว่า นีละ (ที่ย้อมด้วยสีคราม) เช่นนี้ ปีตะ (ที่ย้อมด้วยสีเหลือง)

ඉදමත්ථෙ [Pg.227] මහිංසස්ස ඉදං මාහිංසං මංසං, දධි සප්පි චම්මාදිකං වා, සූකරස්ස ඉදං සූකරං, කච්චායනස්ස ඉදං කච්චායනං බ්‍යාකරණං. එවං සොගතං සාසනං.

ในอรรถว่านี้ เนื้อนี้เป็นของกระบือ ชื่อว่า มาหิงสะ (เนื้อกระบือ), หรือว่า นมเปรี้ยว เนยใส หนัง เป็นต้น นี้เป็นของสุกร ชื่อว่า สูกระ (ของสุกร), ไวยากรณ์นี้เป็นของกัจจายนะ ชื่อว่า กัจจายนัง เช่นนี้ พระศาสนาของพระสุคต ชื่อว่า โสคตะ

‘‘ඉසිස්ස ඉද’’න්ති අත්ථෙ ණප්පච්චයෙ කතෙ වුද්ධිම්හි සම්පත්තෙ –

เมื่อ ณะปัจจัยถูกทำแล้วในอรรถว่า “นี้เป็นของฤๅษี” และเมื่อถึงความเจริญ (วุทธิ)

‘‘සණෙ, යූනමාගමො ඨානෙ’’ති ච වත්තතෙ.

และสูตรว่า “สะเณ, ยูนมาคโม ฐานะ” ย่อมตามมา

377. ආත්තඤ්ච.

๓๗๗. และ อาตตะ (การเป็น อา)

ඉ උඉච්චෙතෙසං ආදිසරානං ආත්තඤ්ච හොති සණකාරප්පච්චයෙ පරෙ, චසද්දෙන රිකාරාගමො ච ඨානෙති ඉකාරස්ස ආත්තං.

เมื่อ ณะการปัจจัยอยู่ข้างหลัง สระต้นคือ อิ อุ เหล่านี้ ย่อมเป็น อาตตะ (เป็น อา) และด้วย จะ ศัพท์ มี ริการาคม และ อิการะ ย่อมเป็น อาตตะ ในบทว่า ฐานะ

ඨානාධිකාරතො ආත්තං, ඉසූසභඋජාදිනං;

ඉසිස්ස තු රිකාරාග-මො චාත්තානන්තරෙ භවෙ.

อาตตะ (การเป็น อา) ย่อมมีแก่ อิสิ, อุสภะ, อุชุ เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งบทว่า ฐานะ ส่วน ริการาคม ย่อมมีแก่ อิสิ และ อาตตะ ย่อมมีในลำดับถัดไป

ආරිස්‍යං, උසභස්ස ඉදං ආසභං ඨානං, ආසභී වාචා.

อาริสยะ (ของฤๅษี), สถานที่นี้เป็นของโคอุสภะ ชื่อว่า อาสภะ, วาจาของโคอุสภะ ชื่อว่า อาสภี

අඤ්ඤත්ථග්ගහණෙන පන අවිදූරභවො, තත්‍ර භවො, තත්‍ර ජාතො, තතො ආගතො, සො අස්ස නිවාසො, තස්ස ඉස්සරො, කත්තිකාදීහි නියුත්තො මාසො, සාස්ස දෙවතා, තමවෙච්චාධීතෙ, තස්ස විසයො දෙසො, තස්මිං දෙසෙ අත්ථි, තෙන නිබ්බත්තං, තං අරහති, තස්ස විකාරො, තමස්ස පරිමාණන්ති ඉච්චෙවමාදීස්වත්ථෙසු ච ණප්පච්චයො. යථා – විදිසාය අවිදූරෙ භවො වෙදිසො ගාමො, උදුම්බරස්ස අවිදූරෙ භවං ඔදුම්බරං විමානං.

อนึ่ง ด้วยการรับเอาคำว่า อญฺญตฺถ (ในอรรถอื่น) ณะ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ คือ เกิดในที่ใกล้ (ไม่ไกล), มีอยู่ในที่นั้น, เกิดในที่นั้น, มาจากที่นั้น, ที่นั้นเป็นที่อยู่ของเขา, ผู้นั้นเป็นใหญ่ในที่นั้น, เดือนที่ประกอบด้วยดาวกัตติกะเป็นต้น, ผู้นั้นเป็นเทวดาของเขา, ย่อมศึกษาโดยรู้แจ้งซึ่งสิ่งนั้น, ประเทศที่เป็นวิสัยของเขา, มีอยู่ในประเทศนั้น, สำเร็จด้วยสิ่งนั้น, ควรซึ่งสิ่งนั้น, ความแปรสภาพของสิ่งนั้น, สิ่งนั้นเป็นประมาณของเขานั้น. ตัวอย่างเช่น หมู่บ้านที่เกิดในที่ใกล้เมืองวิทิสา ชื่อว่า เวทิสะ, วิมานที่เกิดในที่ใกล้ต้นมะเดื่อ ชื่อว่า โอทุมพระ.

භවත්ථෙ මනසි භවං මානසං සුඛං, සාගමො. සරෙ භවො සාරසො සකුණො, සාරසා සකුණී, සාරසං පුප්ඵං[Pg.228], උරසි භවො ඔරසො පුත්තො, උරසි සංවඩ්ඪිතත්තා, මිත්තෙ භවා මෙත්තා, මෙත්තී වා, පුරෙ භවා පොරී වාචා.

ในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺถ) สุขที่มีอยู่ในใจ ชื่อว่า มานสะ (มี ส อาคม), นกที่มีอยู่ในสระ ชื่อว่า สารสะ, นกตัวเมียที่มีอยู่ในสระ ชื่อว่า สารสา, ดอกไม้ที่มีอยู่ในสระ ชื่อว่า สารสะ, บุตรที่เกิดในอก ชื่อว่า โอรส (เพราะเหตุที่เจริญเติบโตในอก), ความรักที่มีอยู่ในมิตร ชื่อว่า เมตตา หรือ เมตตี, วาจาที่มีอยู่ในเมือง ชื่อว่า โปริ (วาจาชาวเมือง).

ජාතාදීසු පාවුසෙ ජාතො පාවුසො මෙඝො, පාවුසා රත්ති, පාවුසං අබ්භං, සරදෙ ජාතො සාරදො මාසො, සාරදා රත්ති, සාරදං පුප්ඵං. එවං සිසිරො, හෙමන්තො, වසන්තො, විම්හො, මථුරායං ජාතො මාථුරො ජනො, මාථුරා ගණිකා, මාථුරං වත්ථං. මථුරාය ආගතො මාථුරො, මථුරා අස්ස නිවාසොති මාථුරො, මථුරාය ඉස්සරො මාථුරො රාජා. ‘‘සබ්බතො කො’’ති එත්ථ පුන සබ්බතොග්ගහණෙන තද්ධිතතොපි ක්වචි සසරකකාරාගමො, මාථුරකො වා, රාජගහෙ ජාතො, රාජගහා ආගතො, රාජගහො අස්ස නිවාසොති වා, රාජගහස්ස ඉස්සරොති වා රාජගහො, රාජගහකො වා. එවං සාගලො, සාගලකො වා, පාටලිපුත්තො, පාටලිපුත්තකො වා, වෙසාලියං ජාතොතිආදිඅත්ථෙ වෙසාලො, වෙසාලකො වා, කුසිනාරෙ ජාතො කොසිනාරො, කොසිනාරකො වා. එවං සාකෙතො, සාකෙතකො වා, කොසම්බො, කොසම්බකො වා, ඉන්දපත්තො, ඉන්දපත්තකො වා, කපිල්ලො, කපිල්ලකො වා, භාරුකච්ඡො, භාරුකච්ඡකො වා, නගරෙ ජාතො, නගරා ආගතො, නගරෙ වසතීති වා නාගරො, නාගරකො වා. එවං ජානපදො.

ในอรรถมีอาทิว่า เกิดแล้ว เป็นต้น เมฆที่เกิดในฤดูฝน ชื่อว่า ปาวุสะ, ราตรีในฤดูฝน ชื่อว่า ปาวุสา, เมฆ (หมอก) ในฤดูฝน ชื่อว่า ปาวุสํ. เดือนที่เกิดในฤดูสารท ชื่อว่า สารทะ, ราตรีในฤดูสารท ชื่อว่า สารทา, ดอกไม้ในฤดูสารท ชื่อว่า สารทํ. เช่นเดียวกันนี้คือ สิสิระ, เหมันตะ, วสันตะ, คิมหะ. ชนที่เกิดในเมืองมถุรา ชื่อว่า มาถุระ, หญิงแพศยาชาวมถุรา ชื่อว่า มาถุรา, ผ้าชาวมถุรา ชื่อว่า มาถุรํ. ผู้มาจากเมืองมถุรา ชื่อว่า มาถุระ, เมืองมถุราเป็นที่อยู่ของเขา ชื่อว่า มาถุระ, ผู้เป็นใหญ่ในเมืองมถุรา ชื่อว่า มาถุระ ราชา. ในสูตรว่า สพฺพโต โก นี้ เพราะการรับเอาคำว่า สพฺพโต อีกครั้งหนึ่ง แม้ในตัทธิตบางครั้งก็มีการลง ก อักษรอาคมพร้อมด้วยสระ เป็น มาถุรกะ. ผู้เกิดในเมืองราชคฤห์, ผู้มาจากเมืองราชคฤห์, เมืองราชคฤห์เป็นที่อยู่ของเขา หรือผู้เป็นใหญ่ในเมืองราชคฤห์ ชื่อว่า ราชคหะ หรือ ราชคหกะ. เช่นเดียวกันนี้คือ สาคละ หรือ สาคลกะ, ปาฏลิปุตตะ หรือ ปาฏลิปุตตกะ. ในอรรถมีอาทิว่าเกิดในเมืองเวสาลี ชื่อว่า เวสาละ หรือ เวสาลกะ. เกิดในเมืองกุสินารา ชื่อว่า โกสินาระ หรือ โกสินารกะ. เช่นเดียวกันนี้คือ สาเกตะ หรือ สาเกตกะ, โกสัมพะ หรือ โกสัมพกะ, อินทปัตตะ หรือ อินทปัตตกะ, กปิลละ หรือ กปิลลกะ, ภารุกัจฉะ หรือ ภารุกัจฉกะ. ผู้เกิดในเมือง, ผู้มาจากเมือง หรือผู้อยู่ในเมือง ชื่อว่า นาคระ หรือ นาครกะ. เช่นเดียวกันนี้คือ ชานปทะ (ชาวชนบท).

ජනපදනාමෙසු පන සබ්බත්ථ බහුවචනමෙව භවති. යථා – අඞ්ගෙසු ජාතො, අඞ්ගෙහි ආගතො, අඞ්ගා අස්ස නිවාසො, අඞ්ගානං ඉස්සරො වා අඞ්ගො, අඞ්ගකො වා, මාගධො, මාගධකො වා, කොසලො, කොසලකො වා[Pg.229], වෙදෙහො, වෙදෙහකො වා, කම්බොජො, කම්බොජකො වා, ගන්ධාරො, ගන්ධාරකො වා, සොවීරො, සොවීරකො වා, සින්ධවො, සින්ධවකො වා, අස්සකො, කාලිඞ්ගො, පඤ්චාලො, සක්කො, තථා සුරට්ඨෙ ජාතො, සුරට්ඨස්ස ඉස්සරො වා සොරට්ඨො, සොරට්ඨකො වා. එවං මහාරට්ඨො, මහාරට්ඨකො වා ඉච්චාදි.

แต่ในชื่อของชนบททั้งหลาย ย่อมเป็นพหูพจน์เสมอในทุกที่. เช่น ผู้เกิดในแคว้นอังคะทั้งหลาย, ผู้มาจากแคว้นอังคะทั้งหลาย, แคว้นอังคะทั้งหลายเป็นที่อยู่ของเขา หรือผู้เป็นใหญ่ในแคว้นอังคะทั้งหลาย ชื่อว่า อังคะ หรือ อังคกะ. มาคธะ หรือ มาคธกะ, โกสละ หรือ โกสลกะ, เวเทหะ หรือ เวเทหกะ, กัมโพชะ หรือ กัมโพชกะ, คันธาระ หรือ คันธารกะ, โสวีระ หรือ โสวีรกะ, สินธวะ หรือ สินธวกะ, อัสสกะ, กาลิงคะ, ปัญจาละ, สักกะ. เช่นเดียวกัน ผู้เกิดในแคว้นสุรัฏฐะ หรือผู้เป็นใหญ่ในแคว้นสุรัฏฐะ ชื่อว่า โสรฏฐะ หรือ โสรฏฐกะ. เช่นเดียวกันนี้คือ มหารัฏฐะ หรือ มหารัฏฐกะ เป็นต้น.

නක්ඛත්තයොගෙ කත්තිකාය පුණ්ණචන්දයුත්තාය යුත්තො මාසො කත්තිකො, මගසිරෙන චන්දයුත්තෙන නක්ඛත්තෙන යුත්තො මාසො මාගසිරො. එවං ඵුස්සෙන යුත්තො මාසො ඵුස්සො, මඝාය යුත්තො මාසො මාඝො, ඵග්ගුනියා යුත්තො මාසො ඵග්ගුනො, චිත්තාය යුත්තො මාසො චිත්තො, විසාඛාය යුත්තො මාසො වෙසාඛො, ජෙට්ඨාය යුත්තො මාසො ජෙට්ඨො, උත්තරාසාළ්හාය යුත්තො මාසො ආසාළ්හො, ආසාළ්හී වා, සවණෙන යුත්තො මාසො සාවණො, සාවණී. භද්දෙන යුත්තො මාසො භද්දො, අස්සයුජෙන යුත්තො මාසො අස්සයුජො, බුද්ධො අස්ස දෙවතාති බුද්ධො. එවං සොගතො, මාහින්දො, යාමො, සොමො.

ในการประกอบด้วยนักษัตร เดือนที่ประกอบด้วยดาวกัตติกาอันประกอบด้วยพระจันทร์เต็มดวง ชื่อว่า กัตติกะ. เดือนที่ประกอบด้วยดาวมคสิระอันประกอบด้วยพระจันทร์ ชื่อว่า มาคสิระ. เช่นเดียวกันนี้ เดือนที่ประกอบด้วยดาวปุสสะ ชื่อว่า ปุสสะ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวมาฆะ ชื่อว่า มาฆะ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวผัคคุณี ชื่อว่า ผัคคุณะ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวจิตรา ชื่อว่า จิตระ, เดือนที่ประกอบด้วยดาววิสาขา ชื่อว่า วิสาขะ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวเชษฐา ชื่อว่า เชษฐะ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวอุตตราสาฬหะ ชื่อว่า อาสาฬหะ หรือ อาสาฬหี, เดือนที่ประกอบด้วยดาวสาวณะ ชื่อว่า สาวณะ หรือ สาวณี, เดือนที่ประกอบด้วยดาวภัทระ ชื่อว่า ภัทระ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวอัสสยุชะ ชื่อว่า อัสสยุชะ. พระพุทธเจ้าเป็นเทวดาของเขา ชื่อว่า พุทธะ. เช่นเดียวกันนี้คือ โสคตะ, มาหินทะ, ยามะ, โสมะ.

බ්‍යාකරණං අවෙච්චාධීතෙ වෙය්‍යාකරණො. එවං මොහුත්තො, නෙමිත්තො, අඞ්ගවිජ්ජො, වත්ථුවිජ්ජො. වසාතීනං විසයො දෙසො වාසාතො, උදුම්බරා අස්මිං පදෙසෙ සන්තීති ඔදුම්බරො දෙසො.

ผู้ย่อมศึกษาไวยากรณ์โดยรู้แจ้ง ชื่อว่า ไวยากรณ์ (ไวยากรณิก). เช่นเดียวกันนี้คือ โมหุตตะ (ผู้รู้ฤกษ์), เนมิตตะ (ผู้ทำนาย), อังควิชโช (ผู้รู้ลักษณะกาย), วัตถุวิชโช (ผู้รู้ลักษณะที่ตั้งบ้านเรือน). ประเทศที่เป็นวิสัยของพวกวสะ ชื่อว่า วาสาตะ. ต้นมะเดื่อทั้งหลายมีอยู่ในประเทศนี้ ชื่อว่า โอทุมพระ (ประเทศที่มีต้นมะเดื่อมาก).

සහස්සෙන නිබ්බත්තා සාහස්සී පරිඛා, පයසා නිබ්බත්තං පායාසං, සහස්සං අරහතීති සාහස්සී ගාථා, අයසො [Pg.230] විකාරො ආයසො. එවං සොවණ්ණො, පුරිසො පරිමාණමස්සාති පොරිසං උදකං.

คูที่สำเร็จด้วย (เงิน) พันหนึ่ง ชื่อว่า สาหัสสี. (ข้าว) ที่สำเร็จด้วยน้ำนม ชื่อว่า ปายาสะ. คาถาที่ควรค่าพันหนึ่ง ชื่อว่า สาหัสสี. ของที่ทำด้วยเหล็ก ชื่อว่า อายสะ. เช่นเดียวกันนี้คือ โสวัณณะ (ของที่ทำด้วยทอง). น้ำที่มีบุรุษเป็นประมาณ ชื่อว่า โปริสะ.

චග්ගහණෙන තත්ථ ජාතො, තත්ථ වසති, තස්ස හිතං, තං අරහතීතිආදීසු ණෙය්‍යප්පච්චයො. බාරාණසියං ජාතො, වසතීති වා බාරාණසෙය්‍යකො, පුරෙ විය කකාරාගමො. එවං චම්පෙය්‍යකො, සාගලෙය්‍යකො, මිථිලෙය්‍යකො ජනො, ගඞ්ගෙය්‍යො මච්ඡො, සිලාය ජාතං සෙලෙය්‍යකං, කුලෙ ජාතො කොලෙය්‍යකො සුනඛො, වනෙ ජාතං වානෙය්‍යං පුප්ඵං. එවං පබ්බතෙය්‍යො මානුසො, පබ්බතෙය්‍යා නදී, පබ්බතෙය්‍යං ඔසධං, පථස්ස හිතං පාථෙය්‍යං, සපතිස්ස හිතං සාපතෙය්‍යං ධනං, පදීපෙය්‍යං තෙලං, මාතු හිතං මත්තෙය්‍යං. එවං පෙත්තෙය්‍යං. දක්ඛිණමරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො ඉච්චාදි.

ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ เณยย ปัจจัย ย่อมลงในอรรถทั้งหลายมีอาทิว่า เกิดในที่นั้น, อยู่ในที่นั้น, เป็นประโยชน์แก่สิ่งนั้น, ควรแก่สิ่งนั้น. ผู้เกิดในเมืองพาราณสี หรือผู้อยู่ในเมืองพาราณสี ชื่อว่า พาราณเสยยกะ (มีการลง ก อักษรอาคมเหมือนก่อน). เช่นเดียวกันนี้คือ จัมเปยยกะ, สาคเลยยกะ, มิถิเลยยกะ ชโน. ปลาที่เกิดในแม่น้ำคงคา ชื่อว่า คังเคยยะ. สิ่งที่เกิดในหิน ชื่อว่า เสเลยยกะ. สุนัขที่เกิดในตระกูล ชื่อว่า โกเลยยกะ. ดอกไม้ที่เกิดในป่า ชื่อว่า วาเนยยะ. เช่นเดียวกันนี้คือ ปัพพเตยยะ มานุโส (มนุษย์ชาวเขา), ปัพพเตยยา นที (แม่น้ำในภูเขา), ปัพพเตยยะ โอสถะ (ยาในภูเขา). สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่หนทาง ชื่อว่า ปาเถยยะ (เสบียง). ทรัพย์ที่เป็นประโยชน์แก่เจ้าของ ชื่อว่า สาปเตยยะ. น้ำมันที่เป็นประโยชน์แก่ประทีป ชื่อว่า ปทีเปยยะ. ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ. เช่นเดียวกันนี้คือ เปตเตยยะ (ผู้เกื้อกูลแก่บิดา). ผู้ควรแก่ทักษิณา ชื่อว่า ทักขิเณยยะ เป็นต้น.

378. ජාතාදීනමිමියා ච.

๓๗๘. และลง อิม และ อิย ปัจจัย ในอรรถมีอาทิว่า เกิดแล้ว.

ජාතඉච්චෙවමාදීනං සද්දානං අත්ථෙ ඉම ඉයඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.

ในอรรถของศัพท์ทั้งหลายมีคำว่า เกิดแล้ว เป็นต้น ปัจจัยเหล่านี้คือ อิม และ อิย ย่อมลงได้บ้าง.

පච්ඡා ජාතො පච්ඡිමො, පච්ඡිමා ජනතා, පච්ඡිමං චිත්තං, අන්තෙ ජාතො අන්තිමො, අන්තිමා, අන්තිමං. එවං මජ්ඣිමො, පුරිමො, උපරිමො, හෙට්ඨිමො, පච්චන්තිමො, ගොප්ඵිමො, ගන්ථිමො.

ผู้เกิดภายหลัง ชื่อว่า ปัจฉิมะ, ปัจฉิมา ชนตา, ปัจฉิมัง จิตตัง. ผู้เกิดในที่สุด ชื่อว่า อันติมะ, อันติมา, อันติมัง. เช่นเดียวกันนี้คือ มัชฌิมะ, ปุริมะ, อุปริมะ, เหฏฐิมะ, ปัจจันติมะ, คุปผิมะ (ที่ข้อเท้า), คันถิมะ (ที่ปม).

තථා [Pg.231] ඉයප්පච්චයෙ මනුස්සජාතියා ජාතො මනුස්සජාතියො, මනුස්සජාතියා, මනුස්සජාතියං. එවං අස්සජාතියො, හත්ථිජාතියො, බොධිසත්තජාතියො, දබ්බජාතියො, සමානජාතියො, ලොකියො ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกัน ใน อิย ปัจจัย ผู้เกิดโดยกำเนิดมนุษย์ ชื่อว่า มนุสสชาติโย, มนุสสชาติยา, มนุสสชาติยัง. เช่นเดียวกันนี้คือ อัสสชาติโย (กำเนิดม้า), หัตถิชาติโย (กำเนิดช้าง), โพธิสัตตชาติโย (กำเนิดพระโพธิสัตว์), ทัพพชาติโย (กำเนิดไม้/สิ่งของ), สมานชาติโย (มีกำเนิดเสมอกัน), โลกิโย (ผู้เป็นไปในโลก) เป็นต้น.

ආදිග්ගහණෙන තත්ථ නියුත්තො, තදස්ස අත්ථි, තත්ථ භවොතිආදීස්වපි ඉම ඉයප්පච්චයා හොන්ති, චසද්දෙන ඉකප්පච්චයො ච. අන්තෙ නියුත්තො අන්තිමො, අන්තියො, අන්තිකො, පුත්තො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති පුත්තිමො, පුත්තියො, වුත්තිකො, කප්පො අස්ස අත්ථීති කප්පියො, ජටා අස්ස අත්ථීති ජටියො, හානභාගො අස්ස අත්ථීති හානභාගියො. එවං ඨිතිභාගියො, බොධිස්ස පක්ඛෙ භවා බොධිපක්ඛියා, පඤ්චවග්ගෙ භවා පඤ්චවග්ගියා. එවං ඡබ්බග්ගියා, උදරියං, අත්තනො ඉදන්ති අත්තනියං, නකාරාගමො.

ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า อาทิ ปัจจัย อิมะ และ อิยะ เหล่านี้ ย่อมลงในอรรถทั้งหลายมี ถูกตั้งไว้ในที่นั้น, สิ่งนั้นมีแก่เขา, และมีอยู่ในที่นั้น เป็นต้น และด้วย จ ศัพท์ ปัจจัย อิกะ ก็ลงด้วย. ถูกตั้งไว้ในที่สุด คือ อันติมะ, อันติยะ, อันติกะ. บุตรมีแก่เขา หรือมีอยู่ในเขานั้น คือ ปุตติมะ, ปุตติยะ, วุตติกะ. กัปมีแก่เขา คือ กัปปิยะ. ชฎามีแก่เขา คือ ชฏิยะ. ส่วนแห่งความเสื่อมมีแก่เขา คือ หานภาคิยะ. เช่นนั้น ฐิติภาคิยะ. สิ่งที่มีอยู่ในฝ่ายแห่งโพธิ คือ โพธิปักขิยะ. สิ่งที่มีอยู่ในหมวด ๕ คือ ปัญจวัคคิยะ. เช่นนั้น ฉัพพัคคิยะ. สิ่งที่มีอยู่ในท้อง คือ อุทริยะ (อุทร). สิ่งนี้เป็นของตน คือ อัตตนียะ, มีการลง น อาคม.

චසද්දග්ගහණෙන කිය යණ්‍යප්පච්චයා ච. ජාතියා නියුත්තො ජාතිකියො. එවං අන්ධකියො, ජච්චන්ධෙ නියුත්තො ජච්චන්ධකියො. සස්ස අයන්ති සකියො. එවං පරකියො.

ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ ปัจจัย กิยะ และ ญยะ ก็ลงด้วย. ถูกตั้งไว้โดยชาติ คือ ชาติกิยะ. เช่นนั้น อันธกิยะ. ถูกตั้งไว้ในคนตาบอดแต่กำเนิด คือ ชัจจันธกิยะ. สิ่งนี้เป็นของตน คือ สกิยะ. เช่นนั้น ปรกิยะ.

යප්පච්චයො සාධුහිතභවජාතාදිඅත්ථෙසු. යථා – කම්මනි සාධු කම්මඤ්ඤං. සභායං සාධු සබ්භං, ‘‘යවතං තලනා’’දිනා උකාරාදි. එවං මෙධාය හිතං මෙජ්ඣං ඝටං. පාදානං හිතං පජ්ජං තෙලං, රථස්ස හිතා රච්ඡා, ගාමෙ භවො ගම්මො[Pg.232], ගවෙ භවං ගබ්‍යං, ‘‘ඔසරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන යප්පච්චයෙ පරෙපි අවාදෙසො. කවිම්හි භවං කබ්‍යං, දිවි භවා දිබ්‍යා, ථනතො ජාතං ථඤ්ඤං, ධනාය සංවත්තතීති ධඤ්ඤං.

ปัจจัย ยะ ย่อมลงในอรรถทั้งหลายมี ดี, เป็นประโยชน์, มีอยู่, และเกิดแล้ว เป็นต้น. เช่น ดีในการงาน คือ กัมมัญญะ. ดีในสภา คือ สัพภะ, ด้วยสูตร ยวตัง ตลนา เป็นต้น มีการลง อุ เป็นต้น. เช่นนั้น หม้อที่เป็นประโยชน์แก่ปัญญา คือ เมชฌะ. น้ำมันที่เป็นประโยชน์แก่เท้า คือ ปัชชะ. ถนนที่เป็นประโยชน์แก่รถ คือ รัจฉา. สิ่งที่มีอยู่ในหมู่บ้าน คือ คัมมะ. สิ่งที่มีอยู่ในโค คือ คัพยะ, ในสูตร โอสเร จ ด้วย จ ศัพท์ แม้เมื่อปัจจัย ยะ อยู่เบื้องหลัง ก็มีการแปลงเป็น อว. สิ่งที่มีอยู่ในกวี คือ กัพยะ. สิ่งที่มีอยู่ในสวรรค์ คือ ทิพยะ. สิ่งที่เกิดจากเต้านม คือ ถัญญะ. สิ่งที่ย่อมเป็นไปเพื่อทรัพย์ คือ ธัญญะ.

ණ්‍යප්පච්චයො පරිසායං සාධු පාරිසජ්ජො, දකාරාගමො, සමණානං හිතා සාමඤ්ඤා ජනා, බ්‍රාහ්මණානං හිතා බ්‍රාහ්මඤ්ඤා, අරූපෙ භවා ආරුප්පා ඉච්චාදි.

ปัจจัย ญยะ (ลงในอรรถว่า) ดีในบริษัท คือ ปาริสัชชะ, มีการลง ท อาคม. ชนทั้งหลายที่เป็นประโยชน์แก่สมณะ คือ สามัญญะ. ชนทั้งหลายที่เป็นประโยชน์แก่พราหมณ์ คือ พราหมัญญะ. สิ่งที่มีอยู่ในอรูป คือ อารุปปะ เป็นต้น.

‘‘රාජපුත්තානං සමූහො’’ති විග්ගහෙ –

ในวิเคราะห์ว่า “หมู่แห่งพระราชบุตร” –

379. සමූහත්ථෙ කණණා.

๓๗๙. ในอรรถว่า “หมู่” ย่อมลงปัจจัย กณ และ ณ.

ඡට්ඨියන්තතො ‘‘තෙසං සමූහො’’ති අත්ථෙ කණණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. රාජපුත්තකො, රාජපුත්තකං වා, රාජපුත්තො. එවං මානුස්සකො, මානුස්සො, මාථුරකො, මාථුරො, පොරිසකො, පොරිසො, වුද්ධානං සමූහො වුද්ධකො, වුද්ධො. එවං මායූරකො, මායූරො, කාපොතො, කොකිලො, මාහිංසකො, මාහිංසො, ඔට්ඨකො, ඔරබ්භකො, අට්ඨන්නං සමූහො අට්ඨකො, රාජානං සමූහො රාජකො, භික්ඛානං සමූහො භික්ඛො, සික්ඛානං සමූහො සික්ඛො, ද්වින්නං සමූහො ද්වයං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්ස අයාදෙසො. එවං තිණ්ණං සමූහො තයං ඉච්චාදි.

ปัจจัย กณ และ ณ เหล่านี้ ย่อมลงหลังบทอันประกอบด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่า หมู่ของสิ่งเหล่านั้น. หมู่แห่งพระราชบุตร คือ ราชปุตตกะ หรือ ราชปุตตัง, ราชปุตโต. เช่นนั้น มานุสสกะ, มานุสสะ, มาถุรกะ, มาถุระ, โปริสกะ, โปริสะ. หมู่แห่งคนแก่ คือ วุฑฒกะ, วุฑฒะ. เช่นนั้น มายูรกะ, มายูระ, กาโปตะ, โกกิละ, มาหิงสกะ, มาหิงสะ, โอฏฐกะ, โอรัพภกะ. หมู่แห่งแปด คือ อัฏฐกะ. หมู่แห่งพระราชา คือ ราชกะ. หมู่แห่งภิกษุ คือ ภิกโข. หมู่แห่งสิกขา คือ สิกโข. หมู่แห่งสอง คือ ทวยะ, ด้วยสูตร เตสุ วุฑฒิ เป็นต้น มีการแปลง อิ เป็น อย. เช่นนั้น หมู่แห่งสาม คือ ตยะ เป็นต้น.

‘‘සමූහත්ථෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “ในอรรถว่า หมู่” ย่อมตามไป.

380. ගාමජනබන්ධුසහායාදීහි තා.

๓๘๐. ปัจจัย ตา ย่อมลงหลังศัพท์ทั้งหลายมี คามะ ชนะ พันธุ และ สหาย เป็นต้น.

ගාමජනබන්ධුසහායඉච්චෙවමාදීහි තාපච්චයො හොති සමූහත්ථෙ. ගාමානං සමූහො ගාමතා. එවං ජනතා, බන්ධුතා, සහායතා, නාගරතා. ‘‘තා’’ති යොගවිභාගෙන සකත්ථෙපි දෙවොයෙව දෙවතා, තාපච්චයන්තස්ස නිච්චමිත්ථිලිඞ්ගතා.

ปัจจัย ตา ย่อมลงหลังศัพท์ทั้งหลายมี คามะ ชนะ พันธุ และ สหาย เป็นต้น ในอรรถว่าหมู่. หมู่แห่งชาวบ้าน คือ คามตา. เช่นนั้น ชนตา, พันธุตา, สหายตา, นาครตา. ด้วยการแยกบทว่า ตา แม้ในอรรถของตนเอง (สกัดถะ) เทวดานั่นเอง คือ เทวตา, บทที่ลงท้ายด้วยปัจจัย ตา เป็นอิตถีลิงค์แน่นอน.

381. තදස්ස ඨානමියො ච.

๓๘๑. และปัจจัย อิยะ ในอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งสิ่งนั้น.

‘‘තදස්ස ඨාන’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ ඡට්ඨියන්තතො ඉයප්පච්චයො හොති. මදනස්ස ඨානං මදනියො, මදනියා, මදනියං, බන්ධනස්ස ඨානං බන්ධනියං. එවං මුච්ඡනියං. රජනියං, ගමනියං, දස්සනියං, උපාදානියං, පසාදනියං. චසද්දෙන හිතාදිඅත්ථෙපි උපාදානානං හිතා උපාදානියා ඉච්චාදි.

ในอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งสิ่งนั้น ปัจจัย อิยะ ย่อมลงหลังบทอันประกอบด้วยฉัฏฐีวิภัตติ. ที่ตั้งแห่งความมัวเมา คือ มทนียะ, มทนียา, มทนียัง. ที่ตั้งแห่งเครื่องผูก คือ พันธนียัง. เช่นนั้น มุจฉนียัง, รชนียัง, คมนียัง, ทัสสนียัง, อุปาทานียัง, ปสาทนียัง. ด้วย จ ศัพท์ แม้ในอรรถมี เป็นประโยชน์ เป็นต้น เช่น สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่อุปาทานทั้งหลาย คือ อุปาทานียา เป็นต้น.

382. උපමත්ථායිතත්තං.

๓๘๒. ปัจจัย อายิตัตตะ ในอรรถแห่งอุปมา.

උපමත්ථෙ උපමාවාචිලිඞ්ගතො ආයිතත්තප්පච්චයො හොති. ධූමො විය දිස්සතීති ධූමායිතත්තං. එවං තිමිරායිතත්තං.

ในอรรถแห่งอุปมา ปัจจัย อายิตัตตะ ย่อมลงหลังบทที่เป็นอุปมาวาจก. ปรากฏเหมือนควัน คือ ธูมายิตัตตัง. เช่นนั้น ติมิรายิตัตตัง.

‘‘තදස්ස ඨාන’’න්ති වත්තතෙ.

บทว่า “เป็นที่ตั้งแห่งสิ่งนั้น” ย่อมตามไป.

383. තන්නිස්සිතත්ථෙ ලො.

๓๘๓. ปัจจัย ละ ในอรรถว่า อาศัยสิ่งนั้น.

‘‘තන්නිස්සිත’’න්ති අත්ථෙ, ‘‘තදස්සඨාන’’න්ති අත්ථෙ ච ලප්පච්චයො හොති. දුට්ඨු නිස්සිතං, දුට්ඨු ඨානං වා දුට්ඨුල්ලං, දුට්ඨුල්ලා වාචා, ලස්ස ද්විභාවො. එවං වෙදල්ලං.

ในอรรถว่า อาศัยสิ่งนั้น และในอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งสิ่งนั้น ปัจจัย ละ ย่อมลง. อาศัยไม่ดี หรือ เป็นที่ตั้งไม่ดี คือ ทุฏฐุลลัง, วาจาที่ทุฏฐุลละ, มีการซ้อน ล. เช่นนั้น เวทัลลัง.

‘‘අභිජ්ඣා [Pg.234] අස්ස පකති, අභිජ්ඣා අස්ස බහුලා’’ති වා විග්ගහෙ –

หรือในวิเคราะห์ว่า “ความเพ่งเล็งเป็นปกติของเขา, ความเพ่งเล็งมีมากแก่เขา” –

384. ආලු තබ්බහුලෙ.

๓๘๔. ปัจจัย อาลุ ในอรรถว่า มีสิ่งนั้นมาก.

පඨමාවිභත්‍යන්තතො ආලුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්ස බහුල’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. අභිජ්ඣාලු, අභිජ්ඣාලූ, අභිජ්ඣාලවො. එවං සීතාලු, ධජාලු, දයාලු. ‘‘සබ්බතො කො’’ති එත්ථ පුන සබ්බතොග්ගහණෙන කකාරාගමො, අභිජ්ඣාලුකො, අභිජ්ඣාලුකා, අභිජ්ඣාලුකං. එවං සීතාලුකො, දයාලුකො, තථා හීනොව හීනකො. එවං පොතකො, කුමාරකො, මාණවකො, මුදුකො, උජුකො, අප්පමත්තකං, ඔරමත්තකං, සීලමත්තකං ඉච්චාදි.

ปัจจัย อาลุ ย่อมลงหลังบทอันประกอบด้วยปฐมาวิภัตติ ในอรรถว่า สิ่งนั้นมีมากแก่เขา. ผู้มีอภิชฌามาก คือ อภิชฌาลุ, อภิชฌาลู, อภิชฌาลโว. เช่นนั้น สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ. ในสูตร สัพพโต โก นี้ ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า สัพพโต อีกครั้ง มีการลง ก อาคม เป็น อภิชฌาลุกะ, อภิชฌาลุกา, อภิชฌาลุกัง. เช่นนั้น สีตาลุกะ, ทยาลุกะ. และ หีน นั่นเอง คือ หีนกะ. เช่นนั้น โปตกะ, กุมารกะ, มาณวกะ, มุทุกะ, อุชุกะ, อัปปมัตตกัง, โอรมัตตกัง, สีลมัตตกัง เป็นต้น.

‘‘යදනුපපන්නා නිපාතනා සිජ්ඣන්තී’’ති ඉමිනා පටිභාගකුච්ඡිතසඤ්ඤානුකම්පාදිඅත්ථෙසු කප්පච්චයො. පටිභාගත්ථෙ හත්ථිනො ඉව හත්ථිකා. එවං අස්සකා. කුච්ඡිතත්ථෙ කුච්ඡිතො සමණො සමණකො. එවං බ්‍රාහ්මණකො, මුණ්ඩකො, පණ්ඩිතකො, වෙය්‍යාකරණකො. සඤ්ඤායං කතකො, භටකො. අනුකම්පායං පුත්තකො.

ด้วยบทว่า ยทนุปปันนา นิปาตนา สิชฌันติ นี้ ปัจจัย กะ ย่อมลงในอรรถทั้งหลายมี ส่วนเปรียบเทียบ, น่ารังเกียจ, ชื่อ, และความเอ็นดู เป็นต้น. ในอรรถแห่งส่วนเปรียบเทียบ เช่น เหมือนช้าง คือ หัตถิกา. เช่นนั้น อัสสกะ. ในอรรถแห่งน่ารังเกียจ เช่น สมณะที่น่ารังเกียจ คือ สมณกะ. เช่นนั้น พราหมณกะ, มุณฑกะ, ปัณฑิตกะ, เวยยากรณกะ. ในอรรถแห่งชื่อ คือ กตกะ, ภฏกะ. ในอรรถแห่งความเอ็นดู คือ ปุตตกะ.

තථා කිංයතෙතතො පරිමාණත්ථෙ ත්තකවන්තුප්පච්චයා. කිං පරිමාණමස්සාති කිත්තකං. එවං යත්තකං, තත්තකං, එත්තකං. වන්තුම්හි ආත්තඤ්ච, යං පරිමාණමස්සාති යාවා, යාවන්තො[Pg.235], ගුණවන්තුසමං. එවං තාවා, තාවන්තො. එතාවා, එතාවන්තො ඉච්චාදි.

เช่นนั้น ปัจจัย ตตกะ และ วันตุ ย่อมลงในอรรถแห่งประมาณ หลัง กิง ยะ ตะ และ เอตะ ศัพท์. ประมาณเท่าไรของเขา คือ กิตตกัง. เช่นนั้น ยัตตกัง, ตัตตกัง, เอตตกัง. ในปัจจัย วันตุ มีการแปลงเป็น อา ด้วย. ประมาณเท่าใดของเขา คือ ยาวา, ยาวันโต, เหมือนกับ คุณวันตุ. เช่นนั้น ตาวา, ตาวันโต. เอตาวา, เอตาวันโต เป็นต้น.

‘‘සුවණ්ණෙන පකත’’න්ති විග්ගහෙ –

ในวิเคราะห์ว่า “อันทองทำแล้ว” –

385. තප්පකතිවචනෙ මයො.

๓๘๕. ปัจจัย มยะ ในอรรถแห่งการกล่าวถึงสิ่งที่เป็นปกติ (วัสดุ) ของสิ่งนั้น.

තප්පකතිවචනත්ථෙ මයප්පච්චයො හොති, පකරීයතීති පකති, තෙන පකති තප්පකති, තප්පකතියා වචනං කථනං තප්පකතිවචනං. සුවණ්ණමයො රථො, සොවණ්ණමයො වා, සුවණ්ණමයා භාජනවිකති, සුවණ්ණමයං භාජනං. එවං රූපියමයං, රජතමයං, ජතුමයං, දාරුමයං, මත්තිකාමයං, ඉද්ධියා නිබ්බත්තං ඉද්ධිමයං.

ในอรรถแห่งการกล่าวถึงสิ่งที่เป็นปกติของสิ่งนั้น ปัจจัย มยะ ย่อมลง. สิ่งที่ถูกกระทำ ชื่อว่า ปกติ, สิ่งที่เป็นปกติด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ตัปปกติ, การกล่าวถึงหรือการบอกถึงสิ่งที่เป็นปกติด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ตัปปกติวจนะ. รถที่ทำด้วยทอง คือ สุวัณณมโย หรือ โสวัณณมโย. ภาชนะที่ทำด้วยทอง คือ สุวัณณมยา (วิกติ), สุวัณณมยัง (ภาชนะ). เช่นนั้น รูปิยมยัง, รชตมยัง, ชตุมยัง, ทารุมยัง, มัตติกามยัง. สิ่งที่บังเกิดด้วยฤทธิ์ คือ อิทธิมยัง.

මනතො නිප්ඵන්නා මනොමයා, අයසාපකතං අයොමයං. එත්ථ ච ‘‘මනොගණාදීන’’න්ති වත්තමානෙ –

สิ่งที่สำเร็จจากใจ ชื่อว่า มโนมยา, สิ่งที่ทำด้วยเหล็ก ชื่อว่า อโยมยัง. และในที่นี้ เมื่อบทว่า 'มโนคณาทีนํ' (แห่งมโนคณะเป็นต้น) ยังตามมาอยู่ -

386. එතෙසමො ලොපෙ.

๓๘๖. การแปลงเป็นโอแห่งคำเหล่านี้ เมื่อมีการลบ (วิภัตติ)

එතෙසං මනොගණාදීනං අන්තො ඔත්තමාපජ්ජතෙ විභත්තිලොපෙ කතෙති ඔකාරො.

สระที่สุดของมโนคณะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมถึงความเป็นโอ เมื่อมีการลบวิภัตติแล้ว จึงเป็นรูปว่า โอการะ

ගවෙන පකතං කරීසං, ගොතො නිබ්බත්තන්ති වා ගොමයං. ‘‘මයො’’තියොගවිභාගෙන සකත්ථෙපි දානමෙව දානමයං, සීලමයං ඉච්චාදි.

มูลที่ทำด้วยโค หรือเกิดจากโค ชื่อว่า โคมยํ. ด้วยการแยกบทว่า 'มโย' แม้ในอรรถของตนเอง (สกัดถะ) ทานนั่นเอง ชื่อว่า ทานมยํ, สีลมยํ เป็นต้น

සංසට්ඨාදිඅනෙකත්ථතද්ධිතං.

สังสัฏฐาทิอเนกัตถตัทธิต (ตัทธิตในอรรถหลายอย่างมีสังสัฏฐะเป็นต้น)

භාවතද්ධිත

ภาวตัทธิต

‘‘අලසස්ස [Pg.236] භාවො’’ති විග්ගහෙ –

ในวิเคราะห์ว่า 'ความเป็นแห่งคนเกียจคร้าน' -

387. ණ්‍යත්තතා භාවෙ තු.

๓๘๗. ลง ณย ตฺต และ ตา ปัจจัย ในอรรถแห่งภาวะ

ඡට්ඨියන්තතො ණ්‍යත්තතාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ‘‘තස්ස භාවො’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ, තුසද්දග්ගහණෙන ත්තනණෙය්‍යාදිප්පච්චයා ච. භවන්ති එතස්මා බුද්ධිසද්දා ඉති භාවො, සද්දප්පවත්තිනිමිත්තං වුච්චති, වුත්තඤ්ච – ‘‘යස්ස ගුණස්ස හි භාවා දබ්බෙ සද්දනිවෙසො තදභිධානෙණ්‍යත්තතාදයො’’ති. ණ්‍යත්තත්තනන්තානං නිච්චං නපුංසකත්තං, තාපච්චයන්තස්ස සභාවතො නිච්චමිත්ථිලිඞ්ගතා. ණ්‍යප්පච්චයොයං ගුණවචනෙ බ්‍රාහ්මණාදීහි, තත්ථ ‘‘අවණ්ණො යෙ ලොපඤ්චා’’ති අවණ්ණලොපො, ආදිවුද්ධි.

ปัจจัยเหล่านี้คือ ณย ตฺต ตา ย่อมลงหลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่า 'ความเป็นแห่งสิ่งนั้น' (ตสฺส ภาโว), และด้วยการถือเอา ตุ ศัพท์ ปัจจัยมี ตฺตน และ เณยย เป็นต้น ก็ย่อมลงด้วย. ชื่อว่า ภาวะ เพราะอรรถว่า ความรู้และศัพท์ย่อมมีจากสิ่งนี้, ภาวะนั้นเรียกว่า สัททัปปวัตตินิมิต (เหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์), และท่านกล่าวไว้ว่า 'เพราะความมีอยู่แห่งคุณใด ศัพท์จึงตั้งอยู่ในเนื้อความ (ทัพพะ) เมื่อจะกล่าวถึงคุณนั้น ย่อมลงปัจจัยมี ณย ตฺต และ ตา เป็นต้น'. บทที่ลงท้ายด้วย ณย ตฺต และ ตฺตน ปัจจัย เป็นนปุงสกลิงค์แน่นอน, ส่วนบทที่ลงท้ายด้วย ตา ปัจจัย เป็นอิตถีลิงค์โดยสภาวะแน่นอน. ณย ปัจจัยนี้ ลงหลังคุณศัพท์และพราหมณศัพท์เป็นต้น, ในเพราะ ย ปัจจัยนั้น มีการลบ อวัณณะ ด้วยสูตรว่า 'อวณฺโณ เย โลปญฺจ' และมีการทำอาทิพฤทธิ์

ආලස්‍යං. එවං ආරොග්‍යං, උදග්ගස්ස භාවො ඔදග්‍යං, සඛිනො භාවො සඛ්‍යං, අණණස්ස භාවො ආණණ්‍යං, විධවාය භාවො වෙධබ්‍යං, දුබ්බලස්ස භාවො දුබ්බල්‍යං, චපලස්ස භාවො චාපල්‍යං.

อาลสฺยํ (ความเกียจคร้าน). เช่นเดียวกับ อาโรคฺยํ (ความไม่มีโรค), ความเป็นแห่งผู้มีใจเบิกบาน ชื่อว่า โอทคฺยํ, ความเป็นแห่งสหาย ชื่อว่า สกฺขฺยํ, ความเป็นแห่งผู้ไม่มีหนี้ ชื่อว่า อาณณฺยํ, ความเป็นแห่งหญิงหม้าย ชื่อว่า เวธพฺยํ, ความเป็นแห่งคนทุพพลภาพ ชื่อว่า ทุพฺพลฺยํ, ความเป็นแห่งคนคะนอง ชื่อว่า จาปลฺยํ

වියත්තස්ස භාවො වෙය්‍යත්තියං, මච්ඡරස්ස භාවො මච්ඡරියං. එවං ඉස්සරියං, ආලසියං, මුණ්ඩියං, මූළ්හියං. එත්ථ ‘‘වෙය්‍යත්තිය’’න්තිආදීසු ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා යම්හි ඉකාරාගමො.

ความเป็นแห่งผู้ฉลาด ชื่อว่า เวยฺยตฺติยํ, ความเป็นแห่งผู้ตระหนี่ ชื่อว่า มจฺฉริยํ. เช่นเดียวกับ อิสฺสริยํ, อาลสิยํ, มุณฺฑิยํ, มูฬฺหิยํ. ในคำว่า เวยฺยตฺติยํ เป็นต้นนี้ มีการลง อิ อาคม หน้า ย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธี' เป็นต้น

‘‘පණ්ඩිතස්ස භාවො පණ්ඩිත්‍ය’’න්තිආදීසු ‘‘යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි චලඤජකාරත්ත’’න්ති ත්‍යකාරසංයොගාදීනං චලඤජකාරාදෙසා[Pg.237], ද්විත්තං. පණ්ඩිච්චං, බහුස්සුතස්ස භාවො බාහුස්සච්චං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරස්ස අකාරො, එවං පොරොහිච්චං, අධිපතිස්ස භාවො ආධිපච්චං, මුට්ඨස්සතිස්ස භාවො මුට්ඨස්සච්චං, ඉවණ්ණලොපො. කුසලස්ස භාවො කොසල්ලං. එවං වෙපුල්ලං, සමානානං භාවො සාමඤ්ඤං, ගිලානස්ස භාවො ගෙලඤ්ඤං, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරා’’දිසුත්තෙන සංයොගෙ පරෙ රස්සත්තං.

ในคำว่า 'ปณฺฑิตสฺส ภาโว ปณฺฑิตฺยํ' เป็นต้น มีการอาเทศพยัญชนะสังโยคมี ตฺย เป็นต้น เป็น จ ล ญ ช ด้วยสูตรว่า 'ยวนฺตํ ตลนทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺตํ' แล้วซ้อนพยัญชนะ จึงเป็น ปณฺฑิจฺจํ. ความเป็นแห่งผู้ได้ยินได้ฟังมาก ชื่อว่า พาหุสจฺจํ, มีการแปลง อุ เป็น อ ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธี' เป็นต้น. เช่นเดียวกับ โปโรหิจฺจํ. ความเป็นแห่งอธิบดี ชื่อว่า อาธิปจฺจํ, ความเป็นแห่งผู้มีสติหลงลืม ชื่อว่า มุฏฺฐสฺสจฺจํ, มีการลบ อิวัณณะ. ความเป็นแห่งผู้ฉลาด ชื่อว่า โกสลฺลํ. เช่นเดียวกับ เวปุลฺลํ. ความเป็นแห่งผู้เสมอกัน ชื่อว่า สามญฺญํ, ความเป็นแห่งผู้ป่วย ชื่อว่า เคลญฺญํ, มีการทำเป็นรัสสะเมื่อมีสังโยคอยู่หลัง ด้วยสูตรว่า 'กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรา' เป็นต้น

සුහදස්ස භාවොසොහජ්ජං. එවං වෙසාරජ්ජං, කුසීදස්සභාවොකොසජ්ජං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඊකාරස්ස අකාරො. තථා ‘‘පුරිසස්ස භාවො පොරිස’’න්තිආදීසු ‘‘යවතං තලනා’’දිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන යවතං සකාරකචටපවග්ගානං සකාරකචටපවග්ගාදෙසා. සුමනස්ස භාවො සොමනස්සං. එවං දොමනස්සං, සොවචස්සං, දොවචස්සං, එත්ථ සකාරාගමො. තථා නිපකස්ස භාවො නෙපක්කං, ද්විත්තං. එවං ආධික්කං, දුභගස්ස භාවො දොභග්ගං, වාණිජස්ස භාවො වාණිජ්ජං, රාජිනො භාවො රජ්ජං, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තං. සරූපස්ස භාවො සාරුප්පං. එවං ඔපම්මං, සොඛුම්මං.

ความเป็นแห่งผู้มีใจดี ชื่อว่า โสหชฺชํ. เช่นเดียวกับ เวสารชฺชํ. ความเป็นแห่งผู้เกียจคร้าน ชื่อว่า โกสชฺชํ, มีการแปลง อี เป็น อ ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธี' เป็นต้น. เช่นเดียวกัน ในคำว่า 'ปุริสสฺส ภาโว โปริสํ' เป็นต้น ด้วยการถือเอา ก ศัพท์ ในสูตรว่า 'ยวนฺตํ ตลนา' เป็นต้น มีการอาเทศพยัญชนะมี ส ก จ ฏ ป วรรค ที่ประกอบกับ ย เป็น ส ก จ ฏ ป วรรค ตามลำดับ. ความเป็นแห่งผู้มีใจดี ชื่อว่า โสมนสฺสํ. เช่นเดียวกับ โทมนสฺสํ, โสวจสฺสํ, โทวจสฺสํ, ในคำเหล่านี้มีการลง ส อาคม. เช่นเดียวกัน ความเป็นแห่งผู้มีปัญญา ชื่อว่า เนปกฺกํ, มีการซ้อนพยัญชนะ. เช่นเดียวกับ อาธิกฺกํ. ความเป็นแห่งผู้มีโชคร้าย ชื่อว่า โทภคฺคํ. ความเป็นแห่งพ่อค้า ชื่อว่า วาณิชฺชํ. ความเป็นแห่งพระราชา ชื่อว่า รชฺชํ, มีการทำเป็นรัสสะด้วยสูตรว่า 'กฺวจา' เป็นต้น. ความเป็นแห่งผู้มีรูปสมกัน ชื่อว่า สารุปฺปํ. เช่นเดียวกับ โอปมฺมํ, โสขุมฺมํ

තථස්ස භාවො තච්ඡං, දුම්මෙධස්ස භාවො දුම්මෙජ්ඣං, සමණස්ස භාවො සාමඤ්ඤං. එවං බ්‍රාහ්මඤ්ඤං, නිපුණස්ස භාවො නෙපුඤ්ඤං. ‘‘තච්ඡ’’න්තිආදීසුපි කාරග්ගහණෙනෙව යවතං ථධණකාරානං ඡඣඤකාරාදෙසා.

ความเป็นแห่งของจริง ชื่อว่า ตจฺฉํ, ความเป็นแห่งผู้มีปัญญาทราม ชื่อว่า ทุมฺเมชฺฌํ, ความเป็นแห่งสมณะ ชื่อว่า สามญฺญํ. เช่นเดียวกับ พฺราหฺมญฺญํ, ความเป็นแห่งผู้ฉลาด ชื่อว่า เนปุญฺญํ. แม้ในคำว่า ตจฺฉํ เป็นต้น ด้วยการถือเอา ก ศัพท์นั่นเอง มีการอาเทศพยัญชนะ ถ ธ ณ ที่ประกอบกับ ย เป็น ฉ ช ญ ตามลำดับ

ත්තතාපච්චයෙසු [Pg.238]– පංසුකූලිකස්ස භාවො පංසුකූලිකත්තං, පංසුකූලිකතා. එවං තෙචීවරිකත්තං, තෙචීවරිකතා, ඔදරිකත්තං, ඔදරිකතා, මනුස්සත්තං, මනුස්සතා ජාති, නීලත්තං, නීලතා ගුණො, යාචකත්තං, යාචකතා ක්‍රියා, දණ්ඩිත්තං, දණ්ඩිතා දබ්බං, සච්චවාදිතා, පාරමිතා, කතඤ්ඤුතා, සබ්බඤ්ඤුතා, ‘‘ක්වචා’’දිනා තාපච්චයෙ රස්සත්තං, අප්පිච්ඡතා, අසංසග්ගතා, භස්සාරාමතා, නිද්දාරාමතා, ලහුතා ඉච්චාදි.

ใน ตฺต และ ตา ปัจจัย - ความเป็นแห่งผู้ถือผ้าบังสุกุล ชื่อว่า ปํสุกูลิกตฺตํ, ปํสุกูลิกตา. เช่นเดียวกับ เตจีวริกตฺตํ, เตจีวริกตา, โอทริกตฺตํ, โอทริกตา, มนุสฺสตฺตํ, มนุสฺสตา (ชาติ), นีลตฺตํ, นีลตา (คุณ), ยาจกตฺตํ, ยาจกตา (กิริยา), ทณฺฑิตฺตํ, ทณฺฑิตา (ทัพพะ), สจฺจวาทิตา, ปารมิตา, กตญฺญุตา, สพฺพญฺญุตา, มีการทำ ตา ปัจจัย เป็นรัสสะด้วยสูตรว่า 'กฺวจา' เป็นต้น เช่น อปฺปิจฺฉตา, อสํสคฺคตา, ภสฺสารามตา, นิทฺทารามตา, ลหุตา เป็นต้น

ත්තනපච්චයෙ – පුථුජ්ජනස්ස භාවො පුථුජ්ජනත්තනං, වෙදනත්තනං, ජායත්තනං.

ใน ตฺตน ปัจจัย - ความเป็นแห่งปุถุชน ชื่อว่า ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ

ණෙය්‍යෙ – සුචිස්ස භාවො සොචෙය්‍යං. එවං ආධිපභෙය්‍යං, කවිස්ස භාවොකාවෙය්‍යං, ථෙනස්ස භාවො ථෙය්‍යං, මහාවුත්තිනා නකාරස්ස ලොපො.

ใน เณยย ปัจจัย - ความเป็นแห่งผู้สะอาด ชื่อว่า โโสเจยฺยํ. เช่นเดียวกับ อาธิปเภยฺยํ, ความเป็นแห่งกวี ชื่อว่า กาเวยฺยํ, ความเป็นแห่งโจร ชื่อว่า เถยฺยํ, มีการลบ น การ ด้วยมหาวุตติ

‘‘ණ්‍යත්තතා’’ති යොගවිභාගෙන කම්මනි, සකත්ථෙ ච ණ්‍යාදයො, වීරානං භාවො, කම්මං වා වීරියං, පරිභටස්ස කම්මං පාරිභට්‍යං, පාරිභට්‍යස්ස භාවො පාරිභට්‍යතා. එවං සොවචස්සතා, භිසග්ගස්ස කම්මං භෙසජ්ජං, බ්‍යාවටස්ස කම්මං වෙය්‍යාවච්චං, සඨස්ස භාවො, කම්මං වා සාඨෙය්‍යං.

ด้วยการแยกบทว่า 'ณยตฺตตา' ปัจจัยมี ณย เป็นต้น ย่อมลงในอรรถแห่งกรรมและสกัดถะด้วย; ความเป็นแห่งวีรบุรุษ หรือกรรมของวีรบุรุษ ชื่อว่า วีริยํ, กรรมของคนรับใช้ ชื่อว่า ปาริภฏฺยํ, ความเป็นแห่งปาริภฏฺยะ ชื่อว่า ปาริภฏฺยตา. เช่นเดียวกับ โสวจสฺสตา, กรรมของหมอ ชื่อว่า เภสชฺชํ, กรรมของผู้ขวนขวาย ชื่อว่า เวยฺยาวจฺจํ, ความเป็นแห่งคนโอ้อวด หรือกรรมของคนโอ้อวด ชื่อว่า สาเฐยฺยํ

සකත්ථෙ පන – යථාභූතමෙව යථාභුච්චං, කරුණායෙව කාරුඤ්ඤං, පත්තකාලමෙව පත්තකල්ලං, ආකාසානන්තමෙව [Pg.239] ආකාසානඤ්චං, කායපාගුඤ්ඤමෙව කායපාගුඤ්ඤතා ඉච්චාදි.

ส่วนในสกัดถะ - ความเป็นจริงนั่นเอง ชื่อว่า ยถาภุจฺจํ, ความกรุณานั่นเอง ชื่อว่า การุญฺญํ, กาลที่ควรนั่นเอง ชื่อว่า ปตฺตกลฺลํ, อากาสานันตะนั่นเอง ชื่อว่า อากาสานญฺจํ, ความเป็นผู้มีกายคล่องแคล่วนั่นเอง ชื่อว่า กายปาคุญฺญตา เป็นต้น

‘‘විසමස්ස භාවො’’ති විග්ගහෙ –

ในวิเคราะห์ว่า 'วิสมสฺส ภาโว' -

‘‘ත්තතා, භාවෙ’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'ตฺตตา' และ 'ภาเว' ย่อมตามมา

388. ණ විසමාදීහි.

๓๘๘. ลง ณ ปัจจัย หลังวิสมศัพท์เป็นต้น

විසමඉච්චෙවමාදීහි ඡට්ඨියන්තෙහි ණප්පච්චයො හොති, ත්ත තා ච ‘‘තස්ස භාවො’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. ආකතිගණොයං. වෙසමං, විසමත්තං, විසමතා. සුචිස්ස භාවො සොචං, සුචිත්තං, සුචිතා, ගරුනො භාවො ගාරවො, ආදිවුද්ධි, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දග්ගහණෙන උකාරස්ස ච අවාදෙසො. පටුනො භාවො පාටවං, පටුත්තං, පටුතා.

ณ ปัจจัย ย่อมลงหลังวิสมศัพท์เป็นต้นที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ, และ ตฺต ตา ปัจจัย ก็ย่อมลงในอรรถว่า 'ความเป็นแห่งสิ่งนั้น'. หมวดนี้เป็นอากติคณะ. เวสมํ, วิสมตฺตํ, วิสมตา. ความเป็นแห่งผู้สะอาด ชื่อว่า โสจํ, สุจิตฺตํ, สุจิตา. ความเป็นแห่งครู ชื่อว่า คารโว, มีอาทิพฤทธิ์, และมีการอาเทศ อุ เป็น อว ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ ในสูตรว่า 'โอ สเร จ'. ความเป็นแห่งผู้ฉลาด ชื่อว่า ปาฏวํ, ปฏุตฺตํ, ปฏุตา

උජුනො භාවො අජ්ජවං, මුදුනො භාවො මද්දවං ඉච්චත්‍ර ‘‘ආත්තඤ්චා’’ති ණම්හි ඉකාරුකාරානං ආත්තං, ද්විභාවො, සංයොගෙ ආදිරස්සත්තඤ්ච. උජුතා, මුදුතා. එවං ඉසිස්ස භාවො ආරිස්‍යං, ආසභං, කුමාරස්ස භාවොකොමාරං, යුවස්ස භාවො යොබ්බනං, මහාවුත්තිනා නකාරාගමො, පරමානං භාවො, කම්මං වා පාරමී දානාදික්‍රියා, ‘‘ණවණිකා’’දිසුත්තෙන ඊපච්චයො, සමග්ගානං භාවො සාමග්ගී.

ภาวะแห่งอุชุ (ความตรง) ชื่อว่า อัชชวะ, ภาวะแห่งมุทุ (ความอ่อนโยน) ชื่อว่า มัททวะ. ในที่นี้ ด้วยสูตรว่า 'อาตฺตญฺจ' มีการอาเทศ อิการะ และ อุการะ เป็น อา ในเพราะ ณ ปัจจัย, มีทวิภาวะ, และมีความเป็นรัสสะที่ต้นในสัญโยค. อุชุตา, มุทุตา. เช่นเดียวกัน ภาวะแห่งอิสิ ชื่อว่า อาริสยะ, อาสภะ; ภาวะแห่งกุมาร ชื่อว่า โกมาระ; ภาวะแห่งยุวะ (คนหนุ่ม) ชื่อว่า โยพพนะ, มี น อาคม ด้วยมหาวุตติ; ภาวะหรือกรรมแห่งบุคคลผู้ประเสริฐที่สุด ชื่อว่า ปารมี (กิริยามีทานเป็นต้น), มี อี ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'ณวณิกา' เป็นต้น; ภาวะแห่งบุคคลผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่อว่า สามัคคี.

389. රමණීයාදිතො කණ.

๓๘๙. กณ ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์มี รมณียะ เป็นต้น.

රමණීයඉච්චෙවමාදිතො කණපච්චයො හොති, ත්ත තා ච භාවත්ථෙ. රමණීයස්ස භාවො රාමණීයකං, රමණීයත්තං, රමණීයතා[Pg.240]. එවං මානුඤ්ඤකං, මනුඤ්ඤත්තං, මනුඤ්ඤතා, පියරූපකං, පියරූපත්තං, පියරූපතා, කල්‍යාණකං, කල්‍යාණත්තං, කල්‍යාණතා, චොරකං, චොරිකා වා, චොරත්තං, චොරතා, අඩ්ඪකං, අඩ්ඪත්තං, අඩ්ඪතා ඉච්චාදි.

กณ ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์มี รมณียะ เป็นต้น, และ ตฺต ตา ปัจจัย ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะ. ภาวะแห่งรมณียะ ชื่อว่า รามณียกะ, รมณียัตตะ, รมณียตา. เช่นเดียวกัน มานุญญกะ, มนุญญัตตะ, มนุญญตา (ภาวะแห่งมนุญญะ); ปิยรูปกะ, ปิยรูปัตตะ, ปิยรูปตา (ภาวะแห่งปิยรูปะ); กัลยาณกะ, กัลยาณัตตะ, กัลยาณตา (ภาวะแห่งกัลยาณะ); โจรกะ หรือ โจริกา, โจรัตตะ, โจรตา (ภาวะแห่งโจร); อัฑฒกะ, อัฑฒัตตะ, อัฑฒตา (ภาวะแห่งอัฑฒะ) เป็นต้น.

භාවතද්ධිතං.

จบ ภาวตัทธิต.

විසෙසතද්ධිත

วิเสสตัทธิต

‘‘සබ්බෙ ඉමෙ පාපා අයමිමෙසං විසෙසෙන පාපො’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า 'คนเหล่านี้ทั้งหมดเป็นคนชั่ว คนนี้เป็นคนชั่วโดยพิเศษกว่าคนเหล่านี้' -

390. විසෙසෙ තරතමිසිකියිට්ඨා.

๓๙๐. ตร, ตม, อิสิกะ, อิยะ, อิฏฐะ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถแห่งวิเสส.

විසෙසත්ථෙ තර තම ඉසික ඉය ඉට්ඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. පාපතරො, පාපතරා, පාපතරං. තතොපි අධිකො පාපතමො, පාපතමා, පාපතමං. පාපිසිකො, පාපිසිකා, පාපිසිකං. පාපියො, පාපියා, පාපියං. පාපිට්ඨො, පාපිට්ඨා, පාපිට්ඨං. අතිසයෙන පාපිට්ඨො, පාපිට්ඨතරො. එවං පටුතරො, පටුතමො, පටිසිකො, පටියො, පටිට්ඨො. සබ්බෙසං අතිසයෙන වරො වරතරො, වරතමො, වරිසිකො, වරියො, වරිට්ඨො. එවං පණීතතරො, පණීතතමො.

ปัจจัยเหล่านี้ คือ ตร, ตม, อิสิกะ, อิยะ, อิฏฐะ ย่อมลงในอรรถแห่งวิเสส. ปาปตโร, ปาปตรา, ปาปตรัง (ชั่วกว่า). ชั่วกว่ายิ่งกว่านั้น คือ ปาปตโม, ปาปตมา, ปาปตมัง (ชั่วที่สุด). ปาปิสิโก, ปาปิสิกา, ปาปิสิกัง (ชั่วกว่า). ปาปิโย, ปาปิยา, ปาปิยัง (ชั่วกว่า). ปาปิฏโฐ, ปาปิฏฐา, ปาปิฏฐัง (ชั่วที่สุด). ชั่วที่สุดโดยยิ่ง คือ ปาปิฏฐตโร. เช่นเดียวกัน ปฏุตโร, ปฏุตโม, ปฏิสิโก, ปฏิโย, ปฏิฏโฐ. ประเสริฐกว่าทั้งหมดโดยยิ่ง คือ วรตโร, วรตโม, วริสิโก, วริโย, วริฏโฐ. เช่นเดียวกัน ปณีตตโร, ปณีตตโม.

‘‘සබ්බෙ ඉමෙ වුඩ්ඪා අයමිමෙසං විසෙසෙන වුඩ්ඪො’’ති අත්ථෙ ඉයඉට්ඨප්පච්චයා හොන්ති.

ในอรรถว่า 'คนเหล่านี้ทั้งหมดเป็นคนแก่ คนนี้เป็นคนแก่โดยพิเศษกว่าคนเหล่านี้' อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย ย่อมลง.

391. වුඩ්ඪස්ස [Pg.241] ජො ඉයිට්ඨෙසු.

๓๙๑. มีการอาเทศ วุฑฒะ ทั้งศัพท์ เป็น โช ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย.

සබ්බස්සෙව වුඩ්ඪසද්දස්ස ජො හොති ඉය ඉට්ඨඉච්චෙතෙසු පච්චයෙසු. ජෙය්‍යො, ජෙට්ඨො, එත්ථ ච ‘‘සරලොපාදි’’සුත්තෙ තුග්ගහණෙන ලොපමකත්වා ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති පුබ්බසරෙ ලුත්තෙ ‘‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ’’ති එකාරො.

มีการอาเทศ วุฑฒะ ทั้งศัพท์ เป็น โช ในเพราะปัจจัยเหล่านี้ คือ อิยะ และ อิฏฐะ. เชยโย, เชฏโฐ. ในที่นี้ เพราะการถือเอา ตุกศัพท์ ในสูตรว่า 'สรโลปาทิ' จึงไม่มีการลบ และเมื่อลบสระหน้าด้วยสูตร 'สรา สเร โลปํ' แล้ว จึงอาเทศเป็น เอ ด้วยสูตร 'กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต'.

‘‘ඉයිට්ඨෙසූ’’ති අධිකාරො, ‘‘ජො’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'ในอิย อิฏฐะ' เป็นบทอธิการ และบทว่า 'โช' ย่อมตามไป.

392. පසත්ථස්ස සො ච.

๓๙๒. และมีการอาเทศ ปสัตถะ เป็น โส.

සබ්බස්සෙව පසත්ථසද්දස්ස සාදෙසො හොති, ජො ච ඉයිට්ඨෙසු. අයඤ්ච පසත්ථො අයඤ්ච පසත්ථො සබ්බෙ ඉමෙ පසත්ථා අයමිමෙසං විසෙසෙන පසත්ථොති සෙය්‍යො, සෙට්ඨො, ජෙය්‍යො, ජෙට්ඨො.

มีการอาเทศ ปสัตถะ ทั้งศัพท์ เป็น สา และ โช ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. คนนี้ก็ประเสริฐ คนนี้ก็ประเสริฐ คนเหล่านี้ทั้งหมดประเสริฐ คนนี้ประเสริฐโดยพิเศษกว่าคนเหล่านี้ คือ เสยโย, เสฏโฐ, เชยโย, เชฏโฐ.

393. අන්තිකස්ස නෙදො.

๓๙๓. มีการอาเทศ อันติกะ เป็น เนทะ.

සබ්බස්සෙව අන්තිකසද්දස්ස නෙදාදෙසො හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන අන්තිකොති නෙදියො, නෙදිට්ඨො.

มีการอาเทศ อันติกะ ทั้งศัพท์ เป็น เนทะ ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. ใกล้โดยพิเศษ คือ เนทิโย, เนทิฏโฐ.

394. බාළ්හස්ස සාධො.

๓๙๔. มีการอาเทศ พาฬหะ เป็น สาธะ.

සබ්බස්සෙව බාළ්හසද්දස්ස සාධාදෙසො හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන බාළ්හොති සාධියො, සාධිට්ඨො.

มีการอาเทศ พาฬหะ ทั้งศัพท์ เป็น สาธะ ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. แข็งแรงโดยพิเศษ คือ สาธิโย, สาธิฏโฐ.

395. අප්පස්ස කණ.

๓๙๕. มีการอาเทศ อัปปะ เป็น กณ.

සබ්බස්ස අප්පසද්දස්ස කණ හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන අප්පොති කණියො, කණිට්ඨො.

มีการอาเทศ อัปปะ ทั้งศัพท์ เป็น กณ ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. น้อยโดยพิเศษ คือ กณิโย, กณิฏโฐ.

‘‘විසෙසෙන යුවා’’ති අත්ථෙ ‘‘කණ’’ඉති වත්තතෙ.

ในอรรถว่า 'หนุ่มโดยพิเศษ' บทว่า 'กณ' ย่อมตามไป.

396. යුවානඤ්ච[Pg.242].

๓๙๖. และ (การอาเทศ) แห่งศัพท์ ยุวะ (เป็น กณ).

සබ්බස්ස යුවසද්දස්ස කණ හොති ඉයිට්ඨෙසු. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ණකාරස්ස නකාරො. කනියො, කනිට්ඨො.

มีการอาเทศ ยุวะ ทั้งศัพท์ เป็น กณ ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. มีการอาเทศ ณ การ เป็น น การ ด้วยสูตร 'เตสุ วุทฺธิ' เป็นต้น. กนิโย, กนิฏโฐ.

397. වන්තු මන්තු වීනඤ්ච ලොපො.

๓๙๗. มีการลบ วันตุ, มันตุ และ วี ปัจจัย.

වන්තුමන්තුවී ඉච්චෙතෙසං පච්චයානං ලොපො හොති ඉයිට්ඨෙසු. සබ්බෙ ඉමෙ ගුණවන්තො අයමිමෙසං විසෙසෙන ගුණවාති ගුණියො, ගුණිට්ඨො, විසෙසෙන සතිමාති සතියො, සතිට්ඨො, විසෙසෙන මෙධාවීති මෙධියො, මෙධිට්ඨො ඉච්චාදි.

มีการลบปัจจัยเหล่านี้ คือ วันตุ, มันตุ และ วี ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. คนเหล่านี้ทั้งหมดเป็นผู้มีคุณ คนนี้มีคุณเป็นพิเศษกว่าคนเหล่านี้ คือ คุณิโย, คุณิฏโฐ; มีสติเป็นพิเศษ คือ สติโย, สติฏโฐ; มีปัญญาเป็นพิเศษ คือ เมธิโย, เมธิฏโฐ เป็นต้น.

විසෙසතද්ධිතං.

จบ วิเสสตัทธิต.

අස්සත්ථිතද්ධිත

อัสสัตถิตัทธิต

‘‘මෙධා යස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า 'ปัญญาของเขา มีอยู่ หรือมีอยู่ในเขานั้น' -

398. තදස්සත්ථීති වී ච.

๓๙๘. และ วี ปัจจัย ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขา'.

පඨමාවිභත්‍යන්තා ‘‘තදස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජති’’ ඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු වීපච්චයො හොති. මෙධාමායා සද්දෙහි චායං. මෙධාවී, මෙධාවිනො. ඉත්ථියං ඊකාරන්තත්තා ‘‘පතිභික්ඛුරාජීකාරන්තෙහි ඉනී’’ති ඉනී, මෙධාවිනී, මෙධාවිනියො. නපුංසකෙ මෙධාවි කුලං. එවං මායාවී, මායාවිනී, මායාවි චිත්තං.

วี ปัจจัย ย่อมลงในอรรถเหล่านี้ว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขา หรือมีอยู่ในสิ่งนั้น' หลังศัพท์ที่ลงด้วยปฐมาวิภัตติ. และปัจจัยนี้ (วี) ย่อมลงหลังศัพท์ 'เมธา' และ 'มายา'. เมธาวี, เมธาวิโน. ในอิตถีลิงค์ เพราะเป็นศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อี จึงลง อินี ปัจจัย ด้วยสูตร 'ปติภิกขุราชีการนเตหิ อินี' เป็น เมธาวินี, เมธาวินิโย. ในนปุงสกลิงค์ เป็น เมธาวิ กุลํ. เช่นเดียวกัน มายาวี, มายาวินี, มายาวิ จิตฺตํ.

චග්ගහණෙන සො ඉ ලව ආලාදිප්පච්චයා ච. යථා – සුමෙධා යස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති සුමෙධසො, රස්සත්තං. එවං ලොමසො. පිච්ඡං අස්ස අත්ථි, තස්මිං [Pg.243] වා විජ්ජතීති පිච්ඡිලො. එවං ඵෙනිලො, තුණ්ඩිලො, ජටිලො. කෙසා අස්ස අත්ථීති කෙසවො, වාචාලො ඉච්චාදි.

ด้วยการรับ จ ศัพท์ (ในสูตร) ปัจจัยทั้งหลายมี โส, อิ, ละ, วะ, อาล เป็นต้น ก็มีด้วย. เช่น สุเมธา (ปัญญาดี) ของบุคคลใดมีอยู่ หรือมีอยู่ในบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า สุเมธโส (ผู้มีปัญญาดี), มีการทำสระให้รัสสะ. โลมโส (ผู้มีขน) ก็เช่นเดียวกัน. ปิจฉะ (ขนหาง) ของบุคคลใดมีอยู่ หรือมีอยู่ในบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า ปิจฉิโล (ผู้มีขนหาง). เฟณิโล (ผู้มีฟอง), ตุณฑิโล (ผู้มีจะงอยปาก), ชฏิโล (ผู้มีชฎา) ก็เช่นเดียวกัน. เกสะ (ผม) ของบุคคลใดมีอยู่ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า เกสโว (ผู้มีผม), วาจาโล (ผู้มีวาจามาก) เป็นต้น.

‘‘තපො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า "ตบะของบุคคลใดมีอยู่ หรือมีอยู่ในบุคคลนั้น"

‘‘තදස්සත්ථී’’ති අධිකාරො.

บทว่า "ตทัสสัตถี" เป็นบทอธิการ.

399. තපාදිතො සී.

๓๙๙. ปัจจัย "สี" มีหลังศัพท์ "ตปะ" เป็นต้น.

තපඉච්චෙවමාදිතො සීපච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථි’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සස්ස ද්විභාවො. තපස්සී, තපස්සිනො, තපස්සිනී, තපස්සි. එවං තෙජස්සී, යසස්සී, මනස්සී, පයස්සී.

ปัจจัย "สี" ย่อมมีหลังศัพท์มี "ตปะ" เป็นต้น ในอรรถว่า "สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขา" นี้. มีการซ้อน ส. ตปัสสี (ผู้มีตบะ), ตปัสสิโน (ผู้มีตบะทั้งหลาย), ตปัสสินี (หญิงผู้มีตบะ), ตปัสสิ (ในนปุงสกลิงค์). เตชัสสี (ผู้มีเดช), ยสัสสี (ผู้มียศ), มนัสสี (ผู้มีใจ), ปยัสสี (ผู้มีน้ำนม) ก็เช่นเดียวกัน.

‘‘දණ්ඩො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า "ไม้เท้าของบุคคลใดมีอยู่ หรือมีอยู่ในบุคคลนั้น"

400. දණ්ඩාදිතො ඉකඊ.

๔๐๐. ลง อิกะ และ อี ปัจจัย หลังทัณฑศัพท์ เป็นต้น

ආදිසද්දොයං පකාරත්ථො, දණ්ඩඉච්චෙවමාදිතො අවණ්ණන්තා ඉක ඊ ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ‘‘තදස්සත්ථි’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. දණ්ඩිකො, දණ්ඩී, දණ්ඩිනො, දණ්ඩිනී. එවං මාලිකො, මාලී, මාලිනී, ඡත්තිකො, ඡත්තී, රූපිකො, රූපී, කෙසිකො, කෙසී, සඞ්ඝී, ඤාණී, හත්ථී ඉච්චාදි.

อาทิศัพท์นี้มีอรรถว่าประเภท, อิกะ และ อี ปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงหลังศัพท์ที่มี อะ เป็นที่สุด มีทัณฑศัพท์เป็นต้น ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่ผู้นั้น' (ตทสฺสตฺถิ). ทัณฑิโก, ทัณฑี, ทัณฑิโน, ทัณฑินี. เช่นเดียวกัน มาลิโก, มาลี, มาลินี, ฉัตติโก, ฉัตตี, รูปิโก, รูปี, เกสิโก, เกสี, สังฆี, ญาณี, หัตถี เป็นต้น

401. මධ්වාදිතො රො.

๔๐๑. ลง ระ ปัจจัย หลังมธุศัพท์ เป็นต้น

මධුආදිතො රප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථී’’ති අත්ථෙ. මධු අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති මධුරො ගුළො, මධුරා සක්ඛරා, මධුරං ඛීරං, කුඤ්ජා හනූ එතස්ස සන්තීති කුඤ්ජරො, සබ්බස්මිං [Pg.244] වත්තබ්බෙ මුඛමස්ස අත්ථීති මුඛරො, සුසි අස්ස අත්ථීති සුසිරො. එවං රුචිරො, නගරො.

ลง ระ ปัจจัย หลังมธุศัพท์ เป็นต้น ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่ผู้นั้น'. ความหวานของสิ่งนั้นมีอยู่ หรือความหวานมีอยู่ในสิ่งนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า มธุระ. มธุโร คุโฬ (น้ำอ้อยหวาน), มธุรา สกฺขรา (น้ำตาลหวาน), มธุรํ ขีรํ (นมหวาน). กระพุ้งแก้มทั้งหลายของสัตว์นั้นมีอยู่ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กุญชโร (ช้าง). ปากของบุคคลนั้นมีอยู่ในคำที่ควรกล่าวทั้งปวง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า มุขโร (คนปากจัด). ช่องของสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า สุสิโร (มีช่อง). เช่นเดียวกัน รุจิโร, นคโร

‘‘ගුණො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า 'คุณของผู้นั้นมีอยู่ หรือคุณมีอยู่ในผู้นั้น'

402. ගුණාදිතොවන්තු.

๔๐๒. ลง วันตุ ปัจจัย หลังคุณศัพท์ เป็นต้น

ගුණඉච්චෙවමාදිතො වන්තුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්ස අත්ථී’’ති අත්ථෙ. විභත්තිලොපෙ, නාමබ්‍යපදෙසෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ගුණවන්තු සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්සා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ආ සිම්හී’’ති ආත්තං, ගුණවා පුරිසො, සෙසං ඤෙය්‍යං. එවං ගණවා, කුලවා ඉච්චාදයො. ඉත්ථියං ‘‘ණව ණික ණෙය්‍යණන්තූහී’’ති ඊපච්චයො, ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘න්තුස්ස තමීකාරෙ’’ති තකාරො, ගුණවතී, ගුණවන්තී ඉච්චාදි. නපුංසකෙ ‘‘අං නපුංසකෙ’’ති සවිභත්තිස්ස න්තුස්ස අමාදෙසො, ගුණවං ඉච්චාදි.

ปัจจัย 'วันตุ' ย่อมมีหลังศัพท์มี 'คุณ' เป็นต้น ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขา' เมื่อมีการลบวิภัตติ และมีการตั้งชื่อ (นาม) แล้ว ย่อมมีการเกิดวิภัตติมี 'สิ' เป็นต้น จาก 'คุณวันตุ สิ' เมื่ออ้างถึงสูตร 'สวิภัตติสฺส, นฺตุสฺสา' และ 'อา สิมฺหี' จึงมีการแปลงเป็น 'อา' เป็น 'คุณวา ปุริโส' (บุรุษผู้มีคุณ), ที่เหลือพึงทราบ เช่นเดียวกัน 'คณวา' (ผู้มีหมู่), 'กุลวา' (ผู้มีตระกูล) เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ปัจจัย 'อี' ย่อมมีด้วยสูตร 'ณว ณิก ณยฺยณนฺตูหี' เมื่อบทว่า 'วา' ตามมา มีการแปลง 'นฺตุ' เป็น 'ต' อักษรในเพราะปัจจัย 'อี' ด้วยสูตร 'นฺตุสฺส ตมีกาเร' จึงเป็น 'คุณวตี', 'คุณวนฺตี' เป็นต้น ในนปุงสกลิงค์ มีการอาเทศ 'นฺตุ' พร้อมด้วยวิภัตติเป็น 'อํ' ด้วยสูตร 'อํ นปุงฺสเก' จึงเป็น 'คุณวํ' เป็นต้น

‘‘සති අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า 'สติของเขา มีอยู่ หรือมีอยู่ในเขานั้น' -

‘‘තදස්සත්ථී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'ตทสฺสตฺถี' ย่อมตามมา

493. සත්‍යාදීහි මන්තු.

๔๙๓. ปัจจัย 'มันตุ' ย่อมมีหลังศัพท์ 'สติ' เป็นต้น

සතිඉච්චෙවමාදීහි අවණ්ණන්තරහිතෙහි පඨමාවිභත්‍යන්තෙහි ලිඞ්ගෙහි මන්තුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථී’’ති අත්ථෙ. සෙසං ගුණවන්තුසමං. සතිමා, සතිමතී, සතිමන්තී, සතිමං. එවං ධිතිමා, ගතිමා ඉච්චාදයො.

ปัจจัย 'มันตุ' ย่อมมีหลังลิงค์ทั้งหลายมี 'สติ' เป็นต้น ที่ไม่มีอวัณณะ (อะ อา) เป็นที่สุด และลงวิภัตติที่ ๑ ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขา' ที่เหลือเหมือนกับ 'คุณวันตุ' (คือ) สติมา, สติมตี, สติมันตี, สติมํ เช่นเดียวกัน 'ธิติมา', 'คติมา' เป็นต้น

තථා ‘‘ආයු අස්ස අත්ථීති ආයු මන්තු’’ඉච්චත්‍ර –

ในทำนองเดียวกัน ในรูปวิเคราะห์ว่า 'อายุของเขา มีอยู่' (จึงเป็น) 'อายุ มันตุ' ในที่นี้ -

404. ආයුස්සුකාරාසමන්තුම්හි[Pg.245].

๔๐๔. เมื่อปัจจัย 'มันตุ' อยู่เบื้องหลัง แปลง 'อุ' อักษรของ 'อายุ' เป็น 'อส'

ආයුස්ස උකාරො අස හොති මන්තුම්හීති අසාදෙසො. ආයස්මා, සෙසං සමං. ගාවො අස්ස සන්තීති ගොමා, ගොමන්තො, ගොමතී, ගොමන්තී, ගොමං කුලං ඉච්චාදි.

อักษร 'อุ' ของ 'อายุ' ย่อมเป็น 'อส' เมื่อปัจจัย 'มันตุ' อยู่เบื้องหลัง จึงมีการอาเทศเป็น 'อส' เป็น 'อายสฺมา', ที่เหลือเหมือนกัน ในรูปวิเคราะห์ว่า 'โคทั้งหลายของเขา มีอยู่' เป็น 'โคมา', 'โคมนฺโต', 'โคมตี', 'โคมนฺตี', 'โคมํ กุลํ' เป็นต้น

‘‘සද්ධා අස්ස අත්ථී’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า 'ศรัทธาของเขา มีอยู่' -

405. සද්ධාදිතො ණ.

๔๐๕. ปัจจัย 'ณ' ย่อมมีหลังศัพท์ 'ศรัทธา' เป็นต้น

සද්ධා පඤ්ඤාඉච්චෙවමාදිතො ණප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථි’’ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සද්ධො පුරිසො, සද්ධා කඤ්ඤා, සද්ධං කුලං. එවං පඤ්ඤො, අමච්ඡරො, තථා බුද්ධං, බුද්ධි අස්ස අත්ථීති බුද්ධො ඉච්චාදි.

ปัจจัย ณ ย่อมมีในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีแก่ผู้นั้น' หลังคำว่า สัทธา ปัญญา เป็นต้น อย่างนี้. สัทโธ ปุริโส, สัทธา กัญญา, สัทธัง กุลัง. เช่นเดียวกับ ปัญโญ, อมัจฉโร, และ พุทธัง, (วิเคราะห์ว่า) ปัญญา (ความรู้) ของเขามีอยู่ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า พุทโธ เป็นต้น.

අස්සත්ථිතද්ධිතං.

อัสสัตถิตัทธิต (ตัทธิตในอรรถว่า มีอยู่).

සඞ්ඛ්‍යාතද්ධිත

สังขยาตัทธิต.

‘‘පඤ්චන්නං පූරණො’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า 'ปัญจันนัง ปูรโณ' (ผู้ยังห้าให้เต็ม) –

406. සඞ්ඛ්‍යාපූරණෙ මො.

๔๐๖. ปัจจัย ม (โม) มีในอรรถว่ายังสังขยาให้เต็ม.

පූරයති සඞ්ඛ්‍යා අනෙනාති පූරණො, සඞ්ඛ්‍යාය පූරණො සඞ්ඛ්‍යාපූරණො, තස්මිං සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ ඡට්ඨියන්තතො මප්පච්චයො හොති. පඤ්චමො, පඤ්චන්නං පූරණී පඤ්චමී, ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊපච්චයො. ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, පඤ්චමා වීරියපාරමී, පඤ්චමං ඣානං. එවං සත්තමො, සත්තමී, සත්තමා, සත්තමං, අට්ඨමො, අට්ඨමී, අට්ඨමා, අට්ඨමං, නවමො[Pg.246], නවමී, නවමා, නවමං, දසමො, දසමී, දසමා, දසමං ඉච්චාදි.

ชื่อว่า ปูรโณ เพราะยังสังขยาให้เต็มด้วยสิ่งนี้, ชื่อว่า สังขยาปูรโณ เพราะยังสังขยาให้เต็ม. ในอรรถสังขยาปูรณะนั้น ปัจจัย ม (โม) ย่อมลงหลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ. (เช่น) ปัญจโม, (ส่วนอิตถีลิงค์) ปัญจมี (ผู้ยังห้าให้เต็ม), ลง อี ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'นทาทิโต วา อี'. ลง อา ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'อิตถิยามโต อาปัจจโย' (เช่น) ปัญจมา วิริยปารมี, (นปุงสกลิงค์) ปัญจมัง ฌานัง. เช่นเดียวกับ สัตตโม, สัตตมี, สัตตมา, สัตตมัง; อัฏฐโม, อัฏฐมี, อัฏฐมา, อัฏฐมัง; นวโม, นวมี, นวมา, นวมัง; ทสโม, ทสมี, ทสมา, ทสมัง เป็นต้น.

‘‘සඞ්ඛ්‍යාපූරණෙ’’ති අධිකාරො.

บทว่า 'สังขยาปูรเณ' (ในอรรถว่ายังสังขยาให้เต็ม) เป็นบทตามไป (อธิการะ).

407. චතුච්ඡෙහි ථඨා.

๔๐๗. ปัจจัย ถ (ถ) และ ฐ (ฐ) ย่อมลงหลัง จตุ (สี่) และ ฉ (หก).

චතුඡඉච්චෙතෙහි ථඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ. චතුන්නං පූරණො චතුත්ථො, ද්විත්තං, චතුත්ථී, චතුත්ථා, චතුත්ථං, ඡන්නං පූරණො ඡට්ඨො, ඡට්ඨී, ඡට්ඨා, ඡට්ඨං, ඡට්ඨො එව ඡට්ඨමො.

ปัจจัย ถะ (ถ) และ ฐะ (ฐ) เหล่านี้ ย่อมมีในอรรถว่ายังสังขยาให้เต็มจากคำว่า จตุ (สี่) และ ฉะ (หก) เหล่านี้. (ตัวอย่างเช่น) ผู้ยังสี่ให้เต็ม คือ จตุตโถ (ที่สี่), (มีการซ้อนพยัญชนะ), จตุตถี, จตุตถา, จตุตถัง. ผู้ยังหกให้เต็ม คือ ฉัฏโฐ (ที่หก), ฉัฏฐี, ฉัฏฐา, ฉัฏฐัง. ฉัฏโฐ นั่นแหละ คือ ฉัฏฐโม.

ඡාහං, ඡළායතනං ඉච්චත්‍ර –

ในคำว่า ฉาหัง (หกวัน), ฉฬายตนัง (อายตนะหก) เหล่านี้ –

408. ස ඡස්ස වා.

๔๐๘. อาเทศ สะ (ส) ย่อมเป็นของ ฉะ (ฉ) โดยทางเลือก.

ඡස්ස සකාරාදෙසො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. ඡාහමස්ස ජීවිතං සාහං, ඡාහං වා, සළායතනං.

อาเทศ สการะ (ส) ของ ฉะ (ฉ) ย่อมมีบ้างในสังขยา. ชีวิตของผู้นั้นมีหกวัน คือ สาหัง (หกวัน), หรือ ฉาหัง (หกวัน). สฬายตนัง (อายตนะหก).

‘‘ද්වින්නං පූරණො’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า "ผู้ยังสองให้เต็ม" (ทวินนัง ปูรโณ) –

409. ද්විතීහි තියො.

๔๐๙. ปัจจัย ติยะ (ติย) ย่อมมีจากคำว่า ทวิ (สอง) และ ติ (สาม).

ද්විතිඉච්චෙතෙහි තියප්පච්චයො හොති සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ. විපරිණාමෙන ‘‘ද්වි තිණ්ණ’’න්ති වත්තමානෙ –

ปัจจัย ติยะ (ติย) ย่อมมีในอรรถว่ายังสังขยาให้เต็มจากคำว่า ทวิ (สอง) และ ติ (สาม) เหล่านี้. เมื่อบทว่า "ทวิ ติณณัง" เป็นไปโดยการกลับกัน –

410. තියෙ දුතාපි ච.

๔๑๐. เมื่อปัจจัย ติยะ (ติย) มีอยู่ อาเทศ ทุ (ทุ) และ ตะ (ต) ก็มีด้วย.

ද්විතිඉච්චෙතෙසං දුතඉච්චාදෙසා හොන්ති තියප්පච්චයෙ පරෙ. දුතියො පුරිසො, දුතියා, දුතියං. එවං තිණ්ණං පූරණො තතියො, තතියා, තතියං. අපිග්ගහණෙන අඤ්ඤත්ථාපි ද්විසද්දස්ස දුආදෙසො හොති, චසද්දෙන දි ච. ද්වෙ රත්තියො දුරත්තං, දුවිධං, දුවඞ්ගං, දිරත්තං, දිගුණං, දිගු.

อาเทศ ทุ (ทุ) และ ตะ (ต) เหล่านี้ ย่อมมีของคำว่า ทวิ (สอง) และ ติ (สาม) เหล่านี้ เมื่อปัจจัย ติยะ (ติย) อยู่ข้างหลัง. (ตัวอย่างเช่น) ทุติโย ปุริโส (บุรุษที่สอง), ทุติยา, ทุติยัง. อย่างนี้ ผู้ยังสามให้เต็ม คือ ตติโย (ที่สาม), ตติยา, ตติยัง. ด้วยการรับเอา อปิ (อัปปิ) อาเทศ ทุ (ทุ) ย่อมมีของศัพท์ ทวิ (ทวิ) ในที่อื่นด้วย, และด้วยคำว่า จะ (จะ) อาเทศ ทิ (ทิ) ก็มีด้วย. (ตัวอย่างเช่น) ทเว รัตติโย (สองราตรี) คือ ทุรัตตัง (สองราตรี), ทุวิธัง (สองอย่าง), ทุวังคัง (มีสององค์), ทิรัตตัง (สองราตรี), ทิคุณัง (สองเท่า), ทิคุ (สองโค).

411. තෙසමඩ්ඪූපපදෙන අඩ්ඪුඩ්ඪදිවඩ්ඪදියඩ්ඪඩ්ඪතියා.

๔๑๑. อาเทศ อัฑฒุฑฒะ, ทิวฑฒะ, ทิยฑฒะ, อัฑฒติยะ ย่อมมีด้วยอุปบท อัฑฒะ (ครึ่ง) ของคำเหล่านั้น.

තෙසං චතුත්ථදුතියතතියානං අඩ්ඪූපපදානං අඩ්ඪූපපදෙන සහ අඩ්ඪුඩ්ඪදිවඩ්ඪදියඩ්ඪඅඩ්ඪතියාදෙසා හොන්ති.

อาเทศ อัฑฒุฑฒะ, ทิวฑฒะ, ทิยฑฒะ, อัฑฒติยะ ย่อมมีพร้อมด้วยอุปบท อัฑฒะ (ครึ่ง) ของคำว่า จตุตถะ (ที่สี่), ทุติยะ (ที่สอง), ตติยะ (ที่สาม) เหล่านั้น ซึ่งมีอัฑฒะเป็นอุปบท.

එත්ථ ච –

และในที่นี้ –

අඩ්ඪූපපදපාදාන-සාමත්ථා අඩ්ඪපුබ්බකා;

තෙසංසද්දෙන ගය්හන්තෙ, චතුත්ථදුතියාදයො.

คำว่า จตุตถะ (ที่สี่), ทุติยะ (ที่สอง) เป็นต้น ซึ่งมีอัฑฒะ (ครึ่ง) เป็นบทหน้า ย่อมถูกรับเอาด้วยคำว่า เตสัง (ของคำเหล่านั้น) ด้วยความสามารถแห่งการรับเอาอุปบท อัฑฒะ.

අඩ්ඪෙන චතුත්ථො අඩ්ඪුඩ්ඪො, අඩ්ඪෙන දුතියො දිවඩ්ඪො, දියඩ්ඪො, අඩ්ඪෙන තතියො අඩ්ඪතියො.

ที่สี่กับครึ่ง คือ อัฑฒุฑโฒ (สามครึ่ง), ที่สองกับครึ่ง คือ ทิวฑโฒ (หนึ่งครึ่ง), ทิยฑโฒ (หนึ่งครึ่ง), ที่สามกับครึ่ง คือ อัฑฒติโย (สองครึ่ง).

‘‘එකඤ්ච දස චා’’ති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසෙ, ‘‘එකෙන අධිකා දසා’’ති අත්ථෙ තප්පුරිසසමාසෙ වා කතෙ ‘‘සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති වත්තමානෙ ‘‘ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා’’ති ආත්තං. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

ในอรรถว่า "หนึ่งด้วย สิบด้วย" เมื่อทำทวันทวสมาส, หรือเมื่อทำตัปปุริสสมาสในอรรถว่า "สิบอันยิ่งด้วยหนึ่ง", เมื่อบทว่า "ในสังขยา" (สังขยาเน) เป็นไปอยู่, อาเทศ อา (อา) ย่อมมีตามกฎว่า "ทเวกัฏฐานมากาโร วา" (อาเทศ อา ย่อมมีของ ทวิ (สอง) และ เอกะ (หนึ่ง) โดยทางเลือก). คำว่า วา (โดยทางเลือก) นี้ มีอรรถว่า วิภาสาที่กำหนดไว้.

තෙන චෙත්ථ –

เพราะเหตุนั้น และในที่นี้ –

ද්වෙකට්ඨානං දසෙ නිච්චං, ද්විස්සා’නවුතියා නවා;

ඉතරෙස’මසන්තඤ්ච, ආත්තං දීපෙති වාසුති.

อาเทศ อา (อา) ของ ทวิ (สอง) และ เอกะ (หนึ่ง) ในคำว่า ทสะ (สิบ) ย่อมเป็นนิจจัง (แน่นอน), ของ ทวิ (สอง) ในคำว่า อนวุติ (เก้าสิบ) ย่อมเป็น นวา (คือ วา - บ้าง), และคำว่า วา (โดยทางเลือก) ย่อมแสดงถึงอาเทศ อา (อา) ของคำอื่นที่ไม่มี มะ (ม).

‘‘එකාදිතො දසර සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති රත්තං.

อาเทศ ระ (ร) ย่อมมีตามกฎว่า "เอกาทิโต ทสระ สังขยาเน" (ระ (ร) ย่อมมีของ ทสะ (สิบ) จากคำว่า เอกะ (หนึ่ง) เป็นต้น ในสังขยา).

රාදෙසො වණ්ණමත්තත්තා, වණ්ණමත්තප්පසඞ්ගිපි;

සියා දසස්ස දස්සෙව, නිමිත්තාසන්නභාවතො.

อาเทศ ระ (ร) เพราะเป็นเพียงอักษร, แม้มีการประสงค์เพียงอักษร, ย่อมมีของ ทสะ (สิบ) นั่นแหละ เพราะความเป็นผู้ใกล้ชิดกับนิมิต.

තතො බහුවචනං යො, ‘‘පඤ්චාදීනමකාරො’’ති සවිභත්තිස්ස අන්තස්ස අත්තං. එකාරස, එකාදස, ලිඞ්ගත්තයෙපි සමානං.

จากนั้น โย (โย) ซึ่งเป็นพหุวจนะ, อาเทศ อะ (อ) ย่อมมีของที่สุดแห่งศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ตามกฎว่า "ปัญจาทีนมกาโร" (อาเทศ อะ (อ) ย่อมมีของ ปัญจะ (ห้า) เป็นต้น). (ตัวอย่างเช่น) เอการสะ (สิบเอ็ด), เอกาทสะ (สิบเอ็ด). ในลิงค์ทั้งสามก็เสมอกัน.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "วา" (โดยทางเลือก) ย่อมเป็นไปอยู่.

412. එකාදිතො [Pg.248] දසස්සී.

๔๑๒. ตั้งแต่เอกาทิ (สิบเอ็ด) คำว่า ทัสสะ มีปัจจัย อี.

එකාදිතො පරස්ස දසස්ස අන්තෙ ඊපච්චයො හොති වා පූරණත්ථෙ.

จากเอกาทิ (ตั้งแต่สิบเอ็ด) ปัจจัย อี ย่อมมีบ้างที่ท้ายของทัสสะที่ตามมา ในอรรถปูรณะ (ลำดับที่).

දසස්ස පච්චයායොගා, ලද්ධමන්තෙති අත්ථතො;

තදන්තස්ස සභාවෙන, ඉත්ථියංයෙව සම්භවො.

เพราะการประกอบปัจจัยในคำว่า ทัสสะ โดยอรรถว่าได้ที่สุดแล้ว โดยสภาพของคำที่มีที่สุดนั้น ย่อมมีได้เฉพาะในอิตถีลิงค์เท่านั้น.

එකාදසන්නං පූරණී එකාදසී, අඤ්ඤත්‍ර එකාදසමො, එකාදසමං.

ผู้เติมเต็มแห่งสิบเอ็ด (ลำดับที่สิบเอ็ด) คือ เอกาทสี (หญิง), ในที่อื่น (ลิงค์อื่น) คือ เอกาทสโม (ชาย), เอกาทสมัง (นปุงสกลิงค์).

ද්වෙ ච දස ච, ද්වීහි වා අධිකා දසාති ‘‘ද්වි දස’’ඉච්චත්‍ර ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

สองด้วย สิบด้วย, หรือสิบที่เกินด้วยสอง ในคำว่า "ทวิ ทสะ" นี้ บทว่า "วา" ย่อมเป็นไปอยู่.

‘‘වීසති දසෙසු බා ද්විස්ස තූ’’ති බාදෙසො, දස්ස රාදෙසො. බාරස, අඤ්ඤත්‍ර ආත්තං, ද්වාදස. ද්වාදසන්නං පූරණො බාරසමො, ද්වාදසමො, ද්වාදසී.

อาเทศ พา (พา) มีแก่ ทวิ (ทวิ) ตามกฎว่า "วีสติ ทเสสุ พา ทวิสฺส ตุ", อาเทศ ระ (ร) มีแก่ ทสะ (ทส). (เป็น) พารสะ, ในที่อื่นมีการทำอาเทศ อา (อา) เป็น ทวาทสะ. ผู้ยังสิบสองให้เต็ม คือ พารสโม, ทวาทสโม, ทวาทสี.

තයො ච දස ච, තීහි වා අධිකා දසාති තෙරස, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා තිස්ස තෙආදසො ආනවුතියා, තෙරසමො, තෙරසී.

สามด้วย สิบด้วย, หรือสิบที่เกินด้วยสาม (จึงเป็น) เตรสะ. อาเทศ เต (เต) มีแก่ ติ (ติ) จนถึง อนวุติ (เก้าสิบ) ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธิ โลปา..." เป็นต้น. (เป็น) เตรสโม, เตรสี.

චත්තාරො ච දස ච, චතූහි වා අධිකා දසාති චතුද්දස ඉච්චත්‍ර ‘‘ගණනෙ දසස්සා’’ති ච වත්තමානෙ ‘‘චතූපපදස්ස ලොපො තුත්තරපදාදි චස්ස චුචොපි නවා’’ති තුලොපො, චුචො ච. චුද්දස, චොද්දස, චතුද්දස. චුද්දසමො, චතුද්දසමො, චකුද්දසී, චාතුද්දසී වා.

สี่ด้วย สิบด้วย, หรือสิบที่เกินด้วยสี่ ในคำว่า จตุททสะ, และเมื่อบทว่า "คณเน ทสสฺส" เป็นไปอยู่, มีการลบ ตะ (ต) และอาเทศ จุ (จุ) และ โจ (โจ) บ้าง ตามกฎว่า "จตูปปทสฺส โลโป ตุตฺตรปทาทิ จสฺส จุโจปิ นวา". (เป็น) จุททสะ, โจททสะ, จตุททสะ. (ลำดับที่คือ) จุททสโม, จตุททสโม, จตุททสี หรือ จาตุททสี.

පඤ්ච ච දස ච, පඤ්චහි වා අධිකා දසාති පඤ්චදස, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා පඤ්චසද්දස්ස දස වීසෙසු පන්නපණ්ණආදෙසාපි, ‘‘අට්ඨාදිතො චා’’ති රත්තං. පන්නරස, පඤ්චදස. පන්නරසමො, පඤ්චදසමො, පන්නරසී, පඤ්චදසී.

ห้าด้วย สิบด้วย, หรือสิบที่เกินด้วยห้า (จึงเป็น) ปัญจทัสสะ. มีอาเทศ ปัณณะ (ปณฺณ) และ ปัณณ (ปณฺณ) แก่ ปัญจศัพท์ เมื่ออยู่หน้า ทสะ และ วีสติ ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธิ โลปา..." เป็นต้น, และอาเทศ ระ (ร) ด้วยสูตรว่า "อฏฺฐาทิโต จ". (เป็น) ปัณณรสะ, ปัญจทัสสะ. (ลำดับที่คือ) ปัณณรสโม, ปัญจทัสสโม, ปัณณรสี, ปัญจทสี.

‘‘ඡ [Pg.249] ච දස ච, ඡහි වා අධිකා දසා’’ති සමාසෙ කතෙ ‘‘ඡස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘දසෙ සො නිච්චඤ්චා’’ති සො, ‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා’’ති ච වත්තතෙ, ‘‘ල දරාන’’න්ති ලත්තං, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

เมื่อทำสมาสว่า 'ฉะ จะ ทสะ จะ' หรือ 'ฉะหิ วา อธิกา ทสา', เมื่อบทว่า 'ฉัสสะ' ตามมา, บทว่า 'โส' จากสูตร 'ทเส โส นิจจัญจะ' ตามมา, และบทว่า 'สังขยานัง' และ 'วา' ตามมา, มีการแปลงเป็น ล ด้วยสูตรว่า 'ล ทรานัง', วา ศัพท์นี้ มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาษา.

ළො නිච්චං සොළසෙ දස්ස, චත්තාලීසෙ ච තෙරසෙ;

අඤ්ඤත්‍ර න ච හොතායං, වවත්ථිතවිභාසතො.

ฬ ย่อมมีเป็นนิตย์ในคำว่า โสฬสะ (ซึ่งแปลงมาจากทสะ), และในคำว่า จัตตาฬีสะ และเตฬสะ. ในที่อื่นย่อมไม่มี เพราะเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้แน่นอน.

ලළානමවිසෙසො ක්වචි, සොළස. තෙළස, චත්තාලීසං, චත්තාරීසං. සොළසමො, සොළසී.

ล และ ฬ ไม่มีความแตกต่างกันในบางที่ (เช่น) โสฬสะ, เตฬสะ, จัตตาฬีสัง, จัตตารีสัง. (ลำดับที่ ๑๖ คือ) โสฬสโม, โสฬสี.

‘‘වා, දසර සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති අධිකිච්ච ‘‘අට්ඨාදිතො චා’’ති රත්තං. අට්ඨාරස, අට්ඨාදස, ආත්තං. අට්ඨාරසන්නං පූරණො අට්ඨාරසමො, අට්ඨාදසමො. එවං සත්තරස, සත්තදස. සත්තරසමො, සත්තදසමො.

โดยอาศัยสูตรว่า "Vā, dasara saṅkhyāne" เป็นต้น และด้วยสูตรว่า "aṭṭhādito ca" จึงมีการแปลงเป็น ร (เช่น) อัฏฐารสะ, อัฏฐาทสะ, และมีการแปลงเป็น อา. ลำดับที่ ๑๘ คือ อัฏฐารสโม, อัฏฐาทสโม. ในทำนองเดียวกัน สัตตรสะ, สัตตทสะ. ลำดับที่ ๑๗ คือ สัตตรสโม, สัตตทสโม.

අට්ඨාදිතොති කිමත්ථං? චතුද්දස.

คำว่า "Aṭṭhādito" (เริ่มตั้งแต่ ๘) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในคำว่า) จตุททสะ (๑๔).

එකෙන ඌනා වීසතීති තප්පුරිසො, එකූනවීසති. එකූනවීසතාදයො ආනවුතියා එකවචනන්තා, ඉත්ථිලිඞ්ගා ච දට්ඨබ්බා, තෙ ච සඞ්ඛ්‍යානෙ, සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ ච වත්තන්තෙ, යදා සඞ්ඛ්‍යානෙ වත්තන්තෙ, තදා භික්ඛූනමෙකූනවීසති තිට්ඨති, භොති භික්ඛූනමෙකූනවීසති තිට්ඨතු, භික්ඛූනමෙකූනවීසතිං පස්ස, භික්ඛූනමෙකූනවීසතියා කතං ඉච්චාදි.

ยี่สิบหย่อนด้วยหนึ่ง เป็นตัปปุริสสมาส คือ เอกูนวีสติ (๑๙). พึงทราบว่าคำว่า เอกูนวีสติ เป็นต้น จนถึงนวุติ (๙๐) เป็นเอกวจนะและเป็นอิตถีลิงค์ และคำเหล่านั้นย่อมใช้ในอรรถสังขยา (จำนวน) และสังขเยยยะ (สิ่งที่ถูกนับ). เมื่อใช้ในอรรถสังขยา เช่น จำนวน ๑๙ แห่งภิกษุทั้งหลายย่อมตั้งอยู่, ท่านผู้เจริญ จำนวน ๑๙ แห่งภิกษุทั้งหลายจงตั้งอยู่, ท่านจงดูจำนวน ๑๙ แห่งภิกษุทั้งหลาย, อันจำนวน ๑๙ แห่งภิกษุทั้งหลายกระทำแล้ว เป็นต้น.

සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ පන එකූනවීසති භික්ඛවො තිට්ඨන්ති, භොන්තො එකූනවීසති භික්ඛවො තිට්ඨථ, එකූනවීසතිං භික්ඛූ පස්ස, එකූනවීසතියා භික්ඛූහි කතං ඉච්චාදි. එවං වීසතාදීසුපි යොජෙතබ්බං, එකූනවීසතියා පූරණො එකූනවීසතිමො.

ส่วนในอรรถสังขเยยยะ เช่น ภิกษุ ๑๙ รูปย่อมยืนอยู่, ท่านทั้งหลาย ภิกษุ ๑๙ รูปจงยืนอยู่, ท่านจงดูภิกษุ ๑๙ รูป, อันภิกษุ ๑๙ รูปกระทำแล้ว เป็นต้น. พึงประกอบในคำว่า วีสติ เป็นต้น แม้เหล่าอื่นอย่างนี้. ลำดับที่ ๑๙ (ผู้ทำให้เต็มซึ่งจำนวน ๑๙) คือ เอกูนวีสตโม.

දස ච දස චාති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසං කත්වා ‘‘දසදසා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සරූපානමෙකසෙස්වසකි’’න්ති එකසෙසෙ කතෙ [Pg.250] දසසද්දතො පඨමාබහුවචනං යො. ‘‘දස යො’’ඉතීධ –

ในอรรถว่า สิบด้วย สิบด้วย เมื่อทำทวันทสมาสแล้ว เมื่อพึงกล่าวว่า "ทสทส" เมื่อทำเอกเสสด้วยสูตรว่า "สรูปานเมกเสสวสกิ" แล้ว ลง โย ปฐมาวิภัตติพหุวจนะ หลังทสศัพท์. ในรูปว่า "ทส โย" นี้ -

413. ගණනෙ දසස්ස ද්විති චතු පඤ්ච ඡ සත්ත අට්ඨනවකානං වීති චත්තාර පඤ්ඤා ඡ සත්තාස නවා යොසු යොනඤ්චී සමාසං ඨිරි තීතුති.

๔๑๓. ในการนับ อาเทศ ทสศัพท์ ที่เนื่องด้วย ทวิ ติ จตุ ปัญจ ฉ สัตต อัฏฐะ และนวกะ เป็น วี, ติ, จัตตาระ, ปัญญา, ฉ, สัตตะ, อาสะ, นวะ ตามลำดับ ในเพราะ โย วิภัตติทั้งหลาย และอาเทศ โย วิภัตติทั้งหลาย เป็น อี, สมาสัง, ฐิ, ริ, ตี, อุติ.

ගණනෙ දසස්ස සම්බන්ධීනං ද්වික තික චතුක්ක පඤ්චක ඡක්කසත්තක අට්ඨක නවකානං කතෙකසෙසානං යථාක්කමං වීති චත්තාර පඤ්ඤා ඡ සත්ත අස නව ඉච්චාදෙසා හොන්ති යොසු පරෙසු, යොනඤ්ච ඊසං ආසං ඨි රිති ඊති උතිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්තීති ද්විදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස වීආදෙසො හොති, යොවචනස්ස ඊසඤ්ච, සරලොපාදි.

ในการนับ เมื่อมี โย วิภัตติเบื้องหลัง อาเทศ ทสศัพท์ ที่เกี่ยวข้องกับ ทวิกะ ติกะ จตุกกะ ปัญจกะ ฉักกะ สัตตกะ อัฏฐกะ และนวกะ ที่ทำเอกเสสแล้ว เป็น วี, ติ, จัตตาระ, ปัญญา, ฉ, สัตตะ, อาสะ, นวะ ตามลำดับ และอาเทศ โย วิภัตติทั้งหลาย เป็น อีสัง, อาสัง, ฐิ, ริ, ตี, อุติ เหล่านี้. (ด้วยสูตรนี้) จึงมีการอาเทศ ทสศัพท์ ที่บอกอรรถว่าสองสิบ เป็น วี และอาเทศ โย วิภัตติ เป็น อีสัง, มีการลบสระเป็นต้น.

‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා, අන්තෙ’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า "สงฺขยานํ", "วา", "อนฺเต" ย่อมตามไป.

414. ති ච.

๔๑๔. และ ติ.

තාසං සඞ්ඛ්‍යානමන්තෙ තිකාරාගමො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

มีการลง ติการาคม ที่ท้ายของสังขยาเหล่านั้นบ้าง. วาศัพท์นี้ มีประโยชน์เพื่อเป็นววัตถิตวิภาสา.

විභාසා වීස තිංසාන-මන්තෙ හොති තිආගමො;

අඤ්ඤත්ථ න ච හොතෙව, වවත්ථිතවිභාසතො.

การลง ติอาคม มีในที่สุดของ วีสะ และ ติงสะ โดยวิภาสา, ในที่อื่น ย่อมไม่มีเลย เพราะเป็นววัตถิตวิภาสา.

‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ චා’’ති නිග්ගහීතලොපො, පුන තද්ධිතත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. භික්ඛූනං වීසති, වීසං වා, වීසති භික්ඛූ, වීසං වා ඉච්චාදි. වීසතිමො. තථා එකවීසති කුසලචිත්තානි, එකවීසං වා. එකවීසතිමො. බාවීසති, බාවීසං වා. බාවීසතිමො. ද්වාවීසති, ද්වාවීසං වා. ද්වාවීසතිමො. තෙවීසති, තෙවීසං වා. තෙවීසතිමො. චතුවීසති, චතුවීසං වා. චතුවීසතිමො. පණ්ණවීසති, පණ්ණවීසං වා. පණ්ණවීසතිමො. පඤ්චවීසති, පඤ්චවීසං වා. පඤ්චවීසතිමො. ඡබ්බීසති[Pg.251], ඡබ්බීසං වා. ඡබ්බීසතිමො. සත්තවීසති, සත්තවීසං වා. සත්තවීසතිමො. අට්ඨවීසති, අට්ඨවීසං වා. අට්ඨවීසතිමො. එකූනතිංසති, එකූනතිංසංවා. එකූනතිංසතිමො.

ด้วยสูตรว่า 'พยัญชนะ จะ' (Byañjane ca) มีการลบนิคหิต, อีกอย่างหนึ่ง เพราะความเป็นตัทธิต จึงมีการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น ในการเรียกชื่อว่าเป็นนาม. ภิกษุทั้งหลาย ๒๐ (vīsati หรือ vīsaṃ), หรือ ภิกษุ ๒๐ รูป (vīsati หรือ vīsaṃ) เป็นต้น. ที่ ๒๐. เช่นเดียวกัน กุศลจิต ๒๑ (ekavīsati หรือ ekavīsaṃ). ที่ ๒๑. ๒๒ (bāvīsati หรือ bāvīsaṃ). ที่ ๒๒. ๒๒ (dvāvīsati หรือ dvāvīsaṃ). ที่ ๒๒. ๒๓ (tevīsati หรือ tevīsaṃ). ที่ ๒๓. ๒๔ (catuvīsati หรือ catuvīsaṃ). ที่ ๒๔. ๒๕ (paṇṇavīsati หรือ paṇṇavīsaṃ). ที่ ๒๕. ๒๕ (pañcavīsati หรือ pañcavīsaṃ). ที่ ๒๕. ๒๖ (chabbīsati หรือ chabbīsaṃ). ที่ ๒๖. ๒๗ (sattavīsati หรือ sattavīsaṃ). ที่ ๒๗. ๒๘ (aṭṭhavīsati หรือ aṭṭhavīsaṃ). ที่ ๒๘. ๒๙ (ekūnatiṃsati หรือ ekūnatiṃsaṃ). ที่ ๒๙.

දස ච දස ච දස චාති ‘‘දස දස දසා’’ති වත්තබ්බෙ එකසෙසෙ කතෙ ‘‘ගණනෙ දසස්සා’’තිආදිනා තිඊසමාදෙසා, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තං, නිග්ගහීතාගමො ච, සෙසං වීසතිසමං. තිංසති, තිංසං, තිංස වස්සානි, නිග්ගහීතලොපො, තිංසං, තිංසාය ඉච්චාදි. එකතිංසති, එකතිංසං වා, බාත්තිංසං, ද්වත්තිංසං, තෙත්තිංසං ඉච්චාදි.

๑๐ และ ๑๐ และ ๑๐, เมื่อพึงกล่าวว่า 'ทสะ ทสะ ทสะ' เมื่อทำเอกเสสแล้ว มีการแปลงเป็น ติ และ อีสะ ด้วยสูตรเป็นต้นว่า 'คณเน ทสัสสะ' (Gaṇane dasassa), มีการทำให้เป็นรัสสะด้วยสูตรเป็นต้นว่า 'กวจิ' (Kvaci) และมีการลงนิคหิตอาคม, ส่วนที่เหลือเหมือนกับคำว่า วีสติ (vīsati). ๓๐ (tiṃsati หรือ tiṃsaṃ), ๓๐ ปี (tiṃsa vassāni) มีการลบนิคหิต, ตึสํ, ตึสายะ เป็นต้น. ๓๑ (ekatiṃsati หรือ ekatiṃsaṃ), ๓๒ (bāttiṃsaṃ), ๓๒ (dvattiṃsaṃ), ๓๓ (tettiṃsaṃ) เป็นต้น.

චතුදසත්ථවාචකස්ස කතෙකසෙසස්ස දසස්ස චත්තාර, යොවචනස්ස ඊසං, චත්තාලීසං, ‘‘ල දරාන’’න්ති රස්ස ලත්තං, තාලීසං වා. චත්තාලීසතිමො. එකචත්තාලීසං, ද්වාචත්තාලීසං, ද්විචත්තාලීසං, තෙචත්තාලීසං, තිචත්තාලීසං ඉච්චාදි.

ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าสี่สิบ ซึ่งทำเอกเสสแล้ว มีการอาเทศเป็น จัตตาระ, ของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น อีสัง เป็น จัตตาลีสัง, มีการแปลง ร เป็น ล ด้วยสูตรว่า 'ล ทรานัง' หรือเป็น ตาลีสัง ก็ได้. จัตตาลีสติโม. เอกจัตตาลีสัง, ทว้าจัตตาลีสัง, ทวิจัตตาลีสัง, เตจัตตาลีสัง, ติจัตตาลีสัง เป็นต้น.

පඤ්චදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස පඤ්ඤා, යොවචනස්ස ආසඤ්ච. පඤ්ඤාසං, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා පණ්ණාදෙසො, පණ්ණාසං වා. එකපඤ්ඤාසං, ද්වෙපඤ්ඤාසං, ද්විපඤ්ඤාසං.

ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าห้าสิบ มีการอาเทศเป็น ปัญญา และของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น อาสัง เป็น ปัญญาสัง, มีการอาเทศเป็น ปัณณา ด้วยสูตรมีต้นว่า 'เตสุ วุฒิ โลปา' เป็น ปัณณาสัง ก็ได้. เอกปัญญาสัง, ทเวปัญญาสัง, ทวิปัญญาสัง.

ඡදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස ඡ, යොවචනස්ස ඨිආදෙසො, ‘‘ස ඡස්ස වා’’ති සකාරාදෙසො, සට්ඨි, ද්වාසට්ඨි, ද්වෙසට්ඨි, ද්විසට්ඨි, තෙසට්ඨි, තිසට්ඨි.

ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าหกสิบ มีการอาเทศเป็น ฉะ, ของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น ฐิ, มีการอาเทศเป็น ส การะ ด้วยสูตรว่า 'ส ฉัสส วา' เป็น สัฏฐิ, ทวาสัฏฐิ, ทเวสัฏฐิ, ทวิสัฏฐิ, เตสัฏฐิ, ติสัฏฐิ.

සත්තදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස සත්ත, යොවචනස්ස රි, ති ච. සත්තරි, සත්තති, ද්වාසත්තරි, ද්වාසත්තති, ද්විසත්තරි, දිසත්තති, තෙසත්තති, තිසත්තති ඉච්චාදි.

ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าเจ็ดสิบ มีการอาเทศเป็น สัตตะ และของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น ริ และ ติ เป็น สัตตริ, สัตตติ, ทวาสัตตริ, ทวาสัตตติ, ทวิสัตตริ, ทิสัตตติ, เตสัตตติ, ติสัตตติ เป็นต้น.

අට්ඨදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස අස, යොවචනස්ස ඊතිආදෙසො ච. අසීති, එකාසීති, ද්වෙඅසීති, තෙඅසීති, චතුරාසීති, ‘‘ක්වචා’’දිනා දීඝො.

ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าแปดสิบ มีการอาเทศเป็น อส และของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น อีติ เป็น อสีติ, เอกาสีติ, ทเวอสีติ, เตอสีติ, จตุราสีติ, มีการทีฆะด้วยสูตรมีต้นว่า 'กวจิ'.

නවදසත්ථවාචකස්ස [Pg.252] දසස්ස නව, යොවචනස්ස උති ච, නවුති, ද්වානවුති, ද්වෙනවුති, ද්විනවුති, තෙනවුති, තිනවුති, චතුනවුති, ඡන්නවුතියා, ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩානං.

ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าเก้าสิบ มีการอาเทศเป็น นว และของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น อุติ เป็น นวุติ, ทวานวุติ, ทเวนวุติ, ทวินวุติ, เตนวุติ, ตินวุติ, จตุนวุติ, ฉนวุติยา, แห่งลัทธิทั้งหลายเก้าสิบหก.

‘‘ගණනෙ, දසස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า Gaṇane และบทว่า dasassa ย่อมตามมา

415. දසදසකං සතං දසකානං සතං සහස්සඤ්ච යොම්හි.

๔๑๕. สิบแห่งหมวดสิบเป็นร้อย และสิบแห่งหมวดร้อยเป็นพัน ในโยวิภัตติ

ගණනෙ පරියාපන්නස්ස දසදසකත්ථවාචකස්ස දසසද්දස්ස සතං හොති, සතදසකත්ථවාචකස්ස දසස්ස සහස්සං හොති යොම්හි. ඉමිනා නිපාතනෙන යොලොපො, තද්ධිතත්තා පුන නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, නිග්ගහීතස්ස ලොපො, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො, යොජනානං සතං, සහස්සං. සතං නපුංසකමෙකවචනන්තඤ්ච, තථා සහස්සං, වග්ගභෙදෙ සබ්බත්ථ බහුවචනම්පි භවති. ද්වෙ වීසතියො. එවං තිංසාදීසුපි, ද්වෙ සතානි, බහූනි සතානි, ද්වෙ සහස්සානි, බහූනි සහස්සානි.

ในคำว่า ทส (สิบ) อันนับเนื่องในการนับ ซึ่งกล่าวถึงเนื้อความคือสิบแห่งหมวดสิบ ย่อมเป็น สต (ร้อย), ในคำว่า ทส (สิบ) ซึ่งกล่าวถึงเนื้อความคือสิบแห่งหมวดร้อย ย่อมเป็น สหสฺส (พัน) ในโยวิภัตติ. ด้วยการนิบาตนี้ จึงมีการลบโยวิภัตติ, เพราะความเป็นตัทธิต จึงมีการลงสยาธิวิภัตติอีกครั้งในฐานะเป็นนาม, มีการลบนฤคหิต, มีการแปลง สิ เป็น อํ, (เช่น) ยอชนานํ สตํ (ร้อยแห่งโยชน์), สหสฺสํ (พันแห่งโยชน์). คำว่า สตํ เป็นนปุงสกลิงค์และเอกวจนะ, คำว่า สหสฺสํ ก็เช่นกัน, เมื่อแยกเป็นหมวดหมู่ ย่อมเป็นพหูวจนะได้ในที่ทั้งปวง (เช่น) เทฺว วีสติโย (ยี่สิบ ๒ หมวด). แม้ในคำว่า ตึส เป็นต้น ก็เช่นกัน (เช่น) เทฺว สตานิ (สองร้อย), พหูนิ สตานิ (หลายร้อย), เทฺว สหสฺสานิ (สองพัน), พหูนิ สหสฺสานิ (หลายพัน).

සතස්ස ද්විකන්ති අත්ථෙ ඡට්ඨීතප්පුරිසං කත්වා ‘‘සතං ද්වික’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘ද්විකාදීනං තදුත්තරපදානඤ්ච නිපච්චන්තෙ’’ති වුත්තියං වචනතො ඉමිනා නිපාතනෙන උත්තරපදස්ස පුබ්බනිපාතො, කකාරලොපො ච හොති. ද්විසතං. එවං සතස්ස තිකං තිසතං, තථා චතුසතං, පඤ්චසතං, ඡසතං, සත්තසතං, අට්ඨසතං, නවසතං, දසසතං සහස්සං හොති. අථ වා ද්වෙ සතානි ද්විසතන්ති දිගුසමාසො. එවං තිසතං, චතුසතං ඉච්චාදි.

ในอรรถว่า หมวดสองแห่งร้อย เมื่อทำเป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส เมื่อควรจะกล่าวว่า สตํ ทฺวิกํ แต่เพราะคำกล่าวในวุตติว่า 'บท ทวิกะ เป็นต้น และบทหลังเหล่านั้น สำเร็จโดยนิบาต' ด้วยการนิบาตนี้ จึงมีการวางบทหลังไว้ข้างหน้า และมีการลบอักษร ก. เป็น ทฺวิสตํ. เช่นเดียวกัน หมวดสามแห่งร้อย เป็น ติสตํ, และ จตุสตํ, ปญฺจสตํ, ฉสตํ, สตฺตสตํ, อฏฺฐสตํ, นวสตํ, ทสสตํ (สิบร้อย) ย่อมเป็น สหสฺสํ (พัน). อีกอย่างหนึ่ง เทฺว สตานิ เป็น ทฺวิสตํ เป็นทิคุสมาส. เช่นเดียวกัน ติสตํ, จตุสตํ เป็นต้น.

416. යාව තදුත්තරි දසගුණිතඤ්ච.

๔๑๖. และ (ทวีคูณ) สิบเท่า จนถึงจำนวนที่ยิ่งไปกว่านั้น

යාව තාසං සඞ්ඛ්‍යානමුත්තරි, තාව දසගුණිතඤ්ච කාතබ්බං, එත්ථ දකාරො සන්ධිජො. යථා – දසස්ස ගණනස්ස දසගුණිතං [Pg.253] සතං හොති, සතස්ස දසගුණිතං සහස්සං, සහස්සස්ස දසගුණිතං දසසහස්සං, ඉදං නහුතන්තිපි වුච්චති, දසසහස්සස්ස දසගුණිතං සතසහස්සං, තං ලක්ඛන්තිපි වුච්චති, සතසහස්සස්ස දසගුණිතං දසසතසහස්සං.

จนกว่าจะถึงจำนวนที่ยิ่งไปกว่านั้น ก็พึงทำให้เป็นสิบเท่า ในที่นี้ ท อักษร เป็นตัวสนธิ เช่น สิบเท่าของจำนวนสิบ เป็นร้อย, สิบเท่าของร้อย เป็นพัน, สิบเท่าของพัน เป็นหมื่น (จำนวนนี้เรียกว่า นหุต ด้วย), สิบเท่าของหมื่น เป็นแสน (จำนวนนั้นเรียกว่า ลักขะ ด้วย), สิบเท่าของแสน เป็นสิบแสน

‘‘යදනුපපන්නා නිපාතනා සිජ්ඣන්තී’’ති වත්තතෙ.

มีคำตามมาว่า 'รูปที่ไม่ได้สำเร็จโดยวิธีปกติ ย่อมสำเร็จได้ด้วยการนิบาต'

417. සකනාමෙහි.

๔๑๗. ด้วยชื่อของตนเอง

යාසං පන සඞ්ඛ්‍යානං අනිද්දිට්ඨනාමධෙය්‍යානං යානි රූපානි, තානි සකෙහි නාමෙහි නිපච්චන්තෙ. සතසහස්සානං සතං කොටි, ඉත්ථිලිඞ්ගා, එකවචනන්තා ච, වග්ගභෙදෙ බහුවචනඤ්ච භවති, කොටිසතසහස්සානං සතං පකොටි, පකොටිසතසහස්සානං සතං කොටිප්පකොටි. එවං නහුතං, නින්නහුතං, අක්ඛොභිනී, බින්දු, අබ්බුදං, නිරබ්බුදං, අහහං, අබබං, අටටං, සොගන්ධිකං, උප්පලං, කුමුදං, පුණ්ඩරීකං, පදුමං, කථානං, මහාකථානං, අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යන්ති.

ส่วนรูปศัพท์ของจำนวนที่ไม่ได้ระบุชื่อไว้เหล่านั้น ย่อมนิบาตด้วยชื่อของตนเอง ร้อยแสน เป็นโกฏิ เป็นอิตถีลิงค์ และลงท้ายด้วยเอกพจน์ และในคราวแบ่งหมวดหมู่ ย่อมเป็นพหูพจน์ได้, ร้อยแสนของโกฏิ เป็นปโกฏิ, ร้อยแสนของปโกฏิ เป็นโกฏิปปโกฏิ. เช่นนี้ คือ นหุต, นินนหุต, อักโขภินี, พินทุ, อัพพุทะ, นิรัพพุทะ, อะหะหะ, อะบะบะ, อะฏะฏะ, โสคันธิกะ, อุบล, กุมุท, ปุณฑริก, ปทุม, กถานะ, มหากถานะ, อสงไขย

ඉච්චෙවං ඨානතො ඨානං, සතලක්ඛගුණං මතං;

කොටිප්පභුතිනං වීස-සඞ්ඛ්‍යානඤ්ච යථාක්කමං.

ด้วยประการฉะนี้ จากตำแหน่งหนึ่งไปอีกตำแหน่งหนึ่ง พึงทราบว่ามีค่าเป็นร้อยแสนเท่า และจำนวน ๒๐ มีโกฏิเป็นต้น ตามลำดับ

‘‘ද්වෙ පරිමාණානි එතස්සා’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า 'สิ่งนี้มีประมาณสอง'

418. ද්වාදිතො කොනෙකත්ථෙ ච.

๔๑๘. ลง ก ปัจจัย ในความหมายหลายอย่าง หลัง ทวิ เป็นต้น

ද්විඉච්චෙවමාදිතො ගණනතො කප්පච්චයො හොති අනෙකත්ථෙ. ද්විකො රාසි ද්විකං. එවං තිකං, චතුක්කං, පඤ්චකං, ඡක්කං, සත්තකං, අට්ඨකං, නවකං, දසකං, පණ්ණාසකං, සතකං, සහස්සකං ඉච්චාදි.

จากการนับตั้งแต่ ทวิ เป็นต้นไป ย่อมมี ก ปัจจัย ในอรรถหลายอย่าง. กองอันประกอบด้วย 2 ชื่อว่า ทวิกะ. เช่นเดียวกับ ติกะ, จตุกกะ, ปัญจกะ, ฉักกะ, สัตตกะ, อัฏฐกะ, นวกะ, ทสกะ, ปัณณาสกะ, สตกะ, สหัสสกะ เป็นต้น.

සඞ්ඛ්‍යාතද්ධිතං.

สังขยาตัทธิต

අබ්‍යයතද්ධිත

อัพยยตัทธิต

‘‘එකස්මිං [Pg.254] වාරෙ භුඤ්ජති, ද්විවාරෙ භුඤ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า “ย่อมฉันครั้งเดียว, ย่อมฉันสองครั้ง”

419. එකාදිතො සකිස්ස ක්ඛත්තුං.

๔๑๙. ขัตตุงปัจจัย ย่อมลงในที่แห่ง สกึ (ศัพท์) หลังสังขยา มีเอกะเป็นต้น

එකද්විතිඉච්චෙවමාදිතො ගණනතො සකිස්ස ඨානෙ වාරත්ථෙ ක්ඛත්තුංපච්චයො හොති. එකක්ඛත්තුං, ද්වික්ඛත්තුං භුඤ්ජති, ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා සිලොපො. එවං තික්ඛත්තුං, චතුක්ඛත්තුං, පඤ්චක්ඛත්තුං, ඡක්ඛත්තුං, සත්තක්ඛත්තුං, අට්ඨක්ඛත්තුං, නවක්ඛත්තුං, දසක්ඛත්තුං, සතක්ඛත්තුං, සහස්සක්ඛත්තුං, බහුක්ඛත්තුං, කතික්ඛත්තුං.

จากการนับมี เอกะ ทวิ ติ เป็นต้น ขัตตุงปัจจัยย่อมลงในที่แห่ง สกึ (ศัพท์) ในอรรถว่า วาระ (ครั้ง). (เช่น) เอกกฺขตฺตุํ, ทฺวิกฺขตฺตุํ ย่อมฉัน, มีการลบ สิ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า “สพฺพาสมาวุโส” เป็นต้น. เช่นเดียวกับ ติกฺขตฺตุํ, จตุกฺขตฺตุํ, ปญฺจกฺขตฺตุํ, ฉกฺขตฺตุํ, สตฺตกฺขตฺตุํ, อฏฺฐกฺขตฺตุํ, นวกฺขตฺตุํ, ทสกฺขตฺตุํ, สตกฺขตฺตุํ, สหสฺสกฺขตฺตุํ, พหุกฺขตฺตุํ, กติกฺขตฺตุํ.

‘‘එකෙන විභාගෙනා’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า “โดยส่วนเดียว”

මණ්ඩූකගතියා සඞ්ඛ්‍යාග්ගහණමනුවත්තතෙ.

การตามมาของบทว่า สังขยา ย่อมเป็นไปโดยวิธีแบบกบกระโดด (มัณฑูกคติ)

420. විභාගෙ ධා ච.

๔๒๐. ธา ปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า วิภาค (การแบ่ง) ด้วย

විභාගත්ථෙ එකාදිසඞ්ඛ්‍යාතො ධාපච්චයො හොති. චසද්දෙන එකද්විතො ජ්ඣ ච, සුත්තාදිතො සො ච. එකධා. ද්වීහි විභාගෙහි ද්විධා, දුධා වා, ද්වෙධා. තීහි විභාගෙහි තිධා, තෙධා වා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්සෙකාරො. එවං චතුධා, පඤ්චධා, ඡධා, සත්තධා, අට්ඨධා, නවධා, දසධා, සතධා, සහස්සධා, කතිධා, බහුධා.

ในอรรถว่าการแบ่ง ย่อมลง ธา ปัจจัย หลังสังขยาที่มีเอกะเป็นต้น. ด้วย จ ศัพท์ ย่อมลง ชฺฌ ปัจจัย หลัง เอกะ และ ทวิ, และลง โส ปัจจัย หลัง สุตตะ เป็นต้น. เอกธา (โดยส่วนเดียว). โดยการแบ่งเป็น ๒ ส่วน เป็น ทวิธา หรือ ทุธา หรือ ทเวธา. โดยการแบ่งเป็น ๓ ส่วน เป็น ติธา หรือ เตธา, มีการแปลง อิ เป็น เอ ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุฑฺฒิ' เป็นต้น. เช่นนี้ จตุธา, ปัญจธา, ฉธา, สัตตธา, อัฏฐธา, นวธา, ทสธา, สตธา, สหสฺสธา, กติธา, พหุธา.

ජ්ඣප්පච්චයෙ එකධා කරොතීති එකජ්ඣං. එවං ද්වෙජ්ඣං.

เมื่อลง ชฺฌ ปัจจัย (วิเคราะห์ว่า) ย่อมทำโดยส่วนเดียว ชื่อว่า เอกชฺฌํ. เช่นเดียวกับ ทฺเวชฺฌํ.

සොපච්චයෙ සුත්තෙන විභාගෙන සුත්තසො. එවං බ්‍යඤ්ජනසො, පදසො, අත්ථසො, බහුසො, සබ්බාකාරෙන සබ්බසො[Pg.255], උපායසො, හෙතුසො, ඨානසො, යොනිසො.

เมื่อลง โส ปัจจัย โดยการแบ่งตามสูตร ชื่อว่า สุตฺตโส. เช่นเดียวกับ พฺยญฺชนโส, ปทโส, อัตถโส, พหุโส, สัพพโส (โดยอาการทั้งปวง), อุปายโส, เหตุโส, ฐานโส, โยนิโส.

421. සබ්බනාමෙහි පකාරවචනෙ තු ථා.

๔๒๑. ลง ถา ปัจจัย หลังสัพพนามทั้งหลาย ในอรรถว่าประการ.

සබ්බනාමෙහි පකාරවචනත්ථෙ ථාපච්චයො හොති, තුසද්දෙන ථත්තාපච්චයො ච. සාමඤ්ඤස්ස භෙදකො විසෙසො පකාරො, තස්සාභිධානෙති අත්ථො, සො පකාරො තථා, තං පකාරං තථා, තෙන පකාරෙන තථා, යෙන පකාරෙන යථා. එවං සබ්බථා, අඤ්ඤථා, ඉතරථා, උභයථා, ථත්තාපච්චයෙ තෙන පකාරෙන තථත්තා. එවං යථත්තා, අඤ්ඤථත්තා.

ในอรรถว่าประการ ย่อมลง ถา ปัจจัย หลังสัพพนามทั้งหลาย และด้วย ตุ ศัพท์ ย่อมลง ถตฺตา ปัจจัย. ความพิเศษที่จำแนกความทั่วไป ชื่อว่า ประการ, มีอรรถว่า ในการกล่าวถึงประการนั้น. ประการนั้น ชื่อว่า ตถา, ซึ่งประการนั้น ชื่อว่า ตถา, โดยประการนั้น ชื่อว่า ตถา. โดยประการใด ชื่อว่า ยถา. เช่นนี้ สัพพถา, อัญญถา, อิตรถา, อุภยถา. เมื่อลง ถตฺตา ปัจจัย โดยประการนั้น ชื่อว่า ตถตฺตา. เช่นนี้ ยถตฺตา, อัญญถตฺตา.

කො පකාරොති අත්ථෙ –

ในอรรถว่า ประการอะไร —

422. කිමිමෙහි ථං.

๔๒๒. ลง ถํ ปัจจัย หลัง กิง และ อิมะ.

කිංඉමඉච්චෙතෙහි ථංපච්චයො හොති පකාරවචනත්ථෙ. ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන කිස්ස කාදෙසො. කථං, කං පකාරං කථං, කෙන පකාරෙන කථං, අයං පකාරො ඉත්ථං, ඉමං පකාරං ඉත්ථං. අනෙන පකාරෙන ඉත්ථං, ‘‘ඉමස්සි ථං දානිහ තො ධෙසු චා’’ති ඉමසද්දස්ස ඉකාරො, ද්විත්තං. එත්ථ හි ක්ඛත්තුං ආදිථංපරියොසානප්පච්චයන්තානං අබ්‍යයතද්ධිතත්තා නාමබ්‍යපදෙසං කත්වා විභත්තිම්හි කතෙ ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා විභත්තිලොපො, ‘‘ක්වචි තො පඤ්චම්‍යත්ථෙ’’තිආදිනා වුත්තතොආදිප්පච්චයන්තා ච ඉධෙව අබ්‍යයතද්ධිතෙ සඞ්ගය්හන්ති.

หลัง กิง และ อิมะ เป็นต้น ย่อมลง ถํ ปัจจัย ในอรรถว่าประการ. ในสูตรว่า “กิสฺส ก เว จ” ด้วย จ ศัพท์ มีการแปลง กิสฺส เป็น ก. (เช่น) กถํ (อย่างไร), ประการอะไร ชื่อว่า กถํ, ด้วยประการอะไร ชื่อว่า กถํ, ประการนี้ ชื่อว่า อิตฺถํ (อย่างนี้), ประการนี้ ชื่อว่า อิตฺถํ, ด้วยประการนี้ ชื่อว่า อิตฺถํ. ในสูตรว่า “อิมสฺสิ ถํ ทานิห โต เธสุ จ” มีการแปลง อิมะ เป็น อิ และมีการซ้อนพยัญชนะ. ด้วยว่า ในที่นี้ เพราะความเป็นอัพยยตัทธิตแห่งบทที่มีปัจจัยมี ขัตตุง เป็นต้น และมี ถํ เป็นที่สุด เมื่อตั้งชื่อว่าเป็นนามแล้ว เมื่อลงวิภัตติแล้ว ย่อมมีการลบวิภัตติด้วยสูตรว่า “สพฺพาสมาวุโส” เป็นต้น และปัจจัยที่มี โต เป็นต้น ที่กล่าวไว้ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ” เป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในอัพยยตัทธิตนี้เอง.

423. යදනුපපන්නා [Pg.256] නිපාතනා සිජ්ඣන්ති.

๔๒๓. ศัพท์ที่ไม่ได้สำเร็จตามกฎเกณฑ์ สำเร็จได้ด้วยนิบาต.

යෙ සද්දා ලක්ඛණෙන අනුපපන්නා අනිද්දිට්ඨලක්ඛණා අක්ඛරාදිතො, නාමොපසග්ගනිපාතතො වා සමාසතද්ධිතාදිතො වා, තෙ නිපාතනා සිජ්ඣන්ති.

ศัพท์เหล่าใดที่ไม่ได้สำเร็จตามกฎเกณฑ์ มีลักษณะที่ไม่ได้แสดงไว้โดยอักษรเป็นต้น หรือโดยนาม อุปสรรค นิบาต หรือโดยสมาส ตัทธิตเป็นต้น ศัพท์เหล่านั้นสำเร็จได้ด้วยนิบาต.

තද්ධිතතො තාව –

จากตัทธิตก่อน –

ඉමස්මා ජ්ජ සියා කාලෙ, සමානාපරතො ජ්ජු ච;

ඉමසද්දස්ස’කාරො ච, සමානස්ස ච සො සියා.

ในกาลนี้ พึงมี อชฺช (วันนี้), และจากศัพท์ว่า สมาน และ อปร พึงมี ชฺชุ; และอักษร อ ที่ที่สุดของ อิมศัพท์ และของสมานศัพท์ พึงเป็น ส.

ඉමස්මිං කාලෙ, ඉමස්මිං දිවසෙ වා අජ්ජ, සමානෙ කාලෙ සජ්ජු, අපරස්මිංදිවසෙ අපරජ්ජු. නිපාතෙහි භවත්ථෙ තනප්පච්චයො. අජ්ජ භවං අජ්ජතනං, අජ්ජ භවා අජ්ජතනී, ස්වෙ භවං ස්වාතනං. එවං පුරාතනං, හිය්‍යො භවං හිය්‍යත්තනං, හිය්‍යො භවා හිය්‍යත්තනී ඉච්චාදි.

ในกาลนี้ หรือในวันนี้ คือ อชฺช, ในกาลเสมอกัน คือ สชฺชุ, ในวันอื่น คือ อปรชฺชุ. ตนปัจจัยในอรรถว่ามี (ภวตฺถ) ลงหลังนิบาตทั้งหลาย. มีในวันนี้ คือ อชฺชตนํ, มีในวันนี้ (อิตถีลิงค์) คือ อชฺชตนี, มีในวันพรุ่งนี้ คือ สฺวาตนํ. อย่างนี้ ปุราตนํ, มีในเมื่อวาน คือ หิยฺยตฺตนํ, มีในเมื่อวาน (อิตถีลิงค์) คือ หิยฺยตฺตนี เป็นต้น.

අබ්‍යයතද්ධිතං.

อัพยยตัทธิต.

සාමඤ්ඤවුත්තිභාවත්ථා-බ්‍යයතො තද්ධිතං තිධා;

තත්‍රාදි චතුධාපච්චා-නෙකත්ථස්සත්ථිසඞ්ඛ්‍යාතො.

ตัทธิตมี ๓ อย่าง คือจากอัพยยะที่มีความหมายทั่วไปและมีอรรถว่าภาวะ; ใน ๓ อย่างนั้น อย่างแรกมี ๔ อย่าง โดยอรรถว่าปัจจัย, อเนกัตถะ, อัตถิ และสังขยา.

ඉති පදරූපසිද්ධියං තද්ධිතකණ්ඩො

จบตัทธิตกัณฑ์ ในปทรูปสิทธิ.

පඤ්චමො.

กัณฑ์ที่ ๕.

6. ආඛ්‍යාතකණ්ඩ

๖. อาขยาตกัณฑ์.

භූවාදිගණ

ภูวาทิคณะ.

විභත්තිවිධාන

วิภัตติวิธาน.

අථ [Pg.257] ආඛ්‍යාතවිභත්තියො ක්‍රියාවාචීහි ධාතූහි පරා වුච්චන්තෙ.

ลำดับนั้น จะกล่าวถึงอาขยาตวิภัตติทั้งหลายที่ลงหลังธาตุทั้งหลายที่กล่าวถึงกิริยา.

තත්ථ ක්‍රියං ආචික්ඛතීති ආඛ්‍යාතං, ක්‍රියාපදං. වුත්තඤ්හි ‘‘කාලකාරකපුරිසපරිදීපකං ක්‍රියාලක්ඛණමාඛ්‍යාතික’’න්ති. තත්ථ කාලොති අතීතාදයො, කාරකමිති කම්මකත්තුභාවා, පුරිසාති පඨමමජ්ඣිමුත්තමා, ක්‍රියාති ගමනපචනාදිකො ධාත්වත්ථො, ක්‍රියාලක්ඛණං සඤ්ඤාණං එතස්සාති ක්‍රියාලක්ඛණං, අතිලිඞ්ගඤ්ච.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่าอาขยาต เพราะบอกกิริยา, คือ กิริยาบท. ก็คำนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า "อาขยาตมีลักษณะเป็นกิริยาที่แสดงกาล การก บุรุษ". ในบทเหล่านั้น ชื่อว่ากาล คือ อดีตเป็นต้น, ชื่อว่าการก คือ กรรม กัตตุ ภาวะ, ชื่อว่าบุรุษ คือ ปฐม มัชฌิม อุตตมะ, ชื่อว่ากิริยา คือ อรรถของธาตุมีการไป การหุงเป็นต้น, ชื่อว่ากิริยาลักษณะ เพราะเป็นเครื่องหมายของกิริยา, และเป็นอติลิงค์ (ไม่มีลิงค์).

වුත්තම්පි චෙතං –

และคำนี้ท่านก็กล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘යං තිකාලං තිපුරිසං, ක්‍රියාවාචි තිකාරකං;

අතිලිඞ්ගං ද්විවචනං, තදාඛ්‍යාතන්ති වුච්චතී’’ති.

"บทใดมี ๓ กาล มี ๓ บุรุษ กล่าวซึ่งกิริยา มี ๓ การก เป็นอติลิงค์ มี ๒ วจนะ บทนั้นท่านเรียกว่าอาขยาต."

කාලාදිවසෙන ධාත්වත්ථං විභජන්තීති විභත්තියො, ත්‍යාදයො, තා පන වත්තමානා පඤ්චමී සත්තමී පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනී අජ්ජතනී භවිස්සන්තී කාලාතිපත්ති චාති අට්ඨවිධා භවන්ති.

ชื่อว่าวิภัตติ เพราะจำแนกอรรถของธาตุโดยอำนาจแห่งกาลเป็นต้น, คือ ติเป็นต้น. วิภัตติเหล่านั้นแล มี ๘ หมวด คือ วัตตมานา ปัญจมี สัตตมี ปโรกขา หิยยัตตนี อัชชัตตนี ภวิสสันตี และกาลาติปัตติ.

ක්‍රියං ධාරෙන්තීති ධාතවො, භූවාදයො, ඛාදිධාතුප්පච්චයන්තා ච, තෙ පන අත්ථවසා ද්විධා භවන්ති සකම්මකා, අකම්මකා චාති. තත්‍ර සකම්මකා යෙ ධාතවොකම්මාපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා – කටං කරොති, ගාමං ගච්ඡති, ඔදනං පචතීතිආදයො, අකම්මකා යෙ කම්මනිරපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා – අච්ඡති, සෙති, තිට්ඨතීතිආදයො.

ชื่อว่าธาตุ เพราะทรงไว้ซึ่งกิริยา, คือ ภูวาทิธาตุ และธาตุที่มีปัจจัยลงท้ายมีขาทิธาตุเป็นต้น. ธาตุเหล่านั้นแล โดยอำนาจแห่งอรรถ มี ๒ อย่าง คือ สกรรมธาตุ และ อกรรมธาตุ. ในธาตุเหล่านั้น ธาตุเหล่าใดเป็นสกรรมธาตุ กล่าวซึ่งกิริยาที่ต้องเรียกหากรรม, เช่น ทำเสื่อ, ไปสู่บ้าน, หุงข้าว เป็นต้น. ธาตุเหล่าใดเป็นอกรรมธาตุ กล่าวซึ่งกิริยาที่ไม่ต้องเรียกหากรรม, เช่น นั่งอยู่, นอนอยู่, ยืนอยู่ เป็นต้น.

තෙ [Pg.258] පන සත්තවිධා භවන්ති විකරණප්පච්චයභෙදෙන, කථං? අවිකරණා භූවාදයො. නිග්ගහීතපුබ්බකඅවිකරණා රුධාදයො, යවිකරණා දිවාදයො, ණුණා උණාවිකරණා ස්වාදයො, නාප්පණ්හාවිකරණා කියාදයො, ඔයිරවිකරණා තනාදයො, සකත්ථෙ ණෙ ණයන්තා චුරාදයොති.

ธาตุเหล่านั้นแล มี ๗ หมวด โดยความต่างแห่งวิกรรณปัจจัย, อย่างไร? ภูวาทิธาตุไม่มีวิกรรณปัจจัย. รุธาทิธาตุมีวิกรรณปัจจัยที่มีนิคคหิตอยู่หน้า. ทิวาทิธาตุมี ย วิกรรณปัจจัย. สวาทิธาตุมี ณุ ณา อุ ณา วิกรรณปัจจัย. กิยาทิธาตุมี นา ปฺป ณฺหา วิกรรณปัจจัย. ตนาทิธาตุมี โอ ยิร วิกรรณปัจจัย. จุราทิธาตุมี เณ ปัจจัยในสกัดถะ และลงท้ายด้วย ณย.

තත්ථ පඨමං අවිකරණෙසු භූවාදීසු ධාතූසු පඨමභූතා අකම්මකා භූඉච්චෙතස්මා ධාතුතො ත්‍යාදයො පරා යොජීයන්තෙ.

ในธาตุเหล่านั้น ก่อนอื่น ในบรรดาภูวาทิธาตุที่ไม่มีวิกรรณปัจจัย ท่านประกอบ ติ เป็นต้น ไว้เบื้องหลัง ภูธาตุ ซึ่งเป็นอกรรมธาตุเป็นอันดับแรก.

භූසත්තායං, ‘‘භූ’’ඉච්චයං ධාතු සත්තායමත්ථෙ වත්තතෙ, ක්‍රියාසාමඤ්ඤභූතෙ භවනෙ වත්තතෙති අත්ථො.

ภู ในอรรถว่ามี (สตฺตายํ), ธาตุว่า "ภู" นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่ามี, มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปในภาวะอันเป็นกิริยาสามัญ.

‘‘භූ’’ඉති ඨිතෙ –

เมื่อตั้ง "ภู" ไว้ –

424. භූවාදයො ධාතවො.

๔๒๔. ธาตุทั้งหลายมีภูเป็นต้น.

භූඉච්චෙවමාදයො යෙ ක්‍රියාවාචිනො සද්දගණා, තෙ ධාතුසඤ්ඤා හොන්ති. භූ ආදි යෙසං තෙ භූවාදයො, අථ වා භූවා ආදී පකාරා යෙසං තෙ භූවාදයො.

หมู่แห่งศัพท์เหล่าใดมีภูเป็นต้นอย่างนี้ ที่กล่าวซึ่งกิริยา, ศัพท์เหล่านั้นย่อมมีชื่อว่าธาตุ. ธาตุเหล่าใดมีภูเป็นต้น ธาตุเหล่านั้นชื่อว่าภูวาทิ, อีกอย่างหนึ่ง ธาตุเหล่าใดมีภูและวาเป็นต้นเป็นประเภท ธาตุเหล่านั้นชื่อว่าภูวาทิ.

භූවාදීසු වකාරොයං, ඤෙය්‍යො ආගමසන්ධිජො;

භූවාප්පකාරා වා ධාතූ, සකම්මාකම්මකත්ථතො.

ว อักษรนี้ในคำว่า ภูวาทิ พึงทราบว่าเกิดจากอาคมสนธิ; หรือธาตุทั้งหลายมีภูและวาเป็นประเภท โดยอรรถที่เป็นสกรรมะและอกรรมะ.

‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිතො ‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "กวจิ" ตามมาจากสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น.

425. ධාතුස්සන්තො ලොපොනෙකස්සරස්ස.

๔๒๕. การลบที่สุดของธาตุที่มีสระหลายตัว.

අනෙකස්සරස්ස ධාතුස්ස අන්තො ක්වචි ලොපො හොති.

ที่สุดของธาตุที่มีสระหลายตัว บางครั้งย่อมมีการลบ.

ක්වචිග්ගහණං ‘‘මහීයති සමථො’’තිආදීසු නිවත්තනත්ථං, ඉති අනෙකස්සරත්තාභාවා ඉධ ධාත්වන්තලොපො න හොති.

การลงบทว่า "กวจิ" เพื่อห้ามการลบในอุทาหรณ์ว่า "มหียติ สมโถ" เป็นต้น, เพราะเหตุนั้น เพราะไม่มีความเป็นธาตุที่มีสระหลายตัว ในที่นี้จึงไม่มีการลบที่สุดของธาตุ.

තතො [Pg.259] ධාත්වාධිකාරවිහිතානෙකප්පච්චයප්පසඞ්ගෙ ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පටිපත්තී’’ති කත්වා වත්තමානවචනිච්ඡායං –

จากนั้น เมื่อมีปัจจัยหลายอย่างที่ถูกบัญญัติไว้ในธาตุอาธิการะพึงถึงพร้อม, โดยถือหลักว่า "การปฏิบัติศัพท์ย่อมเป็นไปตามลำดับแห่งความต้องการ [ของผู้พูด]" เมื่อต้องการจะกล่าววัตตมานาวิภัตติ –

426. වත්තමානා තිඅන්ති, සිථ, මිම, තෙඅන්තෙ, සෙව්හෙ, එම්හෙ.

๔๒๖. ปัจจุบันวิภัตติ คือ ติ, อันติ, สิ, ถะ, มิ, มะ, เต, อันเต, เส, วเห, เอ, มเห.

ත්‍යාදයො ද්වාදස වත්තමානාසඤ්ඤා හොන්තීති ත්‍යාදීනං වත්තමානත්ථවිසයත්තා වත්තමානාසඤ්ඤා.

วิภัตติมี ติ เป็นต้น ๑๒ ตัวเหล่านี้ ชื่อว่าปัจจุบันวิภัตติ เพราะวิภัตติมี ติ เป็นต้น เหล่านี้ มีอรรถเป็นปัจจุบันเป็นอารมณ์ จึงชื่อว่าปัจจุบันวิภัตติ.

427. කාලෙ.

๔๒๗. ในกาล.

අයමධිකාරො.

นี้เป็นบทอธิการ.

ඉතො පරං ත්‍යාදිවිභත්තිවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

จากนี้ไป ในการบัญญัติวิภัตติมี ติ เป็นต้น ย่อมตามไปในที่ทั้งปวง.

428. වත්තමානා පච්චුප්පන්නෙ.

๔๒๘. ปัจจุบันวิภัตติ ในปัจจุบันกาล.

පච්චුප්පන්නෙ කාලෙ ගම්‍යමානෙ වත්තමානාවිභත්ති හොති, කාලොති චෙත්ථ ක්‍රියා, කරණං කාරො, රකාරස්ස ලකාරො, කාලො.

เมื่อปัจจุบันกาลปรากฏอยู่ ย่อมมีปัจจุบันวิภัตติ, ในคำว่า กาละ นี้ กิริยา (การกระทำ) ชื่อว่า กาละ, การกระทำ ชื่อว่า กาโร, อักษร ร กลายเป็น ล, จึงเป็น กาโล.

තස්මා –

เพราะเหตุนั้น –

ක්‍රියාය ගම්‍යමානාය, විභත්තීනං විධානතො;

ධාතූහෙව භවන්තීති, සිද්ධං ත්‍යාදිවිභත්තියො.

เพราะมีการบัญญัติวิภัตติทั้งหลาย เมื่อกิริยาปรากฏอยู่ วิภัตติมี ติ เป็นต้น ย่อมมีมาจากธาตุทั้งหลายเท่านั้น ดังนี้ จึงสำเร็จแล้ว.

ඉධ පන කාලස්ස අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාණත්තිපරිකප්පකාලාභිපත්තිවසෙන ඡධා භින්නත්තා ‘‘පච්චුප්පන්නෙ’’ති විසෙසෙති. තං තං කාරණං පටිච්ච උප්පන්නො පච්චුප්පන්නො, පටිලද්ධසභාවො, න තාව අතීතොති අත්ථො.

แต่ในที่นี้ เพราะกาลแบ่งออกเป็น ๖ อย่าง โดยความเป็นอดีตกาล อนาคตกาล ปัจจุบันกาล อาณัตติกาล ปริกัปปกาล และกาลาภิปัตติกาล จึงวิเศษณ์ (จำแนก) ด้วยคำว่า “ในปัจจุบันกาล” นั้น. คำว่า ปัจจุบัน คือ เกิดขึ้นอาศัยเหตุนั้นๆ, มีสภาพที่ได้รับแล้ว, ยังไม่เป็นอดีต ดังนี้เป็นอรรถ.

පච්චුප්පන්නසමීපෙපි, තබ්බොහාරූපචාරතො;

වත්තමානා අතීතෙපි, තංකාලවචනිච්ඡයාති.

แม้ในที่ใกล้ปัจจุบันกาล ก็มีการใช้คำนั้นโดยอุปจาระ; แม้ในอดีตกาล ก็ใช้ปัจจุบันวิภัตติได้ ด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงกาลนั้น.

තස්මිං පච්චුප්පන්නෙ වත්තමානාවිභත්තිං කත්වා, තස්සා ඨානානියමෙ ‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති පරිභාසතො ධාතුතො [Pg.260] පරං වත්තමානප්පච්චයෙ කත්වා, තෙසමනියමප්පසඞ්ගෙසති ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පටිපත්තී’’ති පරස්සපදවචනිච්ඡායං –

เมื่อทำปัจจุบันวิภัตติในปัจจุบันกาลนั้นแล้ว, เมื่อไม่มีการกำหนดตำแหน่งของวิภัตตินั้น, โดยปริภาษว่า “ปัจจัยทั้งหลายย่อมอยู่หลังธาตุและลิงค์” จึงทำปัจจัยปัจจุบันวิภัตติหลังธาตุ, เมื่อมีการใช้คำว่า ปรัสสบท ด้วยความประสงค์จะกล่าวถึง “การใช้ศัพท์ย่อมเป็นไปตามลำดับความประสงค์ของผู้พูด” เพื่อป้องกันความไม่แน่นอนของปัจจัยเหล่านั้น –

429. අථ පුබ්බානි විභත්තීනං ඡ පරස්සපදානි.

๔๒๙. อนึ่ง วิภัตติ ๖ ตัวแรก เป็นปรัสสบท.

අථ තද්ධිතානන්තරං වුච්චමානානං සබ්බාසං වත්තමානාදීනං අට්ඨවිධානං විභත්තීනං යානි යානි පුබ්බකානි ඡ පදානි, තානි තානි අත්ථතො අට්ඨචත්තාලීසමත්තානි පරස්සපදසඤ්ඤානි හොන්තීතිආදිම්හි ඡන්නං පරස්සපදසඤ්ඤා, පරස්සත්ථානි පදානි පරස්සපදානි, තබ්බාහුල්ලතො තබ්බොහාරො.

อนึ่ง บท ๖ ตัวแรกของวิภัตติ ๘ ชนิด มีปัจจุบันวิภัตติเป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้หลังตัทธิตนั้นๆ โดยอรรถแล้วมีประมาณ ๔๘ ตัว ชื่อว่าปรัสสบท ดังนี้ ในเบื้องต้น บท ๖ ตัว ชื่อว่าปรัสสบท, บททั้งหลายที่มีประโยชน์แก่ผู้อื่น ชื่อว่าปรัสสบท, การใช้คำนั้นย่อมมีมากเพราะความมากของบทนั้น.

‘‘ධාතූහි ණෙ ණය’’ඉච්චාදිතො ‘‘ධාතූහී’’ති වත්තමානෙ –

จากคำว่า “ธาตุทั้งหลาย ณี ณย” เป็นต้น คำว่า “ธาตุทั้งหลาย” ย่อมตามไป –

430. කත්තරි පරස්සපදං.

๔๓๐. ปรัสสบท ในกัตตุการก.

කත්තරිකාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ සබ්බධාතූහි පරස්සපදං හොතීති පරස්සපදං කත්වා, තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ වත්තිච්ඡාවසා –

เมื่อกัตตุการกเป็นบทที่พึงกล่าว ปรัสสบท ย่อมมีจากธาตุทั้งปวง ดังนี้ เมื่อทำปรัสสบทแล้ว, เมื่อไม่มีการกำหนดปรัสสบทนั้น ด้วยอำนาจแห่งความประสงค์ของผู้พูด –

විපරිණාමෙන ‘‘පරස්සපදානං, අත්තනොපදාන’’න්ති ච වත්තතෙ.

ด้วยการผันแปร คำว่า “ของปรัสสบททั้งหลาย, ของอัตตโนบททั้งหลาย” ย่อมตามไป.

431. ද්වෙ ද්වෙ පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසා.

๔๓๑. บุรุษที่ ๑ บุรุษที่ ๒ บุรุษที่ ๓ อย่างละ ๒ ตัว.

තාසං විභත්තීනං පරස්සපදාන’මත්තනොපදානඤ්ච ද්වෙ ද්වෙ වචනානි යථාක්කමං පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසසඤ්ඤානි හොන්ති. තං යථා? ති අන්තිඉති පඨමපුරිසා, සි ථඉති මජ්ඣිමපුරිසා, මි මඉති උත්තමපුරිසා. අත්තනොපදෙසුපි තෙ අන්තෙඉති පඨමපුරිසා, සෙ ව්හෙඉති මජ්ඣිමපුරිසා, එ ම්හෙඉති උත්තමපුරිසා. එවං සෙසාසු සත්තසු විභත්තීසුපි යොජෙතබ්බන්ති[Pg.261]. එවං අට්ඨවිභත්තිවසෙන ඡන්නවුතිවිධෙ ආඛ්‍යාතපදෙ ද්වත්තිංස ද්වත්තිංස පඨමමජ්ඣිමඋත්තමපුරිසා හොන්තීති වත්තමානපරස්සපදාදිම්හි ද්වින්නං පඨමපුරිසසඤ්ඤා.

วจนะ ๒ ตัวของวิภัตติเหล่านั้น ทั้งปรัสสบทและอัตตโนบท ย่อมชื่อว่าปฐมบุรุษ มัธยมบุรุษ อุตตมบุรุษ ตามลำดับ. คืออย่างไร? ติ, อันติ ชื่อว่าปฐมบุรุษ, สิ, ถะ ชื่อว่ามัธยมบุรุษ, มิ, มะ ชื่อว่าอุตตมบุรุษ. แม้ในอัตตโนบท เต, อันเต ชื่อว่าปฐมบุรุษ, เส, วเห ชื่อว่ามัธยมบุรุษ, เอ, มเห ชื่อว่าอุตตมบุรุษ. พึงประกอบในวิภัตติที่เหลือ ๗ ตัวอย่างนี้. ดังนี้ ในอาขยาตบท ๙๖ ชนิด โดยวิภัตติ ๘ ตัว ย่อมมีปฐมบุรุษ มัธยมบุรุษ อุตตมบุรุษ อย่างละ ๓๒ ตัว ดังนี้ ในเบื้องต้นของปัจจุบันปรัสสบท วจนะ ๒ ตัว ชื่อว่าปฐมบุรุษ.

432. නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපිතුල්‍යාධිකරණෙ පඨමො.

๔๓๒. เมื่อนามถูกใช้ในฐานะเป็นตุลยาธิกรณะ (มีบทประธานเดียวกัน) ย่อมเป็นปฐมบุรุษ.

තුම්හාම්හසද්දවජ්ජිතෙ තුල්‍යාධිකරණභූතෙ සාධකවාචකෙ නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි පඨමපුරිසො හොතීති පඨමපුරිසං කත්වා, තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ ක්‍රියාසාධකස්ස කත්තුනො එකත්තෙ වත්තුමිච්ඡිතෙ ‘‘එකම්හි වත්තබ්බෙ එකවචන’’න්ති වත්තමානපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ති.

เมื่อนามที่ยกเว้นคำว่า ตุมหะ และ อัมหะ ซึ่งเป็นตุลยาธิกรณะและเป็นบทบอกการกระทำ ถูกใช้หรือไม่ถูกใช้ก็ตาม ปฐมบุรุษย่อมมีจากธาตุทั้งหลาย ดังนี้ เมื่อทำปฐมบุรุษแล้ว, เมื่อไม่มีการกำหนดปฐมบุรุษนั้น, เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นเอกะของกัตตุการกซึ่งเป็นผู้กระทำกิริยา, เอกวจนะย่อมมีในเมื่อพึงกล่าวถึงสิ่งเดียว ดังนี้ ติ เป็นเอกวจนะของปฐมบุรุษในปัจจุบันปรัสสบท.

‘‘පරො, පච්චයො, ධාතූ’’ති ච අධිකාරො, ‘‘යථා කත්තරි චා’’ති ඉතො ‘‘කත්තරී’’ති විකරණප්පච්චයවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

บทอธิการว่า “หลัง, ปัจจัย, ธาตุ” และคำว่า “ในกัตตุการก” จาก “ยถา กัตตริ จ” ย่อมตามไปในที่ทั้งปวงในการบัญญัติวิกรรณปัจจัย.

433. භූවාදිතො අ.

๔๓๓. อ ปัจจัย จากธาตุมี ภู เป็นต้น.

භූඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො පරො අපච්චයො හොති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු පරෙසු. සබ්බධාතුකම්හියෙවායමිස්සතෙ.

อ ปัจจัย ย่อมมีหลังหมู่ธาตุมี ภู เป็นต้น เมื่อวิภัตติและปัจจัยที่บัญญัติไว้ในกัตตุการกอยู่ข้างหลัง. ปัจจัยนี้ย่อมมีในสัพพธาตุกะเท่านั้น.

‘‘අසංයොගන්තස්ස, වුද්ධී’’ති ච වත්තතෙ.

คำว่า “ของธาตุที่ไม่มีพยัญชนะสังโยคอยู่ท้าย, การพฤทธิ์” ย่อมตามไป.

434. අඤ්ඤෙසු ච.

๔๓๔. และในปัจจัยอื่นๆ.

කාරිතතො අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු අසංයොගන්තානං ධාතූනං වුද්ධි හොති. චග්ගහණෙන ණුප්පච්චයස්සාපි වුද්ධි හොති. එත්ථ ච ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති ඉතො වාසද්දො අනුවත්තෙතබ්බො, සො ච වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන –

การพฤทธิ์ย่อมมีแก่ธาตุที่ไม่มีพยัญชนะสังโยคอยู่ท้าย ในปัจจัยอื่นๆ จากการิตปัจจัย. ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ การพฤทธิ์ย่อมมีแม้แก่ ณุ ปัจจัย. ในที่นี้ พึงนำคำว่า วา จาก “ของธาตุมี ฆฏะ เป็นต้น หรือ” มาตามไป, และคำว่า วา นั้น มีอรรถว่า วิภาสาที่กำหนดไว้. เพราะเหตุนั้น –

ඉවණ්ණුවණ්ණන්තානඤ්ච, ලහූපන්තාන ධාතුනං;

ඉවණ්ණුවණ්ණානමෙව, වුද්ධි හොති පරස්ස න.

การพฤทธิ์ย่อมมีแก่ธาตุทั้งหลายที่มี อิ วรรณะ และ อุ วรรณะ เป็นที่สุด และมีสระเบาเป็นอุปธา (พยางค์รองสุดท้าย) แก่ อิ วรรณะ และ อุ วรรณะ เท่านั้น ไม่ใช่แก่พยัญชนะอื่น.

යුවණ්ණානම්පි [Pg.262] ය ණු ණා-නානිට්ඨාදීසු වුද්ධි න;

තුදාදිස්සාවිකරණෙ, න ඡෙත්වාදීසු වා සියා.

แม้แก่ ยุ วรรณะทั้งหลาย ก็ไม่มีการพฤทธิ์ในปัจจัยมี ย, ณุ, ณา, นิฏฐะ เป็นต้น; ในวิกรรณปัจจัยของธาตุมี ตุทะ เป็นต้น หรือในปัจจัยมี เฉตวะ เป็นต้น ก็ไม่มีการพฤทธิ์.

තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ – ‘‘අයුවණ්ණානඤ්චායො වුද්ධී’’ති පරිභාසතො ඌකාරස්සොකාරො වුද්ධි.

แม้ในกรณีที่ไม่มีการกำหนดกฎเกณฑ์นั้นเช่นกัน เพราะมีคำนิยามว่า 'การวุฒิของอิวรรณะและอุวรรณะเป็นเอและโอ' จึงมีการวุฒิสระอุเป็นสระโอ

විපරිණාමෙන ‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තතෙ.

คำว่า 'ธาตุทั้งหลาย' (dhātūnaṃ) ย่อมตามมา โดยการเปลี่ยนวิภัตติ

435. ඔ අව සරෙ.

๔๓๕. แปลงโอเป็นอวะ เมื่อมีสระอยู่เบื้องหลัง

ඔකාරස්ස ධාත්වන්තස්ස සරෙ පරෙ අවාදෙසො හොති. ‘‘සරලොපො මාදෙස’’ඉච්චාදිනා සරලොපාදිම්හි කතෙ ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරනයනං කාතබ්බං.

เมื่อมีสระอยู่เบื้องหลัง ย่อมมีการแปลงสระโอที่สุดธาตุเป็นอวะ เมื่อทำการลบสระเป็นต้นด้วยสูตรว่า 'สรโลโปมาเทสัปปัจจยา...' เป็นต้นแล้ว พึงทำการนำพยัญชนะไปประกอบกับสระเบื้องหลังด้วยสูตรว่า 'นเย ปรํ ยุตฺเต'

සො පුරිසො සාධු භවති, සා කඤ්ඤා සාධු භවති, තං චිත්තං සාධු භවති.

บุรุษนั้นย่อมเป็นคนดี, หญิงสาวนั้นย่อมเป็นคนดี, จิตนั้นย่อมเป็นธรรมชาติที่ดี

එත්ථ හි –

ในเรื่องนี้ (มีอธิบายดังนี้) -

කත්තුනොභිහිතත්තාව, ආඛ්‍යාතෙන න කත්තරි;

තතියා පඨමා හොති, ලිඞ්ගත්ථං පනපෙක්ඛිය.

เพราะกัตตาถูกกล่าวแล้วด้วยอาขยาตนั่นเอง (วิภัตติ) จึงไม่ลงในอรรถกัตตา, ตติยาวิภัตติจึงกลายเป็นปฐมาวิภัตติ โดยมุ่งหมายเพียงเนื้อความของลิงค์

සතිපි ක්‍රියායෙකත්තෙ කත්තූනං බහුත්තා ‘‘බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචන’’න්ති වත්තමානපරස්සපදපඨමපුරිසබහුවචනං අන්ති, පුරෙ විය අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි. තෙ පුරිසා භවන්ති, අප්පයුජ්ජමානෙපි භවති, භවන්ති.

แม้เมื่อกิริยามีความเป็นหนึ่งเดียว แต่เพราะกัตตามีจำนวนมาก ตามกฎว่า 'เมื่อพึงกล่าวในอรรถมาก พึงลงพหูพจน์' จึงลง 'อนฺติ' ซึ่งเป็นพหูพจน์ปฐมบุรุษแห่งปรัสสบทในปัจจุบันกาล มีการลง อ ปัจจัย การวุฒิ และการแปลงเป็นอวะ และการลบสระเป็นต้น เหมือนก่อนหน้านี้. (สำเร็จรูปเป็น) เต ปุริสา ภวนฺติ (บุรุษเหล่านั้นย่อมเป็น), แม้เมื่อไม่ได้ประกอบ (นามศัพท์) เข้ามา ก็ใช้ ภวติ และ ภวนฺติ

‘‘පයුජ්ජමානෙපි, තුල්‍යාධිකරණෙ’’ති ච වත්තතෙ.

และคำว่า 'แม้เมื่อประกอบอยู่' (Payujjamānepi) และ 'ในที่ที่มีวิภัตติเสมอกัน' (tulyādhikaraṇe) ย่อมตามมา

436. තුම්හෙ මජ්ඣිමො.

๔๓๖. เมื่อมีตุมหศัพท์ (เป็นประธาน) ลงมัชฌิมบุรุษ

තුල්‍යාධිකරණභූතෙ තුම්හසද්දෙ පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි මජ්ඣිමපුරිසො හොතීති වත්තමානපරස්සපදමජ්ඣිමපුරිසෙකවචනංසි, සෙසං පුරිමසමං. ත්වං භවසි, තුම්හෙ භවථ, අප්පයුජ්ජමානෙපි භවසි, භවථ.

เมื่อตุมหศัพท์ซึ่งมีวิภัตติเสมอกัน แม้จะประกอบอยู่หรือไม่ประกอบอยู่ก็ตาม มัชฌิมบุรุษย่อมลงหลังธาตุทั้งหลาย จึงลง 'สิ' เอกพจน์มัชฌิมบุรุษแห่งปรัสสบทในปัจจุบันกาล ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. (สำเร็จรูปเป็น) ตฺวํ ภวสิ, ตุมฺเห ภวถ, แม้เมื่อไม่ได้ประกอบ (นามศัพท์) เข้ามา ก็ใช้ ภวสิ และ ภวถ

තුල්‍යාධිකරණෙති [Pg.263] කිමත්ථං? තයා පච්චතෙ ඔදනො.

คำว่า 'ในที่ที่มีวิภัตติเสมอกัน' (Tulyādhikaraṇe) ใส่เข้ามาเพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อป้องกันในตัวอย่างเช่น) ตยา ปจฺจเต โอทโน (ข้าวสุกอันท่านหุงอยู่)

තස්මිංයෙවාධිකාරෙ –

ในอำนาจแห่งสูตร (หรือบท) นั้นนั่นเอง -

437. අම්හෙ උත්තමො.

๔๓๗. เมื่อมีอมหศัพท์ (เป็นประธาน) ลงอุตตมบุรุษ

තුල්‍යාධිකරණභූතෙ අම්හසද්දෙ පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි උත්තමපුරිසො හොතීති වත්තමානපරස්සපදඋත්තමපුරිසෙකවචනං මි, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා.

เมื่ออมหศัพท์ซึ่งมีวิภัตติเสมอกัน แม้จะประกอบอยู่หรือไม่ประกอบอยู่ก็ตาม อุตตมบุรุษย่อมลงหลังธาตุทั้งหลาย จึงลง 'มิ' เอกพจน์อุตตมบุรุษแห่งปรัสสบทในปัจจุบันกาล มีการลง อ ปัจจัย การวุฒิ และการแปลงเป็นอวะ

438. අකාරො දීඝං හිමිමෙසු.

๔๓๘. สระอะถึงความเป็นทีฆะ (เสียงยาว) เมื่ออยู่หน้าวิภัตติ หิ, มิ, เม และ สุ

අකාරො දීඝමාපජ්ජතෙ හිමිමඉච්චෙතාසු විභත්තීසු. අහං භවාමි, මයං භවාම. භවාමි, භවාම.

สระอะย่อมถึงความเป็นทีฆะในวิภัตติทั้งหลายเหล่านี้คือ หิ, มิ, มะ. (สำเร็จรูปเป็น) อหํ ภวามิ, มยํ ภวาม. ภวามิ, ภวาม

‘‘විභත්තීනං, ඡා’’ති ච වත්තතෙ.

และคำว่า 'แห่งวิภัตติทั้งหลาย' (Vibhattīnaṃ) และ 'หก' (cha) ย่อมตามมา

439. පරාණ්‍යත්තනොපදානි.

๔๓๙. วิภัตติทั้งหลายที่อยู่เบื้องหลัง ชื่อว่าอัตตโนบท

සබ්බාසං වත්තමානානං අට්ඨවිධානං විභත්තීනං යානි යානි පරානි ඡ පදානි, තානි තානි අත්තනොපදසඤ්ඤානි හොන්තීති තෙආදීනං අත්තනොපදසඤ්ඤා.

ในบรรดาวิภัตติทั้ง 8 หมวด วิภัตติ 6 ตัวเบื้องหลังของวิภัตติหมวดวัตตมานาทั้งหมดเหล่านั้น ชื่อว่าอัตตโนบท ดังนั้น วิภัตติมี เต เป็นต้น จึงชื่อว่าอัตตโนบท

‘‘ධාතූහි, අත්තනොපදානී’’ති ච වත්තතෙ.

และคำว่า 'จากธาตุทั้งหลาย' (Dhātūhi) และ 'อัตตโนบททั้งหลาย' (attanopadāni) ย่อมตามมา

440. කත්තරි ච.

๔๔๐. และในอรรถกัตตา

කත්තරි ච කාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ ධාතූහි අත්තනොපදානි හොන්ති. චග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං, සෙසං පරස්සපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. භවතෙ, භවන්තෙ, භවසෙ, භවව්හෙ, භවෙ, භවාම්හෙ.

และเมื่อกัตตปัจจัย (ตัวผู้ทำ) เป็นอรรถที่พึงกล่าว อัตตโนบททั้งหลายย่อมลงหลังธาตุ การลง จ ศัพท์ (ในสูตร) เพื่อต้องการห้ามในบางแห่ง ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในปรัสสบทนั่นเอง. (สำเร็จรูปเป็น) ภวเต, ภวนฺเต, ภวเส, ภววฺเห, ภเว, ภวามฺเห

පච පාකෙ, ධාතුසඤ්ඤායං ධාත්වන්තලොපො, වුත්තනයෙනෙව ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ඉවණ්ණුවණ්ණානමභාවා වුද්ධිඅභාවොවෙත්ථ විසෙසො. සො දෙවදත්තො ඔදනං පචති, පචන්ති, පචසි[Pg.264], පචථ, පචාමි, පචාම, සො ඔදනං පචතෙ, තෙ පචන්තෙ, ත්වං පචසෙ, තුම්හෙ පචව්හෙ, අහං පචෙ, මයං පචාම්හෙ.

ปจ ธาตุ ในความหมายว่า 'หุง', เมื่อตั้งชื่อธาตุแล้ว ลบสระที่สุดธาตุ การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ข้อพิเศษในที่นี้คือ ไม่มีการวุฒิ เพราะไม่มีอิวรรณะและอุวรรณะ. (ตัวอย่าง) โส เทวทตฺโต โอทนํ ปจติ (นายเทวทัตนั้นย่อมหุงซึ่งข้าว), ปจนฺติ, ปจสิ, ปจถ, ปจามิ, ปจาม, โส โอทนํ ปจเต, เต ปจนฺเต, ตฺวํ ปจเส, ตุมฺเห ปจวฺเห, อหํ ปเจ, มยํ ปจามฺเห

පඨමපුරිසාදීනමෙකජ්ඣප්පවත්තිප්පසඞ්ගෙ පරිභාසමාහ –

ในกรณีที่มีการใช้ปฐมบุรุษเป็นต้นร่วมกันในที่เดียวกัน ย่อมกล่าวคำนิยาม (ปริภาษา) ว่า -

441. සබ්බෙසමෙකාභිධානෙ පරො පුරිසො.

๔๔๑. เมื่อมีการกล่าวถึง (บุรุษ) ทั้งหมดรวมกัน ให้ใช้บุรุษที่อยู่ถัดไป

සබ්බෙසං පඨමමජ්ඣිමානං, පඨමුත්තමානං, මජ්ඣිමුත්තමානං තිණ්ණං වා පුරිසානං එකතොභිධානෙ කාතබ්බෙ පරො පුරිසො යොජෙතබ්බො. එකකාලානමෙවාභිධානෙ චායං. සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචසීති පරියායප්පසඞ්ගෙ තුම්හෙ පචථාති භවති. එවං සො ච පචති, අහඤ්ච පචාමීති මයං පචාම, තථා ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි, මයං පචාම, සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි, මයං පචාම. එවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං.

เมื่อพึงกล่าวรวมกันซึ่งบุรุษทั้งหมด คือ ปฐมบุรุษกับมัชฌิมบุรุษ, ปฐมบุรุษกับอุตตมบุรุษ, มัชฌิมบุรุษกับอุตตมบุรุษ หรือบุรุษทั้งสามรวมกัน พึงประกอบบุรุษที่อยู่หลัง (ตามลำดับ) และกฎนี้ใช้เฉพาะเมื่อกล่าวถึงในกาลเดียวกันเท่านั้น. ในกรณีที่พึงกล่าวตามลำดับว่า 'เขาก็หุง และท่านก็หุง' ย่อมใช้ว่า 'ตุมฺเห ปจถ' (ท่านทั้งหลายย่อมหุง). เช่นเดียวกัน 'เขาก็หุง และข้าก็หุง' ย่อมใช้ว่า 'มยํ ปจาม' (เราทั้งหลายย่อมหุง), 'ท่านก็หุง และข้าก็หุง' ย่อมใช้ว่า 'มยํ ปจาม', 'เขาก็หุง ท่านก็หุง และข้าก็หุง' ย่อมใช้ว่า 'มยํ ปจาม' พึงประกอบเช่นนี้ในทุกแห่ง

එකාභිධානෙති කිමත්ථං? ‘‘සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචිස්සසි, අහං පචිං’’ එත්ථ භින්නකාලත්තා ‘‘මයං පචිම්හා’’ති න භවති.

คำว่า 'เมื่อมีการกล่าวถึงรวมกัน' (Ekābhidhāne) ใส่เข้ามาเพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อป้องกันในตัวอย่างเช่น) 'โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจิสฺสสิ, อหํ ปจึ' (เขาย่อมหุง, ท่านจักหุง, และข้าหุงแล้ว) ในที่นี้เพราะมีกาลต่างกัน จึงไม่ใช้ว่า 'มยํ ปจิมฺหา'

ගමු සප්ප ගතිම්හි, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤායං ධාත්වන්තලොපො.

คมุ ธาตุ ในความหมายว่า 'ไป', เมื่อตั้งชื่อธาตุแล้ว ลบสระที่สุดธาตุ เหมือนก่อนหน้านี้

කත්තරි ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น ในอรรถกัตตา

442. ගමිස්සන්තො ච්ඡො වා සබ්බාසු.

๔๔๒. ที่สุดของคมุธาตุ เป็น ฉะ บ้าง ในวิภัตติทั้งปวง.

ගමුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්සන්තො මකාරො ච්ඡො හොති වා සබ්බාසු විභත්තීසු, සබ්බග්ගහණෙන මානන්ත ය කාරිතප්පච්චයෙසු ච. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙනායං –

อักษร มะ ที่สุดของคมุธาตุนี้ เป็น ฉะ บ้าง ในวิภัตติทั้งปวง, และด้วยการรับเอาคำว่า สัพพะ (ในสูตร) จึงเป็น ฉะ ในปัจจัยทั้งหลายมี มานะ อันตะ ยะ และการิตปัจจัยด้วย. วาศัพท์นี้ มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา. เพราะเหตุนั้น (จึงมีคำประพันธ์) นี้ว่า -

විධිං නිච්චඤ්ච වාසද්දො, මාන’න්තෙසු තු කත්තරි;

දීපෙතානිච්චමඤ්ඤත්ථ, පරොක්ඛායමසන්තකං.

วาศัพท์ ย่อมแสดงวิธิและนิจจะ ในปัจจัยคือมานะและอันตะในกัตตุวาจก, แสดงอนิจจะในที่อื่น และแสดงความไม่มีในปโรกขา.

අප්පච්චයපරනයනානි[Pg.265], සො පුරිසො ගාමං ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගරුපුබ්බරස්සතො පරස්ස පඨමපුරිසබහුවචනස්ස රෙ වා හොති, ගච්ඡරෙ. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම.

การนำปัจจัย อะ ไปประกอบข้างหลัง: บุรุษนั้นย่อมไปสู่บ้าน, เขาทั้งหลายย่อมไป. ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น ปฐมบุรุษพหูพจน์วิภัตติที่อยู่หลังสระรัสสะซึ่งมีครุอยู่ข้างหน้า เป็น เร บ้าง, (เช่น) คัจฉเร. ท่านย่อมไป, ท่านทั้งหลายย่อมไป. ข้าพเจ้าย่อมไป, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมไป.

ච්ඡාදෙසාභාවෙ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්ස එකාරො. ගමෙති, ගමෙන්ති, සරලොපො. ගමෙසි, ගමෙථ. ගමෙමි, ගමෙම.

เมื่อไม่มีการแปลงเป็น ฉะ, อะ ปัจจัย เป็น เอ ด้วยสูตรว่า 'โลปัญเจตตะมะกาโร'. (เป็น) คเมติ, คเมนติ, (มีการ) ลบสระ. คเมสิ, คเมถะ. คเมมิ, คเมมะ.

අත්තනොපදෙපි සො ගාමං ගච්ඡතෙ, ගච්ඡන්තෙ, ගච්ඡරෙ. ගච්ඡසෙ, ගච්ඡව්හෙ. ගච්ඡෙ, ගච්ඡාම්හෙ.

แม้ในอัตตโนบท: เขาย่อมไปสู่บ้าน, เขาทั้งหลายย่อมไป, คัจฉเร. ท่านย่อมไป, ท่านทั้งหลายย่อมไป. ข้าพเจ้าย่อมไป, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมไป.

‘‘කුතො නු ත්වං ආගච්ඡසි, රාජගහතො ආගච්ඡාමී’’තිආදීසු පන පච්චුප්පන්නසමීපෙ වත්තමානවචනං.

แต่ในประโยคเป็นต้นว่า 'ท่านมาจากไหน? ข้าพเจ้ามาจากกรุงราชคฤห์' เป็นการใช้คำวัตตมานาในอรรถใกล้ปัจจุบัน.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า วา ตามไป.

443. ගමිස්ස ඝම්මං.

๔๔๓. แปลง คมุธาตุ เป็น ฆัมมะ.

ගමුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ඝම්මාදෙසො හොති වා. ඝම්මති, ඝම්මන්ති ඉච්චාදි.

มีการแปลงคมุธาตุนี้ทั้งสิ้นเป็น ฆัมมะ บ้าง. (เช่น) ฆัมมติ, ฆัมมันติ เป็นต้น.

භාවකම්මෙසු පන –

แต่ในภาววาจกและกัมมวาจก -

444. අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනි.

๔๔๔. อัตตโนบทวิภัตติทั้งหลาย ย่อมลงในอรรถภาวะและกรรม.

භාවෙ ච කම්මනි ච කාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ අත්තනොපදානි හොන්ති, චසද්දෙන කම්මකත්තරිපි. භවනං භාවො, සො ච කාරකන්තරෙන අසංසට්ඨො කෙවලො භවනලවනාදිකො ධාත්වත්ථො. කරීයතීති කම්මං. අකම්මකාපි ධාතවො සොපසග්ගා සකම්මකාපි භවන්ති, තස්මා කම්මනි අනුපුබ්බා භූධාතුතො වත්තමානත්තනොපදපඨමපුරිසෙකවචනං තෙ.

เมื่อจะกล่าวถึงภาวกากะและกัมมการกะ อัตตโนบทวิภัตติทั้งหลายย่อมลง, และด้วย จะ ศัพท์ ย่อมลงในกัมมกัตตุวาจกด้วย. ความเป็น ชื่อว่า ภาวะ, และภาวะนั้นคืออรรถของธาตุล้วนๆ เช่น การเป็น การเกี่ยว เป็นต้น ที่ไม่เกี่ยวข้องกับกากะอื่น. สิ่งที่ถูกทำ ชื่อว่า กรรม. แม้ธาตุที่เป็นอกัมมกะ เมื่อมีอุปสรรคอยู่หน้า ก็ย่อมเป็นสกัมมกะได้, เพราะฉะนั้น ในกัมมวาจก เบื้องหลังภูธาตุที่มี อนุ อุปสรรคอยู่หน้า วัตตมานาวิภัตติ อัตตโนบท ปฐมบุรุษเอกพจน์ คือ เต.

‘‘ධාතූහි [Pg.266] ණෙ ණය’’ඉච්චාදිතො ‘‘ධාතූහී’’ති වත්තමානෙ –

เมื่อบทว่า 'ธาตุหิ' ตามมาจากสูตรว่า 'ธาตุหิ เณ ณยะ' เป็นต้น -

445. භාවකම්මෙසු යො.

๔๔๕. ยะ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถภาวะและกรรม.

සබ්බධාතූහි පරො භාවකම්මෙසු යප්පච්චයො හොති. අත්තනොපදවිසයෙවායමිස්සතෙ, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තෙ අනුවත්තිතවාග්ගහණෙන යප්පච්චයෙ වුද්ධි න භවති, අනුභූයතෙ සුඛං දෙවදත්තෙන.

ยะ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งปวงในอรรถภาวะและกรรม. ยะ ปัจจัยนี้ ย่อมปรารถนาเฉพาะในอรรถของอัตตโนบทเท่านั้น. ด้วยการตามมาของ วา ศัพท์ ในสูตรว่า 'อัญเญสุ จะ' จึงไม่มีการวุฑฒิเมื่อมี ยะ ปัจจัย, (เช่น) อันว่าสุข อันเทวทัตย่อมเสวย.

ආඛ්‍යාතෙන අවුත්තත්තා, තතියා හොති කත්තරි;

කම්මස්සාභිහිතත්තා න, දුතියා පඨමාවිධ.

เพราะกัตตาอันอาขยาตไม่ได้กล่าวถึง ตติยาวิภัตติจึงมีในกัตตา; เพราะกรรมถูกกล่าวถึงแล้ว ทุติยาวิภัตติจึงไม่มี (แต่) ปฐมาวิภัตติย่อมมีในที่นี้.

අනුභූයන්තෙ සම්පත්තියො තයා. අනුභූයසෙ ත්වං දෙවදත්තෙන, අනුභූයව්හෙ තුම්හෙ. අහං අනුභූයෙ තයා, මයං අනුභූයාම්හෙ.

สมบัติทั้งหลายอันท่านย่อมเสวย. ท่านอันเทวทัตย่อมเสวย, ท่านทั้งหลายอันเทวทัตย่อมเสวย. ข้าพเจ้าอันท่านย่อมเสวย, ข้าพเจ้าทั้งหลายอันท่านย่อมเสวย.

‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිතො ‘‘ක්වචී’’ති වත්තමානෙ –

เมื่อบทว่า 'กวจิ' ตามมาจากสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น -

446. අත්තනොපදානි පරස්සපදත්තං.

๔๔๖. อัตตโนบทวิภัตติทั้งหลาย ถึงความเป็นปรัสสบท.

අත්තනොපදානි ක්වචි පරස්සපදත්තමාපජ්ජන්තෙ, අකත්තරියෙවෙතං. යකාරස්ස ද්විත්තං, අනුභූය්‍යති මයා සුඛං, අනුභූය්‍යතෙ වා, අනුභූය්‍යන්ති. අනුභූය්‍යසි, අනුභූය්‍යථ. අනුභූය්‍යාමි, අනුභූය්‍යාම. ද්විත්තාභාවෙ – අනුභූයති, අනුභූයන්ති.

อัตตโนบทวิภัตติทั้งหลาย ย่อมถึงความเป็นปรัสสบทบ้าง, การแปลงนี้ย่อมมีในอรรถที่มิใช่กัตตาเท่านั้น. มีการซ้อน ย อักษร, (เช่น) อันว่าสุข อันข้าพเจ้าย่อมเสวย, หรือเป็น อนูภูยยเต, อนูภูยยันติ. อนูภูยยสิ, อนูภูยยถะ. อนูภูยยามิ, อนูภูยยามะ. เมื่อไม่มีการซ้อน - อนูภูยติ, อนูภูยันติ.

ක්වචීති කිං? අනුභූයතෙ.

บทว่า กวจิ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อเป็นตัวอย่างว่า) อนูภูยเต (ก็มี).

භාවෙ අදබ්බවුත්තිනො භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, තඤ්ච පඨමපුරිසස්සෙව, භූයතෙ දෙවදත්තෙන, දෙවදත්තෙන සම්පති භවනන්ති අත්ථො.

ในภาววาจกซึ่งไม่กล่าวถึงเนื้อความที่เป็นอรรถ (สสาร), เพราะภาวะมีเพียงหนึ่งเดียว จึงมีเพียงเอกพจน์เท่านั้น และเป็นปฐมบุรุษเท่านั้น, (เช่น) ภูยเต เทวทัตเตนะ, มีอรรถว่า 'การเป็น (มีอยู่) แห่งเทวทัตในกาลปัจจุบัน'.

පචධාතුතො [Pg.267] කම්මනි අත්තනොපදෙ යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

เมื่อลง ยะ ปัจจัย และอัตตโนบทวิภัตติในอรรถกรรม หลังปจธาตุ -

විපරිණාමෙන ‘‘යස්සා’’ති වත්තමානෙ –

เมื่อบทว่า 'ยัสสะ' ตามมาโดยการเปลี่ยนรูปวิภัตติ -

447. තස්ස චවග්ගයකාරවකාරත්තං සධාත්වන්තස්ස.

๔๔๗. ยะ ปัจจัยนั้น พร้อมกับที่สุดของธาตุ ถึงความเป็นจวรรค ย อักษร และ ว อักษร.

තස්ස භාවකම්මවිසයස්ස යප්පච්චයස්ස චවග්ගයකාරවකාරත්තං හොති ධාත්වන්තෙන සහ යථාසම්භවං. එත්ථ ච ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඉතො සීහගතියා වාසද්දො අනුවත්තෙතබ්බො, සො ච වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන –

ยะ ปัจจัยนั้นในอรรถภาวะและกรรม พร้อมกับที่สุดของธาตุ ย่อมถึงความเป็นจวรรค ย อักษร และ ว อักษร ตามสมควร. และในที่นี้ วา ศัพท์ จากสูตรว่า 'อิวรรณาคโม วา' พึงตามมาด้วยวิธีสีหคติ, และ วา ศัพท์นั้น มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา. เพราะเหตุนั้น -

චවග්ගො ච ත වග්ගානං, ධාත්වන්තානං යවත්තනං;

රවානඤ්ච සයප්පච්ච-යානං හොති යථාක්කමන්ති.

ความเป็นจวรรคแห่งตวรรคที่สุดธาตุ, ความเป็น ยะ และ วะ แห่งที่สุดธาตุ (ระ และ สะ) พร้อมด้วย ยะ ปัจจัย ย่อมมีตามลำดับ.

ධාත්වන්තස්ස චවග්ගාදිත්තා චකාරෙ කතෙ ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති චකාරස්ස ද්විත්තං. පච්චතෙ ඔදනො දෙවදත්තෙන, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගරුපුබ්බරස්සතො පරස්ස පඨමපුරිසබහුවචනස්ස ක්වචි රෙ හොති. පච්චරෙ, පච්චන්තෙ. පච්චසෙ, පච්චව්හෙ. පච්චෙ, පච්චාම්හෙ.

เพราะที่สุดธาตุเป็นจวรรคเป็นต้น เมื่อแปลงเป็น จ อักษรแล้ว จึงซ้อน จ ด้วยสูตรว่า 'ปะระทเวภาโว ฐานะ'. (เช่น) อันว่าข้าวสุก อันเทวทัตย่อมหุง. ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น ปฐมบุรุษพหูพจน์วิภัตติที่อยู่หลังสระรัสสะซึ่งมีครุอยู่ข้างหน้า เป็น เร บ้าง. (เช่น) ปัจจเร, ปัจจันเต. ปัจจเส, ปัจจัพเห. ปัจเจ, ปัจจามเห.

පරස්සපදාදෙසෙ පච්චති, පච්චන්ති. පච්චසි, පච්චථ. පච්චාමි, පච්චාම. තථා කම්මකත්තරි පච්චතෙ ඔදනො සයමෙව, පච්චන්තෙ. පච්චති, පච්චන්ති වා ඉච්චාදි.

เมื่อแปลงเป็นปรัสสบท: ปัจจติ, ปัจจันติ. ปัจจสิ, ปัจจถะ. ปัจจามิ, ปัจจามะ. ในกัมมกัตตุวาจกก็เช่นเดียวกัน: อันว่าข้าวสุก ย่อมหุงเอง, ปัจจันเต. หรือ ปัจจติ, ปัจจันติ เป็นต้น.

ගමිතො කම්මනි අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

จาก คมฺ ธาตุ ในกรรมวาจก อัตตโนบท และเมื่อลง ย ปัจจัยแล้ว –

‘‘ධාතූහි, තස්මිං, යෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘ธาตูหิ, ตสฺมึ, เย’’ ย่อมตามมา.

448. ඉවණ්ණාගමො වා.

๔๔๘. มีการลงอิวัณณะอาคมบ้าง.

සබ්බෙහි ධාතූහි තස්මිං භාවකම්මවිසයෙ යප්පච්චයෙ පරෙ ඉවණ්ණාගමො හොති වාති ඊකාරාගමො. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. ච්ඡාදෙසො, ගච්ඡීයතෙ ගාමො දෙවදත්තෙන[Pg.268], ගච්ඡීයන්තෙ. ගච්ඡීයසෙ, ගච්ඡීයව්හෙ. ගච්ඡීයෙ, ගච්ඡීයාම්හෙ.

หลังธาตุทั้งปวง ในภาววิสัยและกรรมวิสัยนั้น เมื่อ ย ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง มีการลงอิวัณณะอาคมบ้าง คือมีการลงอีการอาคม. วา ศัพท์นี้มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา. มีการแปลงเป็น ฉ (คจฺฉ), เช่น คจฺฉียเต คาโม เทวทตฺเตน (หมู่บ้านอันเทวทัตไปอยู่), คจฺฉียนฺเต. คจฺฉียเส, คจฺฉียวฺเห. คจฺฉีเย, คจฺฉียามฺเห.

ච්ඡාදෙසාභාවෙ –

ในเมื่อไม่มีการแปลงเป็น ฉ –

‘‘ධාතූහි, යො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘ธาตูหิ, โย, วา’’ ย่อมตามมา.

449. පුබ්බරූපඤ්ච.

๔๔๙. และมีการทำปุพพรูป.

හෙට්ඨානුත්තෙහි පරස්සෙවෙදං, තෙන කටපවග්ගයකාරලසන්තෙහෙව ධාතූහි පරො යප්පච්චයො පුබ්බරූපමාපජ්ජතෙ වාති මකාරා පරස්ස යකාරස්ස මකාරො. ගම්මතෙ, ගමීයතෙ, ගම්මන්තෙ, ගමීයන්තෙ. ගම්මසෙ, ගමීයසෙ, ගම්මව්හෙ, ගමීයව්හෙ. ගම්මෙ, ගමීයෙ, ගම්මාම්හෙ, ගමීයාම්හෙ.

สูตรนี้เป็นของปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่ไม่ได้กล่าวไว้ข้างล่าง, เพราะฉะนั้น ย ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มี ก ต ป วรรค ย ล ส เป็นที่สุด ย่อมถึงความเป็นปุพพรูปบ้าง คือ ย การที่อยู่หลัง ม การ แปลงเป็น ม การ. เช่น คมฺมเต, คมียเต. คมฺมนฺเต, คมียนฺเต. คมฺมเส, คมียเส, คมฺมวฺเห, คมียวฺเห. คมฺเม, คมียเย, คมฺมามฺเห, คมียามฺเห.

පරස්සපදත්තෙ – ගච්ඡීය්‍යති, ගච්ඡීය්‍යන්ති. ගච්ඡීයති, ගච්ඡීයන්ති වා. ගම්මති, ගම්මන්ති. ගමීයති, ගමීයන්ති. ඉකාරාගමෙ ගමිය්‍යති, ගමිය්‍යන්ති. තථා ඝම්මීයති, ඝම්මීයන්ති ඉච්චාදි.

เมื่อเป็นปรัสสบท – คจฺฉียฺยติ, คจฺฉียฺยนฺติ. หรือ คจฺฉียติ, คจฺฉียนฺติ. คมฺมติ, คมฺมนฺติ. คมียติ, คมียนฺติ. เมื่อลงอิการอาคม เป็น คมิยฺยติ, คมิยฺยนฺติ. เช่นเดียวกัน คมฺมียติ, คมฺมียนฺติ เป็นต้น.

වත්තමානාවිභත්ති.

วิภัตติปัจจุบันกาล.

450. පඤ්චමී තු අන්තු, හි ථ, මි ම, තං අන්තං, ස්සුව්හො, එ ආමසෙ.

๔๕๐. ปัญจมีวิภัตติ คือ ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิ ม (ปรัสสบท) และ ตํ อนฺตํ, สฺสุ วฺโห, เอ อามเส (อัตตโนบท).

ත්වාදයො ද්වාදස පඤ්චමීසඤ්ඤා හොන්ති.

วิภัตติ 12 ตัวมี ตุ เป็นต้น ชื่อว่าปัญจมีวิภัตติ.

451. ආණත්‍යාසිට්ඨෙනුත්තකාලෙ පඤ්චමී.

๔๕๑. ปัญจมีวิภัตติใช้ในอรรถแห่งอาณัติ (การสั่ง) และอาสิฏฐะ (การอวยพร) ในกาลที่ไม่ใช่กาลที่ล่วงไปแล้ว.

ආණත්‍යත්ථෙ ච ආසීසත්ථෙ අනුත්තකාලෙ පඤ්චමීවිභත්ති හොති.

ปัญจมีวิภัตติย่อมมีในอรรถแห่งอาณัติและอาสิฏฐะในกาลที่ไม่ใช่กาลที่ล่วงไปแล้ว.

සතිපි කාලාධිකාරෙ පුන කාලග්ගහණෙන විධිනිමන්තනාජ්ඣෙසනානුමතිපත්ථනාපත්තකාලාදීසු ච පඤ්චමී. ආණාපනමාණත්ති, ආසීසනමාසිට්ඨො, සො ච ඉට්ඨස්ස අසම්පත්තස්ස [Pg.269] අත්ථස්ස පත්ථනං, තස්මිං ආණත්‍යාසිට්ඨෙ. අනු සමීපෙ උත්තකාලො අනුත්තකාලො, පච්චුප්පන්නකාලොති අත්ථො, න උත්තකාලොති වා අනුත්තකාලො, තස්මිං අනුත්තකාලෙ, කාලමනාමසිත්වා හොතීති අත්ථො.

แม้เมื่อมีบทว่า กาเล ตามมาอยู่แล้ว การรับเอาบทว่า กาเล อีกครั้ง ก็เพื่อแสดงว่าปัญจมีวิภัตติใช้ในอรรถแห่งวิธิ (การกำหนด), นิมันตนะ (การเชิญ), อัชเฌสนะ (การอ้อนวอน), อนุมาติ (การอนุญาต), ปัตถนา (การปรารถนา), และปัตตกาละ (กาลที่ควร) เป็นต้น. การสั่ง คือ อาณัติ. การอวยพร คือ อาสิฏฐะ, และอาสิฏฐะนั้นคือการปรารถนาประโยชน์ที่น่าปรารถนาซึ่งยังไม่มาถึง, ในอรรถแห่งอาณัติและอาสิฏฐะนั้น. กาลที่ใกล้กับอุตตกาล (กาลที่ล่วงไปแล้ว) ชื่อว่า อนุตตกาล มีอรรถว่าปัจจุบันกาล, หรือกาลที่ไม่ใช่กาลที่ล่วงไปแล้ว ชื่อว่า อนุตตกาล, ในอนุตตกาลนั้น มีอรรถว่าย่อมมีโดยไม่เจาะจงกาล.

තත්ථ ආසීසනත්ථෙ භූධාතුතො පඤ්චමීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං තු, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා. සො සුඛී භවතු, තෙ සුඛිතා භවන්තු.

ในอรรถแห่งการอวยพรนั้น ลง ตุ ปัญจมีวิภัตติ ปรัสสบท ปฐมบุรุษ เอกพจน์ หลังภูธาตุ, ลง อ ปัจจัย, ทำวุฒิและแปลงเป็น อว. เช่น โส สุขี ภวตุ (ขอเขาจงมีความสุข), เต สุขิตา ภวนฺตุ (ขอพวกเขาจงมีความสุข).

විපරිණාමෙන ‘‘අකාරතො’’ති වත්තතෙ.

โดยการเปลี่ยนรูปวิภัตติ บทว่า ‘‘อกาโร’’ ตามมาเป็น ‘‘อกาโต’’.

452. හිලොපං වා.

๔๕๒. หรือมีการลบ หิ.

අකාරතො පරො හිවිභත්ති ලොපමාපජ්ජතෙ වා. ත්වං සුඛී භව, භවාහි වා, හිම්හි දීඝො. තුම්හෙ සුඛිතා භවථ. අහං සුඛී භවාමි, මයං සුඛිනො භවාම.

หิ วิภัตติที่อยู่หลังอการันต์ ย่อมถึงการลบบ้าง. เช่น ตฺวํ สุขี ภว, หรือ ภวาหิ (ทีฆะหน้า หิ). ตุมฺเห สุขิตา ภวถ. อหํ สุขี ภวามิ, มยํ สุขิโน ภวาม.

අත්තනොපදෙ සො සුඛී භවතං, තෙ සුඛිතා භවන්තං. ත්වං සුඛී භවස්සු, තුම්හෙ සුඛිතා භවව්හො. අහං සුඛී භවෙ, මයං සුඛිතා භවාමසෙ.

ในอัตตโนบท: โส สุขี ภวตํ, เต สุขิตา ภวนฺตํ. ตฺวํ สุขี ภวสฺสุ, ตุมฺเห สุขิตา ภววฺโห. อหํ สุขี ภเว, มยํ สุขิตา ภวามเส.

කම්මනි අනුභූයතං තයා, අනුභූයන්තං. අනුභූයස්සු, අනුභූයව්හො. අනුභූයෙ, අනුභූයාමසෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභූය්‍යතු, අනුභූය්‍යන්තු. අනුභූයතු, අනුභූයන්තු වා, අනුභූය්‍යාහි ඉච්චාදි. භාවෙ භූයතං.

ในกรรมวาจก: อนุกฺภูยตํ ตยา (อันท่านพึงเสวย), อนุกฺภูยนฺตํ. อนุกฺภูยสฺสุ, อนุกฺภูยวฺโห. อนุกฺภูเย, อนุกฺภูยามเส. เมื่อเป็นปรัสสบท: อนุกฺภูยฺยตุ, อนุกฺภูยฺยนฺตุ. หรือ อนุกฺภูยตุ, อนุกฺภูยนฺตุ, อนุกฺภูยฺยาหิ เป็นต้น. ในภาววาจก: ภูยตํ.

ආණත්තියං කත්තරි දෙවදත්තො දානි ඔදනං පචතු, පචන්තු. පච, පචාහි, පචථ. පචාමි, පචාම. පචතං, පචන්තං. පචස්සු, පචව්හො. පචෙ, පචාමසෙ.

ในอาณัติ (การสั่ง) ในกัตตุวาจก: เทวทตฺโต ทานิ โอทนํ ปจตุ (ขอเทวทัตจงหุงข้าวบัดนี้), ปจนฺตุ. ปจ, ปจาหิ, ปจถ. ปจามิ, ปจาม. (อัตตโนบท) ปจตํ, ปจนฺตํ. ปจสฺสุ, ปจวฺโห. ปเจ, ปจามเส.

කම්මනි යප්පච්චයචවග්ගාදි, පච්චතං ඔදනො දෙවදත්තෙන, පච්චන්තං. පච්චස්සු, පච්චව්හො. පච්චෙ, පච්චාමසෙ. පරස්සපදත්තෙ පච්චතු, පච්චන්තු. පච්ච, පච්චාහි, පච්චථ. පච්චාමි, පච්චාම.

ในกรรมวาจก มี ย ปัจจัยและการแปลงเป็น จ วรรค เป็นต้น: ปจฺจตํ โอทโน เทวทตฺเตน (ข้าวอันเทวทัตจงหุง), ปจฺจนฺตํ. ปจฺจสฺสุ, ปจฺจวฺโห. ปจฺเจ, ปจฺจามเส. เมื่อเป็นปรัสสบท: ปจฺจตุ, ปจฺจนฺตุ. ปจฺจ, ปจฺจาหิ, ปจฺจถ. ปจฺจามิ, ปจฺจาม.

තථා [Pg.270] සො ගාමං ගච්ඡතු, ගච්ඡන්තු. ගච්ඡ, ගච්ඡාහි, ගච්ඡථ. ගච්ඡාමි, ගච්ඡාම. ගමෙතු, ගමෙන්තු. ගම, ගමාහි, ගමෙථ. ගමෙමි, ගමෙම. ගච්ඡතං, ගච්ඡන්තං. ගච්ඡස්සු, ගච්ඡව්හො. ගච්ඡෙ, ගච්ඡාමසෙ. ඝම්මාදෙසෙ ඝම්මතු, ඝම්මන්තු ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกัน: โส คามํ คจฺฉตุ, คจฺฉนฺตุ. คจฺฉ, คจฺฉาหิ, คจฺฉถ. คจฺฉามิ, คจฺฉาม. คเมตุ, คเมนฺตุ. คม, คมาหิ, คเมถ. คเมมิ, คเมม. คจฺฉตํ, คจฺฉนฺตํ. คจฺฉสฺสุ, คจฺฉวฺโห. คจฺเฉ, คจฺฉามเส. เมื่อมีการแปลงเป็น ฆมฺม เช่น ฆมฺมตุ, ฆมฺมนฺตุ เป็นต้น.

කම්මනි ගච්ඡීයතං, ගච්ඡීයතු, ගමීයතං, ගමීයතු, ගම්මතං, ගම්මතු ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก: คจฺฉียตํ, คจฺฉียตุ, คมียตํ, คมียตุ, คมฺมตํ, คมฺมตุ เป็นต้น.

විධිම්හි ඉධ පබ්බතො හොතු, අයං පාසාදො සුවණ්ණමයො හොතූතිආදි.

ในอรรถแห่งวิธิ (การกำหนด): อิท ปพฺพโต โหตุ (ขอภูเขาในที่นี้จงมีอยู่), อยํ ปาสาโท สุวณฺณมโย โหตุ (ขอปราสาทนี้จงเป็นทองคำ) เป็นต้น.

නිමන්තනෙ අධිවාසෙතු මෙ භන්තෙ භගවා භොජනං, ඉධ නිසීදතු භවං.

ในอรรถแห่งนิมันตนะ (การเชิญ): อธิวาเสตุ เม ภนฺเต ภควา โภชนํ (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับนิมนต์ภัตตาหารของข้าพระองค์), อิท นิสีทตุ ภวํ (ขอท่านจงนั่งในที่นี้).

අජ්ඣෙසනෙ දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං.

ในอรรถแห่งอัชเฌสนะ (การอ้อนวอน): เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงธรรม).

අනුමතියං පුච්ඡතු භවං පඤ්හං, පවිසතු භවං, එත්ථ නිසීදතු.

ในอรรถแห่งอนุมาติ (การอนุญาต): ปุจฺฉตุ ภวํ ปญฺหํ (ขอท่านจงถามปัญหา), ปวิสตุ ภวํ (ขอท่านจงเข้าไป), เอตฺถ นิสีทตุ (ขอท่านจงนั่งในที่นี้).

පත්ථනා යාචනා, දදාහි මෙ ගාමවරානි පඤ්ච, එකං මෙ නයනං දෙහි.

ปัตถนา คือ การขอ: ททาหิ เม คามวรานิ ปญฺจ (ขอท่านจงให้หมู่บ้านอันประเสริฐ 5 แห่งแก่ข้าพเจ้า), เอกํ เม นยนํ เทหิ (ขอท่านจงให้ดวงตาข้างหนึ่งแก่ข้าพเจ้า).

පත්තකාලෙ සම්පත්තො තෙ කාලො කටකරණෙ, කටං කරොතු භවං ඉච්චාදි.

เมื่อเวลาที่ควรมาถึงแล้ว เวลาในการทำเสื่อมาถึงท่านแล้ว ขอท่านจงทำเสื่อเถิด เป็นต้น

පඤ්චමීවිභත්ති.

ปัญจมีวิภัตติ

453. සත්තමී එය්‍ය එය්‍යුං, එය්‍යාසි එය්‍යාථ, එය්‍යාමිඑය්‍යාම, එථ එරං, එථො එය්‍යාව්හො, එය්‍යංඑය්‍යාම්හෙ.

๔๕๓. สัตตมีวิภัตติ (มีปัจจัยคือ) เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห

එය්‍යාදයො ද්වාදස සත්තමීසඤ්ඤා හොන්ති.

ปัจจัยมีเอยฺยเป็นต้น ๑๒ ตัว ชื่อว่าสัตตมีวิภัตติ

‘‘අනුත්තකාලෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘อนุตตกาล’ ยังคงเป็นไปอยู่

454. අනුමතිපරිකප්පත්ථෙසු [Pg.271] සත්තමී.

๔๕๔. สัตตมีวิภัตติ (ย่อมมี) ในอรรถแห่งการอนุญาตและการคาดคะเน

අනුමත්‍යත්ථෙ ච පරිකප්පත්ථෙ ච අනුත්තකාලෙ සත්තමීවිභත්ති හොති.

สัตตมีวิภัตติย่อมมีในอรรถแห่งการอนุญาตด้วย ในอรรถแห่งการคาดคะเนด้วย ในกาลที่มิได้กำหนด

අත්ථග්ගහණෙන විධිනිමන්තනාදීසු ච සත්තමී. කත්තුමිච්ඡතො පරස්ස අනුජානනං අනුමති, පරිකප්පනං පරිකප්පො, ‘‘යදි නාම භවෙය්‍යා’’ති සල්ලක්ඛණං නිරූපනං, හෙතුක්‍රියාය සම්භවෙ ඵලක්‍රියාය සම්භවපරිකප්පො ච.

ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า อตฺถ สัตตมีวิภัตติย่อมมีในอรรถแห่งวิธิ (การสั่ง) และนิมันตน (การเชิญ) เป็นต้นด้วย การอนุญาตแก่ผู้อื่นผู้ปรารถนาจะกระทำ ชื่อว่า อนุมาติ, การคาดคะเน ชื่อว่า ปริกัปป์, การพิจารณา การกำหนดว่า ‘ถ้าหากว่าพึงมี’ และการคาดคะเนความมีแห่งผลกิริยาเมื่อเหตุกิริยามีอยู่

තත්ථ පරිකප්පෙ සත්තමීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං එය්‍ය, අප්පච්චයවුද්ධාදි පුරිමසමං, ‘‘ක්වචි ධාතු විභත්තී’’තිආදිනා එය්‍ය එය්‍යාසි එය්‍යාමි එය්‍යංඉච්චෙතෙසං විකප්පෙන එකාරාදෙසො. සො දානි කිං නු ඛො භවෙ, යදි සො පඨමවයෙ පබ්බජෙය්‍ය, අරහා භවෙය්‍ය, සචෙ සඞ්ඛාරා නිච්චා භවෙය්‍යුං, න නිරුජ්ඣෙය්‍යුං. යදි ත්වං භවෙය්‍යාසි, තුම්හෙ භවෙය්‍යාථ. කථමහං දෙවො භවෙය්‍යාමි, කිං නු ඛො මයං භවෙය්‍යාම. තථා භවෙථ, භවෙරං. භවෙථො, භවෙය්‍යාව්හො.

ในปริกัปป์นั้น สัตตมีวิภัตติ ปรัสสบท ปฐมบุรุษ เอกวจนะ คือ เอยฺย การลงอปัจจัยและการพฤทธิเป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ด้วยบทว่า ‘กฺวจิ ธาตุ วิภตฺติ’ เป็นต้น มีการอาเทศเป็น เอการะโดยวิกัลป์ แก่ปัจจัยเหล่านี้คือ เอยฺย เอยฺยาสิ เอยฺยามิ เอยฺยํ (ตัวอย่างเช่น) บัดนี้ เขาพึงเป็นอะไรหนอ, ถ้าหากว่าเขาพึงบวชในปฐมวัย, พึงเป็นพระอรหันต์, ถ้าหากว่าสังขารทั้งหลายพึงเที่ยง, ก็ไม่พึงดับไป, ถ้าหากว่าท่านพึงเป็น, ท่านทั้งหลายพึงเป็น, ข้าพเจ้าพึงเป็นเทวดาได้อย่างไร, พวกเราพึงเป็นอะไรหนอ ฉันนั้น เขาพึงเป็น, เขาทั้งหลายพึงเป็น, ท่านพึงเป็น, ท่านทั้งหลายพึงเป็น

පත්ථනෙ තු අහං සුඛී භවෙ, බුද්ධො භවෙය්‍යං, භවෙය්‍යාම්හෙ.

ส่วนในอรรถแห่งความปรารถนา (เช่น) ข้าพเจ้าพึงเป็นผู้มีความสุข, ข้าพเจ้าพึงเป็นพระพุทธเจ้า, พวกเราพึงเป็น

කම්මනි සුඛං තයා අනුභූයෙථ, අනුභූයෙරං. අනුභූයෙථො, අනුභූයෙය්‍යාව්හො. අනුභූයෙ, අනුභූයෙය්‍යං, අනුභූයෙය්‍යාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභූයෙය්‍ය, අනුභූයෙය්‍යුං. අනුභූයෙය්‍යාසි ඉච්චාදි. භාවෙ භූයෙථ.

ในกรรมวาจก (เช่น) ความสุขอันท่านพึงเสวย, อันท่านพึงเสวย (พหูพจน์), อันท่านพึงเสวย, อันท่านทั้งหลายพึงเสวย, อันข้าพเจ้าพึงเสวย, อันข้าพเจ้าพึงเสวย, อันพวกเราพึงเสวย ในปรัสสบท (เช่น) พึงเสวย, พึงเสวย, พึงเสวย เป็นต้น ในภาววาจก (เช่น) พึงเป็นไป

විධිම්හි සො ඔදනං පචෙ, පචෙය්‍ය, පචෙය්‍යුං. ත්වං පචෙ, පචෙය්‍යාසි, තුම්හෙ පචෙය්‍යාථ. අහං පචෙ, පචෙය්‍යාමි, මයං පචෙය්‍යාම. පචෙථ, පචෙරං. පචෙථො, පචෙය්‍යාව්හො. පචෙ, පචෙය්‍යං, පචෙය්‍යාම්හෙ.

ในวิธิ (การสั่ง) (เช่น) เขาพึงหุงข้าว, เขาพึงหุง, พวกเขาพึงหุง ท่านพึงหุง, ท่านพึงหุง, ท่านทั้งหลายพึงหุง ข้าพเจ้าพึงหุง, ข้าพเจ้าพึงหุง, พวกเราพึงหุง (อัตตโนบท) เขาพึงหุง, เขาทั้งหลายพึงหุง, ท่านพึงหุง, ท่านทั้งหลายพึงหุง, ข้าพเจ้าพึงหุง, ข้าพเจ้าพึงหุง, พวกเราพึงหุง

කම්මනි [Pg.272] පච්චෙථ, පච්චෙරං. පච්චෙථො, පච්චෙය්‍යාව්හො. පච්චෙ, පච්චෙය්‍යං, පච්චෙය්‍යාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ පච්චෙ, පච්චෙය්‍ය, පච්චෙය්‍යුං. පච්චෙය්‍යාසි ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก (เช่น) อันเขาพึงหุง, อันเขาทั้งหลายพึงหุง, อันท่านพึงหุง, อันท่านทั้งหลายพึงหุง, อันข้าพเจ้าพึงหุง, อันข้าพเจ้าพึงหุง, อันพวกเราพึงหุง ในปรัสสบท (เช่น) อันเขาพึงหุง, อันเขาพึงหุง, อันเขาทั้งหลายพึงหุง, อันท่านพึงหุง เป็นต้น

අනුමතියං සො ගාමං ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍ය, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එය්‍යුස්ස උං වා, ගච්ඡුං, ගච්ඡෙය්‍යුං. ත්වං ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යාසි, ගච්ඡෙය්‍යාථ. ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යාමි, ගච්ඡෙය්‍යාම. ගමෙ, ගමෙය්‍ය, ගමුං, ගමෙය්‍යුං. ගමෙ, ගමෙය්‍යාසි, ගමෙය්‍යාථ. ගමෙ, ගමෙය්‍යාමි, ගමෙය්‍යාම. ගච්ඡෙථ, ගච්ඡෙරං. ගච්ඡෙථො, ගච්ඡෙය්‍යාව්හො. ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යං, ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ. ගමෙථ, ගමෙරං ඉච්චාදි.

ในการอนุญาต (เช่น) เขาพึงไปสู่บ้าน, เขาพึงไป ด้วยบทว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น มีการอาเทศ เอยฺยุ เป็น อุํ บ้าง, (เช่น) พึงไป, พึงไป ท่านพึงไป, ท่านพึงไป, ท่านทั้งหลายพึงไป ข้าพเจ้าพึงไป, ข้าพเจ้าพึงไป, พวกเราพึงไป (จากธาตุ คม) เขาพึงไป, เขาพึงไป, พวกเขาพึงไป, พวกเขาพึงไป ท่านพึงไป, ท่านพึงไป, ท่านทั้งหลายพึงไป ข้าพเจ้าพึงไป, ข้าพเจ้าพึงไป, พวกเราพึงไป (อัตตโนบท) เขาพึงไป, เขาทั้งหลายพึงไป, ท่านพึงไป, ท่านทั้งหลายพึงไป, ข้าพเจ้าพึงไป, ข้าพเจ้าพึงไป, พวกเราพึงไป (จากธาตุ คม อัตตโนบท) เขาพึงไป, เขาทั้งหลายพึงไป เป็นต้น

කම්මනි ගච්ඡීයෙථ, ගමීයෙථ, ගච්ඡීයෙරං, ගමීයෙරං ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ ගච්ඡීයෙය්‍ය, ගමීයෙය්‍ය, ගම්මෙය්‍ය, ගම්මෙය්‍යුං ඉච්චාදි. තථා ඝම්මෙ, ඝම්මෙය්‍ය, ඝම්මෙය්‍යුං ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก (เช่น) อันเขาพึงไป, อันเขาพึงไป, อันเขาทั้งหลายพึงไป, อันเขาทั้งหลายพึงไป เป็นต้น ในปรัสสบท (เช่น) อันเขาพึงไป, อันเขาพึงไป, อันเขาพึงไป, อันเขาทั้งหลายพึงไป เป็นต้น ฉันนั้น (จากธาตุ ฆม) อันเขาพึงไป, อันเขาพึงไป, อันเขาทั้งหลายพึงไป เป็นต้น

සත්තමීවිභත්ති.

สัตตมีวิภัตติ

පච්චුප්පන්නාණත්තිපරිකප්පකාලිකවිභත්තිනයො.

นัยแห่งวิภัตติที่ใช้ในปัจจุบันกาล อานัตติ (การสั่ง) และปริกัปป์ (การคาดคะเน)

455. හිය්‍යත්තනී ආඌ, ඔත්ථ, අංම්හා, ත්ථත්ථුං, සෙව්හං, ඉංම්හසෙ.

๔๕๕. หิยยัตตนีวิภัตติ (มีปัจจัยคือ) อา อู, โอ ตฺถ, อํ มฺหา, ตฺถ ตฺถุํ, เส วฺหํ, อึ มฺหเส

ආආදයො ද්වාදස හිය්‍යත්තනීසඤ්ඤා හොන්ති.

ปัจจัยมีอาเป็นต้น ๑๒ ตัว ชื่อว่าหิยยัตตนีวิภัตติ

‘‘අප්පච්චක්ඛෙ, අතීතෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า ‘อัปปัจจกขะ (ไม่ประจักษ์)’ และ ‘อดีต’ ยังคงเป็นไปอยู่

456. හිය්‍යොපභුති පච්චක්ඛෙ හිය්‍යත්තනී.

๔๕๖. หิยยัตตนีวิภัตติย่อมมีในอรรถที่ประจักษ์ ตั้งแต่วานนี้เป็นต้นไป

හිය්‍යොපභුති අතීතෙ කාලෙ පච්චක්ඛෙ වා අප්පච්චක්ඛෙ වා හිය්‍යත්තනීවිභත්ති හොතීති හිය්‍යත්තනීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ආ.

หิยยัตตนีวิภัตติย่อมมีในอดีตกาลตั้งแต่วานนี้เป็นต้นไป ที่ประจักษ์ก็ตาม ที่ไม่ประจักษ์ก็ตาม ดังนั้น หิยยัตตนีวิภัตติ ปรัสสบท ปฐมบุรุษ เอกวจนะ คือ อา

‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිතො ‘‘ක්වචි, ධාතූන’’න්ති ච වත්තතෙ.

จากบทว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น และบทว่า ‘กฺวจิ, ธาตุ’ ยังคงเป็นไปอยู่

457. අකාරාගමො [Pg.273] හිය්‍යත්තනී අජ්ජතනීකාලාතිපත්තීසු.

๔๕๗. การลงอการาคมในหิยยัตตนีวิภัตติ อัชชัตตนีวิภัตติ และกาลาติปัตติวิภัตติ

ක්වචි ධාතූනමාදිම්හි අකාරාගමො හොති හිය්‍යත්තනීඅජ්ජතනීකාලාතිපත්තිඉච්චෙතාසු තීසු විභත්තීසු. කථමයමකාරාගමො ධාත්වාදිම්හීති චෙ?

บางครั้งมีการลงอการาคมที่ต้นธาตุในวิภัตติ ๓ เหล่านี้คือ หิยยัตตนี อัชชัตตนี และกาลาติปัตติ ถ้าหากว่า (ถามว่า) การลงอการาคมนี้ที่ต้นธาตุเป็นอย่างไร?

සතිස්සරෙපි ධාත්වන්තෙ, පුනකාරාගමස්සිධ;

නිරත්ථත්තා පයොගානු රොධා ධාත්වාදිතො අයං.

แม้เมื่อมีสระที่ท้ายธาตุ มีการลงอการาคมอีกในที่นี้ เพราะไม่มีประโยชน์ และเพราะคล้อยตามการใช้ การลง (อการาคม) นี้จึงลงที่ต้นธาตุ

අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසසරලොපාදි වුත්තනයමෙව.

การลงอปัจจัย การพฤทธิ การอาเทศ อว การลบสระ เป็นต้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

අභවා, අභවූ. අභවො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඔකාරස්ස අආදෙසො වා, අභව, අභවත්ථ. අභවං, අභවම්හා. අභවත්ථ, අභවත්ථුං. අභවසෙ, අභවව්හං. අභවිං, අභවම්හසෙ.

ได้มีแล้ว, ได้มีแล้ว ได้มีแล้ว, ด้วยบทว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น มีการอาเทศ โอการะเป็น อะ บ้าง, ได้มีแล้ว, ได้มีแล้ว ได้มีแล้ว, ได้มีแล้ว (อัตตโนบท) เขาได้มีแล้ว, เขาทั้งหลายได้มีแล้ว, ท่านได้มีแล้ว, ท่านทั้งหลายได้มีแล้ว, ข้าพเจ้าได้มีแล้ว, พวกเราได้มีแล้ว

කම්මනි යප්පච්චයො, තයා සුඛමන්වභූයත්ථ, අකාරාගමාභාවෙ අනුභූයත්ථ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ත්ථස්ස ථාදෙසො, අන්වභූයථ, අනුභූයථ, අන්වභූයත්ථුං, අනුභූයත්ථුං. අන්වභූයසෙ, අනුභූයසෙ, අන්වභූයව්හං, අනුභූයව්හං. අන්වභූයිං, අනුභූයිං, අන්වභූයම්හසෙ, අනුභූයම්හසෙ. පරස්සපදත්තෙ අන්වභූයා, අනුභූයා ඉච්චාදි. භාවෙ අන්වභූයත්ථ.

ในกรรมวาจก มี ย ปัจจัย (เช่น) ความสุขอันท่านได้เสวยแล้ว เมื่อไม่มีอการาคม (เช่น) อันเขาได้เสวยแล้ว ด้วยบทว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น มีการอาเทศ ตฺถ เป็น ถะ (เช่น) อันเขาได้เสวยแล้ว, อันเขาได้เสวยแล้ว, อันเขาทั้งหลายได้เสวยแล้ว, อันเขาทั้งหลายได้เสวยแล้ว, อันท่านได้เสวยแล้ว, อันท่านได้เสวยแล้ว, อันท่านทั้งหลายได้เสวยแล้ว, อันท่านทั้งหลายได้เสวยแล้ว, อันข้าพเจ้าได้เสวยแล้ว, อันข้าพเจ้าได้เสวยแล้ว, อันพวกเราได้เสวยแล้ว, อันพวกเราได้เสวยแล้ว ในปรัสสบท (เช่น) อันเขาได้เสวยแล้ว, อันเขาได้เสวยแล้ว เป็นต้น ในภาววาจก (เช่น) ได้มีแล้ว

තථා සො ඔදනං අපචා, පචා, අපචූ, පචූ. අපචො, පචො, අපචත්ථ, පචත්ථ. අපචං, පචං, අපචම්හා, පචම්හා. අපචත්ථ, පචත්ථ, අපචත්ථු, පචත්ථුං. අපචසෙ, පචසෙ, අපචව්හං, පචව්හං. අපචිං, පචිං, අපචම්හසෙ, පචම්හසෙ.

ฉันนั้น (เช่น) เขาได้หุงข้าวแล้ว, ได้หุงแล้ว, เขาทั้งหลายได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว ท่านได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว, ท่านทั้งหลายได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว ข้าพเจ้าได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว, พวกเราได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว (อัตตโนบท) เขาได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว, เขาทั้งหลายได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว ท่านได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว, ท่านทั้งหลายได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว ข้าพเจ้าได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว, พวกเราได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว

කම්මනි [Pg.274] අපච්චථ, අපච්චත්ථ, අපච්චත්ථුං. අපච්චසෙ, අපච්චව්හං. අපච්චිං, අපච්චම්හසෙ. අපච්චා, අපච්චූ ඉච්චාදි.

ในรูปกรรม: อปจฺจถ, อปจฺจตฺถ, อปจฺจตฺถุํ. อปจฺจเส, อปจฺจวฺหํ. อปจฺจึ, อปจฺจมฺหเส. อปจฺจา, อปจฺจู เป็นต้น.

තථා අගච්ඡා, අගච්ඡූ. අගච්ඡො, අගච්ඡ, අගච්ඡත්ථ. අගච්ඡං, අගච්ඡම්හා. අගච්ඡත්ථ, අගච්ඡත්ථුං. අගච්ඡසෙ, අගච්ඡව්හං. අගච්ඡිං, අගච්ඡම්හසෙ. අගමා, අගමූ. අගමො, අගම, අගමත්ථ. අගමං, අගමම්හා. අගමත්ථ, අගමත්ථුං. අගමසෙ, අගමව්හං. අගමිං, අගමම්හසෙ.

เช่นเดียวกัน: อคจฺฉา, อคจฺฉู. อคจฺโฉ, อคจฺฉ, อคจฺฉตฺถ. อคจฺฉํ, อคจฺฉมฺหา. อคจฺฉตฺถ, อคจฺฉตฺถุํ. อคจฺฉเส, อคจฺฉวฺหํ. อคจฺฉึ, อคจฺฉมฺหเส. อคมา, อคมู. อคโม, อคม, อคมตฺถ. อคมํ, อคมมฺหา. อคมตฺถ, อคมตฺถุํ. อคมเส, อคมวฺหํ. อคมึ, อคมมฺหเส.

කම්මනි අගච්ඡීයත්ථ, ගච්ඡීයත්ථ, අගමීයත්ථ, ගමීයත්ථ, අගච්ඡීයත්ථුං, ගච්ඡීයත්ථුං, අගමීයත්ථුං, ගමීයත්ථුං ඉච්චාදි. තථා අඝම්මා, අඝම්මූ ඉච්චාදි.

ในรูปกรรม: อคจฺฉียตฺถ, คจฺฉียตฺถ, อคมียตฺถ, คมียตฺถ, อคจฺฉียตฺถุํ, คจฺฉียตฺถุํ, อคมียตฺถุํ, คมียตฺถุํ เป็นต้น. เช่นเดียวกัน: อฆมฺมา, อฆมฺมู เป็นต้น.

හිය්‍යත්තනීවිභත්ති.

หิยฺยตฺตนีวิภัตติ.

458. හිය්‍යත්තනී සත්තමී පඤ්චමී වත්තමානා සබ්බධාතුකං.

๔๕๘. หิยฺยตฺตนี, สตฺตมี, ปญฺจมี, วตฺตมานา เป็นสัพพธาตุกะ.

හිය්‍යත්තනාදයො චතස්සො විභත්තියො සබ්බධාතුකසඤ්ඤා හොන්තීති හිය්‍යත්තනාදීනං සබ්බධාතුකසඤ්ඤත්තා ‘‘ඉකාරාගමො අසබ්බධාතුකම්හී’’ති වුත්තො ඉකාරාගමො න භවති.

วิภัตติ ๔ หมวด มีหิยฺยตฺตนีเป็นต้น ย่อมมีชื่อว่าสัพพธาตุกะ. เพราะวิภัตติมีหิยฺยตฺตนีเป็นต้นมีชื่อว่าสัพพธาตุกะ การลงอิอาคมที่กล่าวไว้ว่า "อิอาคมในอสัพพธาตุกะ" จึงไม่เกิดขึ้น.

සබ්බධාතුකං.

สัพพธาตุกะ.

459. පරොක්ඛා අ උ, එ ත්ථ, අං ම්හ, ත්ථ රෙ, ථො ව්හො, ඉංම්හෙ.

๔๕๙. ปโรกฺขา (วิภัตติ): อ อุ, เอ ตฺถ, อํ มฺห, ตฺถ เร, โถ โวฺห, อึมฺเห.

අආදයො ද්වාදස පරොක්ඛාසඤ්ඤා හොන්ති. අක්ඛානං ඉන්ද්‍රියානං පරං පරොක්ඛා, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති පරොක්ඛාති වුච්චති.

วิภัตติ ๑๒ ตัว มี อ เป็นต้น ย่อมมีชื่อว่าปโรกฺขา. ชื่อว่าปโรกฺขา เพราะพ้นไปจากดวงตาคืออินทรีย์ทั้งหลาย, เพราะเป็นเครื่องแสดงถึงอดีตกาลนั้น วิภัตตินี้จึงชื่อว่าปโรกฺขา.

460. අපච්චක්ඛෙ [Pg.275] පරොක්ඛාතීතෙ.

๔๖๐. ในอดีตกาลที่มิได้ประจักษ์ด้วยตนเอง (ปโรกฺขา).

අපච්චක්ඛෙ වත්තුනො ඉන්ද්‍රියාවිසයභූතෙ අතීතෙ කාලෙ පරොක්ඛාවිභත්ති හොති. අතික්කම්ම ඉතොති අතීතො, හුත්වා අතික්කන්තොති අත්ථො.

ปโรกฺขาวิภัตติย่อมมีในอดีตกาลที่มิได้ประจักษ์ด้วยตนเอง และเป็นอารมณ์ที่พ้นวิสัยแห่งอินทรีย์ของผู้กล่าว. บทว่า อตีโต คือ ล่วงไปแล้วจากที่นี้. อธิบายว่า เป็นแล้วล่วงไปแล้ว.

හෙට්ඨා වුත්තනයෙන පරොක්ඛාපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං අ. ‘‘භූ අ’’ඉතීධ –

ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ อ คือ ปโรกฺขาปรัสสบทปฐมบุรุษเอกวจนะ. ในที่นี้คือ "ภู อ" ดังนี้ -

විපරිණාමෙන ‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තතෙ.

ด้วยการผันแปร บทว่า "ธาตุทั้งหลาย" ย่อมตามไป.

461. ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො.

๔๖๑. การทำทเวภาวะ (ซ้อน) อักษรตัวแรกที่มีสระเดียวในบางแห่ง.

ධාතූනමාදිභූතානං වණ්ණානමෙකස්සරානං ක්වචි ද්වෙභාවො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං ක්වචිසද්දො, තෙන –

อักษรต้นของธาตุทั้งหลายที่มีสระเดียว ย่อมมีการทำทเวภาวะในบางแห่ง. บทว่า "ในบางแห่ง" นี้ มีอรรถว่า "ววัตถิตวิภาสา" (เป็นทางเลือกที่กำหนดไว้). ด้วยเหตุนั้น -

ඛ ඡ සෙසු පරොක්ඛායං, ද්වෙභාවො සබ්බධාතුනං;

අප්පච්චයෙ ජුහොත්‍යාදි-ස්සපි කිච්චාදිකෙ ක්වචි.

ในปโรกฺขาวิภัตติ และเมื่อมี ข ฉ ส ปัจจัยเบื้องหลัง ย่อมมีการทำทเวภาวะแก่ธาตุทั้งปวง, และในบางแห่งมีการทำทเวภาวะแม้แก่ธาตุมีชุโหติเป็นต้นที่ไม่มีปัจจัย และในกิจจปัจจัยเป็นต้น.

‘‘භූ භූ අ’’ඉතීධ –

ในที่นี้คือ "ภู ภู อ" ดังนี้ -

462. පුබ්බොබ්භාසො.

๔๖๒. ส่วนหน้าเป็นอัพภาส.

ද්වෙභූතස්ස ධාතුස්ස යො පුබ්බො අවයවො, සො අබ්භාසසඤ්ඤො හොතීති අබ්භාසසඤ්ඤා.

ส่วนหน้าของธาตุที่ทำทเวภาวะแล้ว ย่อมมีชื่อว่าอัพภาส. เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอัพภาส.

අබ්භාසග්ගහණමනුවත්තතෙ.

การตามไปของบทว่า "อัพภาส" ย่อมเป็นไป.

463. අන්තස්සිවණ්ණාකාරො වා.

๔๖๓. สระ อิ หรือ สระ อะ ที่ที่สุด (ของอัพภาส) บ้าง.

අබ්භාසස්ස අන්තස්ස ඉවණ්ණො හොති වා, අකාරො ච. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන –

สระ อิ หรือ สระ อะ ย่อมมีที่ที่สุดของอัพภาสบ้าง. บทว่า "บ้าง" นี้ มีอรรถว่า "ววัตถิตวิภาสา". ด้วยเหตุนั้น -

ඛ [Pg.276] ඡ සෙසු අවණ්ණස්ස,ඉකාරො සගුපුස්ස ඊ;

වාස්ස භූස්ස පරොක්ඛායං,අකාරො නාපරස්සිමෙති.

เมื่อมี ข ฉ ส ปัจจัย สระ อะ (ของอัพภาส) ย่อมเป็น อิ, สระ อี ย่อมมีแก่ธาตุที่มี คุป เป็นต้น, ในปโรกฺขาวิภัตติ สระ อะ ย่อมมีแก่ ภู ธาตุ แต่ไม่เป็นไปในพยางค์หลัง.

ඌකාරස්ස අකාරො.

สระ อู ย่อมเป็น สระ อะ.

464. දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා.

๔๖๔. พยัญชนะตัวที่ ๒ และ ๔ ย่อมเป็นตัวที่ ๑ และ ๓.

අබ්භාසගතානං දුතියචතුත්ථානං වග්ගබ්‍යඤ්ජනානං යථාක්කමං පඨමතතියා හොන්තීති භකාරස්ස බකාරො.

พยัญชนะวรรคตัวที่ ๒ และ ๔ ที่อยู่ในอัพภาส ย่อมเป็นตัวที่ ๑ และ ๓ ตามลำดับ. ด้วยเหตุนั้น พยัญชนะ ภะ จึงเป็น พยัญชนะ บะ.

465. බ්‍රූභූනමාහභූවා පරොක්ඛායං.

๔๖๕. ธาตุ พฺรู และ ภู ย่อมเป็น อาห และ ภูว ในปโรกฺขา (วิภัตติ).

බ්‍රූභූඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ආහභූවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති පරොක්ඛාවිභත්තියන්ති භූසද්දස්ස භූවආදෙසො, ‘‘සරලොපො මාදෙසප්පච්චයාදිම්හී’’තිආදිනා සරලොපාදි, සො කිර රාජා බභූව, තෙ කිර බභූවු. ත්වං කිර බභූවෙ.

ธาตุ พฺรู และ ภู เหล่านี้ ย่อมมีการอาเทศเป็น อาห และ ภูว ในปโรกฺขาวิภัตติ. มีการอาเทศ ภูว แห่ง ภู ธาตุ. มีการลบสระเป็นต้น ด้วยสูตรว่า "สรโลโป มาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหิ" เป็นต้น. เช่น โส กิร ราชา พภูว (ได้ยินว่า พระราชาพระองค์นั้นได้เป็นแล้ว), เต กิร พภูวุ (ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นได้เป็นแล้ว), ตฺวํ กิร พภูเว (ได้ยินว่า ท่านได้เป็นแล้ว).

‘‘ධාතූහී’’ති වත්තතෙ, සීහගතියා ක්වචිග්ගහණඤ්ච.

บทว่า "จากธาตุทั้งหลาย" ย่อมตามไป. และการตามไปของบทว่า "ในบางแห่ง" ย่อมเป็นไปโดยสีหคติ.

466. ඉකාරාගමො අසබ්බධාතුකම්හි.

๔๖๖. การลง อิ อาคม ในอสัพพธาตุกะ.

සබ්බස්මිං අසබ්බධාතුකම්හි පරෙ ක්වචි ධාතූහි පරො ඉකාරාගමො හොති.

เมื่ออสัพพธาตุทั้งปวงอยู่เบื้องหลัง บางครั้งมีการลง อิ-อาคม หลังธาตุ.

අසබ්බධාතුකෙ බ්‍යඤ්ජ-නාදිම්හෙ වායමාගමො;

ක්වචාධිකාරතො බ්‍යඤ්ජ-නාදොපි ක්වචි නො සියා.

เมื่ออสัพพธาตุที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะอยู่เบื้องหลัง บางครั้งมีการลง ย-อาคม; ด้วยอำนาจของคำว่า "บางครั้ง" แม้การขึ้นต้นด้วยพยัญชนะก็อาจไม่มีในบางครั้ง.

එත්ථ ච ‘‘න සබ්බධාතුකං අසබ්බධාතුක’’මිති කත්වා ‘‘හිය්‍යත්තනී සත්තමී පඤ්චමී වත්තමානා සබ්බධාතුක’’න්ති හිය්‍යත්තනීආදීනං සබ්බධාතුකසඤ්ඤාය වුත්තත්තා තදඤ්ඤා චතස්සො විභත්තියො අසබ්බධාතුකන්ති වුච්චති.

ในที่นี้ เมื่อกล่าวว่า "ที่ไม่เป็นสัพพธาตุ ชื่อว่า อสัพพธาตุ" และเมื่อกล่าวถึงวิภัตติหิยยัตตนี สัตตมี ปัญจมี และวัตตมานา ว่าเป็นสัพพธาตุ เพราะฉะนั้น วิภัตติ ๔ ตัวที่เหลือจากนั้นจึงเรียกว่า อสัพพธาตุ.

තුම්හෙ [Pg.277] කිර බභූවිත්ථ. අහං කිර බභූවං, මයං කිර බභූවිම්හ. අත්තනොපදෙ සො බභූවිත්ථ, බභූවිරෙ. බභූවිත්ථො, බභූවිව්හො. බභූවිං, බභූවිම්හෙ.

พวกท่านได้เป็นแล้วแล. ข้าพเจ้าได้เป็นแล้วแล, พวกเราได้เป็นแล้วแล. ในอัตตโนบท เขาได้เป็นแล้ว, พวกเขาได้เป็นแล้ว. ท่านได้เป็นแล้ว, พวกท่านได้เป็นแล้ว. ข้าพเจ้าได้เป็นแล้ว, พวกเราได้เป็นแล้ว.

කම්මනි අත්තනොපදෙ ඊකාරාගමයප්පච්චයිකාරාගමා, අනුබභූවීයිත්ථ, යප්පච්චයස්ස අසබ්බධාතුකම්හි ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ලොපෙ කතෙ ඉවණ්ණාගමො න භවති, තයා කිර අනුබභූවිත්ථ, අනුබභූවිරෙ ඉච්චාදි. භාවෙ බභූවීයිත්ථ, බභූවිත්ථ වා.

ในกรรมบท อัตตโนบท มีการลง อี-อาคม และ ย-ปัจจัย อิ-อาคม, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, เมื่อ ย-ปัจจัยถูกลบในอสัพพธาตุด้วยบทว่า "บางครั้งในธาตุ" เป็นต้น การลง อิ-วรรณะย่อมไม่มี, อันท่านได้เสวยแล้วแล, อันบุคคลได้เสวยแล้ว เป็นต้น. ในภาวบท อันบุคคลได้เป็นแล้ว, หรืออันบุคคลได้เป็นแล้ว.

තථා පපච, පපචූ. පපචෙ, පපචිත්ථ. පපචං, පපචිම්හ. පපචිත්ථ, පපචිරෙ. පපචිත්ථො, පපචිව්හො. පපචිං, පපචිම්හෙ.

เช่นนั้น เขาหุงแล้ว, พวกเขาหุงแล้ว. ท่านหุงแล้ว, พวกท่านหุงแล้ว. ข้าพเจ้าหุงแล้ว, พวกเราหุงแล้ว. เขาหุงแล้ว, พวกเขาหุงแล้ว. ท่านหุงแล้ว, พวกท่านหุงแล้ว. ข้าพเจ้าหุงแล้ว, พวกเราหุงแล้ว.

කම්මනි පපච්චිත්ථ, පපච්චිරෙ ඉච්චාදි. තථා අපච්ච, අපච්චූ ඉච්චාදි.

ในกรรมบท อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว เป็นต้น. เช่นนั้น อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว เป็นต้น.

ගමිම්හි ‘‘ක්වචාදිවණ්ණාන’’න්තිආදිනා ද්වෙභාවො, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා.

ในธาตุ คม มีการซ้อนสองด้วยบทว่า "บางครั้งในวรรณะเป็นต้น", ชื่อว่า อัพภาส ด้วยบทว่า "พยัญชนะหน้าเป็นอัพภาส".

‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "ในอัพภาส" ยังคงอยู่.

467. කවග්ගස්ස චවග්ගො.

๔๖๗. ก-วรรค เป็น จ-วรรค.

අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස කවග්ගස්ස චවග්ගො හොතීති වකාරස්ස ජකාරො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අනබ්භාසස්ස පඨමපුරිසෙකවචනම්හි දීඝො. සො ගාමං ජගාම කිර, ජගම වා, ජගමු. ජගමෙ, ජගමිත්ථ. ජගමං, ජගමිම්හ. ජගමිත්ථ, ජගමිරෙ. ජගමිත්ථො, ජගමිව්හො. ජගමිං, ජගමිම්හෙ.

ก-วรรคที่อยู่ในอัพภาส ย่อมเป็น จ-วรรค ดังนี้ ว-อักษร เป็น ช-อักษร, ในปฐมบุรุษเอกวจนะของอนัพภาส มีการทำให้ยาวด้วยบทว่า "บางครั้งในธาตุ" เป็นต้น. เขาไปสู่บ้านแล้วแล, หรือเขาไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว. ท่านไปแล้ว, พวกท่านไปแล้ว. ข้าพเจ้าไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว. เขาไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว. ท่านไปแล้ว, พวกท่านไปแล้ว. ข้าพเจ้าไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว.

කම්මනි ජගමීයිත්ථ, ජගමිත්ථ වා ඉච්චාදි.

ในกรรมบท อันบุคคลไปแล้ว, หรืออันบุคคลไปแล้ว เป็นต้น.

පරොක්ඛාවිභත්ති.

วิภัตติปโรขา.

468. අජ්ජතනී [Pg.278] ඊ උං, ඔ ත්ථ, ඉං ම්හා, ආ ඌ, සෙ ව්හං, අම්හෙ.

๔๖๘. อัชชัตตนี คือ อี อุํ, โอ ตฺถะ, อิํ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อมฺเห.

ඊආදයො ද්වාදස අජ්ජතනීසඤ්ඤා හොන්ති. අජ්ජ භවො අජ්ජතනො, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති අජ්ජතනීති වුච්චති.

วิภัตติ อี เป็นต้น ๑๒ ตัว ชื่อว่า อัชชัตตนี. ภาวะที่เกิดในวันนี้ ชื่อว่า อัชชัตตะ, เพราะเป็นเครื่องแสดงถึงภาวะนั้น วิภัตตินี้จึงเรียกว่า อัชชัตตนี.

‘‘අපච්චක්ඛෙ, අතීතෙ, පච්චක්ඛෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "ในอัปปัจจักขะ, ในอดีต, ในปัจจักขะ" ยังคงอยู่.

469. සමීපෙජ්ජතනී.

๔๖๙. อัชชัตตนีในที่ใกล้.

සමීපෙ සමීපතො පට්ඨාය අජ්ජප්පභුති අතීතෙ කාලෙ පච්චක්ඛෙ ච අපච්චක්ඛෙ ච අජ්ජතනීවිභත්ති හොතීති අජ්ජතනීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ඊ.

ในที่ใกล้ ตั้งแต่ที่ใกล้เป็นต้นไป นับตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ในกาลอดีต ทั้งในปัจจักขะและอัปปัจจักขะ ย่อมมีวิภัตติอัชชัตตนี ดังนี้ อัชชัตตนีปรัสสบทปฐมบุรุษเอกวจนะ คือ อี.

පුරෙ විය අකාරාගමො, වුද්ධාදි ච, ‘‘ක්වචි ධාතුවිභත්තී’’තිආදිනා ඊම්හාදිවිභත්තීනං ක්වචි රස්සත්තං, ඔආඅවචනානං ඉත්ථඅමාදෙසා ච, සරලොපාදි, සො අභවි, අභවී වා, අකාරාගමාභාවෙ භවි.

มีการลง อ-อาคม เหมือนก่อน, และมีการพฤทธิ์เป็นต้น, ด้วยบทว่า "บางครั้งในธาตุและวิภัตติ" เป็นต้น วิภัตติ อี เป็นต้น บางครั้งมีการทำให้สั้น, และมีการอาเทศ โอ-อา-วจนะ เป็น อิตถะ-อัมะ, มีการลบสระเป็นต้น, เขาได้มีแล้ว, หรือเขาได้มีแล้ว, เมื่อไม่มี อ-อาคม ก็เป็น ภวิ.

මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "หรือ" ยังคงอยู่ด้วยวิธีเหมือนกบกระโดด.

470. සබ්බතො උං ඉං සු.

๔๗๐. จากธาตุทั้งปวง อุํ เป็น อิํสุ.

සබ්බෙහි ධාතූහි උංවිභත්තිස්ස ඉංස්වාදෙසො හොති වා.

จากธาตุทั้งปวง มีการอาเทศ อุํ-วิภัตติ เป็น อิํสุ หรือไม่ก็ได้.

තෙ අභවිංසු, භවිංසු වා, අභවුං, භවුං වා. ත්වං අභවි, භවි වා, අභවො, භවො වා, තුම්හෙ අභවිත්ථ, භවිත්ථ වා, ඉකාරාගමො. අහං අභවිං, භවිං වා, මයං අභවිම්හ, භවිම්හ වා, අභවිම්හා, භවිම්හා වා. සො අභවිත්ථ, භවිත්ථ වා, අභවා, භවා වා, අභවූ, භවූ වා. අභවිසෙ, භවිසෙ වා, අභවිව්හං, භවිව්හං වා. අභවං[Pg.279], භවං වා, අභව, භව වා, අභවිම්හෙ, භවිම්හෙ වා.

พวกเขาได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกเขาได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว. ท่านได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, ท่านได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกท่านได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, มีการลง อิ-อาคม. ข้าพเจ้าได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกเราได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกเราได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว. เขาได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, เขาได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, เขาได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว. ท่านได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกท่านได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว. ข้าพเจ้าได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, ข้าพเจ้าได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกเราได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว.

කම්මනි යප්පච්චයලොපෙ වුද්ධිඅවාදෙසාදි, සුඛං තයා අනුභවිත්ථ, අන්වභූයිත්ථ, අනුභූයිත්ථ වා ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ තයා අන්වභූයි, අනුභූයි, අන්වභූයී, අනුභූයී වා, අන්වභූයිංසු, අනුභූයිංසු, අන්වභූයුං, අනුභූයුං. ත්වං අන්වභූයි, අනුභූයි, තුම්හෙ අන්වභූයිත්ථ, අනුභූයිත්ථ. අහං අන්වභූයිං, අනුභූයිං, මයං අන්වභූයිම්හ, අනුභූයිම්හ, අන්වභූයිම්හා, අනුභූයිම්හා වා. භාවෙ අභවිත්ථ, අභූයිත්ථ තයා.

ในกรรมบท เมื่อมีการลบ ย-ปัจจัย มีการพฤทธิ์และอาเทศ อว เป็นต้น, ความสุขอันท่านได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, หรืออันบุคคลได้เสวยแล้ว เป็นต้น. ในปรัสสบท อันท่านได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, อันท่านได้เสวยแล้ว, หรืออันบุคคลได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว. ท่านได้เสวยแล้ว, ท่านได้เสวยแล้ว, พวกท่านได้เสวยแล้ว, พวกท่านได้เสวยแล้ว. ข้าพเจ้าได้เสวยแล้ว, ข้าพเจ้าได้เสวยแล้ว, พวกเราได้เสวยแล้ว, พวกเราได้เสวยแล้ว, พวกเราได้เสวยแล้ว, หรือพวกเราได้เสวยแล้ว. ในภาวบท อันท่านได้มีแล้ว, อันท่านได้มีแล้ว.

සො අපචි, පචි, අපචී, පචී වා, තෙ අපචිංසු, පචිංසු, අපචුං, පචුං. ත්වං අපචි, පචි, අපචො, පචො වා, තුම්හෙ අපචිත්ථ, පචිත්ථ. අහං අපචිං, පචිං, මයං අපචිම්හ, පචිම්හ, අපචිම්හා, පචිම්හා වා. සො අපචිත්ථ, පචිත්ථ, අපචා, පචා වා, අපචූ, පචූ. අපචිසෙ, අපචිව්හං. අපචං, පචං, අපච, පච වා, අපචිම්හෙ, පචිම්හෙ.

เขาหุงแล้ว, หุงแล้ว, เขาหุงแล้ว, หรือหุงแล้ว, พวกเขาหุงแล้ว, หุงแล้ว, พวกเขาหุงแล้ว, หุงแล้ว. ท่านหุงแล้ว, หุงแล้ว, ท่านหุงแล้ว, หรือหุงแล้ว, พวกท่านหุงแล้ว, หุงแล้ว. ข้าพเจ้าหุงแล้ว, หุงแล้ว, พวกเราหุงแล้ว, หุงแล้ว, พวกเราได้หุงแล้ว, หรือหุงแล้ว. เขาหุงแล้ว, หุงแล้ว, เขาหุงแล้ว, หรือหุงแล้ว, เขาหุงแล้ว, หุงแล้ว. ท่านหุงแล้ว, พวกท่านหุงแล้ว. ข้าพเจ้าหุงแล้ว, หุงแล้ว, ข้าพเจ้าหุงแล้ว, หรือหุงแล้ว, พวกเราหุงแล้ว, หุงแล้ว.

කම්මනි අපච්චිත්ථ, පච්චිත්ථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අපච්චි, පච්චි, අපච්චී, පච්චී වා, අපච්චිංසු, පච්චිංසු, අපච්චුං, පච්චුං. අපච්චි, පච්චි, අපච්චො, පච්චො වා, අපච්චිත්ථ, පච්චිත්ථ. අපච්චිං, පච්චිං, අපච්චිම්හ, පච්චිම්හ, අපච්චිම්හා, පච්චිම්හා වා.

ในกรรมบท อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว เป็นต้น. ในปรัสสบท อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, หรืออันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว. อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, หรืออันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว. อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, หรืออันบุคคลหุงแล้ว.

සො ගාමං අගච්ඡී, ගච්ඡී, අගච්ඡි, ගච්ඡි වා, තෙ අගච්ඡිංසු, ගච්ඡිංසු, අගච්ඡුං, ගච්ඡුං. ත්වං අගච්ඡි, ගච්ඡි, අගච්ඡො, ගච්ඡො වා, තුම්හෙ අගච්ඡිත්ථ, ගච්ඡිත්ථ. අහං අගච්ඡිං, ගච්ඡිං, මයං අගච්ඡිම්හ, ගච්ඡිම්හ, අගච්ඡිම්හා, ගච්ඡිම්හා වා.

เขาไปสู่บ้านแล้ว, ไปแล้ว, เขาไปแล้ว, หรือไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว, ไปแล้ว. ท่านไปแล้ว, ไปแล้ว, ท่านไปแล้ว, หรือไปแล้ว, พวกท่านไปแล้ว, ไปแล้ว. ข้าพเจ้าไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว, หรือไปแล้ว.

‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අජ්ජතනිම්හි ගමිස්ස ච්ඡස්ස ක්වචි ඤ්ඡාදෙසො, අගඤ්ඡි, ගඤ්ඡි, අගඤ්ඡී, ගඤ්ඡී වා, තෙ අගඤ්ඡිංසු[Pg.280], ගඤ්ඡිංසු, අගඤ්ඡුං, ගඤ්ඡුං. ත්වං අගඤ්ඡි, ගඤ්ඡි, අගඤ්ඡො, ගඤ්ඡො වා, තුම්හෙ අගඤ්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ. අහං අගඤ්ඡිං, ගඤ්ඡිං, මයං අගඤ්ඡිම්හ, ගඤ්ඡිම්හ, අගඤ්ඡිම්හා, ගඤ්ඡිම්හා වා.

ด้วยบทว่า "บางครั้งในธาตุ" เป็นต้น ในอัชชัตตนี มีการอาเทศ ฉ-อักษรของธาตุ คม เป็น ญฺฉ-อักษรในบางครั้ง, เขาไปแล้ว, ไปแล้ว, เขาไปแล้ว, หรือไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว, ไปแล้ว. ท่านไปแล้ว, ไปแล้ว, ท่านไปแล้ว, หรือไปแล้ว, พวกท่านไปแล้ว, ไปแล้ว. ข้าพเจ้าไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว, หรือไปแล้ว.

ච්ඡාදෙසාභාවෙ සො අගමි, ගමි, අගමී, ගමී වා, ‘‘කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති එත්ථ භාවනිද්දෙසෙන, ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන වා සාගමෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා බ්‍යඤ්ජනතො ආකාරාගමො, අගමාසි, උංවචනස්ස ක්වචි අංස්වාදෙසො, උචාගමො ත්ථම්හෙසු ක්වචි, අගමිංසු, ගමිංසු, අගමංසු, ගමංසු, අගමුං, ගමුං, ත්වං අගමි, ගමි, අගමො, ගමො වා, අගමිත්ථ, ගමිත්ථ, අගමුත්ථ, ගමුත්ථ. අහං අගමිං, ගමිං, අගමිම්හ, ගමිම්හ, අගමුම්හ, ගමුම්හ, අගමිම්හා, ගමිම්හා වා.

เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น จฺฉ, เขาได้ไปแล้ว (agami, gami, agamī, gamī). ในสูตรว่า 'กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหิ' นี้ ด้วยการระบุถึงภาวะ (ภาวนิทเทส) หรือด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า 'สตฺตมชฺชตนิมฺหิ' เมื่อมีการลง ส อาคม (สากเม) มีการลง อา อาคม หลังพยัญชนะด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น เป็น อคมาสิ (agamāsi). บางครั้งมีการอาเทศ อุํ วิภัตติ เป็น อํสุ, บางครั้งมีการลง อุ อาคม ในเพราะ ตฺถ และ มฺห วิภัตติ เป็น อคมึสุ, คมึสุ, อคมํสุ, คมํสุ, อคมุํ, คมุํ. ท่านได้ไปแล้ว (อคมิ, คมิ, อคโม, คโม). พวกท่านได้ไปแล้ว (อคมิตฺถ, คมิตฺถ, อคมุตฺถ, คมุตฺถ). ข้าพเจ้าได้ไปแล้ว (อคมึ, คมึ). พวกเราได้ไปแล้ว (อคมิมฺห, คมิมฺห, อคมุมฺห, คมุมฺห, อคมิมฺหา, คมิมฺหา).

‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගමිස්ස අජ්ජතනිම්හි ගාදෙසො ච, සො අජ්ඣගා, පරලොපො, තෙ අජ්ඣගුං. ත්වං අජ්ඣගො, තුම්හෙ අජ්ඣගුත්ථ. අහං අජ්ඣගිං, මයං අජ්ඣගුම්හ.

ด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการอาเทศ คมุ ธาตุ เป็น คา ในอัชชัตตนีวิภัตติด้วย, เขาได้ไปแล้ว (อชฺฌคา), มีการลบสระหลัง (ปรโลป), พวกเขาได้ไปแล้ว (อชฺฌคุํ). ท่านได้ไปแล้ว (อชฺฌโค), พวกท่านได้ไปแล้ว (อชฺฌคุตฺถ). ข้าพเจ้าได้ไปแล้ว (อชฺฌคึ), พวกเราได้ไปแล้ว (อชฺฌคุมฺห).

අත්තනොපදෙ සො අගච්ඡිත්ථ, ගච්ඡිත්ථ, අගඤ්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ ඉච්චාදි. ච්ඡාදෙසාභාවෙ සො අගමිත්ථ, ගමිත්ථ, අගමා, ගමා, තෙ අගමූ, ගමූ, අජ්ඣගූ, අගූ. ත්වං අගමිසෙ, ගමිසෙ, අගමිව්හං, ගමිව්හං. අහං අගමං, ගමං, අගම, ගම, අජ්ඣගං වා, අගමිම්හෙ, ගමිම්හෙ.

ในอัตตโนบท เขาได้ไปแล้ว (อคจฺฉิตฺถ, คจฺฉิตฺถ, อคญฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ) เป็นต้น. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น จฺฉ, เขาได้ไปแล้ว (อคมิตฺถ, คมิตฺถ, อคมา, คมา). พวกเขาได้ไปแล้ว (อคมู, คมู, อชฺฌคู, อคู). ท่านได้ไปแล้ว (อคมิเส, คมิเส). พวกท่านได้ไปแล้ว (อคมิวฺหํ, คมิวฺหํ). ข้าพเจ้าได้ไปแล้ว (อคมํ, คมํ, อคมะ, คมะ หรือ อชฺฌคํ). พวกเราได้ไปแล้ว (อคมิมฺเห, คมิมฺเห).

කම්මෙ ගාමො අගච්ඡීයිත්ථ තෙන, ගච්ඡීයිත්ථ, අගඤ්ඡියිත්ථ, ගඤ්ඡියිත්ථ, අගමීයිත්ථ, ගමීයිත්ථ, අගමිත්ථ, ගමිත්ථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අගච්ඡීයි, ගච්ඡීයි වා, අගමීයි, ගමීයි [Pg.281] වා, අගච්ඡීයුං, අගමීයුං වා. තථා අඝම්මීයි, අඝම්මීයිංසු ඉච්චාදි.

ในกัมมวาจก หมู่บ้านอันเขาไปแล้ว (อคจฺฉียิตฺถ, คจฺฉียิตฺถ, อคญฺฉิยิตฺถ, คญฺฉิยิตฺถ, อคมียิตฺถ, คมียิตฺถ, อคมิตฺถ, คมิตฺถ) เป็นต้น. เมื่อเป็นปรัสสบท เป็น อคจฺฉียิ หรือ คจฺฉียิ, อคมียิ หรือ คมียิ, อคจฺฉียุํ หรือ อคมียุํ. เช่นเดียวกัน อฆมฺมียิ, อฆมฺมียึสุ เป็นต้น.

‘‘හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'หิยฺยตฺตนี, อชฺชตฺตนี' ย่อมตามไป.

471. මායොගෙ සබ්බකාලෙ ච.

๔๗๑. ในการประกอบกับ มา ศัพท์ และในกาลทั้งปวงด้วย.

යදාමායොගො, තදා හිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්තියො සබ්බකාලෙපි හොන්ති, චසද්දෙන පඤ්චමී ච. මා භවති, මා භවා, මා භවිස්සතීති වා අත්ථෙ හිය්‍යත්තනජ්ජතනීපඤ්චමී විභත්තියො, සෙසං නෙය්‍යං, සො මා භවා, මා භවී, මා තෙ භවන්ත්වන්තරායා. මා පචා, මා පචී, මා පචතු. මා ගච්ඡා, මා ගච්ඡී, මා ගච්ඡතු. මා කඤ්චි පාපමාගමා, මා අගමි, මා ගමා, මා ගමී, මා ගමෙතු. ත්වං මා ගච්ඡො, මා ගච්ඡි, මා ගච්ඡාහි ඉච්චාදි.

เมื่อมีการประกอบกับ มา ศัพท์ เมื่อนั้น หิยยัตตนีวิภัตติและอัชชัตตนีวิภัตติย่อมมีได้แม้ในกาลทั้งปวง และด้วย จ ศัพท์ ปัญจมีวิภัตติก็มีได้. ในอรรถว่า อย่ามี (มา ภวติ), อย่ามี (มา ภวา), หรืออย่าจักมี (มา ภวิสฺสติ) หิยยัตตนีวิภัตติ อัชชัตตนีวิภัตติ และปัญจมีวิภัตติย่อมลงได้, เนื้อความที่เหลือพึงทราบ. เขาอย่าได้เป็น (มา ภวา, มา ภวี), อันตรายทั้งหลายอย่าได้มีแก่ท่าน (มา เต ภวนฺตฺวนฺตรายา). อย่าหุง (มา ปจา, มา ปจี, มา ปจตุ). อย่าไป (มา คจฺฉา, มา คจฺฉี, มา คจฺฉตุ). อย่าได้มาถึงซึ่งบาปไรๆ (มา กญฺจิ ปาปมาคมา), อย่าไป (มา อคมิ, มา คมา, มา คมี, มา คเมตุ). ท่านอย่าไป (มา คจฺโฉ, มา คจฺฉิ, มา คจฺฉาหิ) เป็นต้น.

අතීතකාලිකවිභත්ති.

วิภัตติที่เป็นไปในอดีตกาล.

472. භවිස්සන්තී ස්සති ස්සන්ති, ස්සසි ස්සථ, ස්සාමිස්සාම, ස්සතෙ ස්සන්තෙ, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සංස්සාම්හෙ.

๔๗๒. ภวิสสันตีวิภัตติ คือ สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห.

ස්සත්‍යාදීනං ද්වාදසන්නං වචනානං භවිස්සන්තීසඤ්ඤා හොති. භවිස්සතීති භවිස්සන්තො, තංකාලදීපකත්තා අයං විභත්ති භවිස්සන්තීති වුච්චති.

วิภัตติทั้ง ๑๒ บท มี สฺสติ เป็นต้น มีชื่อว่า ภวิสสันตี. บทว่า ภวิสฺสติ หมายถึง ภวิสฺสนฺโต (ผู้จักมี), เพราะเป็นเครื่องแสดงกาลนั้น วิภัตตินี้จึงเรียกว่า ภวิสสันตี.

473. අනාගතෙ භවිස්සන්තී.

๔๗๓. ภวิสสันตีวิภัตติลงในอนาคตกาล.

අනාගතෙ කාලෙ භවිස්සන්තීවිභත්ති හොති.

ในอนาคตกาล ภวิสสันตีวิภัตติย่อมลง.

අතීතෙපි භවිස්සන්තී, තංකාලවචනිච්ඡයා;

‘‘අනෙකජාතිසංසාරං, සන්ධාවිස්ස’’න්තිආදිසු.

ภวิสสันตีวิภัตติมีได้แม้ในอดีตกาล เพราะความประสงค์จะกล่าวถึงกาลนั้น เช่นในประโยคมีอาทิว่า 'อเนกชาติสํสารํ สนฺธาวสฺสํ' (เราได้ท่องเที่ยวไปแล้วสู่สงสารมีชาติมิใช่น้อย).

න [Pg.282] ආගතො අනාගතො, පච්චයසාමග්ගියං සති ආයතිං උප්පජ්ජනාරහොති අත්ථො, ඉකාරාගමො, වුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි ච.

บทว่า อนาคต แปลว่า ยังไม่มาถึง, มีความหมายว่า เมื่อความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยมีอยู่ ย่อมควรเกิดขึ้นในภายหน้า, มีการลง อิ อาคม, การวุฒิ, การอาเทศเป็น อว และการลบสระ เป็นต้น.

භවිස්සති, භවිස්සන්ති. භවිස්සසි, භවිස්සථ. භවිස්සාමි, භවිස්සාම. භවිස්සතෙ, භවිස්සන්තෙ. භවිස්සසෙ, භවිස්සව්හෙ. භවිස්සං, භවිස්සාම්හෙ.

จักมี, จักมี. จักมี, จักมี. จักมี, จักมี. จักมี, จักมี. จักมี, จักมี. จักมี, จักมี.

කම්මෙ යප්පච්චයලොපො, සුඛං තයා අනුභවිස්සතෙ, අනුභවිස්සන්තෙ. අනුභවිස්සසෙ, අනුභවිස්සව්හෙ. අනුභවිස්සං, අනුභවිස්සාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභවිස්සති දෙවදත්තෙන, අනුභවිස්සන්ති ඉච්චාදි. භාවෙ භවිස්සතෙ තෙන, යප්පච්චයලොපාභාවෙ අනුභූයිස්සතෙ, අනුභූයිස්සන්තෙ ඉච්චාදි. භාවෙ භූයිස්සතෙ.

ในกัมมวาจก มีการลบ ย ปัจจัย เช่น ความสุข อันท่านจักเสวย (อนุภวิสฺสเต, อนุภวิสฺสนฺเต). ท่านจักเสวย (อนุภวิสฺสเส, อนุภวิสฺสวฺเห). ข้าพเจ้าจักเสวย (อนุภวิสฺสํ, อนุภวิสฺสามฺเห). เมื่อเป็นปรัสสบท เป็น อนุภวิสฺสติ เทวทตฺเตน (อันเทวทัตจักเสวย), อนุภวิสฺสนฺติ เป็นต้น. ในภาววาจก เป็น ภวิสฺสเต เตน (อันเขาจักมี), ในกรณีที่ไม่มีการลบ ย ปัจจัย เป็น อนุภูยิสฺสเต, อนุภูยิสฺสนฺเต เป็นต้น. ในภาววาจก เป็น ภูยิสฺสเต.

තථා පචිස්සති, පචිස්සන්ති. පචිස්සසි, පචිස්සථ. පචිස්සාමි, පචිස්සාම. පචිස්සතෙ, පචිස්සන්තෙ. පචිස්සසෙ, පචිස්සව්හෙ. පචිස්සං, පචිස්සාම්හෙ.

เช่นเดียวกัน จักหุง (ปจิสฺสติ, ปจิสฺสนฺติ). จักหุง (ปจิสฺสสิ, ปจิสฺสถ). จักหุง (ปจิสฺสามิ, ปจิสฺสาม). จักหุง (ปจิสฺสเต, ปจิสฺสนฺเต). จักหุง (ปจิสฺสเส, ปจิสฺสวฺเห). จักหุง (ปจิสฺสํ, ปจิสฺสามฺเห).

කම්මෙ පච්චිස්සතෙ ඔදනො දෙවදත්තෙන, පච්චිස්සන්තෙ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ පච්චිස්සති, පච්චිස්සන්ති. පච්චිස්සසි, පච්චිස්සථ. පච්චිස්සාමි, පච්චිස්සාම.

ในกัมมวาจก ข้าวสุก อันเทวทัตจักหุง (ปจฺจิสฺสเต, ปจฺจิสฺสนฺเต) เป็นต้น. เมื่อเป็นปรัสสบท เป็น ปจฺจิสฺสติ, ปจฺจิสฺสนฺติ. ปจฺจิสฺสสิ, ปจฺจิสฺสถ. ปจฺจิสฺสามิ, ปจฺจิสฺสาม.

ගච්ඡිස්සති, ගච්ඡිස්සන්ති. ගච්ඡිස්සසි, ගච්ඡිස්සථ. ගච්ඡිස්සාමි, ගච්ඡිස්සාම. ගච්ඡිස්සතෙ, ගච්ඡිස්සන්තෙ. ගච්ඡිස්සසෙ, ගච්ඡිස්සව්හෙ. ගච්ඡිස්සං, ගච්ඡිස්සාම්හෙ. සො සග්ගං ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති. ගමිස්සසි, ගමිස්සථ. ගමිස්සාමි, ගමිස්සාම ඉච්චාදි.

จักไป (คจฺฉิสฺสติ, คจฺฉิสฺสนฺติ). จักไป (คจฺฉิสฺสสิ, คจฺฉิสฺสถ). จักไป (คจฺฉิสฺสามิ, คจฺฉิสฺสาม). จักไป (คจฺฉิสฺสเต, คจฺฉิสฺสนฺเต). จักไป (คจฺฉิสฺสเส, คจฺฉิสฺสวฺเห). จักไป (คจฺฉิสฺสํ, คจฺฉิสฺสามฺเห). เขาจักไปสู่สวรรค์ (โส สคฺคํ คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ). จักไป (คมิสฺสสิ, คมิสฺสถ). จักไป (คมิสฺสามิ, คมิสฺสาม) เป็นต้น.

කම්මෙ ගච්ඡීයිස්සතෙ, ගච්ඡීයිස්සන්තෙ. ගච්ඡීයිස්සති, ගච්ඡීයිස්සන්ති වා, ගමීයිස්සතෙ, ගමීයිස්සන්තෙ. ගමීයිස්සති, ගමීයිස්සන්ති වා ඉච්චාදි. යප්පච්චයලොපෙ ගමිස්සතෙ[Pg.283], ගමිස්සන්තෙ. ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති වා. තථා ඝම්මිස්සති, ඝම්මිස්සන්ති ඉච්චාදි.

ในกัมมวาจก อันเขาจักไป (คจฺฉียิสฺสเต, คจฺฉียิสฺสนฺเต). หรือ คจฺฉียิสฺสติ, คจฺฉียิสฺสนฺติ, คมียิสฺเต, คมียิสฺสนฺเต. หรือ คมียิสฺสติ, คมียิสฺสนฺติ เป็นต้น. เมื่อลบ ย ปัจจัย เป็น คมิสฺสเต, คมิสฺสนฺเต. หรือ คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ. เช่นเดียวกัน ฆมฺมิสฺสติ, ฆมฺมิสฺสนฺติ เป็นต้น.

භවිස්සන්තීවිභත්ති.

วิภัตติภวิสสันตี.

484. කාලාතිපත්ති ස්සා ස්සංසු, ස්සෙ ස්සථ, ස්සංස්සාම්හා, ස්සථ ස්සිසු, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සිංස්සාම්හසෙ.

๔๘๔. กาลาติปัตติวิภัตติ คือ สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามฺหา, สฺสถ สฺสิสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึ สฺสามฺหเส.

ස්සාදීනං ද්වාදසන්නං කාලාතිපත්තිසඤ්ඤා හොති. කාලස්ස අතිපතනං කාලාතිපත්ති, සා පන විරුද්ධපච්චයූපනිපාතතො, කාරණවෙකල්ලතො වා ක්‍රියාය අනභිනිබ්බත්ති, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති කාලාතිපත්තීති වුච්චති.

วิภัตติทั้ง ๑๒ บท มี สฺสา เป็นต้น มีชื่อว่า กาลาติปัตติ. การล่วงเลยแห่งกาล ชื่อว่า กาลาติปัตติ, แต่การล่วงเลยนั้น คือความไม่บังเกิดขึ้นแห่งกิริยา เพราะการประจวบกับปัจจัยที่ขัดแย้ง หรือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุ, เพราะเป็นเครื่องแสดงกาลนั้น วิภัตตินี้จึงเรียกว่า กาลาติปัตติ.

475. ක්‍රියාතිපන්නෙතීතෙ කාලාතිපත්ති.

๔๗๕. กาลาติปัตติวิภัตติลงในอดีตกาลที่กิริยาได้ล่วงเลยไปแล้ว.

ක්‍රියාතිපන්නමත්තෙ අතීතෙ කාලෙ කාලාතිපත්තිවිභත්ති හොති. ක්‍රියාය අතිපතනං ක්‍රියාතිපන්නං, තං පන සාධකසත්තිවිරහෙන ක්‍රියාය අච්චන්තානුප්පත්ති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි න ක්‍රියා අතීතසද්දෙන වොහරිතබ්බා, තථාපි තක්කිරියුප්පත්තිප්පටිබන්ධකරක්‍රියාය කාලභෙදෙන අතීතවොහාරො ලබ්භතෙවාති දට්ඨබ්බං.

ในอดีตกาลที่กิริยาได้ล่วงเลยไปแล้วเท่านั้น กาลาติปัตติวิภัตติย่อมลง. การล่วงเลยแห่งกิริยา ชื่อว่า กิริยาติปันนะ, แต่การล่วงเลยนั้น คือความไม่เกิดขึ้นโดยส่วนเดียวแห่งกิริยา เพราะปราศจากกำลังแห่งเครื่องสำเร็จ. และในที่นี้ แม้กิริยาจะไม่ควรเรียกด้วยคำว่า อดีต ก็ตาม ถึงอย่างนั้น ก็พึงทราบว่า การเรียกด้วยคำว่า อดีต ย่อมมีได้โดยความต่างแห่งกาลของกิริยาที่เป็นเครื่องขัดขวางการเกิดขึ้นแห่งกิริยานั้น.

කාලාතිපත්තිපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ස්සා, අකාරිකාරාගමා, වුද්ධිඅවාදෙසා ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්සා ස්සාම්හාවිභත්තීනං ක්වචි රස්සත්තං, ස්සෙවචනස්ස ච අත්තං.

วิภัตติกาลติปัตติ ปรัสสบท ปฐมบุรุษ เอกพจน์ คือ สฺสา, มีการลง อ อาคม และ อิ อาคม, การวุฒิ และการอาเทศเป็น อว, และด้วยสูตรมีอาทิว่า "kvaci dhātū" มีการทำวิภัตติ สฺสา และ สฺสามฺหา ให้เป็นรัสสะในบางแห่ง, และมีการอาเทศ สฺเส เป็น อ (อตฺตํ).

සො චෙ පඨමවයෙ පබ්බජ්ජං අලභිස්ස, අරහා අභවිස්ස, භවිස්ස, අභවිස්සා, භවිස්සාවා, තෙ චෙ තං අලභිස්සංසු, අරහන්තො අභවිස්සංසු, භවිස්සංසු. එවං ත්වං අභවිස්ස, භවිස්ස, අභවිස්සෙ වා, තුම්හෙ අභවිස්සථ, භවිස්සථ. අහං අභවිස්සං, භවිස්සං, මයං [Pg.284] අභවිස්සම්හ, භවිස්සම්හ, අභවිස්සාම්හා, භවිස්සාම්හා වා. සො අභවිස්සථ, අභවිස්සිසු. අභවිස්සසෙ, අභවිස්සව්හෙ. අභවිස්සිං, අභවිස්සාම්හසෙ.

ถ้าเขาจักได้บรรพชาในปฐมวัย ก็จักได้เป็นพระอรหันต์, จักเป็น, จักเป็น, หรือจักเป็น. ถ้าพวกเขาจักได้สิ่งนั้น ก็จักได้เป็นพระอรหันต์, จักเป็น. เช่นนี้ ท่านจักเป็น, จักเป็น, หรือจักเป็น. พวกท่านจักเป็น, จักเป็น. ข้าพเจ้าจักเป็น, จักเป็น. พวกเราจักเป็น, จักเป็น, จักเป็น, หรือจักเป็น. เขาจักเป็น, จักเป็น. ท่านจักเป็น, จักเป็น. ข้าพเจ้าจักเป็น, จักเป็น.

කම්මෙ අන්වභවිස්සථ, අන්වභවිස්සිසු. අන්වභූයිස්සථ වා ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අන්වභවිස්ස, අන්වභවිස්සංසු. අන්වභූයිස්ස වා ඉච්චාදි. භාවෙ අභවිස්සථ දෙවදත්තෙන, අභූයිස්සථ.

ในกรรมวาจก จักได้เสวยแล้ว, จักได้เสวยแล้ว. หรือจักได้เสวยแล้ว เป็นต้น. ในความเป็นปรัสสบท จักได้เสวยแล้ว, จักได้เสวยแล้ว. หรือจักได้เสวยแล้ว เป็นต้น. ในภาววาจก อันเทวทัตจักได้เป็นแล้ว, จักได้เป็นแล้ว.

තථා සො චෙ තං ධනං අලභිස්ස, ඔදනං අපචිස්ස, පචිස්ස, අපචිස්සා, පචිස්සා වා, අපචිස්සංසු, පචිස්සංසු. අපචිස්ස, පචිස්ස, අපචිස්සෙ, පචිස්සෙ වා, අපචිස්සථ, පචිස්සථ. අපචිස්සං, පචිස්සං, අපචිස්සම්හ, පචිස්සම්හ, අපචිස්සාම්හා, පචිස්සාම්හා වා. අපචිස්සථ, පචිස්සථ, අපචිස්සිසු, පචිස්සිසු. අපචිස්සසෙ, පචිස්සසෙ, අපචිස්සව්හෙ, පචිස්සව්හෙ. අපචිස්සිං, පචිස්සිං, අපචිස්සාම්හසෙ, පචිස්සාම්හසෙ.

เช่นเดียวกัน ถ้าเขาจักได้ทรัพย์นั้น ก็จักได้หุงข้าวสุก, จักหุง, จักหุง, หรือจักหุง. จักหุง, จักหุง. จักหุง, จักหุง, จักหุง, หรือจักหุง. จักหุง, จักหุง. จักหุง, จักหุง. จักหุง, จักหุง, จักหุง, หรือจักหุง. จักหุง, จักหุง, จักหุง, จักหุง. จักหุง, จักหุง, จักหุง, จักหุง. จักหุง, จักหุง, จักหุง, จักหุง.

කම්මෙ අපචිස්සථ ඔදනො දෙවදත්තෙන, අපචිස්සිසු. යප්පච්චයලොපාභාවෙ අපචීයිස්සථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අපච්චිස්ස තෙන, පච්චිස්ස, අපච්චිස්සා, පච්චිස්සා වා, අපච්චිස්සංසු, පච්චිස්සංසු ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก ข้าวสุกอันเทวทัตจักได้หุงแล้ว, จักได้หุงแล้ว. ในเพราะความไม่มีแห่งการลบ ย ปัจจัย จักได้หุงแล้ว เป็นต้น. ในความเป็นปรัสสบท อันเขาจักได้หุงแล้ว, จักหุง, จักหุง, หรือจักหุง. จักหุง, จักหุง เป็นต้น.

සො අගච්ඡිස්ස, ගච්ඡිස්ස, අගච්ඡිස්සා, ගච්ඡිස්සාවා, අගච්ඡිස්සංසු, ගච්ඡිස්සංසු. ත්වං අගච්ඡිස්ස, ගච්ඡිස්ස, අගච්ඡිස්සෙ, ගච්ඡිස්සෙ වා, අගච්ඡිස්සථ, ගච්ඡිස්සථ. අගච්ඡිස්සං, ගච්ඡිස්සං, අගච්ඡිස්සම්හ, ගච්ඡිස්සම්හ, අගච්ඡිස්සාම්හා, ගච්ඡිස්සාම්හා වා. අගමිස්ස, ගමිස්ස, අගමිස්සා, ගමිස්සා වා, අගමිස්සංසු, ගමිස්සංසු. අගමිස්ස, ගමිස්ස, අගමිස්සෙ වා, අගමිස්සථ, ගමිස්සථ. අගමිස්සං[Pg.285], ගමිස්සං, අගමිස්සම්හ, ගමිස්සම්හ, අගමිස්සාම්හා, ගමිස්සාම්හා වා. අගච්ඡිස්සථ, ගච්ඡිස්සථ වා ඉච්චාදි.

เขาจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว, พวกเขาจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว. ท่านจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว, พวกท่านจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว. ข้าพเจ้าจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, พวกเราจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว. เขาจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว, พวกเขาจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว. ท่านจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว, พวกท่านจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว. ข้าพเจ้าจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, พวกเราจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว. พวกท่านจักได้ไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว เป็นต้น.

කම්මෙ අගච්ඡීයිස්සථ, අගමීයිස්සථ, අගච්ඡීයිස්ස, අගමීයිස්සඉච්චාදි. තථා අඝම්මිස්සා, අඝම්මිස්සංසු ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก จักได้ไปแล้ว (agacchīyissatha, agamīyissatha, agacchīyissa, agamīyissa) เป็นต้น. เช่นเดียวกัน จักได้ไปแล้ว (aghammissā, aghammissaṃsu) เป็นต้น.

කාලාතිපත්තිවිභත්ති.

กาลาติปัตติวิภัตติ.

පඤ්චමී සත්තමී වත්ත-මානා සම්පතිනාගතෙ;

භවිස්සන්තී පරොක්ඛාදී, චතස්සොතීතකාලිකා.

ปัญจมีวิภัตติ สัตตมีวิภัตติ และวัตตมานาวิภัตติ ใช้ในกาลปัจจุบันและอนาคต. ภวิสสันตีวิภัตติ (ใช้ในอนาคต), ส่วนวิภัตติ ๔ มีปโรขาเป็นต้น (คือ ปโรขา หิยัตตนี อัชชัตตนี และกาลาติปัตติ) เป็นอดีตกาล.

ඡකාලිකවිභත්තිවිධානං.

การจัดวางวิภัตติ ๖ กาล.

විකරණවිධාන

การจัดวางวิกรณะ.

ඉසු ඉච්ඡාකන්තීසු, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපො, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච.

อิสุ ธาตุ ในความปรารถนาและความใคร่, มีการลบที่สุดธาตุ, การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น และ อ ปัจจัย เหมือนก่อน.

‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තමානෙ –

เมื่อบทว่า "Dhātūnaṃ" ตามมาอยู่ –

476. ඉසුයමූනමන්තො ච්ඡො වා.

๔๗๖. ที่สุดของธาตุ อิสุ และ ยมุ เป็น จฺฉะ บ้าง.

ඉසුයමුඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තො ච්ඡො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, ‘‘අන්තො ච්ඡො වා’’ති යොගවිභාගෙන ආසස්සපි. සො සග්ගං ඉච්ඡති, ඉච්ඡන්ති. ඉච්ඡසි, ඉච්ඡථ. ඉච්ඡාමි, ඉච්ඡාම. ච්ඡාදෙසාභාවෙ අසංයොගන්තත්තා ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, එසති, එසන්ති ඉච්චාදි.

ที่สุดของธาตุทั้งหลายเหล่านี้คือ อิสุ และ ยมุ เป็น จฺฉะ บ้าง. วา ศัพท์นี้ มีอรรถว่า ววัตถิตวิภาสา. ด้วยการแยกบทว่า "anto ccho vā" แม้ที่สุดของ อาส ธาตุ ก็เป็น จฺฉะ ด้วย. เขาปรารถนาสวรรค์, พวกเขาปรารถนา. ท่านปรารถนา, พวกท่านปรารถนา. ข้าพเจ้าปรารถนา, พวกเราปรารถนา. ในเมื่อไม่มีการอาเทศเป็น จฺฉะ เพราะความเป็นธาตุที่มีที่สุดไม่เป็นสังโยค จึงมีการวุฒิด้วยสูตรว่า "aññesu ca" เป็น เอสติ, เอสันติ เป็นต้น.

කම්මෙ අත්තනොපදස්ස යෙභුය්‍යෙන පරස්සපදත්තමෙව පයොජීයති, තෙන චෙත්ථ අත්තනොපදෙ රූපානි සඞ්ඛිපිස්සාම. සො ඉච්ඡීයති, එසීයති, ඉස්සතෙ, ඉස්සති, යකාරස්ස [Pg.286] පුබ්බරූපත්තං. තථා ඉච්ඡතු, එසතු. ඉච්ඡෙය්‍ය, එසෙය්‍ය. පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනීසු පන රූපානි සබ්බත්ථ පයොගමනුගම්ම පයොජෙතබ්බානි, ඉච්ඡි, එසි. ඉච්ඡිස්සති, එසිස්සති. ඉච්ඡිස්සා, එසිස්සා ඉච්ඡාදි.

ในกรรมวาจก โดยส่วนมาก อัตตโนบทจะถูกใช้เป็นปรัสสบทนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ในที่นี้เราจักย่อรูปในอัตตโนบทไว้. เขาถูกปรารถนา (icchīyati, esīyati, issate, issati) มีการแปลง ย เป็นรูปเดียวกับพยัญชนะต้น (ปุพพรูป). เช่นเดียวกัน จงปรารถนา (icchatu, esatu). พึงปรารถนา (iccheyya, eseyya). ส่วนรูปในปโรขาและหิยัตตนี พึงใช้ตามการใช้ในที่ทั้งปวง (เช่น) ปรารถนาแล้ว (icchi, esi). จักปรารถนา (icchissati, esissati). จักได้ปรารถนาแล้ว (icchissā, esissā) เป็นต้น.

යමු උපරමෙ, නිපුබ්බො, ච්ඡාදෙසො ච. නියච්ඡති, නියච්ඡන්ති. නියමති, නියමන්ති. සංපුබ්බො ‘‘සයෙ චා’’ති ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච. සඤ්ඤමති, සඤ්ඤමන්ති.

ยมุ ธาตุ ในความหยุด, เมื่อมี นิ อุปสรรคอยู่หน้า และมีการอาเทศเป็น จฺฉะ เป็น นิยัจฉติ, นิยัจฉันติ. (เมื่อไม่มีการอาเทศ) เป็น นิยมติ, นิยมันติ. เมื่อมี สํ อุปสรรคอยู่หน้า มีการอาเทศเป็น ญ ด้วยสูตรว่า "saye ca" และมีการซ้อนพยัญชนะ เป็น สัญญมติ, สัญญมันติ.

කම්මෙ නියච්ඡීයති, නියමීයති, නියම්මති, සඤ්ඤමීයති වා. තථා නියච්ඡතු, සඤ්ඤමතු. නියච්ඡෙය්‍ය, සඤ්ඤමෙය්‍ය. නියච්ඡී, සඤ්ඤමී. නියච්ඡිස්සති, සඤ්ඤමිස්සති. නියච්ඡිස්ස, සඤ්ඤමිස්ස ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก ถูกสำรวมอยู่ (niyacchīyati, niyamīyati, niyammati, saññamīyati) บ้าง. เช่นเดียวกัน จงสำรวม (niyacchatu, saññamatu). พึงสำรวม (niyaccheyya, saññameyya). สำรวมแล้ว (niyacchī, saññamī). จักสำรวม (niyacchissati, saññamissati). จักได้สำรวมแล้ว (niyacchissa, saññamissa) เป็นต้น.

ආස උපවෙසනෙ, යොගවිභාගෙන ච්ඡාදෙසො, රස්සත්තං. අච්ඡති, අච්ඡන්ති. අච්ඡසි, අච්ඡථ. අච්ඡාමි, අච්ඡාම. අඤ්ඤත්‍ර උපපුබ්බො උපාසති, උපාසන්ති. අච්ඡීයති, උපාසීයති. අච්ඡතු, උපාසතු. අච්ඡෙය්‍ය, උපාසෙය්‍ය. අච්ඡී, උපාසී. අච්ඡිස්සති, උපාසිස්සති. අච්ඡිස්ස, උපාසිස්ස ඉච්චාදි.

อาส ธาตุ ในความนั่ง, มีการอาเทศเป็น จฺฉะ ด้วยการแยกบท และมีการทำเป็นรัสสะ เป็น อัจฉติ, อัจฉันติ. อัจฉสิ, อัจฉถะ. อัจฉามิ, อัจฉามะ. ในที่อื่น เมื่อมี อุป อุปสรรคอยู่หน้า เป็น อุปาสติ, อุปาสันติ. (ในกรรมวาจก) ถูกนั่งอยู่ (อัจฉียติ, อุปาสียติ). (ในปัญจมี) จงนั่ง (อัจฉตุ, อุปาสตุ). (ในสัตตมี) พึงนั่ง (อัจเฉยยะ, อุปาเสยยะ). (ในอัชชัตตนี) นั่งแล้ว (อัจฉี, อุปาสี). (ในภวิสสันตี) จักนั่ง (อัจฉิสสติ, อุปาสิสสติ). (ในกาลาติปัตติ) จักได้นั่งแล้ว (อัจฉิสสะ, อุปาสิสสะ) เป็นต้น.

ලභ ලාභෙ, ලභති, ලභන්ති. ලභසි, ලභථ. ලභාමි, ලභාම. ලභතෙ, ලභන්තෙ. ලභසෙ, ලභව්හෙ. ලභෙ, ලභාම්හෙ.

ลภ ธาตุ ในความได้, (ปรัสสบท) ลภติ, ลภันติ. ลภสิ, ลภถะ. ลภามิ, ลภามะ. (อัตตโนบท) ลภเต, ลภันเต. ลภเส, ลภวเห. ลเภ, ลภามเห.

කම්මෙ යකාරස්ස පුබ්බරූපත්තෙ කතෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පුරිමභකාරස්ස බකාරො, ලබ්භතෙ, ලබ්භන්තෙ. ලබ්භති, ලබ්භන්ති. ලබ්භතං, ලබ්භතු. ලබ්භෙ, ලබ්භෙය්‍ය.

ในกรรมวาจก เมื่อมีการทำ ย เป็นปุพพรูปแล้ว มีการอาเทศ ภ ตัวหน้าเป็น บ ด้วยสูตรมีอาทิว่า "kvaci dhātū" เป็น ลัพภเต, ลัพภันเต. ลัพภติ, ลัพภันติ. ลัพภตํ, ลัพภตุ. ลัพเภ, ลัพเภยยะ.

අජ්ජතනිම්හි ‘‘වා, අන්තලොපො’’ති ච වත්තමානෙ –

ในอัชชัตตนีวิภัตติ เมื่อบทว่า "vā" และ "antalopo" ตามมาอยู่ –

477. ලභස්මා ඊ ඉංනං ත්ථත්ථං.

๔๗๗. หลัง ลภ ธาตุ, แปลง อี และ อิง วิภัตติ เป็น ตฺถะ และ ตฺถัง.

ලභඉච්චෙතස්මා ධාතුතො පරෙසං ඊඉංනං විභත්තීනං ත්ථ ත්ථංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො [Pg.287] ච. අලත්ථ, අලභි, ලභි, අලභිංසු, ලභිංසු. අලභො, ලභො, අලභි, ලභි, අලභිත්ථ, ලභිත්ථ. අලත්ථං, අලභිං, ලභිං, අලභිම්හ, ලභිම්හ ඉච්චාදි.

หลัง ลภ ธาตุนี้ มีการแปลง อี และ อึ วิภัตติ เป็น ตฺถ และ ตฺถํ บ้าง และมีการลบที่สุดธาตุด้วย. (เช่น) อลตฺถ, อลภิ, ลภิ, อลภึสุ, ลภึสุ. อลโภ, ลโภ, อลภิ, ลภิ, อลภิตฺถ, ลภิตฺถ. อลตฺถํ, อลภึ, ลภึ, อลภิมฺห, ลภิมฺห เป็นต้น.

භවිස්සන්තිම්හි ‘‘කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො’’ති එත්ථ සප්පච්චයග්ගහණෙන වච මුච භුජාදිතො ස්සස්සඛාදෙසො, වස ඡිද ලභාදිතො ඡාදෙසො ච වා හොතීති ස්සස්ස ඡාදෙසො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු චා’’ති ධාත්වන්තස්ස චකාරො, ලච්ඡති, ලච්ඡන්ති. ලච්ඡසි, ලච්ඡථ. ලච්ඡාමි, ලච්ඡාම. ඡාදෙසාභාවෙ ලභිස්සති, ලභිස්සන්ති. ලභිස්සසි, ලභිස්සථ. ලභිස්සාමි, ලභිස්සාම ඉච්චාදි. අලභිස්ස, අලභිස්සංසු ඉච්චාදි.

ในภวิสสันตีวิภัตติ ในสูตรว่า 'การสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาโห' นี้ ด้วยการถือเอาบทว่า 'สปฺปจฺจย' มีการอาเทศ สฺส เป็น ขะ หลัง วจ มุจ ภุชธาตุ เป็นต้น และมีการอาเทศ สฺส เป็น ฉะ บ้าง หลัง วส ฉิท ลภธาตุ เป็นต้น. (ในที่นี้) เมื่อมีการอาเทศ สฺส เป็น ฉะ จึงแปลงพยัญชนะที่สุดธาตุเป็น จการ ด้วยสูตรว่า 'พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จ' (สำเร็จรูปเป็น) ลจฺฉติ, ลจฺฉนฺติ, ลจฺฉสิ, ลจฺฉถะ, ลจฺฉามิ, ลจฺฉามะ. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น ฉะ (สำเร็จรูปเป็น) ลภิสฺสติ, ลภิสฺสนฺติ, ลภิสฺสสิ, ลภิสฺสถะ, ลภิสฺสามิ, ลภิสฺสามะ เป็นต้น. (ในกาลาติปัตติ) อลภิสฺส, อลภิสฺสํสุ เป็นต้น.

වච වියත්තියං වාචායං, වචති, වචන්ති. වචසි, වචථ. වචාමි, වචාම.

วจ ธาตุ ในความหมายว่ากล่าวให้ชัดเจน (สำเร็จรูปเป็น) วจติ, วจันติ, วจสิ, วจถะ, วจามิ, วจามะ.

කම්මෙ අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

ในกรรมวาจก เมื่อลงอัตตโนบทวิภัตติ และ ย ปัจจัยแล้ว -

478. වච වස වහාදීනමුකාරො වස්ස යෙ.

๔๗๘. อาเทศ ว ของ วจ วส วหธาตุ เป็นต้น เป็น อุการะ เมื่ออยู่หน้า ย ปัจจัย.

වච වස වහඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං වකාරස්ස උකාරො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, ආදිසද්දෙන වඩ්ඪස්ස ච. ‘‘වස්ස අ ව’’ඉති සමාසෙන දුතියඤ්චෙත්ථ වග්ගහණං ඉච්ඡිතබ්බං, තෙන අකාරස්සපි උකාරො හොති, පුරිමපක්ඛෙ පරලොපො. ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස යකාරස්ස චකාරො, ද්විත්තං. උච්චතෙ, උච්චන්තෙ. වුච්චතෙ, වුච්චන්තෙ. වුච්චති, වුච්චන්ති වා ඉච්චාදි. තථා වචතු, වුච්චතු. වචෙය්‍ය, වුච්චෙය්‍ය. අවචා, අවච්චා, අවචූ, අවච්චූ. අවච, අවචො, අවචුත්ථ. අවච, අවචං, අවචම්හා. අවචුත්ථ ඉච්චාදි.

วการ ของธาตุทั้งหลาย มี วจะ วสะ และ วหะ เป็นต้น เป็น อุการะ เมื่อ ยปัจจัย อยู่หลัง, และ (เป็น อุการะ) แก่ วฑฺฒธาตุ ด้วยอาทิศัพท์. ในที่นี้ พึงประสงค์การถือเอาบทว่า วะ เป็นครั้งที่สอง ด้วยการสมาสว่า วสฺส อ ว, ด้วยบท วะ นั้น แม้ อการ ก็เป็น อุการะ, ในฝ่ายก่อน มีการลบสระหลัง. มีการอาเทศ ยการ พร้อมกับที่สุดธาตุ เป็น จการ ด้วยสูตรว่า ตสฺส จวคฺค เป็นต้น, และมีการซ้อน. อุจฺจเต, อุจฺจนฺเต. วุจฺจเต, วุจฺจนฺเต. หรือ วุจฺจติ, วุจฺจนฺติ เป็นต้น. เช่นเดียวกัน วจตุ, วุจฺจตุ. วเจยฺย, วุจฺเจยฺย. อวจา, อวฺจฺจา, อวจู, อวฺจฺจู. อวจะ, อวโจ, อวจุตฺถ. อวจะ, อวจํ, อวจมฺห. อวจุตฺถ เป็นต้น.

479. වචස්සජ්ජතනිම්හි [Pg.288] මකාරො ඔ.

๔๗๙. อการ ของธาตุ วจะ ในอัชชัตตนีวิภัตติ เป็น โอ.

වචඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අකාරො ඔත්තමාපජ්ජතෙ අජ්ජතනිම්හි විභත්තිම්හි. අවොචි, අවොචුං. අවොචො, අවොචුත්ථ. අවොචිං, අවොචුම්හ, උකාරාගමො. අවොච, රස්සත්තං, අවොචු ඉච්චාදි. අවුච්චිත්ථ.

อการ ของธาตุ วจะ นี้ ถึงความเป็น โอ ในอัชชัตตนีวิภัตติ. อโวจิ, อโวจุํ. อโวโจ, อโวจุตฺถ. อโวจิํ, อโวจุมฺห, มีการลง อุการะ อาคม. อโวจะ, มีการรัสสะ, อโวจุ เป็นต้น. อวุจฺจิตฺถ.

භවිස්සන්තිම්හි සප්පච්චයග්ගහණෙන ස්සස්ස ඛාදෙසො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘කො ඛෙ චා’’ති ධාත්වන්තස්ස කාදෙසො, වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසි, වක්ඛථ. වක්ඛාමි, වක්ඛාම ඉච්චාදි.

ในภวิสสันตีวิภัตติ ด้วยการถือเอาบทว่า สปฺปจฺจย มีการอาเทศ สฺส เป็น ขะ, เมื่อบทว่า พฺยญฺชนนฺตสฺส ตามมา มีการอาเทศที่สุดธาตุ เป็น กะ ด้วยสูตรว่า โก เข จ, วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสิ, วกฺขถ. วกฺขามิ, วกฺขาม เป็นต้น.

වස නිවාසෙ, වසති, වසන්ති.

วส ธาตุ ในความอยู่, วสติ, วสนฺติ.

කම්මෙ උත්තං, පුබ්බරූපත්තඤ්ච වුස්සති, වුස්සන්ති ඉච්චාදි. වසතු. වසෙය්‍ය. අවසි, වසි.

ในกรรมวาจก มีการอาเทศเป็น อุ และเป็นบุพพรูป (เป็น) วุสฺสติ, วุสฺสนฺติ เป็นต้น. วสตุ. วเสยฺย. อวสิ, วสิ.

භවිස්සන්තියං ස්සස්ස ඡාදෙසො, ධාත්වන්තස්ස චකාරො ච, වච්ඡති, වච්ඡන්ති. වච්ඡසි, වච්ඡථ. වච්ඡාමි, වච්ඡාම. වසිස්සති, වසිස්සන්ති. අවසිස්ස, අවසිස්සංසු.

ในภวิสสันตีวิภัตติ มีการอาเทศ สฺส เป็น ฉะ และที่สุดธาตุเป็น จการ (จึงเป็น) วัจฉติ, วัจฉันติ. วัจฉสิ, วัจฉถะ. วัจฉามิ, วัจฉามะ. (อีกรูปหนึ่ง) วสิสสติ, วสิสสันติ. (ในกาลาติปัตติ) อวสิสสะ, อวสิสสํสุ.

තථා රුද අස්සුවිමොචනෙ, රොදති, රුච්ඡති. රොදිස්සති ඉච්චාදි.

เช่นนั้น รุท ธาตุ ในความหลั่งน้ำตา, โรทติ, รุจฉติ. โรทิสสติ เป็นต้น.

කුස අක්කොසෙ, ආපුබ්බො ද්විත්තරස්සත්තානි, අප්පච්චයවුද්ධියො ච. අක්කොසති. අක්කොසතු. අක්කොසෙය්‍ය.

กุส ธาตุ ในการด่า, มี อา อุปสรรคอยู่หน้า, มีการซ้อนพยัญชนะและการทำเป็นเสียงสั้น, และมีการลง อ ปัจจัยและการวุฒิ. อกฺโกสติ. อกฺโกสตุ. อกฺโกเสยฺย.

‘‘අන්තලොපො’’ති වත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති ච.

บทว่า 'อนฺตโลโป' ตามมา, และบทว่า 'วา' ตามมาโดยนัยแห่งการกระโดดของกบ (มัณฑูกคติ).

480. කුසස්මා දී ච්ඡි.

๔๘๐. หลังกุสธาตุ, อาเทศ อี (วิภัตติ) เป็น ฉิ.

කුස ඉච්චෙතස්මා ධාතුතො ඊවිභත්තිස්ස ච්ඡිආදෙසො හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අක්කොච්ඡි මං, අක්කොසි වා. අක්කොසිස්සති. අක්කොසිස්ස ඉච්චාදි.

มีการอาเทศ อี วิภัตติ เป็น ฉิ และลบที่สุดธาตุ หลังกุสธาตุนี้. อกฺโกจฺฉิ มํ (เขาได้ด่าเราแล้ว), หรือ อกฺโกสิ. อกฺโกสิสฺสติ. อกฺโกสิสฺส เป็นต้น.

වහ [Pg.289] පාපුණනෙ, වහති, වහන්ති.

วห ธาตุ ในการถึง, วหติ, วหนฺติ.

කම්මෙ අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

ในกรรมวาจก, ในอัตตโนบท, และเมื่อลง ย ปัจจัยแล้ว –

‘‘යෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'เย' ตามมา.

481. හ විපරියයො ලො වා.

๔๘๑. การสลับที่แห่ง ห การะ เป็น ล บ้าง.

හකාරස්ස විපරියයො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, යප්පච්චයස්ස ච ලකාරො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘ගය්හතී’’තිආදීසු ලත්තං න හොති, නිමිත්තභූතස්ස යකාරස්සෙවෙතං ලත්තං, ‘‘වචවස’’ඉච්චාදිනා උත්තං. වුය්හති, වුල්හති, වුය්හන්ති. වහතු, වුය්හතු. වහෙය්‍ය, වුය්හෙය්‍ය. අවහී, අවුය්හිත්ථ, අවහිත්ථ. අවහිස්සති, වුය්හිස්සති. අවහිස්ස, අවුය්හිස්ස ඉච්චාදි.

มีการสลับที่แห่ง ห การะ เมื่อ ย ปัจจัยอยู่หลัง และ ย ปัจจัยเป็น ล บ้าง. วา ศัพท์นี้มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา เพราะเหตุนั้น ในคำว่า 'คยฺหติ' เป็นต้น จึงไม่มีความเป็น ล, ความเป็น ล นี้เป็นของ ย การะ ที่เป็นนิมิตเท่านั้น, (ซึ่ง) กล่าวไว้แล้วด้วยสูตรมี 'วจวส' เป็นต้น. วุยฺหติ, วุลฺหติ, วุยฺหนฺติ. วหตุ, วุยฺหตุ. วเหยฺย, วุยฺเหยฺย. อวหี, อวุยฺหิตฺถ, อวหิตฺถ. อวหิสฺสติ, วุยฺหิสฺสติ. อวหิสฺส, อวุยฺหิสฺส เป็นต้น.

ජර වයොහානිම්හි.

ชร ธาตุ ในความเสื่อมแห่งวัย.

482. ජරමරානං ජීරජීය්‍යමීය්‍යා වා.

๔๘๒. แห่ง ชร และ มร ธาตุทั้งหลาย เป็น ชีร, ชียฺย และ มียฺย บ้าง.

ජරමර ඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ජීරජීය්‍යමීය්‍යාදෙසා හොන්ති වා, සරලොපාදි. ජීරති, ජීරන්ති. ජීය්‍යති, ජීය්‍යන්ති. ‘‘ක්වචා’’දිසුත්තෙන එකයකාරස්ස ක්වචි ලොපො හොති. ජීයති, ජීයන්ති.

การอาเทศเป็น ชีร, ชียฺย และ มียฺย แห่งธาตุทั้งหลายคือ ชร และ มร เหล่านี้ ย่อมมีบ้าง, มีการลบสระเป็นต้น. ย่อมแก่, ย่อมแก่ทั้งหลาย. ย่อมแก่, ย่อมแก่ทั้งหลาย. ด้วยสูตรเป็นต้นว่า 'กฺวจา' การลบ ย การะ ตัวหนึ่ง ย่อมมีบ้างในบางแห่ง. ย่อมแก่, ย่อมแก่ทั้งหลาย.

කම්මෙ ජීරීයති, ජීරීයන්ති. ජීයිය්‍යති, ජීයිය්‍යන්ති. ජීරතු, ජීය්‍යතු. ජීරෙය්‍ය, ජීය්‍යෙය්‍ය. අජීරී, ජීරී, ජීය්‍යී. ජීරිස්සති, ජීය්‍යිස්සති. අජීරිස්ස, අජීය්‍යිස්ස.

ในกรรมวาจก ย่อมถูกทำให้แก่, ย่อมถูกทำให้แก่ทั้งหลาย. ย่อมถูกทำให้แก่, ย่อมถูกทำให้แก่ทั้งหลาย. จงแก่, จงแก่. พึงแก่, พึงแก่. ได้แก่แล้ว, ได้แก่แล้ว, ได้แก่แล้ว. จักแก่, จักแก่. จักได้แก่แล้ว, จักได้แก่แล้ว.

මර පාණචාගෙ, මීය්‍යාදෙසො, මීය්‍යති, මීය්‍යන්ති. මීයති, මීයන්ති වා. මරති, මරන්ති ඉච්චාදි.

มร ธาตุ ในความสละชีวิต, มีการอาเทศเป็น มียฺย, ย่อมตาย, ย่อมตายทั้งหลาย. หรือ ย่อมตาย, ย่อมตายทั้งหลาย บ้าง. ย่อมตาย, ย่อมตายทั้งหลาย เป็นต้น.

දිස පෙක්ඛණෙ.

ทิส ธาตุ ในความเห็น.

483. දිසස්ස [Pg.290] පස්ස දිස්ස දක්ඛා වා.

๔๘๓. การอาเทศแห่ง ทิส ธาตุ เป็น ปัสส, ทิสส และ ทกฺข บ้าง.

දිසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පස්ස දිස්ස දක්ඛඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන දිස්සාදෙසො කම්මනි සබ්බධාතුකෙ එව. පස්සති, පස්සන්ති. දක්ඛති, දක්ඛන්ති.

การอาเทศทั้งหลายคือ ปัสส, ทิสส และ ทกฺข แห่งธาตุคือ ทิส นี้ ย่อมมีบ้าง. วา ศัพท์นี้ มีอรรถว่า ววัตถิตวิภาสา, เพราะเหตุนั้น การอาเทศเป็น ทิสส จึงมีในกรรมวาจก และในสัพพธาตุกวิภัตติเท่านั้น. ย่อมเห็น, ย่อมเห็นทั้งหลาย. ย่อมเห็น, ย่อมเห็นทั้งหลาย.

කම්මනි යකාරලොපො, දිස්සතෙ, දිස්සන්තෙ. දිස්සති, දිස්සන්ති. විපස්සීයති, දක්ඛීයති. පස්සතු, දක්ඛතු, දිස්සතු. පස්සෙය්‍ය, දක්ඛෙය්‍ය, දිස්සෙය්‍ය.

ในกรรมวาจก มีการลบ ย การะ, ย่อมถูกเห็น, ย่อมถูกเห็นทั้งหลาย. ย่อมถูกเห็น, ย่อมถูกเห็นทั้งหลาย. ย่อมถูกเห็นแจ้ง, ย่อมถูกเห็น. จงเห็น, จงเห็น, จงถูกเห็น. พึงเห็น, พึงเห็น, พึงถูกเห็น.

හිය්‍යත්තනියං ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාතුඉකාරස්ස අත්තං, අද්දසා, අද්දස. කම්මනි අදිස්ස.

ในหิยยัตตนีวิภัตติ ด้วยสูตรเป็นต้นว่า 'กฺวจิ ธาตุ' การแปลง อิ การะ ของธาตุ เป็น อะ, ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้ว. ในกรรมวาจก ได้ถูกเห็นแล้ว.

තථා අපස්සි, පස්සි, අපස්සිංසු, පස්සිංසු. අපස්සි, පස්සි, අපස්සිත්ථ, පස්සිත්ථ. අපස්සිං, පස්සිං, අපස්සිම්හ, පස්සිම්හ. අද්දසි, දසි, අද්දසංසු, දසංසු. කම්මනි අදිස්සංසු. අද්දක්ඛි, අද්දක්ඛිංසු.

เช่นนั้น ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย. ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย. ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย. ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย. ในกัมมวาจก ได้ถูกเห็นแล้วทั้งหลาย. ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย.

පස්සිස්සති, පස්සිස්සන්ති. ‘‘භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස චා’’ති යොගවිභාගෙන ස්සස්ස ලොපො, ඉකාරාගමො ච, දක්ඛිති, දක්ඛින්ති. ලොපාභාවෙ දක්ඛිස්සති, දක්ඛිස්සන්ති. අපස්සිස්ස, අදක්ඛිස්ස ඉච්චාදි.

จักเห็น, จักเห็นทั้งหลาย. ด้วยการแยกบทว่า 'ภวิสฺสนฺติมฺหิ สฺสสฺส จ' มีการลบ สฺส และมีการลง อิ อาคม เป็น ทกฺขิติ, ทกฺขินฺติ. เมื่อไม่มีการลบ เป็น ทกฺขิสฺสติ, ทกฺขิสฺสนฺติ. จักได้เห็นแล้ว, จักได้เห็นแล้ว เป็นต้น.

සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු.

สท ธาตุ ในความแผ่ไป, ในความไป และในความสิ้นสุด.

‘‘සබ්බත්ථා’’ති වත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා ‘‘ක්වචී’’ති ච.

บทว่า 'สพฺพตฺถา' ย่อมตามไป, และบทว่า 'กฺวจิ' ย่อมตามไปด้วยนัยแห่งการกระโดดของกบ.

484. සදස්ස සීදත්තං.

๔๘๔. การแปลง สท ธาตุ เป็น สีท.

සදඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සීදාදෙසො හොති සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු ක්වචි. සෙසං නෙය්‍යං. නිසීදති, නිසීදන්ති. භාවෙ නිසජ්ජතෙ, ඉධ ක්වචාධිකාරෙන සීදා-දෙසො [Pg.291] න භවති. නිසීදතු. නිසීදෙ. නිසීදි. නිසීදිස්සති. නිසීදිස්ස ඉච්චාදි.

การอาเทศเป็น สีท แห่ง สท ธาตุนี้ ย่อมมีในวิภัตติและปัจจัยทั้งปวงบ้าง. เนื้อความที่เหลือพึงทราบ. นิสีทติ, นิสีทนฺติ. ในภาววาจก เป็น นิสชฺชเต (ย่อมมีการนั่ง), ในที่นี้ เพราะมีการตามมาของบทว่า 'กฺวจิ' การอาเทศเป็น สีท จึงไม่เป็นไป. นิสีทตุ. นิสีเท. นิสีทิ. นิสีทิสฺสติ. จักได้นั่งแล้ว เป็นต้น.

යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු. යජති, යජන්ති.

ยช ธาตุ ในการบูชาเทวดา, ในการทำให้รวมกัน และในการให้. ยชติ, ยชนฺติ.

කම්මනි ‘‘යම්හී’’ති වත්තතෙ.

ในกัมมวาจก บทว่า 'ยํหิ' ย่อมตามไป.

485. යජස්සාදිස්සි.

๔๘๕. การอาเทศอักษรต้นแห่ง ยช ธาตุ เป็น อิ.

යජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ආදිස්ස යකාරස්ස ඉකාරාදෙසො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, සරලොපො. ඉජ්ජතෙ මයා බුද්ධො. තථා යජතු, ඉජ්ජතං. යජෙ, ඉජ්ජෙථ. යජි, ඉජ්ජිත්ථ. යජිස්සති, ඉජ්ජිස්සතෙ. යජිස්ස, ඉජ්ජිස්සථ ඉච්චාදි.

การอาเทศ ย อักษรต้นแห่ง ยช ธาตุนี้ เป็น อิ ย่อมมี เมื่อ ย ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง, มีการลบสระ. อิจฺชเต มยา พุทฺโธ (พระพุทธเจ้าอันเราย่อมบูชา). เช่นนั้น จงบูชา, จงถูกบูชา. พึงบูชา, พึงถูกบูชา. ได้บูชาแล้ว, ได้ถูกบูชาแล้ว. จักบูชา, จักถูกบูชา. จักได้บูชาแล้ว, จักได้ถูกบูชาแล้ว เป็นต้น.

වද වියත්තියං වාචායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච.

วท ธาตุ ในความแจ่มแจ้งแห่งวาจา, การเกิดขึ้นแห่งวิภัตติมี ติ เป็นต้น, และ อ ปัจจัย.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'วา' ย่อมตามไป.

486. වදස්ස වජ්ජං.

๔๘๖. การอาเทศ วท ธาตุ เป็น วชฺช.

වදඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස වජ්ජාදෙසො හොති වා සබ්බාසු විභත්තීසු. විභත්‍යාධිකාරත්තා චෙත්ථ සබ්බාසූති අත්ථතො සිද්ධං.

การอาเทศเป็น วชฺช แห่ง วท ธาตุ นี้ทั้งสิ้น ย่อมมีบ้าง ในวิภัตติทั้งปวง. และเพราะความเป็นบทที่มีวิภัตติเป็นประธานในที่นี้ บทว่า 'สพฺพาสุ' จึงสำเร็จได้โดยอรรถ.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'วา' ย่อมตามไป.

487. ලොපඤ්චෙත්තමකාරො.

๔๘๗. และ อ ปัจจัยนี้ (ถึง) ซึ่ง เอตตะ และการลบ.

භූවාදිතො පරො අප්පච්චයො එත්තමාපජ්ජතෙ, ලොපඤ්ච වා. විකරණකාරියවිධිප්පකරණතො චෙත්ථ අකාරොති අප්පච්චයො ගය්හති.

อ ปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลังแห่งธาตุมีภูธาตุเป็นต้น ย่อมถึงซึ่งความเป็น เอ และการลบบ้าง. และเพราะเป็นเรื่องของการบัญญัติวิธีเกี่ยวกับวิกรรณปัจจัย ในที่นี้ บทว่า 'อการ' จึงถือเอาว่า อ ปัจจัย.

භූවාදිතො ජුහොත්‍යාදි-තො ච අප්පච්චයො පරො;

ලොපමාපජ්ජතෙ නාඤ්ඤො, වවත්ථිතවිභාසතොති.

อ ปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลังแห่งธาตุมีภูธาตุเป็นต้น และธาตุมีชุโหติธาตุเป็นต้น ย่อมถึงซึ่งการลบ, ปัจจัยอื่นหาเป็นเช่นนั้นไม่, เพราะเป็นววัตถิตวิภาสา.

අප්පච්චයස්ස එකාරො, සරලොපාදි, වජ්ජෙති, වදෙති, වදති, අන්තිම්හි –

ความเป็น เอ แห่ง อ ปัจจัย, การลบสระเป็นต้น, (สำเร็จรูปเป็น) วชฺเชติ, วเทติ, วทติ, ในตอนท้าย (มีคาถาว่า) -

488. ක්වචි [Pg.292] ධාතුවිභත්තිප්පච්චයානං දීඝවිපරීතාදෙසලොපාගමා ච.

๔๘๘. ในบางแห่ง การทีฆะ การทำให้ผิดแผก (วิปรีต) การอาเทศ การลบ และการลงอาคม แห่งธาตุ วิภัตติ และปัจจัยทั้งหลาย.

ඉධ ධාත්වාධිකාරෙ ආඛ්‍යාතෙ, කිතකෙ ච අවිහිතලක්ඛණෙසු පයොගෙසු ක්වචි ධාතූනං, ත්‍යාදිවිභත්තීනං, ධාතුවිහිතප්පච්චයානඤ්ච දීඝතබ්බිපරීතආදෙසලොපාගමඉච්චෙතානි කාරියානි ජිනවචනානුරූපතො භවන්ති. තත්ථ –

ในที่นี้ ในเรื่องของธาตุ ในอาขยาตและกิตก์ ในอุทาหรณ์ที่ไม่ได้กำหนดลักษณะไว้ ในบางแห่ง กิจเหล่านี้คือ การทีฆะ ความเป็นอย่างอื่นจากทีฆะนั้น (รัสสะ) การอาเทศ การลบ และการลงอาคม แห่งธาตุทั้งหลาย วิภัตติมี ติ เป็นต้น และปัจจัยที่ลงหลังธาตุ ย่อมมีตามสมควรแก่พระพุทธพจน์. ในเรื่องนั้น (มีคาถาว่า) -

නාම්හි රස්සො කියාදීනං, සංයොගෙ චඤ්ඤධාතුනං;

ආයූනං වා විභත්තීනං, ම්හා, ස්සාන්තස්ස ච රස්සතා.

ใน ณ ปัจจัย มีการรัสสะแห่งธาตุมีกิธาตุเป็นต้น และแห่งธาตุอื่นในเพราะสังโยค, หรือมีการรัสสะแห่งวิภัตติที่มี อา และ อู และแห่งวิภัตติที่มี มฺหา และ สฺสา เป็นที่สุด.

ගමිතො ච්ඡස්ස ඤ්ඡො වාස්ස, ගමිස්සජ්ජතනිම්හි ගා;

උචාගමො වා ත්ථම්හෙසු, ධාතූනං යම්හි දීඝතා.

การอาเทศ ฉ ปัจจัย (ที่ลงหลัง) คมุ ธาตุ เป็น ญฺฉ บ้าง, การอาเทศ คมุ ธาตุ เป็น คา ในอัชชัตตนีวิภัตติ, หรือการลง อุ อาคม ใน ตฺถ และ มฺห วิภัตติ, การทีฆะแห่งธาตุทั้งหลายในเพราะ ย ปัจจัย.

එය්‍යෙය්‍යාසෙය්‍යාමෙත්තඤ්ච, වා ස්සෙස්සෙත්තඤ්ච පාපුණෙ;

ඔකාරා අත්තමිත්තඤ්ච, ආත්ථා පප්පොන්ති වා ත්ථථෙ.

และ เอยฺย, เอยฺยาสิ, เอยฺยามิ ย่อมถึงซึ่ง เอตฺต, หรือ สฺส และ เอสฺส ย่อมถึงซึ่ง เอตฺต, และ โอการ ย่อมถึงซึ่ง อตฺต และ อิตฺต, ส่วน อา ย่อมถึงซึ่ง ตฺถ และ ถ บ้าง.

තථා බ්‍රූතොති අන්තීනං, අඋ වාහ ච ධාතුයා;

පරොක්ඛාය විභත්තිම්හි, අනබ්භාසස්ස දීඝතා.

เช่นนั้น (การลบ) ของ อนฺติ ที่อยู่หลัง พฺรู, และ อะ, อุ หรือ อา ของธาตุ ในปโรขวิภัตติ, มีการทีฆะของส่วนที่ไม่ใช่พยางค์ซ้อน.

සංයොගන්තො අකාරෙත්ථ, විභත්තිප්පච්චයාදි තු;

ලොප මාපජ්ජතෙ නිච්ච-මෙකාරොකාරතො පරොති.

ในที่นี้ อการที่อยู่ท้ายสังโยค ส่วนวิภัตติและปัจจัยเป็นต้นที่อยู่หลังเอการและโอการ ย่อมถึงซึ่งการลบเป็นนิตย์.

එකාරතො පරස්ස අන්තිඅකාරස්ස ලොපො, වජ්ජෙන්ති, වදෙන්ති, වදන්ති. වජ්ජෙසි, වදෙසි, වදසි, වජ්ජෙථ, වදෙථ, වදථ. වජ්ජෙමි, වජ්ජාමි, වදෙමි, වදාමි, වජ්ජෙම, වදෙම, වජ්ජාම, වදාම.

การลบอการของ อนฺติ ที่อยู่หลังเอการ, (รูปเป็น) วชฺเชนฺติ, วเทนฺติ, วทนฺติ. วชฺเชสิ, วเทสิ, วทสิ, วชฺเชถ, วเทถ, วทถ. วชฺเชมิ, วชฺชามิ, วเทมิ, วทามิ, วชฺเชม, วเทม, วชฺชาม, วทาม.

කම්මනි වජ්ජීයති, වජ්ජීයන්ති. වජ්ජති, වජ්ජන්ති. වදීයති වා. වජ්ජෙතු, වදෙතු, වදතු. වජ්ජෙ, වජ්ජෙය්‍ය, වදෙ, වදෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං, වදෙය්‍යුං. වජ්ජෙය්‍යාසි, වජ්ජෙසි, වදෙය්‍යාසි. අවදි, වදි, වදිංසු. වදිස්සති, වදිස්සන්ති. අවදිස්ස ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก (รูปเป็น) วชฺชียติ, วชฺชียนฺติ. วชฺชติ, วชฺชนฺติ. หรือ วทียติ. (ในปัญจมี) วชฺเชตุ, วเทตุ, วทตุ. (ในสัตตมี) วชฺเช, วชฺเชยฺย, วเท, วเทยฺย, วชฺเชยฺยุํ, วเทยฺยุํ. วชฺเชยฺยาสิ, วชฺเชสิ, วเทยฺยาสิ. (ในอัชชัตตนี) อวทิ, วทิ, วทิํสุ. (ในอนาคตกาล) วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ. อวทิสฺส เป็นต้น.

කමු [Pg.293] පදවික්ඛෙපෙ, අප්පච්චයෙ කතෙ ‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ද්විත්තං, කවග්ගස්ස චවග්ගො.

กมุ ธาตุ ในความหมายว่าการย่างเท้า (ก้าวไป), เมื่อลง อ ปัจจัยแล้ว, มีการซ้อนสองด้วยสูตรว่า 'กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ เทฺวภาโว', แปลงพยัญชนะกวรรคเป็นจวรรค.

අබ්භාසග්ගහණමන්තග්ගහණං, වාග්ගහණඤ්ච වත්තතෙ.

บทว่า อพฺภาส, บทว่า อนฺต และบทว่า วา ย่อมตามมา.

489. නිග්ගහීතඤ්ච.

๔๘๙. และบทว่า นิคฺคหีต (ย่อมตามมา).

අබ්භාසන්තෙ නිග්ගහීතඤ්චාගමො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන කමාදීනමෙවෙතං. චඞ්කමති, චඞ්කමන්ති ඉච්චාදි. කමති, කමන්ති ඉච්චාදි.

ลงนิคคหิตอาคมที่ที่สุดของอัพภาสบ้าง. วาศัพท์นี้มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา, เพราะเหตุนั้น วิธีนี้จึงมีแก่ กมุ ธาตุเป็นต้นเท่านั้น. (รูปเป็น) จงฺกมติ, จงฺกมนฺติ เป็นต้น. (และ) กมติ, กมฺนติ เป็นต้น.

චල කම්පනෙ, චඤ්චලති, චලති.

จล ธาตุ ในความหมายว่าหวั่นไหว, (รูปเป็น) จญฺจลติ, จลติ.

චල දලනෙ, දද්දල්ලති.

จล ธาตุ ในความหมายว่าแตก (รุ่งเรือง), (รูปเป็น) ททฺทลฺลติ.

ඣෙචින්තායං, අප්පච්චයෙ ‘‘ඔ, සරෙ, එ’’ති ච අධිකිච්ච ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන අකාරිතෙපි එකාරස්ස ආයාදෙසො, ඣායති, ඣායන්ති ඉච්චාදි, විසෙසවිධානං.

เฌ ธาตุ ในความหมายว่าคิด, เมื่อลง อ ปัจจัย, อ้างถึงสูตร 'โอ สเร เอ' แล้วแยกสูตร 'เต อาวายา' แปลง เอ เป็น อาย แม้ในรูปที่ไม่ใช่การิตปัจจัย, (รูปเป็น) ฌายติ, ฌายนฺติ เป็นต้น, เป็นวิธีพิเศษ.

අවුද්ධිකභූවාදිනයො.

นัยแห่งภูวาทิธาตุที่ไม่มีการพฤทธิ์.

තුද බ්‍යථනෙ, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති අප්පච්චයො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථානුවත්තිත වාග්ගහණෙන තුදාදීනං වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො, තුදති, තුදන්ති. තුදසි, තුදථ. තුදාමි, තුදාම.

ตุท ธาตุ ในความหมายว่าเบียดเบียน (ทิ่มแทง), การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น, ลง อ ปัจจัย, ด้วย วา ศัพท์ที่ตามมาจากสูตร 'อญฺเญสุ จ' การไม่มีพฤทธิ์ของธาตุหมวดตุทาทิเป็นต้นนั่นแหละเป็นข้อพิเศษ, (รูปเป็น) ตุทติ, ตุทนฺติ, ตุทสิ, ตุทถ, ตุทามิ, ตุทาม.

කම්මෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සදකාරස්ස යප්පච්චයස්ස ජකාරො ද්විත්තං, තුජ්ජතෙ, තුජ්ජන්තෙ. තුජ්ජති, තුජ්ජන්ති, තුජ්ජරෙ වා. තථා තුදතු, තුදන්තු. තුදෙ, තුදෙය්‍ය, තුදෙය්‍යුං. අතුදි, තුදිංසු. අතුදි, අතුදිත්ථ. අතුදිං, අතුදිම්හ. අතුජ්ජිත්ථ, අතුජ්ජි. තුදිස්සති. අතුදිස්ස ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก ด้วยสูตร 'ตสฺส จวคฺค' เป็นต้น แปลง ย ปัจจัยพร้อมกับที่สุดธาตุ (ท) เป็น ช และซ้อนสอง, (รูปเป็น) ตุชฺชเต, ตุชฺชนฺเต. หรือ ตุชฺชติ, ตุชฺชนฺติ, ตุชฺชเร. เช่นเดียวกัน (ในปัญจมี) ตุทตุ, ตุทนฺตุ. (ในสัตตมี) ตุเท, ตุเทยฺย, ตุเทยฺยุํ. (ในอัชชัตตนี) อตุทิ, ตุทิํสุ, อตุทิ, อตุทิตฺถ, อตุทิํ, อตุทิมฺห, อตุชฺชิตฺถ, อตุชฺชิ. (ในภวิสสันติ) ตุทิสฺสติ. (ในกาลาติปัตติ) อตุทิสฺส เป็นต้น.

විස පවෙසනෙ පපුබ්බො, සො ගාමං පවිසති, පවිසන්ති. පවිසසි, පවිසථ. පවිසාමි, පවිසාම.

วิส ธาตุ ในความหมายว่าเข้าไป มี ป อุปสรรคอยู่หน้า, (รูปเป็น) โส คามํ ปวิสติ (เขาย่อมเข้าไปสู่บ้าน), ปวิสนฺติ, ปวิสสิ, ปวิสถ, ปวิสามิ, ปวิสาม.

කම්මෙ [Pg.294] පවිසිය්‍යතෙ, පවිසිය්‍යන්තෙ. පවිසිය්‍යති, පවිසිය්‍යන්ති. පවිස්සතෙ වා. තථා පවිසතු, පවිසන්තු. පවිසෙය්‍ය. පාවිසි, පවිසි, පාවෙක්ඛි පථවිං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අජ්ජතනිම්හි විසස්ස වෙක්ඛාදෙසො ච. පාවිසිංසු, පවිසිංසු.

ในกรรมวาจก (รูปเป็น) ปวิสิยฺยเต, ปวิสิยฺยนฺเต, ปวิสิยฺยติ, ปวิสิยฺยนฺติ หรือ ปวิสฺสเต. เช่นเดียวกัน (ในปัญจมี) ปวิสตุ, ปวิสนฺตุ. (ในสัตตมี) ปวิเสยฺย. (ในอัชชัตตนี) ปาวิสิ, ปวิสิ, ปาเวกฺขิ ปฐวิํ (เขาได้เข้าไปสู่แผ่นดินแล้ว), และมีการแปลง วิส ธาตุ เป็น เวกฺข ในอัชชัตตนีด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, ปาวิสิํสุ, ปวิสิํสุ.

කම්මෙ පාවිසීයිත්ථ, පවිසීයිත්ථ, පාවිසීයි, පවිසීයි. පවිසිස්සති, පවිසිස්සන්ති. පවිසීයිස්සතෙ, පවිසිස්සතෙ. පාවිසිස්ස. පාවිසීයිස්ස ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก (รูปเป็น) ปาวิสียิตฺถ, ปวิสียิตฺถ, ปาวิสียิ, ปวิสียิ. (ในภวิสสันติ) ปวิสิสฺสติ, ปวิสิสฺสนฺติ. (ในกรรม) ปวิสียิสฺสเต, ปวิสิสฺสเต. (ในกาลาติปัตติ) ปาวิสิสฺส, ปาวิสียิสฺส เป็นต้น.

නුද ඛෙපෙ, නුදති, නුදන්ති.

นุท ธาตุ ในความขจัด, (รูปเป็น) นุทติ, นุทนฺติ.

දිස අතිසජ්ජනෙ, උද්දිසති, උද්දිසන්ති.

ทิส ธาตุ ในความสละ (ชี้แจง), (รูปเป็น) อุทฺทิสติ, อุทฺทิสนฺติ.

ලිඛ ලෙඛනෙ, ලිඛති, ලිඛන්ති.

ลิข ธาตุ ในความเขียน, (รูปเป็น) ลิขติ, ลิขนฺติ.

ඵුස සම්ඵස්සෙ, ඵුසති, ඵුසන්ති ඉච්චාදි.

ผุส ธาตุ ในความถูกต้อง (สัมผัส), (รูปเป็น) ผุสติ, ผุสนฺติ เป็นต้น.

තුදාදිනයො.

นัยแห่งตุทาทิธาตุ.

හූ, භූ සත්තායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති අප්පච්චයො, ‘‘වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති භූවාදිතො පරස්ස අප්පච්චයස්ස ලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි. සො හොති, තෙ හොන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පරසරස්ස ලොපො. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. භාවෙ හූයතෙ.

หู, ภู ธาตุ ในความมี, การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น, ลง อ ปัจจัยด้วยสูตร 'ภูวาทิโต อ', อ้างถึง วา ศัพท์แล้วลบ อ ปัจจัยที่อยู่หลังภูวาทิธาตุด้วยสูตร 'โลปญฺเจตฺตมกาโร', พฤทธิ์ด้วยสูตร 'อญฺเญสุ จ'. (รูปเป็น) โส โหติ, เต โหนฺติ, ลบสระหลังด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น. โหสิ, โหถ, โหมิ, โหม. ในภาววาจก เป็น หูยเต.

තථා හොතු, හොන්තු. හොහි, අනකාරපරත්තා හිලොපො න භවති, හොථ. හොමි, හොම. භාවෙ හූයතං.

เช่นเดียวกัน (ในปัญจมี) โหตุ, โหนฺตุ. โหหิ, เพราะไม่มี อ อักษรอยู่ข้างหลัง จึงไม่มีการลบ หิ ปัจจัย, โหถ, โหมิ, โหม. ในภาววาจก เป็น หูยตํ.

සත්තමියං සරලොපාදි, හෙය්‍ය, හෙය්‍යුං. හෙය්‍යාසි, හෙය්‍යාථ. හෙය්‍යාමි, හෙය්‍යාම. හෙය්‍යං වා. භාවෙ හූයෙථ.

ในสัตตมีวิภัตติ มีการลบสระเป็นต้น, (รูปเป็น) เหยฺย, เหยฺยุํ, เหยฺยาสิ, เหยฺยาถ, เหยฺยามิ, เหยฺยาม หรือ เหยฺยํ. ในภาววาจก เป็น หูเยถ.

හිය්‍යත්තනියං [Pg.295] අප්පච්චයලොපෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හූධාතුස්ස ඌකාරස්ස උවාදෙසො. අහුවා, අහුවු, අහුවූ. අහුව, අහුවො, අහුවත්ථ. අහුවං, අහුවම්හ. අහුවත්ථ, අහුවත්ථුං. අහුවසෙ, අහුවව්හං. අහුවිං, අහුවම්හසෙ. භාවෙ අහූයත්ථ.

ในหิยัตตนีวิภัตติ เมื่อลบ อ ปัจจัย, แปลง อู ของ หู ธาตุเป็น อุว ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น. (รูปเป็น) อหุวา, อหุวุ, อหุวู, อหุว, อหุโว, อหุวตฺถ, อหุวํ, อหุวมฺห. (ฝ่ายอัตตโนบท) อหุวตฺถ, อหุวตฺถุํ, อหุวเส, อหุววฺหํ, อหุวิํ, อหุวมฺหเส. ในภาววาจก เป็น อหูยตฺถ.

අජ්ජතනිම්හි ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හූතො ඊවිභත්තිස්ස ලොපො රස්සත්තං, සො අහු, ලොපාභාවෙ ‘‘කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති එත්ථ ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන සාගමො, වුද්ධි, අහොසි, අහෙසුං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඔකාරස්සෙකාරො. අහවුං වා. අහොසි, අහොසිත්ථ. අහොසිං, අහුං, පරසරස්ස ලොපො, රස්සත්තඤ්ච, අහොසිම්හ, අහුම්හ, රස්සත්තං. භාවෙ අහූයිත්ථ.

ในอัชชัตตนีวิภัตติ ลบ อี วิภัตติหลัง หู ธาตุและทำเป็นรัสสะด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, (รูปเป็น) โส อหุ. เมื่อไม่ลบวิภัตติ ลง ส อาคมด้วยการแยกสูตร 'สตฺตมชฺชตฺตนิมฺหิ' ในสูตร 'กรสฺส กาสตฺตมชฺชตฺตนิมฺหิ' และพฤทธิ์, (รูปเป็น) อโหสิ, อเหสุํ, แปลง โอ เป็น เอ ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น. หรือ อหุวุํ. อโหสิ, อโหสิตฺถ, อโหสิํ, อหุํ (ลบสระหลังและทำเป็นรัสสะ), อโหสิมฺห, อหุมฺห (ทำเป็นรัสสะ). ในภาววาจก เป็น อหูยิตฺถ.

‘‘හි ලොපං වා’’ති ඉතො ‘‘ලොපො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

จากสูตร 'หิ โลปํ วา' นี้ บทว่า 'โลโป' และ 'วา' ย่อมตามมา.

490. හොතිස්සරෙ’හොහෙ භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස ච.

๔๙๐. ในภวิสสันติวิภัตติ สระของ หู ธาตุ เป็น เอ และ โฮ และลบ สฺส ด้วย.

හූඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සරො එහ ඔහ එත්තමාපජ්ජතෙ භවිස්සන්තිම්හි විභත්තිම්හි, ස්සස්ස ච ලොපො හොති වා. ඉකාරාගමො, සරලොපාදි.

สระของ หู ธาตุนี้ ย่อมถึงความเป็น เอหะ และ โอหะ ในภวิสสันติวิภัตติ และลบ สฺส บ้าง. ลง อิ อาคม, ลบสระเป็นต้น.

හෙහිති, හෙහින්ති. හෙහිසි, හෙහිථ. හෙහාමි, හෙහාම. ලොපාභාවෙ – හෙහිස්සති, හෙහිස්සන්ති. හෙහිස්සසි, හෙහිස්සථ. හෙහිස්සාමි, හෙහිස්සාම. ඔහාදෙසෙ – හොහිති, හොහින්ති. හොහිසි, හොහිථ. හොහාමි, හොහාම. තථා හොහිස්සති, හොහිස්සන්ති. හොහිස්සසි, හොහිස්සථ. හොහිස්සාමි, හොහිස්සාම. එකාරාදෙසෙ – හෙති, හෙන්ති. හෙසි, හෙථ. හෙමි[Pg.296], හෙම. හෙස්සති, හෙස්සන්ති. හෙස්සසි, හෙස්සථ. හෙස්සාමි, හෙස්සාම. භාවෙ හූයිස්සතෙ.

(รูปเป็น) เหหิติ, เหหินฺติ, เหหิสิ, เหหิถ, เหหามิ, เหหาม. เมื่อไม่ลบ สฺส - เหหิสฺสติ, เหหิสฺสนฺติ, เหหิสฺสสิ, เหหิสฺสถ, เหหิสฺสามิ, เหหิสฺสาม. เมื่อแปลงเป็น โอหะ - โหหิติ, โหหินฺติ, โหหิสิ, โหหิถ, โหหามิ, โหหาม. เช่นเดียวกัน โหหิสฺสติ, โหหิสฺสนฺติ, โหหิสฺสสิ, โหหิสฺสถ, โหหิสฺสามิ, โหหิสฺสาม. เมื่อแปลงเป็น เอ - เหติ, เหนฺติ, เหสิ, เหถ, เหมิ, เหม, เหสฺสติ, เหสฺสนฺติ, เหสฺสสิ, เหสฺสถ, เหสฺสามิ, เหสฺสาม. ในภาววาจก เป็น หูยิสฺสเต.

කාලාතිපත්තියං අහවිස්ස, අහවිස්සංසු. අහුයිස්සථ ඉච්චාදි.

ในกาลาติปัตติวิภัตติ (รูปเป็น) อหวิสฺส, อหวิสฺสํสุ, อหุยิสฺสถ เป็นต้น.

හූ, භූ සත්තායං, භූ ඉතීධ අනුපුබ්බො, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති අප්පච්චයස්ස ලොපවුද්ධියො, අනුභොති, අනුභොන්ති. අනුභොසි, අනුභොථ. අනුභොමි, අනුභොම.

หู, ภู ธาตุ ในความมี, ในที่นี้ ภู ธาตุ มี อนุ อุปสรรคอยู่หน้า, การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น ลบ อ ปัจจัยและพฤทธิ์, (รูปเป็น) อนุโภติ, อนุโภนฺติ, อนุโภสิ, อนุโภถ, อนุโภมิ, อนุโภม.

කම්මෙ අනුභූයති, අනුභූයන්ති. තථා අනුභොතු, අනුභොන්තු. අනුභොහි, අනුභොථ. අනුභොමි, අනුභොම. අනුභූයතු, අනුභූයන්තු. අනුභවෙ, අනුභවෙය්‍ය. අනුභූයෙය්‍ය. අනුභොසි, අනුභවි. අනුභොස්සති, අනුභොස්සන්ති. අනුභොස්සසි, අනුභොස්සථ. අනුභොස්සාමි, අනුභොස්සාම. අනුභවිස්සති වා. අනුභොස්ස, අනුභවිස්ස වා ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก (รูปเป็น) อนุภูยติ, อนุภูยนฺติ. เช่นเดียวกัน (ในปัญจมี) อนุโภตุ, อนุโหนฺตุ, อนุโภหิ, อนุโภถ, อนุโภมิ, อนุโภม, อนุภูยตุ, อนุภูยนฺตุ. (ในสัตตมี) อนุภเว, อนุภเวยฺย, อนุภูเยยฺย. (ในอัชชัตตนี) อนุโภสิ, อนุภวิ. (ในภวิสสันติ) อนุโภสฺสติ, อนุโภสฺสนฺติ, อนุโภสฺสสิ, อนุโภสฺสถ, อนุโภสฺสามิ, อนุโภสฺสาม หรือ อนุภวิสฺสติ. (ในกาลาติปัตติ) อนุโภสฺส หรือ อนุภวิสฺส เป็นต้น.

සී සයෙ අප්පච්චයලොපො, වුද්ධි ච, සෙති, සෙන්ති. සෙසි, සෙථ. සෙමි, සෙම. සෙතෙ, සෙන්තෙ ඉච්චාදි.

ธาตุ สี ในความนอน, มีการลบ อ ปัจจัย และมีการวุฒิ, ย่อมนอน, ย่อมนอน. ท่านย่อมนอน, ท่านทั้งหลายย่อมนอน. ข้าพเจ้าย่อมนอน, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมนอน. ย่อมนอน, ย่อมนอน เป็นต้น.

අප්පච්චයලොපාභාවෙ –

เมื่อไม่มีการลบ อ ปัจจัย –

‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ, ධාතුග්ගහණඤ්ච.

บทว่า “สเร” ย่อมตามมา, และบทว่า ธาตุ (ย่อมตามมา).

491. එ අය.

๔๙๑. เอ เป็น อายะ.

එකාරස්ස ධාත්වන්තස්ස සරෙ පරෙ අයාදෙසො හොති, සරලොපාදි. සයති, සයන්ති. සයසි, සයථ. සයාමි, සයාම.

อักษร เอ ที่อยู่ท้ายธาตุ ย่อมมีการแปลงเป็น อายะ เมื่อมีสระอยู่หลัง, มีการลบสระเป็นต้น. ย่อมนอน, ย่อมนอน. ท่านย่อมนอน, ท่านทั้งหลายย่อมนอน. ข้าพเจ้าย่อมนอน, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมนอน.

කම්මෙ [Pg.297] අතිපුබ්බො, ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා යම්හි රස්සසරස්ස ධාත්වන්තස්ස දීඝො, අතිසීයතෙ, අතිසීයන්තෙ. අතිසීයති, අතිසීයන්ති. භාවෙ සීයතෙ.

ในกรรมวาจก มี อติ บทอยู่หน้า, มีการทำให้สระสั้นที่อยู่ท้ายธาตุเป็นสระยาวใน ย ปัจจัยเป็นต้น ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ”, ย่อมถูกนอนทับ, ย่อมถูกนอนทับ. ย่อมถูกนอนทับ, ย่อมถูกนอนทับ. ในภาววาจก ย่อมนอน.

තථා සෙතු, සෙන්තු. සෙහි, සෙථ. සෙමි, සෙම. සයතු, සයන්තු. සය, සයාහි, සයථ. සයාමි, සයාම. සයතං, සයන්තං. සයස්සු, සයව්හො. සයෙ, සයාමසෙ. අතිසීයතං, අතිසීයන්තං. අතිසීයතු, අතිසීයන්තු. භාවෙ සීයතං.

เช่นนั้น จงนอน, จงนอน. ท่านจงนอน, ท่านทั้งหลายจงนอน. ข้าพเจ้าจงนอน, ข้าพเจ้าทั้งหลายจงนอน. จงนอน, จงนอน. ท่านจงนอน, ท่านจงนอน, ท่านทั้งหลายจงนอน. ข้าพเจ้าจงนอน, ข้าพเจ้าทั้งหลายจงนอน. จงนอน, จงนอน. ท่านจงนอน, ท่านทั้งหลายจงนอน. ข้าพเจ้าจงนอน, ข้าพเจ้าทั้งหลายจงนอน. จงถูกนอนทับ, จงถูกนอนทับ. จงถูกนอนทับ, จงถูกนอนทับ. ในภาววาจก จงนอน.

සයෙ, සයෙය්‍ය, සයෙය්‍යුං. අතිසීයෙය්‍ය. භාවෙ සීයෙථ.

พึงนอน, พึงนอน, พึงนอน. พึงถูกนอนทับ. ในภาววาจก พึงนอน.

අසයි, සයි, අසයිංසු, සයිංසු, අසයුං. සාගමෙ අතිසෙසි, අතිසෙසුං. කම්මෙ අච්චසීයිත්ථ, අච්චසීයි, අතිසීයි. භාවෙ සීයිත්ථ.

ได้นอนแล้ว, ได้นอนแล้ว, ได้นอนแล้ว, ได้นอนแล้ว, ได้นอนแล้ว. เมื่อมีการลง ส อาคม ได้นอนทับแล้ว, ได้นอนทับแล้ว. ในกรรมวาจก ถูกนอนทับแล้ว, ถูกนอนทับแล้ว, ถูกนอนทับแล้ว. ในภาววาจก ได้นอนแล้ว.

සයිස්සති, සයිස්සන්ති. ඉකාරාගමාභාවෙ සෙස්සති, සෙස්සන්ති. කම්මෙ අතිසීයිස්සථ, අතිසීයිස්සති. භාවෙ සීයිස්සතෙ.

จักนอน, จักนอน. เมื่อไม่มีการลง อิ อาคม จักนอน, จักนอน. ในกรรมวาจก จักถูกนอนทับ, จักถูกนอนทับ. ในภาววาจก จักนอน.

අසයිස්සා, අසයිස්සංසු. කම්මෙ අච්චසීයිස්සථ ඉච්චාදි.

จักได้นอนแล้ว, จักได้นอนแล้ว. ในกรรมวาจก จักได้ถูกนอนทับแล้ว เป็นต้น.

නී පාපුණනෙ, ද්විකම්මකොයං, අජං ගාමං නෙති, නෙන්ති. නෙසි, නෙථ. නෙමි, නෙම. ලොපාභාවෙ නයති, නයන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ නීයතෙ ගාමං අජො දෙවදත්තෙන, නීයරෙ, නීයන්තෙ. නීයති, නීයන්ති.

ธาตุ นี ในความถึง, ธาตุนี้มีสองกรรม, ย่อมนำแพะไปสู่บ้าน, ย่อมนำไป. ท่านย่อมนำไป, ท่านทั้งหลายย่อมนำไป. ข้าพเจ้าย่อมนำไป, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมนำไป. เมื่อไม่มีการลบ ย่อมนำไป, ย่อมนำไป เป็นต้น. ในกรรมวาจก แพะอันเทวทัตนำไปสู่บ้าน, ถูกนำไป, ถูกนำไป. ถูกนำไป, ถูกนำไป.

තථා නෙතු, නයතු. නීයතං, නීයන්තං. නයෙ, නයෙය්‍ය. නීයෙථ, නීයෙය්‍ය. අනයි, නයි, අනයිංසු, නයිංසු. විනෙසි, විනෙසුං. අනීයිත්ථ, නීයිත්ථ. නයිස්සති[Pg.298], නෙස්සති. නයිස්සතෙ, නීයිස්සතෙ, නීයිස්සති. අනයිස්ස, අනීයිස්ස ඉච්චාදි.

เช่นนั้น จงนำไป, จงนำไป. จงถูกนำไป, จงถูกนำไป. พึงนำไป, พึงนำไป. พึงถูกนำไป, พึงถูกนำไป. ได้นำไปแล้ว, ได้นำไปแล้ว, ได้นำไปแล้ว, ได้นำไปแล้ว. ได้นำไปแล้ว, ได้นำไปแล้ว. ถูกนำไปแล้ว, ถูกนำไปแล้ว. จักนำไป, จักนำไป. จักถูกนำไป, จักถูกนำไป, จักถูกนำไป. จักได้นำไปแล้ว, จักได้ถูกนำไปแล้ว เป็นต้น.

ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

ธาตุ ฐา ในความหยุดจากการไป, บทว่า “วา” ย่อมตามมา.

492. ඨා තිට්ඨො.

๔๙๒. ธาตุ ฐา (มีอาเทศเป็น) ติฏฺฐะ.

ඨාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස තිට්ඨාදෙසො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, අප්පච්චයලොපො. තිට්ඨති, තිට්ඨන්ති. ඨාති, ඨන්ති. ලොපාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඨාතො හකාරාගමො ච රස්සත්තං, සංපුබ්බො සණ්ඨහති, සණ්ඨහන්ති. එත්තෙ අධිට්ඨෙති, අධිට්ඨෙන්ති.

การอาเทศเป็น ติฏฺฐะ ย่อมมีแก่ธาตุชื่อว่า ฐา บ้าง. บทว่า “วา” นี้ มีความหมายว่าเป็นวิภาษาที่กำหนดไว้แน่นอน, มีการลบ อ ปัจจัย. ย่อมตั้งอยู่, ย่อมตั้งอยู่. ย่อมตั้งอยู่, ย่อมตั้งอยู่. เมื่อไม่มีการลบ (ปัจจัย) มี ห อาคม และรัสสะสระจากธาตุ ฐา ด้วยสูตร “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น, เมื่อมี สํ อยู่หน้า ก็เป็น สณฺฐหติ, สณฺฐหนฺติ. เมื่อมีการอาเทศเป็น เอ (ปัจจัย) ก็เป็น อธิฏฺเฐติ, อธิฏฺเฐนฺติ.

කම්මෙ –

ในกรรมวาจก –

493. යම්හි දාධා මා ඨා හා පා මහ මථාදීනමී.

๔๙๓. เมื่อ ย ปัจจัย (อยู่หลัง) มีการอาเทศเป็น อี แก่ธาตุทั้งหลายมี ทา ธา มา ฐา หา ปา มหะ มถะ เป็นต้น.

භාවකම්මවිසයෙ යම්හි පච්චයෙ පරෙ දා ධා මා ඨා හාපා මහ මථ ඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං අන්තො ඊකාරමාපජ්ජතෙ, නිච්චත්ථොයමාරම්භො. උපට්ඨීයති, උපට්ඨීයන්ති. හකාරාගමෙ රස්සත්තං, ඊකාරාගමො ච, පතිට්ඨහීයති, පතිට්ඨහීයන්ති. භාවෙ ඨීයතෙ.

เมื่อ ย ปัจจัย อยู่หลัง ในภาวะและกรรมวาจก อักษรที่สุดของธาตุทั้งหลายมี ทา ธา มา ฐา หา ปา มหะ มถะ เป็นต้น ย่อมถึงความเป็น อีการะ. การเริ่มต้นนี้มีประโยชน์เพื่อความเป็นนิจ. ย่อมถูกอุปัฏฐาก, ย่อมถูกอุปัฏฐาก. เมื่อมี ห อาคม และรัสสะสระ และมีการลง อีการะอาคม ก็เป็น ปติฏฺฐหียติ, ปติฏฺฐหียนฺติ. ในภาววาจก เป็น ฐียเต.

තථා තිට්ඨතු, තිට්ඨන්තු. ඨාතු, ඨන්තු. සණ්ඨහතු, සණ්ඨහන්තු. තිට්ඨෙ, තිට්ඨෙය්‍ය. සණ්ඨෙ, සණ්ඨෙය්‍ය, සණ්ඨෙය්‍යුං. සණ්ඨහෙ, සණ්ඨහෙය්‍යුං. අට්ඨාසි, අට්ඨංසු. සණ්ඨහි, සණ්ඨහිංසු. පකිට්ඨිස්සති, පතිට්ඨිස්සන්ති. ඨස්සති, ඨස්සන්ති. පතිට්ඨහිස්සති, පතිට්ඨහිස්සන්ති. පතිට්ඨිස්ස, පතිට්ඨිස්සංසු. පතිට්ඨහිස්ස, පතිට්ඨහිස්සංසු ඉච්චාදි.

เช่นนั้น จงตั้งอยู่, จงตั้งอยู่. จงตั้งอยู่, จงตั้งอยู่. จงตั้งมั่น, จงตั้งมั่น. พึงตั้งอยู่, พึงตั้งอยู่. พึงตั้งมั่น, พึงตั้งมั่น, พึงตั้งมั่น. พึงตั้งมั่น, พึงตั้งมั่น. ได้ตั้งอยู่แล้ว, ได้ตั้งอยู่แล้ว. ได้ตั้งมั่นแล้ว, ได้ตั้งมั่นแล้ว. จักตั้งอยู่, จักตั้งอยู่. จักตั้งอยู่, จักตั้งอยู่. จักตั้งมั่น, จักตั้งมั่น. จักได้ตั้งอยู่แล้ว, จักได้ตั้งอยู่แล้ว. จักได้ตั้งมั่นแล้ว, จักได้ตั้งมั่นแล้ว เป็นต้น.

පා පානෙ, ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

ธาตุ ปา ในความดื่ม, บทว่า “วา” ย่อมตามมา.

494. පා [Pg.299] පිබො.

๔๙๔. ธาตุ ปา (มีอาเทศเป็น) ปิพะ.

පාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පිබාදෙසො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

การอาเทศเป็น ปิพะ ย่อมมีแก่ธาตุชื่อว่า ปา บ้าง. บทว่า “วา” นี้ มีความหมายว่าเป็นวิภาษาที่กำหนดไว้แน่นอน.

පිබති. පිබතු. පිබෙය්‍ය. ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා බකාරස්ස වකාරො, පිවති, පිවන්ති. පාති, පාන්ති, පන්ති වා. පීයතෙ, පීයන්තෙ. පීයති, පීයන්ති. පිවතු. පිවෙය්‍ය. අපායි, පිවි. පිවිස්සති. අපිවිස්ස ඉච්චාදි.

ย่อมดื่ม. จงดื่ม. พึงดื่ม. ด้วยสูตร “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น ว อักษร ย่อมมีแก่ บ อักษร ก็เป็น ปิวติ, ปิวนฺติ. ย่อมดื่ม, ย่อมดื่ม, หรือ ปนฺติ. ย่อมถูกดื่ม, ย่อมถูกดื่ม. ย่อมถูกดื่ม, ย่อมถูกดื่ม. จงดื่ม. พึงดื่ม. ได้ดื่มแล้ว, ได้ดื่มแล้ว. จักดื่ม. จักได้ดื่มแล้ว เป็นต้น.

අස භුවි, විභත්තුප්පත්ති, අප්පච්චයලොපො, අස ඉතීධ –

ธาตุ อส ในความมี ความเป็น, การลงวิภัตติ, การลบ อ ปัจจัย, ในที่นี้คือ อส –

‘‘අසස්මා, අන්තලොපො’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า “อสสฺมา, อนฺตโลโป” ย่อมตามมา.

495. තිස්ස ත්ථිත්තං.

๔๙๕. การอาเทศเป็น ตฺถิ ย่อมมีแก่ ติ (วิภัตติ).

අසඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරස්ස තිස්ස විභත්තිස්ස ත්ථිත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අත්ථි.

การอาเทศเป็น ตฺถิ ย่อมมีแก่วิภัตติ ติ ที่อยู่หลังธาตุชื่อว่า อส, และมีการลบที่สุดธาตุ. ย่อมมี, ย่อมเป็น.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “วา” ย่อมตามมา.

496. සබ්බත්ථාසස්සාදි ලොපො ච.

๔๙๖. และการลบอักษรต้นของธาตุ อส ในที่ทั้งปวง.

සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු ච අසඉච්චෙතාය ධාතුයා ආදිස්ස ලොපො හොති වා, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. සන්ති.

และในวิภัตติและปัจจัยทั้งปวง การลบอักษรต้นของธาตุชื่อว่า อส ย่อมมีบ้าง. คำว่า “วา” นี้ มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้. ย่อมมี, ย่อมเป็น.

‘‘අසස්මා, අන්තලොපො’’ති ච අධිකාරො.

และบทว่า “อสสฺมา, อนฺตโลโป” เป็นบทตามไป.

497. සිම්හි ච.

๔๙๗. และเมื่อ สิ (วิภัตติ) (อยู่หลัง).

අසධාතුස්ස අන්තලොපො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි ච. ත්වං අසි.

และการลบอักษรที่สุดของธาตุ อส ย่อมมีเมื่อ สิ วิภัตติ (อยู่หลัง). ท่านย่อมมี, ท่านย่อมเป็น.

498. ථස්ස [Pg.300] ත්ථත්තං.

๔๙๘. แก่ ถะ (วิภัตติ) (มีอาเทศเป็น) ตฺถะ.

අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස ථස්ස විභත්තිස්ස ත්ථත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. තුම්හෙ අත්ථ.

อาเทศเป็น ตฺถะ ย่อมมีแก่วิภัตติ ถะ ที่อยู่หลังธาตุชื่อว่า อส, และมีการลบอักษรที่สุดของธาตุ. ท่านทั้งหลายย่อมมี, ท่านทั้งหลายย่อมเป็น.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

คำว่า “วา” ย่อมเป็นไป.

499. අසස්මා මිමානං ම්හිම්හාන්තලොපො ච.

๔๙๙. จากธาตุ อส แก่ มิ และ มะ (วิภัตติ) (มีอาเทศเป็น) มฺหิ และ มฺหะ และมีการลบอักษรที่สุด (ของธาตุ).

අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරාසං මි මඉච්චෙතාසං විභත්තීනං ම්හිම්හඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අම්හි, අම්හ. අස්මි, අස්ම.

อาเทศเป็น มฺหิ และ มฺหะ ย่อมมีบ้างแก่วิภัตติชื่อว่า มิ และ มะ ที่อยู่หลังธาตุชื่อว่า อส, และมีการลบอักษรที่สุดของธาตุ. เราย่อมมี, เราทั้งหลายย่อมมี. เราย่อมมี, เราทั้งหลายย่อมมี.

500. තුස්ස ත්ථුත්තං.

๕๐๐. แก่ ตุ (วิภัตติ) (มีอาเทศเป็น) ตฺถุ.

අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස තුස්ස විභත්තිස්ස ත්ථුත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අත්ථු. අසස්සාදිලොපො ච, සන්තු. ආහි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම.

อาเทศเป็น ตฺถุ ย่อมมีแก่วิภัตติ ตุ ที่อยู่หลังธาตุชื่อว่า อส, และมีการลบอักษรที่สุดของธาตุ. จงมี, จงเป็น. และมีการลบอักษรต้นของธาตุ อส ก็เป็น สนฺตุ. จงมี, จงเป็น. เราย่อมมี, เราทั้งหลายย่อมมี.

සත්තමියං අසස්සාදිලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අසතො එය්‍යඑය්‍යුං විභත්තීනං ඉයාඉයුඤ්ච හොන්ති. සියා, සියුං.

ในสัตตมีวิภัตติ มีการลบอักษรต้นของธาตุ อส, ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น อาเทศเป็น อิยา และ อิยุํ ย่อมมีแก่วิภัตติ เอยฺย และ เอยฺยุํ จากธาตุ อส. พึงมี, พึงเป็น, พึงมี, พึงเป็น.

ලොපාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා අසතො එය්‍යාදීනං සධාත්වන්තානං ස්ස ස්සු ස්ස ස්සථ ස්සං ස්සාමආදෙසා හොන්ති.

เมื่อไม่มีการลบ ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีอาเทศเป็น สฺส, สฺสุ, สฺส, สฺสถ, สฺสํ, สฺสาม พร้อมด้วยที่สุดของธาตุ แก่ เอยฺย เป็นต้น จากธาตุ อส.

එවමස්ස වචනීයො, අස්සු. අස්ස, අස්සථ. අස්සං, අස්සාම.

พึงกล่าวอย่างนี้ว่า อสฺส, อสฺสุ. อสฺส, อสฺสถ. อสฺสํ, อสฺสาม.

අජ්ජතනියං අකාරාගමො, දීඝො ච, ආසි, ආසිංසු, ආසුං. ආසි, ආසිත්ථ. ආසිං, ආසිම්හ.

ในอัชชัตตนี มีการลง อ-อาคม และทีฆะ (เป็น) อาสิ, อาสึสุ, อาสุํ. อาสิ, อาสิตฺถ. อาสึ, อาสิมฺห.

‘‘වා[Pg.301], අසස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า “วา, อสสฺสา” ก็ยังเป็นไปอยู่.

501. අසබ්බධාතුකෙ භූ.

๕๐๑. ในอสัพพธาตุกะ (มี) ภู.

අසස්සෙව ධාතුස්ස භූආදෙසො හොති වා අසබ්බධාතුකෙ. භවිස්සති, භවිස්සන්ති. අභවිස්ස, අභවිස්සංසු.

อาเทศเป็น ภู แก่ธาตุ อสฺส นั่นแหละ มีบ้างในอสัพพธาตุกะ. ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. อภวิสฺส, อภวิสฺสํสุ.

වාති කිමත්ථං? ආසුං.

บทว่า วา มีเพื่ออะไร? (เพื่อ) อาสุํ.

බ්‍රූ වියත්තියං වාචායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයලොපො ච.

พฺรู ในความปรากฏแห่งวาจา, มีการเกิดขึ้นแห่ง ติ เป็นต้น และมีการลบ อ-ปัจจัย.

‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “กฺวจิ” ยังเป็นไปอยู่.

502. බ්‍රූතො ඊ තිම්හි.

๕๐๒. จาก พฺรู มี อี ใน ติ.

බ්‍රූඉච්චෙතාය ධාතුයා පරො ඊකාරාගමො හොති තිම්හි විභත්තිම්හි ක්වචි, වුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි. බ්‍රවීති, බ්‍රූති, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තානුවත්තිතවාග්ගහණෙන බ්‍රූධාතුස්ස බ්‍යඤ්ජනෙ වුද්ධි න හොති, බහුවචනෙ ‘‘ඣලානමියුවා සරෙ වා’’ති ඌකාරස්ස සරෙ උවාදෙසො, බ්‍රුවන්ති. ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා බ්‍රූතො තිඅන්තීනං වා අ උ ආදෙසා බ්‍රූස්ස ආහාදෙසො ච.

มีการลง อี-อาคม หลังธาตุชื่อว่า พฺรู นี้ มีบ้างในวิภัตติ ติ, มีการพฤทธิและอาเทศเป็น อว, มีการลบสระเป็นต้น. พฺรวีติ, พฺรูติ, ด้วยการถือเอาบทว่า วา ที่ตามมาจากสูตรว่า “อญฺเญสุ จ” การพฤทธิของธาตุ พฺรู เบื้องหน้าพยัญชนะย่อมไม่มี, ในพหุวจนะ มีอาเทศเป็น อุว แก่ อู-การ ในเพราะสระ ด้วยสูตรว่า “ฌลานมิยุวา สเร วา” (เป็น) พฺรุวนฺติ. ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีอาเทศเป็น อ และ อุ แก่ ติ และ อนฺติ วิภัตติ จากธาตุ พฺรู บ้าง และมีอาเทศเป็น อาห แก่ธาตุ พฺรู.

ආහ, ආහු. බ්‍රූසි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතෙ, බ්‍රුවන්තෙ. බ්‍රූසෙ, බ්‍රුවව්හෙ. බ්‍රුවෙ, බ්‍රූම්හෙ. බ්‍රූතු, බ්‍රුවන්තු. බ්‍රූහි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතං, බ්‍රුවන්තං. බ්‍රුවෙ, බ්‍රුවෙය්‍ය, බ්‍රුවෙය්‍යුං. බ්‍රුවෙය්‍යාසි, බ්‍රුවෙය්‍යාථ. බ්‍රුවෙය්‍යාමි, බ්‍රුවෙය්‍යාම. බ්‍රුවෙථ, බ්‍රුවෙරං. අබ්‍රුවා, අබ්‍රුවූ.

อาห, อาหุ. พฺรูสิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูเต, พฺรุวนฺเต. พฺรูเส, พฺรุววฺเห. พฺรุเว, พฺรูมฺเห. พฺรูตุ, พฺรุวนฺตุ. พฺรูหิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูตํ, พฺรุวนฺตํ. พฺรุเว, พฺรุเวยฺย, พฺรุเวยฺยุํ. พฺรุเวยฺยาสิ, พฺรุเวยฺยาถ. พฺรุเวยฺยามิ, พฺรุเวยฺยาม. พฺรุเวถ, พฺรุเวรํ. อพฺรุวา, อพฺรุวู.

පරොක්ඛායං [Pg.302] ‘‘බ්‍රූභූනමාහභූවා පරොක්ඛාය’’න්ති බ්‍රූධාතුස්ස ආහආදෙසො, සරලොපාදි, සුපිනෙ කිර මාහ, තෙනාහු පොරාණා, ආහංසු වා ඉච්චාදි.

ในปโรขา มีอาเทศเป็น อาห แก่ธาตุ พฺรู ด้วยสูตรว่า “พฺรูภูนมาหภูวา ปโรขายํ” มีการลบสระเป็นต้น, สุปิเน กิร มาห, เตนาหุ โปราณา, อาหํสุ วา เป็นต้น.

අජ්ජතනියං අබ්‍රවි, අබ්‍රුවි, අබ්‍රවුං. බ්‍රවිස්සති. අබ්‍රවිස්ස ඉච්චාදි.

ในอัชชัตตนี อพฺรวิ, อพฺรุวิ, อพฺรวุํ. พฺรวิสฺสติ. อพฺรวิสฺส เป็นต้น.

හන හිංසාගතීසු, තිම්හි ක්වචි අප්පච්චයලොපො, හන්ති, හනති, හනන්ති. හනසි, හනථ. හනාමි, හනාම.

หน ในความเบียดเบียนและความไป, ใน ติ มีการลบ อ-ปัจจัย มีบ้าง, หนฺติ, หนติ, หนนฺติ. หนสิ, หนถ. หนามิ, หนาม.

කම්මෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච, හඤ්ඤතෙ, හඤ්ඤන්තෙ, හඤ්ඤරෙ. හඤ්ඤති, හඤ්ඤන්ති. හනතු, හනන්තු. හනෙය්‍ය.

ในกรรม มีอาเทศเป็น ญ ด้วยสูตรว่า “ตสฺส จวคฺค” เป็นต้น และมีทวิภาวะ (เป็น) หญฺญเต, หญฺญนฺเต, หญฺญเร. หญฺญติ, หญฺญนฺติ. หนตุ, หนนฺตุ. หเนยฺย.

‘‘හනස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “หนสฺสา” ยังเป็นไปอยู่.

503. වධො වා සබ්බත්ථ.

๕๐๓. วธ มีบ้างในทุกที่.

හනඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වධාදෙසො හොති වා සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. වධෙති. වධීයති. වධෙතු. වධීයතු. වධෙය්‍ය. අවධි, අවධිංසු. අහනි, අහනිංසු. වධිස්සති, හනිස්සති. ඛාදෙසෙ පටිහඞ්ඛාමි, පටිහනිස්සාමි. අවධිස්ස, අහනිස්ස ඉච්චාදි.

การอาเทศเป็น วธ แห่ง หนธาตุ นี้ มีบ้างในวิภัตติและปัจจัยทั้งปวง, บทว่า วา นี้ มีเพื่อววัฏฐิตวิภาสา. วเธติ. วธียติ. วเธตุ. วธียตุ. วเธยฺย. อวธิ, อวธึสุ. อหนิ, อหนึสุ. วธิสฺสติ, หนิสฺสติ. ในเพราะ ข-อาเทศ (เช่น) ปฏิหงฺขามิ, ปฏิหนิสฺสามิ. อวธิสฺส, อหนิสฺส เป็นต้น.

හූවාදිනයො.

นัยแห่ง หูธาตุ เป็นต้น.

හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච, ‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ද්විත්තං, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා.

หุ (ธาตุ) ในความหมายว่า การให้ การรับ และการมอบเครื่องเซ่นสรวง (หัพพะ), มีการลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น และ อ ปัจจัย, มีการทำทวิภาวะแห่งอักษรต้นที่มีสระตัวเดียวด้วยสูตรว่า 'กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว', มีชื่อว่าอัพภาสด้วยสูตรว่า 'ปุพฺโพพฺภาโส'.

‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'อพฺภาเส' ตามมา.

504. හස්ස [Pg.303] ජො.

๕๐๔. อาเทศ หะ เป็น ชะ.

හකාරස්ස අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස ජො හොති. ‘‘ලොපඤ්චෙත්ත මකාරො’’ති අප්පච්චයලොපො, වුද්ධි. ජුහොති.

อาเทศ หการ ที่อยู่ในอัพภาส เป็น ชะ. มีการลบ อ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'โลปญฺเจตฺต มกาโร', มีการพฤทธิ. ชุโหติ.

ලොපාභාවෙ ‘‘ඣලානං, සරෙ’’ති ච වත්තමානෙ –

เมื่อไม่มีการลบ (อ ปัจจัย) และเมื่อบทว่า 'ฌลานํ' และ 'สเร' ตามมา –

505. යවකාරා ච.

๕๐๕. และ (อาเทศเป็น) ยการ และ วการ.

ඣලසඤ්ඤානං ඉවණ්ණුවණ්ණානං යකාරවකාරාදෙසා හොන්ති සරෙ පරෙති අපදන්තස්ස උකාරස්ස වකාරො.

การอาเทศเป็น ยการ และ วการ ย่อมมีแก่ อิวัณณะ และ อุวัณณะ ที่มีชื่อว่า ฌละ เมื่อมีสระอยู่เบื้องหลัง, (ในที่นี้) มีการอาเทศ อุการ ที่ไม่ใช่ที่สุดบท เป็น วการ.

ජුහ්වති, ජුහොති, ජුහ්වන්ති, ජුහොන්ති. ජුහ්වසි, ජුහොසි, ජුහ්වථ, ජුහොථ. ජුහ්වාමි, ජුහොමි, ජුහ්වාම, ජුහොම.

ชุหฺวติ, ชุโหติ, ชุหฺวนฺติ, ชุโหนฺติ. ชุหฺวสิ, ชุโหสิ, ชุหฺวถ, ชุโหถ. ชุหฺวามิ, ชุโหมิ, ชุหฺวาม, ชุโหม.

කම්මෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො, හූයතෙ, හූයන්තෙ. හූයති, හූයන්ති.

ในกรรมวาจก มีการทำทีฆะด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, หูยเต, หูยนฺเต. หูยติ, หูยนฺติ.

තථා ජුහොතු, ජුහොන්තු, ජුහ්වන්තු වා. ජුහෙ, ජුහෙය්‍ය, ජුහෙය්‍යුං. අජුහවි, අජුහවුං. අජුහොසි, අජුහොසුං. අහූයිත්ථ අග්ගි. ජුහිස්සති, ජුහිස්සන්ති. ජුහොස්සති, ජුහොස්සන්ති වා. අජුහිස්ස, අජුහිස්සංසු ඉච්චාදි.

ในทำนองเดียวกัน ชุโหตุ, ชุโหนฺตุ หรือ ชุหฺวนฺตุ. ชุเห, ชุเหยฺย, ชุเหยฺยุํ. อชุหวิ, อชุหวุํ. อชุโหสิ, อชุโหสุํ. อหูยิตฺถ อคฺคิ. ชุหิสฺสติ, ชุหิสฺสนฺติ. ชุโหสฺสติ, ชุโหสฺสนฺติ บ้าง. อชุหิสฺส, อชุหิสฺสํสุ เป็นต้น.

හා චාගෙ, පුරෙ විය ද්වෙභාවජාදෙස අප්පච්චයලොපා.

หา ธาตุ ในความสละ, มีการทำทวิภาวะ, การอาเทศเป็น ชะ (ในอัพภาส) และการลบ อ ปัจจัย เหมือนก่อน.

‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'อพฺภาเส' ตามมา.

506. රස්සො.

๕๐๖. รัสสะ.

අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස සරස්ස රස්සො හොති.

สระที่อยู่ในอัพภาส ย่อมเป็นรัสสะ.

ජහාති, ජහන්ති. ජහාසි, ජහාථ. ජහාමි, ජහාම.

ชหาติ, ชหนฺติ. ชหาสิ, ชหาถ. ชหามิ, ชหาม.

කම්මෙ [Pg.304] ‘‘යම්හි දාධාමාඨාහාපාමහමථාදීනමී’’ති ධාත්වන්තස්ස ඊකාරො. හීයතෙ, හීයන්තෙ, හීයරෙ. හීයති, හීයන්ති.

ในกรรมวาจก อาเทศที่สุดธาตุเป็น อีการะ ด้วยสูตรว่า 'ยํหิ ทาธามาฐาหาปามหมาทีนมี', หียเต, หียเนฺต, หียเร. หียติ, หียเนฺติ.

තථා ජහාතු, ජහන්තු. ජහෙ, ජහෙය්‍ය, ජහෙය්‍යුං. හීයෙථ, හීයෙය්‍ය. අජහාසි, අජහිංසු, අජහාසුං. පජහි, පජහිංසු, පජහංසු, පජහුං. කම්මෙ පජහීයිත්ථ, පජහීයි. පජහිස්සති, පජහිස්සන්ති. හීයිස්සති, හීයිස්සන්ති. පජහිස්ස, පජහිස්සංසු ඉච්චාදි.

ในทำนองเดียวกัน ชหาตุ, ชหนฺตุ. ชเห, ชเหยฺย, ชเหยฺยุํ. หียเถ, หียเยฺย. อชหาสิ, อชหึสุ, อชหาสุํ. ปชหิ, ปชหึสุ, ปชหํสุ, ปชหุํ. ในกรรมวาจก ปชหียิตฺถ, ปชหียิ. ปชหิสฺสติ, ปชหิสฺสนฺติ. หียิสฺสติ, หียิสฺสนฺติ. ปชหิสฺส, ปชหิสฺสํสุ เป็นต้น.

දා දානෙ, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ද්වෙභාවරස්සත්තානි, අප්පච්චයස්ස ලොපො, දදාති, දදන්ති. දදාසි, දදාථ. දදාමි, දදාම.

ทา ธาตุ ในความให้, มีการลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น, การทำทวิภาวะและรัสสะ, การลบ อ ปัจจัย, ททาติ, ททนฺติ. ททาสิ, ททาถ. ททามิ, ททาม.

ද්විත්තාභාවෙ මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

เมื่อไม่มีทวิภาวะ บทว่า 'วา' ตามมาด้วยวิธีแบบกบกระโดด (มณฺฑูกคติ).

507. දාධාතුස්ස දජ්ජං.

๕๐๗. อาเทศ ทาธาตุ เป็น ทชฺช.

දාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස දජ්ජාදෙසො හොති වා, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, අප්පච්චයලොපො. දජ්ජති, දජ්ජන්ති. දජ්ජසි, දජ්ජථ. දජ්ජාමි, දජ්ජාම. දජ්ජාදෙසාභාවෙ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්ස එකාරො, දානං දෙති, දෙන්ති. දෙසි, දෙථ.

อาเทศ ทาธาตุ ทั้งหมดเป็น ทชฺช บ้าง, บทว่า วา นี้ มีเพื่อววัฏฐิตวิภาสา, มีการลบ อ ปัจจัย. ทชฺชติ, ทชฺชนฺติ. ทชฺชสิ, ทชฺชถ. ทชฺชามิ, ทชฺชาม. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น ทชฺช, อาเทศ อ ปัจจัย เป็น เอ ด้วยสูตรว่า 'โลปญฺเจตฺตมกาโร', ทานํ เทติ, เทนฺติ. เทสิ, เทถ.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'วา' ตามมา.

508. දාදන්තස්සං මිමෙසු.

๕๐๘. อาเทศที่สุดของ ทาธาตุ เป็น อํ เมื่ออยู่หน้า มิ และ มะ.

දාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස අං හොති වා මිමඉච්චෙතෙසු පරෙසු, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං. දම්මි, දම්ම. දෙමි, දෙම.

อาเทศที่สุดของ ทาธาตุ เป็น อํ บ้าง เมื่อมี มิ และ มะ เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง, มีการแปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค. ทมฺมิ, ทมฺม. เทมิ, เทม.

කම්මෙ ‘‘යම්හි දාධා’’ඉච්චාදිනා ඊකාරො, දීයතෙ, දීයන්තෙ. දීයති, දීයන්ති. දීය්‍යතෙ, දීය්‍යන්තෙ. දීය්‍යති, දීය්‍යන්ති වා ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก อาเทศที่สุดธาตุเป็น อีการะ ด้วยสูตรว่า 'ยํหิ ทาธา' เป็นต้น, ทียเต, ทียนฺเต. ทียติ, ทียนฺติ. ทียฺยเต, ทียฺยนฺเต. ทียฺยติ, ทียฺยนฺติ บ้าง เป็นต้น.

දදාතු[Pg.305], දදන්තු. දදාහි, දදාථ. දදාමි, දදාම. දදතං, දදන්තං. දදස්සු, දදව්හො. දදෙ, දදාමසෙ. දජ්ජතු, දජ්ජන්තු ඉච්චාදි. දෙතු, දෙන්තු. දෙහි, දෙථ. දෙමි, දෙම. කම්මෙ දීයතං, දීයන්තං. දීයතු, දීයන්තු.

ททาตุ, ททนฺตุ. ททาหิ, ททาถ. ททามิ, ททาม. ททตํ, ททนฺตํ. ททสฺสุ, ททวฺโห. ทเท, ททามเส. ทชฺชตุ, ทชฺชนฺตุ เป็นต้น. เทตุ, เทนฺตุ. เทหิ, เทถ. เทมิ, เทม. ในกรรมวาจก ทียตํ, ทียนฺตํ. ทียตุ, ทียนฺตุ.

සත්තමියං දදෙ, දදෙය්‍ය, දදෙය්‍යුං. දදෙය්‍යාසි, දදෙය්‍යාථ. දදෙය්‍යාමි, දදෙය්‍යාම. දදෙථ, දදෙරං. දදෙථො, දදෙය්‍යාව්හො. දදෙය්‍යං, දදෙය්‍යාම්හෙ. දජ්ජෙ, දජ්ජෙය්‍ය.

ในสัตตมีวิภัตติ ทเท, ทเทยฺย, ทเทยฺยุํ. ทเทยฺยาสิ, ทเทยฺยาถ. ทเทยฺยามิ, ทเทยฺยาม. ทเทถ, ทเทรํ. ทเทโถ, ทเทยฺยาวฺโห. ทเทยฺยํ, ทเทยฺยามฺเห. ทชฺเช, ทชฺเชยฺย.

‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එය්‍යස්සාත්තඤ්ච, දජ්ජා, දජ්ජුං, දජ්ජෙය්‍යුං. දජ්ජෙය්‍යාසි, දජ්ජෙය්‍යාථ. දජ්ජං, එය්‍යාමිස්ස අමාදෙසො ච, දජ්ජෙය්‍යාමි, දජ්ජෙය්‍යාම. ද්විත්තාභාවෙ දෙය්‍ය, දෙය්‍යුං. දෙය්‍යාසි, දෙය්‍යාථ. දීයෙථ, දීයෙය්‍ය.

และมีการอาเทศ เอยฺย เป็น อา ด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, ทชฺชา, ทชฺชุํ, ทชฺเชยฺยุํ. ทชฺเชยฺยาสิ, ทชฺเชยฺยาถ. ทชฺชํ, และมีการอาเทศ เอยฺยามิ เป็น อํ, ทชฺเชยฺยามิ, ทชฺเชยฺยาม. เมื่อไม่มีทวิภาวะ เทยฺย, เทยฺยุํ. เทยฺยาสิ, เทยฺยาถ. ทียเถ, ทียเยฺย.

හිය්‍යත්තනියං අදදා, අදදූ. අදදො, අදදත්ථ. අදදං, අදදම්හ. අදදත්ථ, අදදම්හසෙ. කම්මෙ අදීයිත්ථ.

ในหิยยัตตนีวิภัตติ อททา, อททู. อทโท, อททตฺถ. อททํ, อททมฺห. อททตฺถ, อททมฺหเส. ในกรรมวาจก อทียิตฺถ.

අජ්ජතනිම්හි අදදි, අදදිංසු, අදදුං. අදජ්ජි, අදජ්ජිංසු. අදාසි, අදංසු. අදාසි, අදො, අදිත්ථ. අදාසිං, අදාසිම්හ, අදම්හ. අදාදානං පුරින්දදො. කම්මෙ අදීයිත්ථ, අදීය්‍යි.

ในอัชชัตตนีวิภัตติ อททิ, อททึสุ, อททุํ. อทชฺชิ, อทชฺชึสุ. อทาสิ, อทํสุ. อทาสิ, อโท, อทิตฺถ. อทาสึ, อทาสิมฺห, อทมฺห. อทาทานํ ปุรินฺทโท. ในกรรมวาจก อทียิตฺถ, อทียฺยิ.

භවිස්සන්තියං ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, දදිස්සති, දදිස්සන්ති. දජ්ජිස්සති, දජ්ජිස්සන්ති. රස්සත්තං, දස්සති, දස්සන්ති. දස්සසි, දස්සථ. දස්සාමි, දස්සාම. දස්සතෙ. දීයිස්සතෙ, දීයිස්සති.

ในภวิสสันตีวิภัตติ มีอิการะอาคม, มีการลบสระเป็นต้น คือ ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ. ทชฺชิสฺสติ, ทชฺชิสฺสนฺติ. มีการเป็นรัสสะ คือ ทสฺสติ, ทสฺสนฺติ. ทสฺสสิ, ทสฺสถ. ทสฺสามิ, ทสฺสาม. ทสฺสเต. ทียิสฺสเต, ทียิสฺสติ.

කාලාතිපත්තියං අදදිස්ස, අදජ්ජිස්ස, අදජ්ජිස්සා, අදස්ස, අදස්සා, අදස්සංසු. අදීයිස්සථ, අදීයිස්ස ඉච්චාදි.

ในกาลาติปัตติวิภัตติ อททิสฺส, อทชฺชิสฺส, อทชฺชิสฺสา, อทสฺส, อทสฺสา, อทสฺสํสุ. อทียิสฺสถ, อทียิสฺส เป็นต้น.

ධා [Pg.306] ධාරණෙ, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති, ද්විත්තරස්සත්තානි, අප්පච්චයලොපො ච, ‘‘දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා’’ති ධකාරස්ස දකාරො, දධාති, දධන්ති. අපිපුබ්බො තස්ස ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අකාරලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධකාරස්ස හකාරො, රස්සත්තඤ්ච, ද්වාරං පිදහති, පිදහන්ති. ද්වෙභාවාභාවෙ නිධිං නිධෙති, නිධෙන්ති.

ธาตุธา ในความทรงไว้ เหมือนก่อน คือมีการเกิดขึ้นแห่งวิภัตติ, การซ้อนธาตุและการเป็นรัสสะ, และการลบ อ ปัจจัย, ธ การะ เป็น ท การะ ด้วยสูตรว่า "ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา" คือ ทธาติ, ทธนฺติ. เมื่อมี อปิ อุปสรรคอยู่หน้า มีการลบ อ การะ ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธี" เป็นต้น, ธ การะ เป็น ห การะ ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ ธาตุ" เป็นต้น, และการเป็นรัสสะ คือ ทฺวารํ ปิทหติ, ปิทหนฺติ. ในกรณีที่ไม่มีการซ้อนธาตุ นิธึ นิเธติ, นิเธนฺติ.

කම්මෙ ධීයතෙ, ධීයති, පිධීයතෙ, පිධීයති.

ในกรรมวาจก ธียเต, ธียติ, ปิธียเต, ปิธียติ.

තථා දධාතු, පිදහතු, නිධෙතු, නිධෙන්තු. දධෙ, දධෙය්‍ය, පිදහෙ, පිදහෙය්‍ය, නිධෙ, නිධෙය්‍ය. දධාසි, පිදහි. ධස්සති, පිදහිස්සති, පරිදහෙස්සති. අධස්ස, පිදහිස්ස ඉච්චාදි.

เช่นนั้น ทธาตุ, ปิทหตุ, นิเธตุ, นิเธนฺตุ. ทเธ, ทเธยฺย, ปิทเห, ปิทเหยฺย, นิเธ, นิเธยฺย. ทธาสิ, ปิทหิ. ธสฺสติ, ปิทหิสฺสติ, ปริทเหสฺสติ. อธสฺส, ปิทหิสฺส เป็นต้น.

ජුහොත්‍යාදිනයො.

หมวดชุโหติเป็นต้น.

අවුද්ධිකා තුදාදී ච, හූවාදි ච තථාපරො;

ජුහොත්‍යාදි චතුද්ධෙවං, ඤෙය්‍යා භූවාදයො ඉධ.

หมวดตุทาทิไม่มีการพฤทธิ์ และหมวดหุวาทิก็เช่นกัน หมวดชุโหติเป็นต้น รวมเป็น ๔ อย่าง พึงทราบว่าเป็นหมวดภูวาทิในที่นี้.

භූවාදිගණො.

หมวดภูวาทิ.

රුධාදිගණ

หมวดรุธาทิ.

රුධ ආවරණෙ, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤාදිම්හි කතෙ විභත්තුප්පත්ති.

ธาตุรุธะ ในความกั้น เหมือนก่อน เมื่อทำธาตุสัญญาเป็นต้นแล้ว มีการเกิดขึ้นแห่งวิภัตติ.

‘‘අ’’ඉති වත්තතෙ.

คำว่า ‘อ’ ยังคงดำเนินไป

509. රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්ච.

๕๐๙. และมีนิคคหิตอยู่ข้างหน้าจากธาตุรุธะเป็นต้น

චතුප්පදමිදං. රුධඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො අප්පච්චයො හොති කත්තරි විභත්තිප්පච්චයෙසු, නිග්ගහීතඤ්ච තතො පුබ්බං [Pg.307] හුත්වා ආගමො හොති, තඤ්ච නිග්ගහීතං පකතියා සරානුගතත්තා ධාතුස්සරතො පරං හොති. චසද්දෙන ඉඊඑඔපච්චයා ච, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං. ඉධ සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි හොති, තදාගමස්ස තග්ගහණෙන ගහණතො.

สูตรนี้มี ๔ บท. อ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุคณะมีรุธะเป็นต้น ในเพราะวิภัตติและปัจจัยที่เป็นกัตตุ, และนิคคหิตเป็นอาคมลงในเบื้องหน้า (ของปัจจัย) จากธาตุนั้น, และนิคคหิตนั้น โดยปกติเพราะตามสระ จึงอยู่หลังสระของธาตุ. ด้วย จะ ศัพท์, ปัจจัยคือ อิ อี เอ โอ ก็มีบ้าง, และมีการแปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค. ในที่นี้ไม่มีการพฤทธิ์เพราะมีสังโยคอยู่ที่สุด, เพราะการถือเอาอาคมนั้นด้วยการถือเอาธาตุนั้น.

සො මග්ගං රුන්ධති, රුන්ධන්ති. රුන්ධසි, රුන්ධථ. රුන්ධාමි, රුන්ධාම. රුන්ධතෙ, රුන්ධන්තෙ ඉච්චාදි, ඉකාරාදිප්පච්චයෙසු පන රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධෙති, රුන්ධොතීතිපි හොති.

เขาปิดกั้นทาง, พวกเขาปิดกั้น. ท่านปิดกั้น, พวกท่านปิดกั้น. ข้าพเจ้าปิดกั้น, พวกเราปิดกั้น. ปิดกั้นอยู่, ปิดกั้นอยู่ (พหูพจน์) เป็นต้น, แต่ในปัจจัยมีอิกาเป็นต้น ย่อมมีว่า รุนฺธิติ, รุนฺธีติ, รุนฺเธติ, รุนฺโธติ ด้วย.

කම්මෙ නිපුබ්බො යප්පච්චයස්ස ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස ඣකාරෙ කතෙ ‘‘වග්ගෙ ඝොසා’’තිආදිනා ද්විත්තං, මග්ගො නිරුජ්ඣතෙ තෙන, නිරුජ්ඣන්තෙ. පරස්සපදත්තෙ නිරුජ්ඣති, නිරුජ්ඣන්ති. නිරුජ්ඣසි, නිරුජ්ඣථ. නිරුජ්ඣාමි, නිරුජ්ඣාම.

ในกรรมวาจก เมื่อทำชะการะที่ท้ายธาตุพร้อมด้วยปัจจัยยะที่มีนิบทนำหน้า ด้วยสูตรว่า ‘ตัสสะ จะวรรคะ’ เป็นต้น และทำทวิภาวะด้วยสูตรว่า ‘วัคเค โฆสา’ เป็นต้น, ทางย่อมถูกปิดกั้นโดยเขา, ย่อมถูกปิดกั้น (พหูพจน์). ในปรัสสบท ย่อมถูกปิดกั้น, ย่อมถูกปิดกั้น (พหูพจน์). ท่านถูกปิดกั้น, พวกท่านถูกปิดกั้น. ข้าพเจ้าถูกปิดกั้น, พวกเราถูกปิดกั้น.

රුන්ධතු, රුන්ධන්තු. රුන්ධාහි, රුන්ධථ. රුන්ධාමි, රුන්ධාම. රුන්ධතං, රුන්ධන්තං. රුන්ධස්සු, රුන්ධව්හො. රුන්ධෙ, රුන්ධාමසෙ. නිරුජ්ඣතං, නිරුජ්ඣන්තං. නිරුජ්ඣතු, නිරුජ්ඣන්තු. රුන්ධෙ, රුන්ධෙය්‍ය, රුන්ධෙය්‍යුං. රුන්ධෙථ, රුන්ධෙරං. නිරුජ්ඣෙථ, නිරුජ්ඣෙය්‍ය ඉච්චාදි. රුන්ධි, රුන්ධිංසු. අරුන්ධි, නිරුජ්ඣිත්ථ. නිරුජ්ඣි, නිරුජ්ඣිංසු. රුන්ධිස්සති, රුන්ධිස්සන්ති. නිරුජ්ඣිස්සතෙ, නිරුජ්ඣිස්සන්තෙ. නිරුජ්ඣිස්සති, නිරුජ්ඣිස්සන්ති. අරුන්ධිස්ස, අරුන්ධිස්සංසු. නිරුජ්ඣිස්සථ, නිරුජ්ඣිස්ස ඉච්චාදි.

จงปิดกั้น, จงปิดกั้น (พหูพจน์). จงปิดกั้น (ท่าน), จงปิดกั้น (พวกท่าน). ข้าพเจ้าจงปิดกั้น, พวกเราจงปิดกั้น. จงปิดกั้น (อัตตโนบท), จงปิดกั้น (พหูพจน์). จงปิดกั้น (ท่าน), จงปิดกั้น (พวกท่าน). พึงปิดกั้น, พึงปิดกั้น, พึงปิดกั้น (พหูพจน์). พึงปิดกั้น (อัตตโนบท), พึงปิดกั้น (พหูพจน์). จงถูกปิดกั้น (อัตตโนบท), จงถูกปิดกั้น (พหูพจน์). จงถูกปิดกั้น, จงถูกปิดกั้น (พหูพจน์). พึงปิดกั้น, พึงปิดกั้น, พึงปิดกั้น (พหูพจน์). พึงปิดกั้น (อัตตโนบท), พึงปิดกั้น (พหูพจน์). พึงถูกปิดกั้น (อัตตโนบท), พึงถูกปิดกั้น เป็นต้น. ปิดกั้นแล้ว, ปิดกั้นแล้ว (พหูพจน์). ได้ปิดกั้นแล้ว, ได้ถูกปิดกั้นแล้ว. ถูกปิดกั้นแล้ว, ถูกปิดกั้นแล้ว (พหูพจน์). จักปิดกั้น, จักปิดกั้น (พหูพจน์). จักถูกปิดกั้น (อัตตโนบท), จักถูกปิดกั้น (พหูพจน์). จักถูกปิดกั้น, จักถูกปิดกั้น (พหูพจน์). ได้ปิดกั้นแล้ว, ได้ปิดกั้นแล้ว (พหูพจน์). ได้ถูกปิดกั้นแล้ว, ได้ถูกปิดกั้นแล้ว เป็นต้น.

ඡිදි ද්විධාකරණෙ, ඡින්දති, ඡින්දන්ති. කම්මෙ ඡිජ්ජතෙ, ඡිජ්ජන්තෙ. ඡිජ්ජති, ඡිජ්ජන්ති. තථා ඡින්දතු, ඡින්දන්තු. ඡිජ්ජතු, ඡිජ්ජන්තු. ඡින්දෙ, ඡින්දෙය්‍ය. ඡිජ්ජෙය්‍ය. අඡින්දි, ඡින්දි, ඡින්දිංසු. අඡිජ්ජිත්ථ, ඡිජ්ජි. ඡින්දිස්සති, ඡින්දිස්සන්ති. ස්සස්ස ඡාදෙසෙ – ඡෙච්ඡති, ඡෙච්ඡන්ති. ඡෙච්ඡිති වා. කම්මෙ ඡිජ්ජිස්සතෙ, ඡිජ්ජිස්සන්තෙ. ඡිජ්ජිස්සති, ඡිජ්ජිස්සන්ති. අඡින්දිස්ස. අඡිජ්ජිස්ස ඉච්චාදි.

ธาตุฉิทิ ในความทำเป็นสองส่วน, ย่อมตัด, ย่อมตัด (พหูพจน์). ในกรรมวาจก ย่อมถูกตัด, ย่อมถูกตัด (พหูพจน์). ย่อมถูกตัด, ย่อมถูกตัด (พหูพจน์). เช่นนั้น จงตัด, จงตัด (พหูพจน์). จงถูกตัด, จงถูกตัด (พหูพจน์). พึงตัด, พึงตัด. พึงถูกตัด. ได้ตัดแล้ว, ตัดแล้ว, ตัดแล้ว (พหูพจน์). ได้ถูกตัดแล้ว, ถูกตัดแล้ว. จักตัด, จักตัด (พหูพจน์). เมื่อมีฉะอาเทศของสสะ – จักตัด, จักตัด (พหูพจน์). หรือว่า จักตัด. ในกรรมวาจก จักถูกตัด (อัตตโนบท), จักถูกตัด (พหูพจน์). จักถูกตัด, จักถูกตัด (พหูพจน์). ได้ตัดแล้ว. ได้ถูกตัดแล้ว เป็นต้น.

භිදි [Pg.308] විදාරණෙ, භින්දති, භින්දන්ති ඉච්චාදි.

ธาตุภิทิ ในความทำลาย, ย่อมทำลาย, ย่อมทำลาย (พหูพจน์) เป็นต้น.

යුජ යොගෙ, යුඤ්ජති, යුඤ්ජන්ති. යුජ්ජතෙ, යුජ්ජන්තෙ. යුජ්ජති, යුජ්ජන්ති. යුඤ්ජතු. යුජ්ජතං. යුඤ්ජෙ. යුජ්ජෙථ. අයුඤ්ජි, අයුඤ්ජිංසු. අයුජ්ජිත්ථ, අයුජ්ජි. යුඤ්ජිස්සති, යුඤ්ජිස්සන්ති. යුජ්ජිස්සතෙ, යුජ්ජිස්සන්තෙ. යුජ්ජිස්සති, යුජ්ජිස්සන්ති. අයුඤ්ජිස්ස. අයුජ්ජිස්සථ, අයුජ්ජිස්ස ඉච්චාදි.

ธาตุยุชะ ในความประกอบ, ย่อมประกอบ, ย่อมประกอบ (พหูพจน์). ย่อมถูกประกอบ (อัตตโนบท), ย่อมถูกประกอบ (พหูพจน์). ย่อมถูกประกอบ, ย่อมถูกประกอบ (พหูพจน์). จงประกอบ. จงถูกประกอบ (อัตตโนบท). พึงประกอบ. พึงถูกประกอบ (อัตตโนบท). ได้ประกอบแล้ว, ได้ประกอบแล้ว (พหูพจน์). ได้ถูกประกอบแล้ว, ถูกประกอบแล้ว. จักประกอบ, จักประกอบ (พหูพจน์). จักถูกประกอบ (อัตตโนบท), จักถูกประกอบ (พหูพจน์). จักถูกประกอบ, จักถูกประกอบ (พหูพจน์). ได้ประกอบแล้ว. ได้ถูกประกอบแล้ว, ได้ถูกประกอบแล้ว เป็นต้น.

භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, භුඤ්ජති, භුඤ්ජන්ති ඉච්චාදි.

ธาตุภุชะ ในความรักษาและการบริโภค, ย่อมบริโภค, ย่อมบริโภค (พหูพจน์) เป็นต้น.

භවිස්සන්තියං ‘‘කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො’’ති සුත්තෙ සප්පච්චයග්ගහණෙන භුජතො ස්සස්ස ඛාදෙසො, ‘‘කො ඛෙ චා’’ති ධාත්වන්තස්ස කකාරො, වුද්ධි, භොක්ඛති, භොක්ඛන්ති. භොක්ඛසි, භොක්ඛථ. භොක්ඛාමි, භොක්ඛාම. ඛාදෙසාභාවෙ භුඤ්ජිස්සති, භුඤ්ජිස්සන්ති ඉච්චාදි.

ในอนาคตกาล ด้วยการรับสปัจจัยในสูตรว่า ‘กะรัสสะ สัปปัจจัยัสสะ กาโห’ ย่อมมีขะอาเทศของสสะจากธาตุภุชะ, กะการะที่ท้ายธาตุด้วยสูตรว่า ‘โก เข จา’ และพฤทธิ์, จักบริโภค, จักบริโภค (พหูพจน์). ท่านจักบริโภค, พวกท่านจักบริโภค. ข้าพเจ้าจักบริโภค, พวกเราจักบริโภค. ในกรณีที่ไม่มีขะอาเทศ ย่อมมีว่า ภุญฺชิสฺสติ, ภุญฺชิสฺสนฺติ เป็นต้น.

මුච මොචනෙ, මුඤ්චති, මුඤ්චන්ති. මුච්චතෙ, මුච්චන්තෙ. මුඤ්චතු, මුඤ්චන්තු. මුච්චතං, මුච්චන්තං. මුඤ්චෙ, මුඤ්චෙය්‍ය, මුඤ්චෙය්‍යුං. මුච්චෙථ, මුච්චෙරං. අමුඤ්චි, අමුඤ්චිංසු. අමුච්චිත්ථ. මොක්ඛති, මොක්ඛන්ති. මුඤ්චිස්සති, මුඤ්චිස්සන්ති. මුච්චිස්සතෙ, මුච්චිස්සන්තෙ. අමුඤ්චිස්ස, අමුච්චිස්සථ ඉච්චාදි.

ธาตุมุจะ ในความปล่อย, ย่อมปล่อย, ย่อมปล่อย (พหูพจน์). ย่อมถูกปล่อย (อัตตโนบท), ย่อมถูกปล่อย (พหูพจน์). จงปล่อย, จงปล่อย (พหูพจน์). จงถูกปล่อย (อัตตโนบท), จงถูกปล่อย (พหูพจน์). พึงปล่อย, พึงปล่อย, พึงปล่อย (พหูพจน์). พึงถูกปล่อย (อัตตโนบท), พึงถูกปล่อย (พหูพจน์). ได้ปล่อยแล้ว, ได้ปล่อยแล้ว (พหูพจน์). ได้ถูกปล่อยแล้ว. จักปล่อย, จักปล่อย (พหูพจน์). จักปล่อย, จักปล่อย (พหูพจน์). จักถูกปล่อย (อัตตโนบท), จักถูกปล่อย (พหูพจน์). ได้ปล่อยแล้ว, ได้ถูกปล่อยแล้ว เป็นต้น.

රුධාදිගණො.

คณะธาตุรุธะเป็นต้น.

දිවාදිගණ

คณะธาตุทิวะเป็นต้น

දිවු කීළාවිජිගීසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිකන්තිගතීසු. පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපවිභත්තුප්පත්තියො.

ธาตุทิวุ ในความเล่น, ความใคร่ชนะ, การประพฤติ, ความรุ่งเรือง, การสรรเสริญ, ความน่ารัก, และการไป. การลบพยัญชนะท้ายธาตุและการเกิดวิภัตติย่อมมีเหมือนก่อน.

510. දිවාදිතො [Pg.309] යො.

๕๑๐. ปัจจัยยะจากธาตุทิวะเป็นต้น.

දිවාදිතො ධාතුගණතො යප්පච්චයො හොති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු.

ยปัจจัยย่อมลงหลังธาตุหมวดทิวะเป็นต้น เมื่อวิภัตติและปัจจัยที่กำหนดไว้ในกัตตุวาจกเบื้องหลัง.

‘‘යග්ගහණං, චවග්ග යකාර වකාරත්තං සධාත්වන්තස්ස, පුබ්බරූප’’න්ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า ‘ยัคคะหะณัง, การเป็นจะวรรค ยะการะ และวะการะ พร้อมด้วยที่สุดธาตุ, และปุพพรูป’ ย่อมตามไป.

511. තථා කත්තරි ච.

๕๑๑. เช่นนั้นในกัตตุวาจกด้วย.

යථා භාවකම්මෙසු යප්පච්චයස්සාදෙසො හොති, තථා කත්තරිපි යප්පච්චයස්ස සධාත්වන්තස්ස චවග්ග යකාරවකාරාදෙසො, පුබ්බරූපඤ්ච කාතබ්බානීති ධාත්වන්තස්ස වකාරත්තා සහ තෙන යකාරස්ස වකාරෙ කතෙ ද්විභාවො, ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන ‘‘බො වස්සා’’ති වුත්තත්තා වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, දිබ්බති, දිබ්බන්ති. දිබ්බසි, දිබ්බථ. දිබ්බාමි, දිබ්බාම.

การอาเทศของยปัจจัยมีในภาววาจกและกรรมวาจกฉันใด, ในกัตตุวาจกก็พึงทำการอาเทศเป็นจะวรรค ยะการะ และวะการะ พร้อมด้วยที่สุดธาตุ และปุพพรูป ฉันนั้น. เพราะความเป็นวะการะที่ที่สุดธาตุ เมื่อแปลงยะการะพร้อมด้วยวะการะนั้นเป็นวะการะแล้ว จึงซ้อน (ทวิภาวะ), ด้วยการถือเอาบทว่า 'จ' ในสูตรว่า 'โท ธัสสะ จ' และเพราะกล่าวว่า 'โพ วัสสะ' จึงแปลงวะการะสองตัวเป็นพะการะสองตัว, ย่อมเล่น, ย่อมเล่นทั้งหลาย. ท่านย่อมเล่น, ท่านทั้งหลายย่อมเล่น. ข้าพเจ้าย่อมเล่น, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมเล่น.

කම්මෙ දිබ්බතෙ, දිබ්බන්තෙ. දිබ්බති, දිබ්බන්ති. දිබ්බතු. දිබ්බතං. දිබ්බෙ. දිබ්බෙථ. අදිබ්බි. අදිබ්බිත්ථ. දිබ්බිස්සති. දිබ්බිස්සතෙ. අදිබ්බිස්ස ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก ย่อมถูกเล่น (อัตตโนบท), ย่อมถูกเล่นทั้งหลาย (อัตตโนบท). ย่อมถูกเล่น, ย่อมถูกเล่นทั้งหลาย. จงเล่น. จงถูกเล่น (อัตตโนบท). พึงเล่น. พึงถูกเล่น (อัตตโนบท). ได้เล่นแล้ว. ได้ถูกเล่นแล้ว. จักเล่น. จักถูกเล่น (อัตตโนบท). ได้เล่นแล้ว เป็นต้น.

සිවු තන්තසන්තානෙ, සිබ්බති, සිබ්බන්ති. සිබ්බතු. සිබ්බෙය්‍ය. අසිබ්බි, සිබ්බි. සිබ්බිස්සති. අසිබ්බිස්ස ඉච්චාදි.

สิวุธาตุ ในความสืบต่อ, ย่อมเย็บ, ย่อมเย็บทั้งหลาย. จงเย็บ. พึงเย็บ. ได้เย็บแล้ว, เย็บแล้ว. จักเย็บ. ได้เย็บแล้ว เป็นต้น.

පද ගතිම්හි, උපුබ්බො ද්විත්තං, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති සධාත්වන්තස්ස යකාරස්ස ජකාරො, ද්විත්තඤ්ච.

ปทะธาตุ ในความไป, มี อุ เป็นบทหน้า, มีทวิภาวะ, และด้วยสูตรว่า ‘ตถา กัตตริ จา’ จึงแปลงยะการะพร้อมด้วยที่สุดธาตุเป็นชะการะ และซ้อน (ทวิภาวะ).

උප්පජ්ජති, උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජතෙ, උප්පජ්ජන්තෙ, උප්පජ්ජරෙ.

ย่อมเกิดขึ้น, ย่อมเกิดขึ้นทั้งหลาย. ย่อมเกิดขึ้น (อัตตโนบท), ย่อมเกิดขึ้นทั้งหลาย (อัตตโนบท), หรือย่อมเกิดขึ้นทั้งหลาย.

කම්මෙ පටිපජ්ජතෙ, පටිපජ්ජන්තෙ. පටිපජ්ජති, පටිපජ්ජන්ති. භාවෙ උප්පජ්ජතෙ තයා.

ในกรรมวาจก ย่อมปฏิบัติ (อัตตโนบท), ย่อมปฏิบัติทั้งหลาย (อัตตโนบท). ย่อมปฏิบัติ, ย่อมปฏิบัติทั้งหลาย. ในภาววาจก ย่อมเกิดขึ้นโดยท่าน.

තථා [Pg.310] උප්පජ්ජතු. උප්පජ්ජෙය්‍ය. උදපජ්ජා. උදපජ්ජථ. උදපාදි, උප්පජ්ජී. උප්පජ්ජිත්ථ. උප්පජ්ජිස්සති. උප්පජ්ජිස්ස, උප්පජ්ජිස්සා ඉච්චාදි.

เช่นนั้น จงเกิดขึ้น. พึงเกิดขึ้น. ได้เกิดขึ้นแล้ว. ได้เกิดขึ้นแล้วทั้งหลาย. ได้เกิดขึ้นแล้ว, เกิดขึ้นแล้ว. ได้เกิดขึ้นแล้ว. จักเกิดขึ้น. ได้เกิดขึ้นแล้ว, ได้เกิดขึ้นแล้ว เป็นต้น.

බුධ අවගමනෙ, යප්පච්චයපරත්තා න වුද්ධි, ඣකාරාදෙසොව විසෙසො, ධම්මං බුජ්ඣති, බුජ්ඣන්ති. බුජ්ඣතෙ, බුජ්ඣන්තෙ, බුජ්ඣරෙ වා.

พุธะธาตุ ในความรู้, ไม่มีการพฤทธิ์เพราะมียปัจจัยอยู่หลัง, การอาเทศเป็นฌะการะเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ, ย่อมรู้ธรรม, ย่อมรู้ทั้งหลาย. ย่อมรู้ (อัตตโนบท), ย่อมรู้ทั้งหลาย (อัตตโนบท), หรือย่อมรู้ทั้งหลาย.

කම්මෙ බුජ්ඣතෙ මයා ධම්මො, බුජ්ඣන්තෙ. බුජ්ඣති, බුජ්ඣන්ති. බුජ්ඣතු. බුජ්ඣෙය්‍ය. අබුජ්ඣි. අබුජ්ඣිත්ථ. බුජ්ඣිස්සති. අබුජ්ඣිස්ස.

ในกรรมวาจก ธรรมย่อมถูกรู้โดยข้าพเจ้า, ย่อมถูกรู้ทั้งหลาย. ย่อมถูกรู้, ย่อมถูกรู้ทั้งหลาย. จงรู้. พึงรู้. ได้รู้แล้ว. ได้ถูกรู้แล้ว. จักรู้. ได้รู้แล้ว.

යුධ සම්පහාරෙ, යුජ්ඣති, යුජ්ඣන්ති.

ยุธะธาตุ ในความประหัตประหาร, ย่อมรบ, ย่อมรบทั้งหลาย.

කුධ කොපෙ, කුජ්ඣති, කුජ්ඣන්ති.

กุธะธาตุ ในความโกรธ, ย่อมโกรธ, ย่อมโกรธทั้งหลาย.

විධ තාළනෙ, විජ්ඣති, විජ්ඣන්ති ඉච්චාදි.

วิธะธาตุ ในความตี, ย่อมแทง, ย่อมแทงทั้งหลาย เป็นต้น.

නහ බන්ධනෙ, ‘‘හ විපරියයො’’ති යොගවිභාගෙන විපරියයො. සන්නය්හති, සන්නය්හන්ති ඉච්චාදි.

นะหะธาตุ ในความผูก, ด้วยการแยกบทว่า 'หะ วิปริยายะ' จึงมีการสลับที่กัน. ย่อมผูก, ย่อมผูกทั้งหลาย เป็นต้น.

මන ඤාණෙ, ඤාදෙසොව විසෙසො, මඤ්ඤති, මඤ්ඤන්ති ඉච්චාදි.

มะนะธาตุ ในความรู้, การอาเทศเป็น ญา เท่านั้นเป็นข้อพิเศษ, ย่อมสำคัญ, ย่อมสำคัญทั้งหลาย เป็นต้น.

දා ආදානෙ, සංආපුබ්බො ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා යම්හි ධාත්වන්තස්ස ඉකාරො, සීලං සමාදියති, සමාදියන්ති ඉච්චාදි.

ทาธาตุ ในความถือเอา, มี สํ และ อา เป็นบทหน้า, ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น เมื่อมี ยะ ปัจจัย จึงแปลงที่สุดธาตุเป็น อิ, ย่อมสมาทานศีล, ย่อมสมาทานทั้งหลาย เป็นต้น.

තුස පීතිම්හි, යප්පච්චයස්ස පුබ්බරූපත්තං, තුස්සති, තුස්සන්ති ඉච්චාදි.

ตุสะธาตุ ในความยินดี, ความเป็นปุพพรูปของยปัจจัย, ย่อมยินดี, ย่อมยินดีทั้งหลาย เป็นต้น.

තථා සමු උපසමෙ, සම්මති, සම්මන්ති.

เช่นนั้น สัมมุธาตุ ในความสงบ, ย่อมสงบ, ย่อมสงบทั้งหลาย.

කුප කොපෙ, කුප්පති, කුප්පන්ති.

กุปะธาตุ ในความโกรธ, ย่อมโกรธ, ย่อมโกรธทั้งหลาย.

ජනජනනෙ, ‘‘ජනාදීනමා තිම්හි චා’’ති එත්ථ ‘‘ජනාදීනමා’’ති යොගවිභාගෙන යම්හි ධාත්වන්තස්ස ආකාරො. ජායති, ජායන්ති. ජායතෙ, ජායන්තෙ.

ชะนะธาตุ ในความเกิด, ในสูตรว่า 'ชะนาทีนมา ติมหิ จ' นี้ ด้วยการแยกบทว่า 'ชะนาทีนมา' เมื่อมี ยะ ปัจจัย จึงแปลงที่สุดธาตุเป็น อา. ย่อมเกิด, ย่อมเกิดทั้งหลาย. ย่อมเกิด, ย่อมเกิดทั้งหลาย.

කම්මෙ [Pg.311] ජනීයති, ජනීයන්ති. ජායතු. ජායෙය්‍ය. අජායි, අජනි. ජායිස්සති, ජනිස්සති. අජායිස්ස, අජනිස්ස ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก ย่อมถูกให้เกิด, ย่อมถูกให้เกิดทั้งหลาย. จงเกิด. พึงเกิด. ได้เกิดแล้ว, ได้เกิดแล้ว. จักเกิด, จักเกิด. จักได้เกิดแล้ว, จักได้เกิดแล้ว เป็นต้น.

දිවාදිගණො.

หมวดทิวาทิธาตุ.

ස්වාදිගණ

หมวดสวาทิธาตุ.

සු සවණෙ, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති.

สุธาตุ ในความฟัง, การลงวิภัตติเหมือนก่อน.

512. ස්වාදිතො ණුණාඋණා ච.

๕๑๒. ลง ณุ, ณา และอุณา ปัจจัย หลังสวาทิธาตุด้วย.

සුඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ණු ණාඋණාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු. ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන ණුප්පච්චයස්ස වුද්ධි. තත්ථෙවානුවත්තිතවාග්ගහණෙන ස්වාදීනං ණුණාදීසු න වුද්ධි.

ปัจจัยเหล่านี้คือ ณุ, ณา, อุณา ย่อมลงหลังหมู่ธาตุมี สุ เป็นต้น เมื่อวิภัตติและปัจจัยที่กำหนดไว้ในกัตตุวาจกเบื้องหลัง. ในสูตรว่า 'อัญเญสุ จ' นี้ ด้วยการถือเอาบทว่า 'จ' จึงมีการพฤทธิ์ของ ณุ ปัจจัย. ด้วยการถือเอาบทว่า 'วา' ที่ตามมาในที่นั้นนั่นเอง จึงไม่มีการพฤทธิ์ ณุ ณา และอุณา ปัจจัยของธาตุหมวดสวาธิ.

ධම්මං සුණොති, සරලොපාදි, සුණන්ති. සුණොසි, සුණොථ. සුණොමි, සුණොම. ණාපච්චයෙ සුණාති, සුණන්ති. සුණාසි, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රස්සත්තං, සුණසි, සුණාථ, සුණථ. සුණාමි, සුණාම.

ย่อมฟังธรรม, มีการลบสระเป็นต้น, ย่อมฟังทั้งหลาย. ท่านย่อมฟัง, ท่านทั้งหลายย่อมฟัง. ข้าพเจ้าย่อมฟัง, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมฟัง. เมื่อมี ณา ปัจจัย ย่อมฟัง, ย่อมฟังทั้งหลาย. ท่านย่อมฟัง, ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการรัสสะ, ท่านย่อมฟัง, ท่านทั้งหลายย่อมฟัง, ท่านทั้งหลายย่อมฟัง. ข้าพเจ้าย่อมฟัง, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมฟัง.

කම්මෙ යප්පච්චයෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො, සූයතෙ, සූයන්තෙ. සූයති, සූයන්ති. ද්විත්තෙ රස්සත්තං, සුය්‍යති, සුය්‍යන්ති. සූය්‍යති, සූය්‍යන්ති වා.

ในกรรมวาจก เมื่อมี ยะ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการทีฆะ, อันเขาฟัง, อันเขาฟังทั้งหลาย. อันเขาฟัง, อันเขาฟังทั้งหลาย. เมื่อมีทวิภาวะ มีการรัสสะ, อันเขาฟัง, อันเขาฟังทั้งหลาย. หรือ อันเขาฟัง, อันเขาฟังทั้งหลาย.

සුණොතු, සුණන්තු. සුණොහි, සුණොථ. සුණොමි, සුණොම. සුණාතු, සුණන්තු. සුණ, සුණාහි, සුණාථ. සුණාමි, සුණාම. සුණතං, සුණන්තං[Pg.312]. සුණස්සු, සුණව්හො. සුණෙ, සුණාමසෙ. කම්මෙ සූයතං, සූයන්තං. සූයතු, සූයන්තු.

จงฟัง, จงฟังทั้งหลาย. เธอจงฟัง, พวกเธอจงฟัง. ข้าพเจ้าจงฟัง, พวกเราจงฟัง. จงฟัง, จงฟังทั้งหลาย. เธอจงฟัง, เธอจงฟัง, พวกเธอจงฟัง. ข้าพเจ้าจงฟัง, พวกเราจงฟัง. จงฟัง, จงฟังทั้งหลาย. เธอจงฟัง, พวกเธอจงฟัง. ข้าพเจ้าจงฟัง, พวกเราจงฟัง. ในกรรมวาจก อันบุคคลจงฟัง, อันบุคคลจงฟังทั้งหลาย. อันบุคคลจงฟัง, อันบุคคลจงฟังทั้งหลาย.

සුණෙ, සුණෙය්‍ය, සුණෙය්‍යුං. සුණෙය්‍යාසි, සුණෙය්‍යාථ. සුණෙය්‍යාමි, සුණෙය්‍යාම. සුණෙථ, සුණෙරං. සුණෙථො, සුණෙය්‍යාව්හො. සුණෙය්‍යං, සුණෙය්‍යාම්හෙ. සූයෙථ, සූයෙය්‍ය.

พึงฟัง, พึงฟัง, พึงฟังทั้งหลาย. เธอพึงฟัง, พวกเธอพึงฟัง. ข้าพเจ้าพึงฟัง, พวกเราพึงฟัง. พึงฟัง, พึงฟังทั้งหลาย. เธอพึงฟัง, พวกเธอพึงฟัง. ข้าพเจ้าพึงฟัง, พวกเราพึงฟัง. อันบุคคลพึงฟัง, อันบุคคลพึงฟัง.

අසුණි, සුණි, අසුණිංසු, සුණිංසු. අසුණි, අසුණිත්ථ. අසුණිං, සුණිං, අසුණිම්හ, සුණිම්හ. අසුණිත්ථ, සුණිත්ථ. ණාපච්චයලොපො, වුද්ධි, සස්ස ද්විභාවො, සාගමො, අස්සොසි, අස්සොසිංසු, පච්චස්සොසුං. අස්සොසි, අස්සොසිත්ථ. අස්සොසිං, අස්සොසිම්හ, අස්සොසිම්හා වා, අස්සොසිත්ථ. අසූයිත්ථ, අස්සූයි.

ได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้วทั้งหลาย, ได้ฟังแล้วทั้งหลาย. เธอได้ฟังแล้ว, พวกเธอได้ฟังแล้ว. ข้าพเจ้าได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้ว, พวกเราได้ฟังแล้ว, พวกเราได้ฟังแล้ว. ได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้ว. การลบ ณา ปัจจัย, การพฤทธิ์, การมีทวิภาวะของ ส, การมี ส อาคม, ได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้วทั้งหลาย, ได้ฟังแล้วทั้งหลาย. เธอได้ฟังแล้ว, พวกเธอได้ฟังแล้ว. ข้าพเจ้าได้ฟังแล้ว, พวกเราได้ฟังแล้ว, หรือ พวกเราได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้ว. อันบุคคลได้ฟังแล้ว, อันบุคคลได้ฟังแล้ว.

සරලොපාදි, සුණිස්සති, සුණිස්සන්ති. සුණිස්සසි, සුණිස්සථ. සුණිස්සාමි, සුණිස්සාම. සුණිස්සතෙ, සුණිස්සන්තෙ. සුණිස්සසෙ, සුණිස්සව්හෙ. සුණිස්සං, සුණිස්සාම්හෙ. ණාපච්චයලොපො, වුද්ධි, සොස්සති, සොස්සන්ති. සොස්සසි, සොස්සථ. සොස්සාමි, සොස්සාම. සොස්සතෙ. සූයිස්සතෙ, සූයිස්සති. අසුණිස්ස. අසූයිස්ස ඉච්චාදි.

มีการลบสระเป็นต้น, จักฟัง, จักฟังทั้งหลาย. เธอจักฟัง, พวกเธอจักฟัง. ข้าพเจ้าจักฟัง, พวกเราจักฟัง. จักฟัง, จักฟังทั้งหลาย. เธอจักฟัง, พวกเธอจักฟัง. ข้าพเจ้าจักฟัง, พวกเราจักฟัง. การลบ ณา ปัจจัย, การพฤทธิ์, จักฟัง, จักฟังทั้งหลาย. เธอจักฟัง, พวกเธอจักฟัง. ข้าพเจ้าจักฟัง, พวกเราจักฟัง. จักฟัง. อันบุคคลจักฟัง, อันบุคคลจักฟัง. จักได้ฟังแล้ว. อันบุคคลจักได้ฟังแล้ว เป็นต้น.

හි ගතිම්හි, පපුබ්බො ණාපච්චයො, පහිණාති, පහිණති වා, පහිණන්ති. පහිණාතු, පහිණන්තු. පහිණෙය්‍ය. පහිණි, දූතං පාහෙසි. පහිණිස්සති. පහිණිස්ස ඉච්චාදි.

หิ ในความหมายว่า การไป, มี ปะ เป็นบทหน้า และมี ณา ปัจจัย, ย่อมส่งไป, หรือ ย่อมส่งไป, ย่อมส่งไปทั้งหลาย. จงส่งไป, จงส่งไปทั้งหลาย. พึงส่งไป. ได้ส่งไปแล้ว, ได้ส่งทูตไปแล้ว. จักส่งไป. จักได้ส่งไปแล้ว เป็นต้น.

වු සංවරණෙ, ආවුණාති, ආවුණන්ති ඉච්චාදි.

วุ ในความหมายว่า การปิดกั้น, ย่อมปิดกั้น, ย่อมปิดกั้นทั้งหลาย เป็นต้น.

මි පක්ඛෙපෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ණස්ස නත්තං, මිනොති, මිනන්ති ඉච්චාදි.

มิ ในความหมายว่า การทิ้งไป, ด้วยบทว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น มีการอาเทศ ณะ เป็น นะ, ย่อมทิ้งไป, ย่อมทิ้งไปทั้งหลาย เป็นต้น.

අප [Pg.313] පාපුණනෙ, පපුබ්බො සරලොපෙ ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝො, උණාපච්චයො, සම්පත්තිං පාපුණාති, පාපුණන්ති. පාපුණාසි, පාපුණාථ. පාපුණාමි, පාපුණාම.

อะปะ ในความหมายว่า การถึง, มี ปะ เป็นบทหน้า, ในเมื่อมีการลบสระ มีการทีฆะด้วยบทว่า "ทีฆะ", มี อุณา ปัจจัย, ย่อมถึงพร้อม, ย่อมถึงพร้อมทั้งหลาย. เธอย่อมถึงพร้อม, พวกเธอย่อมถึงพร้อม. ข้าพเจ้าย่อมถึงพร้อม, พวกเราย่อมถึงพร้อม.

කම්මෙ පාපීයති, පාපීයන්ති. තථා පාපුණාතු. පාපීයතු. පාපුණෙ, පාපුණෙය්‍ය. පාපීයෙය්‍ය. පාපුණි, පාපුණිංසු. පාපීයි. පාපුණිස්සති. පාපීයිස්සති. පාපුණිස්ස. පාපීයිස්ස ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก อันบุคคลย่อมถึง, อันบุคคลย่อมถึงทั้งหลาย. เช่นนั้น จงถึง. อันบุคคลจงถึง. พึงถึง, พึงถึง. อันบุคคลพึงถึง. ได้ถึงแล้ว, ได้ถึงแล้วทั้งหลาย. อันบุคคลได้ถึงแล้ว. จักถึง. อันบุคคลจักถึง. จักได้ถึงแล้ว. อันบุคคลจักได้ถึงแล้ว เป็นต้น.

සක සත්තිම්හි, ද්විභාවො, සක්කුණාති, සක්කුණන්ති. භාවෙ ‘‘පුබ්බරූපඤ්චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, සක්කතෙ තයා, සක්කති වා, සක්කුණාතු. සක්කුණෙය්‍ය. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා සකන්තස්ස ඛාදෙසො අජ්ජතනාදිම්හි, අසක්ඛි, සක්ඛි, අසක්ඛිංසු, සක්ඛිංසු. සක්ඛිස්සති, සක්ඛිස්සන්ති. අසක්ඛිස්ස, අසක්ඛිස්සංසු ඉච්චාදි.

สกะ ในความหมายว่า ความสามารถ, การมีทวิภาวะ, ย่อมสามารถ, ย่อมสามารถทั้งหลาย. ในภาววาจก การมีรูปเดิมด้วยบทว่า "ปุพพรูปัญจา", อันเธอสามารถ, หรือ ย่อมสามารถ, จงสามารถ. พึงสามารถ. ด้วยบทว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น มีการอาเทศ สกะ ที่สุดธาตุเป็น ขะ ในอัชชัตตนีวิภัตติเป็นต้น, ได้สามารถแล้ว, ได้สามารถแล้ว, ได้สามารถแล้วทั้งหลาย, ได้สามารถแล้วทั้งหลาย. จักสามารถ, จักสามารถทั้งหลาย. จักได้สามารถแล้ว, จักได้สามารถแล้วทั้งหลาย เป็นต้น.

ස්වාදිගණො.

คณะสวาธิ.

කියාදිගණ

คณะกิยาธิ.

කී දබ්බවිනිමයෙ, විපුබ්බො ද්විත්තං, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති.

กี ในความหมายว่า การแลกเปลี่ยนสิ่งของ, มี วิ เป็นบทหน้า, การมีทวิภาวะ, การเกิดขึ้นแห่งวิภัตติเหมือนก่อน.

513. කියාදිතො නා.

๕๑๓. จากธาตุในคณะกิยาธิ (มี) นา ปัจจัย.

කීඉච්චෙව මාදිතො ධාතුගණතො නාපච්චයො හොති කත්තරි. නාපරත්තා න වුද්ධි, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කියාදීනං නාම්හි රස්සත්තං, කීතො නාපච්චයනකාරස්ස ණත්තඤ්ච.

ปัจจัย นา ย่อมมีในกัตตุวาจก จากหมวดธาตุมี กี เป็นต้น เพราะมี นา อยู่ข้างหลัง จึงไม่มีการพฤทธิ์ (เพิ่มเสียงสระ) ด้วยบทว่า “กวจิ ธาตุ” เป็นต้น ทำให้สระของธาตุมี กี เป็นต้น สั้นลงเมื่อมี นา อยู่ข้างหลัง และทำให้ น ของปัจจัย นา ที่ตามหลัง กี เป็น ณะ

භණ්ඩං වික්කිණාති, වික්කිණන්ති. වික්කීයති, වික්කීයන්ති. වික්කිණාතු, වික්කිණන්තු. වික්කීයතු, වික්කීයන්තු. වික්කිණෙ, වික්කිණෙය්‍ය[Pg.314]. වික්කීයෙය්‍ය, වික්කීයෙය්‍යුං. අවික්කිණි, වික්කිණි. වික්කීයිත්ථ, වික්කීයි. වික්කිණිස්සති, වික්කිණිස්සන්ති. වික්කීයිස්සති, වික්කීයිස්සන්ති. අවික්කිණිස්ස, අවික්කිණිස්සංසු. වික්කීයිස්ස, වික්කීයිස්සංසු ඉච්චාදි.

ย่อมขายสินค้า, พวกเขาย่อมขายสินค้า. ย่อมถูกขาย, พวกมันย่อมถูกขาย. จงขาย, พวกท่านจงขาย. จงถูกขาย, พวกมันจงถูกขาย. พึงขาย, พึงขาย. พึงถูกขาย, พวกมันพึงถูกขาย. ได้ขายแล้ว, ได้ขายแล้ว. ได้ถูกขายแล้ว, ได้ถูกขายแล้ว. จักขาย, พวกเขาจักขาย. จักถูกขาย, พวกมันจักถูกขาย. จักได้ขายแล้ว, พวกเขาจักได้ขายแล้ว. จักได้ถูกขายแล้ว, พวกมันจักได้ถูกขายแล้ว เป็นต้น

ජි ජයෙ, කිලෙසෙ ජිනාති, ජිනන්ති. ජීයති, ජීයන්ති. එවං ජිනාතු. ජීයතු. ජිනෙය්‍ය. ජීයෙය්‍ය. අජිනි, ජිනි, අජිනිංසු, ජිනිංසු. අජෙසි, අජෙසුං. අජිනිත්ථ. අජීයිත්ථ, අජීයි. ජිනිස්සති, ජිනිස්සන්ති. විජෙස්සති, විජෙස්සන්ති. ජීයිස්සති, ජීයිස්සන්ති. අජිනිස්ස. අජීයිස්ස ඉච්චාදි.

ธาตุ ชิ ในความชนะ, ย่อมชนะกิเลส, พวกเขาย่อมชนะกิเลส. ย่อมถูกชนะ, พวกมันย่อมถูกชนะ. ฉันนั้น จงชนะ. จงถูกชนะ. พึงชนะ. พึงถูกชนะ. ได้ชนะแล้ว, ได้ชนะแล้ว, พวกเขาได้ชนะแล้ว, พวกเขาได้ชนะแล้ว. ได้ชนะแล้ว, พวกเขาได้ชนะแล้ว (รูปอื่น). ท่านได้ชนะแล้ว. ได้ถูกชนะแล้ว, ได้ถูกชนะแล้ว. จักชนะ, พวกเขาจักชนะ. จักชนะ, พวกเขาจักชนะ (รูปอื่น). จักถูกชนะ, พวกมันจักถูกชนะ. จักได้ชนะแล้ว. จักได้ถูกชนะแล้ว เป็นต้น

තථා චි චයෙ, චිනාති, චිනන්ති ඉච්චාදි.

เช่นนั้น ธาตุ จิ ในความสั่งสม, ย่อมสั่งสม, พวกเขาย่อมสั่งสม เป็นต้น

ඤා අවබොධනෙ නාපච්චයො.

ธาตุ ญา ในความรู้ ลงปัจจัย นา

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “วา” (บ้าง) ยังคงอยู่

514. ඤාස්ස ජා ජං නා.

๕๑๔. (อาเทศ) ญา เป็น ชา, ชํ, นา

ඤාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ජා ජං නාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා.

อาเทศเหล่านี้คือ ชา, ชํ, นา ย่อมมีบ้าง แก่ธาตุชื่อ ญา นี้

ජාදෙසො නාම්හි ජං ඤාම්හි, නාභාවො තිම්හි එවිධ;

වවත්ථිතවිභාසත්ථ-වාසද්දස්සානුවත්තනා;

ධම්මං විජානාති, විනායති වා, විජානන්ති.

อาเทศเป็น ชา เมื่อมี นา อยู่ข้างหลัง, อาเทศเป็น ชํ เมื่อมี ญา อยู่ข้างหลัง, การไม่มี นา เมื่อมี ติ อยู่ข้างหลัง ในที่นี้ เพราะการตามบทว่า “วา” ที่มีความหมายว่า “บ้าง” ที่ถูกกำหนดไว้. ย่อมรู้ธรรม, หรือย่อมรู้, พวกเขาย่อมรู้

කම්මෙ විඤ්ඤායති, විඤ්ඤායන්ති. ඉවණ්ණාගමෙ පුබ්බලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එකාරො, ද්විත්තඤ්ච, ඤෙය්‍යති, ඤෙය්‍යන්ති. විජානාතු, විජානන්තු, රස්සත්තං. විජාන, විජානාහි, විජානාථ. විජානාමි, විජානාම. විජානතං, විජානන්තං. විජානස්සු. විඤ්ඤායතු, විඤ්ඤායන්තු.

ในกรรมวาจก ย่อมถูกรู้, พวกมันย่อมถูกรู้. เมื่อมีการลง อิ-วรรณะ (สระ อิ) มีการลบพยางค์หน้า ด้วยบทว่า “กวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีการอาเทศเป็น เอ และมีการซ้อนพยัญชนะ, ย่อมถูกรู้, พวกมันย่อมถูกรู้ (รูปอื่น). จงรู้, พวกท่านจงรู้, (มีการ) รัสสะ (ทำให้สั้น). จงรู้, จงรู้, พวกท่านจงรู้. ข้าพเจ้ารู้, พวกเราย่อมรู้. จงรู้, จงรู้ทั้งหลาย. จงรู้เถิด. จงถูกรู้, พวกมันจงถูกรู้.

515. එය්‍යස්ස [Pg.315] ඤාතො ඉයා ඤා වා.

๕๑๕. (อาเทศ) เอยยะ ที่ตามหลัง ญา เป็น อิยา หรือ ญา บ้าง

එය්‍යස්ස විභත්තිස්ස ඤාඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස ඉයා ඤාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, සරලොපාදි. විජානියා.

อาเทศเหล่านี้คือ อิยา, ญา ย่อมมีบ้าง แก่วิภัตติ เอยยะ ที่ตามหลังธาตุชื่อ ญา นี้ มีการลบสระเป็นต้น. พึงรู้ (รูป อิยา)

ඤාදෙසෙ ඤාස්ස ජංආදෙසො.

เมื่อมีการอาเทศเป็น ญา (อาเทศ) ญา เป็น ชํ

‘‘ඤාතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า “ญาโต” (จาก ญา) และ “วา” (บ้าง) ยังคงอยู่

516. නාස්ස ලොපො යකාරත්තං.

๕๑๖. (มีการ) ลบ นา และ (มีการ) เป็น ยะ

ඤාඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස නාපච්චයස්ස ලොපො හොති වා, යකාරත්තඤ්ච, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන –

มีการลบไปบ้าง และมีการเป็น ยะ แก่ปัจจัย นา ที่ตามหลังธาตุชื่อ ญา นี้ บทว่า “วา” นี้มีความหมายว่า “บ้าง” ที่ถูกกำหนดไว้. เพราะเหตุนั้น –

ඤාම්හි නිච්චඤ්ච නාලොපො,විභාසාජ්ජතනාදිසු;

අඤ්ඤත්ථ න ච හොතායං,නාතො තිම්හි යකාරතා.

เมื่อมี ญา อยู่ข้างหลัง มีการลบ นา เป็นนิตย์ มีการลบไปบ้างในอัชชัตตนีวิภัตติเป็นต้น ในที่อื่นไม่มี การเป็น ยะ เมื่อมี ติ อยู่ข้างหลัง (ที่ตามหลัง) นา

නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, විජඤ්ඤා, විජානෙය්‍ය, විජානෙය්‍යුං. විජානෙය්‍යාසි, විජානෙය්‍යාථ. විජානෙය්‍යාමි, විජානෙය්‍යාම, විජානෙමු වා. විජානෙථ. විඤ්ඤායෙය්‍ය, විඤ්ඤායෙය්‍යුං.

(มีการ) เป็นพยัญชนะที่สุดวรรคของนฤคหิต, พึงรู้, พึงรู้, พึงรู้ทั้งหลาย. ท่านพึงรู้, ท่านทั้งหลายพึงรู้. ข้าพเจ้าพึงรู้, ข้าพเจ้าทั้งหลายพึงรู้, หรือข้าพเจ้าทั้งหลายพึงรู้. ท่านทั้งหลายจงรู้. พึงถูกรู้, พึงถูกรู้ทั้งหลาย.

සමජානි, සඤ්ජානි, සඤ්ජානිංසු. නාලොපෙ අඤ්ඤාසි, අඤ්ඤාසුං. විජානිත්ථ. විඤ්ඤායිත්ථ. පඤ්ඤායි, පඤ්ඤායිංසු. විජානිස්සති, විජානිස්සන්ති. ඤස්සති, ඤස්සන්ති. විඤ්ඤායිස්සතෙ, විඤ්ඤායිස්සන්තෙ. පඤ්ඤායිස්සති, පඤ්ඤායිස්සන්ති. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්සස්ස [Pg.316] හි ච, පඤ්ඤායිහිති, පඤ්ඤායිහින්ති. අජානිස්ස. අජානිස්සථ. අඤ්ඤායිස්සථ, අඤ්ඤායිස්ස ඉච්චාදි.

ได้รู้พร้อมแล้ว, ได้รู้พร้อมแล้ว, ได้รู้พร้อมแล้วทั้งหลาย. เมื่อมีการลบ นา ได้รู้แล้ว, ได้รู้แล้วทั้งหลาย. ท่านได้รู้แล้ว. ได้ถูกรู้แล้ว. ได้ปรากฏแล้ว, ได้ปรากฏแล้วทั้งหลาย. จักรู้, จักรู้ทั้งหลาย. จักรู้, จักรู้ทั้งหลาย. จักถูกรู้, จักถูกรู้ทั้งหลาย. จักปรากฏ, จักปรากฏทั้งหลาย. ด้วยสูตรว่า “กวจิ ธาตุ” เป็นต้น และมีการอาเทศ สฺส เป็น หิ, จักปรากฏ, จักปรากฏทั้งหลาย. จักได้รู้แล้ว. ท่านทั้งหลายจักได้รู้แล้ว. ท่านทั้งหลายจักได้ถูกรู้แล้ว, จักได้ถูกรู้แล้ว เป็นต้น.

මා මානෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා මාන්තස්ස ඉකාරො, මිනාති, මිනන්ති. කම්මෙ මීයති, මීයන්ති ඉච්චාදි.

มา ธาตุ ในความประมาณ, ด้วยสูตรว่า “กวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีการอาเทศสระ อา ที่ที่สุดธาตุเป็น อิ, ย่อมประมาณ, ย่อมประมาณทั้งหลาย. ในกรรมวาจก ย่อมถูกประมาณ, ย่อมถูกประมาณทั้งหลาย เป็นต้น.

ලූ ඡෙදනෙ, නාම්හි රස්සත්තං, ලුනාති, ලුනන්ති. ලූයති, ලූයන්ති ඉච්චාදි.

ลู ธาตุ ในความตัด, เมื่อมี นา ปัจจัย มีการรัสสะ, ย่อมตัด, ย่อมตัดทั้งหลาย. ย่อมถูกตัด, ย่อมถูกตัดทั้งหลาย เป็นต้น.

ධූ කම්පනෙ, ධුනාති, ධුනන්ති. ධූයති, ධූයන්ති ඉච්චාදි.

ธู ธาตุ ในความไหว, ย่อมไหว, ย่อมไหวทั้งหลาย. ย่อมถูกทำให้ไหว, ย่อมถูกทำให้ไหวทั้งหลาย เป็นต้น.

ගහ උපාදානෙ, නාම්හි සම්පත්තෙ –

คห ธาตุ ในความถือเอา, เมื่อ นา ปัจจัยมาถึง –

517. ගහාදිතොප්පණ්හා.

๕๑๗. ลง ปฺป และ ณฺหา ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี คหะ เป็นต้น.

ගහඉච්චෙවමාදිතො ධාතුතො ප්ප ණ්හාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි. ආදිසද්දොයං පකාරො.

ปัจจัยเหล่านี้คือ ปฺป และ ณฺหา ย่อมลงหลังหมวดธาตุมี คหะ เป็นต้นนี้ ในกัตตุวาจก. บทว่า “อาทิ” นี้ หมายถึงประเภท.

‘‘ගහස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “คหสฺส” ตามมา.

518. හලොපො ණ්හාම්හි.

๕๑๘. ลบ หะ เมื่อมี ณฺหา ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง.

ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස හකාරස්ස ලොපො හොති ණ්හාම්හි පච්චයෙ පරෙ. සීලං ගණ්හාති, රස්සත්තෙ ගණ්හති වා, ගණ්හන්ති. ගණ්හාසි, ගණ්හාථ. ගණ්හාමි, ගණ්හාම.

มีการลบ ห อักษร ของ คห ธาตุนี้ เมื่อ ณฺหา ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ย่อมถือเอาซึ่งศีล, หรือย่อมถือเอา (เมื่อมีการรัสสะ), ย่อมถือเอาทั้งหลาย. ท่านย่อมถือเอา, ท่านทั้งหลายย่อมถือเอา. ข้าพเจ้าย่อมถือเอา, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมถือเอา.

කම්මෙ ‘‘යෙ’’ති වත්තමානෙ ‘‘හවිපරියයො ලො වා’’ති හකාරස්ස යකාරෙන විපරියයො හොති. ගය්හති, ගය්හන්ති.

ในกรรมวาจก เมื่อบทว่า “เย” ตามมา ด้วยสูตรว่า “หวิปริยโย โล วา” มีการสลับตำแหน่ง ห อักษร กับ ย อักษร. ย่อมถูกถือเอา, ย่อมถูกถือเอาทั้งหลาย.

ගණ්හාතු, ගණ්හන්තු. ගණ්හ, ගණ්හාහි, ගණ්හාථ. ගණ්හාමි, ගණ්හාම. ගණ්හතං, ගණ්හන්තං. ගය්හතං, ගය්හන්තං. ගය්හතු, ගය්හන්තු. ගණ්හෙ, ගණ්හෙය්‍ය, ගණ්හෙය්‍යුං. ගය්හෙය්‍ය, ගය්හෙය්‍යුං. අග්ගණ්හි, ගණ්හි, අග්ගණ්හිංසු, ගණ්හිංසු.

จงถือเอา, จงถือเอาทั้งหลาย. จงถือเอา, จงถือเอา, ท่านทั้งหลายจงถือเอา. ข้าพเจ้าจงถือเอา, ข้าพเจ้าทั้งหลายจงถือเอา. จงถือเอา, จงถือเอาทั้งหลาย. จงถูกถือเอา, จงถูกถือเอาทั้งหลาย. จงถูกถือเอา, จงถูกถือเอาทั้งหลาย. พึงถือเอา, พึงถือเอา, พึงถือเอาทั้งหลาย. พึงถูกถือเอา, พึงถูกถือเอาทั้งหลาย. ได้ถือเอาแล้ว, ได้ถือเอาแล้ว, ได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย, ได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย.

යදා [Pg.317] ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අසබ්බධාතුකෙ විකරණපච්චයස්ස ලොපො, ඉකාරාගමස්ස එකාරො ච, තදා සාගමො.

เมื่อมีการลบวิกรรณปัจจัยในอสัมพธาตุด้วยสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น และมีการอาเทศอิการาคมเป็นเอการะ เมื่อนั้นก็มี ส อาคม.

අග්ගහෙසි, අග්ගහෙසුං. අග්ගහි, අග්ගහිංසු, අග්ගහුං. අග්ගය්හිත්ථ, අග්ගය්හි. ගණ්හිස්සති, ගණ්හිස්සන්ති. ගහෙස්සති, ගහෙස්සන්ති. ගහීයිස්සතෙ, ගහීයිස්සන්තෙ. ගය්හිස්සති, ගය්හිස්සන්ති. අග්ගණ්හිස්ස, අග්ගහිස්ස. අග්ගණ්හිස්සථ, අග්ගහිස්සථ. අග්ගය්හිස්සථ, අග්ගය්හිස්ස ඉච්චාදි.

ได้ถือเอาแล้ว, ได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย. ได้ถือเอาแล้ว, ได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย, ได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย. ได้ถูกถือเอาแล้ว, ได้ถูกถือเอาแล้ว. จักถือเอา, จักถือเอาทั้งหลาย. จักถือเอา, จักถือเอาทั้งหลาย. จักถูกถือเอา, จักถูกถือเอาทั้งหลาย. จักถูกถือเอา, จักถูกถือเอาทั้งหลาย. จักได้ถือเอาแล้ว, จักได้ถือเอาแล้ว. จักได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย, จักได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย. จักได้ถูกถือเอาแล้วทั้งหลาย, จักได้ถูกถือเอาแล้ว เป็นต้น.

ප්පප්පච්චයෙ –

เมื่อ ปฺป ปัจจัย –

519. ගහස්ස ඝෙ ප්පෙ.

๕๑๙. อาเทศ คห เป็น เฆ เมื่อมี ปฺป ปัจจัย.

ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ඝෙආදෙසො හොති ප්පප්පච්චයෙ පරෙ. ඝෙප්පති ඉච්චාදි.

มีการอาเทศ คห ธาตุนี้ทั้งสิ้นเป็น เฆ เมื่อ ปฺป ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ย่อมถือเอา (เฆปฺปติ) เป็นต้น.

කියාදිගණො.

จบกิยาธิคณะ.

තනාදිගණ

ตนาธิคณะ.

තනු විත්ථාරෙ, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපවිභත්තුප්පත්තියො.

ตนุ ธาตุ ในความแผ่ไป, มีการลบที่สุดธาตุและการลงวิภัตติเหมือนก่อน.

520. තනාදිතො ඔයිරා.

๕๒๐. ลง โอ และ ยิร ปัจจัย หลังธาตุหมวดตนาธิคณะ.

තනුඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ඔයිරඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි. කරතොවායං යිරප්පච්චයො.

ปัจจัยเหล่านี้คือ โอ และ ยิร ย่อมลงหลังหมวดธาตุมี ตนุ เป็นต้น ในกัตตุวาจก. ปัจจัย ยิร นี้ ลงหลัง กร ธาตุ.

ධම්මං තනොති, තනොන්ති. තනොසි, තනොථ. තනොමි, තනොම.

ย่อมแผ่ไปซึ่งธรรม, ย่อมแผ่ไปทั้งหลาย. ท่านย่อมแผ่ไป, ท่านทั้งหลายย่อมแผ่ไป. ข้าพเจ้าย่อมแผ่ไป, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมแผ่ไป.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "วา" ตามมา.

521. උත්තමොකාරො[Pg.318].

๕๒๑. โอการะในอุตตมบุรุษ.

තනාදිතො ඔකාරප්පච්චයො උත්තමාපජ්ජතෙ වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. එත්ථ ච විකරණකාරියවිධිප්පකරණතො ‘‘ඔකාරො’’ති ඔවිකරණං ගය්හති. තනුතෙ, බහුවචනෙ ‘‘යවකාරා චා’’ති වත්තං, තන්වන්තෙ. තනුසෙ, තනුව්හෙ. තන්වෙ, තනුම්හෙ.

โอการปัจจัยหลังตนาธิคณะ ย่อมถึงความเป็นอุตตมบุรุษบ้าง. ว ศัพท์นี้ มีอรรถว่า ววัตถิตวิภาสา. และในที่นี้ เพราะเป็นเรื่องของการบัญญัติวิธีเกี่ยวกับวิกรรณปัจจัย จึงถือเอา "โอการะ" ว่าเป็น โอวิกรรณปัจจัย. ย่อมแผ่ไป (ตนุเต), ในพหุวจนะ เมื่อบทว่า "ยวการา จ" ตามมา เป็น ตนฺวนฺเต. ท่านย่อมแผ่ไป (ตนุเส), ท่านทั้งหลายย่อมแผ่ไป (ตนุวเห). ข้าพเจ้าย่อมแผ่ไป (ตนฺเว), ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมแผ่ไป (ตนุมฺเห).

කම්මෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා තනුධාත්වන්තස්ස යම්හි ආකාරො, පතායතෙ, පතායන්තෙ. පතායති, පතායන්ති. ආකාරාභාවෙ පතඤ්ඤති, පතඤ්ඤන්ති. තනොතු, තනොන්තු. තනෙය්‍ය, තනෙය්‍යුං. අතනි, අතනිංසු. අතායිත්ථ, පතායි. තනිස්සති, තනිස්සන්ති. පතායිස්සති, පතායිස්සන්ති. අතනිස්ස. පතායිස්ස ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก เมื่อ ย ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง มีการอาเทศที่สุดของ ตนุ ธาตุ เป็น อา ด้วยสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น, ย่อมถูกแผ่ไป, ย่อมถูกแผ่ไปทั้งหลาย. ย่อมถูกแผ่ไป, ย่อมถูกแผ่ไปทั้งหลาย. ในกรณีที่ไม่มีการอาเทศเป็น อา, ย่อมถูกแผ่ไป, ย่อมถูกแผ่ไปทั้งหลาย. จงแผ่ไป, จงแผ่ไปทั้งหลาย. พึงแผ่ไป, พึงแผ่ไปทั้งหลาย. ได้แผ่ไปแล้ว, ได้แผ่ไปแล้วทั้งหลาย. ได้ถูกแผ่ไปแล้ว, ได้ถูกแผ่ไปแล้ว. จักแผ่ไป, จักแผ่ไปทั้งหลาย. จักถูกแผ่ไป, จักถูกแผ่ไปทั้งหลาย. จักได้แผ่ไปแล้ว. จักได้ถูกแผ่ไปแล้ว เป็นต้น.

කර කරණෙ, පුඤ්ඤං කරොති.

กร ธาตุ ในความทำ, ย่อมทำซึ่งบุญ.

බහුවචනෙ ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ, ‘‘උත්තමොකාරො’’ති උත්තෙ කතෙ –

ในพหุวจนะ เมื่อบทว่า "วา" ตามไปอยู่, เมื่อทำเป็น อุ ด้วยสูตรว่า "อุตตโมกาโร" -

‘‘වා, උත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "วา" และ "อุตตะ" ย่อมตามไป.

522. කරස්සාකාරො ච.

๕๒๒. และอักษร อ ของกรธาตุ.

කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අකාරො උත්තමාපජ්ජතෙ වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, ‘‘යවකාරා චා’’ති අපදන්තස්ස පරඋකාරස්ස වකාරො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාතුරකාරස්ස වකාරස්මිං ලොපො, වකාරස්ස ද්විත්තෙ තස්ස ‘‘බ්බො ව්වස්සා’’ති බකාරද්වයං, කුබ්බන්ති, කරොන්ති. කරොසි, කරොථ. කරොමි, කරොම. තථා කුරුතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුරුසෙ, කුරුව්හෙ. කුබ්බෙ, කුරුම්හෙ. යිරප්පච්චයෙ රකාරලොපො, කයිරති, කයිරන්ති ඉච්චාදි.

อักษร อ ของกรธาตุนี้ ย่อมถึงความเป็น อุ บ้าง. วา ศัพท์นี้มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา, มีการแปลง อุ ที่อยู่เบื้องหลังซึ่งไม่ใช่ที่สุดบทเป็น ว ด้วยสูตรว่า "ยวการา จ", มีการลบ ร ของธาตุหน้า ว ด้วยสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น, เมื่อซ้อน ว มีการแปลง วว เป็น พพ ด้วยสูตรว่า "พโพ ววัสสา", เป็น กุพพันติ, กโรนติ. กโรสิ, กรถะ. กโรมิ, กโรมา. เช่นเดียวกัน กุรุเต, กุพพันเต. กุรุเส, กุรุวเห. กุพเพ, กุรุมเห. ในเพราะ ยิระ ปัจจัย มีการลบ ร, เป็น กยิรติ, กยิรันติ เป็นต้น.

කම්මෙ [Pg.319] යප්පච්චයෙ ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඊකාරාගමො, යකාරස්ස ද්විත්තං, කරීය්‍යතෙ කටො තෙන, කරීය්‍යති, කරීය්‍යන්ති. කරීයති, කරීයන්ති වා. ඊකාරාභාවෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස යකාරත්තං, ද්විත්තඤ්ච. කය්‍යති, කය්‍යන්ති. ඉකාරාගමෙ ‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන රයානං විපරියයො, කයිරති කටො තෙන, කයිරන්ති ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก เมื่อมี ย ปัจจัย มี อี อาคม ด้วยสูตรว่า "อิวรรณาคโม วา", มีการซ้อน ย, เสื่อ (กโฏ) อันเขา (เตน) ย่อมกระทำ เป็น กรียยเต, กรียยันติ. หรือ กรียติ, กรียันติ. เมื่อไม่มี อี อาคม มีการแปลงที่สุดธาตุพร้อมกับ ย เป็น ย และซ้อน ย ด้วยสูตรว่า "ตัสสะ จวรรค" เป็นต้น เป็น กัยยติ, กัยยันติ. เมื่อมี อิ อาคม มีการสลับตำแหน่งกันของ ร และ ย ด้วย จ ศัพท์ในสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น, เสื่ออันเขาย่อมกระทำ เป็น กยิรติ, กยิรันติ เป็นต้น.

තථා කුසලං කරොතු, කුරුතු වා, කුබ්බන්තු, කරොන්තු. කරොහි, කරොථ. කරොමි, කරොම. කුරුතං, කුබ්බන්තං. කුරුස්සු, කුරස්සු වා, කුරුව්හො. කුබ්බෙ, කුබ්බාමසෙ.

เช่นเดียวกัน พึงทำกุศล (กุสลัง กโรตุ), หรือ กุรุตุ, กุพพันตุ, กโรนตุ. กโรหิ, กรถะ. กโรมิ, กโรมา. กุรุตัง, กุพพันตัง. กุรุสสุ, หรือ กุรสสุ, กุรุวโห. กุพเพ, กุพพามเส.

කම්මෙ කරීයතු, කරීයන්තු, කය්‍යතං, කයිරතං, කයිරතු.

ในกรรมวาจก เป็น กรียตุ, กรียันตุ, กัยยตัง, กยิรตัง, กยิรตุ.

සත්තමියං කරෙ, කරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං. කරෙය්‍යාසි, කරෙය්‍යාථ. කරෙය්‍යාමි, කරෙය්‍යාම. උත්තෙ කුබ්බෙ, කුබ්බෙය්‍ය.

ในสัตตมีวิภัตติ เป็น กเร, กเรยยะ, กเรยยุง. กเรยยาสิ, กเรยยาถะ. กเรยยามิ, กเรยยามะ. เมื่อทำเป็น อุ เป็น กุพเพ, กุพเพยยะ.

යිරප්පච්චයෙ –

ในเพราะ ยิระ ปัจจัย -

යිරතො ආත්තමෙය්‍යස්ස, එථාදිස්සෙය්‍යුමාදිසු;

එය්‍යසද්දස්ස ලොපො ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා.

มีการแปลง เอยยะ เป็น อา หลัง ยิระ ปัจจัย ในเพราะวิภัตติมี เอถะ เป็นต้น และในเพราะวิภัตติมี เอยยุง เป็นต้น; และมีการลบ เอยย ศัพท์ ด้วยสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น.

සරලොපාදි, කයිරා, කයිරුං. කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. අත්තනොපදෙ කයිරාථ ධීරො, කුබ්බෙථ, කරෙථ වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කුස්ස ක්‍රු ච, ක්‍රුබ්බෙථ, ක්‍රුබ්බෙරං. ක්‍රුබ්බෙථො, ක්‍රුබ්බෙය්‍යාව්හො. ක්‍රුබ්බෙය්‍යං, ක්‍රුබ්බෙය්‍යාම්හෙ. කම්මෙ කරීයෙය්‍ය, කරීයෙය්‍යුං.

มีการลบสระเป็นต้น เป็น กยิรา, กยิรุง. กยิราสิ, กยิราถะ. กยิรามิ, กยิรามะ. ในอัตตโนบท ธีรชนพึงกระทำ (กยิราถะ ธีโร), กุพเพถะ, หรือ กเรถะ, มีการแปลง กุ เป็น กฺรุ ด้วยสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น เป็น กฺรุพเพถะ, กฺรุพเพรัง. กฺรุพเพโถ, กฺรุพเพยยาวโห. กฺรุพเพยัง, กฺรุพเพยยามเห. ในกรรมวาจก เป็น กรียเยยยะ, กรียเยยยุง.

හිය්‍යත්තනියං [Pg.320] ‘‘කරස්ස කා’’ති යොගවිභාගෙන කා හොති, සරලොපාදි.

ในหิยยัตตนีวิภัตติ มีการแปลง กร เป็น กา ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า "กรัสสะ กา", มีการลบสระเป็นต้น.

අකා, අකරා, අකරූ. අකරො, අකත්ථ, අකරොත්ථ. අකං, අකරං, අකම්හ, අකරම්හ. අකත්ථ. අකරිං, අකරම්හසෙ.

อกา, อกรา, อกรู. อกโร, อกัตถะ, อกโรตถะ. อกัง, อกะรัง, อกัมหะ, อกะรัมหะ. อกัตถะ. อกะริง, อกะรัมหเส.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "วา" ย่อมตามไป.

523. කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හි.

๕๒๓. การแปลง กร เป็น กา และการลง ส อาคม ในเพราะอัชชัตตนีวิภัตติ.

කර ඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්සෙව කාසත්තං හොති වා අජ්ජතනිම්හි විභත්තිම්හි පරෙ. ‘‘කාසත්ත’’මිති භාවනිද්දෙසෙන අඤ්ඤස්මාපි ධාතුතො සාගමො. අථ වා යදා කරස්ස කා හොති, සත්තඤ්චාගමො අජ්ජතනිම්හි වාති අත්ථො, තදා ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤස්මාපි ධාතුතො සාගමොපි සිජ්ඣති, ‘‘යොගවිභාගතො ඉට්ඨප්පසිද්ධී’’ති යෙභුය්‍යෙන දීඝතොව හොති, ‘‘කරස්ස කා’’ති යොගවිභාගෙන කාභාවො ච හිය්‍යත්තනියං සිද්ධො හොති.

มีการแปลงธาตุชื่อว่า กร นี้ทั้งสิ้นเป็น กา บ้าง เมื่อมีอัชชัตตนีวิภัตติอยู่เบื้องหลัง. ด้วยการระบุถึงภาวะว่า "กาสัตตะ" (ความเป็น กา และ ส) นี้ การลง ส อาคม แม้หลังธาตุอื่น (ก็สำเร็จได้). อีกอย่างหนึ่ง เมื่อใดมีการแปลง กร เป็น กา และมีการลง ส อาคม ในเพราะอัชชัตตนีบ้าง ดังนี้เป็นอรรถ, เมื่อนั้น ด้วยการแยกสูตรว่า "สัตตมัชชัตตนี" การลง ส อาคม แม้หลังธาตุอื่นก็สำเร็จได้, เพราะการแยกสูตร ความสำเร็จตามที่ต้องการย่อมมี โดยมากย่อมเป็นทีฆะนั่นเทียว, และด้วยการแยกสูตรว่า "กรัสสะ กา" การไม่มีความเป็น กา ในหิยยัตตนีก็สำเร็จได้.

අකාසි, අකාසුං. අකාසි, අකාසිත්ථ. අකාසිං, අකාසිම්හ. අකාසිත්ථ. කාසත්තාභාවෙ අකරි, කරි, අකරිංසු, කරිංසු, අකංසු, අකරුං. අකරි, අකරිත්ථ. අකරිං, කරිං, අකරිම්හ, කරිම්හ. අකරිත්ථ. අකරීයිත්ථ, අකරීයි වා.

อกาสิ, อกาสุง. อกาสิ, อกาสิตถะ. อกาสิง, อกาสิมหะ. อกาสิตถะ. เมื่อไม่มีการแปลงเป็น กา เป็น อกริ, กริ, อกริงสุ, กริงสุ, อกังสุ, อกุรุง. อกริ, อกริตถะ. อกริง, กริง, อกริมหะ, กริมหะ. อกริตถะ. อกรียิตถะ, หรือ อกรียิ.

‘‘වා, ලොපො, භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස චා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "วา", "โลโป" และ "ภวิสสันติมหิ สัสสะ จ" ย่อมตามไป.

524. කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො.

๕๒๔. การแปลง กร พร้อมกับปัจจัยเป็น กาหะ.

කරඉච්චෙතස්ස [Pg.321] ධාතුස්ස සප්පච්චයස්ස කාහාදෙසො හොති වා භවිස්සන්තිම්හි, ස්සස්ස ච ලොපො හොති. අධිකභූතසප්පච්චයග්ගහණෙන වචමුචභුජාදිතො ස්සස්ස ඛාදෙසො, වස ඡිදි ලභාදිතො ඡාදෙසො ච හොති.

การอาเทศ กรธาตุนี้พร้อมกับปัจจัยเป็น กาหะ บ้าง ในเพราะภวิสสันติวิภัตติ, และมีการลบ สัสสะ. ด้วยการถือเอาบทว่า "สัปปัจจยัสสะ" ซึ่งเกินมา มีการอาเทศ สัสสะ เป็น ขะ หลัง วจ มุจ ภุช ธาตุ เป็นต้น และมีการอาเทศเป็น ฉะ หลัง วส ฉิทิ ลภ ธาตุ เป็นต้น.

කාහති, කාහන්ති. කාහසි, කාහථ. කාහාමි, කාහාම. ඉකාරාගමෙ කාහිති, කාහින්ති ඉච්චාදි. කාහාභාවෙ කරිස්සති, කරිස්සන්ති. කරිස්සසි, කරිස්සථ. කරිස්සාමි, කරිස්සාම. කරිස්සතෙ, කරිස්සන්තෙ. කරිස්සසෙ, කරිස්සව්හෙ. කරිස්සං, කරිස්සාම්හෙ. කරීයිස්සති, කරීයිස්සන්ති. අකරිස්ස. අකරීයිස්සා ඉච්චාදි.

กาหติ, กาหันติ. กาหสิ, กาหถะ. กาหามิ, กาหามะ. เมื่อมี อิ อาคม เป็น กาหิติ, กาหินติ เป็นต้น. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น กาหะ เป็น กริสสติ, กริสสันติ. กริสสสิ, กริสสถะ. กริสสามิ, กริสสามะ. กริสสเต, กริสสันเต. กริสสเส, กริสสวเห. กริสสัง, กริสสามเห. กรียิสสติ, กรียิสสันติ. อกริสสะ. อกรียิสสา เป็นต้น.

යදා සංපුබ්බො, තදා ‘‘පුරසමුපපරීහි කරොතිස්ස ඛ ඛරා වා’’ති යොගවිභාගෙන ත්‍යාදිවිභත්තීසුපි සංපුබ්බකරොතිස්ස ඛරාදෙසො.

เมื่อใด (กรธาตุ) มี สํ อุปสรรคอยู่หน้า, เมื่อนั้น ด้วยการแยกสูตรว่า "ปุระสมุปปริหิ กโรติสสะ ข ขรา วา" มีการอาเทศ กรธาตุที่มี สํ อยู่หน้าเป็น ขระ แม้ในเพราะวิภัตติมี ติ เป็นต้น.

අභිසඞ්ඛරොති, අභිසඞ්ඛරොන්ති. අභිසඞ්ඛරීයති, අභිසඞ්ඛරීයන්ති. අභිසඞ්ඛරොතු. අභිසඞ්ඛරෙය්‍ය. අභිසඞ්ඛරි, ඛාදෙසෙ අභිසඞ්ඛාසි වා. අභිසඞ්ඛරිස්සති. අභිසඞ්ඛරිස්ස ඉච්චාදි.

อภิสังขโรติ, อภิสังขรันติ. อภิสังขรียติ, อภิสังขรียันติ. อภิสังขโรตุ. อภิสังขเรยยะ. อภิสังขริ, หรือ อภิสังขาสิ เมื่อมีการอาเทศเป็น ขา. อภิสังขริสสติ. อภิสังขริสสะ เป็นต้น.

සක සත්තිම්හි, ඔපච්චයො, සක්කොති, සක්කොන්ති. සක්කොසි, සක්කොථ. සක්කොමි, සක්කොම ඉච්චාදි.

สก ธาตุ ในความสามารถ, มี โอ ปัจจัย เป็น สักโกติ, สักกอนติ. สักโกสิ, สักโกถะ. สักโกมิ, สักโกมะ เป็นต้น.

අප පාපුණනෙ, පපුබ්බො, පප්පොති, පප්පොන්ති. පප්පොසි, පප්පොථ. පප්පොමි, පප්පොම. පප්පොතු, පප්පොන්තු ඉච්චාදි.

อป ธาตุ ในความถึง, มี ป อุปสรรคอยู่หน้า เป็น ปัปโปติ, ปัปปอนติ. ปัปโปสิ, ปัปโปถะ. ปัปโปมิ, ปัปโปมะ. ปัปโปตุ, ปัปปอนตุ เป็นต้น.

තනාදිගණො.

จบ ตนาทิคณะ.

චුරාදිගණ

จุราทิคณะ.

ධුර [Pg.322] ථෙය්‍යෙ, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපො, විභත්තුප්පත්ති.

ธุร ธาตุ ในความขโมย, มีการลบที่สุดธาตุและการลงวิภัตติ เหมือนในก่อน.

‘‘තථා කත්තරි චා’’ති ඉතො ‘‘කත්තරී’’ති ච සීහවිලොකනෙන භාවකම්මග්ගහණානි ච වත්තන්තෙ, මණ්ඩූකගතියා කාරිතග්ගහණඤ්ච.

บทว่า "กัตตริ" จากสูตรว่า "ตถา กัตตริ จ" นี้ ย่อมตามไปโดยวิธีสีหวิโลกนะ (มองย้อนหลัง) และบทที่ระบุถึงภาวะและกรรม (ก็ตามไป), และมีการตามไปของบทว่า "การิตะ" โดยวิธีมัณฑูกคติ (กบกระโดด).

525. චුරාදිතො ණෙණයා.

๕๒๕. ลง เณ และ ณย ปัจจัย หลังจุราทิคณะ.

චුරඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ණෙ ණයඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි, භාවෙ ච කම්මනි, විභත්තිප්පච්චයෙසු. ‘‘කාරිතං විය ණානුබන්ධො’’ති ණෙ ණයානං කාරිතබ්‍යපදෙසො.

ปัจจัยชื่อว่า เณ และ ณย เหล่านี้ ย่อมลงหลังหมู่ธาตุมี จุระ เป็นต้น ในกัตตุวาจก ภาววาจก และกรรมวาจก ในเพราะวิภัตติและปัจจัยทั้งหลาย. การเรียก เณ และ ณย ปัจจัยว่า การิต เพราะมี ณ เป็นอนุพันธ์ เหมือนการิตปัจจัย.

526. කාරිතානං ණො ලොපං.

๕๒๖. การลบ ณ ของการิตปัจจัยทั้งหลาย.

කාරිතප්පච්චයානං ණකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ.

ณ การ ของการิตปัจจัยทั้งหลาย ย่อมถึงซึ่งการลบ.

527. අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ.

๕๒๗. การวุฒิของธาตุที่มีที่สุดไม่เป็นสังโยค ในเพราะการิตปัจจัย.

අසංයොගන්තස්ස ධාතුස්ස කාරිතෙ පරෙ වුද්ධි හොතීති උකාරස්සොකාරො වුද්ධි.

การวุฒิย่อมมีแก่ธาตุที่มีที่สุดไม่เป็นสังโยค ในเพราะการิตปัจจัยที่อยู่เบื้องหลัง คือการวุฒิอุการเป็นโอการ.

ධනං චොරෙති, චොරෙන්ති. චොරෙසි, චොරෙථ. චොරෙමි, චොරෙම. ණයප්පච්චයෙ – චොරයති, චොරයන්ති. චොරයසි, චොරයථ. චොරයාමි, චොරයාම. චොරයතෙ, චොරයන්තෙ. චොරයසෙ, චොරයව්හෙ. චොරයෙ, චොරයාම්හෙ.

ย่อมขโมยทรัพย์: โจเรติ, โจเรนฺติ. โจเรสิ, โจเรถะ. โจเรมิ, โจเรมะ. ในปัจจัย ณย: โจรยติ, โจรยนฺติ. โจรยสิ, โจรยถะ. โจรยามิ, โจรยามะ. โจรยเต, โจรยนฺเต. โจรยเส, โจรยวฺเห. โจรเย, โจรยามฺเห.

කම්මෙ යප්පච්චයෙ ඊකාරාගමො, සරලොපාදි ච, චොරීයතෙ දෙවදත්තෙන, චොරීයති, චොරීයන්ති ඉච්චාදි.

ในกรรมวาจก เมื่อลง ย ปัจจัย มีการลงอีการอาคม และการลบสระเป็นต้น: โจรียเต เทวทัตเตนะ, โจรียติ, โจรียันติ เป็นต้น.

චොරෙතු[Pg.323], චොරෙන්තු. චොරෙහි. චොරයතු, චොරයන්තු. චොරය, චොරයාහි.

โจเรตุ, โจเรนฺตุ. โจเรหิ. โจรยตุ, โจรยนฺตุ. โจรยะ, โจรยาหิ.

චොරෙය්‍ය, චොරෙය්‍යුං. චොරයෙ, චොරයෙය්‍යුං. අචොරෙසි, චොරෙසි, අචොරෙසුං, චොරෙසුං. අචොරයි, චොරයි, අචොරයිංසු, චොරයිංසු, අචොරයුං, චොරයුං. අචොරෙසි, අචොරෙසිත්ථ. ත්වං අචොරයි, අචොරයිත්ථ. අචොරෙසිං, අචොරෙසිම්හ. අචොරයිං, අචොරයිම්හ. අචොරයිත්ථ. අචොරීයිත්ථ, අචොරීයි.

โจเรยยะ, โจเรยยุง. โจรเย, โจรเยยยุง. อโจเรสิ, โจเรสิ, อโจเรสุง, โจเรสุง. อโจรยิ, โจรยิ, อโจรยิงสุ, โจรยิงสุ, อโจรยุง, โจรยุง. อโจเรสิ, อโจเรสิตถะ. ตฺวํ อโจรยิ, อโจรยิตถะ. อโจเรสิง, อโจเรสิมหะ. อโจรยิง, อโจรยิมหะ. อโจรยิตถะ. อโจรียิตถะ, อโจรียิ.

චොරිස්සති, චොරිස්සන්ති. චොරයිස්සති, චොරයිස්සන්ති. චොරීයිස්සතෙ, චොරීයිස්සන්තෙ. චොරීයිස්සති, චොරීයිස්සන්ති. අචොරිස්ස, අචොරයිස්ස. අචොරීයිස්සථ, අචොරීයිස්ස ඉච්චාදි.

โจริสสติ, โจริสสนฺติ. โจรยิสสติ, โจรยิสสนฺติ. โจรียิสสเต, โจรียิสสนฺเต. โจรียิสสติ, โจรียิสสนฺติ. อโจริสสะ, อโจรยิสสะ. อโจรียิสสถะ, อโจรียิสสะ เป็นต้น.

තථා චින්ත චින්තායං, සංයොගන්තත්තා වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො.

เช่นนั้น จินตธาตุ ในความนึกคิด, เพราะความเป็นธาตุมีที่สุดเป็นสังโยค ความไม่มีวุฒินั่นเทียวเป็นข้อพิเศษ.

චින්තෙති, චින්තයති, චින්තෙන්ති, චින්තයන්ති. චින්තෙතු, චින්තයතු. චින්තෙය්‍ය, චින්තයෙය්‍ය. අචින්තෙසි, චින්තෙසි, අචින්තයි, චින්තයි. චින්තෙස්සති, චින්තයිස්සති. අචින්තිස්ස, අචින්තයිස්ස ඉච්චාදි.

จินฺเตติ, จินฺตยติ, จินฺเตนฺติ, จินฺตยนฺติ. จินฺเตตุ, จินฺตยตุ. จินฺเตยฺยะ, จินฺตเยยฺยะ. อจินฺเตสิ, จินฺเตสิ, อจินฺตยิ, จินฺตยิ. จินฺเตสสติ, จินฺตยิสสติ. อจินฺติสสะ, อจินฺตยิสสะ เป็นต้น.

මන්ත ගුත්තභාසනෙ, මන්තෙති, මන්තයති ඉච්චාදි පුරිමසමං.

ธาตุ มนฺตะ ในความกล่าวลับ, มนฺเตติ, มนฺตยติ เป็นต้น เหมือนบทก่อน.

පාල රක්ඛණෙ, ධම්මං පාලෙති, පාලයති. පාලීයති. පාලෙතු, පාලයතු ඉච්චාදි.

ธาตุ ปาละ ในความรักษา, ย่อมรักษาซึ่งธรรม: ปาเลติ, ปาลยติ. ปาลียติ. ปาเลตุ, ปาลยตุ เป็นต้น.

ඝට ඝටනෙ, ඝාටෙති, ඝාටයති, ඝටෙති, ඝටයති, ඝටාදිත්තා විකප්පෙන වුද්ධි.

ฆฏธาตุ ในความพยายาม (ฆาเฏติ, ฆาฏยติ, ฆเฏติ, ฆฏยติ) มีการวุฒิโดยวิกัป เพราะความเป็นธาตุหมวดฆฏะเป็นต้น.

විද ඤාණෙ, වෙදෙති, වෙදයති.

ธาตุ วิทะ ในความรู้ (เวเทติ, เวทยติ).

ගණ [Pg.324] සඞ්ඛ්‍යානෙ, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති න වුද්ධි, ගණෙති, ගණයති ඉච්චාදි, සබ්බත්ථ සුබොධං.

คณธาตุ ในความนับ ไม่มีการวุฒิด้วยสูตรว่า "ฆฏาทีนัง วา" (คเณติ, คณยติ เป็นต้น) เข้าใจง่ายในทุกแห่ง.

චුරාදිගණො.

คณะจุราทิ.

භූවාදී ච රුධාදී ච, දිවාදී ස්වාදයො ගණා;

කියාදී ච තනාදී ච, චුරාදී චිධ සත්තධා.

คณะภูวาทิ รุธาทิ ทิวาทิ สวาทิ กิยาทิ ตนาทิ และจุราทิ ในที่นี้มี ๗ อย่าง.

විකරණවිධානං සමත්තං.

การกำหนดวิกรรณะจบแล้ว.

ධාතුප්පච්චයන්තනය

นัยแห่งปัจจัยท้ายธาตุ.

අථ ධාතුප්පච්චයන්තා වුච්චන්තෙ.

ลำดับต่อไปจะกล่าวปัจจัยท้ายธาตุ.

තත්ථ ධාත්වත්ථෙ නිද්දිට්ඨා ඛාදිකාරිතන්තා පච්චයා ධාතුප්පච්චයා නාම.

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยที่มี ขะ เป็นต้น และมีการิตปัจจัยเป็นที่สุดที่กำหนดไว้ในอรรถของธาตุ ชื่อว่าปัจจัยท้ายธาตุ.

තිජ නිසාන බන්ධනඛමාසු, ධාතුසඤ්ඤාදි.

ติชธาตุ ในความลับ (ลับมีด), ความผูก และความอดทน, มีการตั้งชื่อว่าธาตุเป็นต้น.

‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති ඉතො ධාතුග්ගහණං අනුවත්තතෙ, ‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච අධිකාරො.

จากสูตรว่า "ธาตุลิงเคหิ ปรา ปัจจยา" นี้ มีการตามไปของบทว่า "ธาตุ" และมีบทว่า "ปรา" และ "ปัจจยา" เป็นบทตามกำกับ (อธิการ).

528. තිජ ගුප කිත මානෙහි ඛ ඡ සා වා.

๕๒๘. หลังธาตุ ติชะ คุปะ กิตะ และมานะ ลง ขะ ฉะ และสะ ปัจจัยบ้าง.

තිජ ගුප කිත මාන ඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ඛ ඡ ස ඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති වා.

จากธาตุ ติชะ คุปะ กิตะ มานะ เหล่านี้ ปัจจัย ขะ ฉะ สะ เหล่านี้ ย่อมอยู่หลังบ้าง.

තිජතො ඛන්තියං ඛොව, නින්දායං ගුපතො තු ඡො;

කිතා ඡො සොව මානම්හා, වවත්ථිතවිභාසතො.

จากธาตุ ติชะ ในความอดทน มีปัจจัย ขะ เท่านั้น, จากธาตุ คุปะ ในความนินทา มีปัจจัย ฉะ, จากธาตุ กิตะ มีปัจจัย ฉะ และจากธาตุ มานะ มีปัจจัย สะ เท่านั้น เพราะเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้แน่นอน.

‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ධාත්වාදිස්ස ද්විභාවො.

มีการทำทเวภาวะ (ซ้อนสอง) ของพยัญชนะต้นธาตุ ด้วยสูตรว่า "กวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ เทฺวภาโว".

‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්සා’’ති වත්තමානෙ –

เมื่อสูตรว่า "พยัญชนันตัสสะ" ยังตามไปอยู่ -.

529. කො ඛෙ ච.

๕๒๙. อาเทศเป็น กะ เมื่อปัจจัย ขะ อยู่หลังด้วย.

ධාත්වන්තස්ස [Pg.325] බ්‍යඤ්ජනස්ස කකාරාදෙසො හොති ඛප්පච්චයෙ පරෙ.

การอาเทศเป็น กะ แห่งพยัญชนะที่สุดของธาตุ ย่อมมี เมื่อปัจจัย ขะ อยู่หลัง.

තිතික්ඛ ඉති ඨිතෙ –

เมื่อตั้งรูปว่า ติติกขะ –

ධාතුවිහිතානං ත්‍යාදිවිභත්තීනං අධාතුතො අප්පවත්තියමාහ.

ท่านกล่าวถึงความไม่เป็นไปแห่งวิภัตติทั้งหลายมี ติ เป็นต้น ที่กำหนดไว้สำหรับธาตุ จากอธาตุ (สิ่งที่ไม่ใช่ธาตุ).

530. ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො.

๕๓๐. วิภัตติทั้งหลาย (ย่อมลง) หลังปัจจัยท้ายธาตุ.

ධාත්වත්ථෙ නිද්දිට්ඨෙහි ඛාදිකාරිතන්තෙහි පච්චයෙහි ත්‍යාදයො විභත්තියො හොන්තීති පුරෙ විය වත්තමානාදයො යොජෙතබ්බා.

วิภัตติทั้งหลายมี ติ เป็นต้น ย่อมมี หลังปัจจัยทั้งหลายมี ขะ เป็นต้น และปัจจัยที่มีการิตปัจจัยเป็นที่สุด ซึ่งระบุไว้ในอรรถของธาตุ พึงประกอบวิภัตติมีปัจจุบันกาลเป็นต้นเหมือนก่อน.

අතිවාක්‍යං තිතික්ඛති, තිතික්ඛන්ති. කම්මෙ තිතික්ඛීයති. තථා තිතික්ඛතු, තිතික්ඛන්තු. තිතික්ඛෙය්‍ය, තිතික්ඛෙය්‍යුං. අතිතික්ඛි, අතිතික්ඛිංසු. තිතික්ඛිස්සති. අතිතික්ඛිස්ස ඉච්චාදි.

ตัวอย่างประโยค: ติติกขติ, ติติกขันติ. ในกรรมวาจก เป็น ติติกขียติ. เช่นเดียวกัน ติติกขตุ, ติติกขันตุ. ติติกเขยยะ, ติติกเขยยุง. อติติกขิ, อติติกขิงสุ. ติติกขิสสติ. อติติกขิสสะ เป็นต้น.

ඛප්පච්චයාභාවෙ අප්පච්චයස්ස එකාරො, තෙජෙති, තෙජති වා, තෙජන්ති ඉච්චාදි.

เมื่อไม่มีปัจจัย ขะ มีการอาเทศ อะ ปัจจัย เป็น เอ (เป็น) เตเชติ, หรือเป็น เตชติ, เตชันติ เป็นต้น.

ගුප ගොපනෙ, ඡප්පච්චයෙ ද්විභාවො, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා, ‘‘අබ්භාසස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘අන්තස්සිවණ්ණාකාරො වා’’ති අබ්භාසන්තස්සිකාරො, ‘‘කවග්ගස්ස චවග්ගො’’ති අබ්භාසගකාරස්ස ජකාරො ච.

กุป ธาตุ ในความหมายว่ารักษา, เมื่อมีปัจจัย ฉะ มีการซ้อนสอง (ทเวภาวะ), มีชื่อว่า อัพภาส ด้วยสูตรว่า 'ปุพโพพฺภาโส', เมื่อสูตรว่า 'อัพภาสัสสะ' ตามมา มีการอาเทศที่สุดแห่งอัพภาสเป็น อิ ด้วยสูตรว่า 'อันตัสสิวณฺณากาโร วา', และมีการอาเทศ กะ แห่งอัพภาสเป็น ชะ ด้วยสูตรว่า 'กวคฺคัสสะ จวคฺโค'.

531. බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු ච.

๕๓๑. อาเทศเป็น จะ แห่งพยัญชนะที่สุด (ของธาตุ) เมื่อปัจจัย ฉะ อยู่หลังด้วย.

ධාත්වන්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස චකාරාදෙසො හොති ඡප්පච්චයෙසු පරෙසු. තතො විභත්තියො, කායං ජිගුච්ඡති, ජිගුච්ඡන්ති. සෙසං පුරිමසමං. ඡාභාවෙ ගොපෙති, ගොපෙන්ති ඉච්චාදි.

การอาเทศเป็น จะ แห่งพยัญชนะที่สุดของธาตุ ย่อมมี เมื่อปัจจัย ฉะ ทั้งหลายอยู่หลัง. จากนั้นลงวิภัตติ (เช่น) กายํ ชิคุจฺฉติ, ชิคุจฺฉนฺติ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. เมื่อไม่มีปัจจัย ฉะ (เป็น) โคเปติ, โคเปนติ เป็นต้น.

කිත රොගාපනයනෙ, ඡප්පච්චයො, ද්විත්තඤ්ච.

กิต ธาตุ ในความหมายว่ากำจัดโรค, มีปัจจัย ฉะ และมีการซ้อนสอง.

අබ්භාසග්ගහණමනුවත්තතෙ[Pg.326].

บทว่า 'อัพภาส' ย่อมตามไป.

532. මානකිතානං වතත්තං වා.

๕๓๒. การอาเทศเป็น วะ และ ตะ แห่ง มาน ธาตุ และ กิต ธาตุ ย่อมมีบ้าง.

අබ්භාසගතානං මාන කිතඉච්චෙතෙසං ධාතූනං වකාරතකාරත්තං හොති වා යථාක්කමන්ති තකාරො, ධාත්වන්තස්ස චකාරො, සෙසං සමං. රොගං තිකිච්ඡති, තිකිච්ඡන්ති ඉච්චාදි. තකාරාභාවෙ ‘‘කවග්ගස්ස චවග්ගො’’ති චකාරො, විචිකිච්ඡති, විචිකිච්ඡන්ති ඉච්චාදි.

การอาเทศเป็น วะ และ ตะ แห่งธาตุทั้งหลายคือ มาน และ กิต เหล่านี้ที่ถึงความเป็นอัพภาส ย่อมมีบ้างตามลำดับ คือ (กิต เป็น) ตะ, พยัญชนะที่สุดของธาตุเป็น จะ, ส่วนที่เหลือเหมือนกัน. (เช่น) โรคํ ติกิจฺฉติ, ติกิจฺฉนฺติ เป็นต้น. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น ตะ มีการอาเทศเป็น จะ ด้วยสูตรว่า 'กวคฺคัสสะ จวคฺโค' (เช่น) วิจิกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉนฺติ เป็นต้น.

මාන වීමංසපූජාසු, සප්පච්චයද්විභාවඊකාරවකාරා.

มาน ธาตุ ในความหมายว่าพิจารณาและบูชา, มีปัจจัย สะ, การซ้อนสอง, การอาเทศเป็น อี และ วะ.

533. තතො පාමානානං වා මං සෙසු.

๕๓๓. จากนั้น (อาเทศ) ปา และ มาน เป็น วา และ มัง เมื่อปัจจัย สะ อยู่หลัง.

තතො අබ්භාසතො පරාසං පාමානානං ධාතූනං වාමංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං සප්පච්චයෙ පරෙ. සෙසූති බහුවචනනිද්දෙසො පයොගෙපි වචනවිපල්ලාසඤාපනත්ථං. අත්ථං වීමංසති, වීමංසන්ති ඉච්චාදි.

จากนั้น การอาเทศเป็น วา และ มัง เหล่านี้ แห่งธาตุทั้งหลายคือ ปา และ มาน ที่อยู่หลังอัพภาส ย่อมมีตามลำดับ เมื่อปัจจัย สะ อยู่หลัง. การระบุเป็นพหูพจน์ว่า 'เสสุ' เพื่อแสดงให้ทราบถึงการสับเปลี่ยนพจน์แม้ในประโยค. (เช่น) อตฺถํ วีมํสติ, วีมํสนฺติ เป็นต้น.

අඤ්ඤත්ථ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්සෙකාරො, මානෙති, මානෙන්ති.

ในที่อื่น มีการอาเทศ อะ ปัจจัย เป็น เอ ด้วยสูตรว่า 'โลปญฺเจตมกาโร' (เช่น) มาเนติ, มาเนนฺติ.

භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, භොත්තුමිච්ඡතීති අත්ථෙ –

ภุช ธาตุ ในความหมายว่ารักษาและบริโภค, ในอรรถว่า 'ต้องการจะบริโภค' –

‘‘ඛ ඡ සා, වා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'ข ฉ สา' และ 'วา' ย่อมตามไป.

534. භුජ ඝස හර සු පාදීහි තුමිච්ඡත්ථෙසු.

๕๓๔. หลังธาตุทั้งหลายมี ภุช ฆัส หระ สุ ปา เป็นต้น ในอรรถแห่ง ตุมันตปัจจัยที่ประกอบกับอิจฉา (ความต้องการ).

භුජ ඝස හර සු පා ඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තුමිච්ඡත්ථෙසු ච ඛ ඡ සඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා. තුමිච්ඡානං, තුමන්තයුත්තඉච්ඡාය වා අත්ථා තුමිච්ඡත්ථා, තෙන තුමන්තරහිතෙසු ‘‘භොජනමිච්ඡතී’’තිආදීසු න හොන්ති, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති වාක්‍යස්ස අප්පයොගො, ධාත්වාදිස්ස ද්වෙභාවෙ කතෙ [Pg.327] ‘‘දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා’’ති අබ්භාසභකාරස්ස බකාරො, ධාත්වන්තස්ස ‘‘කො ඛෙ චා’’ති කකාරො, බුභුක්ඛති, බුභුක්ඛන්ති ඉච්චාදි.

ปัจจัยทั้งหลายคือ ขะ ฉะ สะ เหล่านี้ ย่อมลงบ้าง หลังธาตุทั้งหลายมี ภุช ฆัส หระ สุ ปา เป็นต้น ในอรรถแห่ง ตุมันตปัจจัยที่ประกอบกับอิจฉา. อรรถแห่ง ตุมันตปัจจัยที่ประกอบกับอิจฉา ชื่อว่า ตุมิจฉัตถะ, ด้วยเหตุนั้น ในคำว่า 'โภชนมิจฺฉติ' เป็นต้น ที่ไม่มี ตุมันตปัจจัย ปัจจัยเหล่านี้จึงไม่ลง, และไม่มีการใช้ประโยค (ตุมันตะ) เพราะหลักการว่า 'ไม่ใช้บทที่มีอรรถกล่าวไว้แล้ว'. เมื่อทำการซ้อนสองพยัญชนะต้นธาตุแล้ว มีการอาเทศ ภะ แห่งอัพภาสเป็น บะ ด้วยสูตรว่า 'ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา', มีการอาเทศพยัญชนะที่สุดของธาตุเป็น กะ ด้วยสูตรว่า 'โก เข จา'. (เช่น) พุภุกฺขติ, พุภุกฺขนฺติ เป็นต้น.

වාති කිමත්ථං? භොත්තුමිච්ඡති, ඉච්ඡත්ථෙසූති කිමත්ථං? භොත්තුං ගච්ඡති.

บทว่า 'วา' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงรูปที่ไม่มีปัจจัยเหล่านี้ เช่น) ภตฺตุมิจฺฉติ. บทว่า 'อิจฺฉตฺเถสุ' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อป้องกันในที่อื่น เช่น) ภตฺตุํ คจฺฉติ.

ඝස අදනෙ, ඝසිතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ ඡප්පච්චයො, ද්විත්තං, තතිය චවග්ග ඉකාර චකාරාදෙසා, ජිඝච්ඡති, ජිඝච්ඡන්ති.

ฆัส ธาตุ ในความหมายว่ากิน, ในอรรถว่า 'ต้องการจะกิน' มีปัจจัย ฉะ, การซ้อนสอง, การอาเทศเป็นพยัญชนะที่ 3 แห่ง จะ วรรค (คือ ชะ), การอาเทศเป็น อิ และการอาเทศเป็น จะ. (เป็น) ชิฆจฺฉติ, ชิฆจฺฉนฺติ.

හර හරණෙ, හරිතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ සප්පච්චයො.

หระ ธาตุ ในความหมายว่านำไป, ในอรรถว่า 'ต้องการจะนำไป' มีปัจจัย สะ.

535. හරස්ස ගී සෙ.

๕๓๕. อาเทศ หระ เป็น คี เมื่อปัจจัย สะ อยู่หลัง.

හරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ගී හොති සෙ පච්චයෙ පරෙ. ‘‘ගීසෙ’’ති යොගවිභාගෙන ජිස්සපි, ඨානූපචාරෙනාදෙසස්සාපි ධාතුවොහාරත්තා ද්විත්තං, භික්ඛං ජිගීසති, ජිගීසන්ති.

การอาเทศ หระ ธาตุนี้ทั้งสิ้นเป็น คี ย่อมมี เมื่อปัจจัย สะ อยู่หลัง. ด้วยการแยกสูตรว่า 'คีเส' แม้การอาเทศเป็น ชิ (ก็มีได้), มีการซ้อนสองเพราะบทอาเทศก็เรียกว่าธาตุได้โดยอ้อม (ฐานูปจาร). (เช่น) ภิกฺขํ ชิคีสติ, ชิคีสนฺติ.

සු සවණෙ, සොතුමිච්ඡති සුස්සූසති, සුස්සූසන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො.

สุ ธาตุ ในความหมายว่าฟัง, (ในอรรถว่า) ต้องการจะฟัง (เป็น) สุสฺสูสติ, สุสฺสูสนฺติ, มีการทีฆะด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น.

පා පානෙ, පාතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ සප්පච්චයද්විත්තරස්සත්තඉකාරාදෙසා, ‘‘තතො පාමානානං වාමං සෙසූ’’ති වාදෙසො, පිවාසති, පිවාසන්ති ඉච්චාදි.

ปา ธาตุ ในความหมายว่าดื่ม, ในอรรถว่า 'ต้องการจะดื่ม' มีปัจจัย สะ, การซ้อนสอง, การรัสสะ, การอาเทศเป็น อิ, และการอาเทศเป็น วา ด้วยสูตรว่า 'ตโต ปามานานํ วา มํ เสสุ'. (เช่น) ปิวาสติ, ปิวาสนฺติ เป็นต้น.

ජි ජයෙ, විජෙතුමිච්ඡති විජිගීසති ඉච්චාදි.

ธาตุ ชิ ในความหมายว่า ชนะ (เช่น) ต้องการจะชนะ (วิเชตุง อิจฉะติ), ย่อมปรารถนาจะชนะ (วิชิคีสะติ) เป็นต้น.

සඞ්ඝො පබ්බතමිව අත්තානමාචරති, පබ්බතො ඉව ආචරතීති වා අත්ථෙ –

สงฆ์ประพฤติตนเหมือนภูเขา หรือในความหมายว่า ประพฤติเหมือนภูเขา –

536. ආය නාමතො කත්තුපමානාදාචාරෙ.

๕๓๖. อายะปัจจัย ย่อมมีหลังนามที่เป็นอุปมาของกัตตา ในความหมายว่า ประพฤติ.

ආචරණක්‍රියාය කත්තුනො උපමානභූතම්හා නාමතො ආයප්පච්චයො හොති ආචාරත්ථෙ. උපමීයති එතෙනාති [Pg.328] උපමානං, කත්තුනො උපමානං කත්තුපමානං, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති ඉවසද්දනිවත්ති, ධාතුප්පච්චයන්තත්තා ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති සුත්තෙ තෙසංගහණෙන විභත්තිලොපො, ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො, සරලොපාදි, ‘‘ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො’’ති විභත්තුප්පත්ති, පබ්බතායති සඞ්ඝො, එවං සමුද්දමිව අත්තානමාචරති සමුද්දායති, චිච්චිටමිව අත්තානමාචරති චිච්චිටායති සද්දො. එවං ධූමායති.

อายะปัจจัย ย่อมมีหลังนามที่เป็นอุปมาของกัตตาในกิริยาคือการประพฤติ ในความหมายว่า ประพฤติ. สิ่งที่เขาใช้เปรียบเทียบ ชื่อว่า อุปมานะ, อุปมานะของกัตตา ชื่อว่า กัตตุปมานะ. การงดใช้ศัพท์ว่า อิวะ ด้วยสูตรว่า 'วุตตัตถานะมัปปโยโค'. เพราะเป็นส่วนสุดของธาตุและปัจจัย จึงมีการลบวิภัตติด้วยการถือเอาบทว่า 'เตสัง' ในสูตรว่า 'เตสัง วิภัตติโย โลปา จา', มีความเป็นปกติด้วยสูตรว่า 'ปะกะติ จัสสะ สะรันตัสสา', มีการลบสระเป็นต้น, มีการลงวิภัตติด้วยสูตรว่า 'ธาตุปปัจจะเยหิ วิภัตติโย'. (เช่น) ปัพพตายะติ สังโฆ (สงฆ์ประพฤติเหมือนภูเขา), ในทำนองเดียวกัน สมุททายะติ (ประพฤติตนเหมือนทะเล), จิจจิฏายะติ สัทโท (เสียงประพฤติตนเหมือนเสียงจิ๊ดจ๊าด). ในทำนองเดียวกัน ธูมายะติ.

‘‘නාමතො, ආචාරෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'นามะโต' และ 'อาจาเร' ย่อมตามมา.

537. ඊයූපමානා ච.

๕๓๗. อียะปัจจัย ย่อมมีหลังนามที่เป็นอุปมาด้วย.

උපමානභූතා නාමතො ඊයප්පච්චයො හොති ආචාරත්ථෙ. පුන උපමානග්ගහණං කත්තුග්ගහණනිවත්තනත්ථං, තෙන කම්මතොපි සිජ්ඣති, සෙසං සමං. අඡත්තං ඡත්තමිවාචරති ඡත්තීයති, අපුත්තං පුත්තමිවාචරති පුත්තීයති සිස්සමාචරියො.

อียะปัจจัย ย่อมมีหลังนามที่เป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ. การระบุบทว่า อุปมานะ อีกครั้ง เพื่อต้องการกันการระบุบทว่า กัตตุ, ด้วยเหตุนั้น (รูปนี้) จึงสำเร็จแม้จากกรรม, ส่วนที่เหลือเหมือนกัน. (เช่น) ฉัตตียะติ (ประพฤติเหมือนร่ม ต่อสิ่งที่ไม่ใช่ร่ม), ปุตตียะติ สิสสัง อาจาริโย (อาจารย์ประพฤติต่อศิษย์ผู้ไม่ใช่บุตร เหมือนเป็นบุตร).

උපමානාති කිං? ධම්මමාචරති, ආචාරෙති කිං? අඡත්තං ඡත්තමිව රක්ඛති.

บทว่า อุปมานา มีประโยชน์อะไร? (ตอบ) ธัมมัง อาจาระติ (ประพฤติธรรม). บทว่า อาจาเร มีประโยชน์อะไร? (ตอบ) อะฉัตตัง ฉัตตัง อิวะ รักขะติ (รักษาสิ่งที่ไม่ใช่ร่มเหมือนร่ม).

‘‘ඊයො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'อียะ' ย่อมตามมา.

538. නාමම්හාත්තිච්ඡත්ථෙ.

๕๓๘. อียะปัจจัย ย่อมมีหลังนาม ในความหมายว่า ความต้องการของตน (อัตติจฉัตถะ).

නාමම්හා අත්තනො ඉච්ඡත්ථෙ ඊයප්පච්චයො හොති. අත්තනො පත්තමිච්ඡති පත්තීයති, එවං වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, චීවරීයති, පටීයති, ධනීයති, පුත්තීයති.

อียะปัจจัย ย่อมมีหลังนาม ในความหมายว่า ความต้องการของตน. (เช่น) ปัตตียะติ (ต้องการบาตรของตน), ในทำนองเดียวกัน วัตถียะติ, ปะริกขารียะติ, จีวะรียะติ, ปะฏียะติ, ธะนียะติ, ปุตตียะติ.

අත්තිච්ඡත්ථෙති කිමත්ථං? අඤ්ඤස්ස පත්තමිච්ඡති.

บทว่า อัตติจฉัตเถ มีประโยชน์อะไร? (ตอบ) อัญญัสสะ ปัตตัง อิจฉะติ (ต้องการบาตรของผู้อื่น).

දළ්හං කරොති වීරියන්ති අත්ථෙ –

ในความหมายว่า ทำความเพียรให้มั่นคง (ทัฬหัง กะโรติ วีริยัง) –

කාරිතග්ගහණමනුවත්තතෙ.

การตามมาแห่งการระบุบทว่า การิตะ (ย่อมมี).

539. ධාතුරූපෙ [Pg.329] නාමස්මා ණයොච.

๕๓๙. ในรูปแห่งธาตุ ณยะปัจจัย ย่อมมีหลังนามด้วย.

ධාතුයා රූපෙ නිප්ඵාදෙතබ්බෙ, ‘‘තං කරොති, තෙන අතික්කමති’’ඉච්චාදිකෙ පයුජ්ජිතබ්බෙ වා සති නාමම්හා ණයප්පච්චයො හොති, කාරිතසඤ්ඤා ච. ණලොපෙ, විභත්තිලොපසරලොපාදීසු කතෙසු විභත්තුප්පත්ති, දළ්හයති වීරියං, එවං පමාණයති, අමිස්සයති, තථා හත්ථිනා අතික්කමති අතිහත්ථයති, වීණාය උපගායති උපවීණයති, විසුද්ධා හොති රත්ති විසුද්ධයති, කුසලං පුච්ඡති කුසලයති ඉච්චාදි.

เมื่อรูปแห่งธาตุพึงให้สำเร็จ หรือเมื่อพึงใช้ในประโยคมีอาทิว่า 'ทำสิ่งนั้น, ก้าวล่วงด้วยสิ่งนั้น' ณยะปัจจัย ย่อมมีหลังนาม และมีชื่อว่า การิตะ. เมื่อลบ ณ, เมื่อทำการลบวิภัตติและลบสระเป็นต้นแล้ว จึงมีการลงวิภัตติ, (เช่น) ทัฬหะยะติ วีริยัง (ทำความเพียรให้มั่นคง), ในทำนองเดียวกัน ปะมาณะยะติ, อะมิสสะยะติ, อีกอย่างหนึ่ง อะติหัตถะยะติ (ก้าวล่วงด้วยช้าง), อุปะวีณะยะติ (ขับร้องคลอด้วยพิณ), วิสุทธะยะติ (ราตรีสว่างแจ้ง), กุสะละยะติ (ถามถึงความสุขสบาย) เป็นต้น.

540. ධාතූහි ණෙ ණය ණාපෙ ණාපයා කාරිතානි හෙත්වත්ථෙ.

๕๔๐. เณ, ณยะ, ณาเป, ณาปะยะ ปัจจัยเหล่านี้ ชื่อว่า การิตะ ในอรรถแห่งเหตุ ย่อมมีหลังธาตุทั้งหลาย.

සබ්බෙහි ධාතූහි හෙත්වත්ථෙ අභිධෙය්‍යෙ ණෙ ණයණාපෙ ණාපය ඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති, තෙ කාරිතසඤ්ඤා ච හොන්ති. හෙතුයෙව අත්ථො හෙත්වත්ථො, සො ච ‘‘යො කාරෙති ස හෙතූ’’ති ලද්ධහෙතුසඤ්ඤො සුද්ධකත්තුනො පයොජකො හෙතුකත්තා, අත්ථතො පෙසනජ්ඣෙසනාදිකො පයොජකබ්‍යාපාරො ඉධ හෙතු නාම.

เมื่ออรรถแห่งเหตุพึงกล่าว ปัจจัยเหล่านี้คือ เณ, ณยะ, ณาเป, ณาปะยะ ย่อมลงเบื้องหลังธาตุทั้งปวง และปัจจัยเหล่านั้นย่อมมีชื่อว่า การิตะ. อรรถของเหตุนั่นเอง ชื่อว่า เหตวัตถะ, และเหตุนั้นคือผู้ใช้ (ปโยชกะ) ของกัตตาที่ได้ชื่อว่าเหตุตามที่กล่าวไว้ว่า 'ผู้ใดให้กระทำ ผู้นั้นชื่อว่าเหตุ', โดยอรรถ กิจของผู้ใช้มีอาทิการสั่งและการอ้อนวอน ชื่อว่า เหตุ ในที่นี้.

එත්ථ ච –

และในเรื่องนี้ –

ණෙ ණයාව උවණ්ණන්තා, ආතො ද්වෙ පච්ඡිමා සියුං;

සෙසතො චතුරො ද්වෙ වා, වාසද්දස්සානුවත්තිතො.

เณ และ ณยะ ปัจจัย ย่อมมีหลังธาตุที่มีสระ อุ และ โอ เป็นที่สุด, สองปัจจัยหลัง (ณาเป, ณาปะยะ) ย่อมมีหลังธาตุที่มีสระ อา เป็นที่สุด; ส่วนที่เหลือ ปัจจัยทั้ง ๔ หรือ ๒ ย่อมมีได้ตามการตามมาของ วา ศัพท์.

අකම්මා ධාතවො හොන්ති, කාරිතෙ තු සකම්මකා;

සකම්මකා ද්විකම්මාස්සු, ද්විකම්මා තු තිකම්මකා.

ธาตุที่เป็นอกรรมกะ ย่อมเป็นสกรรมกะในเพราะการิตปัจจัย; ธาตุที่เป็นสกรรมกะ ย่อมเป็นทวิกรรมกะ, ส่วนธาตุที่เป็นทวิกรรมกะ ย่อมเป็นติกัมมกะ (มี ๓ กรรม).

තස්මා කත්තරි කම්මෙ ච, කාරිතාඛ්‍යාතසම්භවො;

න භාවෙ සුද්ධකත්තා ච, කාරිතෙ කම්මසඤ්ඤිතො.

เพราะเหตุนั้น การิตอาขยาตจึงมีได้ในกัตตุวาจกและกรรมวาจก; ไม่เกิดในภาววาจก, และกัตตาเดิมในเพราะการิตปัจจัย ย่อมได้ชื่อว่า กรรม.

නියාදීනං [Pg.330] පධානඤ්ච, අප්පධානං දුහාදිනං;

කාරිතෙ සුද්ධකත්තා ච, කම්මමාඛ්‍යාතගොචරන්ති.

และกรรมที่เป็นประธาน (ปธานกรรม) ของธาตุมี นิ เป็นต้น, กรรมที่ไม่เป็นประธาน (อัปปธานกรรม) ของธาตุมี ทุห เป็นต้น; และกัตตาเดิมในเพราะการิตปัจจัย ย่อมเป็นกรรมที่เป็นวิสัยของอาขยาต (คือถูกอาขยาตกล่าวถึง).

තත්ථ යො කොචි භවති, තමඤ්ඤො ‘‘භවාහි භවාහි’’ ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, අථ වා භවන්තං භවිතුං සමත්ථං පයොජයති, භවිතුං පයොජෙතීති වා අත්ථෙ ඉමිනා ණෙණයප්පච්චයා, කාරිතසඤ්ඤා ච, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති වාක්‍යස්ස අප්පයොගො, ‘‘කාරිතානං ණො ලොප’’න්ති ණලොපො, ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති ඌකාරස්සොකාරො වුද්ධි.

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ผู้ใดผู้หนึ่งย่อมมีอยู่, ผู้อื่นย่อมกล่าวแก่ผู้นั้นอย่างนี้ว่า 'จงมีเถิด จงมีเถิด', หรือย่อมใช้ผู้ที่มีอยู่ผู้สามารถเพื่อจะให้มี, หรือในอรรถว่า ย่อมใช้เพื่อให้มี ด้วย เณ และ ณยะ ปัจจัยเหล่านี้, และมีชื่อว่า การิตะ, การไม่ใช้ประโยค (เดิม) ด้วยหลักว่า 'บทที่กล่าวอรรถนั้นแล้วไม่พึงใช้', การลบ ณ ด้วยสูตรว่า 'การิตานัง โณ โลปัง', การพฤทธิ์ (วุฒิ) อู เป็น โอ ด้วยสูตรว่า 'อะสังโยคันตัสสะ วุฒิ การิเต'.

‘‘ඔ, එ’’ති ච වත්තතෙ, ධාතුග්ගහණඤ්ච.

บทว่า 'โอ, เอ' ย่อมตามมา และมีการระบุบทว่า 'ธาตุ' ด้วย.

541. තෙ ආවායා කාරිතෙ.

๕๔๑. โอ และ เอ เหล่านั้น ย่อมเป็น อาวะ และ อายะ ในเพราะการิตปัจจัย.

තෙ ධාත්වන්තභූතා ඔකාරෙකාරා ආවආයාදෙසෙ පාපුණන්ති කාරිතෙ පරෙ. ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන ඣෙආදීනං අකාරිතෙපි හොන්තීති ඔකාරස්ස ආවාදෙසො, සරලොපාදි, ‘‘ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො’’ති ත්‍යාදයො.

โอการะและเอการะที่เป็นส่วนสุดของธาตุเหล่านั้น ย่อมถึงการแปลงเป็น อาวะ และ อายะ เมื่อมีการิตปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า 'เต อาวายา' แม้ในอการิตะ (ปัจจัยที่ไม่ใช่การิตะ) ของธาตุมี ฌิ เป็นต้น ก็ย่อมมีได้, มีการแปลง โอ เป็น อาวะ, การลบสระเป็นต้น, และลง ติ วิภัตติ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า 'ธาตุปปัจจะเยหิ วิภัตติโย'.

සො සමාධිං භාවෙති, භාවයති, භාවෙන්ති, භාවයන්ති. භාවෙසි, භාවයසි, භාවෙථ, භාවයථ. භාවෙමි, භාවයාමි, භාවෙම, භාවයාම. භාවයතෙ, භාවයන්තෙ.

เขาย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวติ, ภาวะยะติ), พวกเขาย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวนติ, ภาวะยันติ). ท่านย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวสิ, ภาวะยะสิ), พวกท่านย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวถะ, ภาวะยะถะ). ข้าพเจ้าย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวมิ, ภาวะยามิ), พวกเราย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวมะ, ภาวะยามะ). เขาย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาวะยะเต), พวกเขาย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาวะยันเต).

කම්මෙ අත්තනොපදයප්පච්චයඊකාරාගමා, සරලොපාදි ච, තෙන භාවීයතෙ සමාධි, භාවීයන්තෙ. භාවීයති, භාවීයන්ති.

ในกรรมวาจก มีการลงอัตตโนบทปัจจัยและอีการอาคม และการลบสระเป็นต้น, ด้วยเหตุนั้น (จึงมีรูปว่า) ภาวียะเต สะมาธิ (สมาธิอันเขาให้เจริญอยู่), ภาวียันเต. ภาวียะติ, ภาวียันติ.

තථා භාවෙතු, භාවයතු, භාවෙන්තු, භාවයන්තු. භාවෙහි, භාවය, භාවයාහි, භාවෙථ, භාවයථ[Pg.331]. භාවෙමි, භාවයාමි, භාවෙම, භාවයාම. භාවයතං, භාවයන්තං.

ในทำนองเดียวกัน จงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวตุ, ภาวะยะตุ), พวกเขาจงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวนตุ, ภาวะยันตุ). ท่านจงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวหิ, ภาวะยะ, ภาวะยาหิ), พวกท่านจงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวถะ, ภาวะยะถะ). ข้าพเจ้าจงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวมิ, ภาวะยามิ), พวกเราจงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวมะ, ภาวะยามะ). จงยังสมาธิให้เจริญ (ภาวะยะตัง), จงยังสมาธิให้เจริญ (ภาวะยันตัง).

කම්මෙ භාවීයතං, භාවීයතු, භාවීයන්තු.

ในกรรมวาจก สมาธิอันเขาจงให้เจริญ (bhāvīyataṃ), สมาธิอันเขาจงให้เจริญ (bhāvīyatu), สมาธิทั้งหลายอันเขาจงให้เจริญ (bhāvīyantu).

භාවෙය්‍ය, භාවයෙ, භාවයෙය්‍ය, භාවෙය්‍යුං, භාවයෙය්‍යුං. භාවෙය්‍යාසි, භාවයෙය්‍යාසි, භාවෙය්‍යාථ, භාවයෙය්‍යාථ. භාවෙය්‍යාමි, භාවයෙය්‍යාමි, භාවෙය්‍යාම, භාවයෙය්‍යාම. භාවෙථ, භාවයෙථ, භාවෙරං, භාවයෙරං.

พึงให้เจริญ (bhāveyya), พึงให้เจริญ (bhāvaye), พึงให้เจริญ (bhāvayeyya), (พวกเขา) พึงให้เจริญ (bhāveyyuṃ), (พวกเขา) พึงให้เจริญ (bhāvayeyyuṃ). (ท่าน) พึงให้เจริญ (bhāveyyāsi), (ท่าน) พึงให้เจริญ (bhāvayeyyāsi), (พวกท่าน) พึงให้เจริญ (bhāveyyātha), (พวกท่าน) พึงให้เจริญ (bhāvayeyyātha). (ข้าพเจ้า) พึงให้เจริญ (bhāveyyāmi), (ข้าพเจ้า) พึงให้เจริญ (bhāvayeyyāmi), (พวกเรา) พึงให้เจริญ (bhāveyyāma), (พวกเรา) พึงให้เจริญ (bhāvayeyyāma). พึงให้เจริญ (bhāvetha), พึงให้เจริญ (bhāvayetha), (พวกเขา) พึงให้เจริญ (bhāveraṃ), (พวกเขา) พึงให้เจริญ (bhāvayeraṃ).

කම්මෙ භාවීයෙය්‍ය, භාවීයෙය්‍යුං.

ในกรรมวาจก พึงถูกให้เจริญ (bhāvīyeyya), พึงถูกให้เจริญทั้งหลาย (bhāvīyeyyuṃ).

අජ්ජතනියං ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන කාරිතන්තාපි දීඝතො සකාරාගමො.

ในอัชชัตตนีวิภัตติ ด้วยการแยกสูตรว่า 'สัตตมัชชัตตนิ' (sattamajjatanimhī) ย่อมมีการลง ส อาคม (sakārāgamo) หลังธาตุการิตที่ลงท้ายด้วยสระเสียงยาวด้วย.

අභාවෙසි, භාවෙසි, අභාවයි, භාවයි, අභාවෙසුං, භාවෙසුං, අභාවයිංසු, භාවයිංසු, අභාවයුං, භාවයුං. අභාවෙසි, අභාවයසි, අභාවිත්ථ, අභාවයිත්ථ. අභාවෙසිං, භාවෙසිං, අභාවයිං, භාවයිං, අභාවිම්හ, අභාවයිම්හ.

ได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvesi), ได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvesi), ได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayi), ได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayi), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvesuṃ), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvesuṃ), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayiṃsu), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayiṃsu), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayuṃ), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayuṃ). ท่านได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvesi), ท่านได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayasi), พวกท่านได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvittha), พวกท่านได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayittha). ข้าพเจ้าได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvesiṃ), ข้าพเจ้าได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvesiṃ), ข้าพเจ้าได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayiṃ), ข้าพเจ้าได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayiṃ), พวกเราได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvimha), พวกเราได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayimha).

කම්මෙ අභාවීයිත්ථ, අභාවීයි.

ในกรรมวาจก สมาธิอันเขาได้ให้เจริญ (abhāvīyittha), สมาธิอันเขาได้ให้เจริญ (abhāvīyi).

භාවෙස්සති, භාවයිස්සති, භාවෙස්සන්ති, භාවයිස්සන්ති. භාවෙස්සසි, භාවයිස්සසි, භාවිස්සථ, භාවයිස්සථ. භාවෙස්සාමි, භාවයිස්සාමි, භාවෙස්සාම, භාවයිස්සාම.

จักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvessati), จักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissati), พวกเขาจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvessanti), พวกเขาจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissanti). ท่านจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvessasi), ท่านจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissasi), พวกท่านจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvissatha), พวกท่านจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissatha). ข้าพเจ้าจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvessāmi), ข้าพเจ้าจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissāmi), พวกเราจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvessāma), พวกเราจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissāma).

කම්මෙ භාවීයිස්සතෙ, භාවීයිස්සන්තෙ. භාවීයිස්සති, භාවීයිස්සන්ති.

ในกรรมวาจก สมาธิอันเขาจักให้เจริญ (bhāvīyissate), สมาธิทั้งหลายอันเขาจักให้เจริญ (bhāvīyissante). สมาธิอันเขาจักให้เจริญ (bhāvīyissati), สมาธิทั้งหลายอันเขาจักให้เจริญ (bhāvīyissanti).

අභාවිස්ස, අභාවයිස්ස, අභාවිස්සංසු, අභාවයිස්සංසු. කම්මෙ අභාවීයිස්සථ, අභාවීයිස්ස ඉච්චාදි.

จักได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvissa), จักได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayissa), พวกเขาจักได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvissaṃsu), พวกเขาจักได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayissaṃsu). ในกรรมวาจก สมาธิอันเขาจักได้ให้เจริญ (abhāvīyissatha), สมาธิอันเขาจักได้ให้เจริญ (abhāvīyissa) เป็นต้น.

තථා [Pg.332] යො කොචි පචති, තමඤ්ඤො ‘‘පචාහි පචාහි’’ ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, අථ වා පචන්තං පයොජෙති, පචිතුං වා පයොජෙතීති අත්ථෙ වුත්තනයෙන ණෙ ණයාදයො, අකාරස්සාකාරො වුද්ධි, සෙසං නෙය්‍යං.

เช่นนั้น ผู้ใดผู้หนึ่งย่อมหุง, ผู้อื่นย่อมกล่าวแก่ผู้นั้นอย่างนี้ว่า "จงหุงเถิด จงหุงเถิด", หรือย่อมชักชวนผู้หุงอยู่, หรือในอรรถว่าย่อมชักชวนเพื่อหุง ด้วย ṇe, ṇaya เป็นต้น ตามนัยที่กล่าวแล้ว, การพฤทธิ์ (vuddhi) คือ อการะ เป็น อาการะ, ส่วนที่เหลือพึงทราบ.

සො දෙවදත්තං ඔදනං පාචෙති, පාචෙන්ති. පාචෙසි, පාචෙථ. පාචෙමි, පාචෙම. පාචයති, පාචයන්ති. පාචයසි, පාචයථ. පාචයාමි, පාචයාම. ණාපෙණාපයෙසු පන සො පුරිසො තං පුරිසං ඔදනං පාචාපෙති, පාචාපෙන්ති. පාචාපයති, පාචාපයන්ති.

เขาย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pāceti), พวกเขาย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācenti). ท่านย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācesi), พวกท่านย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācetha). ข้าพเจ้าย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācemi), พวกเราย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācema). เขาย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayati), พวกเขาย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayanti). ท่านย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayasi), พวกท่านย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayatha). ข้าพเจ้าย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayāmi), พวกเราย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayāma). ส่วนใน ṇāpe และ ṇāpaya ปัจจัย บุรุษนั้นย่อมยังบุรุษนั้นให้หุงข้าว (pācāpeti), พวกเขาย่อมยังบุรุษนั้นให้หุงข้าว (pācāpenti). เขาย่อมยังบุรุษนั้นให้หุงข้าว (pācāpayati), พวกเขาย่อมยังบุรุษนั้นให้หุงข้าว (pācāpayanti).

කම්මෙ සො ඔදනං පාචීයති තෙන, පාචයීයති, පාචාපීයති, පාචාපයීයති.

ในกรรมวาจก ข้าว (นั้น) อันเขาให้หุงอยู่ (pācīyati), ข้าวอันเขาให้หุงอยู่ (pācayīyati), ข้าวอันเขาให้หุงอยู่ (pācāpīyati), ข้าวอันเขาให้หุงอยู่ (pācāpayīyati).

තථා පාචෙතු, පාචයතු, පාචාපෙතු, පාචාපයතු. පාචීයතං, පාචීයතු, පාචයීයතං, පාචයීයතු, පාචාපීයතං, පාචාපීයතු, පාචාපයීයතං, පාචාපයීයතු. පාචෙය්‍ය, පාචයෙය්‍ය, පාචාපෙය්‍ය, පාචාපයෙය්‍ය. පාචීයෙය්‍ය, පාචීයෙය්‍යුං. අපාචෙසි, අපාචයි, අපාචාපෙසි, අපාචාපයි. පාචෙස්සති, පාචයිස්සති, පාචාපෙස්සති, පාචාපයිස්සති. අපාචිස්ස, අපාචයිස්ස, අපාචාපිස්ස, අපාචාපයිස්ස ඉච්චාදි.

เช่นนั้น จงยังให้หุง (pācetu), จงยังให้หุง (pācayatu), จงยังให้หุง (pācāpetu), จงยังให้หุง (pācāpayatu). ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācīyataṃ), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācīyatu), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācayīyataṃ), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācayīyatu), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācāpīyataṃ), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācāpīyatu), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācāpayīyataṃ), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācāpayīyatu). พึงยังให้หุง (pāceyya), พึงยังให้หุง (pācayeyya), พึงยังให้หุง (pācāpeyya), พึงยังให้หุง (pācāpayeyya). ข้าวอันเขาพึงให้หุง (pācīyeyya), ข้าวทั้งหลายอันเขาพึงให้หุง (pācīyeyyuṃ). ได้ยังให้หุง (apācesi), ได้ยังให้หุง (apācayi), ได้ยังให้หุง (apācāpesi), ได้ยังให้หุง (apācāpayi). จักยังให้หุง (pācessati), จักยังให้หุง (pācayissati), จักยังให้หุง (pācāpessati), จักยังให้หุง (pācāpayissati). จักได้ยังให้หุง (apācissa), จักได้ยังให้หุง (apācayissa), จักได้ยังให้หุง (apācāpissa), จักได้ยังให้หุง (apācāpayissa) เป็นต้น.

ගච්ඡන්තං, ගන්තුං වා පයොජෙතීති අත්ථෙ ණෙ ණයාදයො, වුද්ධියං සම්පත්තායං –

ในอรรถว่า ย่อมยังผู้ไปอยู่ให้ไป หรือเพื่อจะไป ṇe, ṇaya เป็นต้น (ปัจจัย) ย่อมลง, เมื่อการวุทธิถึงพร้อมแล้ว —

‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වත්තතෙ.

คำว่า ‘วุทธิของธาตุที่ไม่มีพยัญชนะสังโยคเป็นที่สุด เมื่อมีการิตปัจจัย’ ย่อมตามไป

542. ඝටාදීනං වා.

๕๔๒. หรือของธาตุมี ฆฏะ เป็นต้น

ඝටාදීනං ධාතූනං අසංයොගන්තානං වුද්ධි හොති වා කාරිතෙති එත්ථ වාග්ගහණෙන වුද්ධි න හොති, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

ในประโยคว่า ‘วุทธิของธาตุทั้งหลายมี ฆฏะ เป็นต้น ที่ไม่มีพยัญชนะสังโยคเป็นที่สุด ย่อมมีบ้าง เมื่อมีการิตปัจจัย’ ในที่นี้ ด้วยการรับเอาศัพท์ว่า วา วุทธิย่อมไม่มี ศัพท์ว่า วา นี้ มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา

සො [Pg.333] තං පුරිසං ගාමං ගමෙති, ගමයති, ගච්ඡාපෙති, ගච්ඡාපයති. සො ගාමං ගමීයති තෙන, ගමයීයති, ගච්ඡාපීයති, ගච්ඡාපයීයති ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. එවං උපරිපි.

เขา (ผู้ใช้) ยังบุรุษนั้นให้ไปสู่บ้าน (gameti, gamayati, gacchāpeti, gacchāpayati). บุรุษนั้นอันเขา (ผู้ใช้) ให้ไปอยู่สู่บ้าน (gamīyati, gamayīyati, gacchāpīyati, gacchāpayīyati) เป็นต้น. พึงประกอบในที่ทั้งปวง. แม้ในเบื้องบนก็เช่นกัน.

ඝට ඊහායං, ඝටන්තං පයොජයති, ඝටෙති, ඝටාදීනං වාති න වුද්ධි, ඝටයති, ඝටාපෙති, ඝටාපයති.

ฆฏธาตุ ในความพยายาม, ย่อมยังผู้พยายามให้กระทำ, เป็น ฆเฏติ, เพราะสูตรว่า Ghaṭādīnaṃ vā จึงไม่มีวุทธิ, เป็น ฆฏยติ, ฆฏาเปติ, ฆฏาปยติ.

‘‘කාරිතෙ’’ති වත්තතෙ.

คำว่า ‘เมื่อมีการิตปัจจัย’ ย่อมตามไป.

543. ගුහ දුසානං දීඝං.

๕๔๓. สระของคุหธาตุและทุสธาตุ เป็นทีฆะ.

ගුහදුසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං සරො දීඝමාපජ්ජතෙ කාරිතෙ පරෙ, වුද්ධාපවාදොයං.

สระของธาตุเหล่านี้ คือ คุหะ และ ทุสะ ย่อมถึงความเป็นทีฆะ เมื่อมีการิตปัจจัยอยู่เบื้องหลัง, นี้เป็นวุทธิอัปปวาท.

ගුහ සංවරණෙ, ගුහිතුං පයොජයති ගූහයති, ගූහයන්ති. දුස අප්පීතිම්හි, දුස්සන්තං පයොජයති දූසයති, දූසයන්ති ඉච්චාදි.

คุหธาตุ ในความปกปิด, ย่อมยังบุคคลผู้ปกปิดให้กระทำ (เป็น) คูหยติ, คูหยันติ. ทุสธาตุ ในความไม่ยินดี, ย่อมยังบุคคลผู้ประทุษร้ายให้กระทำ (เป็น) ทูสยติ, ทูสยันติ เป็นต้น.

තථා ඉච්ඡන්තං පයොජයති ඉච්ඡාපෙති, ඉච්ඡාපයති, එසෙති, එසයති. නියච්ඡන්තං පයොජයති නියාමෙති, නියාමයති. ආසන්තං පයොජයති ආසෙති, ආසයති, අච්ඡාපෙති, අච්ඡාපයති. ලභන්තං පයොජයති ලාභෙති, ලාභයති. වචන්තං පයොජයති වාචෙති, වාචයති, වාචාපෙති, වාචාපයති. එවං වාසෙති, වාසයති, වාසාපෙති, වාසාපයති. වාහෙති, වාහයති, වාහාපෙති, වාහාපයති. ජීරෙති, ජීරයති, ජීරාපෙති, ජීරාපයති. මාරෙති, මාරයති, මාරාපෙති, මාරාපයති. දස්සෙති, දස්සයති ඉච්චාදි.

เช่นเดียวกัน ย่อมยังบุคคลผู้ปรารถนาให้กระทำ (เป็น) อิจฉาเปติ, อิจฉาปยติ, เอเสติ, เอสยติ. ย่อมยังบุคคลผู้สำรวมให้กระทำ (เป็น) นิยาเมติ, นิยามยติ. ย่อมยังบุคคลผู้นั่งให้กระทำ (เป็น) อาเสติ, อาสยติ, อัจฉาเปติ, อัจฉาปยติ. ย่อมยังบุคคลผู้ได้ให้กระทำ (เป็น) ลาเภติ, ลาภยติ. ย่อมยังบุคคลผู้กล่าวให้กระทำ (เป็น) วาเจติ, วาจยติ, วาจาเปติ, วาจาปยติ. เช่นเดียวกัน (เป็น) วาเสติ, วาสยติ, วาสาเปติ, วาสาปยติ. (เป็น) วาเหติ, วาหยติ, วาหาเปติ, วาหาปยติ. (เป็น) ชีเรติ, ชีรยติ, ชีราเปติ, ชีราปยติ. (เป็น) มาเรติ, มารยติ, มาราเปติ, มาราปยติ. (เป็น) ทัสเสติ, ทัสสยติ เป็นต้น.

තථා තුදන්තං පයොජයති තොදෙති, තොදයති, තොදාපෙති, තොදාපයති. පවිසන්තං පයොජයති, පවිසිතුං වා පවෙසෙති, පවෙසයති, පවෙසාපෙති[Pg.334], පවෙසාපයති. උද්දිසන්තං පයොජයති උද්දිසාපෙති, උද්දිසාපයති. පහොන්තං පයොජයති පහාවෙති, පහාවයති. සයන්තං පයොජයති සායෙති, සායයති, සායාපෙති, සායාපයති. එත්ථ එකාරස්ස ආයාදෙසො, සයාපෙති, සයාපයති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ණාපෙණාපයෙසු ආයාදෙසස්ස රස්සත්තං. නයන්තං පයොජයති නයාපෙති, නයාපයති. පතිට්ඨන්තං පයොජයති පතිට්ඨාපෙති, පතිට්ඨාපයති, පතිට්ඨපෙති වා.

เช่นเดียวกัน ย่อมใช้ผู้ทิ่มแทงให้กระทำ (เป็น) โตเทติ, โตทยติ, โตทาเปติ, โตทาปยติ. ย่อมใช้ผู้เข้าไปให้กระทำ หรือให้เข้าไป (เป็น) ปเวเสติ, ปเวสยติ, ปเวสาเปติ, ปเวสาปยติ. ย่อมใช้ผู้ชี้แจงให้กระทำ (เป็น) อุททิสาเปติ, อุททิสาปยติ. ย่อมใช้ผู้สามารถให้กระทำ (เป็น) ปหาเวติ, ปหาวยติ. ย่อมใช้ผู้นอนให้กระทำ (เป็น) สาเยติ, สายยติ, สายาเปติ, สายาปยติ. ในที่นี้ มีการแปลง เอ อักษร เป็น อายะ, (เป็น) สยาเปติ, สยาปยติ, มีการทำ อายะ ที่แปลงมานั้นให้เป็นรัสสะ ในเพราะ ณาเป และ ณาปย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น. ย่อมใช้ผู้นำไปให้กระทำ (เป็น) นยาเปติ, นยาปยติ. ย่อมใช้ผู้ตั้งอยู่ให้กระทำ (เป็น) ปติฏฐาเปติ, ปติฏฐาปยติ หรือ ปติฏฐเปติ.

හනන්තං පයොජයතීති අත්ථෙ ණෙණයාදයො.

ในความหมายว่า 'ย่อมใช้ผู้ฆ่าให้กระทำ' มีปัจจัยมี เณ และ ณย เป็นต้น.

‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'ณมฺหิ' ตามไป.

544. හනස්ස ඝාතො.

๕๔๔. การแปลง หน ธาตุ เป็น ฆาต.

හනඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ඝාතාදෙසො හොති ණකාරවති කාරිතප්පච්චයෙ පරෙ. ඝාතෙති, ඝාතයති, ඝාතාපෙති, ඝාතාපයති, ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති වධාදෙසෙ වධෙති, වධාපෙති.

มีการแปลง หน ธาตุ นี้ เป็น ฆาต เมื่อมีการิตปัจจัยที่มี ณ อักษรอยู่เบื้องหลัง. (เป็น) ฆาเตติ, ฆาตยติ, ฆาตาเปติ, ฆาตาปยติ, เมื่อมีการแปลงเป็น วธ ด้วยสูตรว่า 'วโธ วา สพฺพตฺถา' (เป็น) วเธติ, วธาเปติ.

ජුහොන්තං පයොජයති ජුහාවෙති, ජුහාවයති. ජහන්තං පයොජයති ජහාපෙති, ජහාපයති, හාපෙති, හාපයති. දදන්තං පයොජයති දාපෙති, දාපයති. පිදහන්තං පයොජයති පිධාපෙති, පිධාපයති, පිදහාපෙති, පිදහාපයති.

ย่อมใช้ผู้บูชาให้กระทำ (เป็น) ชุหาเวติ, ชุหาวยติ. ย่อมใช้ผู้ละให้กระทำ (เป็น) ชหาเปติ, ชหาปยติ, หาเปติ, หาปยติ. ย่อมใช้ผู้ให้ให้กระทำ (เป็น) ทาเปติ, ทาปยติ. ย่อมใช้ผู้ปิดให้กระทำ (เป็น) ปิธาเปติ, ปิธาปยติ, ปิทหาเปติ, ปิทหาปยติ.

රුන්ධන්තං පයොජයති රොධෙති, රොධයති, රොධාපෙති, රොධාපයති. ඡින්දන්තං පයොජයති ඡෙදෙති, ඡෙදයති, ඡෙදාපෙති, ඡෙදාපයති. යුඤ්ජන්තං පයොජයති [Pg.335] යොජෙති, යොජයති, යොජාපෙති, යොජාපයති. භුඤ්ජන්තං පයොජයති භොජෙති, භොජයති, භොජාපෙති, භොජාපයති. මුඤ්චන්තං පයොජයති මොචෙති, මොචයති, මොචාපෙති, මොචාපයති.

ย่อมให้ผู้กั้นกระทำ (เป็น) โรเธติ, โรธยติ, โรธาเปติ, โรธาปยติ. ย่อมให้ผู้ตัดกระทำ (เป็น) เฉเทติ, เฉทยติ, เฉทาเปติ, เฉทาปยติ. ย่อมให้ผู้ประกอบกระทำ (เป็น) โยเชติ, โยชยติ, โยชาเปติ, โยชาปยติ. ย่อมให้ผู้บริโภคกระทำ (เป็น) โภเชติ, โภชยติ, โภชาเปติ, โภชาปยติ. ย่อมให้ผู้ปล่อยกระทำ (เป็น) โมเจติ, โมจยติ, โมจาเปติ, โมจาปยติ.

දිබ්බන්තං පයොජයති දෙවෙති, දෙවයති. උප්පජ්ජන්තං පයොජයති උප්පාදෙති, උප්පාදයති. බුජ්ඣන්තං පයොජයති බොධෙති, බොධයති. ‘‘දාධාන්තතො යො ක්වචී’’ති යකාරාගමො, බුජ්ඣාපෙති, බුජ්ඣාපයති. තුස්සන්තං පයොජයති තොසෙති, තොසයති, තොසාපෙති, තොසාපයති. සම්මන්තං පයොජයති සමෙති, සමයති, ඝටාදිත්තා න වුද්ධි. කුප්පන්තං පයොජයති කොපෙති, කොපයති. ජායන්තං පයොජයති ජනෙති, ජනයති, ඝටාදිත්තා න වුද්ධි.

ย่อมให้ผู้เล่นกระทำ (เป็น) เทเวติ, เทวยติ. ย่อมให้ผู้เกิดกระทำ (เป็น) อุปปาเทติ, อุปปาทยติ. ย่อมให้ผู้รู้กระทำ (เป็น) โพเธติ, โพธยติ. (มี) ยการาคม (การลง ยะ) ตามกฎ ‘บางครั้งมี ยะ หลังธาตุที่ลงท้ายด้วย ทา และ ธา’, (เป็น) พุชฌาเปติ, พุชฌาปยติ. ย่อมให้ผู้ยินดีกระทำ (เป็น) โตเสติ, โตสยติ, โตสาเปติ, โตสาปยติ. ย่อมให้ผู้สงบกระทำ (เป็น) สเมติ, สมยติ, เพราะเป็นธาตุมี ฆฏะ เป็นต้น จึงไม่มีวุทธิ. ย่อมให้ผู้กำเริบกระทำ (เป็น) โกเปติ, โกปยติ. ย่อมให้ผู้เกิดกระทำ (เป็น) ชเนติ, ชนยติ, เพราะเป็นธาตุมี ฆฏะ เป็นต้น จึงไม่มีวุทธิ.

සුණන්තං පයොජයති ධම්මං සාවෙති, සාවයති. පාපුණන්තං පයොජයති පාපෙති, පාපයති.

ย่อมให้ผู้ฟังธรรมกระทำ (เป็น) สาเวติ, สวายติ. ย่อมให้ผู้ถึงพร้อมกระทำ (เป็น) ปาเปติ, ปาปยติ.

වික්කිණන්තං පයොජයති වික්කායාපෙති, වික්කායාපයති. ජිනන්තං පයොජයති ජයාපෙති, ජයාපයති. ජානන්තං පයොජයති ඤාපෙති, ඤාපයති. ගණ්හන්තං පයොජයති ගාහෙති, ගාහයති, ගාහාපෙති, ගාහාපයති, ගණ්හාපෙති, ගණ්හාපයති.

ย่อมให้ผู้ขายกระทำ (เป็น) วิกกายาเปติ, วิกกายาปยติ. ย่อมให้ผู้ชนะกระทำ (เป็น) ชยาเปติ, ชยาปยติ. ย่อมให้ผู้รู้กระทำ (เป็น) ญาเปติ, ญาปยติ. ย่อมให้ผู้ถือกำกระทำ (เป็น) คาเหติ, คาหยติ, คาหาเปติ, คาหาปยติ, คณหาเปติ, คณหาปยติ.

විතනන්තං පයොජයති විතානෙති, විතානයති. යො කොචි කරොති, තමඤ්ඤො ‘‘කරොහි කරොහි’’ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, කරොන්තං පයොජයති, කාතුං වා කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයති ඉච්චාදි.

ย่อมให้ผู้แผ่ไปกระทำ (เป็น) วิตาเนติ, วิตานยติ. ผู้ใดผู้หนึ่งกระทำ, ผู้อื่นย่อมกล่าวว่า ‘จงกระทำ จงกระทำ’ ดังนี้, ย่อมให้ผู้กระทำ, หรือให้กระทำ (เป็น) กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยติ เป็นต้น.

චොරෙන්තං පයොජයති චොරාපෙති, චොරාපයති. චින්තෙන්තං පයොජයති චින්තාපෙති, චින්තාපයති[Pg.336], පූජෙන්තං පයොජයති පූජාපෙති, පූජාපයති ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ සුබොධං.

ย่อมให้ผู้ลักกระทำ (เป็น) โจราเปติ, โจราปยติ. ย่อมให้ผู้คิดกระทำ (เป็น) จินตาเปติ, จินตาปยติ, ย่อมให้ผู้บูชากระทำ (เป็น) ปูชาเปติ, ปูชาปยติ เป็นต้น. เป็นที่เข้าใจง่ายในที่ทั้งปวง.

ධාතුප්පච්චයතො චාපි, කාරිතප්පච්චයා සියුං;

සකාරිතෙහි යුණ්වූනං, දස්සනඤ්චෙත්ථ ඤාපකං.

และกริยาปัจจัยทั้งหลาย ย่อมมีจากธาตุปัจจัยด้วย; การเห็น ยุ และ ณุ ในกริยาปัจจัยในที่นี้ เป็นเครื่องหมาย.

තෙන තිතික්ඛන්තං පයොජයති තිතික්ඛෙති, තිතික්ඛාපෙති. තිකිච්ඡන්තං පයොජයති තිකිච්ඡෙති, තිකිච්ඡයති, තිකිච්ඡාපෙති, තිකිච්ඡාපයති. එවං බුභුක්ඛෙති, බුභුක්ඛයති, බුභුක්ඛාපෙති, බුභුක්ඛාපයති, පබ්බතායන්තං පයොජයති පබ්බතායයති. පුත්තීයයති ඉච්චාදිපි සිද්ධං භවති.

เพราะเหตุนั้น ย่อมให้ผู้ขันติกระทำ (เป็น) ติติกเขติ, ติติกขาเปติ. ย่อมให้ผู้รักษาพยาบาลกระทำ (เป็น) ติกิจเฉติ, ติกิจฉยติ, ติกิจฉาเปติ, ติกิจฉาปยติ. เช่นนี้ (เป็น) พุพภุกเขติ, พุพภุกขยติ, พุพภุกขาเปติ, พุพภุกขาปยติ, ย่อมให้ผู้ประพฤติเหมือนภูเขากระทำ (เป็น) ปัพพตายยติ. (เป็น) ปุตตียยติ เป็นต้น ก็สำเร็จได้.

ධාතුප්පච්චයන්තනයො.

นัยอันมีธาตุปัจจัยเป็นที่สุด.

සාසනත්ථං සමුද්දිට්ඨං, ආඛ්‍යාතං සකබුද්ධියා;

බාහුසච්චබලෙනීදං, චින්තයන්තු විචක්ඛණා.

อาขยาตที่แสดงไว้เพื่อประโยชน์แก่พระศาสนา ด้วยปัญญาของตน; ขอท่านผู้ฉลาดทั้งหลาย จงพิจารณาในที่นี้ ด้วยกำลังแห่งความรู้มาก.

භවති තිට්ඨති සෙති, අහොසි එවමාදයො;

අකම්මකාති විඤ්ඤෙය්‍යා, කම්මලක්ඛණවිඤ්ඤුනා.

ธาตุมี ภวติ, ติฏฐติ, เสติ, อโหสิ เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นอกัมมกะ (กริยาไม่มีกรรม) โดยผู้รู้ลักษณะของกรรม.

අකම්මකාපි හෙත්වත්ථ-ප්පච්චයන්තා සකම්මකා;

තං යථා භික්ඛු භාවෙති, මග්ගං රාගාදිදූසකන්ති.

แม้กริยาอกัมมกะ เมื่อมีปัจจัยในความหมายแห่งเหตุเป็นที่สุด ย่อมมีลักษณะเป็นสกัมมกะ (กริยามีกรรม); เช่น ภิกษุยังมรรคอันยังราคะเป็นต้นให้เศร้าหมอง ให้เจริญ.

ඉති පදරූපසිද්ධියං ආඛ්‍යාතකණ්ඩො

จบอาขยาตกัณฑ์ ในปทรูปสิทธิ

ඡට්ඨො.

ที่ ๖.

7. කිබ්බිධානකණ්ඩ

๗. หมวดกิพพิธาน

තෙකාලික

เตกาลิกะ (เป็นไปในกาลทั้งสาม)

කිච්චප්පච්චයන්තනය

นัยที่ลงปัจจัยกิตติ์

අථ ධාතූහියෙව භාවකම්මකත්තුකරණාදිසාධනසහිතං කිබ්බිධානමාරභීයතෙ.

ต่อจากนั้น กิพพิธานพร้อมด้วยสาธนะมีภาวะ กรรม กัตตุ และกรณะเป็นต้น อันเกิดจากธาตุทั้งหลายนั่นเอง ย่อมถูกเริ่มต้น.

තත්ථ කිච්චකිතකවසෙන දුවිධා හි පච්චයා, තෙසු කිච්චසඤ්ඤාය පඨමං වුත්තත්තා, කිච්චානමප්පකත්තා ච කිච්චප්පච්චයා තාව වුච්චන්තෙ.

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยมี ๒ อย่างแล โดยประเภทแห่งกิตติ์และกิตก์ ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น เพราะปัจจัยกิตติ์ถูกกล่าวไว้ก่อน และเพราะปัจจัยกิตติ์มีน้อย ปัจจัยกิตติ์ทั้งหลายเหล่านั้นแล ย่อมถูกกล่าวไว้ก่อน.

භූ සත්තායං, ‘‘භූයතෙ, අභවිත්ථ, භවිස්සතෙ වා දෙවදත්තෙනා’’ති විග්ගහෙ –

ธาตุ ภู ในความมีอยู่ ในวิเคราะห์ว่า "อันเทวทัต ย่อมมีอยู่, ได้มีแล้ว, หรือจักมี" ดังนี้ –

‘‘ධාතුයා කම්මාදිම්හි ණො’’ති ඉතො ‘‘ධාතුයා’’ති සබ්බත්ථ පච්චයාදිවිධානෙ වත්තතෙ, ‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච අධිකාරො.

บทว่า "ธาตุยา" จากสูตรว่า "ณ ปัจจัย ในกรรมเป็นต้น จากธาตุ" ย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวงในการบัญญัติปัจจัยเป็นต้น และบทว่า "ปะรา" และ "ปัจจะยา" เป็นบทอธิการด้วย.

545. භාවකම්මෙසු තබ්බානීයා.

๕๔๕. ตัพพะและอนียะ (ปัจจัย) ในภาวะและกรรม.

භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු සබ්බධාතූහි තබ්බ අනීයඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති. යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි.

ในอรรถทั้งหลายมีภาวะและกรรมเป็นต้นเหล่านี้ ปัจจัยทั้งหลายมี ตัพพะ และอนียะ เป็นต้นเหล่านี้ ย่อมเป็นไปข้างหลังจากธาตุทั้งปวง ด้วยการแยกสูตร ในที่อื่นด้วย.

තත්ථ –

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น –

අකම්මකෙහි ධාතූහි, භාවෙ කිච්චා භවන්ති තෙ;

සකම්මකෙහි කම්මත්ථෙ, අරහසක්කත්ථදීපකා.

ปัจจัยกิตติ์เหล่านั้น ย่อมเป็นไปในภาวะ จากธาตุอกรรมกะทั้งหลาย และเป็นเครื่องแสดงอรรถว่าควรและควรค่า ในอรรถแห่งกรรม จากธาตุสกรรมกะทั้งหลาย.

තෙ ච –

และปัจจัยเหล่านั้น –

546. ණාදයො [Pg.338] තෙකාලිකා.

๕๔๖. ณ ปัจจัยเป็นต้น เป็นไปในกาลทั้งสาม.

තිකාලෙ නියුත්තා තෙකාලිකා, යෙ ඉධ තතියෙ ධාත්වාධිකාරෙ විහිතා අනිද්දිට්ඨකාලා ණාදයො පච්චයා, තෙ තෙකාලිකා හොන්තීති පරිභාසතො කාලත්තයෙපි හොන්ති.

ปัจจัยที่ประกอบในกาลทั้งสาม ชื่อว่า เตกาลิกะ ปัจจัยทั้งหลายมี ณ ปัจจัยเป็นต้น ที่ถูกบัญญัติไว้ในธาตุอธิการที่ ๓ นี้ ซึ่งไม่มีกาลกำหนด ด้วยปริภาสว่า ปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นเตกาลิกะ ย่อมเป็นไปในกาลทั้งสามด้วย.

සීහගතියා ‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "กวจิ" ย่อมเป็นไป ด้วยการเคลื่อนไหวอย่างราชสีห์.

547. යථාගමමිකාරො.

๕๔๗. อิการอาคมตามคัมภีร์.

යථාගමං යථාපයොගං ජිනවචනානුපරොධෙන ධාතූහි පරො ඉකාරාගමො හොති ක්වචි බ්‍යඤ්ජනාදිකෙසු කිච්චකිතකප්පච්චයෙසු, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, ‘‘ඔ අව සරෙ’’ති අවාදෙසො, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං.

อิการอาคมย่อมลงหลังธาตุในบางแห่ง ตามคัมภีร์ ตามการประกอบ โดยไม่ขัดต่อพระพุทธพจน์ ในปัจจัยกิตติ์และกิตก์ที่มีพยัญชนะเป็นต้น, มีการวุทธิด้วยสูตรว่า 'อญฺเญสุ จ', มีการอาเทศ โอ เป็น อวะ ด้วยสูตรว่า 'โอ อว สเร', พึงนำสระหรือพยัญชนะหลังไปประกอบด้วยสูตรว่า 'นเย ปรํ ยุตฺเต'.

548. තෙ කිච්චා.

๕๔๘. ปัจจัยเหล่านั้นชื่อว่า กิจจะ (กิตติ์).

යෙ ඉධ වුත්තා තබ්බානීයණ්‍ය තෙය්‍ය රිච්චප්පච්චයා, තෙ කිච්චසඤ්ඤා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. තතො ‘‘අඤ්ඤෙ කිති’’ති වචනතො කිච්චප්පච්චයානමකිතකත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ අසම්පත්තෙ ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසො, තතො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. භාවෙ භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො. භවිතබ්බං භවතා පඤ්ඤෙන, භවනීයං.

ปัจจัยทั้งหลายคือ ตัพพะ อนียะ ณยะ เตยยะ และริจจะ ที่กล่าวไว้ในที่นี้ พึงทราบว่ามีชื่อว่า กิจจะ. เพราะเหตุนั้น เมื่อการเรียกชื่อว่านามยังไม่สำเร็จแก่กิจจปัจจัยทั้งหลาย เพราะความเป็นอากิตกะ (ไม่เป็นกิตก์) ตามคำกล่าวว่า 'อญฺเญ กิติ', การเรียกชื่อว่านามย่อมมีได้ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ในสูตรว่า 'ตทฺธิตสมาส กิตกา นามํ วา ตเวตุนาทีสุ จ', จากนั้นจึงมีการลง สิ วิภัตติเป็นต้น. ในภาวะ เพราะภาวะมีเพียงหนึ่ง จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น, มีการอาเทศ สิ เป็น อํ. (ตัวอย่าง) ภวิตพฺพํ (อันท่านผู้รู้พึงเป็น), ภวนียํ (อันท่านผู้รู้พึงเป็น).

ඉධ බ්‍යඤ්ජනාදිත්තාභාවා අනුවත්තිතක්වචිග්ගහණෙන ඉකාරාගමාභාවො. භාවෙ කිච්චප්පච්චයන්තා නපුංසකා. කම්මෙ තිලිඞ්ගා.

ในที่นี้ เพราะไม่มีความเป็นพยัญชนะเป็นต้น การไม่มีอิการอาคมย่อมมีด้วยการตามมาของ กวจิ ศัพท์. ในภาวะ บทที่ลงท้ายด้วยกิจจปัจจัยเป็นนปุงสกลิงค์. ในกรรม เป็นได้ทั้ง ๓ ลิงค์.

කම්මනි අභිපුබ්බො, අභිභූයතෙ, අභිභූයිත්ථ, අභිභූයිස්සතෙති අභිභවිතබ්බො කොධො පණ්ඩිතෙන, අභිභවිතබ්බා [Pg.339] තණ්හා, අභිභවිතබ්බං දුක්ඛං, එවං අභිභවනීයො, අභිභවනීයා, අභිභවනීයං, පුරිස කඤ්ඤා චිත්තසද්දනයෙන නෙතබ්බං, එවං සබ්බත්ථ.

ในกรรม (ธาตุ) มี อภิ บทหน้า (ในอรรถว่า) ย่อมครอบงำ, ได้ครอบงำแล้ว, จักครอบงำ คือ อภิภวิตพฺโพ โกโธ ปณฺฑิเตน (ความโกรธ อันบัณฑิตพึงครอบงำ), อภิภวิตพฺพา ตณฺหา (ตัณหา อันบัณฑิตพึงครอบงำ), อภิภวิตพฺพํ ทุกฺขํ (ทุกข์ อันบัณฑิตพึงครอบงำ). แม้ในปัจจัย อนียะ ก็เช่นเดียวกัน คือ อภิภวนีโย, อภิภวนียา, อภิภวนียํ, พึงนำไปตามนัยแห่งศัพท์ว่า ปุริสะ กัญญา และ จิตตะ, ในที่ทั้งปวงก็พึงนำไปอย่างนี้.

එත්ථ හි –

ในที่นี้แล –

තබ්බාදීහෙව කම්මස්ස, වුත්තත්තාව පුනත්තනා;

වත්තබ්බස්ස අභාවා න, දුතියා පඨමා තතො.

เพราะกรรมถูกกล่าวด้วยปัจจัยมีตัพพะเป็นต้นนั่นเอง, เพราะไม่มีอรรถที่จะพึงกล่าวซ้ำอีก, ทุติยาวิภัตติจึงไม่มี (แต่) เป็นปฐมาวิภัตติแทน.

ආස උපවෙසනෙ, ආසීයිත්ථ, ආසීයතෙ, ආසීයිස්සතෙති ආසිතබ්බං තයා, ආසනීයං. කම්මෙ උපාසිතබ්බො ගරු, උපාසනීයො.

อาส ธาตุ ในความนั่ง (ในอรรถว่า) ได้นั่งแล้ว, ย่อมนั่ง, จักนั่ง คือ อาสิตพฺพํ ตยา (อันท่านพึงนั่ง), อาสนียํ. ในกรรม อุปาสิตพฺโพ ครุ (ครูอันพึงเข้าไปนั่งใกล้), อุปาสนียํ.

සී සයෙ, අසීයිත්ථ, සීයතෙ, සීයිස්සතෙති සයිතබ්බං භවතා, සයනීයං, ‘‘එ අයා’’ති අයාදෙසො, අතිසයිතබ්බො පරො, අතිසයනීයො.

สี ธาตุ ในความนอน (ในอรรถว่า) ได้นอนแล้ว, ย่อมนอน, จักนอน คือ สยิตพฺพํ ภวตา (อันท่านพึงนอน), สยนียํ, มีการอาเทศ เอ เป็น อะยะ ด้วยสูตร 'เอ อยา', อติสยิตพฺโพ ปโร (อันผู้อื่นพึงนอนทับ), อติสยนีโย.

පද ගතිම්හි, උප්පජ්ජිත්ථ, උප්පජ්ජතෙ, උප්පජ්ජිස්සතෙති උප්පජ්ජිතබ්බං තෙන, උප්පජ්ජනීයං, එත්ථ ච ‘‘කත්තරී’’ති අධිකාරං විනා ‘‘දිවාදිතො යො’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන යප්පච්චයො, ‘‘තස්ස චවග්ගයකාර’’ඉච්චාදිනා චවග්ගො, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විභාවො, පටිපජ්ජිතබ්බො මග්ගො, පටිපජ්ජනීයො.

ปท ธาตุ ในความไป (ในอรรถว่า) ได้เกิดขึ้นแล้ว, ย่อมเกิดขึ้น, จักเกิดขึ้น คือ อุปฺปชฺชิตพฺพํ เตน (อันเขาพึงเกิดขึ้น), อุปฺปชฺชนียํ. และในที่นี้ มี ย ปัจจัย ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ในสูตร 'ทิวาทิโต โย' โดยไม่มีบทตาม (อธิการ) ว่า 'กตฺตริ', มีการอาเทศเป็นจวรรคด้วยสูตร 'ตสฺส จวคฺคยการ...' เป็นต้น, มีการซ้อนด้วยสูตร 'ปรเทฺวภาโว ฐานิ', (ตัวอย่าง) ปฏิปชฺชิตพฺโพ มคฺโค (มรรคอันพึงปฏิบัติ), ปฏิปชฺชนีโย.

බුධ අවගමනෙ, අබුජ්ඣිත්ථ, බුජ්ඣතෙ, බුජ්ඣිස්සතෙති බුජ්ඣිතබ්බො ධම්මො, බුජ්ඣනීයො.

พุธ ธาตุ ในความรู้ (ในอรรถว่า) ได้รู้แล้ว, ย่อมรู้, จักรู้ คือ พุชฺฌิตพฺโพ ธมฺโม (ธรรมอันพึงรู้), พุชฺฌนียํ.

සු සවණෙ, අසූයිත්ථ, සූයතෙ, සූයිස්සතෙති සොතබ්බො ධම්මො, ඉධ යථාගමග්ගහණෙන ඉකාරාගමාභාවො, සුණිතබ්බො, ‘‘ස්වාදිතො ණු ණා උණා චා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන ණාපච්චයො, සවණීයො.

สุ ธาตุ ในความฟัง (ในอรรถว่า) ได้ฟังแล้ว, ย่อมฟัง, จักฟัง คือ โสตพฺโพ ธมฺโม (ธรรมอันพึงฟัง). ในที่นี้ ไม่มีการลงอิการอาคมด้วยการรับเอาบทว่า 'ยถากมํ', สุณิตพฺพํ, มี ณา ปัจจัย ด้วยการแยกสูตรในสูตร 'สฺวาทิโต ณุ ณา อุณา จ' โดยไม่มีบทตาม, สวณียํ.

කර කරණෙ, කරීයිත්ථ, කරීයති, කරීයිස්සතීති අත්ථෙ තබ්බා’නීයා.

กร ธาตุ ในความทำ (ในอรรถว่า) ได้ถูกทำแล้ว, ย่อมถูกทำ, จักถูกทำ คือ ตัพพะและอนียะปัจจัย.

‘‘අන්තස්ස, කරස්ස, ච, තත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'อนฺตสฺส', 'กรสฺส', 'จ' และ 'ตตฺตํ' ย่อมตามมา.

549. තුං [Pg.340] තු න තබ්බෙසු වා.

๕๔๙. ในปัจจัย ตุง ตุ นะ และ ตัพพะ บ้าง.

කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තභූතස්ස රකාරස්ස තකාරත්තං හොති වා තුං තු න තබ්බඉච්චෙතෙසු පච්චයෙසු පරෙසු. කත්තබ්බො භවතා ධම්මො, කත්තබ්බා පූජා, කත්තබ්බං කුසලං, තත්තාභාවෙ ‘‘කරොතිස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘තවෙතුනාදීසු කා’’ති එත්ථ ආදිසද්දෙන තබ්බෙපි කාදෙසො, කාතබ්බං හිතං.

มีการอาเทศ ร อักษรที่สุดของ กร ธาตุ เป็น ต บ้าง เมื่อปัจจัยคือ ตุง ตุ นะ และ ตัพพะ อยู่เบื้องหลัง. (ตัวอย่าง) กตฺตพฺโพ ภวตา ธมฺโม (ธรรมอันท่านพึงกระทำ), กตฺตพฺพา ปูชา, กตฺตพฺพํ กุสลํ. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น ต, เมื่อบทว่า 'กโรติสฺส' ตามมา, มีการอาเทศเป็น กา ใน ตัพพะปัจจัยด้วย อาทิศัพท์ ในสูตร 'ตเวตุนาทีสุ กา', (ตัวอย่าง) กาตพฺพํ หิตํ (ประโยชน์อันพึงกระทำ).

550. රහාදිතො ණ.

๕๕๐. การอาเทศเป็น ณะ หลัง ร และ ห เป็นต้น.

රකාර හහාරාද්‍යන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස අනානීයාදිනකාරස්ස ණකාරො හොති. ආදිසද්දෙන රමු අපඤාතාදිතොපි.

มีการอาเทศ น อักษรต้นของ อน อนียะ เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุที่มี ร และ ห เป็นที่สุด เป็น ณะ. ด้วยอาทิศัพท์ (หมายถึง) หลัง รมุ และ อป ธาตุ เป็นต้นด้วย.

රහාදිතො පරස්සෙත්ථ, නකාරස්ස අසම්භවා;

අනානීයාදිනස්සෙව, සාමථ්‍යායං ණකාරතා.

ในที่นี้ การอาเทศเป็น ณะ มีแก่ น อักษรต้นของ อน อนียะ เป็นต้น เท่านั้น เพราะ น อักษรอื่นที่อยู่หลัง ร และ ห เป็นต้น เป็นไปไม่ได้.

කරණීයො ධම්මො, කරණාරහොති අත්ථො, කරණීයා, කරණීයං.

กรณีโย ธมฺโม (ธรรมอันพึงกระทำ), มีความหมายว่า ควรแก่การกระทำ, กรณียา, กรณียํ.

භර භරණෙ, භරීයතීති භරිතබ්බො, භරණීයො.

ภร ธาตุ ในความทรงไว้ (ในอรรถว่า) ย่อมถูกทรงไว้ คือ ภริตพฺโพ, ภรณีโย.

ගහ උපාදානෙ, අගය්හිත්ථ, ගය්හති, ගය්හිස්සතීති ගහෙතබ්බො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්සෙකාරො, සඞ්ගණ්හිතබ්බො, ‘‘ගහාදිතො ප්පණ්හා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන ණ්හාපච්චයො, හලොපසරලොපාදි, සඞ්ගණ්හණීයො, ගහණීයො.

คห ธาตุ ในความถือเอา (ในอรรถว่า) ถูกถือเอาแล้ว, ถูกถือเอาอยู่, จักถูกถือเอา คือ คเหยฺโย, มีการวุทธิ อิ เป็น เอ ด้วยสูตร 'เตสุ วุทฺธิ' เป็นต้น, สํคณฺหิตพฺโพ, มี ณฺหา ปัจจัย ด้วยการแยกสูตร 'คหาทิโต ปฺปณฺหา' โดยไม่มีบทตาม, มีการลบ ห และลบสระเป็นต้น, สํคณฺหณีโย, คหณีโย.

ආදිග්ගහණෙන රමු කීළායං, රමීයිත්ථ, රමීයති, රමීයිස්සතීති රමිතබ්බො, රමණීයො විහාරො.

ด้วยการรับอาทิศัพท์ (หมายถึง) รมุ ธาตุ ในความยินดี (ในอรรถว่า) ได้ยินดีแล้ว, ย่อมยินดี, จักยินดี คือ รมิตพฺโพ, รมณีโย วิหาโร (วิหารอันน่ารื่นรมย์).

අප [Pg.341] පාපුණනෙ, උණාපච්චයො, පාපීයතීති පාපුණිතබ්බො, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තස්ස ලොපො, ද්විත්තඤ්ච, පත්තබ්බො, පත්තෙය්‍යො, පාපුණණීයො, පාපණීයො.

อป ธาตุ ในความถึง, มี อุณา ปัจจัย (ในอรรถว่า) ย่อมถูกถึง คือ ปาปุณิตพฺโพ, มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะด้วยสูตร 'คุปาทีนญฺจ', ปตฺตพฺโพ, ปตฺเตยฺโย, ปาปุณณียํ, ปาปณียํ.

‘‘අන්තස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'อนฺตสฺส' และ 'วา' ย่อมตามมา.

551. ගම ඛන හනාදීනං තුංතබ්බාදීසු න.

๕๕๑. การอาเทศที่สุดของ คม ขน หน ธาตุ เป็น น ในปัจจัยมี ตุง และ ตัพพะ เป็นต้น.

ගම ඛන හනඉච්චෙවමාදීනං මකාර නකාරන්තානං ධාතූනමන්තස්ස නකාරො හොති වා තුං තබ්බ තවෙ තුන ත්වානත්වාඉච්චෙවමාදීසු තකාරාදිප්පච්චයෙසු පරෙසු. අගච්ඡීයිත්ථ, ගච්ඡීයති, ගච්ඡීයිස්සතීති ගන්තබ්බො මග්ගො, ගමිතබ්බං, ගමනීයං.

มีการอาเทศที่สุดของธาตุที่มี ม และ น เป็นที่สุด เช่น คม ขน หน เป็นต้น เป็น น บ้าง เมื่อปัจจัยที่มี ต เป็นต้น เช่น ตุง ตัพพะ ตเว ตุน ตวา ตวานะ อยู่เบื้องหลัง. (ตัวอย่าง) คนฺตพฺโพ มคฺโค (ทางอันพึงไป), คมิตพฺพํ, คมนียํ.

ඛනු අවදාරණෙ, අඛඤ්ඤිත්ථ, ඛඤ්ඤති, ඛඤ්ඤිස්සතීති ඛන්තබ්බං ආවාටං, ඛනිතබ්බං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඛනන්තස්ස ණත්තඤ්ච, ඛණිතබ්බං, ඛණණීයං, ඛනනීයං වා.

ขนุ ธาตุ ในความขุด (ในอรรถว่า) ถูกขุดแล้ว, ถูกขุดอยู่, จักถูกขุด คือ ขนฺตพฺพํ อาวาฏํ (หลุมอันพึงขุด), ขนิตพฺพํ, และมีการอาเทศที่สุดของ ขน ธาตุ เป็น ณ ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, ขณิตพฺพํ, ขณณียํ หรือ ขนนียํ.

හන හිංසා ගතීසු, අහඤ්ඤිත්ථ, හඤ්ඤතෙ, හඤ්ඤිස්සතෙති හන්තබ්බං, හනිතබ්බං, හනනීයං.

หน ธาตุ ในความเบียดเบียนและในความไป (ในอรรถว่า) ถูกเบียดเบียนแล้ว, ถูกเบียดเบียนอยู่, จักถูกเบียดเบียน คือ หนฺตพฺพํ, หนิตพฺพํ, หนนียํ.

මන ඤාණෙ, අමඤ්ඤිත්ථ, මඤ්ඤතෙ, මඤ්ඤිස්සතෙති මන්තබ්බො, මනිතබ්බො, යප්පච්චයෙ චවග්ගාදි, මඤ්ඤිතබ්බං, මඤ්ඤනීයං.

มน ธาตุ ในความรู้ (ในอรรถว่า) ได้รู้แล้ว, ย่อมรู้, จักรู้ คือ มนฺตพฺโพ, มนิตพฺโพ, เมื่อมี ย ปัจจัย มีการอาเทศเป็นจวรรคเป็นต้น คือ มญฺญิตพฺพํ, มญฺญนียํ.

පූජ පූජායං, අපූජීයිත්ථ, පූජීයති, පූජීයිස්සතීති අත්ථෙ තබ්බානීයා. ‘‘චුරාදිතො ණෙ ණයා’’ති අකත්තරිපි ණෙණයා, ඉකාරාගමානීයෙසු ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා කාරිතසරස්ස ලොපො, පූජෙතබ්බො, පූජයිතබ්බො, පූජනීයො භගවා.

ธาตุ ปูช ในความหมายว่า บูชา, (ในอรรถว่า) ถูกบูชาแล้ว, ถูกบูชาอยู่, จักถูกบูชา ลงตัพพะและอนียะปัจจัย. ด้วยสูตรว่า “จุราทิโต เณ ณยา” ลง เณ และ ณย ปัจจัย แม้ในอรรถที่ไม่ใช่กัตตุ (คือในภาวะและกรรม), ในเพราะอนียะปัจจัยที่มี อิ อาคม มีการลบสระของการิตปัจจัยด้วยสูตรเป็นต้นว่า “สระโลโป”, (สำเร็จรูปเป็น) ปูเชตัพพะ, ปูชยิตัพพะ, ปูชนียะ (เช่น) ภควา (พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ควรบูชา).

‘‘තබ්බානීයා’’ති යොගවිභාගෙන කත්තුකරණෙසුපි, යා පාපුණනෙ, නිය්‍යාතීති නිය්‍යානීකො මග්ගො. ගච්ඡන්තීති ගමනීයා [Pg.342] භොගා. නහ සොචෙ, නහායති එතෙනාති නහානීයං චුණ්ණං.

ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ในสูตร “ตัพพานียา” (ลงตัพพะและอนียะปัจจัย) แม้ในอรรถกัตตุและกรณะ, ธาตุ ยา ในความหมายว่า ถึง, (วิเคราะห์ว่า) ย่อมนำออกไป ชื่อว่า นิยยานิกะ (เช่น) มัคคะ (ทางอันนำออกไป). (วิเคราะห์ว่า) ย่อมไป ชื่อว่า คมนียะ (เช่น) โภคะ (โภคะที่ถึงได้). ธาตุ นห ในความหมายว่า ชำระ, (วิเคราะห์ว่า) อาบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า นหานียะ (เช่น) จุณณะ (ผงสำหรับอาบ).

‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති අධිකාරො.

บทว่า “ภาวกมฺเมสุ” เป็นบทตามไป (อธิการ).

552. ණ්‍යො ච.

๕๕๒. และ ณย ปัจจัย (ก็ลงในภาวะและกรรมด้วย).

භාවකම්මෙසු සබ්බධාතූහි ණ්‍යප්පච්චයො හොති, චග්ගහණෙන ‘‘ඤාතෙය්‍ය’’න්තිආදීසු තෙය්‍යප්පච්චයො ච.

ในภาวะและกรรม ลง ณย ปัจจัย หลังธาตุทั้งปวง, ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ (ในสูตร ณาโย จ) ลง เตยย ปัจจัย ในคำว่า “ญาเตยยะ” เป็นต้นด้วย.

553. කාරිතං විය ණානුබන්ධො.

๕๕๓. ปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ (เช่น ณย) เป็นเหมือนการิตปัจจัย.

අනුබන්ධො අප්පයොගී, ණකාරානුබන්ධො පච්චයො කාරිතං විය දට්ඨබ්බොති කාරිතබ්‍යපදෙසො, ‘‘කාරිතානං ණො ලොප’’න්ති ණලොපො, ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වුද්ධි, ඉකාරාගමො, කත්තබ්බං කාරියං.

อนุพันธ์ (ตัวพ่วง) ไม่มีการใช้จริง, ปัจจัยที่มี ณ อักษรเป็นอนุพันธ์ พึงเห็นว่าเป็นเหมือนการิตปัจจัย จึงได้ชื่อว่าการิตะ, ลบ ณ ด้วยสูตร “การิตานํ โณ โลปํ”, วุฒิด้วยสูตร “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”, ลง อิ อาคม, (สำเร็จรูปเป็น) กัตตัพพะ, การิยะ.

හර හරණෙ, අහරීයිත්ථ, හරීයති, හරීයිස්සතීති වා හරිතබ්බං හාරියං.

ธาตุ หร ในความหมายว่า นำไป, (ในอรรถว่า) ถูกนำไปแล้ว, ถูกนำไปอยู่, จักถูกนำไป (ลงตัพพะและณยปัจจัย) เป็น หริตัพพะ หรือ หาริยะ.

භර භරණෙ, භරිතබ්බං භාරියං.

ธาตุ ภร ในความหมายว่า เลี้ยงดู (หรือทรงไว้), ภริตัพพะ, ภาริยะ.

ලභ ලාභෙ, ලභිතබ්බං ලබ්භං, ‘‘යවතං තලන’’ඉච්චාදිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන යවතො භකාරස්ස භකාරො, ද්විත්තං.

ธาตุ ลภ ในความหมายว่า ได้, ลภิตัพพะ, ลัพภะ, ด้วยการถือเอา ก อักษร ในสูตรเป็นต้นว่า “ยวตํ ตลนํ” แปลง ภ และ ย เป็น ภ (แล้ว) ซ้อน ภ (เป็น พฺภ).

සාස අනුසිට්ඨිම්හි, සාසිතබ්බො සිස්සො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ආකාරස්සිකාරො.

ธาตุ สาส ในความหมายว่า สั่งสอน, สาสิตัพพะ, สิสสะ (ศิษย์อันพึงสั่งสอน), แปลง อา เป็น อิ ด้วยสูตรเป็นต้นว่า “กฺวจิ ธาตุ”.

වච වියත්තියං වාචායං, ණ්‍යප්පච්චයාදිම්හි කතෙ ‘‘අන්තානං, ණානුබන්ධෙ’’ති ච වත්තතෙ.

ธาตุ วจ ในความหมายว่า กล่าวให้ชัดเจน, เมื่อลง ณย ปัจจัย เป็นต้นแล้ว บทว่า “อนฺตานํ” และ “ณานุพนฺเธ” ย่อมตามไป.

554. කගා [Pg.343] චජානං.

๕๕๔. แปลง จ และ ช เป็น ก และ ค.

චජඉච්චෙතෙසං ධාත්වන්තානං කකාර ගකාරාදෙසා හොන්ති ණකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙති චස්ස කාදෙසො. වචනීයං වාක්‍යං.

มีการอาเทศเป็น ก และ ค แก่ที่สุดของธาตุคือ จ และ ช เหล่านี้ เมื่อมีปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์อยู่เบื้องหลัง, (ในที่นี้) แปลง จ เป็น ก, (สำเร็จรูปเป็น) วจนียะ, วากยะ (คำอันพึงกล่าว).

භජ සෙවායං, භජනීයං භාග්‍යං, ජස්ස ගාදෙසො.

ธาตุ ภช ในความหมายว่า เสพ (หรือคบหา), ภชนียะ, ภาคยะ, แปลง ช เป็น ก.

චි චයෙ, අචීයිත්ථ, චීයති, චීයිස්සතීති චෙතබ්බං චෙය්‍යං, ඉකාරස්සෙකාරො වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තං, විනිපුබ්බො ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චග්ගහණෙන චකාරස්ස ඡකාරො, විනිච්ඡෙය්‍යං, විනිච්ඡිතබ්බං, විනිච්ඡනීයං. ‘‘කියාදිතො නා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන තබ්බානීය තුං තුනා දීසු ච නාපච්චයො, විනිච්ඡිනිතබ්බං, විනිච්ඡිනනීයං.

ธาตุ จิ ในความหมายว่า สะสม, (ในอรรถว่า) ถูกสะสมแล้ว, ถูกสะสมอยู่, จักถูกสะสม (ลงตัพพะและณยปัจจัย) เป็น เจตัพพะ, เจยยะ, วุฒิ อิ เป็น เอ, ซ้อน ย, (ธาตุ จิ) มี วิ บทหน้า ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ ในสูตรว่า “โท ธสฺส จ” แปลง จ เป็น ฉ, (สำเร็จรูปเป็น) วินิจเฉยยะ, วินิจฉิตัพพะ, วินิจฉนียะ. ด้วยการแยกบทในสูตร “กิยาทิโต นา” โดยไม่มีอธิการบทตามไป ลง นา ปัจจัย ในเพราะ ตัพพะ, อนียะ, ตุง, ตูนะ ปัจจัย เป็นต้น (สำเร็จรูปเป็น) วินิจฉินิตัพพะ, วินิจฉินนียะ.

නී පාපුණනෙ, අනීයිත්ථ, නීයති, නීයිස්සතීති නෙය්‍යො, නෙය්‍යා, නෙය්‍යං. නෙතබ්බං.

ธาตุ นี ในความหมายว่า ถึง, (ในอรรถว่า) ถูกนำไปแล้ว, ถูกนำไปอยู่, จักถูกนำไป (ลงณยปัจจัย) เป็น เนยโย, เนยยา, เนยยัง. (ลงตัพพะปัจจัย) เป็น เนตัพพะ.

ණ්‍යග්ගහණං ඡට්ඨීයන්තවසෙනානුවත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා අන්තග්ගහණඤ්ච තතියන්තවසෙන.

การถือเอาบทว่า ณย (จากสูตร ณาโย จ) ตามไปโดยเปลี่ยนเป็นฉัฏฐีวิภัตติ (ณยสฺส), และการถือเอาบทว่า อันตะ (จากสูตร อนฺตานํ) ตามไปแบบกบกระโดด (มัณฑูกคติ) โดยเปลี่ยนเป็นตติยาวิภัตติ (อนฺเตน).

555. භූතොබ්බ.

๕๕๕. (สูตรว่า) ภูโตพฺพ.

භූ ඉච්චෙතස්මා පරස්ස ණ්‍යප්පච්චයස්ස සහ ධාත්වන්තෙන අබ්බාදෙසො හොති. භවිතබ්බො භබ්බො, භබ්බා, භබ්බං.

แปลง ณย ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุ ภู พร้อมกับที่สุดของธาตุ เป็น อัพพะ. (สำเร็จรูปเป็น) ภวิตัพพะ, ภัพโพ, ภัพพา, ภัพพัง.

‘‘ණ්‍යස්ස, අන්තෙනා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า “ณยสฺส” และ “อนฺเตน” ย่อมตามไป.

556. වද මද ගමු යුජ ගරහාකාරාදීහි ජ්ජම්මග්ගය්හෙය්‍යාගාරො වා.

๕๕๖. (สูตรว่า) วท มท คมุ ยุช ครห อากราทีหิ ชฺช มฺม คฺค ยฺห เอ เอยฺยาคาโร วา.

වද මද ගමු යුජ ගරහඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, ආකාරන්තෙහි ච පරස්ස ණ්‍යප්පච්චයස්ස ධාත්වන්තෙන සහ යථාක්කමං [Pg.344] ජ්ජ ම්ම ග්ග ය්හ එ ය්‍යඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ගරස්ස ච ගාරාදෙසො, ගරහස්ස ගරස්සෙවායං ගාරො. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

แปลง ณย ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุ วท, มท, คมุ, ยุช, ครห เป็นต้นเหล่านี้ และธาตุที่มี อา เป็นที่สุด พร้อมกับที่สุดของธาตุ เป็น ชฺช, มฺม, คฺค, ยฺห, เอ, เอยฺย ตามลำดับบ้าง, และมีการแปลง คร เป็น คาร, การแปลง คาร นี้เป็นของส่วน คร ในธาตุ ครห เท่านั้น. วา ศัพท์นี้มีอรรถว่า ววัตถิตวิภาสา (แบ่งกฎเกณฑ์แน่นอน).

වද වියත්තියං වාචායං, අවජ්ජිත්ථ, වජ්ජති, වජ්ජිස්සතීති වා වජ්ජං වදනීයං, රස්සත්තං. වජ්ජං දොසො.

ธาตุ วท ในความหมายว่า กล่าวให้ชัดเจน, (ในอรรถว่า) ถูกกล่าวแล้ว, ถูกกล่าวอยู่, จักถูกกล่าว (ลงณยปัจจัย) เป็น วัชชะ หรือ วทนียะ, (มีการ) รัสสะ. วัชชะ (แปลว่า) โทษ.

මද උම්මාදෙ, අමජ්ජිත්ථ, මජ්ජතෙ, මජ්ජිස්සති එතෙනාති මජ්ජං මදනීයං. මදග්ගහණෙන කරණෙපි ණ්‍යප්පච්චයො. ගමු සප්ප ගතිම්හි, ගන්තබ්බං ගම්මං.

ธาตุ มท ในความหมายว่า มัวเมา, (ในอรรถว่า) ถูกทำให้เมาแล้ว, ถูกทำให้เมาอยู่, จักถูกทำให้เมา, (หรือวิเคราะห์ว่า) มัวเมาด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า มัชชะ, มทนียะ. ด้วยการถือเอา มท ธาตุ (ในสูตร) ลง ณย ปัจจัย แม้ในอรรถกรณะ (เครื่องมือ). ธาตุ คมุ ในความหมายว่า ไป, (สำเร็จรูปเป็น) คันตัพพะ, คัมมะ.

යුජ යොගෙ, අයුජ්ජිත්ථ, යුජ්ජතෙ, යුජ්ජිස්සතීති යොග්ගං, නියොජ්ජො වා.

ธาตุ ยุช ในความหมายว่า ประกอบ, (ในอรรถว่า) ถูกประกอบแล้ว, ถูกประกอบอยู่, จักถูกประกอบ เป็น โยคคะ หรือ นิโยชชะ.

ගරහ නින්දායං, අගරය්හිත්ථ, ගරහීයති, ගරහීයිස්සතීති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, තස්සිමිනා ධාත්වන්තෙන සහ ය්හාදෙසො, ගරස්ස ගාරාදෙසො ච, ගාරය්හො, ගාරය්හා, ගාරය්හං, ගරහණීයං.

ธาตุ ครห ในความหมายว่า ติเตียน, (ในอรรถว่า) ถูกติเตียนแล้ว, ถูกติเตียนอยู่, จักถูกติเตียน ลง ณย ปัจจัย, แปลง ณย นั้นพร้อมกับที่สุดของธาตุเป็น ยฺห, และแปลง คร เป็น คาร, (สำเร็จรูปเป็น) คารยโห, คารยหา, คารยหัง, ครหนียะ.

ආදිසද්දෙන අඤ්ඤෙපි දමජහන්තා ගය්හන්තෙ. ගද වියත්තියං වාචායං, ගජ්ජතෙ, ගදනීයං වා ගජ්ජං. පද ගතිම්හි, පජ්ජනීයං පජ්ජං ගාථා. ඛාද භක්ඛණෙ, ඛජ්ජතෙති ඛජ්ජං ඛාදනීයං. දමු දමනෙ, අදම්මිත්ථ, දම්මතෙ, දමීයිස්සතීති දම්මො දමනීයො. භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, අභුජ්ජිත්ථ, භුජ්ජති, භුජ්ජිස්සතීති භොග්ගං, භොජ්ජං වා, කාරග්ගහණෙන යස්ස ජකාරො. ගහෙතබ්බං ගය්හමිච්චාදි.

ด้วย อาทิ ศัพท์ (ในสูตร) ธาตุอื่น ๆ มี ทม และ ชห เป็นต้น ก็ถูกถือเอาด้วย. ธาตุ คท ในความหมายว่า กล่าวให้ชัดเจน, (วิเคราะห์ว่า) ย่อมถูกกล่าว ชื่อว่า คทนียะ หรือ คัชชะ. ธาตุ ปท ในความหมายว่า ไป, (วิเคราะห์ว่า) พึงไป ชื่อว่า ปัชชนียะ, ปัชชะ (คือ) คาถา. ธาตุ ขาท ในความหมายว่า กิน, (วิเคราะห์ว่า) ย่อมถูกกิน ชื่อว่า ขัชชะ, ขาทนียะ. ธาตุ ทมุ ในความหมายว่า ข่ม, (ในอรรถว่า) ถูกข่มแล้ว, ถูกข่มอยู่, จักถูกข่ม เป็น ทัมมะ, ทมนียะ. ธาตุ ภุช ในความหมายว่า รักษาและบริโภค, (ในอรรถว่า) ถูกบริโภคแล้ว, ถูกบริโภคอยู่, จักถูกบริโภค เป็น โยคคะ หรือ โโภชชะ, ด้วยการถือเอา ก อักษร (ในสูตร) แปลง ย เป็น ช. (สำเร็จรูปเป็น) คเหตัพพะ, คัยหะ เป็นต้น.

ආකාරන්තතො පන දා දානෙ, අදීයිත්ථ, දීයති, දීයිස්සතීති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, තස්සිමිනා ධාත්වන්තෙන ආකාරෙන සහ එය්‍යාදෙසො, දෙය්‍යං, දාතබ්බං. අනීයෙ ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බසරස්ස ලොපෙ සම්පත්තෙ තත්ථෙව [Pg.345] තුග්ගහණෙන නිසෙධෙත්වා ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති ආකාරෙ ලුත්තෙ පරසරස්ස දීඝො, දානීයං.

ส่วนจากธาตุที่มี อา เป็นที่สุด เช่น ธาตุ ทา ในความหมายว่า ให้, (ในอรรถว่า) ถูกให้แล้ว, ถูกให้อยู่, จักถูกให้ ลง ณย ปัจจัย, แปลง ณย นั้นพร้อมกับ อา ที่สุดธาตุเป็น เอยยะ, (สำเร็จรูปเป็น) เอยยะ, ทาตัพพะ. ในเพราะ อนียะ ปัจจัย เมื่อมีการลบสระหน้าด้วยสูตรเป็นต้นว่า “สระโลโป”, ห้ามการลบนั้นด้วยการถือเอา ตุ ศัพท์ ในสูตรนั้นนั่นเอง, แล้วเมื่อลบ อา ด้วยสูตร “สรา สเร โลปํ” จึงทีฆะสระหลัง, (สำเร็จรูปเป็น) ทานียะ.

පා පානෙ, අපීයිත්ථ, පීයති, පීයිස්සතීති පෙය්‍යං, පාතබ්බං, පානීයං. හා චාගෙ, අහීයිත්ථ, හීයති, හීයිස්සතීති හෙය්‍යං, හාතබ්බං, හානීයං. මා මානෙ, අමීයිත්ථ, මීයති, මීයිස්සතීති මෙය්‍යං, මාතබ්බං, මිනිතබ්බං, මෙතබ්බං වා. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤායිත්ථ, ඤායති, ඤායිස්සතීති ඤෙය්‍යං, ඤාතබ්බං, ඤාතෙය්‍යං. ‘‘ඤාස්ස ජා ජං නා’’ති ජාදෙසෙ ‘‘කියාදිතො නා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන නාපච්චයො, ඉකාරාගමො ච, ජානිතබ්බං, විජානනීයං. ඛ්‍යාපකථනෙ, සඞ්ඛ්‍යාතබ්බං, සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං ඉච්චාදි.

ธาตุ ปา ในความหมายว่า ดื่ม, (ในอรรถว่า) ถูกดื่มแล้ว, ถูกดื่มอยู่, จักถูกดื่ม เป็น เปยยะ, ปาตัพพะ, ปานียะ. ธาตุ หา ในความหมายว่า ละ, (ในอรรถว่า) ถูกละแล้ว, ถูกละอยู่, จักถูกละ เป็น เหยยะ, หาตัพพะ, หานียะ. ธาตุ มา ในความหมายว่า ประมาณ, (ในอรรถว่า) ถูกประมาณแล้ว, ถูกประมาณอยู่, จักถูกประมาณ เป็น เมยยะ, มาตัพพะ, มินิตัพพะ หรือ เมตัพพะ. ธาตุ ญา ในความหมายว่า รู้, (ในอรรถว่า) ถูกรู้แล้ว, ถูกรู้อยู่, จักถูกรู้ เป็น เญยยะ, ญาตัพพะ, ญาเตยยะ. เมื่อมีการแปลงเป็น ชา ด้วยสูตร “ญาสฺส ชา ชํ นา”, ด้วยการแยกบทในสูตร “กิยาทิโต นา” โดยไม่มีอธิการบทตามไป ลง นา ปัจจัย และลง อิ อาคม, (สำเร็จรูปเป็น) ชานิตัพพะ, วิชานนียะ. ธาตุ ขฺยา ในความหมายว่า บอก, (สำเร็จรูปเป็น) สังขยาตัพพะ, สังเขยยะ เป็นต้น.

557. කරම්හා රිච්ච.

๕๕๗. ลง ริจฺจะ ปัจจัย หลังธาตุ กรฺ

කරධාතුතො රිච්චප්පච්චයො හොති භාවකම්මෙසු.

ริจฺจะ ปัจจัย ย่อมมีหลังธาตุ กรฺ ในอรรถภาวะและกรรม

558. රම්හි රන්තො රාදි නො.

๕๕๘. เมื่อ ร ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง ที่สุดของธาตุที่มี ร เป็นต้น ย่อมไม่มี (ถูกลบ)

රකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ සබ්බො ධාත්වන්තො රාදි පච්චයරකාරමරියාදො නො හොති, ලොපමාපජ්ජතෙති අත්ථො. රන්තොති එත්ථ රකාරො සන්ධිජො, කත්තබ්බං කිච්චං. ‘‘රිච්චා’’ති යොගවිභාගෙන භරාදිතොපි රිච්චප්පච්චයො, යථා, භරීයතීති භච්චො, සරලොපො. ඉ ගතිම්හි, පති එතබ්බො පටිච්චො.

เมื่อปัจจัยที่มี ร อักษรเป็นอนุพันธ์อยู่เบื้องหลัง ที่สุดของธาตุทั้งปวงที่มี ร เป็นต้น ซึ่งมี ร อักษรของปัจจัยเป็นที่สุด ย่อมไม่มี อธิบายว่า ย่อมถึงการลบ ในบทว่า 'รนฺโต' นี้ ร อักษร เป็นตัวเชื่อม (สนธิชะ) (ตัวอย่างเช่น) กตฺตพฺพํ, กิจฺจํ ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า 'ริจฺจา' ริจฺจะ ปัจจัย ย่อมมีหลังธาตุมี ภรฺ เป็นต้นด้วย เช่น ภรียตีติ ภจฺโจ (ผู้พึงเลี้ยงดู) มีการลบสระ (ที่สุดธาตุ) ธาตุ อิ ในความหมายว่า ไป, ปติ เอตพฺโพ เป็น ปฏิจฺโจ (ผู้พึงดำเนินไปตาม)

559. පෙසාතිසග්ගපත්තකාලෙසු කිච්චා.

๕๕๙. กิจฺจะ ปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงในอรรถแห่งการสั่ง (เปสะ), การอนุญาต (อติสัคคะ) และกาลที่ถึงพร้อม (ปัตตกาล)

පෙස අතිසග්ග පත්තකාලඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු කිච්චප්පච්චයා හොන්ති. පෙසනං නාම ‘‘කත්තබ්බමිදං භවතා’’ති ආණාපනං, අජ්ඣෙසනඤ්ච. අතිසග්ගොනාම ‘‘කිමිදං මයා කත්තබ්බ’’න්ති පුට්ඨස්ස වා [Pg.346] ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා පටිපත්තිදස්සනමුඛෙන වා කත්තබ්බස්ස අනුඤ්ඤා. පත්තකාලො නාම සම්පත්තසමයො යො අත්තනො කිච්චකරණසමයමනුපපරික්ඛිත්වා න කරොති, තස්ස සමයාරොචනං, න තත්ථ අජ්ඣෙසනමත්ථීති. තෙ ච ‘‘භාවකම්මෙසු කිච්චත්තක්ඛත්ථා’’ති වුත්තත්තා භාවකම්මෙස්වෙව භවන්ති.

กิจฺจะ ปัจจัยทั้งหลาย ย่อมมีในอรรถเหล่านี้คือ การสั่ง (เปสะ), การอนุญาต (อติสัคคะ) และกาลที่ถึงพร้อม (ปัตตกาล) ชื่อว่า เปสนะ คือการสั่งว่า 'สิ่งนี้ท่านพึงทำ' และการอ้อนวอน ชื่อว่า อติสัคคะ คือการอนุญาตสิ่งที่พึงทำแก่ผู้ที่ถามว่า 'สิ่งนี้ข้าพเจ้าพึงทำอะไร' หรือด้วยการแสดงข้อปฏิบัติเป็นต้นว่า 'ไม่พึงฆ่าสัตว์' ชื่อว่า ปัตตกาล คือเวลาที่มาถึงแล้ว ได้แก่การบอกเวลาแก่ผู้ที่ไม่พิจารณาเวลาที่ตนควรทำกิจแล้วไม่ทำ ในที่นั้นไม่มีการอ้อนวอน และปัจจัยเหล่านั้น ย่อมมีในอรรถภาวะและกรรมเท่านั้น เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า 'กิจฺจะ และ ตกฺขะ ปัจจัย ย่อมมีในอรรถภาวะและกรรม'

පෙසනෙ තාව – කරීයතු භවතා කම්මන්ති අත්ථෙ ඉමිනා තබ්බානීයා, සෙසං වුත්තනයමෙව, කත්තබ්බං කම්මං භවතා, කරණීයං කිච්චං භවතා.

ในอรรถแห่งการสั่งก่อน ในอรรถว่า 'กรรมอันท่านจงทำ' (ลง) ตัพพะ และ อนียะ ปัจจัยเหล่านี้ ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง (เช่น) กตฺตพฺพํ กมฺมํ ภวตา (กรรมอันท่านพึงทำ), กรณียํ กิจฺจํ ภวตา (กิจอันท่านพึงทำ)

අතිසග්ගෙ භුජ්ජතු භවතාති අත්ථෙ තබ්බාදි, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි.

ในอรรถแห่งการอนุญาต ในอรรถว่า 'ท่านจงบริโภค' (ลง) ตัพพะ ปัจจัยเป็นต้น มีการวุฒิด้วยสูตรว่า 'อญฺเญสุ จ'

‘‘තස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'ตสฺสา' ตามไป

560. භුජාදීනමන්තො නො ද්වි ච.

๕๖๐. ที่สุดของธาตุมี ภุชฺ เป็นต้น ย่อมไม่มี (ถูกลบ) และมีการซ้อนสอง (พยัญชนะเบื้องหลัง)

භුජඉච්චෙවමාදීනං ජකාරාදිඅන්තානං ධාතූනමන්තො නො හොති, පරස්ස කිච්චකිතකප්පච්චයතකාරස්ස ච ද්වෙභාවො හොති. භොත්තබ්බං භොජනං භවතා, භොජනීයං භොජ්ජං භවතා.

ที่สุดของธาตุมี ภุชฺ เป็นต้นเหล่านี้ที่มี ช อักษรเป็นที่สุด ย่อมไม่มี (ถูกลบ) และมีการซ้อนสองของ ต อักษรแห่ง กิจฺจะ และ กิตกะ ปัจจัยที่อยู่เบื้องหลัง (เช่น) โภตฺตพฺพํ โภชนํ ภวตา (โภชนะอันท่านพึงบริโภค), โภชนียํ โภชฺชํ ภวตา (ของควรบริโภคอันท่านพึงบริโภค)

ඉකාරාගමයුත්තතකාරෙ පන – ‘‘නමකරානමන්තානං නියුත්තතම්හී’’ති එත්ථ ‘‘අන්තානං නියුත්තතම්හී’’ති යොගවිභාගෙන ධාත්වන්තලොපාදිනිසෙධො, ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බ’’න්ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා නිග්ගහීතාගමො, භුඤ්ජිතබ්බං තයා, යුඤ්ජිතබ්බං.

ส่วนใน ต อักษรที่ประกอบด้วย อิ อาคม ในสูตรว่า 'นมกรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี' นี้ ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า 'อนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี' จึงมีการห้ามลบที่สุดธาตุเป็นต้น ด้วยการแยกบทในสูตร 'รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพํ' โดยไม่มีการตามไป (วินาธิการะ) หรือด้วยสูตรว่า 'นิคฺคหีตญฺจ' จึงมีการลงนิคคหิตอาคม (เช่น) ภุญฺชิตพฺพํ ตยา (อันท่านพึงบริโภค), ยุญฺชิตพฺพํ (พึงประกอบ)

සමයාරොචනෙ පන – ඉ අජ්ඣයනෙ අධිපුබ්බො, අධීයතං භවතාති අත්ථෙ තබ්බානීයාදි, ඉකාරාගමවුද්ධිඅයාදෙසඅජ්ඣාදෙසා ච, ණ්‍යප්පච්චයෙ තු වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච, අජ්ඣයිතබ්බං, අජ්ඣෙය්‍යං භවතා, අජ්ඣයනීයං භවතා, අවස්සං [Pg.347] කත්තබ්බන්ති වාක්‍යෙ පන ‘‘කිච්චා’’ති අධිකිච්ච ‘‘අවස්සකාධමිණෙසු ණී චා’’ති අවස්සකාධමිණත්ථෙ ච තබ්බාදයො, කත්තබ්බං මෙ භවතා ගෙහං, කරණීයං, කාරියං. එවං දාතබ්බං මෙ භවතා සතං, දානීයං, දෙය්‍යං.

ส่วนในการบอกเวลา ธาตุ อิ ในความหมายว่า ศึกษา มี อธิ เป็นบทหน้า ในอรรถว่า 'ท่านจงศึกษา' (ลง) ตัพพะ และ อนียะ ปัจจัยเป็นต้น มีการลง อิ อาคม, การวุฒิ, การอาเทศเป็น อย และการอาเทศเป็น อชฺฌ ส่วนใน ญฺย ปัจจัย มีการวุฒิ และการซ้อน ย อักษร (เช่น) อชฺฌยิตพฺพํ, อชฺเฌยฺยํ ภวตา (อันท่านพึงศึกษา), อชฺฌยนียํ ภวตา (อันท่านพึงศึกษา) ส่วนในประโยคว่า 'พึงทำโดยแน่นอน' ด้วยการอ้างถึง 'กิจฺจา' และในอรรถแห่งความจำเป็น (อวสสระ) และหนี้ (อธมินะ) ด้วยสูตรว่า 'อวสฺสกาทมิเณสุ ณี จ' ตัพพะ ปัจจัยเป็นต้น ย่อมมี (เช่น) กตฺตพฺพํ เม ภวตา เคหํ (เรือนอันท่านพึงทำเพื่อข้าพเจ้า), กรณียํ, การิยํ เช่นเดียวกัน ทาตพฺพํ เม ภวตา สตํ (ทรัพย์หนึ่งร้อยอันท่านพึงให้แก่ข้าพเจ้า), ทานียํ, เทยฺยํ

ධර ධාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙණයා, වුද්ධි, ඉකාරාගමො ච, ධාරෙතබ්බං, ධාරයිතබ්බං ඉච්චාදි.

ธาตุ ธรฺ ในความหมายว่า ทรงไว้ เพราะเป็นธาตุหมวดจุราทิ จึงลง เณ และ ณย ปัจจัย มีการวุฒิ และลง อิ อาคม (เช่น) ธาเรตพฺพํ, ธารยิตพฺพํ เป็นต้น

‘‘නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි චා’’ති සකාරිතෙහිපි යුණ්වූනමාදෙසවිධානතොයෙව ධාතුප්පච්චයන්තතොපි කිච්චකිතකප්පච්චයා භවන්තීති දට්ඨබ්බො. තෙන තිතික්ඛාපීයතීති තිතික්ඛාපෙතබ්බො. එවං තිකිච්ඡාපෙතබ්බො තිකිච්ඡාපනීයො. අභාවීයිත්ථ, භාවීයති, භාවීයිස්සතීති භාවෙතබ්බො මග්ගො. භාවයිතබ්බො, භාවනීයො, භාවනීයං, භාවනීයා, අකාරීයිත්ථ, කාරීයති, කාරීයිස්සතීති කාරෙතබ්බං, කාරයිතබ්බං, කාරාපෙතබ්බං, කාරාපයිතබ්බං, කාරාපනීයමිච්චාදි ච සිද්ධං භවති.

พึงทราบว่า แม้ด้วยสูตรว่า 'นุทาทิหิ ยุณวูนมนานานากานนกา สการิเตหิ จ' นี้ เพราะมีการบัญญัติการอาเทศ ยุณวู ปัจจัย แม้หลังสการิตปัจจัย ปัจจัย กิจฺจะ และ กิตกะ จึงมีได้แม้หลังธาตุที่ลงปัจจัยแล้ว เพราะเหตุนั้น (จึงมีรูปว่า) ติติกฺขาปียตีติ ติติกฺขาเปตพฺโพ เช่นเดียวกัน ติกิจฺฉาเปตพฺโพ, ติกิจฺฉาปนียะ มรรคอันบุคคลพึงเจริญ (ภาเวตพฺโพ) (มาจาก) อภาวียิตฺถะ (อันบุคคลเจริญแล้ว), ภาวียติ (อันบุคคลเจริญอยู่), ภาวียิสฺสติ (อันบุคคลจักเจริญ) และคำว่า ภาวยิตพฺพํ, ภาวนีโย, ภาวนียํ, ภาวนียา, อการียิตฺถะ, การียติ, การียิสฺสติ, การเตพฺพํ, การยิตพฺพํ, การาเปตพฺพํ, การาปยิตพฺพํ, การาปนียํ เป็นต้น ก็สำเร็จได้ด้วยประการฉะนี้

කත්තබ්බං කරණීයඤ්ච, කාරියං කිච්චමිච්චපි;

කාරෙතබ්බං තථා කාරා-පෙතබ්බං කිච්චසඞ්ගහො.

กตฺตพฺพํ, กรณียํ, การิยํ, กิจฺจํ, การิตพฺพํ และ การาเปตพฺพํ เหล่านี้ คือการสงเคราะห์เข้าในกิจจะ

කිච්චප්පච්චයන්තනයො.

จบ นัยแห่งกิจฺจปัจจัย

තෙකාලික

เป็นไปในกาลทั้งสาม (เตกาลิกะ)

කිතකප්පච්චයන්තනය

นัยแห่งกิตกปัจจัย

ඉදානි කිතකප්පච්චයා වුච්චන්තෙ.

บัดนี้ จะกล่าวถึงกิตกปัจจัยทั้งหลาย

කර කරණෙ, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤාදි.

ธาตุ กร ในอรรถว่า การกระทำ มีการตั้งชื่อธาตุเป็นต้นเหมือนก่อน

කුම්භඉච්චුපපදං, තතො දුතියා.

มีบทว่า กุมฺภ เป็นอุปบท ลงทุติยาวิภัตติหลังอุปบทนั้น

‘‘කුම්භං කරොති, අකාසි, කරිස්සතී’’ති වා විග්ගහෙ –

หรือในวิเคราะห์ว่า 'กุมฺภํ กโรติ, อกาสิ, กริสฺสติ' (ย่อมทำซึ่งหม้อ, ได้ทำแล้วซึ่งหม้อ, จักทำซึ่งหม้อ)

‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'ปรา' และ 'ปจฺจยา' ตามไป

561. ධාතුයා [Pg.348] කම්මාදිම්හි ණො.

๕๖๑. ลง ณะ ปัจจัย หลังธาตุ เมื่อมีกรรมเป็นต้น (เป็นอุปบท)

කම්මස්මිං ආදිම්හි සති ධාතුයා පරො ණප්පච්චයො හොති.

เมื่อมีกรรมอยู่ข้างหน้า ณะ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุ

සො ච –

และปัจจัยนั้น...

562. අඤ්ඤෙ කිත.

๕๖๒. ปัจจัยอื่น (จากกิจฺจปัจจัย) ชื่อว่า กิตะ

තතියෙ ධාත්වාධිකාරෙ විහිතා කිච්චෙහි අඤ්ඤෙ පච්චයා කිතිච්චෙව සඤ්ඤා හොන්තීති කිතසඤ්ඤා කතා.

ปัจจัยอื่นจากกิจฺจปัจจัยที่บัญญัติไว้ในธาตุอธิการที่ ๓ ชื่อว่า กิตะ จึงมีการตั้งชื่อว่า กิตะ

563. කත්තරි කිත.

๕๖๓. กิตปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงในอรรถแห่งกัตตา

කත්තරි කාරකෙ කිතපච්චයො හොතීති නියමතො කත්තරි භවති, සො ච ‘‘ණාදයො තෙකාලිකා’’ති වුත්තත්තා කාලත්තයෙ ච හොති. පුරෙ විය කාරිතබ්‍යපදෙසණලොපවුද්ධියො, පච්චයන්තස්සාලිඞ්ගත්තා ස්‍යාදිම්හි අසම්පත්තෙ ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති කිතකන්තත්තා නාමංව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, තතො කුම්භං කරොතීති අත්ථෙ ‘‘අමාදයො පරපදෙභී’’ති දුතියාතප්පුරිසසමාසො, ‘‘නාමාන’’න්තිආදිනා සමාසසඤ්ඤා, ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති විභත්තිලොපො, ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො, පුන සමාසත්තා නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

ปัจจัยกิตะย่อมลงในกัตตาการก เพราะฉะนั้น จึงเป็นไปในอรรถกัตตาโดยแน่นอน และปัจจัยนั้นย่อมเป็นไปในกาลทั้งสาม เพราะมีคำกล่าวว่า 'ปัจจัยมี ณะ เป็นต้น เป็นไปในกาลทั้งสาม' มีการตั้งชื่อว่าการิตะ การลบ ณะ และการพฤทธิ์เหมือนก่อน เพราะปัจจัยที่ลงท้ายไม่มีลิงค์ เมื่อยังไม่ถึงการลงสยาธิวิภัตติ เมื่อทำเป็นนามด้วยสูตรว่า 'ตัทธิตะสมาสะกิตกะ เป็นนาม เหมือนในอาตเวตุนาทิเป็นต้น' เพราะเป็นกิตกะลงท้าย สยาธิวิภัตติย่อมเกิดขึ้น จากนั้น ในอรรถว่า 'กุมฺภํ กโรติ' (ย่อมทำหม้อ) มีทุติยาตัปปุริสสมาสด้วยสูตรว่า 'อะมาทะโย ปะระปะเทภิ' มีการตั้งชื่อสมาสด้วยสูตรว่า 'นามานัง' เป็นต้น มีการลบวิภัตติด้วยสูตรว่า 'เตสัง วิภัตติโย โลปา จ' มีปกติภาวะด้วยสูตรว่า 'ปะกะติ จัสสะ สะรันตัสสา' อีกครั้งหนึ่ง เพราะเป็นสมาส เมื่อทำเป็นนาม สยาธิวิภัตติย่อมเกิดขึ้น

සො කුම්භකාරො, තෙ කුම්භකාරා ඉච්චාදි. ඉත්ථියං කුම්භකාරී, කුම්භකාරියො ඉච්චාදි, තථා කම්මං කරොතීති කම්මකාරො. එවං මාලාකාරො, කට්ඨකාරො, රථකාරො, සුවණ්ණකාරො, සුත්තකාරො, වුත්තිකාරො, ටීකාකාරො.

รูปว่า โส กุมฺภกาโร (ช่างหม้อนั้น), เต กุมฺภการา (ช่างหม้อเหล่านั้น) เป็นต้น ในอิตถีลิงค์เป็น กุมฺภการี, กุมฺภการิโย เป็นต้น เช่นเดียวกัน รูปว่า กัมมกาโร (ผู้ทำกรรม) ในอรรถว่า กัมมัง กโรติ (ย่อมทำกรรม) เช่นนี้แล มาลากาโร (ช่างดอกไม้), กัฏฐกาโร (ช่างไม้), รถกาโร (ช่างรถ), สุวัณณกาโร (ช่างทอง), สุตตกาโร (ช่างด้าย), วุตติกาโร (ผู้แต่งวุตติ), ฏีกากาโร (ผู้แต่งฎีกา)

ගහ උපාදානෙ, පත්තං අගණ්හි, ගණ්හාති, ගණ්හිස්සතීති වා පත්තග්ගාහො. එවං රස්මිග්ගාහො, රජ්ජුග්ගාහො.

คห ธาตุ ในอรรถว่าถือเอา, รูปว่า ปัตตัคคาโห (ผู้ถือบาตร) ในอรรถว่า ปัตตัง อคณฺหิ, คณฺหาติ, หรือ คณฺหิสฺสติ (ได้ถือเอาบาตร, ย่อมถือเอาบาตร, หรือจักถือเอาบาตร) เช่นนี้แล รัสมิคคาโห (ผู้ถือเชือกบังเหียน), รัชชุคคาโห (ผู้ถือเชือก)

වෙ [Pg.349] තන්තසන්තානෙ, තන්තං අවායි, වායති, වායිස්සතීති වා තන්තවායො, ‘‘තෙ ආවායා කාරිතෙ’’ති ආයාදෙසො, වාක්‍යෙ පනෙත්ථ ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන ආයාදෙසො. එවං තුන්නවායො.

เว ธาตุ ในอรรถว่าทอเส้นด้าย, รูปว่า ตันตวาโย (ช่างทอหูก) ในอรรถว่า ตันตัง อวายิ, วายติ, หรือ วายิสสติ (ได้ทอหูก, ย่อมทอหูก, หรือจักทอหูก) มีการอาเทศเป็น อายะ ด้วยสูตรว่า 'เต อาวายา การิเต' ส่วนในประโยคนี้ มีการอาเทศเป็น อายะ ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า 'เต อาวายา' เช่นนี้แล ตุนนวาโย (ช่างเย็บ)

මා පරිමාණෙ, ධඤ්ඤං අමිනි, මිනාති, මිනිස්සතීති වා අත්ථෙ ණප්පච්චයෙ කතෙ –

มา ธาตุ ในอรรถว่าประมาณ, ในอรรถว่า ธัญญัง อมินิ, มินาติ, หรือ มินิสสติ (ได้ตวงข้าวเปลือก, ย่อมตวงข้าวเปลือก, หรือจักตวงข้าวเปลือก) เมื่อลง ณะ ปัจจัยแล้ว –

‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'ณมฺหิ' ตามมา

564. ආකාරන්තානමායො.

๕๖๔. การอาเทศเป็น อายะ แห่งธาตุทั้งหลายที่มี อา เป็นที่สุด

ආකාරන්තානං ධාතූනං අන්තස්ස ආයාදෙසො හොති ණකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ, සරලොපාදි. ධඤ්ඤමායො. එවං දානං දදාතීති දානදායො.

เมื่อปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์อยู่เบื้องหลัง ย่อมมีการอาเทศที่สุดแห่งธาตุทั้งหลายที่มี อา เป็นที่สุดเป็น อายะ มีการลบสระเป็นต้น รูปว่า ธัญญมาโย (ผู้ตวงข้าวเปลือก) เช่นนี้แล ทานทาโย (ผู้ให้ทาน) ในอรรถว่า ทานัง ททาติ (ย่อมให้ทาน)

කමු කන්තිම්හි, ධම්මං අකාමයි, කාමයති, කාමයිස්සතීති වා ධම්මකාමො පුරිසො, ධම්මකාමා කඤ්ඤා, ධම්මකාමං චිත්තං. එවං අත්ථකාමො, හිතකාමො, සුඛකාමො, ධම්මං පාලෙතීති ධම්මපාලො ඉච්චාදි.

กมุ ธาตุ ในอรรถว่าความใคร่, ในอรรถว่า ธัมมัง อกามยิ, กามยติ, หรือ กามยิสสติ (ได้ใคร่ธรรม, ย่อมใคร่ธรรม, หรือจักใคร่ธรรม) เป็น ธัมมกาโม ปุริโส (บุรุษผู้ใคร่ธรรม), ธัมมกามา กัญญา (หญิงสาวผู้ใคร่ธรรม), ธัมมกามัง จิตตัง (จิตที่ใคร่ธรรม) เช่นนี้แล อัตถกาโม (ผู้ใคร่ประโยชน์), หิตกาโม (ผู้ใคร่ประโยชน์เกื้อกูล), สุขกาโม (ผู้ใคร่สุข), ธัมมปาโล (ผู้รักษาธรรม) ในอรรถว่า ธัมมัง ปาเลติ (ย่อมรักษาธรรม) เป็นต้น

දමු දමනෙ, ‘‘අරිං අදමි, දමෙති, දමිස්සතී’’ති විග්ගහෙ ‘‘ධාතුයා’’ති අධිකාරො, ‘‘කම්මාදිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

ทมุ ธาตุ ในอรรถว่าการข่ม, ในวิเคราะห์ว่า 'อริง อทมิ, ทเมติ, หรือ ทมิสสติ' (ได้ข่มศัตรู, ย่อมข่มศัตรู, หรือจักข่มศัตรู) มีบทว่า 'ธาตุยา' เป็นอธิการ และบทว่า 'กัมมาทิมหิ' ตามมา

565. සඤ්ඤායමනු.

๕๖๕. ลง อะ ปัจจัย และ นุ อาคม ในอรรถที่เป็นชื่อ

කම්මූපපදෙ ආදිම්හි සති සඤ්ඤායං ගම්‍යමානායං ධාතුයා අප්පච්චයො හොති, උපපදන්තෙ නුකාරාගමො ච. එත්ථ ච ‘‘නු නිග්ගහීතං පදන්තෙ’’ති සුත්තෙ ‘‘පදන්තෙ’’ති වචනතො උපපදන්තෙයෙව නුකාරාගමො හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරලොපො. අයං පන න්වාගමො සමාසං [Pg.350] කත්වා උපපදවිභත්තිලොපෙ කතෙයෙව හොතීති වෙදිතබ්බං.

เมื่อมีกรรมเป็นอุปบทอยู่ข้างหน้า และเมื่อสื่อถึงชื่อ ย่อมลง อะ ปัจจัย หลังธาตุ และมี นุ อาคม ที่ที่สุดของอุปบท ในที่นี้ พึงทราบว่า นุ อาคม ย่อมมีที่ที่สุดของอุปบทเท่านั้น เพราะคำว่า 'ปทันเต' ในสูตรว่า 'นุ นิคคหีตัง ปทันเต' มีการลบ อุการะ ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทธี' เป็นต้น อนึ่ง พึงทราบว่า นุ อาคม นี้ ย่อมมีได้ต่อเมื่อทำสมาสและลบวิภัตติของอุปบทแล้วเท่านั้น

566. නු නිග්ගහීතං පදන්තෙ.

๕๖๖. นุ อาคม ถึงความเป็นนิคคหิตที่ที่สุดของบท

උපපදභූතනාමපදන්තෙ වත්තමානො නුකාරාගමො නිග්ගහීතමාපජ්ජතෙ, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, සෙසං සමං, වුද්ධාභාවොව විසෙසො, අරින්දමො රාජා.

นุ อาคม ที่อยู่ที่สุดของนามบทที่เป็นอุปบท ย่อมถึงความเป็นนิคคหิต มีการแปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค ส่วนที่เหลือเหมือนกัน มีข้อพิเศษคือไม่มีการพฤทธิ์ รูปว่า อรินทโม ราชา (พระราชาผู้ข่มศัตรู)

තථා තර තරණෙ, වෙස්සං තරතීති වෙස්සන්තරො, තණ්හං කරොති හිංසතීති තණ්හඞ්කරො භගවා. එවං මෙධඞ්කරො, සරණඞ්කරො, දීපඞ්කරො.

เช่นเดียวกัน ตร ธาตุ ในอรรถว่าการข้าม, ผู้ข้ามเวสสะ (คือตัณหา) ชื่อว่า เวสสันตโร, พระผู้มีพระภาคผู้ทรงทำตัณหา (คือทำลายตัณหา) ชื่อว่า ตัณหังกร เช่นนี้แล เมธังกร, สรณังกร, ทีปังกร

‘‘ආදිම්හි, අ’’ඉති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'อาทิมฺหิ' และ 'อ' ตามมา

567. පුරෙ දදා ච ඉං.

๕๖๗. และลง อิง (iṃ) หลังบทว่า ปุระ และ ทท ธาตุ

පුරසද්දෙ ආදිම්හි සති ‘‘දද දානෙ’’ඉච්චෙතාය ධාතුයා අප්පච්චයො හොති, පුරසද්දෙ අකාරස්ස ඉඤ්ච හොති. එත්ථ ච ‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති පරිභාසතො පුරසද්දන්තස්සෙව ඉං හොතීති දට්ඨබ්බං. ණාදීනං තෙකාලිකත්තෙපි උපපදත්ථවිසෙසෙන අතීතෙයෙවායමප්පච්චයො හොතීති දට්ඨබ්බං. පුරෙ දානං අදදීති පුරින්දදො සක්කො. ඉධාපි විභත්තිලොපෙ කතෙයෙව ඉංආදෙසො.

เมื่อมีบทว่า ปุระ อยู่ข้างหน้า ย่อมลง อะ ปัจจัย หลัง ทท ธาตุ ในอรรถว่าการให้ และมีการอาเทศ อะ ที่บทว่า ปุระ เป็น อิง (iṃ) ในที่นี้ พึงทราบว่า อิง (iṃ) ย่อมมีที่ที่สุดของบทว่า ปุระ เท่านั้น ตามปริภาษาว่า 'ตทนุปโรเธนะ' พึงทราบว่า แม้ปัจจัยมี ณะ เป็นต้น จะเป็นไปในกาลทั้งสาม แต่ อะ ปัจจัยนี้ ย่อมมีในอดีตกาลเท่านั้น ด้วยความพิเศษแห่งอรรถของอุปบท รูปว่า ปุรินทโท (ท้าวสักกะ) ในอรรถว่า ได้ให้ทานในกาลก่อน ในที่นี้ก็เช่นกัน การอาเทศเป็น อิง ย่อมมีเมื่อลบวิภัตติแล้วเท่านั้น

‘‘කම්මාදිම්හි, අ’’ඉති ච වත්තතෙ.

และบทว่า 'กัมมาทิมฺหิ' และ 'อ' ตามมา

568. සබ්බතො ණ්වු ත්වාවී වා.

๕๖๘. ลง ณะวุ, ตุ, อาวี ปัจจัย หลังธาตุทั้งปวงบ้าง

සබ්බතො ධාතුතො කම්මාදිම්හි වා අකම්මාදිම්හි වා සති අ ණ්වු තු ආවී ඉච්චෙතෙ චත්තාරො පච්චයා හොන්ති. වාග්ගහණං ‘‘අකම්මාදිම්හි වා’’ති විකප්පනත්ථං.

เมื่อมีกรรมอยู่ข้างหน้า หรือไม่มีกรรมอยู่ข้างหน้า ปัจจัย ๔ เหล่านี้ คือ อะ, ณะวุ, ตุ, อาวี ย่อมลงหลังธาตุทั้งปวง การรับเอาบทว่า 'วา' เพื่อแสดงวิกัป (ทางเลือก) ว่า 'หรือไม่มีกรรมอยู่ข้างหน้า'

අප්පච්චයෙ [Pg.351] තාව – ධර ධාරණෙ, ධම්මං අධරි, ධරති, ධරිස්සතීති වා ධම්මධරො. එවං විනයධරො. තථා තං කරොතීති තක්කරො, ද්විත්තං. එවං හිතකරො, දිවසකරො, දිනකරො, දිවාකරො, නිසාකරො, ධනුං ගණ්හාතීති ධනුග්ගහො. එවං කටග්ගහො, සබ්බකාමං දදාතීති සබ්බකාමදදො, සබ්බදදො.

ใน อะ ปัจจัย ก่อนอื่น - ธร ธาตุ ในอรรถว่าการทรงไว้, รูปว่า ธัมมธโร ในอรรถว่า ธัมมัง อธริ, ธรติ, หรือ ธริสสติ (ได้ทรงไว้, ย่อมทรงไว้, หรือจักทรงไว้ซึ่งธรรม) เช่นนี้แล วินยธโร เช่นเดียวกัน รูปว่า ตักกโร (มีการซ้อนพยัญชนะ) ในอรรถว่า ย่อมทำสิ่งนั้น เช่นนี้แล หิตกโร, ทิวสกโร, ทินกโร, ทิวากโร, นิสากโร รูปว่า ธนุคคโห ในอรรถว่า ย่อมถือธนู เช่นนี้แล กฏัคคโห รูปว่า สัพพกามทโท ในอรรถว่า ย่อมให้ซึ่งความปรารถนาทั้งปวง, สัพพทโท

ආතො පන – අන්නං අදාසි, දදාති, දදිස්සතීති අන්නදො. එවං ධනදො, සච්චං සන්දහතීති සච්චසන්ධො. පා පානෙ, මජ්ජං පිවතීති මජ්ජපො. තා පාලනෙ, ගවං සද්දං තායතීති ගොත්තං. එවං කත්තරි.

ส่วนจากธาตุที่มี อา เป็นที่สุด - รูปว่า อันนโท ในอรรถว่า อันนัง อทาสิ, ททาติ, หรือ ททิสสติ (ได้ให้, ย่อมให้, หรือจักให้อาหาร) เช่นนี้แล ธนโท รูปว่า สัจจสันโธ ในอรรถว่า ย่อมประสานสัจจะ ปา ธาตุ ในอรรถว่าการดื่ม, รูปว่า มัชชโป ในอรรถว่า ย่อมดื่มน้ำเมา ตา ธาตุ ในอรรถว่าการรักษา, รูปว่า โคตตัง ในอรรถว่า ย่อมรักษาเสียงแห่งโค เช่นนี้แล ในกัตตุการก

අකම්මාදිම්හි පන ‘‘යස්මා දපෙතී’’ති සුත්තෙ භයග්ගහණෙන සෙසසාධනෙපි අප්පච්චයො.

ส่วนในกรณีที่ไม่มีกรรมอยู่ข้างหน้า อะ ปัจจัย ย่อมมีแม้ในสาธนะที่เหลือ ด้วยการรับเอาบทว่า ภย ในสูตรว่า 'ยสฺมา ทเปติ'

නී පාපුණනෙ විපුබ්බො, විනෙසි, විනෙති, විනෙස්සති එතෙන, එත්ථාති වා විනයො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, අයාදෙසො ච, නයනං නයො. සි සෙවායං නිපුබ්බො, නිස්සීයිත්ථ, නිස්සීයති, නිස්සීයිස්සතීති වා නිස්සයො. සි සයෙ, අනුසයි, අනුසෙති, අනුසෙස්සතීති වා අනුසයො.

นี ธาตุ ในอรรถว่าการถึง มี วิ เป็นบทหน้า, รูปว่า วินโย ในอรรถว่า วิเนสิ, วิเนติ, หรือ วิเนสฺสติ เอเตนะ หรือ เอตฺถ (ได้นำไป, ย่อมนำไป, หรือจักนำไป ด้วยสิ่งนี้ หรือในสิ่งนี้) มีการพฤทธิ์และ อยอาเทศ ด้วยสูตรว่า 'อัญเญสุ จ' รูปว่า นโย ในอรรถว่า การนำไป สิ ธาตุ ในอรรถว่าการเสพ มี นิ เป็นบทหน้า, รูปว่า นิสสโย ในอรรถว่า นิสฺสียิตฺถ, นิสฺสียติ, หรือ นิสฺสียิสฺสติ (ได้อาศัยแล้ว, ย่อมอาศัย, หรือจักอาศัย) สิ ธาตุ ในอรรถว่าการนอน, รูปว่า อนุสโย ในอรรถว่า อนุสยิ, อนุเสติ, หรือ อนุเสสฺสติ (ได้นอนตามแล้ว, ย่อมนอนตาม, หรือจักนอนตาม)

ඉ ගතිම්හි පතිපුබ්බො, පටිච්ච එකස්මා ඵලමෙතීති පච්චයො, සමුදයො. චි චයෙ, විනිච්ඡීයතෙ අනෙන, විනිච්ඡයනං වා විනිච්ඡයො, උච්චයනං උච්චයො, සඤ්චයො, ධම්මං විචිනාතීති ධම්මවිචයො. ඛී ඛයෙ, ඛයනං ඛයො. ජි ජයෙ, විජයනං විජයො, ජයො. කී දබ්බවිනිමයෙ, වික්කයනං වික්කයො, කයො. ලී සිලෙසනෙ, අල්ලීයති එත්ථාති ආලයො, ලයො. එවං ඉවණ්ණන්තතො.

อิ ธาตุ ในอรรถว่าการไป มี ปฏิ เป็นบทหน้า, รูปว่า ปัจจโย ในอรรถว่า อาศัยสิ่งหนึ่งแล้วผลย่อมมาถึง, สมุทโย จิ ธาตุ ในอรรถว่าการรวบรวม, รูปว่า วินิจฉโย ในอรรถว่า สิ่งที่ถูกวินิจฉัยด้วยสิ่งนี้ หรือการวินิจฉัย, อุจจโย (การรวบรวมขึ้น), สัญจโย, รูปว่า ธัมมวิจโย ในอรรถว่า ย่อมเลือกเฟ้นธรรม ขี ธาตุ ในอรรถว่าความสิ้นไป, รูปว่า ขโย ในอรรถว่า การสิ้นไป ชิ ธาตุ ในอรรถว่าความชนะ, รูปว่า วิชโย (การชนะ), ชโย กี ธาตุ ในอรรถว่าการแลกเปลี่ยนสิ่งของ, รูปว่า วิกฺกโย (การขาย), กโย ลี ธาตุ ในอรรถว่าการติด, รูปว่า อาลโย ในอรรถว่า ย่อมติดในที่นี้, ลโย เช่นนี้แล จากธาตุที่มี อิ และ อี เป็นที่สุด

ආසුණන්තීති [Pg.352] අස්සවා, අවාදෙසො, පටිස්සවනං පටිස්සවො. සු ගතිම්හි, ආභවග්ගා සවන්තීති ආසවා. රු සද්දෙ, රවතීති රවො. භවතීති භවො. පභවති එතස්මාති පභවො. ලූ ඡෙදනෙ, ලවනං ලවො. එවං උවණ්ණන්තතො.

สิ่งที่ไหลออก ชื่อว่า อัสสวา (มีการอาเทศเป็น อว), การรับฟัง ชื่อว่า ปฏิสสโว. ธาตุ สุ ในความไป, สิ่งที่ไหลไปจนถึงภวัคคพรหม ชื่อว่า อาสวา. ธาตุ รุ ในความส่งเสียง, สิ่งที่ส่งเสียง ชื่อว่า รโว. สิ่งที่ย่อมเป็น ชื่อว่า ภโว. สิ่งที่ย่อมเกิดจากสิ่งนี้ ชื่อว่า ปภโว. ธาตุ ลู ในความตัด, การตัด ชื่อว่า ลโว. เช่นนี้แล จากธาตุที่มีสระ อุ เป็นที่สุด.

නිග්ගණ්හාති, නිග්ගහණං වා නිග්ගහො, පග්ගහො, සඞ්ගණ්හාති තෙන, සඞ්ගහණං වා සඞ්ගහො. වර වරණෙ, සංවරණං සංවරො. දර ආදරෙ, ආදරණං ආදරො. ආගච්ඡති, ආගමනන්ති වා ආගමො, ආගමීයන්ති එත්ථ, එතෙන වා අත්ථාති ආගමො පරියත්ති. සප්පතීති සප්පො. දිබ්බතීති දෙවො. කමු පදවික්ඛෙපෙ, පක්කමනං, පක්කමතීති වා පක්කමො. එවං වික්කමො.

ย่อมข่มไว้ หรือการข่ม ชื่อว่า นิคคโห, ปัคคโห, ย่อมสงเคราะห์ด้วยสิ่งนั้น หรือการสงเคราะห์ ชื่อว่า สังคโห. ธาตุ วร ในความกั้น, การสำรวม ชื่อว่า สังวโร. ธาตุ ทร ในความเอื้อเฟื้อ, การเอื้อเฟื้อ ชื่อว่า อาทโร. ย่อมมา หรือการมา ชื่อว่า อาคโม, อรรถทั้งหลายอันบุคคลย่อมมาถึงในคัมภีร์นี้ หรือด้วยคัมภีร์นี้ เหตุนั้น คัมภีร์นั้น ชื่อว่า อาคโม (คือพระปริยัติ). สิ่งที่ย่อมเลื้อยไป ชื่อว่า สัปโป. ผู้ย่อมรุ่งเรือง ชื่อว่า เทโว. ธาตุ คมุ ในความก้าวเท้า, การก้าวไป หรือย่อมก้าวไป ชื่อว่า ปักกโม. เช่นนี้แล วิคคโม.

චර චරණෙ, වනෙ චරතීති වනචරො, කාමො අවචරති එත්ථාති කාමාවචරො ලොකො, කාමාවචරා සඤ්ඤා, කාමාවචරං චිත්තං. ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ඡට්ඨීතප්පුරිසො.

ธาตุ จร ในความเที่ยวไป, ผู้ย่อมเที่ยวไปในป่า ชื่อว่า วนจโร, กามย่อมเที่ยวไปในโลกนี้ เหตุนั้น โลกนี้ ชื่อว่า กามาวจรโลก, สัญญาที่เป็นกามาวจร, จิตที่เป็นกามาวจร. โคทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในที่นี้ ชื่อว่า โคจโร (เป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส).

පාදෙන පිවතීති පාදපො. එවං කච්ඡපො, තතියාතප්පුරිසො.

สิ่งที่ย่อมดื่มด้วยเท้า ชื่อว่า ปาทโป. เช่นนี้แล กัจฉโป (เป็นตติยาตัปปุริสสมาส).

රුහ ජනනෙ, සිරස්මිං රුහතීති සිරොරුහො, ගුහායං සයතීති ගුහාසයං චිත්තං. එවං කුච්ඡිසයා වාතා. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, පබ්බතෙ අට්ඨාසි, තිට්ඨති, ඨස්සතීති වා පබ්බතට්ඨො පුරිසො, පබ්බතට්ඨා නදී, පබ්බතට්ඨං ඔසධං. එවං ථලට්ඨං, ජලට්ඨං, සත්තමීතප්පුරිසො.

ธาตุ รุห ในความเกิด, สิ่งที่ย่อมเกิดบนศีรษะ ชื่อว่า สิโรรุโห, จิตที่ย่อมอาศัยอยู่ในถ้ำ ชื่อว่า คูหาสยจิต. เช่นนี้แล ลมที่อาศัยอยู่ในท้อง. ธาตุ ฐา ในความหยุดการไป, บุรุษผู้ได้ยืนอยู่แล้ว ย่อมยืนอยู่ หรือจักยืนอยู่บนภูเขา ชื่อว่า ปัพพตัฏโฐ, แม่น้ำที่ตั้งอยู่บนภูเขา, ยาที่ตั้งอยู่บนภูเขา. เช่นนี้แล สิ่งที่ตั้งอยู่บนบก, สิ่งที่ตั้งอยู่ในน้ำ (เป็นสัตตมีตัปปุริสสมาส).

569. ගහස්සුපධස්සෙ වා.

๕๖๙. การอาเทศเป็น เอ แก่อุปธะของ คห ธาตุ บ้าง.

ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස උපධස්ස එත්තං හොති වා, උපධාති අන්තක්ඛරතො පුබ්බක්ඛරස්ස පරසමඤ්ඤා, ගය්හතීති ගෙහං, ගහං වා.

การอาเทศเป็น เอ ย่อมมีแก่อุปธะของ คห ธาตุ นี้บ้าง, อุปธะ คือ ชื่อของอักษรที่อยู่ก่อนอักษรสุดท้าย, สิ่งที่อันเขาพึงยึดถือ ชื่อว่า เคหัง หรือ คหัง.

ණ්වුප්පච්චයෙ [Pg.353] රථං කරොතීති අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, සො ච ‘‘අඤ්ඤෙ කිත’’ති කිතසඤ්ඤත්තා ‘‘කත්තරි කිත’’ති කත්තරියෙව භවති, තතො කාරිතබ්‍යපදෙස ණලොපවුද්ධියො.

ในอรรถว่า ย่อมกระทำซึ่งรถ ลง ณฺวุ ปัจจัย, และ ณฺวุ ปัจจัยนั้น เพราะมีชื่อว่า กิตะ ด้วยสูตรว่า 'อญฺเญ กิต' จึงเป็นไปในกัตตุการกเท่านั้น ด้วยสูตรว่า 'กตฺตริ กิต', จากนั้น มีการเรียกชื่อว่า การิตะ การลบ ณ และการพฤทธิ์.

570. අනකා යුණ්වූනං.

๕๗๐. การอาเทศเป็น อนะ และ อกะ แห่ง ยุ และ ณฺวุ ปัจจัยทั้งหลาย.

යුණ්වුඉච්චෙතෙසං පච්චයානං අන අකඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්තීති අකාදෙසො. සෙසං කුම්භකාරසද්දසමං, රථකාරකො. තථා අන්නං දදාතීති අන්නදායකො, ‘‘ආකාරන්තානමායො’’ති ආයාදෙසො, ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අකාරස්ස ඉකාරො, අන්නදායිකා කඤ්ඤා, අන්නදායකං කුලං. ලොකං නෙතීති ලොකනායකො, විනෙති සත්තෙති විනායකො, ‘‘තෙ ආවායා කාරිතෙ’’ති ආයාදෙසො.

การอาเทศเป็น อนะ และ อกะ เหล่านี้ ย่อมมีแก่ ยุ และ ณฺวุ ปัจจัยเหล่านี้ จึงมีการอาเทศเป็น อกะ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับศัพท์ว่า กุมฺภการ, เป็น รถการโก. เช่นเดียวกัน ผู้ย่อมให้อาหาร ชื่อว่า อนฺนทายโก, มีการอาเทศเป็น อาย ด้วยสูตรว่า 'อาการนฺตานมาโย', ลง อา ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย', มีการอาเทศ อ เป็น อิ ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธี' เป็นต้น เป็น อนฺนทายิกา กญฺญา, อนฺนทายกํ กุลํ. ผู้ย่อมนำไปซึ่งโลก ชื่อว่า โลกนายโก, ผู้ย่อมแนะนำซึ่งสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า วินายโก, มีการอาเทศเป็น อาย ด้วยสูตรว่า 'เต อาวายา การิเต'.

අකම්මූපපදෙ කරොතීති කාරකො, කාරිකා, කාරකං. දදාතීති දායකො, දායිකා, දායකං. නෙතීති නායකො, නායිකා, නායකං. භගවතො ඔවාදානුසාසනිං අසුණි, සුණාති, සුණිස්සතීති වා සාවකො, සාවිකා, ආවාදෙසො. ලුනාතීති ලාවකො. පු පවනෙ, පුනාතීති පාවකො, භවතීති භාවකො, උපාසතීති උපාසකො, උපාසිකා. ගණ්හාතීති ගාහකො.

ในกรณีที่ไม่มีกรรมเป็นอุปบท ผู้ย่อมกระทำ ชื่อว่า การโก, การิกา, การกํ. ผู้ย่อมให้ ชื่อว่า ทายโก, ทายิกา, ทายกํ. ผู้ย่อมนำไป ชื่อว่า นายโก, นายิกา, นายกํ. ผู้ได้ฟังแล้ว ย่อมฟัง หรือจักฟังซึ่งโอวาทานุสาสนีของพระผู้มีพระภาคเจ้า ชื่อว่า สาวโก, สาวิกา (มีการอาเทศเป็น อาว). ผู้ย่อมตัด ชื่อว่า ลาวโก. ธาตุ ปุ ในความชำระ, สิ่งที่ย่อมชำระ ชื่อว่า ปาวโก, ผู้ย่อมเป็น (หรือยังให้เป็น) ชื่อว่า ภาวโก, ผู้ย่อมเข้าไปนั่งใกล้ ชื่อว่า อุปาสโก, อุปาสิกา. ผู้ย่อมถือเอา ชื่อว่า คาหโก.

පචතීති පාචකො. අයජි, යජති, යජිස්සතීති වා යාජකො. එත්ථ හි ‘‘කගා චජාන’’න්ති චජානං කගත්තෙ සම්පත්තෙ –

ผู้ย่อมหุงต้ม ชื่อว่า ปาจโก. ผู้ได้บูชาแล้ว ย่อมบูชา หรือจักบูชา ชื่อว่า ยาชโก. ในที่นี้ เมื่อการอาเทศเป็น ก และ ค แห่ง จ และ ช ทั้งหลาย สำเร็จด้วยสูตรว่า 'กคา จชานํ' -

571. න [Pg.354] කගත්තං චජා ණ්වුම්හි.

๕๗๑. การอาเทศเป็น ก และ ค แห่ง จ และ ช ทั้งหลาย ย่อมไม่มีใน ณฺวุ ปัจจัย.

ධාත්වන්තභූතා චකාරජකාරා කකාර ගකාරත්තං නාපජ්ජන්තෙ ණ්වුප්පච්චයෙ පරෙති පටිසිද්ධත්තා න භවති.

เพราะมีการห้ามไว้ว่า 'จ อักษร และ ช อักษร อันเป็นที่สุดของธาตุ ย่อมไม่ถึงความเป็น ก อักษร และ ค อักษร เมื่อ ณฺวุ ปัจจัยข้างหลัง' การอาเทศนั้นจึงไม่มี.

ජන ජනනෙ, ජනෙතීති ජනකො, ජනිකා, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති එත්ථ වාග්ගහණෙන වුද්ධි න හොති. එවං ඛනතීති ඛනකො, සමෙතීති සමකො, ගමෙතීති ගමකො, දමෙතීති දමකො, අහනි, හන්ති, හනිස්සතීති වා වධකො, ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති හනස්ස වධාදෙසො, හන්තීති යාතකො, ‘‘හනස්ස ඝාතො’’ති ණ්වුම්හි ඝාතාදෙසො, ගාවො හනතීති ගොඝාතකො, රුන්ධතීති රුන්ධකො, නිග්ගහීතාගමො, සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි හොති. එවං භුඤ්ජතීති භුඤ්ජකො, කිණාතීති කායකො, පාලෙතීති පාලකො, පූජෙතීති පූජකො.

ธาตุ ชน ในความเกิด, ผู้ย่อมยังให้เกิด ชื่อว่า ชนโก, ชนิกา, ในที่นี้ การพฤทธิ์ย่อมไม่มีด้วยการถือเอาบทว่า วา ในสูตรว่า 'ฆฏาทีนํ วา'. เช่นนี้แล ผู้ย่อมขุด ชื่อว่า ขนโก, ผู้ย่อมสงบ ชื่อว่า สมโก, ผู้ย่อมยังให้ไป ชื่อว่า คมโก, ผู้ย่อมฝึก ชื่อว่า ทมโก, ผู้ได้ฆ่าแล้ว ย่อมฆ่า หรือจักฆ่า ชื่อว่า วธโก, มีการอาเทศ หน เป็น วธ ด้วยสูตรว่า 'วโธ วา สพฺพตฺถา', ผู้ย่อมฆ่า ชื่อว่า ญาตโก (ตามต้นฉบับ), มีการอาเทศ หน เป็น ฆาต ใน ณฺวุ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'หนสฺส ฆาโต', ผู้ย่อมฆ่าซึ่งโคทั้งหลาย ชื่อว่า โคฆาตโก, ผู้ย่อมกั้น ชื่อว่า รุนฺธโก, มีการลงนิคคหิตอาคม และเพราะมีพยัญชนะสังโยคเป็นที่สุด การพฤทธิ์จึงไม่มี. เช่นนี้แล ผู้ย่อมบริโภค ชื่อว่า ภุญฺชโก, ผู้ย่อมซื้อ ชื่อว่า กายโก, ผู้ย่อมรักษา ชื่อว่า ปาลโก, ผู้ย่อมบูชา ชื่อว่า ปูชโก.

572. නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි ච.

๕๗๒. การอาเทศเป็น อนะ, อานนะ, อกะ และ อานนกะ แห่ง ยุ และ ณฺวุ ปัจจัยทั้งหลาย จากธาตุทั้งหลายมี นุท ธาตุ เป็นต้น และจากธาตุทั้งหลายที่ประกอบด้วยการิตปัจจัย.

නුදාදීහි ධාතූහි, සකාරිතෙහි ච ධාතූහි පරෙසං යුණ්වුප්පච්චයානං යථාක්කමං අන ආනන අක ආනනකඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති.

การอาเทศทั้งหลายเหล่านี้ คือ อนะ, อานนะ, อกะ และ อานนกะ ย่อมมีตามลำดับ แก่ ยุ และ ณฺวุ ปัจจัยทั้งหลายที่อยู่ข้างหลังธาตุทั้งหลายมี นุท ธาตุ เป็นต้น และธาตุทั้งหลายที่ประกอบด้วยการิตปัจจัย.

එත්ථ හි –

ในที่นี้ -

සකාරිතෙහි යුණ්වූනං, කාරියස්ස විධානතො;

කිච්චකිත්ථම්භවො ධාතු-ප්පච්චයෙහිපි වෙදියො.

เพราะการบัญญัติวิธีแก่ ยุ และ ณฺวุ ปัจจัยที่ประกอบด้วยการิตปัจจัย, ความเป็นกิจจปัจจัยและกิตปัจจัย พึงทราบได้แม้ด้วยธาตุปัจจัยทั้งหลาย.

නුද ඛෙපෙ පපුබ්බො, පනුදි, පනුදති, පනුදිස්සතීති වා අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, තස්සිමිනා අකාදෙසො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා නුදිස්ස දීඝො, පනූදකො.

ธาตุ นุท ในความซัดไป มี ป บทหน้า, ในอรรถว่า ได้บรรเทาแล้ว ย่อมบรรเทา หรือจักบรรเทา ลง ณฺวุ ปัจจัย, มีการอาเทศ ณฺวุ นั้นเป็น อกะ ด้วยสูตรนี้, มีการทีฆะ นุท ธาตุ ด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น เป็น ปนูดโก.

සූද [Pg.355] පග්ඝරණෙ, සූදතීති සූදකො. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤාසි, ජානාති, ජානිස්සතීති වා අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, තස්සානෙන ආනනකාදෙසො, ‘‘ඤාස්ස ජාජංනා’’ති ජාදෙසො, සරලොපාදි, ජානනකො.

ธาตุ สูท ในความไหลออก, ย่อมไหลออก ชื่อว่า สูทโก. ธาตุ ญา ในความรู้, ในอรรถว่า ได้รู้แล้ว ย่อมรู้ หรือจักรู้ ลง ณฺวุ ปัจจัย, มีการอาเทศ ณฺวุ นั้นเป็น อานนกะ ด้วยสูตรนั้น, มีการอาเทศ ญา เป็น ชา ด้วยสูตรว่า 'ญาสฺส ชาชํนา', มีการลบสระเป็นต้น เป็น ชานนโก.

සකාරිතෙහි පන ආණ පෙසනෙ, ආණාපෙසි, ආණාපෙති, ආණාපෙස්සතීති වා අත්ථෙ ‘‘සබ්බතො ණ්වුත්වාවී වා’’ති ණ්වුප්පච්චයො, තස්සිමිනා අකාදෙසො, සරලොපාදි, ආණාපකො, සඤ්ඤාපෙතීති සඤ්ඤාපකො, සඤ්ජානනකො, එත්ථ ආනනකාදෙසො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කාරිතලොපො. තථා දාපෙතීති දාපකො, ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති අකාදෙසො, පතිට්ඨාපෙතීති පතිට්ඨාපකො, නිබ්බානං සම්පාපෙතීති නිබ්බානසම්පාපකො, කාරාපෙතීති කාරාපකො, කාරාපිකා ඉච්චාදි.

ส่วนธาตุที่ประกอบด้วยการิตปัจจัย ธาตุ อาณ ในความส่งไป (สั่ง), ในอรรถว่า ได้สั่งแล้ว ย่อมสั่ง หรือจักสั่ง ลง ณฺวุ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'สพฺพโต ณฺวุ ตฺวาวี วา', มีการอาเทศ ณฺวุ นั้นเป็น อกะ ด้วยสูตรนี้, มีการลบสระเป็นต้น เป็น อาณาปโก. ผู้ย่อมยังให้รู้ ชื่อว่า สญฺญาปโก, สญฺชานนโก, ในคำหลังนี้มีการอาเทศเป็น อานนกะ และมีการลบการิตปัจจัยด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น. เช่นเดียวกัน ผู้ย่อมยังให้ให้ ชื่อว่า ทาปโก, มีการอาเทศเป็น อกะ ด้วยสูตรว่า 'อนกา ยุณฺวูนํ'. ผู้ย่อมยังให้ตั้งมั่น ชื่อว่า ปติฏฺฐาปโก. ผู้ย่อมยังให้ถึงซึ่งพระนิพพาน ชื่อว่า นิพฺพานสมฺปาปโก. ผู้ย่อมยังให้กระทำ ชื่อว่า การาปโก, การาปิกา เป็นต้น.

තුප්පච්චයෙ අකාසි, කරොති, කරිස්සතීති වා අත්ථෙ ‘‘සබ්බතො ණ්වුත්වාවී වා’’ති තුප්පච්චයො, සො ච කිතසඤ්ඤත්තා ණ්වුප්පච්චයො විය සබ්බත්ථ කත්තරියෙව භවති.

ในอรรถว่า ได้กระทำแล้ว ย่อมกระทำ หรือจักกระทำ ลง ตุ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'สพฺพโต ณฺวุ ตฺวาวี วา'. และ ตุ ปัจจัยนั้น เพราะมีชื่อว่า กิตะ จึงเป็นไปในกัตตุการกเท่านั้นในที่ทั้งปวง เหมือน ณฺวุ ปัจจัย.

‘‘අන්තස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า อนฺตสฺส ย่อมตามไป.

573. කරස්ස ච තත්තං තුස්මිං.

๕๗๓. การอาเทศเป็น ตะ แห่งที่สุดของ กร ธาตุ ใน ตุ ปัจจัย.

කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස රකාරස්ස තකාරත්තං හොති තුප්පච්චයෙ පරෙ. චසද්දෙන භරාදීනඤ්ච, තතො නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සත්ථුපිතාදීනමා සිස්මිං සිලොපො චා’’ති ආත්තං, සිලොපො, තස්ස කත්තා තක්කත්තා, ඡට්ඨීසමාසො. තථා භරතීති භත්තා.

มีการอาเทศ ร ที่สุดของธาตุ กร นี้ ให้เป็น ตะ เมื่อปัจจัย ตุ อยู่เบื้องหลัง. และด้วย จ ศัพท์ มีการอาเทศ ร ของธาตุ ภร เป็นต้น ด้วย. จากนั้น เมื่อกระทำเหมือนนาม มีการลงสิวิภัตติเป็นต้น มีการอาเทศเป็น อา ด้วยสูตรว่า "สตฺถุปิตาทีนมา สิมฺหิ สิโลโป จ" มีการลบ สิ. ผู้กระทำของสิ่งนั้น จึงเป็น ตกตฺตา (ตักกัตตา) เป็นฉัฏฐีสมาส. เช่นนั้น ย่อมเลี้ยงดู จึงเป็น ภตฺตา.

හර හරණෙ, හරතීති හත්තා, භින්දතීති භෙත්තා, භෙදිතා වා, ඡින්දතීති ඡෙත්තා, දදාතීති දාතා, භොජනස්ස දාභා භොජනදාතා, සන්දහතීති සන්ධාතා, අවචි, වචති[Pg.356], වක්ඛතීති වා වත්තා, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච, භුඤ්ජතීති භොත්තා, අබුජ්ඣි, බුජ්ඣති, බුජ්ඣිස්සතීති වා බුජ්ඣිතා, යකාරිකාරාගමා, ජානාතීති ඤාතා, ජිනාතීති ජෙතා, සුණාතීති සොතා, ගණ්හාතීති ගහෙතා, භවතීති භවිතා, සරතීති සරිතා, ගච්ඡතීති ගන්තා. ‘‘ගම ඛන හනාදීනං තුං තබ්බාදීසු න’’ඉති ධාත්වන්තස්ස නත්තං. එවං ඛනතීති ඛන්තා, හනතීති හන්තා, මඤ්ඤතීති මන්තා, පාලෙතීති පාලෙතා, පාලයිතා.

ธาตุ หร ในความนำไป, ย่อมนำไป จึงเป็น หตฺตา. ย่อมทำลาย จึงเป็น เภตฺตา หรือ เภทิตา. ย่อมตัด จึงเป็น เฉตฺตา. ย่อมให้ จึงเป็น ทาตา. ผู้ให้ซึ่งโภชนะ จึงเป็น โภชนทาตา. ย่อมประกอบ จึงเป็น สนฺธาตา. กล่าวแล้ว, ย่อมกล่าว, จักกล่าว จึงเป็น วตฺตา. มีการลบที่สุดธาตุ และมีการซ้อนอักษรสองตัว ด้วยสูตรว่า "ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ". ย่อมบริโภค จึงเป็น โภตฺตา. ตรัสรู้แล้ว, ย่อมตรัสรู้, จักตรัสรู้ จึงเป็น พุชฺฌิตา มีการลง ย และ อิ อาคม. ย่อมรู้ จึงเป็น ญาตา. ย่อมชนะ จึงเป็น เชตา. ย่อมฟัง จึงเป็น โสตา. ย่อมถือเอา จึงเป็น คเหตา. ย่อมเป็น จึงเป็น ภวิตา. ย่อมระลึก จึงเป็น สริตา. ย่อมไป จึงเป็น คนฺตา. มีการอาเทศที่สุดธาตุเป็น น ด้วยสูตรว่า "คม ขน หนาทีนํ ตุมฺ ตพฺพา ทีสุ น". เช่นนั้น ย่อมขุด จึงเป็น ขนฺตา. ย่อมฆ่า จึงเป็น หนฺตา. ย่อมสำคัญ จึงเป็น มนฺตา. ย่อมรักษา จึงเป็น ปาเลตา, ปาลยิตา.

කාරිතෙ භාවෙතීති භාවෙතා, භාවයිතා. එවං සාරෙතා, සාරයිතා, දාපෙතා, දාපයිතා, හාපෙතා, හාපයිතා, නිරොධෙතා, නිරොධයිතා, බොධෙතා, බොධයිතා, ඤාපෙතා, ඤාපයිතා, සාවෙතා, සාවයිතා, ගාහෙභා, ගාහයිතා, කාරෙතා, කාරයිතා, කාරාපෙතා, කාරාපයිතා ඉච්චාදි.

ในธาตุที่ถูกทำให้เป็นกริยาเหตุ ย่อมให้เป็น จึงเป็น ภาเวตา, ภาวยิตา. เช่นนั้น ย่อมให้ระลึก จึงเป็น สาเรตา, สารยิตา. ย่อมให้ จึงเป็น ทาเปตา, ทาปยิตา. ย่อมให้ละ จึงเป็น หาเปตา, หาปยิตา. ย่อมให้ดับ จึงเป็น นิโรเธตา, นิโรธยิตา. ย่อมให้รู้แจ้ง จึงเป็น โพเธตา, โพธยิตา. ย่อมให้รู้ จึงเป็น ญาเปตา, ญาปยิตา. ย่อมให้ฟัง จึงเป็น สาเวตา, สาวะยิตา. ย่อมให้ถือเอา จึงเป็น คาเหตา, คาหยิตา. ย่อมให้กระทำ จึงเป็น กาเรตา, การยิตา. ย่อมให้กระทำ จึงเป็น การาเปตา, การาปยิตา เป็นต้น.

ආවීපච්චයෙ දිස පෙක්ඛනෙ, භයං අපස්සි, පස්සති, පස්සිස්සතීති වා අත්ථෙ ආවීපච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දිසස්ස දස්සාදෙසො, භයදස්සාවී, භයදස්සාවිනො ඉච්චාදි දණ්ඩීව නෙය්‍යං. ඉත්ථියං භයදස්සාවිනී. නපුංසකෙ භයදස්සාවි චිත්තං.

ในปัจจัย อาวี ธาตุ ทิส ในความเห็น ในอรรถว่า เห็นซึ่งภัยแล้ว, ย่อมเห็น, จักเห็น (เมื่อลง) ปัจจัย อาวี มีการอาเทศ ทิส เป็น ทสฺส ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ ธาตุ" เป็นต้น จึงเป็น ภยทสฺสาวี, ภยทสฺสาวิโน เป็นต้น พึงทราบเหมือน ทณฺฑี. ในอิตถีลิงค์ เป็น ภยทสฺสาวินี. ในนปุงสกลิงค์ เป็น ภยทสฺสาวิ จิตฺตํ.

සාස අනුසිට්ඨිම්හි, සදෙවකං ලොකං දිට්ඨධම්මිකාදිවසෙන සාසතීති අත්ථෙ –

ธาตุ สาส ในความสั่งสอน ในอรรถว่า ย่อมสั่งสอนซึ่งโลกพร้อมด้วยเทวดา โดยเป็นต้นว่า ทิฏฐธัมมิกะ –

574. සාසාදීහි රත්ථු.

๕๗๔. ปัจจัย รตฺถุ (ย่อมมี) จากธาตุ สาส เป็นต้น.

සාසඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රත්ථුප්පච්චයො හොති.

ปัจจัย รตฺถุ ย่อมมี จากธาตุ สาส เป็นต้นอย่างนี้.

‘‘රම්හි රන්තො රාදි නො’’ති රාදිලොපො, සරලොපාදි, නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ආත්තං, සිලොපො. සත්ථා, සත්ථාරො.

มีการลบ ร ที่ต้น ด้วยสูตรว่า "ร มฺหิ รนฺโต ราทิ โน" มีการลบสระเป็นต้น มีการทำเป็นนาม มีการลงสิวิภัตติเป็นต้น มีการอาเทศเป็น อา มีการลบ สิ. จึงเป็น สตฺถา, สตฺถาโร.

පා රක්ඛණෙ, පුත්තං පාතීති අත්ථෙ –

ธาตุ ปา ในความรักษา ในอรรถว่า ย่อมรักษาซึ่งบุตร –

575. පාදිතො [Pg.357] රිතු.

๕๗๕. ปัจจัย ริตุ (ย่อมมี) จากธาตุ ปา เป็นต้น.

පාඉච්චෙවමාදිතො ධාතුග්ගණතො රිතුප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො සරලොපාදි. පිතා. ධර ධාරණෙ, මාතාපිතූහි ධරීයතීති ධීතා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඉකාරස්ස දීඝො.

ปัจจัย ริตุ ย่อมมี จากหมู่ธาตุ ปา เป็นต้นอย่างนี้ มีการลบ ร ที่ต้น มีการลบสระเป็นต้น. จึงเป็น ปิตา. ธาตุ ธร ในความทรงไว้ อันมารดาบิดาทรงไว้ จึงเป็น ธีตา มีการทำ อิ ให้เป็นทีฆะ ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ ธาตุ" เป็นต้น.

මාන පූජායං, ධම්මෙන පුත්තං මානෙතීති අත්ථෙ –

ธาตุ มาน ในความบูชา ในอรรถว่า ย่อมบูชาซึ่งบุตรด้วยธรรม –

576. මානාදීහි රාතු.

๕๗๖. ปัจจัย ราตุ (ย่อมมี) จากธาตุ มาน เป็นต้น.

මාන භාසඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රාතුප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො, මාතා. භාස වියත්තියං වාචායං, පුබ්බෙ භාසතීති භාතා ඉච්චාදි.

ปัจจัย ราตุ ย่อมมี จากธาตุ มาน ภาส เป็นต้นอย่างนี้ มีการลบ ร ที่ต้น จึงเป็น มาตา. ธาตุ ภาส ในความเปล่งวาจา ย่อมเปล่งวาจาในกาลก่อน จึงเป็น ภาตา เป็นต้น.

විස පවෙසනෙ පපුබ්බො, පාවිසි, පවිසති, පවිසිස්සතීති වා අත්ථෙ –

ธาตุ วิส ในความเข้าไป มี ปะ เป็นบทหน้า ในอรรถว่า เข้าไปแล้ว, ย่อมเข้าไป, จักเข้าไป –

577. විස රුජ පදාදිතො ණ.

๕๗๗. ปัจจัย ณะ (ย่อมมี) จากธาตุ วิส รุช ปท เป็นต้น.

විස රුජ පදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරො ණප්පච්චයො හොතීති ණප්පච්චයො. සො ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවති, කාරිතබ්‍යපදෙසණලොප වුද්ධියො, පවෙසො.

ปัจจัย ณะ ย่อมมี จากธาตุ วิส รุช ปท เป็นต้นอย่างนี้. และปัจจัยนั้น เพราะมีชื่อว่ากิตะ ย่อมเป็นไปในกัตตุวาจก มีการเรียกชื่อว่าการิตะ มีการลบ ณะ และมีการพฤทธิ์. จึงเป็น ปเวโส.

තථා රුජ රොගෙ, අරුජි, රුජති, රුජිස්සතීති වා රොගො, ‘‘කගාචජාන’’න්ති ජකාරස්ස ගකාරො, උප්පජ්ජතීති උප්පාදො. ඵුස ඵුසනෙ, අඵුසි, ඵුසති, ඵුසිස්සති, ඵුසන්ති වා තෙන සම්පයුත්තාති ඵස්සො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඵුසස්ස ඵස්සො, සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි. භවතීති භාවො. උච සමවායෙ, උචතීති ඔකො, චකාරස්ස කකාරො. අය ගතිම්හි, අයි, අයති, අයිස්සති, අයති වා ඉතොති ආයො. බුධ අවගමනෙ, සම්මා බුජ්ඣතීති සම්බොධො, ආහරතීති [Pg.358] ආහාරො, උපහනතීති උපඝාතො, ‘‘හනස්ස ඝාතො’’ති ඝාතාදෙසො.

เช่นนั้น ธาตุ รุช ในความป่วยไข้, ป่วยไข้แล้ว, ย่อมป่วยไข้, จักป่วยไข้ จึงเป็น โรโค มีการอาเทศ ชะ เป็น คะ ด้วยสูตรว่า "กคาวชานํ". ย่อมเกิดขึ้น จึงเป็น อุปฺปาโท. ธาตุ ผุส ในความถูกต้อง, ถูกต้องแล้ว, ย่อมถูกต้อง, จักถูกต้อง, หรือย่อมถูกต้องพร้อมด้วยสิ่งนั้น จึงเป็น ผสฺโส มีการอาเทศ ผุส เป็น ผสฺส ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ ธาตุ" เป็นต้น เพราะมีที่สุดเป็นสังโยค จึงไม่มีพฤทธิ์. ย่อมเป็น จึงเป็น ภาโว. ธาตุ อุจ ในความรวมกัน, ย่อมรวมกัน จึงเป็น โอโก มีการอาเทศ จะ เป็น กะ. ธาตุ อย ในความไป, ไปแล้ว, ย่อมไป, จักไป, หรือย่อมไปจากที่นี้ จึงเป็น อาโย. ธาตุ พุธ ในความรู้, ย่อมตรัสรู้โดยชอบ จึงเป็น สมฺโพโธ. ย่อมนำมา จึงเป็น อาหาโร. ย่อมประหัตประหาร จึงเป็น อุปฆาโต มีการอาเทศ หน เป็น ฆาต ด้วยสูตรว่า "หนสฺส ฆาโต".

රන්ජ රාගෙ, රන්ජතීති අත්ථෙ ණප්පච්චයො.

ธาตุ รญฺช ในความกำหนัด ในอรรถว่า ย่อมกำหนัด (เมื่อลง) ปัจจัย ณะ.

578. නිග්ගහීත සංයොගාදි නො.

๕๗๘. นิคคหิต (ย่อมมี) ที่ต้นสังโยค (แทน) น.

සංයොගස්මිං ආදිභූතො නකාරො නිග්ගහීතමාපජ්ජතෙ. නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, ජකාරස්ස ගත්තං, රඞ්ගො.

น ที่เป็นต้นสังโยค ย่อมถึงซึ่งความเป็นนิคคหิต. มีการอาเทศนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค มีการอาเทศ ชะ เป็น คะ. จึงเป็น รงฺโค.

579. ණම්හි රන්ජස්ස ජො භාවකරණෙසු.

๕๗๙. ชะ (ย่อมมี) ของ รญฺช ในปัจจัย ณะ ในอรรถภาวะและกรณะ.

රන්ජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තභූතස්ස න්ජස්ස ජකාරාදෙසො හොති භාවකරණඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු විහිතෙ ණකාරවතිප්පච්චයෙ පරෙ.

มีการอาเทศ ญฺช ที่เป็นที่สุดของธาตุ รญฺช นี้ ให้เป็น ชะ เมื่อปัจจัยที่มี ณะ อยู่เบื้องหลัง ซึ่งถูกบัญญัติไว้ในอรรถภาวะและกรณะเหล่านี้.

එත්ථ හි –

ในที่นี้มีว่า –

ණම්හි රන්ජස්ස කරණෙ, ජාදෙසස්ස විධානතො;

අකත්තරිපි විඤ්ඤෙය්‍යො, කාරකෙ ණස්ස සම්භවොති.

เมื่อมี ณะ ในอรรถกรณะของธาตุ รัญชะ เพราะมีการบัญญัติการอาเทศเป็น ชะ พึงทราบว่า ณะปัจจัยมีได้ในอการกะ แม้ในอรรถที่ไม่ใช่กัตตุ.

රන්ජන්ති අනෙනාති රාගො, රඤ්ජීයති අනෙනාති වා රාගො, සයං රඤ්ජතීතිපි රාගො. ‘‘ණම්හි රන්ජස්ස ජො’’ති යොගවිභාගෙන ජකාරො. පජ්ජතෙ අනෙනාති පාදො, පතුජ්ජතෙ අනෙනාති පතොදො, ජරීයති අනෙනාති ජාරො. එවං දාරො. තථා කම්මාදීසු, භුජ්ජතීති භොගො. එවං භාගො, භාරො, ලබ්භතීති ලාභො, වොහරීයතීති වොහාරො, දීයතීති දායො, විහඤ්ඤති එතස්මාති විඝාතො, විහරන්ති එත්ථාති විහාරො, ආරමන්ති එතස්මින්ති ආරාමො. එවං පපාතො ඉච්චාදි.

ย้อมติดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ราคะ, หรือถูกย้อมติดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ราคะ, หรือย้อมติดเอง ชื่อว่า ราคะ. เพราะการแยกบทว่า 'ณมฺหิ รญฺชสฺส โช' จึงมีการอาเทศเป็น ชะ. ก้าวไปด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปาทะ, ถูกแทงด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปโตทะ, ถูกทำให้แก่ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ชาระ. เช่นนั้น ทาระ. เช่นนั้นในกรรมเป็นต้น, ถูกบริโภค ชื่อว่า โภคะ. เช่นนั้น ภาค, ภาระ, ได้ ชื่อว่า ลาภะ, ถูกเรียกขาน ชื่อว่า โวหาร, ให้ ชื่อว่า ทายะ, ถูกเบียดเบียนจากสิ่งนี้ ชื่อว่า วิฆาตะ, อยู่ในที่นี้ ชื่อว่า วิหาร, ยินดีในสิ่งนี้ ชื่อว่า อาราม. เช่นนั้น ปปาตะ เป็นต้น.

‘‘ණ’’ඉති වත්තතෙ.

บทว่า ‘ณะ’ ยังคงมีอยู่

580. භාවෙ ච.

๕๘๐. และในภาวะ

භාවත්ථෙ භාවාභිධෙය්‍යෙ ධාතූහි ණප්පච්චයො හොති. භූයතෙ, භවනං වා භාවො, පච්චතෙ, පචනං වා පාකො, ‘‘කගා චජාන’’න්ති කාදෙසො.

ในอรรถแห่งภาวะ คือในภาวะที่พึงกล่าวถึง ณะปัจจัยย่อมมีจากธาตุทั้งหลาย. ย่อมมี หรือการมี ชื่อว่า ภาวะ, ย่อมหุง หรือการหุง ชื่อว่า ปาโก, มีการอาเทศเป็น กะ ด้วยสูตรว่า "กคาวชานํ".

සිච පග්ඝරණෙ, සෙචනං සෙකො. සුච සොකෙ, සොචනං සොකො. චජ හානිම්හි, අචජ්ජිත්ථ, චජ්ජතෙ, චජ්ජිස්සතෙ, චජනං වා චාගො. යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු, ඉජ්ජිත්ථ, ඉජ්ජතෙ, ඉජ්ජිස්සතෙ, යජනං වා යාගො, යුඤ්ජනං යොගො. භජ සෙවායං, අභජ්ජිත්ථ, භජ්ජතෙ, භජ්ජිස්සතෙ, භජනං වා භාගො, අරජ්ජිත්ථ, රජ්ජතෙ, රජ්ජිස්සතෙ, රජනං වා රාගො, ජස්ස ගකාරො.

ธาตุ สิจะ ในความไหลออก, การไหลออก ชื่อว่า เสโก. ธาตุ สุจะ ในความเศร้าโศก, การเศร้าโศก ชื่อว่า โสโก. ธาตุ จชะ ในความเสื่อม, สละแล้ว, ย่อมสละ, จักสละ หรือการสละ ชื่อว่า จาโค. ธาตุ ยชะ ในการบูชาเทพ การรวมกัน การกระทำ และการให้, บูชาแล้ว, ย่อมบูชา, จักบูชา หรือการบูชา ชื่อว่า ยาโค, การประกอบ ชื่อว่า โยโค. ธาตุ ภชะ ในการบำเรอ, บำเรอแล้ว, ย่อมบำเรอ, จักบำเรอ หรือการบำเรอ ชื่อว่า ภาโค, ย้อมแล้ว, ย่อมย้อม, จักย้อม หรือการย้อม ชื่อว่า ราโค, มีการอาเทศ ชะ เป็น คะ.

දහ භස්මීකරණෙ, පරිඩය්හිත්ථ, පරිඩය්හති, පරිඩය්හිස්සති, පරිඩය්හනං වාති අත්ථෙ ණප්පච්චයො.

ทหะ ในการทำให้เป็นเถ้า, ในอรรถว่า ได้เผาแล้ว, ย่อมเผา, จักเผา หรือการเผา ณะปัจจัยย่อมลง.

‘‘ණම්හි, වා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'ณมฺหิ' และ 'วา' ย่อมตามไป.

581. දහස්ස දො ලං.

๕๘๑. การแปลง ทะ อักษร ของ ทหะ (ธาตุ) เป็น ละ อักษร.

දහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස දකාරො ලත්තමාපජ්ජතෙ ණප්පච්චයෙ පරෙ වා. පරිළාහො, පරිදාහො. භන්ජ අවමද්දනෙ, භඤ්ජනං භඞ්ගො. සන්ජ සඞ්ගෙ, සඤ්ජනං සඞ්ගො, නස්ස නිග්ගහීතං.

ทะ อักษร ของธาตุชื่อว่า ทหะ นี้ ย่อมถึงความเป็น ละ อักษร เมื่อ ณะ ปัจจัยอยู่เบื้องหลังบ้าง. ปริฬาโห, ปริทาโห. ภญฺชะ ในการบดขยี้, การบดขยี้ ชื่อว่า ภงฺโค. สญฺชะ ในความข้อง, การข้อง ชื่อว่า สํโค, แปลง นะ เป็นนิคคหิต.

පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කරීයති, සඞ්ඛරීයති තෙන වාති අත්ථෙ විසරුජපදාදිනා, සඞ්ඛරණන්ති අත්ථෙ ‘‘භාවෙ චා’’ති වා ණප්පච්චයො.

ในอรรถว่า อันปัจจัยทั้งหลายมาประชุมกันกระทำ หรืออันปัจจัยเหล่านั้นปรุงแต่ง ด้วยสูตรว่า วิสรูชปทาทินา, ในอรรถว่า การปรุงแต่ง ณะ ปัจจัยย่อมลงด้วยสูตรว่า 'ภาเว จ' บ้าง.

‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'ณมฺหิ' ย่อมตามไป.

582. පුරසමුපපරීහි [Pg.360] කරොතිස්ස ඛඛරා වා තප්පච්චයෙසු ච.

๕๘๒. การแปลง กโรติ ธาตุ ที่อยู่หลัง ปุระ สํ อุ และ ปริ เป็น ขะ และ ขระ บ้าง ในปัจจัยเหล่านั้นด้วย.

පුර සං උප පරිඉච්චෙතෙහි පරස්ස කරොතිස්ස ධාතුස්ස ඛ ඛරඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා තප්පච්චයෙ, ණප්පච්චයෙ ච පරෙ. ‘‘තප්පච්චයෙසූ’’ති බහුවචනනිද්දෙසෙන තුං ත්වාදීසුපි. ධාත්වාදෙසස්සාපි ඨානොපචාරෙන ධාතුවොහාරතො ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වුද්ධි, සඞ්ඛාරො. එවං පරික්ඛාරො, පුරෙක්ඛාරො.

การอาเทศเป็น ขะ และ ขระ เหล่านี้ ย่อมมีแก่ กโรติ ธาตุ ที่อยู่หลัง ปุระ สํ อุ และ ปริ เหล่านี้บ้าง เมื่อปัจจัยเหล่านั้นอยู่เบื้องหลัง และเมื่อ ณะ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ด้วยการระบุเป็นพหูพจน์ว่า 'ตปฺปจฺจเยสุ' จึงหมายรวมถึง ตุง ตวา ปัจจัย เป็นต้นด้วย. แม้แก่ธาตุที่อาเทศแล้ว ก็เรียกโดยอุปจาระว่าเป็นธาตุ จึงมีการทำวุฒิด้วยสูตรว่า 'อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต', เป็น สํขาโร. เช่นเดียวกัน ปริกฺขาโร, ปุเรกฺขาโร.

වාති කිං? උපකාරො.

บทว่า 'วา' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามการอาเทศในคำว่า อุปกาโร.

ලුභ ගිද්ධිම්හි, ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. දුස අප්පීතිම්හි, දුස්සන්ති තෙන, සයං වා දුස්සති, දුස්සනමත්තමෙව වා තන්ති දොසො. මුහ වෙචිත්තෙ, මුය්හන්ති තෙන, සයං වා මුය්හති, මුය්හනමත්තමෙව වා තන්ති මොහො ඉච්චාදි කත්තුකරණභාවෙසු යථාරහං යොජෙතබ්බං.

ลุภะ ในความโลภ, ย่อมโลภด้วยสิ่งนั้น หรือย่อมโลภเอง หรือเพียงความโลภเท่านั้น ชื่อว่า โลโภ. ทุสะ ในความไม่ยินดี, ย่อมประทุษร้ายด้วยสิ่งนั้น หรือย่อมประทุษร้ายเอง หรือเพียงความประทุษร้ายเท่านั้น ชื่อว่า โทโส. มุหะ ในความหลง, ย่อมหลงด้วยสิ่งนั้น หรือย่อมหลงเอง หรือเพียงความหลงเท่านั้น ชื่อว่า โมโห เป็นต้น พึงประกอบในกัตตุการก กรณการก และภาวการก ตามสมควร.

ගහ උපාදානෙ, ගය්හතීති අත්ථෙ විසරුජපදාදිනා කම්මනි ණප්පච්චයො.

คหะ ในความยึดถือ, ในอรรถว่า อันเขาย่อมถือเอา ด้วยสูตรว่า วิสรูชปทาทินา ลง ณะ ปัจจัยในกรรม.

583. ගහස්ස ඝර ණෙ වා.

๕๘๓. การแปลง คหะ (ธาตุ) เป็น ฆระ เมื่อ ณะ ปัจจัยอยู่เบื้องหลังบ้าง.

ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ඝරාදෙසො හොති වා ණප්පච්චයෙ පරෙ, සරලොපාදි, ඝරං, ඝරානි.

การอาเทศเป็น ฆระ ย่อมมีแก่ธาตุชื่อว่า คหะ นี้บ้าง เมื่อ ณะ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง, มีการลบสระเป็นต้น, ฆรํ, ฆรานิ.

වාති කිං? ගණ්හාති, ගහණං වා ගාහො.

บทว่า 'วา' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามการอาเทศในคำว่า คณฺหาติ, หรือการถือเอา ชื่อว่า คาโห.

සම්භවතීති අත්ථෙ –

ในอรรถว่า ย่อมมีพร้อม –

584. ක්වි [Pg.361] ච.

๕๘๔. ลง กวิ ปัจจัยด้วย.

සබ්බධාතූහි ක්විපච්චයො හොති, සො ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවති.

กวิ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งปวง, และปัจจัยนั้นย่อมลงในกัตตุการก เพราะมีชื่อว่า กิตะ.

585. ක්විලොපො ච.

๕๘๕. และการลบ กวิ ปัจจัย.

ක්විනො සබ්බස්ස ලොපො හොති. කිතන්තත්තා නාමමිව කත්වා ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, සම්භූ. එවං විභවතීති විභූ, අභිභූ, සයම්භූ.

การลบ กวิ ปัจจัย ทั้งหมด ย่อมมี. เพราะเป็นบทที่มี กิตะ ปัจจัยเป็นที่สุด จึงทำเหมือนนาม มีการลง สิ วิภัตติ เป็นต้น, ลบ สิ, สยํภู. เช่นเดียวกัน ย่อมมีโดยวิเศษ ชื่อว่า วิภู, อภิภู, สยมฺภู.

තථා ධූ කම්පනෙ, සන්ධුනාතීති සන්ධූ. භා දිත්තිම්හි, විභාතීති විභා, පභාතීති පභා, සහ, සඞ්ගම්ම වා භන්ති, භාසන්ති වා එත්ථාති සභා, සහස්ස සාදෙසො, නිග්ගහීතලොපො ච.

เช่นเดียวกัน ธู ในความไหว, ย่อมไหวพร้อม ชื่อว่า สนฺธู. ภา ในความรุ่งเรือง, ย่อมรุ่งเรืองวิเศษ ชื่อว่า วิภา, ย่อมรุ่งเรืองยิ่ง ชื่อว่า ปภา, ย่อมรุ่งเรือง หรือย่อมส่องแสงร่วมกันในที่นี้ ชื่อว่า สภา, แปลง สห เป็น สะ และลบนิคคหิต.

භුජෙන ගච්ඡතීති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො.

ในอรรถว่า ย่อมไปด้วยขนด ลง กวิ ปัจจัย.

586. ධාත්වන්තස්ස ලොපො ක්විම්හි.

๕๘๖. การลบที่สุดธาตุ เมื่อมี กวิ ปัจจัย.

ධාත්වන්තස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො හොති ක්විප්පච්චයෙ පරෙ. ක්විලොපො, භුජගො. එවං උරසා ගච්ඡතීති උරගො, තුරං සීඝං තුරිතතුරිතො ගච්ඡතීති තුරගො, ඛෙ ගච්ඡතීති ඛගො, විහායසෙ ගච්ඡතීති විහගො, විහාදෙසො, න ගච්ඡතීති අගො, නගො.

การลบพยัญชนะที่สุดธาตุ ย่อมมี เมื่อ กวิ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ลบ กวิ, ภุชโค. เช่นเดียวกัน ย่อมไปด้วยอก ชื่อว่า อุรโค, ย่อมไปโดยเร็วพลัน ชื่อว่า ตุรโค, ย่อมไปในอากาศ ชื่อว่า ขโค, ย่อมไปในอากาศ ชื่อว่า วิหโค, แปลง วิหายส เป็น วิห, ย่อมไม่ไป ชื่อว่า อโค, นโค.

ඛනු අවධාරණෙ සංපුබ්බො, සඞ්ඛනි, සඞ්ඛනති, සඞ්ඛනිස්සතීති වා සඞ්ඛො. රමු කීළායං, කුඤ්ජෙ රමතීති කුඤ්ජරො. ජන ජනනෙ, කම්මතො ජාතොති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ධාත්වන්තස්ස ලොපාදි පුරිමසමං, පඤ්චමීතප්පුරිසොව විසෙසො. කම්මජො විපාකො, කම්මජා පටිසන්ධි, කම්මජං රූපං[Pg.362]. එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං, අත්තජො පුත්තො. වාරිම්හි ජාතො වාරිජො. එවං ථලජො, පඞ්කජං, ජලජං, අණ්ඩජං, සිරජං, සත්තමීසමාසො. ද්වික්ඛත්තුං ජාතො ද්විජො, පච්ඡා ජාතො අනුජො ඉච්චාදි.

ขนุ ในการขุด มี สํ เป็นบทหน้า, ได้ขุดแล้ว, ย่อมขุด, จักขุด ชื่อว่า สํโข. รมุ ในความเล่น, ย่อมเล่นในพุ่มไม้ ชื่อว่า กุญฺชโร. ชน ในความเกิด, ในอรรถว่า เกิดจากกรรม ลง กวิ ปัจจัย, การลบที่สุดธาตุเป็นต้นเหมือนก่อน, พิเศษเพียงเป็นปัญจมีตัปปุริสสมาส. วิบากอันเกิดจากกรรม, ปฏิสนธิอันเกิดจากกรรม, รูปอันเกิดจากกรรม. เช่นเดียวกัน จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ, อตฺตโช (บุตรผู้เกิดจากตน). เกิดในน้ำ ชื่อว่า วาริโช. เช่นเดียวกัน ถลโช, ปงฺกชํ, ชลชํ, อณฺฑชํ, สิรชํ, เป็นสัตตมีสมาส. เกิดสองครั้ง ชื่อว่า ทวิโช, เกิดภายหลัง ชื่อว่า อนุโช เป็นต้น.

විද ඤාණෙ, ලොකං අවෙදීති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො.

วิท ในความรู้, ในอรรถว่า ได้รู้แจ้งโลกแล้ว ลง กวิ ปัจจัย.

‘‘ක්විම්හී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'กฺวิมฺหิ' ย่อมตามไป.

587. විදන්තෙ ඌ.

๕๘๗. ลง อู (อาคม) ที่ที่สุดของ วิท ธาตุ.

විදධාතුනො අන්තෙ ඌකාරාගමො හොති ක්විම්හි, ක්විලොපො. ලොකවිදූ.

การลง อู อักษรอาคม ย่อมมีที่ที่สุดของ วิท ธาตุ เมื่อ กวิ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง, ลบ กวิ, โลกวิทู.

දිස පෙක්ඛණෙ, ඉමමිව නං අපස්සි, පස්සති, පස්සිස්සතීති, අයමිව දිස්සතීති වා අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො.

ทิส ในความเห็น, ในอรรถว่า ได้เห็นแล้วซึ่งผู้นี้ เหมือนคนนี้, ย่อมเห็น, จักเห็น หรือในอรรถว่า ย่อมปรากฏเหมือนคนนี้ ลง กวิ ปัจจัย.

‘‘ධාත්වන්තස්ස ලොපො ක්විම්හී’’ති ධාත්වන්තලොපෙ සම්පත්තෙ –

เมื่อถึงคราวลบที่สุดธาตุ ด้วยสูตรว่า 'ธาตุวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหิ' –

588. ඉයතමකිඑසානමන්තස්සරො දීඝං ක්වචි දිසස්ස ගුණං දො රං සක්ඛී ච.

๕๘๘. สระท้ายของสรรพนามคือ อิ, ย, ต, อมห, กิม, เอต, และสมาน เป็นทีฆะบ้าง, ธาตุ ทิส มีคุณ, และมีการอาเทศ ท เป็น ร, และ ส เป็น ขฺข และ อี

ඉම ය ත අම්හ කිං එත සමානඉච්චෙතෙසං සබ්බනාමානං උපමානුපපදභාවෙන දිසස්ස ධාතුස්ස ගුණභූතානං අන්තො සරො දීඝමාපජ්ජතෙ, දිසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස ස ක්ඛ ඊඉච්චෙතෙ ආදෙසා ච හොන්ති. දිසස්ස දකාරො රකාරමාපජ්ජතෙති ක්විම්හි ධාත්වන්තස්ස සසද්දාදෙසං කත්වා ක්විලොපාදිම්හි ච කතෙ ඉඉති නිපාතනෙන ඉමසද්දස්සිකාරෙ, තස්සිමිනා දීඝෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

สระท้ายของสรรพนามเหล่านี้คือ อิ, ย, ต, อมห, กิม, เอต, สมาน ซึ่งเป็นอุปมาอุปบท และเป็นส่วนขยาย (คุณ) ของธาตุ ทิส ย่อมถึงความเป็นทีฆะ, และมีการอาเทศ ส, ขฺข, และ อี ที่ส่วนท้ายของธาตุ ทิส นี้. อักษร ท ของธาตุ ทิส ย่อมถึงความเป็น ร. เมื่อลง กวิปัจจัย มีการอาเทศส่วนท้ายธาตุเป็น ส-อักษร และเมื่อลบ กวิปัจจัยเป็นต้นแล้ว ด้วยการนิบาต อิ ที่ อิ-อักษรของ อิม-ศัพท์ และเมื่อทำ อิ นั้นให้เป็นทีฆะด้วยสูตรนี้แล้ว จึงมีการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น

ඊදිසො [Pg.363] පුරිසො, ඊදිසා කඤ්ඤා, ඊදිසී වා, ඊදිසං චිත්තං. තථා යමිව නං පස්සති, යො විය දිස්සතීති වා යාදිසො, යාදිසා, යාදිසී, යාදිසං. තමිව නං පස්සති, සො විය දිස්සතීති වා තාදිසො, තාදිසා, තාදිසී, තාදිසං. මමිව නං පස්සති, අහං විය සො දිස්සතීති වා මාදිසො, මාදිසා, මාදිසී, මාදිසං, මඉති නිපාතනෙන අම්හසද්දස්ස මසද්දාදෙසො. කිමිව නං පස්සති, කො විය දිස්සතීති වා කීදිසො, කීදිසා, කීදිසී, කීදිසං. එතමිව නං පස්සති, එසො විය දිස්සතීති වා එදිසො, එතාදිසො වා, එදිසා, එදිසී, එදිසං, එඉති නිපාතනෙන එතසද්දස්ස එකාරො. සමානං කත්වා නං පස්සති, සමානො විය දිස්සතීති සාදිසො, සදිසො, සඉති නිපාතනෙන සමානස්ස සාදෙසො, තදන්තස්ස වා දීඝො, සාදිසා, සාදිසී, සදිසා, සදිසී, සාදිසං, සදිසං.

บุรุษเช่นนี้ (อีทิโส), นางสาวเช่นนี้ (อีทิสา หรือ อีทิสี), จิตเช่นนี้ (อีทิสํ). เช่นเดียวกัน เห็นเขาเหมือนใด หรือเขาปรากฏเหมือนใด คือ ยาทิโส, ยาทิสา, ยาทิสี, ยาทิสํ. เห็นเขาเหมือนนั้น หรือเขาปรากฏเหมือนนั้น คือ ตาทิโส, ตาทิสา, ตาทิสี, ตาทิสํ. เห็นเขาเหมือนเรา หรือเขาปรากฏเหมือนเรา คือ มาทิโส, มาทิสา, มาทิสี, มาทิสํ, ด้วยการนิบาต ม เป็นอาเทศของ อมห-ศัพท์. เห็นเขาเหมือนอะไร หรือเขาปรากฏเหมือนอะไร คือ กีทิโส, กีทิสา, กีทิสี, กีทิสํ. เห็นเขาเหมือนนี้ หรือเขาปรากฏเหมือนนี้ คือ เอทิโส หรือ เอตาทิโส, เอทิสา, เอทิสี, เอทิสํ, ด้วยการนิบาต เอ เป็นอาเทศของ เอต-ศัพท์. ทำเขาให้เหมือนกัน หรือเขาปรากฏเหมือนกัน คือ สาทิโส, สทิโส, ด้วยการนิบาต ส เป็นอาเทศของ สมาน-ศัพท์ หรือสระท้ายของศัพท์นั้นเป็นทีฆะ, สาทิสา, สาทิสี, สทิสา, สทิสี, สาทิสํ, สทิสํ

දකාරස්ස රකාරාදෙසෙ පන ඊරිසො, යාරිසො, තාරිසො, මාරිසො, කීරිසො, එරිසො, සාරිසො, සරිසො. ක්ඛාදෙසෙ ඊදික්ඛො, යාදික්ඛො, තාදික්ඛො, මාදික්ඛො, කීදික්ඛො, එදික්ඛො, සාදික්ඛො, සදික්ඛො. රකාරාදෙසෙ සාරික්ඛො, සරික්ඛො, ඊකාරාදෙසෙ ඊදී, යාදී, තාදී, මාදී, කීදී, එදී, සාදී.

แต่เมื่อมีการอาเทศ ท เป็น ร เป็น อีริโส, ยาริโส, ตาริโส, มาริโส, กีริโส, เอริโส, สาริโส, สริโส. เมื่อมีการอาเทศเป็น ขฺข เป็น อีทิกโข, ยาทิกโข, ตาทิกโข, มาทิกโข, กีทิกโข, เอทิกโข, สาทิกโข, สทิกโข. เมื่อมีการอาเทศเป็น ร (ในรูป ขฺข) เป็น สาริกโข, สริกโข. เมื่อมีการอาเทศเป็น อี เป็น อีที, ยาที, ตาที, มาที, กีที, เอที, สาที

චසද්දෙන තුම්හාදිඋපපදෙපි තුම්හෙ විය දිස්සතීති තුම්හාදිසො, තුම්හාදිසී, ඛන්ධා විය දිස්සන්තීති ඛන්ධාදිසා ඉච්චාදි.

ด้วย จ-ศัพท์ แม้ในอุปบทมี ตุมหะ เป็นต้น เช่น ปรากฏเหมือนท่านทั้งหลาย คือ ตุมหาทิโส, ตุมหาทิสี. ปรากฏเหมือนขันธ์ทั้งหลาย คือ ขันธาทิสา เป็นต้น

ධර ධාරණෙ, අපායෙස්වපතමානෙ අධිගතමග්ගාදිකෙ සත්තෙ ධාරෙති, ධරන්ති තෙනාති වා, සලක්ඛණං ධාරෙති වා, පච්චයෙහි ධරීයති වාති අත්ථෙ –

ธร ธาตุ ในความหมายว่า ทรงไว้ (ธา รเณ), ในความหมายว่า ย่อมทรงสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่ตกไปในอบาย ผู้บรรลุมรรคเป็นต้นไว้, หรือสัตว์ทั้งหลายย่อมทรงไว้ด้วยเหตุนั้น, หรือย่อมทรงไว้ซึ่งลักษณะของตน, หรืออันปัจจัยทั้งหลายย่อมทรงไว้ ในความหมายว่า -

589. ධරාදීහි [Pg.364] රම්මො.

๕๘๙. ลง รัมมปัจจัย หลังธาตุมี ธร เป็นต้น

ධරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රම්මප්පච්චයො හොති.

ย่อมมี รัมมปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี ธร เป็นต้น

සො ච –

และปัจจัยนั้น -

කම්මග්ගහණභො භාව- කම්මෙසූතෙත්ථ වෙදියො;

අකත්තරිපි හොතීති, කාරකෙ රම්මප්පච්චයො.

พึงทราบว่า ในบทว่า 'กัมมัคคหณโภ ภาวะ-กัมเมสุ' นี้ (รัมมปัจจัย) ย่อมมีแม้ในอการกะ; รัมมปัจจัยในกากะ

රාදිලොපො, ධම්මො, එවං කරීයතීති කම්මං. වර වරණෙ, වම්මං.

มีการลบ ร เป็นต้น เป็น ธัมโม. อันบุคคลพึงกระทำอย่างนี้ ชื่อว่า กัมมัง. วร ธาตุ ในความหมายว่า เลือก (วรเณ) เป็น วัมมัง

සංස පසංසනෙ පපුබ්බො, පියඉච්චුපපදං, පියං පසංසිතුං සීලං යස්සාති වා පියං පසංසනසීලො, පියං පසංසනධම්මො, පියං පසංසනෙ සාධුකාරීති වා අත්ථෙ –

สํส ธาตุ ในความหมายว่า สรรเสริญ (ปสังสเน) มี ป เป็นบทหน้า มี ปิย เป็นอุปบท ในความหมายว่า มีปกติสรรเสริญสิ่งที่รัก, หรือมีธรรมะคือการสรรเสริญสิ่งที่รัก, หรือผู้กระทำดีในการสรรเสริญสิ่งที่รัก ในความหมายว่า -

590. තස්සීලාදීසු ණීත්වාවී ච.

๕๙๐. ลงปัจจัย ณี, ตุ และ อาวี ในความหมายมี ตัสสีละ เป็นต้น

සීලං පකති, තස්සීල තද්ධම්ම තස්සාධුකාරීස්වත්ථෙසු ගම්‍යමානෙසු සබ්බධාතූහි ණී තු ආවීඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති කත්තරි ණීපච්චයො, සංයොගන්තත්තාන වුද්ධි. සෙසං නෙය්‍යං.

ศีล คือ ปกติ, เมื่อความหมายว่า มีปกติเช่นนั้น (ตัสสีละ), มีธรรมะเช่นนั้น (ตัทธัมมะ), ผู้กระทำดีเช่นนั้น (ตัสสาธุกาลี) ปรากฏอยู่, ปัจจัยเหล่านี้คือ ณี, ตุ, อาวี ย่อมมีหลังธาตุทั้งปวง. ณีปัจจัยในกัตตุวาจก ไม่มีการพฤทธิ์เพราะเป็นธาตุที่มีสังโยคเป็นที่สุด. ที่เหลือพึงทราบ

පියපසංසී රාජා. අථ වා පියං පසංසි, පසංසති, පසංසිස්සති වා සීලෙන වා ධම්මෙන වා සාධු වාති පියපසංසී, පියපසංසිනී, පියපසංසි කුලං. බ්‍රහ්මං චරිතුං සීලං යස්සාති වා බ්‍රහ්මං චරති සීලෙන, ධම්මෙන, සාධු වාති බ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහ්මචාරිනී, බ්‍රහ්මචාරි. එවං සච්චවාදී, ධම්මවාදී, සීඝයායී, පාපකාරී, මාලාකාරී ඉච්චාදි.

พระราชาผู้มีปกติสรรเสริญสิ่งที่รัก (ปิยปสังสิ). อีกอย่างหนึ่ง ผู้สรรเสริญสิ่งที่รักแล้ว, กำลังสรรเสริญ, หรือจักสรรเสริญ โดยปกติ หรือโดยธรรม หรือโดยความดี คือ ปิยปสังสิ (ปุงลิงค์), ปิยปสังสินี (อิตถีลิงค์), ปิยปสังสิ (นปุงสกลิงค์). หรือผู้มีปกติประพฤติพรหมจรรย์, หรือผู้ประพฤติพรหมจรรย์โดยปกติ, โดยธรรม, หรือโดยความดี คือ พรหมจารี, พรหมจารินี, พรหมจาริ. เช่นเดียวกัน สัจจวาที (ผู้มีปกติกล่าวคำจริง), ธัมมวาที (ผู้มีปกติกล่าวธรรม), สีฆยายี (ผู้มีปกติไปเร็ว), ปาปกาลี (ผู้มีปกติทำบาป), มาลากาลี (ผู้มีปกติทำพวงมาลัย) เป็นต้น

චසද්දෙන අත්තමානෙපි ණී, පණ්ඩිතං අත්තානං මඤ්ඤතීති පණ්ඩිතමානී බාලො, බහුස්සුතමානී ඉච්චාදි.

ด้วย จ-ศัพท์ แม้ในความหมายว่าสำคัญตน (อัตตมานะ) ก็ลง ณีปัจจัย เช่น คนพาลผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต คือ ปัณฑิตมานี, ผู้สำคัญตนว่าเป็นพหูสูต (พหุสสุตมานี) เป็นต้น

වතු [Pg.365] වත්තනෙ පපුබ්බො, පසය්හ පවත්තිතුං සීලං යස්සාති අත්ථෙ ඉමිනා තුප්පච්චයො, පසය්හපවත්තා. අථ වා වච වියත්තියං වාචායං, පසය්හ පවත්තිතුං සීලමස්සාති පසය්හපවත්තා, පසය්හපවත්තාරො, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි, සෙසං කත්තුසමං.

วตุ ธาตุ ในความหมายว่า เป็นไป (วัตตเน) มี ป เป็นบทหน้า ในความหมายว่า มีปกติเป็นไปโดยข่มขี่ ย่อมลง ตุ-ปัจจัย ด้วยสูตรนี้ เป็น ปสยหปวัตตา. อีกอย่างหนึ่ง วจ ธาตุ ในความหมายว่า กล่าวให้ชัดเจน (วิยัตติยัง วาจายัง) มีปกติเป็นไปโดยข่มขี่ คือ ปสยหปวัตตา, ปสยหปวัตตาโร. เพราะความเป็นธาตุมี ภุชะ เป็นต้น จึงมีการลบที่สุดธาตุและซ้อนอักษร. ที่เหลือเหมือนกัตตุวาจก

භයං පස්සිතුං සීලං යස්සාති වා භයං දස්සනසීලො, භයං දස්සනධම්මො, භයං දස්සනෙ සාධුකාරීති වා භයදස්සාවී, භයදස්සාවිනී, භයදස්සාවි චිත්තං. එවං ආදීනවදස්සාවී.

หรือผู้มีปกติเห็นภัย, หรือผู้มีปกติเห็นภัย, หรือผู้มีธรรมะคือการเห็นภัย, หรือผู้กระทำดีในการเห็นภัย คือ ภยทัสสาวี (ปุงลิงค์), ภยทัสสาวินี (อิตถีลิงค์), ภยทัสสาวิ (นปุงสกลิงค์ - จิต). เช่นเดียวกัน อาทีนวทัสสาวี (ผู้มีปกติเห็นโทษ)

‘‘තස්සීලාදීසූ’’ති අධිකාරො.

บทว่า 'ตัสสีลาทีสุ' เป็นบทตามไป (อธิการะ)

591. සද්ද කු ධ ච ල ම ණ්ඩ ත්ථ රුචාදීහි යු.

๕๙๑. ลง ยุ-ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี สัททะ, กุธะ, จะละ, มัณฑะ และ รุจะ เป็นต้น

සද්ද කු ධ ච ල මණ්ඩත්ථෙහි ධාතූහි, රුචාදීහි ච යුප්පච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු.

ย่อมมี ยุ-ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี สัททะ, กุธะ, จะละ, มัณฑะ และหลังธาตุทั้งหลายมี รุจะ เป็นต้น ในความหมายมี ตัสสีละ เป็นต้น

ඝුස සද්දෙ, ඝොසිතුං සීලං අස්සාති වා ඝොසනසීලොති වා අඝොසයි, ඝොසයති, ඝොසයිස්සති සීලෙන, ධම්මෙන, සාධු වාති අත්ථෙ ඉමිනා යුප්පච්චයො, තස්ස ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති අනාදෙසො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, සො ඝොසනො, සා ඝොසනා. භාස වියත්තියං වාචායං, භාසිතුං සීලමස්සාති වා භාසනසීලො, භාසනධම්මො, භාසනෙ සාධුකාරීති වා භාසනො.

ฆุส ธาตุ ในความหมายว่า เสียง (สัทเท), ในความหมายว่า มีปกติเปล่งเสียง, หรือมีปกติเปล่งเสียง, หรือเปล่งเสียงแล้ว, กำลังเปล่งเสียง, จักเปล่งเสียง โดยปกติ, โดยธรรม, หรือโดยความดี ย่อมลง ยุ-ปัจจัย ด้วยสูตรนี้, มีการอาเทศ ยุ เป็น อนะ ด้วยสูตร 'อนกา ยุณวูนะ', มีการพฤทธิ์ด้วยสูตร 'อัญเญสุ จ', เขาชื่อว่า โฆสโน, นางชื่อว่า โฆสนา. ภาส ธาตุ ในความหมายว่า กล่าวให้ชัดเจน (วิยัตติยัง วาจายัง), ในความหมายว่า มีปกติกล่าว, หรือมีปกติกล่าว, หรือมีธรรมะคือการกล่าว, หรือผู้กระทำดีในการกล่าว คือ ภาสโน

කුධ කොපෙ, කුජ්ඣිතුං සීලමස්සාති වා කුජ්ඣනසීලොති වා කොධනො, කොධනා, කොධනං.

กุธ ธาตุ ในความหมายว่า โกรธ (โกเป), ในความหมายว่า มีปกติโกรธ, หรือมีปกติโกรธ คือ โกธโน, โกธนา, โกธนัง

රුස රොසෙ, රොසිතුං සීලමස්සාති වා රොසනසීලොති වා රොසනො.

รุส ธาตุ ในความหมายว่า โกรธ (โรเส), ในความหมายว่า มีปกติโกรธ, หรือมีปกติโกรธ คือ โรสโน

චල කම්පනෙ, චලිතුං සීලං යස්සාති වා චලති සීලෙනාති වා චලනො. කපිචලනෙ, කම්පිතුං සීලං යස්සාති වා [Pg.366] අකම්පි, කම්පති, කම්පිස්සති සීලෙනාති වා කම්පනො, ඉකාරානුබන්ධිධාතුසරතො ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා නිග්ගහීතාගමො. ඵදි කිඤ්චිචලනෙ, ඵන්දිතුං සීලං යස්සාති වා ඵන්දති සීලෙනාති වා ඵන්දනො.

จะละ ธาตุ ในความหมายว่า หวั่นไหว (กัมปเน), ในความหมายว่า มีปกติหวั่นไหว, หรือหวั่นไหวโดยปกติ คือ จะละโน. กปิ ธาตุ ในความหมายว่า หวั่นไหว (จะละเน), ในความหมายว่า มีปกติหวั่นไหว, หรือหวั่นไหวแล้ว, กำลังหวั่นไหว, จักหวั่นไหวโดยปกติ คือ กัมปะโน, เพราะสระของธาตุที่มี อิ เป็นอนุพันธ์ จึงมีการลงนิคคหิตอาคมด้วยสูตร 'ควจิ ธาตุ...' เป็นต้น หรือด้วยสูตร 'นิคคหีตัญจะ'. ผทิ ธาตุ ในความหมายว่า หวั่นไหวเล็กน้อย (กิญจิจละเน), ในความหมายว่า มีปกติหวั่นไหว, หรือหวั่นไหวโดยปกติ คือ ผันทะโน

මඩි භූසායං, මණ්ඩයිතුං සීලං යස්සාති වා මණ්ඩයති සීලෙනාති වා මණ්ඩනො. භූස අලඞ්කාරෙ, භූසනසීලොති වා අභූසයි, භූසයති, භූයයිස්සති සීලෙනාති වා භූසනො, භූසනා, භූසනං.

ธาตุ มฑิ ในความประดับ, ผู้มีปกติประดับ หรือผู้ประดับด้วยปกติ หรือผู้ประดับ (maṇḍano). ธาตุ ภูส ในความประดับ, ผู้มีปกติประดับ หรือผู้ประดับแล้ว, กำลังประดับ, จักประดับด้วยปกติ หรือผู้ประดับ (bhūsano), การประดับ (bhūsanā), เครื่องประดับ (bhūsanaṃ).

රුච දිත්තිම්හි, අරුච්චි, රුච්චති, රුච්චිස්සති සීලෙනාති වා රොචනො. ජුත දිත්තිම්හි, අජොති, ජොතති, ජොතිස්සති සීලෙනාති වා ජොතනො. වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ, වඩ්ඪිතුං සීලමස්සාති වඩ්ඪනො ඉච්චාදි.

ธาตุ รุจ ในความรุ่งเรือง, ผู้รุ่งเรืองแล้ว, กำลังรุ่งเรือง, จักรุ่งเรืองด้วยปกติ หรือผู้รุ่งเรือง (rocano). ธาตุ ชุต ในความรุ่งเรือง, ผู้รุ่งเรืองแล้ว, กำลังรุ่งเรือง, จักรุ่งเรืองด้วยปกติ หรือผู้รุ่งเรือง (jotano). ธาตุ วฑฺฒ ในความเจริญ, ผู้มีปกติเจริญ (vaḍḍhano) เป็นต้น.

592. පාරාදිගමිම්හා රූ.

๕๙๒. ปัจจัย รู ลงหลังธาตุ คมิ ที่มี ปาร เป็นต้น เป็นบทหน้า.

පාරාදිඋපපදෙහි පරස්මා ගමිඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරො රූපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු කත්තරියෙව. පාරො ආදි යෙසං තෙ පාරාදයො, පාරාදීහි ගමි පාරාදිගමි. රාදිලොපො, භවපාරං ගන්තුං සීලං යස්සාති වා භවපාරං ගමනසීලො, භවපාරං ගමනධම්මො, භවපාරං ගමනෙ සාධුකාරීති වා භවපාරගූ, භවපාරගුනො. අන්තං ගමනසීලො අන්තගූ. එවං වෙදගූ, අද්ධගූ.

ปัจจัย รู ย่อมลงหลังธาตุ คมิ นี้ ซึ่งมีบทหน้าคือ ปาร เป็นต้น ในอรรถมีตัสสีละเป็นต้น ในกัตตุการกเท่านั้น. บทว่า ปาร เป็นต้นของบทเหล่านั้น บทเหล่านั้นชื่อว่า ปาราทิ. ธาตุ คมิ ที่มี ปาร เป็นต้น (เป็นบทหน้า) ชื่อว่า ปาราทิคมี. มีการลบ ร เป็นต้น. ผู้มีปกติไปสู่ฝั่งแห่งภพ หรือผู้มีปกติไปสู่ฝั่งแห่งภพ, ผู้มีธรรมดาไปสู่ฝั่งแห่งภพ, หรือผู้กระทำดีในการไปสู่ฝั่งแห่งภพ ชื่อว่า ภวปารคู, ภวปารคุโน. ผู้มีปกติไปสู่ที่สุด ชื่อว่า อันตคู. เช่นนี้แล เวทคู, อัทธคู.

‘‘රූ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "รู" ย่อมตามไป.

593. භික්ඛාදිතො ච.

๕๙๓. และลงหลังธาตุ ภิกฺข เป็นต้น.

භික්ඛඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රූපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු. භික්ඛ යාචනෙ, භික්ඛිතුං සීලං යස්සාති වා අභික්ඛි, භික්ඛති, භික්ඛිස්සති සීලෙනාති වා භික්ඛනධම්මොති [Pg.367] වා භික්ඛනෙ සාධුකාරීති වා භික්ඛු, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රස්සත්තං. ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු, සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීතිපි භික්ඛු, විජානිතුං සීලං යස්ස, විජානනසීලොති වා විඤ්ඤූ, සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ. එවං මත්තඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ, අත්ථඤ්ඤූ, කාලඤ්ඤූ, කතඤ්ඤූ ඉච්චාදයො.

ปัจจัย รู ย่อมมีหลังธาตุ ภิกฺข เป็นต้น ในอรรถมีตัสสีละเป็นต้น. ธาตุ ภิกฺข ในความขอ ผู้มีปกติขอ หรือผู้ขอแล้ว, กำลังขอ, จักขอด้วยปกติ หรือผู้มีธรรมดาขอ หรือผู้กระทำดีในการขอ ชื่อว่า ภิกษุ. มีการทำสระให้สั้นด้วยบทว่า "ในบางแห่ง ธาตุ" เป็นต้น. ธาตุ อิกฺข ในความเห็นและการกำหนด ผู้เห็นภัยในสงสาร ชื่อว่า ภิกษุ ด้วย. ผู้มีปกติเพื่อจะรู้ หรือผู้มีปกติรู้ ชื่อว่า วิญญู. ผู้รู้ซึ่งสิ่งทั้งปวง ชื่อว่า สัพพัญญู. เช่นนี้แล ผู้รู้ประมาณ (mattaññū), ผู้รู้ธรรม (dhammaññū), ผู้รู้อรรถ (atthaññū), ผู้รู้กาล (kālaññū), ผู้รู้คุณที่ทำแล้ว (kataññū) เป็นต้น.

594. හනත්‍යාදීනං ණුකො.

๕๙๔. ปัจจัย ณุกะ ย่อมมีหลังธาตุ หน เป็นต้น.

හනත්‍යාදීනං ධාතූනමන්තෙ ණුකප්පච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු කත්තරි, අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, ණකාරො වුද්ධත්ථො. ආහනනසීලො ආඝාතුකො, ඝාතාදෙසො, සරලොපාදි, කරණසීලො කාරුකො සිප්පි. භී භයෙ, භායනසීලො භීරුකො, රකාරාගමො. අව රක්ඛණෙ, ආවුකො පිතා.

ปัจจัย ณุกะ ย่อมมีในที่สุดแห่งธาตุ หน เป็นต้น ในอรรถมีตัสสีละเป็นต้น ในกัตตุการก. ฉัฏฐีวิภัตติลงในความมุ่งหมายถึงที่สุด. ณ อักษร มีประโยชน์ในการวุฒิ. ผู้มีปกติประหาร ชื่อว่า อาฆาตุกะ มีการอาเทศเป็น ฆาต มีการลบสระเป็นต้น. ช่างผู้มีปกติกระทำ ชื่อว่า การุกะ. ธาตุ ภี ในความกลัว ผู้มีปกติกลัว ชื่อว่า ภีรุกะ มี ร อาคม. ธาตุ อว ในความรักษา บิดาผู้รักษา ชื่อว่า อาวุกะ.

595. සංහනඤ්ඤාය වා රො ඝො.

๕๙๕. ปัจจัย ร และการอาเทศเป็น ฆ ย่อมมีบ้าง หลังธาตุ หน ที่มี สํ เป็นบทหน้า และหลังธาตุ อัญญะ.

සංපුබ්බාය හනඉච්චෙතාය ධාතුයා, අඤ්ඤාය ච ධාතුයා පරො රප්පච්චයො හොති, හනස්ස ඝො ච. වාග්ගහණං සම්පිණ්ඩනත්ථං, විකප්පනත්ථං වා, තෙන සඞ්ඝාතොතිපි සිද්ධං හොති.

ปัจจัย ร ย่อมมีหลังธาตุ หน นี้ ซึ่งมี สํ เป็นบทหน้า และหลังธาตุ อัญญะ และมีการอาเทศ หน เป็น ฆ. การถือเอาบทว่า วา เพื่อประมวลเข้าด้วยกัน หรือเพื่อความวิกัป. ด้วยเหตุนั้น แม้บทว่า สังฆาตะ ก็สำเร็จด้วย.

හනස්සෙවායං ඝො හොති, අභිධානානුරූපතො;

අසංපුබ්බා ච රො තෙන, පටිඝොතිපි සිජ්ඣති.

การอาเทศเป็น ฆ นี้ ย่อมมีแก่ธาตุ หน เท่านั้น ตามความสมควรแก่การกล่าว. และปัจจัย ร ย่อมมีหลังธาตุที่ไม่มี สํ เป็นบทหน้า ด้วยเหตุนั้น แม้บทว่า ปฏิฆะ ก็สำเร็จด้วย.

හන හිංසාගතීසු සං පුබ්බො, සංහනති සමග්ගං කම්මං සමුපගච්ඡති, සම්මදෙව කිලෙසදරථෙ හනතීති වා සඞ්ඝො, රාදිලොපො[Pg.368], සමන්තතො නගරස්ස බාහියෙ ඛඤ්ඤතීති පරිඛා, ඉත්ථියං ආපච්චයො, අන්තං කරොතීති අන්තකො මච්චු.

หน ธาตุ ในความเบียดเบียนและการไป มี สํ เป็นบทหน้า. ย่อมรวบรวม คือเข้าถึงกรรมที่พร้อมเพรียงกัน หรือย่อมประหารความเร่าร้อนแห่งกิเลสโดยชอบ ชื่อว่า สงฆ์. มีการลบ ร เป็นต้น. สิ่งที่ถูกขุดโดยรอบในภายนอกแห่งพระนคร ชื่อว่า คู (parikhā) มี อา ปัจจัย ในอิตถีลิงค์. ผู้กระทำซึ่งที่สุด ชื่อว่า มัจจุผู้กระทำที่สุด (antako maccu).

‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "ในภาวะและกรรม" (Bhāvakammesu) ย่อมตามไป.

596. නන්දාදීහි යු.

๕๙๖. ยุ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี นนฺท เป็นต้น.

නන්දඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරො යුප්පච්චයො හොති භාවකම්මෙසු. ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති යුප්පච්චයස්ස අනාදෙසො, නන්ද සමිද්ධිම්හි, නන්ද නන්දනෙ වා. භාවෙ – නන්දීයතෙ නන්දනං. කම්මෙ – අනන්දීයිත්ථ, නන්දීයති, නන්දීයිස්සති, නන්දිතබ්බන්ති වා නන්දනං වනං, ගය්හති, ගහණීයං වා ගහණං, ගණ්හනං වා, චරිතබ්බං චරණං, භූයතෙ භවනං, හූයතෙ හවනං. රුන්ධිතබ්බං රුන්ධනං, රොධනං වා, භුඤ්ජිතබ්බං භුඤ්ජනං, භොජනං වා. බුජ්ඣිතබ්බං බුජ්ඣනං, බොධනං වා. සූයති, සුති වා සවණං, පාපීයතීති පාපුණනං, පාපනං වා, පාලීයතීති පාලනං ඉච්චාදි.

ยุ ปัจจัย ย่อมมีเบื้องหลังธาตุทั้งหลายมี นนฺท เป็นต้น ในอรรถภาวะและกรรม. มีการอาเทศ ยุ ปัจจัย เป็น อน ด้วยสูตรว่า "อนกา ยุณฺวูนํ". นนฺท ธาตุ ในความสำเร็จ หรือ นนฺท ธาตุ ในความยินดี. ในอรรถภาวะ - nandīyate ชื่อว่า nandanaṃ (การยินดี). ในอรรถกรรม - ป่าที่ถูกยินดีแล้ว, กำลังยินดี, จักยินดี หรือควรยินดี ชื่อว่า nandanaṃ vanaṃ. สิ่งที่ถูกถือเอา หรือควรถือเอา ชื่อว่า gahaṇaṃ หรือ gaṇhanaṃ. สิ่งที่ควรประพฤติ ชื่อว่า caraṇaṃ. ความเป็น ชื่อว่า bhavanaṃ. การบูชา ชื่อว่า havanaṃ. สิ่งที่ควรกั้น ชื่อว่า rundhanaṃ หรือ rodhanaṃ. สิ่งที่ควรบริโภค ชื่อว่า bhuñjanaṃ หรือ bhojanaṃ. สิ่งที่ควรรู้ ชื่อว่า bujjhanaṃ หรือ bodhanaṃ. การฟัง ชื่อว่า savaṇaṃ. การถึง ชื่อว่า pāpuṇanaṃ หรือ pāpanaṃ. การรักษา ชื่อว่า pālanaṃ เป็นต้น.

‘‘යූ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "ยุ" (Yū) ย่อมตามไป.

597. කත්තුකරණපදෙසෙසු ච.

๕๙๗. และในอรรถกัตตุ การณะ และปเทสะ.

කත්තුකරණපදෙසඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ච සබ්බධාතූහි යුප්පච්චයො හොති. එත්ථ ච පදෙසොති අධිකරණකාරකං වුච්චති. කත්තරි තාව – රජං හරතීති රජොහරණං තොයං. ආරමණං විජානාතීති විඤ්ඤාණං, විජානනං වා, ආනනජාදෙසා. ඝා ගන්ධොපාදානෙ, ඝායතීති ඝානං, ඣෙ චින්තායං, ඣායතීති ඣානං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ආත්තං.

และปัจจัย ยุ ย่อมมีหลังธาตุทั้งปวง ในอรรถเหล่านี้คือ กัตตุการก, กรณการก และปเทส. ในที่นี้ บทว่า ปเทส หมายถึง อธิกรณการก. ในกัตตุการกก่อน – น้ำที่นำไปซึ่งธุลี ชื่อว่า รโชหรณะ (rajoharaṇaṃ). สิ่งที่รู้ซึ่งอารมณ์ ชื่อว่า วิญญาณ (viññāṇaṃ), หรือ วิชานนะ (vijānanaṃ) มีการอาเทศเป็น อานะ และ อานะ. ธาตุ ฆา ในความถือเอาซึ่งกลิ่น สิ่งที่ดมกลิ่น ชื่อว่า ฆานะ (ghānaṃ). ธาตุ เฌ ในความตรึก สิ่งที่เพ่ง ชื่อว่า ฌาน (jhānaṃ) มีการทำเป็น อา ด้วยสูตรว่า "ควจิ ธาตุ" เป็นต้น.

කරණෙ [Pg.369] – කර කරණෙ, කරොති තෙනාති කරණං, යථාසරූපං සද්දා බ්‍යාකරීයන්ති එතෙනාති බ්‍යාකරණං. පූර පූරණෙ, පූරයති තෙනාති පූරණං. දීයති අනෙනාති දානං, පමීයති අනෙනාති පමානං, වුච්චති අනෙනාති වචනං, පනුදති, පනුජ්ජතෙ අනෙනාති වා පනූදනො. සූද පග්ඝරණෙ, සූදති, සුජ්ජතෙ අනෙනාති වා සූදනො, සුණාති, සූයති එතෙනාති වා සවණං. ලූ ඡෙදනෙ, ලුනාති, ලූයති අනෙනාති වා ලවනං, ලවණං, ලොණං වා. නයති, නීයති එතෙනාති වා නයනං. පූ පවනෙ, පුනාති, පූයතෙ අනෙනාති වා පවනො, සමෙති, සමීයති වා පාපං අනෙනාති සමණො, සමණං වා. තථා භාවෙති, භාවීයති එකායාති වා භාවනා. එවං පාචනං, පාචාපනං ඉච්චාදි.

ในกรณการก – ธาตุ กร ในความกระทำ สิ่งที่กระทำด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า กรณะ (karaṇaṃ). ศัพท์ทั้งหลายถูกจำแนกตามลักษณะด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ไวยากรณ์ (byākaraṇaṃ). ธาตุ ปูร ในความเต็ม สิ่งที่ทำให้เต็มด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ปูรณะ (pūraṇaṃ). สิ่งที่ให้ด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ทาน (dānaṃ). สิ่งที่ถูกวัดด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ประมาณ (pamānaṃ). สิ่งที่ถูกกล่าวด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า วจนะ (vacanaṃ). สิ่งที่ขับไล่ หรือถูกขับไล่ด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ปนูทนะ (panūdano). ธาตุ สูท ในความไหลออก สิ่งที่ไหลออก หรือถูกไหลออกด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า สูทนะ (sūdano). สิ่งที่ฟัง หรือถูกฟังด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า สวณะ (savaṇaṃ). ธาตุ ลู ในความตัด สิ่งที่ตัด หรือถูกตัดด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ลวนะ (lavanaṃ), หรือ ลวณะ (lavaṇaṃ), หรือ โลณะ (loṇaṃ). สิ่งที่นำไป หรือถูกนำไปด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า นยนะ (nayanaṃ). ธาตุ ปู ในความชำระ สิ่งที่ชำระ หรือถูกชำระด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ปวนะ (pavano). บาปย่อมสงบ หรือถูกทำให้สงบด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า สมณะ (samaṇo) หรือ สมณะ (samaṇaṃ). เช่นนั้นแล สิ่งที่อบรม หรือถูกอบรมด้วยปัญญานั้น ชื่อว่า ภาวนา (bhāvanā). เช่นนี้แล ปาจนะ (pācanaṃ), ปาจาปนะ (pācāpanaṃ) เป็นต้น.

අධිකරණෙ – ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, තිට්ඨති තස්මින්ති ඨානං. එවං සයනං, සෙනං වා, ආසනං, අධිකරීයති එත්ථාති අධිකරණං.

ในอธิกรณการก - ฐา ธาตุ ในความหยุดการไป, สิ่งที่ตั้งอยู่ในที่นั้น ชื่อว่า ฐานะ (ṭhānaṃ). เช่นเดียวกับ สยนะ (sayanaṃ), หรือ เสนะ (senaṃ), อาสนะ (āsanaṃ). สิ่งที่ถูกกระทำในที่นั้น ชื่อว่า อธิกรณ์ (adhikaraṇaṃ).

චසද්දෙන සම්පදානාපාදානෙසුපි – සම්මා පකාරෙන දදාති අස්සාති සම්පදානං, අපෙච්ච එතස්මා ආදදාතීති අපාදානං.

ด้วย จ ศัพท์ แม้ในสัมปทานการกและอปาทานการก - ย่อมให้แก่ผู้นั้นโดยประการอันชอบ ชื่อว่า สัมปทาน (sampadānaṃ), ย่อมรับเอาไปจากสิ่งนี้ ชื่อว่า อปาทาน (apādānaṃ).

598. සඤ්ඤායං දාධාතො ඉ.

๕๙๘. ลง อิ ปัจจัย หลัง ทา ธาตุ และ ธา ธาตุ ในความหมายที่เป็นชื่อ.

සඤ්ඤායං ගම්‍යමානායං දාධාඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ඉප්පච්චයො හොති, භාවකම්මාදිඅධිකාරෙවායං, සරලොපාදි. දා දානෙ ආපුබ්බො, ආදීයතීතිආදි. එවං උපාදි. ධා ධාරණෙ[Pg.370], උදකං දධාතීති උදධි, තෙසු වුද්ධිලොපාදිනා සඤ්ඤායං උදකස්ස උදාදෙසො. ජලං ධීයතෙ අස්මින්ති ජලධි, වාලානි දධාති තස්මින්ති වාලධි, සන්ධීයති, සන්දධාතීති වා සන්ධි, නිධීයතීති නිධි. එවං විධීයති, විදධාති, විධානං වා විධි, සම්මා, සමං වා චිත්තං ආදධාතීති සමාධි.

เมื่อจะกล่าวถึงชื่อ ปัจจัย อิ ย่อมลงหลังธาตุเหล่านี้คือ ทา และ ธา, ปัจจัยนี้ลงในอรรถมีภาวะและกรรมเป็นต้น, มีการลบสระเป็นต้น. ทา ธาตุ ในความให้ มี อา เป็นบทหน้า, สิ่งที่ถูกถือเอา ชื่อว่า อาที. เช่นนั้น อุปาทิ. ธา ธาตุ ในความทรงไว้, สิ่งที่ทรงไว้ซึ่งน้ำ ชื่อว่า อุทธิ (ทะเล). ในบทเหล่านั้น มีการอาเทศ อุทกะ เป็น อุท ในความหมายว่าชื่อ ด้วยวุฑฒิและโลปะเป็นต้น. น้ำถูกทรงไว้ในที่นั้น ชื่อว่า ชลธิ (ทะเล), ทรงไว้ซึ่งขนในที่นั้น ชื่อว่า วาลธิ (หาง), สิ่งที่ถูกต่อ หรือย่อมต่อกัน ชื่อว่า สนธิ, สิ่งที่ถูกเก็บไว้ ชื่อว่า นิธิ. เช่นนั้น สิ่งที่ถูกจัดแจง, จัดแจง หรือการจัดแจง ชื่อว่า วิธี, การตั้งจิตไว้โดยชอบ หรือโดยสม่ำเสมอ ชื่อว่า สมาธิ.

599. ඉත්ථියමතියවො වා.

๕๙๙. ในอิตถีลิงค์ ปัจจัย อะ ติ และ ยุ ย่อมลงบ้าง.

ඉත්ථියං අභිධෙය්‍යායං සබ්බධාතූහි අකාරතියුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා භාවකම්මාදීසු. අප්පච්චයෙ තාව ජර වයොහානිම්හි, ජීරති, ජීරණන්ති වා ජරා, ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, පටිසම්භිජ්ජතීති පටිසම්භිදා. පටිපජ්ජති එතායාති පටිපදා. එවං සම්පදා, ආපදා. උපාදීයතීති උපාදා. සඤ්ජානාතීති සඤ්ඤා, පජානාතීති පඤ්ඤා. උපෙක්ඛතීති උපෙක්ඛා. චින්තනං චින්තා. පතිට්ඨානං පතිට්ඨා. සික්ඛ විජ්ජොපාදානෙ, සික්ඛනං, සික්ඛීයතීති වා සික්ඛා. එවං භික්ඛා. ඣෙ චින්තායං, පරසම්පත්තිං අභිමුඛං ඣායතීති අභිජ්ඣා, හිතෙසිතං උපට්ඨපෙත්වා ඣායතීති උපජ්ඣා, උපජ්ඣායො, සම්මා ඣායති එත්ථාති සජ්ඣා.

เมื่อจะกล่าวถึงอิตถีลิงค์ ปัจจัยเหล่านี้คือ อะ ติ และ ยุ ย่อมลงหลังธาตุทั้งปวงบ้าง ในอรรถภาวะและกรรมเป็นต้น. ในปัจจัย อะ ก่อนอื่น, ชร ธาตุ ในความเสื่อมแห่งวัย, ย่อมเสื่อม หรือการเสื่อม ชื่อว่า ชรา, มีปัจจัย อา ด้วยสูตรว่า 'itthiyamato āpaccayo', ย่อมแตกฉานโดยวิเศษ ชื่อว่า ปฏิสัมภิทา. ย่อมปฏิบัติด้วยข้อปฏิบัตินั้น ชื่อว่า ปฏิปทา. เช่นนั้น สัมปทา, อาปทา. ย่อมถูกถือเอา ชื่อว่า อุปาทา. ย่อมจำได้ ชื่อว่า สัญญา, ย่อมรู้ทั่ว ชื่อว่า ปัญญา. ย่อมเพ่งเฉย ชื่อว่า อุเบกขา. การคิด ชื่อว่า จินตา. การตั้งมั่น ชื่อว่า ปติฏฐา. สิกข ธาตุ ในการรับวิชา, การศึกษา หรือย่อมถูกศึกษา ชื่อว่า สิกขา. เช่นนั้น ภิกขา. ฌ ธาตุ ในความตรึก, ย่อมเพ่งเล็งสมบัติของผู้อื่นโดยมุ่งหน้า ชื่อว่า อภิชฌา, ตั้งความปรารถนาประโยชน์ไว้แล้วย่อมเพ่ง ชื่อว่า อุปัชฌา (และ) อุปัชฌายะ, ย่อมเพ่งโดยชอบในที่นั้น ชื่อว่า สัชฌา.

ඉසු [Pg.371] ඉච්ඡායං, එසනන්ති අත්ථෙ අප්පච්චයො, ‘‘ඉසු යමූනමන්තො ච්ඡො වා’’ති ච්ඡාදෙසො, ඉච්ඡා. පුච්ඡ පුච්ඡනෙ, පුච්ඡනං පුච්ඡා, තිකිච්ඡනං තිකිච්ඡා, ඝසිතුමිච්ඡා ජිඝච්ඡා, තිතික්ඛා, බුභුක්ඛා, පාතුමිච්ඡා පිපාසා, මණ්ඩූකගතියා වාධිකාරතො වාදෙසාභාවො. බ්‍යාපිතුමිච්ඡා විච්ඡා ඉච්චාදි.

อิสุ ธาตุ ในความปรารถนา, ในอรรถว่า การปรารถนา (เอสนะ) มีปัจจัย อะ, มีการอาเทศที่สุดของ อิสุ และ ยมุ ธาตุ เป็น ฉะ บ้าง ด้วยสูตรว่า 'isu yamūnamanto ccho vā' ชื่อว่า อิจฉา. ปุจฉ ธาตุ ในการถาม, การถาม ชื่อว่า ปุจฉา, การรักษา ชื่อว่า ติกิจฉา, ความปรารถนาจะกิน ชื่อว่า ชิฆัจฉา, ติติกขา, พุภุกขา, ความปรารถนาจะดื่ม ชื่อว่า ปิปาสา, ไม่มีการอาเทศเป็น วะ เพราะอำนาจการตามไปแบบกบ (มัณฑูกคติ). ความปรารถนาจะแผ่ไป ชื่อว่า วิจฉา เป็นต้น.

තිප්පච්චයෙ සම්භවනං සම්භූති. වාධිකාරතො තිප්පච්චයම්හි න වුද්ධි, සවණං සුති, නයනං, නීයති එතායාති වා නීති. මන ඤාණෙ, මඤ්ඤතීති මති.

ในปัจจัย ติ, การบังเกิด ชื่อว่า สัมภูติ. ไม่มีการพฤทธิ์ในปัจจัย ติ เพราะอำนาจของบทว่า วา, การฟัง ชื่อว่า สุติ, การนำไป หรือย่อมถูกนำไปโดยอุบายนั้น ชื่อว่า นีติ. มน ธาตุ ในความรู้, ย่อมรู้ ชื่อว่า มติ.

‘‘තෙ, නො, තිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า เต, โน, ติมหิ ย่อมเป็นไป.

600. ගමඛනහනරමාදීනමන්තො.

๖๐๐. ที่สุดของธาตุ คม ขน หน รม เป็นต้น.

ගම ඛන හන රමඉච්චෙවමාදීනං මකාරනකාරන්තානං ධාතූනං අන්තො බ්‍යඤ්ජනො නො හොති තප්පච්චයෙ, තිම්හි චාති ධාත්වන්තලොපො. ගමනං, ගන්තබ්බාති වා ගති, උපහනනං උපහති, රමන්ති තාය, රමණං වා රති. තනු විත්ථාරෙ, තනනං තති. යමු උපරමෙ, නියමනං නියති. ‘‘රමතො, රමතී’’තිආදීසු පන අකාරබ්‍යවහිතත්තා න ධාත්වන්තලොපො, භුඤ්ජනං භුත්ති, යුඤ්ජනං යුත්ති, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච. සමාපජ්ජනං, සමාපජ්ජතෙති වා සමාපත්ති, සම්පත්ති, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හාදිතො තිස්ස නි හොති. හානි, ජානි ඉච්චාදි.

พยัญชนะที่สุดของธาตุทั้งหลายมี คม ขน หน รม เป็นต้น ซึ่งมี ม และ น เป็นที่สุด ย่อมเป็น น ในปัจจัย ต และในปัจจัย ติ มีการลบที่สุดธาตุ. การไป หรือสิ่งที่พึงไป ชื่อว่า คติ, การเข้าไปเบียดเบียน ชื่อว่า อุปหติ, ย่อมยินดีด้วยธรรมนั้น หรือการยินดี ชื่อว่า รติ. ตนุ ธาตุ ในความแผ่ไป, การแผ่ไป ชื่อว่า ตติ. ยมุ ธาตุ ในความสงบ, การควบคุม ชื่อว่า นิยติ. แต่ในคำว่า รมโต, รมตี เป็นต้น ไม่มีการลบที่สุดธาตุ เพราะมี อักษร อะ คั่นอยู่. การบริโภค ชื่อว่า ภุตติ, การประกอบ ชื่อว่า ยุตติ, ด้วยสูตรว่า 'bhujādīnamanto no dvi cā' มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะ. การเข้าถึง หรือย่อมเข้าถึง ชื่อว่า สมาปัตติ, สัมปัตติ, ด้วยสูตรว่า 'gupādīnañcā' มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะ. ด้วยสูตรว่า 'kvaci dhātū' เป็นต้น อาเทศ ติ หลังธาตุมี หะ เป็นต้น เป็น นิ. หานิ, ชานิ เป็นต้น.

යුප්පච්චයෙ චිත සඤ්චෙතනෙ, චෙතයතීති අත්ථෙ යුප්පච්චයො, අනාදෙසවුද්ධී, ආපච්චයො, චෙතනා. විද අනුභවනෙ[Pg.372], වෙදයතීති වෙදනා. දිසී උච්චාරණෙ, දෙසීයතීති දෙසනා, භාවීයතීති භාවනා ඉච්චාදි.

ในปัจจัย ยุ, จิต ธาตุ ในความดำริ, ในอรรถว่า ย่อมดำริ มีปัจจัย ยุ, มีการอาเทศเป็น อน และมีการพฤทธิ์, มีปัจจัย อา ชื่อว่า เจตนา. วิท ธาตุ ในความเสวย, ย่อมเสวย ชื่อว่า เวทนา. ทิสิ ธาตุ ในการแสดง, ย่อมถูกแสดง ชื่อว่า เทศนา, ย่อมถูกทำให้เจริญ ชื่อว่า ภาวนา เป็นต้น.

‘‘ඉත්ථියං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า อิตถิยัง, วา ย่อมเป็นไป.

601. කරතො රිරිය.

๖๐๑. จากธาตุ กร มีปัจจัย ริริยะ.

කරධාතුතො ඉත්ථියමනිත්ථියං වා අභිධෙය්‍යායං රිරියප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො. කත්තබ්බා කිරියා. කරණීයං කිරියං.

หลัง กร ธาตุ เมื่อจะกล่าวถึงอิตถีลิงค์หรือไม่ใช่อิตถีลิงค์ก็ตาม มีปัจจัย ริริยะ, มีการลบ ร (ของธาตุ) เป็นต้น. สิ่งที่พึงทำ ชื่อว่า กิริยา (อิตถีลิงค์). สิ่งที่พึงทำ ชื่อว่า กิริยะ (นปุงสกลิงค์).

‘‘කත්තරී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า กัตตริ ย่อมเป็นไป.

602. ජිතො ඉන සබ්බත්ථ.

๖๐๒. จากธาตุ ชิ มีปัจจัย อินะ ในทุกที่.

ජිඉච්චෙතාය ධාතුයා පරො ඉනප්පච්චයො හොති සබ්බකාලෙ කත්තරි. ජි ජයෙ, පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ අජිනි, ජිනාති, ජිනිස්සතීති වා ජිනො.

หลังธาตุคือ ชิ นี้ มีปัจจัย อินะ ในกาลทั้งปวง ในอรรถกัตตุ. ชิ ธาตุ ในความชนะ, ชนะแล้ว ย่อมชนะ หรือจักชนะ ซึ่งอกุศลธรรมอันเป็นบาป ชื่อว่า ชินะ.

‘‘ඉනා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า อินา ย่อมเป็นไป.

603. සුපතො ච.

๖๐๓. และจากธาตุ สุปะ.

සුපඉච්චෙතාය ධාතුයා ච පරො ඉනප්පච්චයො හොති. සුප සයෙ, සුපති, සුපනන්ති වා සුපිනො, සුපිනං.

หลังธาตุคือ สุปะ นี้ มีปัจจัย อินะ. สุปะ ธาตุ ในความนอน, ย่อมนอน หรือการนอน ชื่อว่า สุปินะ และ สุปินัง.

සී සයෙ, ‘‘ඊසං’’ඉති උපපදං, ඊසං සීයති භවතාති අත්ථෙ –

สี ธาตุ ในความนอน, มีบทว่า 'อีส' เป็นอุปบท, ในอรรถว่า ท่านย่อมนอนได้โดยง่าย -

604. ඊසංදුසූහි ඛ.

๖๐๔. จากอุปบท อีสัง และ ทุสุ มีปัจจัย ขะ.

ඊසංදුසුඉච්චෙතෙහි උපපදෙහි පරෙහි ධාතූහි ඛප්පච්චයො හොති.

หลังธาตุทั้งหลายที่อยู่หลังอุปบทเหล่านี้คือ อีสัง และ ทุสุ มีปัจจัย ขะ.

සො ච –

และปัจจัยนั้น -

605. භාවකම්මෙසු [Pg.373] කිච්චක්තක්ඛත්ථා.

๖๐๕. ในอรรถภาวะและกรรม มีปัจจัย กิจจ, กต และ กขัตถะ.

භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු කිච්චක්තක්ඛත්ථඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති නියමතො භාවකම්මෙස්වෙව හොති. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’ති ක්ඛකාරානුබන්ධස්ස ලොපො, වුද්ධි, අයාදෙසද්විත්තානි, ඊසස්සයො භවතා, දුක්ඛෙන සීයති දුස්සයො, සුඛෙන සීයති සුස්සයො.

ปัจจัยเหล่านี้คือ กิจจ, กต และ กขัตถะ ย่อมลงในอรรถเหล่านี้คือ ภาวะและกรรม, โดยข้อกำหนดว่าย่อมลงในอรรถภาวะและกรรมเท่านั้น. ด้วยสูตรว่า 'kvaci dhātū' มีการลบ ข อักษรที่เป็นอนุพันธะ, มีการพฤทธิ์, มีการอาเทศเป็น อะยะ และมีการซ้อนพยัญชนะ, ท่านนอนได้โดยง่าย ชื่อว่า อีสัสสโย, ย่อมนอนได้โดยยาก ชื่อว่า ทุสสโย, ย่อมนอนได้โดยง่าย ชื่อว่า สุสสโย.

කම්මෙ – ඊසං කරීයතීති ඊසක්කරං කම්මං භවතා. එවං දුක්ඛෙන කරීයතීති දුක්කරං හිතං භවතා, සුකරං පාපං බාලෙන, දුක්ඛෙන භරීයතීති දුබ්භරො මහිච්ඡො. සුඛෙන භරීයතීති සුභරො අප්පිච්ඡො. දුක්ඛෙන රක්ඛිතබ්බන්ති දුරක්ඛං චිත්තං. දුක්ඛෙන පස්සිතබ්බොති දුද්දසො ධම්මො. සුඛෙන පස්සිතබ්බන්ති සුදස්සං පරවජ්ජං. දුක්ඛෙන අනුබුජ්ඣිතබ්බොති දුරනුබොධො ධම්මො. සුඛෙන බුජ්ඣිතබ්බන්ති සුබොධමිච්චාදි.

ในอรรถกรรม - กรรมที่ท่านทำได้โดยง่าย ชื่อว่า อีสักกรัง. เช่นนั้น ประโยชน์ที่ท่านทำได้โดยยาก ชื่อว่า ทุกกรัง, บาปที่คนพาลทำได้โดยง่าย ชื่อว่า สุกรัง, ผู้มีความปรารถนามากที่เลี้ยงได้ยาก ชื่อว่า ทุพภโร เพราะย่อมถูกเลี้ยงได้โดยยาก, ผู้มีความปรารถนาน้อยที่เลี้ยงได้ง่าย ชื่อว่า สุพภโร เพราะย่อมถูกเลี้ยงได้โดยง่าย, จิตที่พึงรักษาได้โดยยาก ชื่อว่า ทุรักขัง, ธรรมที่พึงเห็นได้โดยยาก ชื่อว่า ทุททโส, โทษของผู้อื่นที่พึงเห็นได้โดยง่าย ชื่อว่า สุทัสสัง, ธรรมที่พึงตรัสรู้ได้โดยยาก ชื่อว่า ทุรนุโพโธ, ธรรมที่พึงตรัสรู้ได้โดยง่าย ชื่อว่า สุโพธัง เป็นต้น.

බුධ අවගමනෙ, සබ්බෙ සඞ්ඛතාසඞ්ඛතසම්මුතිභෙදෙ ධම්මෙ අබුජ්ඣි, බුජ්ඣති, බුජ්ඣිස්සතීති වා අත්ථෙ –

พุธ ธาตุ ในความรู้, ในอรรถว่า ตรัสรู้แล้ว, ย่อมตรัสรู้, หรือจักตรัสรู้ ซึ่งธรรมทั้งปวงอันมีประเภทเป็นสังขตะ อสังขตะ และสมมติ -

‘‘ත’’ඉති වත්තතෙ.

บทว่า ตะ ย่อมเป็นไป.

606. බුධගමාදිත්ථෙ කත්තරි.

๖๐๖. ในอรรถกัตตุ ของธาตุ พุธ และ คม เป็นต้น.

බුධගමුඉච්චෙගමාදීහි ධාතූහි තදත්ථෙ ගම්‍යමානෙ කත්තරි තප්පච්චයො හොති සබ්බකාලෙ.

หลังธาตุทั้งหลายมี พุธ และ คม เป็นต้น เมื่ออรรถนั้นถูกกล่าวถึงในกัตตุ มีปัจจัย ตะ ในกาลทั้งปวง.

‘‘තස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ตัสสา ย่อมเป็นไป.

607. ධඪභහෙහි ධ ඪා ච.

๖๐๗. เบื้องหลังธาตุที่มี ธะ ฒะ และ ภะ เป็นที่สุด แปลง ตะ (แห่งปัจจัย) เป็น ธะ และ ฒะ ตามลำดับ

ධඪන්ත භහන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස පච්චයතකාරස්ස යථාක්කමං ධකාරඪකාරාදෙසා හොන්තීති ධභතො තකාරස්ස [Pg.374] ධකාරො, ‘‘හචතුත්ථාන’’න්ති එත්ථ හකාරග්ගහණතො හකාරතොපි ක්වචි ධත්තං, අබ්‍යවධානෙ චායං, තෙන ‘‘රුන්ධති, ආරාධිතො, වඩ්ඪිතො, ලභිත්වා, ගහිතො’’තිආදීසු පච්චයාගමබ්‍යවහිතත්තා න භවති.

เบื้องหลังธาตุที่มี ธะ ฒะ และ ภะ เป็นที่สุด มีการอาเทศ ตะการะของปัจจัยที่อยู่หลังเป็น ธะการะ และ ฒะการะ ตามลำดับ. (คือ) แปลง ตะการะเบื้องหลัง ธะ และ ภะ เป็น ธะการะ, (แปลง ตะการะเบื้องหลัง ฒะ เป็น ฒะการะ). ในสูตรว่า 'หะจตุตถานัง...' นี้ เพราะมีการถือเอา หะการะ จึงมีการแปลงเป็น ธะการะ แม้จาก หะการะ บ้าง. และการอาเทศนี้จะมีได้ในเมื่อไม่มีพยัญชนะอื่นคั่น. เพราะฉะนั้น ในคำว่า 'รุนธติ, อาราธิโต, วัฑฒิโต, ลภิตวา, คหิโต' เป็นต้น จึงไม่มีการอาเทศ เพราะมีปัจจัยและอาคมคั่นอยู่.

608. හචතුත්ථානමන්තානං දො ධෙ.

๖๐๘. แปลง หะการะ และพยัญชนะตัวที่ ๔ แห่งวรรคที่เป็นที่สุดของธาตุ เป็น ทะการะ เมื่อ ธะการะ ตามหลัง.

හකාරවග්ගචතුත්ථානං ධාත්වන්තභූතානං දකාරාදෙසො හොති ධකාරෙ පරෙ. බුද්ධො භගවා. සරණං අගච්ඡි, ගච්ඡති, ගච්ඡිස්සතීති වා සරණඞ්ගතො උපාසකො, ‘‘ගමඛනහනරමාදීනමන්තො’’ති ධාත්වන්තලොපො. එවං ජානාතීති ඤාතො. ඉ ගතිම්හි, උපෙතීති උපෙතො. චින්ත චින්තායං, චින්තෙතීති චිත්තං, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. සන්ජ සඞ්ගෙ, රූපාදීසු අසජ්ජි, සජ්ජති, සජ්ජිස්සතීති වා සත්තො, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච.

มีการอาเทศ หะการะ และพยัญชนะตัวที่ ๔ แห่งวรรคที่เป็นที่สุดของธาตุ เป็น ทะการะ เมื่อ ธะการะ ตามหลัง. (เช่น) พุทโธ ภควา. อุบาสกผู้ถึงสรณะแล้ว ชื่อว่า สรณงคโต เพราะ (เขา) ได้ไปแล้ว, ย่อมไป, หรือจักไปสู่สรณะ, มีการลบที่สุดธาตุด้วยสูตร 'คมขนหนรมาทีนมนฺโต'. (ผู้) รู้แล้วอย่างนี้ ชื่อว่า ญาโต. อิ ธาตุ ในความไป, (ผู้) เข้าไปถึงแล้ว ชื่อว่า อุเปโต. จินต ธาตุ ในความความคิด, (สภาวะที่) ย่อมคิด ชื่อว่า จิตฺตํ, มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะด้วยสูตร 'คุปาที นญฺจ'. สญฺช ธาตุ ในความข้อง, (ผู้) ข้องแล้ว, ย่อมข้อง, หรือจักข้องในรูปเป็นต้น ชื่อว่า สตฺโต, มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะด้วยสูตร 'ภุชาที นมนฺโต โน ทวิ จ'.

‘‘සඤ්ඤාය’’මිති වත්තතෙ.

บทว่า 'สญฺญาย' ย่อมตามไป.

609. තිකිච්චාසිට්ඨෙ.

๖๐๙. ลง ติ และ กิต ปัจจัย ในความหมายว่า ความปรารถนา.

සඤ්ඤායමභිධෙය්‍යායං ආසිට්ඨෙ ගම්‍යමානෙ ධාතූහි තිප්පච්චයො හොති, කිතපච්චයො ච. ජිනො එනං බුජ්ඣතූති ජිනබුද්ධි, ධකාරදකාරාදෙසා, ධනමස්ස භවතූති ධනභූති.

เมื่อความหมายที่พึงกล่าวเป็นชื่อ (สญฺญา) และมีความหมายว่าความปรารถนา (อาสิฏฺฐะ) ปรากฏอยู่ ลง ติ ปัจจัย และ กิต ปัจจัย เบื้องหลังธาตุทั้งหลาย. (เช่น) ขอพระชินเจ้าพึงรู้ซึ่งสิ่งนี้ ชื่อว่า ชินพุทฺธิ (มีการอาเทศ ธะการะ และ ทะการะ). ขอทรัพย์จงมีแก่ผู้นี้ ชื่อว่า ธนภูติ.

කිතපච්චයෙ භවතූති භූතො, ධම්මො එනං දදාතූති ධම්මදින්නො, ‘‘භිදාදිතො ඉන්න අන්න ඊණා වා’’ති තප්පච්චයස්ස ඉන්නාදෙසො. වඩ්ඪතූති වඩ්ඪමානො, ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති මානන්තෙසු අප්පච්චයො, නන්දතූති නන්දකො, ජීවතූති ජීවකො ඉච්චාදි.

ใน กิต ปัจจัย: ขอจงมี ชื่อว่า ภูโต. ขอธรรมจงให้ซึ่งสิ่งนี้ ชื่อว่า ธมฺมทินฺโน, มีการอาเทศ ต ปัจจัย เป็น อินฺน ด้วยสูตร 'ภิทาทิโต อินฺน อนฺน อีณา วา'. ขอจงเจริญ ชื่อว่า วฑฺฒมาโน, ลง อ ปัจจัย เบื้องหลังธาตุมี ภู เป็นต้น ในเพราะ มาน ปัจจัย เป็นต้น. ขอจงยินดี ชื่อว่า นนฺทโก. ขอจงเป็นอยู่ ชื่อว่า ชีวโก เป็นต้น.

610. ආගමා [Pg.375] තුකො.

๖๑๐. ลง ตุก ปัจจัย เบื้องหลัง คม ธาตุ ที่มี อา อุปสรรคอยู่หน้า.

ආපුබ්බා ගමිතො තුකප්පච්චයො හොති, කිතකත්තා කත්තරි. ආගච්ඡතීති ආගන්තුකො.

ลง ตุก ปัจจัย เบื้องหลัง คม ธาตุ ที่มี อา อุปสรรคอยู่หน้า, เป็นกัตตุวาจกเพราะเป็นกิตปัจจัย. (ผู้ใด) ย่อมมา เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า อาคนฺตุโก (อาคันตุกะ).

‘‘ගමා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'คมา' ย่อมตามไป.

611. භබ්බෙ ඉක.

๖๑๑. ลง อิก ปัจจัย ในความหมายว่า ควร.

ගමිතො ඉකප්පච්චයො හොති භබ්බත්ථෙ. ගන්තුං භබ්බොති ගමිකො භික්ඛු.

ลง อิก ปัจจัย เบื้องหลัง คม ธาตุ ในความหมายว่า ควร. ภิกษุผู้ควรเพื่อจะไป ชื่อว่า คมิโก ภิกฺขุ.

තෙකාලිකප්පච්චයන්තනයො.

นัยแห่งปัจจัยที่เป็นไปในกาลทั้งสาม.

අතීතප්පච්චයන්තනය

นัยแห่งปัจจัยที่เป็นไปในอดีตกาล.

612. අතීතෙ ත තවන්තු තාවී.

๖๑๒. ลง ต, ตวนฺตุ และ ตาวี ปัจจัย ในอดีตกาล.

අතීතෙ කාලෙ සබ්බෙහි ධාතූහි ත තවන්තු තාවී ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. එතෙ එව පරසමඤ්ඤාය නිට්ඨසඤ්ඤකාපි, තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවන්ති. අභවීති භූතො, භූතා, භූතං, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථානුවත්තිතවාග්ගහණෙන ත තවන්තුතාවීසු වුද්ධි න හොති. හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, අහවීති හුතො අග්ගිං.

ในอดีตกาล ลงปัจจัยเหล่านี้คือ ต, ตวนฺตุ และ ตาวี เบื้องหลังธาตุทั้งปวง. ปัจจัยเหล่านี้เองมีชื่อว่า นิฏฺฐะ โดยชื่ออื่น (ในคัมภีร์อื่น), และปัจจัยเหล่านั้นเป็นกัตตุวาจกเพราะมีชื่อว่า กิต. (ผู้) ได้เป็นแล้ว ชื่อว่า ภูโต, ภูตา, ภูตํ. เพราะการตามไปของบทว่า 'วา' ในสูตร 'อญฺเญสุ จ' จึงไม่มีการวุฒิในเพราะ ต, ตวนฺตุ และ ตาวี ปัจจัย. หุ ธาตุ ในความให้, การกิน และการบูชาไฟ, (ผู้) ได้บูชาแล้วซึ่งไฟ ชื่อว่า หุโต อคฺคึ.

තවන්තුප්පච්චයෙ – ‘‘ආ සිම්හී’’ති ආකාරො, අග්ගිං හුතවා, හුතවන්තො ඉච්චාදි ගුණවන්තුසමං. තාවීම්හි – අග්ගිං හුතාවී, අග්ගිං හුතාවිනො ඉච්චාදි දණ්ඩීසමං. ඉත්ථියං ඉනීපච්චයො – හුතාවිනී, නපුංසකෙ – රස්සත්තං හුතාවි.

ใน ตวนฺตุ ปัจจัย: มีการแปลงเป็น อา ด้วยสูตร 'อา สิมฺหิ', (ผู้) ได้บูชาแล้วซึ่งไฟ ชื่อว่า หุตวา, หุตวนฺโต เป็นต้น แจกเหมือน คุณวนฺตุ. ใน ตาวี ปัจจัย: (ผู้) ได้บูชาแล้วซึ่งไฟ ชื่อว่า หุตาวี, หุตาวิโน เป็นต้น แจกเหมือน ทณฺฑี. ในอิตถีลิงค์ ลง อินี ปัจจัย เป็น หุตาวินี. ในนปุงสกลิงค์ ทำรัสสะ เป็น หุตาวิ.

වස නිවාසෙ, වස්සං අවසීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, සකාරන්තත්තා ‘‘සාදිසන්ත’’ඉච්චාදිනා ඨාදෙසෙ සම්පත්තෙ –

วส ธาตุ ในความอยู่, ในความหมายว่า (ผู้) ได้อยู่แล้วตลอดพรรษา ลง ต ปัจจัย, เพราะเป็นธาตุที่มี สระการะ เป็นที่สุด เมื่อมีการอาเทศเป็น ฐะ ด้วยสูตร 'สาทิสนฺต...' เป็นต้น มาถึงเข้า—

‘‘තස්සා’’ති අධිකාරො, ‘‘සාදී’’ති ච.

บทว่า 'ตสฺส' และ 'สาทิ' เป็นบทที่ตามไป (อธิการ).

613. වසතො [Pg.376] උත්ථ.

๖๑๓. แปลง ตะ (แห่งปัจจัย) เบื้องหลัง วส ธาตุ เป็น อุฏฺฐะ.

වසඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරස්ස තකාරස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන උත්ථාදෙසො හොති, සරලොපාදි. වස්සං වුත්ථො, වුත්ථා සා, ‘‘සරලොපො’’තිආදිසුත්තෙ තුග්ගහණතො පුබ්බලොපාභාවෙ ‘‘අධිවත්ථා දෙවතා, වත්ථබ්බ’’න්තිආදීසු පරලොපො.

มีการอาเทศ ตะการะที่อยู่หลัง วส ธาตุนี้ พร้อมกับพยัญชนะที่สุดธาตุ (ส) เป็น อุฏฺฐะ, มีการลบสระเป็นต้น. (ผู้) อยู่จำพรรษาแล้ว ชื่อว่า วุตฺโถ, (หญิงนั้น) อยู่จำพรรษาแล้ว ชื่อว่า วุตฺถา สา. เพราะมีการถือเอา ตุกะ ในสูตร 'สรโลโป...' เป็นต้น เมื่อไม่มีการลบสระหน้า จึงมีการลบสระหลังในคำว่า 'อธิวตฺถา เทวตา', 'วตฺถพฺพํ' เป็นต้น.

‘‘වසස්සා’’ති විපරිණාමෙන වත්තතෙ.

บทว่า 'วสสฺส' ย่อมตามไปโดยการเปลี่ยนวิภัตติ (วิปริณาม).

614. වස්ස වා වු.

๖๑๔. แปลง วะ (แห่ง วส ธาตุ) เป็น วุ หรือ วู บ้าง.

වසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වකාරස්ස තකාරෙ පරෙ උකාරො හොති, තත්ථ වකාරාගමො ච වා හොති. නිට්ඨතකාරෙ එවායං. අථ වා ‘‘වූ’’ති එත්ථ වකාරො සන්ධිජො, තන්තඤායෙන දුතියඤ්චෙත්ථ වාග්ගහණමිච්ඡිතබ්බං, තෙන අකාරස්සපි උකාරො සිද්ධො භවති, උසිතො බ්‍රහ්මචරියං, වුසිතො, තථා වුසිතවා, වුසිතාවී, ඉකාරාගමෙන බ්‍යවහිතත්තා උත්ථාදෙසො න භවති.

แปลง วะการะ ของ วส ธาตุนี้ เป็น อุการะ เมื่อ ตะการะ ตามหลัง, และมีการลง วะการะอาคมในที่นั้นบ้าง. การแปลงนี้จะมีในเพราะ ตะการะที่เป็นนิฏฐะเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง วะการะ ในบทว่า 'วู' นี้ เกิดจากการสนธิ, และในที่นี้ พึงประสงค์การตามไปของบทว่า 'วา' เป็นครั้งที่สองด้วย ตันตญายะ, ด้วยเหตุนั้น การแปลง อะการะ เป็น อุการะ จึงสำเร็จด้วย. (ผู้) อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ชื่อว่า อุสิโต, วุสิโต, เช่นเดียวกัน วุสิตวา, วุสิตาวี. เพราะมีการคั่นด้วย อิการะอาคม จึงไม่มีการอาเทศเป็น อุฏฺฐะ.

භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, ඔදනං අභුඤ්ජීති අත්ථෙ තතවන්තුතාවී, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, තකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච, භුත්තො, භුත්තවා, භුත්තාවී. තථා රන්ජ රාගෙ, අරඤ්ජීති රත්තො, රත්තා, රත්තං. යුජ යොගෙ, අයුඤ්ජීති යුත්තො, යුත්තා, යුත්තං. විච විවෙචනෙ විපුබ්බො, විවිච්චීති විවිත්තො, විවිත්තා, විවිත්තං. මුච මොචනෙ, අමුච්චීති බන්ධනා මුත්තො. තථා තිප්පච්චයෙපි ඉමිනා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි, ආසජ්ජනං ආසත්ති, විමුච්චනං, විමුච්චති එතායාති වා විමුත්ති.

ภุช ธาตุ ในความเลี้ยงดูและการใช้สอย, ในความหมายว่า (ผู้) ได้กินแล้วซึ่งข้าวสุก ลง ต, ตวนฺตุ และ ตาวี ปัจจัย, มีการลบที่สุดธาตุและซ้อน ตะการะ ด้วยสูตร 'ภุชาทีนมนฺโต โน ทวิ จ', (สำเร็จรูปเป็น) ภุตฺโต, ภุตฺตวา, ภุตฺตาวี. เช่นเดียวกัน รญฺช ธาตุ ในความกำหนัด, (ผู้) กำหนัดแล้ว ชื่อว่า รตฺโต, รตฺตา, รตฺตํ. ยุช ธาตุ ในความประกอบ, (ผู้) ประกอบแล้ว ชื่อว่า ยุตฺโต, ยุตฺตา, ยุตฺตํ. วิจ ธาตุ ในความสงัด มี วิ อุปสรรคอยู่หน้า, (ผู้) สงัดแล้ว ชื่อว่า วิวิตฺโต, วิวิตฺตา, วิวิตฺตํ. มุจ ธาตุ ในความพ้น, (ผู้) พ้นแล้วจากเครื่องจองจำ ชื่อว่า มุตฺโต. แม้ใน ติ ปัจจัย ก็มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะด้วยสูตรนี้เช่นกัน, การเข้าไปข้อง ชื่อว่า อาสตฺติ, การพ้น หรือสภาวะเป็นเครื่องพ้น ชื่อว่า วิมุตฺติ.

කුධ [Pg.377] කොපෙ, අකුජ්ඣීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ‘‘ධඪභහෙහි ධඪා චා’’ති ධත්තං, ‘‘හචතුත්ථානමන්තානං දොධෙ’’ති ධකාරස්ස දකාරො, කුද්ධො. යුධ සම්පහාරෙ, අයුජ්ඣීති යුද්ධො, යුද්ධං. සිධ සංසිද්ධිම්හි, අසිජ්ඣීති සිද්ධො. ආපුබ්බො රභ රාභස්සෙ, ආරභීති ආරද්ධො ගන්තුං. නහ බන්ධනෙ සංපුබ්බො, සන්නය්හීති සන්නද්ධො, ‘‘ධඪභහෙහි ධඪා චා’’ති නහාදිතො තකාරස්ස ධකාරො.

กุธ ธาตุ ในความโกรธ, ในความหมายว่า (ผู้) โกรธแล้ว ลง ต ปัจจัย, แปลง ต ปัจจัยนั้นเป็น ธะ ด้วยสูตร 'ธฒภเหหิ ธฒา จ', แปลง ธะการะ (ที่สุดธาตุ) เป็น ทะการะ ด้วยสูตร 'หจตุตฺถานมนฺตานํ โท เธ', เป็น กุทฺโธ. ยุธ ธาตุ ในความรบ, (ผู้) รบแล้ว ชื่อว่า ยุทฺโธ, ยุทฺธํ. สิธ ธาตุ ในความสำเร็จ, (ผู้) สำเร็จแล้ว ชื่อว่า สิทฺโธ. รภ ธาตุ ในความรีบร้อน มี อา อุปสรรคอยู่หน้า, (ผู้) เริ่มแล้วเพื่อจะไป ชื่อว่า อารทฺโธ. นห ธาตุ ในความผูก มี สํ อุปสรรคอยู่หน้า, (ผู้) ผูก (สวมเกราะ) แล้ว ชื่อว่า สนฺนทฺโธ, แปลง ตะการะ เบื้องหลัง นห ธาตุ เป็น ธะการะ ด้วยสูตร 'ธฒภเหหิ ธฒา จ'.

වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ, අවඩ්ඪීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ඪත්තං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වාකාරස්සුත්තං, ඩලොපො ච.

วฑฺฒ ธาตุ ในความเจริญ, ในความหมายว่า (ผู้) เจริญแล้ว ลง ต ปัจจัย, แปลง ต ปัจจัยนั้นเป็น ฒะ, แปลง อะการะ ของธาตุเป็น อุการะ ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ...' เป็นต้น, และลบ ฒะ (ที่สุดธาตุ).

‘‘හචතුත්ථානමන්තාන’’න්ති වත්තතෙ.

บทว่า 'หจตุตฺถานมนฺตานํ' ย่อมตามไป.

615. ඩො ඪකාරෙ.

๖๑๕. แปลง (หะการะ และพยัญชนะตัวที่ ๔ แห่งวรรค) เป็น ฑะการะ เมื่อ ฒะการะ ตามหลัง.

හචතුත්ථානං ධාත්වන්තානං ඩකාරාදෙසො හොති ඪකාරෙ පරෙ. වුඩ්ඪො, වුඩ්ඪා, ‘‘බො වස්සා’’ති බත්තෙ බුඩ්ඪො. තිප්පච්චයෙ – බුජ්ඣනං, බුජ්ඣති වා එතායාති බුද්ධි. එවං සිද්ධි, වඩ්ඪි. තබ්බප්පච්චයෙ – බොද්ධබ්බමිච්චාදි.

การแปลงเป็น ฑ แห่ง ห และพยัญชนะตัวที่ ๔ (ของวรรค) ที่เป็นที่สุดธาตุ มีในเพราะ ฒ ตามหลัง. (สำเร็จรูปเป็น) วุฑโฒ (ปุงลิงค์), วุฑฒา (อิตถีลิงค์). ด้วยบทว่า "bo vassā" (แปลง ว เป็น บ) เป็น พุทโธ. ใน ติ ปัจจัย – การรู้แจ้ง หรือธรรมชาติที่เป็นเครื่องรู้แจ้ง ชื่อว่า พุทธิ. เช่นเดียวกัน สิทธิ, วัฑฒิ. ใน ตัพพ ปัจจัย – โพธัพพะ เป็นต้น.

‘‘අන්තො, නො’’ති ච අධිකාරො.

และบทว่า "Anto, no" เป็นบทที่ตามไป.

616. තරාදීහි ඉණ්ණො.

๖๑๖. เบื้องหลังธาตุ ตร เป็นต้น (แปลง ต ปัจจัย) เป็น อิณฺณ.

තරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ඉණ්ණාදෙසො හොති, ධාත්වන්තො ච නො හොති, සරලොපාදි. තර තරණෙ, සංසාරණ්ණවං අතරීති තිණ්ණො තාරෙය්‍යං. එවං උත්තිණ්ණො, තිණ්ණං වා. පූර පූරණෙ, සංපූරීති සංපුණ්ණො, ‘‘සරලොපො’’තිආදිසුත්තෙ තුග්ගහණතො පුබ්බලොපාභාවෙ උවණ්ණතො පරස්ස ‘‘වා පරො අසරූපා’’ති ලොපො, සංයොගෙ රස්සත්තං. තුර වෙගෙ, අතුරීති තුණ්ණං[Pg.378], තුරිතං වා. ජර වයොහානිම්හි, පරිජීරීති පරිජිණ්ණො. කිර විකිරණෙ, ආකිරීති ආකිණ්ණො ඉච්චාදි.

การแปลงเป็น อิณฺณ แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุ ตร เป็นต้นเหล่านี้มีอยู่ และมีการลบที่สุดธาตุ การลบสระเป็นต้น. ธาตุ ตร ในความข้าม, (ผู้ใด) ข้ามแล้วซึ่งห้วงน้ำคือสังสารวัฏ ผู้นั้นชื่อว่า ติณฺโณ (ผู้ข้ามแล้ว), พึงข้าม. เช่นเดียวกัน อุตฺติณฺโณ หรือ ติณฺณํ. ธาตุ ปูร ในความเต็ม, (สิ่งใด) เต็มพร้อมแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า สํปุณฺโณ (เต็มพร้อมแล้ว), เพราะการถือเอา ต อักษรในสูตรว่า "สรโลโป" เป็นต้น เมื่อไม่มีการลบสระหน้า จึงมีการลบสระหลังอุวรรณะด้วยสูตรว่า "วา ปโร อสรุปา", มีการทำเป็นรัสสะในเพราะสังโยค. ธาตุ ตุร ในความเร็ว, (สิ่งใด) เร็วแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า ตุณฺณํ หรือ ตุริตํ. ธาตุ ชร ในความเสื่อมแห่งวัย, (ผู้ใด) เสื่อมรอบแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ปริชิณฺโณ. ธาตุ กิร ในความโปรย, (สิ่งใด) โปรยลงแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า อากิณฺโณ เป็นต้น.

617. සුස පච සකතො ක්ඛක්කා ච.

๖๑๗. เบื้องหลังธาตุ สุส ปจ และ สก (แปลง ต ปัจจัย) เป็น กฺข และ กฺกา ตามลำดับ.

සුස පච සකඉච්චෙතෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ක්ඛක්කාදෙසා හොන්ති, අන්තො ච බ්‍යඤ්ජනො නො හොති. චසද්දෙන මුචාදිතො ක්කාදෙසො. සුස සොසනෙ, අසුස්සීති සුක්ඛො රුක්ඛො. අපච්චීති පක්කං ඵලං. සක සාමත්ථෙ, අසක්ඛීති සක්කො අස්ස, ඔමුච්චීති ඔමුක්කා උපාහනා. ‘‘පචිතුං, පචිතබ්බ’’න්තිආදීසු පන න භවති, ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා. එවං සබ්බත්ථ බ්‍යවධානෙ න භවති.

การแปลงเป็น กฺข และ กฺกา แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุ สุส ปจ และ สก เหล่านี้มีอยู่ และมีการลบพยัญชนะที่สุดธาตุ. ด้วย จ ศัพท์ มีการแปลงเป็น กฺกา หลังธาตุ มุจ เป็นต้น. ธาตุ สุส ในความแห้ง, (ต้นไม้ใด) แห้งแล้ว ต้นไม้นั้นชื่อว่า สุกฺโข รุกฺโข. (ผลไม้ใด) สุกแล้ว ผลไม้นั้นชื่อว่า ปกฺกํ ผลํ. ธาตุ สก ในความสามารถ, (ผู้ใด) สามารถแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า สกฺโก (พึงเป็นผู้สามารถ). (รองเท้าใด) ถอดออกแล้ว รองเท้านั้นชื่อว่า โอมุกฺกา อุปาหนา. แต่ในคำว่า ปจิตุํ, ปจิตพฺพํ เป็นต้น ย่อมไม่มีการแปลง เพราะมีการคั่นด้วย อิ อักษร. เช่นเดียวกัน ในที่ทั้งปวง เมื่อมีการคั่น ย่อมไม่มีการแปลง.

සීහගතියා තිග්ගහණමනුවත්තතෙ.

การตามมาแห่ง ติ ปัจจัย ย่อมมีด้วยวิธีสิงหคติ.

618. පක්කමාදීහි න්තො ච.

๖๑๘. เบื้องหลังธาตุ ปกฺกม เป็นต้น (แปลง ต ปัจจัย) เป็น นฺต และ (แปลง ติ ปัจจัย เป็น นฺติ).

පක්කමඉච්චෙවමාදීහි මකාරන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස න්තාදෙසො හොති, ධාත්වන්තො ච නො හොති. චසද්දෙන තිප්පච්චයස්ස න්ති ච හොති. කමු පදවික්ඛෙපෙ, පක්කමීති පක්කන්තො. එවං සඞ්කන්තො, නික්ඛන්තො, ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චග්ගහණෙන කස්ස ඛත්තං. භමු අනවට්ඨානෙ, විබ්භමීති විබ්භන්තො, භන්තො. ඛමු සහනෙ, අක්ඛමීති ඛන්තො. සමු උපසමෙ, අසමීති සන්තො. දමු දමනෙ, අදමීති දන්තො.

การแปลงเป็น นฺต แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุ ปกฺกม เป็นต้นเหล่านี้ที่มี ม อักษรเป็นที่สุดมีอยู่ และมีการลบที่สุดธาตุ. ด้วย จ ศัพท์ มีการแปลง ติ ปัจจัย เป็น นฺติ ด้วย. ธาตุ กมุ ในความก้าวไป, (ผู้ใด) ก้าวไปแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ปกฺกนฺโต. เช่นเดียวกัน สงฺกนฺโต, นิกฺขนฺโต, ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ ในสูตรว่า "do dhassa ca" มีการแปลง ก เป็น ข. ธาตุ ภมุ ในความไม่ตั้งมั่น, (ผู้ใด) หลงไปแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า วิพฺภนฺโต, ภนฺโต. ธาตุ ขมุ ในความอดทน, (ผู้ใด) อดทนแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ขนฺโต. ธาตุ สมุ ในความสงบ, (ผู้ใด) สงบแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า สนฺโต. ธาตุ ทมุ ในความข่ม, (ผู้ใด) ข่มแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ทนฺโต.

තිම්හි – සඞ්කමනං සඞ්කන්ති. එවං ඔක්කන්ති, විබ්භන්ති, ඛන්ති, සන්ති දන්ති ඉච්චාදි.

ใน ติ ปัจจัย - การก้าวไปพร้อม ชื่อว่า สงฺกนฺติ. เช่นเดียวกัน โอกฺกนฺติ, วิพฺภนฺติ, ขนฺติ, สนฺติ, ทนฺติ เป็นต้น.

619. ජනාදීනමා [Pg.379] තිම්හි ච.

๖๑๙. การแปลงเป็น อา แห่งที่สุดธาตุ ชน เป็นต้น ในเพราะ ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัย.

ජනඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනමන්තස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ආත්තං හොති තප්පච්චයෙ, තිම්හි ච. යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි. ජන ජනනෙ, අජනීති ජාතො, විජායීති පුත්තං විජාතා, ජනනං ජාති. තප්පච්චයෙ සතිපි තකාරෙ පුන තිග්ගහණකරණං පච්චයන්තරතකාරෙ ආත්තනිවත්තනත්ථං, යථා – ජන්තු. ‘‘ජනිත්වා, ජනිතු’’න්තිආදීසු පන ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා න භවති.

การแปลงเป็น อา แห่งพยัญชนะที่สุดของธาตุ ชน เป็นต้นเหล่านี้ มีอยู่ในเพราะ ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัย. ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค) แม้ในที่อื่นก็มีการแปลง. ธาตุ ชน ในความเกิด, (ผู้ใด) เกิดแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ชาโต, (หญิงใด) คลอดบุตรแล้ว หญิงนั้นชื่อว่า วิชาตา, การเกิด ชื่อว่า ชาติ. แม้เมื่อมี ต อักษรอยู่ใน ต ปัจจัย การระบุ ติ ปัจจัยอีกครั้ง ก็เพื่อป้องกันการแปลงเป็น อา ในเพราะ ต อักษรของปัจจัยอื่น เช่น ชนฺตุ. แต่ในคำว่า ชนิตฺวา, ชนิตุํ เป็นต้น ย่อมไม่มีการแปลง เพราะมีการคั่นด้วย อิ อักษร.

‘‘ආ, තිම්හි, චා’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า "อา, ติมฺหิ, จ" ย่อมตามมา.

620. ඨාපානමිඊ ච.

๖๒๐. การแปลงเป็น อิ และ อี แห่งที่สุดธาตุ ฐา และ ปา.

ඨා පාඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තස්ස ආකාරස්ස යථාක්කමං ඉකාරඊකාරාදෙසා හොන්ති තප්පච්චයෙ, තිම්හි ච. චසද්දෙන අඤ්ඤත්‍රාපි ක්වචි. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, අට්ඨාසීති ඨිතො, උපට්ඨිතො ගරුං, ඨිතවා, අධිට්ඨිත්වා, ඨානං ඨිති. පා පානෙ, අපායීති පීතා, යාගුං පීතවා, පානං පීති, පීත්වා.

การแปลงเป็น อิ อักษร และ อี อักษร ตามลำดับ แห่ง อา การ ที่สุดของธาตุ ฐา และ ปา เหล่านี้ มีอยู่ในเพราะ ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัย. ด้วย จ ศัพท์ แม้ในที่อื่นบางแห่งก็มีการแปลง. ธาตุ ฐา ในความหยุดการไป, (ผู้ใด) หยุดแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ฐิโต, (ผู้ใด) เข้าไปปรนนิบัติครูแล้ว, ฐิตวา (ผู้หยุดแล้ว), อธิฏฺฐิตฺวา (อธิษฐานแล้ว), การหยุด ชื่อว่า ฐิติ. ธาตุ ปา ในความดื่ม, (สิ่งใด) ดื่มแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า ปีตา, (ผู้ใด) ดื่มแล้วซึ่งยาคู, การดื่ม ชื่อว่า ปีติ, ปีตฺวา (ดื่มแล้ว).

621. හන්තෙහි හො හස්ස ලො වා අදහනහානං.

๖๒๑. เบื้องหลังธาตุที่มี ห เป็นที่สุด (แปลง ต และ ติ ปัจจัย) เป็น ห และแปลง ห ที่สุดธาตุเป็น ล บ้าง เว้นธาตุ ทห และ หน.

හකාරන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස, තිස්ස ච හකාරාදෙසො හොති, හස්ස ච ධාත්වන්තස්ස ලකාරො හොති වා දහනහෙ වජ්ජෙත්වා, ඪත්තාපවාදොයං. රුහ ජනනෙ, අරුහීති ආරුළ්හො රුක්ඛං. ලළානමවිසෙසො, ආරුල්හො වා, රුහනං රුළ්හී. ගාහු විලොළනෙ, අගාහීති ගාළ්හො, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවං. බහ වුද්ධිම්හි, අබහීති බාළ්හො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො. මුහ වෙචිත්තෙ, අමුය්හීති මූළ්හො. ගුහ සංවරණෙ, අගුහීති ගූළ්හං. වහ පාපුණනෙ[Pg.380], උපවහීති උපවුළ්හො, ‘‘වච වස වහාදීනමුකාරො වස්සා’’ති යොගවිභාගෙන උත්තං.

การแปลงเป็น ห อักษร แห่ง ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัย ที่อยู่หลังธาตุที่มี ห อักษรเป็นที่สุดมีอยู่ และมีการแปลง ห ที่สุดธาตุเป็น ล อักษรบ้าง เว้นธาตุ ทห และ หน, นี้เป็นข้อเว้นแห่งการแปลงเป็น ฑ. ธาตุ รุห ในความเกิด, (ผู้ใด) ขึ้นแล้วสู่ต้นไม้ ผู้นั้นชื่อว่า อารุฬฺโห. ไม่มีความต่างกันระหว่าง ล และ ฬ, หรือ อารุลฺโห, การขึ้น ชื่อว่า รุฬฺหี. ธาตุ คาหุ ในความกวน, (สิ่งใด) กวนแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า คาฬฺโห, (ผู้ใด) หยั่งลงแล้วสู่มหาสมุทร. ธาตุ พห ในความเจริญ, (สิ่งใด) เจริญแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า พาฬฺโห, มีการทีฆะด้วยสูตรว่า "kvaci dhātu" เป็นต้น. ธาตุ มุห ในความหลง, (ผู้ใด) หลงแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า มูฬฺโห. ธาตุ คุห ในความปกปิด, (สิ่งใด) ปิดแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า คูฬฺหํ. ธาตุ วห ในความถึง, (สิ่งใด) เข้าไปถึงแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า อุปวุฬฺโห, มีการแปลงเป็น อุ ด้วยการแบ่งสูตรว่า "vaca vasa vahādīnamukāro vassā" (แปลง ว เป็น อุ แห่งธาตุ วจ วส วห เป็นต้น).

අදහනහානන්ති කිමත්ථං? දඩ්ඪො, සන්නද්ධො. වාති කිං? දුද්ධො, සිනිද්ධො. ‘‘ගහිතං, මහිත’’න්තිආදීසු පන ඉකාරාගමෙන බ්‍යවහිතත්තා න භවති.

บทว่า "adahanahānaṃ" มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ทฑฺโฒ, สนฺนทฺโธ. บทว่า "vā" มีประโยชน์อะไร? เพื่อให้มีรูปอื่น เช่น ทุทฺโธ, สินิทฺโธ. แต่ในคำว่า คหิตํ, มหิตํ เป็นต้น ย่อมไม่มีการแปลง เพราะมีการคั่นด้วย อิ อาคม.

ධාතුප්පච්චයන්තතොපි ‘‘අතීතෙ ත තවන්තුතාවී’’ති තප්පච්චයො, අබුභුක්ඛීති බුභුක්ඛිතො. එවං ජිඝච්ඡිතො, පිපාසිතො ඉච්චාදි.

แม้จากธาตุที่ลงปัจจัยท้ายธาตุแล้ว ก็ลง ต ปัจจัยได้ด้วยสูตรว่า "atīte ta tavantutāvī", (ผู้ใด) ปรารถนาจะกินแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า พุภุกฺขิโต. เช่นเดียวกัน ชิคจฺฉิโต, ปิปาสิโต เป็นต้น.

එවං කත්තරි නිට්ඨනයො.

นัยแห่งนิฏฐาปัจจัยในกัตตุวาจก จบเพียงเท่านี้.

‘‘අතීතෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า "อตีเต" ย่อมตามมา.

622. භාවකම්මෙසු ත.

๖๒๒. ในภาววาจกและกัมมวาจก ปัจจัย ต.

අතීතෙ කාලෙ ගම්‍යමානෙ සබ්බධාතූහි තප්පච්චයො හොති භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු.

เมื่ออดีตกาลปรากฏ ปัจจัย ต ย่อมมีจากธาตุทั้งปวง ในอรรถคือภาววาจกและกัมมวาจกเหล่านี้.

භාවෙ තාව –

ในภาววาจกก่อน –.

ගෙ සද්දෙ, ගායනං, අගායිත්ථාති වා අත්ථෙ තප්පච්චයො.

ธาตุ เค ในความส่งเสียง, การร้อง หรือ ต ปัจจัยในอรรถว่า (การอันเขา) ร้องแล้ว.

623. සබ්බත්ථ ගෙ ගී.

๖๒๓. ในที่ทั้งปวง มีการแปลง เค เป็น คี.

ගෙඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ගීආදෙසො හොති සබ්බත්ථ, තප්පච්චයතිපච්චයෙස්වෙවායං. තස්ස ගීතං, ගායනං, ගායිතබ්බාති වා ගීති.

การแปลงเป็น คี แห่งธาตุ เค นี้มีอยู่ในที่ทั้งปวง, การแปลงนี้มีเฉพาะในเพราะ ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัยเท่านั้น. (การอันเขา) ร้องแล้ว ชื่อว่า คีตํ, การร้อง หรือ (การอันเขา) ร้องแล้ว ชื่อว่า คีติ.

භාවෙ – තප්පච්චයන්තා නපුංසකා. කම්මනි – තිලිඞ්ගා.

ในภาววาจก – ศัพท์ที่มีปัจจัย ต เป็นที่สุด เป็นนปุงสกลิงค์ ในกัมมวาจก – เป็นได้สามลิงค์.

නත ගත්තවිනාමෙ, නච්චනං, අනච්චිත්ථාති වා අත්ථෙ තප්පච්චයො.

ธาตุ นต ในความน้อมกาย, การฟ้อนรำ หรือ ต ปัจจัยในอรรถว่า (การอันเขา) ฟ้อนรำแล้ว.

624. පච්චයා දනිට්ඨා නිපාතනා සිජ්ඣන්ති.

๖๒๔. ปัจจัยทั้งหลายที่มิใช่นิฏฐาปัจจัย ย่อมสำเร็จได้ด้วยการนิบาต.

යෙ ඉධ සප්පච්චයා සද්දා පච්චයෙහි න නිට්ඨං ගතා, තෙ නිපාතනතො සිජ්ඣන්තීති ධාත්වන්තෙන සහ තප්පච්චයස්ස ච්ච ට්ටාදෙසා. නච්චං, නට්ටං. හස හසනෙ, හසනං හසිතං, ඉකාරාගමො. ගමනං ගතං. එවං ඨිතං, සයිතං, වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා වුද්ධි. රුද අස්සුවිමොචනෙ, අරුජ්ඣිත්ථාති රොදිතං, රුණ්ණං වා ඉච්චාදි.

ศัพท์ที่มีปัจจัยในที่นี้เหล่าใด ไม่สำเร็จด้วยปัจจัยทั้งหลาย, ศัพท์เหล่านั้นย่อมสำเร็จด้วยนิบาต คือมีการแปลง ต ปัจจัยกับที่สุดธาตุเป็น จฺจ และ ฏฺฏ. (เช่น) นจฺจํ, นฏฺฏํ. หส ธาตุ ในความหัวเราะ, การหัวเราะ (หรือ) หัวเราะแล้ว ชื่อว่า หสิตํ, มีการลง อิ อาคม. การไป (หรือ) ไปแล้ว ชื่อว่า คตํ. เช่นเดียวกับ ฐิตํ, สยิตํ, มีการวุฒิเพราะความเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้ด้วยบทว่า วา. รุท ธาตุ ในความหลั่งน้ำตา, ร้องไห้แล้ว ชื่อว่า โรทิตํ หรือ รุณฺณํ เป็นต้น.

කම්මනි –

ในกัมมวาจก -

අභිභූයිත්ථාති අභිභූතො කොධො භවතා, අභිභූතා, අභිභූතං. භාස බ්‍යත්තියං වාචායං, අභාසිත්ථ තෙනාති භාසිතො ධම්මො, භාසිතා ගාථා, භාසිතං සුත්තං. දිසී උච්චාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙ. අදෙසීයිත්ථාති දෙසිතො ධම්මො භගවතා, ඉකාරාගමෙ කාරිතසරලොපො. ජි ජයෙ, අජීයිත්ථාති ජිතො මාරො. නී පාපුණනෙ, අනීයිංසූති නීතා ගාමමජා, සුතො තයා ධම්මො, ඤාතො.

ความโกรธถูกท่านครอบงำแล้ว (อภิภูยิตถะ) ชื่อว่า อภิภูโต โกโธ, อภิภูตา, อภิภูตํ. ภาส ธาตุ ในความปรากฏแห่งวาจา, ธรรมอันท่านกล่าวแล้ว (อภาสิตถะ เตน) ชื่อว่า ภาสิโต ธมฺโม, ภาสิตา คาถา, ภาสิตํ สุตฺตํ. ทิสิ ธาตุ ในความเปล่งเสียง, ลง เณ ปัจจัย เพราะเป็นจุราทิธาตุ. ธรรมอันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว (อเทสิยิตถะ) ชื่อว่า เทสิโต ธมฺโม, เมื่อมีการลง อิ อาคม มีการลบสระของปัจจัยกริยาการิต. ชิ ธาตุ ในความชนะ, มารอันชนะแล้ว (อชิยิตถะ) ชื่อว่า ชิโต มาโร. นี ธาตุ ในความถึง, แพะทั้งหลายอันเขานำไปสู่บ้านแล้ว (อนียึสุ) ชื่อว่า นีตา คามมชา, ธรรมอันท่านฟังแล้ว ชื่อว่า สุโต ตยา ธมฺโม, อันรู้แล้ว ชื่อว่า ญาโต.

සාස අනුසිට්ඨිම්හි, අනුසාසීයිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො.

สาส ธาตุ ในความสั่งสอน, ลง ต ปัจจัย ในความหมายว่า ถูกสั่งสอนแล้ว (อนุสาสิยิตถะ).

625. සාසදිසතො තස්ස රිට්ඨො ච.

๖๒๕. หลัง สาส ธาตุ และ ทิส ธาตุ แปลง ต ปัจจัย เป็น ริฏฺฐะ ด้วย.

සාසදිසඉච්චෙතෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස රිට්ඨාදෙසො හොති, චසද්දෙන තිස්ස රිට්ඨි ච, දිසතො කිච්චතකාරතුංත්වාදීනඤ්ච රට්ඨ රට්ඨුං රට්ඨාදෙසා ච හොන්ති, රාදිලොපො, අනුසිට්ඨො සො මයා, අනුසිට්ඨා සා, අනුසිට්ඨං. දිස පෙක්ඛණෙ, අදිස්සිත්ථාති දිට්ඨං මෙ රූපං.

อาเทศ ต ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุเหล่านี้คือ สาส และ ทิส เป็น ริฏฐะ, และด้วยศัพท์ว่า จ อาเทศ ติ ปัจจัย เป็น ริฏฐิ ด้วย, และจากธาตุ ทิส อาเทศ กิจจปัจจัย, ต ปัจจัย, ตุง ปัจจัย, ตวา ปัจจัย เป็นต้น เป็น รฏฐะ, รฏฐุง, รฏฐา ตามลำดับ, มีการลบ ร เป็นต้น, (เช่น) เขาอันเราสั่งสอนแล้ว (อนุสิฏโฐ โส มยา), นางอันเราสั่งสอนแล้ว (อนุสิฏฐา สา), สิ่งอันเราสั่งสอนแล้ว (อนุสิฏฐัง). ทิส ธาตุ ในความเห็น, เพราะเห็นแล้ว (อทิสสิตฺถ) จึงเป็น รูปอันเราเห็นแล้ว (ทิฏฐัง เม รูปัง).

තිම්හි – අනුසාසනං අනුසිට්ඨි, දස්සනං දිට්ඨි.

ใน ติ ปัจจัย — การสั่งสอน (อนุสาสนัง) เป็น อนุสิฏฐิ, การเห็น (ทัสสนัง) เป็น ทิฏฐิ.

කිච්චාදීසු [Pg.382] – දස්සනීයං දට්ඨබ්බං, දට්ඨෙය්‍යං, පස්සිතුන්ති දට්ඨුං ගච්ඡති, පස්සිත්වාති නෙක්ඛමං දට්ඨුං, දට්ඨා, ඉකාරාගමෙන අන්තරිකස්ස න භවති, යථා – අනුසාසිතං, අනුසාසිතබ්බං, අනුසාසිතුං, අනුසාසිත්වා, දස්සිතං ඉච්චාදි.

ในกิจจปัจจัยเป็นต้น — (อาเทศ) ทัสสนียะ เป็น ทัฏฐัพพะ, ทัฏเฐยยะ. เพื่อจะเห็น (ปัสสิตุง) เป็น ทัฏฐุง (เช่น) ทัฏฐุง คัจฉติ (ไปเพื่อจะเห็น), ครั้นเห็นแล้ว (ปัสสิตวา) เป็น เนกขมัง ทัฏฐุง, ทัฏฐา. เมื่อมีการลง อิ อาคม คั่นกลาง ย่อมไม่มีการอาเทศ (เป็น ริฏฐะ เป็นต้น), เช่น อนุสาสิตัง, อนุสาสิตัพพัง, อนุสาสิตุง, อนุสาสิตวา, ทัสสิตัง เป็นต้น.

තුස පීතිම්හි, අතුස්සීති අත්ථෙ කත්තරි තප්පච්චයො.

ตุส ธาตุ ในความยินดี, ลง ต ปัจจัยในกัตตุวาจก ในความหมายว่า ยินดีแล้ว (อตุสสี).

‘‘තස්සා’’ති අධිකාරො.

คำว่า 'ตัสสะ' เป็นบทตามไป (อธิการ).

626. සාදි, සන්තපුච්ඡභන්ජහන්සාදීහි ට්ඨො.

๖๒๖. สาทิ (สูตร), อาเทศ ต ปัจจัย เป็น ฏฐะ หลังธาตุทั้งหลายมี สันตะ, ปุจฉะ, ภัญชะ, หันสะ เป็นต้น.

ආදිනා සහ වත්තතීති සාදි. සකාරන්තෙහි, පුච්ඡ භන්ජහන්සඉච්චෙවමාදීහි ච ධාතූහි පරස්ස අනන්තරිකස්ස තකාරස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන ධාත්වන්තෙනට්ඨාදෙසො හොති. හන්සස්ස සතිපි සන්තත්තෙ පුනග්ගභණං ක්වචි ට්ඨාදෙසස්ස අනිච්චතාදීපනත්ථං, තෙන ‘‘විද්ධස්තො උත්‍රස්තො’’තිආදීසු න හොති. තුට්ඨො, සන්තුසිතො. භස භස්සනෙ, අභස්සීති භට්ඨො, භස්සිතො. නස අදස්සනෙ, නස්සීති නට්ඨො. දංස දංසනෙ, අදංසීයිත්ථාති දට්ඨො සප්පෙන, ඩංසිතො වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දස්ස ඩත්තං. ඵුස ඵස්සනෙ, අඵුසීයිත්ථාති ඵුට්ඨො රොගෙන, ඵුස්සිතො වා. ඉසු ඉච්ඡායං, එසීයිත්ථාති ඉට්ඨො, ඉච්ඡිතො, එසිතො. මස ආමසනෙ, ආමසීයිත්ථාති ආමඨො. වසසෙචනෙ, අවස්සීති වුට්ඨො දෙවො, පවිසීයිත්ථාති පවිට්ඨො, උද්දිසීයිත්ථාති උද්දිට්ඨො. පුච්ඡ පුච්ඡනෙ, අපුච්ඡීයිත්ථාති පුට්ඨො පඤ්හං, පුච්ඡිතො. භන්ජ අවමද්දනෙ, අභඤ්ජීයිත්ථාති භට්ඨං ධඤ්ඤං. හන්ස පීතිම්හි, අහංසීති හට්ඨො, පහට්ඨො, පහංසිතො.

คำว่า สาทิ แปลว่า เป็นไปพร้อมกับคำว่า อาทิ. มีการแปลง ต อักษรที่อยู่หลังธาตุที่มี ส เป็นที่สุด และธาตุทั้งหลายมี ปุจฉะ ภัญชะ หังสะ เป็นต้น เป็น ฏฐะ พร้อมกับพยัญชนะที่สุดธาตุ. แม้เมื่อมีความเป็นธาตุที่มี ส เป็นที่สุดแห่งหังสะธาตุอยู่แล้ว การกล่าวซ้ำอีก (หังสะ) ก็เพื่อแสดงความไม่แน่นอนของการแปลงเป็น ฏฐะ ในบางแห่ง, เพราะฉะนั้น ในคำว่า 'วิทธัสโต' 'อุตรัสโต' เป็นต้น จึงไม่มีการแปลง. ยินดีแล้ว (ตุฏโฐ), ยินดีแล้ว (สันตุสิโต). ภสธาตุ ในความตกไป, ตกไปแล้ว (อภัสสี) เป็น ภัฏโฐ, ภัสสิโต. นสธาตุ ในความพินาศ, พินาศแล้ว (นัสสี) เป็น นัฏโฐ. ทังสธาตุ ในความกัด, ถูกงูกัดแล้ว (อทังสิยิตถะ) เป็น ทัฏโฐ สัปเปนะ, หรือ ทังสิโต, มีการแปลง ท เป็น ฑ ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น. ผุสธาตุ ในความถูกต้อง, ถูกโรคถูกต้องแล้ว (อผุสิยิตถะ) เป็น ผุฏโฐ โรเคนะ, หรือ ผุสสิโต. อิสุธาตุ ในความปรารถนา, ปราถนาแล้ว (เอสิยิตถะ) เป็น อิฏโฐ, อิจฉิโต, เอสิโต. มสธาตุ ในความลูบคลำ, ลูบคลำแล้ว (อามสิยิตถะ) เป็น อามัฏโฐ. วสธาตุ ในความหลั่ง, ฝนตกแล้ว (อวัสสี) เป็น วุฏโฐ เทโว, เข้าไปแล้ว (ปวิสิยิตถะ) เป็น ปวิฏโฐ, แสดงแล้ว (อุททิสิยิตถะ) เป็น อุททิฏโฐ. ปุจฉธาตุ ในความถาม, ถามปัญหาแล้ว (อปุจฉิยิตถะ) เป็น ปุฏโฐ ปัญหัง, ปุจฉิโต. ภัญชธาตุ ในความบดขยี้ (คั่ว), ข้าวเปลือกที่ถูกคั่วแล้ว (อภัญชิยิตถะ) เป็น ภัฏฐัง ธัญญัง. หังสะธาตุ ในความร่าเริง, ร่าเริงแล้ว (อหังสิ) เป็น หัฏโฐ, ปหัฏโฐ, ปหังสิโต.

ආදිසද්දෙන [Pg.383] යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු, ඉජ්ජිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ට්ඨාදෙසො.

ด้วยอาทิศัพท์ (ในสูตร) ยชธาตุ ในความบูชาเทวดา การสมาคม และการให้, ในอรรถว่า บูชาแล้ว (อิชชิตถะ) ลง ต ปัจจัย, มีการแปลง ต ปัจจัยนั้นเป็น ฏฐะ.

627. යජස්ස සරස්සි ට්ඨෙ.

๖๒๗. สระของยชธาตุเป็นอิ เมื่อมีการแปลงเป็น ฏฐะ.

යජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සරස්ස ඉකාරාදෙසො හොති ට්ඨෙ පරෙ. යිට්ඨො මයා ජිනො. සජ විස්සග්ගෙ සංපුබ්බො, සංසජ්ජිත්ථාති සංසට්ඨො තෙන, විස්සට්ඨො. මජ සුද්ධිම්හි, අමජ්ජීති මට්ඨො ඉච්චාදි.

การอาเทศเป็น อิ แห่งสระของ ยชธาตุ นี้ ย่อมมี เมื่อ ฏฐะ อยู่เบื้องหลัง. พระชินเจ้าอันเราบูชาแล้ว (ยิฏโฐ มยา ชิโน). สชธาตุ ในความสละ มี สัง เป็นบทหน้า, (เพราะอรรถว่า) คลุกเคล้าแล้ว (สํสชฺชิตฺถาติ) จึงชื่อว่า สํสฏฺโฐ (อันระคนแล้ว) ด้วยเหตุนั้น, วิสฺสฏฺโฐ (อันสละแล้ว). มชธาตุ ในความสะอาด, (เพราะอรรถว่า) สะอาดแล้ว (อมชฺชีติ) จึงชื่อว่า มฏฺโฐ (สะอาดแล้ว) เป็นต้น.

කිච්චතකාරාදීසු තුස්සිතබ්බං තොට්ඨබ්බං, ඵුසිතබ්බං ඵොට්ඨබ්බං, පුච්ඡිතුං පුට්ඨුං, යජිතුං යිට්ඨුං, අභිහරිතුං අභිහට්ඨුං, තොසනං තුට්ඨි, එසනං එට්ඨි, වස්සනං වුට්ඨි, විස්සජ්ජනං විස්සට්ඨි ඉච්චාදි.

ในปัจจัยทั้งหลายมี กิจจปัจจัย ตปัจจัย และ กปัจจัย เป็นต้น (เช่น) สิ่งที่ควรยินดี (ตุสฺสิตพฺพํ) เป็น โตฏฺฐพฺพํ, สิ่งที่ควรถูกต้อง (ผุสฺสิตพฺพํ) เป็น โผฏฺฐพฺพํ, เพื่อจะถาม (ปุจฺฉิตุํ) เป็น ปุฏฺฐุํ, เพื่อจะบูชา (ยชิตุํ) เป็น ยิฏฺฐุํ, เพื่อจะนำมา (อภิหริตุํ) เป็น อภิหฏฺฐุํ, ความยินดี (โตสนํ) เป็น ตุฏฺฐิ, ความปรารถนา (เอสนํ) เป็น เอฏฺฐิ, ความหลั่งลง (วสฺสนํ) เป็น วุฏฺฐิ, ความสละ (วิสฺสชฺชนํ) เป็น วิสฺสฏฺฐิ เป็นต้น.

‘‘තස්ස, සාදී’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า "ตสฺส" และ "สาทิ" ย่อมตามมา.

628. භන්ජතො ග්ගො ච.

๖๒๘. เบื้องหลัง ภญฺชธาตุ (อาเทศ ต ปัจจัย) เป็น คฺค และ (อาเทศที่สุดธาตุเป็น) จ.

භන්ජතො ධාතුම්හා තප්පච්චයස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන ග්ගො ආදෙසො හොති. භග්ගො රාගො අනෙන. වසනිවාසෙ, පරිවසීයිත්ථාති පරිවුට්ඨො පරිවාසො, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, උට්ඨ උආදෙසා. වස අච්ඡාදනෙ, නිවසීයිත්ථාති නිවත්ථං වත්ථං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්තකාරසංයොගස්ස ත්ථත්තං, එවං නිවත්ථබ්බං. සංස පසංසනෙ, පසංසීයිත්ථාති පසත්ථො පසංසිතො, පසංසනං පසත්ථි. බධ බන්ධනෙ, අබජ්ඣිත්ථාති බද්ධො රඤ්ඤා, අලභීයිත්ථාති ලද්ධං මෙ ධනං, ධත්තදත්තානි. රභ රාභස්සෙ, ආරභීයිත්ථාති ආරද්ධං වීරියං. දහ භස්මීකරණෙ[Pg.384], අදය්හිත්තාති දඩ්ඪං වනං, අභුජ්ජිත්ථාති භුත්තො ඔදනො, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච. චජ හානිම්හි, පරිච්චජීයිත්ථාති පරිච්චත්තං ධනං, අමුච්චිත්ථාති මුත්තො සරො.

หลังธาตุ ภญฺช, ต ปัจจัย พร้อมด้วยพยัญชนะต้น เป็น คฺค อาเทศ. ราคะอันเขาทำลายแล้วด้วยสิ่งนี้ (ภคฺโค ราโค อเนน). วส ธาตุ ในความอยู่, (ในความหมายว่า) อันเขาอยู่แล้ว (ปริวสิยิตฺถา) เป็น ปริวุฏฺโฐ ปริวาโส, พรหมจรรย์อันอยู่แล้ว (วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ), มี อุฏฺฐ และ อุ อาเทศ. วส ธาตุ ในความนุ่งห่ม, (ในตัวอย่างว่า) ผ้าอันเขานุ่งห่มแล้ว (นิวตฺถํ วตฺถํ) มาจาก นิวสิยิตฺถา, ด้วยคำว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการแปลง สต สังโยค เป็น ตถะ, เช่นเดียวกันนี้ เป็น นิวตฺถพฺพํ. สํส ธาตุ ในความสรรเสริญ, (ในความหมายว่า) อันเขาสรรเสริญแล้ว (ปสํสิยิตฺถา) เป็น ปสตฺโถ ปสํสิโต, การสรรเสริญ คือ ปสตฺถิ. พธ ธาตุ ในความผูก, (ในความหมายว่า) อันเขาจองจำแล้ว (อพชฺฌิตฺถา) เป็น พทฺโธ รญฺญา. (ในความหมายว่า) อันเขาได้แล้ว (อลภิยิตฺถา) เป็น ลทฺธํ เม ธนํ, มี ธตฺต และ ทตฺต อาเทศ. รภ ธาตุ ในความเริ่ม, (ในความหมายว่า) อันเขาเริ่มแล้ว (อารภิยิตฺถา) เป็น อารทฺธํ วิริยํ. ทห ธาตุ ในความเผาให้เป็นเถ้า, (ในความหมายว่า) ป่าอันเขาเผาแล้ว (ททฺฒํ วนํ) มาจาก อทยฺหิตฺถา. (ในความหมายว่า) ข้าวสุกอันเขาเคี้ยวแล้ว (ภุตฺโต โอทโน) มาจาก อภุชฺชิตฺถา, มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะ เพราะเป็นธาตุหมวด ภุชาทิ. จช ธาตุ ในความสละ, (ในความหมายว่า) อันเขาสละแล้ว (ปริจฺจชิยิตฺถา) เป็น ปริจฺจตฺตํ ธนํ. (ในความหมายว่า) ลูกศรอันเขาปล่อยแล้ว (อมุจฺจิตฺถา) เป็น มุตฺโต สโร.

වච වියත්තියං වාචායං, අවචීයිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො.

วจ ธาตุ ในความปรากฏแห่งวาจา, ลง ต ปัจจัย ในความหมายว่า (อันเขา) กล่าวแล้ว (อวจิยิตฺถา).

‘‘අන්තො, නො, ද්වි, චා’’ති ච අධිකාරො.

บทว่า 'อนฺโต', 'โน', 'ทวิ' และ 'จ' เป็นบทที่ตามไป.

629. වච වා වු.

๖๒๙. อาเทศ วจ เป็น วุ บ้าง.

චතුප්පදමිදං. වචඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වකාරස්ස උකාරාදෙසො හොති වා, ධාත්වන්තො ච චකාරො නො හොති, තප්පච්චයස්ස ච ද්විභාවො හොති. වාග්ගහණමවධාරණත්ථං, ධාත්වාදිම්හි වකාරාගමො. වුත්තමිදං භගවතා, උත්තං වා.

สูตรนี้มี ๔ บท. มีการอาเทศ ว อักษร แห่ง วจ ธาตุนี้ เป็น อุ บ้าง, และ จ อักษรที่สุดธาตุย่อมไม่มี, และมีการซ้อน ต ปัจจัย. การถือเอาศัพท์ว่า วา เพื่อกำหนดความแน่นอน, มี ว อาคมที่ต้นธาตุ. (ตัวอย่างเช่น) วุตตมิทัง ภควตา (สิ่งนี้อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว) หรือ อุตตัง.

630. ගුපාදීනඤ්ච.

๖๓๐. และแห่งธาตุทั้งหลายมี กุปธาตุเป็นต้น

ගුපඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනමන්තො ච බ්‍යඤ්ජනො නො හොති, පරස්ස තකාරස්ස ච ද්විභාවො හොති. ගුප ගොපනෙ, සුගොපීයිත්ථාති සුගුත්තො, සුගොපිතො, ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා න ධාත්වන්තලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තෙ වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නිට්ඨතකාරෙපි ක්වචි වුද්ධි. ගොපනං ගුත්ති.

พยัญชนะท้ายของธาตุทั้งหลายมี คุปะ เป็นต้น ย่อมถูกลบ และมีการซ้อน ต อักษรที่อยู่เบื้องหลัง. คุปะ ธาตุ ในความรักษา, (รูปวิเคราะห์ว่า) สุโคปิยิตถะ (ถูกรักษาดีแล้ว) จึงเป็น สุคุตโต (อันเขาถูกรักษาดีแล้ว), สุโคปิโต (อันเขาถูกรักษาดีแล้ว). เพราะมี อิ อักษรคั่นอยู่ จึงไม่มีการลบพยัญชนะท้ายธาตุ. ในสูตร 'อัญเญสุ จ' เพราะอำนาจของ วา ศัพท์ที่เป็นววัตถิตวิภาษา จึงมีการวุฒิใน ต ปัจจัยที่เป็นนิฏฐาบ้างในบางกรณี. การรักษา (โคปนัง) เป็น คุตติ.

ලිප ලිම්පනෙ, අලිම්පීයිත්ථාති ලිත්තො සුගන්ධෙන. තප සන්තාපෙ, සන්තපීයිත්ථාති සන්තත්තො තෙජෙන. දීප දිත්තිම්හි, ආදීපීයිත්ථාතිආදිත්තො අග්ගිනා, රස්සත්තං, දීපනං දිත්ති. අප පාපුණනෙ, පාපීයිත්ථාති පත්තො ගාමො, පාපුණීති පත්තො සුඛං, පාපුණනං පත්ති, පත්තබ්බං. මද උම්මාදෙ, පමජ්ජීති පමත්තො. සුප සයනෙ, අසුපීති සුත්තො ඉච්චාදි.

ลิปะ ธาตุ ในความฉาบทา, (รูปวิเคราะห์ว่า) อลิมปิยิตถะ (ถูกฉาบทาแล้ว) จึงเป็น ลิตโต (อันเขาฉาบทาแล้ว) ด้วยของหอม. ตปะ ธาตุ ในความร้อน, (รูปวิเคราะห์ว่า) สันตปิยิตถะ (ถูกทำให้ร้อนทั่วแล้ว) จึงเป็น สันตัตโต (อันเขาทำให้ร้อนทั่วแล้ว) ด้วยเดช. ทีปะ ธาตุ ในความรุ่งเรือง, (รูปวิเคราะห์ว่า) อาทีปิยิตถะ (ถูกจุดให้รุ่งเรืองแล้ว) จึงเป็น อาทิตโต (อันเขาจุดให้รุ่งเรืองแล้ว) ด้วยไฟ, มีการทำสระให้สั้น, การรุ่งเรือง (ทีปนัง) เป็น ทิตติ. อปะ ธาตุ ในความถึง, (รูปวิเคราะห์ว่า) ปาปิยิตถะ (ถูกถึงแล้ว) จึงเป็น ปัตโต คาโม (หมู่บ้านอันเขาถึงแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) ปาปุณิ (ถึงแล้ว) จึงเป็น ปัตโต สุขัง (ถึงแล้วซึ่งความสุข), การถึง (ปาปุณนัง) เป็น ปัตติ, (สิ่งที่) ควรถึง (ปัตตัพพัง). มทะ ธาตุ ในความเมา, (รูปวิเคราะห์ว่า) ปมัชชี (ประมาทแล้ว) จึงเป็น ปมัตโต (ผู้ประมาทแล้ว). สุปะ ธาตุ ในความนอน, (รูปวิเคราะห์ว่า) อสุปิ (นอนแล้ว) จึงเป็น สุตโต (ผู้นอนแล้ว) เป็นต้น.

චර [Pg.385] චරණෙ, අචරීයිත්ථාති චිණ්ණො ධම්මො, ඉණ්ණාදෙසො, චරිතො වා. එවං පුණ්ණො, පූරිතො.

จระ ธาตุ ในความประพฤติ, (รูปวิเคราะห์ว่า) อจริยิตถะ (ถูกประพฤติแล้ว) จึงเป็น จิณโณ ธัมโม (ธรรมอันเขาประพฤติแล้ว), มีการอาเทศ (ต ปัจจัย) เป็น อิณณะ, หรือเป็น จริโต. เช่นเดียวกับ ปุณโณ, ปูริโต (เต็มแล้ว).

නුද ඛෙපෙ, පනුජ්ජිත්ථාති පණුන්නො, නස්ස ණත්තං, පනුදිතො. දා දානෙ, ආදීයිත්ථාතිආදින්නො, අත්තො වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දාසද්දස්ස තකාරො, රස්සත්තං.

นุท ธาตุ ในความซัดไป (หรือขับไล่), (รูปวิเคราะห์ว่า) ปนุชชิตถะ (ถูกขับไล่แล้ว) จึงเป็น ปณุนโน (อันเขาขับไล่แล้ว), มีการแปลง น เป็น ณ, (หรือเป็น) ปนุทิโต. ทา ธาตุ ในความให้, (รูปวิเคราะห์ว่า) อาทิยิตถะ (ถูกถือเอาแล้ว) จึงเป็น อาทินโน (อันเขาถือเอาแล้ว), หรือเป็น อัตโต, ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการแปลง ทา ศัพท์ เป็น ตะ และมีการทำสระให้สั้น.

631. භිදාදිතො ඉන්නඅන්නඊණා වා.

๖๓๑. เบื้องหลังธาตุมี ภิทะ เป็นต้น แปลง ต ปัจจัย เป็น อินนะ อันนะ และ อีณะ บ้าง.

භිදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ඉන්න අන්නඊණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, අන්තො ච නො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, සරලොපාදි.

การอาเทศทั้งหลายเหล่านี้คือ อินนะ อันนะ และ อีณะ แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่เบื้องหลังธาตุทั้งหลายมี ภิทะ เป็นต้น ย่อมมีบ้าง, และพยัญชนะท้ายธาตุย่อมถูกลบ. วา ศัพท์นี้มีประโยชน์เพื่อกำหนดความแน่นอน (ววัตถิตวิภาษา), มีการลบสระเป็นต้น.

භිදි විදාරණෙ, අභිජ්ජිත්ථාති භින්නො ඝටො භවතා, භිජ්ජීති වා භින්නො දෙවදත්තො. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, අඡිජ්ජිත්ථාති ඡින්නො රුක්ඛො, අච්ඡින්නං චීවරං, උච්ඡිජ්ජීති උච්ඡින්නො. අදීයිත්ථාභි දින්නො සුඞ්කො. සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු, නිසීදීති නිසින්නො. ඛිද උත්තාසනෙ, ඛිද දීනභාවෙ වා, අඛිජ්ජීති ඛින්නො.

ภิทิ ธาตุ ในความทำลาย, (รูปวิเคราะห์ว่า) อภิชชิตถะ (ถูกทำลายแล้ว) จึงเป็น ภินโน ฆโฏ ภวตา (หม้ออันท่านทำลายแล้ว), หรือ (รูปวิเคราะห์ว่า) ภิชชี (แตกแล้ว) จึงเป็น ภินโน เทวทัตโต (เทวทัตผู้แตกแยกแล้ว). ฉิทิ ธาตุ ในความทำให้เป็นสองส่วน, (รูปวิเคราะห์ว่า) อฉิชชิตถะ (ถูกตัดแล้ว) จึงเป็น ฉินโน รุกโข (ต้นไม้อันถูกตัดแล้ว), อฉินนัง จีวรัง (จีวรอันไม่ถูกตัด), (รูปวิเคราะห์ว่า) อุจฉิชชี (ขาดสูญแล้ว) จึงเป็น อุจฉินโน (ผู้ขาดสูญแล้ว). (รูปวิเคราะห์ว่า) อทิยิตถาภิ (ถูกให้แล้ว) จึงเป็น ทินโน สุงโก (ภาษีอันเขาให้แล้ว). สทะ ธาตุ ในความแผ่ไป การไป และความจมลง, (รูปวิเคราะห์ว่า) นิสีทิ (นั่งลงแล้ว) จึงเป็น นิสินโน (ผู้นั่งลงแล้ว). ขิทะ ธาตุ ในความทำให้ตกใจ หรือ ขิทะ ในความลำบาก, (รูปวิเคราะห์ว่า) อขิชชี (ลำบากแล้ว) จึงเป็น ขินโน (ผู้ลำบากแล้ว).

අන්නාදෙසෙ ඡද අපවාරණෙ, අච්ඡාදීයිත්ථාති ඡන්නො, පටිච්ඡන්නං ගෙහං, පසීදීති පසන්නො. පද ගතිම්හි, උප්පජ්ජීති උප්පන්නො, ඣානං සමාපන්නො. රුදි අස්සුවිමොචනෙ, රුණ්ණො, පරලොපො.

ในกรณีที่มีการอาเทศเป็น อันนะ: ฉทะ ธาตุ ในความปกปิด, (รูปวิเคราะห์ว่า) อัจฉาทิยิตถะ (ถูกปกปิดแล้ว) จึงเป็น ฉันโน (อันเขาปกปิดแล้ว), ปฏิฉันนัง เคหัง (เรือนอันถูกปกปิดไว้ดีแล้ว). (รูปวิเคราะห์ว่า) ปสีทิ (เลื่อมใสแล้ว) จึงเป็น ปสันโน (ผู้เลื่อมใสแล้ว). ปทะ ธาตุ ในความไป, (รูปวิเคราะห์ว่า) อุปปัชชี (เกิดขึ้นแล้ว) จึงเป็น อุปปันโน (ผู้เกิดขึ้นแล้ว), ฌานัง สมาปันโน (ผู้เข้าถึงแล้วซึ่งฌาน). รุทิ ธาตุ ในความหลั่งน้ำตา เป็น รุณโณ, มีการลบพยัญชนะหลัง.

ඛී ඛයෙ ඊණාදෙසො, අඛීයීති ඛීණො දොසො, ඛීණා ජාති, ඛීණං ධනං. හා චාගෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හාදිතො ඊණාදෙසෙ ණකාරස්ස නත්තං, පහීයිත්ථාති පහීනො කිලෙසො, පරිහායීති පරිහීනො. ආස උපවෙසනෙ[Pg.386], අච්ඡීති ආසීනො. ලී සිලෙසනෙ, ලීයීති ලීනො, නිලීනො. ජි ජයෙ, ජියීති ජීනො විත්තමනුසොචති, ජිතො වා. දී ඛයෙ, දීනො. පී තප්පනෙ, පීනො. ලූ ඡෙදනෙ, ලූයිත්ථාති ලූනො ඉච්චාදි.

ขี ธาตุ ในความสิ้นไป มีการอาเทศ (ต ปัจจัย) เป็น อีณะ, (รูปวิเคราะห์ว่า) อขียิ (สิ้นไปแล้ว) จึงเป็น ขีโณ โทโส (โทษอันสิ้นไปแล้ว), ขีณา ชาติ (ชาติอันสิ้นไปแล้ว), ขีณัง ธนัง (ทรัพย์อันสิ้นไปแล้ว). หา ธาตุ ในความสละ, ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น เมื่อมีการอาเทศเป็น อีณะ เบื้องหลัง หา ธาตุ มีการแปลง ณ อักษร เป็น น อักษร, (รูปวิเคราะห์ว่า) ปหียิตถะ (ถูกละแล้ว) จึงเป็น ปหีโน กิเลโส (กิเลสอันเขาละแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) ปริหายิ (เสื่อมแล้ว) จึงเป็น ปริหีโน (ผู้เสื่อมแล้ว). อาสะ ธาตุ ในความนั่ง, (รูปวิเคราะห์ว่า) อัจฉิ (นั่งแล้ว) จึงเป็น อาสีโน (ผู้นั่งแล้ว). ลี ธาตุ ในความติดสอย, (รูปวิเคราะห์ว่า) ลียิ (ติดแล้ว) จึงเป็น ลีโน (ผู้แอบแล้ว), นิลีโน (ผู้แอบซ่อนแล้ว). ชิ ธาตุ ในความชนะ, (รูปวิเคราะห์ว่า) ชิยิ (เสื่อมแล้ว) จึงเป็น ชีโน (ผู้เสื่อมแล้ว) ย่อมเศร้าโศกถึงทรัพย์, หรือเป็น ชิโต. ที ธาตุ ในความสิ้นไป เป็น ทีโน. ปี ธาตุ ในความให้อิ่ม เป็น ปีโน. ลู ธาตุ ในความตัด, (รูปวิเคราะห์ว่า) ลูยิตถะ (ถูกตัดแล้ว) จึงเป็น ลูโน (อันเขาตัดแล้ว) เป็นต้น.

වමු උග්ගිරණෙ, වමීයිත්ථාති වන්තං, වමිතං, ‘‘පක්කමාදීහි න්තො’’ති න්තාදෙසො. අගච්ඡීයිත්ථාති ගතො ගාමො තයා, ගාමං ගතො වා, ‘‘ගමඛනහනරමාදීනමන්තො’’ති ධාත්වන්තලොපො. අඛඤ්ඤිත්ථාති ඛතො කූපො, උපහඤ්ඤිත්ථාති උපහතං චිත්තං, අරමීති රතො, අභිරතො. මන ඤාණෙ, අමඤ්ඤිත්ථාති මතො, සම්මතො. තනු විත්ථාරෙ, අතනිත්ථාති තතං, විතතං. යමු උපරමෙ, නියච්ඡීති නියතො.

วมุ ธาตุ ในความสำรอก, (รูปวิเคราะห์ว่า) วมียิตถะ (ถูกสำรอกแล้ว) จึงเป็น วันตัง, วมิตัง, มีการอาเทศเป็น นตะ ด้วยสูตรว่า 'ปักกะมาทีหิ นโต'. (รูปวิเคราะห์ว่า) อคัจฉียิตถะ (ถูกไปแล้ว) จึงเป็น คโต คาโม ตยา (หมู่บ้านอันท่านไปแล้ว), หรือ คามัง คโต (ผู้ไปแล้วสู่หมู่บ้าน), มีการลบพยัญชนะท้ายธาตุด้วยสูตรว่า 'คมะขะนะหะนะระมาทีนะมันโต'. (รูปวิเคราะห์ว่า) อขัญญิตถะ (ถูกขุดแล้ว) จึงเป็น ขโต คูโป (บ่อน้ำอันเขาขุดแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) อุปหัญญิตถะ (ถูกกำจัดแล้ว) จึงเป็น อุปหะตัง จิตตัง (จิตอันถูกกำจัดแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) อรมิ (ยินดีแล้ว) จึงเป็น รโต, อภิรโต (ผู้ยินดีแล้ว). มนะ ธาตุ ในความรู้, (รูปวิเคราะห์ว่า) อมัญญิตถะ (ถูกรู้แล้ว) จึงเป็น มโต, สัมมโต (อันเขารู้แล้ว). ตนุ ธาตุ ในความแผ่ไป, (รูปวิเคราะห์ว่า) อตนิถะ (ถูกแผ่ไปแล้ว) จึงเป็น ตตัง, วิตตัง (อันเขาแผ่ไปแล้ว). ยมุ ธาตุ ในความหยุด, (รูปวิเคราะห์ว่า) นิยัจฉิ (สำรวมแล้ว) จึงเป็น นิยโต (ผู้สำรวมแล้ว).

‘‘නො, තම්හි, තිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า 'โน', 'ตมหิ', และ 'ติมหิ' ย่อมตามไป.

632. රකාරො ච.

๖๓๒. และ ร อักษร (ก็ตามไป).

රකාරො ච ධාතූනමන්තභූතො නො හොති තප්පච්චයෙ, තිප්පච්චයෙ ච පරෙ. පකරීයිත්ථාති පකතො කටො භවතා, කතා මෙ රක්ඛා, කතං මෙ පුඤ්ඤං. ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ත චසද්දෙන ටො තස්ස, යථා – සුකටං, දුක්කටං, පුරෙ අකරීයිත්ථාති පුරක්ඛතො, ‘‘පුරසමුපපරීහි කරොතිස්ස ඛඛරා වා තප්පච්චයෙසු චා’’ති ඛකාරො, පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කරීයිත්ථාති සඞ්ඛතො, අභිසඞ්ඛතො, උපකරීයිත්ථාති උපක්ඛතො, උපක්ඛටො, පරිකරීයිත්ථාති පරික්ඛතො.

และ ร อักษร อันเป็นส่วนท้ายของธาตุทั้งหลาย ย่อมถูกลบ เมื่อ ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. (รูปวิเคราะห์ว่า) ปกรียิตถะ (ถูกทำแล้ว) จึงเป็น ปกโต กโฏ ภวตา (เสื่ออันท่านทำแล้ว), กตา เม รักขา (การรักษาอันเราทำแล้ว), กตัง เม ปุญญัง (บุญอันเราทำแล้ว). ด้วย จะ ศัพท์ ในสูตรว่า 'โท ธัสสะ จะ' นี้ มีการแปลง ต เป็น ฏ เช่น สุกะฏัง, ทุกกะฏัง. (รูปวิเคราะห์ว่า) ปุเร อกรียิตถะ (ถูกทำไว้ข้างหน้าแล้ว) จึงเป็น ปุรักขโต, มีการแปลงเป็น ขะ ด้วยสูตรว่า 'ปุระสะมุปะปะรีหิ กะโรติสสะ ขะขะรา วา ตัปปัจจะเยสุ จะ'. (รูปวิเคราะห์ว่า) ปัจจะเยหิ สังคัมมะ กรียิตถะ (ถูกทำโดยมาพร้อมกับปัจจัยทั้งหลายแล้ว) จึงเป็น สังขโต, อภิสังขโต. (รูปวิเคราะห์ว่า) อุปกรียิตถะ (ถูกจัดแจงแล้ว) จึงเป็น อุปักขโต, อุปักขะโฏ. (รูปวิเคราะห์ว่า) ปริกรียิตถะ (ถูกแวดล้อมแล้ว) จึงเป็น ปริกขโต.

තිප්පච්චයෙ පකරණ පකති. සර ගතිචින්තායං, අසරීති සතො, විසරීති විසටො, සරණං, සරති එතායාති වා සති, නීහරීයිත්ථාති නීහටො. ධර ධාරණෙ, උද්ධරීයිත්ථාති [Pg.387] උද්ධටො, අභරීයිත්ථාති භතො, භරණං, භරති එතායාති වා භති.

ใน ติ ปัจจัย (เช่น) ปกรณะ เป็น ปกติ. สระ ธาตุ ในความไปและความคิด, (รูปวิเคราะห์ว่า) อสริ (ระลึกได้แล้ว) จึงเป็น สโต (ผู้มีสติ), (รูปวิเคราะห์ว่า) วิสริ (แผ่ไปแล้ว) จึงเป็น วิสโฏ (อันแผ่ไปแล้ว), สรณัง (การระลึก), หรือ (รูปวิเคราะห์ว่า) สรติ เอตายะ (ระลึกด้วยธรรมชาติใด) จึงเป็น สติ. (รูปวิเคราะห์ว่า) นีหรียิตถะ (ถูกนำออกแล้ว) จึงเป็น นีหโฏ (อันเขานำออกแล้ว). ธระ ธาตุ ในความทรงไว้, (รูปวิเคราะห์ว่า) อุทธรียิตถะ (ถูกยกขึ้นแล้ว) จึงเป็น อุทธโฏ (อันเขายกขึ้นแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) อภรียิตถะ (ถูกเลี้ยงแล้ว) จึงเป็น ภโต (อันเขาเลี้ยงแล้ว), ภรณัง (การเลี้ยงดู), หรือ (รูปวิเคราะห์ว่า) ภรติ เอตายะ (เลี้ยงดูด้วยธรรมชาติใด) จึงเป็น ภติ (การรับจ้าง).

ඉකාරාගමයුත්තෙසු ‘‘ගමිතො’’තිආදීසු ධාත්වන්තලොපෙ සම්පත්තෙ –

เมื่อถึงคราวที่จะต้องลบพยัญชนะท้ายธาตุในคำทั้งหลายมี 'คมิโต' เป็นต้น ที่ประกอบด้วย อิ อาคม -

‘‘ලොපො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'โลโป' ย่อมตามไป.

633. නමකරානමන්තානං නියුත්තතම්හි.

๖๓๓. (การลบ) แห่งพยัญชนะที่มี นะ มะ กะ และ ระ เป็นที่สุด ในเพราะ ต ปัจจัยที่ประกอบด้วย อิ อาคม (ย่อมไม่มี).

නකාර මකාර කකාර රකාරානං ධාත්වන්තානං ලොපො න හොති ඉකාරාගමයුත්තෙ තකාරෙ පරෙති ලොපාභාවො. අගච්ඡී, ගමීයිත්ථාති වා ගමිතො, රමිත්ථාති රමිතො. එවං වමිතො, නමිතො. සකි සඞ්කායං, සඞ්කිතො, සරිතො, භරිතො. තථා ඛනිතබ්බං, හනිතබ්බං, ගමිතබ්බං, රමිතබ්බං ඉච්චාදි.

การลบพยัญชนะท้ายธาตุทั้งหลายคือ น อักษร ม อักษร ก อักษร และ ร อักษร ย่อมไม่มี เมื่อ ต อักษรที่ประกอบด้วย อิ อาคม อยู่เบื้องหลัง จึงไม่มีการลบ. (รูปวิเคราะห์ว่า) อคัจฉิ หรือ คมียิตถะ จึงเป็น คมิโต (อันเขาไปแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) รมิตถะ จึงเป็น รมิโต (ผู้ยินดีแล้ว). เช่นเดียวกับ วมิโต, นมิโต. สกิ ธาตุ ในความระแวง เป็น สังกิโต, สริโต, ภริโต. เช่นเดียวกัน ขนิตัพพัง, หนิตัพพัง, คมิตัพพัง, รมิตัพพัง เป็นต้น.

නිධීයිත්ථාති නිහිතො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධිස්ස හි තප්පච්චයෙ. එවං විහිතො.

(รูปวิเคราะห์ว่า) นิธียิตถะ (ถูกฝังไว้แล้ว) จึงเป็น นิหิโต (อันเขาฝังไว้แล้ว), ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการแปลง ทะ เป็น หะ เมื่อ ต ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. เช่นเดียวกับ วิหิโต.

කාරිතෙ අභාවීයිත්ථාති අත්ථෙ ‘‘භාවකම්මෙසු ත’’ඉති තප්පච්චයො, ‘‘යථාගමමිකාරො’’ති ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, භාවිතො මග්ගො තෙන, භාවයිතො, අපාචීයිත්ථාති පාචිතො ඔදනං යඤ්ඤදත්තො දෙවදත්තෙන, පාචයිතො, පාචාපිතො, පාචාපයිතො, කම්මං කාරීයිත්ථාති කාරිතො, කාරයිතො, කාරාපිතො, කාරාපයිතො ඉච්චාදි.

ในกิริยาที่เป็นการิตะ ในความหมายว่า อภาวียิตถะ (ถูกให้เจริญแล้ว) ลง ต ปัจจัยด้วยสูตร 'ภาวกัมเมสุ ต', ลง อิ อาคมด้วยสูตร 'ยถาคมมิกาโร', มีการลบสระเป็นต้น เป็น ภาวิโต มัคโค เตนะ (มรรคอันเขาให้เจริญแล้ว), ภาวยิโต. (รูปวิเคราะห์ว่า) อปาจียิตถะ (ถูกให้หุงแล้ว) จึงเป็น ปาจิโต โอทนัง ยัญญะทัตโต เทวะทัตเตนะ (ข้าวสุกอันเทวทัตให้ยัญญทัตหุงแล้ว), ปาจยิโต, ปาจาปิโต, ปาจาปยิโต. (รูปวิเคราะห์ว่า) กัมมัง การียิตถะ (งานถูกให้ทำแล้ว) จึงเป็น การิโต, การยิโต, การาปิโต, การาปยิโต เป็นต้น.

‘‘භාවකම්මෙසු ත’’ඉති එත්ථ ‘‘ත’’ඉති යොගවිභාගෙන අචලන ගති භොජනත්ථාදීහි අධිකරණෙපි තප්පච්චයො, යථා – ආස උපවෙසනෙ, අධිකරණෙ අච්ඡිංසු එත්ථ තෙති ඉදං තෙසං ආසිතං ඨානං. භාවෙ ඉධ තෙහි ආසිතං. කම්මනි අයං තෙහි අජ්ඣාසිතො ගාමො. කත්තරි [Pg.388] ඉධ තෙ ආසිතා. තථා අට්ඨංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං ඨිතං ඨානං, ඉධ තෙහි ඨිතං, අයං තෙහි අධිට්ඨිතො ඔකාසො, ඉධ තෙ ඨිතා. නිසීදිංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං නිසින්නං ඨානං, අයං තෙසං නිසින්නකාලො, තෙ ඉධ නිසින්නා. නිපජ්ජිංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං නිපන්නං ඨානං, ඉධ තෙ නිපන්නා.

ในบทว่า "Bhāvakammesu ta" นี้ ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า "ta" ตปัจจัยย่อมลงแม้ในอรรถแห่งอธิกรณะ (สถานที่) จากธาตุที่มีอรรถว่าความไม่เคลื่อนไหว ความไป และการบริโภคเป็นต้น เช่น อาส ธาตุ ในความหมายว่าการนั่ง ในอรรถอธิกรณะ (พวกเขา) นั่งแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า āsitaṃ ṭhānaṃ (ที่นั่ง) ของพวกเขา. ในอรรถภาวะ (การนั่ง) อันพวกเขานั่งแล้วในที่นี้ (tehi āsitaṃ). ในอรรถกรรม หมู่บ้านนี้อันพวกเขานั่งทับแล้ว (tehi ajjhāsito gāmo). ในอรรถกัตตุ พวกเขานั่งแล้วในที่นี้ (te āsitā). เช่นเดียวกัน (พวกเขา) ยืนแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า ṭhitaṃ ṭhānaṃ (ที่ยืน) ของพวกเขา, ในอรรถภาวะ อันพวกเขายืนแล้วในที่นี้, ในอรรถกรรม โอกาสนี้อันพวกเขาตั้งทับแล้ว (adhiṭṭhito okāso), ในอรรถกัตตุ พวกเขายืนแล้ว. (พวกเขา) นั่งแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า nisinnaṃ ṭhānaṃ (ที่นั่ง) ของพวกเขา, นี้เป็น nisinna-kālo (เวลานั่ง) ของพวกเขา, พวกเขานั่งแล้วในที่นี้. (พวกเขา) นอนแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า nipannaṃ ṭhānaṃ (ที่นอน) ของพวกเขา, ในที่นี้พวกเขานอนแล้ว.

යා ගතිපාපුණනෙ. අයාසුං තෙ එත්ථාති අයං තෙසං යාතො මග්ගො, ඉධ තෙහි යාතං, අයං තෙහි යාතො, මග්ගො, ඉධ තෙ යාතා. තථා ඉදං තෙසං ගතට්ඨානං, අයං තෙසං ගතකාලො, ඉධ තෙහි ගතං, අයං තෙහි ගතො ගාමො, ඉධ තෙ ගතා.

ยา ธาตุ ในความหมายว่าการไปและการถึง. (พวกเขา) ไปแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ทางนี้ชื่อว่า yāto maggo (ทางที่ไปแล้ว) ของพวกเขา, ในอรรถภาวะ อันพวกเขาไปแล้วในที่นี้, ในอรรถกรรม ทางอันพวกเขาไปแล้ว, ในอรรถกัตตุ พวกเขาไปแล้ว. เช่นเดียวกัน ที่นี้ชื่อว่า gataṭṭhānaṃ (ที่ไปแล้ว) ของพวกเขา, นี้เป็น gatakālo (เวลาที่ไปแล้ว) ของพวกเขา, ในอรรถภาวะ อันพวกเขาไปแล้วในที่นี้, ในอรรถกรรม หมู่บ้านอันพวกเขาไปแล้ว, ในอรรถกัตตุ พวกเขาไปแล้ว.

භුඤ්ජිංසු එතස්මින්ති ඉදං තෙසං භුත්තට්ඨානං, අයං තෙසං භුත්තකාලො, ඉධ තෙහි භුත්තො ඔදනො, ඉධ තෙ භුත්තා. පිවිංසු තෙ එත්ථාති ඉදං තෙසං පීතං ඨානං, ඉධ තෙහි පීතා යාගු, ඉධ තෙ පීතා. දිස්සන්ති එත්ථාති ඉදං තෙසං දිට්ඨට්ඨානං ඉච්චාදි.

(พวกเขา) บริโภคแล้วในสิ่งนี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า bhuttaṭṭhānaṃ (ที่บริโภคแล้ว) ของพวกเขา, นี้เป็น bhuttakālo (เวลาที่บริโภคแล้ว) ของพวกเขา, ในอรรถกรรม ข้าวสุกอันพวกเขาบริโภคแล้วในที่นี้, ในอรรถกัตตุ พวกเขาบริโภคแล้ว. พวกเขาดื่มแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า pītaṃ ṭhānaṃ (ที่ดื่มแล้ว) ของพวกเขา, ในอรรถกรรม ยาูอันพวกเขาดื่มแล้วในที่นี้, ในอรรถกัตตุ พวกเขาดื่มแล้ว. (พวกเขา) ย่อมเห็นในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า diṭṭhaṭṭhānaṃ (ที่เห็นแล้ว) ของพวกเขา เป็นต้น.

‘‘කත්තරි කිති’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා ‘‘කත්තරී’’ති වත්තතෙ.

จากสูตรว่า "Kattari kiti" นี้ บทว่า "kattarī" ย่อมตามไป โดยวิธีแบบกบกระโดด (มัณฑูกคติ).

634. කම්මනි දුතියායං ක්තො.

๖๓๔. ตปัจจัย (ลง) ในอรรถกัตตุ เมื่อมีทุติยาวิภัตติในอรรถกรรม.

කම්මත්ථෙ දුතියායං විභත්තියං විජ්ජමානායං ධාතූහි කත්තරි ක්තප්පච්චයො හොති. ඉදමෙව වචනං ඤාපකං අභිහිතෙ කම්මාදිම්හි දුතියාදීනමභාවස්ස. දානං අදාසීති අත්ථෙ ක්තප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පච්චයකකාරස්ස ලොපො, තස්ස ඉන්නාදෙසො, දානං දින්නො දෙවදත්තො. රක්ඛ පාලනෙ, සීලං අරක්ඛීති සීලං රක්ඛිතො, භත්තං අභුඤ්ජීති භත්තං භුත්තො, ගරුං උපාසීති ගරුමුපාසිතො ඉච්චාදි.

เมื่อมีทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งกรรม ย่อมมีตปัจจัยในอรรถกัตตุจากธาตุทั้งหลาย. คำนี้นั่นเองเป็นเครื่องทำให้รู้ (ญาปกะ) ว่า เมื่อกรรมเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว (ด้วยปัจจัย) ย่อมไม่มีทุติยาวิภัตติเป็นต้น. ในอรรถว่า "ได้ให้แล้วซึ่งทาน" ลงตปัจจัย, ลบ ก อักษรแห่งปัจจัยด้วยสูตรว่า "kvaci dhātu..." เป็นต้น, อาเทศ ต เป็น อินนะ, (สำเร็จรูปเป็น) dānaṃ dinno devadatto (เทวทัตผู้ให้แล้วซึ่งทาน). รักข ธาตุ ในความหมายว่าการรักษา, (ในอรรถว่า) รักษาแล้วซึ่งศีล เป็น sīlaṃ rakkhito, (ในอรรถว่า) บริโภคแล้วซึ่งข้าว เป็น bhattaṃ bhutto, (ในอรรถว่า) เข้าไปนั่งใกล้แล้วซึ่งครู เป็น garumupāsito เป็นต้น.

635. භ්‍යාදීහි මතිබුධිපූජාදීහි ච ක්තො.

๖๓๕. ตปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมี ภี ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มีอรรถว่า รู้ (มติ), รู้ (พุทธิ), บูชา (ปูชา) เป็นต้น.

භීඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, මති බුධි පූජාදීහි ච ක්තප්පච්චයො හොති. සො ච ‘‘භාවකම්මෙසු කිච්චත්තක්ඛත්ථා’’ති වුත්තත්තා භාවකම්මෙස්වෙව භවති.

ตปัจจัย ย่อมมีหลังธาตุทั้งหลายมี ภี ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มีอรรถว่า รู้ (มติ), รู้ (พุทธิ), บูชา (ปูชา) เป็นต้น. และตปัจจัยนั้น ย่อมมีในอรรถภาวะและกรรมเท่านั้น เพราะคำที่กล่าวไว้ว่า "bhāvakammesu kiccattakkhatthā".

භී භයෙ, අභායිත්ථාති භීතං භවතා. සුප සයෙ, අසුපීයිත්ථාති සුත්තං භවතා. එවං සයිතං භවතා. අස භොජනෙ, අසිතං භවතා, පචිතො ඔදනො භවතා.

ภี ธาตุ ในความหมายว่าความกลัว, (ในอรรถว่า) อันท่านกลัวแล้ว เป็น bhītaṃ bhavatā. สุป ธาตุ ในความหมายว่าการนอน, (ในอรรถว่า) อันท่านนอนแล้ว เป็น suttaṃ bhavatā. เช่นเดียวกัน เป็น sayitaṃ bhavatā. อส ธาตุ ในความหมายว่าการบริโภค เป็น asitaṃ bhavatā, ข้าวสุกอันท่านหุงแล้ว เป็น pacito odano bhavatā.

ඉධ මත්‍යාදයො ඉච්ඡත්ථා, බුධිආදයො ඤාණත්ථා.

ในที่นี้ ธาตุมี มติ เป็นต้น มีอรรถว่าความปรารถนา, ธาตุมี พุทธิ เป็นต้น มีอรรถว่าความรู้.

මන ඤාණෙ සංපුබ්බො, ‘‘බුධගමාදිත්ථෙ කත්තරී’’ති තප්පච්චයෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා කම්මනි ක්තප්පච්චයො, ‘‘ගම ඛනා’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, රඤ්ඤා සම්මතො. කප්ප තක්කනෙ, සඞ්කප්පිතො. ධර ධාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙ, වුද්ධි, ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, අවධාරිතො.

มน ธาตุ ในความหมายว่าความรู้ มี สํ นำหน้า, เมื่อถึงคราวจะลงตปัจจัยในอรรถกัตตุด้วยสูตรว่า "budhagamāditthe kattarī", (แต่) ด้วยสูตรนี้ (3583) ลงตปัจจัยในอรรถกรรม, ลบพยัญชนะที่สุดธาตุด้วยสูตรว่า "gama khanā" เป็นต้น, (สำเร็จรูปเป็น) raññā sammato (อันพระราชาทรงนับถือแล้ว). กัปป ธาตุ ในความหมายว่าความดำริ เป็น saṅkappito. ธร ธาตุ ในความหมายว่าการทรงไว้, เพราะเป็นจุราทิคณะ จึงลง เณ ปัจจัย, วุฒิ, ลง อิ อาคม, ลบสระเป็นต้น เป็น avadhārito.

බුධ අවගමනෙ, අවබුජ්ඣිත්ථාති බුද්ධො භගවා මහෙසක්ඛෙහි දෙවමනුස්සෙහි. ඉ අජ්ඣයනෙ, අධීයිත්ථාති අධීතො.

พุธ ธาตุ ในความหมายว่าความรู้แจ้ง, (ในอรรถว่า) พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่รู้แจ้งแล้ว เป็น buddho bhagavā mahesakkhehi devamanussehi. อิ ธาตุ ในความหมายว่าการเรียน, (ในอรรถว่า) เรียนแล้ว เป็น adhīto.

ඉ ගතිම්හි, අභිසමිතො. විද ඤාණෙ, අවෙදීයිත්ථාති විදිතො. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤායිත්ථාති ඤාතො. විධ වෙධනෙ, පටිවිජ්ඣිත්ථාති පටිවිද්ධො ධම්මො. තක්ක විතක්කෙ, තක්කිතො.

อิ ธาตุ ในความหมายว่าการไป เป็น abhisamito. วิท ธาตุ ในความหมายว่าความรู้, (ในอรรถว่า) อันเขารู้แล้ว เป็น vidito. ญา ธาตุ ในความหมายว่าความรู้แจ้ง, (ในอรรถว่า) อันเขารู้แจ้งแล้ว เป็น ñāto. วิธ ธาตุ ในความหมายว่าการแทงตลอด, (ในอรรถว่า) ธรรมอันเขาแทงตลอดแล้ว เป็น paṭividdho dhammo. ตักก ธาตุ ในความหมายว่าความตรึก เป็น takkito.

පූජනත්ථෙසු –

ในอรรถแห่งการบูชาทั้งหลาย -

පූජ පූජායං, අපූජීයිත්ථාති පූජිතො භගවා. චාය සන්තානපූජනෙසු අපපුබ්බො, අපචායිතො. මාන පූජායං, මානිතො. චි චයෙ, අපචිතො. වන්ද අභිවන්දනෙ, වන්දිතො. කර කරණෙ, සක්කතො. සක්කාර පූජායං, සක්කාරිතො ඉච්චාදි.

ปูช ธาตุ ในความหมายว่าการบูชา, (ในอรรถว่า) พระผู้มีพระภาคอันเขาบูชาแล้ว เป็น pūjito bhagavā. จาย ธาตุ ในความหมายว่าความสืบต่อและการบูชา มี อป นำหน้า เป็น apacāyito. มาน ธาตุ ในความหมายว่าการบูชา เป็น mānito. จิ ธาตุ ในความหมายว่าการสะสม เป็น apacito. วันท ธาตุ ในความหมายว่าการกราบไหว้ เป็น vandito. กร ธาตุ ในความหมายว่าการทำ เป็น sakkato. สักการะ ในความหมายว่าการบูชา เป็น sakkārito เป็นต้น.

හුතො [Pg.390] හුතාවී හුතවා, වුට්ඨො වුසිත ජිණ්ණකො;

පක්කං පක්කන්තකො ජාතො, ඨිතො රුළ්හො බුභුක්ඛිතො.

หุต (อันเขาบูชาแล้ว), หุตาวี (ผู้บูชาแล้ว), หุตวา (ผู้บูชาแล้ว); วุฏฐะ (ฝนตกแล้ว), วุสิตะ (อยู่แล้ว), ชิณณกะ (แก่แล้ว); ปักกะ (สุกแล้ว), ปักกันตกะ (ผู้ไปแล้ว), ชาตะ (เกิดแล้ว); ฐิตะ (ตั้งอยู่แล้ว), รุฬหะ (งอกแล้ว), พุภุกขิตะ (หิวแล้ว).

ගීතං නච්චං ජිතො දිට්ඨො, තුට්ඨො යිට්ඨො ච භග්ගවා;

වුත්තඤ්ච ගුත්තො අච්ඡින්නො, පහීනො ගමිතො ගතො.

คีตะ (อันเขาร้องแล้ว), นัจจะ (อันเขาฟ้อนรำแล้ว), ชิตะ (อันเขาชนะแล้ว), ทิฏฐะ (อันเขาเห็นแล้ว); ตุฏฐะ (ยินดีแล้ว), ยิฏฐะ (อันเขาบูชาแล้ว) และ ภคควา (ผู้มีโชค); วุตตะ (อันเขากล่าวแล้ว) และ คุตตะ (อันเขาคุ้มครองแล้ว), อัจฉินนะ (อันเขาไม่ตัดแล้ว), ปหีนะ (อันเขาละแล้ว), คมิตะ (อันเขาให้ไปแล้ว), คตะ (ไปแล้ว).

කතොභිසඞ්ඛතො භුත්තං, ඨානං ගරුමුපාසිතො;

භීතඤ්ච සම්මතො බුද්ධො, පූජිතොතීතකාලිකා.

กตะ (อันเขาทำแล้ว), อภิสังขตะ (อันเขาปรุงแต่งแล้ว), ภุตตะ (อันเขาบริโภคแล้ว), ฐานะ (สถานที่), ครุมุปาสิโต (ผู้เข้าไปนั่งใกล้ซึ่งครู); ภีตะ (กลัวแล้ว), สัมมตะ (อันเขานับถือแล้ว), พุทธะ (ผู้รู้แล้ว), ปูชิโต (อันเขาบูชาแล้ว) เหล่านี้เป็นรูปในอดีตกาล.

අතීතප්පච්චයන්තනයො.

นัยแห่งปัจจัยที่มีอดีตกาลเป็นที่สุด.

තවෙතුනාදිප්පච්චයන්තනය

นัยแห่งปัจจัยมี ตเว และ ตุง เป็นต้น.

‘‘පුඤ්ඤානි කාතුමිච්ඡි, ඉච්ඡති, ඉච්ඡිස්සති වා’’ති විග්ගහෙ –

ในวิคคหะว่า "ปรารถนาแล้วเพื่อจะทำซึ่งบุญทั้งหลาย, ย่อมปรารถนา, หรือว่าจักปรารถนา" -

636. ඉච්ඡත්ථෙසු සමාන කත්තු කෙසු ත වෙ තුං වා.

๖๓๖. ในอรรถแห่งความปรารถนา เมื่อธาตุทั้งหลายมีกัตตาเดียวกัน (ลง) ตเว หรือ ตุง บ้าง.

ඉච්ඡා අත්ථො යෙසං තෙ ඉච්ඡත්ථා, තෙසු ඉච්ඡත්ථෙසු ධාතූසු සමානකත්තුකෙසු සන්තෙසු සබ්බධාතූහි තවෙතුංඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා, ‘‘තවෙතුං වා’’ති යොගවිභාගෙන තදත්ථක්‍රියායඤ්ච, තෙ ච කිතකත්තා කත්තරි හොන්ති.

ธาตุทั้งหลายที่มีความปรารถนาเป็นอรรถ ชื่อว่าอิจฉัตถะ, เมื่อธาตุทั้งหลายที่เป็นอิจฉัตถะเหล่านั้นมีกัตตาเดียวกัน ปัจจัยเหล่านี้คือ ตเว และ ตุง ย่อมลงหลังธาตุทั้งปวงบ้าง, และด้วยการแยกบทว่า "tavetuṃ vā" (ปัจจัยเหล่านั้นย่อมลง) ในกิริยาที่มีอรรถเพื่อสิ่งนั้นด้วย, และปัจจัยเหล่านั้นเป็นกิตกะ ย่อมลงในอรรถกัตตุ.

‘‘කරොතිස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า "karotissa" (แห่ง กร ธาตุ) และ "vā" (บ้าง) ย่อมตามไป.

637. තවෙතුනාදීසු කා.

๖๓๗. เมื่อปัจจัยมี ตเว และ ตุง เป็นต้นเบื้องหลัง (อาเทศ กร ธาตุ เป็น) กา.

තවෙතුනඉච්චෙවමාදීසු පච්චයෙසු පරෙසු කරොතිස්ස ධාතුස්ස කාදෙසො හොති වා, ආදිසද්දෙන තුංත්වාන ත්වා තබ්බෙසු ච.

เมื่อปัจจัยทั้งหลายมี ตเว และ ตุง เป็นต้นเหล่านี้เบื้องหลัง การอาเทศเป็น กา แห่ง กร ธาตุ ย่อมมีบ้าง, และด้วยศัพท์ว่า อาทิ (เป็นต้น) (ย่อมมีการอาเทศ) ใน ตุง, ตวานะ, ตวา และ ตัพพะ ด้วย.

‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ ‘‘අතවෙ තුනාදීසූ’’ති නාමබ්‍යපදෙසස්ස නිසෙධනතො තදන්තානං නිපාතත්තං සිද්ධං භවති, තතො නිපාතත්තා තවෙතුනමන්තතො ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා විභත්තිලොපො. සො පුඤ්ඤානි කාතවෙ ඉච්ඡති, කාතුමිච්ඡති.

ในสูตรว่า "Taddhitasamāsakitakā nāmaṃ vā tavetunādīsu ca" นี้ เพราะการห้ามการเรียกชื่อว่านามในบทว่า "atavetunādīsu" ความเป็นนิบาตของบทที่มีปัจจัยเหล่านั้นเป็นที่สุด ย่อมสำเร็จ, เพราะความเป็นนิบาตนั้น การลบวิภัตติย่อมมีจากบทที่มี ตเว และ ตุง เป็นที่สุด ด้วยสูตรมี "sabbāsamāvuso" เป็นต้น. เขาย่อมปรารถนาเพื่อจะทำซึ่งบุญทั้งหลาย (kātave icchati), ย่อมปรารถนาเพื่อจะทำ (kātumicchati).

කාදෙසාභාවෙ [Pg.391] ‘‘තුංතුනතබ්බෙසු වා’’ති රකාරස්ස තත්තං. කත්තුං කාමෙතීති කත්තුකාමො, අභිසඞ්ඛරිතුමාකඞ්ඛති. තථා සද්ධම්මං සොතවෙ, සොතුං, සුණිතුං වා පත්ථෙති. එවං අනුභවිතුං, පචිතුං, ගන්තුං, ගමිතුං, ඛන්තුං, ඛනිතුං, හන්තුං, හනිතුං, මන්තුං, මනිතුං, හරිතුං, අනුස්සරිතුමිච්ඡති, එත්ථ ඉකාරයුත්තතම්හි ‘‘නමකරාන’’මිච්චාදිනා පටිසිද්ධත්තා න ධාත්වන්තලොපො.

ในเมื่อไม่มีการอาเทศเป็น กา การอาเทศ ร เป็น ต ย่อมมีด้วยสูตรว่า "tuṃ tuna tabbesu vā". ผู้ใคร่เพื่อจะทำ ชื่อว่า กัตตุกามะ, ย่อมหวังเพื่อจะปรุงแต่ง. เช่นเดียวกัน ย่อมปรารถนาเพื่อจะฟังซึ่งพระสัทธรรม (sotave, sotuṃ หรือ suṇituṃ). อย่างนี้ ย่อมปรารถนาเพื่อจะเสวย, เพื่อจะหุง, เพื่อจะไป (gantuṃ, gamituṃ), เพื่อจะอดทน (khantuṃ, khanituṃ), เพื่อจะฆ่า (hantuṃ, hanituṃ), เพื่อจะรู้ (mantuṃ, manituṃ), เพื่อจะนำไป, เพื่อจะระลึกถึง. ในที่นี้ ในบทที่มี ตะ ประกอบด้วย อิ อักษร (อิ อาคม) การลบพยัญชนะที่สุดธาตุย่อมไม่มี เพราะถูกห้ามด้วยสูตรมี "namakarānaṃ" เป็นต้น.

තථා තුදබ්‍යථනෙ, තුදිතුං, පවිසිතුං, උද්දිසිභුං, හොතුං, සයිභුං, නෙතුං, ජුහොතුං, පජහිතුං, පහාතුං, දාතුං. රොද්ධුං, රුන්ධිතුං, තුංතුනාදීසුපි යොගවිභාගෙන කත්තරි විකරණප්පච්චයා, සරලොපාදි ච. භොත්තුං, භුඤ්ජිතුං, ඡෙත්තුං, ඡින්දිතුං. සිබ්බිතුං, බොද්ධුං, බුජ්ඣිතුං. ජායිතුං, ජනිතුං. පත්තුං, පාපුණිතුං. ජෙතුං, ජිනිතුං, කෙතුං, කිණිතුං, විනිච්ඡෙතුං, විනිච්ඡිනිතුං, ඤාතුං, ජානිතුං, ගහෙතුං, ගණ්හිතුං. චොරෙතුං, චොරයිතුං, පාලෙතුං, පාලයිතුං.

เช่นนั้น ใน ตุท ธาตุ (ในอรรถว่าเบียดเบียน), เพื่อจะเบียดเบียน, เพื่อจะเข้าไป, เพื่อจะแสดง, เพื่อจะเป็น, เพื่อจะนอน, เพื่อจะนำไป, เพื่อจะบูชา, เพื่อจะละ, เพื่อจะละ, เพื่อจะให้. เพื่อจะกั้น, เพื่อจะกั้น, แม้ในปัจจัยมีตุงและตุนเป็นต้น ด้วยการแยกบท วิกรณปัจจัยในกัตตุวาจก และการลบสระเป็นต้น ย่อมมี. เพื่อจะบริโภค, เพื่อจะบริโภค, เพื่อจะตัด, เพื่อจะตัด. เพื่อจะเย็บ, เพื่อจะรู้, เพื่อจะรู้. เพื่อจะเกิด, เพื่อจะให้เกิด. เพื่อจะถึง, เพื่อจะถึง. เพื่อจะชนะ, เพื่อจะชนะ, เพื่อจะซื้อ, เพื่อจะซื้อ, เพื่อจะวินิจฉัย, เพื่อจะวินิจฉัย, เพื่อจะรู้, เพื่อจะรู้, เพื่อจะถือเอา, เพื่อจะถือเอา. เพื่อจะลัก, เพื่อจะลัก, เพื่อจะรักษา, เพื่อจะรักษา.

කාරිතෙ භාවෙතුං, භාවයිතුං, කාරෙතුං, කාරයිතුං, කාරාපෙතුං, කාරාපයිතුමිච්ඡති ඉච්චාදි.

ในกริยาที่เป็นการิตะ (ย่อมปรารถนา) เพื่อจะให้เจริญ, เพื่อจะให้เจริญ, เพื่อจะให้ทำ, เพื่อจะให้ทำ, เพื่อจะให้กระทำ, เพื่อจะให้กระทำ เป็นต้น.

‘‘තවෙතුං වා’’ති යොගවිභාගෙන ක්‍රියත්ථක්‍රියායඤ්ච ගම්මමානායං තුංපච්චයො. යථා – සුබුද්ධුං වක්ඛාමි, භොත්තුං වජති, භොජනාය වජතීති අත්ථො. එවං දට්ඨුං ගච්ඡති, ගන්තුමාරභති, ගන්තුං පයොජයති, දස්සෙතුමාහ ඉච්චාදි.

ด้วยการแยกบทว่า ‘ตเวตุง วา’ และเมื่อกิริยาที่มีอรรถเพื่อกิริยา (กริยัตถกริยา) ปรากฏอยู่ ตุงปัจจัยย่อมมี. เช่น เราจักกล่าวเพื่อจะให้รู้ดี, ย่อมไปเพื่อจะบริโภค, มีอรรถว่า ย่อมไปเพื่อภัตตาหาร. อย่างนี้ ย่อมไปเพื่อจะดู, ย่อมเริ่มเพื่อจะไป, ย่อมประกอบเพื่อจะไป, ย่อมกล่าวเพื่อจะแสดง เป็นต้น.

‘‘තු’’මිති වත්තතෙ.

บทว่า ‘ตุง’ ย่อมตามไป.

638. අරහසක්කාදීසු ච.

๖๓๘. และในบทมี อรหะ สักกะ เป็นต้นด้วย.

අරහසක්කභබ්බානුච්ඡවිකානුරූපඉච්චෙවමාදීස්වත්ථෙසු පයුජ්ජමානෙසු සබ්බධාතූහි තුංපච්චයො හොති, චසද්දෙන කාලසමයවෙලාදීසුපි. නින්ද ගරහායං, කො තං නින්දිතුමරහති[Pg.392], රාජා අරහසි භවිතුං, අරහො භවං වත්තුං. සක්කා ජෙතුං ධනෙන වා, සක්කා ලද්ධුං, කාතුං සක්ඛිස්සති. භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං, අභබ්බො කාතුං. අනුච්ඡවිකො භවං දානං පටිග්ගහෙතුං. ඉදං කාතුං අනුරූපං. දානං දාතුං යුත්තං, දාතුං වත්තුඤ්ච ලභති, එවං වට්ටති භාසිතුං, ඡින්දිතුං න ච කප්පති ඉච්චාදි. තථා කාලො භුඤ්ජිතුං, සමයො භුඤ්ජිතුං, වෙලා භුඤ්ජිතුං.

เมื่อบทมี อรหะ สักกะ ภัพพะ อนุจฉวิกะ อนุรูปะ เป็นต้นเหล่านี้ถูกใช้ในอรรถ ตุงปัจจัยย่อมมีจากธาตุทั้งปวง, และด้วย จ ศัพท์ ในบทมี กาล สมัย เวลา เป็นต้นด้วย. นินท ธาตุ (ในอรรถว่าติเตียน), ใครควรเพื่อจะติเตียนท่าน, พระราชาควรเพื่อจะทรงเป็น, ท่านควรเพื่อจะกล่าว. อาจเพื่อจะชนะด้วยทรัพย์ หรือ, อาจเพื่อจะได้รับ, จักอาจเพื่อจะทำ. ควรเพื่อจะก้าวลงสู่ความแน่นอน, ไม่ควรเพื่อจะทำ. ท่านผู้เจริญควรเพื่อจะรับทาน. นี้สมควรเพื่อจะทำ. ทานควรเพื่อจะให้, และย่อมได้เพื่อจะให้และเพื่อจะกล่าว. อย่างนี้ ย่อมควรเพื่อจะกล่าว, และไม่ควรเพื่อจะตัด เป็นต้น. เช่นนั้น กาลเพื่อจะบริโภค, สมัยเพื่อจะบริโภค, เวลาเพื่อจะบริโภค.

‘‘තු’’මිති වත්තතෙ.

บทว่า ‘ตุง’ ย่อมตามไป.

639. පත්තවචනෙ අලමත්ථෙසු ච.

๖๓๙. และในคำกล่าวถึงความถึงพร้อม (ปัตตวจนะ) ในอรรถแห่ง อลัง ด้วย.

අලමත්ථෙසු පත්තවචනෙ සති සබ්බධාතූහි තුංපච්චයො හොති, අලංසද්දස්ස අත්ථා අලමත්ථා භූසනපරියත්තිනිවාරණා, තෙසු අලමත්ථෙසු. පත්තස්ස වචනං පත්තවචනං, අලමෙව දානානි දාතුං, අලමෙව පුඤ්ඤානි කාතුං, සම්පත්තමෙව පරියත්තමෙවාති අත්ථො.

เมื่อมีคำกล่าวถึงความถึงพร้อม (ปัตตวจนะ) ในอรรถแห่ง อลัง ตุงปัจจัยย่อมมีจากธาตุทั้งปวง, อรรถของ อลัง ศัพท์ คือ อลังอรรถ ได้แก่ การประดับ ความเพียงพอ การห้าม ในอลังอรรถเหล่านั้น. คำกล่าวถึงความถึงพร้อม ชื่อว่า ปัตตวจนะ, (เช่น) พอแล้วเพื่อจะให้ทานทั้งหลาย, พอแล้วเพื่อจะทำบุญทั้งหลาย, มีอรรถว่า ถึงพร้อมแล้วนั่นเอง, เพียงพอแล้วนั่นเอง.

කත්වා කම්මං අගච්ඡි, ගච්ඡති, ගච්ඡිස්සතීති වා අත්ථෙ –

ในอรรถว่า ‘กระทำกรรมแล้วได้ไปแล้ว, ย่อมไป, หรือจักไป’ ดังนี้ –

640. පුබ්බකාලෙකකත්තුකානං තුන ත්වාන ත්වා වා.

๖๔๐. หลังธาตุทั้งหลายที่มีประธานเป็นอันเดียวกันในกาลก่อน (ลง) ตุน, ตวานะ, ตวา บ้าง.

පුබ්බකාලොති පුබ්බක්‍රියා, එකො කත්තා යෙසං තෙ එකකත්තුකා, තෙසං එකකත්තුකානං සමානකත්තුකානං ධාතූනමන්තරෙ පුබ්බකාලෙ වත්තමානධාතුම්හා තුන ත්වාන ත්වාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.

บทว่า ปุพพกาละ คือ กิริยาในกาลก่อน, ประธานเป็นอันเดียวกันของธาตุเหล่าใด ธาตุเหล่านั้นชื่อว่า เอกกัตตุกะ, ในระหว่างธาตุทั้งหลายที่เป็นเอกกัตตุกะ มีประธานเป็นอันเดียวกันเหล่านั้น ปัจจัยเหล่านี้คือ ตุน, ตวานะ, ตวา ย่อมลงหลังธาตุที่แสดงกิริยาในกาลก่อนบ้าง.

වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා තුනප්පච්චයො කත්ථචියෙව භවති. තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා, ‘‘එකකත්තුකාන’’න්ති වුත්තත්තා ච කත්තරියෙව භවන්ති. තුනෙ ‘‘තවෙතුනාදීසු කා’’ති කාදෙසො, නිපාතත්තා සිලොපො. සො කාතුන කම්මං ගච්ඡති, අකාතුන පුඤ්ඤං කිලමිස්සන්ති සත්තා.

เพราะความเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้ของ วา ศัพท์ ตุนปัจจัยย่อมมีในบางแห่งเท่านั้น. และปัจจัยเหล่านั้นเพราะมีชื่อว่ากิตกะ และเพราะกล่าวว่า ‘ของธาตุทั้งหลายที่มีประธานเป็นอันเดียวกัน’ ย่อมเป็นในกัตตุวาจกเท่านั้น. ใน ตุน (ปัจจัย) การอาเทศเป็น กา ย่อมมีด้วยสูตรว่า ‘ตเวตุนาทีสุ กา’, เพราะความเป็นนิบาต การลบสระที่สุดย่อมมี. เขาทำกรรมแล้วย่อมไป, สัตว์ทั้งหลายไม่ทำบุญแล้วจักลำบาก.

ත්වානත්වාසු [Pg.393] ‘‘රකාරො චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, කම්මං කත්වාන භද්‍රකං, දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගං ගච්ඡති, අභිසඞ්ඛරිත්වා, කරිත්වා. තථා සිබ්බිත්වා, ජායිත්වා, ජනිත්වා, ධම්මං සුත්වා, සුත්වාන ධම්මං මොදති, සුණිත්වා, පත්වා, පාපුණිත්වා. කිණිත්වා, ජෙත්වා, ජිනිත්වා, ජිත්වා. චොරෙත්වා, චොරයිත්වා, පූජෙත්වා, පූජයිත්වා. තථා මෙත්තං භාවෙත්වා, භාවයිත්වා, විහාරං කාරෙත්වා, කාරයිත්වා, කාරාපෙත්වා, කාරාපයිත්වා සග්ගං ගමිස්සන්ති ඉච්චාදි.

ใน ตวานะ และ ตวา การลบพยัญชนะที่สุดธาตุย่อมมีด้วยสูตรว่า ‘รกาโร จ’, กระทำกรรมอันดีแล้ว, กระทำบุญมีทานเป็นต้นแล้ว ย่อมไปสู่สวรรค์, ปรุงแต่งแล้ว, กระทำแล้ว. เช่นนั้น เย็บแล้ว, เกิดแล้ว, ให้เกิดแล้ว, ฟังธรรมแล้ว, ฟังธรรมแล้วย่อมยินดี, ฟังแล้ว, ถึงแล้ว, ถึงแล้ว. ซื้อแล้ว, ชนะแล้ว, ชนะแล้ว, ชนะแล้ว. ลักแล้ว, ลักแล้ว, บูชาแล้ว, บูชาแล้ว. เช่นนั้น เจริญเมตตาแล้ว, เจริญแล้ว, ให้สร้างวิหารแล้ว, ให้สร้างแล้ว, ให้กระทำแล้ว, ให้กระทำแล้ว จักไปสู่สวรรค์ เป็นต้น.

පුබ්බකාලෙති කිමත්ථං? පඨති, පචති. එකකත්තුකානන්ති කිං? භුත්තෙ දෙවදත්තෙ යඤ්ඤදත්තො වජති.

บทว่า ปุพพกาละ เพื่อประโยชน์อะไร? (เช่น) ย่อมอ่าน, ย่อมหุง. บทว่า เอกกัตตุกานัง เพื่อประโยชน์อะไร? (เช่น) เมื่อเทวทัตบริโภคแล้ว ยัญญทัตย่อมไป.

‘‘අපත්වාන නදිං පබ්බතො, අතික්කම්ම පබ්බතං නදී’’තිආදීසු පන සබ්බත්ථ ‘‘භවතී’’ති සම්බන්ධතො එකකත්තුකතා, පුබ්බකාලතා ච ගම්‍යතෙ.

แต่ในบทมี ‘ภูเขาไม่ถึงแม่น้ำ, แม่น้ำก้าวล่วงภูเขา’ เป็นต้น เพราะการประกอบด้วยบทว่า ‘ย่อมเป็น’ ในที่ทั้งปวง ความเป็นเอกกัตตุกะ และความเป็นปุพพกาละ ย่อมปรากฏ.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘วา’ ย่อมตามไป.

641. සබ්බෙහි තුනාදීනං යො.

๖๔๑. หลังธาตุทั้งปวง (อาเทศ) โย ของปัจจัยมีตุนเป็นต้น.

සබ්බෙහි සොපසග්ගානුපසග්ගෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං යසද්දාදෙසො හොති වා. වන්ද අභිවන්දනෙ අභිපුබ්බො, ත්වාපච්චයස්ස යො, ඉකාරාගමො ච, අභිවන්දිය භාසිස්සං, අභිවන්දිත්වා, වන්දිය, වන්දිත්වා. තථා අභිභුය්‍ය, ද්විත්තරස්සත්තානි, අභිභවිත්වා, අභිභොත්වා.

จากธาตุทั้งปวงที่มีอุปสัคและไม่มีอุปสัค การอาเทศเป็น ย ศัพท์ ของปัจจัยมีตุนเป็นต้นที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมมีบ้าง. วันท ธาตุ (ในอรรถว่าไหว้) มี อภิ เป็นบทหน้า, อาเทศ ตวาปัจจัย เป็น ย, และมีการลง อิ อาคม, (เป็น) อภิวนฺทิย (แปลว่า ไหว้แล้ว) เราจักกล่าว, อภิวนฺทิตฺวา, วนฺทิย, วนฺทิตฺวา. เช่นนั้น อภิภุยฺย, (มีการ) ซ้อนพยัญชนะและทำสระให้สั้น, อภิภวิตฺวา, อภิโภตฺวา.

සි සෙවායං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඉකාරස්ස ආත්තං, නිස්සාය, නිස්සිත්වා.

สิ ธาตุ ในความเสพ (อาศัย), ด้วยสูตรว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น มีการแปลง อิ เป็น อา, (เป็น) นิสฺสาย, นิสฺสิตฺวา (แปลว่า อาศัยแล้ว).

භජ සෙවායං, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, විභජ්ජ, විභජිය, විභජිත්වා.

ภช ธาตุ ในความเสพ (แบ่ง), ด้วยสูตรว่า ‘ตถา กัตตริ จ’ มีการทำเป็นปุพพรูป, (เป็น) วิภชฺช, วิภชิย, วิภชิตฺวา (แปลว่า แยกแล้ว, แบ่งแล้ว).

දිස [Pg.394] අතිසජ්ජනෙ, උද්දිස්ස, උද්දිසිය, උද්දිසිත්වා. පවිස්ස, පවිසිය, පවිසිත්වා.

ทิส ธาตุ ในความสละ (เจาะจง), (เป็น) อุทฺทิสฺส, อุทฺทิสิย, อุทฺทิสิตฺวา (แปลว่า มุ่งหมายแล้ว, เจาะจงแล้ว). ปวิสฺส, ปวิสิย, ปวิสิตฺวา (แปลว่า เข้าไปแล้ว).

නී පාපුණනෙ, උපනීය, උපනෙත්වා. අතිසෙය්‍ය, අතිසයිත්වා. ඔහාය, ඔහිත්වා, ජහිත්වා, හිත්වා. ආදාය, ආදියිත්වා, ‘‘දිවාදිතො යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්සිකාරො ච, දත්වා, දත්වාන. පිධාය, පිදහිත්වා. භුඤ්ජිය, භුඤ්ජිත්වා, භොත්වා. විචෙය්‍ය, විචිනිත්වා. විඤ්ඤාය, විජානිත්වා, ඤත්වා.

นี ธาตุ ในความถึง, (เป็น) อุปนีย, อุปเนตฺวา (แปลว่า นำเข้าไปแล้ว). อติเสยฺย, อติสยิตฺวา (แปลว่า นอนทับแล้ว). โอหาย, โอหิตฺวา, ชหิตฺวา, หิตฺวา (แปลว่า ละแล้ว). อาทาย, อาทิยิตฺวา, ด้วยสูตรว่า ‘ทิวาทิโต โย’ เป็น ย ปัจจัย, และด้วยสูตรว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น มีการแปลงที่สุดธาตุเป็น อิ, (เป็น) ทตฺวา, ทตฺวาน (แปลว่า ให้แล้ว). ปิธาย, ปิธหิตฺวา (แปลว่า ปิดแล้ว). ภุญฺชิย, ภุญฺชิตฺวา, โภตฺวา (แปลว่า บริโภคแล้ว). วิเจยฺย, วิจินิตฺวา (แปลว่า เลือกเฟ้นแล้ว). วิญฺญาย, วิชานิตฺวา, ญตฺวา (แปลว่า รู้แล้ว).

‘‘යථාගමං, තුනාදීසූ’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า ‘ยถาคมํ, ตุนาทิสู’ ย่อมตามไป.

642. දධන්තතො යො ක්වචි.

๖๔๒. เบื้องหลังธาตุที่มี ท และ ธ เป็นที่สุด อาเทศเป็น ย บ้าง.

දකාරධකාරන්තෙහි ධාතූහි යථාගමං යකාරාගමො හොති ක්වචි තුනාදීසු පච්චයෙසු. යවතො දකාරස්ස ජකාරො, සමාපජ්ජිත්වා, උප්පජ්ජිත්වා, භිජ්ජිත්වා, ඡිජ්ජිත්වා ගතො. බුධ අවගමනෙ, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති සඛාත්වන්තස්ස යකාරස්ස චවග්ගො, බුජ්ඣිය, බුජ්ඣිත්වා. විරජ්ඣිය, විරජ්ඣිත්වා. රුන්ධිය, රුන්ධිත්වා.

เบื้องหลังธาตุที่มี ท และ ธ เป็นที่สุด มี ย อาคม ตามสมควรบ้าง ในปัจจัยมีตุนเป็นต้น. เพราะ ย เป็นปัจจัย แปลง ท เป็น ช, (เป็น) สมาปชฺชิตฺวา (แปลว่า เข้าถึงแล้ว), อุปฺปชฺชิตฺวา (แปลว่า เกิดขึ้นแล้ว), ภิชฺชิตฺวา (แปลว่า แตกแล้ว), ฉิชฺชิตฺวา (แปลว่า ขาดแล้ว) ไปแล้ว. พุธ ธาตุ ในความรู้, ด้วยสูตรว่า ‘ตถา กัตตริ จ’ แปลง ย กับที่สุดธาตุเป็น จวรรค, (เป็น) พุชฺฌิย, พุชฺฌิตฺวา (แปลว่า ตรัสรู้แล้ว). วิรชฺฌิย, วิรชฺฌิตฺวา (แปลว่า ปราศจากราคะแล้ว). รุนฺธิย, รุนฺธิตฺวา (แปลว่า ปิดกั้นแล้ว).

‘‘තුනාදීන’’න්ති අධිකාරො, ‘‘වා’’ති ච.

บทว่า ‘ตุนาทีนํ’ เป็นบทตามไป (อธิการ), และบทว่า ‘วา’ (ย่อมตามไป).

643. චනන්තෙහි රච්චං.

๖๔๓. หลังธาตุที่มี จ หรือ น เป็นที่สุด มีการแปลงเป็น รจฺจ.

චකාරනකාරන්තෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං රච්චාදෙසො හොති වා, ‘‘රච්ච’’න්ති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤස්මාපි, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, රාදිලොපො. විච විවෙචනෙ විපුබ්බො, විවිච්ච, විවිච්චිත්වා, ‘‘යො ක්වචී’’ති යොගවිභාගෙන යකාරාගමො.

มีการแปลงปัจจัยตุนาทิที่อยู่เบื้องหลังธาตุที่มี จ และ น อักษรเป็นที่สุด เป็น รจฺจ บ้าง, ด้วยการแยกบทว่า "รจฺจ" ย่อมมีการแปลงแม้จากธาตุอื่นด้วย, บทว่า "วา" นี้มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้, มีการลบ ร เป็นต้น. ธาตุ วิจ ในความแยกแยะ มี วิ เป็นบทหน้า, (เช่น) วิวิจฺจ, วิวิจฺจิตฺวา (แปลว่า แยกแยะแล้ว), ด้วยการแยกบทว่า "โย กฺวจิ" มีการลง ย อาคม.

පව පාකෙ, පච්ච, පච්චිය, පච්චිත්වා. විමුච්ච, විමුච්චිත්වා.

ธาตุ ปจ ในความหุงต้ม, (เช่น) ปจฺจ, ปจฺจิย, ปจฺจิตฺวา (แปลว่า หุงต้มแล้ว). วิมุจฺจ, วิมุจฺจิตฺวา (แปลว่า หลุดพ้นแล้ว).

හන [Pg.395] හිංසාගතීසු, ආහච්ච, උපහච්ච, ආහන්ත්වා, උපහන්ත්වා.

ธาตุ หน ในความเบียดเบียนและการไป, (เช่น) อาหจฺจ, อุปหจฺจ (แปลว่า กระทบแล้ว, เข้าไปกระทบแล้ว), อาหนฺตฺวา, อุปหนฺตฺวา (แปลว่า กระทบแล้ว, เข้าไปกระทบแล้ว).

වාති කිං? අවමඤ්ඤ, අවමඤ්ඤිත්වා, මන්ත්වා, න්‍යස්සඤකාරො.

บทว่า "วา" มีประโยชน์อะไร? (เช่น) อวมญฺญ, อวมญฺญิตฺวา (แปลว่า ดูหมิ่นแล้ว), มนฺตฺวา (แปลว่า คิดแล้ว), มีการแปลง น อักษร เป็น ญ อักษร.

ඉ ගතිම්හි, යොගවිභාගෙන රච්චාදෙසො, පටිච්ච, අවෙච්ච, උපෙච්ච උපෙත්වා. කර කරණෙ, සක්කච්ච, අධිකිච්ච, ඉකාරාගමො, කරිය.

ธาตุ อิ ในความไป, ด้วยการแยกบท มีการแปลงเป็น รจฺจ, (เช่น) ปฏิจฺจ (แปลว่า อาศัยแล้ว), อเวจฺจ (แปลว่า รู้แจ้งแล้ว), อุเปจฺจ, อุเปตฺวา (แปลว่า เข้าไปถึงแล้ว). ธาตุ กร ในความทำ, (เช่น) สกฺกจฺจ (แปลว่า เคารพแล้ว), อธิกิจฺจ (แปลว่า อ้างอิงแล้ว), มีการลง อิ อาคม, (เช่น) กริย (แปลว่า ทำแล้ว).

දිස පෙක්ඛණෙ –

ธาตุ ทิส ในความเห็น –

644. දිසා ස්වානස්වාන්තලොපො ච.

๖๔๔. หลังธาตุ ทิส มีการแปลง (ปัจจัยตุนาทิ) เป็น สฺวาน และ สฺวา และลบที่สุดธาตุด้วย.

දිසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං ස්වාන ස්වාඉච්චාදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. දිස්වානස්ස එතදහොසි, චක්ඛුනා රූපං දිස්වා.

บางครั้งมีการแปลงปัจจัยตุนาทิที่อยู่เบื้องหลังธาตุ ทิส นี้ เป็น สฺวาน และ สฺวา, และมีการลบที่สุดธาตุ. (เช่น) ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ (แปลว่า สิ่งนี้ได้มีแก่ผู้เห็นแล้ว), จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา (แปลว่า เห็นรูปด้วยตาแล้ว).

වාති කිං? නෙක්ඛම්මං දට්ඨුං, දට්ඨා. පස්සිය, පස්සිතුන, පස්සිත්වා.

บทว่า "วา" มีประโยชน์อะไร? (เช่น) เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุํ (แปลว่า เพื่อเห็นซึ่งเนกขัมมะ), ทฏฺฐา (แปลว่า เห็นแล้ว). ปสฺสิย, ปสฺสิตุนา, ปสฺสิตฺวา (แปลว่า เห็นแล้ว).

අන්තග්ගහණං අන්තලොපග්ගහණඤ්චානුවත්තතෙ.

บทว่า อนฺต และบทว่า อนฺตโลป ย่อมตามมา.

645. ම හ ද භෙහි ම්ම ය්හ ජ්ජ බ්භ ද්ධා ච.

๖๔๕. หลังธาตุที่มี ม ห ท ภ เป็นที่สุด มีการแปลง (ปัจจัยตุนาทิ) เป็น มฺม ยฺห ชฺช พฺภ และ ทฺธา ด้วย.

ම හ ද භඉච්චෙවමන්තෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං යථාක්කමං ම්ම ය්හ ජ්ජ බ්භ ද්ධාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තලොපො ච. මකාරන්තෙහි තාව ආගම්ම, ආගන්ත්වා. කමු පදවික්ඛෙපෙ, ඔක්කම්ම, ඔක්කමිත්වා, නික්ඛම්ම, නික්ඛමිත්වා, අභිරම්ම, අභිරමිත්වා.

บางครั้งมีการแปลงปัจจัยตุนาทิที่อยู่เบื้องหลังธาตุที่มี ม ห ท ภ เป็นที่สุด เป็น มฺม ยฺห ชฺช พฺภ และ ทฺธา ตามลำดับ, และมีการลบที่สุดธาตุ. หลังธาตุที่มี ม เป็นที่สุดก่อน, (เช่น) อาคมฺม, อาคนฺตฺวา (แปลว่า มาแล้ว). ธาตุ กมุ ในความก้าวไป, (เช่น) โอกฺกมฺม, โอกฺกมิตฺวา (แปลว่า ก้าวลงแล้ว), นิกฺขมฺม, นิกฺขมิตฺวา (แปลว่า ออกไปแล้ว), อภิรมฺม, อภิรมิตฺวา (แปลว่า ยินดีแล้ว).

හකාරන්තෙහි පග්ගය්හ, පග්ගණ්හිත්වා, පග්ගහෙත්වා. මුහ වෙචිත්තෙ, සම්මුය්හ, සම්මුය්හිත්වා, යකාරාගමො, ආරුය්හ, ආරුහිත්වා, ඔගය්හ, ඔගහෙත්වා.

หลังธาตุที่มี ห เป็นที่สุด, (เช่น) ปคฺคยฺห, ปคฺคณฺหิตฺวา, ปคฺคเหตฺวา (แปลว่า ถือเอาแล้ว). ธาตุ มุห ในความหลง, (เช่น) สมฺมุยฺห, สมฺมุยฺหิตฺวา (แปลว่า หลงพร้อมแล้ว), มีการลง ย อาคม, (เช่น) อารุยฺห, อารuหิตฺวา (แปลว่า ขึ้นแล้ว), โอกยฺห, โอคเหตฺวา (แปลว่า ลงไปแล้ว).

දකාරන්තෙහි [Pg.396] උප්පජ්ජ, උප්පජ්ජිත්වා, පමජ්ජ, පමජ්ජිත්වා, උපසම්පජ්ජ, උපසම්පජ්ජිත්වා. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, අච්ඡිජ්ජ, ඡිජ්ජ, ඡිජ්ජිත්වා, ඡින්දිය, ඡින්දිත්වා, ඡෙත්වා.

หลังธาตุที่มี ท เป็นที่สุด, (เช่น) อุปฺปชฺช, อุปฺปชฺชิตฺวา (แปลว่า เกิดขึ้นแล้ว), ปมชฺช, ปมชฺชิตฺวา (แปลว่า ประมาทแล้ว), อุปสมฺปชฺช, อุปสมฺปชฺชิตฺวา (แปลว่า เข้าถึงแล้ว). ธาตุ ฉิทิ ในความทำให้เป็นสองส่วน, (เช่น) อจฺฉิชฺช, ฉิชฺช, ฉิชฺชิตฺวา (แปลว่า ตัดแล้ว, ขาดแล้ว), ฉินฺทิย, ฉินฺทิตฺวา, เฉตฺวา (แปลว่า ตัดแล้ว).

භකාරන්තෙහි රභ රාභස්සෙ, ආරබ්භ කථෙසි, ආරද්ධා, ආරභිත්වා. ලභ ලාභෙ, උපලබ්භ, උපලද්ධා, සද්ධං පටිලභිත්වා පුඤ්ඤානි කරොන්ති ඉච්චාදි.

หลังธาตุที่มี ภ เป็นที่สุด, ธาตุ รภ ในความรีบร้อน, (เช่น) อารพฺภ กเถสิ (แปลว่า ปรารภแล้วกล่าว), อารทฺธา (แปลว่า ปรารภแล้ว), อารภิตฺวา (แปลว่า ปรารภแล้ว). ธาตุ ลภ ในความได้, (เช่น) อุปลพฺภ, อุปลทฺธา (แปลว่า ได้แล้ว), สทฺธํ ปฏิลภิตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺติ อิจฺจาทิ (แปลว่า ได้ศรัทธาแล้วย่อมทำบุญทั้งหลาย เป็นต้น).

තවෙතුනාදිප්පච්චයන්තනයො.

หมวดปัจจัย ตเวตุนาทิ.

වත්තමානකාලිකමානන්තප්පච්චයන්තනය

หมวดปัจจัย มานันตะ ที่เป็นปัจจุบันกาล.

646. වත්තමානෙ මානන්තා.

๖๔๖. ในปัจจุบันกาล มี มาน และ อันตะ.

ආරද්ධො අපරිසමත්තො අත්ථො වත්තමානො, තස්මිං වත්තමානෙ කාලෙ ගම්මමානෙ සබ්බධාතූහි මානඅන්තඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා ‘‘කත්තරි කිත’’ති කත්තරි භවන්ති.

อรรถที่เริ่มแล้วยังไม่สำเร็จชื่อว่าปัจจุบัน, เมื่ออรรถที่เป็นปัจจุบันกาลนั้นเป็นไปอยู่ ปัจจัย มาน และ อันตะ เหล่านี้ ย่อมมีหลังธาตุทั้งปวง. และปัจจัยเหล่านั้นเป็นกิตปัจจัย จึงเป็นกัตตุวาจก ด้วยบทว่า "กัตตริ กิต".

අන්තමානප්පච්චයානඤ්චෙත්ථ ‘‘පරසමඤ්ඤාපයොගෙ’’ති පරසමඤ්ඤාවසෙන පරස්සපදත්තනොපදසඤ්ඤත්තා ත්‍යාදීසු විය අන්තමානෙසු ච විකරණප්පච්චයා භවන්ති.

และในปัจจัย อันตะ และ มาน นี้ ด้วยบทว่า "ปรสมญฺญาปโยเค" เพราะเป็นปรัสสบทและอัตตโนบทโดยปรสมัญญา, ปัจจัยวิกรรณะย่อมมีในปัจจัย อันตะ และ มาน เหมือนใน ติ เป็นต้น.

තෙනෙව මානප්පච්චයො ‘‘අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනී’’ති භාවකම්මෙසුපි හොති, තස්ස ච ‘‘අත්තනොපදානි පරස්සපදත්ත’’න්ති ක්වචි අන්තප්පච්චයාදෙසො ච.

ด้วยเหตุนั้น ปัจจัย มาน ย่อมมีในภาววาจกและกรรมวาจกด้วย ด้วยบทว่า "อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ", และบางครั้งมีการแปลงปัจจัยนั้นเป็น อันตปัจจัย ด้วยบทว่า "อตฺตโนปทานิ ปรสฺสปทตฺตํ".

ගමු, සප්ප ගතිම්හි, ගච්ඡතීති අත්ථෙ අන්තප්පච්චයො, ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති අප්පච්චයො, ‘‘ගමිස්සන්තො ච්ඡො වා සබ්බාසූ’’ති ධාත්වන්තස්ස ච්ඡාදෙසො, සරලොපාදි, නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ගච්ඡන්ත සි ඉතීධ ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අං’’ ඉති න්තස්ස අමාදෙසො.

ธาตุคมุ และ สปฺป ในความไป ในอรรถว่า 'ย่อมไป' ลงอันตปัจจัย ลงอปัจจัยด้วยสูตร 'ภูวาทิโต อ' แปลงที่สุดธาตุเป็น จฺฉ ด้วยสูตร 'คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสุ' มีการลบสระเป็นต้น มีการเกิดสิปัจจัยเป็นต้นในนามพยปเทศ ในคำว่า 'คจฺฉนฺต สิ' นี้ เมื่อบทว่า 'วา' ยังตามมาอยู่ ก็แปลง นฺต เป็น อํ ด้วยสูตร 'สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ'

වාසද්දස්ස [Pg.397] වවත්ථිභවිභාසත්තා එකාරොකාරපරස්ස න භවති, සරලොපාදි, සො පුරිසො ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො ගණ්හාති, සෙසං ගුණවන්තුසමං.

เพราะบทว่า 'วา' มีการกำหนดวิภาสาไว้แน่นอน จึงไม่เกิดเบื้องหลังสระเอและสระโอ มีการลบสระเป็นต้น บุรุษนั้นผู้ไปอยู่ (หรือ) ผู้ไปอยู่ ย่อมถือเอา, ที่เหลือเหมือนกับคำว่า 'คุณวนฺตุ'

ඉත්ථියං ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊපච්චයො, ‘‘සෙසෙසු න්තුවා’’ති න්තුබ්‍යපදෙසෙ ‘‘වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘න්තුස්ස තමීකාරෙ’’ති තකාරෙ සරලොපසිලොපා, සා කඤ්ඤා ගච්ඡතී, ගච්ඡන්තී ඉච්චාදි ඉත්ථිසමං.

ในอิตถีลิงค์ ลงอีปัจจัยด้วยสูตร 'นทาทิโต วา อี' ในนามพยปเทศของ นฺตุ ด้วยสูตร 'เสเสสุ นฺตุ วา' อ้างถึงบทว่า 'วา' มีการแปลงเป็น ตการ และลบสระลบสิปัจจัย เมื่อมี อีการ อยู่เบื้องหลัง ด้วยสูตร 'นฺตุสฺส ตมฺมีกาเร' กัญญาคนนั้นผู้ไปอยู่, ผู้ไปอยู่ เป็นต้น เหมือนกับอิตถีลิงค์

නපුංසකෙ පුරෙ විය න්තස්ස අමාදෙසො, තං චිත්තං ගච්ඡං, ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තානි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

ในนปุงสกลิงค์ แปลง นฺต เป็น อํ เหมือนก่อน จิตนั้นผู้ไปอยู่, ผู้ไปอยู่, ผู้ไปอยู่ทั้งหลาย เป็นต้น เหมือนกับปุงลิงค์

තථා ගච්ඡතීති අත්ථෙ මානප්පච්චයො, ච්ඡාදෙසාදි ච, සො ගච්ඡමානො ගණ්හාති, තෙ ගච්ඡමානා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. සා ගච්ඡමානා, තා ගච්ඡමානායො ඉච්චාදි කඤ්ඤාසද්දසමං. තං ගච්ඡමානං, තානි ගච්ඡමානානි ඉච්චාදි චිත්තසද්දසමං.

เช่นเดียวกัน ในอรรถว่า 'ย่อมไป' ลงมานปัจจัย และมีการแปลงเป็น จฺฉ เป็นต้น บุรุษนั้นผู้กำลังไปอยู่ ย่อมถือเอา บุรุษเหล่านั้นผู้กำลังไปอยู่ เป็นต้น เหมือนกับคำว่า 'ปุริส' กัญญาคนนั้นผู้กำลังไปอยู่, กัญญาเหล่านั้นผู้กำลังไปอยู่ เป็นต้น เหมือนกับคำว่า 'กญฺญา' จิตนั้นผู้กำลังไปอยู่, จิตเหล่านั้นผู้กำลังไปอยู่ เป็นต้น เหมือนกับคำว่า 'จิตฺต'

ගච්ඡීයතීති අත්ථෙ ‘‘අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනී’’ති කම්මනි මානප්පච්චයො, ‘‘භාවකම්මෙසු යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඉකාරාගමො, ච්ඡාදෙසො, සො තෙන ගච්ඡියමානො, සා ගච්ඡියමානා, තං ගච්ඡියමානං.

ในอรรถว่า 'อันเขาไปอยู่' ลงมานปัจจัยในกรรมด้วยสูตร 'อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ' ลงยปัจจัยด้วยสูตร 'ภาวกมฺเมสุ โย' มีการอาคม อิการ ด้วยสูตร 'อิวณฺณาคโม วา' มีการแปลงเป็น จฺฉ บุรุษนั้นอันเขาไปอยู่, กัญญาคนนั้นอันเขาไปอยู่, จิตนั้นอันเขาไปอยู่

ච්ඡාදෙසාභාවෙ ‘‘පුබ්බරූපඤ්චා’’ති යකාරස්ස මකාරො, ධම්මො අධිගම්මමානො හිතාය භවති, අධිගම්මමානා, අධිගම්මමානං.

ในกรณีที่ไม่มีการแปลงเป็น จฺฉ แปลง ยการ เป็น มการ ด้วยสูตร 'ปุพฺพรูปญฺจา' ธรรมอันเขาพึงเข้าถึงย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ อันเขาพึงเข้าถึง (อิตถีลิงค์), อันเขาพึงเข้าถึง (นปุงสกลิงค์)

තථා මහ පූජායං, මහතීති මහං, මහන්තො, මහතී, මහන්තී, මහං, මහන්තං, මහමානො, මහමානා, මහමානං. කම්මනි ‘‘යම්හි දාධාමාඨාහාපා මහ මථාදීනමී’’ඉති ධාත්වන්තස්ස අකාරස්ස ඊකාරො, මහීයමානො, මහීයමානා, මහීයමානං.

เช่นเดียวกัน ธาตุมห ในความบูชา ย่อมบูชา (ปุงลิงค์), ผู้บูชา (ปุงลิงค์), ผู้บูชา (อิตถีลิงค์), ผู้บูชา (อิตถีลิงค์), ผู้บูชา (นปุงสกลิงค์), ผู้บูชา (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังบูชา (ปุงลิงค์), ผู้กำลังบูชา (อิตถีลิงค์), ผู้กำลังบูชา (นปุงสกลิงค์) ในกรรม แปลง อการ ที่สุดธาตุเป็น อีการ ด้วยสูตร 'ยมฺหิ ทาธามาฐาหาปา มห มฐาทีนมฺมี' อันเขาบูชาอยู่ (ปุงลิงค์), อันเขาบูชาอยู่ (อิตถีลิงค์), อันเขาบูชาอยู่ (นปุงสกลิงค์)

එවං [Pg.398] චරතීති චරං, චරතී, චරන්තී, චරන්තං, චරමානො, චරියමානො, පචතීති පචං, පචතී, පචන්තී, පචන්තං, පචමානො, පච්චමානො, ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා චවග්ගත්තං, ද්විත්තඤ්ච.

เช่นนี้ ผู้ประพฤติอยู่ (ปุงลิงค์), ย่อมประพฤติ, ผู้ประพฤติอยู่ (อิตถีลิงค์), ผู้ประพฤติอยู่ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังประพฤติอยู่, อันเขาประพฤติอยู่, ผู้หุงอยู่ (ปุงลิงค์), ย่อมหุง, ผู้หุงอยู่ (อิตถีลิงค์), ผู้หุงอยู่ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังหุงอยู่, อันเขาหุงอยู่ มีความเป็นจวรรคและมีทวิภาวะด้วยสูตร 'ตสฺส จวคฺค' เป็นต้น

භූ සත්තායං, භවතීති අත්ථෙ අන්තප්පච්චයො, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසාදි, සො භවං, භවන්තො. ඉත්ථියං ඊපච්චයො, ‘‘භවතො භොතො’’ති භොතාදෙසො, භොතී, භොතී, භොතියො. නපුංසකෙ භවං, භවන්තං, භවන්තානි, අභිභවමානො. භාවෙ භූයමානං. කම්මනි අභිභූයමානො.

ธาตุภู ในความมี ในอรรถว่า 'ย่อมมี' ลงอันตปัจจัย มีการลง อ ปัจจัย การวุฒิ และการแปลงเป็น อว เป็นต้น ศัพท์นั้นเป็น ภวํ, ภวนฺโต ในอิตถีลิงค์ ลง อี ปัจจัย มีการแปลงเป็น โภต ด้วยสูตร 'ภวโต โภโต' เป็น โภตี, โภตี, โภติโย ในนปุงสกลิงค์ เป็น ภวํ, ภวนฺตํ, ภวนฺตานิ, อภิภวมาโน ในภาวะ เป็น ภูยมานํ ในกรรม เป็น อภิภูยมาโน

ජර වයොහානිම්හි, ‘‘ජර මරාන’’න්තිආදිනා ජීර ජීය්‍යාදෙසා, ජීරතීති ජීරං, ජීරන්තී, ජීරන්තං, ජීරමානො, ජීරීයමානො, ජීයං, ජීයන්තී, ජීයන්තං, ජීයමානො, ජීය්‍යමානො.

ธาตุชร ในความเสื่อมแห่งวัย มีการแปลงเป็น ชีร และ ชีรย ด้วยสูตร 'ชร มราน' เป็นต้น ผู้แก่ (ปุงลิงค์), ผู้แก่ (อิตถีลิงค์), ผู้แก่ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังแก่, อันเขาทำให้แก่, ผู้แก่ (ปุงลิงค์), ผู้แก่ (อิตถีลิงค์), ผู้แก่ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังแก่, อันเขาทำให้แก่

මර පාණචාගෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එකස්ස යකාරස්ස ලොපො, මරතීති මීයං, මීයන්තී, මීයන්තං, මීයමානො, මීය්‍යමානො, මරං, මරන්තී, මරන්තං, මරමානො, මරීයමානො. ලභං, ලභන්තී, ලභන්තං, ලභමානො, ලබ්භමානො. වහං, වහන්තී, වහන්තං, වහමානො, වුය්හමානො. ‘‘ඉසුයමූනමන්තො ච්ඡො වා’’ති ච්ඡාදෙසො, ඉච්ඡතීති ඉච්ඡං, ඉච්ඡන්තී, ඉච්ඡන්තං, ඉච්ඡමානො, ඉච්ඡීයමානො, ඉස්සමානො.

ธาตุ มร ในความสละชีวิต มีการลบ ยการ ตัวหนึ่งด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น ผู้ตาย (ปุงลิงค์), ผู้ตาย (อิตถีลิงค์), ผู้ตาย (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังตาย, อันเขาทำให้ตาย, ผู้ตาย (ปุงลิงค์), ผู้ตาย (อิตถีลิงค์), ผู้ตาย (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังตาย, อันเขาทำให้ตาย ผู้ได้ (ปุงลิงค์), ผู้ได้ (อิตถีลิงค์), ผู้ได้ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังได้, อันเขาได้อยู่ ผู้นำไป (ปุงลิงค์), ผู้นำไป (อิตถีลิงค์), ผู้นำไป (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังนำไป, อันเขานำไปอยู่ แปลงที่สุดธาตุเป็น จฺฉ ด้วยสูตร 'อิสุยมูนมนฺโต จฺโฉ วา' ผู้ปรารถนา (ปุงลิงค์), ผู้ปรารถนา (อิตถีลิงค์), ผู้ปรารถนา (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังปรารถนา, อันเขาปรารถนาอยู่, ผู้กำลังปรารถนา

‘‘දිසස්ස පස්සදිස්සදක්ඛා වා’’ති පස්ස දිස්ස දක්ඛාදෙසා, පස්සතීති පස්සං, පස්සන්තී, පස්සන්තං, පස්සමානො, විපස්සීයමානො, දිස්සමානො, දිස්සන්තො, මානස්ස අන්තාදෙසො, දිස්සං, දිස්සන්තී, දිස්සන්තං, දක්ඛං, දක්ඛන්තී, දක්ඛන්තං, දක්ඛමානො දක්ඛියමානො ඉච්චාදි.

มีการแปลงเป็น ปสฺส, ทิสฺส, ทกฺข ด้วยสูตร 'ทิสสฺส ปสฺสทิสฺสทกฺขา วา' ผู้เห็น (ปุงลิงค์), ผู้เห็น (อิตถีลิงค์), ผู้เห็น (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเห็น, อันเขาเห็นอยู่ (วิปัสสิยมาโน), อันเขาเห็นอยู่ (ทิสสมาโน), ผู้เห็น (ทิสสันโต) มีการแปลง มาน เป็น อันต, ผู้เห็น (ปุงลิงค์), ผู้เห็น (อิตถีลิงค์), ผู้เห็น (นปุงสกลิงค์), ผู้เห็น (ปุงลิงค์), ผู้เห็น (อิตถีลิงค์), ผู้เห็น (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเห็น, อันเขาเห็นอยู่ เป็นต้น

තුද බ්‍යථනෙ, තුදතීති තුදං, තුදන්තී, තුදන්තං, තුදමානො, තුජ්ජමානො. පවිසතීති පවිසං, පවිසන්තී, පවිසන්තං, පවිසමානො, පවිසීයමානො ඉච්චාදි.

ธาตุตุท ในความเบียดเบียน ผู้เบียดเบียน (ปุงลิงค์), ผู้เบียดเบียน (อิตถีลิงค์), ผู้เบียดเบียน (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเบียดเบียน, อันเขาเบียดเบียนอยู่ ผู้เข้าไป (ปุงลิงค์), ผู้เข้าไป (อิตถีลิงค์), ผู้เข้าไป (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเข้าไป, อันเขาเข้าไปอยู่ เป็นต้น

හූ, [Pg.399] භූ සත්තායං, අප්පච්චයලොපො, පහොතීති පහොන්තො, පහොන්තී, පහොන්තං, පහූයමානං තෙන. සෙතීති සෙන්තො, සෙන්තී, සෙන්තං, සෙමානො, සයං, සයන්තී, සයන්තං, සයමානො, සයානො වා, මානස්ස ආනාදෙසො, අතිසීයමානො.

ธาตุหู, ภู ในความมี มีการลบ อ ปัจจัย ผู้สามารถ (ปุงลิงค์), ผู้สามารถ (อิตถีลิงค์), ผู้สามารถ (นปุงสกลิงค์), อันเขาอาจอยู่ด้วยสิ่งนั้น ผู้นอน (ปุงลิงค์), ผู้นอน (อิตถีลิงค์), ผู้นอน (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังนอน, ผู้นอน (ปุงลิงค์), ผู้นอน (อิตถีลิงค์), ผู้นอน (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังนอน หรือผู้กำลังนอน (สยาโน) มีการแปลง มาน เป็น อาน, อันเขาถูกนอนทับอยู่

අස සබ්භාවෙ, ‘‘සබ්බත්ථාසස්සාදිලොපො චා’’ති අකාරස්ස ලොපො, අත්ථීති සං, සන්තො, සතී, සන්තී, සන්තං, සමානො, සමානා, සමානං.

ธาตุอส ในความมีอยู่ มีการลบ อ การ ด้วยสูตร 'สพฺพตฺถาสสฺสาทิโลโป จ' ผู้มีอยู่ (สํ), ผู้มีอยู่ (สนฺโต), ผู้มีอยู่ (สติ), ผู้มีอยู่ (สนฺตี), ผู้มีอยู่ (สนฺตํ), ผู้กำลังมีอยู่ (สมาโน), ผู้กำลังมีอยู่ (สมานา), ผู้กำลังมีอยู่ (สมานํ)

ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘ඨා තිට්ඨො’’ති තිට්ඨාදෙසො, තිට්ඨං, තිට්ඨන්තී, තිට්ඨන්තං, තිට්ඨමානො. තිට්ඨාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඨාතො හකාරාගමො, රස්සත්තඤ්ච, උපට්ඨහං, උපට්ඨහන්තී, උපට්ඨහන්තං, උපට්ඨහමානො. ඨීයමානං තෙන, උපට්ඨීයමානො, උපට්ඨහීයමානො.

ธาตุฐา ในความหยุดการไป เมื่อสูตร 'วา' (ยังตามมา) มีการแปลงเป็น ติฏฺฐ ด้วยสูตร 'ฐา ติฏฺโฐ' ผู้ยืน (ปุงลิงค์), ผู้ยืน (อิตถีลิงค์), ผู้ยืน (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังยืน ในกรณีที่ไม่มีการแปลงเป็น ติฏฺฐ มีการลง ห อาคม และทำเป็นรัสสะที่ธาตุ ฐา ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น ผู้เข้าไปตั้งอยู่ (ปุงลิงค์), ผู้เข้าไปตั้งอยู่ (อิตถีลิงค์), ผู้เข้าไปตั้งอยู่ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเข้าไปตั้งอยู่, อันเขาตั้งอยู่ด้วยสิ่งนั้น, อันเขาเข้าไปตั้งอยู่, อันเขาเข้าไปตั้งอยู่

පා පානෙ, ‘‘පා පිබො’’ති පිබාදෙසො, පිබතීති පිබං, පිබන්තී, පිබන්තං, පිබමානො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා බකාරස්ස වත්තං, පිවං, පිවන්තී, පිවන්තං, පිවමානො, පීයමානො, පීයමානා, පීයමානං ඉච්චාදි.

ธาตุปา ในความดื่ม มีการแปลงเป็น ปิพ ด้วยสูตร 'ปา ปิโพ' ผู้ดื่ม (ปุงลิงค์), ผู้ดื่ม (อิตถีลิงค์), ผู้ดื่ม (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังดื่ม มีการแปลง บ การ เป็น ว ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น ผู้ดื่ม (ปุงลิงค์), ผู้ดื่ม (อิตถีลิงค์), ผู้ดื่ม (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังดื่ม, อันเขาดื่มอยู่ (ปุงลิงค์), อันเขาดื่มอยู่ (อิตถีลิงค์), อันเขาดื่มอยู่ (นปุงสกลิงค์) เป็นต้น

හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, අප්පච්චයෙ පුරෙ විය ද්විභාවාදි, ජුහොතීති ජුහං, ජුහන්තී, ජුහන්තං, ජුහමානො, හූයමානො. එවං ජහං, ජහන්තී, ජහන්තං, ජහමානො, ජහීයමානො. දදාතීති දදං, දදන්තී, දදන්තං, දදමානො, ද්විත්තාභාවෙ දානං දෙන්තො, දෙන්තී, දෙන්තං, දීයමානො.

ธาตุหุ ในความให้ การกิน และการบูชา ใน อ ปัจจัย มีทวิภาวะเป็นต้นเหมือนก่อน ผู้บูชา (ปุงลิงค์), ผู้บูชา (อิตถีลิงค์), ผู้บูชา (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังบูชา, อันเขาบูชาอยู่ เช่นนี้ ผู้ละ (ปุงลิงค์), ผู้ละ (อิตถีลิงค์), ผู้ละ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังละ, อันเขาละอยู่ ผู้ให้ (ปุงลิงค์), ผู้ให้ (อิตถีลิงค์), ผู้ให้ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังให้ ในกรณีที่ไม่มีทวิภาวะ ผู้ให้ (เทนฺโต), ผู้ให้ (เทนฺตี), ผู้ให้ (เทนฺตํ), อันเขาให้แล้ว

රුධි ආවරණෙ, ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති අප්පච්චයනිග්ගහීතාගමා, රුන්ධතීති රුන්ධං, රුන්ධන්තී, රුන්ධන්තං, රුන්ධමානො, රුජ්ඣමානො. භුඤ්ජතීති භුඤ්ජං, භුඤ්ජන්තී, භුඤ්ජන්තං, භුඤ්ජමානො, භුජ්ජමානො ඉච්චාදි.

ธาตุรุธ ในความกั้น มีการลงนิคคหิตอาคมหน้า อ ปัจจัย ด้วยสูตร 'รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา' ผู้กั้น (ปุงลิงค์), ผู้กั้น (อิตถีลิงค์), ผู้กั้น (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังกั้น, อันเขากั้นอยู่ ผู้บริโภค (ปุงลิงค์), ผู้บริโภค (อิตถีลิงค์), ผู้บริโภค (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังบริโภค, อันเขาบริโภคอยู่ เป็นต้น

දිවු [Pg.400] කීළායං, ‘‘දිවාදිතො යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, බත්තඤ්ච, දිබ්බතීති දිබ්බං, දිබ්බන්තී, දිබ්බන්තං, දිබ්බමානො. එවං බුජ්ඣතීති බුජ්ඣං, බුජ්ඣන්තො, බුජ්ඣමානො, චවග්ගාදෙසො. ජනී පාතුභාවෙ, ‘‘ජනාදීනමා’’ති යොගවිභාගෙන ආත්තං, ජායතීති ජායං, ජායමානො, ජඤ්ඤමානො.

ธาตุทิวุ ในความเล่น ลง ย ปัจจัย ด้วยสูตร 'ทิวาทิโต โย' มีความเป็นปุพพรูปและแปลงเป็น บ ด้วยสูตร 'ตถา กตฺตริ จ' ผู้เล่น (ปุงลิงค์), ผู้เล่น (อิตถีลิงค์), ผู้เล่น (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเล่น เช่นนี้ ผู้รู้ (ปุงลิงค์), ผู้รู้ (ปุงลิงค์), ผู้กำลังรู้ มีการแปลงเป็นจวรรค ธาตุชนี ในความปรากฏ มีการแปลงเป็น อา ด้วยการแยกโยคในสูตร 'ชนาทีนมา' ผู้เกิด (ปุงลิงค์), ผู้กำลังเกิด, อันเขาทำให้เกิด

සු සවණෙ, ‘‘ස්වාදිතො’’තිආදිනා ණු ණා උණා ච, සුණාතීති සුණං, සුණන්තො, සුණමානො, සූයමානො, සුය්‍යමානො. පාපුණාතීති පාපුණං, පාපුණමානො, පාපීයමානො.

ธาตุสุ ในความฟัง มี ณุ, ณา และ อุณา ปัจจัย ด้วยสูตร 'สฺวาทิโต' เป็นต้น ผู้ฟัง (ปุงลิงค์), ผู้ฟัง (ปุงลิงค์), ผู้กำลังฟัง, อันเขาฟังอยู่, อันเขาฟังอยู่ ผู้ถึง (ปุงลิงค์), ผู้กำลังถึง, อันเขาทำให้ถึง

‘‘කියාදිතො නා’’ති නා, රස්සත්තං, කිණාතීති කිණං, කීණමානො, කීයමානො. විනිච්ඡිනාතීති විනිච්ඡිනං, විනිච්ඡිනමානො, විනිච්ඡීයමානො, චිනං, චීයමානො. ජානාතීති ජානං, ජානමානො, ජාදෙසො, ඤායමානො. ගණ්හාතීති ගණ්හං, ගණ්හමානො, ගය්හමානො.

ลง นา ปัจจัย ด้วยสูตร 'กิยาทิโต นา' มีการทำเป็นรัสสะ ผู้ซื้อ (ปุงลิงค์), ผู้กำลังซื้อ, อันเขาซื้ออยู่ ผู้วินิจฉัย (ปุงลิงค์), ผู้กำลังวินิจฉัย, อันเขาวินิจฉัยอยู่ ผู้รวบรวม (ปุงลิงค์), อันเขารวบรวมอยู่ ผู้รู้ (ปุงลิงค์), ผู้กำลังรู้ มีการแปลงเป็น ชา, อันเขารู้แล้ว ผู้ถือเอา (ปุงลิงค์), ผู้กำลังถือเอา, อันเขาถือเอาอยู่

කර කරණෙ, කරොතීති අත්ථෙ ‘‘වත්තමානෙ මානන්තා’’ති අන්තප්පච්චයො, ‘‘තනාදිතො ඔයිරා’’ති ඔ, ‘‘තස්ස වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘උත්තමොකාරො’’ති උත්තං, ‘‘කරස්සාකාරො චා’’ති අකාරස්සුකාරො. ‘‘යවකාරා චා’’ති සරෙ උකාරස්ස වත්තං, ද්විත්තං, ‘‘බො වස්සා’’ති බකාරද්වයඤ්ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රලොපො, සො කුබ්බං, කුබ්බන්තො, කුබ්බතී, කුබ්බන්තී, කුබ්බන්තං. උත්තාභාවෙ – කම්මං කරොන්තො, කරොන්තී, කරොන්තං. මානෙ – උත්තද්වයං, කුරුමානො, කුරුමානා, කුරුමානං, කුබ්බානො වා. කම්මනි කයිරමානො, කරීයමානො වා ඉච්චාදි.

ธาตุ กร ในความทำ ในอรรถว่า "ย่อมทำ" ลงอันตปัจจัย ด้วยสูตร "วตฺตมาเน มานนฺตา" ลง โอ ปัจจัย ด้วยสูตร "ตนาทิโต โออิรา" อ้างถึงสูตร "ตสฺส วา" แล้วลง อุ ด้วยสูตร "อุตฺตโมกาโร" และลง อุ แทน อ ที่ กร ด้วยสูตร "กรสฺสากาโร จ" ด้วยสูตร "ยวการา จ" เมื่อมีสระอยู่เบื้องหลัง แปลง อุ เป็น ว และซ้อน ว และแปลงเป็น บ สองตัว ด้วยสูตร "โพ วสฺสา" ลบ ร ด้วยสูตร "กฺวจิ ธาตุ" เป็นต้น ศัพท์นั้นคือ กุพฺพํ, กุพฺพนฺโต, กุพฺพตี, กุพฺพนฺตี, กุพฺพนฺตํ ในกรณีที่ไม่มีการลง อุ เป็น กมฺมํ กโรนฺโต, กโรนฺตี, กโรนฺตํ ในมานปัจจัย มีการลง อุ สองแห่ง เป็น กุรุมาโน, กุรุมานา, กุรุมานํ หรือ กุพฺพาโน ในกรรมวาจก เป็น กยิรมาโน หรือ กรียมาโน เป็นต้น

චුර ථෙය්‍යෙ, ‘‘චුරාදිතො’’තිආදිනා ණෙ ණයා, චොරෙතීති චොරෙන්තො, චොරෙන්තී, චොරෙන්තං, චොරයං, චොරයතී, චොරයන්තං, චොරයමානො, චොරීයමානො. පාලෙතීති පාලෙන්තො, පාලෙන්තී, පාලෙන්තං, පාලයං, පාලයන්තී, පාලයන්තං, පාලයමානො, පාලීයමානො ඉච්චාදි.

จุร ธาตุ ในความขโมย, ลง เณ และ ณย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'จุราทิโต' เป็นต้น, (ผู้ใด) ย่อมขโมย เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า โจเรนฺโต, โจเรนฺตี, โจเรนฺตํ, โจรยํ, โจรยตี, โจรยนฺตํ, โจรยมาโน, โจรียมาโน. (ผู้ใด) ย่อมรักษา เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า ปาเลนฺโต, ปาเลนฺตี, ปาเลนฺตํ, ปาลยํ, ปาลยนฺตี, ปาลยนฺตํ, ปาลยมาโน, ปาลียมาโน เป็นต้น

කාරිතෙ [Pg.401] භාවෙතීති භාවෙන්තො, භාවෙන්තී, භාවෙන්තං, භාවයං, භාවයන්තී, භාවයන්තං, භාවයමානො, භාවීයමානො. කාරෙතීති කාරොන්තො, කාරෙන්තී, කාරෙන්තං, කාරයං, කාරයන්තී, කාරයන්තං, කාරයමානො, කාරීයමානො, කාරාපෙන්තො, කාරාපෙන්තී, කාරාපෙන්තං, කාරාපයං, කාරාපයන්තී, කාරාපයන්තං, කාරාපයමානො, කාරාපීයමානො ඉච්චාදි.

ในกริยาที่เป็นการิตะ (ผู้ใด) ยัง...ให้มีอยู่ เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า ภาเวนฺโต, ภาเวนฺตี, ภาเวนฺตํ, ภาวยํ, ภาวยนฺตี, ภาวยนฺตํ, ภาวยมาโน, ภาวียมาโน. (ผู้ใด) ยัง...ให้ทำอยู่ เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า กาโรนฺโต, กาเรนฺตี, กาเรนฺตํ, การยํ, การยนฺตี, การยนฺตํ, การยมาโน, การียมาโน, การาเปนฺโต, การาเปนฺตี, การาเปนฺตํ, การาปยํ, การาปยนฺตี, การาปยนฺตํ, การาปยมาโน, การาปียมาโน เป็นต้น

වත්තමානකාලිකමානන්තප්පච්චයන්තනයො.

นัยแห่งปัจจัยที่มี อันตะ และ มานะ เป็นที่สุด ในปัจจุบันกาล

අනාගතකාලිකප්පච්චයන්තනය

นัยแห่งปัจจัยในอนาคตกาล

‘‘කාලෙ’’ති අධිකාරො.

บทว่า 'กาเล' เป็นบทที่ตามไปกำกับ

647. භවිස්සති ගමාදීහි ණී ඝිණ.

๖๔๗. ในอนาคตกาล ลง ณี และ ฆิณ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี คม ธาตุ เป็นต้น

භවිස්සති කාලෙ ගම්මමානෙ ගමාදීහි ධාතූහි ණී ඝිණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ණකාරා වුද්ධත්ථා. ආයති ගමනං සීලමස්සාති අත්ථෙ ණී, වුද්ධිණලොපා. ගාමී, ගාමිනො, ආගාමී කාලො. ඝිණපච්චයෙ – ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඝලොපො, ගාමං ගාමි, ගාමී, ගාමයො.

เมื่อกาลอนาคตถูกกล่าวถึง ปัจจัยเหล่านี้คือ ณี และ ฆิณ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี คมุ ธาตุเป็นต้น. ณ อักษร (ในปัจจัย) มีประโยชน์เพื่อการทำวุฒิ. ในอรรถว่า 'การไปในอนาคตเป็นปกติของเขา' ลง ณี ปัจจัย, มีการทำวุฒิและลบ ณ เป็น คามี, คามิโน, อาคามี กาโล. ใน ฆิณปัจจัย มีการลบ ฆ ด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น เป็น คามิ, คามี, คามโย (ผู้ไปสู่หมู่บ้าน)

භජ සෙවායං, ආයති භජිතුං සීලමස්සාති භාජී, භාජි, ‘‘න කගත්තං චජා’’ති යොගවිභාගෙන නිසෙධනතො ‘‘සචජානං කගා ණානුබන්ධෙ’’ති ගත්තං න භවති.

ภช ธาตุ ในความเสพ, ในอรรถว่า 'การเสพในอนาคตเป็นปกติของเขา' เป็น ภาชี, ภาชิ. เพราะมีการห้ามด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค) ว่า 'น กคตฺตํ จชา' จึงไม่แปลงเป็น ก และ ค ด้วยสูตรว่า 'สจชานํ คคา ณานุพนฺเธ'

සු ගතිම්හි, කාරිතෙ වුද්ධිආවාදෙසා ච, ආයති පස්සවිතුං සීලමස්සාති පස්සාවී, පස්සාවි. ආයති පට්ඨානං සීලමස්සාති පට්ඨායී, පට්ඨායි, ‘‘ආකාරන්තානමායො’’ති ආයාදෙසො.

สุ ธาตุ ในความไป, เมื่อลงการิตปัจจัย มีการทำวุฒิและแปลงเป็น อาว, ในอรรถว่า 'การไหลออกในอนาคตเป็นปกติของเขา' เป็น ปสฺสาวี, ปสฺสาวิ. ในอรรถว่า 'การตั้งขึ้นในอนาคตเป็นปกติของเขา' เป็น ปฏฺฐายี, ปฏฺฐายิ, มีการแปลงเป็น อาย ด้วยสูตรว่า 'อาการนฺตานมาโย'

‘‘භවිස්සතී’’ති අධිකාරො.

บทว่า 'ภวิสฺสติ' เป็นบทที่ตามไปกำกับ

648. කිරියායං [Pg.402] ණ්වුතවො.

๖๔๘. ในกริยา (เพื่อประโยชน์แก่กริยา) ลง ณฺวุ และ ตุ ปัจจัย

කිරියායං කිරියත්ථායං ගම්මමානායං ධාතූහි ණ්වුතුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති භවිස්සති කාලෙ. ණ්වුම්හි – ණලොපවුද්ධිඅකාදෙසා, කරිස්සං වජතීති කාරකො වජති.

เมื่อกริยาเพื่อประโยชน์แก่กริยาถูกกล่าวถึง ปัจจัยเหล่านี้คือ ณฺวุ และ ตุ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายในกาลอนาคต. ใน ณฺวุ ปัจจัย มีการลบ ณ, ทำวุฒิ และแปลงเป็น อก, 'การโก วชติ' (ผู้จะทำ ย่อมไป) มีอรรถว่า 'จะทำ จึงไป'

තුම්හි – ‘‘කරස්ස ච තත්තං තුස්මි’’න්ති තකාරො, සෙසං කත්තුසමං, කත්තා වජති, කත්තුං වජතීති අත්ථො. එවං පචිස්සං වජතීති පාචකො වජති, පචිතා වජති. භුඤ්ජිස්සං වජතීති භුඤ්ජකො වජති, භොත්තා වජති ඉච්චාදි.

ใน ตุ ปัจจัย มีการแปลง (ระ) ของ กร ธาตุ เป็น ต ด้วยสูตรว่า 'กรสฺส จ ตตฺตํ ตุสฺมิ', ที่เหลือเหมือนกับคำว่า กตฺตุ, เป็น กตฺตา วชติ มีอรรถว่า 'จะทำ จึงไป'. เช่นเดียวกัน 'ปาจโก วชติ' (ผู้จะหุง ย่อมไป), 'ปจิตา วชติ' (ผู้จะหุง ย่อมไป) มีอรรถว่า 'จะหุง จึงไป'. 'ภุญฺชโก วชติ' (ผู้จะบริโภค ย่อมไป), 'โภตฺตา วชติ' (ผู้จะบริโภค ย่อมไป) มีอรรถว่า 'จะบริโภค จึงไป' เป็นต้น

649. කම්මනි ණො.

๖๔๙. ในกรรม ลง ณ ปัจจัย

කම්මස්මිං උපපදෙ ධාතූහි ණප්පච්චයො හොති භවිස්සති කාලෙ ණලොපවුද්ධී. නගරං කරිස්සතීති නගරකාරො වජති. ලූ ඡෙදනෙ, සාලිං ලවිස්සතීති සාලිලාවො වජති. වප බීජසන්තානෙ, ධඤ්ඤං වපිස්සතීති ධඤ්ඤවාපො වජති. භොගං දදිස්සතීති භොගදායො වජති, සින්ධුං පිවිස්සතීති සින්ධුපායො වජති ඉච්චාදි.

เมื่อมีกรรมเป็นบทหน้า ปัจจัย ณ ย่อมลงจากธาตุในกาลอนาคต มีการลบ ณ และวุฒิ. 'ผู้จะสร้างเมือง' คือ 'นครกาโร วชติ'. ธาตุ ลู ในความตัด 'ผู้จะเกี่ยวข้าว' คือ 'สาลีลาโว วชติ'. ธาตุ วป ในความหว่านเมล็ด 'ผู้จะหว่านข้าวเปลือก' คือ 'ธญฺญวาโป วชติ'. 'ผู้จะให้โภคะ' คือ 'โภคทาโย วชติ', 'ผู้จะดื่มน้ำ' คือ 'สินฺธุปาโย วชติ' เป็นต้น

‘‘කම්මනී’’ති වත්තතෙ.

บทว่า 'กมฺมนิ' ตามมา.

650. සෙසෙ ස්සං න්තු මානානා.

๖๕๐. ในอรรถที่เหลือ ลง สฺสํ, นฺตุ, มาน และ อาน ปัจจัย.

කම්මස්මිං උපපදෙ සෙසෙ අපරිසමත්තත්ථෙ ධාතූහි ස්සංන්තු මාන ආනඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති භවිස්සති කාලෙ ගම්මමානෙ, තෙ ච කිතකත්තා කත්තරි භවන්ති. කම්මං කරිස්සතීති අත්ථෙ ස්සංපච්චයො, ඉකාරාගමො, සිලොපො, කම්මං කරිස්සං වජති, සාපෙක්ඛත්තා න සමාසො. න්තුපච්චයෙ ‘‘තනාදිතො ඔයිරා’’ති ඔ, ‘‘සිම්හි වා’’ති න්ත්ව’න්තස්ස අත්තං, කම්මං කරිස්සතීති කම්මං කරොන්තො වජති ඉච්චාදි ගුණවන්තුසමං.

เมื่อมีกรรมเป็นบทหน้า ในอรรถที่เหลือที่ยังไม่จบสิ้น ปัจจัยเหล่านี้คือ สฺสํ, นฺตุ, มาน, อาน ย่อมลงจากธาตุในกาลอนาคตที่ทราบกันอยู่ และปัจจัยเหล่านั้นเป็นกิตกัตตา ลงในกัตตุวาจก. ในอรรถว่า 'จะทำกรรม' ลง สฺสํ ปัจจัย มีอิอาคม และลบ สิ (วิภัตติ) เป็น 'กมฺมํ กริสฺสํ วชติ' เพราะมีความรอคอย (บทอื่น) จึงไม่เป็นสมาส. ใน นฺตุ ปัจจัย ลง โอ ด้วยสูตรว่า 'ตนาทิโต โออิรา' และแปลง นฺตุ เป็น อตฺตะ ในเพราะ สิ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'สิมฺหิ วา' เป็น 'กมฺมํ กโรนฺโต วชติ' (ในอรรถว่า) 'จะทำกรรม' เป็นต้น เหมือนกับ คุณวันตุ.

අථ [Pg.403] වා ‘‘භවිස්සති ගමාදීහි ණී ඝිණ’’ති එත්ථ ‘‘භවිස්සතී’’ති වචනතො ‘‘ස්සන්තු’’ඉති එකොව පච්චයො දට්ඨබ්බො, තතො ‘‘සිම්හි වා’’ති අත්තං, ‘‘න්තසද්දො අ’’මිතියොගවිභාගෙන අමාදෙසො, සිලොපො, කරිස්සං කරිස්සන්තො, කරිස්සන්තා, කරිස්සන්තං, කරිස්සන්තෙ, කරිස්සතා කරිස්සන්තෙන, කරිස්සන්තෙහි, කරිස්සතො කරිස්සන්තස්ස, කරිස්සතං කරිස්සන්තානං, කරිස්සතා, කරිස්සන්තෙහි, කරිස්සතො කරිස්සන්තස්ස, කරිස්සතං කරිස්සන්තානං, කරිස්සති කරිස්සන්තෙ, කරිස්සන්තෙසූතිආදි ගුණවන්තුසදිසං නෙය්‍යං.

อีกนัยหนึ่ง ในสูตรว่า “ภวิสฺสติ คมาทีหิ ณี ฆิณ” นี้ พึงเห็นว่า “สฺสนฺตุ” เป็นปัจจัยตัวเดียวเท่านั้น เพราะมีบทว่า “ภวิสฺสติ” จากนั้น มีการแปลงเป็น อ ด้วยสูตรว่า “สิมฺหิ วา”, มีการแปลงเป็น อม แทน นฺต ด้วยการแยกสูตรว่า “นฺตสทฺโท อ”, มีการลบ สิ เป็น กริสฺสํ, กริสฺสนฺโต, กริสฺสนฺตา, กริสฺสนฺตํ, กริสฺสนฺเต, กริสฺสตา, กริสฺสนฺเตน, กริสฺสนฺเตหิ, กริสฺสโต, กริสฺสนฺตสฺส, กริสฺสตํ, กริสฺสนฺตานํ, กริสฺสตา, กริสฺสนฺเตหิ, กริสฺสโต, กริสฺสนฺตสฺส, กริสฺสตํ, กริสฺสนฺตานํ, กริสฺสติ, กริสฺสนฺเต, กริสฺสนฺเตสุ เป็นต้น พึงทราบว่าเหมือนกับ คุณวนฺตุ

මානම්හි – ඔකාරාකාරානං උත්තං, කම්මං කරිස්සතීති කම්මං කුරුමානො, කම්මං කරානො වජති. එවං භොජනං භුඤ්ජිස්සං වජති, භොජනං භුඤ්ජන්තො, භුඤ්ජමානො, භුඤ්ජානො වජති.

ในมานปัจจัย มีการแปลง โอ และ อา เป็น อุ ในอรรถว่า “จักทำกรรม” เป็น กมฺมํ กุรุมาโน, กมฺมํ กราโน วชติ. เช่นเดียวกัน “จักบริโภคอาหาร” เป็น โภชนํ ภุญฺชิสฺสํ วชติ, โภชนํ ภุญฺชนฺโต, ภุญฺชมาโน, ภุญฺชาโน วชติ

සබ්බත්ථ කත්තරි න්තුමානෙසු සකසකවිකරණප්පච්චයො කාතබ්බො.

ในกัตตุวาจกทั้งปวง เมื่อมี นฺตุ และ มาน ปัจจัย พึงลงวิกรรณปัจจัยของตนๆ

ඛාදනං ඛාදිස්සතීති ඛාදනං ඛාදිස්සං වජති, ඛාදනං ඛාදන්තො, ඛාදනං ඛාදමානො, ඛාදනං ඛාදානො වජති. මග්ගං චරිස්සතීති මග්ගං චරිස්සං, මග්ගං චරන්තො, මග්ගං චරමානො, මග්ගං චරානො වජති. භික්ඛ ආයාචනෙ, භික්ඛං භික්ඛිස්සතීති භික්ඛං භික්ඛිස්සං චරති, භික්ඛං භික්ඛන්තො, භික්ඛං භික්ඛමානො, භික්ඛං භික්ඛානො චරති ඉච්චාදි.

“จะกินอาหาร” เป็น ขาทนํ ขาทิสฺสํ วชติ, ขาทนํ ขาทนฺโต, ขาทนํ ขาทมาโน, ขาทนํ ขาทาโน วชติ. “จะเที่ยวไปในทาง” เป็น มคฺคํ จริสฺสํ, มคฺคํ จรนฺโต, มคฺคํ จรมาโน, มคฺคํ จราโน วชติ. ภิกฺข ธาตุ ในความขอ, “จะเที่ยวขอภิกษา” เป็น ภิกฺขํ ภิกฺขิสฺสํ จรติ, ภิกฺขํ ภิกฺขนฺโต, ภิกฺขํ ภิกฺขมาโน, ภิกฺขํ ภิกฺขาโน จรติ เป็นต้น

අනාගතකාලිකප්පච්චයන්තනයො.

นัยแห่งหมวดปัจจัยในกาลอนาคต

උණාදිප්පච්චයන්තනය

นัยแห่งหมวดปัจจัยอุณาธิ

අථ උණාදයො වුච්චන්තෙ.

บัดนี้ จะกล่าวถึงปัจจัยอุณาธิทั้งหลาย

‘‘ධාතුයා’’ති අධිකාරො.

บทว่า “ธาตุยา” เป็นบทตามไป

651. [Pg.404] කාලෙ වත්තමානාතීතෙ ණ්වාදයො.

๖๕๑. ในกาลปัจจุบันและอดีต ลงปัจจัยมี ณฺวุ เป็นต้น

අතීතෙ කාලෙ, වත්තමානෙ ච ගම්මමානෙ ධාතූහි ණුප්පච්චයො හොති. ආදිසද්දෙන යු ක්ත මිඉච්චාදයො ච හොන්ති.

ในกาลอดีต และเมื่อกาลปัจจุบันปรากฏอยู่ ปัจจัย ณุ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลาย. ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” ปัจจัยทั้งหลายมี ยุ, กฺต, มิ เป็นต้น ก็ย่อมลงด้วย

කර කරණෙ, අකාසි, කරොතීති වා අත්ථෙ ණුප්පච්චයො, ණලොපො, වුද්ධි, කාරු සිප්පී, කාරූ කාරවො. වා ගතිගන්ධනෙසු, අවායි, වායතීති වා වායු, ආයාදෙසො. සද අස්සාදනෙ, අස්සාදීයතීති සාදු. රාධ, සාධ සංසිද්ධිම්හි, සාධීයති අනෙන හිතන්ති සාධු. බන්ධ බන්ධනෙ, අත්තනි පරං බන්ධතීති බන්ධු. චක්ඛ වියත්තියං වාචායං, චක්ඛතීති චක්ඛු. ඉ ගතිම්හි, එන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති සත්තා එතෙනාති ආයු. දර විදාරණෙ, දරීයතීති දාරු කට්ඨං. සනු දානෙ. සනොතීති සානු පබ්බතෙකදෙසො. ජනීයතීති ජානු ජඞ්ඝාසන්ධි. චරීයතීති චාරු දස්සනීයො. රහ චාගෙ, රහීයතීති රාහු අසුරින්දො. තර තරණෙ, තාලු, ලො රස්ස.

ธาตุ กร ในความทำ ในอรรถว่า “ได้ทำแล้ว” หรือ “ทำอยู่” ลง ณุ ปัจจัย มีการลบ ณ, วุฒิ เป็น การุ (ช่าง), การู (ช่างทั้งหลาย) ธาตุ วา ในความไปและความหอม ในอรรถว่า “ได้พัดไปแล้ว” หรือ “พัดไปอยู่” เป็น วายุ มีการลง อายาเทส ธาตุ สท ในความลิ้มรส ในอรรถว่า “อันเขาลิ้มรสอยู่” เป็น สาทุ (อร่อย) ธาตุ ราธ, สาธ ในความสำเร็จ ในอรรถว่า “ประโยชน์อันเขาให้สำเร็จด้วยสิ่งนี้” เป็น สาธุ (ดี, ประเสริฐ) ธาตุ พนฺธ ในความผูก ในอรรถว่า “ผูกผู้อื่นไว้ในตน” เป็น พนฺธุ (ญาติ) ธาตุ จกฺข ในความปรากฏแห่งวาจา ในอรรถว่า “ย่อมเห็น” เป็น จกฺขุ (ตา) ธาตุ อิ ในความไป ในอรรถว่า “สัตว์ทั้งหลายย่อมไป ย่อมถึง ย่อมเป็นไป ด้วยสิ่งนี้” เป็น อายุ ธาตุ ทร ในความฉีก ในอรรถว่า “อันเขาฉีกอยู่” เป็น ทารุ (ไม้) ธาตุ สนุ ในความให้ ในอรรถว่า “ย่อมให้” เป็น สานุ (ส่วนหนึ่งของภูเขา) ธาตุ ชน ในอรรถว่า “อันเขาให้เกิด” เป็น ชานุ (ข้อเข่า) ธาตุ จร ในอรรถว่า “อันเขาประพฤติอยู่” เป็น จารุ (น่าดู) ธาตุ รห ในความละ ในอรรถว่า “อันเขาละอยู่” เป็น ราหุ (อสุรินทร์) ธาตุ ตร ในความข้าม เป็น ตาลุ มีการอาเทศ ร เป็น ล

මරාදීනං පනෙත්ථ ණුම්හි ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති එත්ථ වාසද්දෙන න වුද්ධි, මරු, තරු, තනු, ධනු, හනු, මනු, අසු, වසු, වටු, ගරු ඉච්චාදි.

ในที่นี้เมื่อมีปัจจัย ณุ ในคำว่า มรุเป็นต้น และในที่นี้ที่กล่าวว่า “หรือของพวกฆฏะเป็นต้น” ด้วยคำว่า “วา” ไม่มีการวุฒิ เช่น มรุ, ตรุ, ตนุ, ธนุ, หนุ, มนุ, อสุ, วสุ, วฏุ, ครุ เป็นต้น

චදි හිලාදනෙ, යුප්පච්චයො, ‘‘නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි චා’’ති අනාදෙසො, නිග්ගහීතාගමො ච, චන්දනං. භවති එත්ථාති භුවනං, ‘‘ඣලානමියුවාසරෙ වා’’ති උවාදෙසො. කිර වික්ඛෙපෙ, කිරණො. විචක්ඛණො, කම්පනං කරොතීති කරුණා, අකාරස්සුත්තං.

ธาตุ จท ในความยินดี มีปัจจัย ยุ ด้วยสูตรว่า “นุทาทิหิ ยุณวูนมนานานากานนกา สการิเตหิ จ” มีการอาเทศเป็น อน และมีการลงนฤคหิตอาคม จึงเป็น จันทนะ (ไม้จันทน์) สิ่งที่เกิดขึ้นในที่นี้ ชื่อว่า ภูวนะ (โลก) ด้วยสูตรว่า “ชลานมิยุวาสเร วา” มีการอาเทศเป็น อุว ธาตุ กิร ในความแผ่ไป จึงเป็น กิรณะ (รัศมี) วิจักขณ์ (ฉลาด) สิ่งที่กระทำความหวั่นไหว ชื่อว่า กรุณา (ความสงสาร) สูตรว่าด้วย อการะ

ක්තප්පච්චයෙ [Pg.405] – කලොපො, අභවි, භවතීති වා භූතං යක්ඛාදි, භූතානි. වායතීති වාතො, තායතීති තාතො. මිම්හි – භවන්ති එත්ථාති භූමි, නෙතීති නෙමි ඉච්චාදි.

เมื่อมีปัจจัย กฺต มีการลบ กะ จึงเป็น อภวิ (ได้มีแล้ว) หรือสิ่งที่เกิดขึ้น ชื่อว่า ภูตะ (เช่น ยักษ์เป็นต้น) ภูตทั้งหลาย สิ่งที่พัดไป ชื่อว่า วาตะ (ลม) สิ่งที่คุ้มครอง ชื่อว่า ตาตะ (พ่อ) เมื่อมีปัจจัย มิ สิ่งที่เกิดขึ้นในที่นี้ ชื่อว่า ภูมิ (แผ่นดิน) สิ่งที่นำไป ชื่อว่า เนมิ (กงล้อ) เป็นต้น

652. ඛ්‍යාදීහි මන ම ච තො වා.

๖๕๒. จากธาตุ ขี เป็นต้น มีปัจจัย มน และ มะ และมีการอาเทศเป็น ตะ หรือไม่ก็ได้

ඛී භී සු රු හු වා ධූ හි ලූපී අදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි මනපච්චයො හොති, මස්ස ච තො හොති වා.

จากธาตุ ขี ภี สุ รุ หุ วา ธู หิ ลู ปี อท เป็นต้น มีปัจจัย มน และมีการอาเทศ มะ เป็น ตะ หรือไม่ก็ได้

අදධාතුපරස්සෙව, මකාරස්ස තකාරතා;

තදඤ්ඤතො න හොතායං, වවත්ථිතවිභාසතො.

การอาเทศ มะ เป็น ตะ ย่อมมีเฉพาะเมื่ออยู่หลังธาตุ อท เท่านั้น สิ่งนี้ไม่เกิดขึ้นจากธาตุอื่น เพราะเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้

ඛී ඛයෙ, ඛීයන්ති එත්ථ උපද්දවුපසග්ගාදයොති අත්ථෙ මනපච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා නලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, ඛෙමො. තථා භී භයෙ, භායන්ති එතස්මාති භීමො, වාධිකාරතො න වුද්ධි. සු අභිසවෙ, සවතීති සොමො. රු ගතිම්හි, රොමො. හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, හූයතීති හොමො. වා ගතිගන්ධනෙසු, වාමො. ධූ කම්පනෙ, ධුනාතීති ධූමො. හි ගතිම්හි, හිනොතීති හෙමො. ලූ ඡෙදනෙ, ලූයතීති ලොමො. පී තප්පනෙ, පීණනං පෙමො. අද භක්ඛණෙ, අදතීති අත්ථෙ මන, මස්ස ච වා තකාරො, ‘‘තො දස්සා’’ති තකාරො, අත්තා, ආතුමා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අදස්ස දීඝො, උකාරාගමො ච. යා පාපණෙ, යාමො.

ธาตุ ขี ในความสิ้นไป ในความหมายว่า “อุปัทวะและอุปสรรคเป็นต้นย่อมสิ้นไปในที่นี้” มีปัจจัย มน ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีการลบ นะ ด้วยสูตรว่า “อัญเญสุ จ” มีการวุฒิ จึงเป็น เขมะ (ความเกษม) เช่นเดียวกัน ธาตุ ภี ในความกลัว สิ่งที่คนทั้งหลายย่อมกลัวจากสิ่งนี้ ชื่อว่า ภีมะ (น่ากลัว) เพราะอำนาจของ “วา” ไม่มีการวุฒิ ธาตุ สุ ในความคั้น สิ่งที่คั้น ชื่อว่า โสมะ (น้ำโสม) ธาตุ รุ ในความไป จึงเป็น โรมะ (ขน) ธาตุ หุ ในการให้ การกิน และการถวายเครื่องบูชา สิ่งที่ถวายบูชา ชื่อว่า โหมะ (การบูชาไฟ) ธาตุ วา ในความไปและความหอม จึงเป็น วามะ (งาม, ซ้าย) ธาตุ ธู ในความหวั่นไหว สิ่งที่หวั่นไหว ชื่อว่า ธูมะ (ควัน) ธาตุ หิ ในความไป สิ่งที่ไป ชื่อว่า เหมะ (ทอง, ฤดูหนาว) ธาตุ ลู ในความตัด สิ่งที่ตัด ชื่อว่า โลมะ (ขน) ธาตุ ปี ในความอิ่มเอิบ การทำให้อิ่มเอิบ ชื่อว่า เปมะ (ความรัก) ธาตุ อท ในความกิน ในความหมายว่า “สิ่งที่กิน” มีปัจจัย มน และมีการอาเทศ มะ เป็น ตะ หรือไม่ก็ได้ ด้วยสูตรว่า “โต ทัสสา” มีการอาเทศ ทะ เป็น ตะ จึงเป็น อัตตา, อาตุมา ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีการทำ อะ ของ อท ให้เป็นเสียงยาว และมีการลง อุการอาคม ธาตุ ยา ในความถึง จึงเป็น ยามะ (ยาม)

‘‘වා’’ති වත්තමානෙ –

เมื่อคำว่า “วา” ยังคงอยู่ (ในอำนาจ) –

653. සමාදිහි ථමා.

๖๕๓. จากธาตุ สมะ เป็นต้น มีปัจจัย ถะ และ มะ

සමදමදර රහ ලප වස යු දු හි සි දා සා ඨා භස බහඋසුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ථ මඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.

จากธาตุ สม ทม ทร รห ลป วส ยุ ทุ หิ สิ ทา สา ฐา ภส พห อุสุ เป็นต้น ปัจจัย ถะ และ มะ เหล่านี้ย่อมมี หรือไม่ก็ได้

සම [Pg.406] උපසමෙ, ක්වචිග්ගහණාධිකාරා න ධාත්වන්තලොපො, කිලෙසෙ සමෙතීති සමථො සමාධි. එවං දමනං දමථො. දර දාහෙ, දරණං දරථො පරිදාහො. රහ උපාදානෙ, රහීයතීති රථො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හලොපො. සප අක්කොසෙ, සපනං සපථො. වස නිවාසෙ, ආවසන්ති එතස්මින්ති ආවසථො. යු මිස්සනෙ, යූථො, දීඝො. දු ගතිවුද්ධිම්හි, දවති වඩ්ඪතීති දුමො. හිනොතීති හිමො උස්සාවො. සි බන්ධනෙ, සීයතීති සීමා, දීඝො. දා අවඛණ්ඩනෙ, දාමො. සා සාමත්ථෙ, සාමො. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ථාමො, ඨස්ස ථත්තං. භස භස්මීකරණෙ, භස්මා, බ්‍රහ්මාදිත්තා ‘‘ස්‍යා චා’’ති ආත්තං. බහ වුද්ධිම්හි, බ්‍රහ්මා, නිපාතනතො බ්‍රො බස්ස. උසු දාහෙ, උස්මා ඉච්චාදි.

ธาตุ สมะ ในความสงบ เพราะอำนาจการตามมาของบทว่า “กฺวจิ” ไม่มีการลบพยางค์ท้ายธาตุ สิ่งที่สงบกิเลส ชื่อว่า สมถะ, สมาธิ เช่นเดียวกัน การข่ม ชื่อว่า ทมถะ ธาตุ ทร ในความเผา การเผา ชื่อว่า ทรถะ, ปริทาหะ (ความเร่าร้อน) ธาตุ รห ในความถือเอา สิ่งที่ถูกถือเอา ชื่อว่า รถะ (รถ) ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีการลบ หะ ธาตุ สปะ ในความด่า การด่า ชื่อว่า สปถะ (คำสาบาน) ธาตุ วส ในความอยู่ สิ่งที่คนทั้งหลายย่อมอยู่ ชื่อว่า อาวสถะ (ที่อยู่) ธาตุ ยุ ในความผสม จึงเป็น ยูถะ (ฝูง) มีการทำเสียงยาว ธาตุ ทุ ในความไปและความเจริญ สิ่งที่ไปและเจริญ ชื่อว่า ทุมะ (ต้นไม้) ธาตุ หิ ในความไป สิ่งที่ไป ชื่อว่า หิมะ (หิมะ), อุสสาวะ (น้ำค้าง) ธาตุ สิ ในความผูก สิ่งที่ผูก ชื่อว่า สีมา (เขตแดน) มีการทำเสียงยาว ธาตุ ทา ในความตัด จึงเป็น ทามะ (เชือก) ธาตุ สา ในความสามารถ จึงเป็น สามะ (ความสามารถ) ธาตุ ฐา ในความหยุดการไป จึงเป็น ถามะ (กำลัง) มีการอาเทศ ฐะ เป็น ถะ ธาตุ ภส ในการทำให้เป็นเถ้า จึงเป็น ภัสมา (เถ้า) เพราะเป็นพวก พรหม เป็นต้น มีการอาเทศเป็น อา ด้วยสูตรว่า “สยา จ” ธาตุ พห ในความเจริญ จึงเป็น พรหมะ (พรหม) เพราะการนิบาต มีการอาเทศ พะ เป็น พร ธาตุ อุสุ ในความเผา จึงเป็น อุสมา (ความร้อน) เป็นต้น

654. මසුස්ස සුස්ස ච්ඡ ර ච්ඡෙරා.

๖๕๔. ของธาตุ มสุ มีการอาเทศ ส เป็น จฺฉร และ จฺเฉร

මසුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සුස්ස ච්ඡරච්ඡෙරඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. මසු මච්ඡෙරෙ, ක්විප්පච්චයො, ච්ඡරච්ඡෙරාදෙසා, මච්ඡරො, මච්ඡෙරො.

ธาตุ มสุ ในความตระหนี่ มีปัจจัย กฺวิ มีการอาเทศเป็น จฺฉร และ จฺเฉร จึงเป็น มัจฉระ (ความตระหนี่), มัจเฉระ (ความตระหนี่)

‘‘ච්ඡර ච්ඡෙරා’’ති වත්තතෙ.

คำว่า “จฺฉร จฺเฉร” ยังคงอยู่ (ในอำนาจ)

655. ආපුබ්බචරස්ස ච.

๖๕๕. และของธาตุ จร ที่มี อา อยู่ข้างหน้า

ආපුබ්බස්ස චරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ච්ඡරච්ඡෙරාදෙසා හොන්ති, චසද්දෙන ච්ඡරියාදෙසො ච. භුසො චරණන්ති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ච්ඡරියාදිආදෙසො, රස්සත්තඤ්ච. අච්ඡරියං[Pg.407], අච්ඡරං, අච්ඡෙරං. අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තන්තිපි අච්ඡරියං.

ของธาตุ จร ที่มี อา อยู่ข้างหน้า มีการอาเทศเป็น จฺฉร และ จฺเฉร และด้วยคำว่า “จะ” มีการอาเทศเป็น จฺฉริยะ ด้วย ในความหมายว่า “การประพฤติอย่างยิ่ง” มีปัจจัย กฺวิ มีการอาเทศเป็น จฺฉริยะ เป็นต้น และมีการทำเสียงสั้น จึงเป็น อัจฉริยะ (น่าอัศจรรย์), อัจฉระ (น่าอัศจรรย์), อัจเฉระ (น่าอัศจรรย์) แม้สิ่งที่ควรแก่การดีดนิ้ว ชื่อว่า อัจฉริยะ

656. අල කල සලෙහි ලයා.

๖๕๖. จากธาตุ อล กล สล มีปัจจัย ล และ ย

අල කල සල ඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ල යඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. අල පරිසමත්තිම්හි, අල්ලං, අල්‍යං. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, කල්ලං, කල්‍යං. සල, හුල, පද ගතිම්හි, සල්ලං, සල්‍යං.

ธาตุ อล ในความสำเร็จ จึงเป็น อัลละ (เปียก), อัลยะ (เปียก) ธาตุ กล ในการนับ จึงเป็น กัลละ (พร้อม), กัลยะ (พร้อม) ธาตุ สล, หุล, ปท ในความไป จึงเป็น สัลละ (ลูกศร), สัลยะ (ลูกศร)

‘‘කල සලෙහී’’ති වත්තතෙ.

คำว่า “กล สล” ยังคงอยู่ (ในอำนาจ)

657. යාණ ලාණා.

๖๕๗. ปัจจัย ยาณ และ ลาณ

තෙහි කල සලඉච්චෙතෙහි ධාතූහි යාණ ලාණප්පච්චයා හොන්ති. කල්‍යාණං, පටිසල්‍යාණං, කල්ලාණො, පටිසල්ලාණො. යදා පන ලී සිලෙසනෙති ධාතු, තදා ‘‘පටිසල්ලයනං, පටිසල්ලාණ’’න්ති යුප්පච්චයෙන සිද්ධං, උපසග්ගන්තස්ස නිග්ගහීතස්ස ලත්තං, රහාදිපරත්තා නස්ස ණත්තං, එකාරස්ස ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අත්තඤ්ච.

จากธาตุ กล และ สล เหล่านั้น มีปัจจัย ยาณ และ ลาณ จึงเป็น กัลยาณะ (งาม), ปฏิสัลยาณะ (การปลีกตัว), กัลลาณะ (งาม), ปฏิสัลลาณะ (การปลีกตัว) แต่เมื่อธาตุ ลี ในความติด เมื่อนั้น คำว่า “ปฏิสัลลยนะ, ปฏิสัลลาณะ” ย่อมสำเร็จด้วยปัจจัย ยุ มีการอาเทศนฤคหิตที่อยู่ท้ายอุปสัคเป็น ละ เพราะอยู่หลัง ร และ ห เป็นต้น มีการอาเทศ นะ เป็น ณะ และมีการอาเทศ เอการะ เป็น อะ ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น

658. මථිස්ස ථස්ස ලො ච.

๖๕๘. ของธาตุ มถิ มีการอาเทศ ถะ เป็น ละ และด้วยคำว่า “จะ”

මථඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ථස්ස ලාදෙසො හොති, චසද්දෙන ලප්පච්චයො, මථ විලොළනෙ, මල්ලො, සො එව මල්ලකො, යථා හීනකො.

ของธาตุ มถะ มีการอาเทศ ถะ เป็น ละ และด้วยคำว่า “จะ” มีปัจจัย ละ ธาตุ มถะ ในความกวน จึงเป็น มัลละ (นักมวย) นั่นแหละคือ มัลลกะ เช่นเดียวกับ หีนกะ

‘‘කිච්චා’’ති වත්තතෙ.

คำว่า “กิตฺจา” ยังคงอยู่ (ในอำนาจ)

659. අවස්සකාධමිණෙසු ණී ච.

๖๕๙. ในความหมายว่า “สิ่งที่จำเป็น” และ “ลูกหนี้” มีปัจจัย ณี และด้วยคำว่า “จะ”

අවස්සක අධමිණඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු, ණීපච්චයො හොති, කිච්චා චාති ණීපච්චයො, ණලොප වුද්ධිසිලොපා, අවස්සං [Pg.408] මෙ කම්මං කාතුං යුත්තොසීති කාරීසි මෙ කම්මං අවස්සං, කාරිනො මෙ කම්මං අවස්සං, හාරීසි මෙ භාරං අවස්සං.

ในอรรถว่า อวัสสกะ (ความจำเป็น) และ อธมินะ (ลูกหนี้) เหล่านี้ มี ณี ปัจจัย และด้วยสูตรว่า กิจฺจา จ ก็มี ณี ปัจจัย มีการลบ ณ, วุฒิ และลบสระอิ. ในอรรถว่า 'ท่านควรทำกรรมของฉันโดยส่วนเดียว' เป็น กาลีสิ เม กมฺมํ อวสฺสํ (ท่านจงทำกรรมของฉันโดยส่วนเดียว), กาลีโน เม กมฺมํ อวสฺสํ (ผู้ทำกรรมของฉันโดยส่วนเดียว), หารีสิ เม ภารํ อวสฺสํ (ท่านจงนำภาระของฉันไปโดยส่วนเดียว).

අධමිණෙ – සතං මෙ ඉණං දාතුං යුත්තොසීති දායීසි මෙ සතං ඉණං, ධාරීසි මෙ සහස්සං ඉණං ඉච්චාදි, කිච්චප්පච්චයා පන හෙට්ඨායෙව දස්සිතා.

ในอรรถว่า อธมินะ (ลูกหนี้) - ในอรรถว่า 'ท่านควรให้หนี้ร้อยหนึ่งแก่ฉัน' เป็น ทายีสิ เม สตํ อิณํ (ท่านจงให้หนี้ร้อยหนึ่งแก่ฉัน), ธารีสิ เม สหสฺสํ อิณํ (ท่านจงเป็นหนี้พันหนึ่งแก่ฉัน) เป็นต้น ส่วนกิจจปัจจัยทั้งหลายได้แสดงไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเอง.

660. වජාදීහි පබ්බජ්ජාදයො නිපච්චන්තෙ.

๖๖๐. ศัพท์มี ปพฺพชฺชา เป็นต้น ย่อมสำเร็จด้วยนิปาตนะจากธาตุมี วชะ เป็นต้น.

ආකතිගණොයං. වජඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පච්චයාදෙසලොපාගමනිසෙධලිඞ්ගාදිවිධිනා යථාභිධානං පබ්බජ්ජාදයො සද්දා නිපච්චන්තෙ.

หมวดนี้เป็นอากติคณะ. ศัพท์มี ปพฺพชฺชา เป็นต้น ย่อมสำเร็จด้วยนิปาตนะตามสมควรแก่ชื่อ ด้วยวิธีมีปัจจัย อาเทศ ลบ อาคม นิเสธ และลิงค์ เป็นต้น จากธาตุทั้งหลายมี วชะ เป็นต้น.

වජ ගතිම්හි පපුබ්බො, පඨමමෙව වජිතබ්බන්ති අත්ථෙ ‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති අධිකිච්ච ‘‘ණ්‍යොචා’’ති ණ්‍යප්පච්චයො, ණලොපාදි. ‘‘පව්වජ්‍ය’’න්ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා ජ්ඣස්ස ජ්ජාදෙසො, වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, වුද්ධිනිසෙධො, ඉත්ථිලිඞ්ගත්තඤ්ච නිපච්චන්තෙ, පබ්බජ්ජා.

วช ธาตุ ในความไป มี ป บทหน้า ในอรรถว่า 'พึงไปก่อนนั่นเอง' อ้างสูตร 'ภาวกมฺเมสุ' และ 'ณฺโย จ' ลง ณฺย ปัจจัย ลบ ณ เป็นต้น เมื่อสำเร็จรูปเป็น 'ปวฺวชฺย' ด้วยสูตรนี้ (นิปาตนะ) จึงมีการอาเทศ ชฺฌ เป็น ชฺช, แปลง ว ๒ ตัว เป็น บ ๒ ตัว, ห้ามวุฒิ และเป็นอิตถีลิงค์ สำเร็จรูปเป็น ปพฺพชฺชา.

තථා ඉඤ්ජ කම්පනෙ, ඉඤ්ජනං ඉජ්ජා. යජ දෙවපූජායං, යජනං ඉජ්ජා, ‘‘යජස්සාදිස්සී’’ති ඉත්තං. අඤ්ජ බ්‍යත්තිගතීසු සංපුබ්බො, සමඤ්ජනං සමජ්ජා, ඤ්ඣස්ස ජ්ජාදෙසො. සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු, නිසීදනං නිසජ්ජා. විද ඤාණෙ, විජානනං, විදතීති වා විජ්ජා. සජ විස්සග්ගෙ, විස්සජ්ජනං විස්සජ්ජා. පද ගතිම්හි, නිපජ්ජනං නිපජ්ජා.

เช่นเดียวกัน อิญฺช ธาตุ ในความหวั่นไหว การหวั่นไหว ชื่อว่า อิจฺชา. ยช ธาตุ ในความบูชาเทวดา การบูชา ชื่อว่า อิจฺชา มีการแปลงเป็น อิ ด้วยสูตร 'ยชสฺสาทิสฺสี'. อญฺช ธาตุ ในความปรากฏและความไป มี สํ บทหน้า การปรากฏพร้อม ชื่อว่า สมชฺชา มีการอาเทศ ญฺฌ เป็น ชฺช. สท ธาตุ ในความแผ่ไป ความไป และความทรุดโทรม การนั่งลง ชื่อว่า นิสชฺชา. วิท ธาตุ ในความรู้ การรู้ หรือว่า ย่อมรู้ ชื่อว่า วิชฺชา. สช ธาตุ ในความสละ การสละ ชื่อว่า วิสชฺชา. ปท ธาตุ ในความไป การนอนลง ชื่อว่า นิปชฺชา.

හන හිංසාගතීසු, හන්තබ්බන්ති අත්ථෙ ණ්‍යම්හි කතෙ ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති හනස්ස වධාදෙසො, ඣස්සිමිනා ජ්ඣාදෙසො ච, සො වජ්ඣො, සා වජ්ඣා. සී සයෙ, සයනං, සයන්ති එත්ථාති වා සෙය්‍යා, වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච[Pg.409]. ධා ධාරණෙ සංපුබ්බො, සම්මා චිත්තං නිධෙති එතාය, සයං වා සද්දහතීති අත්ථෙ ‘‘ඉත්ථියමතියවො වා’’ති අප්පච්චයො, ‘‘සන්ධා’’ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා නකාරස්ස දකාරො, සද්ධා. චර චරණෙ, චරණන්ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයෙ, ඉකාරාගමෙ ච කතෙ ඉමිනා වුද්ධිනිසෙධො, චරියා.

หน ธาตุ ในความเบียดเบียนและความไป ในอรรถว่า 'พึงฆ่า' เมื่อลง ณฺย ปัจจัย มีการอาเทศ หน เป็น วธ ด้วยสูตร 'วโธ วา สพฺพตฺถา' และมีการอาเทศเป็น ชฺฌ ด้วยสูตรนี้ (นิปาตนะ) เป็น วชฺโฌ (ปุ.), วชฺฌา (อิต.). สี ธาตุ ในความนอน การนอน หรือว่า ย่อมเทนอนในที่นี้ ชื่อว่า เสยฺยา มีวุฒิ และซ้อน ย. ธา ธาตุ ในความทรงไว้ มี สํ บทหน้า ในอรรถว่า 'บุคคลย่อมตั้งจิตไว้โดยชอบด้วยธรรมชาตินั่น' หรือว่า 'ย่อมเชื่อเอง' ลง อ ปัจจัย ด้วยสูตร 'อิตฺถิยมาติยโว วา' เมื่อสำเร็จรูปเป็น 'สนฺธา' มีการแปลง น เป็น ท ด้วยสูตรนี้ (นิปาตนะ) เป็น สทฺธา. จร ธาตุ ในความประพฤติ ในอรรถว่า 'การประพฤติ' เมื่อลง ณฺย ปัจจัย และลง อิ อาคม มีการห้ามวุฒิด้วยสูตรนี้ เป็น จริยา.

රුජ රොගෙ, රුජනන්ති අත්ථෙ ඉමිනා ඡප්පච්චයො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු චා’’ති ධාත්වන්තස්ස චකාරො, රුච්ඡා, රුජාති අප්පච්චයෙන සිද්ධං. තථා කුච සඞ්කොචනෙ, ඡප්පච්චයො, කොචනං කුච්ඡා. ලභ ලාභෙ, ඡම්හි චාදෙසො, ලච්ඡා. රද විලෙඛනෙ, රච්ඡා. මුහ වෙචිත්තෙ, මුය්හනං මුච්ඡා, මුච්ඡනං වා මුච්ඡා. වස නිවාසෙ, වච්ඡා. කච දිත්තිම්හි, කච්ඡා. කථ කථනෙ සංපුබ්බො, සද්ධිං කථනන්ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, ඉමිනා ථ්‍යස්ස ච්ඡාදෙසො, සංසද්දස්ස සාදෙසො ච, සාකච්ඡා. තුද බ්‍යථනෙ, තුච්ඡා. පද ගතිම්හි, බ්‍යාපජ්ජනන්ති අත්ථෙ ණ්‍යම්හි කතෙ ‘‘බ්‍යාපාද්‍යා’’ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා නිපාතනෙන ද්‍යස්ස ජ්ජාදෙසො, රස්සත්තඤ්ච, බ්‍යාපජ්ජා.

รุช ธาตุ ในความเจ็บป่วย ในอรรถว่า 'การเจ็บป่วย' ลง ฉ ปัจจัย ด้วยสูตรนี้ มีการแปลงที่สุดธาตุเป็น จ ด้วยสูตร 'พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จา' เป็น รุจฺฉา, ส่วน รุชา สำเร็จด้วย อ ปัจจัย. เช่นเดียวกัน กุจ ธาตุ ในความหดตัว ลง ฉ ปัจจัย การหดตัว ชื่อว่า กุจฺฉา. ลภ ธาตุ ในความได้ เมื่อลง ฉ ปัจจัย มีการอาเทศเป็น จ เป็น ลจฺฉา. รท ธาตุ ในความขูดขีด เป็น รจฺฉา. มุห ธาตุ ในความหลง การหลง หรือว่า การสลบ ชื่อว่า มุจฺฉา. วส ธาตุ ในความอยู่ เป็น วจฺฉา. กจ ธาตุ ในความรุ่งเรือง เป็น กจฺฉา. กถ ธาตุ ในความกล่าว มี สํ บทหน้า ในอรรถว่า 'การกล่าวร่วมกัน' ลง ณฺย ปัจจัย มีการอาเทศ ถฺย เป็น จฺฉ และอาเทศ สํ ศัพท์ เป็น สา ด้วยสูตรนี้ เป็น สากจฺฉา. ตุท ธาตุ ในความเบียดเบียน เป็น ตุจฺฉา. ปท ธาตุ ในความไป ในอรรถว่า 'ความพยาบาท' เมื่อลง ณฺย ปัจจัย เมื่อสำเร็จรูปเป็น 'พฺยาปาทฺย' มีการอาเทศ ทฺย เป็น ชฺช และทำให้รัสสะ ด้วยนิปาตนะนี้ เป็น พฺยาปชฺชา.

මර පාණචාගෙ, මරති මරණන්ති ච අත්ථෙ ඉමිනා ත්‍යත්‍යුප්පච්චයා, ධාත්වන්තලොපොච, තතො ‘‘යවත’’මිච්චාදිනා චකාරො, මච්චො, මච්චු. සත සාතච්චෙ, ඉමිනා යප්පච්චයො, ත්‍යස්ස චකාරො, සච්චං. තථා නත ගත්තවිනාමෙ, නච්චං. නිති නිච්චෙ, නිච්චං. මා මානෙ, මායා. ජන ජනනෙ, ජායා, කන දිත්තිකන්තීසු, න්‍යස්ස ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච, කඤ්ඤා. ධන ධඤ්ඤෙ, ධඤ්ඤං. පුනාතීති පුඤ්ඤං, නකාරාගමො ඉච්චාදි.

มร ธาตุ ในความสละชีวิต ในอรรถว่า 'ย่อมตาย' และ 'ความตาย' ลง ติ และ ตุ ปัจจัย ด้วยสูตรนี้ และลบที่สุดธาตุ จากนั้นแปลงเป็น จ ด้วยสูตรมี 'ยวต' เป็นต้น เป็น มจฺโจ, มจฺจุ. สต ธาตุ ในความสืบเนื่อง ลง ย ปัจจัย ด้วยสูตรนี้ แปลง ตฺย เป็น จ เป็น สจฺจํ. เช่นเดียวกัน นต ธาตุ ในความน้อมกาย เป็น นจฺจํ. นิติ ธาตุ ในความแน่นอน เป็น นิจฺจํ. มา ธาตุ ในความประมาณ เป็น มายา. ชน ธาตุ ในความเกิด เป็น ชายา. กน ธาตุ ในความรุ่งเรืองและความชอบใจ แปลง นฺย เป็น ญฺญ และซ้อน เป็น กญฺญา. ธน ธาตุ ในความมั่งคั่ง เป็น ธญฺญํ. ธรรมชาติใดย่อมชำระให้สะอาด เพราะฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปุญฺญํ มี น อาคม เป็นต้น.

661. වෙ [Pg.410] පු සී දවව මු කු දා භූහ්වාදීහි ථුත්තිම ණිමා නිබ්බත්තෙ.

๖๖๑. ลง ถุ, ติม และ ณีม ปัจจัย ในอรรถว่า 'สิ่งที่บังเกิดแล้ว' จากธาตุทั้งหลายมี เว, ปุ, สี, ทว, วมุ, กุ, ทา, ภู และ หุ เป็นต้น.

වෙපුසීදවවමුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, කු දා භූආදිතො, හ්වාදිතො ච යථාක්කමං ථුත්තිමණිමඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති නිබ්බත්තත්ථෙ. වෙපු කම්පනෙ, ථුප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අකාරාගමො, අථ වා ‘‘අථූ’’ති වත්තබ්බෙ සරලොපං කත්වා ‘‘ථූ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, වෙපෙන නිබ්බත්තො වෙපථු. සී සයෙ, සයනෙන නිබ්බත්තො සයථු. දව දවනෙ, දවෙන නිබ්බත්තො දවථු. වමු උග්ගිරණෙ, වමෙන නිබ්බත්තො වමථු.

ลง ถุ, ติม และ ณีม ปัจจัย ตามลำดับ ในอรรถว่า 'สิ่งที่บังเกิดแล้ว' จากธาตุทั้งหลายมี เวปุ, สี, ทว, วมุ เป็นต้น, จากธาตุมี กุ, ทา, ภู เป็นต้น และจากธาตุมี หุ เป็นต้น. เวปุ ธาตุ ในความหวั่นไหว ลง ถุ ปัจจัย ลง อ อาคม ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น หรือพึงเห็นว่า เมื่อควรจะกล่าวว่า 'อถุ' ได้ลบสระแล้วกล่าวว่า 'ถุ', สิ่งที่บังเกิดด้วยความหวั่นไหว ชื่อว่า เวปถุ. สี ธาตุ ในความนอน สิ่งที่บังเกิดด้วยการนอน ชื่อว่า สยถุ. ทว ธาตุ ในความละลาย สิ่งที่บังเกิดด้วยความละลาย ชื่อว่า ทวถุ. วมุ ธาตุ ในความสำรอก สิ่งที่บังเกิดด้วยการสำรอก ชื่อว่า วมถุ.

කුත්ති කරණං, තෙන නිබ්බත්තං කුත්තිමං, ‘‘කු’’ඉති නිපාතනතො කරස්ස කුත්තං. දා දානෙ, දාති දානං, තෙන නිබ්බත්තං දත්තිමං, රස්සත්තං. භූති භවනං, තෙන නිබ්බත්තං භොත්තිමං. අවහුති අවහනං, තෙන නිබ්බත්තං ඔහාවිමං, ණලොපවුද්ධිආවාදෙසා.

กุตฺติ คือ การกระทำ สิ่งที่บังเกิดด้วยการกระทำนั้น ชื่อว่า กุตฺติมํ มีการแปลง กร เป็น กุตฺต ด้วยนิปาตนะว่า 'กุ'. ทา ธาตุ ในความให้ ทา คือ การให้ สิ่งที่บังเกิดด้วยการให้นั้น ชื่อว่า ทตฺติมํ มีการทำให้รัสสะ. ภูติ คือ ความเป็น สิ่งที่บังเกิดด้วยความเป็นนั้น ชื่อว่า โภตฺติมํ. อวหุติ คือ การนำไป สิ่งที่บังเกิดด้วยการนำไปนั้น ชื่อว่า โอหาวิมํ มีการลบ ณ, วุฒิ และอาเทศเป็น อาว.

662. අක්කොසෙ නම්හානි.

๖๖๒. ในอรรถว่า การด่า ลง อานิ ปัจจัย หลังธาตุที่มี น เป็นบทหน้า.

අක්කොසෙ ගම්මමානෙ නම්හි නිපාතෙ උපපදෙ සති ධාතුතො ආනිප්පච්චයො හොති. න ගමිතබ්බො තෙ ජම්ම දෙසොති අත්ථෙ ආනිප්පච්චයො, කිතකත්තා නාමමිව කත්වා සිම්හි කතෙ න ගමානීති අත්ථෙ කම්මධාරයසමාසො, නස්ස අත්තං, පුන සමාසත්තා නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අගමානි තෙ ජම්ම දෙසො. න කත්තබ්බං තෙ ජම්ම කම්මන්ති අකරානි තෙ ජම්ම කම්මං.

เมื่ออรรถคือการด่าปรากฏอยู่ เมื่อมี น นิบาตเป็นอุปบท ลง อานิ ปัจจัยหลังธาตุ. ในอรรถว่า 'เจ้าคนถ่อย สถานที่นั้นเจ้าไม่ควรไป' ลง อานิ ปัจจัย เพราะเป็นกิตกะ เมื่อทำให้เหมือนนามแล้วลง สิ วิภัตติ ในอรรถว่า 'น คมานิ' เป็นกัมมธารยสมาส แปลง น เป็น อ เพราะเป็นสมาสอีกครั้ง เมื่อทำให้เหมือนนามแล้วมีการลง สิ วิภัตติ เป็นต้น เป็น อคมานิ เต ชมฺม เทโส. ในอรรถว่า 'เจ้าคนถ่อย กรรมนั้นเจ้าไม่ควรทำ' เป็น อการานิ เต ชมฺม กมฺมํ.

නම්හීති කිං? විපත්ති තෙ. අක්කොසෙති කිං? අගති තෙ.

คำว่า นมฺหิ มีประโยชน์อะไร? เพื่อเป็นตัวอย่างว่า วิปตฺติ เต (ความวิบัติจงมีแก่ท่าน). คำว่า อกฺโกเส มีประโยชน์อะไร? เพื่อเป็นตัวอย่างว่า อคติ เต (ความไม่ไปของท่าน).

663. සුනස්සුනස්සොණවානුවානුනුනඛුණානා[Pg.411].

๖๖๓. มีการอาเทศ โอณ, วาน, อุวาน, อุน, อุนข, อุณ, อา และ อาน ในที่ของ อุน ปัจจัย แห่ง สุน ศัพท์.

සුනඉච්චෙතස්ස පාටිපදිකස්ස සම්බන්ධිනො උනසද්දස්ස ඔණ වාන උවාන උන උනඛ උණ ආ ආනඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. සුනස්සුනස්ස ඔණාදිආදෙසෙ, පරනයනෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සොණො, සොණා, ස්වානො, ස්වානා, සුවානො, සුවානා, සුනො, සුනා, සුනඛො, සුනඛා, සුණො, සුණා, සා සානො, සානා ඉච්චාදි.

มีการอาเทศ โอณ, วาน, อุวาน, อุน, อุนข, อุณ, อา และ อาน เหล่านี้ ในที่ของ อุน ศัพท์ อันสัมพันธ์กับ สุน ปาติปทิกะ. เมื่อมีการอาเทศ โอณ เป็นต้น ในที่ของ อุน แห่ง สุน ศัพท์ และประกอบพยัญชนะเข้ากับสระหลังแล้ว มีการลง สิ วิภัตติ เป็นต้น เป็น โสโณ, โสณา, สฺวาโน, สฺวานา, สุวาโน, สุวานา, สุโน, สุนา, สุนโข, สุนขา, สุโณ, สุณา, สา, สาโน, สานา เป็นต้น.

664. තරුණස්ස සුසු ච.

๖๖๔. และมีการอาเทศ ตรุณ ศัพท์ เป็น สุสุ.

තරුණඉච්චෙතස්ස සද්දස්ස සුසුඉච්චාදෙසො හොති. චසද්දො අනියමත්ථො, සුසු, තරුණො වා.

สุสุ เป็นอาเทศของตรุณสัททะ. จ สัททะ มีอรรถไม่แน่นอน (จึงเป็น) สุสุ หรือ ตรุณะ.

665. යුවස්සුවස්සුවුවානුනූනා.

๖๖๕. (การแปลง) ของยุวสัททะ และอุวสัททะ เป็น อุวะ, อุวานะ, อุน, อูนะ.

යුවඉච්චෙතස්ස පාටිපදිකස්ස උවසද්දස්ස උවඋවානඋනඌනඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. යුවා තිට්ඨති, යුවානො තිට්ඨති, යුනො තිට්ඨති, යූනො තිට්ඨති.

อุวสัททะแห่งยุวปาฏิปทิกะ มี อุวะ, อุวานะ, อุน, อูนะ เป็นอาเทศ. (ตัวอย่างเช่น) ยุวา ยืนอยู่, ยุวาโน ยืนอยู่, ยุโน ยืนอยู่, ยูโน ยืนอยู่.

666. ඡදාදීහි තත්‍රණ.

๖๖๖. ลงตตฺรณปัจจัย หลังฉทธาตุเป็นต้น.

ඡදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තත්‍රණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ඡද අපවාරණෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්ස තකාරො. ආතපං ඡාදෙතීති ඡත්තං, ඡත්‍රං, බ්‍යඤ්ජනත්තයෙ සරූපානමෙකස්ස ලොපො.

ตตฺรณปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีฉทธาตุเป็นต้น. ฉทธาตุ ในความปกปิด, มีการแปลงที่สุดธาตุเป็น ต การะ ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น. สิ่งที่ปกปิดความร้อน ชื่อว่า ฉตฺตํ, ฉตฺรํ, มีการลบพยัญชนะตัวหนึ่งในบรรดาพยัญชนะสามตัวที่มีรูปเหมือนกัน.

චින්ත චින්තායං, චින්තෙතීති චිත්තං, නකාරස්ස සංයොගාදිත්තා නිග්ගහීතං, තස්ස ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ චා’’ති ලොපො, චිත්‍රං, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති න වුද්ධි.

จินตธาตุ ในความตรึก, สิ่งที่ตรึก ชื่อว่า จิตฺตํ, แปลง น การะ เป็นนฤคหิต เพราะเป็นเบื้องต้นแห่งพยัญชนะสังโยค, ลบนฤคหิตนั้นด้วยสูตร 'พยัญชเน จ', (เป็น) จิตฺรํ, ไม่มีการพฤทธิ์ด้วยสูตร 'ฆฏาทีนํ วา'.

සු [Pg.412] අභිසවෙ, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති තස්ස ද්විත්තං, අත්ථෙ අභිසවෙතීති සුත්තං, සුත්‍රං.

สุธาตุ ในความคั้น, มีการซ้อนพยัญชนะนั้นด้วยสูตร 'ปรทฺเวภาโว ฐาเน', ในอรรถว่า สิ่งที่คั้น ชื่อว่า สุตฺตํ, สุตฺรํ.

සූද පග්ඝරණෙ, අත්ථෙ සූදෙතීති සුත්තං, රස්සත්තං, භුජාදිත්තා දලොපො, ද්විත්තඤ්ච. සු සවනෙ, සුණාතීති සොතං, සොත්‍රං, වුද්ධි.

สูทธาตุ ในความไหลออก, ในอรรถว่า สิ่งที่ไหลออก ชื่อว่า สุตฺตํ, มีการทำรัสสะ, ลบ ท การะ เพราะเป็นธาตุในหมวดภุชาทิเป็นต้น และมีการซ้อนพยัญชนะ. สุธาตุ ในความฟัง, สิ่งที่ฟัง ชื่อว่า โสตํ, โสตฺรํ, มีการพฤทธิ์.

නි පාපණෙ, නෙතීති නෙත්තං, නෙත්‍රං. විද මඞ්ගල්ලෙ, තො දස්ස, පවිත්තං, පවිත්‍රං. පූ පවනෙ, පුනාතීති පවිත්තං, පවිත්‍රං, ඉකාරාගමො, වුද්ධිඅවාදෙසා ච.

นีธาตุ ในความนำไป, สิ่งที่นำไป ชื่อว่า เนตฺตํ, เนตฺรํ. วิทธาตุ ในความมงคล, แปลง ท เป็น ต, (เป็น) ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ. ปูธาตุ ในความชำระ, สิ่งที่ชำระ ชื่อว่า ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ, มี อิ การะ อาคม, มีการพฤทธิ์และแปลงเป็น อาวะ.

පත ගතිම්හි, පතතීති පත්තං, පත්‍රං, පතතො තායතීති පත්තො, පත්‍රො. තනු විත්ථාරෙ, තඤ්ඤතීති තන්තං, තන්ත්‍රං. යත යතනෙ, යත්තං, යත්‍රං. යා පාපණෙ, යාපනා යත්‍රා. යමු උපරමෙ, යන්තං, යන්ත්‍රං. අද භක්ඛණෙ, අදතීති අත්තං, අත්‍රං. යුජ යොගෙ, යුජ්ජතීති යොත්තං, යොත්‍රං, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි.

ปตธาตุ ในความไป, สิ่งที่ไป ชื่อว่า ปตฺตํ, ปตฺรํ, สิ่งที่รักษาจากความตก ชื่อว่า ปตฺโต, ปตฺโร. ตนุธาตุ ในความแผ่ไป, สิ่งที่แผ่ไป ชื่อว่า ตนฺตํ, ตนฺตรํ. ยตธาตุ ในความพยายาม (เป็น) ยตฺตํ, ยตฺรํ. ยาธาตุ ในความถึง, การถึง ชื่อว่า ยาตรา. ยมุธาตุ ในความหยุด (เป็น) ยนฺตํ, ยนฺตรํ. อทธาตุ ในความกิน, สิ่งที่กิน ชื่อว่า อตฺตํ, อตฺรํ. ยุชธาตุ ในความประกอบ, สิ่งที่ประกอบ ชื่อว่า โยตฺตํ, โยตฺรํ, มีการลบที่สุดธาตุและการซ้อนพยัญชนะเพราะเป็นธาตุในหมวดภุชาทิเป็นต้น.

වතු වත්තනෙ, වත්තං, වත්‍රං. මිද සිනෙහනෙ, මිජ්ජතීති මිත්තං, මිත්‍රං. මා පරිමාණෙ, මත්තා පරිමාණං, ද්විත්තරස්සත්තානි. එවං පුනාතීති පුත්තො, පුත්‍රො. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, කලත්තං, කලත්‍රං භරියා. වර සංවරණෙ, වරත්තං, වරත්‍රං චම්මමයයොත්තං. වෙපු කම්පනෙ, වෙපතීති වෙත්තං, වෙත්‍රං.

วตุธาตุ ในความหมุนเวียน (เป็น) วตฺตํ, วตฺรํ. มิทธาตุ ในความรัก, สิ่งที่รัก ชื่อว่า มิตฺตํ, มิตฺรํ. มาธาตุ ในความประมาณ, มตฺตา คือประมาณ, มีการซ้อนพยัญชนะและทำรัสสะ. เช่นเดียวกัน สิ่งที่ชำระ ชื่อว่า ปุตฺโต, ปุตฺโร. กลธาตุ ในความนับ, กลตฺตํ, กลตฺรํ คือภรรยา. วรธาตุ ในความกั้น, วรตฺตํ, วรตฺรํ คือเชือกหนัง. เวปุธาตุ ในความหวั่นไหว, สิ่งที่หวั่นไหว ชื่อว่า เวตฺตํ, เวตฺรํ.

ගුප සංවරණෙ, ගොත්තං, ගොත්‍රං, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච, ගත්තං වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා උකාරස්ස අකාරො. දා අවඛණ්ඩනෙ, දාත්තං, දාත්‍රං. හු හවනෙ, අග්ගිහුත්තං. වහ පාපණෙ, වහිත්තං, වහිත්‍රං. චර චරණෙ, චරිත්තං, චරිත්‍රං. මුච මොචනෙ, මුත්තං පස්සාවො. භාස දිත්තිම්හි, භස්ත්‍රා ඉච්චාදි.

คุปธาตุ ในความปกปิด (เป็น) โกตฺตํ, โกตฺรํ, ด้วยสูตร 'คุปาทีนญฺจ' มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะ, หรือเป็น คตฺตํ, ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น แปลง อุ เป็น อะ. ทาธาตุ ในความตัด (เป็น) ทาตฺตํ, ทาตฺรํ. หุธาตุ ในความบูชา (เป็น) อคฺคิหุตฺตํ. วหธาตุ ในความนำไป (เป็น) วหิตฺตํ, วหิตฺรํ. จรธาตุ ในความประพฤติ (เป็น) จริตฺตํ, จริตฺรํ. มุจธาตุ ในความปล่อย (เป็น) มุตฺตํ คือปัสสาวะ. ภาสธาตุ ในความรุ่งเรือง (เป็น) ภสฺตฺรา เป็นต้น.

667. වදාදීහි [Pg.413] ණිත්තො ගණෙ.

๖๖๗. ลงณิตปัจจัย หลังวทธาตุเป็นต้น ในอรรถว่าหมู่.

වද චර වරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ණිත්තප්පච්චයො හොති ගණෙ ගම්මමානෙ. වද වියත්තියං වාචායං, වදිතානං ගණො වාදිත්තං. චර චරණෙ, චරිතානං ගණො චාරිත්තං. වර වරණෙ, වරිතානං ගණො වාරිත්තං. අථ වා චරන්ති තස්මිං පරිපූරකාරිතායාති චාරිත්තං. වාරිතං තායන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා වාරිත්තං.

ณิตปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี วทธาตุ จรธาตุ วรธาตุ เป็นต้น เมื่อหมายถึงหมู่. วทธาตุ ในความเปล่งวาจา, หมู่แห่งสิ่งที่เปล่งวาจาแล้ว ชื่อว่า วาทิตฺตํ. จรธาตุ ในความประพฤติ, หมู่แห่งสิ่งที่ประพฤติแล้ว ชื่อว่า จาริตฺตํ. วรธาตุ ในความกั้น, หมู่แห่งสิ่งที่กั้นแล้ว ชื่อว่า วาริตฺตํ. อีกนัยหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมประพฤติในสิ่งนั้นด้วยความเป็นผู้กระทำให้บริบูรณ์ เหตุนั้นชื่อว่า จาริตฺตํ. หรือสัตว์ทั้งหลายย่อมรักษาซึ่งสิ่งที่ถูกห้ามในที่นี้ หรือด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นชื่อว่า วาริตฺตํ.

668. මිදාදීහි ත්තිතියො.

๖๖๘. ลงตฺติ และ ติ ปัจจัย หลังมิทธาตุเป็นต้น.

මිද පද රන්ජ තනු ධාඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි යථාභිධානං ත්ති තිඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. මිජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්ති, ධාත්වන්තලොපො. පජ්ජතීති පත්ති. රන්ජ රාගෙ, රන්ජති එත්ථාති රත්ති. විත්ථාරීයතීති තන්ති. ධාරෙතීති ධාති. පා රක්ඛණෙ, පාති. වස නිවාසෙ, වසති.

ตฺติ และ ติ ปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี มิทธาตุ ปทธาตุ รญฺชธาตุ ตนุธาตุ ธาธาตุ เป็นต้น ตามสมควร. ย่อมรัก ย่อมเอ็นดู เหตุนั้นชื่อว่า เมตฺติ, มีการลบที่สุดธาตุ. ย่อมถึง เหตุนั้นชื่อว่า ปตฺติ. รญฺชธาตุ ในความกำหนัด, ย่อมกำหนัดในสิ่งนี้ เหตุนั้นชื่อว่า รตฺติ. ย่อมแผ่ไป เหตุนั้นชื่อว่า ตนฺติ. ย่อมทรงไว้ เหตุนั้นชื่อว่า ธาติ. ปาธาตุ ในความรักษา (เป็น) ปาติ. วสธาตุ ในความอยู่ (เป็น) วสติ.

669. උසුරන්ජදංසානං දංසස්ස දඩ්ඪො ඪ ඨා ච.

๖๖๙. ในบรรดาธาตุ อุสุ รัญชะ และทํสะ, แปลง ทํสธาตุ เป็น ทฑฺฒ และลง ฑ และ ฐ ปัจจัย.

උසු රන්ජ දංසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තරෙ දංසස්ස දඩ්ඪාදෙසො හොති, සෙසෙහි ධාතූහි ඪ ඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. උසු දාහෙ, රන්ජ රාගෙ, ඪ ඨප්පච්චයා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තං, උඩ්ඪො, රට්ඨං. දංස දංසනෙ, ක්විප්පච්චයො, ක්විලොපො, දංසස්ස දඩ්ඪාදෙසො ච, දඩ්ඪං.

ในบรรดาธาตุ อุสุ รัญชะ และทํสะ เหล่านี้, มีการอาเทศ ทํสธาตุ เป็น ทฑฺฒ, และลง ฑ และ ฐ ปัจจัยหลังธาตุที่เหลือ. อุสุธาตุ ในความเผา, รญฺชธาตุ ในความกำหนัด, ลง ฑ และ ฐ ปัจจัย, ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการลบที่สุดธาตุ และซ้อนพยัญชนะ (เป็น) อุฑฺโฒ, รฏฺฐํ. ทํสธาตุ ในความกัด, ลง กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ, และอาเทศ ทํสธาตุ เป็น ทฑฺฒ (เป็น) ทฑฺฒํ.

670. සූවුසානමූවුසානමතො ථො ච.

๖๗๐. ในบรรดาธาตุ สู วุ และ อส, แปลง อู อุ และ อส เป็น อต และลง ถ ปัจจัย.

සූ වු අසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ඌ උ අසානං අතඉච්චාදෙසො හොති, අන්තෙ ථප්පච්චයො ච.

การอาเทศ อู อุ และ อส แห่งธาตุทั้งหลายมี สู วุ และ อส เป็น อต ย่อมมี และลง ถ ปัจจัย ในที่สุด.

සූ [Pg.414] හිංසායං, සත්ථං. වු සංවරණෙ, වත්ථං. අස භුවි, අත්ථො. යදා පන සසු හිංසායං, වස අච්ඡාදනෙ, අර ගතිම්හීති ච ධාතු, තදා ‘‘සමාදීහි ථ මා’’ති ථප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, ‘‘වග්ගෙ ඝොසා’’තිආදිනා ද්විත්තං, සසතීති සත්ථං, වසීයතීති වත්ථං, අරීයතීති අත්ථො.

สูธาตุ ในความเบียดเบียน (เป็น) สตฺถํ. วุธาตุ ในความปกปิด (เป็น) วตฺถํ. อสธาตุ ในความมี (เป็น) อตฺโถ. แต่เมื่อใดเป็น สสุธาตุ ในความเบียดเบียน, วสธาตุ ในความปกคลุม, และ อรธาตุ ในความไป, เมื่อนั้นลง ถ ปัจจัย ด้วยสูตร 'สมาทีหิ ถ มา', ลบที่สุดธาตุด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, ซ้อนพยัญชนะด้วยสูตร 'วคฺเค โฆสา' เป็นต้น. ย่อมเบียดเบียน เหตุนั้นชื่อว่า สตฺถํ. ย่อมถูกปกคลุม เหตุนั้นชื่อว่า วตฺถํ. ย่อมไป เหตุนั้นชื่อว่า อตฺโถ.

671. රන්ජුදාදීහි ධදිද්දකිරා ක්වචි ජ ද ලොපො ච.

๖๗๑. ลง ธ, ท, อิทฺท, ก และ อิร ปัจจัย หลังรญฺชธาตุและอุทธาตุเป็นต้นบ้าง และมีการลบ ช และ ท.

රන්ජ උදිඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ධ ද ඉද්ද ක ඉරඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි, ධාත්වන්තානං ජදානං ලොපො ච හොති.

ธ, ท, อิทฺท, ก และ อิร ปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี รญฺชธาตุ และ อุทธาตุ เป็นต้นบ้าง และมีการลบ ช และ ท ที่สุดธาตุ.

රන්ජ රාගෙ, ධප්පච්චයො, ජලොපො ච, රන්ධං. උදි පසවනක්ලෙදනෙසු සංපුබ්බො, දප්පච්චයො, සමුද්දො, උද්දො. ඛුද පිපාසායං, ඛුද්දො. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, ඡිද්දො. රුදි හිංසායං, රුද්දො, ලුද්දො, ලො රස්ස. භදි කල්‍යාණෙ, භද්දො. නිදි කුච්ඡායං, නිද්දා. මුද හාසෙ, මුද්දා. දල දුග්ගතිම්හි, ඉද්දප්පච්චයො, දලිද්දො.

รญฺชธาตุ ในความกำหนัด, ลง ธ ปัจจัย และลบ ช (เป็น) รนฺธํ. อุทธาตุ ในความไหลออกและความเปียกชุ่ม มี สํ เป็นบทหน้า, ลง ท ปัจจัย (เป็น) สมุทฺโท, อุทฺโท. ขุทธาตุ ในความหิว (เป็น) ขุทฺโท. ฉิทิธาตุ ในความทำให้เป็นสองส่วน (เป็น) ฉิทฺทํ. รุทิธาตุ ในความเบียดเบียน (เป็น) รุทฺโท, ลุทฺโท (แปลง ร เป็น ล). ภทิธาตุ ในความดีงาม (เป็น) ภทฺโท. นิทิธาตุ ในความตำหนิ (เป็น) นิทฺทา. มุทธาตุ ในความยินดี (เป็น) มุทฺทา. ทลธาตุ ในความตกต่ำ, ลง อิทฺท ปัจจัย (เป็น) ทลิทฺโท.

සුස සොසනෙ, සුච සොකෙ වා, කප්පච්චයො, ධාත්වන්තස්ස කකාරො, සුක්කං. වච වියත්තියං වාචායං, වක ආදානෙ වා, වක්කං. සක සත්තිම්හි, සක්කො. උසු දාහෙ, උක්කා.

สุสธาตุ ในความทำให้แห้ง หรือ สุจธาตุ ในความเศร้าโศก, ลง ก ปัจจัย, แปลงที่สุดธาตุเป็น ก การะ (เป็น) สุกฺกํ. วจธาตุ ในความเปล่งวาจา หรือ วกธาตุ ในความถือเอา (เป็น) วกฺกํ. สกธาตุ ในความสามารถ (เป็น) สกฺโก. อุสุธาตุ ในความเผา (เป็น) อุกฺกา.

වජ ගතිම්හි, ඉරප්පච්චයො, අප්පටිහතං වජතීති වජිරං. මද උම්මාදෙ, මදිරා. එවං මන්දිරං, රුධිරං, රුහිරං, රුචිරං. බධ බන්ධනෙ, බධිරො, බධිරා, බධිරං, තිමිරො, තිමිරං, සිරො. සර හිංසායං, සරිරං. ‘‘කලිලං, සලිල’’න්තිආදීසු ලො රස්ස. කුටිලො, කොකිලො ඉච්චාදයො.

ธาตุ วชะ ในความไป, (มี) ปัจจัย อิระ, ย่อมไปโดยไม่ติดขัด เหตุนั้น ชื่อว่า วชิระ. ธาตุ มทะ ในความมัวเมา, (เป็น) มทิรา. เช่นเดียวกันนี้ (เป็น) มันทิระ, รุธิระ, รุหิระ, รุจิระ. ธาตุ พธะ ในความผูก, (เป็น) พธิระ, พธิรา, พธิระ, ติมิระ, ติมิระ, สิระ. ธาตุ สระ ในความเบียดเบียน, (เป็น) สรีระ. ในคำว่า “กะลิละ, สะลิละ” เป็นต้น มีการแปลง ร เป็น ล (เป็น) กุฏิละ, โกกิละ เป็นต้น

672. පටිතො [Pg.415] හිස්ස හෙරණ හීරණ.

๖๗๒. การอาเทศเป็น เหรณะ และ หีรณะ แห่งธาตุ หิ ที่อยู่หลัง ปฏิ

පටිතො පරස්ස හිඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස හෙරණ හීරණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. හි ගතිම්හි පටිපුබ්බො, පටිපක්ඛෙ මද්දිත්වා ගච්ඡතීති අත්ථෙ ‘‘ක්වි චා’’ති ක්විප්පච්චයො, ක්විලොපො, ඉමිනා හෙරණ හීරණආදෙසා, ණලොපො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා පටිසද්දාදිස්ස වුද්ධි, පාටිහෙරං, පාටිහීරං, යදා පන හර හරණෙති ධාතු, තදා පටිපක්ඛෙ හරතීති ‘‘පාටිහාරිය’’මිති ණ්‍යෙනපි සිද්ධං.

การอาเทศเป็น เหรณะ และ หีรณะ ทั้งหลายเหล่านี้ ย่อมมีแก่ธาตุ หิ ที่อยู่หลัง ปฏิ. ธาตุ หิ ในความไป มี ปฏิ เป็นบทหน้า ในความหมายว่า ย่อมไปข่มขี่ฝ่ายตรงข้าม, ลง กวิ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า “กฺวิ จ”, ลบ กวิ, ด้วยสูตรนี้ (มีการอาเทศเป็น) เหรณะ และ หีรณะ, ลบ ณ, มีการพฤทธิ์อักษรต้นของ ปฏิ ศัพท์ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า “เตสุ วุทฺธี” เป็นต้น (เป็น) ปาฏิเหระ, ปาฏิหีระ. แต่เมื่อใดเป็นธาตุ หระ ในความนำไป เมื่อนั้น (ในความหมายว่า) ย่อมนำไปซึ่งฝ่ายตรงข้าม แม้รูปว่า “ปาฏิหาริยะ” ก็สำเร็จด้วย ณย ปัจจัย

673. කඩ්‍යාදීහි කො.

๖๗๓. ลง ก ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี กฑิ เป็นต้น

කඩිඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි කප්පච්චයො හොති.

ก ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี กฑิ เป็นต้น

කඩි ඡෙදනෙ, කප්පච්චයෙ කතෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා ඉකාරානුබන්ධස්ස ධාතුස්ස නිග්ගහීතාගමො, කලොපො ච, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, කණ්ඩො උසු, පරිමාණඤ්ච. එවං ඝටි ඝට්ටනෙ, ඝණ්ටො, ඝණ්ටා වා. වටි ආවත්තනෙ, වටි ධාරණබන්ධනසඞ්ඝාතෙසු වා, වණ්ටො. කරඩි භාජනත්ථෙ, කරණ්ඩො. මඩි මණ්ඩනත්ථෙ, මණ්ඩො. සඩි ගුම්බත්ථෙ, සණ්ඩො. භඩි භණ්ඩත්ථෙ, භණ්ඩං. පඩි ලිඞ්ගවෙකල්ලත්ථෙ, පණ්ඩො, සො එව පණ්ඩකො. දඩි ආණායං, දණ්ඩො. රඩි හිං සායං, රණ්ඩො. තඩි චලනත්ථෙ, විතණ්ඩො. චඩි චණ්ඩත්ථෙ, චණ්ඩො. ගඩි සන්නිච්චයෙ, ගණ්ඩො. අඩි අණ්ඩත්ථෙ, අණ්ඩො. ලඩි ජිගුච්ඡායං, ලණ්ඩං. මෙඩි කුටිලත්ථෙ, මෙණ්ඩො, මෙණ්ඩකො වා. එරඩි හිංසායං, එරණ්ඩො. ඛඩි ඡෙදනත්ථෙ, ඛණ්ඩො. මදි හාසෙ, මන්දො. ඉදි පරමිස්සරියෙ, ඉන්දො. චදි ඉච්ඡාකන්තීසු, චන්දො. ඛුර ඡෙදනෙ, ඛුරො ඉච්චාදි.

ธาตุ กฑิ ในความตัด, เมื่อลง ก ปัจจัยแล้ว, มีการลงนิคคหิตอาคมแก่ธาตุที่มี อิ เป็นอนุพันธ์ ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น หรือ “นิกฺคหีตญฺจ”, และมีการลบ ก, แปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค (เป็น) กณฺโฑ (ลูกศร), และ (ความหมายว่า) ปริมาณ. เช่นเดียวกันนี้ ธาตุ ฆฏิ ในความกระทบ (เป็น) ฆณฺโฑ หรือ ฆณฺฏา. ธาตุ วฏิ ในความหมุนเวียน หรือธาตุ วฏิ ในความทรงไว้ การผูก และการรวมกัน (เป็น) วณฺโฑ. ธาตุ กรฑิ ในความหมายว่าภาชนะ (เป็น) กรณฺโฑ. ธาตุ มฑิ ในความหมายว่าประดับ (เป็น) มณฺโฑ. ธาตุ สฑิ ในความหมายว่าพุ่มไม้ (เป็น) สณฺโฑ. ธาตุ ภฑิ ในความหมายว่าสิ่งของ (เป็น) ภณฺฑํ. ธาตุ ปฑิ ในความหมายว่าความบกพร่องทางเพศ (เป็น) ปณฺโฑ, ปณฺโฑ นั้นนั่นแหละคือ ปณฺฑโก. ธาตุ ทฑิ ในความสั่ง (เป็น) ทณฺโฑ. ธาตุ รฑิ ในความเบียดเบียน (เป็น) รณฺโฑ. ธาตุ ตฑิ ในความไหว (เป็น) วิตณฺโฑ. ธาตุ จฑิ ในความดุร้าย (เป็น) จณฺโฑ. ธาตุ คฑิ ในความรวมกัน (เป็น) คณฺโฑ. ธาตุ อฑิ ในความหมายว่าไข่ (เป็น) อณฺโฑ. ธาตุ ลฑิ ในความน่ารังเกียจ (เป็น) ลณฺฑํ. ธาตุ เมฑิ ในความหมายว่าคด (เป็น) เมณฺโฑ หรือ เมณฺฑโก. ธาตุ เอรฑิ ในความเบียดเบียน (เป็น) เอรณฺโฑ. ธาตุ ขฑิ ในความหมายว่าตัด (เป็น) ขณฺโฑ. ธาตุ มทิ ในความร่าเริง (เป็น) มนฺโฑ. ธาตุ อิทิ ในความเป็นใหญ่ยิ่ง (เป็น) อินฺโฑ. ธาตุ จทิ ในความปรารถนาและความงาม (เป็น) จนฺโฑ. ธาตุ ขุร ในความตัด (เป็น) ขุโร เป็นต้น

‘‘කො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “โก” (ก ปัจจัย) ย่อมตามไป

674. ඛාදාමගමානං [Pg.416] ඛන්ධන්ධගන්ධා.

๖๗๔. การอาเทศเป็น ขันธะ อันธะ และ คันธะ แห่งธาตุทั้งหลายคือ ขาทะ อมะ และ คมุ (ตามลำดับ)

ඛාද අම ගමුඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ඛන්ධ අන්ධ ගන්ධඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, කප්පච්චයො ච හොති. ඛාද භක්ඛනෙ, ජාතිජරාමරණාදීහි සංසාරදුක්ඛෙහි ඛජ්ජතීති ඛන්ධො. අම රොගෙ, අන්ධො. ගමු, සප්ප ගතිම්හි, ගන්ධො. ක්වචිග්ගහණෙන කලොපාභාවෙ ඛන්ධකො, අන්ධකො, ගන්ධකො. අථ වා රාසට්ඨෙන ඛන්ධො. ගන්ධ සූචනෙ, අත්තනො නිස්සයස්ස ගන්ධනතො සූචනතො ගන්ධො.

การอาเทศเป็น ขันธะ อันธะ และ คันธะ เหล่านี้ ย่อมมีแก่ธาตุทั้งหลายคือ ขาทะ อมะ และ คมุ และลง ก ปัจจัยด้วย. ธาตุ ขาทะ ในความกิน, ย่อมถูกเคี้ยวกินด้วยทุกข์ในสังสารวัฏมีชาติชรามรณะเป็นต้น เหตุนั้น ชื่อว่า ขันโธ. ธาตุ อมะ ในความโรค (เป็น) อันโธ. ธาตุ คมุ และ สัปปะ ในความไป (เป็น) คันโธ. ด้วยการถือเอาบทว่า “กฺวจิ” เมื่อไม่มีการลบ ก ปัจจัย (จึงเป็น) ขันธกะ, อันธกะ, คันธกะ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ขันโธ ด้วยอรรถว่า กอง. ธาตุ คันธะ ในความบอก, ชื่อว่า คันโธ เพราะบอกหรือแสดงซึ่งที่อาศัยของตน

675. පටාදීහ්‍යලං.

๖๗๕. ลง อล ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี ปฏะ เป็นต้น

පටඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, පාටිපදිකෙහි ච අලප්පච්චයො හොති. අට, පට ගතිම්හි, පටෙ අලං සමත්ථන්ති අත්ථෙ ඉමිනා අලප්පච්චයො, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො, පටලං, පටලානි. තථා කල කලලෙ, කලලං. කුස ඡෙදනභූත දාන සඤ්චයෙසු, කුසලං, යදා පන සල ලූ ලාඉති ධාතු, තදා කුච්ඡිතානං සලනතො, කුසානං ලවනතො, කුසො විය ලවනතො වා කුසෙන ලාතබ්බත්තා කුසලන්ති අප්පච්චයෙන කප්පච්චයෙන වා රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

อล ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี ปฏะ เป็นต้น และหลังปาติปทิกะทั้งหลาย. ธาตุ อฏะ และ ปฏะ ในความไป, ในความหมายว่า “สามารถ (พอ) ในแผ่นผ้า” ลง อล ปัจจัยด้วยสูตรนี้, อาเทศ สิ เป็น อัง (เป็น) ปฏลํ, ปฏลานิ. เช่นเดียวกัน กละ ในความโคลน (เป็น) กลลํ. กุสะ ในความตัด ความเป็น ความให้ และความสั่งสม (เป็น) กุสลํ. แต่เมื่อใดเป็นธาตุ สละ, ลู, ลา เมื่อนั้น พึงทราบความสำเร็จรูปเป็น กุสละ ด้วย อ ปัจจัย หรือ ก ปัจจัย เพราะอรรถว่า สละซึ่งสิ่งที่น่ารังเกียจ, หรือเพราะตัดซึ่งหญ้ากุสะ, หรือเพราะตัดเหมือนหญ้ากุสะ, หรือเพราะอันบุคคลพึงถือเอาด้วยหญ้ากุสะ

කද මදෙ, කදලං. භගන්ද සෙචනෙ, භගන්දලං. මෙඛ කටිවිචිත්තෙ, මෙඛලං, මෙඛලා වා. වක්ක රුක්ඛතචෙ, වක්කලං. තක්ක රුක්ඛසිලෙසෙ, තක්කලං. පල්ල නින්නට්ඨානෙ, පල්ලලං. සද්ද හරිතෙ, සද්දලං, පරලොපො. මූල පතිට්ඨායං, මුලාලං, රස්සත්තං. බිල නිස්සයෙ, බිලාලං. විද සත්තායං, විදාලං. චඩි චණ්ඩික්කෙ, චණ්ඩාලො, දීඝත්තං. වා ගතිගන්ධනෙසු, වාලං. වස අච්ඡාදනෙ, වසලො. පචි විත්ථාරෙ, පචලො, පඤ්චාලො[Pg.417], පඤ්චන්නං රාජූනං අලන්තිපි පඤ්චාලො. මච චොරෙ, මචලො. මුස ථෙය්‍යෙ, මුසලො.

ธาตุ กท ในความเมา (เป็น) กทลํ. ธาตุ ภคนฺท ในความไหลออก (เป็น) ภคนฺทลํ. ธาตุ เมข ในความประดับเอว (เป็น) เมขลํ หรือ เมขลา. ธาตุ วกฺก ในเปลือกไม้ (เป็น) วกฺกลํ. ธาตุ ตกฺก ในยางไม้ (เป็น) ตกฺกลํ. ธาตุ ปลฺล ในที่ลุ่ม (เป็น) ปลฺลลํ. ธาตุ สทฺท ในความเขียว (เป็น) สทฺทลํ, ลบสระหลัง. ธาตุ มูล ในความตั้งอยู่ (เป็น) มุลาลํ, ทำสระให้รัสสะ. ธาตุ พิล ในความอาศัย (เป็น) พิลาลํ. ธาตุ วิท ในความมีอยู่ (เป็น) วิทาลํ. ธาตุ จฑิ ในความดุร้าย (เป็น) จณฺฑาโล, ทำสระให้ทีฆะ. ธาตุ วา ในความไปและความบอก (เป็น) วาลํ. ธาตุ วส ในความปกปิด (เป็น) วสโล. ธาตุ ปจิ ในความแผ่ไป (เป็น) ปจโล, ปญฺจาโล, หรือชื่อว่า ปญฺจาโล เพราะเป็นที่พอเพียงแก่พระราชา ๕ พระองค์. ธาตุ มจ ในความขโมย (เป็น) มจโล. ธาตุ มุส ในความลักขโมย (เป็น) มุสโล

ගොත්ථු වංසෙ, ගොත්ථුලො. පුථු විත්ථාරෙ, පුථුලො. බහු සඞ්ඛ්‍යානෙ, බහුලං, පරලොපො. යදා පන ලා ආදානෙ ඉති ධාතු, තදා ගොත්ථුං ලාතීති ගොත්ථුලො. එවං පුථුලො, බහුලං.

ธาตุ โคตฺถุ ในตระกูล (เป็น) โคตฺถุโล. ธาตุ ปุถุ ในความกว้างขวาง (เป็น) ปุถุโล. ธาตุ พหุ ในจำนวน (เป็น) พหุลํ, ลบสระหลัง. แต่เมื่อใดเป็นธาตุ ลา ในความถือเอา เมื่อนั้น ชื่อว่า โคตฺถุโล เพราะอรรถว่า ย่อมถือเอาซึ่งตระกูล. ปุถุโล และ พหุลํ ก็เช่นเดียวกัน

මඞ්ග මඞ්ගල්‍යෙ, මඞ්ගලං. බහ වුද්ධිම්හි, බහලං. කම්බ සඤ්චලනෙ, කම්බලං. සබි මණ්ඩලෙ, සම්බලං, නිග්ගහීතාගමො, සබලො වා. අග්ග ගතිකොටිල්ලෙ, අග්ගලං. මඩි භූසායං, මණ්ඩලං. කුඩි දාහෙ, කුණ්ඩලං ඉච්චාදි.

ธาตุ มงฺค ในความมงคล (เป็น) มงฺคลํ. ธาตุ พห ในความเจริญ (เป็น) พหลํ. ธาตุ กมฺพ ในความหวั่นไหว (เป็น) กมฺพลํ. ธาตุ สพิ ในวงกลม (เป็น) สมฺพลํ, ลงนิคคหิตอาคม, หรือ สพโล. ธาตุ อคฺค ในความไปคดงอ (เป็น) อคฺคลํ. ธาตุ มฑิ ในความประดับ (เป็น) มณฺฑลํ. ธาตุ กุฑิ ในความเผา (เป็น) กุณฺฑลํ เป็นต้น

676. පුථස්ස පුථුපථාමො වා.

๖๗๖. การอาเทศเป็น ปุถุ, ปถะ และ อมะ แห่งธาตุ ปุถะ บ้าง

පුථඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පුථු පථඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, අමප්පච්චයො ච හොති වා, ක්වචත්ථොයං වාසද්දො. පුථ විත්ථාරෙ, පත්ථටාති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ඉමිනා පුථස්ස පුථුපථාදෙසා, ක්විලොපො. ඉත්ථියං ඊපච්චයො, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන අවාදෙසො, පුථවී, පථවී, පධවී, ථස්ස වත්තං, අමප්පච්චයෙ පථාදෙසො, පථමො.

การอาเทศเป็น ปุถุ และ ปถะ แห่งธาตุ ปุถะ นี้ ย่อมมี และลง อม ปัจจัยบ้าง, วา ศัพท์ นี้ มีอรรถว่า “บางครั้ง”. ธาตุ ปุถะ ในความแผ่ไป, ในความหมายว่า “แผ่ไปแล้ว” ลง กวิ ปัจจัย, ด้วยเหตุนี้จึงมีการอาเทศ ปุถะ เป็น ปุถุ และ ปถะ, ลบ กวิ. ในอิตถีลิงค์ ลง อี ปัจจัย, มีการอาเทศ โอ เป็น อว ด้วย จ ศัพท์ ในสูตรว่า “โอ สเร จ” (เป็น) ปุถวี, ปถวี, ปธวี, มีการแปลง ถ เป็น ท, เมื่อลง อม ปัจจัย มีการอาเทศเป็น ปถะ (เป็น) ปฐโม

677. සස්වාදීහි තුදවො.

๖๗๗. ลง ตุ และ ทุ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี สสุ เป็นต้น

සසුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තු දුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. සසු හිංසාගතීසු, තුප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්ස තකාරො, සත්තු. ජන ජනනෙ, ජත්තු. දද දානෙ, දද්දු කුට්ඨවිසෙසො. අද භක්ඛණෙ, අද්දු. මදඋම්මාදෙ, මද්දු ඉච්චාදි.

ตุ และ ทุ ปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี สสุ เป็นต้น. ธาตุ สสุ ในความเบียดเบียนและความไป, ลง ตุ ปัจจัย, แปลงที่สุดธาตุเป็น ต ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น (เป็น) สตฺตุ. ธาตุ ชน ในความเกิด (เป็น) ชตฺตุ. ธาตุ ทท ในความให้ (เป็น) ททฺทุ (โรคเรื้อนชนิดหนึ่ง). ธาตุ อท ในความกิน (เป็น) อทฺทุ. ธาตุ มท ในความเมา (เป็น) มทฺทุ เป็นต้น

678. ඣාදීහි [Pg.418] ඊවරො.

๖๗๘. ลง อีวร ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี ฌา เป็นต้น

චිපාධාඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ඊවරප්පච්චයො හොති. චි චයෙ, චීයතීති චීවරං. පා පානෙ, පාතීති පීවරො පීනො. ධා ධාරණෙ, ධීවරො කෙවට්ටො.

อีวร ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี จิ ปา และ ธา เป็นต้น. ธาตุ จิ ในความรวบรวม, ชื่อว่า จีวรํ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงรวบรวม. ธาตุ ปา ในความดื่ม, ชื่อว่า ปิวโร เพราะอรรถว่า ย่อมดื่ม, (อีกรูปหนึ่งคือ) ปิโน. ธาตุ ธา ในความทรงไว้, ชื่อว่า ธีวโร เพราะอรรถว่า ย่อมทรงไว้ (ชาวประมง)

679. මුනාදීහි චි.

๖๗๙. ลง อิ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี มุน เป็นต้น

මුනාදීහි ධාතූහි ඉප්පච්චයො හොති, චසද්දෙන පාටිපදිකෙහි ච. මුන ඤාණෙ, මුනාතීති මුනි, වාධිකාරා න වුද්ධි. යත යතනෙ, යතතීති යති. අග්ග ගතිකොටිල්ලෙ, අග්ගි. පත ගතිම්හි, පති. සුච සොචකම්මනි, සුචි. රුච දිත්තිම්හි, රුචි. ඉස පරියෙසනෙ, සීලාදිගුණෙ එසතීති ඉසි. කු සද්දෙ, කවි, වුද්ධි, අවාදෙසො ච. රු සද්දෙ, රවි, දධි, කුටි. අසු ඛෙපනෙ, අසි. රාජ දිත්තිම්හි, රාජි. ගපු, සප්ප ගතිම්හි, සප්පි. අච්ච පූජායං, අච්චි. ජුත දිත්තිම්හි, ජොති, නන්දි, දීපි, කිමි, අකාරස්ස ඉත්තං. තමු කඞ්ඛායං, තිමි. බුධ බොධනෙ, බුජ්ඣතීති බොධි. කස විලෙඛනෙ, කසි. කපි චලනෙ, කපි, කලි, බලි, මසි, ධනි, හරි, අරි, ගිරි ඉච්චාදයො.

ลง อิ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี มุนะ เป็นต้น และหลังปาติปทิกะด้วย จะ ศัพท์. มุนะ ในความรู้, มุนิ คือผู้รู้, เพราะมีอำนาจของ วา จึงไม่มีวุฒิ. ยตะ ในความพยายาม, ยติ คือผู้พยายาม. อัคคะ ในความไปและความคด, อัคคิ (ไฟ). ปตะ ในความไป, ปติ (เจ้า, สามี). สุจะ ในการเศร้าโศก, สุจิ (สะอาด). รุจะ ในความรุ่งเรือง, รุจิ (ความชอบ). อิสะ ในความแสวงหา, อิสิ คือผู้แสวงหาคุณมีศีลเป็นต้น. กุ ในเสียง, กวิ (กวี), มีวุฒิ และ อวอาเทศ. รุ ในเสียง, รวิ (พระอาทิตย์), ทธิ (นมส้ม), กุฏิ (กุฏิ). อสุ ในความขว้างไป, อสิ (ดาบ). ราชะ ในความรุ่งเรือง, ราชิ (แถว). คปุ, สัปปะ ในความไป, สัปปิ (เนยใส). อัจจะ ในความบูชา, อัจจิ (เปลวไฟ). ชุตะ ในความรุ่งเรือง, โชติ (แสงสว่าง), นันทิ (ความยินดี), ทีปิ (เสือดาว), กิมิ (หนอน), มีการแปลง อ เป็น อิ. ตมุ ในความสงสัย, ติมิ (ปลา). พุธะ ในความรู้, โพธิ คือความรู้ (หรือผู้รู้). กสะ ในความขีดเขียน, กสิ (การไถ). กปิ ในความไหว, กปิ (ลิง), กลิ (ความขัดแย้ง), พลิ (เครื่องพลี), มสิ (เขม่า, หมึก), ธนิ (เสียง), หริ (สีเขียว, พระนารายณ์), อริ (ศัตรู), คิริ (ภูเขา) เป็นต้น.

පාටිපදිකතො පන මහාලි, භද්දාලි, මණි, අරණි, තරණි, ධරණි, සරණි, ධමණි, අවනි, අසනි, වසනි ඉච්චාදි.

ส่วนที่ลงหลังปาติปทิกะ เช่น มหาลิ, ภัททาลิ, มณิ, อรณิ, ตรณิ, ธรณิ, สรณิ, ธมณิ, อวนิ, อสนิ, วสนิ เป็นต้น.

680. විදාදීහ්‍යූරො.

๖๘๐. ลง อูร ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี วิทะ เป็นต้น.

විදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ඌරප්පච්චයො හොති. විද ලාභෙ, වන්දිතුං අලං අනාසන්නත්තාති අත්ථෙ ඌරප්පච්චයො. විදූරො, විජ්ජූරො වා, විදූරෙ ජාතො වෙදූරො මණි. වල, වල්ල [Pg.419] සාධාරණබන්ධනෙසු, වල්ලූරො. මස ආමසනෙ, මසූරො. සිද සිඞ්ගාරෙ, සින්දූරො, නිග්ගහීතාගමො. දු ගතිම්හි, දූරො. කු සද්දෙ, කූරො. කපු හිංසාතක්කලගන්ධෙසු, කප්පූරො, ද්විත්තං. මය ගතිම්හි, මයූරො, මහියං රවතීති වා මයූරොති.

ลง อูร ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี วิทะ เป็นต้น. วิทะ ในความได้, ลง อูร ปัจจัย ในอรรถว่า 'พอที่จะไหว้ได้เพราะไม่ใกล้เกินไป'. เป็น วิทูโร หรือ วิชชูโร. เวทูโร คือมณีที่เกิดในที่ไกล. วละ, วัลละ ในความผูกพันทั่วไป, วัลลูโร (เนื้อแห้ง). มสะ ในความสัมผัส, มสูโร (ถั่ว). สิทะ ในความประดับ, สินทูโร (สีแดงชาด), มีนิคคหิตอาคม. ทุ ในความไป, ทูโร (ไกล). กุ ในเสียง, กูโร (โหดร้าย). กปุ ในความเบียดเบียน ความตรึก และกลิ่น, กัปปูโร (การบูร), มีการซ้อนพยัญชนะ. มยะ ในความไป, มยูโร (นกยูง), หรือชื่อว่า มยูโร เพราะร้องบนพื้นดิน.

‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියයො ච,ද්වෙ චාපරෙ වණ්ණවිකාරනාසා;

ධාතුස්ස චත්ථාතිසයෙන යොගො,තදුච්චතෙ පඤ්චවිධං නිරුත්ත’’න්ති –

การลงอักษรอาคม ๑, การสลับอักษร ๑, การเปลี่ยนอักษรและการลบอักษรอีก ๒ อย่าง, และการประกอบธาตุเข้ากับอรรถที่ยิ่ง (อรรถพิเศษ) ๑, สิ่งนั้นเรียกว่า นิรุตติ ๕ อย่าง ดังนี้ -

වුත්තනිරුත්තිලක්ඛණානුසාරෙන ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ච රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

พึงทราบการสำเร็จรูปตามลักษณะนิรุตติที่กล่าวมาแล้ว ด้วยสูตร 'เตสุ วุฒิ' เป็นต้น และ 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น.

උදි පසවනක්ලෙදනෙසු, උන්දිතුමලං සමත්ථොති උන්දූරො. ඛජ්ජ භක්ඛණෙ, ඛාදිතුං අලන්ති ඛජ්ජූරො. කුර අක්කොසෙ, අක්කොසිතුමලන්ති කුරූරො. සු හිංසායං, සූරො.

อุทิ ในความไหลออกและความเปียกชื้น, อุนทูโร คือผู้สามารถที่จะทำให้เปียกชื้นได้ (หนู). ขัชชะ ในความกิน, ขัชชูโร คือสิ่งที่พอจะกินได้ (อินทผลัม). กุระ ในความด่า, กุรูโร คือผู้พอจะด่าได้ (โหดร้าย). สุ ในความเบียดเบียน, สูโร (ผู้กล้าหาญ).

681. හනාදීහි ණුනුතවො.

๖๘๑. ลง ณุ นุ และ ตุ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี หนะ เป็นต้น.

හනඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ණු නු තුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ණුප්පච්චයෙ හන හිංසාගතීසු, හනතීති හණු. ජන ජනනෙ, ජායතීති ජාණු, ධාත්වන්තලොපො, දීඝො. භා දිත්තිම්හි, භාතීති භාණු. රි සන්තානෙ, රයතීති රෙණු රජො. ඛනු අවදාරණෙ, ඛන්ති, ඛඤ්ඤතීති වා ඛාණු. අම ගත්‍යාදීසු, අමතීති අණු, ධාත්වන්තලොපො.

ลง ณุ นุ และ ตุ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี หนะ เป็นต้น. ใน ณุ ปัจจัย, หนะ ในความเบียดเบียนและความไป, หณุ (คาง). ชนะ ในความเกิด, ชาณุ (เข่า), ลบที่สุดธาตุและทีฆะ. ภา ในความรุ่งเรือง, ภาณุ (พระอาทิตย์). ริ ในความสืบต่อ, เรณุ (ละออง, ธุลี). ขนุ ในความขุด, ขันติ หรือ ขาณุ (ตอ). อมะ ในความไปเป็นต้น, อณุ (ปรมาณู), ลบที่สุดธาตุ.

නුප්පච්චයෙ – වෙ තන්තසන්තානෙ, වායතීති වෙනු, වෙණු වා. ධෙ පානෙ, ධායති වච්ඡං පායෙතීති ධෙනු, භාතීති භානු.

ใน นุ ปัจจัย - เว ในความสืบต่อของเส้นด้าย, เวณุ (ไม้ไผ่). เธ ในความดื่ม, เธนุ (แม่โค) เพราะให้ลูกโคดื่ม, ภาณุ (พระอาทิตย์) เพราะรุ่งเรือง.

තුප්පච්චයෙ [Pg.420] – ධා ධාරණෙ, ක්‍රියං, ලක්ඛණං වා ධාරෙතීති ධාතු. සි බන්ධනෙ, සීයති බන්ධීයතීති සෙතු. කී ධනවියොගෙ, කි උන්නතිම්හි, උද්ධං ගච්ඡතීති කෙතු. හි ගතිම්හි, හිනොතීති හෙතු. ජන ජනනෙ, ජායතීති ජන්තු. තනු විත්ථාරෙ, තනොතීති තන්තු. වස නිවාසෙ, වසති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති වත්ථු, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා සතකාරසංයොගස්ස ත්ථාදෙසො.

ใน ตุ ปัจจัย - ธา ในความทรงไว้, ธาตุ คือสิ่งที่ทรงไว้ซึ่งกิริยาหรือลักษณะ. สิ ในความผูก, เสตุ (สะพาน). กี ในความพลัดพรากจากทรัพย์ หรือ กิ ในความเจริญ, เกตุ (ธง) เพราะไปในที่สูง. หิ ในความไป, เหตุ. ชนะ ในความเกิด, ชันตุ (สัตว์). ตนุ ในความแผ่ไป, ตันตุ (เส้นด้าย). วสะ ในความอยู่, วัตถุ คือสิ่งที่ผลอาศัยอยู่เพราะมีความเป็นไปตามนั้น, ด้วยสูตร 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น แปลง สต สังโยค เป็น ตถ.

682. කුටාදීහිඨො.

๖๘๒. ลง ฐ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี กุฏะ เป็นต้น.

කුටාදීහි ධාතූහි ඨප්පච්චයො හොති. කුට ඡෙදනෙ, කුටති ඡින්දතීති කුට්ඨො බ්‍යාධි. කුස ඡෙදනපූරණගන්ධෙසු, කුසතීති කොට්ඨො උදරං, ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. කටමද්දනෙ, කටති මද්දතීති කට්ඨං. කණ නිමීලනෙ, කණ්ඨො.

ลง ฐ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี กุฏะ เป็นต้น. กุฏะ ในความตัด, กุฏโฐ (โรคเรื้อน). กุสะ ในความตัด ความเต็ม และกลิ่น, โกฏโฐ (ท้อง), ลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะ. กฏะ ในความบดขยี้, กัฏฐัง (ไม้). กณะ ในความหลับตา, กัณโฐ (คอ).

683. මනුපූරසුණාදීහි උස්සනුසිසා.

๖๘๓. ลง อุสสะ นุสา และ อิสา ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี มนุ ปูระ สุณะ เป็นต้น.

මනු පූර සුණඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, පාටිපදිකෙහි ච උස්සනුසඉසඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති.

ลง อุสสะ นุสา และ อิสา ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี มนุ ปูระ สุณะ เป็นต้น และหลังปาติปทิกะ.

මනු බොධනෙ, උස්ස නුසා, මනතෙ ජානාතීති මනුස්සො, මානුසො වා, ධාත්වන්තස්ස ආත්තං.

มนุ ในความรู้, ลง อุสสะ และ นุสา ปัจจัย, มนุสโส หรือ มานุโส คือผู้รู้, มีการแปลงที่สุดธาตุเป็น อา.

පූර දානපූරණෙසු, පූරතීති පුරිසො, රස්සත්තං, පොසො, රකාරිකාරානං ලොපො, වුද්ධි ච, පුරෙ උච්චෙ ඨානෙ සෙතීති පුරිසො.

ปูระ ในความให้และความเต็ม, ปุริโส คือผู้เต็ม, มีการทำให้เป็นรัสสะ. โปโส, ลบ ร และ อิ, และมีวุฒิ. หรือ ปุริโส คือผู้นอนในที่สูง.

සුණ හිංසාකුලසන්ධානෙසු, සුණති කුලං සන්දහතීති සුණිසා. කු කුච්ඡිතෙ, කවීයතීති කරීසං මලං, කුස්ස [Pg.421] කරත්තං, දීඝො ච. සු හිංසායං, අන්ධකාරවිධමනෙන සත්තානං භයං හිංසතීති සූරියො, රකාරාගමො, සකාරස්ස යත්තඤ්ච. මහ පූජායං, මහතීති මහිසො, මහියං සෙතීතිපි මහිසො. සි බන්ධනෙ, සීයති බන්ධීයතීති සීසං ඉච්චාදි.

สุณะ ในความเบียดเบียน ความสับสน และความผูกพัน, สุณิสา (ลูกสะใภ้) เพราะผูกพันตระกูล. กุ ในความน่ารังเกียจ, กรีสัง (อุจจาระ), แปลง กุ เป็น กร และทีฆะ. สุ ในความเบียดเบียน, สูริโย (พระอาทิตย์) เพราะกำจัดความกลัวของสัตว์ด้วยการกำจัดความมืด, มี ร อาคม และแปลง ส เป็น ย. มหะ ในความบูชา, มหิโส (ควาย), หรือ มหิโส เพราะนอนบนพื้นดิน. สิ ในความผูก, สีสัง (ศีรษะ) เป็นต้น.

684. අක්ඛරෙහි කාර.

๖๘๔. ลง การ ปัจจัย หลังอักษรทั้งหลาย.

අක්ඛරෙහි අක්ඛරවාචකෙහි වණ්ණෙහි කාරප්පච්චයො හොති. තද්ධිතාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අකාරො, අකාරං, අකාරෙන ඉච්චාදි, ආකාරො, ඔකාරො, කකාරො, යකාරො, හකාරො, ළකාරො. එවකාරාදීසු පන කරීයති උච්චාරීයතීති කාරො සද්දො, එව ච සො කාරො චාති එවකාරො. එවං ධිකාරො, හුංකාරො, සාධුකාරො.

ลง การ ปัจจัย หลังอักษรและวรรณะที่บอกอักษร. ด้วย จะ ศัพท์ ในสูตรตัทธิตเป็นต้น ย่อมมีการลง สิ วิภัตติเป็นต้น ในนามบัญญัติ เช่น อกาโร, อการัง, อกาเรนะ เป็นต้น, อากาโร, โอกาโร, กกาโร, ยกกาโร, หกาโร, ฬกาโร. ส่วนในคำว่า เอวกาโร เป็นต้นนั้น คำว่า กาโร คือเสียงที่ถูกเปล่ง, เอวกาโร คือ เอวะ และ กาโร นั้น. เช่นเดียวกันกับ ธิกาโร, หุงกาโร, สาธุกาโร.

ඉකාරො ධාතුනිද්දෙසෙ, විකරණන්ධිතොති ච;

භවන්තෙත්ථ ගමිස්සාදි, හනත්‍යාදීති ඤාපකා.

ลง อิ การ ในการแสดงธาตุ และหลังวิกะรณะและตัทธิต. ในที่นี้ มีอุทาหรณ์เช่น คมิสสติ และ หนติ เป็นต้น เป็นเครื่องบ่งชี้.

උණාදිප්පච්චයන්තනයො.

จบ นัยแห่งอุณาทิปัจจัย.

තබ්බාදී ණාදයො නිට්ඨා, තවෙ තුනාදයො තථා;

මානන්තාදි උණාදීති, ඡද්ධා කිතකසඞ්ගහො.

การสงเคราะห์กิตกะมี ๖ อย่าง คือ ๑. ตัพพะปัจจัยเป็นต้น ๒. ณ ปัจจัยเป็นต้น ๓. นิฏฐาปัจจัย (ตะ และ ตวันตุ) ๔. ตเว และ ตูนะปัจจัยเป็นต้น ๕. มานะ และ อันตะปัจจัย ๖. อุณาทิปัจจัย.

ඉති පදරූපසිද්ධියං කිබ්බිධානකණ්ඩො

กิพพิธานกัณฑ์ ในปทรูปสิทธิ จบเพียงเท่านี้.

සත්තමො.

กัณฑ์ที่ ๗.

නිගමන

บทสรุป (นิคมนะ)

සන්ධි නාමං කාරකඤ්ච, සමාසො තද්ධිතං තථා;

ආඛ්‍යාතං කිතකං කණ්ඩා, සත්තිමෙ රූපසිද්ධියං.

สนธิ นาม การก สมาส ตัทธิต อาขยาต และกิตกะ ทั้ง ๗ นี้ เป็นกัณฑ์ในปทรูปสิทธิ.

තෙධා සන්ධිං චතුද්ධා පදමපි චතුධා පඤ්චධා නාමිකඤ්ච,බ්‍යාසා ඡක්කාරකං ඡස්සමසනමපි ඡබ්භෙදතො තද්ධිතඤ්ච;

ආඛ්‍යාතං අට්ඨධා ඡබ්බිධමපි කිතකං පච්චයානං පභෙදා,දීපෙන්තී රූපසිද්ධී චිරමිධ ජනතාබුද්ධිවුඩ්ඪිං කරොතු.

สนธิ ๓ อย่าง, บท ๔ อย่าง, นาม ๕ อย่าง, การก ๖ อย่างโดยพิสดาร, สมาส ๖ อย่าง, ตัทธิต ๖ อย่าง, อาขยาต ๘ อย่าง, กิตกะ ๖ อย่างโดยประเภทแห่งปัจจัย, คัมภีร์รูปสิทธิที่แสดงเนื้อความเหล่านี้ ขอจงยังความเจริญแห่งปัญญาของหมู่ชนให้เป็นไปยืนนานในโลกนี้เทอญ

විඛ්‍යාතානන්දථෙරව්හයවරගුරුනං තම්බපණ්ණිද්ධජානං,සිස්සො දීපඞ්කරාඛ්‍යද්දමිළවසුමතී දීපලද්ධප්පකාසො;

බාලාදිච්චාදිවාසද්විතයමධිවසං සාසනං ජොතයී යො,සොයං බුද්ධප්පියව්හො යති ඉමමුජුකං රූපසිද්ධිං අකාසි.

พระภิกษุผู้มีนามว่าพุทธัปปิยะนี้ ผู้เป็นศิษย์ของพระอานันทเถระผู้เป็นพระอาจารย์ผู้ประเสริฐและมีชื่อเสียงโด่งดัง ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งลังกาทวีป, มีนามว่าทีปังกร ผู้ได้รับเกียรติคุณในเกาะแห่งทมิฬประเทศ, ผู้พำนักอาศัยอยู่ในอาวาสทั้งสองมีพาลสูรยะเป็นต้น ได้ยังพระศาสนาให้รุ่งเรือง ได้รจนาคัมภีร์รูปสิทธิอันสละสลวยนี้

ඉති පදරූපසිද්ධිපකරණං නිට්ඨිතං.

จบปทรูปสิทธิปกรณ์เพียงเท่านี้

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น පදරූපසිද්ධි ปทรูปสิทธิ ගන්ථාරම්භ การเริ่มต้นคัมภีร์ [ක] [ก] විසුද්ධසද්ධම්මසහස්සදීධිතිං[Pg.1],සුබුද්ධසම්බොධියුගන්ධරොදිතං; තිබුද්ධඛෙත්තෙකදිවාකරං ජිනං,සධම්මසඞ්ඝං සිරසා’භිවන්දිය. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้า ผู้มีรัศมีคือพระสัทธรรมอันบริสุทธิ์นับพัน ผู้เสด็จขึ้นสู่ยอดเขายุคันธรคือพระสัมโพธิญาณที่ตรัสรู้ดีแล้ว ผู้เป็นดวงอาทิตย์ดวงเดียวในพุทธเกษตรทั้งสาม พร้อมทั้งพระสัทธรรมและพระสงฆ์ด้วยเศียรเกล้า [ඛ] [ข] කච්චායනඤ්චාචරියං නමිත්වා,නිස්සාය කච්චායනවණ්ණනාදිං; බාලප්පබොධත්ථමුජුං කරිස්සං,බ්‍යත්තං සුකණ්ඩං පදරූපසිද්ධිං. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระอาจารย์กัจจายนะแล้ว อาศัยคัมภีร์กัจจายนวัณณนาเป็นต้น จักทำคัมภีร์ปทรูปสิทธิอันชัดเจน มีกัณฑ์อันดี และสละสลวยนี้ เพื่อประโยชน์แก่การทำคนเขลาให้ตื่น 1. සන්ධිකණ්ඩ ๑. สนธิกัณฑ์ තත්ථ ජිනසාසනාධිගමස්ස අක්ඛරකොසල්ලමූලකත්තා තං සම්පාදෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං අභිධෙය්‍යප්පයොජනවාක්‍යමිදමුච්චතෙ. ในบรรดาบทเหล่านั้น เพื่อแสดงว่าการบรรลุพระศาสนาของพระชินเจ้ามีอักขรโกศลเป็นรากฐาน จึงควรบำเพ็ญอักขรโกศลนั้นให้ถึงพร้อม บทที่แสดงอภิเธยยะและปโยชนะนี้จึงถูกกล่าวขึ้น 1. අත්ථො අක්ඛරසඤ්ඤාතො. ๑. อรรถย่อมรู้ได้ด้วยอักขระ යො කොචි ලොකියලොකුත්තරාදිභෙදො වචනත්ථො, සො සබ්බො අක්ඛරෙහෙව සඤ්ඤායතෙ. සිථිලධනිතාදිඅක්ඛරවිපත්තියඤ්හි අත්ථස්ස දුන්නයතා හොති, තස්මා [Pg.2] අක්ඛරකොසල්ලං බහූපකාරං බුද්ධවචනෙසු, එත්ථ පදානිපි අක්ඛරසන්නිපාතරූපත්තා අක්ඛරෙස්වෙව සඞ්ගය්හන්ති. วจนัตถะใดๆ ที่มีประเภทเป็นโลกิยะและโลกุตตระเป็นต้น วจนัตถะนั้นทั้งหมด ย่อมรู้ได้ด้วยอักขระทั้งหลาย เพราะเมื่ออักขระวิบัติ มีอักขระหย่อนและอักขระหนักเป็นต้น ย่อมทำให้การเข้าใจอรรถคลาดเคลื่อนไป เพราะฉะนั้น อักขรโกศลจึงมีอุปการะมากในพระพุทธพจน์ทั้งหลาย ในที่นี้ แม้บททั้งหลายก็สงเคราะห์เข้าในอักขระทั้งหลายนั่นเอง เพราะมีรูปเป็นการประชุมกันของอักขระ තස්මා අක්ඛරකොසල්ලං, සම්පාදෙය්‍ය හිතත්ථිකො; උපට්ඨහං ගරුං සම්මා, උට්ඨානාදීහි පඤ්චහි. เพราะฉะนั้น ผู้มุ่งประโยชน์พึงบำเพ็ญอักขรโกศลให้ถึงพร้อม ด้วยการอุปัฏฐากครูบาอาจารย์โดยชอบ ด้วยอาการ ๕ อย่าง มีการลุกขึ้นต้อนรับเป็นต้น සඤ්ඤාවිධාන สัญญาพิธาน (การกำหนดชื่อ) තත්ථාදො තාව සද්දලක්ඛණෙ වොහාරවිඤ්ඤාපනත්ථං සඤ්ඤාවිධානමාරභීයතෙ. ในบรรดาบทเหล่านั้น ก่อนอื่น การกำหนดชื่อย่อมถูกเริ่มต้นขึ้น เพื่อให้รู้การใช้สอยในสัททลักขณะ 2. අක්ඛරාපාදයො එකචත්තාලීසං. ๒. อักขระมี อ เป็นต้น มี ๔๑ ตัว අක්ඛරා අපි ආදයො එකචත්තාලීසං, තෙ ච ඛො ජිනවචනානුරූපා අකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා එකචත්තාලීසමත්තා වණ්ණා පච්චෙකං අක්ඛරා නාම හොන්ති. තං යථා – ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ඔ, ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං-ඉති අක්ඛරා. อักขระทั้งหลายมี อ เป็นต้น มี ๔๑ ตัว อนึ่ง วรรณะทั้งหลายมี อ เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด มีจำนวน ๔๑ ตัว ซึ่งเป็นไปตามพระพุทธพจน์นั้น แต่ละตัวชื่อว่าอักขระ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ – ดังนี้ ชื่อว่าอักขระ නක්ඛරන්තීති අක්ඛරා, අ ආදි යෙසං තෙ ආදයො. අකාරාදීනමනුක්කමො පනෙස ඨානාදික්කමසන්නිස්සිතො, තථා හි ඨානකරණප්පයතනෙහි වණ්ණා ජායන්තෙ, තත්ථ ඡ ඨානානි කණ්ඨතාලුමුද්ධදන්තඔට්ඨනාසිකාවසෙන. อักษรทั้งหลาย ชื่อว่า อักขระ เพราะไม่แตกสลาย (นกฺขรนฺติ) อักษรทั้งหลายมี อ เป็นต้น ชื่อว่า อาทิ อนึ่ง ลำดับของอักษรมี อ เป็นต้นนี้ อาศัยลำดับของฐานเป็นต้น เพราะว่าวรรณะทั้งหลายย่อมเกิดด้วยฐาน กรณ์ และปยัตนะ ในบรรดาวรรณะเหล่านั้น ฐานมี ๖ อย่าง คือ คอ เพดาน ปุ่มเหงือก ฟัน ริมฝีปาก และจมูก තත්ථ – අවණ්ණ කවග්ග හකාරා කණ්ඨජා. ในบรรดาฐานเหล่านั้น – อวรรณะ กวรรค และ หการ เกิดที่คอ ඉවණ්ණ චවග්ග යකාරා තාලුජා. ටවග්ග රකාර ළකාරා මුද්ධජා. තවග්ග ලකාර සකාරා දන්තජා. උවණ්ණ පවග්ගා ඔට්ඨජා. එකාරො කණ්ඨතාලුජො. ඔකාරො කණ්ඨොට්ඨජො. อิวรรณะ จวรรค และ ยการ เกิดที่เพดาน ฏวรรค รการ และ ฬการ เกิดที่ปุ่มเหงือก ตวรรค ลการ และ สการ เกิดที่ฟัน อุวรรณะ ปวรรค เกิดที่ริมฝีปาก เอกาโร เกิดที่คอและเพดาน โอการ เกิดที่คอและริมฝีปาก වකාරො [Pg.3] දන්තොට්ඨජො. วการ เกิดที่ฟันและริมฝีปาก නිග්ගහීතං නාසිකට්ඨානජං. นิคคหิต เกิดที่ฐานจมูก ඞ ඤ ණ න මා සකට්ඨානජා, නාසිකට්ඨානජා චාති. ง ญ ณ น ม เกิดที่ฐานของตน และเกิดที่ฐานจมูกด้วย හකාරං පඤ්චමෙහෙව, අන්තට්ඨාහි ච සංයුතං; ඔරසන්ති වදන්තෙත්ථ, කණ්ඨජං තදසංයුතං. ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า หการที่ประกอบกับอักษรวรรคที่ ๕ ทั้งหลาย และอักษรอันตั้งอยู่ในระหว่าง (ย ร ล ว) เป็นโอรส (เกิดจากอก) ส่วนหการที่ไม่ประกอบด้วยอักษรเหล่านั้น เกิดที่คอ කරණං ජිව්හාමජ්ඣං තාලුජානං, ජිව්හොපග්ගං මුද්ධජානං, ජිව්හාග්ගං දන්තජානං, සෙසා සකට්ඨානකරණා. กรณ์ คือ กลางลิ้น สำหรับอักษรที่เกิดที่เพดาน, ถัดปลายลิ้นเข้าไป สำหรับอักษรที่เกิดที่ปุ่มเหงือก, ปลายลิ้น สำหรับอักษรที่เกิดที่ฟัน, ส่วนที่เหลือมีฐานของตนเป็นกรณ์ පයතනං සංවුතාදිකරණවිසෙසො. සංවුතත්තමකාරස්ස, විවටත්තං සෙසසරානං සකාරහකාරානඤ්ච, ඵුට්ඨං වග්ගානං, ඊසංඵුට්ඨං යරලවානන්ති. ปยัตนะ คือ ความพยายามพิเศษในการทำ เช่น สังวุตตะเป็นต้น อการมีสังวุตตะ สระที่เหลือ สการ และ หการ มีวิวฏะ วรรคทั้งหลายมีผุฏฐะ ย ร ล ว มีอีสังผุฏฐะ එවං ඨානකරණප්පයතනසුතිකාලභින්නෙසු අක්ඛරෙසු සරා නිස්සයා, ඉතරෙ නිස්සිතා. තත්ථ – อักขระทั้งหลายที่ต่างกันด้วยฐาน กรณ์ ปยัตนะ และสุติกาล (ระยะเวลาในการออกเสียง) ดังนี้ สระเป็นนิสสยะ (ที่อาศัย) ส่วนอักขระที่เหลือเป็นนิสสิตะ (ผู้อาศัย) ในบรรดาอักขระเหล่านั้น – නිස්සයාදො සරා වුත්තා, බ්‍යඤ්ජනා නිස්සිතා තතො; වග්ගෙකජා බහුත්තාදො, තතො ඨානලහුක්කමා. สระทั้งหลายถูกกล่าวว่าเป็นนิสสยะก่อน พยัญชนะทั้งหลายเป็นนิสสิตะหลังจากนั้น (พยัญชนะเหล่านั้นถูกกล่าว) ตามลำดับของฐานและลหุ เพราะความเป็นอักษรที่เกิดในวรรคเดียวกันและมีความเป็นอักษรมากเป็นต้น වුත්තඤ්ච – และท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘පඤ්චන්නං පන ඨානානං, පටිපාටිවසාපි ච; නිස්සයාදිප්පභෙදෙහි, වුත්තො තෙසමනුක්කමො’’ති. ‘‘อนึ่ง ลำดับของอักษรเหล่านั้นถูกกล่าวไว้แล้ว โดยอาศัยลำดับของฐานทั้ง ๕ และโดยประเภทมีนิสสยะเป็นต้น’’ එකෙනාධිකා චත්තාලීසං එකචත්තාලීසං, එතෙන ගණනපරිච්ඡෙදෙන – สี่สิบยิ่งด้วยหนึ่ง เป็นสี่สิบเอ็ด ด้วยการกำหนดจำนวนนี้ – අධිකක්ඛරවන්තානි, එකතාලීසතො ඉතො; න බුද්ධවචනානීති, දීපෙතාචරියාසභො. พระอาจารย์ผู้ประเสริฐได้แสดงไว้ว่า อักษรที่เกินกว่า ๔๑ ตัวเหล่านี้ ไม่ใช่พุทธพจน์. අපිග්ගහණං හෙට්ඨා වුත්තානං අපෙක්ඛාකරණත්ථං. การถือเอาศัพท์ว่า อปิ เพื่อต้องการให้คำที่กล่าวไว้ข้างต้นมีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กัน. 3. තත්ථොදන්තා [Pg.4] සරා අට්ඨ. ๓. ในบรรดาอักษรเหล่านั้น สระ ๘ ตัว มี โอ เป็นที่สุด. තත්ථ තෙසු අක්ඛරෙසු අකාරාදීසු ඔකාරන්තා අට්ඨ අක්ඛරා සරා නාම හොන්ති. තං යථා – අ ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ඔ-ඉති සරා. ในบรรดาอักษรเหล่านั้น บรรดาอักษรมี อ เป็นต้น อักษร ๘ ตัว มี โอ เป็นที่สุด ชื่อว่า สระ. ตัวอย่างเช่น อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ เหล่านี้ชื่อว่าสระ. ඔ අන්තො යෙසං තෙ ඔදන්තා, දකාරො සන්ධිජො, සරන්ති ගච්ඡන්තීති සරා, බ්‍යඤ්ජනෙ සාරෙන්තීතිපි සරා. อักษรที่มี โอ เป็นที่สุด ชื่อว่า โอทันตะ, ท อักษร เป็นอักษรเกิดจากการสนธิ. อักษรที่แล่นไปได้ ชื่อว่า สระ, หรืออักษรที่ยังพยัญชนะให้แล่นไปได้ ก็ชื่อว่า สระ. ‘‘තත්ථා’’ති වත්තතෙ. บทว่า ตตฺถา ตามมา. 4. ලහුමත්තා තයො රස්සා. ๔. สระ ๓ ตัว มีมาตราเบา ชื่อว่า รัสสะ. තත්ථ අට්ඨසු සරෙසු ලහුමත්තා තයො සරා රස්සා නාම හොන්ති. තං යථා – අ ඉ උ-ඉති රස්සා. ในบรรดาสระ ๘ ตัวนั้น สระ ๓ ตัวที่มีมาตราเบา ชื่อว่า รัสสะ. ตัวอย่างเช่น อ อิ อุ เหล่านี้ชื่อว่ารัสสะ. ලහුකා මත්තා පමාණං යෙසං තෙ ලහුමත්තා, මත්තාසද්දො චෙත්ථ අච්ඡරාසඞ්ඝාතඅක්ඛිනිමීලනසඞ්ඛාතං කාලං වදති, තාය මත්තාය එකමත්තා රස්සා, ද්විමත්තා දීඝා, අඩ්ඪමත්තා බ්‍යඤ්ජනා. ලහුග්ගහණඤ්චෙත්ථ ඡන්දසි දියඩ්ඪමත්තස්සාපි ගහණත්ථං. රස්සකාලයොගතො රස්සා, රස්සකාලවන්තො වා රස්සා. อักษรที่มีมาตราเบาเป็นประมาณ ชื่อว่า ลหุมัตตะ. ในที่นี้ คำว่า มาตรา หมายถึงกาลเวลาที่นับด้วยการดีดนิ้วและกะพริบตา. ด้วยมาตรานั้น สระที่มี ๑ มาตรา ชื่อว่า รัสสะ, มี ๒ มาตรา ชื่อว่า ทีฆะ, พยัญชนะมีครึ่งมาตรา. การถือเอาศัพท์ว่า ลหุ ในที่นี้ เพื่อต้องการรวมเอาอักษรที่มี ๑ มาตราครึ่งในฉันท์ด้วย. อักษรที่ประกอบด้วยกาลของรัสสะ ชื่อว่า รัสสะ, หรืออักษรที่มีกาลของรัสสะ ชื่อว่า รัสสะ. සරරස්සග්ගහණානි ච වත්තන්තෙ. การถือเอาบทว่า สระ และ รัสสะ ตามมา. 5. අඤ්ඤෙ දීඝා. ๕. สระที่เหลือ ชื่อว่า ทีฆะ. තත්ථ අට්ඨසු සරෙසු රස්සෙහි අඤ්ඤෙ ද්විමත්තා පඤ්ච සරා දීඝා නාම හොන්ති. තං යථා – ආ ඊ ඌ එ ඔ-ඉති දීඝා. ในบรรดาสระ ๘ ตัวนั้น สระ ๕ ตัวที่เหลือจากรัสสะ มี ๒ มาตรา ชื่อว่า ทีฆะ. ตัวอย่างเช่น อา อี อู เอ โอ เหล่านี้ชื่อว่าทีฆะ. අඤ්ඤග්ගහණං දියඩ්ඪමත්තිකානම්පි සඞ්ගහණත්ථං. දීඝකාලෙ නියුත්තා, තබ්බන්තො වා දීඝා. ක්වචි සංයොගපුබ්බා එකාරොකාරා රස්සා ඉව වුච්චන්තෙ. යථා – එත්ථ, සෙය්‍යො, ඔට්ඨො, සොත්ථි. ක්වචීති කිං? මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ. පුත්තො ත්‍යාහං මහාරාජ. การถือเอาศัพท์ว่า อัญญะ เพื่อต้องการสงเคราะห์เอาอักษรที่มี ๑ มาตราครึ่งด้วย. อักษรที่ประกอบในกาลของทีฆะ หรืออักษรที่มีกาลของทีฆะนั้น ชื่อว่า ทีฆะ. ในบางอุทาหรณ์ สระ เอ และ โอ ที่อยู่หน้าพยัญชนะสังโยค ท่านเรียกว่าเป็นเสมือนรัสสะ. เช่น เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ. คำว่า กวจิ (ในบางอุทาหรณ์) มีประโยชน์อย่างไร? เช่น มํ เจ ตฺวํ นิกฺขณํ วเน, ปุตฺโต ตฺยาหํ มหาราช. 6. දුම්හි [Pg.5] ගරු. ๖. เมื่อมีพยัญชนะสังโยคอยู่เบื้องหลัง (สระหน้า) ชื่อว่า ครุ. ද්වින්නං සමූහො දු, තස්මිං දුම්හි. සංයොගභූතෙ අක්ඛරෙ පරෙ යො පුබ්බො රස්සක්ඛරො, සො ගරුසඤ්ඤො හොති. යථා – දත්වා, හිත්වා, භුත්වා. หมู่แห่งอักษรสองตัว ชื่อว่า ทุ, ในทุนั้น. เมื่อมีอักษรที่เป็นสังโยคอยู่เบื้องหลัง อักษรรัสสะที่อยู่ข้างหน้า ย่อมได้ชื่อว่า ครุ. เช่น ทตฺวา, หิตฺวา, ภุตฺวา. ‘‘ගරූ’’ති වත්තතෙ. บทว่า ครุ ตามมา. 7. දීඝො ච. ๗. และสระทีฆะ (ก็ชื่อว่า ครุ). දීඝො ච සරො ගරුසඤ්ඤො හොති. යථා – නාවා, නදී, වධූ, ද්වෙ, තයො. ගරුකතො අඤ්ඤො ‘‘ලහුකො’’ති වෙදිතබ්බො. สระทีฆะย่อมได้ชื่อว่า ครุ. เช่น นาวา, นที, วธู, ทฺเว, ตโย. อักษรอื่นจากครุ พึงทราบว่าชื่อว่า ลหุ. 8. සෙසා බ්‍යඤ්ජනා. ๘. อักษรที่เหลือ ชื่อว่า พยัญชนะ. ඨපෙත්වා අට්ඨ සරෙ සෙසා අඩ්ඪමත්තා අක්ඛරා කකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා තෙත්තිංස බ්‍යඤ්ජනා නාම හොන්ති. වුත්තෙහි අඤ්ඤෙ සෙසා. බ්‍යඤ්ජීයති එතෙහි අත්ථොති බ්‍යඤ්ජනා. තං යථා – ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං-ඉති බ්‍යඤ්ජනා. කකාරාදීස්වකාරො උච්චාරණත්ථො. ยกเว้นสระ ๘ ตัว อักษรที่เหลือซึ่งมีครึ่งมาตรา มี ก อักษรเป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ๓๓ ตัว ชื่อว่า พยัญชนะ. คำว่า เสสา หมายถึง อักษรที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว. อรรถย่อมถูกทำให้ปรากฏชัดด้วยอักษรเหล่านี้ เพราะฉะนั้น อักษรเหล่านี้จึงชื่อว่า พยัญชนะ. ตัวอย่างเช่น ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ เหล่านี้ชื่อว่าพยัญชนะ. อ อักษร ใน ก อักษร เป็นต้น มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การออกเสียง. ‘‘බ්‍යඤ්ජනා’’ති වත්තතෙ. บทว่า พยัญชนะ ตามมา. 9. වග්ගා පඤ්චපඤ්චසො මන්තා. ๙. พยัญชนะที่มี ม เป็นที่สุด แบ่งเป็นพวกละ ๕ ตัว ชื่อว่า วรรค. තෙසං ඛො බ්‍යඤ්ජනානං කකාරාදයො මකාරන්තා පඤ්චවීසති බ්‍යඤ්ජනා පඤ්චපඤ්චවිභාගෙන වග්ගා නාම හොන්ති. තං යථා – ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම-ඉති වග්ගා. ในบรรดาพยัญชนะเหล่านั้น พยัญชนะ ๒๕ ตัว มี ก อักษรเป็นต้น มี ม อักษรเป็นที่สุด โดยการแบ่งเป็นพวกละ ๕ ตัว ชื่อว่า วรรค. ตัวอย่างเช่น ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม เหล่านี้ชื่อว่าวรรค. තෙ පන පඨමක්ඛරවසෙන කවග්ගචවග්ගාදිවොහාරං ගතා, වග්ගොති සමූහො, තත්ථ පඤ්චපඤ්චවිභාගෙනාති වා පඤ්ච පඤ්ච එතෙසමත්ථීති [Pg.6] වා පඤ්චපඤ්චසො, මො අන්තො යෙසං තෙ මන්තා. ก็พยัญชนะเหล่านั้น ถึงการเรียกว่า กวรรค จวรรค เป็นต้น ตามอำนาจของอักษรตัวแรก. คำว่า วรรค หมายถึง หมู่. ในสูตรนั้น คำว่า ปญฺจปญฺจโส หมายถึง โดยการแบ่งเป็นพวกละ ๕ หรือว่า อักษรเหล่านี้มีพวกละ ๕. อักษรที่มี ม เป็นที่สุด ชื่อว่า มันตะ. 10. අංඉති නිග්ගහීතං. ๑๐. อํ ชื่อว่า นิคคหิต. අකාරො උච්චාරණත්ථො, ඉතිසද්දො පනානන්තරවුත්තනිදස්සනත්ථො, අංඉති යං අකාරතො පරං වුත්තං බින්දු, තං නිග්ගහීතං නාම හොති. රස්සස්සරං නිස්සාය ගය්හති, කරණං නිග්ගහෙත්වා ගය්හතීති වා නිග්ගහීතං. อ อักษร (ใน อํ) มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การออกเสียง, ส่วน อิติ ศัพท์ มีไว้เพื่อแสดงสิ่งที่กล่าวไว้ในลำดับ. จุดที่ท่านกล่าวไว้หลัง อ อักษร ในคำว่า อํ นั้น ชื่อว่า นิคคหิต. นิคคหิตนั้น ชื่อว่า นิคคหิต เพราะถูกถือเอา (ออกเสียง) โดยอาศัยสระรัสสะ หรือเพราะถูกถือเอาโดยการกดฐานกรณ์ไว้. කරණං නිග්ගහෙත්වාන, මුඛෙනාවිවටෙන යං; වුච්චතෙ නිග්ගහීතන්ති, වුත්තං බින්දු සරානුගං. จุดที่ไปตามหลังสระ ซึ่งท่านกล่าวโดยการกดฐานกรณ์ไว้ ด้วยปากที่ไม่ได้เปิดกว้างนั้น ท่านเรียกว่า นิคคหิต. ඉධ අවුත්තානං පරසමඤ්ඤානම්පි පයොජනෙ සති ගහණත්ථං පරිභාසමාහ. ในคัมภีร์นี้ เมื่อมีความจำเป็นต้องใช้ จึงกล่าวปริภาษาสูตรเพื่อถือเอาชื่อที่กำหนดโดยอาจารย์อื่นแม้ที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้. 11. පරසමඤ්ඤා පයොගෙ. ๑๑. ชื่อที่กำหนดโดยอาจารย์อื่น พึงใช้ในเมื่อมีการใช้. යා ච පන පරස්මිං සක්කතගන්ථෙ, පරෙසං වා වෙය්‍යාකරණානං සමඤ්ඤා ඝොසාඝොසලොපසවණ්ණසංයොගලිඞ්ගාදිකා, තා පයොගෙ සති එත්ථාපි යුජ්ජන්තෙ. อนึ่ง ชื่อที่กำหนดโดยอาจารย์อื่น เช่น โฆสะ อโฆสะ โลปะ สวรรณะ สังโยค ลิงค์ เป็นต้น ที่มีอยู่ในคัมภีร์สันสกฤตอื่น หรือของนักไวยากรณ์อื่นเหล่านั้น เมื่อมีความจำเป็นต้องใช้ ก็พึงนำมาใช้ในคัมภีร์นี้ด้วย. පරස්මිං, පරෙසං වා සමඤ්ඤා පරසමඤ්ඤා, වෙය්‍යාකරණෙ, වෙය්‍යාකරණමධීතානං වා සමඤ්ඤාත්‍යත්ථො. පයුජ්ජනං පයොගො, විනියොගො. ชื่อในคัมภีร์อื่น หรือชื่อของอาจารย์อื่น คือ ปรสมาญญา, หมายถึงชื่อในไวยากรณ์ หรือชื่อของผู้ที่ศึกษาไวยากรณ์. การประกอบ คือ ประโยค, การจัดวาง. තත්ථ වග්ගානං පඨමදුතියා, සකාරො ච අඝොසා. වග්ගානං තතියචතුත්ථපඤ්චමා, ය ර ලව හ ළා චාති එකවීසති ඝොසා නාම. ในบรรดาพยัญชนะเหล่านั้น พยัญชนะตัวที่ ๑ และที่ ๒ ของวรรค และ ส อักษร เป็นอโฆสะ. พยัญชนะตัวที่ ๓, ๔ และ ๕ ของวรรค และ ย ร ล ว ห ฬ รวม ๒๑ ตัว ชื่อว่า โฆสะ. එත්ථ ච වග්ගානං දුතියචතුත්ථා ධනිතාතිපි වුච්චන්ති, ඉතරෙ සිථිලාති. විනාසො ලොපො. රස්සස්සරා සකදීඝෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං සවණ්ණා නාම, යෙ සරූපාතිපි වුච්චන්ති. සරානන්තරිතානි [Pg.7] බ්‍යඤ්ජනානි සංයොගො. ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ගං. විභත්‍යන්තං පදං. ඉච්චෙවමාදි. ในที่นี้ พยัญชนะตัวที่ ๒ และที่ ๔ ของวรรค เรียกอีกอย่างว่า ธนิตะ, ส่วนที่เหลือเรียกว่า สิถิล. การหายไป คือ ลบ. สระเสียงสั้นกับสระเสียงยาวของตน เป็นสวรรณะซึ่งกันและกัน ซึ่งเรียกอีกอย่างว่า สรุปะ. พยัญชนะที่ไม่มีสระคั่น คือ สังโยค. ศัพท์ที่มีเนื้อความซึ่งเว้นจากธาตุ ปัจจัย และวิภัตติ ชื่อว่า ลิงค์. ศัพท์ที่มีวิภัตติเป็นที่สุด ชื่อว่า บท. ดังนี้เป็นต้น. ඉති සඤ්ඤාවිධානං. จบ วิธีการกำหนดชื่อ. සරසන්ධිවිධාන วิธีการสระสนธิ අථ සරසන්ධි වුච්චතෙ. บัดนี้ จะกล่าวถึงสระสนธิ. ලොක අග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤා ඉන්ද්‍රියං, තීණි ඉමානි, නො හි එතං, භික්ඛුනී ඔවාදො, මාතු උපට්ඨානං, සමෙතු ආයස්මා, අභිභූ ආයතනං, ධනා මෙ අත්ථි, සබ්බෙ එව, තයො අස්සු ධම්මා, අසන්තො එත්ථ න දිස්සන්ති ඉතීධ සරාදිසඤ්ඤායං සබ්බසන්ධිකරණට්ඨානෙ බ්‍යඤ්ජනවියොජනත්ථං පරිභාසමාහ. โลกอัคคปุคคโล, ปัญญินทริยัง, ตีณิอิมานิ, โนหิเอตัง, ภิกขุนีโอวาโท, มาตุอุปัฏฐานัง, สเมตุอายัสมา, อภิภูอายตนัง, ธนาเมอัตถิ, สัพเพเอวะ, ตโยอัสสุธัมมา, อสันโตเอตถะนะทิสสันติ ดังนี้ ในที่นี้ เพื่อแยกพยัญชนะในที่ที่พึงทำสนธิทั้งหมด ในการกำหนดชื่อสระเป็นต้น จึงกล่าวปริภาษานี้. 12. පුබ්බමධොඨිතමස්සරං සරෙන වියොජයෙ. ๑๒. พึงแยกพยัญชนะตัวหน้าซึ่งไม่มีสระและตั้งอยู่ข้างล่าง ออกจากสระ. සරෙනාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං, සහයොගෙ වා, සන්ධිතබ්බෙ සරසහිතං පුබ්බබ්‍යඤ්ජනං අනතික්කමන්තො අධොඨිතමස්සරඤ්ච කත්වා සරතො වියොජයෙති සරතො බ්‍යඤ්ජනං වියොජෙතබ්බං. එත්ථ ච අස්සරග්ගහණසාමත්ථියෙන ‘‘බ්‍යඤ්ජන’’න්ති ලද්ධං. บทว่า สเรนะ เป็นกรณวจนะในอรรถนิสสัคคะ (การแยกออก) หรือในอรรถสหโยคะ (การประกอบร่วม), เมื่อไม่ล่วงเลยพยัญชนะหน้าที่มีสระอยู่ ซึ่งพึงสนธิ และทำพยัญชนะที่ไม่มีสระและอยู่ข้างล่างให้แยกออกจากสระ คือ พึงแยกพยัญชนะออกจากสระ. ในที่นี้ ด้วยความสามารถของการรับเอาคำว่า อัสสระ (ไม่มีสระ) จึงได้คำว่า พยัญชนะ. 13. සරා සරෙ ලොපං. ๑๓. สระทั้งหลาย (หน้า) ย่อมถึงการลบ เมื่อสระ (หลัง) ตามหลัง. සරා ඛො සබ්බෙපි සරෙ පරෙ ඨිතෙ ලොපං පප්පොන්ති. ලොපොති අදස්සනං අනුච්චාරණං. එත්ථ සරාති කාරියීනිද්දෙසො. බහුවචනං පනෙත්ථ එකෙකස්මිං සරෙ පරෙ බහූනං ලොපඤාපනත්ථං. සරෙති නිමිත්තනිද්දෙසො, නිමිත්තසත්තමී චායං, නිමිත්තොපාදානසාමත්ථියතො වණ්ණකාලබ්‍යවධානෙ සන්ධිකාරියං න හොති. ලොපන්ති කාරියනිද්දෙසො, ඉදං පන සුත්තං [Pg.8] උපරි පරලොපවිධානතො පුබ්බලොපවිධානන්ති දට්ඨබ්බං, එවං සබ්බත්ථ සත්තමීනිද්දෙසෙ පුබ්බස්සෙව විධි, න පරස්ස විධානන්ති වෙදිතබ්බං. สระแม้ทั้งหมด ย่อมถึงการลบ เมื่อสระอื่นตั้งอยู่ข้างหลัง. คำว่า ลบ คือ การไม่ปรากฏ การไม่ออกเสียง. ในที่นี้ คำว่า สรา เป็นการแสดงถึงสิ่งที่ถูกกระทำ (การิยี). ส่วนพหูพจน์ในที่นี้ เพื่อให้รู้ว่ามีการลบสระได้หลายตัว เมื่อมีสระตัวหนึ่งอยู่ข้างหลัง. คำว่า สเร เป็นการแสดงถึงนิมิต (เหตุ), และนี่เป็นนิมิตสัตตมี, ด้วยความสามารถของการรับเอานิมิตนั้น การทำสนธิย่อมไม่เกิดขึ้นเมื่อมีวรรณะหรือกาลเวลาคั่นอยู่. คำว่า โลปัง เป็นการแสดงถึงสิ่งที่ถูกกระทำ (การิยะ), แต่สูตรนี้พึงทราบว่าเป็นวิธีลบสระหน้า เพราะมีวิธีลบสระหลังอยู่ในสูตรต่อไป. พึงทราบว่า ในการแสดงด้วยสัตตมีวิภัตติทุกแห่ง เป็นวิธีของสระหน้าเท่านั้น ไม่ใช่วิธีของสระหลัง. ‘‘අස්සරං, අධොඨිත’’න්ති ච වත්තතෙ, සිලිට්ඨකථනෙ පරිභාසමාහ. บทว่า อัสสรัง และ อโธฐิตัง ตามมา, ในการกล่าวเชื่อมต่อ จึงกล่าวปริภาษานี้. 14. නයෙ පරං යුත්තෙ. ๑๔. พึงนำ (พยัญชนะ) ไปประกอบกับ (สระ) หลัง ในที่ที่สมควร. සරරහිතං ඛො බ්‍යඤ්ජනං අධොඨිතං පරක්ඛරං නයෙ යුත්තෙ ඨානෙති පරනයනං කාතබ්බං. එත්ථ යුත්තග්ගහණං නිග්ගහීතනිසෙධනත්ථං, තෙන ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි ම’’න්තිආදීසු පරනයනසන්දෙහො න හොති. พยัญชนะที่ไม่มีสระและตั้งอยู่ข้างล่าง พึงนำไปประกอบกับอักษรหลังในที่ที่สมควร คือ พึงทำการนำไปประกอบกับอักษรหลัง. ในที่นี้ การรับเอาคำว่า ยุตตะ เพื่อห้ามการนำนิคคหิตไปประกอบ. ด้วยเหตุนั้น ความสงสัยในการนำไปประกอบกับอักษรหลังในคำว่า อักโกจฉิ มัง อวธิ มัง เป็นต้น จึงไม่มี. ලොකග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, තීණිමානි, නොහෙතං, භික්ඛුනොවාදො, මාතුපට්ඨානං, සමෙතායස්මා, අභිභායතනං, ධනා මත්ථි, සබ්බෙව, තයස්සු ධම්මා, අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති. โลกัคคปุคคโล, ปัญญินทริยัง, ตีณิมานิ, โนเหตัง, ภิกขุโนวาโท, มาตุปัฏฐานัง, สเมตายัสมา, อภิภายตนัง, ธนามัตถิ, สัพเพวะ, ตยัสสุธัมมา, อสันเตตถะนะทิสสันติ. යස්ස ඉදානි, සඤ්ඤා ඉති, ඡායා ඉව, කථා එව කා, ඉති අපි, අස්සමණී අසි, චක්ඛු ඉන්ද්‍රියං, අකතඤ්ඤූ අසි, ආකාසෙ ඉව, තෙ අපි, වන්දෙ අහං, සො අහං, චත්තාරො ඉමෙ, වසලො ඉති, මොග්ගල්ලානො ආසි බීජකො, පාතො එවාතීධ පුබ්බලොපෙ සම්පත්තෙ ‘‘සරෙ’’ති අධිකාරො, ඉධ පන ‘‘අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමො’’ති කත්වා ‘‘සරො, සරම්හා, ලොප’’න්ති ච වත්තමානෙ – ยัสสะ อิทานิ, สัญญา อิติ, ฉายา อิวะ, กถา เอวะ กา, อิติ อะปิ, อัสสมณี อะสิ, จักขุ อินทริยัง, อกตัญญู อะสิ, อากาเส อิวะ, เต อะปิ, วันเท อะหัง, โส อะหัง, จัตตาโร อิเม, วสโล อิติ, โมคคัลลาโน อาสิ พีชะโก, ปาโต เอวะ ดังนี้ ในที่นี้ เมื่อการลบสระหน้าถึงพร้อมแล้ว บทว่า สเร เป็นบทที่ตามมา, แต่ในที่นี้ เมื่อทำบทว่า อัตถวสา วิภัตติวิปริณาโม (การผันวิภัตติไปตามอรรถ) แล้ว บทว่า สโร, สรมหา และ โลปัง ก็ตามมา – 15. වා පරො අසරූපා. ๑๕. สระหลัง ย่อมถึงการลบจากสระที่ไม่เหมือนกันบ้าง. අසමානරූපම්හා සරම්හා පරො සරො ලොපං පප්පොති වා. සමානං රූපං අස්සාති සරූපො, න සරූපො අසරූපො, අසවණ්ණො[Pg.9]. යස්මා පන මරියාදායං, අභිවිධිම්හි ච වත්තමානො ආඋපසග්ගො විය වාසද්දො ද්විධා වත්තතෙ, කත්ථචි විකප්පෙ, කත්ථචි යථාවවත්ථිතරූපපරිග්ගහෙ, ඉධ පන පච්ඡිමෙ, තතො නිච්චමනිච්චමසන්තඤ්ච විධිමෙත්ථ වාසද්දො දීපෙති. ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං. สระหลัง ย่อมถึงการลบจากสระที่มีรูปไม่เสมอกันบ้าง. สระที่มีรูปเหมือนกัน ชื่อว่า สรุปะ, สระที่ไม่ใช่สรุปะ ชื่อว่า อสรุปะ คือ อสวรรณะ. เพราะว่า บทว่า วา ย่อมเป็นไปสองนัย เหมือนอุปสัคคะ อา ที่เป็นไปในอรรถมริยาท (ขอบเขต) และอภิวิธิ (ความครอบคลุม), บางครั้งเป็นไปในอรรถวิกัปปะ (ทางเลือก), บางครั้งเป็นไปในการรับเอารูปที่กำหนดไว้แน่นอน, แต่ในที่นี้เป็นไปในนัยหลัง, ด้วยเหตุนั้น บทว่า วา ในที่นี้จึงแสดงถึงวิธีที่เป็นนิจจะ (แน่นอน) อนิจจะ (ไม่แน่นอน) และอสันตะ (ไม่ปรากฏ). พึงนำไปประกอบกับอักษรหลัง ตามบทว่า นเย ปรัง ยุตเต. යස්සදානි යස්ස ඉදානි, සඤ්ඤාති සඤ්ඤා ඉති, ඡායාව ඡායා ඉව, කථාව කා කථා එව කා, ඉතීපි ඉති අපි, අස්සමණීසි අස්සමණී අසි. චක්ඛුන්ද්‍රිය මිති නිච්චං. අකතඤ්ඤූසි අකතඤ්ඤූ අසි, ආකාසෙව ආකාසෙ ඉව, තෙපි තෙ අපි, වන්දෙහං වන්දෙ අහං, සොහං සො අහං, චත්තාරොමෙ චත්තාරො ඉමෙ, වසලොති වසලො ඉති, මොග්ගල්ලානොසි බීජකො මොග්ගල්ලානො ආසි බීජකො, පාතොව පාතො එව. ยัสสทานิ (ยัสสะ อิทานิ), สัญญัติ (สัญญา อิติ), ฉายาวะ (ฉายา อิวะ), กถาวะ กา (กถา เอวะ กา), อิตีปิ (อิติ อะปิ), อัสสมณีสิ (อัสสมณี อะสิ). จักขุนทริย มิติ นิจจัง. อกตัญญูสิ (อกตัญญู อะสิ), อากาเสวะ (อากาเส อิวะ), เตปิ (เต อะปิ), วันเทหัง (วันเท อะหัง), โสหัง (โส อะหัง), จัตตาโรเม (จัตตาโร อิเม), วสโลติ (วสโล อิติ), โมคคัลลาโนสิ พีชะโก (โมคคัลลาโน อาสิ พีชะโก), ปาโตวะ (ปาโต เอวะ). ඉධ න භවති – පඤ්චින්ද්‍රියානි, සද්ධින්ද්‍රියං, සත්තුත්තමො, එකූනවීසති, යස්සෙතෙ, සුගතොවාදො, දිට්ඨාසවො, දිට්ඨොඝො, චක්ඛායතනං, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා ඉච්චාදි. ในที่นี้ ไม่มีการทำสนธิในคำเหล่านี้ – ปัญจินทริยานิ, สัทธินทริยัง, สัตตุตตโม, เอกูนวีสติ, ยัสเสเต, สุคะโตวาโท, ทิฏฐาสโว, ทิฏโฐโฆ, จักขายตนัง, ตัง กุเตตถะ ลัพภา เป็นต้น. භවති ච වවත්ථිතවිභාසාය. และการทำสนธิย่อมมีได้ด้วยววัตถิตวิภาสา. අවණ්ණතො සරොදානී-තීවෙවාදිං විනා පරො; න ලුප්පතඤ්ඤතො දීඝො, ආසෙවාදිවිවජ්ජිතො. สระหลังที่ตามหลังอวรรณะ เว้นจากคำว่า อิทานิ, อิติ, เอวะ เป็นต้น ย่อมไม่ถูกลบ; และสระยาวที่เว้นจากคำว่า อาเสวะ เป็นต้น ก็ไม่ถูกลบ. බන්ධුස්ස ඉව, උප ඉක්ඛති, උප ඉතො, අව ඉච්ච, ජින ඊරිතං, න උපෙති, චන්ද උදයො, යථා උදකෙ ඉතීධ පුබ්බාවණ්ණස්සරානං [Pg.10] ලොපෙ කතෙ ‘‘පරො, අසරූපෙ’’ති ච වත්තතෙ, තථා ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති ඉතො ඉවණ්ණග්ගහණඤ්ච, ‘‘වමොදුදන්තාන’’න්ති ඉතො උග්ගහණඤ්ච සීහගතියා ඉධානුවත්තෙතබ්බං. พันธุสสะ อิวะ, อุปะ อิกขะติ, อุปะ อิโต, อะวะ อิจจะ, ชินะ อีริตัง, นะ อุเปติ, จันทะ อุทะโย, ยะถา อุทะเก ดังนี้ ในที่นี้ เมื่อมีการลบสระอวรรณะหน้าแล้ว บทว่า ปโร และ อสรุเป ก็ตามมา, เช่นเดียวกัน การรับเอาคำว่า อิวรรณะ จากบทว่า อิวรรโณ ยัง นวา และการรับเอาคำว่า อุ จากบทว่า วโมทุทันตานัง พึงนำมาตามมาในที่นี้ด้วยวิธีสีหคติ. 16. ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ. ๑๖. บางครั้ง สระที่ไม่เหมือนกัน (ย่อมเป็นไป) เมื่อมีการลบ. ඉවණ්ණභූතො, උකාරභූතො ච පරො සරො අසරූපෙ පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචි අසවණ්ණං පප්පොති. නත්ථි සවණ්ණා එතෙසන්ති අසවණ්ණා, එකාරොකාරා, තත්ථ ඨානාසන්නවසෙන ඉවණ්ණුකාරානමෙකාරොකාරා හොන්ති. สระหลังที่เป็นอิวรรณะและอุการะ ย่อมถึงความเป็นอสวรรณะบ้าง เมื่อสระหน้าที่ไม่เหมือนกันถูกลบ. สระที่ไม่มีสวรรณะเหล่านี้ ชื่อว่า อสวรรณะ คือ เอการะและโอการะ, ในที่นั้น เอการะและโอการะ ย่อมเกิดขึ้นแก่อิวรรณะและอุการะ ตามความใกล้เคียงของฐานที่เกิด. බන්ධුස්සෙව, උපෙක්ඛති, උපෙතො, අවෙච්ච, ජිනෙරිතං, නොපෙති, චන්දොදයො, යථොදකෙ. ක්වචීති කිං? තත්‍රිමෙ, යස්සින්ද්‍රියානි, මහිද්ධිකො, සබ්බීතියො, තෙනුපසඞ්කමි, ලොකුත්තරො. ලුත්තෙති කිං? ඡ ඉමෙ ධම්මා, යථා ඉදං, කුසලස්ස උපසම්පදා. අසරූපෙති කිං? චත්තාරිමානි, මාතුපට්ඨානං. พันธุสฺเสว, อุเปกฺขติ, อุเปโต, อเวจฺจ, ชิเนริตํ, โนเปติ, จนฺโททโย, ยโถทเก. คำว่า กฺวจิ (บางครั้ง) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) ตตฺริเม, ยสฺสินฺทริยานิ, มหิทฺธิโก, สพฺพีติโย, เตนุปสงฺกมิ, โลกุตฺตโร. คำว่า ลุตฺเต (เมื่อถูกลบ) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) ฉ อิเม ธมฺมา, ยถา อิทํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา. คำว่า อสรูเป (ไม่เหมือนกัน) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) จตฺตาริมานิ, มาตุปฏฺฐานํ. එත්ථ ච සතිපි හෙට්ඨා වාග්ගහණෙ ක්වචිකරණතො අවණ්ණෙ එව ලුත්තෙ ඉධ වුත්තවිධි හොතීති දට්ඨබ්බං. තතො ඉධ න භවති – දිට්ඨුපාදානං, පඤ්චහුපාලි, මුදින්ද්‍රියං, යො මිස්සරොති. ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้มีการรับเอา วา ศัพท์ ในสูตรเบื้องล่าง แต่ด้วยการทำ กฺวจิ ศัพท์ วิธีที่กล่าวไว้ในที่นี้ ย่อมมีได้เฉพาะเมื่ออวรรณะถูกลบเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่มี (การทำสนธิ) ในคำเหล่านี้ คือ ทิฏฺฐุปาทานํ, ปญฺจหุปาลิ, มุทินฺทริยํ, โย มิสฺสโรติ. තත්‍ර අයං, බුද්ධ අනුස්සති, ස අත්ථිකා, පඤ්ඤවා අස්ස, තදා අහං, යානි ඉධ භූතානි, ගච්ඡාමි ඉති, අති ඉතො, කිකී ඉව, බහු උපකාරං, මධු උදකං, සු උපධාරිතං, යොපි අයං[Pg.11], ඉදානි අහං, සචෙ අයං, අප්පස්සුතො අයං, ඉතර ඉතරෙන, සද්ධා ඉධ විත්තං, කම්ම උපනිස්සයො, තථා උපමං, රත්ති උපරතො, වි උපසමො ඉච්චත්‍ර පුබ්බස්සරානං ලොපෙ කතෙ – ในอุทาหรณ์ว่า ตตฺร อยํ, พุทฺธ อนุสฺสติ, ส อตฺถิกา, ปญฺญวา อสฺส, ตทา อหํ, ยานิ อิธ ภูตานิ, คจฺฉามิ อิติ, อติ อิโต, กิกี อิว, พหุ อุปการํ, มธุ อุทกํ, สุ อุปธาริตํ, โยปิ อยํ, อิทานิ อหํ, สเจ อยํ, อปฺปสฺสุโต อยํ, อิตร อิตเรน, สทฺธา อิธ วิตฺตํ, กมฺม อุปนิสฺสโย, ตถา อุปมํ, รตฺติ อุปราโต, วิ อุปสโม เหล่านี้ เมื่อมีการลบสระหน้าแล้ว - ‘‘ක්වචී’’ති අධිකාරො, ‘‘පරො, ලුත්තෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า กฺวจิ เป็นบทตามมา, และบทว่า ปโร, ลุตฺเต ก็ตามมา. 17. දීඝං. ๑๗. ทีฆะ (ทำให้ยาว). සරො ඛො පරො පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචි දීඝභාවං පප්පොතීති ඨානාසන්නවසෙන රස්සස්සරානං සවණ්ණදීඝො. สระหลัง เมื่อสระหน้าถูกลบแล้ว บางครั้งย่อมถึงความเป็นทีฆะ, เป็นการทำทีฆะสระที่เสมอกันแห่งรัสสสระทั้งหลาย โดยอาศัยความใกล้เคียงแห่งฐาน. තත්‍රායං, බුද්ධානුස්සති, සාත්ථිකා, පඤ්ඤවාස්ස, තදාහං, යානීධ භූතානි, ගච්ඡාමීති, අතීතො, කිකීව, බහූපකාරං, මධූදකං, සූපධාරිතං, යොපායං, ඉදානාහං, සචායං, අප්පස්සුතායං, ඉතරීතරෙන, සද්ධීධ විත්තං, කම්මූපනිස්සයො, තථූපමං, රත්තූපරතො, වූපසමො. ในอุทาหรณ์เหล่านั้น คือ ตตฺรายํ (ในที่นั้นนี้), พุทฺธานุสฺสติ (พุทธานุสสติ), สาตฺถิกา (ประกอบด้วยประโยชน์), ปญฺญวาสฺส (พึงเป็นผู้มีปัญญา), ตทาหํ (เมื่อนั้นข้าพเจ้า), ยานีธ ภูตานิ (ภูตทั้งหลายเหล่าใดในโลกนี้), คจฺฉามีติ (ย่อมไปดังนี้), อตีโต (ล่วงไปแล้ว), กิกีว (เหมือนไก่ฟ้า), พหูปการํ (มีอุปการะมาก), มธูทกํ (น้ำผึ้ง), สูปธาริตํ (ทรงไว้ดีแล้ว), ยอปายํ (ผู้ใดนี้), อิทานาหํ (บัดนี้ข้าพเจ้า), สจายํ (ถ้าหากนี้), อปฺปสฺสุตายํ (ผู้มีสุตะน้อยนี้), อิตรีตเรน (ด้วยสิ่งอื่น ๆ), สทฺธีดหา วิตฺตํ (ศรัทธาเป็นทรัพย์ในโลกนี้), กมฺมูปนิสฺสโย (กรรมเป็นที่อาศัย), ตถูปมํ (มีอุปมาเช่นนั้น), รตฺตูปราโต (ผู้สงบระงับในราตรี), วูปสโม (ความสงบระงับ). ක්වචීති කිං? අචිරං වත’යං කායො, කිම්පිමාය, තීණිමානි, පඤ්චසුපාදානක්ඛන්ධෙසු, තස්සත්ථො, පඤ්චඞ්ගිකො, මුනින්දො, සතින්ද්‍රියං, ලහුට්ඨානං, ගච්ඡාමහං, තත්‍රිදං, පඤ්චහුපාලි, නත්ථඤ්ඤං. ලුත්තෙති කිං? යථා අයං, නිමි ඉව රාජා, කිකී ඉව, සු උපධාරිතං. คำว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? เช่น อจิรํ วตยํ กาโย (กายนี้ไม่นานหนอ), กิมฺปิมาย (ประโยชน์อะไรด้วยหญิงนี้), ตีณิมานิ (สามสิ่งเหล่านี้), ปญฺจสุปาทานกฺขนฺเธสุ (ในอุปาทานขันธ์ ๕), ตสฺสตฺโถ (อรรถของบทนั้น), ปญฺจงฺคิโก (มีองค์ ๕), มุนินฺโท (จอมมุนี), สตินฺทริยํ (สติเป็นอินทรีย์), ลหุฏฺฐานํ (ที่ตั้งเบา), คจฺฉามหํ (ข้าพเจ้าจะไป), ตตฺริทํ (ในที่นั้นนี้), ปญฺจหุปาลิ (ด้วย ๕ ท่านอุบาลี), นตฺถญฺญํ (ไม่มีอื่น). คำว่า ลุตฺเต มีประโยชน์อะไร? เช่น ยถา อยํ (เหมือนนี้), นิมิ อิว ราชา (พระราชาเหมือนพระเนมิ), กิกี อิว (เหมือนไก่ฟ้า), สุ อุปธาริตํ (ทรงไว้ดีแล้ว). ලොකස්ස [Pg.12] ඉති, දෙව ඉති, වි අති පතන්ති, වි අති නාමෙන්ති, සඞ්ඝාටි අපි, ජීවිතහෙතු අපි, විජ්ජු ඉව, කිංසු ඉධ විත්තං, සාධු ඉති ඉතීධ පරස්සරානං ලොපෙ කතෙ – ในอุทาหรณ์ว่า โลกสฺส อิติ (ของโลกดังนี้), เทว อิติ (เทพดังนี้), วิ อติ ปตนฺติ (ย่อมตกไปยิ่ง), วิ อติ นามนฺติ (ย่อมโน้มไปยิ่ง), สงฺฆาฏิ อปิ (แม้สังฆาฏิ), ชีวิตเหตุ อปิ (แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต), วิชฺชุ อิว (เหมือนสายฟ้า), กึสุ อิธ วิตฺตํ (ทรัพย์อะไรในโลกนี้), สาธุ อิติ (ดีดังนี้) เหล่านี้ เมื่อสระหลังถูกลบแล้ว - ‘‘ලුත්තෙ, දීඝ’’න්ති ච වත්තතෙ. บทว่า ลุตฺเต และ ทีฆํ ย่อมตามมา. 18. පුබ්බො ච. ๑๘. สระหน้าด้วย. පුබ්බො සරො පරස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචිදීඝං පප්පොති. චග්ගහණං ලුත්තදීඝග්ගහණානුකඩ්ඪනත්ථං, තං ‘‘චානුකඩ්ඪිතමුත්තරත්‍ර නානුවත්තතෙ’’ති ඤාපනත්ථං. สระหน้า เมื่อสระหลังถูกลบแล้ว บางครั้งย่อมถึงความเป็นทีฆะ. การรับเอา จ ศัพท์ เพื่อต้องการดึงเอาบทว่า ลุตฺเต และ ทีฆํ มา, การดึงมานั้น เพื่อให้รู้ว่า 'บทที่ถูกดึงมาด้วย จ ศัพท์ ย่อมไม่ตามไปในเบื้องหน้า'. ලොකස්සාති, දෙවාති, වීතිපතන්ති, වීතිනාමෙන්ති, සඞ්ඝාටීපි, ජීවිතහෙතූපි, විජ්ජූව, කිංසූධ විත්තං, සාධූති. โลกสฺสาติ (ของโลกดังนี้), เทวาติ (เทพดังนี้), วีติปตนฺติ (ย่อมตกไปยิ่ง), วีตินาเมนฺติ (ย่อมโน้มไปยิ่ง), สงฺฆาฏีปิ (แม้สังฆาฏิ), ชีวิตเหตูปิ (แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต), วิชฺชูว (เหมือนสายฟ้า), กึสูธ วิตฺตํ (ทรัพย์อะไรในโลกนี้), สาธูติ (ดีดังนี้). ක්වචීති කිං? යස්සදානි, ඉතිස්ස, ඉදානිපි, තෙසුපි, චක්ඛුන්ද්‍රියං, කින්නුමාව. คำว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? เช่น ยสฺสทานิ (ของบุคคลใดบัดนี้), อิติสฺส (ดังนี้ของเขา), อิทานิปิ (แม้บัดนี้), เตสฺสุปิ (แม้ในบุคคลเหล่านั้น), จกฺขุนฺทริยํ (จักขุนทรีย์), กินฺนุมาว (อะไรหนอหญิงนี้). අධිගතො ඛො මෙ අයං ධම්මො, පුත්තො තෙ අහං, තෙ අස්ස පහීනා, පබ්බතෙ අහං, යෙ අස්ස ඉතීධ පුබ්බලොපෙ සම්පත්තෙ – ในอุทาหรณ์ว่า อธิคโต โข เม อยํ ธมฺโม (ธรรมนี้อันเราบรรลุแล้วหนอ), ปุตฺโต เต อหํ (เราเป็นบุตรของท่าน), เต อสฺส ปหีนา (สิ่งเหล่านั้นของเขาอันละได้แล้ว), ปพฺพเต อหํ (เราบนภูเขา), เย อสฺส (เหล่าใดของเขา) เหล่านี้ เมื่อถึงการลบสระหน้า - 19. යමෙදන්තස්සාදෙසො. ๑๙. การอาเทศ ยะ แทน เอ อักษรที่เป็นที่สุดบท. එකාරස්ස පදන්තභූතස්ස ඨානෙ සරෙ පරෙ ක්වචි යකාරාදෙසො හොති. අකාරෙමෙතෙයෙසද්දාදිස්සෙවායං විධි, යන්ති යං රූපං, එ එව අන්තො එදන්තො, ආදෙසිට්ඨානෙ ආදිස්සතීති ආදෙසො. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති අධිකිච්ච ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝො. ในที่แห่งเออักษรที่เป็นที่สุดบท เมื่อสระอยู่หลัง บางครั้งมีการอาเทศเป็น ยะ. วิธินี้มีในเพราะศัพท์ทั้งหลายมี อกฺกาเร, เม, เต, เย เป็นต้น. บทว่า ยํ คือรูปว่า ย. เอ นั่นแหละเป็นที่สุด ชื่อว่า เอทนฺตะ. ชื่อว่า อาเทสะ เพราะอรรถว่า ย่อมถูกอาเทศในที่แห่งสิ่งที่ควรอาเทศ. เพราะตั้งบทว่า พฺยญฺชเน ไว้ จึงมีการทำทีฆะด้วยบทว่า ทีฆํ. අධිගතො [Pg.13] ඛො ම්‍යායං ධම්මො, පුත්තො ත්‍යාහං, ත්‍යාස්ස පහීනා, පබ්බත්‍යාහං, ය්‍යාස්ස. อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม (ธรรมนี้อันเราบรรลุแล้วหนอ), ปุตฺโต ตฺยาหํ (เราเป็นบุตรของท่าน), ตฺยาสฺส ปหีนา (สิ่งเหล่านั้นของเขาอันละได้แล้ว), ปพฺพตฺยาหํ (เราบนภูเขา), ยฺยสฺส (เหล่าใดของเขา). ක්වචීති කිං? තෙ නාගතා, පුත්තා මත්ථි. අන්තග්ගහණං කිං? ධම්මචක්කං පවත්තෙන්තො, දමෙන්තො චිත්තං. คำว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? เช่น เต นาคตา (พวกเขาไม่ได้มา), ปุตฺตา มตฺถิ (บุตรของเรามีอยู่). คำว่า อนฺต มีประโยชน์อะไร? เช่น ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺโต (ยังธรรมจักรให้เป็นไป), ทเมนฺโต จิตฺตํ (ฝึกจิต). යාවතකො අස්ස කායො, තාවතකො අස්ස බ්‍යාමො, කො අත්ථො, අථ ඛො අස්ස, අහං ඛො අජ්ජ, යො අයං, සො අස්ස, සො එව, යතො අධිකරණං, අනු අද්ධමාසං, අනු එති, සු ආගතං, සු ආකාරො, දු ආකාරො, චක්ඛු ආපාථං, බහු ආබාධො, පාතු අකාසි, න තු එවාතීධ – ในอุทาหรณ์ว่า ยาวตโก อสฺส กาโย (กายของเขามีประมาณเท่าใด), ตาวตโก อสฺส พฺยาโม (วาของเขามีประมาณเท่านั้น), โก อตฺโถ (ประโยชน์อะไร), อถ โข อสฺส (ก็แลของเขา), อหํ โข อชฺช (เราหนอวันนี้), โย อยํ (ผู้ใดนี้), โส อสฺส (เขาของเขา), โส เอว (เขานั่นแหละ), ยโต อธิกรณํ (เพราะเหตุใดเป็นอธิกรณ์), อนุ อทฺธมาสํ (ทุกกึ่งเดือน), อนุ เอติ (ย่อมตามไป), สุ อาคตํ (มาดีแล้ว), สุ อากาโร (อาการดี), ทุ อากาโร (อาการชั่ว), จกฺขุ อาปาถํ (จักษุสู่คลองจักษุ), พหุ อาพาโธ (มีอาพาธมาก), ปาตุ อกาสิ (ได้กระทำแล้วให้ปรากฏ), น ตุ เอว (แต่ก็ไม่เป็นเช่นนั้น) เหล่านี้ - 20. වමොදුදන්තානං. ๒๐. การอาเทศ วะ แทน โอ และ อุ อักษรที่เป็นที่สุดบท. ඔකාරුකාරානං අන්තභූතානං සරෙ පරෙ ක්වචි වකාරාදෙසො හොති. ක ඛ ය තසද්දාදිඔකාරස්සෙදං ගහණං. ในที่แห่งโออักษรและอุอักษรที่เป็นที่สุดบท เมื่อสระอยู่หลัง บางครั้งมีการอาเทศเป็น วะ. การรับเอา (โอ) นี้ เพื่อโออักษรแห่งศัพท์มี ก ข ย ต เป็นต้น. යාවතක්වස්ස කායො, තාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, ක්වත්ථො, අථ ඛ්වස්ස, අහං ඛ්වජ්ජ, ය්වායං, ස්වස්ස, ස්වෙව, යත්වාධිකරණං, අන්වද්ධමාසං, අන්වෙභි, ස්වාගතං, ස්වාකාරො, ද්වාකාරො, චක්ඛ්වාපාථං, බහ්වාබාධො, පාත්වාකාසි, න ත්වෙව. ยาวตกฺวสฺส กาโย (กายของเขามีประมาณเท่าใด), ตาวตกฺวสฺส พฺยาโม (วาของเขามีประมาณเท่านั้น), กฺวตฺโถ (ประโยชน์อะไร), อถ ขฺวสฺส (ก็แลของเขา), อหํ ขฺวชฺช (เราหนอวันนี้), ยฺวายํ (ผู้ใดนี้), สฺวสฺส (เขาของเขา), สฺเวว (เขานั่นแหละ), ยตฺวาธิกรณํ (เพราะเหตุใดเป็นอธิกรณ์), อนฺวทฺธมาสํ (ทุกกึ่งเดือน), อนฺเวภิ (ย่อมตามไป), สฺวาคตํ (มาดีแล้ว), สฺวากาโร (อาการดี), ทฺวากาโร (อาการชั่ว), จกฺขฺวาปาถํ (จักษุสู่คลองจักษุ), พหฺวาพาโธ (มีอาพาธมาก), ปาตฺวากาสิ (ได้กระทำแล้วให้ปรากฏ), น ตฺเวว (แต่ก็ไม่เป็นเช่นนั้น). ක්වචීති කිං? කො අත්ථො, අථ ඛො අඤ්ඤතරා, යොහං, සොහං, චත්තාරොමෙ, සාගතං, සාධාවුසො, හොතූති. අන්තග්ගහණං කිං? සවනීයං, විරවන්ති. คำว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? เช่น โก อตฺโถ (ประโยชน์อะไร), อถ โข อญฺญตรา (ก็แลหญิงคนใดคนหนึ่ง), โยหํ (ผู้ใดเรา), โสหํ (เขานั่นแหละเรา), จตฺตาโรเม (สี่สิ่งเหล่านี้), สาคตํ (มาดีแล้ว), สาธาวุโส (ดีแล้วท่านผู้มีอายุ), โหตูติ (จงมีดังนี้). คำว่า อนฺต มีประโยชน์อะไร? เช่น สวนียํ (น่าฟัง), วิรวนฺติ (ย่อมส่งเสียง). පටිසන්ථාරවුත්ති [Pg.14] අස්ස, සබ්බා විත්ති අනුභුය්‍යතෙ, වි අඤ්ජනං, වි ආකතො, නදී ආසන්නො ඉතීධ මණ්ඩූකගතියා ‘‘අසරූපෙ’’ති වත්තතෙ. ในอุทาหรณ์ว่า ปฏิสนฺถารวุตฺติ อสฺส (การประพฤติปฏิสันถารของเขา), สพฺพา วิตฺติ อนุภูยฺยเต (ความยินดีทั้งปวงอันบุคคลย่อมเสวย), วิ อญฺชนํ (เครื่องประดับพิเศษ), วิ อากโต (ปรากฏพิเศษ), นที อาสนฺโน (แม่น้ำใกล้) เหล่านี้ บทว่า อสรูเป ย่อมตามมาโดยวิธีมัณฑูกคติ. 21. ඉවණ්ණො යං නවා. ๒๑. อิวรรณะ เป็น ยะ บ้าง. පුබ්බො ඉවණ්ණො අසරූපෙ සරෙ පරෙ යකාරං පප්පොති නවා. ඉ එව වණ්ණො ඉවණ්ණො, නවාසද්දො ක්වචිසද්දපරියායො. อิวรรณะเบื้องหน้า เมื่อสระที่ไม่เสมอกันอยู่หลัง ย่อมถึงความเป็น ยะ บ้าง. อิ นั่นแหละเป็นวรรณะ ชื่อว่า อิวรรณะ. นวา ศัพท์ เป็นไวพจน์ของ กฺวจิ ศัพท์. පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, සබ්බා විත්‍යානුභුය්‍යතෙ, බ්‍යඤ්ජනං, බ්‍යාකතො, නද්‍යාසන්නො. ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส (การประพฤติปฏิสันถารของเขา), สพฺพา วิตฺยานุภูยฺยเต (ความยินดีทั้งปวงอันบุคคลย่อมเสวย), พฺยญฺชนํ (พยัญชนะ), พฺยากโต (ปรากฏแล้ว), นทฺยาสนฺโน (แม่น้ำใกล้). නවාති කිං? පඤ්චහඞ්ගෙහි, තානි අත්තනි, ගච්ඡාමහං, මුත්තචාගී අනුද්ධතො. අසරූපෙති කිං? ඉතිහිදං, අග්ගීව, අත්ථීති. คำว่า นวา มีประโยชน์อะไร? เช่น ปญฺจหงฺเคหิ (ด้วยองค์ ๕), ตานิ อตฺตนิ (สิ่งเหล่านั้นในตน), คจฺฉามหํ (ข้าพเจ้าจะไป), มุตฺตจาคี อนุทฺธโต (ผู้มีจาคะอันปล่อยแล้ว ไม่ฟุ้งซ่าน). คำว่า อสรูเป มีประโยชน์อะไร? เช่น อิติหิทํ (ดังนี้ในโลกนี้), อคฺคีว (เหมือนไฟ), อตฺถีติ (มีอยู่ดังนี้). අති අන්තං, අති ඔදාතා, පති අයො, පති ආහරති, පති එති, ඉති අස්ස, ඉති එතං, ඉතිආදි ඉතීධ ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති යකාරාදෙසෙ සම්පත්තෙ – ในอุทาหรณ์ว่า อติ อนฺตํ (ยิ่งนัก), อติ โอทาตา (ขาวผ่องยิ่ง), ปติ อโย (การเข้าไป), ปติ อาหรติ (ย่อมนำมาซึ่ง), ปติ เอติ (ย่อมเข้าไป), อิติ อสฺส (ดังนี้ของเขา), อิติ เอตํ (ดังนี้สิ่งนี้), อิติอาทิ (เป็นต้นดังนี้) เหล่านี้ เมื่อถึงการอาเทศ ยะ ด้วยสูตรว่า อิวณฺโณ ยํ นวา - 22. සබ්බො චන්ති. ๒๒. คำว่า สพฺโพ จ. අතිපතිඉතීනං තිසද්දස්සෙදං ගහණං. การรับนี้เป็นการรับเอาติศัพท์ในคำว่า อติ ปติ และอิติ. සබ්බො තිඉච්චෙසො සද්දො සරෙ පරෙ ක්වචි චකාරං පප්පොති. තීති නිද්දෙසතො අකතයකාරස්සෙවායං විධි, ඉතරථා ක්වචිග්ගහණස්ස ච ‘‘අතිස්ස චන්තස්සා’’තිසුත්තස්ස ච නිරත්ථකතා සියා. ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විත්තං. ติศัพท์ทั้งหมดนี้ เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง ย่อมถึงความเป็น จการะบ้าง. วิธินี้มีแก่ติศัพท์ที่ยังไม่ได้ทำยการอาเทศ เพราะการระบุว่า "ติ", มิฉะนั้น การถือเอาบทว่า "กฺวจิ" และสูตรว่า "อติสฺส จนฺตสฺสา" จะพึงไร้ประโยชน์. มีการซ้อนพยัญชนะด้วยสูตรว่า "ปรเทฺวภาโว ฐาเน". අච්චන්තං[Pg.15], අච්චොදාතා, පච්චයො, පච්චාහරති, පච්චෙති, ඉච්චස්ස, ඉච්චෙතං, ඉච්චාදි. อจฺจนฺตํ, อจฺโจทาตา, ปจฺจโย, ปจฺจาหรติ, ปจฺเจติ, อิจฺจสฺส, อิจฺเจตํ, อิจฺจาทิ. ක්වචීති කිං? ඉතිස්ස, ඉති ආකඞ්ඛමානෙන. บทว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? อิติสฺส, อิติ อากงฺขมาเนน. ‘‘තෙ න වාඉවණ්ණෙ’’ති ඉතො ‘‘න ඉවණ්ණෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "น อิวณฺเณ" ตามมาจากสูตรว่า "เต น วา อิวณฺเณ". 23. අතිස්ස චන්තස්ස. ๒๓. อติสฺส จนฺตสฺส. අතිඉච්චෙතස්ස අන්තභූතස්ස තිසද්දස්ස ඉවණ්ණෙ පරෙ ‘‘සබ්බො චං තී’’ති වුත්තරූපං න හොති. අතිස්සාති අතිඋපසග්ගානුකරණමෙතං. තෙනෙවෙත්ථ විභත්තිලොපාභාවො. එත්ථ ච අන්තසද්දො සද්දවිධිනිසෙධප්පකරණතො අතිසද්දන්තභූතං තිසද්දමෙව වදති, න ඉවණ්ණන්ති දට්ඨබ්බං, ඉතරථා ඉදං සුත්තමෙව නිරත්ථකං සියා. เมื่ออิวรรณะอยู่เบื้องหลัง ติศัพท์ที่เป็นส่วนท้ายของอติศัพท์นี้ รูปที่กล่าวไว้ด้วยสูตรว่า "สพฺโพ จํ ตี" ย่อมไม่มี. บทว่า "อติสฺส" นี้ เป็นการเลียนแบบอติอุปสรรค. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่มีการลบวิภัตติ. และในที่นี้ พึงทราบว่า อนฺตศัพท์ เพราะเป็นเรื่องของการห้ามกฎทางไวยากรณ์ จึงหมายถึงเฉพาะติศัพท์ที่อยู่ท้ายอติศัพท์เท่านั้น ไม่ได้หมายถึงอิวรรณะ, มิฉะนั้น สูตรนี้เองจะพึงไร้ประโยชน์. ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’තීධ, අසරූපාධිකාරතො; ඉවණ්ණස්ස සරූපස්මිං, යාදෙසො ච න සම්භවෙ. ในสูตรว่า "อิวณฺโณ ยํ น วา" นี้ เพราะมีบทตามมาว่า "อสรูปา" การแปลงเป็น ยการะแห่งอิวรรณะ เมื่อสระที่เหมือนกันอยู่เบื้องหลัง จึงไม่อาจมีได้. චකාරො අනුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන ඉතිපතීනමන්තස්ස ච න හොති. අති ඉසිගණො අතීසිගණො, එවං අතීතො, අතීරිතං, ඉතීති, ඉතීදං, පතීතො. จการะมีอรรถรวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ ด้วยจการะนั้น การแปลงย่อมไม่มีแก่ที่สุดแห่งอิติศัพท์และปติศัพท์ด้วย. อติ อิสิคโณ เป็น อตีสิคโณ, เช่นเดียวกับ อตีโต, อตีริตํ, อิตีติ, อิตีทํ, ปตีโต. අභි අක්ඛානං, අභි උග්ගතො, අභි ඔකාසො ඉතීධ යකාරෙ සම්පත්තෙ – อภิ อกฺขานํ, อภิ อุคฺคโต, อภิ โอกาโส ในอุทาหรณ์เหล่านี้ เมื่อถึงคราวจะแปลงเป็น ยการะ - ‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า "สเร" ตามมา. 24. අබ්භො අභි. ๒๔. อพฺโภ อภิ. අභිඉච්චෙතස්ස සබ්බස්ස සරෙ පරෙ අබ්භාදෙසො හොති. เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง การอาเทศเป็น อพฺภ ย่อมมีแก่อภิศัพท์ทั้งสิ้น. ‘‘අභී’’ති පඨමන්තස්ස, වුත්තියං ඡට්ඨියොජනං; ආදෙසාපෙක්ඛතො වුත්තං, ‘‘අංමො’’තිආදිකෙ විය. บทว่า "อภิ" ซึ่งลงปฐมาวิภัตติ ในวุตติประกอบเป็นฉัฏฐีวิภัตติ ท่านกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงตัวอาเทศ เหมือนในสูตรว่า "อํโม" เป็นต้น. පුබ්බස්සරලොපො[Pg.16], අබ්භක්ඛානං, අබ්භුග්ගතො, අබ්භොකාසො. ลบสระหน้า เป็น อพฺภกฺขานํ, อพฺภุคฺคโต, อพฺโภกาโส. අධි අගමා, අධි උපගතො, අධි ඔගාහෙත්වා ඉතීධ อธิ อคมา, อธิ อุปคโต, อธิ โอกาเหตฺวา ในอุทาหรณ์เหล่านี้ 25. අජ්ඣො අධි. ๒๕. อชฺโฌ อธิ. අධිඉච්චෙතස්ස සබ්බස්ස සරෙ පරෙ අජ්ඣාදෙසො හොති. අජ්ඣගමා, අජ්ඣුපගතො, අජ්ඣොගාහෙත්වා. เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง การอาเทศเป็น อชฺฌ ย่อมมีแก่อธิศัพท์ทั้งสิ้น. เป็น อชฺฌคมา, อชฺฌุปคโต, อชฺโฌคาเหตฺวา. අභි ඉච්ඡිතං, අධි ඊරිතං ඉතීධ อภิ อิจฺฉิตํ, อธิ อีริตํ ในอุทาหรณ์เหล่านี้ ‘‘අබ්භො අභි, අජ්ඣො අධී’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "อพฺโภ อภิ" และ "อชฺโฌ อธิ" ตามมา. 26. තෙ න වා ඉවණ්ණෙ. ๒๖. เต น วา อิวณฺเณ. තෙ ච ඛො අභිඅධිඉච්චෙතෙ උපසග්ගා ඉවණ්ණෙ පරෙ අබ්භො අජ්ඣොඉති වුත්තරූපා න හොන්ති වා. සරලොපපරනයනානි. අභිච්ඡිතං, අධීරිතං. වාති කිං? අබ්භීරිතං, අජ්ඣිණමුත්තො, අජ්ඣිට්ඨො. อุปสรรคคือ อภิ และ อธิ เหล่านั้นแล เมื่ออิวรรณะอยู่เบื้องหลัง รูปที่กล่าวไว้ว่า อพฺโภ และ อชฺโฌ ย่อมไม่มีบ้าง. มีการลบสระหน้าและการนำพยัญชนะไปประกอบกับสระหลัง. เป็น อภิจฺฉิตํ, อธีริตํ. บทว่า วา มีประโยชน์อะไร? เป็น อพฺภีริตํ, อชฺฌิณมุตฺโต, อชฺฌิฏฺโฐ. එකමිධ අහන්තීධ เอกมิธ อหนฺติ ในอุทาหรณ์นี้ 27. දො ධස්ස ච. ๒๗. โท ธสฺส จ. ධඉච්චෙතස්ස සරෙ පරෙ ක්වචි දකාරො හොති. එකසද්දතො පරස්ස ඉධස්ස ධකාරස්සෙවායං, සරලොපදීඝා. එකමිදාහං. ක්වචීති කිං? ඉධෙව. เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง การแปลงเป็น ทการะ ย่อมมีแก่ธการะนี้บ้าง. วิธินี้เป็นการแปลงธการะของอิธศัพท์ที่อยู่หลังเอกศัพท์เท่านั้น, มีการลบสระและทีฆะ. เป็น เอกมิทาหํ. บทว่า กฺวจิ มีประโยชน์อะไร? อิเธว. චසද්දෙන ක්වචි සාධුස්ස ධස්ස හකාරො, යථා – සාහු දස්සනං. ด้วยจศัพท์ บางครั้งมีการแปลงธการะของสาธุศัพท์เป็น หการะ เช่น สาหุ ทสฺสนํ. යථා එව තථා එවාතීධ ยถา เอว, ตถา เอว ในอุทาหรณ์เหล่านี้ ‘‘නවා’’ති වත්තතෙ, ‘‘සරම්හා’’ති ච. บทว่า "น วา" และ "สรมฺหา" ตามมา. 28. එවාදිස්ස [Pg.17] රි පුබ්බො ච රස්සො. ๒๘. เอวาทิสฺส ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส. යථාතථාද්වයපරස්සෙදං ගහණං. දීඝසරම්හා පරස්ස එවසද්දාදිභූතස්ස එකාරස්ස රිකාරො හොති, පුබ්බො ච සරො රස්සො හොති නවා. යථරිව, තථරිව. නවාති කිං? යථෙව, තථෙව. นี้เป็นการรับเอา (บท) ที่อยู่หลัง ยถา และ ตถา ทั้งสอง. เมื่ออยู่หลังสระเสียงยาว การแปลงเป็น ริ ย่อมมีแก่เอกการะที่อยู่ต้นเอวศัพท์, และสระหน้าเป็นรัสสะบ้าง. (อุทาหรณ์) ยถริว, ตถริว. บทว่า น วา (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงรูปว่า) ยเถว, ตเถว. ති අන්තං,ති අද්ධං, අග්ගි අගාරෙ, සත්තමී අත්ථෙ, පඤ්චමී අන්තං, දු අඞ්ගිකං, භික්ඛු ආසනෙ, පුථු ආසනෙ, සයම්භූ ආසනෙ ඉතීධ යවාදෙසෙසු සම්පත්තෙසු – ติ อนฺตํ, ติ อทฺธํ, อคฺคิ อคาเร, สตฺตมี อตฺเถ, ปญฺจมี อนฺตํ, ทุ องฺคิกํ, ภิกฺขุ อาสเน, ปุถุ อาสเน, สยมฺภู อาสเน ในที่นี้ เมื่อถึงการแปลงเป็น ย และ ว – ‘‘සඤ්ඤා’’ති වත්තතෙ. บทว่า ‘‘สญฺญา’’ ย่อมตามมา. 29. ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා. ๒๙. อิวัณณะและอุวัณณะ ชื่อว่า ชละ. ඉවණ්ණඋවණ්ණඉච්චෙතෙ යථාක්කමං ඣලසඤ්ඤා හොන්ති. වණ්ණග්ගහණං සවණ්ණග්ගහණත්ථං. อิวัณณะและอุวัณณะเหล่านี้ ย่อมมีชื่อว่า ชละ ตามลำดับ. การรับเอาบทว่า วณฺณ เพื่อต้องการรับเอาสวรรณะ (สระที่มีฐานกรณ์เสมอกัน). ඣලසඤ්ඤා පසඤ්ඤාව, න ලිඞ්ගන්තංව නිස්සිතා; ආඛ්‍යාතෙ ලිඞ්ගමජ්ඣෙ ච, ද්විලිඞ්ගන්තෙ ච දස්සනා. ชลสัญญานั้นเป็นที่รู้กันดี มิได้อาศัยเพียงที่สุดแห่งลิงค์เท่านั้น; เพราะเห็นได้ในอาขยาต ในระหว่างลิงค์ และในที่สุดแห่งลิงค์ทั้งสอง. 30. ඣලානමියුවා සරෙ වා. ๓๐. การแปลงเป็น อิย และ อุว แห่งชละทั้งหลาย ย่อมมีบ้าง เมื่อสระอยู่หลัง. ඣලඉච්චෙතෙසං ඉයඋවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා සරෙ පරෙ, සරලොපො. การแปลงเป็น อิย และ อุว เหล่านี้ ย่อมมีแก่ชละเหล่านี้บ้าง เมื่อสระอยู่หลัง, (และ) มีการลบสระ (ในที่อื่น). තියන්තං, තියද්ධං, අග්ගියාගාරෙ, සත්තමියත්ථෙ, පඤ්චමියන්තං, දුවඞ්ගිකං, භික්ඛුවාසනෙ, පුථුවාසනෙ, සයම්භුවාසනෙ. වාති කිං? අග්‍යාගාරෙ, සත්තමීඅත්ථෙ, භික්ඛුආසනෙ නිසීදති. ติยันตัง, ติยัทธัง, อัคคิยาคาเร, สัตตมิยัตถะ, ปัญจมิยันตัง, ทุวังคิกัง, ภิกขุวาสเน, ปุถุวาสเน, สยัมภูวาสเน. บทว่า วา มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงรูปว่า) อัคยาคาเร, สัตตมีอัตถะ, ภิกขุอาสเน (นิสีทติ). ගො අජිනං, ගො එළකං ඉතීධ ในอุทาหรณ์ว่า โค อชินัง, โค เอฬกัง นี้ ‘‘ගො, අවො, සමාසෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า โค, อโว และ สมาเส ย่อมตามมา. 31. ඔ [Pg.18] සරෙ ච. ๓๑. โอ (แห่งโค) และเมื่อสระอยู่หลัง. ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස සරෙ පරෙ අවාදෙසො හොති සමාසෙ. ගවාජිනං, ගවෙළකං. චසද්දග්ගහණෙන උවණ්ණස්ස උවඅවාදෙසා. යථා – භුවි, පසවො. การแปลงเป็น อวะ แห่งโอการะของ โค นี้ ย่อมมีในเมื่อสระอยู่หลังในสมาส. (อุทาหรณ์) ควัชินัง, คเวฬกัง. ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ ย่อมมีการแปลงเป็น อุวะ และ อวะ แห่งอุวัณณะ. เช่น ภูวิ, ปสโว. පුථ එවාතීධ ในอุทาหรณ์ว่า ปุถะ เอวะ นี้ 32. ගො සරෙ පුථස්සාගමො ක්වචි. ๓๒. อาคม กะ แห่งปุถะ ย่อมมีบ้าง เมื่อสระอยู่หลัง. පුථඉච්චෙතස්ස නිපාතස්ස අන්තෙ ක්වචි ගකාරාගමො හොති සරෙ පරෙ. ආගච්ඡතීති ආගමො, අසන්තුප්පත්ති ආගමො. එත්ථ ච ‘‘සරෙ’’ති නිමිත්තාසන්නවසෙන පුථස්ස අන්තෙති ලබ්භති. පුථගෙව, පුථ එව. กการอาคม ย่อมมีในที่สุดแห่งนิบาตคือ ปุถะ นี้บ้าง เมื่อสระอยู่หลัง. ชื่อว่า อาคม เพราะอรรถว่า ย่อมมาถึง, อาคม คือการเกิดขึ้นของสิ่งที่ไม่เคยมี. และในสูตรนี้ เพราะอาศัยความใกล้เคียงแห่งนิมิตคือบทว่า สเร จึงได้ความว่า ที่ที่สุดแห่งบทว่า ปุถะ. (อุทาหรณ์) ปุถเควะ, ปุถะ เอวะ. පා එවාතීධ ในอุทาหรณ์ว่า ปา เอวะ นี้ ‘‘සරෙ, ගො, ආගමො, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า สเร, คะ, อาคโม และ ควจิ ย่อมตามมา. 33. පාස්ස චන්තො රස්සො. ๓๓. และสระที่สุดแห่ง ปา ย่อมเป็นรัสสะ. පාඉච්චෙතස්ස අන්තෙ සරෙ පරෙ ක්වචි ගකාරාගමො හොති, පාස්ස අන්තො ච සරො රස්සො හොති. පගෙව වුත්‍යස්ස, පා එව. กการอาคม ย่อมมีในที่สุดแห่งบทว่า ปา นี้บ้าง เมื่อสระอยู่หลัง, และสระที่สุดแห่ง ปา นั้น ย่อมเป็นรัสสะ. (อุทาหรณ์) ปเควะ (พึงกล่าว), ปา เอวะ. ‘‘වා, සරෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า วา และ สเร ย่อมตามมา. 34. යව ම ද න ත ර ලා චාගමා. ๓๔. อาคมทั้งหลายคือ ย ว ม ท น ต ร ล (ย่อมมีบ้าง). සරෙ පරෙ යකාරාදයො අට්ඨ ආගමා හොන්ති වා. චසද්දෙන ගකාරාගමො ච, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. เมื่อสระอยู่หลัง อาคม ๘ ตัว มี ยการอาคม เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. ด้วย จ ศัพท์ ย่อมมี กการอาคม ด้วย, วา ศัพท์นี้ มีประโยชน์เพื่อวิภาษาที่กำหนดแน่นอน. තත්ථ [Pg.19] යකාරාගමො යථාදිභො ඉකාරෙකාරාදීසු. යථා ඉදං යථයිදං, බ්‍යඤ්ජනෙති අධිකිච්ච ‘‘රස්ස’’න්ති රස්සත්තං, යථා ඉදං වා, යථා එව, යථායෙව, යථෙව, එවං මායිදං, මායෙවං, තංයිදං, තංයෙව, නයිදං, නයිමස්ස, නයිමානි, නවයිමෙ ධම්මා, බුද්ධානංයෙව, සන්තියෙව, බොධියායෙව, සතියෙව, පථවීයෙව, ධාතුයෙව, තෙසුයෙව, සොයෙව, පාටියෙක්කං. ในอาคมเหล่านั้น ยการอาคม ย่อมมีหลังบทมี ยถา เป็นต้น และหน้าสระมี อิการะ และ เอการะ เป็นต้น. (อุทาหรณ์) ยถา อิทัง เป็น ยถายิทัง, มีความเป็นรัสสะโดยอ้างถึงสูตรว่า พยัญชนะ (พยัญชนะสัญโญเค...), หรือเป็น ยถา อิทัง, ยถา เอวะ เป็น ยถายเวะ, ยเถวะ, เช่นเดียวกัน มายิทัง, มาเยวัง, ตังยิทัง, ตังยเวะ, นยิทัง, นยิมัสสะ, นยิมานิ, นวยิเม ธัมมา, พุทธานังเยวะ, สันติเยวะ, โพธิยาเยวะ, สติเยวะ, ปฐวีเยวะ, ธาตุเยวะ, เตสุเยวะ, โสเยวะ, ปาฏิเยกกัง. තථා සරෙ විපරියාදිතො ච. වි අඤ්ජනා වියඤ්ජනා, බ්‍යඤ්ජනා වා, එවං වියාකාසි, බ්‍යාකාසි. පරිඅන්තං පරියන්තං, එවං පරියාදානං, පරියුට්ඨානං, පරියෙසති, පරියොසානමිති නිච්චං. නි ආයොගො නියායොගො. ඉධ න භවති, පරික්ඛතො, උපපරික්ඛති. เช่นนั้น เมื่อสระอยู่หลัง (ยการอาคม ย่อมมี) หลังบทมี วิ และ ปริ เป็นต้นด้วย. (อุทาหรณ์) วิ อัญชนา เป็น วิยัญชนา หรือ พยัญชนา, เช่นเดียวกัน วิยากาสิ, พยากาสิ. ปริ อันตัง เป็น ปริยันตัง, เช่นเดียวกัน ปริยาทานัง, ปริยุฏฐานัง, ปริเยสติ, ปริโยสานัง ดังนี้เป็นนิจ. นิ อายโก เป็น นิยายโก. ในที่นี้ไม่เป็น (เช่น) ปริกขโต, อุปปริกขติ. වකාරො තිසද්දාදිතො අවණ්ණුකාරෙසු. ති අඞ්ගුලං තිවඞ්ගුලං, එවං තිවඞ්ගිකං, භූවාදයො, මිගී භන්තා වුදික්ඛති, පවුච්චති, පාගුඤ්ඤවුජුතා. วการอาคม ย่อมมีหลังบทมี ติ เป็นต้น เมื่ออยู่หน้าอวรรณะและอุการะ. (อุทาหรณ์) ติ อังคุลัง เป็น ติวังคุลัง, เช่นเดียวกัน ติวังคิกัง, ภูวาทโย, มิคี ภันตา วุทิกขติ, ปวุจจติ, ปาคุญญวุชุตา. මකාරො ලහුප්පභුතිතො සරෙ ඡන්දානුරක්ඛණාදිම්හි. ලහු එස්සති ලහුමෙස්සති, එවං ගරුමෙස්සති, ඉධමාහු, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති, භද්‍රො කසාමිව, ආකාසෙ මභිපූජයි, එකමෙකස්ස, යෙන මිධෙකච්චෙ, ආසතිමෙව. มการอาคม ย่อมมีหลังบทมี ลหุ เป็นต้น เมื่อสระอยู่หลัง เพื่อต้องการรักษาฉันท์เป็นต้น. (อุทาหรณ์) ลหุ เอสสติ เป็น ลหุเมสสติ, เช่นเดียวกัน ครุเมสสติ, อิทมาหุ, เกนะ เต อิธ มิชฌติ, ภัทโท กสามิวะ, อากาเส มภิปูชยิ, เอกเมกัสสะ, เยนะ มิเธกัจเจ, อาสติเมวะ. දකාරො [Pg.20] උඋපසග්ග සකි කෙනචි කිඤ්චි කිස්මිඤ්චි කොචි සම්මා යාව තාව පුන ය තෙ’තත්තසාදීහි. උඋපසග්ගතො නිච්චං, උ අග්ගො උදග්ගො, එවං උදයො, උදපාදි, උදාහටං, උදිතො, උදීරිතං, උදෙති. ทการอาคม ย่อมมีหลังบทคือ อุ อุปสรรค, สกิ, เกนจิ, กิญจิ, กิสมิญจิ, โกจิ, สัมมา, ยาวะ, ตาวะ, ปุนะ, ยะ, เต, เอต, อัตต เป็นต้น. (ทการอาคม) หลัง อุ อุปสรรค ย่อมมีเป็นนิจ. (อุทาหรณ์) อุ อัคโค เป็น อุทัคโค, เช่นเดียวกัน อุทยะ, อุทปาทิ, อุทาหะตัง, อุทิโต, อุทรีริตัง, อุเทติ. නිපාතතො ච, සකි එව සකිදෙව, එවං සකදාගාමි, මහාවුත්තිසුත්තෙන ඉකාරස්ස අකාරො. තථා කෙනචිදෙව, කිඤ්චිදෙව, කිස්මිඤ්චිදෙව, කොචිදෙව, සම්මා අත්ථො සම්මදත්ථො, රස්සත්තං. එවං සම්මදක්ඛාතො, සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානං, සම්මදෙව, යාවදත්ථං, යාවදෙව, තාවදෙව, පුනදෙව. และ (ทการอาคม ย่อมมี) หลังนิบาต. (อุทาหรณ์) สกิ เอวะ เป็น สกิเทวะ, เช่นเดียวกัน สกทาคามี, (ในคำนี้) มีการแปลง อิการะ เป็น อการะ ด้วยสูตรในมหาวุตติ. เช่นนั้น เกนจิเทวะ, กิญจิเทวะ, กิสมิญจิเทวะ, โกจิเทวะ, สัมมา อัตโถ เป็น สัมมทัตโถ, (มีการ) ทำรัสสะ. เช่นเดียวกัน สัมมทักขาโต, สัมมทัญญา วิมุตตานัง, สัมมเทวะ, ยาวทัตถัง, ยาวเทวะ, ตาวเทวะ, ปุนเทวะ. නාමතො, යදත්ථං, තදත්ථං, යදන්තරා, තදන්තරා, තදඞ්ගවිමුත්ති, එතදත්ථං, අත්තදත්ථං, සදත්ථපසුතො සියා. යතෙතත්තසෙහි සමාසෙයෙව. (ทการอาคม ย่อมมี) หลังนาม. (อุทาหรณ์) ยทัตถัง, ตทัตถัง, ยทันตรา, ตทันตรา, ตทังควิมุตติ, เอตทัตถัง, อัตตทัตถัง, สทัตถปสุโต สิยา. (ทการอาคม) หลังบทคือ ย ต เอต อัตต ส เหล่านี้ ย่อมมีในสมาสเท่านั้น. ආදිසද්දෙන අඤ්ඤදත්ථං, මනසාදඤ්ඤා විමුත්තානං, බහුදෙව රත්තිං, අහුදෙව භයං. ด้วยอาทิศัพท์ (ได้แก่) อัญญทัตถัง, มนสาทัญญา วิมุตตานัง, พหุเทวะ รัตติง, อหุเทวะ ภยัง. වාති කිං? කෙනචි අත්ථකාමෙන, සම්මා අඤ්ඤාය, යාවාහං, තාවාහං, පුනාපරං, අත්තත්ථං. วา ศัพท์ มีประโยชน์อะไร? (ได้แก่) เกนจิ อัตถกาเมนะ, สัมมา อัญญายะ, ยาวาหัง, ตาวาหัง, ปุนาปรัง, อัตตัตถัง. නකාරො ආයතාදිම්හි. ඉතො ආයති ඉතො නායති, චිරං නායති. นการะ (การลง น อาคม) ย่อมมีในเบื้องหน้าของอายติศัพท์เป็นต้น. (เช่น) อิโต อายติ เป็น อิโต นายติ, จิรัง นายติ. තකාරො යස්මා තස්මා අජ්ජාදිතො ඉහග්ගාදිම්හි. යස්මාතිහ, තස්මාතිහ, අජ්ජතග්ගෙ. ตการะ (การลง ต อาคม) ย่อมมีหลัง ยัสมา ตัสมา และอัชชะ เป็นต้น ในเบื้องหน้าของอิหะและอัคคะเป็นต้น. (เช่น) ยัสมาติหะ, ตัสมาติหะ, อัชชตัคเค. රකාරො [Pg.21] නි දුපාතු පුන ධී පාත චතුරාදිතො. නි අන්තරං නිරන්තරං, එවං නිරාලයො, නිරින්ධනො, නිරීහකං, නිරුත්තරො, නිරොජං. දු අතික්කමො දුරතික්කමො, දුරාගතං, දුරුත්තං. පාතුරහොසි, පාතුරහෙසුං. පුනරාගච්ඡෙය්‍ය, පුනරුත්තං, පුනරෙව, පුනරෙති. ධිරත්ථු. පාතරාසො. รการะ (การลง ร อาคม) ย่อมมีหลัง นิ, ทุ, ปาตุ, ปุนะ, ธี, ปาตะ และจตุ เป็นต้น. (เช่น) นิ อันตรัง เป็น นิรันตรัง, เช่นเดียวกันนี้คือ นิราลโย, นิรินธโน, นิรีหกัง, นิรุตตโร, นิโรชัง. ทุ อติกกโม เป็น ทุรติกกโม, ทุราคตัง, ทุรุตตัง. ปาตุรโหสิ, ปาตุรเหสุง. ปุนราคัจเฉยยะ, ปุนรุตตัง, ปุนเรวะ, ปุนเรติ. ธีรัตถุ. ปาตราโส. චතුසද්දාදිතො, චතුරඞ්ගිකං, චතුරාරක්ඛා, චතුරිද්ධිපාදපටිලාභො, චතුරොඝනිත්ථරණත්ථං. භත්තුරත්ථෙ, වුත්තිරෙසා, පථවීධාතුරෙවෙසා. หลังจตุศัพท์เป็นต้น (เช่น) จตุรังคิกัง, จตุรารักขา, จตุริทธิปาทปฏิลาโภ, จตุโรฆนิตถรณัตถัง. ภัตตุรัตเถ, วุตติเรสา, ปถวีธาตุเรเวสา. තථා සරතො ඉවෙවෙසු ඡන්දානුරක්ඛණෙ. නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං, විජ්ජුරිවබ්භකූටෙ, ආරග්ගෙරිව සාසපො, සාසපොරිව ආරග්ගෙ, උසභොරිව, සබ්භිරෙව සමාසෙථ. เช่นนั้น (มีการลง ร อาคม) หลังสระ ในเบื้องหน้าของ อิวะ และ เอวะ ศัพท์ เพื่อรักษาฉันทะ. (เช่น) นกขัตตราชาริวะ ตารกานัง, วิชชุริวัพภกูเฏ, อารัคเคริวะ สาสะโป, สาสะโปริวะ อารัคเค, อุสภอริวะ, สัพภิเรวะ สมาเสถะ. වාති කිං? ද්වාධිට්ඨිතං, පාත්වාකාසි, පුනපි. วา ศัพท์ มีประโยชน์อะไร? (ได้แก่) ทวาทิฏฐิตัง, ปาตวากาสิ, ปุนปิ. ලකාරො ඡසඞ්ඛ්‍යාහි. ලළානමවිසෙසො. ඡ අභිඤ්ඤා ඡළභිඤ්ඤා, ඡළඞ්ගං, ඡළාසීති, ඡළංසා, සළායතනං. ลการะ (การลง ล อาคม) ย่อมมีหลังฉสังขยา. ล และ ฬ ไม่มีความต่างกัน. (เช่น) ฉ อภิญญา เป็น ฉฬภิญญา, ฉฬังคัง, ฉฬาสีติ, ฉฬังสา, สฬายตนัง. වාති කිං? ඡ අභිඤ්ඤා. วา ศัพท์ มีประโยชน์อะไร? (ได้แก่) ฉ อภิญญา. ඉති සරසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං. สระสนธิวิธาน จบเพียงเท่านี้. ඉත්ථිලිඞ්ග อิตถีลิงค์ අථ [Pg.81] ඉත්ථිලිඞ්ගානි වුච්චන්තෙ. ลำดับนี้ จะกล่าวถึงอิตถีลิงค์ทั้งหลาย. අකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගසද්දො අප්පසිද්ධො. ศัพท์อิตถีลิงค์ที่เป็นอการันต์ไม่ปรากฏ. ආකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො කඤ්ඤාසද්දො. ‘‘කඤ්ඤ’’ඉති ඨිතෙ – กัญญาสัพท์ เป็นอิตถีลิงค์ อาการันต์. เมื่อตั้งรูปศัพท์ว่า "กัญญา" – 176. ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො. ๑๗๖. ลง อา ปัจจัย ในอรรถอิตถี. ඉත්ථියං වත්තමානා අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරො ආප්පච්චයො හොති. ลง อา ปัจจัย หลังลิงค์ที่เป็นอการันต์ ในอรรถอิตถีที่กำลังกล่าวถึง. පකත්‍යත්ථජොතකා ඉත්ථි-ප්පච්චයා ස්‍යාදයො විය; ණාදයො පච්චයත්ථස්ස, සකත්ථස්සාපි වාචකා. อิตถีปัจจัยทั้งหลาย เป็นเครื่องส่องอรรถตามปกติ เหมือนสยาธิวิภัตติเป็นต้น; ส่วน ณ ปัจจัยเป็นต้น เป็นเครื่องกล่าวอรรถของปัจจัย และกล่าวอรรถของตนเองด้วย. ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ, පරනයනෙ ච කතෙ ‘‘ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ග’’න්ති වුත්තත්තාව පච්චයන්තස්සාපි අලිඞ්ගත්තා විභත්තුප්පත්තියමසම්පත්තායං ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමං වා’තවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ වග්ගහණෙන ඉත්ථිප්පච්චයන්තස්සාපි නාමබ්‍යපදෙසො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සෙසතො ලොපං ගසිපී’’ති සිලොපො. සා කඤ්ඤා. เมื่อลบสระหน้าด้วยสูตรว่า "สรโลโป" เป็นต้น และนำพยัญชนะไปประกอบกับสระหลังแล้ว เพราะเหตุที่กล่าวว่า "ลิงค์คือบทที่มีความหมาย เว้นจากธาตุ ปัจจัย และวิภัตติ" และเพราะบทที่ลงท้ายด้วยปัจจัยก็ไม่ใช่ลิงค์ เมื่อการลงวิภัตติยังไม่สำเร็จ ด้วยการรับ ว ศัพท์ ในสูตรว่า "ตัทธิตสมาสากิตกานามัง วาตเวตุนาทีสุ จะ" นี้ จึงมีการเรียกชื่อบทที่ลงท้ายด้วยอิตถีปัจจัยว่าเป็นนามด้วย. การลงสยาธิวิภัตติมีในเบื้องต้นเหมือนก่อน, ลบ สิ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า "เสสโต โลปัง คสิปี". สำเร็จรูปเป็น สา กัญญา. බහුවචනෙ ‘‘ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො’’ති ඉතො ‘‘සඤ්ඤො’’, ‘‘තෙ ඉත්ථිඛ්‍යා පො’’ති ඉතො ‘‘ඉත්ථිඛ්‍යා’’ති ච වත්තතෙ. ในพหูพจน์ บทว่า "สัญโญ" ตามมาจากสูตรว่า "อาลปเน สิ คสัญโญ" และบทว่า "อิตถิขยา" ตามมาจากสูตรว่า "เต อิตถิขยา โป". 177. ආ ඝො. ๑๗๗. อา ชื่อว่า โฆ. ලිඞ්ගස්සන්තො ආකාරො යදා ඉත්ථිඛ්‍යො, තදා ඝසඤ්ඤො හොතීති ඝසඤ්ඤායං ‘‘ඝපතො ච යොනං ලොපො’’ති [Pg.82] විකප්පෙන යොලොපො. තා කඤ්ඤා කඤ්ඤායො. อาการันต์ที่สุดของลิงค์ เมื่อเรียกว่าอิตถี เมื่อนั้นชื่อว่า ฆะ. เมื่อมีชื่อว่า ฆะ แล้ว มีการลบ โย วิภัตติ บ้าง ด้วยสูตรว่า "ฆปโต จะ โยนัง โลโป". สำเร็จรูปเป็น ตา กัญญา, กัญญาโย. ආලපනෙ ‘‘සඛතො ගස්සෙ වා’’ති ඉතො ‘‘ගස්සා’’ති වත්තතෙ. ในอาลปนะ บทว่า "คัสสา" ตามมาจากสูตรว่า "สขโต คัสเส วา". 178. ඝතෙ ච. ๑๗๘. และในเพราะ ฆะ. ඝතො පරස්ස ගස්ස එකාරො හොති, සරලොපාදි. භොති කඤ්ඤෙ, භොතියො කඤ්ඤා කඤ්ඤායො. แปลง อา ที่ชื่อว่า ฆะ เป็น เอ ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) ที่อยู่เบื้องหลัง, ลบสระหน้าเป็นต้น. สำเร็จรูปเป็น โภติ กัญเญ, โภติโย กัญญา, กัญญาโย. අංම්හි සරලොපපකතිභාවා කඤ්ඤං, කඤ්ඤා කඤ්ඤායො. ในเพราะ อัง วิภัตติ มีการลบสระหน้าและคงรูปเดิมไว้ สำเร็จรูปเป็น กัญญัง, กัญญา, กัญญาโย. තතියාදීසු ‘‘ආය චතුත්ථෙකවචනස්ස තූ’’ති ඉතො ‘‘ආයො, එකවචනාන’’න්ති ච වත්තතෙ. ในตติยาวิภัตติเป็นต้น บทว่า "อาโย" และบทว่า "เอกวจนานัง" ตามมาจากสูตรว่า "อายะ จตุตเถกวจนัสสะ ตู". 179. ඝතො නාදීනං. ๑๗๙. หลัง ฆะ แห่งนาทิวิภัตติ. ඝසඤ්ඤතො ලිඞ්ගස්සාකාරා පරෙසං නාදීනං ස්මිංපරියන්තානං එකවචනානං විභත්තිගණානං ආයාදෙසො හොති. සරලොපපරනයනානි. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාහි කඤ්ඤාභි, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාහි කඤ්ඤාභි, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං. มีการอาเทศเป็น อายะ แห่งวิภัตติหมวดเอกพจน์ทั้งหลาย มี นา วิภัตติ เป็นต้น จนถึง สมิง วิภัตติ ที่อยู่หลัง อาการันต์ของลิงค์ที่ชื่อว่า ฆะ. มีการลบสระหน้าและนำพยัญชนะไปประกอบกับสระหลัง. สำเร็จรูปเป็น กัญญายะ, กัญญาหิ, กัญญาภิ, กัญญายะ, กัญญานัง, กัญญายะ, กัญญาหิ, กัญญาภิ, กัญญายะ, กัญญานัง. ස්මිංම්හි – ในเพราะ สมิง วิภัตติ – 180. ඝපතො ස්මිං යං වා. ๑๘๐. หลังฆะชื่อ (ฆะ) แปลงสฺมึ เป็น ยัง บ้าง. ඝපතො පරස්ස ස්මිංවචනස්ස යං හොති වා, අඤ්ඤත්ථායාදෙසො. කඤ්ඤායං කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාසු. เพราะสฺมึวิภัตติอันอยู่เบื้องหลังฆะชื่อ (ฆะ) แปลงเป็น ยัง บ้าง, ในที่อื่น (วิภัตติอื่น) แปลงเป็น อายะ. (เช่น) กญฺญายํ, กญฺญาย, กญฺญาสุ. එවමඤ්ඤෙපි – แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน - සද්ධා මෙධා පඤ්ඤා විජ්ජා, චින්තා මන්තා වීණා තණ්හා; ඉච්ඡා මුච්ඡා එජා මායා, මෙත්තා මත්තා සික්ඛා භික්ඛා. ศรัทธา, เมธา, ปัญญา, วิชชา, จินตา, มันตา, วีณา, ตัณหา; อิจฉา, มุจฉา, เอชา, มายา, เมตตา, มัตตา, สิกขา, ภิกขา. ජඞ්ඝා [Pg.83] ගීවා ජිව්හා වාචා,ඡායා ආසා ගඞ්ගා නාවා; ගාථා සෙනා ලෙඛා සාලා,මාලා වෙලා පූජා ඛිඩ්ඩා. ชังฆา, คีวา, ชิวหา, วาจา; ฉายา, อาสา, คงคา, นาวา; คาถา, เสนา, เลขา, สาลา; มาลา, เวลา, ปูชา, ขิฑฑา. පිපාසා වෙදනා සඤ්ඤා, චෙතනා තසිණා පජා; දෙවතා වට්ටකා ගොධා, බලාකා පරිසා සභා. ความกระหาย, เวทนา, สัญญา, เจตนา, ตัณหา, ประชา; เทวดา, นกกระทา, เหี้ย, นกกระเรียน, บริษัท, สภา. ඌකාසෙඵාලිකා ලඞ්කා, සලාකා වාලිකා සිඛා; විසාඛා විසිඛා සාඛා, වචා වඤ්ඣා ජටා ඝටා. เหา, ต้นสาลี, ลังกา, สลาก, ทราย, ยอด; วิสาขา, ถนน, กิ่งไม้, วจา, หมัน, ชฎา, หม้อ. ජෙට්ඨා සොණ්ඩා විතණ්ඩා ච, කරුණා වනිතා ලතා; කථා නිද්දා සුධා රාධා, වාසනා සිංසපා පපා. พี่สาวคนโต, งวงช้าง, และการโต้เถียง; กรุณา, หญิงสาว, เถาวัลย์; เรื่องราว, การนอนหลับ, น้ำอมฤต, ราธา; วาสนา, ต้นประดู่, โรงน้ำ. පභා සීමා ඛමා ජායා,ඛත්තියා සක්ඛරා සුරා; දොලා තුලා සිලා ලීලා,ලාලෙ’ලා මෙඛලා කලා. รัศมี, สีมา, แผ่นดิน, ภรรยา; กษัตริย์, น้ำตาลกรวด, สุรา; เปล, ตราชู, ศิลา, ลีลา; น้ำลาย, กระวาน, เข็มขัด, ศิลปะ. වළවා’ලම්බුසා මූසා, මඤ්ජූසා සුලසා දිසා; නාසා ජුණ්හා ගුහා ඊහා, ලසිකා වසුධාදයො. ม้าตัวเมีย, อลัมพุสา, หนู, หีบ, สุลาสา, ทิศ; จมูก, แสงจันทร์, ถ้ำ, ความพยายาม, น้ำเหลือง, และอื่นๆ เช่น แผ่นดิน. අම්මාදීනං ආලපනෙව රූපභෙදො. අම්මා, අම්මා අම්මායො. ความต่างกันแห่งรูปในอาลปนะของศัพท์มี อมฺมา เป็นต้น. อมฺมา, อมฺมา, อมฺมาโย. ගස්ස ‘‘ඝතෙ චා’’ති එකාරෙ සම්පත්තෙ – เมื่อถึงความเป็นเอการะแห่ง กะ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'ฆเต จ' - 181. න අම්මාදිතො. ๑๘๑. ไม่ (แปลง กะ เป็น เอ) หลัง อมฺมา เป็นต้น. අම්මා අන්නාඉච්චෙවමාදිතො පරස්ස ගස්ස ආලපනෙකවචනස්ස න එකාරත්තං හොති. ‘‘ආකාරො වා’’ති රස්සත්තං. ความเป็นเอการะ ย่อมไม่มีแก่ กะ อาลปนะเอกพจน์ อันอยู่เบื้องหลังศัพท์มี อมฺมา อนฺนา เป็นต้น. (และ) เป็นรัสสะด้วยสูตรว่า 'อาการะ วา'. භොති අම්ම භොති අම්මා, භොතියො අම්මා අම්මායො. එවං අන්නා, අන්නා අන්නායො, භොති අන්න භොති අන්නා, භොතියො අන්නා අන්නායො. අම්බා[Pg.84], අම්බා අම්බායො, භොති අම්බ භොති අම්බා, භොතියො අම්බා අම්බායො ඉච්චාදි. โภติ อมฺม, โภติ อมฺมา, โภติโย อมฺมา อมฺมาโย. แม้ อนฺนา ก็เช่นกัน, อนฺนา อนฺนาโย, โภติ อนฺน โภติ อนฺนา, โภติโย อนฺนา อนฺนาโย. อมฺพา, อมฺพา อมฺพาโย, โภติ อมฺพ โภติ อมฺพา, โภติโย อมฺพา อมฺพาโย เป็นต้น. ආකාරන්තං. จบอการันต์. ඉකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො රත්තිසද්දො; තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, රත්ති. รตฺติศัพท์ เป็นอิตถีลิงค์ มีสระอิเป็นที่สุด; การลง สิ วิภัตติเป็นต้น และการลบ สิ ก็เหมือนกัน (กับที่กล่าวมาแล้ว), (สำเร็จรูปเป็น) รตฺติ. බහුවචනෙ ‘‘සඤ්ඤා, ඉවණ්ණුවණ්ණා’’ති ච වත්තතෙ. ในพหูพจน์ บทว่า 'สญฺญา' และ 'อิวณฺณุวณฺณา' ตามมา. 182. තෙ ඉත්ථිඛ්‍යා පො. ๑๘๒. อิวรรณะและอุวรรณะเหล่านั้น ที่เป็นชื่อของหญิง ชื่อว่า ปะ. ඉත්ථියා ආඛ්‍යා සඤ්ඤා ඉත්ථිඛ්‍යා, ලිඞ්ගස්සන්තා තෙ ඉවණ්ණුවණ්ණා යදා ඉත්ථිඛ්‍යා, තදා පසඤ්ඤා හොන්තීති පසඤ්ඤායං ‘‘ඝපතො චා’’තිආදිනා යොලොපො, ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. රත්තී රත්තියො රත්‍යො වා, හෙ රත්ති, හෙ රත්තී හෙ රත්තියො. ชื่อที่กล่าวถึงหญิง ชื่อว่า อิตถีขยา, อิวรรณะและอุวรรณะเหล่านั้นที่เป็นที่สุดของลิงค์ เมื่อเป็นอิตถีขยา ย่อมชื่อว่า ปะ. เมื่อมีชื่อว่า ปะ แล้ว ลบ โย ด้วยสูตรมี 'ฆปโต จ' เป็นต้น, ทีฆะ ด้วยสูตรมี 'โยสุ กต...' เป็นต้น. (สำเร็จรูปเป็น) รตฺตี, รตฺติโย หรือ รตฺโย; เห รตฺติ, เห รตฺตี, เห รตฺติโย. ‘‘අංමො’’තිආදිනා නිග්ගහීතං, රත්තිං, රත්තී රත්තියො; තතියාදීසු ‘‘එකවචනානං, නාදීන’’න්ති ච වත්තතෙ. ลงนิคคหิตด้วยสูตรมี 'อํโม' เป็นต้น, (เป็น) รตฺตึ, รตฺตี, รตฺติโย. ในตติยาวิภัตติเป็นต้น บทว่า 'เอกวจนานํ' และ 'นาทีนํ' ตามมา. 183. පතො යා. ๑๘๓. หลัง ปะ (ชื่อ ปะ) แปลง (วิภัตติ) เป็น ยา. පසඤ්ඤතො ඉවණ්ණුවණ්ණෙහි පරෙසං නාදීනමෙකවචනානං විභත්තිගණානං යාආදෙසො හොති. රත්තියා, රත්තීහි රත්තීභි රත්තිහි රත්තිභි, රත්තියා, රත්තීනං රත්තිනං. การแปลงเป็น ยา ย่อมมีแก่หมู่แห่งวิภัตติที่เป็นเอกพจน์ มี นา เป็นต้น อันอยู่เบื้องหลังอิวรรณะและอุวรรณะอันชื่อว่า ปะ. (เป็น) รตฺติยา, รตฺตีหิ, รตฺตีภิ, รตฺติหิ, รตฺติภิ, รตฺติยา, รตฺตีนํ, รตฺตินํ. පඤ්චමියං – ในปัญจมีวิภัตติ - 184. අමා පතො ස්මිංස්මානං වා. ๑๘๔. หลัง ปะ แปลง สฺมึ และ สฺมา เป็น อํ และ อา บ้าง. පඉච්චෙතස්මා පරෙසං ස්මිං ස්මාඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං අං ආආදෙසා හොන්ති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො[Pg.85], තෙන උවණ්ණන්තතො න හොන්ති, ඉවණ්ණන්තතොපි යථාපයොගං. การแปลงเป็น อํ และ อา ย่อมมีแก่ สฺมึ และ สฺมา เหล่านี้ อันอยู่เบื้องหลัง ปะ นี้ ตามลำดับ บ้าง. วา ศัพท์นี้ มีประโยชน์เพื่อกำหนดแน่นอน (ววัฏฐิตวิภาสา), เพราะเหตุนั้น การแปลงนี้จึงไม่มีหลังอุการันต์, แม้หลังอิการันต์ ก็มีตามการใช้. ‘‘සරෙ, යකාරො’’ති ච වත්තතෙ, සීහමණ්ඩූකගතීහි යොවචනෙකවචනග්ගහණඤ්ච. บทว่า 'สเร' และ 'ยกาโร' ตามมา, และมีการถือเอา โย วิภัตติ และเอกวจนวิภัตติ ด้วยวิธีสีหมณฑูกคติ (การไปอย่างราชสีห์และกบ). 185. පසඤ්ඤස්ස ච. ๑๘๕. และ (แปลงอิวรรณะ) อันชื่อว่า ปะ (เป็น ยการ). පසඤ්ඤස්ස ඉවණ්ණස්ස යොවචනෙකවචනවිභත්තීනමාදෙසෙ සරෙ පරෙ යකාරො හොති. එත්ථ ච යකාරස්සෙවාධිකාරතො පසඤ්ඤග්ගහණෙන ඉවණ්ණොව ගය්හති, චග්ගහණං ‘‘රත්තො’’තිආදීසු නිවත්තනත්ථං. රත්‍යා රත්තියා, රත්තීහි රත්තීභි රත්තිහි රත්තිභි, රත්තියා, රත්තීනං රත්තිනං. ස්මිංවචනෙ අමාදෙසයකාරාදෙසා, රත්‍යං. ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති යංආදෙසො, රත්තියං. เมื่อมีการแปลง โย วิภัตติ และเอกวจนวิภัตติ (เป็นสระ) อยู่เบื้องหลัง แปลงอิวรรณะอันชื่อว่า ปะ เป็น ยการ. และในที่นี้ เพราะตามมาเพียง ยการเท่านั้น ด้วยการระบุชื่อ ปะ จึงรับเอาเฉพาะอิวรรณะเท่านั้น, การใส่ จ ศัพท์มาเพื่อห้ามในรูปเช่น 'รตฺโต' เป็นต้น. (เป็น) รตฺยา, รตฺติยา, รตฺตีหิ, รตฺตีภิ, รตฺติหิ, รตฺติภิ, รตฺติยา, รตฺตีนํ, รตฺตินํ. ในสฺมึวิภัตติ เมื่อแปลงเป็น อํ และแปลงเป็น ยการ, (เป็น) รตฺยํ. แปลงเป็น ยัง ด้วยสูตร 'ฆปโต สฺมึ ยํ วา', (เป็น) รตฺติยํ. අඤ්ඤත්ථ ‘‘අං, ස්මිං, වා’’ති ච වත්තතෙ. ในที่อื่น บทว่า 'อํ', 'สฺมึ' และ 'วา' ตามมา. 186. ආදිතො ඔ ච. ๑๘๖. จาก อา เป็นต้น แปลงเป็น โอ ด้วย ආදිඉච්චෙතස්මා ස්මිංවචනස්ස අං ඔආදෙසා හොන්ති වා. චසද්දෙන අඤ්ඤස්මාපි ආ අං ඔආදෙසා. රත්‍යා රත්තිං රත්තො රත්තියා, රත්තීසු රත්තිසු. เพราะคำว่า อา เป็นต้นนี้ สฺมิงวิภัตติ ย่อมแปลงเป็น อัง และ โอ บ้าง. ด้วย จ ศัพท์ แม้จากคำอื่น (นอกจาก อา เป็นต้น) ก็มีการแปลงเป็น อา อัง และ โอ. รตฺยา, รตฺตึ, รตฺโต, รตฺติยา, รตฺตีสุ, รตฺติสุ. එවමඤ්ඤානිපි – แม้คำอื่นๆ ก็เช่นนี้ – පත්ති යුත්ති වුත්ති කිත්ති, මුත්ති තිත්ති ඛන්ති කන්ති; සන්ති තන්ති සිද්ධි සුද්ධි, ඉද්ධි වුද්ධි බුද්ධි බොධි. ปตฺติ (การถึง), ยุตฺติ (ความประกอบ/ความควร), วุตฺติ (ความเป็นไป), กิตฺติ (เกียรติ); มุตฺติ (ความหลุดพ้น), ติตฺติ (ความอิ่ม), ขนฺติ (ความอดทน), กนฺติ (ความชอบใจ); สนฺติ (ความสงบ), ตนฺติ (แบบแผน/ตำรา), สิทฺธิ (ความสำเร็จ), สุทฺธิ (ความบริสุทธิ์); อิทฺธิ (ความสำเร็จ/ฤทธิ์), วุฑฺฒิ (ความเจริญ), พุทฺธิ (ความรู้), โพธิ (ความตรัสรู้). භූමි ජාති පීති සූති, නන්දි සන්ධි සාණි කොටි; දිට්ඨි වුඩ්ඪි තුට්ඨි යට්ඨි, පාළි ආළි නාළි කෙළි; සති මති ගති චුති, ධිති යුවති විකති. ภูมิ (แผ่นดิน), ชาติ (การเกิด), ปีติ (ความอิ่มใจ), สูติ (การคลอด); นนฺทิ (ความเพลิน), สนฺธิ (การต่อ), สาณิ (ม่าน/ผ้าหยาบ), โกฏิ (ที่สุด/สิบล้าน); ทิฏฐิ (ความเห็น), วุฑฺฒิ (ความเจริญ), ตุฏฐิ (ความยินดี), ยฏฐิ (ไม้เท้า); ปาฬิ (แถว/พระบาลี), อาฬิ (คันนา/เขื่อน), นาฬิ (ทะนาน/ท่อ), เกฬิ (การเล่น); สติ (ความระลึกได้), มติ (ความรู้/ความคิด), คติ (ที่ไป), จุติ (การเคลื่อน); ธิติ (ความเพียร/ความมั่นคง), ยุวติ (หญิงสาว), วิกติ (ความผิดปกติ/การเปลี่ยนแปลง). රති රුචි රස්මි අසනි වසනි ඔසධි අඞ්ගුලි ධූලි දුන්දුභි දොණි අටවි ඡවි ආදීනි ඉකාරන්තනාමානි. นามที่มี อิ การันต์ เช่น รติ, รุจิ, รสฺมิ, อสนิ, วสนิ, โอสธิ, องฺคุลิ, ธูลิ, ทุนฺทุภิ, โดณิ, อฏวิ, ฉวิ เป็นต้น. ඉකාරන්තං. จบ อิ การันต์ ඊකාරන්තො [Pg.86] ඉත්ථිලිඞ්ගො ඉත්ථීසද්දො; ‘‘ඉත්ථ’’ඉතීධ ‘‘ඉත්ථියං, පච්චයො’’ති ච වත්තතෙ. อิตถี ศัพท์ เป็น อี การันต์ อิตถีลิงค์; ในที่นี้ บทว่า อิตฺถ และบทว่า อิตฺถิยํ, ปจฺจโย ย่อมตามไป. 187. නදාදිතො වා ඊ. ๑๘๗. ลง อี ปัจจัย หลังคำว่า นที เป็นต้น บ้าง. නදාදිතො වා අනදාදිතො වා ඉත්ථියං වත්තමානා ලිඞ්ගම්හා ඊප්පච්චයො හොති. වාග්ගහණමනදාදිසම්පිණ්ඩනත්ථං, තෙන පුථුගවාදිතො ච ඊ. อี ปัจจัย ย่อมลงหลังลิงค์ที่บอกความเป็นอิตถี จากกลุ่มศัพท์ที่มี นที เป็นต้น หรือกลุ่มศัพท์ที่ไม่มี นที เป็นต้น. การถือเอา วา ศัพท์ เพื่อรวบรวมกลุ่มศัพท์ที่ไม่มี นที เป็นต้น, ด้วยเหตุนั้น จึงลง อี ปัจจัย หลังศัพท์ว่า ปุถุ และ โค เป็นต้น ได้ด้วย. සරලොපෙ ‘‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ’’ති අසවණ්ණෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ඉත්ථී, ඉත්ථී ‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනා රස්සත්තං, ඉත්ථියො. සම්බොධනෙ ‘‘ඣලපා රස්ස’’න්ති රස්සත්තං. භොති ඉත්ථි, භොතියො ඉත්ථී ඉත්ථියො. เมื่อมีการลบสระ เมื่อสระไม่เหมือนกันมาถึง (ตามสูตร) 'กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต' ย่อมมีภาวะปกติ (ไม่สนธิ) ซึ่งเรียกว่า นามพยปเทสะ, แล้วจึงมีการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น. อิตฺถี (ปฐมาวิภัตติเอกพจน์), ส่วนในพหูพจน์ มีการทำรัสสะด้วยสูตร 'อโฆ รสฺสํ' เป็นต้น เป็น อิตฺถิโย. ในอาลปนะ มีการทำรัสสะด้วยสูตร 'ชลปา รสฺสํ' เป็น โภติ อิตฺถิ, โภติโย อิตฺถี อิตฺถิโย. දුතියෙකවචනෙ ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. ในทุติยาวิภัตติ เอกพจน์ บทว่า 'วา' ย่อมตามมาจากสูตร 'ฆปโต สฺมึ ยํ วา'. 188. අං යමීතො පසඤ්ඤතො. ๑๘๘. แปลง อัง เป็น ยํ หลัง อี การันต์ ที่ชื่อ ปะ. පසඤ්ඤතො ඊකාරතො පරස්ස අංවචනස්ස යං හොති වා. ඉත්ථියං ඉත්ථිං, ඉත්ථී ඉත්ථියො, ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි ඉත්ථීභි, ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං, ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි ඉත්ථීභි, ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං, ඉත්ථියං ඉත්ථියා, ඉත්ථීසු. อัง วิภัตติ ที่อยู่หลัง อี การันต์ ที่ชื่อ ปะ ย่อมแปลงเป็น ยํ บ้าง. อิตฺถิยํ อิตฺถึ, อิตฺถี อิตฺถิโย, อิตฺถิยา, อิตฺถีหิ อิตฺถีภิ, อิตฺถิยา, อิตฺถีนํ, อิตฺถิยา, อิตฺถีหิ อิตฺถีภิ, อิตฺถิยา, อิตฺถีนํ, อิตฺถิยํ อิตฺถิยา, อิตฺถีสุ. එවං නදී, නදී. යොලොපාභාවෙ ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුසද්දෙන යොනමොකාරො ච, ‘‘පසඤ්ඤස්ස චා’’ති ඊකාරස්ස යකාරො, ‘‘යවතං තලන’’ඉච්චාදිනා ද්‍යස්ස ජකාරො, ද්විත්තං. නජ්ජො සන්දන්ති, නදියො. นที ศัพท์ ก็เช่นเดียวกัน. ในกรณีที่ไม่มีการลบ โย วิภัตติ ตามสูตร 'ตโต โย นโม ตู' ด้วย ตุ ศัพท์ ในสูตรนั้น จึงมีการแปลง โย เป็น โอ, และด้วยสูตร 'ปสญฺญสฺส จ' แปลง อี เป็น ย, ด้วยสูตร 'ยวตํ ตลน...' เป็นต้น แปลง ทย เป็น ช และซ้อน ช เป็น นชฺโช. นชฺโช สนฺทนฺติ (แม่น้ำทั้งหลายย่อมไหล), นทิโย. එත්ථ [Pg.87] චෙවං සිජ්ඣන්තානං නජ්ජොආදීනං වුත්තියං ආනත්තග්ගහණාදිනා නිප්ඵාදනං අත්‍රජ සුගතාදීනං විය නිප්ඵාදනූපායන්තරදස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. ในที่นี้ พึงเห็นว่า การสำเร็จรูปของศัพท์มี นชฺโช เป็นต้น ในวุตติ ด้วยการถือเอา อานตฺต ปัจจัย เป็นต้น เป็นไปเพื่อแสดงวิธีการสำเร็จรูปอย่างอื่น เหมือนกับการสำเร็จรูปของศัพท์มี อตรช และ สุคต เป็นต้น. හෙ නදි, හෙ නදී හෙ නජ්ජො හෙ නදියො, නදියං නදිං, නදී නජ්ජො නදියො. เห นทิ, เห นที เห นชฺโช เห นทิโย, นทิยํ นทึ, นที นชฺโช นทิโย. අමාදිසුත්තෙ ආ පතොති යොගවිභාගෙන ක්වචි නාසානඤ්චාත්තං, තෙන න ජච්චා වසලො හොති, පථබ්‍යා එකරජ්ජෙනාති ආදි ච සිජ්ඣති, පුරෙ විය යකාරජකාරාදෙසද්විත්තානි. ในสูตรมี อํ เป็นต้น ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า 'อา ปโต' บางครั้งมีการแปลงเป็น อา, ด้วยเหตุนั้น คำว่า 'น ชจฺจา วสโล โหติ' และ 'ปฐพฺยา เอกรชฺเชน' เป็นต้น จึงสำเร็จรูปได้, มีการแปลงเป็น ย และ ช และการซ้อนพยัญชนะเหมือนที่กล่าวมาแล้ว. නජ්ජා කතං නදියා, නදීහි නදීභි, නජ්ජා නදියා, නදීනං, නජ්ජා නදියා, නදීහි නදීභි, නජ්ජා නදියා, නදීනං, නජ්ජං නදියං නදියා, නදීසු. นชฺชา (อันแม่น้ำ) กตํ (กระทำแล้ว) นทิยา, นทีหิ นทีภิ, นชฺชา นทิยา, นทีนํ, นชฺชา นทิยา, นทีหิ นทีภิ, นชฺชา นทิยา, นทีนํ, นชฺชํ นทิยํ นทิยา, นทีสุ. අඤ්ඤෙපි – แม้ศัพท์อื่นๆ – මහී වෙතරණී වාපී, පාටලී කදලී ඝටී; නාරී කුමාරී තරුණී, වාරුණී බ්‍රාහ්මණී සඛී. มหี (แผ่นดิน), เวตรณี (ชื่อแม่น้ำ), วาปี (สระน้ำ), ปาฏลี (ต้นแคฝอย), กทลี (ต้นกล้วย), ฆฏี (หม้อ); นารี (นางนารี), กุมารี (เด็กหญิง), ตรุณี (หญิงสาว), วารุณี (เหล้า), พราหมณี (นางพราหมณี), สขี (เพื่อนหญิง). ගන්ධබ්බී කින්නරී නාගී, දෙවී යක්ඛී අජී මිගී; වානරී සූකරී සීහී, හංසී කාකී ච කුක්කුටී – คนฺธพฺพี, กินฺนรี, นาคี, เทวี, ยกฺขี, อชี (แม่แพะ), มิคี (เนื้อตัวเมีย); วานรี, สูกรี, สีหี, หํสี, กากี และ กุกฺกุฏี – ඉච්චාදයො ඉත්ථීසද්දසමා. ศัพท์เหล่านี้เป็นต้น แจกเหมือน อิตถี ศัพท์. තථෙව මාතුලසද්දතො ඊප්පච්චයෙ කතෙ – ในทำนองเดียวกัน เมื่อลง อี ปัจจัย หลัง มาตุล ศัพท์ – 189. මාතුලාදීනමානත්තමීකාරෙ. ๑๘๙. การแปลงที่สุดของศัพท์มี มาตุละ เป็นต้น เป็น อานตฺต เมื่ออยู่หน้า อี ปัจจัย. මාතුල අය්‍යකවරුණඉච්චෙවමාදීනමන්තො ආනත්තමාපජ්ජතෙ ඊකාරෙ පච්චයෙ පරෙ, අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, සරලොපාදි. මාතුලානී, එවං අය්‍යකානී, වරුණානී, සෙසං ඉත්ථීසද්දසමං. ที่สุดของศัพท์มี มาตุละ, อัยยกะ, วรุณะ เป็นต้น ย่อมถึงความเป็น อานตฺต เมื่อมี อี ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง, ฉัฏฐีวิภัตติ (ในสูตร) ใช้ในความหมายหมายถึงที่สุดของศัพท์, มีการลบสระเป็นต้น. มาตุลานี (ป้า/น้าสะใภ้), เช่นเดียวกับ อัยยกานี (ย่า/ยาย), วรุณานี (นางวรุณี), ที่เหลือแจกเหมือน อิตถี ศัพท์. අනදාදීසු [Pg.88] පුථුසද්දතො ඊප්පච්චයො. ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන උකාරස්ස අවාදෙසො. පුථවී, පුථවියො. සස්මා ස්මිංසු පුථබ්‍යා පුථවියා, පුථබ්‍යා පුථවියා, පුථබ්‍යං පුථවියං පුථවියා ඉච්චාදි. ในกลุ่มศัพท์ที่ไม่มี นที เป็นต้น ลง อี ปัจจัย หลัง ปุถุ ศัพท์. ด้วย จ ศัพท์ ในสูตร 'โอ สเร จ' แปลง อุ เป็น อว. ปุถวี, ปุถวิโย. ใน สุ, สฺมา, สฺมึ วิภัตติ เป็น ปุถพฺยา ปุถวิยา, ปุถพฺยา ปุถวิยา, ปุถพฺยํ ปุถวิยํ ปุถวิยา เป็นต้น. ගොසද්දතො ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊප්පච්චයො. මහාවුත්තිනා වා ‘‘ගාව සෙ’’ති එත්ථ ගාවඉති යොගවිභාගෙන වා ඔකාරස්ස ආවාදෙසො. ගාවී, ගාවී ගාවියො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං. ลง อี ปัจจัย หลัง โค ศัพท์ ตามสูตร 'นทาทิโต วา อี'. หรือตามมหาพฤติ ในสูตร 'คาว เส' ด้วยการแยกบทว่า 'คาว' แปลง โอ เป็น อาว. คาวี, คาวี คาวิโย เป็นต้น แจกเหมือน อิตถี ศัพท์. ‘‘මානව’’ඉතීධ ‘‘ඉත්ථියං, වා, ඊ’’ති ච වත්තතෙ. ในที่นี้ หลัง มานว ศัพท์ บทว่า อิตฺถิยํ, วา, อี ย่อมตามไป. 190. ණව ණික ණෙය්‍ය ණන්තුහි. ๑๙๐. หลัง ณว, ณิก, เณยฺย และ ณนฺตุ ปัจจัย. ණව ණික ණෙය්‍ය ණන්තුප්පච්චයන්තෙහි ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ඊප්පච්චයො හොති. වාධිකාරො කත්ථචි නිවත්තනත්ථො, සරලොපාදි. මානවී, එවං නාවිකී, වෙනතෙය්‍යී, ගොතමී. อีปัจจัยย่อมมีหลังลิงค์ที่เป็นไปในอิตถีลิงค์ ซึ่งลงท้ายด้วยปัจจัย ณวะ ณิกะ เณยยะ และณันตุ. บทว่า วา มีอำนาจเพื่อห้ามในบางแห่ง มีการลบสระเป็นต้น. มานวี, เช่นเดียวกับ นาวิกี, เวณเตยยี, โคตมี. ‘‘ගුණවන්තු ඊ’’ඉතීධ ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. ในสูตรว่า "คุณวนฺตุ อี" นี้ บทว่า "วา" ย่อมตามมา. 191. න්තුස්ස තමීකාරෙ. ๑๙๑. แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น ตะ เมื่ออยู่หน้า อีการันต์ (อีปัจจัย). සබ්බස්සෙව න්තුප්පච්චයස්ස තකාරො හොති වා ඊකාරප්පච්චයෙ පරෙ, අඤ්ඤත්ථ සරලොපාදි. ගුණවතී, ගුණවතී ගුණවතියො, ගුණවන්තී, ගුණවන්තී ගුණවන්තියො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං. แปลง นฺตุ ปัจจัย ทั้งหมดเป็น ตะ บ้าง เมื่อมี อีปัจจัยอยู่หลัง, ในที่อื่น มีการลบสระเป็นต้น. คุณวตี, คุณวตี คุณวติโย, คุณวนฺตี, คุณวนฺตี คุณวนฺติโย เป็นต้น แจกเหมือนอิตถีศัพท์. එවං කුලවතී, සීලවතී, යසවතී, රූපවතී, සතිමතී, ගොත්තමතී. เช่นเดียวกับ กุลวตี, สีลวตี, ยสวตี, รูปวตี, สติมตี, โคตตมตี. මහන්තසද්දතො ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊප්පච්චයො, න්තුබ්‍යපදෙසො විකප්පෙන තකාරාදෙසො. මහතී මහන්තී. หลัง มหนฺต ศัพท์ ลง อี ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "นทาทิโต วา อี", มีการแปลงเป็น ตะ โดยวิกัลปะ ด้วยการอ้างถึง นฺตุ ปัจจัย. มหตี, มหนฺตี. ‘‘භවන්ත ඊ’’ඉතීධ ‘‘ඊකාරෙ’’ති වත්තතෙ. ในสูตรว่า "ภวนฺต อี" นี้ บทว่า "อีกาเร" ย่อมตามมา. 192. භවතො [Pg.89] භොතො. ๑๙๒. แปลง ภวนฺต เป็น โภต. සබ්බස්සෙව භවන්තසද්දස්ස භොතාදෙසො හොති ඊකාරෙ ඉත්ථිගතෙ පරෙ. සා භොතී, භොතී භොතියො, හෙ භොති, හෙ භොතී භොතියො ඉච්චාදි. แปลง ภวนฺต ศัพท์ ทั้งหมดเป็น โภต เมื่อมี อีการันต์ที่เป็นอิตถีลิงค์อยู่หลัง. สา โภตี, โภตี โภติโย, เห โภติ, เห โภตี โภติโย เป็นต้น. ‘‘භික්ඛු’’ ඉතීධ ‘‘ඉත්ථිය’’න්ති වත්තතෙ ‘‘වා’’ති ච. ในสูตรว่า "ภิกฺขุ" นี้ บทว่า "อิตฺถิยํ" และ "วา" ย่อมตามมา. 193. පතිභික්ඛුරාජීකාරන්තෙහි ඉනී. ๑๙๓. ลง อินี ปัจจัย หลัง ปติ, ภิกฺขุ, ราช และศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์. පති භික්ඛු රාජ ඉච්චෙතෙහි ඊකාරන්තෙහි ච ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ඉනීප්පච්චයො හොති. อินี ปัจจัย ย่อมมีหลังลิงค์เหล่านี้คือ ปติ, ภิกฺขุ, ราช และศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์ ที่เป็นไปในอิตถีลิงค์. ‘‘සරලොපො’මාදෙස’’ඉච්චාදිසුත්තෙ තුග්ගහණෙන ක්වචි පුබ්බලොපස්ස නිසෙධනතො ‘‘වා පරො අසරූපා’’ති සරලොපො. භික්ඛුනී, භික්ඛුනී භික්ඛුනියො ඉච්චාදි. ในสูตรว่า "สรโลโปมาเทส" เป็นต้น เพราะห้ามการลบสระหน้าในบางแห่งด้วย ตุ ศัพท์ จึงมีการลบสระหลังด้วยสูตรว่า "วา ปโร อสรูปา". ภิกฺขุนี, ภิกฺขุนี ภิกฺขุนิโย เป็นต้น. ගහපතිසද්දතො ඉනී, ‘‘අත්ත’’මිති වත්තතෙ. หลัง คหปติ ศัพท์ ลง อินี ปัจจัย, บทว่า "อตฺตํ" ย่อมตามมา. 194. පතිස්සිනීම්හි. ๑๙๔. แปลงที่สุดของ ปติ ศัพท์ เป็น อะ เมื่อมี อินี ปัจจัยอยู่หลัง. පතිසද්දස්ස අන්තො අත්තමාපජ්ජතෙ ඉනීප්පච්චයෙ පරෙ. තථෙව පරසරෙ ලුත්තෙ ‘‘පුබ්බො චා’’ති දීඝො, ගහපතානී. ที่สุดของ ปติ ศัพท์ ถึงความเป็น อะ เมื่อมี อินี ปัจจัยอยู่หลัง. ในลำดับนั้น เมื่อลบสระหลังแล้ว ทีฆะสระหน้าด้วยสูตรว่า "ปุพฺโพ จา" เป็น คหปตานี. තථෙව රාජසද්දතො ඉනී, සරලොපපකතිභාවා, රාජිනී. ඊකාරන්තෙසු දණ්ඩීසද්දතො ඉනී, සරලොපාදි, දණ්ඩිනී, දණ්ඩිනී දණ්ඩිනියො, එවං හත්ථිනී, මෙධාවිනී, තපස්සිනී, පියභාණිනී ඉච්චාදි. เช่นเดียวกัน หลัง ราช ศัพท์ ลง อินี ปัจจัย, มีการลบสระและปกติภาวะ เป็น ราชินี. ในบรรดาศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์ หลัง ทณฺฑี ศัพท์ ลง อินี ปัจจัย, มีการลบสระเป็นต้น เป็น ทณฺฑินี, ทณฺฑินี ทณฺฑินิโย. เช่นเดียวกับ หตฺถินี, เมธาวินี, ตปสฺสินี, ปิยภาณินี เป็นต้น. ‘‘පොක්ඛරිනී’’ ඉතීධ ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරනකාරානං අකාරණකාරාදෙසා, පොක්ඛරණී, පොක්ඛරණී. ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති සුත්තෙ තුග්ගහණෙන යොනමොකාරො [Pg.90] ච, ඊකාරස්ස යකාරො, ‘‘යවත’’මිච්චාදිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන ණ්‍යස්ස ඤකාරො, ද්විත්තං. පොක්ඛරඤ්ඤො පොක්ඛරණියො වා ඉච්චාදි. ในคำว่า "โปกฺขรินี" นี้ มีการแปลง อิการ และ นการ เป็น อการ และ ณการ ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธี" เป็นต้น เป็น โปกฺขรณี. ในสูตรว่า "ตโต โย นโม ตุ" ด้วย ตุ ศัพท์ มีการแปลง โย เป็น โอ, แปลง อีการ เป็น ยการ, และด้วย กะ อักษร ในสูตรว่า "ยวตํ" เป็นต้น แปลง ณฺย เป็น ญะ แล้วซ้อนพยัญชนะ เป็น โปกฺขรญฺโญ หรือ โปกฺขรณิโย เป็นต้น. වාධිකාරො අනුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන විදූ යක්ඛාදිතොපි ඉනී, පරචිත්තවිදුනී, සරලොපරස්සත්තානි, පරචිත්තවිදුනී පරචිත්තවිදුනියො, යක්ඛිනී යක්ඛිනියො, සීහිනී සීහිනියො ඉච්චාදි. บทว่า วา มีอำนาจในความหมายว่ารวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้, ด้วยบทนั้น แม้หลัง วิทู และ ยกฺข เป็นต้น ก็ลง อินี ปัจจัย, ปรจิตฺตวิทุนี, มีการลบสระและทำให้เป็นรัสสะ, ปรจิตฺตวิทุนี ปรจิตฺตวิทุนิโย, ยกฺขินี ยกฺขินิโย, สีหินี สีหินิโย เป็นต้น. ඊකාරන්තං. จบหมวดอีการันต์. උකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො යාගුසද්දො. ยาคู ศัพท์ เป็นอิตถีลิงค์ อุการันต์. තස්ස රත්තිසද්දස්සෙව රූපනයො. අමාදෙසාදිඅභාවොව විසෙසො. วิธีแจกรูปของศัพท์นั้น เหมือนกับ รตฺติ ศัพท์. มีข้อพิเศษคือไม่มีการแปลงเป็น อํ เป็นต้น. යාගු, යාගූ යාගුයො, හෙ යාගු, හෙ යාගූ යාගුයො, යාගුං, යාගූ යාගුයො, යාගුයා, යාගූහි යාගූභි යාගුහි යාගුභි, යාගුයා, යාගූනං යාගුනං, යාගුයා, යාගූහි යාගූභි යාගුහි යාගුභි, යාගුයා, යාගූනං යාගුනං, යාගුයං යාගුයා, යාගූසු යාගුසු. ยาคุ, ยาคู ยาคูโย, เห ยาคุ, เห ยาคู ยาคูโย, ยาคุง, ยาคู ยาคูโย, ยาคูยา, ยาคูหิ ยาคูภิ ยาคุหิ ยาคุภิ, ยาคูยา, ยาคูนํ ยาคุนํ, ยาคูยา, ยาคูหิ ยาคูภิ ยาคุหิ ยาคุภิ, ยาคูยา, ยาคูนํ ยาคุนํ, ยาคูยํ ยาคูยา, ยาคูสุ ยาคุสุ. එවං ධාතු ධෙනු කාසු දද්දු කච්ඡු කණ්ඩු රජ්ජු කරෙණු පියඞ්ගු සස්සුආදීනි. เช่นเดียวกับ ธาตุ, เธนุ, กาสุ, ททฺทุ, กจฺฉุ, กณฺฑุ, รชฺชุ, กเรณุ, ปิยงฺคุ, สสฺสุ เป็นต้น. මාතුසද්දස්ස භෙදො. තස්ස පිතුසද්දස්සෙව රූපනයො. ‘‘ආරත්ත’’මිති භාවනිද්දෙසෙන ආරාදෙසාභාවෙ ‘‘පතො යා’’ති යාදෙසොව විසෙසො. ความต่างของ มาตุ ศัพท์. วิธีแจกรูปของศัพท์นั้น เหมือนกับ ปิตุ ศัพท์. มีข้อพิเศษคือ เมื่อไม่มีการแปลงเป็น อาร เพราะการระบุสภาวะว่า "อารตฺตํ" จึงมีการแปลงเป็น ยา ด้วยสูตรว่า "ปโต ยา". මාතා, මාතරො, භොති මාත, භොති මාතා භොතියො මාතරො, මාතරං, මාතරෙ මාතරො, මාතරා මාතුයා මත්‍යා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරලොපො[Pg.91], රස්සත්තඤ්ච. මාතරෙහි මාතරෙභි මාතූහි මාතූභි මාතුහි මාතුභි, මාතු මාතුස්ස මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං මාතුනං, මාතරා මාතුයා, මාතරෙහි මාතරෙභි මාතූහි මාතූභි, මාතු මාතුස්ස මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං මාතුනං, මාතරි, මාතරෙසු මාතූසු මාතුසු. มาตา, มาตโร, โภติ มาตะ, โภติ มาตา โภติโย มาตโร, มาตรํ, มาตเร มาตโร, มาตรา มาตุยา มตฺยา, มีการลบ อุการ และทำให้เป็นรัสสะ ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธี" เป็นต้น. มาตเรหิ มาตเรภิ มาตูหิ มาตูภิ มาตุหิ มาตุภิ, มาตุ มาตุสฺส มาตุยา, มาตรานํ มาตานํ มาตูนํ มาตุนํ, มาตรา มาตุยา, มาตเรหิ มาตเรภิ มาตูหิ มาตูภิ, มาตุ มาตุสฺส มาตุยา, มาตรานํ มาตานํ มาตูนํ มาตุนํ, มาตริ, มาตเรสุ มาตูสุ มาตุสุ. එවං ධීතා, ධීතරො, දුහිතා, දුහිතරො ඉච්චාදි. เช่นเดียวกับ ธีตา, ธีตโร, ทุหิตา, ทุหิตโร เป็นต้น. උකාරන්තං. จบหมวดอุการันต์. ඌකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො ජම්බූසද්දො. ชมฺพู ศัพท์ เป็นอิตถีลิงค์ อูการันต์. ජම්බූ, ජම්බූ ජම්බුයො, හෙ ජම්බු, හෙ ජම්බූ ජම්බුයො, ජම්බුං, ජම්බූ ජම්බුයො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං. ชมฺพู, ชมฺพู ชมฺพุโย, เห ชมฺพุ, เห ชมฺพู ชมฺพุโย, ชมฺพุง, ชมฺพู ชมฺพุโย เป็นต้น แจกเหมือนอิตถีศัพท์. එවං වධූ ච සරභූ, සරබූ සුතනූ චමූ; වාමූරූ නාගනාසූරූ, සමානි ඛලු ජම්බුයා. วธู, สรภู, สรพู, สุตนู, ชมู, วามูรู และนาคนาสูรู เหล่านี้ ย่อมเหมือนกับ ชมฺพู (jambū) แท้. ඌකාරන්තං. อูการันต์ (ศัพท์ที่มี อู เป็นที่สุด). ඔකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො ගොසද්දො. โคสัททะ อิตถีลิงค์ โอการันต์. තස්ස පුල්ලිඞ්ගගොසද්දස්සෙව රූපනයො. วิธีแห่งรูปของศัพท์นั้น เหมือนกับโคสัททะในปุงลิงค์นั่นเอง. කඤ්ඤා රත්ති නදී ඉත්ථී, මාතුලානී ච භික්ඛුනී; දණ්ඩිනී යාගු මාතා ච, ජම්බූ ගොතිත්ථිසඞ්ගහො. กัญญา, รัตติ, นที, อิตถี, มาตุลานี, ภิกขุนี, ทัณฑินี, ยาคู, มาตา, ชมพู และโคสัททะ เหล่านี้ เป็นการรวบรวมอิตถีลิงค์. ඉත්ථිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං. จบอิตถีลิงค์. නපුංසකලිඞ්ග นปุงสกลิงค์ අථ [Pg.92] නපුංසකලිඞ්ගානි වුච්චන්තෙ. ลำดับนี้ จะกล่าวถึงนปุงสกลิงค์ทั้งหลาย. අකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො චිත්තසද්දො. จิตตสัททะ นปุงสกลิงค์ อการันต์. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘චිත්ත සි’’ ඉතීධ – การลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น เหมือนในก่อน, ในที่นี้คือ 'จิตฺต สิ' ดังนี้ - ‘‘නපුංසකෙහි, අතො නිච්ච’’න්ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'นปุํสเกหิ' และ 'อโต นิจฺจํ' ย่อมตามมา. 195. සිං. ๑๙๕. สิํ. සි, අංඉති ද්විපදමිදං. අකාරන්තෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි පරස්ස සිවචනස්ස අං හොති නිච්චං. සරලොපපකතිභාවාදි, චිත්තං. สูตรนี้มี ๒ บท คือ สิ และ อํ. อาเทศ สิ วิภัตติที่อยู่หลังนปุงสกลิงค์ อการันต์ทั้งหลาย เป็น อํ แน่นอน. ด้วยการลบสระและปกติภาวะเป็นต้น สำเร็จรูปเป็น จิตฺตํ. බහුවචනෙ ‘‘යොනං නි නපුංසකෙහී’’ති වත්තතෙ. ในพหุวจนะ บทว่า 'โยนํ นิ นปุํสเกหิ' ย่อมตามมา. 196. අතො නිච්චං. ๑๙๖. อโต นิจฺจํ. අකාරන්තෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි යොනං නිච්චං නි හොති. ‘‘සබ්බයොනීනමාඑ’’ති නිස්ස වා ආකාරො. අඤ්ඤත්ථ ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. චිත්තා චිත්තානි. อาเทศ โย วิภัตติที่อยู่หลังนปุงสกลิงค์ อการันต์ทั้งหลาย เป็น นิ แน่นอน. อาเทศ นิ เป็น อา บ้าง ด้วยสูตร 'สพฺพโยนีนมาเอ'. ในที่อื่น มีการทีฆะด้วยสูตร 'โยสุ กต' เป็นต้น. สำเร็จรูปเป็น จิตฺตา, จิตฺตานิ. යොනං නිභාවෙ චාඑත්තෙ, සිද්ධෙපි අවිසෙසතො; ‘‘අතො නිච්ච’’න්ති ආරම්භා, ආඑත්තං ක්වචිදෙවිධ. แม้เมื่อการแปลง โย เป็น นิ และการแปลง นิ เป็น อา สำเร็จได้โดยไม่แตกต่างกัน (ด้วยสูตรอื่น); แต่เพราะการเริ่มสูตร 'อโต นิจฺจํ' นี้ การแปลง นิ เป็น อา และ เอ จึงมีได้ในบางแห่งในที่นี้. ආලපනෙ ගලොපො. හෙ චිත්ත, හෙ චිත්තා චිත්තානි, දුතියායං නිස්ස විකප්පෙනෙකාරො. චිත්තං, චිත්තෙ චිත්තානි. සෙසං පුරිසසද්දෙන සමං. ในอาลปนะ มีการลบ สิ (คะ). เป็น 'เห จิตฺต, เห จิตฺตา, จิตฺตานิ'. ในทุติยาวิภัตติ มีการอาเทศ นิ เป็น เอ บ้าง. เป็น 'จิตฺตํ, จิตฺเต, จิตฺตานิ'. ที่เหลือเหมือนกับ ปุริสสัททะ. එවමඤ්ඤානිපි – แม้ศัพท์อื่นทั้งหลายก็อย่างนี้ - පුඤ්ඤ පාප ඵල රූප සාධනං,සොත ඝාන සුඛ දුක්ඛ කාරණං; දාන සීල ධන ඣාන ලොචනං,මූල කූල බල ජාලමඞ්ගලං. ปุญญะ, ปาปะ, ผละ, รูปะ, สาธนะ, โสตะ, ฆานะ, สุขะ, ทุกขะ, การณะ, ทานะ, สีละ, ธนะ, ฌานะ, โลจนะ, มูละ, กูละ, พละ, ชาละ, มังคละ. නළින [Pg.93] ලිඞ්ග මුඛ’ඞ්ග ජල’ම්බුජං,පුලින ධඤ්ඤ හිරඤ්ඤ පදා’මතං; පදුම වණ්ණ සුසාන වනා’යුධං,හදය චීවර වත්ථ කුලි’න්ද්‍රියං. นฬินะ, ลิงคะ, มุขะ, อังคะ, ชละ, อัมพุชะ, ปุลินะ, ธัญญะ, หิรัญญะ, ปทะ, อมตะ, ปทุมะ, วัณณะ, สุสานะ, วนะ, อาวุธะ, หทัยะ, จีวระ, วัตถะ, กุละ, อินทรียะ. නයන වදන යානො’දාන සොපාන පානං,භවන භුවන ලොහා’ලාත තුණ්ඩ’ණ්ඩ පීඨං; කරණ මරණ ඤාණා’රම්මණා’රඤ්ඤ තාණං,චරණ නගර තීරච්ඡත්ත ඡිද්දො’දකානි – นยนะ, วทนะ, ยานะ, อุทานะ, โสปานะ, ปานะ, ภวนะ, ภุวนะ, โลหะ, อลาตะ, ตุณฑะ, อัณฑะ, ปีฐะ, กรณะ, มรณะ, ญาณะ, อารัมมณะ, อรัญญะ, ตาณะ, จรณะ, นคระ, ตีระ, ฉัตตะ, ฉิททะ, อุทกะ - ඉච්චාදීනි. เป็นต้น. කම්මසද්දස්ස තතියෙකවචනාදීසු රූපභෙදො. มีความต่างกันแห่งรูปในตติยาวิภัตติ เอกวจนะ เป็นต้น ของกัมมสัททะ. කම්මං, කම්මා කම්මානි, හෙ කම්ම, හෙ කම්මා කම්මානි, කම්මං, කම්මෙ කම්මානි. กมฺมํ, กมฺมา, กมฺมานิ; เห กมฺม, เห กมฺมา, กมฺมานิ; กมฺมํ, กมฺเม, กมฺมานิ. ‘‘වා, උ, නාම්හි, චා’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'วา', 'อุ', 'นามฺหิ' และ 'จ' ย่อมตามมา. 197. අ කම්මන්තස්ස ච. ๑๙๗. อ กมฺมนฺตสฺส จ. කම්මසද්දන්තස්ස උකාර අකාරාදෙසා හොන්ති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. අන්තග්ගහණෙන ථාමද්ධාදීනමන්තස්සපි උත්තං. චසද්දග්ගහණෙන යුව මඝවානමන්තස්ස ආ හොති ක්වචි නා සුඉච්චෙතෙසු. කම්මුනා කම්මනා කම්මෙන වා, කම්මෙහි කම්මෙභි. อาเทศเป็น อุ และ อ บ้าง แก่ที่สุดของกัมมสัททะ ในนาวิภัตติ. ด้วยการถือเอาบทว่า 'อนฺต' จึงมีการอาเทศเป็น อุ แม้แก่ที่สุดของศัพท์มี ถามะ และ อัทธะ เป็นต้น. ด้วยการถือเอา 'จ' ศัพท์ จึงมีการอาเทศเป็น อา บ้าง แก่ที่สุดของ ยุวะ และ มฆวะ ในวิภัตติทั้งหลายมี นา และ สุ เป็นต้น. สำเร็จรูปเป็น กมฺมุนา, กมฺมนา, กมฺเมน บ้าง, กมฺเมหิ, กมฺเมภิ. සස්මාසු ‘‘උ නාම්හි චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන පුම කම්මථාමන්තස්ස චුකාරො වා සස්මාසූති උත්තං. කම්මුනො කම්මස්ස, කම්මානං, කම්මුනා කම්මා කම්මම්හා කම්මස්මා, කම්මෙහි කම්මෙභි, කම්මුනො කම්මස්ස, කම්මානං. ในวิภัตติทั้งหลายมี ส และ สมา เป็นต้น ด้วย 'จ' ศัพท์ ในสูตร 'อุ นามฺหิ จ' นี้ พึงกล่าวว่า มีการอาเทศเป็น อุ บ้าง แก่ที่สุดของ ปุมะ, กัมมะ และ ถามะ ในวิภัตติมี ส และ สมา เป็นต้น. สำเร็จรูปเป็น กมฺมุโน, กมฺมสฺส, กมฺมานํ, กมฺมุนา, กมฺมา, กมฺมมฺหา, กมฺมสฺมา, กมฺเมหิ, กมฺเมภิ, กมฺมุโน, กมฺมสฺส, กมฺมานํ. ස්මිංවචනෙ ‘‘බ්‍රහ්මතො තු ස්මිංනී’’ති එත්ථ තුසද්දෙන ක්වචි නි හොති. කම්මනි කම්මෙ කම්මම්හි කම්මස්මිං, කම්මෙසු. ในสมิงวิภัตติ ด้วย 'ตุ' ศัพท์ ในสูตร 'พฺรหฺมโต ตุ สฺมิํนี' นี้ มีการอาเทศเป็น นิ บ้าง. สำเร็จรูปเป็น กมฺมนิ, กมฺเม, กมฺมมฺหิ, กมฺมสฺมิํ, กมฺเมสุ. එවං [Pg.94] ථාමුනා ථාමෙන ථාමසා වා, ථාමුනො ථාමස්ස, ථාමුනා ථාමා. අද්ධුනා, අද්ධුනො ඉච්චාදි පුරිමසමං. อย่างนี้ เป็น ถามุนา ถาเมน หรือ ถามสา, ถามุโน ถามสฺส, ถามุนา ถามา. อทฺธุนา อทฺธุโน เป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. ගුණවන්තු සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්ස, සිම්හී’’ති ච වත්තතෙ. คุณวนฺตุ (ลง) สิ, และบทว่า 'สวิภตฺติสฺส, นฺตุสฺส, สิํหิ' ย่อมตามมา. 198. අං නපුංසකෙ. ๑๙๘. (แปลงเป็น) อํ ในนปุงสกลิงค์. නපුංසකෙ වත්තමානස්ස ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධිනො න්තුප්පච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස අං හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවං චිත්තං. การแปลงเป็น อํ ย่อมมีแก่ นฺตุ ปัจจัย พร้อมด้วยวิภัตติ อันเนื่องด้วยลิงค์ที่เป็นไปในนปุงสกลิงค์ ในเพราะ สิ วิภัตติ. (เช่น) คุณวํ จิตฺตํ. යොම්හි ‘‘න්තුස්සන්තො යොසු චා’’ති අත්තං, ඉකාරො ච. ගුණවන්ති, ගුණවන්තානි, සෙසං ඤෙය්‍යං. ในเพราะ โย วิภัตติ ความเป็น อะ และ อิ อักษร ย่อมมี ด้วยบทว่า 'นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จ'. (เป็น) คุณวนฺติ, คุณวนฺตานิ, ส่วนที่เหลือพึงทราบ. ගච්ඡන්ත සි, ‘‘සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අ’’මිති අං. ගච්ඡං ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තා ගච්ඡන්තානි. คจฺฉนฺต (ลง) สิ, ในเพราะ สิ วิภัตติ แห่ง คจฺฉนฺต เป็นต้น นฺต ศัพท์ เป็น อํ ด้วย (สูตรว่า) 'สิํหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ'. (เป็น) คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตานิ. අකාරන්තං. จบ อการันต์. ආකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො අස්සද්ධාසද්දො. อสฺสทฺธา ศัพท์ เป็นอาการันต์ ในนปุงสกลิงค์. ‘‘අස්සද්ධා’’ඉති ඨිතෙ – เมื่อตั้ง (รูปศัพท์) ว่า 'อสฺสทฺธา' – ‘‘සමාසස්සා’’ති අධිකිච්ච ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති සමාසන්තස්ස රස්සත්තං, සමාසත්තා නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. සෙසං චිත්තසමං. ด้วยอำนาจบทว่า 'สมาสสฺส' และด้วยสูตรว่า 'สโร รสฺโส นปุงสเก' จึงมีการทำสระที่สุดของสมาสให้เป็นรัสสะ, เพราะความเป็นสมาส จึงมีการเรียกชื่อว่า นาม, การลง สิ วิภัตติ เป็นต้น. ส่วนที่เหลือเหมือนกับ จิตฺต ศัพท์. අස්සද්ධං කුලං, අස්සද්ධා අස්සද්ධානි කුලානි ඉච්චාදි. อสฺสทฺธํ กุลํ, อสฺสทฺธา อสฺสทฺธานิ กุลานิ เป็นต้น. තථා මුඛනාසිකාසද්දො. තස්ස ද්වන්දෙකත්තා සබ්බත්ථෙකවචනමෙව. මුඛනාසිකං, හෙ මුඛනාසික, මුඛනාසිකං, මුඛනාසිකෙන ඉච්චාදි. มุขนาสิกา ศัพท์ ก็เช่นเดียวกัน. เพราะศัพท์นั้นเป็นสมาหารทวันทสมาส จึงมีแต่เอกพจน์ในทุกวิภัตติเท่านั้น. (เป็น) มุขนาสิกํ, เห มุขนาสิกะ, มุขนาสิกํ, มุขนาสิเกน เป็นต้น. ආකාරන්තං. จบ อาการันต์. ඉකාරන්තො [Pg.95] නපුංසකලිඞ්ගො අට්ඨිසද්දො. อฏฺฐิ ศัพท์ เป็นอิกาการันต์ ในนปุงสกลิงค์. ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, අට්ඨි. การลง สิ วิภัตติ เป็นต้น, การลบ สิ, (เป็น) อฏฺฐิ. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'วา' ย่อมตามมา. 199. යොනං නි නපුංසකෙහි. ๑๙๙. (แปลง) โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย เป็น นิ หลังนปุงสกลิงค์. නපුංසකලිඞ්ගෙහි පරෙසං සබ්බෙසං යොනං නි හොති වා. การแปลง โย วิภัตติ ทั้งหมดที่อยู่หลังนปุงสกลิงค์ เป็น นิ ย่อมมีบ้าง. අට්ඨීනි, අඤ්ඤත්ථ නිච්චං යොලොපො, දීඝො ච, අට්ඨී, තථා හෙ අට්ඨි, හෙ අට්ඨී අට්ඨීනි, අට්ඨිං, අට්ඨී අට්ඨීනි, අට්ඨිනා ඉච්චාදි අග්ගිසද්දසමං. อฏฺฐีนิ, ในที่อื่น (เมื่อไม่แปลงเป็น นิ) มีการลบ โย เป็นนิตย์ และมีการทำทีฆะ (เป็น) อฏฺฐี, เช่นเดียวกัน เห อฏฺฐิ, เห อฏฺฐี อฏฺฐีนิ, อฏฺฐิํ, อฏฺฐี อฏฺฐีนิ, อฏฺฐินา เป็นต้น เหมือนกับ อคฺคิ ศัพท์. එවං සත්ථි දධි වාරි අක්ඛි අච්ඡි අච්චි ඉච්චාදීනි. สตฺถิ, ทธิ, วาริ, อกฺขิ, อจฺฉิ, อจฺจิ เป็นต้น ก็อย่างนี้. ඉකාරන්තං. จบ อิกาการันต์. ඊකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො සුඛකාරීසද්දො. สุขการี ศัพท์ เป็นอีการันต์ ในนปุงสกลิงค์. ‘‘සුඛභාරී සි’’ ඉතීධ අනපුංසකත්තාභාවා සිස්මිම්පි ‘‘අඝො රස්ස’’මිච්චාදිනා රස්සත්තං, සිලොපො. සුඛකාරි දානං, සුඛකාරී සුඛකාරීනි, හෙ සුඛකාරි, හෙ සුඛකාරී හෙ සුඛකාරීනි, සුඛකාරිනං සුඛකාරිං, සුඛකාරී සුඛකාරීනි. ในคำว่า 'สุขภารี สิ' นี้ เพราะความเป็นนปุงสกลิงค์ (ไม่มีความเป็นอิตถีลิงค์หรือปุงลิงค์) แม้ในเพราะ สิ วิภัตติ ก็มีการทำรัสสะด้วยสูตรว่า 'อโฆ รสฺสํ' เป็นต้น, แล้วลบ สิ. (เป็น) สุขการิ ทานํ, สุขการี สุขการีนิ, เห สุขการิ, เห สุขการี เห สุขการีนิ, สุขการินํ สุขการิํ, สุขการี สุขการีนิ. සෙසං දණ්ඩීසද්දසමං. එවං සීඝයායීආදීනි. ส่วนที่เหลือเหมือนกับ ทณฺฑี ศัพท์. สีฆยายี เป็นต้น ก็อย่างนี้. ඊකාරන්තං. จบ อีการันต์. උකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො ආයුසද්දො. තස්ස අට්ඨිසද්දස්සෙව රූපනයො. อายุ ศัพท์ เป็นอุการันต์ ในนปุงสกลิงค์. วิธีการแจกรูปของศัพท์นั้น เหมือนกับ อฏฺฐิ ศัพท์นั่นเอง. ආයු, ආයූ ආයූනි, හෙ ආයු, හෙ ආයූ හෙ ආයූනි, ආයුං, ආයූ ආයූනි, ආයුනා ආයුසාති [Pg.96] මනොගණාදිත්තා සිද්ධං. ආයූහි ආයූභි, ආයුනො ආයුස්ස, ආයූනමිච්චාදි. อายุ, อายู อายูนิ, เห อายุ, เห อายู เห อายูนิ, อายุํ, อายู อายูนิ, อายุนา และ อายุสา สำเร็จได้เพราะเป็นศัพท์จำพวกมโนคณะเป็นต้น. อายูหิ อายูภิ, อายุโน อายุสฺส, อายูนํ เป็นต้น. එවං චක්ඛු වසු ධනු දාරු තිපු මධු හිඞ්ගු සිග්ගු වත්ථු මත්ථු ජතු අම්බු අස්සුආදීනි. จกฺขุ, วสุ, ธนุ, ทารุ, ติปุ, มธุ, หิงฺคุ, สิคฺคุ, วตฺถุ, มตฺถุ, ชตุ, อมฺพุ, อสฺสุ เป็นต้น ก็อย่างนี้. උකාරන්තං. จบ อุการันต์. ඌකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො ගොත්‍රභූසද්දො. โคตรภู ศัพท์ เป็นอูการันต์ ในนปุงสกลิงค์. ගොත්‍රභූ සි, නපුංසකත්තා රස්සත්තං, සිලොපො. ගොත්‍රභු චිත්තං, ගොත්‍රභූ ගොත්‍රභූනි, හෙ ගොත්‍රභු, හෙ ගොත්‍රභූ හෙ ගොත්‍රභූනි, ගොත්‍රභුං, ගොත්‍රභූ ගොත්‍රභූනි, ගොත්‍රභුනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙ අභිභූසද්දසමං. โคตรภู ลง สิ, เพราะความเป็นนปุงสกลิงค์ จึงมีการทำรัสสะ และลบสิ. โคตรภู จิตตัง, โคตรภู โคตรภูนิ, เห โคตรภู, เห โคตรภู เห โคตรภูนิ, โคตรภุง, โคตรภู โคตรภูนิ, โคตรภูนา เป็นต้น เสมอด้วยอภิภูศัพท์ในปุงลิงค์. එවං අභිභූ සයම්භූ ධම්මඤ්ඤූආදීනි. อภิภู สยัมภู ธัมมัญญู เป็นต้น ก็เหมือนกัน. ඌකාරන්තං. จบอูการันต์. ඔකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො චිත්තගොසද්දො. จิตตโคศัพท์ เป็นโอการันต์ นปุงสกลิงค์. ‘‘චිත්තා ගාවො අස්ස කුලස්සා’’ති අත්ථෙ බහුබ්බීහිසමාසෙ කතෙ ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති ඔකාරස්ස ඨානප්පයතනාසන්නත්තා රස්සත්තමුකාරො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො. චිත්තගු කුලං, චිත්තගූ චිත්තගූනි ඉච්චාදි ආයුසද්දසමං. ในอรรถว่า "จิตตา คาโว อัสสะ กุลัสสะ" เมื่อทำพหุพพีหิสมาสแล้ว ด้วยสูตรว่า "สโร รัสโส นปุงสเก" เพราะโอการะมีฐานและปยัตติใกล้เคียงกัน จึงทำรัสสะเป็นอุการะ, การลงสิวิภัตติเป็นต้น, การลบสิ. จิตตคุ กุลัง, จิตตคู จิตตคูนิ เป็นต้น เสมอด้วยอายุศัพท์. ඔකාරන්තං. จบโอการันต์. චිත්තං කම්මඤ්ච අස්සද්ධ-මථට්ඨි සුඛකාරි ච; ආයු ගොත්‍රභූ ධම්මඤ්ඤූ, චිත්තගූති නපුංසකෙ. ศัพท์เหล่านี้คือ จิตตะ, กัมมะ, อสัทธะ, อัฏฐิ, สุขการี, อายุ, โคตรภู, ธัมมัญญู และจิตตคุ เป็นนปุงสกลิงค์. නපුංසකලිඞ්ගං නිට්ඨිතං. นปุงสกลิงค์ จบ. සබ්බනාම สัพพนาม අථ [Pg.97] සබ්බනාමානි වුච්චන්තෙ. ลำดับนั้น จะกล่าวถึงสัพพนามทั้งหลาย. සබ්බ, කතර, කතම, උභය, ඉතර, අඤ්ඤ, අඤ්ඤතර, අඤ්ඤතම, පුබ්බ, පර, අපර, දක්ඛිණ, උත්තර, අධර, ය, ත, එත, ඉම, අමු, කිං, එක, උභ, ද්වි, ති, චතු, තුම්හ, අම්හ ඉති සත්තවීසති සබ්බනාමානි, තානි සබ්බනාමත්තා තිලිඞ්ගානි. สัพพะ, กตระ, กตมะ, อุภยะ, อิตระ, อัญญะ, อัญญตระ, อัญญตมะ, ปุพพะ, ประ, อประ, ทักขิณะ, อุตตระ, อธระ, ยะ, ตะ, เอตะ, อิมะ, อมุ, กิง, เอกะ, อุภะ, ทวิ, ติ, จตุ, ตุมหะ, อมหะ รวมเป็นสัพพนาม 27 ศัพท์ สัพพนามเหล่านั้นเป็นได้ทั้ง 3 ลิงค์ เพราะความเป็นสัพพนาม. තත්ථ සබ්බසද්දො නිරවසෙසත්ථො, සො යදා පුල්ලිඞ්ගවිසිට්ඨත්ථාභිධායී, තදා රූපනයො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සො’’ති සිස්ස ඔකාරො, සරලොපපරනයනානි. සබ්බො ජනො. ในบรรดาสัพพนามเหล่านั้น สัพพศัพท์มีอรรถว่าไม่เหลือ (ทั้งหมด), เมื่อใดสัพพศัพท์นั้นกล่าวถึงอรรถที่วิเศษด้วยปุงลิงค์ เมื่อนั้นมีนัยแห่งการสำเร็จรูปดังนี้: การลงสิวิภัตติเป็นต้นเหมือนก่อน, อาเทศ สิ เป็น โอ ด้วยสูตรว่า "โส", การลบสระและการนำไปประกอบในสระหลัง. (สำเร็จรูปเป็น) สัพโพ ชโน. බහුවචනෙ ‘‘සබ්බ යො’’ ඉතීධ ‘‘පරසමඤ්ඤා පයොගෙ’’ති සබ්බාදීනං සබ්බනාමසඤ්ඤා. ในพหุวจนะ ในอุทาหรณ์ว่า "สัพพะ โย" นี้ มีการตั้งชื่อว่าสัพพนามแก่สัพพศัพท์เป็นต้น ด้วยสูตรว่า "ปรสมัญญา ปโยเค". ‘‘යො’’ති වත්තතෙ. บทว่า "โย" ตามไป. 200. සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො. ๒๐๐. ปฐมาวิภัตติ (โย) ที่อยู่หลังอการันต์ของสัพพนาม (ย่อมถึงความเป็น เอ). සබ්බෙසං ඉත්ථිපුමනපුංසකානං නාමානි සබ්බනාමානි, තෙසං සබ්බෙසං සබ්බනාමසඤ්ඤානං ලිඞ්ගානං අකාරතො පරො පඨමො යො එත්තමාපජ්ජතෙ. සබ්බෙ පුරිසා. ชื่อของลิงค์ทั้งหลายคือ อิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ทั้งหมด ชื่อว่าสัพพนาม, โย ปฐมาวิภัตติที่อยู่หลังอการันต์ของลิงค์ที่มีชื่อว่าสัพพนามทั้งหมดเหล่านั้น ย่อมถึงความเป็น เอ. (สำเร็จรูปเป็น) สัพเพ ปุริสา. අකාරතොති කිං? සබ්බා අමූ. ทำไมจึงกล่าวว่า "หลังอการันต์"? (เพื่อห้ามในอุทาหรณ์เช่น) สัพพา, อมู. හෙ සබ්බ සබ්බා, හෙ සබ්බෙ, සබ්බං, සබ්බෙ, සබ්බෙන, සබ්බෙහි සබ්බෙභි. เห สัพพะ สัพพา, เห สัพเพ, สัพพัง, สัพเพ, สัพเพนะ, สัพเพหิ สัพเพภิ. චතුත්ථෙකවචනෙ ආයාදෙසෙ සම්පත්තෙ – ในจตุตถีวิภัตติ เอกวจนะ เมื่อถึงคราวที่จะอาเทศ (สะ) เป็น อายะ – ‘‘අතො, ආ එ, ස්මාස්මිංනං, ආය චතුත්ථෙකවචනස්සා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "อโต", "อา เอ", "สมาสมิงนัง", "อายะ จตุตเถกะวะจะนัสสะ" ตามไป. 201. තයො [Pg.98] නෙව ච සබ්බනාමෙහි. ๒๐๑. อาเทศทั้ง 3 นั้น ย่อมไม่มีหลังสัพพนามทั้งหลาย. අකාරන්තෙහි සබ්බනාමෙහි පරෙසං ස්මා ස්මිං ඉච්චෙතෙසං, චතුත්ථෙකවචනස්ස ච ආ එ ආයඉච්චෙතෙ ආදෙසා නෙව හොන්තීති ආයාදෙසාභාවො. චග්ගහණං කත්ථචි පටිසෙධනිවත්තනත්ථං, තෙන පුබ්බාදීහි ස්මා ස්මිංනං ආ එ ච හොන්ති. සබ්බස්ස. การอาเทศเป็น อา, เอ และ อายะ แห่ง สมา, สมิง และจตุตถีเอกวจนะ (สะ) ที่อยู่หลังสัพพนามอการันต์ทั้งหลาย ย่อมไม่มีเลย เพราะฉะนั้นจึงไม่มีการอาเทศเป็นอายะ. การลง จะ ศัพท์ (ในสูตร) เพื่อต้องการให้การห้ามในบางแห่งกลับคืนมา ด้วยเหตุนั้น หลังปุพพะศัพท์เป็นต้น สมา และ สมิง จึงอาเทศเป็น อา และ เอ ได้บ้าง. (สำเร็จรูปเป็น) สัพพัสสะ. ‘‘අකාරො, එ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "อกาโร", "เอ" ตามไป. 202. සබ්බනාමානං නංම්හි ච. ๒๐๒. และในเพราะ นัง วิภัตติ แห่งสัพพนามทั้งหลาย (อการันต์ ย่อมเป็น เอ). සබ්බෙසං සබ්බනාමානං අකාරො එත්තමාපජ්ජතෙ නංම්හි විභත්තිම්හි. อการันต์ของสัพพนามทั้งหมด ย่อมถึงความเป็น เอ ในเพราะ นัง วิภัตติ. ‘‘සබ්බනාමතො’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "สัพพนามโต" ตามไป. 203. සබ්බතො නං සංසානං. ๒๐๓. หลังสัพพนามทั้งหมด อาเทศ นัง เป็น สัง และ สานัง. සබ්බතො සබ්බනාමතො පරස්ස නංවචනස්ස සං සානංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. การอาเทศเป็น สัง และ สานัง เหล่านี้ ย่อมมีแก่ นัง วิภัตติ ที่อยู่หลังสัพพะ คือหลังสัพพนาม. සබ්බෙසං සබ්බෙසානං, සබ්බස්මා සබ්බම්හා, සබ්බෙහි සබ්බෙභි, සබ්බස්ස, සබ්බෙසං සබ්බෙසානං, සබ්බස්මිං සබ්බම්හි, සබ්බෙසු. สัพเพสัง สัพเพสานัง, สัพพัสมา สัพพัมหา, สัพเพหิ สัพเพภิ, สัพพัสสะ, สัพเพสัง สัพเพสานัง, สัพพัสมิง สัพพัมหิ, สัพเพสุ. ඉත්ථියං ‘‘ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො’’ති ආප්පච්චයො. අඤ්ඤං කඤ්ඤාසද්දසමං අඤ්ඤත්‍ර ස නං ස්මිංවචනෙහි. සබ්බා පජා, සබ්බා සබ්බායො, හෙ සබ්බෙ, හෙ සබ්බා සබ්බායො, සබ්බං, සබ්බා සබ්බායො, සබ්බාය, සබ්බාහි සබ්බාභි. ในอิตถีลิงค์ ลง อา ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "อิตถิยามโต อาปัจจโย". ส่วนที่เหลือเหมือนกับ กัญญา ศัพท์ ยกเว้นใน สะ, นัง และ สมิง วิภัตติ. (สำเร็จรูปเป็น) สัพพา ปชา, สัพพา สัพพาโย, เห สัพเพ, เห สัพพา สัพพาโย, สัพพัง, สัพพา สัพพาโย, สัพพายะ, สัพพาหิ สัพพาภิ. චතුත්ථෙකවචනෙ ‘‘සබ්බනාමතො වා’’, සබ්බතො කොති ඉතො ‘‘සබ්බතො’’ති ච වත්තතෙ. ในจตุตถีเอกพจน์ บทว่า "สพฺพนามโต วา" และบทว่า "สพฺพโต" จากสูตรว่า "สพฺพโต โกติ" ย่อมตามไป. 204. ඝපතො [Pg.99] ස්මිංසානං සංසා. ๒๐๔. การอาเทศเป็น สํ และ สา แห่ง สฺมึ และ ส วิภัตติ ทั้งหลาย หลังฆะและปะ (ชื่อ ฆะ และ ปะ). සබ්බතො සබ්බනාමතො ඝපසඤ්ඤතො ස්මිං සඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං සංසාආදෙසා හොන්ති වා. การอาเทศเป็น สํ และ สา ตามลำดับ แห่ง สฺมึ และ ส วิภัตติ เหล่านี้ หลังสัพพนามทั้งปวงที่มีชื่อว่า ฆะ และ ปะ ย่อมมีบ้าง. ‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු චා’’ති වත්තතෙ. บทว่า "สํสาสฺเวกวจเนสุ จ" ย่อมตามไป. 205. ඝො රස්සං. ๒๐๕. ฆะ (สระที่มีชื่อว่า ฆะ) ถึงความเป็นรัสสะ. ඝසඤ්ඤො ආකාරො රස්සමාපජ්ජතෙ සංසාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු පරෙසු. อาการะที่มีชื่อว่า ฆะ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ เมื่อวิภัตติอาเทศคือ สํ และ สา อันเป็นเอกพจน์อยู่ข้างหลัง. ‘‘සාගමො’’ති වත්තතෙ. บทว่า "สากโม" ย่อมตามไป. 206. සංසාස්වෙකවචනෙසු ච. ๒๐๖. และในวิภัตติอาเทศคือ สํ และ สา อันเป็นเอกพจน์. සං සාඉච්චෙතෙසු එකවචනට්ඨානසම්භූතෙසු විභත්තාදෙසෙසු පරෙසු ලිඞ්ගම්හා සකාරාගමො හොති. เมื่อวิภัตติอาเทศคือ สํ และ สา เหล่านี้ อันเกิดในตำแหน่งเอกพจน์อยู่ข้างหลัง ย่อมมีการลง ส อาคม หลังลิงค์. සබ්බස්සා සබ්බාය, සබ්බාසං සබ්බාසානං, සබ්බාය, සබ්බාහි සබ්බාභි, සබ්බස්සා සබ්බාය, සබ්බාසං සබ්බාසානං. สพฺพสฺสา สพฺพาย, สพฺพาสํ สพฺพาสานํ, สพฺพาย, สพฺพาหิ สพฺพาภิ, สพฺพสฺสา สพฺพาย, สพฺพาสํ สพฺพาสานํ. ස්මිංම්හි ‘‘සබ්බනාමතො, ඝපතො’’ති ච වත්තතෙ. ในวิภัตติ สฺมึ และ มฺหิ บทว่า "สพฺพนามโต" และ "ฆปโต" ย่อมตามไป. 207. නෙතාහි ස්මිමායයා. ๒๐๗. การอาเทศเป็น อายะ และ ยา แห่ง สฺมึ วิภัตติ ย่อมไม่มี หลังสัพพนามเหล่านี้. එතෙහි සබ්බනාමෙහි ඝපසඤ්ඤෙහි පරස්ස ස්මිංවචනස්ස නෙව ආය යාදෙසා හොන්තීති ආයාභාවො. වාධිකාරතො ක්වචි හොති දක්ඛිණාය උත්තරායාති ආදි. การอาเทศเป็น อายะ และ ยา แห่ง สฺมึ วิภัตติ อันอยู่หลังสัพพนามที่มีชื่อว่า ฆะ และ ปะ เหล่านี้ ย่อมไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีรูปเป็น อายะ. แต่เพราะอำนาจของบทว่า "วา" บางครั้งก็มีรูปเป็น อายะ เช่น ทกฺขิณาย, อุตฺตราย เป็นต้น. සංයමාදෙසා, සබ්බස්සං සබ්බායං, සබ්බාසු. การอาเทศเป็น สํ และ ยํ, สพฺพสฺสํ สพฺพายํ, สพฺพาสุ. නපුංසකෙ සබ්බං චිත්තං, සබ්බානි, හෙ සබ්බ, හෙ සබ්බානි, සබ්බං, සබ්බානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගෙ විය ඤෙය්‍යං. ในนปุงสกลิงค์ สพฺพํ จิตฺตํ, สพฺพานิ, เห สพฺพ, เห สพฺพานิ, สพฺพํ, สพฺพานิ. ส่วนที่เหลือพึงทราบเหมือนในปุงลิงค์. එවං [Pg.100] කතරාදීනං අඤ්ඤතමසද්දපරියන්තානං තීසුපි ලිඞ්ගෙසු රූපනයො. วิธีการทำรูปแห่งศัพท์ทั้งหลายมี กตรศัพท์ เป็นต้น จนถึง อญฺญตมศัพท์ ในลิงค์ทั้งสาม ก็เป็นอย่างนี้. තත්ථ කතරකතමසද්දා පුච්ඡනත්ථා. ในบรรดาสรรพนามเหล่านั้น กตรศัพท์ และ กตมศัพท์ มีอรรถในการถาม. උභයසද්දො ද්විඅවයවසමුදායවචනො. อุภยศัพท์ เป็นศัพท์ที่กล่าวถึงส่วนรวมที่มีส่วนประกอบสองส่วน. ඉතරසද්දො වුත්තප්පටියොගවචනො. อิตรศัพท์ เป็นศัพท์ที่กล่าวถึงสิ่งที่ตรงกันข้ามกับสิ่งที่กล่าวมาแล้ว. අඤ්ඤසද්දො අධිකතාපරවචනො. อญฺญศัพท์ เป็นศัพท์ที่กล่าวถึงสิ่งอื่นนอกจากสิ่งที่กำลังกล่าวถึง. අඤ්ඤතර අඤ්ඤතමසද්දා අනියමත්ථා. อญฺญตรศัพท์ และ อญฺญตมศัพท์ มีอรรถไม่แน่นอน. ‘‘යො, සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "โย" และบทว่า "ปฐโม" จากสูตรว่า "สพฺพนามการเต ปฐโม" ย่อมตามไป. 208. ද්වන්දට්ඨා වා. ๒๐๘. (โย วิภัตติ) ที่ตั้งอยู่ในทวันทสมาส (มีการอาเทศเป็น เอ) บ้าง. ද්වන්දසමාසට්ඨා සබ්බනාමකාරතො පරො පඨමො යො එත්තමාපජ්ජතෙ වා. කතරො ච කතමො චාති කතරකතමෙ, කතරකතමා වා ඉච්චාදි. โย ปฐมาวิภัตติ อันอยู่หลังสัพพนามที่ลงท้ายด้วย อักษร อะ ซึ่งตั้งอยู่ในทวันทสมาส ย่อมถึงความเป็น เอ บ้าง. เช่น กตโร จ กตโม จ เป็น กตรกตเม หรือ กตรกตมา เป็นต้น. පුබ්බාදයො දිසාදිවවත්ථානවචනා. ศัพท์มี ปุพพะ เป็นต้น เป็นศัพท์ที่กล่าวถึงการกำหนดทิศเป็นต้น. පුබ්බො කාලො. බහුවචනෙ ‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති එත්ථ පරාති නිද්දෙසතො පුබ්බාදීහි යොවචනස්ස විකප්පෙනෙකාරො. ปุพฺโพ กาโล (กาลก่อน). ในพหูพจน์ เพราะการระบุว่า "ปรา" ในสูตรว่า "ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา" นี้ การอาเทศเป็น เอ แห่ง โย วิภัตติ หลังศัพท์มี ปุพพะ เป็นต้น ย่อมมีได้บ้าง. පුබ්බෙ පුබ්බා, හෙ පුබ්බ, හෙ පුබ්බෙ හෙ පුබ්බා, පුබ්බං, පුබ්බෙ, පුබ්බෙන, පුබ්බෙහි පුබ්බෙභි, පුබ්බස්ස, පුබ්බෙසං පුබ්බෙසානං. ‘‘ස්මාස්මිංනං වා’’ති විකප්පෙනාකාරෙකාරා. පුබ්බා පුබ්බස්මා පුබ්බම්හා, පුබ්බෙහි පුබ්බෙභි, පුබ්බස්ස, පුබ්බෙසං පුබ්බෙසානං, පුබ්බෙ පුබ්බස්මිං පුබ්බම්හි, පුබ්බෙසු. ปุพฺเพ ปุพฺพา, เห ปุพฺพ, เห ปุพฺเพ เห ปุพฺพา, ปุพฺพํ, ปุพฺเพ, ปุพฺเพน, ปุพฺเพหิ ปุพฺเพภิ, ปุพฺพสฺส, ปุพฺเพสํ ปุพฺเพสานํ. เพราะสูตรว่า "สฺมาสฺมึนํ วา" จึงมีการอาเทศเป็น อา และ เอ บ้าง. ปุพฺพา ปุพฺพสฺมา ปุพฺพมฺหา, ปุพฺเพหิ ปุพฺเพภิ, ปุพฺพสฺส, ปุพฺเพสํ ปุพฺเพสานํ, ปุพฺเพ ปุพฺพสฺมึ ปุพฺพมฺหิ, ปุพฺเพสุ. ඉත්ථියං පුබ්බා දිසා, පුබ්බා පුබ්බායො ඉච්චාදි සබ්බාසද්දසමං. ในอิตถีลิงค์ ปุพฺพา ทิสา, ปุพฺพา ปุพฺพายโย เป็นต้น เหมือนกับ สพฺพา ศัพท์. නපුංසකෙ [Pg.101] පුබ්බං ඨානං, පුබ්බානි, හෙ පුබ්බ, හෙ පුබ්බානි, පුබ්බං, පුබ්බානි, සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං. එවං පරාපරදක්ඛිණුත්තරාධරසද්දා. ในนปุงสกลิงค์ ปุพฺพํ ฐานํ, ปุพฺพานิ, เห ปุพฺพ, เห ปุพฺพานิ, ปุพฺพํ, ปุพฺพานิ, ส่วนที่เหลือเหมือนปุงลิงค์. ศัพท์ว่า ปรา, อปรา, ทกฺขิณา, อุตฺตรา, อธรา ก็เป็นอย่างนี้. ‘‘සබ්බනාමතො, ද්වන්දට්ඨා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "สพฺพนามโต" และบทว่า "ทวนฺทฏฺฐา" ย่อมตามไป. 209. නාඤ්ඤං සබ්බනාමිකං. ๒๐๙. ไม่เป็นสัพพนามอื่น. ද්වන්දට්ඨා සබ්බනාමතො පරස්ස යොවචනස්ස ඨපෙත්වා එත්තං අඤ්ඤං සබ්බනාමිකං කාරියං න හොතීති සංසානමාදෙසාභාවො. පුබ්බාපරානං, පුබ්බුත්තරානං අධරුත්තරානං, ‘‘නාඤ්ඤං සබ්බනාමික’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන තතියාසමාසෙපි. මාසපුබ්බාය, මාසපුබ්බානං. การกระทำที่เป็นสัพพนามอื่น นอกจากเอตตะ (การแปลงเป็น เอ) ย่อมไม่มีแก่ โย วิภัตติ ที่อยู่หลังสัพพนามซึ่งตั้งอยู่ในทวันทสมาส คือไม่มีการอาเทศเป็น สํ และ สา. (เช่น) ปุพพาปรานัง, ปุพพุตตรานัง, อธรุตตรานัง. แม้ในตติยาสมาส ก็ไม่มีการกระทำที่เป็นสัพพนามอื่น ด้วยการตามมาของบทว่า 'นัญญัง สัพพนามิกัง' (เช่น) มาสปุพพายะ, มาสปุพพานัง. ‘‘නාඤ්ඤං සබ්බනාමික’’න්ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'นัญญัง สัพพนามิกัง' ย่อมตามไป. 210. බහුබ්බීහිම්හි ච. ๒๑๐. และในพหุพพีหิสมาส. බහුබ්බීහිම්හි ච සමාසෙ සබ්බනාමිකවිධානං නාඤ්ඤං හොති. පියපුබ්බාය, පියපුබ්බානං, පියපුබ්බෙ. และในพหุพพีหิสมาส วิธีทางสัพพนามอื่นย่อมไม่มี. (เช่น) ปิยปุพพายะ, ปิยปุพพานัง, ปิยปุพเพ. චසද්දග්ගහණෙන දිසත්ථසබ්බනාමානං බහුබ්බීහිම්හි සබ්බනාමිකවිධානංව හොති. ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ วิธีทางสัพพนามย่อมมีแก่สัพพนามที่มีอรรถบอกทิศในพหุพพีหิสมาส. දක්ඛිණස්සා ච පුබ්බස්සා ච යදන්තරාළන්ති අත්ථෙ බහුබ්බීහි, දක්ඛිණපුබ්බස්සං, දක්ඛිණපුබ්බස්සා, එවං උත්තරපුබ්බස්සං, උත්තරපුබ්බස්සා ඉච්චාදි. ในอรรถว่า ทิศใดอยู่ระหว่างทิศใต้และทิศตะวันออก เป็นพหุพพีหิ (ได้รูปเป็น) ทักขิณปุพพัสสัง, ทักขิณปุพพัสสา, ฉันใด อุตตรปุพพัสสัง, อุตตรปุพพัสสา เป็นต้น ก็ฉันนั้น. යතෙතසද්දාදීනමාලපනෙ රූපං න සම්භවති. යසද්දො අනියමත්ථො. รูปของศัพท์ว่า ยะ และ เอตะ เป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จในอาลปนะ. ศัพท์ว่า ยะ มีอรรถไม่แน่นอน. යො පුරිසො, යෙ පුරිසා, යං, යෙ. යා කඤ්ඤා, යා යායො, යං, යා යායො. යං චිත්තං, යානි, යං, යානි. සෙසං සබ්බත්ථ සබ්බසද්දසමං. โย ปุริโส, เย ปุริสา, ยัง, เย. ยา กัญญา, ยา ยาโย, ยัง, ยา ยาโย. ยัง จิตตัง, ยานิ, ยัง, ยานิ. ที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับศัพท์ว่า สัพพะ. ත [Pg.102] එත ඉම අමු කිංඉච්චෙතෙ පරම්මුඛ සමීප අච්චන්තසමීපදූර පුච්ඡනත්ථවචනා. ศัพท์เหล่านี้คือ ตะ, เอตะ, อิมะ, อะมุ, กิง เป็นคำกล่าวในอรรถว่า ลับหลัง, ใกล้, ใกล้ที่สุด, ไกล และคำถาม. තසද්දස්ස භෙදො. ‘‘ත සි’’ ඉතීධ – การจำแนกศัพท์ว่า ตะ. ในที่นี้ (สูตรว่า) “ตะ สิ” (ดังนี้) – ‘‘අනපුංසකස්සායං සිම්හීති, ස’’මිති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'อนปุงสกัสสายัง สิมหิ' และ 'ส' ย่อมตามไป. 211. එතතෙසං තො. ๒๑๑. (สูตรว่า) “เอตเตสัง โต”. එත තඉච්චෙතෙසං අනපුංසකානං තකාරො සකාරමාපජ්ජතෙ සිම්හි විභත්තිම්හි. සො පුරිසො. ในวิภัตติ สิ ตะการะของศัพท์ว่า เอตะ และ ตะ ที่ไม่ใช่เป็นนปุงสกลิงค์ ย่อมถึงความเป็น สะการะ. (เช่น) โส ปุริโส. සබ්බනාමග්ගහණඤ්ච, ඉතො තග්ගහණඤ්ච වත්තතෙ. และบทว่า 'สัพพนาม' และบทว่า 'ตะ' จากสูตรนี้ ย่อมตามไป. 212. තස්ස වා නත්තං සබ්බත්ථ. ๒๑๒. (สูตรว่า) “ตัสสะ วา นัตตัง สัพพัตถะ”. තඉච්චෙතස්ස සබ්බනාමස්ස තකාරස්ස නත්තං හොති වා සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු. නෙ තෙ, නං තං, නෙ තෙ, නෙන තෙන, නෙහි නෙභි තෙහි තෙභි. ตะการะของสัพพนามว่า ตะ นี้ ย่อมเป็น นะการะบ้าง ในลิงค์ทั้งปวง. (เช่น) เน เต, นัง ตัง, เน เต, เนนะ เตนะ, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ. ‘‘සබ්බස්ස, තස්ස වා සබ්බත්ථා’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'สัพพัสสะ' และ 'ตัสสะ วา สัพพัตถา' ย่อมตามไป. 213. සස්මාස්මිංසංසාස්වත්තං. ๒๑๓. (สูตรว่า) “สัสมาสมิงสังสาสวัตตัง”. තඉච්චෙතස්ස සබ්බනාමස්ස සබ්බස්සෙව අත්තං හොති වා ස ස්මා ස්මිං සං සාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු. අස්ස නස්ස තස්ස, නෙසං තෙසං නෙසානං තෙසානං. สัพพนามคือ ตะ นี้ทั้งสิ้น ย่อมเป็น อะการะบ้าง ในวิภัตติเหล่านี้คือ สะ สมา สมิง สัง สา ในลิงค์ทั้งปวง. (เช่น) อัสสะ นัสสะ ตัสสะ, เนสัง เตสัง เนสานัง เตสานัง. ‘‘ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි වා’’ති ඉතො ‘‘ස්මාස්මිංනං, ම්හාම්හී’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'สมาสมิงนัง' และ 'มหา มหิ' จากสูตร 'สมาหิสมิงนัง มหาภิมหิ วา' นี้ ย่อมตามไป. 214. න තිමෙහි කතාකාරෙහි. ๒๑๔. (สูตรว่า) “นะ ติเมหิ กะตากาเรหิ”. ත ඉමඉච්චෙතෙහි කතාකාරෙහි පරෙසං ස්මාස්මිංනං ම්හා ම්හිඉච්චෙතෙ ආදෙසා න හොන්ති. อาเทศเหล่านี้คือ สมา สมิง นัง มหา มหิ ของวิภัตติที่อยู่หลัง ย่อมไม่เป็นไป หลังศัพท์ว่า ตะ และ อิมะ ที่ทำ อะการะแล้ว. පකතිසන්ධිවිධාන การประกอบสนธิแบบปกติ. අථ [Pg.22] සරානමෙව සන්ධිකාරියෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො වුච්චතෙ. เมื่อกิจแห่งสนธิของสระทั้งหลายเท่านั้นถึงพร้อมแล้ว บัดนี้จะกล่าวถึงภาวะปกติ. ‘‘සරා, පකතී’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'สรา' และ 'ปกติ' ย่อมตามไป. 35. සරෙ ක්වචි. ๓๕. (สูตรว่า) “สะเร กะวะจิ”. සරා ඛො සරෙ පරෙ ක්වචි ඡන්දභෙදාසුඛුච්චාරණට්ඨානෙ, සන්ධිච්ඡාරහිතට්ඨානෙ ච පකතිරූපානි හොන්ති, න ලොපාදෙසවිකාරමාපජ්ජන්තෙති අත්ථො. แท้จริง สระทั้งหลาย เมื่อสระอื่นอยู่ข้างหลัง ในบางแห่งคือในที่ที่ทำให้เสียฉันทลักษณ์ ออกเสียงยาก และในที่ที่ไม่มีความประสงค์จะทำสนธิ ย่อมมีรูปเป็นปกติ ไม่ถึงความเป็นโลปะ อาเทศ หรือวิการ (ดังนี้) เป็นอรรถ. තත්ථ පකතිට්ඨානං නාම ආලපනන්තා අනිතිස්මිං අච්ඡන්දානුරක්ඛණෙ අසමාසෙ පදන්තදීඝා ච ඉකාරුකාරා ච නාමපදන්තාතීතක්‍රියාදිම්හීති එවමාදි. ในที่นั้น ชื่อว่าที่ตั้งแห่งปกติ คือ สระที่สุดแห่งอาลปนะ, ในที่ไม่มีอิติอักษรตามหลัง, ในที่ที่ไม่ต้องรักษาฉันทลักษณ์, ในอสมาส, สระที่ยาวที่สุดบท และสระอิ สระอุ ที่สุดบทนาม และที่สุดกิริยาอดีต เป็นต้น. ආලපනන්තෙසු තාව – කතමා චානන්ද අනිච්චසඤ්ඤා, කතමා චානන්ද ආදීනවසඤ්ඤා, සාරිපුත්ත ඉධෙකච්චො, එහි සිවික උට්ඨෙහි, උපාසකා ඉධෙකච්චො, භොති අය්‍යෙ, භික්ඛු අරොගං තව සීලං, සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, භික්ඛවෙ එවං වදාමි, පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා ඉච්චෙවමාදීසු පකතිභාවො, පුබ්බස්සරලොපයවාදෙසාදයො න හොන්ති. ในที่สุดอาลปนะก่อน – กะตะมา จานันทะ อะนิจจะสัญญา, กะตะมา จานันทะ อาทีนวะสัญญา, สารีปุตตะ อิเธกัจโจ, เอหิ สิวิกะ อุตเถหิ, อุบาสะกา อิเธกัจโจ, โภติ อัยเย, ภิกขุ อะโรคัง ตะวะ สีลัง, สิญจะ ภิกขุ อิมัง นาวัง, ภิกขะเว เอวัง วะทามิ, ปัญจิเม คะหะปะตะโย อานิสังสา เป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีภาวะปกติ, การลบสระหน้า และการอาเทศเป็น ยะ วะ เป็นต้น ย่อมไม่เป็นไป. ක්වචිග්ගහණෙන ඉතිස්මිං ඡන්දානුරක්ඛණෙ සන්ධි හොති, යථා – සක්කා දෙවීති, නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථු. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า กะวะจิ ในสูตรนี้ เมื่อต้องการรักษาฉันทะ ย่อมมีการทำสนธิ เช่น สักกา เทวีติ, นะโม เต พุทธะ วีรัตถุ. සරෙති කිං? සාධු මහාරාජාති, එවං කිර භික්ඛූති. บทว่า สะเร (เมื่อสระอยู่หลัง) มีประโยชน์อะไร? (เช่น) สาธุ มหาราชาติ, เอวัง กิระ ภิกขูติ. අසමාසෙ පදන්තදීඝෙසු – ආයස්මා ආනන්දො ගාථා අජ්ඣභාසි, දෙවා ආභස්සරා යථා, තෙවිජ්ජා ඉද්ධිප්පත්තා [Pg.23] ච, භගවා උට්ඨායාසනා, භගවා එතදවොච, අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි, ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො, භූතවාදී අත්ථවාදී, යං ඉත්ථී අරහා අස්ස, සාමාවතී ආහ, පාපකාරී උභයත්ථ තප්පති, නදී ඔත්ථරති, යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා, භික්ඛූ ආමන්තෙසි, භික්ඛූඋජ්ඣායිංසු, භික්ඛූ එවමාහංසු, ඉමස්මිං ගාමෙ ආරක්ඛකා, සබ්බෙ ඉමෙ, කතමෙ එකාදස, ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ, අප්පමාදො අමතපදං, සඞ්ඝො ආගච්ඡතු, කො ඉමං පථවිං විච්චෙස්සති, ආලොකො උදපාදි, එකො එකාය, චත්තාරො ඔඝා. ในอสมาส เมื่อมีสระยาวที่ท้ายบท – อายัสมา อานันโท คาถา อัชฌภาสิ, เทวา อาภัสสรา ยะถา, เตวิชชา อิทธิปัตตา จะ, ภะคะวา อุตถายาสะนา, ภะคะวา เอตะทะโวจะ, อะภิวาเทตวา เอกะมันตัง อัฏฐาสิ, คันตวา โอโลเกนโต, ภูตะวาที อัตถะวาที, ยัง อิตถี อะระหา อัสสะ, สามาวะตี อาหะ, ปาปะการี อุภะยัตถะ ตัปปะติ, นะที โอตถะระติ, เย เต ภิกขู อัปปิจฉา, ภิกขู อามันเตสิ, ภิกขูอุชฌายิงสุ, ภิกขู เอวะมาหังสุ, อิมัสมิง คาเม อารักขะกา, สัพเพ อิเม, กะตะเม เอกาทะสะ, คัมภีเร โอทะกันติเก, อัปปะมาโท อะมะตะปะทัง, สังโฆ อาคัจฉะตุ, โก อิมัง ปะฐะวิง วิเจสสะติ, อาโลโก อุทะปาทิ, เอโก เอกายะ, จัตตาโร โอคา. නිපාතෙසුපි – අරෙ අහම්පි, සචෙ ඉමස්ස කායස්ස, නො අභික්කමො, අහො අච්ඡරියො, අථො අන්තො ච, අථ ඛො ආයස්මා, අථො ඔට්ඨවචිත්තකා, තතො ආමන්තයී සත්ථා. แม้ในนิบาต – อะเร อะหัมปิ, สะเจ อิมัสสะ กายัสสะ, โน อะภิกกะโม, อะโห อัจฉะริโย, อะโถ อันโต จะ, อะถะ โข อายัสมา, อะโถ โอฏฐะวะจิตตะกา, ตะโต อามันตะยี สัตถา. ක්වචිග්ගහණෙන අකාර ඉතීවෙවෙත්ථාදීසු සන්ධිපි. යථා – ආගතත්ථ, ආගතම්හා, කතමාස්සු චත්තාරො, අප්පස්සුතායං පුරිසො, ඉත්ථීති, ච මරීව, සබ්බෙව, ස්වෙව, එසෙව නයො, පරිසුද්ධෙත්ථායස්මන්තො, නෙත්ථ, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා, සචෙස බ්‍රාහ්මණ, තථූපමං, යථාහ. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า กะวะจิ แม้สนธิในอักษร อะ, อิติ, อิวะ, เอวะ, เอตถะ เป็นต้น ก็มีได้บ้าง เช่น อาคัตถะ, อาคัตมหะ, กะตะมาสสุ จัตตาโร, อัปปัสสุตายัง ปุริโส, อิตถีติ, จะ มะรีวะ, สัพเพวะ, สเววะ, เอเสวะ นะโย, ปะริสุทเธตถายัสสันโต, เนตถะ, ตัง กุเตตถะ ลัพภา, สะเจสะ พราหมะณะ, ตะถูปะมัง, ยะถาหะ. අසමාසෙති කිං? ජිව්හායතනං, අවිජ්ජොඝො, ඉත්ථින්ද්‍රියං, අභිභායතනං, භයතුපට්ඨානං. අච්ඡන්දානුරක්ඛණෙති [Pg.24] කිං? සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨං, යො මිස්සරො. บทว่า อสมาเส มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่ที่เป็นสมาส เช่น) ชิวหายตนะ, อวิชโชฆะ, อิตถินทรีย์, อภิภายตนะ, ภยตุปัฏฐาน. บทว่า อัจฉันทานุรักขเณ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่ที่ไม่ต้องรักษาฉันทะ เช่น) ศรัทธาเป็นทรัพย์ประเสริฐของบุรุษในโลกนี้, โย มิสสโร. නාමපදන්තඉකාරුකාරෙසු – ගාථාහි අජ්ඣභාසි, පුප්ඵානි ආහරිංසු, සත්ථු අදාසි. ในนามบทที่มีสระ อิ อี อุ อู เป็นที่สุด – กล่าวแล้วด้วยคาถา, นำมาแล้วซึ่งดอกไม้ทั้งหลาย, ถวายแล้วแก่พระศาสดา. ක්වචීති කිං? මනසාකාසි. บทว่า กะวะจิ มีประโยชน์อะไร? (เช่น) มะนะสากาสิ. 36. සරා පකති බ්‍යඤ්ජනෙ. ๓๖. สระทั้งหลายเป็นปกติเมื่ออยู่หน้าพยัญชนะ. සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ පකතිරූපා හොන්තීති යෙභුය්‍යෙන දීඝරස්සලොපෙහි විකාරාභාවො. යථා – අච්චයො, පච්චයො, භාසති වා කරොති වා, වෙදනාක්ඛන්ධො, භාග්‍යවා, භද්‍රො කසාමිව, දීයති, තුණ්හීභූතො, සො ධම්මං දෙසෙති. สระทั้งหลายเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ย่อมมีรูปเป็นปกติ คือโดยมากไม่มีการเปลี่ยนแปลงด้วยการทำให้ยาว การทำให้สั้น และการลบ เช่น อัจจโย, ปัจจโย, ย่อมกล่าวหรือย่อมทำ, เวทนาขันธ์, ผู้มีโชค, ผู้เจริญดุจโค, ย่อมให้, เป็นผู้นิ่ง, เขาย่อมแสดงธรรม. ඉති පකතිසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං. ปกติสนธิวิธาน จบเพียงเท่านี้. බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවිධාන พยัญชนะสนธิวิธาน අථ බ්‍යඤ්ජනසන්ධි වුච්චතෙ. ลำดับนี้ จะกล่าวถึงพยัญชนะสนธิ. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති අධිකාරො, ‘‘සරා, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า พยัญชนะ (Byañjane) เป็นบทตามไป, และบทว่า สระทั้งหลาย (Sarā), ในบางแห่ง (Kvacī) ก็ตามไปเช่นกัน. 37. දීඝං. ๓๗. (ให้ทำเป็น) ทีฆะ. සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි දීඝං පප්පොන්තීති සුත්තසුඛුච්චාරණඡන්දානුරක්ඛණට්ඨානෙසු දීඝො. สระทั้งหลายเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ย่อมถึงความเป็นทีฆะได้บ้าง (การทำเป็นทีฆะนั้น) ย่อมมีในที่ที่ต้องการให้ออกเสียงสูตรได้สะดวกและเพื่อรักษาฉันทะ. ත්‍යස්ස පහීනා ත්‍යාස්ස පහීනා, ස්වස්ස ස්වාස්ස, මධුව මඤ්ඤති බාලො මධුවා මඤ්ඤතී බාලො, තථා එවං ගාමෙ මුනී [Pg.25] චරෙ, ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා, න මඞ්කූ භවිස්සාමි, ස්වාක්ඛාතො, ය්වාහං, කාමතො ජායතී සොකො, කාමතො ජායතී භයං, සක්කො උජූ ච සුහුජූ ච, අනූපඝාතො, දූරක්ඛං, දූරමං, සූරක්ඛං, දූහරතා. ตยัสสะ ปะหีนา เป็น ตยาสสะ ปะหีนา, สวัสสะ เป็น สวาสสะ, มะธุวะ มัญญะติ พาโล เป็น มะธุวา มัญญะตี พาโล, เช่นนั้น ภิกษุพึงเที่ยวไปในบ้าน (มุนี), ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง (ขันตี), เราจักไม่เป็นผู้เก้อเขิน (มังกู), ตรัสดีแล้ว (สวากขาโต), ซึ่งเรา (ยวาหัง), ความโศกย่อมเกิดจากกาม (ชายะตี), ภัยย่อมเกิดจากกาม (ชายะตี), เป็นผู้สามารถ ตรง และตรงดี (สุหุชู), การไม่เบียดเบียน (อนูปะฆาโต), รักษายาก (ทูรักขัง), ยินดียาก (ทูระมัง), รักษาง่าย (สูรักขัง), ความนำไปได้ยาก (ทูหะระตา). ක්වචීති කිං? ත්‍යජ්ජ, ස්වස්ස, පතිලිය්‍යති. บทว่า กะวะจิ มีประโยชน์อะไร? (เช่น) ตยัชชะ, สวัสสะ, ปะติลียะติ. යිට්ඨං වා හුතං වා ලොකෙ, යදි වා සාවකෙ, පුග්ගලා ධම්මදසා තෙ, භොවාදී නාම සො හොති, යථාභාවී ගුණෙන සො ඉතීධ – ทานที่บูชาแล้วหรือที่บวงสรวงแล้วในโลก, หรือในสาวกทั้งหลาย, บุคคลเหล่านั้นผู้เห็นธรรม, เขาชื่อว่าเป็นผู้กล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ', เขาเป็นผู้มีคุณธรรมตามที่เป็นจริงดังนี้ในโลกนี้ – පුබ්බස්මිංයෙවාධිකාරෙ – ในบทที่ตามมาข้างต้นนั้นนั่นแล – 38. රස්සං. ๓๘. (ให้ทำเป็น) รัสสะ. සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි රස්සං පප්පොන්තීති ඡන්දානුරක්ඛණෙ, ආගමෙ, සංයොගෙ ච රස්සත්තං. สระทั้งหลายเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ในบางแห่งย่อมถึงความเป็นรัสสะ (การทำเป็นรัสสะนั้น) ย่อมมีในที่ที่ต้องการรักษาฉันทะ, ในอาคม และในสังโยค. ඡන්දානුරක්ඛණෙ තාව යිට්ඨංව හුතංව ලොකෙ, යදිව සාවකෙ, පුග්ගල ධම්මදසා තෙ, භොවාදි නාම සො හොති, යථාභාවි ගුණෙන සො. ในที่รักษาฉันทะก่อน คือ ทานที่บูชาแล้วหรือที่บวงสรวงแล้วในโลก, หรือในสาวกทั้งหลาย, บุคคลเหล่านั้นผู้เห็นธรรม, เขาชื่อว่าเป็นผู้กล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ', เขาเป็นผู้มีคุณธรรมตามที่เป็นจริง. ආගමෙ යථයිදං, සම්මදක්ඛාතො. ในอาคม เช่น ยถายิทัง, สัมมทักขาโต. සංයොගෙ පරාකමො පරක්කමො, ආසාදො අස්සාදො, එවං තණ්හක්ඛයො, ඣානස්ස ලාභිම්හි, වසිම්හි, ථුල්ලච්චයො. ในสังโยค เช่น ปะรากะโม เป็น ปะรักกะโม, อาสาโท เป็น อัสสาโท, เช่น ตัณหักขโย, ฌานัสสะ ลาภิมหิ, วสิมหิ, ถุลลัจจโย. ක්වචීති කිං? මායිදං, මනසා දඤ්ඤා විමුත්තානං, යථාක්කමං, ආඛ්‍යාතිකං, දීය්‍යති, සූය්‍යති. บทว่า กะวะจิ มีประโยชน์อะไร? (เช่น) มาอิทัง, มะนะสา ทัญญา วิมุตตานัง, ยะถักกะมัง, อาขยาติกัง, ทียะติ, สูยะติ. එසො ඛො බ්‍යන්තිං කාහිති, සො ගච්ඡං න නිවත්තති ඉච්චත්‍ර – ในที่นี้ว่า 'ผู้นั้นแลจักกระทำให้สิ้นไป', 'เขาไปอยู่ย่อมไม่กลับ' – තස්මිංයෙවාධිකාරෙ – ในบทที่ตามมานั้นนั่นแล – 39. ලොපඤ්ච [Pg.26] තත්‍රාකාරො. ๓๙. มีการลบ (สระ) และมีอักษร อะ เป็นอาคมในที่นั้นด้วย. සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි ලොපං පප්පොන්ති, තත්‍ර ලුත්තෙ ඨානෙ අකාරාගමො ච හොති. එතතසද්දන්තොකාරස්සෙවායං ලොපො. สระทั้งหลายเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ในบางแห่งย่อมถึงการลบ และในที่ที่ถูกลบนั้น ย่อมมีอักษร อะ เป็นอาคมด้วย. การลบนี้เป็นของสระโอที่อยู่ท้ายคำว่า เอตะ และ ตะ เท่านั้น. එස ඛො බ්‍යන්තිං කාහිති, ස ගච්ඡං න නිවත්තති, එවං එස ධම්මො, එස පත්තොසි, ස මුනි, ස සීලවා. ผู้นั้นแลจักกระทำให้สิ้นไป, เขาไปอยู่ย่อมไม่กลับ, ธรรมนั้นเป็นเช่นนี้, ท่านถึงแล้ว, พระมุนีนั้น, ผู้มีศีลนั้น. ක්වචීති කිං? එසො ධම්මො, සො මුනි, සො සීලවා. คำว่า "ในบางแห่ง" เพื่ออะไร? เช่น เอโส ธัมโม, โส มุนิ, โส สีละวา. චසද්දෙන එතසද්දන්තස්ස සරෙපි ක්වචි ලොපො. යථා – එස අත්ථො, එස ආභොගො, එස ඉදානි. ด้วย จ ศัพท์ การลบสระที่สุดแห่งเอตศัพท์ย่อมมีบ้างในเพราะสระหลัง เช่น เอสะ อัตโถ, เอสะ อาโภโค, เอสะ อิทานิ. විපරිණාමෙන ‘‘සරම්හා, බ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ච වත්තතෙ. ด้วยการเปลี่ยนรูปวิภัตติ บทว่า "สรมหา" และ "พยัญชนัสส" ย่อมตามมา. 40. පරද්වෙභාවො ඨානෙ. ๔๐. การซ้อนพยัญชนะหลังในที่ที่ควรซ้อน. සරම්හා පරස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ද්වෙභාවො හොති ඨානෙ. ද්වින්නං භාවො ද්විභාවො, සො එව ද්වෙභාවො. พยัญชนะที่อยู่หลังสระมีการซ้อนสองในที่ที่ควรซ้อน ภาวะแห่งสองชื่อว่าทวิภาวะ ทวิภาวะนั้นนั่นแหละชื่อว่าทเวภาวะ. එත්ථ ච ඨානං නාම රස්සාකාරතො පරං ප පති පටිකමුකුස කුධ කී ගහ ජුත ඤාසි සු සම්භූ සර සසාදීනමාදිබ්‍යඤ්ජනානං ද්වෙභාවං, තික තය තිංස වතාදීනමාදි ච, වතු වටුදිසාදීනමන්තඤ්ච, උ දු නි-උපසග්ග ත චතු ඡ සන්තසද්දාදෙසාදිපරඤ්ච, අපදන්තා නාකාරදීඝතො යකාරාදි ච, และในที่นี้ ที่ชื่อว่า ฐานะ คือ การซ้อนสองแห่งพยัญชนะต้นของ ป ปติ ปฏิ และธาตุมี กม กุส กุธ กี คห ชุต ญา สิ สุ สัมภู สร สส เป็นต้น ที่อยู่หลังรัสสอักษร, และพยัญชนะต้นของ ติก ตย ตึส วต เป็นต้น, และพยัญชนะที่สุดของ วตุ วฏุ ทิส เป็นต้น, และพยัญชนะที่อยู่หลังการแปลงอุปสรรค อุ ทุ นิ และ ต จตุ ฉ สันต ศัพท์ เป็นต้น, และพยัญชนะ ย เป็นต้น ที่อยู่หลังอาการทีฆะที่ไม่ใช่ที่สุดแห่งบท යවතං තලනාදීන-මාදෙසො ච සයාදිනං; සහ ධාත්වන්තස්සාදෙසො, සීසකාරො තපාදිතො. และการแปลง ย ว ต เป็น ต ล น เป็นต้น, การแปลง ส ย เป็นต้น พร้อมกับที่สุดของธาตุ, และการแปลง ตป เป็นต้น เป็น สีส. ඡන්දානුරක්ඛණෙ ච – ඝර ඣෙ ධංසු භමාදීනමාදි ච, රස්සාකාරතො වග්ගානං චතුත්ථදුතියා ච ඉච්චෙවමාදි. และในการรักษากลอน (ฉันท์) และพยัญชนะต้นของคำว่า ฆะระ เฌ ธังสุ ภะมะ เป็นต้น และพยัญชนะวรรคที่ ๔ และ ๒ ที่อยู่หลังรัสสอักษร เป็นต้น. තත්ථ [Pg.27] ප පති පටීසු තාව – ඉධ පමාදො ඉධප්පමාදො, එවං අප්පමාදො, විප්පයුත්තො, සුප්පසන්නො, සම්මා පධානං සම්මප්පධානං, රස්සත්තං, අප්පතිවත්තියො, අධිපතිප්පච්චයො, සුප්පතිට්ඨිතො, අප්පටිපුග්ගලො, විප්පටිසාරො, සුප්පටිපන්නො, සුප්පටිපත්ති. ในคำว่า ป ปติ ปฏิ เหล่านั้นก่อน เช่น อิธะ ปมาโท เป็น อิธัปปะมาโท, เช่นนี้ อัปปะมาโท, วิปปะยุตโต, สุปปะสันโน, สัมมา ปะธานัง เป็น สัมมัปปะธานัง, รัสสัตตัง, อัปปะติวัตติโย, อะธิปะติปปัจจะโย, สุปปะติฏฐิโต, อัปปะฏิปุคคะโล, วิปปะฏิสาโร, สุปปะฏิปันโน, สุปปะฏิปัตติ. කමාදිධාතූසු – පක්කමො, පටික්කමො, හෙතුක්කමො, ආකමති අක්කමති, එවං පරක්කමති, යථාක්කමං. ในธาตุมี กม เป็นต้น เช่น ปักกะโม, ปะฏิกกะโม, เหตุกกะโม, อากะมะติ เป็น อักกะมะติ, เช่นนี้ ปะรักกะมะติ, ยะถักกะมัง. පක්කොසති, පටික්කොසති, අනුක්කොසති, ආකොසති, අක්කොසති. ปักโกสะติ, ปะฏิกโกสะติ, อะนุกโกสะติ, อาโกสะติ, อักโกสะติ. අක්කුද්ධො, අතික්කොධො. อักกุทโธ, อะติกโกโธ. ධනක්කීතො, වික්කයො, අනුක්කයො. ธะนักกีโต, วิกกะโย, อะนุกกะโย. පග්ගහො, විග්ගහො, අනුග්ගහො, නිග්ගහො, චන්දග්ගහො, දිට්ඨිග්ගාහො. ปักคะโห, วิกคะโห, อะนุกคะโห, นิคคะโห, จันทะคะโห, ทิฏฐิคคาโห. පජ්ජොතො, විජ්ජොතති, උජ්ජොතො. ปัจโจโต, วิชโชตะติ, อุชโชโต. කතඤ්ඤූ, විඤ්ඤූ, පඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණං, අනුඤ්ඤා, මනුඤ්ඤා, සමඤ්ඤා. กะตัญญู, วิญญู, ปัญญาณัง, วิญญาณัง, อะนุญญา, มะนุญญา, สะมัญญา. අවස්සයො, නිස්සයො, සමුස්සයො. อะวัสสะโย, นิสสะโย, สะมุสสะโย. අප්පස්සුතො, විස්සුතො, බහුස්සුතො, ආසවා අස්සවා. อัปปัสสุโต, วิสสุโต, พะหุสสุโต, อาสะวา เป็น อัสสะวา. පස්සම්භන්තො, විස්සම්භති. ปัสสัมภันโต, วิสสัมภะติ. අට්ටස්සරො, විස්සරති, අනුස්සරති. อัฏฐัสสะโร, วิสสะระติ, อะนุสสะระติ. පස්සසන්තො, විස්සසන්තො, මහුස්සසන්තො, ආසාසො අස්සාසො. ปัสสะสันโต, วิสสะสันโต, มะหุสสะสันโต, อาสาโส เป็น อัสสาโส. අවිස්සජ්ජෙන්තො, විස්සජ්ජෙන්තො, පරිච්චජන්තො, උපද්දවො, උපක්කිලිට්ඨො, මිත්තද්දු, ආයබ්බයො, උදබ්බහි ඉච්චාදි. อะวิสสัชเชนโต, วิสสัชเชนโต, ปะริจจะชันโต, อุปปัททะโว, อุปักกิลิฏโฐ, มิตตัททุ, อายัพพะโย, อุทะพพะหิ เป็นต้น. සරම්හාති [Pg.28] කිං? සම්පයුත්තො, සම්පතිජාතො, සම්පටිච්ඡන්නං, සඞ්කමන්තො, සඞ්ගහො. คำว่า "จากสระ" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า สัมปยุตโต, สัมปติชาโต, สัมปฏิจฉันนัง, สัง กมนโต, สังคโห. ඨානෙති කිං? මා ච පමාදො, පතිගය්හති, වචීපකොපං රක්ඛෙය්‍ය, යෙ පමත්තා යථා මතා, මනොපකොපං රක්ඛෙය්‍ය, ඉධ මොදති, පෙච්ච මොදති. คำว่า "ในที่นั้น" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า มา จะ ปมาโท, ปติคัยหติ, วจีปโกปัง รักเขยยะ, เย ปมัตตา ยถา มตา, มโนปโกปัง รักเขยยะ, อิธะ โมทติ, เปจจะ โมทติ. තිකාදීසු – කුසලත්තිකං, පීතිත්තිකං, හෙතුත්තිකං, වෙදනාත්තිකං, ලොකත්තයං, බොධිත්තයං, වත්ථුත්තයං. එකත්තිංස, ද්වත්තිංස, චතුත්තිංස. සීලබ්බතං, සුබ්බතො, සප්පීතිකො, සමන්නාගතො, පුනප්පුනං ඉච්චාදි. ในคำว่า ติกะ เป็นต้น เช่น กุสลัตติกัง, ปีติตติกัง, เหตุตติกัง, เวทนาตติกัง, โลกัตตยัง, โพธิตตยัง, วัตถุตตยัง, เอกัตติงสะ, ทวัตติงสะ, จะตุตติงสะ, สีลัพพะตัง, สุพพะโต, สัปปีติโก, สะมันนาคะโต, ปุนะปปุนะ เป็นต้น. වතු වටු දිසාදීනමන්තෙ යථා – වත්තති, වට්ටති, දස්සනං, ඵස්සො ඉච්චාදි. ในพยัญชนะที่สุดของคำว่า วตุ วฏุ ทิส เป็นต้น เช่น วัตตะติ, วัฏฏะติ, ทัสสะนัง, ผัสโส เป็นต้น. උ දු නි උපසග්ගාදිපරෙසු – උකංසො උක්කංසො. දුකරං දුක්කරං, නිකඞ්ඛො නික්කඞ්ඛෙ. ในพยัญชนะที่อยู่หลังอุปสรรค อุ ทุ นิ เป็นต้น เช่น อุกังโส เป็น อุกกังโส, ทุกะรัง เป็น ทุกกะรัง, นิกังโข เป็น นิกกังเข. එවං උග්ගතං, දුච්චරිතං, නිජ්ජටං, උඤ්ඤාතං, උන්නති, උත්තරො, දුක්කරො, නිද්දරො, උන්නතො, දුප්පඤ්ඤො, දුබ්බලො, නිම්මලො, උය්‍යුත්තො, දුල්ලභො, නිබ්බත්තො, උස්සාහො, දුස්සහො, නිස්සාරො. เช่นนี้ อุคคะตัง, ทุจจะริตัง, นิจชะฏัง, อุญญาตัง, อุนนะติ, อุตตะโร, ทุกกะโร, นิททะโร, อุนนะโต, ทุปปัญโญ, ทุพพะโล, นิมมะโล, อุยยุตโต, ทุลละโภ, นิพพัตโต, อุสสาโห, ทุสสะโห, นิสสาโร. තථා තක්කරො, තජ්ජො, තන්නින්නො, තප්පභවො, තම්මයො. เช่นนั้น ตักกะโร, ตัจโจ, ตันนินโน, ตัปปะภะโว, ตัมมะโย. චතුක්කං, චතුද්දිසං, චතුප්පාදො, චතුබ්බිධං, චතුස්සාලං. จะตุกกัง, จะตุททิสัง, จะตุปปาโท, จะตุพพิธัง, จะตุสสาลัง ඡක්කං, ඡන්නවුති, ඡප්පදිකා, ඡබ්බස්සානි. ฉักกัง, ฉันนะวุติ, ฉัปปะทิกา, ฉัพพัสสานิ සක්කාරො, සක්කතො, සද්දිට්ඨි, සප්පුරිසො, මහබ්බලො. สักกาโร, สักกะโต, สัททิฏฐิ, สัปปุริโส, มะหัพพะโล ඨානෙති කිං? නිකායො, නිදානං, නිවාසො, නිවාතො, තතො, චතුවීසති, ඡසට්ඨි. ในฐานะ (ตำแหน่ง) คืออะไร? นิกาโย, นิทานัง, นิวาโส, นิวาโต, ตะโต, จะตุวีสะติ, ฉะสัฏฐิ. යකාරාදිම්හි [Pg.29] – නීය්‍යති, සූය්‍යති, අභිභූය්‍ය, විචෙය්‍ය, විනෙය්‍ය, ධෙය්‍යං, නෙය්‍යං, සෙය්‍යො, ජෙය්‍යො, වෙය්‍යාකරණො. ในคำที่ขึ้นต้นด้วย ยะการ (เช่น) นียยะติ, สูยยะติ, อะภิภูยยะ, วิเจยยะ, วิเนยยะ, เธยยัง, เนยยัง, เสยโย, เชยโย, เวยยากะระโณ ආදිසද්දෙන එත්තො, එත්තාවතා. ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) (ได้แก่) เอตโต (จากนี้), เอตตาวะตา (เพียงเท่านี้). අනාකාරග්ගහණං කිං? මාලාය, දොලාය, සමාදාය. การไม่รับเอาอาการ (สระอา) คืออะไร? มาลายะ (แก่มาลา), โทลายะ (แก่โดลา), สะมาทายะ (รับเอาแล้ว). ඨානෙති කිං? උපනීයති, සූයති, තොයං. ในฐานะ (ตำแหน่ง) คืออะไร? อุปะนียะติ (ถูกนำเข้าไปใกล้), สูยะติ (ถูกได้ยิน), โตยัง (น้ำ). යවතමාදෙසෙ – ජාති අන්ධො, විපලි ආසො, අනි ආයො, යදි එවං, අපි එකච්චෙ, අපි එකදා ඉච්චත්‍ර, ඉකාරස්ස ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති යකාරෙ කතෙ – ในการอาเทศ ย ว ต ม – ชาติ อันโธ, วิปะลิ อาโส, อะนิ อาโย, ยะทิ เอวัง, อะปิ เอกัจเจ, อะปิ เอกะทา ในคำเหล่านี้ เมื่อทำอิการะให้เป็นยะการะด้วยสูตรว่า “อิวัณโณ ยัง น วา” – ‘‘සබ්බස්ස සො දාම්හි වා’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා වාති වත්තතෙ. คำว่า “วา” ย่อมเป็นไปจากการกระโดดของกบ (การข้ามไป) จากสูตรว่า “สัพพัสสะ โส ทามหิ วา”. 41. යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි චලඤජකාරත්තං. ๔๑. พยัญชนะ ต ล น ท การ แห่ง ย ว ต ม ย่อมถึงความเป็น จ ล ญ ช การ. යකාරවන්තානං තලනදකාරානං සංයොගබ්‍යඤ්ජනානි යථාක්කමං චලඤජකාරත්තමාපජ්ජන්තෙ වා. พยัญชนะสังโยค ต ล น ท การ ที่มี ย การ ย่อมถึงความเป็น จ ล ญ ช การ ตามลำดับ หรือ. කාරග්ගහණං යවතං සකාර ක ච ට පවග්ගානං සකාරකචටපවග්ගාදෙසත්ථං, තථා යවතං ත ධ ණකාරානං ඡ ඣඤකාරාදෙසත්ථඤ්ච, තතො යවතමාදෙසස්ස අනෙන ද්විභාවො. การรับเอา ก การ เพื่อต้องการอาเทศ ย ว ต ม ให้เป็น ส การ และ ก จ ฏ ป วรรค, และเพื่อต้องการอาเทศ ต ธ ณ การ ให้เป็น ฉ ฌ ญ การ, เพราะเหตุนั้น การซ้อนสองแห่งการอาเทศ ย ว ต ม จึงมีด้วยสูตรนี้. ජච්චන්ධො, විපල්ලාසො, අඤ්ඤායො, යජ්ජෙවං, අප්පෙකච්චෙ අප්පෙකදා. ชัจจันโธ, วิปัลลาโส, อัญญายะ, ยัชเชวัง, อัปเปกัจเจ, อัปเปกะทา. වාති කිං? පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, බාල්‍යං, ආලස්‍යං. คำว่า “วา” คืออะไร? ปะฏิสันถาระวุตยัสสะ (แห่งการปฏิสันถาร), พาลยัง (ความเป็นเด็ก), อาลัสยัง (ความเกียจคร้าน). සරම්හාති කිං? අඤායො, ආකාසානඤ්චායතනං. จากสระ คืออะไร? อัญญายะ, อากาสานัญจายะตะนัง. තපාදිතො සිම්හි – තපස්සී, යසස්සී. ใน สิ (ปัจจัย) จากคำว่า ตปะ เป็นต้น – ตปัสสี, ยสัสสี. ඡන්දානුරක්ඛණෙ [Pg.30] – නප්පජ්ජහෙ වණ්ණබලං පුරාණං, උජ්ජුගතෙසු සෙය්‍යො, ගච්ඡන්ති සුග්ගතින්ති. ในการรักษาฉันท์ (ฉันทลักษณ์) – นัปปัชชะเห วัณณะพะลัง ปุราณัง (ไม่พึงละกำลังแห่งวรรณะเก่า), อุชชุคะเตสุ เสยโย (ประเสริฐในหมู่ผู้ไปตรง), คัจฉันติ สุคคะตินติ (ย่อมไปสู่สุคติ). වග්ගචතුත්ථදුතියෙසු පන තස්මිංයෙවාධිකාරෙ ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ච වත්තතෙ. แต่ในพยัญชนะวรรคที่ ๔ และ ๒ ในอธิการนั้นนั่นเอง คำว่า “ปะระทเวภาโว ฐานเน” (การซ้อนสองตัวหลังในฐานะ) ย่อมเป็นไป. වග්ගචතුත්ථදුතියානං සදිසවසෙන ද්විභාවෙ සම්පත්තෙ නියමත්ථමාහ. เมื่อการซ้อนสองพยัญชนะวรรคที่ ๔ และ ๒ โดยเป็นตัวเหมือนกันถึงพร้อมแล้ว (ท่าน) กล่าวซึ่งอรรถแห่งการกำหนด. 42. වග්ගෙ ඝොසාඝොසානං තතියපඨමා. ๔๒. ในวรรค พยัญชนะก้องและไม่ก้อง (ย่อมเป็น) ตัวที่ ๓ และ ๑. සරම්හා පරභූතානං වග්ගෙ ඝොසාඝොසානං බ්‍යඤ්ජනානං යථාක්කමං වග්ගතතිය පඨමක්ඛරා ද්විභාවං ගච්ඡන්ති ඨානෙති ඨානාසන්නවසෙන තබ්බග්ගෙ තතියපඨමාව හොන්ති. พยัญชนะก้องและไม่ก้องในวรรคที่อยู่หลังสระ ย่อมถึงการซ้อนสองเป็นอักษรตัวที่ ๓ และ ๑ ของวรรคตามลำดับ ในฐานะ (คือ) ย่อมเป็นตัวที่ ๓ และ ๑ ในวรรคนั้นเท่านั้น โดยเป็นตัวใกล้ฐาน. එත්ථ ච සම්පත්තෙ නියමත්තා ඝොසාඝොසග්ගහණෙන චතුත්ථදුතියාව අධිප්පෙතා, ඉතරථා අනිට්ඨප්පසඞ්ගොසියා. තෙන ‘‘කතඤ්ඤූ, තන්නයො, තම්මයො’’තිආදීසු වග්ගපඤ්චමානං සතිපි ඝොසත්තෙ තතියප්පසඞ්ගොන හොති, ඨානාධිකාරතො වා. และในที่นี้ เพราะมีการกำหนดถึงพร้อมแล้ว ด้วยการรับเอาพยัญชนะก้องและไม่ก้อง พยัญชนะตัวที่ ๔ และ ๒ เท่านั้นที่ประสงค์ ถ้าเป็นอย่างอื่น พึงมีการประสงค์สิ่งที่ไม่ต้องการ เพราะเหตุนั้น ในคำว่า “กตัญญู, ตันนะโย, ตัมมะโย” เป็นต้น แม้เมื่อพยัญชนะวรรคที่ ๕ มีความเป็นพยัญชนะก้อง การประสงค์ตัวที่ ๓ ย่อมไม่มี หรือเพราะอธิการแห่งฐาน. ඝරාදීසු ප උ දු නිආදිපරචතුත්ථෙසු තාව – පඝරති පග්ඝරති, එවං උග්ඝරති, උග්ඝාටෙති, දුග්ඝොසො, නිග්ඝොසො, එසෙව චජ්ඣානඵලො, පඨමජ්ඣානං, අභිජ්ඣායති, උජ්ඣායති, විද්ධංසෙති, උද්ධංසිතො, උද්ධාරො, නිද්ධාරො, නිද්ධනො, නිද්ධුතො, විබ්භන්තො, උබ්භතො, දුබ්භික්ඛං, නිබ්භයං, තබ්භාවො, චතුද්ධා, චභුබ්භි, ඡද්ධා, සද්ධම්මො, සබ්භූතො, මහද්ධනො, මහබ්භයං. ในคำว่า ฆระ เป็นต้น ในพยัญชนะตัวที่ ๔ ที่อยู่หลัง ป อุ ทุ นิ เป็นต้น – ปะฆะระติ เป็น ปัคฆะระติ, เช่นนี้ อุคฆะระติ, อุคฆาเฏติ, ทุคโฆโส, นิคโฆโส, เอเสวะ จัชฌานะผะโล, ปฐมัชฌานัง, อภิชฌายะติ, อุชฌายะติ, วิทธังเสติ, อุทธังสิโต, อุทธาระ, นิทธาระ, นิทธะโน, นิทธุโต, วิพภันโต, อุพภะโต, ทุพภิกขัง, นิพภะยัง, ตัพภาโว, จะตุทธา, จะภุพภิ, ฉัทธา, สัทธัมโม, สัพภูโต, มะหัทธะโน, มะหัพภะยัง. යවත මාදෙසාදීසු – බොජ්ඣඞ්ගා, ආසබ්භං, බුජ්ඣිතබ්බං, බුජ්ඣති. ในการอาเทศ ย ว ต ม เป็นต้น – โพชฌงคา, อาสัพภัง, พุชฌิตัพพัง, พุชฌะติ. ඨානෙති [Pg.31] කිං? සීලවන්තස්ස ඣායිනො, යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා, නිධානං, මහාධනං. ในฐานะ คืออะไร? สีละวันตัสสะ ชายิโน (แห่งผู้มีศีล ผู้เพ่งฌาน), เย ฌานัปปะสุตา ธีรา (ผู้ใดเป็นนักปราชญ์ ผู้ขวนขวายในฌาน), นิทานัง, มะหาธะนัง. රස්සාකාරතොපරං වග්ගදුතියෙසු – පඤ්ච ඛන්ධා පඤ්චක්ඛන්ධා, එවංරූපක්ඛන්ධො, අක්ඛමො, අභික්ඛණං, අවික්ඛෙපො, ජාතික්ඛෙත්තං, ධාතුක්ඛොභො, ආයුක්ඛයො. සෙතඡත්තං සෙතච්ඡත්තං, එවං සබ්බච්ඡන්නං, විච්ඡින්නං, බොධිච්ඡායා, ජම්බුච්ඡායා, සමුච්ඡෙදො. තත්‍ර ඨිතො තත්‍රට්ඨිතො, එවං ථලට්ඨං, ජලට්ඨං, අධිට්ඨිතං, නිට්ඨිතං, චත්තාරිට්ඨානානි, ගරුට්ඨානියො, සමුට්ඨිතො, සුප්පට්ඨානො. යසත්ථෙරො, යත්ථ, තත්ථ, පත්ථරති, විත්ථාරො, අභිත්ථුතො, විත්ථම්භිතො, අනුත්ථුනං, චතුත්ථො, කුත්ථ. පප්ඵොටෙති, මහප්ඵලං, නිප්ඵලං, විප්ඵාරො, පරිප්ඵුසෙය්‍ය, මධුප්ඵාණිතං. หลังรัสสระ ในพยัญชนะวรรคที่ ๒ – ปัญจะ ขันธา เป็น ปัญจขันธา, เช่นนี้ รูปักขันโธ, อักขะโม, อภิกขะณัง, อวิกเขโป, ชาติกเขตตัง, ธาตุกโขโภ, อายุขะโย. เสตะฉัตตัง เป็น เสตัจฉัตตัง, เช่นนี้ สัพพัจฉันนัง, วิฉินนัง, โพธิฉายา, ชัมพุฉายา, สมุจเฉโท. ตัตระ ฐิโต เป็น ตัตระฏฐิโต, เช่นนี้ ถะละฏฐัง, ชะละฏฐัง, อธิฏฐิตัง, นิฏฐิตัง, จัตตาริฏฐานานิ, คะรุฏฐานิโย, สมุฏฐิโต, สุปปัฏฐาโน. ยะสัตเถโร, ยัตถะ, ตัตถะ, ปัตถะระติ, วิตถาโร, อภิตถุโต, วิตถัมภิโต, อะนุตถุนัง, จะตุตโถ, กุตถะ. ปัปโผเฏติ, มะหัปผะลัง, นิปผะลัง, วิปผาโร, ปะริปผุเสยยะ, มะธุปผาณิตัง. ආකාරතො – ආඛාතො ආක්ඛාතො, එවං තණ්හාක්ඛයො, ආණාක්ඛෙත්තං, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ආඡාදයති, ආච්ඡාදයති, එවං ආච්ඡින්දති, නාවාට්ඨං, ආත්ථරති, ආප්ඵොටෙති. จากอาการ (สระอา) – อาขาโต เป็น อักขาโต, เช่นนี้ ตัณหักขะโย, อาณาเขตตัง, สัญญาขันโธ, อาฉาทะยะติ เป็น อัจฉาทะยะติ, เช่นนี้ อัจฉินทะติ, นาวาฏฐัง, อัตถะระติ, อัปโผเฏติ. සරම්හාති කිං? සඞ්ඛාරො, තඞ්ඛණෙ, සඤ්ඡන්නං, තණ්ඨානං, සන්ථුතො, තම්ඵලං. จากสระ คืออะไร? สังขาโร, ตังขะเณ, สัญฉันนัง, ตัณฐานัง, สันถุโต, ตัมผะลัง. ඨානෙති කිං? පූවඛජ්ජකං, තස්ස ඡවියාදීනි ඡින්දිත්වා, යථා ඨිතං, කථං, කම්මඵලං. ในฐานะ คืออะไร? ปูวะขัชชะกัง, ตัสสะ ฉะวิยาทีนิ ฉินทิตวา (ตัดหนังเป็นต้นของมันแล้ว), ยะถา ฐิตัง (ตั้งอยู่แล้วอย่างไร), กะถัง (อย่างไร), กัมมะผะลัง. නිකමති, නිපත්ති, නිචයො, නිචරති, නිතරණං ඉච්චත්‍ර – ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ථ චග්ගහණස්ස බහුලත්ථත්තා තෙන චග්ගහණෙන යථාපයොගං බහුධා ආදෙසො සියා. นิกะมะติ, นิปปัตติ, นิจะโย, นิจะระติ, นิตะระณัง ในคำเหล่านี้ เพราะการถือเอา จ ศัพท์ ในสูตรว่า “โท ธัสสะ จา” มีอรรถมาก (ครอบคลุม) ด้วยการถือเอา จ ศัพท์นั้น พึงมีการอาเทศได้หลายอย่างตามการประกอบ. යථා – නි උපසග්ගතො කමු පද චි චර තරානං පඨමස්ස වග්ගදුතියො ඉමිනා ද්විත්තං, නික්ඛමති, නිප්ඵත්ති, නිච්ඡයො, නිච්ඡරති, නිත්ථරණං. เช่น เบื้องหลังนิอุปสัค พยัญชนะตัวแรกของ กมุ ปท จิ จร ตร ธาตุ ย่อมซ้อนด้วยพยัญชนะตัวที่ ๒ ของวรรค ด้วยสูตรนี้ (คือสูตร โท ธัสสะ จา) เป็น นิกขะมะติ, นิปผัตติ, นิจฉะโย, นิจฉะระติ, นิตถะระณัง. තථා [Pg.32] බො වස්ස කුව දිව සිව වජාදීනං ද්විරූපස්සාති වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, යථා – කුබ්බන්තො, එවං කුබ්බානො, කුබ්බන්ති, සධාත්වන්තයාදෙසස්ස ද්විත්තං. දිවති දිබ්බති, එවං දිබ්බන්තො, සිබ්බති, සිබ්බන්තො, පවජති පබ්බජති, පබ්බජන්තො, නිවානං නිබ්බානං, නිබ්බුතො, නිබ්බින්දති, උදබ්බයං ඉච්චාදි. เช่นเดียวกัน การแปลง ว การ ๒ ตัว เป็น บ การ ๒ ตัว แห่ง กุว ทิว สิว วชะ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า “ทวิรูปัสสะ” เช่น กุพพันโต, เช่นเดียวกันนี้ กุพพาโน, กุพพันติ, มีการซ้อนสองแห่งการอาเทศพร้อมกับที่สุดธาตุ. ทิวะติ เป็น ทิพพะติ, เช่นเดียวกันนี้ ทิพพันโต, สิพพะติ, สิพพันโต, ปะวะชะติ เป็น ปัพพะชะติ, ปัพพะชันโต, นิวานัง เป็น นิพพานัง, นิพพุโต, นิพพินทะติ, อุทะพพะยัง เป็นต้น. ලො රස්ස පරි තරුණාදීනං ක්වචි. පරිපන්නො පලිපන්නො, එවං පලිබොධො, පල්ලඞ්කං, තරුණො තලුනො, මහාසාලො, මාලුතො, සුඛුමාලො. การแปลง ร การ เป็น ล การ ใน ปริ และ ตรุณะ เป็นต้น ในบางแห่ง. ปะริปปันโน เป็น ปะลิปปันโน, เช่นเดียวกันนี้ ปะลิโพโธ, ปัลลังกัง, ตะรุโณ เป็น ตะลุโน, มะหาสาโล, มาลุโต, สุขุมาโล. ටො තස්ස දුක්කතාදීනං ක්වචි. යථා – දුක්කතං දුක්කටං, එවං සුකටං, පහටො, පත්ථටො, උද්ධටො, විසටො ඉච්චාදි. การแปลง ต การ เป็น ฏ การ ใน ทุกกะตะ เป็นต้น ในบางแห่ง. เช่น ทุกกะตัง เป็น ทุกกะฏัง, เช่นเดียวกันนี้ สุกะฏัง, ปะหะฏะ, ปัตถะฏะ, อุทธะฏะ, วิสะฏะ เป็นต้น. කො තස්ස නියතාදීනං ක්වචි. නියතො නියකො. การแปลง ต การ เป็น ก การ ใน นิยตะ เป็นต้น ในบางแห่ง. นิยโต เป็น นิยโก. යො ජස්ස නිජාදිස්ස වා, නිජංපුත්තං නියංපුත්තං. การแปลง ช การ เป็น ย การ ใน นิชะ เป็นต้น บ้าง. นิชังปุตตัง เป็น นิยังปุตตัง. කො ගස්ස කුලූපගාදීනං, කුලූපගො කුලූපකො. การแปลง ค การ เป็น ก การ ใน กุลูปคะ เป็นต้น. กุลูปโค เป็น กุลูปโก. තථා ණො නස්ස ප පරිආදිතො. පනිධානං පණිධානං, එවං පණිපාතො, පණාමො, පණීතං, පරිණතො, පරිණාමො, නින්නයො නිණ්ණයො, එවං උණ්ණතො, ඔණතො ඉච්චාදි. เช่นเดียวกัน การแปลง น การ เป็น ณ การ เบื้องหลัง ปะ และ ปริ เป็นต้น. ปนิธานัง เป็น ปณิธานัง, เช่นเดียวกันนี้ ปณิปาโต, ปณาโม, ปณีตัง, ปริณโต, ปริณาโม, นินนะโย เป็น นิณณะโย, เช่นเดียวกันนี้ อุณณะโต, โอณะโต เป็นต้น. පතිඅග්ගි, පතිහඤ්ඤති ඉතීධ – ปติอัคคิ, ปติหัญญะติ ในคำเหล่านี้ – 43. ක්වචි පටි පතිස්ස. ๔๓. การแปลง ปติ เป็น ปะฏิ ในบางแห่ง. පතිඉච්චෙතස්ස උපසග්ගස්ස සරෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා පරෙ ක්වචි පටිආදෙසො හොති පුබ්බස්සරලොපො. පටග්ගි, පටිහඤ්ඤති. เมื่อมีสระหรือพยัญชนะอยู่ข้างหลัง อุปสัคคือ ปติ นี้ บางแห่งมีการอาเทศเป็น ปะฏิ และมีการลบสระหน้า. ปะฏัคคิ, ปะฏิหัญญะติ. ක්වචීති කිං? පච්චත්තං, පතිලීයති. คำว่า “บางแห่ง” (กวะจิ) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ปัจจัตตัง, ปติลียะติ. පුථජනො පුථභූතං ඉතීධ ‘‘අන්තො’’ති වත්තතෙ. ปุถะชะโน, ปุถะภูตัง ในคำเหล่านี้ คำว่า “อันโต” ตามมา. 44. පුථස්සු [Pg.33] බ්‍යඤ්ජනෙ. ๔๔. การแปลงสระที่สุดของ ปุถะ เป็น อุ เมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง. පුථඉච්චෙතස්ස අන්තො සරො උකාරො හොති බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ, ද්විත්තං. පුථුජ්ජනො, පුථුභූතං. สระที่สุดของ ปุถะ นี้ เป็น อุ เมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง และมีการซ้อนพยัญชนะ. ปุถุชชะโน, ปุถุภูตัง. බ්‍යඤ්ජනෙති කිං? පුථ අයං. ‘‘පුථස්ස අ පුථ’’ඉති සමාසෙනෙව සිද්ධෙ පුන අන්තග්ගහණාධිකාරෙන ක්වචි අපුථන්තස්සාපි උත්තං සරෙ. คำว่า “เมื่อมีพยัญชนะ” (พยัญชะเน) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ปุถะ อะยัง. เมื่อสำเร็จด้วยรูปสมาสว่า “ปุถัสสะ อะ ปุถะ” แล้ว ด้วยอำนาจการตามมาของบทว่า “อันตะ” อีกครั้ง บางแห่งแม้สระที่ไม่ใช่ที่สุดของ ปุถะ ก็มีการแปลงเป็น อุ ได้เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง. මනො අඤ්ඤං මනුඤ්ඤං, එවං ඉමං එවුමං, පරලොපො, ඉති එවං ඉත්වෙවං, උකාරස්ස වකාරො. มะโน อัญญัง เป็น มะนุญญัง, เช่นเดียวกันนี้ อิมัง เป็น เอวุมัง (มีการลบสระหลัง), อิติ เอวัง เป็น อิตเววัง (แปลง อุ เป็น วะ). අවකාසො, අවනද්ධො, අවවදති, අවසානමිතීධ – อะวะกาโส, อะวะนัทโธ, อะวะวะทะติ, อะวะสานัง ในคำเหล่านี้ – ‘‘ක්වචි බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า “กวะจิ” และ “พยัญชะเน” ตามมา. 45. ඔ අවස්ස. ๔๕. การแปลง อะวะ เป็น โอ. අවඉච්චෙතස්ස උපසග්ගස්ස ඔකාරො හොති ක්වචි බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ. ඔකාසො, ඔනද්ධො, ඔවදති, ඔසානං. อุปสัคคือ อะวะ นี้ มีการอาเทศเป็น โอ ในบางแห่งเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง. โอกาโส, โอนัทโธ, โอวะทะติ, โอสานัง. ක්වචීති කිං? අවසානං, අවසුස්සතු. คำว่า “บางแห่ง” (กวะจิ) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า อะวะสานัง, อะวะสุสสะตุ. බ්‍යඤ්ජනෙති කිං? අවයාගමනං, අවෙක්ඛති. คำว่า “เมื่อมีพยัญชนะ” (พยัญชะเน) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า อะวะยาคะมะนัง, อะเวกขะติ. අවගතෙ සූරියෙ, අවගච්ඡති, අවගහෙත්වා ඉතීධ – อะวะคะเต สุริเย, อะวะคัจฉะติ, อะวะคะเหตวา ในคำเหล่านี้ – ‘‘අවස්සෙ’’ති වත්තතෙ ඔග්ගහණඤ්ච. บทว่า “อะวัสสะ” และการถือเอา “โอ” ตามมา. 46. තබ්බිපරීතූපපදෙ බ්‍යඤ්ජනෙ ච. ๔๖. เมื่อมีอุปบทที่ตรงกันข้ามกับนั้น และเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง. අවසද්දස්ස උපපදෙ තිට්ඨමානස්ස තස්සොකාරස්ස විපරීතො ච හොති බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ. เมื่อมีอุปบทของ อะวะ ศัพท์ตั้งอยู่ และเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ย่อมมีการแปลงเป็นสิ่งที่ตรงกันข้ามกับ โอ การนั้น. තස්ස විපරීතො තබ්බිපරීතො, උපොච්චාරිතං පදං උපපදං, ඔකාරවිපරීතොති උකාරස්සෙතං අධිවචනං. චසද්දො කත්ථචි [Pg.34] නිවත්තනත්ථො, ද්විත්තං. උග්ගතෙ සූරියෙ, උග්ගච්ඡති, උග්ගහෙත්වා. สิ่งที่ตรงกันข้ามกับนั้น ชื่อว่า ตัพพิปะรีโต, บทที่กล่าวไว้ใกล้ (ข้างหน้า) ชื่อว่า อุปบท, คำว่า “สิ่งที่ตรงกันข้ามกับโอ” นี้ เป็นชื่อเรียกของ อุ การ. จะ ศัพท์ ในบางแห่งมีอรรถห้าม และมีการซ้อนพยัญชนะ. อุคคะเต สุริเย, อุคคัจฉะติ, อุคคะเหตวา. අතිප්පඛො තාව, පරසතං, පරසහස්සං ඉතීධ – อะติปปะโข ตาวะ, ปะระสะตัง, ปะระสะหัสสัง ในคำเหล่านี้ – ‘‘ආගමො’’ති වත්තතෙ. บทว่า “อาคโม” ยังคงตามมา. 47. ක්වචි ඔ බ්‍යඤ්ජනෙ. ๔๗. บางแห่ง (มีการลง) โอ เมื่อมีพยัญชนะ (อยู่ข้างหลัง). බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි ඔකාරාගමො හොතීති අතිප්ප පරසද්දෙහි ඔකාරාගමො ‘‘යවමද’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චසද්දෙන අතිප්පතො ගකාරාගමො ච. เมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง บางแห่งมีการลง โอ อาคม. ด้วยเหตุนั้น จากศัพท์ว่า อติปฺป และ ปร จึงมีการลง โอ อาคม. และในสูตร ยวมาทิ เป็นต้น ด้วย จ ศัพท์ จึงมีการลง ก อาคม จากบทว่า อติปฺป. අතිප්පගො ඛො තාව, පරොසතං, පරොසහස්සං, එත්ථ ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති පුබ්බස්සරලොපො. (เช่น) อติปฺปโค โข ตาว, ปโรสตํ, ปโรสหสฺสํ. ในที่นี้มีการลบสระหน้าตามกฎ สรา สเร โลปํ. මනමයං, අයමයං ඉතීධ ‘‘මනොගණාදීන’’න්ති වත්තතෙ. มนมยํ, อยมยํ ในที่นี้บทว่า มนคณาทีนํ ยังคงตามมา. 48. එතෙසමො ලොපෙ. ๔๘. การลง โอ ในคำเหล่านี้ เมื่อมีการลบ (วิภัตติ). එතෙසං මනොගණාදීනමන්තො ඔත්තමාපජ්ජතෙ විභත්තිලොපෙ කතෙ. เมื่อมีการลบวิภัตติแล้ว สระที่สุดของคำในหมวดมโนคณะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมถึงความเป็น โอ. මනොමයං, අයොමයං, එවං මනොසෙට්ඨා, අයොපත්තො, තපොධනො, තමොනුදො, සිරොරුහො, තෙජොකසිණං, රජොජල්ලං, අහොරත්තං, රහොගතො. มโนมยํ (สำเร็จด้วยใจ), อโยมยํ (สำเร็จด้วยเหล็ก), เช่นเดียวกัน มโนเสฏฺฐา (ใจประเสริฐสุด), อโยปตฺโต (บาตรเหล็ก), ตโปธโน (ผู้มีตบะเป็นทรัพย์), ตโมนุโท (ผู้กำจัดความมืด), สิโรรุโห (ผม), เตโชกสิณํ (กสิณไฟ), รโชชลฺลํ (ธุลีและเปือกตม), อโหรตฺตํ (กลางวันและกลางคืน), รโฮคโต (ผู้ไปในที่ลับ). ආදිසද්දෙන ආපොධාතු, වායොධාතු. ด้วย อาทิศัพท์ (หมายถึง) อาโปธาตุ (ธาตุน้ำ), วาโยธาตุ (ธาตุลม). සීහගතියා වාධිකාරතො ඉධ න භවති, මනමත්තෙන මනච්ඡට්ඨානං, අයකපල්ලං, තමවිනොදනො, මනආයතනං. เพราะการตามมาของบทว่า วา ด้วยวิธีสิงหคติ ในที่นี้จึงไม่เป็น (เช่น) มนมตฺเตน (ด้วยใจเท่านั้น), มนจฺฉฏฺฐานํ (ที่ตั้งแห่งใจ), อยกปาลํ (แผ่นเหล็ก), ตมวินทโน (ผู้กำจัดความมืด), มนายตนํ (อายตนะคือใจ). ඉති බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං. ด้วยประการฉะนี้ การกำหนดวิธีพยัญชนะสนธิก็สำเร็จแล้ว. නිග්ගහීතසන්ධිවිධාන นิคคหิตสนธิวิธาน අථ [Pg.35] නිග්ගහීතසන්ධි වුච්චතෙ. ลำดับนี้ จะกล่าวถึงนิคคหิตสนธิ. තණ්හං කරො, රණං ජහො, සං ඨිතො, ජුතිං ධරො, සං මතො ඉතීධ ‘‘නිග්ගහීත’’න්ති අධිකාරො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති වත්තතෙ. ตณฺหํ กโร, รณํ ชโห, สํ ฐิโต, ชุติง ธโร, สํ มโต ดังนี้ ในที่นี้ บทว่า นิคฺคหิตํ เป็นบทอ้างถึง (อธิการ), บทว่า พฺยญฺชเน ยังคงตามมา. 49. වග්ගන්තං වා වග්ගෙ. ๔๙. หรือเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค เมื่อมีพยัญชนะวรรคอยู่ข้างหลัง. වග්ගභූතෙ බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ නිග්ගහීතං ඛො වග්ගන්තං වා පප්පොතීති නිමිත්තානුස්වරානං ඨානාසන්නවසෙන තබ්බග්ගපඤ්චමො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන ‘‘තණ්හඞ්කරො, රණඤ්ජහො, සණ්ඨිතො, ජුතින්ධරො, සම්මතො’’තිආදීසු නිච්චං. เมื่อมีพยัญชนะที่เป็นวรรคอยู่ข้างหลัง นิคคหิตย่อมถึงซึ่งพยัญชนะที่สุดวรรคบ้าง โดยอาศัยความใกล้เคียงแห่งฐานของนิมิตและอนุสวาร ย่อมเป็นพยัญชนะตัวที่ ๕ ของวรรคนั้น. บทว่า วา นี้ มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้ (ววัตถิตวิภาษา). เพราะฉะนั้น ในคำว่า ตณฺหงฺกโร, รณญฺชโห, สณฺฐิโต, ชุตินฺธโร, สมฺมโต เป็นต้น จึงเป็นไปโดยแน่นอน. තඞ්කරොති තං කරොති, තඞ්ඛණං තංඛණං, සඞ්ගහො සංගහො, තඞ්ඝතං තං ඝතං. ධම්මඤ්චරෙ ධම්මං චරෙ, තඤ්ඡන්නං තං ඡන්නං, තඤ්ජාතං තං ජාතං, තඤ්ඤාණං තං ඤාණං. තණ්ඨානං තං ඨානං, තණ්ඩහති භං ඩහති. තන්තනොති තං තනොති, තන්ථිරං තං ථිරං, තන්දානං තං දානං, තන්ධනං තං ධනං, තන්නිච්චුතං තං නිච්චුතං. තම්පත්තො තං පත්තො, තම්ඵලං තං ඵලං, තෙසම්බොධො තෙසං බොධො, සම්භූතො සංභූතො, තම්මිත්තං තං මිත්තං. කිඞ්කතො කිං කතො, දාතුඞ්ගතො දාතුං ගතොති එවමාදීසු විකප්පෙන. ตงฺกโรติ คือ taṃ karoti, ตงฺขณํ คือ taṃ khaṇaṃ, สงฺคโห คือ saṃgaho, ตงฺฆตํ คือ taṃ ghataṃ. ธมฺมญฺจเร คือ dhammaṃ care, ตญฺฉนฺนํ คือ taṃ channaṃ, ตญฺชาตํ คือ taṃ jātaṃ, ตญฺญาณํ คือ taṃ ญาณํ. ตณฺฐานํ คือ taṃ ṭhānaṃ, ตณฺฑหติ คือ ภํ ฑหติ. ตนฺตโนติ คือ taṃ tanoti, ตนฺถิรํ คือ taṃ thiraṃ, ตนฺทานํ คือ taṃ dānaṃ, ตนฺธนํ คือ taṃ dhanaṃ, ตนฺนิจฺจุตํ คือ taṃ niccutaṃ. ตมฺปตฺโต คือ taṃ patto, ตมฺผลํ คือ taṃ phalaṃ, เตสมฺโพโธ คือ tesaṃ bodho, สมฺภูโต คือ saṃbhūto, ตมฺมิตฺตํ คือ taṃ mittaṃ. กิงฺกโต คือ kiṃ kato, ทาตุงฺคโต คือ dātuṃ gato ดังนี้เป็นต้น เป็นไปโดยวิกัป (เลือกได้). ඉධ න භවති, න තං කම්මං කතං සාධු, සරණං ගච්ඡාමි. ในที่นี้ไม่เป็นไป (เช่น) น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ (กรรมนั้นอันกระทำแล้วไม่ดี), สรณํ คจฺฉามิ (ข้าพเจ้าถึงซึ่งสรณะ). සති චොපරි වාග්ගහණෙ විජ්ඣන්තරෙ වා ඉධ වාග්ගහණකරණමත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන නිග්ගහීතස්ස සංඋපසග්ගපුමන්තස්ස ලෙ ලකාරො. යථා – පටිසංලීනො පටිසල්ලීනො, එවං පටිසල්ලාණො, සල්ලක්ඛණා, සල්ලෙඛො, සල්ලාපො, පුංලිඞ්ගං පුල්ලිඞ්ගං. แม้เมื่อมีการถือเอาบทว่า วา อยู่ในเบื้องบน หรือในระหว่างบทอื่น การทำบทว่า วา ในที่นี้ ก็เพื่อแสดงความหมายอื่น. เพราะฉะนั้น นิคคหิตที่อยู่ท้ายอุปสรรค สํ และท้ายบท ปุํ เป็น ล เมื่อมี ล อยู่ข้างหลัง. เช่น ปฏิสํลีโน เป็น ปฏิสลฺลีโน, เช่นเดียวกัน ปฏิสลฺลาโณ, สลฺลกฺขณา, สลฺเลโข, สลฺลาโป, ปุํลิงฺคํ เป็น ปุลฺลิงฺคํ. පච්චත්තං එව, තං එව, තඤ්හි තස්ස, එවඤ්හි වො ඉතීධ ‘‘වා’’ති අධිකාරො. ปจฺตตํ เอว, ตํ เอว, ตญฺหิ ตสฺส, เอวญฺหิ โว ดังนี้ ในที่นี้ บทว่า วา เป็นบทอ้างถึง (อธิการ). 50. එහෙ [Pg.36] ඤං. ๕๐. เมื่อมี เอ และ ห อยู่ข้างหลัง (นิคคหิต) เป็น ญ. එකාරහකාරෙ පරෙ නිග්ගහීතං ඛො ඤකාරං පප්පොති වා, එකාරෙ ඤාදෙසස්ස ද්විභාවො. เมื่อมี เอการะ (สระเอ) และ หการะ (พยัญชนะหะ) อยู่ข้างหลัง นิคคหิตย่อมถึงซึ่ง ญการะ บ้าง, เมื่อมี เอการะ อยู่ข้างหลัง การอาเทศเป็น ญ นั้น ย่อมมีการซ้อน (ทวิภาวะ). පච්චත්තඤ්ඤෙවපච්චත්තං එව, තඤ්ඤෙව තං එව, තඤ්හි තස්ස තඤ්හි තස්ස, එවඤ්හි වො එවඤ්හි වො. ปจฺจตฺตญฺเญว คือ ปจฺจตฺตํ เอว, ตญฺเญว คือ ตํ เอว, ตญฺหิ ตสฺส คือ ตญฺหิ ตสฺส, เอวญฺหิ โว คือ เอวญฺหิ โว. වවත්ථිතවිභාසත්තා වාසද්දස්ස එවහිනිපාතතො අඤ්ඤත්ථ න හොති, යථා – එවමෙතං, එවං හොති. เพราะบทว่า วา มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้ (ววัตถิตวิภาษา) และเพราะนิบาต เอว และ หิ จึงไม่เป็นไปในที่อื่น, เช่น เอวเมตํ, เอวํ โหติ. සංයොගො, සංයොජනං, සංයතො, සංයාචිකාය, යං යදෙව, ආනන්තරිකං යමාහු ඉතීධ ‘‘ඤ’’මිති වත්තතෙ. สํโยโค, สํโยชนํ, สํยโต, สํยาจิกาย, ยํ ยเทว, อานนฺตริกํ ยมาหุ ดังนี้ ในที่นี้ บทว่า ญํ ยังคงตามมา. 51. ස යෙ ච. ๕๑. และเมื่อมี ย อยู่ข้างหลัง (นิคคหิต) พร้อมกับ ย (เป็น ญ). නිග්ගහීතං ඛො යකාරෙ පරෙ සහ යකාරෙන ඤකාරං පප්පොති වා, ඤාදෙසස්ස ද්විත්තං. เมื่อมี ยการะ อยู่ข้างหลัง นิคคหิตย่อมถึงซึ่ง ญการะ พร้อมกับ ยการะ บ้าง, การอาเทศเป็น ญ นั้น ย่อมมีการซ้อน (ทวิตตะ). සඤ්ඤොගො සංයොගො, සඤ්ඤොජනං සංයොජනං, සඤ්ඤතො සංයතො, සඤ්ඤාචිකාය සංයාචිකාය, යඤ්ඤදෙව යං යදෙව, ආනන්තරිකඤ්ඤමාහු ආනන්තරිකං යමාහු. สญฺโญโค คือ สํโยโค, สญฺโญชนํ คือ สํโยชนํ, สญฺญโต คือ สํยโต, สญฺญายาจิกาย คือ สํยาจิกาย, ยญฺเญว คือ ยํ ยเทว, อานนฺตริกญฺญมาหุ คือ อานนฺตริกํ ยมาหุ. වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තාව සංපදන්තතො ච සබ්බනාමයකාරපරතො ච නිග්ගහීතා අඤ්ඤත්ථ න හොති. යථා – එතං යොජනං, තං යානං, සරණං යන්ති. เพราะบทว่า วา มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้ (ววัตถิตวิภาษา) นั่นเอง และเพราะนิคคหิตที่อยู่ท้ายบท สํ และที่อยู่ท้ายสรรพนามที่มี ยการะ อยู่ข้างหลัง จึงไม่เป็นไปในที่อื่น. เช่น เอตํ โยชนํ, ตํ ยานํ, สรณํ ยนฺติ. එත්ථ ච ‘‘සහ යෙ චා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ස යෙ චා’’ති වචනතො සුත්තන්තෙසු සුඛුච්චාරණත්ථමක්ඛරලොපොපීති දට්ඨබ්බං, තෙන පටිසඞ්ඛාය යොනිසො පටිසඞ්ඛා යොනිසො, සයං අභිඤ්ඤාය සච්ඡිකත්වා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා, පරියෙසනාය පරියෙසනාතිආදි සිජ්ඣති. และในที่นี้ พึงทราบว่า แม้การลบอักษรเพื่อความสะดวกในการออกเสียงก็พึงเห็นว่ามีอยู่ ด้วยการกล่าวว่า สะ เย จะ แทนที่จะกล่าวว่า สหะ เย จะ. เพราะฉะนั้น (รูปสำเร็จเช่น) ปฏิสํขาย โยนิโส เป็น ปฏิสํขา โยนิโส, สยํ อภิญฺญาย สจฺฉิกตฺวา เป็น สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา, ปริเยสนาย เป็น ปริเยสนา เป็นต้น จึงสำเร็จได้. තං [Pg.37] අහං බ්‍රූමි, යං ආහු, ධනං එව, කිං එතං, නින්දිතුං අරහති, යං අනිච්චං, තං අනත්තා, එතං අවොච, එතං එව ඉච්චත්‍ර – ตัง อะหัง พรูมิ (ข้าพเจ้ากล่าวสิ่งนั้น), ยัง อาหุ (สิ่งที่ท่านทั้งหลายกล่าวแล้ว), ธะนัง เอวะ (ทรัพย์นั่นเอง), กิง เอตัง (สิ่งนี้อะไร), นินทิตุง อะระหะติ (ควรเพื่อจะติเตียน), ยัง อะนิจจัง (สิ่งใดไม่เที่ยง), ตัง อะนัตตา (สิ่งนั้นเป็นอนัตตา), เอตัง อะโวจ (กล่าวสิ่งนี้แล้ว), เอตัง เอวะ (สิ่งนี้นั่นเอง) ดังนี้ ในที่นี้ – 52. මදා සරෙ. ๕๒. เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง (นิคคหิต) เป็น มะ และ ดะ. නිග්ගහීතස්ස ඛො සරෙ පරෙ මකාරදකාරාදෙසා හොන්ති වා. එත්ථ ච වාසද්දාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා දකාරො යතෙතසද්දතො පරස්සෙව. เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง นิคคหิตย่อมมีการอาเทศเป็น มการะ (พยัญชนะมะ) และ ทการะ (พยัญชนะทะ) หรือ. และในที่นี้ เพราะคำว่า "วา" มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้ ทการะ (พยัญชนะทะ) จึงเป็นไปเฉพาะเมื่ออยู่หลังคำว่า "ยะ" และ "เอตะ" เท่านั้น. තමහං බ්‍රූමි, යමාහු, ධනමෙව, කිමෙතං, නින්දිතුමරහති, යදනිච්චං, තදනත්තා, එතදවොච, එතදෙව. ตะมะหัง พรูมิ, ยะมาหุ, ธะนะเมวะ, กิเมตัง, นินทิตุมะระหะติ, ยะทะนิจจัง, ตะทะนัตตา, เอตะทะโวจ, เอตะเทวะ. වාති කිං? තං අහං, එතං එව, අක්කොච්ඡි මං අවධි මං. คำว่า "วา" (หรือ) มีประโยชน์อะไร? (เช่น) ตัง อะหัง (สิ่งนั้นข้าพเจ้า), เอตัง เอวะ (สิ่งนี้นั่นเอง), อักโกจฉิ มัง อะวะธิ มัง (ด่าเรา ตีเรา). එත්ථ ච මදාති යොගවිභාගෙන බ්‍යඤ්ජනෙපි වා මකාරො. තෙන ‘‘බුද්ධම සරණම ගච්ඡාමී’’තිආදි සිජ්ඣති. ในที่นี้ คำว่า "มทาติ" ด้วยการแยกบท หรือมี มะการะ ในพยัญชนะ ด้วยเหตุนั้น คำว่า "พุทธมะ สรณมะ คจฺฉามิ" เป็นต้น จึงสำเร็จได้. තාසං අහං සන්තිකෙ, විදූනං අග්ගං, තස්ස අදාසිං අහං ඉතීධ ‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ. ข้าพเจ้าในสำนักของท่านเหล่านั้น ผู้เป็นยอดของนักปราชญ์ทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้ให้แก่ท่านนั้น ในที่นี้ คำว่า "สระ" ย่อมเป็นไป. 53. ක්වචි ලොපං. ๕๓. ในบางแห่งมีการลบ. නිග්ගහීතං ඛො සරෙ පරෙ ලොපං පප්පොති ක්වචි ඡන්දානුරක්ඛණෙ සුඛුච්චාරණට්ඨානෙ. පුබ්බස්සරලොපො, පරස්ස අසංයොගන්තස්ස දීඝො. อนึ่ง นิคคหิตย่อมถึงการลบเมื่อมีสระอยู่ข้างหลังในบางแห่งเพื่อรักษาฉันท์และในที่ที่ออกเสียงง่าย มีการลบสระหน้า และมีการทำให้สระหลังที่ไม่ประกอบด้วยพยัญชนะท้ายเป็นเสียงยาว. තාසාහං සන්තිකෙ, විදූනග්ගං, තස්ස අදාසාහං, තථාගතාහං, එවාහං, ක්‍යාහං. ตาสาหัง สันติเก, วิทูนัคคัง, ตัสสาทาสาหัง, ตถาคตาหัง, เอวาหัง, กยาหัง. ක්වචීති කිං? එවමස්ස, කිමහං. คำว่า "ในบางแห่ง" หมายถึงอะไร? เอวมัสสะ, กิมะหัง. අරියසච්චානං දස්සනං, එතං බුද්ධානං සාසනං, සංරත්තො, සංරාගො, සංරම්භො, අවිසංහාරො, චිරං පවාසිං, ගන්තුං කාමො, ගන්තුං මනො ඉතීධ ‘‘ක්වචි ලොප’’න්ති වත්තතෙ. การเห็นอริยสัจทั้งหลาย, นั่นเป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, กำหนัดแล้ว, ความกำหนัด, ความคะนอง, ความไม่คลาดเคลื่อน, อยู่ต่างถิ่นนาน, มีความใคร่จะไป, มีใจจะไป ในที่นี้ คำว่า "ในบางแห่งมีการลบ" ย่อมเป็นไป. 54. බ්‍යඤ්ජනෙ [Pg.38] ච. ๕๔. และในพยัญชนะ. නිග්ගහීතං ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ ච පරෙ ලොපං පප්පොති ක්වචි ඡන්දානුරක්ඛණාදිම්හි. රකාරහකාරෙසු උපසග්ගන්තස්ස දීඝො. อนึ่ง นิคคหิตย่อมถึงการลบเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลังในบางแห่งเพื่อรักษาฉันท์เป็นต้น และมีการทำให้สระท้ายของอุปสัคที่ลงท้ายด้วย ร หรือ ห เป็นเสียงยาว. අරියසච්චාන දස්සනං, එතං බුද්ධාන සාසනං, සාරත්තො, සාරාගො, සාරම්භො, අවිසාහාරො, චිරප්පවාසිං, ද්විත්තං, ගන්තුකාමො, ගන්තුමනො. อริยสัจจาน ทัสสนัง, เอตัง พุทธาน สาสนัง, สารัตโต, สาราโค, สารัมโภ, อวิสาหาโร, จิรัปปวาสิง, ทวิตตัง, คันตุกาโม, คันตุมะโน. ක්වචීති කිං? එතං මඞ්ගලමුත්තමං. คำว่า "ในบางแห่ง" หมายถึงอะไร? เอตัง มังคลมุตตมัง. කතං ඉති, කිං ඉති, අභිනන්දුං ඉති, උත්තත්තං ඉව, චක්කං ඉව, කලිං ඉදානි, කිං ඉදානි, ත්වං අසි, ඉදං අපි, උත්තරිං අපි, දාතුං අපි, සදිසං එව ඉතීධ ‘‘නිග්ගහීතම්හා, ලොප’’න්ති ච වත්තතෙ. กระทำแล้ว ดังนี้, อะไร ดังนี้, ยินดีแล้ว ดังนี้, เหมือนถูกทำให้ร้อน, เหมือนจักร, บัดนี้ซึ่งความพินาศ, บัดนี้ซึ่งอะไร, ท่านเป็น, แม้นี้, แม้ยิ่งขึ้นไป, แม้เพื่อจะให้, เหมือนกันนั่นแหละ ในที่นี้ คำว่า "จากนิคคหิต, การลบ" ย่อมเป็นไป. 55. පරො වා සරො. ๕๕. หรือสระข้างหลัง. නිග්ගහීතම්හා පරො සරො ලොපං පප්පොති වා. නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං. สระข้างหลังนิคคหิตย่อมถึงการลบได้บ้าง และนิคคหิตย่อมเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค. කතන්ති, කින්ති, අභිනන්දුන්ති, උත්තත්තංව, චක්කංව, කලින්දානි, කින්දානි, ත්වංසි, ඉදම්පි, උත්තරිම්පි, දාතුම්පි, සදිසංව. กตันติ, กินติ, อภินันทุนติ, อุตตัตตังวะ, จักกังวะ, กลินทานิ, กินทานิ, ตวังสี, อิทัมปิ, อุตตริมปิ, ทาตุมปิ, สทิสังวะ. වාති කිං? කතං ඉති, කිමිති, දාතුමපි, සාමං එව. คำว่า "ได้บ้าง" หมายถึงอะไร? กตัง อิติ, กิมิติ, ทาตุมะปิ, สามัง เอวะ. අයම්පි වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා ඉතීවීදානිසීපෙවාදිතො අඤ්ඤත්ථ න හොති. යථා – අහං එත්ථ, එතං අහොසි. แม้คำว่า "ได้บ้าง" นี้ เพราะเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้แล้ว จึงไม่เป็นไปในที่อื่นนอกจากคำว่า อิติ, อิวะ, อิทานิ, อสิ, เอวะ เป็นต้น เช่น อหัง เอตถะ, เอตัง อโหสิ. එවං අස්ස තෙ ආසවා, පුප්ඵං අස්සා උප්පජ්ජති ඉතීධ සරෙ පරෙ ලුත්තෙ විපරිණාමෙන ‘‘පරස්මිං, සරෙ, ලුත්තෙ’’ති ච වත්තතෙ. อาสวะเหล่านั้นพึงมีแก่ท่านอย่างนี้, ดอกไม้ย่อมเกิดขึ้นแก่หญิงนั้น ในที่นี้ คำว่า "เมื่อสระข้างหลังถูกลบแล้ว" ย่อมเป็นไปด้วยการกลับบท. 56. බ්‍යඤ්ජනො [Pg.39] ච විසඤ්ඤොගො. ๕๖. และพยัญชนะที่ไม่มีสังโยค. නිග්ගහීතම්හා පරස්මිං සරෙ ලුත්තෙ බ්‍යඤ්ජනො සඤ්ඤොගො චෙ, විසඤ්ඤොගොව හොතීති සංයොගෙකදෙසස්ස පුරිමබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො. เมื่อสระข้างหลังนิคคหิตถูกลบแล้ว ถ้าพยัญชนะเป็นสังโยค ย่อมเป็นพยัญชนะที่ไม่มีสังโยคนั่นเอง คือมีการลบพยัญชนะตัวหน้าซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของสังโยค. ද්වින්නං බ්‍යඤ්ජනානමෙකත්‍ර ඨිති සඤ්ඤොගො, ඉධ පන සංයුජ්ජතීති සඤ්ඤොගො, පුරිමො වණ්ණො, විගතො සඤ්ඤොගො අස්සාති විසඤ්ඤොගො, පරො. การตั้งอยู่ของพยัญชนะสองตัวในที่เดียวกันเรียกว่าสังโยค แต่ในที่นี้ คำว่า "สังโยค" หมายถึงสิ่งที่ประกอบกัน อักษรตัวหน้า คำว่า "วิสังโยค" หมายถึงสิ่งที่สังโยคหายไปแล้ว ข้างหลัง. එවං ස තෙ ආසවා, පුප්ඵංසා උප්පජ්ජති. เอวัง สะ เต อาสวา, ปุปผังสา อุปปัชชติ. ලුත්තෙති කිං? එවමස්ස. คำว่า "ถูกลบแล้ว" หมายถึงอะไร? เอวมัสสะ. චසද්දෙන තිණ්ණං බ්‍යඤ්ජනානං සරූපසංයොගොපි විසඤ්ඤොගො හොති. යථා – අග්‍යාගාරං, වුත්‍යස්ස. ด้วยคำว่า "จะ" แม้สังโยคที่มีพยัญชนะสามตัวก็เป็นวิสังโยคได้ เช่น อัคยาคารัง, วุตยัสสะ. චක්ඛු උදපාදි, අව සිරො, යාවචිධ භික්ඛවෙ, අණුථූලානි, ත සම්පයුත්තා ඉභීධ ‘‘සරෙ, ආගමො, ක්වචි, බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති ච වත්තතෙ. ดวงตาย่อมเกิดขึ้น, ศีรษะต่ำ, ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพียงใดในที่นี้, เล็กและใหญ่, ประกอบแล้วด้วยสิ่งนั้น ในที่นี้ คำว่า "ในสระ, การอาคม, ในบางแห่ง, ในพยัญชนะ" ย่อมเป็นไป. 57. නිග්ගහිතඤ්ච. ๕๗. และนิคคหิต. නිග්ගහීතඤ්ච ආගමො හොති සරෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා ක්වචි සුඛුච්චාරණට්ඨානෙ. නිග්ගහීතස්ස රස්සානුගතත්තා රස්සතොයෙවායං. และนิคคหิตย่อมเป็นอาคมในสระหรือในพยัญชนะในบางแห่งในที่ที่ออกเสียงง่าย เพราะนิคคหิตเป็นไปตามสระเสียงสั้น นิคคหิตนี้จึงเป็นเสียงสั้นนั่นเอง. චක්ඛුං උදපාදි, අවංසිරො, යාවඤ්චිධ භික්ඛවෙ, අණුංථූලානි, තංසම්පයුත්තා, එවං තඞ්ඛණෙ, තංසභාවො. จักขุง อุทปาทิ, อวังสีโร, ยาวัญจิธะ ภิกขเว, อณุงถูลานิ, ตังสัมปยุตตา, เอวัง ตังขเณ, ตังสะภาโว. ක්වචීති කිං? න හි එතෙහි, ඉධ චෙව. คำว่า "ในบางแห่ง" หมายถึงอะไร? นะ หิ เอเตหิ, อิธะ เจวะ. එවං වුත්තෙ, තං සාධු, එකං සමයං භගවා, අග්ගිංව සනමං ඉතීධ ලොපාදෙසකාරියෙ සම්පත්තෙ යෙභුය්‍යෙන තදපවාදත්ථමාහ. เมื่อกล่าวอย่างนี้, นั่นดีแล้ว, สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาค, เหมือนไฟที่กำลังลุกโชน ในที่นี้ เมื่อกิจคือการลบและการอาเทศมาถึงแล้ว โดยมากท่านกล่าวสูตรนี้เพื่อเป็นข้อเว้น (อัปวาท) แห่งกิจนั้น. 58. අං [Pg.40] බ්‍යඤ්ජනෙ නිග්ගහීතං. ๕๘. อัง เป็นนิคคหิตในเพราะพยัญชนะ. නිග්ගහීතං ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ අංඉති හොති. นิคคหิตเมื่อมีพยัญชนะอยู่ข้างหลัง ย่อมเป็นอัง. අකාරො උච්චාරණත්ථො, ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බස්සරලොපො වා. อการะมีอรรถว่าเพื่อออกเสียง หรือมีการลบสระหน้าด้วยบทว่า ‘สรโลโป’ เป็นต้น. එවං වුත්තෙ, තං සාධු, එකං සමයං භගවා, අග්ගිංව සන්ධමං. เมื่อกล่าวอย่างนี้ คำว่า ‘ตัง สาธุ’, ‘เอกัง สมยัง ภควา’, ‘อัคคิงวะ สันธมัง’ (เป็นต้น) ย่อมสำเร็จ. ඉධ අවුත්තවිසෙසානම්පි වුත්තනයාතිදෙසත්ථමතිදෙසමාහ. ในที่นี้ ท่านกล่าวอติเทส (การอ้างอิง) เพื่ออรรถแห่งการอ้างอิงตามนัยที่กล่าวไว้ แม้แก่บทที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยเฉพาะ. 59. අනුපදිට්ඨානං වුත්තයොගතො. ๕๙. เพราะประกอบด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วของบทที่ไม่ได้แสดงไว้. යෙ ඉධ අම්හෙහි විසෙසතො න උපදිට්ඨා උපසග්ගනිපාතාදයො, තෙසං වුත්තයොගතො වුත්තනයෙන සරසන්ධාදීසු වුත්තනයානුසාරෙන රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා. อุปสรรคและนิบาตเป็นต้นเหล่าใด ที่พวกเราไม่ได้แสดงไว้โดยเฉพาะในที่นี้ พึงทราบความสำเร็จแห่งรูปของอุปสรรคและนิบาตเหล่านั้น โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องสระสนธิเป็นต้น ตามนัยที่ประกอบด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้ว. තෙන ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන පරියාදීනං රහනාදිවණ්ණස්ස විපරියයො යවාදීහි, යථා – පරියුදාහාසි පයිරුදාහාසි, අරියස්ස අයිරස්ස, බහ්වාබාධො බව්හාබාධො, න අභිනෙය්‍ය අනභිනෙය්‍ය. ด้วยเหตุนั้น ในสูตรว่า ‘โท ธัสสะ จา’ ด้วยคำว่า ‘จ’ มีการสลับที่กัน (วิปริยายะ) ของอักษรมี ร และ ห เป็นต้น ของบทมี ปริ เป็นต้น กับอักษรมี ย เป็นต้น เช่น ‘ปริยุทาหาสิ’ เป็น ‘ปยิรุทาหาสิ’, ‘อริยัสสะ’ เป็น ‘อยิรัสสะ’, ‘พหฺวาพาโธ’ เป็น ‘พวฺหาพาโธ’, ‘น อภิเนยยะ’ เป็น ‘อนภิเนยยะ’. ‘‘තං ඉමිනාපි ජානාථා’’ති එත්ථ ‘‘පරො වා සරො’’ති සරෙ ලුත්තෙ ‘‘තත්‍රාකාරො’’ති යොගවිභාගෙන අකාරො නිග්ගහීතස්ස දකාරො, තදමිනාපි ජානාථ ඉච්චාදි. ในบทว่า ‘ตัง อิมินาปิ ชานาถา’ นี้ เมื่อสระถูกลบด้วยบทว่า ‘ปโร วา สโร’ ด้วยการแยกโยคะว่า ‘ตตฺรากาโร’ จึงมีอการะ และนิคคหิตเป็นทการะ เป็นต้นว่า ‘ตทมินาปิ ชานาถ’. ඉති නිග්ගහීතසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං. การกำหนดนิคคหิตสนธิ จบลงเพียงเท่านี้. සඤ්ඤාවිධානං සරසන්ධි සන්ධි,නිසෙධනං බ්‍යඤ්ජනසන්ධි සන්ධි; යො නිග්ගහීතස්ස ච සන්ධිකප්පෙ,සුනිච්ඡයො සොපි මයෙත්ථ වුත්තො. การบัญญัติชื่อ สระสนธิ การห้าม พยัญชนะสนธิ และการวินิจฉัยนิคคหิตสนธิที่แน่นอนใด ในสนธิกัปนี้ ข้าพเจ้าก็ได้กล่าวการวินิจฉัยนั้นไว้ในที่นี้แล้ว. ඉති රූපසිද්ධියං සන්ධිකණ්ඩො สนธิกัณฑ์ในรูปสิทธิ จบลงเพียงเท่านี้. පඨමො. ที่ ๑. 2. නාමකණ්ඩ ๒. นามกัณฑ์. අථ [Pg.41] නාමිකවිභත්‍යාවතාරො වුච්චතෙ. บัดนี้ จะกล่าวถึงการนำนามวิภัตติมาใช้. අත්ථාභිමුඛං නමනතො, අත්තනි චත්ථස්ස නාමනතො නාමං, දබ්බාභිධානං. ชื่อว่า นาม เพราะอรรถว่าน้อมไปสู่อรรถ และน้อมอรรถเข้ามาในตน เป็นเครื่องกล่าวระบุถึงเนื้อความ. තං පන දුවිධං අන්වත්ථරුළ්හීවසෙන, තිවිධං පුමිත්ථිනපුංසකලිඞ්ගවසෙන. යථා – රුක්ඛො, මාලා, ධනං. นามนั้นมี ๒ อย่าง โดยเป็นอันวัตถะและรูฬหะ, มี ๓ อย่าง โดยเป็นปุงลิงค์ อิตถีลิงค์ และนปุงสกลิงค์ เช่น รุกโข (ต้นไม้), มาลา (ระเบียบดอกไม้), ธนัง (ทรัพย์). චතුබ්බිධං සාමඤ්ඤගුණක්‍රියායදිච්ඡාවසෙන, යථා – රුක්ඛො, නීලො, පාචකො, සිරිවඩ්ඪොතිආදි. มี ๔ อย่าง โดยเป็นสามาญญะ คุณ กิริยา และยทิจฉา เช่น รุกโข (ต้นไม้), นีโล (สีเขียว), ปาจโก (ผู้หุงต้ม), สิริวัฑฒะ เป็นต้น. අට්ඨවිධං අවණ්ණිවණ්ණුවණ්ණොකාරනිග්ගහීතන්තපකතිභෙදෙන. มี ๘ อย่าง โดยแบ่งเป็นประเภทแห่งอวัณณะ, อิวัณณะ, อุวัณณะ, โอการะ และนิคคหิตันตะ. පුල්ලිඞ්ග ปุงลิงค์. තත්ථ පඨමං අකාරන්තම්හා පුල්ලිඞ්ගා ජාතිනිමිත්තා පුරිසසද්දා ස්‍යාදිවිභත්තියො පරා යොජීයන්තෙ. ในนามเหล่านั้น ก่อนอื่น วิภัตติมี สิ เป็นต้น ย่อมถูกประกอบเข้าข้างหลังศัพท์ ‘ปุริสะ’ ซึ่งเป็นปุงลิงค์ มีอการันต์ และมีเครื่องหมายแห่งชาติ. 60. ජිනවචනයුත්තඤ්හි. ๖๐. เพราะประกอบด้วยพระพุทธพจน์. අධිකාරොයං. තත්ථ පඤ්ච මාරෙ ජිතවාති ජිනො, බුද්ධො. ජිනස්ස වචනං ජිනවචනං, තස්ස ජිනවචනස්ස යුත්තං ජිනවචනයුත්තං, තෙපිටකස්ස බුද්ධවචනස්ස මාගධිකාය සභාවනිරුත්තියා යුත්තං අනුරූපමෙවාති ඉදං අධිකාරත්ථං වෙදිතබ්බං. บทนี้เป็นอธิการ. ในอธิการนั้น ผู้ใดชนะมาร ๕ ได้ ผู้นั้นชื่อว่า ชินะ คือ พระพุทธเจ้า. วจนะของพระชินเจ้า ชื่อว่า ชินวจนะ. บทที่ประกอบด้วยชินวจนะนั้น ชื่อว่า ชินวจนยุตตะ. พึงทราบว่า บทนี้มีอรรถเป็นอธิการ คือ เหมาะสมกับพระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎก โดยสภาวนิรุตติภาษามาคธี. සා මාගධී මූලභාසා, නරා යායාදිකප්පිකා; බ්‍රහ්මානො ච’ස්සුතාලාපා, සම්බුද්ධා චාපි භාසරෙ. ภาษามาคธีนั้น เป็นภาษาดั้งเดิม ซึ่งมนุษย์ในกัปแรกๆ และพรหมทั้งหลายผู้ไม่เคยได้ยินเสียงพูดก็พูดกัน และแม้พระสัมพุทธเจ้าทั้งหลายก็ตรัสภาษานั้น. අධිකාරො පන තිවිධො සීහගතිකමණ්ඩූකගතිකයථානුපුබ්බිකවසෙන, අයං පන සීහගතිකො පුබ්බාපරවිලොකනතො, යථානුපුබ්බිකොයෙව වා. แต่อธิการมี ๓ อย่าง คือ โดยเป็นสีหคติ (ดุจราชสีห์), มัณฑุกคติ (ดุจกบ), และยถานุปุพพิกะ (ตามลำดับ). แต่อธิการนี้เป็นสีหคติ เพราะพิจารณาทั้งข้างหน้าและข้างหลัง หรือเป็นยถานุปุพพิกะเท่านั้น. සක්කතවිසදිසං [Pg.42] කත්වා ජිනවචනානුරූපවසෙන පකතිට්ඨපනත්ථං පරිභාසමාහ. ท่านกล่าวปริภาสา (กฎเกณฑ์) เพื่อตั้งปกติ (ศัพท์เดิม) ให้เหมาะสมกับพระพุทธพจน์ โดยทำให้แตกต่างจากภาษาสันสกฤต 61. ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ. ๖๑. และลิงค์ย่อมถูกตั้งขึ้น ලිඞ්ගංපාටිපදිකං, යථා යථා ජිනවචනයුත්තඤ්හි ලිඞ්ගං, තථා තථා ඉධ ලිඞ්ගං නිපච්චතෙ ඨපීයති. චසද්දෙන ධාතවො චාති ජිනවචනානුරූපතො ‘‘පුරිස’’ඉති ලිඞ්ගෙ ඨපිතෙ තතො තස්ස ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතස්ස අත්ථවතො සද්දස්ස ‘‘පරසමඤ්ඤා පයොගෙ’’ති පරිභාසතො ලිඞ්ගසඤ්ඤායං – ลิงค์คือปาติปทิกะ (ศัพท์เดิม). ลิงค์ที่ประกอบด้วยพระพุทธพจน์เป็นอย่างไร ลิงค์ในที่นี้ก็ย่อมถูกตั้งขึ้น (ถูกวางไว้) อย่างนั้น. และด้วยศัพท์ว่า 'จ' (และ) ธาตุทั้งหลายก็เช่นกัน. เมื่อตั้งลิงค์ว่า 'ปุริสะ' ตามความเหมาะสมกับพระพุทธพจน์แล้ว จากนั้น ศัพท์ที่มีอรรถซึ่งปราศจากธาตุ ปัจจัย และวิภัตติ ย่อมมีลิงคสัญญา (ชื่อว่าลิงค์) ด้วยปริภาสาว่า 'ปรสมัญญา ปโยเค' (ชื่ออื่นในที่ใช้) ඉතො පරං විභත්තිප්පච්චයාදිවිධානෙ සබ්බත්ථ ලිඞ්ගග්ගහණමනුවත්තතෙ. หลังจากนี้ การถือเอาลิงค์ย่อมตามไปในทุกที่ในการกำหนดวิภัตติและปัจจัยเป็นต้น 62. තතො ච විභත්තියො. ๖๒. และวิภัตติทั้งหลาย (ย่อมมี) จากลิงค์นั้น තතො ජිනවචනයුත්තෙහි ලිඞ්ගෙහි පරා විභත්තියො හොන්ති. චසද්දග්ගහණෙන තවෙතුනාදිපච්චයන්තනිපාතතොපි. කම්මාදිවසෙන, එකත්තාදිවසෙන ච ලිඞ්ගත්ථං විභජන්තීති විභත්තියො. จากนั้น วิภัตติทั้งหลายย่อมมีเบื้องหลังลิงค์ที่ประกอบด้วยพระพุทธพจน์. ด้วยการถือเอาด้วยศัพท์ว่า 'จ' (วิภัตติทั้งหลายย่อมมี) แม้หลังนิบาตที่มีปัจจัยมี ตเว และ ตุน เป็นต้นเป็นที่สุด. ชื่อว่าวิภัตติ เพราะย่อมจำแนกอรรถของลิงค์โดยอำนาจแห่งกรรมเป็นต้น และโดยอำนาจแห่งความเป็นเอกะเป็นต้น කා ච පන තා විභත්තියො? ‘‘විභත්තියො’’ති අධිකාරො. ก็วิภัตติเหล่านั้นคืออะไร? บทว่า 'วิภัตติโย' เป็นบทตามไป (อธิการ) 63. සියො, අංයො, නාහි, සනං, ස්මාහි, සනං, ස්මිංසු. ๖๓. สิ, โย; อัง, โย; นา, หิ; สะ, นัง; สมา, หิ; สะ, นัง; สมิง, สุ ස්‍යාදයො ද්විසත්ත විභත්තියො නාම හොන්ති. තත්ථ සි, යො ඉති පඨමා, අං, යො ඉති දුතියා, නා, හි ඉති තතියා, ස, නං ඉති චතුත්ථී, ස්මා, හි ඉති පඤ්චමී, ස, නං ඉති ඡට්ඨී, ස්මිං, සු ඉති සත්තමී. วิภัตติทั้งหลายมี สิ เป็นต้น ๑๔ ตัว (๗ คู่) ย่อมชื่อว่าวิภัตติ. ในวิภัตติเหล่านั้น สิ, โย ชื่อว่าปฐมา; อัง, โย ชื่อว่าทุติยา; นา, หิ ชื่อว่าตติยา; สะ, นัง ชื่อว่าจตุตถี; สมา, หิ ชื่อว่าปัญจมี; สะ, นัง ชื่อว่าฉัฏฐี; สมิง, สุ ชื่อว่าสัตตมี ඉදං [Pg.43] පන සඤ්ඤාධිකාරපරිභාසාවිධිසුත්තෙසු සඤ්ඤාසුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, වුත්තඤ්හි වුත්තියං ‘‘විභත්තිඉච්චනෙන ක්වත්ථො, අම්හස්ස මමං සවිභත්තිස්ස සෙ’’ති, ඉතරථා පුරිමසුත්තෙන එකයොගො කත්තබ්බොති. එත්ථ ච පඨමාදිවොහාරො, එකවචනාදිවොහාරො ච අන්වත්ථවසෙන, පරසමඤ්ඤාවසෙන වා සිද්ධොති වෙදිතබ්බො. ก็สูตรนี้ พึงทราบว่าเป็นสัญญาสูตร (สูตรตั้งชื่อ) ในบรรดาสัญญาสูตร อธิการสูตร ปริภาสาสูตร และวิธิสูตร, เพราะมีกล่าวไว้ในวุตติว่า 'ประโยชน์ของบทว่า วิภัตติ นี้คืออะไร? (คือเพื่อต้องการในสูตรว่า) อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส', มิฉะนั้นแล้ว ก็ควรทำเป็นสูตรเดียวกันกับสูตรก่อนหน้า. และในที่นี้ พึงทราบว่าการเรียกชื่อว่า ปฐมา เป็นต้น และการเรียกชื่อว่า เอกพจน์ เป็นต้น สำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งเนื้อความ หรือด้วยอำนาจแห่งชื่อในคัมภีร์อื่น එකස්ස වචනං එකවචනං, බහූනං වචනං බහුවචනං, ද්වින්නං පූරණී දුතියාතිආදි, ඉතරථා පුරිමසුත්තෙ චසද්දෙන සඤ්ඤාකරණෙ අප්පකතනිරත්ථකවිධිප්පසඞ්ගො සියා. คำระบุถึงสิ่งเดียว คือ เอกพจน์, คำระบุถึงสิ่งมาก คือ พหูพจน์, วิภัตติที่เป็นตัวเติมเต็มลำดับที่สอง คือ ทุติยา เป็นต้น, มิฉะนั้นแล้ว หากมีการตั้งชื่อด้วยศัพท์ว่า 'จ' ในสูตรก่อนหน้า ก็จะกลายเป็นเรื่องที่ยังไม่ถูกกล่าวถึงและเป็นวิธีที่ไร้ประโยชน์ ‘‘ජිනවචනයුත්තඤ්හි, ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ’’ති ච වත්තතෙ. ඉධ පන පදනිප්ඵාදනම්පි ජිනවචනස්සාවිරොධෙනාති ඤාපෙතුං පරිභාසන්තරමාහ. และบทว่า 'ชินวจนยุตฺตญฺหิ, ลิงฺคญฺจ นิปจฺเต' ย่อมตามไป. แต่ในที่นี้ เพื่อให้รู้ว่าแม้การสำเร็จรูปบทก็ต้องไม่ขัดกับพระพุทธพจน์ ท่านจึงกล่าวปริภาสาอื่นอีก 64. තදනුපරොධෙන. ๖๔. โดยความไม่ขัดแย้งกับพระพุทธพจน์นั้น යථා යථා තෙසං ජිනවචනානං උපරොධො න හොති, තථා තථා ඉධ ලිඞ්ගං, චසද්දෙනාඛ්‍යාතඤ්ච නිපච්චතෙ, නිප්ඵාදීයතීති අත්ථො. තෙනෙව ඉධ ච ආඛ්‍යාතෙ ච ද්විවචනාග්ගහණං, සක්කතවිසදිසතො විභත්තිප්පච්චයාදිවිධානඤ්ච කතන්ති දට්ඨබ්බං. พระพุทธพจน์เหล่านั้นไม่ถูกขัดขวางโดยประการใด ลิงค์ในที่นี้ และอาขยาตด้วยศัพท์ว่า 'จ' ย่อมถูกตั้งขึ้น คือทำให้สำเร็จรูป โดยประการนั้น. ด้วยเหตุนั้นเอง พึงทราบว่าในที่นี้และในอาขยาต ท่านจึงมีการถือเอาทวิพจน์ และมีการกำหนดวิธีแห่งวิภัตติและปัจจัยเป็นต้นให้ต่างจากภาษาสันสกฤต තත්ථ අවිසෙසෙන සබ්බස්‍යාදිවිභත්තිප්පසඞ්ගෙ ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පවත්තී’’ති වත්තිච්ඡාවසා – ในบรรดาวิภัตติเหล่านั้น เมื่อมีความประสงค์จะใช้วิภัตติมี สิ เป็นต้นทั้งหมดโดยไม่เจาะจง (ท่านจึงกล่าวสูตรต่อไป) ตามอำนาจความประสงค์ของผู้พูดที่ว่า 'การใช้ศัพท์ย่อมเป็นไปตามลำดับความประสงค์ของผู้พูด' ดังนี้ - 65. ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා. ๖๕. ปฐมาวิภัตติย่อมลงในอรรถของลิงค์ ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොතීති පඨමා. තත්ථාපි අනියමෙනෙකවචනබහුවචනප්පසඞ්ගෙ ‘‘එකම්හී වත්තබ්බෙ එකවචන’’න්ති පරිභාසතො ලිඞ්ගත්ථස්සෙකත්තවචනිච්ඡායං පඨමෙකවචනං සි. ปฐมาวิภัตติย่อมมีในเพียงการกล่าวอรรถของลิงค์ (ชื่อว่าปฐมา). แม้ในอรรถนั้น เมื่อมีการประสงค์จะใช้เอกพจน์และพหูพจน์โดยไม่จำกัด โดยปริภาสาว่า 'เมื่อจะกล่าวถึงสิ่งเดียว ให้ใช้เอกพจน์' เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นเอกะของอรรถแห่งลิงค์ จึงลง สิ ปฐมาวิภัตติเอกพจน์ ‘‘අතො නෙනා’’ති ඉතො ‘‘අතො’’ති වත්තතෙ, ලිඞ්ගග්ගහණඤ්ච. บทว่า 'อโต' และการถือเอาบทว่า 'ลิงฺค' ย่อมตามมาจากสูตรว่า 'อโต เนนา' 66. සො[Pg.44]. ๖๖. โส සි, ඔඉති ද්විපදමිදං. ලිඞ්ගස්ස අකාරතො පරස්ස සිවචනස්ස ඔකාරො හොති. สูตรนี้มี ๒ บท คือ สิ และ โอ. การแปลงเป็นโอ ย่อมมีแก่ สิ วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลังอการันต์ของลิงค์ සුත්තෙසු හි පඨමානිද්දිට්ඨස්ස කාරියිනො ඡට්ඨීවිපරිණාමෙන විවරණං ආදෙසාපෙක්ඛන්ති දට්ඨබ්බං. เพราะในสูตรทั้งหลาย การอธิบายตัวการิยะ (สิ่งที่ถูกกระทำ) ที่ระบุด้วยปฐมาวิภัตติ โดยการเปลี่ยนเป็นฉัฏฐีวิภัตติ พึงทราบว่ามุ่งหมายถึงอาเทศ එත්ථ ච සීති විභත්ති ගය්හතෙ විභත්තිකාරියවිධිප්පකරණතො, ‘‘තතො ච විභත්තියො’’ති ඉතො විභත්තිග්ගහණානුවත්තනතො වා, එවං සබ්බත්ථ ස්‍යාදීනං කාරියවිධානෙ විභත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං. และในที่นี้ บทว่า 'สิ' พึงถือเอาว่าเป็นวิภัตติ เพราะเป็นเรื่องของการกำหนดวิธีทำวิภัตติ หรือเพราะมีการตามไปของบทว่า 'วิภัตติ' จากสูตรว่า 'ตโต จ วิภตฺติโย', พึงทราบว่าในการกำหนดวิธีทำวิภัตติมี สิ เป็นต้น ในที่ทุกแห่งก็เป็นเช่นนี้ ‘‘වා පරො අසරූපා’’ති පරලොපෙ සම්පත්තෙ තදපවාදෙන පුබ්බලොපමාහ. เมื่อมีการลบสระหลังด้วยสูตรว่า 'วา ปโร อสรูปา', ท่านจึงกล่าวการลบสระหน้าเพื่อยกเว้นสูตรนั้น 67. සරලොපො’මාදෙසප්පච්චයාදිම්හි සරලොපෙ තු පකති. ๖๗. การลบสระ (หน้า) ย่อมมีเมื่อ อัง วิภัตติ, อาเทศ และปัจจัยเป็นต้นอยู่หลัง, แต่เมื่อลบสระแล้ว (สระหลัง) ย่อมเป็นปกติ පුබ්බස්සරස්ස ලොපො හොති අංවචනෙ, ආදෙසප්පච්චයාදිභූතෙ ච සරෙ පරෙ, සරලොපෙ කතෙ තු පරසරස්ස පකතිභාවො හොති. එත්ථ ච ‘‘සරලොපෙ’’ති පුනග්ගහණං ඉමිනාව කතසරලොපනිමිත්තෙයෙව පරස්ස විකාරෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවත්ථං. පරසරස්ස පකතිභාවවිධානසාමත්ථියතො අමාදෙසප්පච්චයාදිභූතෙ සරෙ පරෙතිපි සිද්ධං. การลบสระหน้าย่อมมีเมื่อ อัง วิภัตติอยู่หลัง และเมื่อสระที่เป็นอาเทศและปัจจัยเป็นต้นอยู่หลัง, แต่เมื่อลบสระแล้ว สระหลังย่อมมีสภาวะปกติ. และในสูตรนี้ การกล่าวบทว่า 'สรโลเป' ซ้ำอีก ก็เพื่อต้องการความเป็นปกติในเมื่อมีการทำให้สระหลังผิดเพี้ยนไป (วิการ) โดยมีเหตุจากการลบสระที่ทำด้วยสูตรนี้เอง. ด้วยความสามารถของการกำหนดวิธีให้สระหลังเป็นปกติ แม้เมื่อสระที่เป็น อัง อาเทศ และปัจจัยเป็นต้นอยู่หลัง ก็สำเร็จรูปได้ ත්‍යාදිවිභත්තියො චෙත්ථ, පච්චයත්තෙන ගය්හරෙ; ආදිග්ගහණමාඛ්‍යාත-කිතකෙස්වාගමත්ථිදං. และวิภัตติมี ติ เป็นต้น ในที่นี้ พึงถือเอาโดยความเป็นปัจจัย; การใช้ศัพท์ว่า 'อาทิ' (เป็นต้น) นี้ มีประโยชน์เพื่อรวมเอาอาคมในอาขยาตและกิตก์ පච්චයසාහචරියා, චාදෙසො පකතීපරො; පදන්තස්සරලොපො න, තෙන’බ්භාහාදිකෙ පරෙ. ด้วยการอยู่ร่วมกับปัจจัย และอาเทศย่อมเป็นปกติที่อยู่หลัง การลบสระที่ท้ายบทไม่มี เพราะฉะนั้น เมื่อบทมี อัพภาหะ เป็นต้นอยู่หลัง තුග්ගහණං [Pg.45] භික්ඛුනීආදීසු සරලොපනිවත්තනත්ථං, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං. පුරිසො තිට්ඨති. การถือเอาศัพท์ว่า 'ตุ' เพื่อต้องการห้ามการลบสระในคำว่า ภิกขุนี เป็นต้น, พึงนำพยัญชนะไปประกอบกับสระหลังด้วยสูตรว่า 'นเย ปรํ ยุตฺเต'. (สำเร็จรูปเป็น) ปุริโส ติฏฺฐติ පුරිසො ච පුරිසො චාති පුරිස පුරිසඉති වත්තබ්බෙ – เมื่อควรจะกล่าวว่า 'ปุริส ปุริสา' (จากรูปวิเคราะห์ว่า ปุริโส จ ปุริโส จ) - 68. සරූපානමෙකසෙස්වසකිං. ๖๘. การคงเหลือไว้เพียงหนึ่งของบทที่มีรูปเหมือนกันในหลายครั้ง සරූපානං සමානරූපානං පදබ්‍යඤ්ජනානං මජ්ඣෙ එකොව සිස්සතෙ, අඤ්ඤෙ ලොපමාපජ්ජන්තෙ අසකින්ති එකසෙසො. එත්ථ ච ‘‘සරූපාන’’න්ති වුත්තත්තාව සිද්ධෙ අසකිම්පයොගෙ පුනාසකිංගහණං එකවිභත්තිවිසයානමෙවාසකිම්පයොගෙ එවායන්ති දස්සනත්ථං, න ච විච්ඡාපයොගෙ’තිප්පසඞ්ගො. ‘‘වග්ගා පඤ්චපඤ්චසො මන්තා’’ති එත්ථ ‘‘පඤ්චපඤ්චසො’’ති නිද්දෙසෙනෙව විච්ඡාපයොගසිද්ධියා ඤාපිතත්තා, අථ වා සහවචනිච්ඡාය’මය’මෙකසෙසො. ในระหว่างบทและพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกัน (สรูปะ) ย่อมเหลืออยู่เพียงบทเดียว บทอื่นย่อมถึงการลบไปหลายครั้ง (อสกึ) ชื่อว่าเอกเสส. และในที่นี้ เพราะความที่อรรถสำเร็จแล้วด้วยการกล่าวว่า "สรูปานํ" นั่นเอง การรับเอาคำว่า "อสกึ" อีกครั้ง ก็เพื่อแสดงว่า เอกเสสนี้มีในเพราะการใช้หลายครั้งในวิสัยของวิภัตติเดียวกันเท่านั้น และไม่ควรกล่าวเกินไปถึงการใช้ในอรรถวิจฉา (การซ้ำคำ). เพราะในคำว่า "วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา" นี้ ความสำเร็จของการใช้ในอรรถวิจฉา ย่อมรู้ได้ด้วยการระบุว่า "ปญฺจปญฺจโส" นั่นเอง หรืออีกนัยหนึ่ง เอกเสสนี้มีในเพราะความประสงค์จะกล่าวรวมกัน (สหาวจนิจฉา). යොගවිභාගතො චෙත්ථ, එකසෙස්වසකිං ඉති; විරූපෙකසෙසො හොති, වා ‘‘පිතූන’’න්තිආදිසු. และในสูตรนี้ ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค) ในคำว่า "เอกเสสฺวสกึ" นี้ วิรูปเอกเสส (เอกเสสที่มีรูปต่างกัน) ย่อมมีบ้าง ในคำว่า "ปิตูนํ" เป็นต้น. තත්ථෙව ලිඞ්ගත්ථස්ස බහුත්තවචනිච්ඡායං ‘‘බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචන’’න්ති පඨමාබහුවචනං යො, පුරිස යො ඉතීධ ‘‘අතො, වා’’ති ච වත්තතෙ. ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นพหูพจน์ของอรรถแห่งลิงค์ ด้วยสูตรว่า "พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ" จึงลง โย ปฐมาพหูพจน์. ในอุทาหรณ์ว่า "ปุริส โย" นี้ บทว่า "อโต" และ "วา" ย่อมตามมา. 69. සබ්බයොනීනමාඑ. ๖๙. อาเทศเป็น อา และ เอ แก่ โย วิภัตติ ทั้งปวง. අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරෙසං සබ්බෙසං පඨමායොනීනං, දුතියායොනීනඤ්ච යයාක්කමං ආකාරෙකාරාදෙසා හොන්ති වාති ආකාරො, සබ්බග්ගහණං සබ්බාදෙසත්ථං, සරලොපාදි පුරිමසදිසමෙව, පුරිසා තිට්ඨන්ති. การอาเทศเป็น อา และ เอ ตามลำดับ แก่ โย ปฐมาวิภัตติ และ โย ทุติยาวิภัตติ ทั้งปวงที่อยู่หลังลิงค์ที่เป็นอการันต์ ย่อมมีบ้าง. ด้วยบทว่า "วา" จึงอาเทศเป็น อา. การรับเอาคำว่า "สพฺพ" เพื่อต้องการอาเทศทั้งหมด. วิธีการมีลบสระเป็นต้น ก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. อุทาหรณ์: ปุริสา ติฏฺฐนฺติ (บุรุษทั้งหลายย่อมยืนอยู่). වා ඉච්චෙව රූපා රූපානි, අග්ගයො, මුනයො. ด้วยบทว่า "วา" นั่นเอง (จึงมีรูปเป็น) รูปา, รูปานิ, อคฺคโย, มุนโย. වාසද්දොයං වවත්ථිතපිභාසත්ථො, තෙන චෙත්ථ – บทว่า "วา" นี้ มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาษา (แบ่งขอบเขตแน่นอน) เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ (จึงมีหลักการว่า) - නිච්චමෙව [Pg.46] ච පුල්ලිඞ්ගෙ, අනිච්චඤ්ච නපුංසකෙ; අසන්තං ඣෙ කතත්තෙ තු, විධිං දීපෙති වාසුති. บทว่า "วา" ย่อมแสดงวิธีที่เป็นนิจ (แน่นอน) ในปุงลิงค์ และไม่เป็นนิจ (ไม่แน่นอน) ในนปุงสกลิงค์ แต่เมื่อมีการกระทำในเพราะ "เฌ" (วิภัตติ) ที่ไม่มีอยู่ (ย่อมไม่เป็นไป). තත්ථෙවාලපනවචනිච්ඡායං ‘‘ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා’’ති වත්තතෙ. ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวอาลปนะ บทว่า "ลิงฺคตฺเถ ปฐมา" ย่อมตามมา. 70. ආලපනෙ ච. ๗๐. และในอาลปนะ. අභිමුඛං කත්වා ලපනං ආලපනං, සම්බොධනං. තස්මිං ආලපනත්ථාධිකෙ ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ ච පඨමාවිභත්ති හොති. පුරෙ විය එකවචනාදි. การกล่าวโดยทำให้อยู่เฉพาะหน้า ชื่อว่า อาลปนะ คือ สัมโพธนะ. ปฐมาวิภัตติย่อมลงในอรรถแห่งอาลปนะที่เพิ่มขึ้นมา และในเพียงการกล่าวอรรถแห่งลิงค์. การลงเอกพจน์เป็นต้น ก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. පුරිස සි ඉච්චත්‍ර – ในอุทาหรณ์ว่า "ปุริส สิ" นี้ - 71. ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො. ๗๑. สิ ในอาลปนะ ชื่อว่า "คะ". ආලපනත්ථෙ විහිතො සි ගසඤ්ඤො හොතීති ගසඤ්ඤායං ‘‘භො ගෙ තූ’’ති ඉතො ‘‘ගෙ’’ති වත්තතෙ. สิ วิภัตติที่ลงในอรรถแห่งอาลปนะ ย่อมชื่อว่า "คะ". เมื่อมีชื่อว่า "คะ" แล้ว บทว่า "เค" ย่อมตามมาจากสูตรว่า "โภ เค ตุ". 72. අකාරපිතාද්‍යන්තානමා. ๗๒. อาเทศ อักษร อ และที่สุดของ ปิตุ เป็นต้น เป็น อา. ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී අකාරො ච පිතුසත්ථුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ච ආකාරත්තමාපජ්ජතෙ ගෙ පරෙ. อักษร อ ที่เนื่องด้วยลิงค์ และที่สุดของศัพท์มี ปิตุ และ สัตถุ เป็นต้น ย่อมถึงความเป็น อา เมื่อ "คะ" อยู่เบื้องหลัง. ‘‘ගෙ, රස්ස’’මිති ච වත්තතෙ. บทว่า "เค" และ "รสฺสํ" ย่อมตามมา. 73. ආකාරො වා. ๗๓. อาเทศเป็น อา บ้าง. ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී ආකාරො රස්සමාපජ්ජතෙ ගෙ පරෙ විකප්පෙන, අදූරට්ඨස්සාලපනෙවායං. อักษร อา ที่เนื่องด้วยลิงค์ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ เมื่อ "คะ" อยู่เบื้องหลัง โดยวิกัลปะ. วิธีนี้ใช้ในการเรียกขานผู้ที่อยู่ไม่ไกลเท่านั้น. 74. සෙසතො ලොපං ගසිපි. ๗๔. ลบ "คะ" และ "สิ" หลังลิงค์ที่เหลือ. ‘‘සිං, සො, ස්‍යා ච, සඛතො ගස්සෙ වා, ඝතෙ චා’’ති එවමාදීහි නිද්දිට්ඨෙහි අඤ්ඤො සෙසො නාම, තතො සෙසතො ලිඞ්ගම්හා ගසිඉච්චෙතෙ ලොපමාපජ්ජන්තෙ. අපිග්ගහණං [Pg.47] දුතියත්ථසම්පිණ්ඩනත්ථං, එත්ථ ච සතිපි සිග්ගහණෙ වඉති වචනමෙව ඤාපකමඤ්ඤත්ථාපි සිග්ගහණෙ ආලපනාග්ගහණස්ස. කෙචි ආලපනාභිබ්‍යත්තියා භවන්තසද්දං වා හෙසද්දං වා පයුජ්ජන්තෙ. භො පුරිස තිට්ඨ, හෙ පුරිසා වා. ที่ชื่อว่า "เสส" คือลิงค์อื่นจากที่ระบุไว้ด้วยสูตรมี "สึ, โส, สฺยา จ, สขโต คสฺเส วา, ฆเต จ" เป็นต้น. "คะ" และ "สิ" เหล่านี้ที่อยู่หลังลิงค์ที่เป็น "เสส" นั้น ย่อมถึงการลบ. การรับเอา "อปิ" เพื่อรวบรวมอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ. และในที่นี้ แม้จะมีการระบุ "สิ" ไว้ แต่คำว่า "วา" นั่นเอง เป็นเครื่องบ่งชี้ถึงการรับเอาอาลปนะในที่อื่นที่มีการระบุ "สิ" ไว้ด้วย. อาจารย์บางพวกย่อมใช้ "ภวนฺต" ศัพท์ หรือ "เห" ศัพท์ เพื่อแสดงอรรถอาลปนะให้ชัดเจน เช่น "โภ ปุริส ติฏฺฐ" (ดูก่อนบุรุษ ท่านจงยืนอยู่) หรือ "เห ปุริสา" (ดูก่อนบุรุษทั้งหลาย). බහුවචනෙ න විසෙසො, භවන්තො පුරිසා තිට්ඨථ. ในพหูพจน์ ไม่มีความพิเศษ (จากปฐมาปกติ) เช่น "ภวนฺโต ปุริสา ติฏฺฐถ" (ท่านบุรุษทั้งหลาย จงยืนอยู่). තත්ථෙව කම්මත්ථවචනිච්ඡායං ‘‘ව,’’ති වත්තතෙ. ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวอรรถแห่งกรรม บทว่า "ว" ย่อมตามมา. 75. යං කරොති තං කම්මං. ๗๕. ผู้ทำ ทำสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า กรรม. යං වා කරොති, යං වා විකරොති, යං වා පාපුණාති, තං කාරකං ක්‍රියානිමිත්තං කම්මසඤ්ඤං හොති. ผู้ทำ ย่อมทำสิ่งใด หรือทำให้แปรผันซึ่งสิ่งใด หรือเข้าถึงซึ่งสิ่งใด การกที่เป็นนิมิตแห่งกิริยานั้น ย่อมชื่อว่า กรรม. 76. කම්මත්ථෙ දුතියා. ๗๖. ทุติยาวิภัตติลงในอรรถแห่งกรรม. කම්මත්ථෙ දුතියාවිභත්ති හොති. පුරෙ විය දුතියෙකවචනං අං, ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා සරෙ ලුත්තෙ ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො ච, පුරිසං පස්ස. ทุติยาวิภัตติย่อมลงในอรรถแห่งกรรม. ลง อํ ทุติยาเอกพจน์เหมือนก่อน. เมื่อลบสระด้วยสูตรมี "สรโลโป" เป็นต้น และเมื่อถึงคราวต้องทีฆะด้วยสูตร "ทีฆํ" ก็มีปกติภาวะ (ไม่ทีฆะ). อุทาหรณ์: ปุริสํ ปสฺส (จงดูซึ่งบุรุษ). බහුවචනෙ ‘‘සබ්බයොනීනමාඑ’’ති යොවචනස්සෙකාරො, පුරිසෙ පස්ස. ในพหูพจน์ อาเทศ โย วิภัตติ เป็น เอ ด้วยสูตร "สพฺพโยนีนมาเอ". อุทาหรณ์: ปุริเส ปสฺส (จงดูซึ่งบุรุษทั้งหลาย). තත්ථෙව කත්තුවචනිච්ඡායං – ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวอรรถแห่งกัตตา (ผู้ทำ) - 77. යො කරොති ස කත්තා. ๗๗. ผู้ใด ย่อมกระทำ ผู้นั้นชื่อว่า กัตตา. යො අත්තප්පධානො ක්‍රියං කරොති, සො කත්තුසඤ්ඤො හොති. ผู้ใดมีตนเป็นประธาน กระทำกิริยา ผู้นั้นชื่อว่ากัตตุ (ผู้กระทำ). ‘‘තතියා’’ති වත්තතෙ. บทว่า "ตติยา" ย่อมตามไป. 78. කත්තරි ච. ๗๘. และในกัตตุ (ผู้กระทำ). කත්තරි ච කාරකෙ තතියාවිභත්ති හොතීති තතියෙකවචනං නා. และในกัตตุการก ตติยาวิภัตติย่อมลง; เพราะเหตุนั้น ตติยาเอกพจน์คือ นา. 79. අතො [Pg.48] නෙන. ๗๙. เพราะอการะ [แปลงนา] เป็นเอนะ. එනාති අවිභත්තිකනිද්දෙසො. අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරස්ස නාවචනස්ස එනාදෙසො හොති, සරලොපාදි, පුරිසෙන කතං. "เอนะ" เป็นการระบุโดยไม่มีวิภัตติ. การแปลงเป็นเอนะแห่งนาวิภัตติอันอยู่เบื้องหลังลิงค์ที่เป็นอการันต์ย่อมมี, [มีการ] ลบสระเป็นต้น, [เช่น] purisena kataṃ (อันบุรุษกระทำแล้ว). බහුවචනම්හි – ในพหูพจน์ – 80. සුහිස්වකාරො එ. ๘๐. อการะ [ของลิงค์] เมื่ออยู่หน้าสุและหิวิภัตติ เป็น เอ. සු, හිඉච්චෙතෙසු විභත්තිරූපෙසු පරෙසු ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී අකාරො එත්තමාපජ්ජතෙ. เมื่อวิภัตติรูปทั้งหลายคือ สุ และ หิ เหล่านี้อยู่เบื้องหลัง อการะที่เนื่องด้วยลิงค์ย่อมถึงความเป็น เอ. 81. ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි වා. ๘๑. [การแปลง] แห่งสมา หิ และสฺมิํวิภัตติทั้งหลาย เป็น มฺหา ภิ และมฺหิ ย่อมมีบ้าง. සබ්බතො ලිඞ්ගම්හා ස්මා හි ස්මිංඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ම්හා, භි, ම්හිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි කතං. การแปลงเป็น มฺหา ภิ และมฺหิ เหล่านี้ แห่งวิภัตติทั้งหลายคือ สมา หิ และสฺมิํ ตามลำดับ เบื้องหลังลิงค์ทั้งปวง ย่อมมีบ้าง, [เช่น] purisehi, purisebhi kataṃ (อันบุรุษทั้งหลายกระทำแล้ว). තත්ථෙව කරණවචනිච්ඡායං – ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงกรณะ – 82. යෙන වා කයිරතෙ තං කරණං. ๘๒. หรือกิริยาอันเขาทำด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่ากรณะ. යෙන වා කයිරතෙ, යෙන වා පස්සති, යෙන වා සුණාති, තං කාරකං කරණසඤ්ඤං හොති. หรือกิริยาอันเขาทำด้วยสิ่งใด, หรือเห็นด้วยสิ่งใด, หรือฟังด้วยสิ่งใด การกนั้นชื่อว่ากรณะ. 83. කරණෙ තතියා. ๘๓. ตติยาวิภัตติย่อมลงในกรณะ. කරණකාරකෙ තතියාවිභත්ති හොති, සෙසං කත්තුසමං, ආවිට්ඨෙන පුරිසෙන සො පුඤ්ඤං කරොති, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි. ตติยาวิภัตติย่อมลงในกรณการก, ส่วนที่เหลือเหมือนกับกัตตุ, [เช่น] āviṭṭhena purisena so puññaṃ karoti (เขาย่อมทำบุญด้วยบุรุษผู้ถูกเข้าสิง), purisehi, purisebhi. තත්ථෙව සම්පදානවචනිච්ඡායං – ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงสัมปทาน – 84. යස්ස [Pg.49] දාතුකාමො රොචතෙ ධාරයතෙ වා තං සම්පදානං. ๘๔. ผู้ใดที่เขาปรารถนาจะให้, หรือผู้ใดชอบใจ, หรือผู้ใดทรงไว้ (เป็นหนี้), ผู้นั้นชื่อว่าสัมปทาน. යස්ස වා දාතුකාමො, යස්ස වා රොචතෙ, යස්ස වා ධාරයතෙ, තං කාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති. หรือผู้ใดที่เขาปรารถนาจะให้, หรือผู้ใดชอบใจ, หรือผู้ใดทรงไว้ (เป็นหนี้), การกนั้นชื่อว่าสัมปทาน. 85. සම්පදානෙ චතුත්ථී. ๘๕. จตุตถีวิภัตติย่อมลงในสัมปทาน. සම්පදානකාරකෙ චතුත්ථීවිභත්ති හොතීති චතුත්ථියා එකවචනං ස. จตุตถีวิภัตติย่อมลงในสัมปทานการก; เพราะเหตุนั้น จตุตถีเอกพจน์คือ สะ. 86. සාගමො සෙ. ๘๖. การลง ส อาคม [เมื่ออยู่หน้า] สะวิภัตติ. සබ්බතො ලිඞ්ගම්හා සකාරාගමො හොති සෙ විභත්තිම්හි පරෙ. පුරිසස්ස ධනං දදාති. การลง ส อาคม เบื้องหลังลิงค์ทั้งปวง ย่อมมี เมื่อสะวิภัตติอยู่เบื้องหลัง, [เช่น] purisassa dhanaṃ dadāti (ย่อมให้ทรัพย์แก่บุรุษ). බහුවචනම්හි ‘‘දීඝ’’න්ති වත්තතෙ. ในพหูพจน์ บทว่า "ทีฆะ" ย่อมตามไป. 87. සුනංහිසු ච. ๘๗. และใน [เพราะ] สุ นัง และ หิ [วิภัตติ]. සු නං හිඉච්චෙතෙසු පරෙසු ලිඞ්ගස්ස අන්තභූතා සබ්බෙ රස්සසරා දීඝමාපජ්ජන්තෙ, චග්ගහණමිකාරුකාරානං ක්වචි නිවත්තනත්ථං. පුරිසානං. เมื่อวิภัตติทั้งหลายคือ สุ นัง และ หิ เหล่านี้อยู่เบื้องหลัง สระรัสสะทั้งปวงที่เป็นที่สุดของลิงค์ย่อมถึงความเป็นทีฆะ, การถือเอาบทว่า "จะ" เพื่อต้องการห้าม [ความเป็นทีฆะ] แห่งอิการะและอุการะในบางแห่ง, [เช่น] purisānaṃ (แก่บุรุษทั้งหลาย). තත්ථෙවාපාදානවචනිච්ඡායං – ในที่นั้นนั่นเอง เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงอัปปาทาน – 88. යස්මා දපෙති භයමාදත්තෙ වා තදපාදානං. ๘๘. ผู้ใดที่เขาให้ไปจากสิ่งใด, หรือกลัวจากสิ่งใด, หรือรับเอาจากสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่าอัปปาทาน. යස්මා වා අවධිභූතා අපෙති, යස්මා වා භයං, යස්මා වා ආදත්තෙ, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති. หรือสิ่งใดที่เคลื่อนไปจากสิ่งใดอันเป็นเขตกำหนด, หรือความกลัวจากสิ่งใด, หรือการรับเอาจากสิ่งใด การกนั้นชื่อว่าอัปปาทาน. 89. අපාදානෙ [Pg.50] පඤ්චමී. ๘๙. ปัญจมีวิภัตติย่อมลงในอัปปาทาน. අපාදානකාරකෙ පඤ්චමීවිභත්ති හොතීති පඤ්චමියා එකවචනං ස්මා. ในอัปปาทานการก ปัญจมีวิภัตติย่อมลง, เอกวจนะของปัญจมีวิภัตตินั้นคือ สมา. ‘‘අතො, සබ්බෙසං, ආ එ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'อะโต', 'สัพเพสัง', 'อา เอ' และ 'จะ' ย่อมตามไป. 90. ස්මාස්මිංන වා. ๙๐. สมา และ สฺมิํ (แปลงเป็น อา และ เอ) บ้าง. අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා සබ්බෙසං ස්මා ස්මිංඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ආකාරෙකාරාදෙසා හොන්ති වා, අඤ්ඤත්ථ ම්හාදෙසො. පුරිසා අපෙති, පුරිසම්හා, පුරිසස්මා. การแปลงเป็นอาการะและเอการะแห่งวิภัตติทั้งหลายคือ สมา และ สฺมิํ เหล่านี้ ตามลำดับ จากลิงค์ที่มี อ การันต์ ย่อมมีบ้าง, ในที่อื่นมีการแปลงเป็น มฺหา. (ตัวอย่าง) ปุริสา อะเปติ, ปุริสัมหา, ปุริสสมา (ย่อมไปจากบุรุษ). බහුවචනෙ සබ්බත්ථ තතියාසමං, හිස්ස භිආදෙසො හොති. පුරිසෙහි, පුරිසෙභි අපෙති. ในพหูพจน์ (รูป) เหมือนกับตติยาวิภัตติในที่ทั้งปวง, มีการแปลง หิ เป็น ภิ. (ตัวอย่าง) ปุริเสหิ, ปุริเสภิ อะเปติ (ย่อมไปจากบุรุษทั้งหลาย). තත්ථෙව සාමිවචනිච්ඡායං – ในอธิการนั้นนั่นแล เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงสามีศัพท์ - 91. යස්ස වා පරිග්ගහො තං සාමි. ๙๑. หรือการครอบครองมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่า สามี. යස්ස වා පරිග්ගහො, තං සාමිසඤ්ඤං හොති. หรือการครอบครองมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมมีชื่อว่า สามี. 92. සාමිස්මිං ඡට්ඨී. ๙๒. ฉัฏฐีวิภัตติ (ย่อมลง) ในอรรถสามี. සාමිස්මිං ඡට්ඨීවිභත්ති හොති. ඨපෙත්වා ආයාදෙසං සබ්බත්ථ චතුත්ථීඡට්ඨීනං සමානං රූපං. පුරිසස්ස එතං ධනං, පුරිසානං. ฉัฏฐีวิภัตติย่อมลงในอรรถสามี. ยกเว้นการแปลงเป็น อายะ เสียแล้ว รูปของจตุตถีและฉัฏฐีวิภัตติย่อมเหมือนกันในที่ทั้งปวง. (ตัวอย่าง) ปุริสัสสะ เอตัง ธะนัง (ทรัพย์นี้ของบุรุษ), ปุริสานัง (ของบุรุษทั้งหลาย). තත්ථෙව ඔකාසවචනිච්ඡායං – ในอธิการนั้นนั่นแล เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงโอกาสศัพท์ - 93. යොධාරො තමොකාසං. ๙๓. สิ่งใดเป็นที่รองรับ สิ่งนั้นชื่อว่า โอกาสะ. යො කත්තුකම්මානං ක්‍රියාය ආධාරො, තං කාරකං ඔකාසසඤ්ඤං හොති. การกใดเป็นที่รองรับแห่งกิริยาของกัตตาและกรรม การกนั้นย่อมมีชื่อว่า โอกาสะ. 94. ඔකාසෙ [Pg.51] සත්තමී. ๙๔. สัตตมีวิภัตติ (ย่อมลง) ในอรรถโอกาสะ. ඔකාසකාරකෙ සත්තමීවිභත්ති හොතීති සත්තමියා එකවචනං ස්මිං, තස්ස ‘‘ස්මාස්මිංනං වා’’ති එකාරො, ම්හිආදෙසො ච, පුරිසෙ පතිට්ඨිතං, පුරිසම්හි, පුරිසස්මිං. สัตตมีวิภัตติย่อมลงในโอกาสการก, สัตตมีวิภัตติเอกวจนะคือ สฺมิํ, มีการแปลงเป็น เอการะ ด้วยสูตรว่า 'สมาสฺมิํนัง วา' และมีการแปลงเป็น มฺหิ ด้วย. (ตัวอย่าง) ปุริเส ปะติฏฺฐิตัง (ตั้งอยู่ในบุรุษ), ปุริสัมหิ, ปุริสสฺมิํ. බහුවචනෙ ‘‘සුහිස්වකාරො එ’’ති එකාරො, පුරිසෙසු. ในพหูพจน์ มีการแปลงเป็น เอการะ ด้วยสูตรว่า 'สุหิสฺวกาโร เอ'. (ตัวอย่าง) ปุริเสสุ. පුරිසො, පුරිසා, භො පුරිස භො පුරිසා වා, භවන්තො පුරිසා, පුරිසං, පුරිසෙ, පුරිසෙන, පුරිසෙහි පුරිසෙභි, පුරිසස්ස, පුරිසානං, පුරිසා පුරිසස්මා පුරිසම්හා, පුරිසෙහි පුරිසෙභි, පුරිසස්ස, පුරිසානං, පුරිසෙ පුරිසස්මිං පුරිසම්හි, පුරිසෙසු. ปุริโส (บุรุษ), ปุริสา (บุรุษทั้งหลาย), โภ ปุริสะ (ดูก่อนบุรุษ) หรือ โภ ปุริสา (ดูก่อนบุรุษทั้งหลาย), ภะวันโต ปุริสา (ท่านบุรุษทั้งหลาย), ปุริสัง (ซึ่งบุรุษ), ปุริเส (ซึ่งบุรุษทั้งหลาย), ปุริเสนะ (ด้วยบุรุษ), ปุริเสหิ ปุริเสภิ (ด้วยบุรุษทั้งหลาย), ปุริสัสสะ (แก่บุรุษ), ปุริสานัง (แก่บุรุษทั้งหลาย), ปุริสา ปุริสสฺมา ปุริสัมหา (แต่บุรุษ), ปุริเสหิ ปุริเสภิ (แต่บุรุษทั้งหลาย), ปุริสัสสะ (ของบุรุษ), ปุริสานัง (ของบุรุษทั้งหลาย), ปุริเส ปุริสสฺมิํ ปุริสัมหิ (ในบุรุษ), ปุริเสสุ (ในบุรุษทั้งหลาย). තථා සුගතො, සුගතා, භො සුගත භො සුගතා වා, භවන්තො සුගතා, සුගතං, සුගතෙ, සුගතෙන, සුගතෙහි සුගතෙභි, සුගතස්ස, සුගතානං, සුගතා සුගතස්මා සුගතම්හා, සුගතෙහි සුගතෙභි, සුගතස්ස, සුගතානං, සුගතෙ සුගතස්මිං සුගතම්හි, සුගතෙසු. ฉันนั้นเหมือนกัน สุคะโต (พระสุคต), สุคะตา (พระสุคตทั้งหลาย), โภ สุคะตะ (ดูก่อนพระสุคต) หรือ โภ สุคะตา (ดูก่อนพระสุคตทั้งหลาย), ภะวันโต สุคะตา (ท่านพระสุคตทั้งหลาย), สุคะตัง (ซึ่งพระสุคต), สุคะเต (ซึ่งพระสุคตทั้งหลาย), สุคะเตนะ (ด้วยพระสุคต), สุคะเตหิ สุคะเตภิ (ด้วยพระสุคตทั้งหลาย), สุคะตัสสะ (แก่พระสุคต), สุคะตานัง (แก่พระสุคตทั้งหลาย), สุคะตา สุคะตสฺมา สุคะตัมหา (แต่พระสุคต), สุคะเตหิ สุคะเตภิ (แต่พระสุคตทั้งหลาย), สุคะตัสสะ (ของพระสุคต), สุคะตานัง (ของพระสุคตทั้งหลาย), สุคะเต สุคะตสฺมิํ สุคะตัมหิ (ในพระสุคต), สุคะเตสุ (ในพระสุคตทั้งหลาย). එවං සුරා’සුර නරො’රග නාග යක්ඛා,ගන්ධබ්බ කින්නර මනුස්ස පිසාච පෙතා; මාතඞ්ග ජඞ්ගම තුරඞ්ග වරාහ සීහා,බ්‍යග්ඝ’ච්ඡ කච්ඡප තරච්ඡ මිග’ස්ස සොණා. อย่างนี้เหมือนกัน คือ สุระ (เทวดา), อสุระ (อสูร), นระ (มนุษย์), อุรคะ (งู), นาคะ (นาค), ยักขะ (ยักษ์), คันธัพพะ (คนธรรพ์), กินนระ (กินนร), มนุสสะ (มนุษย์), ปิสาจะ (ปีศาจ), เปตะ (เปรต), มาตังคะ (ช้าง), ชังคะมะ (สัตว์บก), ตุรังคะ (ม้า), วะราหะ (หมูป่า), สีหะ (ราชสีห์), พยัคฆะ (เสือ), อัจฉะ (หมี), กัจฉะปะ (เต่า), ตะรัจฉะ (หมาป่า), มิคคะ (เนื้อ), อัสสะ (ม้า), โสณะ (สุนัข). ආලොක ලොක නිලයා’නිල චාග යොගා, වායාම ගාමනිගමා’ගම ධම්ම කාමා; සඞ්ඝො’ඝ ඝොස පටිඝා’සව කොධ ලොභා,සාරම්භ ථම්භ මද මාන පමාද මක්ඛා. อาโลกะ (แสงสว่าง), โลกะ (โลก), นิละยะ (ที่อยู่), อะนิละ (ลม), จาคะ (การสละ), โยคะ (เครื่องประกอบ), วายามะ (ความเพียร), คามะ (บ้าน), นิคะมะ (นิคม), อาคะมะ (การมา), ธัมมะ (ธรรม), กามะ (ความใคร่), สังฆะ (หมู่), โอฆะ (โอฆะ), โฆสะ (เสียง), ปะฏิฆะ (ความกระทบกระทั่ง), อาสวะ (อาสวะ), โกธะ (ความโกรธ), โลภะ (ความโลภ), สารัมภะ (ความคะนอง), ถัมภะ (ความกระด้าง), มะทะ (ความมัวเมา), มานะ (ความถือตัว), ปะมาทะ (ความประมาท), มักขะ (ความลบหลู่คุณท่าน). පුන්නාග [Pg.52] පූග පනසා’සන චම්පක’ම්බා,හින්තාල තාල බකුල’ජ්ජුන කිංසුකා ච; මන්දාර කුන්ද පුචිමන්ද කරඤ්ජ රුක්ඛා,ඤෙය්‍යා මයූර සකුනණ්ඩජ කොඤ්ච හංසා – ปุนนาคะ (สารภี), ปูคะ (หมาก), ปะนะสะ (ขนุน), อาสะนะ (ประดู่), จัมปะกะ (จำปา), อัมพะ (มะม่วง), หินตาละ (ตาล), ตาระ (ตาล), พะกุละ (พิกุล), อัชชุนะ (สาละ), กิงสุกะ (ทองกวาว) ด้วย, มันทาระ (ทองหลาง), กุนทะ (มะลิ), ปุจิมันทะ (สะเดา), กะรัญชะ (สะเดา), รุกขะ (ต้นไม้), พึงทราบว่า มะยูระ (นกยูง), สะกุณะ (นก), อัณฑะชะ (สัตว์เกิดจากไข่), โกญจะ (นกกระเรียน), หังสะ (หงส์) – ඉච්චාදයොපි. แม้คำทั้งหลายมีคำว่า อิติ เป็นต้น เหล่านี้ด้วย. මනොගණාදිස්ස තු නාසස්මාස්මිංසු විසෙසො. අඤ්ඤත්ථ පුරිසසමං. แต่สำหรับมโนคณะเป็นต้น มีความพิเศษในวิภัตติคือ นา, สมา, สฺมิํ และ สุ. ในที่อื่นเหมือนกับปุริสศัพท์. මනො, මනා, හෙ මන හෙ මනා වා, භවන්තො මනා, මනං, මනෙ. มะโน (ใจ), มะนา (ใจทั้งหลาย), เห มะนะ (ดูก่อนใจ) หรือ เห มะนา (ดูก่อนใจทั้งหลาย), ภะวันโต มะนา (ท่านใจทั้งหลาย), มะนัง (ซึ่งใจ), มะเน (ซึ่งใจทั้งหลาย). ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'วา' ย่อมตามไป. 95. මනොගණාදිතො ස්මිංනානමිආ. ๙๕. จากมโนคณะเป็นต้น สฺมิํ และ นา (มีการแปลงเป็น) อิ และ อา. මනොපභුති ගණො මනොගණො, මනොගණාදිතො ස්මිං, නාඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ඉකාරාකාරාදෙසා හොන්ති වා. ආදිග්ගහණෙන බිලපදාදිතොපි. หมู่ศัพท์มีมโนเป็นต้น ชื่อว่า มโนคณะ. การแปลงเป็นอิการะและอาการะแห่งวิภัตติทั้งหลายคือ สฺมิํ และ นา เหล่านี้ จากมโนคณะเป็นต้น ย่อมมีตามลำดับบ้าง. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า 'อาทิ' (ในสูตร) แม้จากบิลปะเป็นต้น (ก็มีการแปลงเช่นนี้). ‘‘මනොගණාදිතො’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'มะโนคะณาทิโต' ย่อมตามไป. 96. ස සරෙ වාගමො. ๙๖. ส อาคม ย่อมลงบ้าง เมื่อมีสระตามหลัง. එතෙහෙව මනොගණාදීහි සරෙ පරෙ සාගමො හොති වා. මනසා, මනෙන. เมื่อมีสระตามหลัง ส อาคม ย่อมลงหลังมโนคณะเป็นต้นเหล่านี้บ้าง. (ตัวอย่าง) มะนะสา, มะเนนะ (ด้วยใจ). වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘මනො මනා මනං මනෙ මනආයතන’’න්තිආදීසු න හොති. ‘‘මානසිකං, චෙතසික’’න්තිආදීසු නිච්චං. මනෙහි, මනෙභි. บทว่า วา นี้ มีความหมายว่า วิภาสาที่กำหนดไว้แล้ว, เพราะฉะนั้นจึงไม่เกิดในบทมี ‘‘มะโน มะนา มะนัง มะเน มะนายะตะนะ’’ เป็นต้น. ในบทมี ‘‘มานะสิกัง, เจตะสิกัง’’ เป็นต้น ย่อมเกิดเป็นนิตย์. มะเนหิ (ด้วยใจทั้งหลาย), มะเนภิ (ด้วยใจทั้งหลาย). ‘‘මනොගණාදිතො, වා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า ‘‘มะโนคะณาทิโต’’ และ ‘‘วา’’ ย่อมตามไป. 97. සස්ස [Pg.53] චො. ๙๗. อาเทศ ส เป็น โอ ด้วย. මනොගණාදිතො පරස්ස සස්ස විභත්තිස්ස ඔකාරො හොති වා. සාගමො. ส วิภัตติที่อยู่หลัง มโนคณะ เป็นต้น มีการอาเทศเป็น โอการะบ้าง. มี ส อาคม. මනසො මනස්ස, මනානං, මනා මනස්මා මනම්හා, මනෙහි මනෙභි, මනසො මනස්ස, මනානං, මනසි මනෙ මනස්මිං මනම්හි, මනෙසු. มะนะโส มะนัสสะ (แก่ใจ, ของใจ), มะนานัง (แก่ใจทั้งหลาย, ของใจทั้งหลาย), มะนา มะนัสมา มะนัมหา (แต่ใจ), มะเนหิ มะเนภิ (ด้วยใจทั้งหลาย, แต่ใจทั้งหลาย), มะนะโส มะนัสสะ (ของใจ), มะนานัง (ของใจทั้งหลาย), มะนะสิ มะเน มะนัสสมิํ มะนัมหิ (ในใจ), มะเนสุ (ในใจทั้งหลาย). එවං වචො වයො තෙජො,තපො චෙතො තමො යසො; අයො පයො සිරො ඡන්දො,සරො උරො රහො අහො – คำว่า วจ, วย, เตช, ตป, เจต, ตม, ยส, อย, ปย, สิร, ฉนฺท, สร, อุร, รห, อโห เป็นต้น ඉච්චාදි මනොගණො. นี้คือมโนคณะเป็นต้น. ගුණවන්තුසද්දස්ස භෙදො. ගුණවන්තු සි ඉතීධ – การแจกศัพท์คุณวันตุ. ในที่นี้ คำว่า คุณวันตุ ในสิวิภัตติ – ‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්සා’’ති ච අධිකාරො. และบทว่า ‘‘สวิภัตติสฺส, นฺตุสฺสา’’ เป็นบทอธิการ. 98. ආ සිම්හි. ๙๘. อาเทศเป็น อา ในสิวิภัตติ. සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස ආආදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවා. อาเทศ อา เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติ ในสิวิภัตติ. (เช่น) คุณวา. ‘‘යොම්හි, පඨමෙ’’සීහගතියා ‘‘වා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า ‘‘โยมฺหิ, ปฐเม’’ และ ‘‘วา’’ ย่อมตามไปด้วยสีหคติ. 99. න්තුස්ස න්තො. ๙๙. อาเทศ นฺตุ เป็น นฺโต. සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස න්තොආදෙසො හොති වා යොම්හි පඨමෙ, ගුණවන්තො තිට්ඨන්ති. อาเทศ นฺโต เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติบ้าง ในโยวิภัตติ ปฐมาวิภัตติ. (เช่น) คุณวนฺโต ติฏฺฐนฺติ. ‘‘සුනංහිසු, අත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ. บทว่า ‘‘สุนํหิสุ, อตฺตํ’’ ย่อมตามไป. 100. න්තුස්සන්තො [Pg.54] යොසු ච. ๑๐๐. อาเทศ อะ เป็นที่สุดของ นฺตุ ในโยวิภัตติทั้งหลายด้วย. න්තුපච්චයස්ස අන්තො උකාරො අත්තමාපජ්ජතෙ සුනංහි යොඉච්චෙතෙසු, චග්ගහණෙන අඤ්ඤෙසු අං නා ස්මාස්මිංසු ච. ගුණවන්තා, ඡට්ඨියා සිද්ධෙපි අන්තාදෙසෙ පුන අන්තග්ගහණකරණතො යොනං ඉකාරො ච ක්වචි. ගුණවන්ති. อุการะอันเป็นที่สุดของปัจจัย นฺตุ ย่อมถึงความเป็น อะ ในวิภัตติเหล่านี้ คือ สุ นํ หิ โย. ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ (จคฺคหเณน) ในวิภัตติอื่น ๆ คือ อํ นา สฺมา สฺมิํ ด้วย. (เช่น) คุณวนฺตา. แม้เมื่อการอาเทศเป็น อันตะ สำเร็จแล้วในฉัฏฐีวิภัตติ เพราะการทำ อันตคคหณะ อีก จึงมีการอาเทศเป็น อิการะ ในโยวิภัตติบ้าง. (เช่น) คุณวนฺติ. ‘‘අ’’මිති වත්තතෙ. บทว่า ‘‘อํ’’ ย่อมตามไป. 101. අවණ්ණා ච ගෙ. ๑๐๑. และ อวรรณะ ในเควิภัตติ. සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස අං අවණ්ණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ගෙ පරෙ. อาเทศ อํ และ อวรรณะ เหล่านี้ เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติ เมื่อ เควิภัตติ อยู่ข้างหลัง. භො ගුණවං භො ගුණව භො ගුණවා, භවන්තො ගුණවන්තො ගුණවන්තා, ගුණවන්තං, ගුණවන්තෙ. โภ คุณวํ, โภ คุณว, โภ คุณวา, ภวนฺโต คุณวนฺโต, คุณวนฺตา, คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า ‘‘วา’’ ย่อมตามไป. 102. තොතිතා සස්මිංනාසු. ๑๐๒. อาเทศเป็น โต ติ ตา ใน ส สฺมิํ และ นา วิภัตติ. සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස තොති තාආදෙසා හොන්ති වා සස්මිංනාඉච්චෙතෙසු යථාසඞ්ඛ්‍යං. ගුණවතා ගුණවන්තෙන, ගුණවන්තෙහි ගුණවන්තෙභි. อาเทศ โต ติ ตา เหล่านี้ เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติบ้าง ในวิภัตติเหล่านี้ คือ ส สฺมิํ นา โดยลำดับ. (เช่น) คุณวตา, คุณวนฺเตน, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺเตภิ. 103. න්තස්ස සෙ වා. ๑๐๓. อาเทศเป็น นฺตสฺส ใน เสวิภัตติบ้าง. සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස න්තස්සඉච්චයමාදෙසො හොති වා සෙ විභත්තිම්හි. ගුණවන්තස්ස ගුණවතො. อาเทศ นฺตสฺส นี้ เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติบ้าง ใน เสวิภัตติ. (เช่น) คุณวนฺตสฺส, คุณวโต. 104. නංම්හි තං වා. ๑๐๔. อาเทศเป็น ตํ ใน นํวิภัตติบ้าง. සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස තංආදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවතං ගුණවන්තානං. อาเทศ ตํ เป็นของปัจจัย นฺตุ ทั้งหมด ที่มีวิภัตติบ้าง ใน นํวิภัตติ. (เช่น) คุณวตํ, คุณวนฺตานํ. ‘‘අම්හ [Pg.55] තුම්හ න්තු’’ඉච්චාදිනා ස්මාවචනස්ස නාබ්‍යපදෙසො. ด้วยบทว่า ‘‘อัมฺห ตุมฺห นฺตุ’’ เป็นต้น การกำหนดว่า นา เป็นของ สฺมาวิภัตติ. ගුණවතා ගුණවන්තා ගුණවන්තස්මා ගුණවන්තම්හා, ගුණවන්තෙහි ගුණවන්තෙභි, ගුණවන්තස්ස ගුණවතො, ගුණවතං ගුණවන්තානං, ගුණවති ගුණවන්තෙ ගුණවන්තස්මිං ගුණවන්තම්හී, ගුණවන්තෙසු. คุณวตา, คุณวนฺตา, คุณวนฺตสฺมา, คุณวนฺตมฺหา, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺเตภิ, คุณวนฺตสฺส, คุณวโต, คุณวตํ, คุณวนฺตานํ, คุณวติ, คุณวนฺเต, คุณวนฺตสฺมิํ, คุณวนฺตมฺหี, คุณวนฺเตสุ. එවං ගණවා කුලවා බලවා යසවා ධනවා සුතවා භගවා හිමවා ඵලවා සීලවා පඤ්ඤවා ඉච්චාදයො. ในทำนองเดียวกันนี้ (มีศัพท์ว่า) คณวา, กุลวา, พลวา, ยสวา, ธนวา, สุตวา, ภควา, หิมวา, ผลวา, สีลวา, ปญฺญวา เป็นต้น. හිමවන්තුසද්දතො සිම්හි කතෙ – เมื่อทำ สิ วิภัตติ หลังหิมวนฺตุศัพท์ - ‘‘අත්තං, න්තුස්ස’න්තො’’ති ච වත්තමානෙ – เมื่อบทว่า ‘‘อตฺตํ, นฺตุสฺสนฺโต’’ ย่อมตามไป - 105. සිම්හී වා. ๑๐๕. ใน สิ วิภัตติ บ้าง. න්තුපච්චයස්ස අන්තො අත්තං හොති වා සිම්හි විභත්තිම්හි. හිමවන්තො, හිමවා, සෙසං සමං. ที่สุดของ นฺตุ ปัจจัย ย่อมเป็น อ บ้าง ใน สิ วิภัตติ. (เช่น) หิมวนฺโต, หิมวา. ที่เหลือเหมือนกัน. පුන වාග්ගහණකරණං හිමවන්තුසද්දතො අඤ්ඤත්‍ර අත්තනිසෙධනත්ථං, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන ගුණවන්තාදීසු නාතිප්පසඞ්ගො. การลง วา ศัพท์ อีกครั้ง เพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็น อ ในที่อื่นนอกจากหิมวนฺตุศัพท์, วา ศัพท์นี้มีประโยชน์ในการกำหนดวิภาสา (ววัตถิตวิภาสา). ด้วยเหตุนั้น จึงไม่ล่วงเลยไปในคุณวนฺตุศัพท์เป็นต้น. එවං සතිමා ධිතිමා ගතිමා මතිමා මුතිමා මුත්තිමා ජුතිමා සිරිමා හිරිමා ථුතිමා රතිමා යතිමා සුචිමා කලිමා බලිමා කසිමා රුචිමා බුද්ධිමා චක්ඛුමා බන්ධුමා හෙතුමා සෙතුමා කෙතුමා රාහුමා භාණුමා ඛාණුමා විජ්ජුමා ඉච්චාදයො. ในทำนองเดียวกันนี้ (มีศัพท์ว่า) สติมา, ธิติมา, คติมา, มติมา, มุติมา, มุตติมา, ชุติมา, สิริมา, หิริมา, ถุติมา, รติมา, ยติมา, สุจิมา, กลิมา, พลิมา, กสิมา, รุจิมา, พุทธิมา, จักขุมา, พันธุมา, เหตุมา, เสตุมา, เกตุมา, ราหุมา, ภาณุมา, ขาณุมา, วิชชุมา เป็นต้น. තත්ථ සතිමන්තු බන්ධුමන්තුසද්දානං අංසෙසු රූපභෙදො. ‘‘අත්තං, න්තුස්සා’’ති ච වත්තතෙ. ในบรรดาศัพท์เหล่านั้น สติมนฺตุศัพท์และพนฺธุมนฺตุศัพท์ มีความต่างกันของรูปใน อํ วิภัตติทั้งหลาย. และบทว่า ‘‘อตฺตํ, นฺตุสฺส’’ ย่อมตามไป. 106. සබ්බස්ස වා අංසෙසු. ๑๐๖. หรือ (ความเป็น อ) แห่ง (นฺตุ) ทั้งปวง ใน อํ วิภัตติทั้งหลาย. සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස අත්තං හොති වා අංසඉච්චෙතෙසු. ඉධාපි වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නාතිප්පසඞ්ගො[Pg.56]. සතිමං සතිමන්තං, බන්ධුමං බන්ධුමන්තං, සතිමස්ස සතිමතො සතිමන්තස්ස, බන්ධුමස්ස බන්ධුමතො බන්ධුමන්තස්ස, සෙසං සමං. ความเป็น อ แห่ง นฺตุ ปัจจัยทั้งปวงนั่นแล ย่อมมีบ้าง ใน อํ วิภัตติเหล่านี้. แม้ในที่นี้ เพราะ วา ศัพท์ เป็นววัตถิตวิภาสา จึงไม่ล่วงเลยไป. (รูปสำเร็จคือ) สติมํ, สติมนฺตํ; พนฺธุมํ, พนฺธุมนฺตํ; สติมสฺส, สติมโต, สติมนฺตสฺส; พนฺธุมสฺส, พนฺธุมโต, พนฺธุมนฺตสฺส; ที่เหลือเหมือนกัน. ගච්ඡන්තසද්දස්ස භෙදො, ගච්ඡන්ත සි, ความต่างกันของ คจฺฉนฺต ศัพท์ (คือ) คจฺฉนฺต + สิ, ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า ‘‘วา’’ ย่อมตามไป. 107. සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අං. ๑๐๗. ใน สิ วิภัตติ, นฺต ศัพท์ ของ คจฺฉนฺต ศัพท์ เป็นต้น เป็น อํ. ගච්ඡන්තිච්චෙවමාදීනං අන්තප්පච්චයන්තානං න්තසද්දො අංරූපං ආපජ්ජතෙ වා සිම්හි විභත්තිම්හි. සරලොපසිලොපා, සො ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො වා ගණ්හාති. นฺต ศัพท์ ของ คจฺฉนฺต ศัพท์ เป็นต้นเหล่านี้ ซึ่งลงท้ายด้วย อนฺต ปัจจัย ย่อมถึงรูปเป็น อํ บ้าง ใน สิ วิภัตติ. (เมื่อ) ลบสระและลบ สิ วิภัตติ (แล้ว), (มีรูปเป็น) โส คจฺฉํ หรือ คจฺฉนฺโต คณฺหาติ. ‘‘ගච්ඡන්තාදීනං, න්තසද්දො’’ති ච වත්තමානෙ – เมื่อบทว่า ‘‘คจฺฉนฺตาทีนํ, นฺตสทฺโท’’ ย่อมตามไป - 108. සෙසෙසු න්තුව. ๑๐๘. ในวิภัตติที่เหลือ (นฺต ศัพท์) เป็นเหมือน นฺตุ. ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො න්තුපච්චයොව දට්ඨබ්බො සෙසෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු, අස්මිම්හි කාරියාතිදෙසොයං. සෙසං ගුණවන්තුසමං. นฺต ศัพท์ ของ คจฺฉนฺต ศัพท์ เป็นต้น พึงเห็นว่าเป็น นฺตุ ปัจจัยนั่นแล ในวิภัตติและปัจจัยที่เหลือ, ในที่นี้เป็นการอติเทศซึ่งกิจ. ที่เหลือเหมือนกับคุณวนฺตุศัพท์. තෙ ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා, භො ගච්ඡං භො ගච්ඡ භො ගච්ඡා, භවන්තො ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා, [ගච්ඡං] ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තෙ, ගච්ඡතා ගච්ඡන්තෙන, ගච්ඡන්තෙහි ගච්ඡන්තෙභි, ගච්ඡතො ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡතං ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතා ගච්ඡන්තස්මා ගච්ඡන්තම්හා, ගච්ඡන්තෙහි ගච්ඡන්තෙභි, ගච්ඡතො ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡතං ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡති ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තස්මිං ගච්ඡන්තම්හී, ගච්ඡන්තෙසු. เต คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา, โภ คจฺฉํ โภ คจฺฉะ โภ คจฺฉา, ภวนฺโต คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา, คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต, คจฺฉตา คจฺฉนฺเตนะ, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ, คจฺฉโต คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉตัง คจฺฉนฺตานัง, คจฺฉตา คจฺฉนฺตสมา คจฺฉนฺตมหา, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ, คจฺฉโต คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉตัง คจฺฉนฺตานัง, คจฺฉติ คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺตสฺสมิง คจฺฉนฺตมหา, คจฺฉนฺเตสุ. එවං මහං චරං තිට්ඨං, දදං භුඤ්ජං සුණං පචං; ජයං ජීරං චවං මීයං, සරං කුබ්බං ජපං වජං – ในทำนองเดียวกันนี้ (มีศัพท์ว่า) มหํ, จรํ, ติฏฺฐํ, ททํ, ภุญฺชํ, สุณํ, ปจํ, ชยํ, ชีรํ, จวํ, มียํ, สรํ, กุพฺพํ, ชปํ, วชํ - ඉච්චාදයො. เป็นต้น. භවන්තසද්දස්ස [Pg.57] ග යො නා සවචනෙසු විසෙසො. සො භවං. ภวนฺต ศัพท์ มีความพิเศษในวิภัตติทั้งหลายคือ สิ (คะ), โย, นา, สะ. (เช่น) โส ภวํ. ‘‘භවතො’’ති වත්තතෙ. บทว่า ‘‘ภวโต’’ ย่อมตามไป. 109. ඔභාවො ක්වචි යොසු වකාරස්ස. ๑๐๙. การแปลง ว การะ เป็น โอ บ้าง ใน โย วิภัตติทั้งหลาย. භවන්තඉච්චෙතස්ස වකාරස්ස ඔභාවො හොති ක්වචි යොඉච්චෙතෙසු. තෙ භොන්තො භවන්තො භවන්තා. ว การะ ของ ภวนฺต ศัพท์นี้ ย่อมเป็น โอ บ้าง ใน โย วิภัตติเหล่านี้. (เช่น) เต ภอนฺโต, ภวนฺโต, ภวนฺตา. ‘‘භවතො’’ති වත්තතෙ. บทว่า ‘‘ภวโต’’ ย่อมตามไป. 110. භො ගෙ තු. ๑๑๐. เป็น โภ ใน สิ (คะ) วิภัตติ. සබ්බස්සෙව භවන්තසද්දස්ස භො හොති ගෙ පරෙ. තුසද්දෙන භන්තෙ, භොන්තාදි ච, ගලොපො, භො භන්තෙ භොන්ත භොන්තා, භොන්තො භවන්තො භවන්තා, භවන්තං, භොන්තෙ භවන්තෙ. ภวนฺต ศัพท์ ทั้งปวงนั่นแล ย่อมเป็น โภ เมื่อ สิ (คะ) วิภัตติ อยู่เบื้องหลัง. ด้วย ตุ ศัพท์ (มีรูปเป็น) ภนฺเต, ภอนฺตา เป็นต้น และมีการลบ สิ (คะ) วิภัตติ. (เช่น) โภ, ภนฺเต, ภอนฺตะ, ภอนฺตา; ภอนฺโต, ภวนฺโต, ภวนฺตา; ภวนฺตํ; ภอนฺเต, ภวนฺเต. නාසෙසු ‘‘ඔභාවො ක්වචී’’ති යොගවිභාගෙන ඔභාවො. ใน นา และ สะ วิภัตติทั้งหลาย มีการแปลงเป็น โอ ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า ‘‘โอภาโว กวจิ’’. භොතා භවතා භවන්තෙන, භොතො භවතො භවන්තස්ස ඉච්චාදි. โภตา, ภวตา, ภวนฺเตนะ; โภโต, ภวโต, ภวนฺตสฺส เป็นต้น. 111. භදන්තස්ස භද්දන්ත භන්තෙ. ๑๑๑. ภทนฺต ศัพท์ (มีรูปเป็น) ภทฺทนฺตะ, ภนฺเต. සබ්බස්සෙව භදන්තසද්දස්ස භද්දන්ත භන්තෙඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ක්වචි ගෙ පරෙ යොසු ච. භො භද්දන්ත භන්තෙ, භදන්ත භදන්තා වා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. อาเทศเหล่านี้คือ “ภัททันตะ” “ภันเต” ย่อมมีแก่ “ภทันตะ” ศัพท์ทั้งปวง ในเพราะ “คะ” (สิวิภัตติ) และ “โย” วิภัตติบ้าง. โภ ภัททันตะ ภันเต, หรือ ภทันตะ ภทันตา เป็นต้น เหมือนกับ “ปุริสะ” ศัพท์ 112. සන්තසද්දස්ස සො භෙ බො චන්තෙ. ๑๑๒. อาเทศเป็น “ส” ในเพราะ “ภ” วิภัตติ และมี “บ” อาคมในที่สุด แห่ง “สันตะ” ศัพท์ සබ්බස්සෙව සන්තසද්දස්ස සසද්දාදෙසො හොති භකාරෙ පරෙ, අන්තෙ ච බකාරාගමො හොති. อาเทศเป็น “ส” ศัพท์ ย่อมมีแก่ “สันตะ” ศัพท์ทั้งปวง ในเพราะ “ภ” การะ และมีการลง “บ” การอาคมในที่สุด චසද්දග්ගහණෙන [Pg.58] අභකාරෙපි සමාසෙ ක්වචි සකාරාදෙසො. සබ්භි. ด้วยการรับเอา “จะ” ศัพท์ แม้ในสมาสที่ไม่มี “ภ” การะ บางครั้งมีการอาเทศเป็น “ส” การะ. สัพภิ. භෙති කිං? සන්තෙහි, සෙසං ගච්ඡන්තසද්දසමං. คำว่า “เภ” (ในเพราะ ภ วิภัตติ) ใส่มาเพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในรูป) สันเตหิ, ที่เหลือเหมือนกับ “คัจฉันตะ” ศัพท์ අත්ථි රාජ බ්‍රහ්ම අත්ත සඛසද්දාදීනං භෙදො, තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘රාජ සි’’ඉති ඨිතෙ – มีความต่างกันแห่งศัพท์มี ราชะ พรหมะ อัตตะ สขะ เป็นต้น, และมีการเกิดขึ้นแห่งวิภัตติมี สิ เป็นต้น เช่นนั้นนั่นแล, เมื่อตั้ง “ราชะ สิ” ไว้ – ‘‘බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො’’ති අධිකාරො. บทว่า “พรัหฺมตฺตสขราชาทิโต” เป็นบทตามไป (อธิการ) 113. ස්‍යා ච. ๑๑๓. และ (อาเทศเป็น อา แห่ง) สิ (วิภัตติ) බ්‍රහ්ම අත්ත සඛ රාජඉච්චෙවමාදිතො සිවචනස්ස ආකාරො හොති. ආදිසද්දෙන ආතුමාදිසද්දතො ච. සරලොපාදි. රාජා තිට්ඨති. อาเทศเป็น “อา” การะ แห่ง สิ วิภัตติ ย่อมมีจากศัพท์มี พรหมะ อัตตะ สขะ ราชะ เป็นต้น อย่างนี้. และจากศัพท์มี อาตุมะ เป็นต้น ด้วย “อาทิ” ศัพท์. มีการลบสระเป็นต้น. ร่าชา ติฏฺฐติ. 114. යොනමානො. ๑๑๔. อาเทศเป็น “อาโน” แห่ง โย (วิภัตติ) බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො යොනං ආනොආදෙසො හොති. රාජානො තිට්ඨන්ති, භො රාජ භො රාජා, භවන්තො රාජානො. อาเทศเป็น “อาโน” แห่ง โย วิภัตติ ย่อมมีจากศัพท์มี พรหมะ อัตตะ สขะ ราชะ เป็นต้น. ร่าชาโน ติฏฺฐนฺติ, โภ ราชะ โภ ร่าชา, ภวนฺโต ร่าชาโน. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า “วา” ตามไป 115. බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො අමානං. ๑๑๕. อาเทศเป็น “อานัง” แห่ง อัง (วิภัตติ) จากศัพท์มี พรหมะ อัตตะ สขะ ราชะ เป็นต้น බ්‍රහ්මාදීහි පරස්ස අංවචනස්ස ආනං හොති වා. රාජානං පස්ස රාජං වා, රාජානො. อาเทศเป็น “อานัง” แห่ง อัง วิภัตติ ที่อยู่หลังศัพท์มี พรหมะ เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. ร่าชานัง ปัสสะ หรือ ร่าชัง, ร่าชาโน. ‘‘සවිභත්තිස්ස, රාජස්සා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า “สวิภัตติสฺส” และ “ราชสฺส” ตามไป 116. නාම්හි රඤ්ඤා වා. ๑๑๖. อาเทศเป็น “รัญญา” ในเพราะ นา (วิภัตติ) บ้าง සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤාආදෙසො හොති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤා කතං රාජෙන වා. อาเทศเป็น “รัญญา” พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีแก่ ราชศัพท์ทั้งปวงบ้าง ในเพราะ นา วิภัตติ. รัญญา กตัง หรือ ร่าเชนะ. 117. රාජස්ස [Pg.59] රාජු සුනංහිසු ච. ๑๑๗. อาเทศเป็น “ราชุ” แห่ง ราชศัพท์ ในเพราะ สุ นัง และ หิ (วิภัตติ) සබ්බස්ස රාජසද්දස්ස රාජුආදෙසො හොති සු නං හිඉච්චෙතෙසු වචනෙසු. චසද්දො විකප්පනත්ථො, ‘‘සුනංහිසු චා’’ති දීඝො, රාජූහි රාජූභි, රාජෙහි රාජෙභි වා. อาเทศเป็น “ราชุ” ย่อมมีแก่ ราชศัพท์ทั้งปวง ในเพราะวิภัตติเหล่านี้คือ สุ นัง หิ. จะ-ศัพท์ มีอรรถเป็นวิกัปปะ. มีการทีฆะด้วยสูตรว่า “สุนังหิสุ จา”. ราชูหิ ราชูภิ, หรือ ร่าเชหิ ร่าเชภิ. ‘‘සවිභත්තිස්සා’’ති අධිකාරො. บทว่า “สวิภัตติสฺส” เป็นบทตามไป 118. රාජස්ස රඤ්ඤොරාජිනො සෙ. ๑๑๘. อาเทศเป็น “รัญโญ” และ “ราชิโน” แห่ง ราชศัพท์ ในเพราะ เส (สะ วิภัตติ) සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤො රාජිනොඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි. රඤ්ඤො, රාජිනො දෙති. อาเทศเหล่านี้คือ รัญโญ และ ราชิโน พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีแก่ ราชศัพท์ทั้งปวง ในเพราะ สะ วิภัตติ. รัญโญ, ราชิโน เทติ. ‘‘රාජස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า “ราชสฺส” ตามไป 119. රඤ්ඤං නං ම්හී වා. ๑๑๙. อาเทศเป็น “รัญญัง” ในเพราะ นัง (วิภัตติ) บ้าง සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤංආදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤං රාජූනං රාජානං. อาเทศเป็น “รัญญัง” พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีแก่ ราชศัพท์ทั้งปวงบ้าง ในเพราะ นัง วิภัตติ. รัญญัง ราชูนัง ราชานัง. පඤ්චමියං – ในปัญจมีวิภัตติ – 120. අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතාදීහි ස්මා නාව. ๑๒๐. อาเทศเป็นเหมือน “นา” แห่ง สมา (วิภัตติ) จากศัพท์มี อัมหะ ตุมหะ อันตุ ราชะ พรหมะ อัตตะ สขะ สัตถุ ปิตุ เป็นต้น අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතුඉච්චෙවමාදීහි ස්මාවචනං නාව දට්ඨබ්බන්ති ස්මාවචනස්ස නාභාවාතිදෙසො. අතිදෙසො පන ඡබ්බිධො. สมา วิภัตติ จากศัพท์มี อัมหะ ตุมหะ อันตุ ราชะ พรหมะ อัตตะ สขะ สัตถุ ปิตุ เป็นต้น อย่างนี้ พึงเห็นเหมือน “นา” วิภัตติ เพราะเป็นการอติเทสความเป็น “นา” แห่ง สมา วิภัตติ. ส่วนอติเทสนั้นมี ๖ อย่าง. වුත්තඤ්ච – และท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘බ්‍යපදෙසො නිමිත්තඤ්ච, තංරූපං තංසභාවතා; සුත්තඤ්චෙව තථා කාරි-යාතිදෙසොති ඡබ්බිධො’’ති. “อติเทสมี ๖ อย่าง คือ พยปเทส, นิมิต, ตังรูปะ, ตังสะภาวตา, สุตตะ และกริยาอติเทส” ดังนี้ තත්‍රායං [Pg.60] බ්‍රහ්මත්තසඛාදීසු පාඨසාමත්ථියතො රූපාතිදෙසො. සෙසං තතියාසමං. ในบรรดาอติเทสเหล่านั้น อติเทสนี้เป็นรูปาติเทส เพราะความสามารถแห่งปาฐะในศัพท์มีพรหมะ อัตตะ และสขะ เป็นต้น ส่วนที่เหลือเสมอด้วยหมวดที่ ๓ රඤ්ඤා අපෙති, රාජූහි රාජූභි, රාජෙහි රාජෙභි, රඤ්ඤො, රාජිනො සන්තකං, රඤ්ඤං රාජූනං රාජානං. ย่อมไปจากพระราชา (รญฺญา), จากพระราชาทั้งหลาย (ราชูหิ ราชูภิ), จากพระราชาทั้งหลาย (ราเชหิ ราเชภิ), ของพระราชา (รญฺโญ), ของพระราชา (ราชิโน), ของพระราชาทั้งหลาย (รญฺญํ), ของพระราชาทั้งหลาย (ราชูนํ), ของพระราชาทั้งหลาย (ราชานํ) ‘‘රාජස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'ราชสฺส' ย่อมตามไป 121. ස්මිංම්හි රඤ්ඤෙ රාජිනි. ๑๒๑. อาเทศเป็น รญฺเญ และ ราชินิ ในสมิงวิภัตติ සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤෙරාජිනිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤෙ, රාජිනි පතිට්ඨිතං, රාජූසු රාජෙසු. อาเทศทั้งหลายเหล่านี้คือ รญฺเญ และ ราชินิ ย่อมมีแทนที่ราชศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ ในสมิงวิภัตติ. (ตัวอย่างเช่น) ตั้งอยู่ในพระราชา (รญฺเญ, ราชินิ), ในพระราชาทั้งหลาย (ราชูสุ, ราเชสุ) බ්‍රහ්මසද්දස්ස ච ග නා ස ස්මිංසු විසෙසො. බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානො. และมีความพิเศษในวิภัตติทั้งหลายคือ ค, นา, ส และ สมิง ของพรหมศัพท์. (ตัวอย่างเช่น) พรหฺมา, พรหฺมาโน ආලපනෙ ච ‘‘එ’’ති වත්තතෙ. และบทว่า 'เอ' ย่อมตามไปในอาลปนะด้วย 122. බ්‍රහ්මතො ගස්ස ච. ๑๒๒. และ (อาเทศเป็น เอ) แห่ง ค วิภัตติ หลังพรหมศัพท์ බ්‍රහ්මසද්දතො ගස්ස ච එකාරො හොති, චග්ගහණං එග්ගහණානුකඩ්ඪනත්ථං, භො බ්‍රහ්මෙ, භවන්තො බ්‍රහ්මානො, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මං, බ්‍රහ්මානො. อาเทศเป็นเอการะย่อมมีแก่ ค วิภัตติ หลังพรหมศัพท์, การถือเอาศัพท์ว่า 'จ' เพื่อดึงเอาบทว่า 'เอ' มา, (ตัวอย่างเช่น) ข้าแต่พรหม (โภ พฺรหฺเม), ข้าแต่พรหมทั้งหลาย (ภวนฺโต พฺรหฺมาโน), ซึ่งพรหม (พฺรหฺมานํ, พฺรหฺมํ), ซึ่งพรหมทั้งหลาย (พฺรหฺมาโน) විපරිණාමෙන ‘‘බ්‍රහ්මස්ස, අන්තො’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'พฺรหฺมสฺส' และ 'อนฺโต' ย่อมตามไปด้วยการเปลี่ยนรูป 123. උත්තං සනාසු. ๑๒๓. อาเทศเป็น อุ ใน ส และ นา วิภัตติ බ්‍රහ්මසද්දස්ස අන්තො උත්තමාපජ්ජතෙ ස නාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු. උත්තමිති භාවනිද්දෙසො කත්ථචි අභාවදස්සනත්ථො. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි බ්‍රහ්මෙභි. ส่วนท้ายของพรหมศัพท์ ย่อมถึงความเป็น อุ ในวิภัตติทั้งหลายคือ ส และ นา เหล่านี้. การระบุว่า 'อุ' (ด้วย อิติ) เป็นการแสดงภาวะ เพื่อแสดงความไม่มีในบางแห่ง. (ตัวอย่างเช่น) พรหฺมุนา, พรหฺเมหิ, พรหฺเมภิ සස්මිං උත්තෙ කතෙ ‘‘ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා’’ති ලසඤ්ඤායං – เมื่อทำเป็น อุ ใน ส วิภัตติแล้ว, ในการตั้งชื่อว่า ล ด้วยสูตรว่า 'อิวณฺณุวณฺณา ชลา' - 124. ඣලතො [Pg.61] සස්ස නො වා. ๑๒๔. อาเทศเป็น โน บ้าง แห่ง ส วิภัตติ หลังชื่อ ช และ ล ඣලසඤ්ඤෙහි ඉවණ්ණුවණ්ණෙහි පරස්ස සඉච්චෙතස්ස වචනස්ස නොඉච්චාදෙසො හොති වා. බ්‍රහ්මුනො බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මූනං වා, උත්තමිති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි උත්තං. อาเทศเป็น โน ย่อมมีบ้าง แก่ ส วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง อิ และ อุ วรรณะ ที่มีชื่อว่า ช และ ล. (ตัวอย่างเช่น) พรหฺมุโน, พรหฺมสฺส, พรหฺมานํ หรือ พรหฺมูนํ. ด้วยการแยกสูตรว่า 'อุตฺตํ' แม้ในที่อื่นก็มีการอาเทศเป็น อุ පඤ්චමියං නාභාවාතිදෙසො. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි බ්‍රහ්මෙභි, බ්‍රහ්මුනො බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මූනං වා. ในปัญจมีวิภัตติ มีการอติเทศภาวะแห่ง นา วิภัตติ. (ตัวอย่างเช่น) พรหฺมุนา, พรหฺเมหิ, พรหฺเมภิ, พรหฺมุโน, พรหฺมสฺส, พรหฺมานํ หรือ พรหฺมูนํ 125. බ්‍රහ්මතො තු ස්මිං නි. ๑๒๕. อาเทศเป็น นิ ใน สมิง วิภัตติ หลังพรหมศัพท์ බ්‍රහ්මසද්දතො ස්මිංවචනස්ස නි හොති. තුසද්දෙන කම්මචම්මමුද්ධාදිතො ච ක්වචි. බ්‍රහ්මනි, බ්‍රහ්මෙසු. อาเทศเป็น นิ ย่อมมีแก่ สมิง วิภัตติ หลังพรหมศัพท์. ด้วยศัพท์ว่า 'ตุ' (มีการอาเทศเป็น นิ) บ้าง หลังศัพท์มี กัมมะ จัมมะ และมุทธะ เป็นต้น. (ตัวอย่างเช่น) พรหฺมนิ, พรหฺเมสุ අත්තසද්දස්ස තතියාදීස්වෙව විසෙසො. มีความพิเศษในตติยาวิภัตติเป็นต้นเท่านั้น ของอัตตศัพท์ අත්තා, අත්තානො, භො අත්ත භො අත්තා, භවන්තො අත්තානො, අත්තානං අත්තං, අත්තානො. อตฺตา, อตฺตาโน, ข้าแต่อัตตะ (โภ อตฺต), ข้าแต่อัตตา (โภ อตฺตา), ข้าแต่อัตตาทั้งหลาย (ภวนฺโต อตฺตาโน), ซึ่งอัตตา (อตฺตานํ, อตฺตํ), ซึ่งอัตตาทั้งหลาย (อตฺตาโน) නාම්හි ‘‘අකම්මන්තස්ස චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන අත්තන්තස්ස අත්තං වා. අත්තනා අත්තෙන වා. ใน นา วิภัตติ, ด้วยศัพท์ว่า 'จ' ในสูตรว่า 'อกมฺมนฺตสฺส จ' นี้ มีการอาเทศส่วนท้ายของอัตตศัพท์เป็น อัตตะ บ้าง. (ตัวอย่างเช่น) อตฺตนา หรือ อตฺเตน 126. අත්තන්තො හිස්මිමනත්තං. ๑๒๖. อาเทศส่วนท้ายของอัตตศัพท์เป็น อนัตตะ ใน หิ และ สมิง วิภัตติ අත්තසද්දස්ස අන්තො අනත්තමාපජ්ජතෙ හිස්මිං පරෙ. අත්තනෙහි අත්තනෙභි. ส่วนท้ายของอัตตศัพท์ ย่อมถึงความเป็น อนัตตะ เมื่อ หิ และ สมิง วิภัตติ อยู่เบื้องหลัง. (ตัวอย่างเช่น) อตฺตเนหิ, อตฺตเนภิ ‘‘තතො, අත්තතො’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'ตโต' และ 'อตฺตโต' ย่อมตามไป 127. සස්ස නො. ๑๒๗. อาเทศเป็น โน แห่ง ส วิภัตติ තතො අත්තසද්දතො සස්ස විභත්තිස්ස නො හොති. අත්තනො, අත්තානං. อาเทศเป็น โน ย่อมมีแก่ ส วิภัตติ หลังอัตตศัพท์นั้น. (ตัวอย่างเช่น) อตฺตโน, อตฺตานํ 128. ස්මා [Pg.62] නා. ๑๒๘. อาเทศเป็น นา แห่ง สมา วิภัตติ තතො අත්තසද්දතො ස්මාවචනස්ස නා හොති. අත්තනා අපෙති. อาเทศเป็น นา ย่อมมีแก่ สมา วิภัตติ หลังอัตตศัพท์นั้น. (ตัวอย่างเช่น) ย่อมหลีกไปจากอัตตา (อตฺตนา อเปติ) නාභාවාතිදෙසෙනෙව සිද්ධෙපි උත්තරසුත්තෙන එකයොගමකත්වා භින්නයොගකරණං අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන අත්තන්තතකාරස්ස රකාරො ජකාරෙ ක්වචි. අත්‍රජො අත්තජො වා. අත්තනෙහි අත්තනෙභි, අත්තනො, අත්තානං. แม้เมื่อสำเร็จด้วยการอติเทศภาวะแห่ง นา วิภัตติ นั่นเอง การแยกสูตรโดยไม่ทำให้เป็นสูตรเดียวกันกับสูตรหลัง ก็เพื่อแสดงความหมายอื่น, เพราะเหตุนั้น การอาเทศ ต การะ แห่งส่วนท้ายของอัตตศัพท์ เป็น ร การะ เมื่อมี ช การะ อยู่เบื้องหลัง ย่อมมีบ้าง. (ตัวอย่างเช่น) อตฺรโช หรือ อตฺตโช. (ตัวอย่างอื่นๆ) อตฺตเนหิ, อตฺตเนภิ, อตฺตโน, อตฺตานํ ‘‘අත්තතො’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'อตฺตโต' ย่อมตามไป 129. තතො ස්මිං නි. ๑๒๙. จากนั้น อาเทศ นิ ในสฺมิํวิภัตติ. තතො අත්තසද්දතො ස්මිංවචනස්ස නි හොති. අත්තනි, අත්තෙසු. จากนั้น อาเทศ นิ ย่อมมีแก่สฺมิํวิภัตติ หลังอัตตศัพท์. อัตตนิ, อัตเตสุ. සඛසද්දස්ස භෙදො. සඛා, සඛානො. ความต่างแห่งสขศัพท์. สขา, สขาโน. ‘‘යොන’’මිති වත්තතෙ. บทว่า "โยนํ" ย่อมตามไป. 130. සඛතො චායොනො. ๑๓๐. และอาเทศเป็นอาโยและโน หลังสขศัพท์. සඛසද්දතො යොනං ආයො නොආදෙසා ච හොන්ති. සඛායො. อาเทศเป็นอาโยและโนแห่งโยวิภัตติทั้งหลาย หลังสขศัพท์ ย่อมมี. สขายะ. 131. සඛන්තස්සි නොනානංසෙසු. ๑๓๑. อาเทศเป็นอิแห่งที่สุดของสขศัพท์ ในเพราะวิภัตติทั้งหลายคือ โน นา นํ และ สุ. සඛසද්දන්තස්ස ඉකාරාදෙසො හොති නොනානංසඉච්චෙතෙසු පරෙසු. සඛිනො තිට්ඨන්ති. การอาเทศเป็นอิการะแห่งที่สุดของสขศัพท์ ย่อมมี ในเพราะวิภัตติทั้งหลายเหล่านี้คือ โน นา นํ และ สุ ที่อยู่เบื้องหลัง. สขิโน ติฏฺฐนฺติ. ආලපනෙ ගසඤ්ඤායං – ในอาลปนะ เมื่อมีชื่อว่า คะ — 132. සඛතො [Pg.63] ගස්සෙ වා. ๑๓๒. อาเทศเป็นเอแห่งคะวิภัตติ หลังสขศัพท์ บ้าง. සඛතො ගස්ස අකාර ආකාර ඉකාර ඊකාරඑකාරාදෙසා හොන්ති. වාසද්දෙන අඤ්ඤස්මාපි ක්වචි එකාරො. යථා – භද්දන්තෙ ඉසෙ ඉති. การอาเทศเป็น อะ อา อิ อี และ เอ แห่งคะวิภัตติ หลังสขศัพท์ ย่อมมี. ด้วย "วา" ศัพท์ อาเทศเป็นเอการะแม้หลังศัพท์อื่นบ้างในบางที่. เช่น ภทฺทนฺเต, อิเส ดังนี้. අ ච ආ ච ඉ ච ඊ ච එ චාතිපි එ, පුබ්බස්සරානං කමෙන ලොපො. อาเทศเป็น อะ อา อิ อี และ เอ, ลบสระหน้าตามลำดับ. භො සඛ භො සඛා භො සඛි භො සඛී භො සඛෙ, භවන්තො සඛානො සඛායො සඛිනො. โภ สข, โภ สขา, โภ สขิ, โภ สขี, โภ สเข, ภวนฺโต สขาโน, สขายะ, สขิโน. ‘‘සඛන්තස්ස, ආරො චා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "สขนฺตสฺส" และ "อาโร จ" ย่อมตามไป. 133. සුනමංසු වා. ๑๓๓. ในเพราะ สุ นํ และ อํ วิภัตติ บ้าง. සඛන්තස්ස ආරො භොති වා සුනං අංඉච්චෙතෙසු පරෙසු. සඛාරං සඛානං සඛං, සඛානො සඛායො සඛිනො, සඛිනා. อาเทศเป็นอาโรแห่งที่สุดของสขศัพท์ ย่อมมีบ้าง ในเพราะวิภัตติทั้งหลายเหล่านี้คือ สุ นํ และ อํ ที่อยู่เบื้องหลัง. สขารํ, สขานํ, สขํ, สขาโน, สขายะ, สขิโน, สขินา. ‘‘සඛන්තස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า "สขนฺตสฺส" ย่อมตามไป. 134. ආරො හිම්හි වා. ๑๓๔. อาเทศเป็นอาโรในเพราะหิวิภัตติ บ้าง. සඛන්තස්ස ආරො හොති වා හිම්හි විභත්තිම්හි. සඛාරෙහි සඛාරෙභි, සඛෙහි සඛෙභි. อาเทศเป็นอาโรแห่งที่สุดของสขศัพท์ ย่อมมีบ้าง ในเพราะหิวิภัตติ. สขาเรหิ, สขาเรภิ, สเขหิ, สเขภิ. ඉකාරාදෙසෙ ‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. සඛිනො සඛිස්ස, සඛාරානං සඛීනං. เมื่อมีการอาเทศเป็นอิการะ อาเทศเป็นโนด้วยสูตรว่า "ฌลโต สสฺส โน วา". สขิโน, สขิสฺส, สขารานํ, สขีนํ. ස්මාවචනස්ස නාභාවො. සඛිනා, සඛාරෙහි සඛාරෙභි සඛෙහි සඛෙභි, සඛිනො සඛිස්ස, සඛාරානං සඛීනං. อาเทศสมาวิภัตติเป็นนา. สขินา, สขาเรหิ, สขาเรภิ, สเขหิ, สเขภิ, สขิโน, สขิสฺส, สขารานํ, สขีนํ. ‘‘සඛතො’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "สขโต" ย่อมตามไป. 135. ස්මිමෙ[Pg.64]. ๑๓๕. อาเทศสฺมิํเป็นเอ. සඛතො ස්මිංවචනස්ස එකාරො හොති. නිච්චත්ථොයමාරම්භො. සඛෙ, සඛාරෙසු සඛෙසු. อาเทศสฺมิํวิภัตติหลังสขศัพท์เป็นเอการะ. การเริ่มต้นนี้มีประโยชน์เพื่อความเป็นนิจ. สเข, สขาเรสุ, สเขสุ. ආතුමසද්දස්ස පඨමාදුතියාසු අත්තසද්දස්සෙව රූපනයො. ආතුමා, ආතුමානො, භො ආතුම භො ආතුමා, භවන්තො ආතුමානො, ආතුමානං ආතුමං, ආතුමානො, ආතුමෙන ඉච්චාදි පුරිසසමං. วิธีสำเร็จรูปของอาตุมศัพท์ในปฐมาวิภัตติและทุติยาวิภัตติ เหมือนกับอัตตศัพท์นั่นเอง. อาตุมา, อาตุมาโน, โภ อาตุม, โภ อาตุมา, ภวนฺโต อาตุมาโน, อาตุมานํ, อาตุมํ, อาตุมาโน, อาตุเมน เป็นต้น เหมือนปุริสศัพท์. පුමසද්දස්ස භෙදො. පුම සි, ความต่างแห่งปุมศัพท์. ปุม สิ. ‘‘සවිභත්තිස්සා’’ති අධිකාරො. บทว่า "สวิภตฺติสฺส" เป็นบทตามไป. 136. පුමන්තස්සා සිම්හි. ๑๓๖. อาเทศเป็นอาแห่งที่สุดของปุมศัพท์ ในเพราะสิวิภัตติ. පුමසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස ආකාරාදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. අන්තග්ගහණෙන මඝවයුවාදීනමන්තස්ස ච. පුමා. อาเทศปุมศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติเป็นอาการะ ในเพราะสิวิภัตติ. ด้วยการรับเอาบทว่า "อนฺต" (ในสูตร) จึงมีการอาเทศแม้ที่สุดของมฆวาและยุวศัพท์เป็นต้นด้วย. ปุมา. ‘‘පුමන්තස්සා’’ති අධිකාරො. บทว่า "ปุมนฺตสฺส" เป็นบทตามไป. 137. යොස්වානො. ๑๓๗. อาเทศโยเป็นอาโน. පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස ආනොආදෙසො හොති යොසු විභත්තීසු. පුමානො. การอาเทศเป็นอาโนพร้อมด้วยวิภัตติแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีในเพราะโยวิภัตติทั้งหลาย. (ตัวอย่าง) ปุมาโน. 138. අමාලපනෙකවචනෙ. ๑๓๘. ในเพราะอังวิภัตติและในอาลปนะเอกพจน์. පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස අං හොති ආලපනෙකවචනෙ පරෙ. හෙ පුමං, හෙ පුමානො, පුමං, පුමානො. การอาเทศเป็นอังพร้อมด้วยวิภัตติแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีในเพราะอาลปนะเอกพจน์เบื้องหลัง. (ตัวอย่าง) เห ปุมัง, เห ปุมาโน, ปุมัง, ปุมาโน. ‘‘ආ, වා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "อา" และ "วา" ย่อมตามไป. 139. උ [Pg.65] නාම්හි ච. ๑๓๙. อาเทศเป็นอุในเพราะนาวิภัตติด้วย. පුමන්තස්ස ආඋආදෙසා හොන්ති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දෙන පුමකම්මථාමන්තස්ස චු’කාරො වා සස්මාසු. පුමානා පුමුනා පුමෙන වා. การอาเทศเป็นอาและอุแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีบ้างในเพราะนาวิภัตติ. ด้วย จะ ศัพท์ การอาเทศเป็นอุแห่งที่สุดของปุมะ กัมมะ และถะมะ ย่อมมีบ้างในเพราะ ส และ สมา วิภัตติ. ปุมานา ปุมุนา หรือ ปุเมนา. ‘‘ආනෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า "อาเน" ย่อมตามไป. 140. හිවිභත්තිම්හි ච. ๑๔๐. ในเพราะหิวิภัตติด้วย. පුමන්තස්ස හිවිභත්තිම්හී ච ආනෙආදෙසො හොති. විභත්තිග්ගහණං සවිභත්තිග්ගහණනිවත්තනත්ථං. පුමානෙහි පුමානෙභි. การอาเทศเป็นอาเนแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีในเพราะหิวิภัตติด้วย. การถือเอาบทว่า วิภัตติ เพื่อห้ามการถือเอาพร้อมด้วยวิภัตติ. ปุมาเนหิ ปุมาเนภิ. චසද්දෙන යුවමඝවාදීනමන්තස්ස වා ආනාදෙසො හොති සබ්බවිභත්තීසු. ‘‘උ නාම්හි චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන පුමන්තස්සුකාරො වා සස්මාසු විභත්තීසු. ‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. පුමුනො පුමස්ස, පුමානං. ด้วย จะ ศัพท์ การอาเทศเป็นอานะแห่งที่สุดของยุวะและมฆวะเป็นต้น ย่อมมีบ้างในวิภัตติทั้งปวง. ในสูตรว่า "อุ นามหิ จ" นี้ ด้วย จะ ศัพท์ การอาเทศเป็นอุแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีบ้างในเพราะ ส และ สมา วิภัตติทั้งหลาย. ด้วยสูตรว่า "ชลโต สัสสะ โน วา" จึงอาเทศ ส เป็น โน. ปุมุโน ปุมัสสะ, ปุมานัง. ‘‘ස්මා, නා’’ති වත්තතෙ. บทว่า "สมา, นา" ย่อมตามไป. 141. ඣලතො ච. ๑๔๑. หลัง จาก ช และ ล ด้วย. ඣලඉච්චෙතෙහි ස්මාවචනස්ස නා හොති. චග්ගහණං ක්වචි නිවත්තනත්ථං. පුමානා පුමුනා පුමා පුමස්මා පුමම්හා, පුමානෙහි පුමානෙභි පුමෙහි පුමෙභි, පුමුනො පුමස්ස, පුමානං. การอาเทศ สมา วิภัตติ เป็น นา ย่อมมีหลัง จาก ช และ ล เหล่านี้. การถือเอา จะ ศัพท์ เพื่อห้ามในบางแห่ง. ปุมานา ปุมุนา ปุมา ปุมัสมา ปุมัมหา, ปุมาเนหิ ปุมาเนภิ ปุเมหิ ปุเมภิ, ปุมุโน ปุมัสสะ, ปุมานัง. 142. ආනෙ ස්මිංම්හි වා. ๑๔๒. อาเทศเป็นอาเนในเพราะสมิงวิภัตติบ้าง. පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස ආනෙආදෙසො හොති වා ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. පුමානෙ පුමෙ පුමස්මිං පුමම්හි. การอาเทศเป็นอาเนพร้อมด้วยวิภัตติแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีบ้างในเพราะสมิงวิภัตติ. ปุมาเน ปุเม ปุมัสมิง ปุมัมหิ. 143. සුස්මිමා [Pg.66] වා. ๑๔๓. อาเทศเป็นอาในเพราะสุวิภัตติบ้าง. පුමන්තස්ස සුඉච්චෙතස්මිං පරෙ ආආදෙසො හොති වා. පුමාසු පුමෙසු. การอาเทศเป็นอาแห่งปุมันตศัพท์ ย่อมมีบ้างในเพราะสุวิภัตติเบื้องหลัง. ปุมาสุ ปุเมสุ. යුවාදීසු ‘‘යුව සි’’ ඉතීධ – ในยุวาทิศัพท์ทั้งหลาย ในรูปว่า "ยุว สิ" นี้ – ‘‘පුමන්තස්සා සිම්හී’’ති එත්ථ අන්තග්ගහණෙන ආකාරො, ‘‘හිවිභත්තිම්හි චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන ආනාදෙසො ච. ในสูตรว่า "ปุมันตัสสา สิมหิ" นี้ ด้วยการถือเอาบทว่า อันตะ จึงอาเทศเป็นอา, และในสูตรว่า "หิวิภัตติมหิ จ" ด้วย จะ ศัพท์ จึงอาเทศเป็นอานะ. යුවා යුවානො, යුවානා යුවා, හෙ යුව හෙ යුවා හෙ යුවාන හෙ යුවානා, භවන්තො යුවානා, යුවානං යුවං, යුවානෙ යුවෙ. ยุวา ยุวาโน, ยุวานา ยุวา, เห ยุวะ เห ยุวา เห ยุวานะ เห ยุวานา, ภวันโต ยุวานา, ยุวานัง ยุวัง, ยุวาเน ยุเว. ‘‘අකම්මන්තස්ස චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන යුවමඝවාදීනමන්තස්ස ආ හොති වා නාසුඉච්චෙතෙසූති ආත්තං. ในสูตรว่า "อกัมมันตัสสะ จ" นี้ ด้วย จะ ศัพท์ การอาเทศเป็นอาแห่งที่สุดของยุวะและมฆวะเป็นต้น ย่อมมีบ้างในเพราะวิภัตติมี นา และ สุ เป็นต้น ดังนี้ จึงเป็นอาตตะ (ความเป็นอา). යුවානා යුවෙන යුවානෙන වා, යුවානෙහි යුවානෙභි යුවෙහි යුවෙභි, යුවානස්ස යුවස්ස, යුවානානං යුවානං, යුවානා යුවානස්මා යුවානම්හා, යුවානෙහි යුවානෙභි යුවෙහි යුවෙභි, යුවානස්ස යුවස්ස, යුවානානං යුවානං, යුවානෙ යුවානස්මිං යුවානම්හි යුවෙ යුවම්හි යුවස්මිං, යුවානෙසු යුවාසු යුවෙසු. ยุวานา ยุเวนะ หรือ ยุวานเนนะ, ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ ยุเวหิ ยุเวภิ, ยุวานัสสะ ยุวัสสะ, ยุวานานัง ยุวานัง, ยุวานา ยุวานัสมา ยุวานัมหา, ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ ยุเวหิ ยุเวภิ, ยุวานัสสะ ยุวัสสะ, ยุวานานัง ยุวานัง, ยุวาเน ยุวานัสมิง ยุวานัมหิ ยุเว ยุวมหิ ยุวัสมิง, ยุวาเนสุ ยุวาสุ ยุเวสุ. එවං මඝවා මඝවානො, මඝවානා ඉච්චාදි යුවසද්දසමං. มฆวา มฆวาโน มฆวานา เป็นต้น ก็เหมือนกัน เสมอด้วยยุวศัพท์. අකාරන්තං. จบอการันต์. ආකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො සාසද්දො. สาศัพท์ เป็นปุงลิงค์ อาการันต์. සා සි, සිලොපො, සා සුනඛො. สา สิ, ลบ สิ, เป็น สา (สุนัข). බහුවචනෙ – ในพหุพจน์ – 144. අඝො [Pg.67] රස්සමෙකවචනයොස්වපි ච. ๑๔๔. สระที่เป็นอฆะ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ ในเพราะเอกพจน์และโยวิภัตติทั้งหลายด้วย. ඝසඤ්ඤකආකාරවජ්ජිතො ලිඞ්ගස්සන්තො සරො රස්සමාපජ්ජතෙ එකවචනෙසු යොසු ච පරෙසූති රස්සත්තං. අපිග්ගහණං සිම්හි නිවත්තනත්ථං. සෙසං නෙය්‍යං. สระที่สุดของลิงค์ เว้นอากาโรที่ชื่อว่า ฆะ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ ในเพราะเอกพจน์และโยวิภัตติทั้งหลายเบื้องหลัง ดังนี้ จึงเป็นรัสสัตตะ. การถือเอา อปิ ศัพท์ เพื่อห้ามในเพราะสิวิภัตติ. ที่เหลือพึงทราบ. සා තිට්ඨන්ති, හෙ ස හෙ සා, හෙ සා, සං, සෙ, සෙන, සාහි සාභි, සස්ස සාය, සානං, සා සස්මා සම්හා, සාහි සාභි, සස්ස, සානං, සෙ සස්මිං සම්හි, සාසු. สา ติฏฐันติ, เฮ สะ เฮ สา, เฮ สา, สัง, เส, เสนะ, สาหิ สาภิ, สัสสะ สายะ, สานัง, สา สัสมา สัมหา, สาหิ สาภิ, สัสสะ, สานัง, เส สัสสมิง สัมหิ, สาสุ. එවං පච්චක්ඛධම්මා ගාණ්ඩීවධන්වාපභුතයො. ฉันนั้นเหมือนกัน ปัจจักขธัมมา คาณฑีวธันวา เป็นต้น. ආකාරන්තං. อาการันต์. ඉකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො අග්ගිසද්දො. ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අග්ගි සි, อัคคิศัพท์ เป็นปุงลิงค์ มีอิการันต์. การสำเร็จรูปแห่งสยาธิวิภัตติ, อัคคิ สิ, ‘‘අන්තො, සිම්හි, වා’’ති ච වත්තතෙ. คำว่า ‘‘อันโต, สิมหิ, วา’’ ย่อมตามมา. 145. අග්ගිස්සිනි. ๑๔๕. อัคคิสสินิ. අග්ගිස්ස අන්තො ඉනි හොති වා සිම්හි විභත්තිම්හි. ‘‘සෙසතො ලොපං ගසිපී’’ති සිලොපො. අග්ගිනි අග්ගි. ที่สุดของอัคคิศัพท์ เป็น อินิ ได้บ้าง ในเพราะสิวิภัตติ. มีการลบ สิ ด้วยสูตรว่า “เสสโต โลปัง คะสิปี”. (จึงเป็น) อัคคินิ, อัคคิ. බහුවචනෙ ‘‘ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා’’ති ඣලසඤ්ඤායං – ในพหุวจนะ เมื่อมีการตั้งชื่อว่า ชล ด้วยสูตรว่า “อิวณฺณุวณฺณา ชลา” (สระอิวรรณะและอุวรรณะ ชื่อว่า ชล) – ‘‘ඣලතො, වා’’ති ච වත්තතෙ. คำว่า “ชลโต, วา” ย่อมตามมา. 146. ඝපතො ච යොනං ලොපො. ๑๔๖. และมีการลบ โย (วิภัตติ) เบื้องหลัง ฆะ และ ปะ. ඝපසඤ්ඤෙහි ඉත්ථිවාචකෙහි ආකාරිවණ්ණුවණ්ණෙහි, ඣලසඤ්ඤෙහි ච පරෙසං යොවචනානං ලොපො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසායං. มีการลบ โย วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลังคำที่ชื่อว่า ฆะ และ ปะ ซึ่งเป็นอิตถีลิงค์ มี อา อิวรรณะ และอุวรรณะ เป็นที่สุด และที่ชื่อว่า ชล บ้าง. (เป็นไปตาม) ววัตถิตวิภาสา. 147. යොසු [Pg.68] කතනිකාරලොපෙසු දීඝං. ๑๔๗. เมื่อมีการลบและทำนิการะในเพราะโยวิภัตติแล้ว ให้ทำทีฆะ. ලිඞ්ගස්සන්තභූතා සබ්බෙ රස්සසරා යොසු කතනිකාරලොපෙසු දීඝමාපජ්ජන්තෙ. කතා නිකාරලොපා යෙසං තෙ කතනිකාරලොපා. අග්ගී. สระรัสสะที่เป็นที่สุดของลิงค์ทั้งปวง ย่อมถึงความเป็นทีฆะ ในเพราะโยวิภัตติที่ถูกลบและถูกทำให้เปลี่ยนไปแล้ว. (บทว่า) กตนิการโลปา คือ (สระ) ที่มีการลบและทำนิการะแล้ว. (เช่น) อัคคี. ‘‘පඤ්චාදීනමත්ත’’න්ති ඉතො ‘‘අත්ත’’මිති වත්තතෙ. คำว่า “อัตตัง” ตามมาจากสูตรว่า “ปัญจาทีนมัตตัง”. 148. යොස්වකතරස්සො ඣො. ๑๔๘. ชลที่ยังไม่ได้ทำรัสสะ ในเพราะโยวิภัตติ. යොසු පරෙසු අකතරස්සො ඣො අත්තමාපජ්ජතෙ. අග්ගයො. เมื่อโยวิภัตติอยู่เบื้องหลัง ชลที่ยังไม่ได้ทำรัสสะ ย่อมถึงความเป็น อะ. (เช่น) อัคคโย. ඣොති කිං? රත්තියො. ที่ชื่อว่า ชล คืออะไร? (เช่น) รัตติโย. ආලපනෙපෙවං. හෙ අග්ගි, හෙ අග්ගී හෙ අග්ගයො. ในอาลปนะก็เช่นกัน. (เช่น) เฮ อัคคิ, เฮ อัคคี, เฮ อัคคโย. දුතියෙකවචනෙ පුබ්බස්සරලොපෙ සම්පත්තෙ – ในทุติยาวิภัตติ เอกวจนะ เมื่อมีการลบสระหน้า – 149. අං මො නිග්ගහීතං ඣලපෙහි. ๑๔๙. แปลง อัง และ มะ เป็นนิคคหิต เบื้องหลัง ชล และ ปะ. ඣලපඉච්චෙතෙහි පරස්ස අංවචනස්ස, මකාරස්ස ච නිග්ගහීතං ආදෙසො හොති. අග්ගිං. การแปลงเป็นนิคคหิต ย่อมมีแก่ อังวิภัตติ และ มะ อักษร ที่อยู่เบื้องหลัง ชล และ ปะ เหล่านี้. (เช่น) อัคคิง. අග්ගී අග්ගයො, අග්ගිනා, අග්ගීහි අග්ගීභි, ‘‘සුනංහිසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන කත්ථචි දීඝාභාවො. අග්ගිහි අග්ගිභි. อัคคี, อัคคโย, อัคคินา, อัคคีหิ, อัคคีภิ. ในสูตรว่า “สุนังหิสุ จา” นี้ ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ ในบางที่จึงไม่มีการทำทีฆะ. (จึงเป็น) อัคคิหิ, อัคคิภิ. ‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. අග්ගිනො අග්ගිස්ස, අග්ගීනං. เป็น โน ด้วยสูตรว่า “ชลโต สัสสะ โน วา”. (เช่น) อัคคิโน, อัคคิสสะ, อัคคีนัง. ‘‘ස්මා නා’’ති වත්තමානෙ ‘‘ඣලතො චා’’ති විකප්පෙන නා. අග්ගිනා අග්ගිස්මා අග්ගිම්හා, අග්ගීහි අග්ගීභි අග්ගිහි අග්ගිභි, අග්ගිනො අග්ගිස්ස, අග්ගීනං අග්ගිනං, අග්ගිම්හි අග්ගිස්මිං, අග්ගීසු අග්ගිසු. เมื่อคำว่า “สฺมา นา” ตามมา, เป็น นา ได้บ้าง ด้วยสูตรว่า “ชลโต จา”. (เช่น) อัคคินา, อัคคิสมา, อัคคิมหา, อัคคีหิ, อัคคีภิ, อัคคิหิ, อัคคิภิ, อัคคิโน, อัคคิสสะ, อัคคีนัง, อัคคินัง, อัคคิมหิ, อัคคิสมิง, อัคคีสุ, อัคคิสุ. එවමඤ්ඤෙපි – คำอื่น ๆ ก็เช่นกัน – ජොති පාණි ගණ්ඨි මුට්ඨි, කුච්ඡි වත්ථි සාලි වීහි; බ්‍යාධි ඔධි බොධි සන්ධි, රාසි කෙසි සාති දීපි. โชติ, ปาณิ, คัณฐิ, มุฏฐิ, กุจฉิ, วัตถิ, สาลี, วีหิ; พยาธิ, โอธิ, โพธิ, สันธิ, ราสิ, เกสิ, สาติ, ทีปิ. ඉසි [Pg.69] මුනි මණි ධනි යති ගිරි රවි කවි,කපි අසි මසි නිධි විධි අහි කිමි පති; හරි අරි තිමි කලි බලි ජලධි ගහපති,උරුධිති වරමති නිරුපධි අධිපති. อิสิ, มุนิ, มณิ, ธนิ, ยติ, คิริ, รวิ, กวิ; กปิ, อสิ, มสิ, นิธิ, วิธิ, อหิ, กิมิ, ปติ; หริ, อริ, ติมิ, กลิ, พลิ, ชลธิ, คหปติ; อุรุธิติ, วรมติ, นิรูปธิ, อธิปติ. අඤ්ජලි සාරථි අතිථි සමාධි උදධිප්පභුතයො. อัญชลิ, สารถิ, อติถิ, สมาธิ, อุทธิ เป็นต้น. ඉකාරන්තං. (คำ) ที่มี อิ เป็นที่สุด. ඊකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො දණ්ඩීසද්දො. ทัณฑิศัพท์ เป็นปุงลิงค์ มีอีการันต์. ‘‘දණ්ඩී සි’’ ඉතීධ – ในที่นี้ว่า “ทัณฑี สิ” – ‘‘අඝො රස්සමෙකවචනයොස්වපි චා’’ති රස්සත්තෙ සම්පත්තෙ එත්ථෙවාපිග්ගහණෙන සිස්මිං තදභාවෙ සිද්ධෙ නියමත්ථමාහ. เมื่อจะมีการทำเสียงสั้น ด้วยสูตรว่า “อโฆ รัสสะเมกวจนโยสุปิ จา” ด้วยการมี อปิ ในที่นี้ แม้ว่าการไม่ทำเสียงสั้นใน สิ จะสำเร็จอยู่แล้ว ก็กล่าวไว้เพื่อต้องการจำกัดความ. ‘‘රස්ස’’න්ති වත්තමානෙ – เมื่อคำว่า “รัสสะ” (เสียงสั้น) ยังคงตามมา – 150. න සිස්මිමනපුංසකානි. ๑๕๐. ไม่ (ทำเสียงสั้น) ใน สิ สำหรับลิงค์ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์. සිස්මිං නපුංසකවජ්ජිතානි ලිඞ්ගානි න රස්සමාපජ්ජන්තෙති රස්සත්තාභාවො, සිලොපො. දණ්ඩී තිට්ඨති. ในวิภัตติ สิ ลิงค์ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ ย่อมไม่ถึงความเป็นรัสสะ ดังนั้นจึงไม่มีการทำรัสสะ และมีการลบ สิ. (เช่น) ทัณฑี ติฏฐติ. අනපුංසකානීති කිං? සුඛකාරි දානං. บทว่า อนปุงสกานิ มีประโยชน์อย่างไร? (ตอบว่า เพื่อกันตัวอย่างเช่น) สุขการิ ทานํ. එත්ථ ච – และในที่นี้ – විසදාවිසදාකාර-වොහාරොභයමුත්තකා; පුමාදිජානනෙ හෙතු-භාවතො ලිඞ්ගමීරිතා. (ศัพท์) ที่พ้นจากโวหารคืออาการที่ชัดเจนและไม่ชัดเจนทั้งสองอย่าง เพราะความเป็นเหตุให้รู้ถึงปุมลิงค์เป็นต้น ท่านจึงเรียกว่า ลิงค์. යොලොපෙ දණ්ඩී තිට්ඨන්ති. เมื่อโยลบไป ผู้มีไม้เท้าทั้งหลายย่อมยืนอยู่. ඉතරත්‍ර ‘‘අඝො රස්ස’’මිච්චාදිනා රස්සත්තෙ කතෙ – ในที่อื่น เมื่อมีการทำรัสสะด้วยสูตรว่า 'อโฆ รัสสะ' เป็นต้นแล้ว – ‘‘ඣතො, කතරස්සා’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'ฌโต, กตรัสสา' ตามมา. 151. යොනං [Pg.70] නො. ๑๕๑. โยทั้งหลาย เป็น โน. සබ්බෙසං යොනං සාලපනානං ඣතො කතරස්සා පරෙසං නොඉච්චාදෙසො හොති. දණ්ඩිනො තිට්ඨන්ති. โยวิภัตติทั้งหลายทั้งหมดพร้อมทั้งอาลปนะ ที่อยู่หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ฌะ และไม่ได้เป็นกตรัสสะ ย่อมมีอาเทศเป็น โน. (เช่น) ทัณฑิโน ติฏฐันติ. කතරස්සාති කිං? අග්ගයො. บทว่า กตรัสสา มีประโยชน์อย่างไร? (ตอบว่า เพื่อกันตัวอย่างเช่น) อัคคโย. අධිකාරං විනා ‘‘යොනං,නො’’ති යොගවිභාගතො; ක්වචි අකතරස්සාපි,නො සාරමතිනො යථා. เพราะการแยกสูตรว่า 'โยนํ, โน' โดยไม่ต้องมีบทตามมา ในบางแห่ง แม้ศัพท์ที่ไม่ได้เป็นกตรัสสะ ก็มีการอาเทศเป็น โน ได้บ้าง เช่น สารมติโน. ආලපනෙ ‘‘ගෙ’’ති වත්තතෙ. ในอาลปนะ บทว่า 'เค' ตามมา. 152. ඣලපා රස්සං. ๑๕๒. ฌะ ละ ปะ ทั้งหลาย เป็นรัสสะ. ඣලපඉච්චෙතෙ රස්සමාපජ්ජන්තෙ ගෙ පරෙ. භො දණ්ඩි. ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ฌะ ละ ปะ เหล่านี้ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ เมื่อมี เค วิภัตติเบื้องหลัง. (เช่น) โภ ทัณฑิ. ‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනාව සිද්ධෙපි රස්සත්තෙ පුනාරම්භො නියමත්ථො, තෙන ‘‘භො ගො’’තිආදීසු න භවති. දණ්ඩී දණ්ඩිනො. แม้เมื่อการทำรัสสะสำเร็จแล้วด้วยสูตรว่า 'อโฆ รัสสะ' เป็นต้น การเริ่มสูตรใหม่ก็เพื่อต้องการจำกัดความ เพราะเหตุนั้น ในคำว่า 'โภ โค' เป็นต้น จึงไม่มีการทำรัสสะ. (เช่น) ทัณฑี, ทัณฑิโน. දුතියායං රස්සත්තෙ කතෙ ‘‘අ’’මිති වත්තතෙ, ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. ในทุติยาวิภัตติ เมื่อมีการทำรัสสะแล้ว บทว่า 'อํ' ตามมา และบทว่า 'วา' จากสูตรว่า 'ฆปโต สฺมึ ยํ วา' ตามมาด้วยวิธีมัณฑูกคติ (กบกระโดด). 153. නං ඣතො කතරස්සා. ๑๕๓. อัง เป็น นัง หลัง ฌะ ที่ไม่ได้เป็นกตรัสสะ. ඣතො කතරස්සා පරස්ස අංවචනස්ස නං හොති වා. දණ්ඩිනං දණ්ඩිං, දණ්ඩී දණ්ඩිනො, දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි දණ්ඩීභි, දණ්ඩිනො දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං. อังวิภัตติที่อยู่หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ฌะ และไม่ได้เป็นกตรัสสะ ย่อมเป็น นัง บ้าง. (เช่น) ทัณฑินํ, ทัณฑึ, ทัณฑี, ทัณฑิโน, ทัณฑินา, ทัณฑีหิ, ทัณฑีภิ, ทัณฑิโน, ทัณฑิสฺส, ทัณฑีนํ. ‘‘ඣලතො චා’’ති නා. දණ්ඩිනා දණ්ඩිස්මා දණ්ඩිම්හා, දණ්ඩීහි දණ්ඩීභි, දණ්ඩිනො දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං. ด้วยสูตรว่า 'ฌลโต จ' มีการอาเทศเป็น นา. (เช่น) ทัณฑินา, ทัณฑิสฺมา, ทัณฑิมฺหา, ทัณฑีหิ, ทัณฑีภิ, ทัณฑิโน, ทัณฑิสฺส, ทัณฑีนํ. ‘‘ඣතො, කතරස්සා’’ති ච වත්තතෙ, පුරෙ විය ‘‘වා’’ති ච. และบทว่า 'ฌโต, กตรัสสา' ตามมา และบทว่า 'วา' ก็ตามมาเหมือนก่อน. 154. ස්මිං [Pg.71] නි. ๑๕๔. สฺมิง เป็น นิ. ඣතො කතරස්සා පරස්ස ස්මිංවචනස්ස නිඉච්චාදෙසො හොති වා. දණ්ඩිනි දණ්ඩිස්මිං දණ්ඩිම්හි, දණ්ඩීසු. สฺมิงวิภัตติที่อยู่หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ฌะ และไม่ได้เป็นกตรัสสะ ย่อมมีอาเทศเป็น นิ บ้าง. (เช่น) ทัณฑินิ, ทัณฑิสฺมึ, ทัณฑิมฺหิ, ทัณฑีสุ. එවමඤ්ඤානිපි – แม้ศัพท์อื่น ๆ ก็เช่นกัน – ධම්මී සඞ්ඝී ඤාණී හත්ථී, චක්කී පක්ඛී දාඨී රට්ඨී; ඡත්තී මාලී වම්මී යොගී, භාගී භොගී කාමී සාමී. ธัมมี (ผู้มีธรรม), สังฆี (ผู้มีหมู่), ญาณี (ผู้มีญาณ), หัตถี (ผู้มีมือ/ช้าง), จักกี (ผู้มีจักร), ปักขี (ผู้มีปีก/นก), ทาฐี (ผู้มีเขี้ยว), รัฏฐี (ผู้มีรัฐ); ฉัตตี (ผู้มีฉัตร), มาลี (ผู้มีมาลัย), วัมมี (ผู้มีเกราะ), โยคี (ผู้ประกอบ/โยคี), ภาคี (ผู้มีส่วน), โภคี (ผู้มีโภคะ), กามี (ผู้มีความใคร่), สามี (เจ้าของ/สามี). ධජී ගණී සසී කුට්ඨී, ජටී යානී සුඛී සිඛී; දන්තී මන්තී කරී චාගී, කුසලී මුසලී බලී. ธชี (ผู้มีธง), คณี (ผู้มีคณะ), สสี (ผู้มีกระต่าย/พระจันทร์), กุฏฐี (ผู้มีโรคเรื้อน), ชฏี (ผู้มีชฎา), ยานี (ผู้มียาน), สุขี (ผู้มีความสุข), สิขี (ผู้มีหงอน/นกยูง); ทันตี (ผู้มีงา/ช้าง), มันตี (ผู้มีมนต์/มนตรี), กรี (ผู้มีมือ/ช้าง), จาคี (ผู้มีจาคะ), กุสลี (ผู้มีกุศล), มุสลี (ผู้มีสาก), พลี (ผู้มีกำลัง). පාපකාරී සත්තුඝාතී, මාල්‍යකාරී දීඝජීවී; ධම්මචාරී සීඝයායී, සීහනාදී භූමිසායී – ปาปการี (ผู้ทำบาป), สัตตุฆาตี (ผู้ฆ่าศัตรู), มาลยการี (ผู้ทำมาลัย), ทีฆชีวี (ผู้มีชีวิตยืนยาว); ธัมมจารี (ผู้ประพฤติธรรม), สีฆยายี (ผู้ไปเร็ว), สีหนาที (ผู้บันลือสีหนาท), ภูมิสายี (ผู้สำเร็จการนอนบนพื้นดิน) – ඉච්චාදීනි ඊකාරන්තනාමානි. ศัพท์นามที่มีอีการันต์เป็นที่สุดมีเหล่านี้เป็นต้น. ගාමණීසද්දස්ස තු සත්තමියං භෙදො. ส่วนความต่างแห่งคามณีศัพท์ในสัตตมีวิภัตติ (มีอยู่). ගාමණී, ගාමණී ගාමණිනො, භො ගාමණි, භොන්තො ගාමණී භොන්තො ගාමණිනො, ගාමණිනං ගාමණිං, ගාමණී ගාමණිනො. คามณี, คามณี คามณิโน, โภ คามณิ, โภนโต คามณี โภนโต คามณิโน, คามณินัง คามณิง, คามณี คามณิโน. සෙසං දණ්ඩීසමං. නිආදෙසාභාවොව විසෙසො. එවං සෙනානී සුධීප්පභුතයො. ที่เหลือเหมือนกับทัณฑีศัพท์. ความพิเศษคือไม่มีการอาเทศเป็น นิ เท่านั้น. ศัพท์ว่า เสนานี สุธี เป็นต้น ก็เหมือนกัน. ඊකාරන්තං. จบอีการันต์. උකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො භික්ඛුසද්දො. ภิกขุศัพท์ เป็นปุงลิงค์ อุการันต์. තථෙව භික්ඛුසද්දතො සි, සිලොපො. සො භික්ඛු. เช่นนั้นแหละ จากภิกขุศัพท์ ลง สิ ลบ สิ. เป็น โส ภิกขุ. බහුවචනෙ ‘‘ඝපතො ච යොනං ලොපො’’ති යොලොපො, ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. තෙ භික්ඛූ. ในพหูพจน์ ลบโยด้วยสูตรว่า "ฆปโต จ โยนำ โลโป" และทำทีฆะด้วยสูตรว่า "โยสุ กะตะ" เป็นต้น. เป็น เต ภิกขู. ලොපාභාවෙ ‘‘වා, යොන’’න්ති ච වත්තතෙ. ในเมื่อไม่มีการลบ (สูตรว่า) "วา โยนำ" ก็ยังคงตามมา. 155. ලතො [Pg.72] වොකාරො ච. ๑๕๕. และอาเทศเป็น โว หลัง ล. ලසඤ්ඤතො පරෙසං යොවචනානං වොකාරාදෙසො හොති වා. කාරග්ගහණෙන යොනං නො ච හොති. චසද්දග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං. අථ වා චග්ගහණං නොග්ගහණානුවත්තනත්ථං, තෙන ජන්තුසබ්බඤ්ඤූආදිතො යොනං නො ච හොති. වාසද්දො වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන – หลัง ล สัญญา โยวิภัตติทั้งหลายมีการอาเทศเป็น โว บ้าง. ด้วยการรับเอา กา (ในสูตร) โยวิภัตติก็ไม่เป็น โน ด้วย. การรับเอา จ ศัพท์ เพื่อห้ามในบางแห่ง. อีกอย่างหนึ่ง การรับเอา จ ศัพท์ เพื่อให้ โน (ในสูตรก่อน) ตามมา, เพราะเหตุนั้น จากศัพท์ว่า ชันตุ สัพพัญญู เป็นต้น โยวิภัตติก็ไม่เป็น โน ด้วย. วา ศัพท์ มีความหมายว่า ววัตถิตวิภาสา. เพราะเหตุนั้น – භික්ඛුප්පභුතිතො නිච්චං, වො යොනං හෙතුආදිතො; විභාසා න ච වො නො ච, අමුප්පභුතිතො භවෙ. จากศัพท์มีภิกขุเป็นต้น โยวิภัตติเป็น โว แน่นอน; จากศัพท์มีเหตุเป็นต้น เป็นวิภาสา; จากศัพท์มีอมุเป็นต้น ไม่เป็น โว และไม่เป็น โน. ‘‘අත්තං, අකතරස්සො’’ති ච වත්තතෙ. (สูตรว่า) "อัตตัง อะกะตะรัสโส" ก็ยังคงตามมา. 156. වෙවොසු ලො ච. ๑๕๖. และ ล ใน เว และ โว. වෙ වොඉච්චෙතෙසු ච පරෙසු අකතරස්සො ලො අත්තමාපජ්ජතෙ. භික්ඛවො, භො භික්ඛු, භවන්තො භික්ඛූ. และเมื่อ เว และ โว เหล่านี้อยู่ข้างหลัง ล ที่ยังไม่ได้ทำรัสสะ ย่อมถึงความเป็น อะ. (เช่น) ภิกขะโว, โภ ภิกขุ, ภะวันโต ภิกขู. ලොපාභාවෙ – ในเมื่อไม่มีการลบ – 157. අකතරස්සා ලතො ය්වාලපනස්ස වෙවො. ๑๕๗. หลัง ล ที่ยังไม่ได้ทำรัสสะ โยวิภัตติในอาลปนะ เป็น เว และ โว. අකතරස්සා ලතො පරස්ස ආලපනෙ විහිතස්ස යොඉච්චෙතස්ස වෙ වොආදෙසා හොන්ති. අත්තං. භවන්තො භික්ඛවෙ භික්ඛවො. ‘‘අං මො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති නිග්ගහීතං. หลัง ล ที่ยังไม่ได้ทำรัสสะ โยวิภัตติที่ถูกบัญญัติไว้ในอาลปนะ ย่อมมีการอาเทศเป็น เว และ โว. (และ) เป็น อะ. (เช่น) ภะวันโต ภิกขะเว ภิกขะโว. (ด้วยสูตรว่า) "อัง โม นิคคะหีตัง ชะละเปหิ" (จึงเป็น) นิคคหิต. භික්ඛුං, භික්ඛූ භික්ඛවො, භික්ඛුනා, භික්ඛූහි භික්ඛූභි භික්ඛුහි භික්ඛුභි, භික්ඛුනො භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං [Pg.73] භික්ඛුනං, භික්ඛුනා භික්ඛුස්මා භික්ඛුම්හා, භික්ඛූහි භික්ඛූභි භික්ඛුහි භික්ඛුභි, භික්ඛුනො භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං භික්ඛුනං, භික්ඛුම්හි භික්ඛුස්මිං, භික්ඛූසු භික්ඛුසු. ภิกขุํ, ภิกขู ภิกขะโว, ภิกขุนา, ภิกขูหิ ภิกขูภิ ภิกขุหิ ภิกขุภิ, ภิกขุโน ภิกขุสสะ, ภิกขูนัง ภิกขุนัง, ภิกขุนา ภิกขุสมา ภิกขุมหา, ภิกขูหิ ภิกขูภิ ภิกขุหิ ภิกขุภิ, ภิกขุโน ภิกขุสสะ, ภิกขูนัง ภิกขุนัง, ภิกขุมหิ ภิกขุสมิง, ภิกขูสุ ภิกขุสุ. එවං සෙතු කෙතු රාහු භානු පඞ්ගු උච්ඡු වෙළු මච්චු සින්ධු බන්ධු නෙරු මෙරු සත්තු කාරු හෙතු ජන්තු රුරු පටු ඉච්චාදයො. อย่างนี้ ศัพท์ว่า เสตุ เกตุ ราหุ ภาณุ ปังคุ อุจฉุ เวฬุ มัจจุ สินธุ พันธุ เนรุ เมรุ สัตตุ การุ เหตุ ชันตุ รุรุ ปะฏุ เป็นต้น. හෙතුජන්තුසද්දානං පඨමාදුතියාසු විසෙසො. ศัพท์ เหตุ และ ชันตุ มีความพิเศษในปฐมาและทุติยาวิภัตติ. හෙතු, හෙතූ හෙතවො හෙතුයො, භො හෙතු, භොන්තො හෙතූ හෙතවෙ හෙතවො, හෙතුං, හෙතූ හෙතවො හෙතුයො. සෙසං භික්ඛුසමං. เหตุ, เหตุู เหตุะโว เหตุะโย, โภ เหตุ, ภะวันโต เหตุู เหตุะเว เหตุะโว, เหตุํ, เหตุู เหตุะโว เหตุะโย. ที่เหลือเหมือนกับ ภิกขุ. ජන්තු, ජන්තූ ජන්තවො. කාරග්ගහණෙන යොනං නො ච හොති. ජන්තුනො ජන්තුයො, භො ජන්තු, ජන්තූ ජන්තවෙ ජන්තවො, ජන්තුං, ජන්තූ ජන්තවො ජන්තුනො ජන්තුයො ඉච්චාදි. ชันตุ, ชันตู ชันตะโว. ด้วยการรับเอา กา (ในสูตร) โยวิภัตติก็ไม่เป็น โน ด้วย. ชันตุโน ชันตุโย, โภ ชันตุ, ชันตู ชันตะเว ชันตะโว, ชันตุํ, ชันตู ชันตะโว ชันตุโน ชันตุโย เป็นต้น. සත්ථුසද්දස්ස භෙදො. ‘‘සත්ථු සි’’ඉතීධ – ความต่างแห่งสัตถุศัพท์. ในที่นี้ (สูตรว่า) "สัตถุ สิ" – ‘‘අන්තො’’ති වත්තතෙ. (สูตรว่า) "อันโต" ยังคงตามมา. 158. සත්ථුපිතාදීනමා සිස්මිං සිලොපො ච. ๑๕๘. อา (เป็นที่สุด) แห่งศัพท์ สัตถุ ปิตุ เป็นต้น ในสิวิภัตติ และลบสิ. සත්ථු පිතු මාතු භාතු ධීතු කත්තුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ආත්තමාපජ්ජතෙ සිස්මිං, සිලොපො ච හොති. සත්ථා. อันตะ (พยางค์สุดท้าย) แห่งศัพท์ สัตถุ ปิตุ มาตุ ภาตุ ธีตุ กัตตุ เป็นต้น อย่างนี้ ย่อมถึงความเป็น อา ในสิวิภัตติ และมีการลบสิ. (เช่น) สัตถา. ‘‘සත්ථු පිතාදීන’’න්ති අධිකාරො. (สูตรว่า) "สัตถุ ปิตาทีนัง" เป็นสิทธิ. 159. අඤ්ඤෙස්වාරත්තං[Pg.74]. ๑๕๙. ในวิภัตติอื่น (นอกจากสิ) มีการอาเทศเป็น อาร. සත්ථු පිතාදීනමන්තො සිවචනතො අඤ්ඤෙසු වචනෙසු ආරත්තමාපජ්ජතෙ. ආරත්තමිතිභාවනිද්දෙසෙන කත්ථචි අනියමං දස්සෙති. อันตะแห่งศัพท์ สัตถุ ปิตุ เป็นต้น ในวิภัตติอื่นจากสิวิภัตติ ย่อมถึงความเป็น อาร. ด้วยการระบุภาวะว่า อาร ย่อมแสดงความไม่แน่นอนในบางแห่ง. ආරග්ගහණමනුවත්තතෙ. บทว่า อาร ยังตามไป. 160. තතො යොනමො තු. ๑๖๐. เบื้องหลังแต่นั้น โยวิภัตติทั้งหลายเป็น โอ. තතො ආරාදෙසතො සබ්බෙසං යොනං ඔකාරාදෙසො හොති. เบื้องหลังจากการอาเทศเป็น อาร นั้น มีการอาเทศเป็น โอการแห่งโยวิภัตติทั้งปวง. තුග්ගහණෙන අඤ්ඤෙහිපි චතුඋභනදීගවාදීහි යොනමොකාරො හොති, සරලොපාදි. සත්ථාරො. ด้วยการรับเอาศัพท์ว่า ตุ แม้จากศัพท์อื่น คือ จตุ อุภะ นที โค เป็นต้น โยวิภัตติก็เป็น โอ มีการลบสระเป็นต้น (เช่น) สัตถาโร. ආලපනෙ ‘‘අකාරපිතාද්‍යන්තානමා’’ති ආත්තං. ‘‘ගෙ රස්ස’’න්ති අධිකිච්ච ‘‘ආකාරො වා’’ති විකප්පෙන රස්සත්තං, වලොපො. භො සත්ථ භො සත්ථා, භවන්තො සත්ථාරො, සත්ථාරං, සත්ථාරෙ සත්ථාරො. ในอาลปนะ อักษรที่สุดเป็น อา ด้วยสูตรว่า "อะการะปิตาทิยันตานัง อา". อ้างถึงสูตรว่า "เค รัสสัง" แล้วทำรัสสะโดยวิกัปด้วยสูตรว่า "อาการะ วา" และลบ วะ. (เช่น) โภ สัตถะ โภ สัตถา, ภะวันโต สัตถาโร, สัตถารัง, สัตถาเร สัตถาโร. ‘‘තතො’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า ตโต ยังตามไป. 161. නා ආ. ๑๖๑. นาวิภัตติเป็น อา. තතො ආරාදෙසතො නාවචනස්ස ආකාරාදෙසො හොති. සත්ථාරා, සත්ථුනාති ආරත්තමිතිභාවනිද්දෙසෙන සිද්ධං. සත්ථාරෙහි සත්ථාරෙභි. เบื้องหลังจากการอาเทศเป็น อาร นั้น มีการอาเทศเป็น อาการแห่งนาวิภัตติ. คำว่า สัตถารา, สัตถุนา สำเร็จได้ด้วยการระบุภาวะว่า อารัตตะ. สัตถาเรหิ, สัตถาเรภิ. ‘‘වා නංම්හී’’ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า วา จากสูตรว่า "วา นังมหิ" ยังตามไป. 162. උ [Pg.75] සස්මිං සලොපො ච. ๑๖๒. เป็น อุ ในสวิภัตติ และลบ ส. සත්ථු පිතුඉච්චෙවමාදීනමන්තස්ස උත්තං හොති වා සස්මිං, සලොපො ච හොති. ආරාදෙසාපවාදොයං. සත්ථු, අඤ්ඤත්ථ භාවනිද්දෙසෙනාරාභාවො. සත්ථුස්ස සත්ථුනො. อักษรที่สุดของศัพท์มี สัตถุ ปิตุ เป็นต้น เป็น อุ โดยวิกัปในสวิภัตติ และมีการลบ ส. นี้เป็นข้อยกเว้นของการอาเทศเป็น อาร. สัตถุ, ในที่อื่นไม่มีการอาเทศเป็น อาร ด้วยการระบุภาวะ. สัตถุสสะ, สัตถุโน. ‘‘ආරත්ත’’න්ති වත්තතෙ. บทว่า อารัตตัง ยังตามไป. 163. වා නංම්හි. ๑๖๓. เป็น อาร โดยวิกัปในนังวิภัตติ. සත්ථු පිතුආදීනමන්තො ආරත්තමාපජ්ජතෙ වා නංම්හි විභත්තිම්හි. සත්ථාරානං. อักษรที่สุดของศัพท์มี สัตถุ ปิตุ เป็นต้น ย่อมถึงความเป็น อารัตตะ โดยวิกัปในนังวิภัตติ. สัตถารานัง. ආරාභාවෙ ‘‘වා නංම්හී’’ති වත්තතෙ. ในเมื่อไม่มีการอาเทศเป็น อาร บทว่า วา นังมหิ ยังตามไป. 164. සත්ථුනත්තඤ්ච. ๑๖๔. และเป็น อัตตะ แห่งสัตถุศัพท์. සත්ථුසද්දන්තස්ස, පිතාදීනමන්තස්ස ච අත්තං හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි, පුන සත්ථුග්ගහණං සත්ථුනො නිච්චවිධානත්ථං. සත්ථානං. อักษรที่สุดของสัตถุศัพท์ และอักษรที่สุดของศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น เป็น อัตตะ โดยวิกัปในนังวิภัตติ, การระบุสัตถุศัพท์อีกครั้ง เพื่อต้องการให้เป็นกฎที่แน่นอนสำหรับสัตถุศัพท์. สัตถานัง. ‘‘අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතාදීහි ස්මා නාවා’’ති ස්මාවචනස්සනාභාවො. සත්ථාරා, සත්ථාරෙහි සත්ථාරෙභි, සත්ථු සත්ථුනො සත්ථුස්ස, සත්ථාරානං සත්ථානං. ด้วยสูตรว่า "อัมหะตุมหันตุราชะพรัหมัตตะสะขะสัตถุปิตาทีหิ สมา นาวา" มีการอาเทศสมาวิภัตติเป็น นา. สัตถารา, สัตถาเรหิ สัตถาเรภิ, สัตถุ สัตถุโน สัตถุสสะ, สัตถารานัง สัตถานัง. ‘‘ආරතො’’ති වත්තතෙ. บทว่า อารโต ยังตามไป. 165. තතො ස්මිමි. ๑๖๕. เบื้องหลังแต่นั้น ในสมิงวิภัตติ. තතො ආරාදෙසතො ස්මිංවචනස්ස ඉකාරාදෙසො හොති. පුන තතොග්ගහණෙන අඤ්ඤස්මාපි ස්මිංවචනස්ස ඉකාරො. යථා – භුවි, දිවි. เบื้องหลังจากการอาเทศเป็น อาร นั้น มีการอาเทศสมิงวิภัตติเป็น อิการ. ด้วยการระบุบทว่า ตโต อีกครั้งหนึ่ง จึงมีการอาเทศสมิงวิภัตติเป็น อิ แม้จากศัพท์อื่น. เช่น ภูวิ, ทิวิ. 166. ආරො [Pg.76] රස්සමිකාරෙ. ๑๖๖. อาร เป็นรัสสะ เมื่อมี อิการอยู่เบื้องหลัง. ආරාදෙසො රස්සමාපජ්ජතෙ ඉකාරෙ පරෙ, සත්ථරි, සත්ථාරෙසු. การอาเทศเป็น อาร ย่อมถึงความเป็นรัสสะ เมื่อมี อิการอยู่เบื้องหลัง. สัตถะริ, สัตถาเรสุ. එවං කත්තා, කත්තාරො, භො කත්ත භො කත්තා, භවන්තො කත්තාරො, කත්තාරං, කත්තාරෙ කත්තාරො, කත්තාරා, කත්තාරෙහි කත්තාරෙභි. ‘‘උ සස්මිං සලොපො චා’’ති උත්තං, සලොපො ච. කත්තු කත්තුනො කත්තුස්ස, කත්තාරානං කත්තානං කත්තූනං කත්තුනං, කත්තාරා, කත්තාරෙහි කත්තාරෙභි, කත්තු කත්තුනො කත්තුස්ස, කත්තාරානං කත්තානං කත්තූනං කත්තුනං, කත්තරි, කත්තාරෙසු, ආරාභාවෙ කත්තූසු කත්තුසු. กัตตุศัพท์ ก็แจกอย่างนี้ คือ กัตตา, กัตตาโร, โภ กัตตะ โภ กัตตา, ภะวันโต กัตตาโร, กัตตารัง, กัตตาเร กัตตาโร, กัตตารา, กัตตาเรหิ กัตตาเรภิ. ด้วยสูตรว่า "อุ สัสมิง สะโลโป จะ" จึงเป็น อุ และลบ ส. กัตตุ กัตตุโน กัตตุสสะ, กัตตารานัง กัตตานัง กัตตูนัง กัตตุนัง, กัตตารา, กัตตาเรหิ กัตตาเรภิ, กัตตุ กัตตุโน กัตตุสสะ, กัตตารานัง กัตตานัง กัตตูนัง กัตตุนัง, กัตตะริ, กัตตาเรสุ, ในเมื่อไม่มีการอาเทศเป็น อาร เป็น กัตตูสุ, กัตตุสุ. එවං – ศัพท์เหล่านี้ก็แจกอย่างนี้ – භත්තු වත්තු නෙතු සොතු, ඤාතු ජෙතු ඡෙත්තු භෙත්තු. දාතු ධාතු නත්තු බොද්ධු, විඤ්ඤාපෙතු ආදයොපි. ภัตตุ, วัตตุ, เนตุ, โสตุ, ญาตุ, เชตุ, เฉตตุ, เภตตุ, ทาตุ, ธาตุ, นัตตุ, โพทธุ, วิญญาเปตุ เป็นต้น. ‘‘උ සස්මිං සලොපො චා’’ති වත්තතෙ. บทว่า "อุ สัสมิง สะโลโป จะ" ยังตามไป. 167. සකමන්ධාතාදීනඤ්ච. ๑๖๗. และของศัพท์มี สะกะมันธาตุ เป็นต้น. සකමන්ධාතුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ච උත්තමාපජ්ජතෙ සස්මිං, සලොපො ච, නිච්චං පුනබ්බිධානා. සකමන්ධාතු විය අස්ස රාජිනො විභවො, සෙසං සමං. එවං මහාමන්ධාතුප්පභුතයො. อักษรที่สุดของศัพท์มี สะกะมันธาตุ เป็นต้น ย่อมถึงความเป็น อุ ในสวิภัตติ และลบ ส เป็นนิตย์ เพราะการบัญญัติซ้ำ. ความรุ่งเรืองของพระราชาพระองค์นี้เหมือนของพระเจ้าสะกะมันธาตุ, ที่เหลือเหมือนกัน. ศัพท์มี มะหามันธาตุ เป็นต้น ก็แจกอย่างนี้. පිතුසද්දස්ස භෙදො. සිම්හි ආත්තං, සිලොපො, පිතා. วิธีแจกปิตุศัพท์. ในสิวิภัตติ เป็น อา, ลบ สิ, เป็น ปิตา. යොම්හි ‘‘ආරො, රස්ස’’න්ති ච වත්තතෙ. ในโยวิภัตติ บทว่า อาโร และ รัสสะ ย่อมตามไป. 168. පිතාදීනමසිම්හි[Pg.77]. ๑๖๘. แห่งศัพท์ทั้งหลายมีปิตุเป็นต้น ในอสิวิภัตติ. පිතාදීනමාරාදෙසො රස්සමාපජ්ජතෙ අසිම්හි විභත්තිම්හි. සිස්මිං ආරාදෙසාභාවෙපි අසිම්හීති අධිකවචනමත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන තොආදිම්හි පිතාදීනමිකාරො ච. යථා – පිතිතො, මාතිතො, භාතිතො, ධීතිතො, පිතිපක්ඛො, මාතිපක්ඛොති. การอาเทศเป็น อาระ แห่งศัพท์ทั้งหลายมีปิตุเป็นต้น ย่อมถึงความเป็นรัสสะ ในอสิวิภัตติ. แม้เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น อาระ ในสิวิภัตติ การกล่าวคำว่า อสิมหิ เพิ่มเติม ก็เพื่อต้องการให้รู้เนื้อความอื่น ด้วยเหตุนั้น จึงมีการอาเทศเป็น อิ แห่งศัพท์มีปิตุเป็นต้น ในเพราะโตปัจจัยเป็นต้นด้วย. เช่น ปิติโต, มาติโต, ภาติโต, ธีติโต, ปิติปักโข, มาติปักโข. පිතරො, සෙසං කත්තුසමං. භො පිත භො පිතා, භවන්තො පිතරො, පිතරං, පිතරෙ පිතරො, පිතරා පිතුනා, පිතරෙහි පිතරෙභි. භාවනිද්දෙසෙන ආරාදෙසාභාවෙ පිතූහි පිතූභි පිතුහි පිතුභි, පිතු පිතුනො පිතුස්ස, පිතරානං පිතානං පිතූනං, දීඝාභාවෙ පිතුනං වා, පිතරා, පිතරෙහි පිතරෙභි පිතූහි පිතූභි පිතුහි පිතුභි, පිතු පිතුනො පිතුස්ස, පිතරානං පිතානං පිතූනං පිතුනං, පිතරි, පිතරෙසු පිතූසු පිතුසු. ปิตะโร, ส่วนที่เหลือเหมือนกับกัตตุศัพท์. โภ ปิตะ, โภ ปิตา, ภะวันโต ปิตะโร, ปิตะรัง, ปิตะเร, ปิตะโร, ปิตะรา, ปิตุนา, ปิตะเรหิ, ปิตะเรภิ. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น อาระ ด้วยการระบุภาวะ เป็น ปิตูหิ, ปิตูภิ, ปิตุหิ, ปิตุภิ, ปิตุ, ปิตุโน, ปิตุสสะ, ปิตะรานัง, ปิตานัง, ปิตูนัง, หรือเมื่อไม่มีทีฆะ เป็น ปิตุนัง, ปิตะรา, ปิตะเรหิ, ปิตะเรภิ, ปิตูหิ, ปิตูภิ, ปิตุหิ, ปิตุภิ, ปิตุ, ปิตุโน, ปิตุสสะ, ปิตะรานัง, ปิตานัง, ปิตูนัง, ปิตุนัง, ปิตะริ, ปิตะเรสุ, ปิตูสุ, ปิตุสุ. එවං භාතා, භාතරො ඉච්චාදි. ในทำนองเดียวกัน ภาตา, ภาตะโร เป็นต้น. උකාරන්තං. จบอุการันต์. ඌකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො අභිභූසද්දො. อภิภูศัพท์ อูการันต์ เป็นปุงลิงค์. තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො. සො අභිභූ, යොලොපෙ කතෙ තෙ අභිභූ. การลงวิภัตติมีสิเป็นต้นและการลบสิ ก็มีเช่นนั้นเหมือนกัน. โส อภิภู, เมื่อลบโยวิภัตติแล้ว เป็น เต อภิภู. ‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනා රස්සත්තං, වොකාරො. කතරස්සත්තා අත්තාභාවො. අභිභුවො, භො අභිභු, භවන්තො අභිභූ අභිභුවො. มีการทำเป็นรัสสะด้วยสูตรว่า 'อโฆ รัสสะ' เป็นต้น และมีการอาเทศเป็น โว. เมื่อทำเป็นรัสสะแล้ว จึงไม่มีการอาเทศเป็น อา. อภิภุโว, โภ อภิภุ, ภะวันโต อภิภู, อภิภุโว. කතරස්සත්තා වෙආදෙසො න හොති. සෙසං භික්ඛුසද්දසමං, රස්සත්තමෙව විසෙසො. අභිභුං, අභිභූ අභිභුවො[Pg.78], අභිභුනා, අභිභූහි අභිභූභි, අභිභුනො අභිභුස්ස, අභිභූනං ඉච්චාදි. เมื่อทำเป็นรัสสะแล้ว จึงไม่มีการอาเทศเป็น เว. ส่วนที่เหลือเหมือนกับภิกขุศัพท์ มีข้อพิเศษเพียงการทำเป็นรัสสะเท่านั้น. อภิภุง, อภิภู, อภิภุโว, อภิภุนา, อภิภูหิ, อภิภูภิ, อภิภุโน, อภิภุสสะ, อภิภูนัง เป็นต้น. එවං සයම්භූ, වෙස්සභූ, පරාභිභූ, සහභූආදයො. සහභූසද්දස්ස යොනං නොආදෙසොව විසෙසො. සහභූ, සහභූ සහභුවො සහභුනො ඉච්චාදි. ในทำนองเดียวกัน สยัมภู, เวสสภู, ปราภิภู, สหภู เป็นต้น. สำหรับสหภูศัพท์ มีข้อพิเศษคือการอาเทศโยเป็น โน เท่านั้น. สหภู, สหภู, สหภุโว, สหภุโน เป็นต้น. තථා සබ්බඤ්ඤූසද්දස්ස යොස්වෙව විසෙසො. සො සබ්බඤ්ඤූ තෙ සබ්බඤ්ඤූ, යොලොපාභාවෙ රස්සත්තං, ‘‘ලතො වොකාරො චා’’ති එත්ථ කාරග්ගහණෙන යොනං නොආදෙසො. වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා න ච වොකාරො. සබ්බඤ්ඤුනො, භො සබ්බඤ්ඤු, භොන්තො සබ්බඤ්ඤූ සබ්බඤ්ඤුනො, සබ්බඤ්ඤුං, සබ්බඤ්ඤූ සබ්බඤ්ඤුනො ඉච්චාදි. เช่นเดียวกัน สำหรับสัพพัญญูศัพท์ มีข้อพิเศษในโยวิภัตติทั้งหลายเท่านั้น. โส สัพพัญญู, เต สัพพัญญู. เมื่อไม่มีการลบโยวิภัตติ ก็มีการทำเป็นรัสสะ, ด้วยการถือเอา กะ อักษร ในสูตรว่า 'ลโต โวกาโร จ' จึงมีการอาเทศโยเป็น โน. และเพราะ วา ศัพท์ ในสูตรที่ตามมาเป็นววัตถิตวิภาสา จึงไม่มีการอาเทศเป็น โว. สัพพัญญุโน, โภ สัพพัญญุ, ภนโต สัพพัญญู, สัพพัญญุโน, สัพพัญญุง, สัพพัญญู, สัพพัญญุโน เป็นต้น. එවං මග්ගඤ්ඤූ ධම්මඤ්ඤූ අත්ථඤ්ඤූ කාලඤ්ඤූ රත්තඤ්ඤූ මත්තඤ්ඤූ කතඤ්ඤූ තථඤ්ඤූ විඤ්ඤූ විදූ වෙදගූ පාරගූ ඉච්චාදයො. ในทำนองเดียวกัน มัคคัญญู, ธัมมัญญู, อัตถัญญู, กาลัญญู, รัตตัญญู, มัตตัญญู, กตัญญู, ตถัญญู, วิญญู, วิทู, เวทคู, ปารคู เป็นต้น. ඌකාරන්තං. จบอูการันต์. එකාරන්තො අප්පසිද්ධො. เอการันต์ ไม่ปรากฏ. ඔකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො ගොසද්දො. โกศัพท์ โอการันต์ เป็นปุงลิงค์. තතො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, ගො ගච්ඡති. ลำดับนั้น มีการลงวิภัตติมีสิเป็นต้นและการลบสิ. โค คัจฉะติ. ‘‘ගාව සෙ’’ති ඉතො ‘‘ගො’’ති අධිකාරො, ‘‘ආවා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'โค' และ 'อาวา' ย่อมตามมาจากสูตรว่า 'คาวะ เส'. 169. යොසු ච. ๑๖๙. และในเพราะโยวิภัตติทั้งหลาย. ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස ආවාදෙසො හොති යොසු. චසද්දෙන නා ස්මා ස්මිංසුඉච්චෙතෙසු ච. ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුග්ගහණෙන යොනමොකාරො, සරලොපාදි. ගාවො තිට්ඨන්ති. มีการอาเทศ โอ อักษร แห่ง โค ศัพท์นี้ เป็น อาวา ในเพราะโยวิภัตติทั้งหลาย. ด้วย จ ศัพท์ จึงมีการอาเทศในเพราะ นา, สมา, สมิง และ สุ วิภัตติเหล่านี้ด้วย. ในสูตรว่า 'ตโต โยนะโม ตุ' ด้วยการถือเอา ตุ ศัพท์ จึงมีการอาเทศ โย เป็น โอ, มีการลบสระเป็นต้น. คาโว ติฏฐันติ. 170. අවංම්හි [Pg.79] ච. ๑๗๐. และในเพราะอังวิภัตติ. ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස ආව අවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. සෙද්දෙන යො නා ස ස්මාස්මිංසුඉච්චෙතෙසු ච අවාදෙසො හොති. ගවො ගච්ඡන්ති, හෙ ගො, හෙ ගාවො හෙ ගවො. มีการอาเทศ โอ อักษร แห่ง โค ศัพท์นี้ เป็น อาวะ และ อะวะ ในเพราะอังวิภัตติ. ด้วย เส ศัพท์ จึงมีการอาเทศเป็น อะวะ ในเพราะ โย, นา, สะ, สมา, สมิง และ สุ วิภัตติเหล่านี้ด้วย. คะโว คัจฉะติ, เห โค, เห คาโว, เห คะโว. දුතියායං ‘‘අංම්හී’’ති වත්තතෙ. ในทุติยาวิภัตติ บทว่า 'อัมหิ' ย่อมตามไป. 171. ආවස්සු වා. ๑๗๑. อาวัสสุ วา (ชื่อสูตร). ආවඉච්චෙතස්ස ගාවාදෙසස්ස අන්තසරස්ස උකාරාදෙසො හොති වා අංම්හි විභත්තිම්හි. ආවස්ස අ ආව, තස්ස ආවසද්දන්තස්ස. ‘‘අංමො’’තිආදිනා නිග්ගහීතං. ගාවුං ගාවං ගවං, ගාවො ගවො. มีการอาเทศสระที่สุดแห่งการอาเทศเป็น อาวะ (คือ กาวะ) เป็น อุ บ้าง ในเพราะอังวิภัตติ. บทว่า อาวัสสะ คือ อะ + อาวะ หมายถึงศัพท์ที่มี อาวะ เป็นที่สุด. มีการลงนิคคหิตด้วยสูตรว่า 'อัมโม' เป็นต้น. คาวุง, คาวัง, คะวัง, คาโว, คะโว. ‘‘ගොණ, වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'โคณะ' และ 'วา' ย่อมตามไป. 172. සුහිනාසු ච. ๑๗๒. และในเพราะ สุ, หิ, นา วิภัตติ. සු හි නාඉච්චෙතෙසු සබ්බස්ස ගොසද්දස්ස ගොණාදෙසො හොති වා. චසද්දෙන සෙසෙසු ච. ගොණො, ගොණා, හෙ ගොණ හෙ ගොණා, ගොණං, ගොණෙ, ගොණෙන, ගොණෙහි ගොණෙභි, ගොණස්ස. มีการอาเทศ โค ศัพท์ทั้งปวง เป็น โคณะ บ้าง ในเพราะ สุ, หิ, นา วิภัตติเหล่านี้. ด้วย จ ศัพท์ จึงมีการอาเทศในวิภัตติที่เหลือด้วย. โคโณ, โคณา, เห โคณะ, เห โคณา, โคณัง, โคเณ, โคเณนะ, โคเณหิ, โคเณภิ, โคณัสสะ. 173. ගොණ නංම්හි වා. ๑๗๓. โกณะ นังมหิ วา (ชื่อสูตร). සබ්බස්ස ගොසද්දස්ස ගොණාදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. ගොණානං, ගොණා ගොණස්මා ගොණම්හා, ගොණෙහි ගොණෙභි, ගොණස්ස, ගොණානං, ගොණෙ ගොණස්මිං ගොණම්හි, ගොණෙසු. มีการอาเทศ โค ศัพท์ทั้งปวง เป็น โคณะ บ้าง ในเพราะนังวิภัตติ. โคณานัง, โคณา, โคณัสมา, โคณัมหา, โคเณหิ, โคเณภิ, โคณัสสะ, โคณานัง, โคเณ, โคณัสมิง, โคณัมหิ, โคเณสุ. ගොණාදෙසාභාවෙ ගාවෙන ගවෙන, ගොහි ගොභි. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็นโคณะ เป็น คาวเวนะ คเวนะ, โคหิ โคภิ. 174. ගාව [Pg.80] සෙ. ๑๗๔. คาวะ เส. ‘‘ගො ආව සෙ’’ඉති තිපදමිදං. ගොස්ස ඔ ගො, ගොසද්දොකාරස්ස ආවාදෙසො හොති සෙ විභත්තිම්හි. ගාවස්ස ගවස්ස. ‘คาวะ เส’ นี้เป็นสามบท. โอ แห่ง โค ศัพท์ มีการอาเทศเป็น อาวะ ในเพราะ เส วิภัตติ. เป็น คาวัสสะ ควัสสะ. නංම්හි ‘‘ගො, අවා’’ති ච වත්තතෙ. ในเพราะ นัง วิภัตติ บทว่า ‘โค, อาวะ’ ย่อมตามไป. 175. තතො නමං පතිම්හාලුත්තෙ ච සමාසෙ. ๑๗๕. ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเส. තතො ගොසද්දතො පරස්ස නංවචනස්ස අංආදෙසො හොති, ගොසද්දොකාරස්ස අවාදෙසො ච පතිම්හි පරෙ අලුත්තෙ ච සමාසෙ. චසද්දෙන අසමාසෙපි අං අවාදෙසා. ගවංපතිස්ස ථෙරස්ස, ගවං. เบื้องหลังแต่นั้น มีการอาเทศเป็น อัง แห่ง นัง วจนะ ที่อยู่หลัง โค ศัพท์ และมีการอาเทศเป็น อวะ แห่ง โอการะ ของ โค ศัพท์ ในเพราะ ปติ ศัพท์ เบื้องหลัง และในสมาสที่ไม่มีการลบวิภัตติ. ด้วย จ ศัพท์ แม้ในอสมาส ก็มีการอาเทศเป็น อัง และ อวะ. (ตัวอย่าง) แห่งพระเถระชื่อ ควัมปติ, ควัม. ‘‘සුහිනාසු චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන නංම්හි ගුආදෙසො. ‘‘නො ච ද්වාදිතො නංම්හී’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන නකාරාගමො ච. ගුන්නංගොනං වා. ในบทว่า ‘สุหินาสุ จ’ นี้ ด้วย จ ศัพท์ มีการอาเทศเป็น คุ ในเพราะ นัง วิภัตติ. ในสูตรว่า ‘โน จ ทฺวาทิโต นมฺหิ’ ด้วย จ ศัพท์ มีการลง น อาคม. เป็น คุนฺนํ หรือ โคนํ. ගාවා ගාවම්හා ගාවස්මා ගවා ගවම්හා ගවස්මා, ගොහි ගොභි, ගාවස්ස ගවස්ස, ගවං ගුන්නං ගොනං, ගාවෙ ගාවම්හි ගාවස්මිං ගවෙ ගවම්හි ගවස්මිං, ගාවෙසු ගවෙසු ගොසු. คาวา คาวมฺหา คาวสฺมา ควา ควมฺหา ควสฺมา, โคหิ โคภิ, คาวสฺส ควสฺส, ควมํ คุนฺนํ โคนํ, คาเว คาวมฺหิ คาวสฺมึ คเว ควมฺหิ ควสฺมึ, คาเวสุ คเวสุ โคสุ. ඔකාරන්තං. โอการันต์. පුරිසො ගුණවා රාජා, සා’ග්ගි දණ්ඩී ච භික්ඛු ච; සත්ථා’භිභූ ච සබ්බඤ්ඤූ, ගොති පුල්ලිඞ්ගසඞ්ගහො. ปุริสะ, คุณวา, ราชา, ส (ต), อัคคิ, ทัณฑี, ภิกขุ, สัตถา, อภิภู, สัพพัญญู และ โค เหล่านี้ เป็นการรวบรวมศัพท์ปุงลิงค์. පුල්ලිඞ්ගං නිට්ඨිතං. จบปุงลิงค์. අස්මා [Pg.103] නස්මා තස්මා නම්හා තම්හා, නෙහි නෙභි තෙහි තෙභි, අස්ස නස්ස තස්ස, නෙසං තෙසං නෙසානං තෙසානං, අස්මිං නස්මිං තස්මිං නම්හි තම්හි, නෙසු තෙසු. อสฺมา นสฺมา ตสฺมา นมฺหา ตมฺหา, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ, อสฺส นสฺส ตสฺส, เนสํ เตสํ เนสานํ เตสานํ, อสฺมึ นสฺมึ ตสฺมึ นมฺหิ ตมฺหิ, เนสุ เตสุ. ඉත්ථියං ‘‘තා සි’’ ඉතීධ සාදෙසසිලොපා. සා කඤ්ඤා, නත්තං. නා තා නායො තායො, නං තං, නා තා නායො තායො, නාය තාය, නාහි තාහි නාභි තාභි. ในอิตถีลิงค์ ในบทว่า ‘ตา สิ’ นี้ มีการอาเทศเป็น ส และลบ สิ วิภัตติ. เป็น สา กญฺญา. มีการอาเทศเป็น น. เป็น นา ตา นาโย ตาโย, นํ ตํ, นา ตา นาโย ตาโย, นาย ตาย, นาหิ ตาหิ นาภิ ตาภิ. ‘‘එතිමාසමී’’ති ඉතො එතිමාග්ගහණඤ්ච ‘‘තස්සා වා’’ති ඉතො තග්ගහණඤ්ච පඤ්චමියන්තවසෙන වත්තතෙ ‘‘වා’’ති ච. การถือเอาบทว่า ‘เอติมะ’ จากสูตรว่า ‘เอติมาสมิ’ และการถือเอาบทว่า ‘ตะ’ จากสูตรว่า ‘ตสฺสา วา’ ย่อมตามไป ด้วยอำนาจแห่งปัญจมีวิภัตติ และบทว่า ‘วา’ ก็ตามไปด้วย. 215. තතො සස්ස ස්සාය. ๒๑๕. ตโต สสฺส สฺสาย. තතො තා එතා ඉමාතො පරස්ස සස්ස විභත්තිස්ස ස්සායාදෙසො හොති වා. เบื้องหลังแต่นั้น มีการอาเทศเป็น สฺสาย แห่ง ส วิภัตติ ที่อยู่หลัง ต, เอต และ อิมะ บ้าง. ‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු ච, ඉ’’ඉති ච වත්තතෙ. และบทว่า ‘สํสาสฺเวกวจเนสุ จ’ และ ‘อิ’ ย่อมตามไป. 216. තස්සා වා. ๒๑๖. ตสฺสา วา. තාඉච්චෙතස්ස ඉත්ථියං වත්තමානස්ස අන්තස්ස ඉකාරො හොති වා සං සාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු. තිස්සාය තස්සාය අස්සාය නස්සාය අස්සා නස්සා තිස්සා තස්සා නාය තාය, නාසං තාසං. มีการอาเทศสระที่สุดแห่ง ต ศัพท์นี้ที่ใช้ในอิตถีลิงค์ เป็น อิการะ บ้าง ในเพราะ สํ, สาสฺ และวิภัตติที่เป็นเอกพจนะ. เป็น ติสฺสาย ตสฺสาย อสฺสาย นสฺสาย อสฺสา นสฺสา ติสฺสา ตสฺสา นาย ตาย, นาสํ ตาสํ. පඤ්චමීඡට්ඨීසු තතියාචතුත්ථීසමං. සත්තමියං අස්සං නස්සං තිස්සං තස්සං නායං තායං, නාසු තාසු. ในปัญจมีและฉัฏฐีวิภัตติ เสมอด้วยตติยาและจตุตถีวิภัตติ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อสฺสํ นสฺสํ ติสฺสํ ตสฺสํ นายํ ตายํ, นาสุ ตาสุ. නපුංසකෙ සිම්හිසාදෙසාභාවා නත්තං. නං තං, නානි තානි, නං තං, නානි තානි, නෙන තෙන ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං. ในนปุงสกลิงค์ เพราะไม่มีการอาเทศเป็น ส ในเพราะ สิ วิภัตติ จึงมีการอาเทศเป็น น. เป็น นํ ตํ, นานิ ตานิ, นํ ตํ, นานิ ตานิ, เนน เตน เป็นต้น เสมอด้วยปุงลิงค์. එත සි, ‘‘එතතෙසං තො’’ති සකාරාදෙසො. එසො පුරිසො, එතෙ, එතං, එතෙ ඉච්චාදි සබ්බසද්දසමං. เอต + สิ, มีการอาเทศเป็น ส ด้วยสูตรว่า ‘เอตเตสํ โต’. เป็น เอโส ปุริโส, เอเต, เอตํ, เอเต เป็นต้น เสมอด้วย สัพพะศัพท์. ඉත්ථියං [Pg.104] එතා සි, සාදෙසො. එසා කඤ්ඤා, එතා එතායො, එතං, එතා එතායො, එතාය, එතාහි එතාභි. ในอิตถีลิงค์ เอตา + สิ, มีการอาเทศเป็น ส. เป็น เอสา กญฺญา, เอตา เอตาโย, เอตํ, เอตา เอตาโย, เอตาย, เอตาหิ เอตาภิ. ස ස්මිංසු පන ‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු චා’’ති වත්තතෙ. ส่วนในเพราะ ส และ สฺมึ วิภัตติ บทว่า ‘สํสาสฺเวกวจเนสุ จ’ ย่อมตามไป. 217. එතිමාසමි. ๒๑๗. เอติมาสมิ. අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, එතා ඉමාඉච්චෙතෙසමන්තො සරො ඉකාරො හොති සංසාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු. සාදෙසගතිකත්තා ස්සායාදෙසෙපි. චසද්දාධිකාරතො අඤ්ඤෙකාසද්දාදීනමන්තස්ස ච. บทว่า ‘เอติมาสมิ’ นี้ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความหมายว่าส่วนสุด, สระที่สุดแห่ง เอต และ อิมะ เหล่านี้ ย่อมเป็น อิการะ ในเพราะ สํ, สาสฺ และวิภัตติที่เป็นเอกพจนะ. เพราะมีการตามไปแห่ง ส อาเทศ แม้ในเพราะ สฺสาย อาเทศ ก็มีการอาเทศเป็น อิ ด้วย. และเพราะอำนาจแห่ง จ ศัพท์ สระที่สุดแห่ง อัญญะ และ เอกะ ศัพท์ เป็นต้น ก็มีการอาเทศเป็น อิ ด้วย. එතිස්සාය එතිස්සා එතාය, එතාසං එතාසානං, එතාය, එතාහි එතාභි, එතිස්සාය එතිස්සා එතාය, එතාසං එතාසානං, එතිස්සං එතායං, එතාසු. เอติสฺสาย เอติสฺสา เอตาย, เอตาสํ เอตาสานํ, เอตาย, เอตาหิ เอตาภิ, เอติสฺสาย เอติสฺสา เอตาย, เอตาสํ เอตาสานํ, เอติสฺสํ เอตายํ, เอตาสุ. චසද්දතො අඤ්ඤිස්සා අඤ්ඤාය, අඤ්ඤිස්සං අඤ්ඤායං. එකිස්සා එකාය, එකිස්සං එකායං. ඉතරිස්සා ඉතරාය, ඉතරිස්සං ඉතරායං ඉච්චාදි. ด้วย จ ศัพท์ เป็น อัญญิสฺสา อัญญาย, อัญญิสฺสํ อัญญายํ; เอกิสฺสา เอกาย, เอกิสฺสํ เอกายํ; อิตริสฺสา อิตราย, อิตริสฺสํ อิตรายํ เป็นต้น. නපුංසකෙ එතං, එතානි, එතං, එතානි, සෙසං ඤෙය්‍යං. ในนปุงสกลิงค์ เป็น เอตํ, เอตานิ, เอตํ, เอตานิ, ส่วนที่เหลือพึงทราบ. ඉමසද්දස්ස භෙදො. ඉම සි – ความต่างกันแห่ง อิม ศัพท์. อิม + สิ – ‘‘සබ්බස්සිමස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'สพฺพสฺสิมสฺส' ตามไป. 218. අනපුංසකස්සායං සිම්හි. ๒๑๘. อาเทศเป็น อายํ แห่งอิมศัพท์ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ ในเพราะสิวิภัตติ. ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව අනපුංසකස්ස අයංආදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි, සිලොපො. අයං පුරිසො, ඉමෙ, ඉමං, ඉමෙ. การอาเทศเป็น อยํ แห่งอิมศัพท์ทั้งปวงที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ ย่อมมีในเพราะสิวิภัตติ, ลบสิวิภัตติ. อยํ ปุริโส, อิเม, อิมํ, อิเม. 219. අනිමි [Pg.105] නාම්හි ච. ๒๑๙. อาเทศเป็น อน และ อิมิ ในเพราะนาวิภัตติด้วย. ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව අන ඉමිආදෙසා හොන්ති නාම්හි විභත්තිම්හි. අනිත්ථිලිඞ්ගස්සෙවෙතං ගහණං. අනෙන ඉමිනා. การอาเทศเป็น อน และ อิมิ แห่งอิมศัพท์ทั้งปวง ย่อมมีในเพราะนาวิภัตติ. การถือเอา (อิมศัพท์) นี้ เป็นไปในลิงค์ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์เท่านั้น. อเนน, อิมินา. ‘‘සුනංහිසූ’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'สุนํหิสุ' ตามไป. 220. සබ්බස්සිමස්සෙ වා. ๒๒๐. หรือ (อาเทศเป็น เอ) แห่งอิมศัพท์ทั้งปวง. සබ්බස්ස ඉමසද්දස්ස එකාරො හොති වා සු නං හිඉච්චෙතෙසු වචනෙසු. การอาเทศเป็นเอกะ (สระเอ) แห่งอิมศัพท์ทั้งปวง ย่อมมีบ้าง ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย คือ สุ นํ และ หิ เหล่านี้. ආප්පච්චයන්තානිද්දෙසා, සබ්බත්ථාති අවුත්තතො; අනිත්ථිලිඞ්ගස්සෙවෙත්ථ, ගහණඤ්හි ඉමස්සිති. เพราะการระบุถึงคำที่ลงท้ายด้วย อา ปัจจัย และเพราะไม่ได้กล่าวว่า 'สพฺพตฺถ' (ในที่ทั้งปวง), การถือเอาอิมศัพท์ในที่นี้ จึงเป็นไปในลิงค์ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์เท่านั้น. එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි. เอหิ, เอภิ, อิเมหิ, อิเมภิ. ‘‘සබ්බස්ස, වා, සබ්බත්ථ, සස්මාස්මිංසංසාස්වත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'สพฺพสฺส', 'วา', 'สพฺพตฺถ', 'สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺตํ' ตามไป. 221. ඉමසද්දස්ස ච. ๒๒๑. และ (อาเทศเป็น อ) แห่งอิมศัพท์. ඉමසද්දස්ස ච සබ්බස්සෙව අත්තං හොති වා ස ස්මා ස්මිංසං සාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු. และอาเทศเป็น อ แห่งอิมศัพท์ทั้งปวง ย่อมมีบ้าง ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย คือ ส สฺมา สฺมึ สํ และ สา เหล่านี้ ในลิงค์ทั้งปวง. අස්ස ඉමස්ස, එසං එසානං ඉමෙසං ඉමෙසානං, අස්මා ඉමස්මා ඉමම්හා, එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි, අස්ස ඉමස්ස, එසං එසානං ඉමෙසං ඉමෙසානං, අස්මිං ඉමස්මිං ඉමම්හි, එසු ඉමෙසු. อสฺส, อิมสฺส; เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ; อสฺมา, อิมสฺมา, อิมมฺหา; เอหิ, เอภิ, อิเมหิ, อิเมภิ; อสฺส, อิมสฺส; เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ; อสฺมึ, อิมสฺมึ, อิมมฺหิ; เอสุ, อิเมสุ. ඉත්ථියං ඉමා සි, අයමාදෙසසිලොපා. ในอิตถีลิงค์ อิม + สิ, มีการอาเทศเป็น อยํ และลบสิวิภัตติ. අයං කඤ්ඤා, ඉමා ඉමායො, ඉමං, ඉමා ඉමායො, ඉමාය, ඉමාහි ඉමාභි. චතුත්ථියං අත්තං, ඉකාර- ස්සායාදෙසා [Pg.106] ච, අස්සාය ඉමිස්සාය අස්සා ඉමිස්සා ඉමාය, ඉමාසං ඉමාසානං. සත්තමියං අස්සං ඉමිස්සං ඉමිස්සා වා, ‘‘තෙසු වුද්ධිලොපා’’දිනා ස්මිංවචනස්ස වා සාදෙසො. ඉමායං, ඉමාසු. සෙසං ඤෙය්‍යං. อยํ กญฺญา, อิมา, อิมาโย; อิมํ, อิมา, อิมาโย; อิมายะ, อิมาหิ, อิมาภิ. ในจตุตถีวิภัตติ มีการอาเทศเป็น อ และอาเทศอิการะเป็น อายะ, อสฺสายะ, อิมิสฺสายะ, อสฺสา, อิมิสฺสา, อิมายะ; อิมาสํ, อิมาสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อสฺสํ, อิมิสฺสํ, หรือ อิมิสฺสา, หรือมีการอาเทศสฺมึวิภัตติเป็น สา ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธิโลปาทินา' เป็นต้น. อิมายํ, อิมาสุ. ส่วนที่เหลือพึงทราบ. නපුංසකෙ ඉම සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ. ในนปุงสกลิงค์ อิม + สิ, และบทว่า 'สวิภตฺติสฺส', 'วา' ตามไป. 222. ඉමස්සිදමංසිසු න පුංසකෙ. ๒๒๒. อาเทศอิมศัพท์เป็น อิทํ ในเพราะ อํ สิ และ สุ ในนปุงสกลิงค์. නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සබ්බස්සෙව ඉමසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස ඉදං හොති වා අං සිසු පරෙසු. การอาเทศเป็น อิทํ พร้อมด้วยวิภัตติ แห่งอิมศัพท์ทั้งปวงที่เป็นไปในนปุงสกลิงค์ ย่อมมีบ้าง ในเพราะ อํ สิ และ สุ วิภัตติเบื้องหลัง. ඉදං චිත්තං විරොචති, ඉමං, ඉමානි, ඉදං පුප්ඵං පස්සසි, ඉමං, ඉමානි, අනෙන ඉමිනා, එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙ විය ඤෙය්‍යං. อิทํ จิตฺตํ วิโรจติ, อิมํ, อิมานิ; อิทํ ปุปฺผํ ปสฺสสิ, อิมํ, อิมานิ; อเนน, อิมินา; เอหิ, เอภิ, อิเมหิ, อิเมภิ เป็นต้น พึงทราบเหมือนในปุงลิงค์. අමුසද්දස්ස භෙදො. අමු සි – ความต่างแห่งอมุศัพท์. อมุ + สิ – ‘‘වා, අනපුංසකස්ස, සිම්හී’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'วา', 'อนปุงฺสกสฺส', 'สิมฺหิ' ตามไป. 223. අමුස්ස මො සං. ๒๒๓. อาเทศ ม แห่งอมุศัพท์เป็น ส. අනපුංසකස්ස අමුසද්දස්ස මකාරො සකාරමාපජ්ජතෙ වා සිම්හි පරෙ. අසු රාජා. ม อักษร แห่งอมุศัพท์ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ ย่อมถึงความเป็น ส อักษรบ้าง ในเพราะสิวิภัตติเบื้องหลัง. อสุ ราชา. ‘‘සබ්බනාමතො, වා’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'สพฺพนามโต', 'วา' ตามไป. 224. සබ්බතො කො. ๒๒๔. ลง ก อาคม หลังสัพพนามทั้งปวง. සබ්බතො සබ්බනාමතො පරො කඉච්චයමාගමො හොති වා. පුන සබ්බතොග්ගහණෙන හීනාදිතොපි කො. ‘‘අමුස්ස මො ස’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන කකාරෙපි සාදෙසො. ก อาคม ย่อมมีเบื้องหลังสัพพนามทั้งปวงบ้าง. ด้วยการถือเอาบทว่า 'สพฺพโต' อีกครั้งหนึ่ง ก อาคม ย่อมมีแม้หลังศัพท์ที่มีความหมายว่าเลวเป็นต้น. ด้วยการประกอบสูตรโดยไม่มีอธิการบทว่า 'อมุสฺส โม สํ' การอาเทศเป็น ส ย่อมมีแม้ใน ก อักษร. අසුකො[Pg.107], අසුකා, අසුකං. සාදෙසාභාවෙ අමුකො, අමුකා, අමුකං ඉච්චාදි. อสุโก, อสุกา, อสุกํ. ในเมื่อไม่มีการอาเทศเป็น ส เป็น อมุโก, อมุกา, อมุกํ เป็นต้น. බහුවචනෙ ‘‘ලතො වොකාරො චා’’ති සුත්තෙ අනුවත්තමානවාග්ගහණෙන වොකාරො න හොති, නිච්චං යොලොපො, දීඝො ච. ในพหุวจนะ เพราะการถือเอา วา ศัพท์ที่ตามมาจากสูตรว่า 'ลโต โวกาโร จ' การอาเทศเป็น โว จึงไม่มี, มีการลบ โย วิภัตติ และทีฆะ เป็นนิตย์. අමූ පුරිසා, අමුං, අමූ, අමුනා, අමූහි අමූභි අමුහි අමුභි, අමුස්ස. ‘‘අමුස්සාදු’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන අදුංආදෙසො, අදුස්ස, අමූසං අමූසානං අමුසං අමුසානං, අමුස්මා අමුම්හා, අමූහි අමූභි අමුහි අමුභි, අමුස්ස අදුස්ස, අමූසං අමූසානං අමුසං අමුසානං, අමුස්මිං අමුම්හි, අමූසු අමුසු. อมู ปุริสา; อมุํ, อมู; อมุนา, อมูหิ, อมูภิ, อมุหิ, อมุภิ; อมุสฺส. ด้วยการประกอบสูตรโดยไม่มีอธิการบทว่า 'อมุสฺสาทุํ' จึงมีการอาเทศเป็น อทุํ, อทุสฺส; อมูสํ, อมูสานํ, อมุสํ, อมุสานํ; อมุสฺมา, อมุมฺหา; อมูหิ, อมูภิ, อมุหิ, อมุภิ; อมุสฺส, อทุสฺส; อมูสํ, อมูสานํ, อมุสํ, อมุสานํ; อมุสฺมึ, อมุมฺหิ; อมูสุ, อมุสุ. ඉත්ථියං සිම්හි සාදෙසාදි. ในอิตถีลิงค์ เมื่อสิวิภัตติอยู่เบื้องหลัง มีการแปลงเป็นสการะเป็นต้น. අසු කඤ්ඤා අසුකා අමුකා වා, අමූ අමුයො, අමුං, අමූ අමුයො, අමුයා, අමූහි අමූභි, අමුස්සා අමුයා, අමූසං අමූසානං, අමුයා, අමූහි අමූභි, අමුස්සා අමුයා, අමූසං අමූසානං, අමුස්සං අමුයං අමුයා, අමූසු. อะสุ กัญญา อะสุกา อะมุกา หรือ, อะมู อะมุโย, อะมุํ, อะมู อะมุโย, อะมุยา, อะมูหิ อะมูภิ, อะมุสสา อะมุยา, อะมูสํ อะมูสานํ, อะมุยา, อะมูหิ อะมูภิ, อะมุสสา อะมุยา, อะมูสํ อะมูสานํ, อะมุสสํ อะมุยํ อะมุยา, อะมูสุ. නපුංසකෙ අමුසි. ‘‘සවිභත්තිස්ස’’, ඉමස්සිදමිච්චාදිතො ‘‘අංසිසු නපුංසකෙ’’ති ච වත්තතෙ. ในนปุงสกลิงค์ (มีรูปเป็น) อมุสิ. บทว่า 'สวิภตฺติสฺส' (และบทว่า) 'อิมสฺสิทมิจฺจาทิโต' และบทว่า 'อํสิสุ นปุงสเก' ย่อมตามมา. 225. අමුස්සාදුං. ๒๒๕. อมุสฺสาทุํ. නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සබ්බස්සෙව අමුසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස අදුං හොති අංසිසු පරෙසු. අදුං පුප්ඵං, අමූ අමූනි, අදුං, අමූ අමූනි, අමුනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං. การแปลงเป็น อทุํ ย่อมมีแก่ อมุศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่ดำเนินไปในนปุงสกลิงค์ เมื่อ อํ และ สิ วิภัตติอยู่เบื้องหลัง. อทุํ ปุปฺผํ, อมู อมูนิ, อทุํ, อมู อมูนิ, อมุนา เป็นต้น เหมือนในปุงลิงค์. කිංසද්දස්ස භෙදො. ‘‘කිං සි’’ ඉතීධ – ความต่างแห่ง กึศัพท์. ในคำว่า 'กึ สิ' นี้ - ‘‘කිස්ස [Pg.108] ක වෙ චා’’ති ඉතො ‘‘කිස්ස, ක’’ඉති ච වත්තතෙ. บทว่า 'กิสฺส' และ 'ก' ย่อมตามมาจากสูตรว่า 'กิสฺส ก เว จ'. 226. සෙසෙසු ච. ๒๒๖. เสเสสุ จ. කිමිච්චෙතස්ස කසද්දො ආදෙසො හොති වප්පච්චයතො සෙසෙසු විභත්තිභෙදෙසු. එත්ථ ච ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන වප්පච්චයාවසිට්ඨ ථමාදිප්පච්චයානං ගහිතත්තා සෙසග්ගහණෙන විභත්තියොව ගය්හන්තෙ. චග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං, තෙන ‘‘කිස්ස, කිස්මි’’න්තිආදි ච සිජ්ඣති. ‘‘සො’’ති සිස්ස ඔ, සරලොපාදි. การแปลงเป็น ก-อักษร ย่อมมีแก่ กึศัพท์นี้ ในวิภัตติที่เหลือจาก ว-ปัจจัย. และในที่นี้ เพราะมีการถือเอาปัจจัยมี ถม-ปัจจัย เป็นต้น ที่เหลือจาก ว-ปัจจัย ด้วย จ-ศัพท์ ในสูตรว่า 'กิสฺส ก เว จ' ด้วยการถือเอาบทว่า 'เสเสสุ' วิภัตติทั้งหลายเท่านั้นจึงถูกถือเอา. การถือเอา จ-ศัพท์ เพื่อต้องการห้ามในบางแห่ง ด้วย จ-ศัพท์นั้น รูปว่า 'กิสฺส, กิสฺมึ' เป็นต้น จึงสำเร็จ. ด้วยบทว่า 'โส' มีการแปลง สิ เป็น โอ, การลบสระเป็นต้น. කො එසො, කෙ, කං, කෙ, කෙන, කෙහි කෙභි, කස්ස කිස්ස, නිග්ගහීතලොපාදි, කෙසං කෙසානං, කස්මා කම්හා, කෙහි කෙභි, කස්ස කිස්ස, කෙසං කෙසානං, කස්මිං කිස්මිං කම්හි කිම්හි, කෙසු. โก เอโส, เก, กํ, เก, เกน, เกหิ เกภิ, กสฺส กิสฺส (มีการลบนิคคหิตเป็นต้น), เกสํ เกสานํ, กสฺมา กมฺหา, เกหิ เกภิ, กสฺส กิสฺส, เกสํ เกสานํ, กสฺมึ กิสฺมึ กมฺหิ กิมฺหิ, เกสุ. ඉත්ථියං ‘‘කිං සි’’ඉතීධ ‘‘සෙසෙසු චා’’ති විභත්තියං පරායං කාදෙසෙ කතෙ ‘‘ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො’’ති මජ්ඣෙ ආප්පච්චයො, සිලොපො. ในอิตถีลิงค์ ในคำว่า 'กึ สิ' นี้ เมื่อวิภัตติอยู่เบื้องหลัง มีการแปลงเป็น กา ด้วยสูตรว่า 'เสเสสุ จ' แล้ว มี อา-ปัจจัยในระหว่าง ด้วยสูตรว่า 'อิตฺถิยามโต อาปฺปจฺจโย' แล้วลบ สิ. කා එසා කඤ්ඤා, කා කායො, කං, කා කායො ඉච්චාදි සබ්බාසද්දසමං. กา เอสา กญฺญา, กา กาโย, กํ, กา กาโย เป็นต้น เหมือนกับ สพฺพศัพท์. නපුංසකෙ කිං සි, ලොපවිධිස්ස බලවතරත්තා පඨමං සිලොපෙ කතෙ පුන විභත්තිපරත්තාභාවා, ‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති පරිභාසතො වා කාදෙසාභාවො. කිං එතං, කානි. ในนปุงสกลิงค์ กึ สิ, เพราะวิธีการลบมีกำลังกว่า เมื่อลบ สิ ก่อนแล้ว เพราะไม่มีวิภัตติอยู่เบื้องหลังอีก หรือเพราะปริภาสว่า 'ตทนุโรเธน' จึงไม่มีการแปลงเป็น กา. กึ เอตํ, กานิ. දුතියෙකවචනෙ ‘‘ක්වචි ලොප’’න්ති නිග්ගහීතලොපෙ කතෙ ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති නිග්ගහීතං. කිං, කානි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං. ในทุติยาวิภัตติเอกพจน์ เมื่อลบนิคคหิตด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ โลปํ' แล้ว มีการลงนิคคหิตด้วยสูตรว่า 'อํโม นิคฺคหีตํ ฌลเปหิ'. กึ, กานิ เป็นต้น เหมือนในปุงลิงค์. එකසද්දො [Pg.109] සඞ්ඛ්‍යාතුල්‍යාසහායඤ්ඤවචනො. යදා සඞ්ඛ්‍යාවචනො, තදා සබ්බත්ථෙකවචනන්තොව, අඤ්ඤත්ථ බහුවචනන්තොපි. එකො, එකා, එකං ඉච්චාදි සබ්බත්ථ සබ්බසද්දසමං. සංසාස්වෙව විසෙසො. เอกศัพท์ มีความหมายว่า จำนวน, เท่ากัน, เพื่อน, และ อื่นๆ. เมื่อเป็นจำนวน ย่อมเป็นเอกพจน์เท่านั้นในทุกที่ ในความหมายอื่นเป็นพหูพจน์ได้ด้วย. เอโก, เอกา, เอกํ เป็นต้น เหมือนกับ สพฺพศัพท์ในทุกที่. มีความพิเศษใน สํ และ สุ วิภัตติเท่านั้น. උභසද්දො ද්විසද්දපරියායො, සදා බහුවචනන්තොව. อุภศัพท์ เป็นไวพจน์ของ ทฺวิศัพท์ เป็นพหูพจน์เสมอ. ‘‘උභ යො’’ ඉතීධ ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුග්ගහණෙන ක්වචි යොනමොකාරො. උභො පුරිසාඋභෙ වා, උභො පුරිසෙ උභෙ. සු හිසු ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ක්වචි එකාරස්සොකාරො. උභොහි උභොභි උභෙහි උභෙභි. ในคำว่า 'อุภ โย' นี้ เพราะการถือเอา ตุ-อักษร ในสูตรว่า 'ตโต โยนโม ตุ' จึงมีการแปลง โย เป็น โอ ในบางแห่ง. อุโภ ปุริสา หรือ อุเภ, อุโภ ปุริเส หรือ อุเภ. ใน สุ และ หิ วิภัตติ มีการแปลง เอ-อักษร เป็น โอ-อักษร ในบางแห่ง ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธี' เป็นต้น. อุโภหิ อุโภภิ อุเภหิ อุเภภิ. 227. උභාදිතො නමින්නං. ๒๒๗. อุภาทิโต นมินฺนํ. උභඉච්චෙවමාදිතො නංවචනස්ස ඉන්නං හොති. การแปลง นํ วิภัตติ เป็น อินฺนํ ย่อมมีหลัง จาก อุภศัพท์ เป็นต้น. උභින්නං, උභොහි උභොභි උභෙහි උභෙභි, උභින්නං, උභොසු උභෙසු. อุภินฺนํ, อุโภหิ อุโภภิ อุเภหิ อุเภภิ, อุภินฺนํ, อุโภสุ อุเภสุ. ද්විආදයො සඞ්ඛ්‍යාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනා, බහූනං වාචිතත්තා සදා බහුවචනන්තාව. ศัพท์มี ทฺวิ เป็นต้น เป็นคำกล่าวถึงจำนวนและสิ่งที่ถูกนับ เพราะกล่าวถึงสิ่งที่มาก จึงเป็นพหูพจน์เสมอ. ‘‘ද්වි යො’’ඉතීධ ‘‘සවිභත්තිස්ස, ඉත්ථිපුමනපුංසකසඞ්ඛ්‍ය’’න්ති ච අධිකාරො. ในคำว่า 'ทฺวิ โย' นี้ มีบทตามมา (อธิการ) คือ 'สวิภตฺติสฺส' และ 'อิตฺถิปุมนปุงสกสงฺขยํ'. 228. යොසු ද්වින්නං ද්වෙ ච. ๒๒๘. โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จ. ද්විඉච්චෙතස්ස සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්ස ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානස්ස සවිභත්තිස්ස ද්වෙඉච්චාදෙසො හොති යොසු පරෙසු. චසද්දෙන දුවෙ ච, ක්වචි දුවි ච නංම්හි. බහුවචනුච්චාරණං ද්විසද්දතො [Pg.110] බහුවචනමෙව හොතීති ඤාපනත්ථං. ද්වෙ ධම්මා, ද්වෙ ඉත්ථියො, ද්වෙ රූපානි, දුවෙ වා, එවං දුතියායම්පි, ද්වීහි ද්වීභි. การแปลงเป็น ทฺเว ย่อมมีแก่ ทฺวิ-สังขยาศัพท์นี้ พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ดำเนินไปในอิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ เมื่อ โย วิภัตติอยู่เบื้องหลัง. ด้วย จ-ศัพท์ มีรูปเป็น ทุเว และในบางแห่งเป็น ทุวิ ใน นํ วิภัตติ. การออกเสียงเป็นพหูพจน์ (ในสูตร) เพื่อต้องการให้รู้ว่า หลัง จาก ทฺวิศัพท์ ย่อมมีแต่พหูพจน์เท่านั้น. ทฺเว ธมฺมา, ทฺเว อิตฺถิโย, ทฺเว รูปานิ, หรือ ทุเว, แม้ในทุติยาวิภัตติก็เช่นกัน, ทฺวีหิ ทฺวีภิ. නංම්හි දීඝෙ සම්පත්තෙ – เมื่อถึงการทำทีฆะใน นํ วิภัตติ - 229. නො ච ද්වාදිතො නංම්හි. ๒๒๙. โน จ ทฺวาทิโต นมฺหิ. ද්විඉච්චෙවමාදිතො සඞ්ඛ්‍යාතො නකාරාගමො හොති නංම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දග්ගහණෙන ඉත්ථියං ති ච තුසද්දතො ස්සඤ්චාගමො නංම්හි විභත්තිම්හි. ද්වින්නං දුවින්නං වා, ද්වීහි ද්වීභි, ද්වින්නං දුවින්නං, ද්වීසු. การลง น-อาคม ย่อมมีหลัง จากสังขยา มี ทฺวิ เป็นต้น ใน นํ วิภัตติ. ด้วยการถือเอา จ-ศัพท์ (ในสูตร) มีการลง น-อาคม ในอิตถีลิงค์ (ติศัพท์) และด้วย ตุ-ศัพท์ (ในสูตรอื่น) มีการลง สฺส-อาคม ใน นํ วิภัตติ. ทฺวินฺนํ หรือ ทุวินฺนํ, ทฺวีหิ ทฺวีภิ, ทฺวินฺนํ ทุวินฺนํ, ทฺวีสุ. තිසද්දස්ස භෙදො. ‘‘ති යො’’ඉතීධ ความต่างแห่ง ติศัพท์. ในคำว่า 'ติ โย' นี้ යොලොපෙ සම්පත්තෙ เมื่อถึงการลบ โย วิภัตติ ‘‘යොසූ’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'โยสุ' ย่อมตามมา. 230. ති චතුන්නං තිස්සො චතස්සො තයොචත්තාරොතීණි චත්තාරි. ๒๓๐. ติ และ จตุ (ทั้งหลาย) เป็น ติสฺโส, จตสฺโส, ตโย, จตฺตาโร, ตีณิ, จตฺตาริ. ති චතුන්නං සඞ්ඛ්‍යානං ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තිස්සො චතස්සො තයො චත්තාරොතීණි චත්තාරිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යොසු පරෙසු. තයො පුරිසා, තයො පුරිසෙ පස්ස, තීහි තීභි. อาเทศเป็น ติสฺโส, จตสฺโส, ตโย, จตฺตาโร, ตีณิ, จตฺตาริ ตามลำดับ แห่งสังขยาคือ ติ และ จตุ ทั้งหลาย อันเป็นไปในอิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ พร้อมด้วยวิภัตติ เมื่อ โย วิภัตติ เป็นเบื้องหลัง. ตโย ปุริสา, ตโย ปุริเส ปสฺส, ตีหิ ตีภิ. ‘‘න’’මිති වත්තතෙ. บทว่า "นํ" ย่อมตามไป. 231. ඉණ්ණමිණ්ණන්නං තීහි සඞ්ඛ්‍යාහි. ๒๓๑. อิณฺณํ และ อิณฺณนฺนํ (เป็นอาเทศ) หลังจาสังขยาคือ ติ. තිඉච්චෙතස්මා සඞ්ඛ්‍යාසද්දා පරස්ස නංවචනස්ස ඉණ්ණං ඉණ්ණන්නංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, සරලොපාදි. තිණ්ණං තිණ්ණන්නං, තීහි තීභි, තිණ්ණං තිණ්ණන්නං, තීසු. อาเทศเป็น อิณฺณํ และ อิณฺณนฺนํ แห่ง นํ วิภัตติ อันเป็นเบื้องหลัง จากสังขยาศัพท์คือ ติ นี้, มีการลบสระเป็นต้น. ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีหิ, ตีภิ, ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีสุ. ඉත්ථියං [Pg.111] තිස්සො ඉත්ථියො, තිස්සො, තීහි තීභි, නංම්හි ස්සඤ්චාගමො, තිස්සන්නං, ස්සංබ්‍යවධානතො ඉණ්ණාභාවො, සෙසං සමං. ในอิตถีลิงค์ (รูป) ติสฺโส อิตฺถิโย, ติสฺโส, ตีหิ ตีภิ, ใน นํ วิภัตติ มีการลง สฺสาคม เป็น ติสฺสนฺนํ เพราะมี สฺสา คั่น จึงไม่มีการอาเทศเป็น อิณฺณ ที่เหลือเหมือนกัน. නපුංසකෙ තීණි, තීණි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං. ในนปุงสกลิงค์ (รูป) ตีณิ, ตีณิ. ที่เหลือเหมือนกับปุงลิงค์. තථා චතුසද්දස්සපි යොසු ‘‘තිචතුන්න’’න්තිආදිනා යථාවුත්තාදෙසො, ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුසද්දෙන ක්වචි ඔකාරො ච. චත්තාරො චතුරො වා, චත්තාරො චතුරො, චතූහි චතූභි චතුබ්භි, චතුන්නං, නකාරාගමො. චතූහි චතූභි චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූසු. เช่นเดียวกัน ในโยวิภัตติของศัพท์ จตุ มีอาเทศตามที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า "ติจตุนฺนํ" เป็นต้น ในบทว่า "ตโต โย นโม ตู" นี้ บางครั้งมีการอาเทศเป็น โอการ ด้วย ตุศัพท์. จตฺตาโร หรือ จตุโร, จตฺตาโร หรือ จตุโร, จตูหิ จตูภิ จตุพฺภิ, จตุนฺนํ (มีการลง นการ), จตูหิ จตูภิ จตุพฺภิ, จตุนฺนํ, จตูสุ. ඉත්ථියං චතස්සො, චතස්සො, නංම්හි ස්සඤ්චාගමො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා චතුරුකාරස්ස අකාරො. චතස්සන්නං. සෙසං සමං. ในอิตถีลิงค์ (รูป) จตสฺโส, จตสฺโส, ใน นํ วิภัตติ มีการลง สฺสาคม มีการอาเทศ อุการ ของ จตุ เป็น อการ ด้วยบทว่า "เตสุ วุทฺธี" เป็นต้น เป็น จตสฺสนฺนํ ที่เหลือเหมือนกัน. නපුංසකෙ චත්තාරි, චත්තාරි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං. ในนปุงสกลิงค์ (รูป) จตฺตาริ, จตฺตาริ. ที่เหลือเหมือนกับปุงลิงค์. තථා – เช่นเดียวกัน – නීලාදිගුණනාමඤ්ච, බහුබ්බීහි ච තද්ධිතං; සාමඤ්ඤවුත්‍යතීතාදි-කිතන්තං වාච්චලිඞ්ගිකං. และคุณนามมี นีล เป็นต้น, และพหุพพีหิสมาส, และตัทธิต, และกิตก์ที่มีอรรถทั่วไป มี อตีต เป็นต้น เป็นวัจจลิงค์. එත්ථෙදං වුච්චතෙ – ในที่นี้จะกล่าวคำนี้ – එසෙ’සො එතමිති ච,පසිද්ධි අත්ථෙසු යෙසු ලොකස්ස; ථීපුන්නපුංසකානිති,වුච්චන්තෙ තානි නාමානි. บทว่า เอเส, เอโส, และ เอตํ เป็นที่รู้จักกันในโลกในอรรถใด นามเหล่านั้นย่อมถูกเรียกว่า อิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์. තිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං. จบติลิงค์. අලිඞ්ගනාම อลิงคนาม. අථාලිඞ්ගෙසු [Pg.112] නාමෙසු තුම්හම්හසද්දා වුච්චන්තෙ. ลำดับนั้น ในนามที่เป็นอลิงค์ จะกล่าวถึง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์. තෙසං පනාලිඞ්ගත්තා තීසු ලිඞ්ගෙසු සමානරූපං. ‘‘තුම්හම්හ’’ඉති ඨිතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. แต่ของนามเหล่านั้น เพราะเป็นอลิงค์ จึงมีรูปเสมอกันในลิงค์ทั้งสาม เมื่อ ตุมฺห และ อมฺห ตั้งอยู่ ย่อมมีการลง สิ วิภัตติ เป็นต้น. ‘‘සවිභත්තීනං, තුම්හම්හාක’’න්ති අධිකාරො. บทว่า "สวิภตฺตีนํ, ตุมฺหมฺหากํ" เป็นบทตามไป. 232. ත්වමහං සිම්හි ච. ๒๓๒. ตฺวํ และ อหํ ใน สิวิภัตติ และ จศัพท์. සබ්බෙසං තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං ත්වංඅහංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සිම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දෙන තුම්හස්ස තුවඤ්ච හොති. ත්වං පුමා, ත්වං ඉත්ථී, ත්වං නපුංසකං, තුවං සත්ථා වා. අහං පුමා, අහං ඉත්ථී, අහං නපුංසකං. อาเทศเป็น ตฺวํ และ อหํ ตามลำดับ แห่ง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ ใน สิ วิภัตติ. ด้วย จศัพท์ มีอาเทศเป็น ตุวํ แห่ง ตุมฺห ศัพท์ด้วย. ตฺวํ ปุมา, ตฺวํ อิตฺถี, ตฺวํ นปุํสกํ, หรือ ตุวํ สตฺถา. อหํ ปุมา, อหํ อิตฺถี, อหํ นปุํสกํ. බහුවචනෙ ‘‘සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො’’ති එකාරො. තුම්හෙ තිට්ඨථ, භිය්‍යො අම්හෙ මහෙමසෙ. ในพหุวจนะ มีการอาเทศเป็น เอการ ด้วยบทว่า "สพฺพนามกาเร เต ปฐโม". ตุมฺเห ติฏฺฐถ (ท่านทั้งหลายจงยืนอยู่), อมฺเห มเหมเส (เราทั้งหลายจงบูชา) ให้ยิ่งขึ้นไป. ‘‘අම්හස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า "อมฺหสฺสา" ย่อมตามไป. 233. මයං යොම්හි පඨමෙ. ๒๓๓. มยํ ใน โยวิภัตติ ปฐมา. සබ්බස්ස අම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස මයංආදෙසො හොති යොම්හි පඨමෙ. මයං ගච්ඡාම. อาเทศเป็น มยํ แห่ง อมฺห ศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ ใน โย วิภัตติ ปฐมา. มยํ คจฺฉาม (เราทั้งหลายย่อมไป). එත්ථ ච එකස්මිම්පි ගාරවබහුමානෙන බහුත්තසමාරොපා බහුවචනං හොති. และในที่นี้ แม้ในบุคคลเดียว เพราะการยกขึ้นซึ่งความเป็นพหุวจนะด้วยความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง ย่อมเป็นพหุวจนะ. ‘‘අංම්හී’’ති වත්තතෙ. บทว่า "อํมฺหิ" ย่อมตามไป. 234. තවං මමඤ්ච නවා. ๒๓๔. ตวํ และ มมํ บ้าง และ จศัพท์. සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තවං මමංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති නවා යථාක්කමං අංම්හි විභත්තිම්හි. තවං, මමං පස්ස. อาเทศเป็น ตวํ และ มมํ ตามลำดับ แห่ง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ ใน อํ วิภัตติ บ้าง. ตวํ, มมํ ปสฺส. 235. තං [Pg.113] මමංම්හි. ๒๓๕. อาเทศเป็น ตํ และ มมํ ใน อํ วิภัตติ. සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තං මංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං අංම්හි විභත්තිම්හි. තං, මං. อาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตํ และ มํ ตามลำดับ ใน อํ วิภัตติ (เช่น) ตํ, มํ. 236. තුම්හස්ස තුවං ත්වමංම්හි. ๒๓๖. อาเทศของตุมหศัพท์ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ ใน อํ วิภัตติ. සබ්බස්ස තුම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස තුවංත්වංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. තුවං ත්වං. อาเทศของตุมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ ใน อํ วิภัตติ (เช่น) ตุวํ, ตฺวํ. බහුවචනෙ ‘‘තුම්හම්හෙහි, ආක’’න්ති ච වත්තතෙ. ในพหุวจนะ บทว่า 'ตุมฺหมฺเหหิ' และ 'อาก' ย่อมตามไป. 237. වා ය්වප්පඨමො. ๒๓๗. บทว่า 'วา' และ 'โย' อันไม่ใช่ปฐมาวิภัตติ (ย่อมตามไป). තුම්හම්හෙහි පරො අප්පඨමො යො ආකං හොති වා. තුම්හාකං පස්සාමි, තුම්හෙ පස්සාමි, අම්හාකං පස්සසි, අම්හෙ පස්සසි. โย วิภัตติ อันไม่ใช่ปฐมา ที่อยู่เบื้องหลังตุมหศัพท์และอมหศัพท์ มีอาเทศเป็น อากํ บ้าง. (เช่น) ตุมฺหากํ ปสฺสามิ (เราย่อมเห็นท่านทั้งหลาย), ตุมฺเห ปสฺสามิ (เราย่อมเห็นท่านทั้งหลาย), อมฺหากํ ปสฺสสิ (ท่านย่อมเห็นเราทั้งหลาย), อมฺเห ปสฺสสิ (ท่านย่อมเห็นเราทั้งหลาย). 238. නාම්හි තයා මයා. ๒๓๘. ใน นา วิภัตติ (มีอาเทศเป็น) ตยา และ มยา. සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයා මයාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං නාම්හි විභත්තිම්හි. อาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยา และ มยา ตามลำดับ ใน นา วิภัตติ. 239. තයාතයීනං තකාරො ත්වත්තං වා. ๒๓๙. ต การะ ของ ตยา และ ตยิ ถึงความเป็น ตฺว บ้าง. තයා තයිඉච්චෙතෙසං තකාරො ත්වත්තමාපජ්ජතෙ වා. ත්වයා තයා, මයා, තුම්හෙහි තුම්හෙභි, අම්හෙහි අම්හෙභි. ต การะ ของ ตยา และ ตยิ เหล่านี้ ย่อมถึงความเป็น ตฺว บ้าง. (เช่น) ตฺวยา, ตยา, มยา, ตุมฺเหหิ, ตุมฺเหภิ, อมฺเหหิ, อมฺเหภิ. ‘‘සස්මිං, වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'สสฺมึ' และ 'วา' ย่อมตามไป. 240. සස්සං. ๒๔๐. สสฺสํ (อาเทศ ส วิภัตติ เป็น อํ). තුම්හම්හෙහි සස්ස විභත්තිස්ස අමාදෙසො හොති වා. තුම්හං, අම්හං දීයතෙ. อาเทศ ส วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลังตุมหศัพท์และอมหศัพท์ เป็น อํ บ้าง. (เช่น) ตุมฺหํ, อมฺหํ ทียเต (ย่อมให้แก่ท่าน, ย่อมให้แก่เรา). 241. තව [Pg.114] මම සෙ. ๒๔๑. (อาเทศเป็น) ตว และ มม ใน เส วิภัตติ. සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තවමමඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි, විකප්පෙනායං විජ්ඣන්තරස්ස විජ්ජමානත්තා. อาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตว และ มม ตามลำดับ ใน เส วิภัตติ, อาเทศนี้เป็นไปโดยวิกัป (ไม่แน่นอน) เพราะมีกฎอื่นปรากฏอยู่. ‘‘සෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'เส' ย่อมตามไป. 242. තුය්හං මය්හඤ්ච. ๒๔๒. (อาเทศเป็น) ตุยฺหํ และ มยฺหํ ด้วย. සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තුය්හංමය්හංඉච්චෙතෙ ආදෙසා ච හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි. තව, මම තුය්හං, මය්හං වා දීයතෙ. อาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตุยฺหํ และ มยฺหํ ตามลำดับ ใน เส วิภัตติด้วย. (เช่น) ตว, มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ วา ทียเต (ย่อมให้แก่ท่าน หรือแก่เรา). 243. අම්හස්ස මමං සවිභත්තිස්ස සෙ. ๒๔๓. อาเทศของอมหศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น มมํ ใน เส วิภัตติ. සබ්බස්සෙව අම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස මමංආදෙසො හොති සෙ විභත්තිම්හි. මමං දීයතෙ. อาเทศของอมหศัพท์ทั้งปวงนั่นเทียวพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น มมํ ใน เส วิภัตติ. (เช่น) มมํ ทียเต (ย่อมให้แก่เรา). ‘‘සස්ස’’න්ති ඉතො සීහගතියා ‘‘අ’’මිති වත්තතෙ. บทว่า 'อํ' จากสูตร 'สสฺสํ' นี้ ย่อมตามไปโดยวิธีสีหคติ. 244. තුම්හම්හෙහි නමාකං. ๒๔๔. อาเทศ นํ วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลังตุมหศัพท์และอมหศัพท์ เป็น อากํ. තුම්හම්හෙහි පරස්ස නංවචනස්ස ආකමිච්චාදෙසො හොති, අඤ්ච. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අම්හස්ස ක්වචි අස්මාදෙසො. තුම්හං තුම්හාකං, අම්හං අම්හාකං අස්මාකං වා. อาเทศ นํ วจนะ ที่อยู่เบื้องหลังตุมหศัพท์และอมหศัพท์ เป็น อากํ และเป็น อํ ด้วย. ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธิ' เป็นต้น มีอาเทศ อมหศัพท์ เป็น อสฺม บ้างในบางแห่ง. (เช่น) ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ; อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมากํ วา. පඤ්චමියං ‘‘අම්හතුම්හන්තුරාජ’’ඉච්චාදිනා ස්මාවචනස්ස නාභාවාතිදෙසො. තයා, මයා අපෙති, තුම්හෙහි, අම්හෙහි තුම්හෙභි අම්හෙභි, තුම්හං අම්හං තව මම, තුය්හං, මය්හං මමං පරිග්ගහො, තුම්හං තුම්හාකං, අම්හං අම්හාකං අස්මාකං ධම්මතා. ในปัญจมีวิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'อมฺหตุมฺหนฺตุราช' เป็นต้น ย่อมมีการให้ผลของ สฺมา วจนะ เหมือน นา วิภัตติ. (เช่น) ตยา, มยา อเปติ (ย่อมไปปราศจากท่าน, จากเรา); ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ, ตุมฺเหภิ, อมฺเหภิ; ตุมฺหํ, อมฺหํ, ตว, มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ, มมํ ปริคฺคโห (การกำหนดถือเอาของท่าน, ของเรา); ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมากํ ธมฺมตา (ความเป็นธรรมดาของท่านทั้งหลาย, ของเราทั้งหลาย). ‘‘ස්මිංම්හී’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'สฺมึมฺหิ' ย่อมตามไป. 245. තුම්හම්හාකං [Pg.115] තයි මයි. ๒๔๕. (อาเทศ) ตุมหศัพท์และอมหศัพท์ เป็น ตยิ และ มยิ. සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයි මයිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. තකාරස්ස ත්වත්තං. ත්වයි තයි මයි, තුම්හෙසු අම්හෙසු. อาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยิ และ มยิ ตามลำดับ ใน สฺมึ วิภัตติ. มีการแปลง ต การะ เป็น ตฺว. (เช่น) ตฺวยิ, ตยิ, มยิ, ตุมฺเหสุ, อมฺเหสุ. තෙසං එව තුම්හ අම්හසද්දානං පදතො පරෙසං ක්වචි ආදෙසන්තරවිධානෙ රූපභෙදො. ตุมหศัพท์และอมหศัพท์เหล่านั้นนั่นเทียว เมื่ออยู่หลังบท ย่อมมีรูปต่างกันในการบัญญัติอาเทศอื่นบ้างในบางแห่ง. ‘‘නවා’’ති අධිකාරො. บทว่า 'น วา' เป็นบทตามไป (อธิการ). 246. පදතො දුතියාචතුත්ථීඡට්ඨීසු වො නො. ๒๔๖. เมื่ออยู่หลังบท ในทุติยา จตุตถี และฉัฏฐีวิภัตติ (มีอาเทศเป็น) โว และ โน. සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං වො නොආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං දුතියාචතුත්ථීඡට්ඨීසු බහුවචනෙසු නවා. එත්ථ ච ‘‘එකවචනෙසූ’’ති වක්ඛමානත්තා ‘‘බහුවචනෙසූ’’ති ලද්ධං. පහාය වො ගමිස්සාමි, මා නො අජ්ජ විකන්තිංසු, ධම්මං වො භික්ඛවෙ දෙසිස්සාමි, සංවිභජෙථ නො රජ්ජෙන, තුට්ඨොස්මි වො පකතියා, සත්ථා නො භගවා අනුප්පත්තො. การอาเทศเป็น โว และ โน แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่อยู่หลังบท ย่อมมีตามลำดับในทุติยา จตุตถี และฉัฏฐีวิภัตติ พหูวจนะ บ้าง. และในที่นี้ เพราะจะกล่าวถึง 'ในเอกวจนะ' ในภายหลัง จึงได้ความว่า 'ในพหูวจนะ'. (ตัวอย่าง) เราจักละทิ้งท่านทั้งหลายไป, ขอ (พวกโจร) อย่าได้ตัดเราทั้งหลายในวันนี้เลย, ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมแก่พวกเธอ, ท่านทั้งหลายจงแบ่งราชสมบัติแก่เราทั้งหลาย, เรายินดีในพวกท่านโดยปกติ, พระผู้มีพระภาคศาสดาเสด็จมาถึงพวกเราแล้ว. නවාති කිං? භයං තුම්හාක නො සියා, එසො අම්හාකං සත්ථා. คำว่า 'นวา' มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในที่ที่แน่นอน เช่น) ความกลัวอย่าได้มีแก่ท่านทั้งหลาย, นั่นคือพระศาสดาของเราทั้งหลาย. ‘‘පදතො, චතුත්ථීඡට්ඨීසූ’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'ปทโต' และ 'จตุตถีฉฏฺฐีสุ' ย่อมตามไป. 247. තෙමෙකවචනෙසු ච. ๒๔๗. เต เม ในเอกวจนะด้วย. සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං චතුත්ථීඡට්ඨීසු එකවචනෙසු [Pg.116] නවා. දදාමි තෙ ගාමවරානි පඤ්ච, දදාහි මෙ ගාමවරං, ඉදං තෙ රට්ඨං, අයං මෙ පුත්තො. การอาเทศเป็น เต และ เม แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่อยู่หลังบท ย่อมมีตามลำดับในจตุตถีและฉัฏฐีวิภัตติ เอกวจนะ บ้าง. (ตัวอย่าง) เราให้หมู่บ้านอันประเสริฐ ๕ แห่งแก่ท่าน, ท่านจงให้หมู่บ้านอันประเสริฐแก่เรา, นี่คือแว่นแคว้นของท่าน, นี่คือบุตรของเรา. නවාති කිං? ඉදං චීවරං තුය්හං විකප්පනත්ථාය දම්මි, සුණාථ වචනං මම. คำว่า 'นวา' มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในที่ที่แน่นอน เช่น) เราให้จีวรนี้แก่ท่านเพื่อการวิกัป, ท่านทั้งหลายจงฟังคำของเรา. නවාධිකාරතො චෙත්ථ,වො නො තෙ මෙති යෙ ඉමෙ; පාදාදො ච ච වා එවා-දියොගෙ ච න හොන්ති තෙ. และในที่นี้ เพราะอำนาจการตามไปของบทว่า 'นวา', บทอาเทศเหล่านี้คือ 'โว โน เต เม' ย่อมไม่มีในต้นบาทคาถา และในที่ที่ประกอบด้วยศัพท์มี 'จ' 'วา' 'เอว' เป็นต้น. යථා – ดังตัวอย่าง – න සොචාමි න රොදාමි, තව සුත්වාන මාණව; තුය්හඤ්චාපි මහාරාජ, මය්හඤ්ච රට්ඨවඩ්ඪන. ดูกรมาณพ เราไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ เพราะได้ฟังคำของท่าน, ข้าแต่มหาราชผู้เจริญรัฐ (ความเศร้าโศก) ของท่านก็ดี ของข้าพเจ้าก็ดี (ย่อมไม่มี). එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්චාති. การท่องเที่ยวไป การเวียนว่ายตายเกิดตลอดกาลนานนี้ เป็นของข้าพเจ้าและของพวกท่านนั่นเอง. පදතොති කිං? තව ඤාති, මම ඤාති. คำว่า 'ปทโต' มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในที่ที่ไม่ได้อยู่หลังบทอื่น เช่น) ญาติของท่าน, ญาติของข้าพเจ้า. ‘‘තෙ මෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'เต เม' ย่อมตามไป. 248. න අංම්හි. ๒๔๘. ไม่ (อาเทศ) ในอัมหิวิภัตติ. සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙආදෙසා න හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. පස්සෙය්‍ය තං වස්සසතං ආරොග්‍යං. සො මමබ්‍රවීති. การอาเทศเป็น เต และ เม แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่อยู่หลังบท ย่อมไม่มีในอัมหิวิภัตติ. (ตัวอย่าง) ขอให้ท่านจงเห็นความไม่มีโรคตลอดร้อยปี, ผู้นั้นได้กล่าวแก่ข้าพเจ้า. ‘‘තෙමෙකවචනෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'เต เม เอกวจเน' ย่อมตามไป. 249. වා තතියෙ ච. ๒๔๙. และ (อาเทศ) ในตติยาวิภัตติ บ้าง. සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙ ආදෙසා හොන්ති වා යථාක්කමං තතියෙකවචනෙ පරෙ[Pg.117]. කතං තෙ පාපං, කතං තයා පාපං, කතං මෙ පුඤ්ඤං, කතං මයා පුඤ්ඤං. การอาเทศเป็น เต และ เม แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่อยู่หลังบท ย่อมมีบ้างตามลำดับ เมื่อตติยาเอกวจนะอยู่ข้างหลัง. (ตัวอย่าง) บาปอันท่านทำแล้ว, บาปอันท่านทำแล้ว, บุญอันข้าพเจ้าทำแล้ว, บุญอันข้าพเจ้าทำแล้ว. ‘‘වා, තතියෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'วา' และ 'ตติเย' ย่อมตามไป. 250. බහුවචනෙසු වො නො. ๒๕๐. ในพหูวจนะทั้งหลาย (อาเทศเป็น) โว โน. සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං වො නොආදෙසා හොන්ති වා යථාක්කමං තතියාබහුවචනෙ පරෙ. කතං වො කම්මං, කතං නො කම්මං. การอาเทศเป็น โว และ โน แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งปวงพร้อมด้วยวิภัตติที่อยู่หลังบท ย่อมมีบ้างตามลำดับ เมื่อตติยาพหูวจนะอยู่ข้างหลัง. (ตัวอย่าง) กรรมอันท่านทั้งหลายทำแล้ว, กรรมอันเราทั้งหลายทำแล้ว. බහුවචනනිද්දෙසෙන ක්වචි යොම්හි පඨමෙ ච වො නො හොන්ති. ගාමං වො ගච්ඡෙය්‍යාථ, ගාමං නො ගච්ඡෙය්‍යාම. ด้วยการระบุพหูวจนะ (ในสูตรก่อน) บางครั้งการอาเทศเป็น โว และ โน ย่อมมีในโยวิภัตติฝ่ายปฐมาด้วย. (ตัวอย่าง) ท่านทั้งหลายพึงไปสู่บ้าน, เราทั้งหลายพึงไปสู่บ้าน. තථා පඤ්චාදීනමට්ඨාරසන්තානං, කතිසද්දස්ස චාලිඞ්ගත්තා තිලිඞ්ගෙපි සමානරූපං, අලිඞ්ගත්තා එව පඤ්චාදිතො ඉත්ථිප්පච්චයාභාවො. เช่นเดียวกัน สำหรับสังขยาตั้งแต่ ๕ ถึง ๑๘ และกติศัพท์ เพราะความเป็นอลิงคะ (ไม่มีลิงค์เฉพาะ) จึงมีรูปเสมอกันในทั้ง ๓ ลิงค์ และเพราะความเป็นอลิงคะนั่นเอง จึงไม่มีการลงอิตถีโชตกปัจจัยหลังสังขยามี ๕ เป็นต้น. ‘‘පඤ්ච යො’’ඉතීධ – ในอุทาหรณ์ว่า 'ปญฺจ โย' นี้ – ‘‘යොසු ද්වින්නං ද්වෙ චා’’ති ඉතො ‘‘යොසූ’’ති වත්තතෙ, ‘‘ඉත්ථිපුමනපුංසකසඞ්ඛ්‍ය’’න්ති ච. บทว่า 'โยสุ' จากสูตรว่า 'โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จ' ย่อมตามไป และบทว่า 'อิตฺถีปุมนปุํสกสงฺขยํ' (จากสูตรอื่น) ก็ตามไปเช่นกัน. 251. පඤ්චාදීනමකාරො. ๒๕๑. การอาเทศเป็น อการะ แห่งสังขยามี ๕ เป็นต้น. අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, පඤ්චාදීනං අට්ඨාරසන්තානං සඞ්ඛ්‍යානං ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානානමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස අකාරො හොති යොසු පරෙසු. ආ එආදෙසාපවාදොයං, පඤ්චක්ඛන්ධා, පඤ්ච ගතියො, පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි. එවං දුතියායඤ්ච. ฉัฏฐีวิภัตติ (ในบทว่า ปญฺจาทีนํ) ใช้ในความหมายกำหนดที่สุด, การอาเทศเป็น อการะ ย่อมมีแก่ที่สุดของสังขยาตั้งแต่ ๕ ถึง ๑๘ ที่เป็นไปในอิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ พร้อมด้วยวิภัตติ เมื่อโยวิภัตติทั้งหลายอยู่ข้างหลัง. สูตรนี้เป็นข้อห้ามการอาเทศเป็น อา และ เอ. (ตัวอย่าง) ปัญจขันธ์, ปัญจคติ, ปัญจอินทรีย์. ในทุติยาวิภัตติก็เช่นเดียวกัน. ‘‘සුනංහිසූ’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'สุ นํ หิ สุ' ย่อมตามไป. 252. පඤ්චාදීනමත්තං. ๒๕๒. การอาเทศเป็น อัตตะ (อะ) แห่งสังขยามี ๕ เป็นต้น. පඤ්චාදීනමට්ඨාරසන්තානං සඞ්ඛ්‍යානමන්තො අත්තමාපජ්ජතෙ සු නං හිඉච්චෙතෙසු පරෙසු. එත්තදීඝාපවාදොයං. පඤ්චහි පඤ්චභි[Pg.118], පඤ්චන්නං, පඤ්චහි පඤ්චභි, පඤ්චන්නං, පඤ්චසු. එවං ඡ ස ත්ත අට්ඨනව දසසද්දා. ที่สุดของสังขยาตั้งแต่ ๕ ถึง ๑๘ ย่อมถึงความเป็นอัตตะ (สระอะ) เมื่อวิภัตติคือ สุ นํ หิ เหล่านี้อยู่ข้างหลัง. สูตรนี้เป็นข้อห้ามการทำสระให้ยาว (ทีฆะ) ในวิภัตติเหล่านี้. (ตัวอย่าง) ปัญจหิ ปัญจภิ, ปัญจันนัง, ปัญจหิ ปัญจภิ, ปัญจันนัง, ปัญจสุ. สังขยาศัพท์คือ ฉะ สัตตะ อัฏฐะ นวะ ทสะ ก็เช่นเดียวกัน. ‘‘එකඤ්ච දස චා’’ති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසෙ, ‘‘එකෙන අධිකා දසා’’ති අත්ථෙ තප්පුරිසෙ වා කතෙ เมื่อทำทวันทวสมาสในความหมายว่า 'หนึ่งด้วย สิบด้วย' หรือทำตัปปุริสสมาสในความหมายว่า 'สิบอันยิ่งด้วยหนึ่ง' (เป็น เอกาทส). ‘‘සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า “สงฺขฺยาเน” ย่อมตามมา. 253. ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා. ๒๕๓. อาเทศเป็น อา (อาการะ) แห่ง ทวิ เอก และอัฏฐะ บ้าง. ද්විඑකඅට්ඨඉච්චෙතෙසමන්තො ආකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ උත්තරපදෙ පරෙ. වවත්ථිතවිභාසායං. එකාදස, ද්වාදස, අට්ඨාරස. ที่สุดของศัพท์เหล่านี้คือ ทวิ เอก และอัฏฐะ ย่อมอาเทศเป็น อา บ้าง เมื่อมีสังขยาศัพท์เป็นบทหลัง. นี้เป็นววัตถิตวิภาสา. ตัวอย่างเช่น เอกาทสะ, ทวาทสะ, อัฏฐารสะ. සඞ්ඛ්‍යානෙති කිමත්ථං? එකදන්තො, ද්විදන්තො, අට්ඨත්ථම්භො. บทว่า “สงฺขฺยาเน” มีประโยชน์อะไร? (เพื่อป้องกันในคำว่า) เอกทนฺโต, ทวิทนฺโต, อฏฺฐตฺถมฺโภ. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า “วา” ย่อมตามมา. 254. එකාදිතො දස්ස ර සඞ්ඛ්‍යානෙ. ๒๕๔. เบื้องหลังแต่เอกศัพท์เป็นต้น อาเทศ ท อักษร แห่งทสศัพท์ เป็น ร บ้าง ในการนับ. එකාදිතො සඞ්ඛ්‍යාතො පරස්ස දසස්ස ආදිස්ස දස්ස රකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. සෙසං සමං. එකාරස, එකාදස. อาเทศ ท อักษรที่เป็นต้นแห่งทสศัพท์อันอยู่เบื้องหลังแต่สังขยาศัพท์มีเอกศัพท์เป็นต้น เป็น ร บ้าง ในการนับ. ที่เหลือเหมือนกัน. ตัวอย่างเช่น เอการสะ, เอกาทสะ. ද්වෙ ච දස ච, ද්වීහි වා අධිකා දසාති ද්විදස ඉතීධ – สองด้วย สิบด้วย หรือสิบที่ยิ่งด้วยสอง ชื่อว่า ทวิทสะ ในคำว่า ทวิทสะ นี้ – ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า “วา” ย่อมตามมา. 255. වීසතිදසෙසු බා ද්විස්ස තු. ๒๕๕. อาเทศ ทวิ เป็น พา เมื่อวิสติและทสศัพท์ตามหลัง, ส่วนบทว่า ตุ (ในสูตร)... වීසති දසඉච්චෙතෙසු පරෙසු ද්විසද්දස්ස බා හොති වා. තුසද්දෙන තිංසායම්පි. රකාරො, ආත්තඤ්ච. බාරස, ද්වාදස. เมื่อศัพท์เหล่านี้คือ วิสติ และ ทสะ อยู่เบื้องหลัง อาเทศ ทวิสัททะ เป็น พา บ้าง. ด้วย ตุ ศัพท์ แม้ในติงสศัพท์ (ก็อาเทศ ทวิ เป็น พา). และมีการอาเทศเป็น ร อักษร และ อา (ที่ พ). ตัวอย่างเช่น พารสะ, ทวาทสะ. තයො ච දස ච, තීහි වා අධිකා දසාති තෙරස. එත්ථ ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා තිසද්දස්ස තෙආදෙසො ආනවුතියා. สามด้วย สิบด้วย หรือสิบที่ยิ่งด้วยสาม ชื่อว่า เตรสะ. ในคำนี้ ด้วยสูตรว่า “เตสุ วุทฺธิ...” เป็นต้น มีการอาเทศ ติสัททะ เป็น เต จนถึงนวุติศัพท์. චත්තාරො [Pg.119] ච දස ච, චතූහි වා අධිකා දසාති චතුද්දස ඉච්චත්‍ර – สี่ด้วย สิบด้วย หรือสิบที่ยิ่งด้วยสี่ ชื่อว่า จตุททสะ ในคำว่า จตุททสะ นี้ – ‘‘ගණනෙ, දසස්සා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า “คณเน” และ “ทสสฺส” ย่อมตามมา. 256 . චතූපපදස්ස ලොපො තුත්තරපදාදි චස්ස චු චොපි නවා. ๒๕๖. ลบ จตุอุปบท และอาเทศ จ อักษรที่เป็นต้นแห่งอุตตรบท เป็น จุ และ โจ บ้าง. ගණනෙ දසස්සාදිම්හි ඨිතස්ස චතුඉච්චෙතස්ස උපපදස්ස තුසද්දො ලොපො හොති, උත්තරපදාදිම්හි ඨිතස්ස චතූපපදස්ස චකාරස්ස චු චොආදෙසා හොන්ති නවා. චුද්දස, චොද්දස, චතුද්දස. ในการนับ ลบ จตุอุปบทที่ตั้งอยู่ข้างหน้าทสศัพท์ด้วย ตุ ศัพท์, และอาเทศ จ อักษรของจตุอุปบทที่ตั้งอยู่เบื้องต้นแห่งอุตตรบท เป็น จุ และ โจ บ้าง. ตัวอย่างเช่น จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส. අපිග්ගහණෙන අනුපපදස්සාපි ගණනෙ පදාදිචකාරස්ස ලොපො, චු චො හොන්ති නවා. යථා – තාලීසං, චුත්තාලීසං, චොත්තාලීසං, චත්තාලීසං. ด้วยการถือเอา อปิ ศัพท์ (ในสูตรอื่น) แม้ จ อักษรที่เป็นต้นบทของอนุปบท (ศัพท์ที่ไม่มีอุปบท) ในการนับ ก็ลบ และอาเทศเป็น จุ และ โจ บ้าง. เช่น ตาลีสํ, จุตฺตาลีสํ, โจตฺตาลีสํ, จตฺตาลีสํ. පඤ්ච ච දස ච, පඤ්චහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ පඤ්චදස. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා පඤ්චසද්දස්ස දස වීසතීසු ක්වචි පන්නපණ්ණආදෙසා. පන්නරස, පණ්ණරස. ห้าด้วย สิบด้วย ในอรรถว่า สิบที่ยิ่งด้วยห้า ชื่อว่า ปญฺจทส. ด้วยสูตรว่า “เตสุ วุทฺธิ...” เป็นต้น อาเทศ ปญฺจสัททะ เป็น ปนฺน และ ปณฺณ ในเพราะ ทส และ วิสติ ศัพท์บ้าง. ตัวอย่างเช่น ปนฺนรส, ปณฺณรส. ඡ ච දස ච, ඡහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ ඡදස ඉතීධ – หกด้วย สิบด้วย ในอรรถว่า สิบที่ยิ่งด้วยหก ชื่อว่า ฉทส ในคำว่า ฉทส นี้ – ‘‘ඡස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า “ฉสฺส” ย่อมตามมา. 257. දසෙ සො නිච්චඤ්ච. ๒๕๗. อาเทศ (ฉ) เป็น โส ในเพราะ ทสศัพท์ และเป็นไปอย่างแน่นอน (นิตย์) ด้วย. ඡඉච්චෙතස්ස සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්ස නිච්චං සො හොති දසෙ පරෙ. อาเทศ ฉ สังขยาสัททะนี้ เป็น โส อย่างแน่นอน เมื่อทสศัพท์อยู่เบื้องหลัง. ‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า “สงฺขฺยานํ” และ “วา” ย่อมตามมา. 258. ල දරානං. ๒๕๘. อาเทศ ท และ ร เป็น ล. සඞ්ඛ්‍යානං දකාරරකාරානං ලකාරාදෙසො හොති වා. อาเทศ ท อักษร และ ร อักษร ของสังขยาทั้งหลาย เป็น ล อักษร บ้าง. ලළානමවිසෙසො[Pg.120]. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘සොළස’’ ඉති නිච්චං, ‘‘තෙළස, තෙරස, චත්තාලීසං, චත්තාරීස’’මිති විභාසා, දස පන්නරසාදීසු න ච හොති. ล และ ฬ ไม่ต่างกัน. วา ศัพท์นี้มีประโยชน์เพื่อเป็นววัตถิตวิภาสา, เพราะเหตุนั้น “โสฬส” จึงเป็นรูปที่แน่นอน, ส่วน “เตฬส, เตรส, จตฺตาลีสํ, จตฺตารีสํ” เป็นวิภาสา (มีหลายรูป), และในคำว่า ทส, ปนฺนรส เป็นต้น ย่อมไม่มี (การอาเทศเป็น ล). සත්ත ච දස ච, සත්තහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ සත්තරස, සත්තදස. เจ็ดด้วย สิบด้วย ในอรรถว่า สิบที่ยิ่งด้วยเจ็ด ชื่อว่า สตฺตรส, สตฺตทส. අට්ඨ ච දස ච, අට්ඨහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ අට්ඨදස ඉතීධ ආත්තෙ කතෙ – แปดด้วย สิบด้วย ในอรรถว่า สิบที่ยิ่งด้วยแปด ชื่อว่า อฏฺฐทส ในคำว่า อฏฺฐทส นี้ เมื่อทำอาเทศเป็น อา แล้ว – ‘‘වා, දස්ස, ර, සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า “วา”, “ทสฺส”, “ร” และ “สงฺขฺยาเน” ย่อมตามมา. 259. අට්ඨාදිතො ච. ๒๕๙. เบื้องหลังแต่ศัพท์มีอัฏฐศัพท์เป็นต้นด้วย. අට්ඨාදිතො ච දසසද්දස්ස දකාරස්ස රකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. අට්ඨාරස, අට්ඨාදස. จากอัฏฐาทิ (จากแปดขึ้นไป) ด้วย ทะ ของทสสัททะ เป็น ระ บ้าง ในการนับ. อัฏฐารสะ, อัฏฐาทสะ. අට්ඨාදිතොති කිං? චතුද්දස. คำว่า อัฏฐาทิ เพื่ออะไร? จตุททสะ. කතිසද්දො බහුවචනන්තොව, ‘‘කති යො’’ ඉතීධ กติสัททะ มีพหุวจนะเป็นที่สุดเท่านั้น, ในคำว่า ‘‘กติ โย’’ นี้ නිච්චං යොලොපාදි, රස්සත්තං, කති තිට්ඨන්ති, කති පස්සසි, කතිහි කතිභි, කතිනං, කතිහි කතිභි, කතිනං, කතිසු. การลบ โย เป็นนิตย์ เป็นต้น, การเป็นรัสสะ, กติ ติฏฐนฺติ, กติ ปสฺสสิ, กติหิ กติภิ, กตีนํ, กติหิ กติภิ, กตีนํ, กตีสุ. අලිඞ්ගනාමං නිට්ඨිතං. อลิงคนาม จบแล้ว. විභත්තිප්පච්චයවිධාන การกำหนดวิภัตติและปัจจัย අථ විභත්තිප්පච්චයන්තා වුච්චන්තෙ. บัดนี้จะกล่าวถึงศัพท์ที่ลงวิภัตติและปัจจัย තෙසං පනාලිඞ්ගත්තා, නිපාතත්තා ච තිලිඞ්ගෙ, වචනද්වයෙ ච සමානං රූපං. อนึ่ง เพราะปัจจัยเหล่านั้นเป็นอลิงคะ (ไม่มีลิงค์) และเป็นนิบาต จึงมีรูปเสมอกันในสามลิงค์และสองวจนะ පුරිසස්මා, පුරිසෙහි වාති අත්ථෙ – ในอรรถว่า ปุริสสฺมา หรือ ปุริเสหิ ดังนี้ - 260. ක්වචි [Pg.121] තො පඤ්චම්‍යත්ථෙ. ๒๖๐. โต ปัจจัย ลงในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติบ้าง. සබ්බස්මා සුද්ධනාමතො, සබ්බනාමතො ච ලිඞ්ගම්හා ක්වචි තොපච්චයො හොති පඤ්චම්‍යත්ථෙ. โต ปัจจัย ย่อมลงหลังลิงค์ที่เป็นนามล้วนทั้งปวง และหลังลิงค์ที่เป็นสรรพนามทั้งปวง ในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติบ้าง. 261. ත්වාදයො විභත්තිසඤ්ඤා. ๒๖๑. ปัจจัยทั้งหลายมี ตฺวา เป็นต้น ชื่อว่าวิภัตติ. තොආදි යෙසං දානිපරියන්තානං පච්චයානං තෙ හොන්ති පච්චයා ත්වාදයො, තෙ පච්චයා විභත්තිසඤ්ඤා හොන්ති. තෙන තදන්තානම්පි විභත්‍යන්තපදත්තං සිද්ධං හොති. ปัจจัยทั้งหลายเหล่าใด มี โต เป็นต้น มี ทานิ เป็นที่สุด ปัจจัยเหล่านั้นชื่อว่า ตฺวาทิปัจจัย, ปัจจัยเหล่านั้นชื่อว่าวิภัตติ. เพราะเหตุนั้น ความเป็นบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด แม้แห่งศัพท์ที่มีปัจจัยเหล่านั้นเป็นที่สุด ย่อมสำเร็จ. පුරිසතො, එවං රාජතො වා, චොරතො වා, අග්ගිතො වා, ගහපතිතො වා, හත්ථිතො, හෙතුතො, සබ්බඤ්ඤුතො, කඤ්ඤතො, යුත්තිතො, ඉත්ථිතො, භික්ඛුනිතො, එත්ථ ච ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං දීඝරස්සාපච්චයෙසු චා’’ති තොපච්චයෙ රස්සත්තං. යාගුතො, ජම්බුතො, චිත්තතො, ආයුතො ඉච්චාදි. ปุริสโต (จากบุรุษ) ดังนี้, หรือ ราชโต (จากพระราชา), หรือ โจรโต (จากโจร), หรือ อัคคิโต (จากไฟ), หรือ คหปติโต (จากคฤหบดี), หัตถิโต (จากช้าง), เหตุโต (จากเหตุ), สัพพัญญุโต (จากพระสัพพัญญู), กัญญโต (จากหญิงสาว), ยุตติโต (จากความยุติ), อิตถิโต (จากหญิง), ภิกขุนิโต (จากภิกษุณี) และในที่นี้มีการรัสสะด้วยสูตรว่า ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสาปจฺจเยสุ จ’’ ในเพราะ โต ปัจจัย. ยาคูโต, ชมฺพูโต, จิตฺตโต, อายูโต เป็นต้น. සබ්බනාමතො සබ්බස්මා, සබ්බෙහීති වා අත්ථෙ සබ්බතො, එවං යතො, තතො, කතරතො, කතමතො, ඉතරතො, අඤ්ඤතො, එකතො, උභයතො, පුබ්බතො, පරතො, අපරතො, දක්ඛිණතො, උත්තරතො, අමුතො. หลังสรรพนาม ในอรรถว่า สพฺพสฺมา หรือ สพฺเพหิ เป็น สพฺพโต, เช่นเดียวกับ ยโต, ตโต, กตรโต, กตมโต, อิตรโต, อญฺญโต, เอกโต, อุภยโต, ปุพฺพโต, ปรโต, อปรโต, ทกฺขิณโต, อุตฺตรโต, อมุโต. ‘‘කිස්ස, කු’’ඉති ච වත්තතෙ. บทว่า ‘‘กิสฺส’’ และ ‘‘กุ’’ ตามมา. 262. ත්‍රතොථෙසු ච. ๒๖๒. และในเพราะ ตร โต และ ถ ปัจจัย. කිමිච්චෙතස්ස කු හොති ත්‍රතො ථඉච්චෙතෙසු ච පරෙසු. කස්මා, කෙහීති වා කුතො. การแปลง กิมิ นี้ เป็น กุ ย่อมมี ในเพราะ ตร โต และ ถ ปัจจัยเบื้องหลัง. ในอรรถว่า กสฺมา หรือ เกหิ เป็น กุโต. ‘‘තොථෙසූ’’ති වත්තතෙ. บทว่า ‘‘โตเถสุ’’ ตามมา. 263. සබ්බස්සෙතස්සාකාරො [Pg.122] වා. ๒๖๓. การแปลง เอต สรรพนามทั้งปวง เป็น อ บ้าง. සබ්බස්ස එතසද්දස්ස අකාරො හොති වා තොථඉච්චෙතෙසු. එතස්මා, එතෙහීති වා අතො. การแปลง เอต สรรพนามทั้งปวง เป็น อ ย่อมมีบ้าง ในเพราะ โต และ ถ ปัจจัยเหล่านี้. ในอรรถว่า เอตสฺมา หรือ เอเตหิ เป็น อโต. ‘‘සබ්බස්සෙතස්සා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า ‘‘สพฺพสฺเสตสฺส’’ ตามมา. 264. එ තොථෙසු ච. ๒๖๔. และเป็น เอ ในเพราะ โต และ ถ ปัจจัย. සබ්බස්ස එතසද්දස්ස එකාරො හොති වා තොථඉච්චෙතෙසු. ද්විත්තං, එත්තො. การแปลง เอต สรรพนามทั้งปวง เป็น เอ ย่อมมีบ้าง ในเพราะ โต และ ถ ปัจจัยเหล่านี้. ซ้อนพยัญชนะ เป็น เอตฺโต. ‘‘සබ්බස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า ‘‘สพฺพสฺส’’ ตามมา. 265. ඉමස්සි ථංදානිහතොධෙසු ච. ๒๖๕. และเป็น อิ แห่ง อิมะ ในเพราะ ถํ ทานิ ห ต และ โธ ปัจจัย. ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව ඉකාරො හොති ථංදානිහතොධඉච්චෙතෙසු ච. ඉමස්මාති ඉතො. การแปลง อิม สรรพนามทั้งปวงนั่นเทียว เป็น อิ ย่อมมี ในเพราะ ถํ ทานิ ห ต และ โธ ปัจจัยเหล่านี้. ในอรรถว่า อิมสฺมา เป็น อิโต. ‘‘ක්වචි තො’’ති යොගවිභාගෙන ආදිප්පභුතීහි තො සත්තමියත්ථෙ. අනිච්චාදීහි තතියත්ථෙ ච. යථා – ආදිම්හීභි අත්ථෙ ආදිතො. එවං මජ්ඣතො, එකතො, පුරතො, පච්ඡතො, පස්සතො, පිට්ඨිතො, පාදතො, සීසතො, අග්ගතො, මූලතො, පරතො ඉච්චාදයො. ด้วยการแยกสูตรว่า ‘‘กฺวจิ โต’’ โต ปัจจัย ลงหลังศัพท์มี อาทิ เป็นต้น ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. และลงหลังศัพท์มี อนิจฺจ เป็นต้น ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ. เช่น ในอรรถว่า อาทิมฺหิ เป็น อาทิโต. เช่นเดียวกับ มชฺฌโต, เอกโต, ปุรโต, ปจฺฉโต, ปสฺสโต, ปิฏฺฐิโต, ปาทโต, สีสโต, อคฺคโต, มูลโต, ปรโต เป็นต้น. තතියත්ථෙ අනිච්චෙනාති අනිච්චතො, අනිච්චතො සම්මසති. එවං දුක්ඛතො, රොගතො, ගණ්ඩතො ඉච්චාදයො. ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติว่า อนิจฺเจน เป็น อนิจฺจโต, (เช่น) อนิจฺจโต สมฺมสติ (ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง). เช่นเดียวกับ ทุกฺขโต, โรคโต, คณฺฑโต เป็นต้น. ‘‘අත්ථෙ, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า ‘‘อตฺเถ’’ และ ‘‘กฺวจิ’’ ตามมา. 266. ත්‍රථ සත්තමියා සබ්බනාමෙහි. ๒๖๖. ปัจจัย ตร ถ ในอรรถสัตตมีวิภัตติ จากสรรพนาม සබ්බනාමෙහි පරා ත්‍ර ථඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. සබ්බස්මිං, සබ්බෙසු චාති සබ්බත්‍ර සබ්බත්ථ. එවං [Pg.123] යත්‍ර යත්ථ, තත්‍ර තත්ථ, ඉතරත්‍ර ඉතරත්ථ, අඤ්ඤත්‍ර අඤ්ඤත්ථ, උභයත්‍ර උභයත්ථ, පරත්‍ර පරත්ථ, කුත්‍ර කුත්ථ, ‘‘ත්‍රතොථෙසු චා’’ති කුත්තං. ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කාදෙසො. කත්ථ, අමුත්‍ර අමුත්ථ. ปัจจัย ตร และ ถ เหล่านี้ ย่อมมีเบื้องหลังสัพพนามทั้งหลาย ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. ในอรรถว่า สพฺพสฺมึ และ สพฺเพสุ เป็น สพฺพตฺร และ สพฺพตฺถ. เช่นเดียวกัน ยตฺร ยตฺถ, ตตฺร ตตฺถ, อิตรตฺร อิตารตฺถ, อญฺญตฺร อญฺญตฺถ, อุภยตฺร อุภยตฺถ, ปรตฺร ปรตฺถ, กุตฺร กุตฺถ, มีการทำเป็น กุตฺต ด้วยสูตรว่า "ตรโตเถสุ จ". มีการอาเทศเป็น ก ด้วย จ ศัพท์ ในสูตรว่า "กิสฺส ก เว จ". กตฺถ, อมุตฺร อมุตฺถ. ‘‘සබ්බස්සෙතස්සාකාරො’’ති වත්තතෙ. บทว่า "สพฺพสฺเสตสฺสากาโร" ย่อมตามไป. 267. ත්‍රෙ නිච්චං. ๒๖๗. ในปัจจัย ตร (มีการอาเทศเป็น อ) แน่นอน. සබ්බස්සෙව එතසද්දස්ස අකාරො හොති නිච්චං ත්‍රෙ පරෙ. අත්‍ර. ‘‘සබ්බස්සෙතස්සාකාරො වා’’ති අත්තං, ‘‘එ තොථෙසු චා’’ති එකාරො, අත්ථ, එත්ථ. การอาเทศเป็น อักษร อ แห่ง สพฺพ และ เอต สรรพนามนั่นเทียว ย่อมมีแน่นอน เมื่อปัจจัย ตร อยู่เบื้องหลัง. (เช่น) อตฺร. มีการอาเทศเป็น อ ด้วยสูตรว่า "สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา", มีการอาเทศเป็น เอ ด้วยสูตรว่า "เอ โตเถสุ จ", (เช่น) อตฺถ, เอตฺถ. ‘‘ක්වචි, අත්ථෙ, සත්තමියා’’ති ච අධිකාරො, සබ්බස්මින්ති අත්ථෙ – บทตามไปว่า ‘ในบางแห่ง, ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ’ และในอรรถว่า ‘ในทั้งหมด’ 268. සබ්බතො ධි. ๒๖๘. จากสัพพะ (มีปัจจัย) ธิ. සබ්බඉච්චෙතස්මා ධිප්පච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. සබ්බධි. ปัจจัย ธิ ย่อมมีจากคำว่า สัพพะ นี้ ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. (เช่น) สัพพธิ. 269. කිස්මා වො. ๒๖๙. จากกิง (มีปัจจัย) โว. කිමිච්චෙතස්මා වප්පච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. ปัจจัย วะ ย่อมมีจากคำว่า กิง นี้ ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. 270. කිස්ස ක වෙ ච. ๒๗๐. การอาเทศ กิง เป็น กะ เมื่อมีปัจจัย วะ อยู่เบื้องหลัง และ (ด้วย จ ศัพท์). කිමිච්චෙතස්ස කසද්දො ආදෙසො හොති වප්පච්චයෙපරෙ. චග්ගහණෙන ථහමාදිඅවප්පච්චයෙපි. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා කකාරෙ අකාරස්ස ලොපො ච වම්හි. ක්ව ගතොසි ත්වං. คำว่า กะ ย่อมเป็นอาเทศของคำว่า กิง นี้ เมื่อมีปัจจัย วะ อยู่เบื้องหลัง. ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ (และ) แม้ในปัจจัยอื่นมี ถะ หะ เป็นต้น ที่ไม่ใช่ วะ. และมีการลบ อะ แห่ง กะ ใน วะ ด้วยบทมีอาทิว่า ‘เตสุ วุทฺธี’. (เช่น) กฺวะ คโตสิ ตฺวํ (เธอไปที่ไหน?). ‘‘කිස්මා’’ති වත්තතෙ. บทว่า ‘จากกิง’ ย่อมตามไป. 271. හිංහංහිඤ්චනං[Pg.124]. ๒๗๑. ปัจจัย หิง หัง หิญจนะ. කිමිච්චෙතස්මා හිං හං හිඤ්චනංඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. ปัจจัยเหล่านี้คือ หิง หัง หิญจนะ ย่อมมีจากคำว่า กิง นี้ ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. ‘‘කිස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า ‘ของกิง’ ย่อมตามไป. 272. කු හිංහංසු ච. ๒๗๒. การอาเทศ กิง เป็น กุ เมื่อมีปัจจัย หิง หัง อยู่เบื้องหลัง และ (ด้วย จ ศัพท์). කිමිච්චෙතස්ස කු හොති හිං හං ඉච්චෙතෙසු. චග්ගහණෙන හිඤ්චනංදාචනමිච්චාදීසුපි. කිස්මින්ති කුහිං, කුහං, කුහිඤ්චනං, කහං කාදෙසො. การอาเทศ กิง เป็น กุ ย่อมมีในปัจจัยเหล่านี้คือ หิง หัง. ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ (และ) แม้ในปัจจัยมี หิญจนะ ทาจนะ เป็นต้น. ในอรรถว่า กสฺมึ (ในอะไร) เป็น กุหึ, กุหํ, กุหิญฺจนํ, กหํ (มีการอาเทศ กะ). ‘‘හිං හ’’න්ති වත්තතෙ. บทว่า ‘หิง หัง’ ย่อมตามไป. 273. තම්හා ච. ๒๗๓. จาก ตะ และ (สัพพนามอื่น). තඉච්චෙතස්මා ච සබ්බනාමතො හිංහංපච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. තස්මින්ති තහිං, තහං. ปัจจัย หิง หัง ย่อมมีจาก ตะ สรรพนามนี้ และจากสัพพนาม (อื่น) ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. ในอรรถว่า ตสฺมึ (ในนั้น) เป็น ตหึ, ตหํ. 274. ඉමස්මා හධා ච. ๒๗๔. จาก อิมะ (มีปัจจัย) หะ ธะ และ. ඉමසද්දතො හධප්පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. ‘‘ඉමස්සි ථ’’න්තිආදිනා ඉකාරො. ඉමස්මින්ති ඉහ, ඉධ. ปัจจัย หะ ธะ ย่อมมีจากอิมะศัพท์ ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. มีการอาเทศเป็น อิ เป็นต้น ด้วยบทมีอาทิว่า ‘อิมัสสิ ถะ’. ในอรรถว่า อิมสฺมึ (ในนี้) เป็น อิหะ, อิธะ. 275. යතො හිං. ๒๗๕. จาก ยะ (มีปัจจัย) หิง. යඉච්චෙතස්මා සබ්බනාමතො හිංපච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. යස්මින්ති යහිං. ปัจจัย หิง ย่อมมีจาก ยะ สรรพนามนี้ และจากสัพพนาม (อื่น) ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. ในอรรถว่า ยสฺมึ (ในใด) เป็น ยหึ. ‘‘කාලෙ’’ති අධිකාරොයං. บทตามไปนี้ว่า ‘ในกาล’. කස්මිං කාලෙති අත්ථෙ ในอรรถว่า ‘ในกาลไหน’. 276. කිංසබ්බඤ්ඤෙකයකුහි [Pg.125] දා දාචනං. ๒๗๖. จาก กิง สัพพะ อัญญะ เอกะ ยะ กุ (มีปัจจัย) ทา ทาจนะ. කිං සබ්බඅඤ්ඤඑකයඉච්චෙතෙහි සබ්බනාමෙහි දාපච්චයො හොති. කුඉච්චෙතස්මා දාචනඤ්ච කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. ปัจจัย ทา ย่อมมีจากสัพพนามเหล่านี้คือ กิง สัพพะ อัญญะ เอกะ ยะ. และปัจจัย ทาจนะ ย่อมมีจาก กุ นี้ ในกาล ในบางแห่ง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කාදෙසො, කදා. ในสูตรว่า ‘กิสฺส ก เว จ’ มีการอาเทศ กิง เป็น กะ ด้วย จ ศัพท์. (เช่น) กทา. 277. සබ්බස්ස සො දාම්හි වා. ๒๗๗. อาเทศ สัพพะ เป็น ส บ้าง เมื่อมี ทา ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง. සබ්බඉච්චෙතස්ස සද්දස්ස සසද්දාදෙසො හොති වා දාපච්චයෙ පරෙ. සබ්බස්මිං කාලෙති සදා, සබ්බදා. การอาเทศเป็น ส แห่ง สัพพะศัพท์นี้ ย่อมมีบ้าง เมื่อมี ทา ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง. ในอรรถว่า 'ในกาลทั้งปวง' (เช่น) สทา, สัพพทา. එවං අඤ්ඤදා, එකදා, යදා, කස්මිං කාලෙති කුදාචනං, ‘‘කු හිංහංසු චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කුත්තං, ‘‘කු’’ඉති නිපාතනෙන වා. ในทำนองเดียวกัน (เช่น) อัญญทา, เอกทา, ยทา. ในอรรถว่า 'ในกาลไหน' (เช่น) กุทาจนัง. มีการอาเทศเป็น กุ ด้วย จ ศัพท์ ในสูตรว่า 'กุ หึหํสุ จ' หรือด้วยการลง กุ นิบาต. ‘‘දා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'ทา' ย่อมตามไป. 278. තම්හා දානි ච. ๒๗๘. หลัง ต สรรพนาม ลง ทานิ และ ทา ปัจจัย บ้าง. තඉච්චෙතස්මා සබ්බනාමතො දානිදාපච්චයා හොන්ති කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. තස්මිං කාලෙති තදානි, තදා. หลัง ต สรรพนามนี้ ลง ทานิ และ ทา ปัจจัย ในอรรถสัตตมีวิภัตติอันเป็นกาลบ้าง. ในกาลนั้น ชื่อว่า ตทานิ, ตทา. 279. ඉමස්මා රහිධුනාදානි ච. ๒๗๙. หลัง อิม สรรพนาม ลง รหิ, ธุนา และ ทานิ ปัจจัย บ้าง. ඉමසද්දතො රහි ධුනා දානිඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. หลัง อิม ศัพท์ ลงปัจจัยเหล่านี้ คือ รหิ, ธุนา, ทานิ ในอรรถสัตตมีวิภัตติอันเป็นกาลบ้าง. ‘‘සබ්බස්ස, ඉමස්සා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'สัพพัสสะ' และ 'อิมัสสะ' ย่อมตามไป. 280. එත [Pg.126] රහිම්හි. ๒๘๐. อาเทศเป็น เอต เมื่อมี รหิ ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง. සබ්බස්ස ඉමසද්දස්ස එතාදෙසො හොති රහිම්හි පච්චයෙ පරෙ. ඉමස්මිං කාලෙති එතරහි. การอาเทศเป็น เอต แห่ง อิม ศัพท์ทั้งปวง ย่อมมี เมื่อมี รหิ ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง. ในกาลนี้ ชื่อว่า เอตรหิ. 281. අ ධුනාම්හි ච. ๒๘๑. และอาเทศเป็น อ เมื่อมี ธุนา ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง. සබ්බස්සෙව ඉමසද්දස්ස අකාරො හොති ධුනාපච්චයෙ පරෙ. අධුනා, ඉමසද්දස්ස ඉකාරො. ඉමස්මිං කාලෙති ඉදානි. การอาเทศเป็น อ แห่ง อิม ศัพท์ทั้งปวงนั่นแล ย่อมมี เมื่อมี ธุนา ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง เป็น อธุนา. การอาเทศเป็น อิ แห่ง อิม ศัพท์ (เมื่อมี ทานิ ปัจจัย อยู่เบื้องหลัง). ในกาลนี้ ชื่อว่า อิทานิ. විභත්තිප්පච්චයවිධානං නිට්ඨිතං. การบัญญัติวิภัตติและปัจจัย จบแล้ว. ඔපසග්ගිකපද หมวดบทที่ประกอบด้วยอุปสัค අථාලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාවිභත්තිභෙදා උපසග්ගනිපාතා වුච්චන්තෙ. ลำดับนี้ จะกล่าวถึงอุปสัคและนิบาตที่ไม่มีความต่างกันโดยลิงค์ พจน์ และวิภัตติ. ප පරා නි නී උ දු සං වි අව අනු පරි අධි අභි පති සු ආ අති අපි අප උප ඉති පීසති උපසග්ගා. อุปสัค ๒๐ ตัว คือ ป, ปรา, นิ, นี, อุ, ทุ, สํ, วิ, อว, อนุ, ปริ, อธิ, อภิ, ปฏิ, สุ, อา, อติ, อปิ, อป, อุป. තත්ථ පසද්දො පකාරා’දිකම්ම පධානි’ස්සරිය’න්තොභාවවියොග තප්පර භුසත්ථ සම්භවතිත්ති අනාවිල පත්ථනාදීසු. පඉති අයමුපසග්ගො එතෙසු පකාරාදීසු අත්ථෙසු වත්තති, යථා – පකාරෙ පඤ්ඤා, ආදිකම්මෙ විප්පකතං, පධානෙ පණීතං, පධානං පධානත්තං, ඉස්සරියෙ පභූ අයං දෙසස්ස, අන්තොභාවෙ පක්ඛිත්තං, වියොගෙ පවාසී, තප්පරෙ පාචරියො, භුසත්ථෙ පවුද්ධකායො, සම්භවෙ හිමවතා ගඞ්ගා පභවති, තිත්තියං පහූතමන්නං, අනාවිලෙ පසන්නමුදකං, පත්ථනෙ පණිහිතං. ในบรรดาอุปสัคเหล่านั้น ป-ศัพท์ ย่อมเป็นไปในอรรถประการ, อาทิกรรม, ประธาน, อิสริยะ, อันโตภาวะ, วิโยคะ, ตัปปะระ, ภูสัตถะ, สัมภวะ, ติตติ, อนาวิละ, ปัตถนา เป็นต้น. อุปสัคว่า ป นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถมีประการเป็นต้นเหล่านั้น เช่น ในอรรถประการ เช่น ปัญญา (ปัญญาอันประเสริฐ), ในอรรถอาทิกรรม เช่น วิปปกตัง (อันเริ่มทำไว้แล้ว), ในอรรถประธาน เช่น ปณีตัง (ประณีต), ปธานัง (ความเพียร), ปธานัตตัง (ความเป็นประธาน), ในอรรถอิสริยะ เช่น ปภู อะยัง เทสัสสะ (ผู้นี้เป็นใหญ่แห่งประเทศ), ในอรรถอันโตภาวะ เช่น ปักขิตตัง (อันใส่เข้าไว้ข้างใน), ในอรรถวิโยคะ เช่น ปวาสี (ผู้ไปอยู่ต่างถิ่น), ในอรรถตัปปะระ เช่น ปาจริโย (อาจารย์ผู้ขวนขวาย), ในอรรถภูสัตถะ เช่น ปวุฑฒกาโย (ผู้มีกายเจริญมาก), ในอรรถสัมภวะ เช่น หิมวตา คังคา ปภวติ (แม่น้ำคงคาย่อมไหลออกจากภูเขาหิมพานต์), ในอรรถติตติ เช่น ปหูตมันนัง (ข้าวอันเพียงพอ), ในอรรถอนาวิล เช่น ปสันนมุทกัง (น้ำใส), ในอรรถปัตถนา เช่น ปณิหิตัง (อันตั้งไว้มั่น). පරාඉති [Pg.127] පරිහානි පරාජය ගතිවික්කමා’මසනාදීසු. යථා – පරිහානියං පරාභවො, පරාජයෙ පරාජිතො, ගතියං පරායනං. වික්කමෙ පරක්කමති, ආමසනෙ අඞ්ගස්ස පරාමසනං. อุปสัคว่า ปรา ย่อมเป็นไปในอรรถปริหานิ (ความเสื่อม), ปราชัย (ความแพ้), คติ (การไป), วิกกมะ (ความกล้า), อามสนะ (การลูบคลำ) เป็นต้น เช่น ในอรรถปริหานิ เช่น ปราภโว (ความเสื่อม), ในอรรถปราชัย เช่น ปราชิโต (ผู้แพ้แล้ว), ในอรรถคติ เช่น ปรายนัง (ที่ไปเบื้องหน้า). ในอรรถวิกกมะ เช่น ปรักกมติ (ย่อมบากบั่น), ในอรรถอามสนะ เช่น อังคัสสะ ปรามสนัง (การลูบคลำอวัยวะ). නිඉති නිස්සෙස නිග්ගත නීහරණ’න්තොපවෙසනා’භාවනිසෙධ නික්ඛන්ත පාතුභාවා’වධාරණ විභජන උපමූ’පධාරණා’වසානඡෙකාදීසු. නිස්සෙසෙ නිරුත්ති, නිරවසෙසං දෙති, නිග්ගතෙ නික්කිලෙසො, නිය්‍යාති, නීහරණෙ නිද්ධාරණං, අන්තොපවෙසනෙ නිඛාතො, අභාවෙ නිම්මක්ඛිකං, නිසෙධෙ නිවාරෙති, නික්ඛන්තෙ නිබ්බානො, නිබ්බානං, පාතුභාවෙ නිම්මිතං, අවධාරණෙ නිච්ඡයො, විභජනෙ නිද්දෙසො, උපමායං නිදස්සනං, උපධාරණෙ නිසාමනං, අවසානෙ නිට්ඨිතං, ඡෙකෙ නිපුණො. อุปสัค "นิ" ย่อมเป็นไปในอรรถนิสเสส (ความไม่เหลือ), นิคคตะ (ความออกไป), นีหรณะ (การนำออก), อันโตปเวสนะ (การเข้าไปภายใน), อภาวะ (ความไม่มี), นิเสธะ (การห้าม), นิกขันตะ (ความออกไป), ปาตุภาวะ (ความปรากฏ), อวธารณะ (การกำหนด), วิภชนะ (การจำแนก), อุปมา (การเปรียบเทียบ), อุปธารณะ (การพิจารณา), อวสานะ (ความสิ้นสุด), เฉกะ (ความฉลาด) เป็นต้น. ในอรรถนิสเสส เช่น "นิรุตติ" (ภาษา), "นิรวเสสํ เทติ" (ย่อมให้ไม่เหลือ), ในอรรถนิคคตะ เช่น "นิกฺกิเลโส" (ผู้ไม่มีกิเลส), "นิยฺยาติ" (ย่อมออกไป), ในอรรถนีหรณะ เช่น "นิทฺธารณํ" (การนำออก), ในอรรถอันโตปเวสนะ เช่น "นิขาโต" (อันฝังไว้แล้ว), ในอรรถอภาวะ เช่น "นิมฺมกฺขิกํ" (ปราศจากแมลงวัน), ในอรรถนิเสธะ เช่น "นิวาเรติ" (ย่อมห้าม), ในอรรถนิกขันตะ เช่น "นิพฺพาโน" (ผู้ดับแล้ว), "นิพฺพานํ" (นิพพาน), ในอรรถปาตุภาวะ เช่น "นิมฺมิตํ" (อันเนรมิตแล้ว), ในอรรถอวธารณะ เช่น "นิจฺฉโย" (ความแน่นอน), ในอรรถวิภชนะ เช่น "นิทฺเทโส" (การแสดง), ในอรรถอุปมา เช่น "นิทสฺสนํ" (ตัวอย่าง), ในอรรถอุปธารณะ เช่น "นิสามนํ" (การฟัง), ในอรรถอวสานะ เช่น "นิฏฺฐิตํ" (อันสำเร็จแล้ว), ในอรรถเฉกะ เช่น "นิปุโณ" (ฉลาด). නීඉති නීහරණා’වරණාදීසු. නීහරණෙ නීහරති, ආවරණෙ නීවරණං. อุปสัค "นี" ย่อมเป็นไปในอรรถนีหรณะ (การนำออก), อาวรณะ (การกั้น) เป็นต้น. ในอรรถนีหรณะ เช่น "นีหรติ" (ย่อมนำออก), ในอรรถอาวรณะ เช่น "นิวรณํ" (เครื่องกั้น). උඉති උග්ගතු’ද්ධකම්ම පධාන වියොග සම්භව අත්ථලාභසත්ති සරූපකථනාදීසු. උග්ගතෙ උග්ගච්ඡති, උද්ධකම්මෙ ආසනා උට්ඨිතො, උක්ඛෙපො, පධානෙ උත්තමො, ලොකුත්තරො, වියොගෙ උබ්බාසිතො, සම්භවෙ උබ්භූතො, අත්ථලාභෙ උප්පන්නං ඤාණං, සත්තියං උස්සහති ගන්තුං, සරූපකථනෙ උද්දිසති සුත්තං. อุปสัค "อุ" ย่อมเป็นไปในอรรถอุคคตะ (ความขึ้นไป), อุทธกรรม (กรรมที่ยกขึ้น), ประธาน (ความสำคัญ), วิโยคะ (ความพลัดพราก), สัมภวะ (ความเกิด), อัตถลาภะ (การได้ประโยชน์), สัตติ (ความสามารถ), สรูปกถนะ (การกล่าวถึงลักษณะ) เป็นต้น. ในอรรถอุคคตะ เช่น "อุคฺคจฺฉติ" (ย่อมขึ้นไป), ในอรรถอุทธกรรม เช่น "อุฏฺฐิโต" (ลุกขึ้นแล้ว) "อาสนา" (จากอาสนะ), "อุกฺเขโป" (การยกขึ้น), ในอรรถประธาน เช่น "อุตฺตโม" (สูงสุด), "โลกุตฺตโร" (โลกุตตระ), ในอรรถวิโยคะ เช่น "อุพฺภาสิโต" (อันขับไล่ออกแล้ว), ในอรรถสัมภวะ เช่น "อุพฺภูโต" (อันเกิดขึ้นแล้ว), ในอรรถอัตถลาภะ เช่น "อุปฺปนฺนํ ญาณํ" (ญาณอันเกิดขึ้นแล้ว), ในอรรถสัตติ เช่น "อุสฺสหติ คนฺตุํ" (ย่อมพยายามเพื่อไป), ในอรรถสรูปกถนะ เช่น "อุทฺทิสติ สุตฺตํ" (ย่อมแสดงพระสูตร). දුඉති අසොභනා’භාවකුච්ඡිතා’සමිද්ධි කිච්ඡ විරූපතාදීසු. අසොභනෙ දුග්ගන්ධො, අභාවෙ දුබ්භික්ඛං, කුච්ඡිතෙ දුක්කටං, අසමිද්ධියං දුස්සස්සං, කිච්ඡෙ දුක්කරං, විරූපතායං දුබ්බණ්ණො, දුම්මුඛො. อุปสัค "ทุ" ย่อมเป็นไปในอรรถอโสภนะ (ความไม่งาม), อภาวะ (ความไม่มี), กุจฉิตะ (ความน่ารังเกียจ), อสมิทธิ (ความไม่สำเร็จ), กิจฉะ (ความยาก), วิรูปตา (ความน่าเกลียด) เป็นต้น. ในอรรถอโสภนะ เช่น "ทุคฺคนฺโธ" (กลิ่นเหม็น), ในอรรถอภาวะ เช่น "ทุพฺภิกฺขํ" (ความอดอยาก), ในอรรถกุจฉิตะ เช่น "ทุกฺกฏํ" (กรรมชั่ว), ในอรรถอสมิทธิ เช่น "ทุสฺสสฺสํ" (ข้าวกล้าไม่ดี), ในอรรถกิจฉะ เช่น "ทุกฺกรํ" (อันทำได้ยาก), ในอรรถวิรูปตา เช่น "ทุพฺพณฺโณ" (มีวรรณะทราม), "ทุมฺมุโข" (มีหน้าตาอัปลักษณ์). සංඉති සමොධාන සම්මාසම සමන්තභාවසඞ්ගත සඞ්ඛෙපභුසත්ථ සහත්ථ අප්පත්ථ පභවා’භිමුඛභාව සඞ්ගහ පිධාන පුනප්පුනකරණ සමිද්ධාදීසු. සමොධානෙ සන්ධි, සම්මාසමෙසු සමාධි[Pg.128], සම්පයුත්තො, සමන්තභාවෙ සංකිණ්ණා සමුල්ලපනා, සඞ්ගතෙ සඞ්ගමො, සඞ්ඛෙපෙ සමාසො, භුසත්ථෙ සාරත්තො, සහත්ථෙ සංවාසො, අප්පත්ථෙ සමග්ඝො. පභවෙ සම්භවො, අභිමුඛභාවෙ සම්මුඛං, සඞ්ගහෙ සඞ්ගණ්හාති, පිධානෙ සංවුතං, පුනප්පුනකරණෙ සන්ධාවති, සමිද්ධියං සම්පන්නො. อุปสัค "สํ" ย่อมเป็นไปในอรรถสโมธานะ (การรวมกัน), สัมมาสมะ (ความเสมอดี), สมันตภาวะ (ความมีโดยรอบ), สังคตะ (ความพร้อมเพรียง), สังเขปะ (ความย่อ), ภูสัตถะ (ความมาก), สหัตถะ (ความพร้อม), อัปปัตถะ (ความน้อย), ปภวะ (ความเกิด), อภิมุขภาวะ (ความหันหน้าเข้าหา), สังคหะ (การสงเคราะห์), ปิธานะ (การปิด), ปุนัปปุนกรณะ (การทำซ้ำๆ), สมิทธิ (ความสำเร็จ) เป็นต้น. ในอรรถสโมธานะ เช่น "สนฺธิ" (การต่อ), ในอรรถสัมมาสมะ เช่น "สมาธิ" (สมาธิ), "สมฺปยุตฺโต" (ประกอบพร้อมแล้ว), ในอรรถสมันตภาวะ เช่น "สงฺกิณฺณา" (อันเกลื่อนกลาด), "สมุลฺลปนา" (การพูดคุยกัน), ในอรรถสังคตะ เช่น "สงฺคโม" (การประชุม), ในอรรถสังเขปะ เช่น "สมาโส" (การย่อ), ในอรรถภูสัตถะ เช่น "สารตฺโต" (กำหนัดมาก), ในอรรถสหัตถะ เช่น "สํวาโส" (การอยู่ร่วมกัน), ในอรรถอัปปัตถะ เช่น "สมคฺโฆ" (มีค่าเท่ากัน). ในอรรถปภวะ เช่น "สมฺภโว" (ความเกิด), ในอรรถอภิมุขภาวะ เช่น "สมฺมุขํ" (ต่อหน้า), ในอรรถสังคหะ เช่น "สงฺคณฺหาติ" (ย่อมสงเคราะห์), ในอรรถปิธานะ เช่น "สํวุตํ" (อันปิดแล้ว), ในอรรถปุนัปปุนกรณะ เช่น "สนฺธาวติ" (ย่อมแล่นไปซ้ำๆ), ในอรรถสมิทธิ เช่น "สมฺปนฺโน" (ถึงพร้อมแล้ว). විඉති විසෙස විවිධ විරුද්ධ විගත වියොග විරූපතාදීසු. විසෙසෙ විමුත්ති විසිට්ඨො, විවිධෙ විමති විචිත්‍රං, විරුද්ධෙ විවාදො, විගතෙ විමලං, වියොගෙ විප්පයුත්තො, විරූපතායං විරූපො. อุปสัค "วิ" ย่อมเป็นไปในอรรถวิเสส (ความพิเศษ), วิวิธะ (ความหลากหลาย), วิรุทธะ (ความขัดแย้ง), วิคตะ (ความปราศจาก), วิโยคะ (ความพลัดพราก), วิรูปตา (ความน่าเกลียด) เป็นต้น. ในอรรถวิเสส เช่น "วิมุตติ" (ความหลุดพ้น), "วิสิฏฺโฐ" (ประเสริฐ), ในอรรถวิวิธะ เช่น "วิมติ" (ความสงสัย), "วิจิตฺรํ" (วิจิตร), ในอรรถวิรุทธะ เช่น "วิวาท" (การวิวาท), ในอรรถวิคตะ เช่น "วิมลํ" (ปราศจากมลทิน), ในอรรถวิโยคะ เช่น "วิปฺปยุตฺโต" (พลัดพรากแล้ว), ในอรรถวิรูปตา เช่น "วิรูโป" (มีรูปน่าเกลียด). අවඉති අධොභාග වියොග පරිභව ජානන සුද්ධි නිච්ඡයදෙස ථෙය්‍යාදීසු. අධොභාගෙ අවක්ඛිත්තචක්ඛු, වියොගෙ ඔමුක්කඋපාහනො අවකොකිලං වනං, පරිභවෙ අවජානනං අවමඤ්ඤති, ජානනෙ අවගච්ඡති, සුද්ධියං වොදානං, නිච්ඡයෙ අවධාරණං, දෙසෙ අවකාසො, ථෙය්‍යෙ අවහාරො. อุปสัค "อว" ย่อมเป็นไปในอรรธอโธภาค (ส่วนเบื้องต่ำ), วิโยคะ (ความพลัดพราก), ปริภวะ (ความดูหมิ่น), ชานนะ (ความรู้), สุทธิ (ความบริสุทธิ์), นิจฉยะ (ความแน่นอน), เทสะ (ประเทศ), เถยยะ (การลัก) เป็นต้น. ในอรรธอโธภาค เช่น "อวกฺขิตฺตจกฺขุ" (มีตาเหลียวลง), ในอรรถวิโยคะ เช่น "โอมุกฺกูปาหโน" (ผู้ถอดรองเท้าแล้ว), "อวโกกิลํ วนํ" (ป่าที่ปราศจากนกกาเหว่า), ในอรรถปริภวะ เช่น "อวชานนํ" (การดูหมิ่น), "อวมญฺญติ" (ย่อมดูหมิ่น), ในอรรถชานนะ เช่น "อวคจฺฉติ" (ย่อมรู้), ในอรรถสุทธิ เช่น "โวทานํ" (ความบริสุทธิ์), ในอรรถนิจฉยะ เช่น "อวธารณํ" (การกำหนด), ในอรรถเทสะ เช่น "อวกาโส" (โอกาส), ในอรรถเถยยะ เช่น "อวหาโร" (การลัก). අනුඉති අනුගතා’නුපච්ඡින්න පච්ඡත්ථ භුසත්ථ සාදිස්ස හීනතතියත්ථ ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන භාග විච්ඡාදීසු. අනුගතෙ අන්වෙති, අනුපච්ඡින්නෙ අනුසයො, පච්ඡාසද්දත්ථෙ අනුරථං, භුසත්ථෙ අනුරත්තො, සාදිස්සෙ අනුරූපං. හීනෙ අනුසාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො, තතියත්ථෙ නදිමන්වවසිතා සෙනා, ලක්ඛණෙ රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, ඉත්ථම්භූතක්ඛානෙ සාධු දෙවදත්තො මාතරං අනු, භාගෙ යදෙත්ථ මං අනුසියා තං දීයතු, විච්ඡායං රුක්ඛං රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ චන්දො. "อนุ" อุปสัค ย่อมเป็นไปในอรรถอนุคตะ (ความตามไป), อนุปัจฉินนะ (ความไม่ขาดสาย), ปัจฉาสัททะ (อรรถแห่งศัพท์ว่าปัจฉา), ภูสัตถะ (ความมาก), สาทิสสะ (ความคล้ายคลึง), หีนะ (ความต่ำ), ตติยัตถะ (อรรถแห่งตติยาวิภักติ), ลักขณะ (เครื่องหมาย), อิตถัมภูตักขานะ (การกล่าวถึงความเป็นอย่างนั้น), ภาค (ส่วน), วิจฉา (ความซ้ำ) เป็นต้น. ในอรรถอนุคตะ เช่น "อนฺเวติ" (ย่อมตามไป), ในอรรถอนุปัจฉินนะ เช่น "อนุสโย" (อนุสัย), ในอรรถปัจฉาสัททะ เช่น "อนุรถํ" (ตามหลังรถ), ในอรรถภูสัตถะ เช่น "อนุรตฺโต" (กำหนัดมาก), ในอรรถสาทิสสะ เช่น "อนูรูปํ" (เหมาะสม). ในอรรถหีนะ เช่น "ปญฺญวนฺโต อนุสาริปุตฺตํ" (เหล่าผู้มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร), ในอรรถตติยา เช่น "นทึ อนฺววสิตา เสนา" (กองทัพตั้งอยู่ตามแม่น้ำ), ในอรรถลักขณะ เช่น "รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต วิชฺชุ" (สายฟ้าสว่างวาบที่ต้นไม้), ในอรรถอิตถัมภูตักขานะ เช่น "สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ อนุ" (เทวทัตดีต่อมารดา), ในอรรถภาค เช่น "ยเทตฺถ มํ อนุสิยา ตํ ทียตุ" (ส่วนใดในนี้พึงเป็นของข้าพเจ้า ขอส่วนนั้นจงให้), ในอรรถวิจฉา เช่น "รุกฺขํ รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต จนฺโท" (พระจันทร์ส่องสว่างไปตามต้นไม้ทุกต้น). පරිඉති සමන්තතොභාව පරිච්ඡෙද වජ්ජනා’ලිඞ්ගන නිවාසනපූජාභොජනා’වජානන දොසක්ඛාන ලක්ඛණාදීසු. සමන්තතොභාවෙ පරිවුතො, පරිච්ඡෙදෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යං, වජ්ජනෙ පරිහරති[Pg.129], ආලිඞ්ගනෙ පරිස්සජති, නිවාසනෙ වත්ථං පරිධස්සති, පූජායං පාරිචරියා, භොජනෙ භික්ඛුං පරිවිසති. අවජානනෙ පරිභවති, දොසක්ඛානෙ පරිභාසති, ලක්ඛණාදීසු රුක්ඛං පරි විජ්ජොතතෙ විජ්ජුඉච්චාදි. อุปสัค "ปริ" ย่อมเป็นไปในอรรถสมันตโตภาวะ (ความมีโดยรอบ), ปริจเฉทะ (การกำหนด), วัชชนะ (การเว้น), อลิงคานะ (การโอบกอด), นิวาสนะ (การนุ่งห่ม), ปูชา (การบูชา), โภชนะ (การบริโภค), อวชานนะ (การดูหมิ่น), โทสักขานะ (การกล่าวโทษ), ลักขณะ (เครื่องหมาย) เป็นต้น. ในอรรถสมันตโตภาวะ เช่น "ปริวุโต" (อันแวดล้อมแล้ว), ในอรรถปริจเฉทะ เช่น "ปริญฺเญยฺยํ" (อันควรกำหนดรู้), ในอรรถวัชชนะ เช่น "ปริหรติ" (ย่อมเว้น), ในอรรถอลิงคานะ เช่น "ปริสฺสชติ" (ย่อมโอบกอด), ในอรรถนิวาสนะ เช่น "ปริธสฺสติ" (ย่อมนุ่งห่ม) "วตฺถํ" (ซึ่งผ้า), ในอรรถปูชา เช่น "ปาริจริยา" (การบำรุง), ในอรรถโภชนะ เช่น "ปริวิสติ" (ย่อมอังคาส) "ภิกฺขุํ" (ซึ่งภิกษุ). ในอรรถอวชานนะ เช่น "ปริภวติ" (ย่อมดูหมิ่น), ในอรรถโทสักขานะ เช่น "ปริภาสติ" (ย่อมกล่าวโทษ), ในอรรถลักขณะเป็นต้น เช่น "วิชฺโตตเต" (ย่อมสว่าง) "วิชฺชุ" (สายฟ้า) "ปริ รุกฺขํ" (รอบต้นไม้) เป็นต้น. අධිඉති අධිකි’ස්ස’රූපරිභාවා’ධිභවනජ්ඣායනා’ධිට්ඨානනිච්ඡයපාපුණනාදීසු. අධිකෙ අධිසීලං, ඉස්සරෙ අධිපති, අධි බ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, උපරිභාවෙ අධිරොහති, පථවිං අධිසෙස්සති, අධිභවනෙ අධිභවති, අජ්ඣායනෙ බ්‍යාකරණමධීතෙ, අධිට්ඨානෙ භූමිකම්පාදිං අධිට්ඨාති, නිච්ඡයෙ අධිමොක්ඛො, පාපුණනෙ භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති. อุปสัค "อธิ" ย่อมเป็นไปในอรรถอธิกะ (ความยิ่ง), อิสสระ (ความเป็นใหญ่), อุปริภาวะ (ความอยู่เบื้องบน), อธิภวนะ (การครอบงำ), อัชฌายนะ (การศึกษา), อธิฏฐานะ (การอธิษฐาน), นิจฉยะ (ความตกลงใจ), ปาปุณนะ (การบรรลุ) เป็นต้น. ในอรรถอธิกะ เช่น "อธิสีลํ" (อธิศีล), ในอรรถอิสสระ เช่น "อธิปติ" (ผู้เป็นใหญ่), "ปญฺจาลา" (ชาวปัญจาละ) "อธิ พฺรหฺมทตฺเต" (มีพระพรหมทัตเป็นใหญ่), ในอรรถอุปริภาวะ เช่น "อธิโรหติ" (ย่อมขึ้นไป), "อธิเสสฺสติ" (ย่อมทับอยู่) "ปฐวึ" (ซึ่งแผ่นดิน), ในอรรถอธิภวนะ เช่น "อธิภวติ" (ย่อมครอบงำ), ในอรรถอัชฌายนะ เช่น "อธีเต" (ย่อมศึกษา) "พฺยากรณํ" (ซึ่งไวยากรณ์), ในอรรถอธิฏฐานะ เช่น "อธิฏฺฐาติ" (ย่อมอธิษฐาน) "ภูมิกมฺปาทึ" (ซึ่งแผ่นดินไหวเป็นต้น), ในอรรถนิจฉยะ เช่น "อธิโมกฺโข" (ความน้อมใจเชื่อ), ในอรรถปาปุณนะ เช่น "อธิคจฺฉติ" (ย่อมบรรลุ) "โภคกฺขนฺธํ" (ซึ่งกองแห่งโภคะ). අභිඉති අභිමුඛභාව විසිට්ඨා’ධි කු’ද්ධකම්ම කුල සාරුප්පවන්දන ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන විච්ඡාදීසු. අභිමුඛභාවෙ අභිමුඛො අභික්කමති, විසිට්ඨෙ අභිධම්මො, අධිකෙ අභිවස්සති, උද්ධකම්මෙ අභිරුහති, කුලෙ අභිජාතො, සාරුප්පෙ අභිරූපො, වන්දනෙ අභිවාදෙති, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං. อุปสัค "อภิ" ย่อมเป็นไปในอรรถอภิมุขภาวะ (ความหันหน้าเข้าหา), วิสิฏฐะ (ความพิเศษ), อธิกะ (ความยิ่ง), อุทธกรรม (กรรมที่ยกขึ้น), กุละ (ตระกูล), สารุปปะ (ความเหมาะสม), วันทนา (การไหว้), ลักขณะ (เครื่องหมาย), อิตถัมภูตักขานะ (การกล่าวถึงความเป็นอย่างนั้น), วิจฉา (ความซ้ำๆ) เป็นต้น. ในอรรถอภิมุขภาวะ เช่น "อภิมุโข" (หันหน้าเข้าหา), "อภิกฺกมติ" (ย่อมก้าวไปข้างหน้า), ในอรรถวิสิฏฐะ เช่น "อภิธมฺโม" (อภิธรรม), ในอรรถอธิกะ เช่น "อภิวสฺสติ" (ย่อมตกหนัก), ในอรรถอุทธกรรม เช่น "อภิรุหติ" (ย่อมขึ้นไป), ในอรรถกุละ เช่น "อภิชาโต" (เกิดในตระกูลสูง), ในอรรถสารุปปะ เช่น "อภิรูโป" (มีรูปงาม), ในอรรถวันทนา เช่น "อภิวาเทติ" (ย่อมไหว้), ในอรรถลักขณะเป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้วก่อน. පතිඉති පතිගත පටිලොමපතිනිධි පතිදාන නිසෙධනිවත්තන සාදිස්ස පතිකරණා’දාන පතිබොධ පටිච්ච ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන භාගවිච්ඡාදීසු. පතිගතෙ පච්චක්ඛං, පටිලොමෙ පතිසොතං, පතිනිධිම්හි ආචරියතො පති සිස්සො, පතිදානෙ තෙලත්ථිකස්ස ඝතං පති දදාති, නිසෙධෙ පටිසෙධනං, නිවත්තනෙ පටික්කමති, සාදිස්සෙ පතිරූපකං, පතිකරණෙ පතිකාරො, ආදානෙ පතිග්ගණ්හාති, පතිබොධෙ පටිවෙධො, පටිච්චෙ පච්චයො, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං. อุปสัค "ปติ" ย่อมเป็นไปในอรรถปติคตะ (ความเฉพาะหน้า), ปฏิโลมะ (ความทวน), ปตินิธิ (ตัวแทน), ปติดานะ (การให้ตอบแทน), นิเสธนะ (การห้าม), นิวัตตนะ (การกลับ), สาทิสสะ (ความเหมือน), ปติกรณะ (การทำตอบ), อาทานะ (การรับ), ปติโพธะ (การรู้แจ้ง), ปฏิจจะ (ความอาศัย), ลักขณะ (เครื่องหมาย), อิตถัมภูตักขานะ (การกล่าวถึงความเป็นอย่างนั้น), ภาคะ (ส่วน), วิจฉา (ความซ้ำๆ) เป็นต้น. ในอรรถปติคตะ เช่น "ปจฺจกฺขํ" (ประจักษ์), ในอรรถปฏิโลมะ เช่น "ปติโสตํ" (ทวนกระแส), ในอรรถปตินิธิ เช่น "ปติ สิสฺโส" (ศิษย์ตัวแทน) "อาจริยโต" (จากอาจารย์), ในอรรถปติดานะ เช่น "ปติ ททาติ" (ย่อมให้ตอบแทน) "ฆตํ" (ซึ่งเนยใส) "เตลตฺถิกสฺส" (แก่ผู้ต้องการน้ำมัน), ในอรรถนิเสธนะ เช่น "ปติเสธนํ" (การห้าม), ในอรรถนิวัตตนะ เช่น "ปฏิกฺกมติ" (ย่อมถอยกลับ), ในอรรถสาทิสสะ เช่น "ปติรูปกํ" (สิ่งที่เหมือนกัน), ในอรรถปติกรณะ เช่น "ปติกาโร" (การทำตอบ), ในอรรถอาทานะ เช่น "ปติคฺคณฺหาติ" (ย่อมรับ), ในอรรถปติโพธะ เช่น "ปติเวโธ" (การแทงตลอด), ในอรรถปฏิจจะ เช่น "ปจฺจโย" (ปัจจัย), ในอรรถลักขณะเป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้วก่อน. සුඉති සොභන සුට්ඨුසම්මා සමිද්ධි සුඛත්ථාදීසු. සොභනෙ සුගන්ධො, සුට්ඨුසම්මාදත්ථෙසු සුට්ඨු ගතො සුගතො, සම්මා ගතොතිපි සුගතො, සමිද්ධියං සුභික්ඛං, සුඛත්ථෙ සුකරො. อุปสัค "สุ" ย่อมเป็นไปในอรรถโสภณะ (ความงาม), สุฏฐุ (ความดี), สัมมา (ความชอบ), สมิทธิ (ความสำเร็จ), สุขัตถะ (เพื่อความสุข) เป็นต้น. ในอรรถโสภณะ เช่น "สุคนฺโธ" (กลิ่นหอม), ในอรรถสุฏฐุและสัมมา เช่น "สุคโต" (ผู้ไปดีแล้ว), แม้ผู้ไปโดยชอบก็ชื่อว่า "สุคโต", ในอรรถสมิทธิ เช่น "สุภิกฺขํ" (ความมีอาหารหาง่าย), ในอรรถสุขัตถะ เช่น "สุกโร" (ทำได้ง่าย). ආඉති [Pg.130] අභිමුඛභාවු’ද්ධකම්ම මරියාදා’භිවිධි පත්ති’ච්ඡාපරිස්සජන ආදිකම්මග්ගහණ නිවාස සමීප’ව්හානාදීසු. අභිමුඛභාවෙ ආගච්ඡති, උද්ධකම්මෙ ආරොහති, මරියාදායං ආපබ්බතා ඛෙත්තං, අභිවිධිම්හි ආකුමාරං යසො කච්චායනස්ස, පත්තියං ආපත්තිමාපන්නො, ඉච්ඡායං ආකඞ්ඛා, පරිස්සජනෙ ආලිඞ්ගනං, ආදිකම්මෙ ආරම්භො, ගහණෙ ආදීයති ආලම්බති, නිවාසෙ ආවසථො, සමීපෙ ආසන්නං, අව්හානෙ ආමන්තෙසි. อุปสัค "อา" ย่อมเป็นไปในอรรถอภิมุขภาวะ (ความหันหน้าเข้าหา), อุทธกรรม (การขึ้นไป), มริยาทา (ขอบเขต), อภิวิธิ (การแผ่ไปทั่ว), ปัตติ (การถึง), อิจฉา (ความปรารถนา), ปริสสชนะ (การสวมกอด), อาทิกัมมะ (การเริ่มต้น), คหณะ (การถือเอา), นิวาสะ (ที่อยู่), สมีปะ (ความใกล้), อวหานะ (การเรียก) เป็นต้น. ในอรรถอภิมุขภาวะ เช่น "อาคจฺฉติ" (ย่อมมา), ในอรรถอุทธกรรม เช่น "อาโรหติ" (ย่อมขึ้น), ในอรรถมริยาทา เช่น "อาปพฺพตา เขตฺตํ" (นาจนถึงภูเขา), ในอรรถอภิวิธิ เช่น "อากุมารํ ยโส กจฺจายนสฺส" (เกียรติยศของกัจจายนะแผ่ไปตลอดถึงเด็ก), ในอรรถปัตติ เช่น "อาปตฺติมาปนฺโน" (ผู้ต้องอาบัติ), ในอรรถอิจฉา เช่น "อากงฺขา" (ความหวัง), ในอรรถปริสสชนะ เช่น "อาลิงฺคนํ" (การสวมกอด), ในอรรถอาทิกัมมะ เช่น "อารมฺโภ" (การเริ่มต้น), ในอรรถคหณะ เช่น "อาทียติ" (ย่อมถือเอา), "อาลมฺพติ" (ย่อมยึดหน่วง), ในอรรถนิวาสะ เช่น "อาวสโถ" (ที่พัก), ในอรรถสมีปะ เช่น "อาสนฺนํ" (ใกล้), ในอรรถอวหานะ เช่น "อามนฺเตสิ" (ได้เรียกแล้ว). අතිඉති අභික්කමනා’තික්කන්තා’තිසය භුසත්ථාදීසු. අතික්කමනෙ අතිරොචති අම්හෙහි, අතීතො, අතික්කන්තෙ අච්චන්තං, අතිසයෙ අතිකුසලො, භුසත්ථෙ අතික්කොධො අතිවුද්ධි. อุปสัค "อติ" ย่อมเป็นไปในอรรถอภิกกมนะ (การก้าวล่วง), อติกกันตะ (การล่วงเลย), อติสยะ (ความยิ่ง), ภุสัตถะ (ความมาก) เป็นต้น. ในอรรถอภิกกมนะ เช่น "อติโรจติ อมฺเหหิ" (ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าพวกเรา), "อดีโต" (ล่วงไปแล้ว), ในอรรถอติกกันตะ เช่น "อจฺจนฺตํ" (อย่างยิ่ง), ในอรรถอติสยะ เช่น "อติกุสโล" (ฉลาดอย่างยิ่ง), ในอรรถภุสัตถะ เช่น "อติกฺโกโธ" (โกรธจัด), "อติวุทฺธิ" (ความเจริญอย่างยิ่ง). අපිඉති සම්භාවනා’පෙක්ඛා සමුච්චය ගරහ පඤ්හාදීසු. සම්භාවනායං අපි දිබ්බෙසු කාමෙසු, මෙරුම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, අපෙක්ඛායං අයම්පි ධම්මො අනියතො, සමුච්චයෙ ඉතිපි අරහං, අන්තම්පි අන්තගුණම්පි ආදාය, ගරහෙ අපි අම්හාකං පණ්ඩිතක, පඤ්හෙ අපි භන්තෙ භික්ඛං ලභිත්ථ. อุปสัค "อปิ" ย่อมเป็นไปในอรรถสัมภาวนา (ความยกย่อง), อเปกขา (ความมุ่งหวัง), สมุจจยะ (การรวบรวม), ครหา (การตำหนิ), ปัญหา (คำถาม) เป็นต้น. ในอรรถสัมภาวนา เช่น "อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ" (แม้ในกามอันเป็นทิพย์), "เมรุมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺเฉยฺย" (พึงไปได้แม้แทงทะลุเขาพระสุเมรุ), ในอรรถอเปกขา เช่น "อยมฺปิ ธมฺโม อนิยโต" (แม้ธรรมนี้ก็ไม่แน่นอน), ในอรรถสมุจจยะ เช่น "อิติปิ อรหํ" (แม้เพราะเหตุนี้ พระองค์เป็นพระอรหันต์), "อนฺตมฺปิ อนฺตคุณมฺปิ อาทาย" (ถือเอาทั้งไส้ใหญ่และไส้น้อย), ในอรรถครหา เช่น "อปิ อมฺหากํ ปณฺฑิตก" (โธ่ บัณฑิตน้อยของเรา), ในอรรถปัญหา เช่น "อปิ ภนฺเต ภิกฺขํ ลภิตฺถ" (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้บิณฑบาตบ้างไหม). අපඉති අපගත ගරහ වජ්ජන පූජා පදුස්සනාදීසු. අපගතෙ අපමානො අපෙතො, ගරහෙ අපගබ්භො, වජ්ජනෙ අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, පූජායං වුද්ධාපචායී, පදුස්සනෙ අපරජ්ඣති. อุปสัค "อป" ย่อมเป็นไปในอรรถอปคตะ (ความไปปราศ), ครหา (การตำหนิ), วัชชนะ (การเว้น), ปูชา (การบูชา), ปทุสสนะ (การประทุษร้าย) เป็นต้น. ในอรรถอปคตะ เช่น "อปมาโน" (ไม่มีประมาณ), "อเปโต" (ปราศจากแล้ว), ในอรรถครหา เช่น "อปคพฺโภ" (ผู้ไม่ละอาย), ในอรรถวัชชนะ เช่น "วานิชา อายนฺติ อปสาลาย" (พวกพ่อค้ามาเว้นจากโรงศาลา), ในอรรถปูชา เช่น "วุทฺธาปจายี" (ผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้เจริญ), ในอรรถปทุสสนะ เช่น "อปราชฺฌติ" (ย่อมประทุษร้าย). උපඉති උපගමන සමීපූ’පපත්ති සාදිස්සා’ධිකූ’පරිභාවා’නසන දොසක්ඛාන සඤ්ඤා පුබ්බකම්ම පූජා ගය්හාකාර භුසත්ථාදීසු. උපගමනෙ නිසින්නං වා උපනිසීදෙය්‍ය, සමීපෙ උපනගරං, උපපත්තියං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති, අථ වා උපපත්ති යුත්ති, යථා [Pg.131]– උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා, සාදිස්සෙ උපමානං උපමා, අධිකෙ උප ඛාරියං දොණො, උපරිභාවෙ උපසම්පන්නො, අනසනෙ උපවාසො, දොසක්ඛානෙ පරං උපපදති, සඤ්ඤායං උපධා උපසග්ගො, පුබ්බකම්මෙ උපක්කමො උපකාරො, පූජායං බුද්ධුපට්ඨාකො, මාතුපට්ඨානං, ගය්හාකාරෙ සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, භුසත්ථෙ උපාදානං, උපායාසො, උපනිස්සයොති. ඉති අනෙකත්ථා හි උපසග්ගා. อุปสัค "อุป" ย่อมเป็นไปในอรรถอุปคมนะ (การเข้าไปใกล้), สมีปะ (ความใกล้), อุปปัตติ (การบังเกิด/ความสมควร), สาทิสสะ (ความเหมือน), อธิกะ (ความยิ่ง), อุปริภาวะ (ความเป็นเบื้องบน), อนสนะ (การอดอาหาร), โทสักขานะ (การกล่าวโทษ), สัญญา (ชื่อ/เครื่องหมาย), ปุพพกัมมะ (การกระทำก่อน), ปูชา (การบูชา), คัยหาการะ (อาการที่ถือเอา), ภุสัตถะ (ความมาก) เป็นต้น. ในอรรถอุปคมนะ เช่น "นิสินฺนํ วา อุปนิสีเทยฺย" (พึงเข้าไปนั่งใกล้ผู้ที่นั่งอยู่), ในอรรถสมีปะ เช่น "อุปนครํ" (ใกล้เมือง), ในอรรถอุปปัตติ เช่น "สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ" (ย่อมบังเกิดในสวรรค์), หรือ อุปปัตติ คือความสมควร เช่น "อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา" (ชื่อว่าอุเบกขา เพราะพิจารณาโดยความสมควร), ในอรรถสาทิสสะ เช่น "อุปมานํ อุปมา" (อุปมา อุปไมย), ในอรรถอธิกะ เช่น "อุป ขาริยํ โทโณ" (ทะนานเกินขารี), ในอรรถอุปริภาวะ เช่น "อุปสมฺปนฺโน" (อุปสมบทแล้ว), ในอรรถอนสนะ เช่น "อุปวาโส" (การถือศีลอดอาหาร), ในอรรถโทสักขานะ เช่น "ปรํ อุปปทติ" (ย่อมกล่าวโทษผู้อื่น), ในอรรถสัญญา เช่น "อุปธา" "อุปสคฺโค", ในอรรถปุพพกัมมะ เช่น "อุปกฺกโม" (ความพยายาม), "อุปกาโร" (การช่วยเหลือ), ในอรรถปูชา เช่น "พุทฺธุปฏฺฐาโก" (ผู้บำรุงพระพุทธเจ้า), "มาตุุปฏฺฐานํ" (การบำรุงมารดา), ในอรรถคัยหาการะ เช่น "โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ" (ปรากฏโดยความเป็นของสะอาด), ในอรรถภุสัตถะ เช่น "อุปาทานํ" (อุปาทาน), "อุปายาโส" (อุปายาส), "อุปนิสฺสโย" (อุปนิสัย). อุปสัคทั้งหลายมีความหมายหลายอย่างดังนี้. වුත්තඤ්ච – และคำที่กล่าวไว้ว่า – ‘‘උපසග්ග නිපාතා ච, පච්චයා ච ඉමෙ තයො; නෙකෙනෙකත්ථවිසයා, ඉති නෙරුත්තිකාබ්‍රවු’’න්ති. “อุปสัค นิบาต และปัจจัย ๓ อย่างเหล่านี้ มีอรรถหลายประการเป็นวิสัย นักนิรุกติศาสตร์ทั้งหลายกล่าวไว้ดังนี้” තත්ථ උපසග්ගානං නාමාඛ්‍යාතවිසෙසකත්තා ලිඞ්ගසඤ්ඤායං අනියමෙන ස්‍යාදිම්හි සම්පත්තෙ තෙසං සඞ්ඛ්‍යාකම්මාදිභෙදාභාවා තෙහි පඨමෙකවචනමෙව භවති. ในบรรดาอุปสัคเหล่านั้น เพราะอุปสัคเป็นเครื่องทำให้วิเศษแห่งนามและอาขยาต เมื่อถึงการกำหนดลิงค์โดยไม่แน่นอนในสยาธิวิภัตติ เพราะไม่มีความแตกต่างกันด้วยจำนวนและกรรมเป็นต้นของอุปสัคเหล่านั้น จึงมีเพียงปฐมาวิภัตติเอกพจน์เท่านั้น. ‘‘ලොප’’න්ති වත්තමානෙ เมื่อบทว่า “โลปะ” (การลบ) ยังตามไปอยู่ 282. සබ්බාසමාවුසොපසග්ගනිපාතාදීහි ච. ๒๘๒. และจากคำว่า อาวุโส, อุปสัค, นิบาต เป็นต้น ทั้งหมด. ආවුසොසද්දතො, උපසග්ගනිපාතෙහි ච සබ්බාසං පරාසං විභත්තීනං ලොපො හොති. ආදිසද්දෙන ක්වචි සුත්තපදාදීහි ච. එත්ථ ච ආවුසොතිමස්ස විසුං ගහණං සසඞ්ඛ්‍යත්තදීපනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. จากศัพท์ว่า อาวุโส และจากอุปสัคและนิบาต วิภัตติทั้งหลายที่อยู่เบื้องหลังทั้งหมด ย่อมถูกลบ. ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) ในบางแห่งก็จากบทสูตรเป็นต้นด้วย. ในที่นี้ พึงทราบว่า การแยกกล่าวคำว่า อาวุโส ก็เพื่อแสดงว่ามีจำนวนของตนเอง. උපෙච්චත්ථං සජ්ජන්තීති, උපසග්ගා හි පාදයො; චාදී පදාදිමජ්ඣන්තෙ, නිපාතා නිපතන්තිති. “อุปสัคทั้งหลายมี ปะ เป็นต้น ย่อมประกอบเข้ากับอรรถ” ดังนี้. “นิบาตทั้งหลายมี จะ เป็นต้น ย่อมตกลงในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของบท” ดังนี้. පහරණං පහාරො, එවං පරාභවො, නිවාසො, නීහාරො, උහාරො, දුහාරො, සංහාරො, විහාරො, අවහාරො, අනුහාරො, පරිහාරො, අධිහාරො, අභිහාරො, පතිහාරො, සුහාරො, ආහාරො, අතිහාරො, අපිහාරො, අපහාරො[Pg.132], උපහාරො. පහරති, පරාභවති, නිවසති, නීහරති, උද්ධරති ඉච්චාදි යොජෙතබ්බං. การประหาร คือ ปะหาโร (การประหาร), เช่นเดียวกัน ปะราภะโว (ความพินาศ), นิวาโส (ที่อยู่), นีหาโร (การนำออก), อุหาโร (การยกขึ้น), ทุหาโร (การนำไปยาก), สังหาโร (การรวบรวม), วิหาโร (การอยู่), อะวะหาโร (การนำลง), อะนุหาโร (การนำตาม), ปะริหาโร (การบำรุง), อะธิหาโร (การนำไปทับ), อะภิหาโร (การนำไปเฉพาะ), ปะติหาโร (การนำไปตอบ), สุหาโร (การนำไปดี), อาหาโร (อาหาร), อะติหาโร (การนำไปเกิน), อะปิหาโร (การนำไปแม้), อะปะหาโร (การนำไปปราศจาก), อุปะหาโร (การนำไปใกล้). พึงประกอบเข้ากับ ปะหะระติ (ย่อมประหาร), ปะราภะวะติ (ย่อมพินาศ), นิวะสะติ (ย่อมอยู่), นีหะระติ (ย่อมนำออก), อุทธะระติ (ย่อมยกขึ้น) เป็นต้น. ධාත්වත්ථං බාධතෙ කොචි, කොචි තමනුවත්තතෙ; තමෙවඤ්ඤො විසෙසෙති, උපසග්ගගතී තිධා. อุปสัคบางตัวย่อมขัดขวางความหมายของธาตุ บางตัวย่อมคล้อยตามความหมายนั้น บางตัวย่อมทำให้ความหมายนั้นพิเศษยิ่งขึ้น การดำเนินไปของอุปสัคมี ๓ อย่าง ඔපසග්ගිකපදං නිට්ඨිතං. บทว่าด้วยอุปสัค จบแล้ว නෙපාතිකපද บทว่าด้วยนิบาต සමුච්චයවිකප්පනපටිසෙධපූරණාදිඅත්ථං අසත්වවාචකං නෙපාතිකං පදං. บทนิบาต คือ บทที่ไม่กล่าวถึงสิ่งที่เป็นสาระ (เช่น สัตว์หรือสิ่งของ) แต่มีความหมายในการรวบรวม การจำแนก การปฏิเสธ และการเติมเต็ม เป็นต้น තත්‍ර චඉති සමුච්චයා’න්වාචයෙ’තරීතරයොගසමාහාරා’වධාරණාදීසු. ในบรรดานิบาตเหล่านั้น คำว่า 'จะ' ใช้ในความหมายว่า รวบรวม, กล่าวตาม, ประกอบเข้าด้วยกัน, ประมวลเข้าด้วยกัน และกำหนด เป็นต้น වාඉති විකප්පනූ’පමාන සමුච්චය වවත්ථිතවිභාසාසු. คำว่า 'วา' ใช้ในความหมายว่า จำแนก, อุปมา, รวบรวม และกำหนดวิภาษา (ทางเลือกที่แน่นอน) න නො මා අ අලං හලං ඉච්චෙතෙ පටිසෙධනත්ථෙ. คำว่า นะ, โน, มา, อะ, อะลัง, หะลัง เหล่านี้ ใช้ในความหมายปฏิเสธ අලං පරියත්ති භූසනෙසු ච. คำว่า 'อะลัง' ใช้ในความหมายว่า พอเพียง และประดับด้วย පූරණත්ථං දුවිධං අත්ථපූරණං පදපූරණඤ්ච. ความหมายในการเติมเต็มมี ๒ อย่าง คือ การเติมเนื้อความ และการเติมบท තත්ථ අථ ඛලු වත වථ අථො අස්සු යග්ඝෙ හි චරහි නං තං වා ච තුව වො පන හවෙ කීව හ තතො යථා සුදං ඛො වෙ හං එනං සෙය්‍යථිදං ඉච්චෙවමාදීනි පදපූරණානි. ในบรรดานิบาตเหล่านั้น คำว่า อถ, ขลุ, วต, วถ, อโถ, อสฺสุ, ยคฺเฆ, หิ, จรหิ, นํ, ตํ, วา, จ, ตูว, โว, ปน, หเว, กีว, ห, ตโต, ยถา, สุทํ, โโข, เว, หํ, เอนํ, เสยฺยถิทํ เป็นต้น เหล่านี้ เป็นบทเติมเต็ม (ปทปูรณะ) තත්ථ – අථඉති පඤ්හා’නන්තරියා’ධිකාරාදීසු ච. ในบรรดานิบาตเหล่านั้น คำว่า 'อถ' ใช้ในความหมายว่า คำถาม, ลำดับต่อเนื่อง และหัวข้อ เป็นต้น ඛලුඉති පටිසෙධා’වධාරණ පසිද්ධීසු ච. คำว่า 'ขลุ' ใช้ในความหมายว่า ห้าม, กำหนด และปรากฏชัด เป็นต้น වතඉති එකංස ඛෙදා’නුකම්පසඞ්කප්පෙසු ච. คำว่า 'วต' ใช้ใน...ความหมายว่า แน่นอน, ความสลดใจ, ความเอ็นดู และความดำริ เป็นต้น අථොඉති අන්වාදෙසෙ ච. คำว่า 'อโถ' ใช้ในความหมายว่า กล่าวตามด้วย හිඉති [Pg.133] හෙතු අවධාරණෙසු ච. คำว่า 'หิ' ใช้ในความหมายว่า เหตุ และกำหนดด้วย තුඉති විසෙස හෙතු නිවත්තනාදීසු ච. คำว่า 'ตุ' ใช้ในความหมายว่า พิเศษ, เหตุ และห้าม เป็นต้นด้วย පනඉති විසෙසෙපි. คำว่า 'ปน' ใช้ในความหมายว่า พิเศษด้วย හවෙ, වෙඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙපි. คำว่า 'หเว' และ 'เว' เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่า แน่นอนด้วย හංඉති විසාද සම්භමෙසුපි. คำว่า 'หํ' ใช้ในความหมายว่า ความสลดใจ และความตื่นเต้นสับสนด้วย සෙය්‍යථිදන්ති තං කතමන්ති අත්ථෙපි. คำว่า 'เสยฺยถิทํ' ใช้ในความหมายว่า 'สิ่งนั้นคืออะไร' ด้วย අත්ථපූරණං දුවිධං විභත්තියුත්තං, අවිභත්තියුත්තඤ්ච. การเติมเนื้อความมี ๒ อย่าง คือ ที่ประกอบด้วยวิภัตติ และที่ไม่ประกอบด้วยวิภัตติ අත්ථි සක්කා ලබ්භා ඉච්චෙතෙ පඨමායං. อตฺถิ, สกฺกา, ลพฺภา เหล่านี้ ใช้ในปฐมาวิภัตติ ආවුසො අම්භො හම්භො රෙ අරෙ හරෙ ජෙඉච්චෙතෙ ආමන්තනෙ. คำว่า อาวุโส, อมฺโภ, หํโภ, เร, อเร, หเร, เช เหล่านี้ ใช้ในการร้องเรียก දිවා භිය්‍යො නමො ඉච්චෙතෙ පඨමායං, දුතියායඤ්ච. ทิวา, ภิยฺโย, นโม เหล่านี้ ใช้ในปฐมาวิภัตติและทุติยาวิภัตติ සයං සාමං සං සම්මා කින්ති ඉච්චෙතෙ තතියත්ථෙ, සොතො ධාපච්චයන්තා ච. සුත්තසො පදසො අනිච්චතො දුක්ඛතො එකධා ද්විධා ඉච්චාදි. คำว่า สยํ, สามํ, สํ, สมฺมา, กึติ เหล่านี้ ใช้ในความหมายของตติยาวิภัตติ และบทที่ลงปัจจัย โส, โต และ ธา เช่น สุตฺตโส, ปทโส, อนิจฺจโต, ทุกฺขโต, เอกธา, ทฺวิธา เป็นต้น තවෙ තුංපච්චයන්තා චතුත්ථියා, කාතවෙ දාතවෙ කාතුං කාරෙතුං දාතුං දාපෙතුං ඉච්චාදි. บทที่ลงปัจจัย ตเว, ตุมฺ เหล่านี้ ใช้ในจตุตถีวิภัตติ เช่น กาตเว, ทาตเว, กาตุํ, กาเรตุํ, ทาตุํ, ทาเปตุํ เป็นต้น සො තොපච්චයන්තා පඤ්චමියත්ථෙ, දීඝසො ඔරසො රාජතො වා චොරතො වා ඉච්චාදි. บทที่ลงปัจจัย โส, โต เหล่านี้ ใช้ในความหมายของปัญจมีวิภัตติ เช่น ทีฆโส, โอรโส, ราชโต วา โจรโต วา เป็นต้น තො සත්තම්‍යත්ථෙපි, ත්‍රථාදිපච්චයන්තා ච. එකතො පුරතො පච්ඡතො පස්සතො පිට්ඨිතො පාදතො සීසතො අග්ගතො මූලතො යත්‍ර යත්ථ යහිං තත්‍ර තත්ථ තහිං තහං ඉච්චාදි. ปัจจัย 'โต' ใช้ในความหมายของสัตตมีวิภัตติด้วย และบทที่ลงปัจจัย ตฺร, ถา เป็นต้น เช่น เอกโต, ปุรโต, ปจฺฉโต, ปสฺสโต, ปิฏฺฐิโต, ปาทโต, สีสโต, อคฺคโต, มูลโต, ยตฺร, ยตฺถ, ยหึ, ตตฺร, ตตฺถ, ตหึ, ตหํ เป็นต้น සමන්තා සාමන්තා පරිතො අභිතො සමන්තතො එකජ්ඣං එකමන්තං හෙට්ඨා උපරි උද්ධං අධො තිරියං සම්මුඛා [Pg.134] පරම්මුඛා ආවි රහො තිරො උච්චං නීචං අන්තො අන්තරා අජ්ඣත්තං බහිද්ධා බාහිරා බාහිරං බහි ඔරං පාරං ආරා ආරකා පච්ඡා පුරෙ හුරං පෙච්ච ඉච්චෙතෙ සත්තමියා. สมนฺตา, สามนฺตา, ปริโต, อภิโต, สมนฺตโต, เอกชฺฌํ, เอกมนฺตํ, เหฏฺฐา, อุปริ, อุทฺธํ, อโธ, ติริยํ, สมฺมุขา, ปรมฺมุขา, อาวิ, รโห, ติโร, อุจฺจํ, นีจํ, อนฺโต, อนฺตรา, อชฺฌตฺตํ, พหิทฺธา, พาหิรา, พาหิรํ, พหิ, โอรํ, ปารํ, อารา, อารกา, ปจฺฉา, ปุเร, หุรํ, เปจฺจ เหล่านี้ ใช้ในสัตตมีวิภัตติ සම්පති ආයති අජ්ජ අපරජ්ජු පරජ්ජ සුවෙ ස්වෙ පරසුවෙ හිය්‍යො පරෙ සජ්ජු සායං පාතො කාලං කල්ලං දිවා නත්තං නිච්චං සතතං අභිණ්හං අභික්ඛණං මුහුං මුහුත්තං භූතපුබ්බං පුරා යදා තදා කදා ඉච්චාදයො කාලසත්තමියා. ඉති විභත්තියුත්තානි. สมฺปติ, อายติ, อชฺช, อปรชฺชุ, ปรชฺช, สุเว, สฺเว, ปรสฺสุเว, หิยฺโย, ปเร, สชฺชุ, สายํ, ปาโต, กาลํ, กลฺลํ, ทิวา, นตฺตํ, นิจฺจํ, สตตํ, อภิณฺหํ, อภิกฺขณํ, มุหุํ, มุหุตฺตํ, ภูตปุพฺพํ, ปุรา, ยทา, ททา, กทา เป็นต้น เหล่านี้ ใช้ในกาลสัตตมีวิภัตติ จบหมวดที่ประกอบด้วยวิภัตติ අවිභත්තියුත්තෙසු ච අප්පෙව අප්පෙවනාම නු ඉච්චෙතෙ සංසයත්ථෙ. และในบรรดาบทที่ไม่ประกอบด้วยวิภัตติ อปฺเปว, อปฺเปวนาม, นุ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าความสงสัย. අද්ධා අඤ්ඤදත්ථු තග්ඝ ජාතු කාමං සසක්කංඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙ. อทฺธา, อญฺญทตฺถุ, ตคฺฆ, ชาตุ, กามํ, สสกฺกํ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าส่วนเดียว (แน่นอน). එවඉති අවධාරණෙ. เอว ใช้ในความหมายว่าการกำหนดแน่นอน (เน้นความ). කච්චිනු’කින්නුනනුකථං කිංසු කිංඉච්චෙතෙ පුච්ඡනත්ථෙ. กจฺจินุ, กึนฺนุ, นุ, กถํ, กึสุ, กึ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการถาม. එවං ඉති ඉත්ථං ඉච්චෙතෙ නිදස්සනෙ. เอวํ, อิติ, อิตฺถํ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการแสดง (สาธิต). ඉති හෙතු වාක්‍යපරිසමත්තීසු ච. อิติ ใช้ในความหมายว่าเหตุ และในการจบประโยคด้วย. යාව තාව යාවතා තාවතා කිත්තාවතා එත්තාවතා කීව ඉච්චෙතෙ පරිච්ඡෙදනත්ථෙ. ยาว, ตาว, ยาวตา, ตาวตา, กิตฺตาวตา, เอตฺตาวตา, กีว เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการกำหนดขอบเขต (ประมาณ). එවං සාහු ලහු ඔපායිකං පතිරූපං ආම සාධු ඉති සම්පටිච්ඡනත්ථෙ. เอวํ, สาหุ, ลหุ, โอปายิกํ, ปฏิรูปํ, อาม, สาธุ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการรับรอง (ยอมรับ). යථා තථා යථෙව තථෙව එවං එවමෙව එවමෙවං එවම්පි යථාපි සෙය්‍යථාපි සෙය්‍යථාපිනාම විය ඉව යථරිව තථරිව යථානාම තථානාම යථාහි තථාහි යථාචතථාච ඉච්චෙතෙ පටිභාගත්ථෙ. ยถา, ตถา, ยเถว, ตเถว, เอวํ, เอวเมว, เอวเมวํ, เอวมฺปิ, ยถาปิ, เสยฺยถาปิ, เสยฺยถาปินาม, วิย, อิว, ยถาริว, ตถาริว, ยถานาม, ตถานาม, ยถาหิ, ตถาหิ, ยถา จ ตถา จ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการเปรียบเทียบ. යථාඉති [Pg.135] යොග්ගතා විච්ඡා පදත්ථානතිවත්තනිදස්සනෙසු ච. ยถา ใช้ในความหมายว่าความเหมาะสม การซ้ำความ การไม่ล่วงเลยความหมายของบท และการแสดง (ตัวอย่าง) ด้วย. එවංඉති උපදෙස පඤ්හාදීසු ච. เอวํ ใช้ในความหมายว่าคำแนะนำ และในปัญหาเป็นต้นด้วย. කිඤ්චාපිඉති අනුග්ගහත්ථෙ. กิญฺจาปิ ใช้ในความหมายว่าการอนุเคราะห์ (ยอมรับ). අහොඉති ගරහ පසංසන පත්ථනෙසු ච. อโห ใช้ในความหมายว่าการตำหนิ การสรรเสริญ และความปรารถนาด้วย. නාමඉති ගරහ පසංසන සඤ්ඤා පඤ්හෙසු ච. นาม ใช้ในตัวอย่างว่าการตำหนิ การสรรเสริญ ชื่อเรียก และปัญหาด้วย. සාධුඉති පසංසන යාචනෙසු ච. สาธุ ใช้ในความหมายว่าการสรรเสริญ และการอ้อนวอนขอด้วย. ඉඞ්ඝ හන්ද ඉච්චෙතෙ චොදනත්ථෙ. อิงฺฆ, หนฺท เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการเตือน (การชักชวน). සාධු සුට්ඨු එවමෙතන්ති අනුමොදනෙ. สาธุ, สุฏฺฐุ, เอวเมตํ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการอนุโมทนา. කිරඉති අනුස්සවණ අස්සද්ධෙය්‍යෙසු. กิระ ใช้ในความหมายว่าการได้ยินตามกันมา และในเรื่องที่ไม่น่าเชื่อ. නූනඉති අනුමානා’නුස්සරණ පරිවිතක්කනෙසු. นูน ใช้ในความหมายว่าการคาดคะเน การระลึกถึง และการตรึกตรอง. කස්මාඉති කාරණපුච්ඡනෙ. กสฺมา ใช้ในความหมายว่าการถามถึงเหตุ. යස්මා තස්මා තථාහි තෙන ඉච්චෙතෙ කාරණච්ඡෙදනත්ථෙ. ยสฺมา, ตสฺมา, ตถาหิ, เตน เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการวินิจฉัยเหตุ. සහ සද්ධිං සමං අමාඉති සමක්‍රියායං. สห, สทฺธึ, สมํ, อมา เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการกระทำร่วมกัน. විනා රිතෙඉති විප්පයොගෙ. วินา, ริเต เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการพรากจากกัน. නානා පුථු බහුප්පකාරෙ. นานา, ปุถุ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่ามีประการต่างๆ มาก. පුථු විසුං අසඞ්ඝාතෙ ච. ปุถุ, วิสุํ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการไม่รวมกัน (แยกกัน) ด้วย. දුට්ඨු කු ජිගුච්ඡායං. ทุฏฺฐุ, กุ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าความน่ารังเกียจ. පුන අප්පඨමෙ. ปุน ใช้ในความหมายว่าการไม่เป็นครั้งแรก (อีกครั้ง). කථඤ්චි කිච්ඡත්ථෙ ච. กถญฺจิ ใช้ในความหมายว่าความยากลำบากด้วย. ධා ක්ඛත්තුං සකිඤ්ච සඞ්ඛ්‍යාවිභාගෙ. ธา, ขตฺตุํ, สกึ เหล่านี้ ใช้ในความหมายว่าการแบ่งจำนวน. ඊසකං [Pg.136] අප්පත්ථෙ. อีสกํ ใช้ในความหมายว่าน้อย. සණිකං මන්දත්ථෙ. คำว่า สณิกํ เป็นไปในอรรถว่าช้า. ඛිප්පං අරං ලහු ආසුං තුණ්ණං අචිරං සීඝත්ථෙ. คำว่า ขิปฺปํ อรํ ลหุ อาสุํ ตุณฺณํ อจิรํ เป็นไปในอรรถว่าเร็ว. චිරං චිරස්සං දීඝකාලෙ. คำว่า จิรํ จิรสฺสํ เป็นไปในอรรถว่ากาลนาน. චෙ යදි සඞ්කාවට්ඨානෙ. คำว่า เจ ยทิ เป็นไปในอรรถแห่งความสงสัย. ධුවං ථිරාවධාරණෙසු. คำว่า ธุวํ เป็นไปในอรรถว่ามั่นคงและการกำหนดแน่นอน. හා විසාදෙ. คำว่า หา เป็นไปในอรรถแห่งความสลดใจ. තුණ්හී අභාසනෙ. คำว่า ตุณฺหี เป็นไปในอรรถแห่งการไม่พูด. සච්ඡි පච්චක්ඛෙ. คำว่า สจฺฉิ เป็นไปในอรรถแห่งความประจักษ์. මුසා මිච්ඡා අලිකං අසච්චෙ. คำว่า มุสา มิจฺฉา อลิกํ เป็นไปในอรรถแห่งความไม่จริง. සුවත්ථි ආසීසත්ථෙ ඉච්චාදි. คำว่า สุวตฺถิ เป็นไปในอรรถแห่งการอวยพร เป็นต้น. තුන ත්වාන ත්වාපච්චයන්තා උස්සුක්කනත්ථෙ භවන්ති. บทที่มี ตุน ตฺวาน ตฺวา ปัจจัยเป็นที่สุด ย่อมเป็นไปในอรรถแห่งความขวนขวาย. යථා – පස්සිතුන පස්සිය පස්සිත්වාන පස්සිත්වා දිස්වා දිස්වානදස්සෙත්වා දාතුන දත්වාන දත්වා උපාදාය දාපෙත්වා විඤ්ඤාපෙත්වා විචෙය්‍ය විනෙය්‍ය නිහච්ච සමෙච්ච අපෙච්ච උපෙච්ච ආරබ්භ ආගම්ම ඉච්චාදි. เช่น ปสฺสิตุน ปสฺสิย ปสฺสิตฺวาน ปสฺสิตฺวา ทิสฺวา ทิสฺวาน ทสฺเสตฺวา ทาตุนา ทตฺวาน ทตฺวา อุปาทาย ทาเปตฺวา วิญฺญาเปตฺวา วิเจยฺย วิเนยฺย นิหจฺจ สเมจฺจ อเปจฺจ อุเปจฺจ อารพฺภ อาคมฺม เป็นต้น. එවං නාමාඛ්‍යාතොපසග්ගවිනිමුත්තං යදබ්‍යයලක්ඛණං, තං සබ්බං නිපාතපදන්ති වෙදිතබ්බං. พึงทราบว่า อัพยยศัพท์ใดที่พ้นจากนาม อาขยาต และอุปสัค และมีลักษณะเป็นอัพยยศัพท์ ทั้งหมดนั้นชื่อว่าบทนิบาต. වුත්තඤ්ච – และท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘මුත්තං පදත්තයා යස්මා, තස්මා නිපතත්‍යන්තරා; නෙපාතිකන්ති තං වුත්තං, යං අබ්‍යය සලක්ඛණ’’න්ති. “เพราะเหตุใด ศัพท์นั้นจึงพ้นจากบท ๓ เพราะเหตุนั้น จึงตกลงไปในระหว่าง (บทอื่น) ศัพท์ใดมีลักษณะเป็นอัพยยศัพท์ ศัพท์นั้นท่านเรียกว่า เนปาติกะ.” නෙපාතිකපදං නිට්ඨිතං. บทนิบาต จบแล้ว. පුල්ලිඞ්ගං ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච, නපුංසකමථාපරං; තිලිඞ්ගඤ්ච අලිඞ්ගඤ්ච, නාමිකං පඤ්චධා ඨිතං. ปุงลิงค์ อิตถีลิงค์ และนปุงสกลิงค์อีกอย่างหนึ่ง ติลิงค์ และอลิงค์ นามตั้งอยู่โดย ๕ ประการ. ඉති පදරූපසිද්ධියං නාමකණ්ඩො දුතියො. นามกัณฑ์ที่ ๒ ในปทรูปสิทธิ จบเพียงเท่านี้. 3. කාරකකණ්ඩ ๓. การกกัณฑ์ අථ [Pg.137] විභත්තීනමත්ථභෙදා වුච්චන්තෙ. ลำดับนั้น จะกล่าวถึงความต่างกันแห่งอรรถของวิภัตติทั้งหลาย. තත්ථ එකම්පි අත්ථං කම්මාදිවසෙන, එකත්තාදිවසෙන ච විභජන්තීති විභත්තියො, ස්‍යාදයො. තා පන පඨමාදිභෙදෙන සත්තවිධා. ในบรรดาวิภัตติเหล่านั้น วิภัตติทั้งหลายมีสิเป็นต้น ชื่อว่าวิภัตติ เพราะย่อมจำแนกแม้ซึ่งอรรถอย่างเดียว โดยอำนาจแห่งกรรมเป็นต้น และโดยอำนาจแห่งเอกพจน์เป็นต้น. ก็วิภัตติเหล่านั้นมี ๗ หมวด โดยประเภทมีปฐมาวิภัตติเป็นต้น. තත්ථ කස්මිං අත්ථෙ පඨමා? ในบรรดาวิภัตติเหล่านั้น ปฐมาวิภัตติ ย่อมลงในอรรถอะไร? 283. ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා. ๒๘๓. ปฐมาวิภัตติ ย่อมลงในอรรถแห่งลิงค์. ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොති. ปฐมาวิภัตติ ย่อมมีในเพียงการกล่าวอรรถแห่งลิงค์เท่านั้น. ලිඞ්ගස්ස අත්ථො ලිඞ්ගත්ථො. එත්ථ ච ලීනං අඞ්ගන්ති ලිඞ්ගං, අපාකටො අවයවො, පුරිසොතිආදීනඤ්හි පකතිප්පච්චයාදිවිභාගකප්පනාය නිප්ඵාදිතානං සද්දප්පතිරූපකානං නාමිකපදානං පඨමං ඨපෙතබ්බං පකතිරූපං අපාකටත්තා, අවයවත්තා ච ලිඞ්ගන්ති වුච්චති. අථ වා විසදාවිසදොභයරහිතාකාරවොහාරසඞ්ඛාතෙන තිවිධලිඞ්ගෙන සහිතත්ථස්ස, තබ්බිනිමුත්තස්සුපසග්ගාදීනමත්ථස්ස ච ලීනස්ස ගමනතො, ලිඞ්ගනතො වා ලිඞ්ගන්ති අන්වත්ථනාමවසෙන වා ‘‘ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ග’’න්ති වචනතො පරසමඤ්ඤාවසෙන වා ලිඞ්ගන්ති ඉධ පාටිපදිකාපරනාමධෙය්‍යං ස්‍යාදිවිභත්‍යන්තපදපකතිරූපමෙව වුච්චතීති දට්ඨබ්බං. อรรถของลิงค์ ชื่อว่า ลิงคัตถะ. และในที่นี้ ลิงค์ คือ องค์ประกอบที่ซ่อนอยู่ คือ ส่วนที่ไม่ปรากฏชัด. เพราะว่า รูปปกติเดิมที่ควรตั้งไว้เป็นลำดับแรกของบทนามทั้งหลายที่มีรูปเหมือนศัพท์ เช่น ปุริสะ เป็นต้น ซึ่งสำเร็จมาจากการกำหนดแบ่งส่วนมีปกติและปัจจัยเป็นต้น เพราะความที่รูปปกตินั้นไม่ปรากฏชัดและเป็นส่วนประกอบ จึงเรียกว่า ลิงค์. อีกอย่างหนึ่ง เพราะอรรถที่ประกอบด้วยลิงค์ ๓ อย่างที่เรียกว่าอาการโวหารที่เว้นจากลักษณะทั้งที่ชัดเจนและไม่ชัดเจนทั้งสอง และอรรถของอุปสัคเป็นต้นที่พ้นจากลิงค์นั้น ซ่อนอยู่ หรือเพราะไป (ให้รู้) จึงชื่อว่า ลิงค์ โดยอำนาจแห่งชื่อที่มีความหมายตามตัวอักษร หรือโดยอำนาจแห่งชื่อที่ผู้อื่นตั้งขึ้นตามคำกล่าวว่า "ลิงค์ คือ อรรถที่เว้นจากธาตุ ปัจจัย และวิภัตติ" ในที่นี้ พึงเห็นว่า ท่านกล่าวถึงรูปปกติของบทที่มีสยาธิวิภัตติเป็นที่สุดนั่นเอง ซึ่งมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า ปาฏิปทิกะ. ලිඞ්ගස්සත්ථො නාම පබන්ධවිසෙසාකාරෙන පවත්තමානෙ රූපාදයො උපාදාය පඤ්ඤාපීයමානො තදඤ්ඤානඤ්ඤභාවෙන අනිබ්බචනීයො සමූහසන්තානාදිභෙදො උපාදාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො ඝටපටාදිවොහාරත්ථො ච පථවීධාතුඵස්සාදීනං සභාවධම්මානං [Pg.138] කාලදෙසාදිභෙදභින්නානං විජාතියවිනිවත්තො සජාතියසාධාරණො යථාසඞ්කෙතමාරොපසිද්ධො තජ්ජාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො කක්ඛළත්තඵුසනාදිසාමඤ්ඤාකාරො ච. ชื่อว่าอรรถของลิงค์ คือ อรรถคือโวหารมีหม้อและผ้าเป็นต้น ที่เรียกว่าอุปาทาบัญญัติ มีประเภทเป็นกลุ่มและสืบต่อเป็นต้น ที่ไม่สามารถระบุได้ว่าเป็นอย่างอื่นหรือไม่อย่างอื่น ซึ่งถูกบัญญัติขึ้นโดยอาศัยรูปเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยอาการผูกพันกันเป็นพิเศษ และอาการทั่วไปมีความแข็งและความถูกต้องเป็นต้น ที่เรียกว่าตัชชาบัญญัติ ที่สำเร็จจากการยกขึ้นตามที่ตกลงกันไว้ เป็นของทั่วไปแก่สิ่งที่เป็นพวกเดียวกัน เว้นจากสิ่งต่างพวกกัน ของสภาวธรรมทั้งหลายมีปฐวีธาตุและผัสสะเป็นต้น ที่ต่างกันโดยประเภทมีกาลและเทศะเป็นต้น. සො පන කම්මාදිසංසට්ඨො, සුද්ධො චාති දුවිධො. තත්ථ කම්මාදීසු දුතියාදීනං විධීයමානත්තා කම්මාදිසංසග්ගරහිතො ලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාපරිමාණයුත්තො, තබ්බිනිමුත්තුපසග්ගාදිපදත්ථභූතො ච සුද්ධො සද්දත්ථො ඉධ ලිඞ්ගත්ථො නාම. ก็อรรถนั้นมี ๒ อย่าง คือ อรรถที่ระคนด้วยกรรมเป็นต้น และอรรถที่บริสุทธิ์. ในอรรถเหล่านั้น เพราะทุติยาวิภัตติเป็นต้น ท่านบัญญัติไว้ในอรรถมีกรรมเป็นต้น อรรถของศัพท์ที่บริสุทธิ์ ซึ่งปราศจากการระคนด้วยกรรมเป็นต้น ประกอบด้วยลิงค์ จำนวน และประมาณ และที่เป็นอรรถของบทมีอุปสัคเป็นต้นที่พ้นจากลิงค์นั้น ชื่อว่า ลิงคัตถะ ในที่นี้. යො පන ආඛ්‍යාතකිතකතද්ධිතසමාසෙහි වුත්තො කම්මාදිසංසට්ඨො අත්ථො, සොපි දුතියාදීනං පුන අත්තනා වත්තබ්බස්ස අත්ථවිසෙසස්සාභාවෙන අවිසයත්තා, ලිඞ්ගත්ථමත්තස්ස සම්භවතො ච පඨමායෙව විසයො. ส่วนอรรถที่ระคนด้วยกรรมเป็นต้นใด ที่กล่าวไว้ด้วยอาขยาต กิตกะ ตัทธิต และสมาส แม้อรรถนั้นก็ไม่เป็นวิสัยของทุติยาวิภัตติเป็นต้น เพราะไม่มีอรรถพิเศษที่ตนจะพึงกล่าวซ้ำอีก และเพราะมีความปรากฏเพียงอรรถของลิงค์เท่านั้น จึงเป็นวิสัยของปฐมาวิภัตติเท่านั้น. හොති චෙත්ථ – ในอธิการนี้ มีคำกล่าวว่า – පඨමාවුපසග්ගත්ථෙ, කෙසඤ්චත්ථෙ නිපාතසද්දානං; ලිඞ්ගාදිකෙ ච සුද්ධෙ-භිහිතෙ කම්මාදිඅත්ථෙපි. ปฐมาวิภัตติ ย่อมลงในอรรถของอุปสัค และในอรรถของนิบาตศัพท์บางเหล่า และในอรรถมีลิงค์เป็นต้นที่บริสุทธิ์ และแม้ในอรรถมีกรรมเป็นต้นที่ถูกกล่าวแล้ว. සලිඞ්ගෙ තාව – එසො පුරිසො, එතෙ පුරිසා, එසා කඤ්ඤා, එතා කඤ්ඤායො, එතං චිත්තං, එතානි චිත්තානි. ในลิงค์ของตนก่อน – นั่นบุรุษ, บุรุษเหล่านั้น, นั่นกัญญา, กัญญาเหล่านั้น, นั่นจิต, จิตเหล่านั้น. සසඞ්ඛ්‍යෙ – එකො ද්වෙ. ในจำนวนของตน – หนึ่ง สอง. සපරිමාණෙ – දොණො ඛාරී ආළ්හකං. ในประมาณของตน – ทะนาน ขารี อาฬหกะ. ලිඞ්ගාදිවිනිමුත්තෙ සත්තාමත්තෙ – ච වා හ අහං අත්ථි සක්කාලබ්භා ඉච්චාදි. ในสภาวะธรรมล้วนๆ ที่พ้นจากลิงค์เป็นต้น – จะ วา หะ อหัง อัตถิ สักกา ลัพภา เป็นต้น. ‘‘ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ආලපනෙ චා’’ති ආලපනත්ථෙ ච පඨමා, අභිමුඛං කත්වා ලපනං ආලපනං, ආමන්තනං අව්හානන්ති අත්ථො. เมื่อกล่าวถึง “ปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งลิงค์” แล้ว ก็กล่าวว่า “และในอาลปนะ” หมายถึง ปฐมาวิภัตติใช้ในอรรถแห่งอาลปนะด้วย. การพูดโดยทำให้หันหน้าเข้าหา ชื่อว่า อาลปนะ. หมายถึง การเรียก การร้องเรียก. එත්ථ ච ආමන්තනං නාම පගෙව ලද්ධසරූපස්ස සද්දෙන අභිමුඛීකරණං, කතාභිමුඛො පන ‘‘ගච්ඡා’’තිආදිනා නයෙන ක්‍රියාය [Pg.139] යොජීයති, තස්මා ආමන්තනසමයෙ ක්‍රියායොගාභාවතො ඉදං කාරකවොහාරං න ලභති. ในที่นี้ การเรียก (อาลปนะ) คือ การทำให้ผู้ที่มีรูปปรากฏอยู่ก่อนแล้วหันหน้าเข้าหาด้วยเสียง. ส่วนผู้ที่ถูกทำให้หันหน้าเข้าหาแล้ว ย่อมถูกประกอบเข้ากับกิริยาด้วยนัยมี “จงไป” เป็นต้น. เพราะฉะนั้น ในขณะที่เรียกนั้น ไม่มีการประกอบเข้ากับกิริยา จึงไม่จัดเข้าในโวหารของการก. වුත්තඤ්ච และมีคำกล่าวไว้ว่า ‘‘සද්දෙනාභිමුඛීකාරො, විජ්ජමානස්ස වත්ථුනො; ආමන්තනං විධාතබ්බෙ, නත්ථි ‘රාජා භවෙ’තිද’’න්ති. “การทำให้วัตถุที่มีอยู่หันหน้าเข้าหาด้วยเสียง ชื่อว่า การเรียก. ในการบัญญัติ (อาลปนะ) นั้น ไม่มีคำว่า ‘ขอพระราชาจงมีเถิด’ ดังนี้”. භො පුරිස එහි, භො පුරිසා වා, භවන්තො පුරිසා එථ. ดูก่อนบุรุษ ท่านจงมา, หรือ ดูก่อนบุรุษทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงมา, ท่านบุรุษทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงมา. කස්මිං අත්ථෙ දුතියා? ทุติยาวิภัตติใช้ในอรรถอะไร? 284. කම්මත්ථෙ දුතියා. ๒๘๔. ทุติยาวิภัตติใช้ในอรรถแห่งกรรม. කම්මත්ථෙ ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති. ทุติยาวิภัตติย่อมมีจากลิงค์ในอรรถแห่งกรรม. අනභිහිතෙ එවායං, ‘‘කම්මනි දුතියායං ත්තො’’ති වචනඤ්චෙත්ථ ඤාපකං. ทุติยาวิภัตตินี้ใช้ในกรรมที่ยังไม่ถูกกล่าว (อนภิหิตกรรม) เท่านั้น. และคำกล่าวที่ว่า “ต ปัจจัยในกรรมที่ลงทุติยาวิภัตติ” ในที่นี้เป็นเครื่องแสดงให้รู้. කිං කම්මං? กรรมคืออะไร? ‘‘යෙන වා කයිරතෙ තං කරණ’’න්ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. คำว่า “วา” ย่อมตามมาจากคำว่า “สิ่งใดอันบุคคลพึงกระทำด้วย สิ่งนั้นชื่อว่า กรณะ”. 285. යං කරොති තං කම්මං. ๒๘๕. สิ่งใดที่ทำ สิ่งนั้นเป็นกรรม. යං වා කරොති, යං වා විකරොති, යං වා පාපුණාති, තං කාරකං කම්මසඤ්ඤං හොති. สิ่งใดที่ทำ, หรือสิ่งใดที่ทำให้แปรสภาพไป, หรือสิ่งใดที่เข้าถึง, สิ่งนั้นได้ชื่อว่ากรรม. ඉධ ලිඞ්ගකාලවචනමතන්තං. කරීයතීති කම්මං. තත්ථ කාරකං, සාධකං ක්‍රියානිප්ඵත්තියා කාරණමුච්චතෙ, තං පන කාරකං ඡබ්බිධං කම්මං කත්තා කරණං සම්පදානමපාදානමොකාසො චාති. තත්ථ සභාවතො, පරිකප්පතො වා කම්මාදිම්හි සතියෙව ක්‍රියාභාවතො කම්මාදීනං ඡන්නම්පි කාරකවොහාරො සිද්ධොව හොති. ในที่นี้ ลิงค์ กาล และวจนะ ไม่เป็นประมาณ. สิ่งที่ถูกกระทำ ชื่อว่า กรรม. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น การก หมายถึง สิ่งที่ทำให้สำเร็จ เป็นเหตุแห่งความสำเร็จของกิริยา. การกะนั้นมี 6 อย่าง คือ กรรม, กัตตา, กรณะ, สัมปทาน, อปาทาน และโอกาส. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น โดยสภาพ หรือโดยการกำหนด เมื่อมีกรรมเป็นต้นอยู่ เพราะมีกิริยาเกิดขึ้น การเรียกกรรมเป็นต้นทั้ง 6 อย่างว่าการก จึงสำเร็จได้. තං [Pg.140] පන කම්මං තිවිධං නිබ්බත්තනීයං විකරණීයං පාපණීයඤ්චාති. යථා – මාතා පුත්තං විජායති, ආහාරො සුඛං ජනයති. ඝටං කරොති දෙවදත්තො, කට්ඨමඞ්ගාරං කරොති, සුවණ්ණං කෙයූරං, කටකං වා කරොති, වීහයො ලුනාති. දෙවදත්තො නිවෙසනං පවිසති, ආදිච්චං පස්සති, ධම්මං සුණාති, පණ්ඩිතෙ පයිරුපාසති. กรรมนั้นมี 3 อย่าง คือ นิพพัตตนิยกรรม (กรรมที่พึงให้เกิด), วิกะระณิยกรรม (กรรมที่พึงทำให้แปรสภาพ), และปาปะณิยกรรม (กรรมที่พึงให้ถึง). เช่น มารดาให้กำเนิดบุตร, อาหารยังความสุขให้เกิด. เทวทัตทำหม้อ, ทำให้ไม้เป็นถ่าน, ทำให้ทองเป็นกำไลแขน หรือกำไลข้อมือ, เกี่ยวข้าว. เทวทัตเข้าสู่เรือน, เห็นพระอาทิตย์, ฟังธรรม, เข้าไปบำรุงบัณฑิต. වුත්තඤ්ච และได้กล่าวไว้ว่า ‘‘නිබ්බත්තිවිකතිප්පත්ති-භෙදෙන තිවිධං මතං; කත්තු ක්‍රියාභිගම්මං තං, සුඛඞ්ගාරං නිවෙසන’’න්ති. “กรรมนั้นมี 3 อย่าง โดยความต่างแห่งการให้เกิด, การทำให้แปรสภาพ, และการให้ถึง. กรรมนั้นเป็นสิ่งที่กิริยาของกัตตาพึงเข้าถึง เช่น ความสุข, ถ่าน, เรือน”. එත්ථ ච ඉච්ඡිතානිච්ඡිතකථිතාකථිතාදිභෙදමනපෙක්ඛිත්වා සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන ‘‘යං කරොති තං කම්ම’’න්ති වුත්තත්තා, අත්ථන්තරවිකප්පනවාධිකාරතො ච සබ්බත්ථ ඉමිනාව කම්මසඤ්ඤා හොති. ในที่นี้ ไม่ต้องคำนึงถึงความแตกต่าง เช่น กรรมที่พึงปรารถนา, กรรมที่ไม่พึงปรารถนา, กรรมที่กล่าวถึง, กรรมที่ไม่ได้กล่าวถึง เป็นต้น. เพราะได้กล่าวไว้ว่า “สิ่งใดที่ทำ สิ่งนั้นเป็นกรรม” โดยรวมทั้งหมด. และเพราะมีอำนาจในการกำหนดความหมายอื่น ในทุกกรณีจึงมีชื่อว่ากรรมด้วยบทนี้เท่านั้น. තත්ථ අනිච්ඡිතකම්මං යථා – කණ්ටකං මද්දති, විසං ගිලති, ගාමං ගච්ඡන්තො රුක්ඛමූලං උපගච්ඡති. ในบรรดากรรมเหล่านั้น กรรมที่ไม่พึงปรารถนา เช่น เหยียบหนาม, กลืนยาพิษ, ผู้ไปสู่บ้าน เข้าไปถึงโคนไม้. අකථිතකම්මං යථා – යඤ්ඤදත්තං කම්බලං යාචතෙ බ්‍රාහ්මණො. එත්ථ හි ‘‘කම්බල’’මිති කථිතකම්මං ද්විකම්මිකාය යාචනක්‍රියාය පත්තුමිච්ඡිතතරත්තා. ‘‘යඤ්ඤදත්ත’’මිති අප්පධානත්තා අකථිතකම්මං. තථා සමිද්ධං ධනං භික්ඛතෙ, අජං ගාමං නයති, පරාභවන්තං පුරිසං, මයං පුච්ඡාම ගොතමං, භගවා භික්ඛූ එතදවොච ඉච්චාදි. อถกิตกรรม (กรรมที่ไม่ได้กล่าวถึง) เช่น พราหมณ์ขอผ้ากัมพลจากยัญญทัต. ในที่นี้ คำว่า “ผ้ากัมพล” เป็นกถิตกรรม (กรรมที่กล่าวถึง) เพราะเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาจะให้ถึงมากที่สุดด้วยกิริยาขอที่มีสองกรรม. คำว่า “ยัญญทัต” เป็นอถกิตกรรม เพราะเป็นกรรมรอง. เช่นเดียวกัน ขอทรัพย์ที่สมบูรณ์, นำแพะไปสู่บ้าน, บุรุษผู้กำลังพ่ายแพ้, เราทั้งหลายทูลถามพระโคดม, พระผู้มีพระภาคตรัสกับภิกษุทั้งหลายดังนี้ เป็นต้น. අභිහිතකම්මෙ පන න හොති, යථා – කටො කරීයතෙ දෙවදත්තෙන, සුගතෙන දෙසිතො ධම්මො, යඤ්ඤදත්තො කම්බලං යාචීයතෙ බ්‍රාහ්මණෙන ඉච්චාදි. แต่ในกรรมที่ถูกกล่าวถึงแล้ว (อภิหิตกรรม) ไม่มีการใช้ทุติยาวิภัตติ. เช่น เสื่ออันเทวทัตทำอยู่, ธรรมอันพระสุคตแสดงแล้ว, ยัญญทัตอันพราหมณ์ขอผ้ากัมพลอยู่ เป็นต้น. ‘‘දුතියා’’ති අධිකාරො. บทว่า “ทุติยา” เป็นบทมีอำนาจ. 286. ගති [Pg.141] බුද්ධි භුජ පඨ හර කර සයාදීනං කාරිතෙ වා. ๒๘๖. ในกิริยาที่เป็นเหตุกัตตุวาจก (กริต) ของธาตุมี คติ พุทธิ ภูชะ ปฐะ หระ กะระ สยะ เป็นต้น บ้าง. ගමු සප්ප ගතිම්හි, බුධ බොධනෙ, බුධ අවගමනෙ වා, භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, පඨ බ්‍යත්තියං වාචායං, හර හරණෙ, කර කරණෙ, සි සයෙ ඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං පයොගෙ කාරිතෙ සති පයොජ්ජකකත්තුභූතෙ කම්මනි ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති වා. නිච්චසම්පත්තෙ විකප්පත්ථොයං, තෙන තස්ස පක්ඛෙ තතියා හොති. เมื่อมีการใช้ธาตุมี คมุ (ไป) และ สัปปะ (คลาน) ในความหมายว่าไป, ธาตุ พุธะ (รู้) ในความหมายว่าให้รู้ หรือ พุธะ ในความหมายว่าให้เข้าใจ, ธาตุ ภูชะ ในความหมายว่าบำรุงรักษาและบริโภค, ธาตุ ปฐะ ในความหมายว่าเปล่งวาจาให้ชัดเจน, ธาตุ หระ ในความหมายว่านำไป, ธาตุ กะระ ในความหมายว่าทำ, ธาตุ สิ ในความหมายว่านอน เป็นต้น ในเหตุกัตตุวาจก (กริต), ในกรรมที่เป็นกัตตาผู้ถูกใช้ จากลิงค์นั้น ย่อมมีทุติยาวิภัตติบ้าง. บทนี้เป็นบทที่แสดงทางเลือก (วิกัปปะ) ในกรณีที่ควรใช้ทุติยาวิภัตติเป็นปกติ ดังนั้น ในอีกทางเลือกหนึ่งจึงใช้ตติยาวิภัตติ. යො කොචි පුරිසො ගාමං ගච්ඡති, තමඤ්ඤො පයොජයති. පුරිසො පුරිසං ගාමං ගමයති, පුරිසෙන වා ගාමං ගමයති. එවං සිස්සං ධම්මං බොධෙති ආචරියො, මාතා පුත්තං භොජනං භොජයති, සිස්සං ධම්මං පාඨෙති ආචරියො, පුරිසො පුරිසං භාරං හාරෙති, තථා පුරිසො පුරිසං කම්මං කාරයති, පුරිසෙන වා කම්මං කාරාපයති, පුරිසො පුරිසං සයාපයති. එවං සබ්බත්ථ කාරිතෙ කත්තුකම්මනි දුතියා. บุรุษคนใดคนหนึ่งไปสู่บ้าน, บุรุษอื่นย่อมใช้บุรุษนั้นให้ไป. บุรุษใช้บุรุษให้ไปสู่บ้าน, หรือใช้บุรุษให้ไปสู่บ้าน. อย่างนี้ อาจารย์ย่อมให้ศิษย์รู้ธรรม, มารดาย่อมให้บุตรกินอาหาร, อาจารย์ย่อมให้ศิษย์อ่านธรรม, บุรุษย่อมให้บุรุษนำภาระไป. เช่นเดียวกัน บุรุษย่อมให้บุรุษทำงาน, หรือให้บุรุษทำงาน. บุรุษย่อมให้บุรุษนอน. อย่างนี้ ในทุกกรณี กรรมที่เป็นกัตตาผู้ถูกใช้ในเหตุกัตตุวาจก ย่อมใช้ทุติยาวิภัตติ. කාරිතෙති කිං? පුරිසො ගාමං ගච්ඡති. คำว่า “ในเหตุกัตตุวาจก” หมายถึงอะไร? (เช่น) บุรุษไปสู่บ้าน. අභිහිතෙ න භවති, පුරිසෙන පුරිසො ගාමං ගමීයතෙ, සිස්සො ධම්මං බොධීයතෙ ඉච්චාදි. ในอรรถที่ถูกกล่าวแล้ว (อภิหิตะ) ย่อมไม่มี (ทุติยาวิภัตติ) เช่น บุรุษอันบุรุษไปอยู่สู่บ้าน, ศิษย์อันอาจารย์ให้รู้แจ้งอยู่ซึ่งธรรม เป็นต้น. 287. කාලද්ධානමච්චන්තසංයොගෙ. ๒๘๗. ในกาลและหนทางที่ประกอบกันอย่างต่อเนื่องที่สุด (อัจจันตสังโยคะ). අච්චන්තං නිරන්තරං සංයොගොඅච්චන්තසංයොගො. කාලද්ධානං දබ්බගුණක්‍රියාහි අච්චන්තසංයොගෙ තෙහි කාලද්ධානවාචීහි ලිඞ්ගෙහි දුතියාවිභත්ති හොති. การประกอบกันอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย ชื่อว่า อัจจันตสังโยคะ. เมื่อกาลและหนทางประกอบกันอย่างต่อเนื่องกับมวลสาร (ทัพพะ), คุณลักษณะ, และกิริยา, ทุติยาวิภัตติย่อมมีหลังลิงค์ที่บอกกาลและหนทางเหล่านั้น. කාලෙ තාව – සත්තාහං ගවපානං, මාසං මංසොදනං, සරදං රමණීයා නදී, සබ්බකාලං රමණීයං නන්දනං, මාසං සජ්ඣායති, තයො මාසෙ අභිධම්මං දෙසෙසි. ในกาลก่อน (เช่น) ดื่มนมโคตลอด 7 วัน, (กิน) ข้าวผสมเนื้อตลอดเดือน, แม่น้ำน่ารื่นรมย์ตลอดฤดูสารท, สวนนันทวันน่ารื่นรมย์ตลอดกาล, สาธยายตลอดเดือน, แสดงพระอภิธรรมตลอด 3 เดือน. අද්ධානෙ [Pg.142] – යොජනං වනරාජි, යොජනං දීඝො පබ්බතො, කොසං සජ්ඣායති. ในหนทาง (ระยะทาง) – แนวป่าตลอดโยชน์, ภูเขายาวตลอดโยชน์, สาธยายตลอดหนึ่งโกศ. අච්චන්තසංයොගෙති කිං? මාසෙ මාසෙ භුඤ්ජති, යොජනෙ යොජනෙ විහාරං පතිට්ඨාපෙසි. คำว่า 'ในการประกอบอย่างต่อเนื่อง' (ใส่มา) เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) กินในเดือนและเดือน (ทุกเดือน), สร้างวิหารในโยชน์และโยชน์ (ทุกโยชน์). 288. කම්මප්පවචනීයයුත්තෙ. ๒๘๘. ในการประกอบด้วยกัมมัปปวจนียะ. කම්මප්පවචනීයෙහි නිපාතොපසග්ගෙහි යුත්තෙ යොගෙ සති ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති. เมื่อมีการประกอบด้วยนิบาตและอุปสรรคที่เป็นกัมมัปปวจนียะ, ทุติยาวิภัตติย่อมมีหลังลิงค์. කම්මං පවචනීයං යෙසං තෙ කම්මප්පවචනීයා, පරසමඤ්ඤාවසෙන වා අන්වාදයො කම්මප්පවචනීයා. บทที่กล่าวถึงกิริยา (ที่ดับไปแล้ว) ของบทเหล่าใด บทเหล่านั้นชื่อว่า กัมมัปปวจนียะ หรือบทมี 'อนุ' เป็นต้น ชื่อว่า กัมมัปปวจนียะ ตามการกำหนดชื่อของคัมภีร์อื่น. තත්ථ අනුසද්දස්ස ලක්ඛණෙ, සහත්ථෙ, හීනෙ ච කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා. යථා – පබ්බජිතමනු පබ්බජිංසු, නදිමන්වවසිතා බාරාණසී, නදියා සහ අවබද්ධාති අත්ථො, අනු සාරිපුත්තං පඤ්ඤවා. ในบรรดากัมมัปปวจนียะเหล่านั้น ชื่อว่ากัมมัปปวจนียะของ 'อนุ' ศัพท์ กล่าวไว้ในอรรถว่า เครื่องหมาย (ลักขณะ), อรรถว่าพร้อมกัน (สหัตถะ), และอรรถว่าด้อยกว่า (หีนะ). เช่น บวชตามผู้บวชแล้ว, เมืองพาราณสีตั้งอยู่ตามแม่น้ำ (หมายถึง ตั้งอยู่ติดกับแม่น้ำ), มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร. ලක්ඛණාදීසු ‘‘ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛානභාග විච්ඡාසු පති පරි අනවො’’ති පති පරි අනූනං කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා. ในอรรถมีเครื่องหมายเป็นต้น ชื่อว่ากัมมัปปวจนียะของ 'ปติ ปริ อนุ' กล่าวไว้ในอรรถว่า เครื่องหมาย (ลักขณะ), การกล่าวถึงสภาพที่เป็นจริง (อิตถัมภูตักขานะ), ส่วนแบ่ง (ภาคะ), และการซ้ำซ้อน/แผ่ไป (วิจฉา). ලක්ඛණෙ සූරියුග්ගමනං පති දිබ්බා භක්ඛා පාතුභවෙය්‍යුං, රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛං පරි, රුක්ඛං අනු. ในอรรถว่าเครื่องหมาย (เช่น) อาหารทิพย์พึงปรากฏขึ้นเพราะการขึ้นแห่งพระอาทิตย์, พระจันทร์ย่อมส่องแสงเฉพาะต้นไม้, รอบต้นไม้, ตามต้นไม้. ඉත්ථම්භූතක්ඛානෙ සාධු දෙවදත්තො මාතරං පති, මාතරං පරි, මාතරං අනු. ในอรรถว่าการกล่าวถึงสภาพที่เป็นจริง (เช่น) นายเทวทัตดีต่อมารดา, ดีรอบมารดา, ดีตามมารดา. භාගෙ යදෙත්ථ මං පති සියා, මං පරි, මං අනු, තං දීයතු. ในอรรถว่าส่วนแบ่ง (เช่น) ส่วนใดในที่นี้พึงเป็นของฉัน, พึงเป็นของฉัน, พึงเป็นของฉัน, ขอจงให้ส่วนนั้น (แก่ฉัน). විච්ඡායොගෙ [Pg.143] අත්ථමත්ථං පති සද්දො නිවිසති, රුක්ඛං රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛං රුක්ඛං පරි, රුක්ඛං රුක්ඛං අනු. ในการประกอบด้วยอรรถว่าซ้ำซ้อน (วิจฉา) (เช่น) เสียงย่อมตั้งอยู่ในอรรถและอรรถ (ทุกๆ อรรถ), พระจันทร์ย่อมส่องแสงเฉพาะต้นไม้และต้นไม้ (ทุกๆ ต้น), รอบต้นไม้และต้นไม้, ตามต้นไม้และต้นไม้. ‘‘අභිරභාගෙ’’ති අභිස්ස භාගවජ්ජිතෙසු ලක්ඛණාදීසු කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො, සාධු දෙවදත්තො මාතරං අභි. ด้วยสูตรว่า 'อภิรภาเค' ชื่อว่ากัมมัปปวจนียะของ 'อภิ' กล่าวไว้ในอรรถมีเครื่องหมายเป็นต้นที่เว้นอรรถว่าส่วนแบ่ง (เช่น) ก็แลเกียรติศัพท์อันงามอย่างนี้ของพระโคดมผู้เจริญนั้นขจรไปแล้ว, นายเทวทัตดีต่อมารดา. නිපාතෙ ධි බ්‍රාහ්මණස්ස හන්තාර මිච්චෙවමාදි. ในนิบาต (เช่น) 'ธิ' (น่าตำหนิ) ซึ่งผู้ฆ่าพราหมณ์ เป็นต้น. 289. ක්වචි දුතියා ඡට්ඨීනමත්ථෙ. ๒๘๙. บางครั้งทุติยาวิภัตติ (ลง) ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ. ඡට්ඨීනං අත්ථෙ ක්වචි දුතියාවිභත්ති හොති. අන්තරාඅභිතො පරිතො පති පටිභාතියොගෙ අයං. අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො, රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච මජ්ඣෙති අත්ථො. අභිතො ගාමං වසති, පරිතො ගාමං වසති, නදිං නෙරඤ්ජරං පති, නෙරඤ්ජරාය නදියා සමීපෙති අත්ථො. පටිභන්තු තං චුන්ද බොජ්ඣඞ්ගා, උපමා මං පටිභාති, උපමා මය්හං උපට්ඨහතීති අත්ථො. บางครั้งทุติยาวิภัตติย่อมมีในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ. วิภัตตินี้ (มี) ในการประกอบกับบทว่า อันตรา, อภิโต, ปริโต, ปติ, และปฏิภาติ. (เช่น) 'อันตรา จ ราชคหัง อันตรา จ นาฬันทัง อัทธานมัคคัปปฏิปันโน' มีอรรถว่า ในระหว่างแห่งกรุงราชคฤห์และเมืองนาลันทา. 'อภิโต คามัง วสติ' (อยู่ใกล้หมู่บ้าน), 'ปริโต คามัง วสติ' (อยู่รอบหมู่บ้าน), 'นทิง เนรัญชรัง ปติ' มีอรรถว่า ในที่ใกล้แห่งแม่น้ำเนรัญชรา. 'ปฏิภันตุ ตัง จุนทะ โพชฌังคา' (โพชฌงค์ทั้งหลายจงปรากฏแก่ท่าน จุนทะ), 'อุปมา มัง ปฏิภาติ' มีอรรถว่า อุปมาปรากฏแก่เรา (อุปมาปรากฏขึ้นแก่เรา). ‘‘ක්වචි දුතියා, අත්ථෙ’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'กวจิ ทุติยา' และ 'อัตเถ' ย่อมตามไป. 290. තතියාසත්තමීනඤ්ච. ๒๙๐. และในอรรถแห่งตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ. තතියාසත්තමීනමත්ථෙ ච ක්වචි ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති. และบางครั้งทุติยาวิภัตติย่อมมีหลังลิงค์ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ. තතියත්ථෙ සචෙ මං නාලපිස්සති, ත්වඤ්ච මං නාභිභාසසි, විනා සද්ධම්මං කුතො සුඛං, උපායමන්තරෙන න අත්ථසිද්ධි. ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ (เช่น) 'สเจ มัง นาฬปิสสติ' (ถ้าเขาจักไม่พูดกับเรา), 'ตวัญจ มัง นาภิภาสสิ' (และท่านย่อมไม่พูดกับเรา), 'วินา สัทธัมมัง กุโต สุขัง' (ความสุขจะมีมาจากไหนถ้าเว้นจากพระสัทธรรม), 'อุปายมันตเรน นะ อัตถสิทธิ' (ความสำเร็จแห่งประโยชน์ย่อมไม่มีหากปราศจากอุบาย). සත්තමියත්ථෙ [Pg.144]– කාලෙ, උපාන්වජ්ඣාවසස්ස පයොගෙ, අධිසිට්ඨාවසානං පයොගෙ, තප්පානචාරෙ ච දුතියා. ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ คือ ในกาล, ในการประกอบกับ วส ธาตุ ที่มี อุป, อนุ, อธิ, อา, และ อัชฌา อยู่หน้า, ในการประกอบกับ สิฏฐา (เส) และ วส ธาตุ ที่มี อธิ อยู่หน้า, และทุติยาวิภัตติในการดื่มและการเที่ยวไปในสิ่งนั้น. කාලෙ තාව – පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා, එකං සමයං භගවා. ඉමං රත්තිං චත්තාරො මහාරාජානො. ในกาลก่อน (เช่น) 'ปุพพัณหสมยัง นิวาเสตวา' (นุ่งห่มแล้วในเวลาเช้า), 'เอกัง สมยัง ภควา' (สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาค...), 'อิมัง รัตติง จัตตาโร มหาราชาโน' (ท้าวมหาราชทั้งสี่ในราตรีนี้). උපාදිපුබ්බස්ස වසධාතුස්ස පයොගෙ – ගාමං උපවසති, ගාමං අනුවසති, විහාරං අධිවසති, ගාමං ආවසති, අගාරං අජ්ඣාවසති. තථා පථවිං අධිසෙස්සති, ගාමං අධිතිට්ඨති, ගාමං අජ්ඣාවසති. ในการประกอบกับ วส ธาตุ ที่มี อุป เป็นต้นอยู่หน้า (เช่น) 'คามัง อุปวสติ' (อยู่ใกล้หมู่บ้าน), 'คามัง อนุวสติ' (อยู่ตามหมู่บ้าน), 'วิหารัง อธิวสติ' (อยู่ในวิหาร), 'คามัง อาวสติ' (อยู่ในหมู่บ้าน), 'อคารัง อัชฌาวสติ' (อยู่ในเรือน). เช่นเดียวกัน 'ปฐวิง อธิเสสสติ' (จักนอนบนแผ่นดิน), 'คามัง อธิติฏฐติ' (ยืนอยู่บนหมู่บ้าน), 'คามัง อัชฌาวสติ' (อยู่ในหมู่บ้าน). තප්පානචාරෙසු – නදිං පිවති, ගාමං චරති ඉච්චාදි. ในการดื่มและการเที่ยวไปในสิ่งนั้น (เช่น) 'นทิง ปิวติ' (ดื่มซึ่งแม่น้ำ - ดื่มน้ำในแม่น้ำ), 'คามัง จรติ' (เที่ยวไปในหมู่บ้าน) เป็นต้น. කස්මිං අත්ථෙ තතියා? ตติยาวิภัตติ (ลง) ในอรรถอะไร? 291. කරණෙ තතියා. ๒๙๑. ตติยาวิภัตติ (ลง) ในอรรถแห่งกรณะ. කරණකාරකෙ තතියාවිභත්ති හොති. ตติยาวิภัตติย่อมมีในกรณการก. කිං කරණං? กรณะคืออะไร? 292. යෙන වා කයිරතෙ තං කරණං. ๒๙๒. สิ่งใดที่ถูกกระทำด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่ากรณะ යෙන වා කත්තා උපකරණභූතෙන වත්ථුනා ක්‍රියං අබ්‍යවධානෙන කරොති, යෙන වා විකරොති, යෙන වා පාපුණාති, තං කාරකං කරණසඤ්ඤං හොති. การกใดที่ผู้กระทำกระทำกิริยาโดยไม่ขาดตอนด้วยวัตถุที่เป็นเครื่องมือ หรือกระทำวิการด้วยสิ่งใด หรือบรรลุด้วยสิ่งใด การกนั้นชื่อว่ากรณะ කරීයතෙ අනෙනාති කරණං, එත්ථ ච සතිපි සබ්බකාරකානං ක්‍රියාසාධකත්තෙ ‘‘යෙන වා කයිරතෙ’’ති විසෙසෙත්වා වචනං කත්තූපකරණභූතෙසු කාරකෙසු සාධකතමස්සෙව ගහණත්ථං. สิ่งที่ถูกกระทำด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า กรณะ และแม้ว่าการกทั้งหมดจะเป็นเครื่องสำเร็จกิริยาในที่นี้ การกล่าวโดยเจาะจงว่า “สิ่งใดที่ถูกกระทำด้วยสิ่งใด” ก็เพื่อประสงค์จะถือเอาเฉพาะการกที่เป็นเครื่องสำเร็จอย่างยิ่งในบรรดาการกที่เป็นเครื่องมือของผู้กระทำ වුත්තඤ්ච [Pg.145] และได้กล่าวไว้แล้วว่า ‘‘යස්ස සබ්බවිසෙසෙන, ක්‍රියාසංසිද්ධිහෙතුතා; සම්භාවීයති තං වුත්තං, කරණං නාම කාරක’’න්ති. “การกใดที่ความสำเร็จแห่งกิริยาเป็นเหตุโดยประการทั้งปวง การกนั้นที่พึงเป็นไปได้ ชื่อว่า กรณะ” තං පන දුවිධං අජ්ඣත්තික බාහිරවසෙන. กรณะนั้นมี ๒ อย่าง โดยเป็นภายในและภายนอก යථා – හත්ථෙන කම්මං කරොති, චක්ඛුනා රූපං පස්සති, මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය. දත්තෙන වීහයො ලුනාති, අග්ගිනා කුටිං ඣාපෙති. เช่น “หัตเถน กมฺมํ กโรติ” (กระทำกรรมด้วยมือ) “จักขุนา รูปัง ปัสสติ” (เห็นรูปด้วยตา) “มนสา ธัมมัง วิญญาย” (รู้ธรรมด้วยใจ) “ทัตเตน วีหโย ลุนาติ” (เกี่ยวข้าวด้วยเคียว) “อัคคินา กุฏิง ฌาเปติ” (เผากุฏิด้วยไฟ) ‘‘තතියා’’ති අධිකාරො. คำว่า “ตติยา” เป็นบทตามไป 293. කත්තරි ච. ๒๙๓. และในอรรถแห่งกัตตา කත්තරි ච කාරකෙ ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති. චග්ගහණෙන ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ, ක්‍රියාපවග්ගෙ, පුබ්බසදිසසමූනත්ථ කලහ නිපුණ මිස්සක සඛිලත්ථාදියොගෙ, කාලද්ධානෙසු, පච්චත්තකම්මත්ථපඤ්චමියත්ථාදීසු ච තතියා. และตติยาวิภัตติย่อมลงหลังลิงค์ในอรรถแห่งกัตตุการก ด้วยการรับเอา “จ” อักษร ตติยาวิภัตติย่อมลงในอรรถแห่งอิตถัมภูตลักขณะ (เครื่องหมายบอกสภาพ), ในอรรถแห่งกิริยาปวคคะ (การสิ้นสุดแห่งกิริยา), ในการประกอบกับศัพท์มี ปุพพะ สทิสะ สมูนะ อัตถะ กลหะ นิปุณะ มิสสกะ สขิละ เป็นต้น, ในกาลและอัทธานะ (ระยะทาง), และในอรรถแห่งปัจจัตตะ กรรมะ และปัญจมี เป็นต้น කො ච කත්තා? และกัตตาคือใคร? 294. යො කරොති ස කත්තා. ๒๙๔. ผู้ใดกระทำ ผู้นั้นชื่อว่ากัตตา යො ක්‍රියං අත්තප්පධානො හුත්වා කරොති, සො කත්තුසඤ්ඤො හොති. ผู้ใดกระทำกิริยาโดยเป็นประธานแห่งตน ผู้นั้นชื่อว่ากัตตา සො තිවිධො සුද්ධකත්තා හෙතුකත්තා කම්මකත්තාති. තත්ථ යො සයමෙව ක්‍රියං කරොති, සො සුද්ධකත්තා. යො අඤ්ඤං කාතුං සමත්ථං අකරොන්තං කම්මං නියොජෙති, සො හෙතුකත්තා, යථා – ගන්තුං සමත්ථො දෙවදත්තො, තමඤ්ඤො පයොජෙති ‘‘ගමයති දෙවදත්ත’’න්ති. กัตตานั้นมี ๓ อย่าง คือ สุทธกัตตา เหตุกัตตา และกัมมกัตตา ในบรรดากัตตานั้น ผู้ใดกระทำกิริยาด้วยตนเอง ผู้นั้นชื่อว่า สุทธกัตตา ผู้ใดใช้ผู้อื่นที่สามารถกระทำได้แต่ไม่กระทำ (ให้กระทำ) ผู้นั้นชื่อว่า เหตุกัตตา เช่น เทวทัตสามารถไปได้ ผู้อื่นใช้เทวทัตว่า “ยังเทวทัตให้ไป” යං පන තත්ථ තත්ථ ගච්ඡති දෙවදත්තො, තමඤ්ඤො පයොජයති ‘‘ගමයති දෙවදත්ත’’න්ති හෙත්වත්ථනිදස්සනං, තම්පි සාමත්ථියදස්සනවසෙන [Pg.146] වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා යදි සයමෙව ගච්ඡති, කිං තත්ථ පයොජකබ්‍යාපාරෙන අකරොන්තං බලෙන කාරයති, පාසාණං උට්ඨාපයතීතිආදිකඤ්ච න සිජ්ඣෙය්‍ය. แต่ว่า (ในประโยคว่า) เทวทัตไปในที่นั้นๆ ผู้อื่นย่อมใช้ (เทวทัต) ว่า “ยังเทวทัตให้ไป” ดังนี้ เป็นการแสดงอรรถแห่งเหตุ แม้นั้นก็พึงถือว่ากล่าวโดยเป็นเครื่องแสดงความสามารถ มิฉะนั้น หากว่า (เทวทัต) ไปเอง การกระทำของผู้ใช้ในที่นั้นจะมีประโยชน์อะไร และการให้ผู้ไม่กระทำกระทำด้วยกำลัง เช่น การยกก้อนหินขึ้นเป็นต้นก็จะไม่สำเร็จ එත්ථ පන แต่ในที่นี้ ‘‘කත්තා’’ති වත්තතෙ. คำว่า “กัตตา” ย่อมตามไป 293. යො කාරෙති ස හෙතු. ๒๙๓. ผู้ใดให้กระทำ ผู้นั้นเป็นเหตุ යො කත්තාරං කාරෙති, සො හෙතුසඤ්ඤො හොති, කත්තා චාති හෙතුකත්තුසඤ්ඤා. ผู้ใดให้กัตตาทำ ผู้นั้นชื่อว่าเหตุ และชื่อว่ากัตตา (รวมเป็น) เหตุกัตตา යො පන පරස්ස ක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතොපි සුකරත්තා සයමෙව සිජ්ඣන්තො විය හොති, සො කම්මකත්තා නාම, යථා – සයං කරීයතෙ කටො, සයමෙව පච්චතෙ ඔදනොති. ส่วนผู้ใดอาศัยการกระทำของผู้อื่น แม้เป็นกรรมแต่เพราะทำได้ง่าย จึงเป็นเหมือนสำเร็จได้เอง ผู้นั้นชื่อว่า กัมมกัตตา เช่น เสื่ออันเขาทำอยู่เอง, ข้าวสุกอันเขาหุงอยู่เอง ดังนี้ වුත්තඤ්ච และได้กล่าวไว้แล้วว่า ‘‘අත්තප්පධානො කිරියං, යො නිබ්බත්තෙති කාරකො; අප්පයුත්තො පයුත්තො වා, ස කත්තාති පවුච්චති. “การกใดเป็นประธานแห่งตน ยังกิริยาให้สำเร็จ ไม่ถูกใช้หรือถูกใช้ก็ตาม ผู้นั้นเรียกว่า กัตตา හෙතුකත්තාති කථිතො,කත්තුනො යො පයොජකො; කම්මකත්තාති සුකරො,කම්මභූතො කථීයතෙ’’ති. ผู้ใดเป็นผู้ใช้กัตตา ผู้นั้นเรียกว่า เหตุกัตตา ผู้ใดเป็นกรรมแต่ทำได้ง่าย ผู้นั้นเรียกว่า กัมมกัตตา ดังนี้” නනු ච ‘‘සංයොගො ජායතෙ’’තිආදීසු කථං පුරෙ අසතො ජනනක්‍රියාය කත්තුභාවොසියාති? වුච්චතෙ – ලොකසඞ්කෙතසිද්ධො හි සද්දප්පයොගො, අවිජ්ජමානම්පි හි ලොකො සද්දාභිධෙය්‍යතාය විජ්ජමානං විය ගහෙත්වා වොහරති[Pg.147], විකප්පබුද්ධිගහිතාකාරොයෙව හි සද්දෙනාභිධීයතෙ, න තු වත්ථුසභාවො, අඤ්ඤථා සුතමයඤාණෙනපි පච්චක්ඛෙන විය වත්ථුසභාවසච්ඡිකරණප්පසඞ්ගො ච මුසාවාද කුදිට්ඨිවාදාදීනමභාවප්පසඞ්ගො ච සියා, තස්මා බුද්ධිපරිකප්පිතපඤ්ඤත්තිවසෙනපි සද්දප්පවත්ති හොතීති අසතො සංයොගාදිස්සපි හොතෙව ජනනක්‍රියාය කත්තුකාරකතාති. ก็ในประโยคว่า “การประกอบย่อมเกิด” เป็นต้น ความเป็นกัตตาในกิริยาที่ทำให้เกิดของสิ่งที่ยังไม่มีอยู่ก่อน จะมีได้อย่างไร? ตอบว่า การใช้คำย่อมสำเร็จด้วยสมมติของโลก เพราะโลกย่อมใช้คำเรียกแม้สิ่งที่ไม่มีอยู่ โดยถือว่ามีอยู่เหมือนกับสิ่งที่มีอยู่ เพราะคำย่อมเรียกเพียงอาการที่ถูกวิกัปปปัญญาถือเอา ไม่ใช่สภาวะของวัตถุ มิฉะนั้น พึงมีโอกาสที่จะทำให้แจ้งสภาวะของวัตถุได้ด้วยสุตมยปัญญาเหมือนด้วยประจักษ์ และพึงมีโอกาสที่จะไม่มีมุสาวาทและทิฏฐิชั่วเป็นต้น เพราะฉะนั้น การใช้คำย่อมเป็นไปแม้โดยอาศัยบัญญัติที่ปัญญาคิดปรุงแต่ง ดังนี้ ความเป็นกัตตุการกะในกิริยาที่ทำให้เกิดของสิ่งที่ยังไม่มีอยู่ เช่น การประกอบเป็นต้น ย่อมมีได้แน่นอน යථාහ ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘‘වොහාරවිසයො සද්දො, නෙකන්තපරමත්ථිකො; බුද්ධිසඞ්කප්පිතො අත්ථො, තස්සත්ථොති පවුච්චති. “เสียงเป็นอารมณ์แห่งโวหาร ไม่ใช่ปรมัตถ์โดยส่วนเดียว อรรถที่ปัญญาคิดปรุงแต่งแล้ว เรียกว่าอรรถของเสียงนั้น බුද්ධියා ගහිතත්තා හි, සංයොගො ජායතෙ ඉති; සංයොගො විජ්ජමානොව, කත්තා භවති ජාතියා’’ති. เพราะถูกปัญญายึดถือไว้ (ในประโยคว่า) การประกอบย่อมเกิด ดังนี้ การประกอบแม้มีอยู่ (ในปัญญา) ย่อมเป็นกัตตาแห่งการเกิด ดังนี้” තත්‍ර තතියා ජිනෙන දෙසිතො ධම්මො, බුද්ධෙන ජිතො මාරො, අහිනා දට්ඨො නරො, බුද්ධෙන බොධිතො ලොකො, සද්ධෙහි කාරිතො විහාරො. ในที่นั้น ตติยาวิภัตติ (เช่น) ธรรมอันพระชินเจ้าแสดงแล้ว, มารอันพระพุทธเจ้าทรงชนะแล้ว, คนอันงูกัดแล้ว, โลกอันพระพุทธเจ้าทรงให้ตรัสรู้แล้ว, วิหารอันชนผู้มีศรัทธาให้สร้างแล้ว අභිහිතෙ න භවති. කටං කරොති දෙවදත්තො, කාරෙති වා. เมื่อ (กัตตา) ถูกกล่าวถึงแล้ว ย่อมไม่มี (ตติยาวิภัตติ) (เช่น) เทวทัตทำเสื่อ หรือให้ทำ ඉත්ථම්භූතස්ස ලක්ඛණෙ – සා භින්නෙන සීසෙන පග්ඝරන්තෙන ලොහිතෙන පටිවිස්සකානං උජ්ඣාපෙසි, ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙන අඤ්ඤං නවං පත්තං චෙතාපෙය්‍ය, තිදණ්ඩකෙන පරිබ්බාජකමද්දක්ඛි. ในลักษณะของสิ่งที่เป็นอย่างนั้น (เช่น) นางยังเพื่อนบ้านให้ตำหนิด้วยศีรษะที่แตกและโลหิตที่ไหลออก, พึงให้แลกบาตรใหม่ด้วยบาตรที่มีรอยซ่อมแซมไม่ถึง ๕ แห่ง, เห็นปริพาชกโดยเครื่องหมายคือไม้เท้าสามง่าม අපවග්ගෙ – එකාහෙනෙව බාරාණසිං පායාසි, නවහි මාසෙහි විහාරං නිට්ඨාපෙසි, යොජනෙන අධීතං බ්‍යාකරණං, ක්‍රියාපවග්ගොති ක්‍රියාය ආසුං පරිනිට්ඨාපනං. ในอรรถว่าสำเร็จ (เช่น) ไปถึงเมืองพาราณสีได้ด้วยวันเดียวเท่านั้น, สร้างวิหารสำเร็จด้วย ๙ เดือน, เรียนไวยากรณ์จบด้วยระยะทางหนึ่งโยชน์, คำว่า “กริยาปวรรค” คือ การทำให้การกระทำสำเร็จโดยเร็ว පුබ්බාදියොගෙ [Pg.148]– මාසෙන පුබ්බො, පිතරා සදිසො, මාතරා සමො, කහාපණෙන ඌනො, ධනෙන විකලො, අසිනා කලහො, ආචාරෙන නිපුණො, වාචාය නිපුණො, ගුළෙන මිස්සකං, තිලෙන මිස්සකං, වාචාය සඛිලො, මණිනා අත්ථො, ධනෙන අත්ථො, පිතරා තුල්‍යො. ในการประกอบกับคำว่า ปุพพะ เป็นต้น (เช่น) ก่อนเดือนหนึ่ง (แก่กว่าเดือนหนึ่ง), เสมอด้วยบิดา, เท่ากับมารดา, หย่อนด้วยกหาปณะ (ขาดไปหนึ่งกหาปณะ), บกพร่องด้วยทรัพย์, การทะเลาะด้วยดาบ, ฉลาดด้วยมารยาท, ฉลาดด้วยวาจา, ระคนด้วยน้ำอ้อย, ระคนด้วยงา, อ่อนหวานด้วยวาจา, ความต้องการด้วยแก้วมณี, ความต้องการด้วยทรัพย์, เสมอด้วยบิดา කාලද්ධානෙසු – මාසෙන භුඤ්ජති, යොජනෙන ගච්ඡති. ในกาลและหนทาง (เช่น) บริโภคตลอดเดือน, ไปตลอดระยะทางหนึ่งโยชน์ පච්චත්තෙ – අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නති. ในอรรถว่าเฉพาะตน (เช่น) ย่อมแต่งตั้งตนด้วยตนเองเท่านั้น කම්මත්ථෙ – තිලෙහි ඛෙත්තෙ වපති. ในอรรถว่ากรรม (เช่น) หว่านงาในนา පඤ්චමියත්ථෙ – සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන. ในอรรถว่าปัญจมี (เช่น) เราทั้งหลายพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น 296. සහාදියොගෙ ච. ๒๙๖. และในการประกอบกับคำว่า สห เป็นต้น සහ සද්ධිං සමං නානා විනා අලං කිමිච්චෙවමාදීහි යොගෙ ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති, චසද්දෙන සහත්ථෙපි. เมื่อประกอบกับศัพท์มี สห, สัทธิง, สมัง, นานา, วินา, อลํ, กิง เป็นต้น ตติยาวิภัตติย่อมลงหลังลิงค์ และด้วย จะ ศัพท์ (ในสูตร) แม้ในอรรถว่า สห (ก็ลงตติยาวิภัตติ) තත්ථ සහසද්දෙන යොගො ක්‍රියා ගුණ දබ්බ සමවායෙ සම්භවති. යථා – විතක්කෙන සහ වත්තති, පුත්තෙන සහ ථූලො, අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකෙහි සහ ආචරියුපජ්ඣායානං ලාභො, නිසීදි භගවා සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන, සහස්සෙන සමං මිතා, සබ්බෙහි මෙ පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො, සඞ්ඝො විනාපි ගග්ගෙන උපොසථං කරෙය්‍ය, අලං තෙ ඉධ වාසෙන, කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, පුරිසෙන ථාමදස්සිනා, කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ, කිං තෙ අජිනසාටියා. ในบรรดาบทเหล่านั้น การประกอบกับ สห ศัพท์ ย่อมมีได้ในการรวมกันแห่งกิริยา คุณ และทัพพะ (วัตถุ) เช่น ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยวิตก, อ้วนพร้อมด้วยบุตร, ลาภของอาจารย์และอุปัชฌาย์พร้อมด้วยอันเตวาสิกและสัทธิวิหาริก, พระผู้มีพระภาคประทับนั่งพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์, วัดได้เท่ากับพัน, ความเป็นต่างๆ ความพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งปวงของข้าพเจ้า, สงฆ์พึงทำอุโบสถแม้เว้นจากภิกษุชื่อคัคคะ, พอแล้วสำหรับการอยู่ในที่นี้ของท่าน, ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยบุรุษผู้ข้ามไปคนเดียวผู้แสดงกำลัง, ดูกรคนเขลา ประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยชฎา ประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยผ้าหนังเสือ සහත්ථෙ [Pg.149]– දෙවදත්තො රාජගහං පාවිසි කොකාලිකෙන පච්ඡාසමණෙන, දුක්ඛො බාලෙහි සංවාසො. ในอรรถว่า สห (เช่น) พระเทวทัตเข้าไปสู่กรุงราชคฤห์พร้อมด้วยพระโกกาลิกะผู้เป็นปัจฉาสมณะ, การอยู่ร่วมกับคนพาลเป็นทุกข์ 297. හෙත්වත්ථෙ ච. ๒๙๗. และในอรรถว่า เหตุ යොගග්ගහණමිහානුවත්තතෙ, හෙත්වත්ථෙ, හෙත්වත්ථප්පයොගෙ ච ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති. บทว่า โยคคคหณัง ตามมาในสูตรนี้, ตติยาวิภัตติย่อมลงหลังลิงค์ ในอรรถว่าเหตุ และในการใช้คำที่มีอรรถว่าเหตุ කිස්මිඤ්චි ඵලෙ දිට්ඨසාමත්ථියං කාරණං හෙතු, සොයෙව අත්ථො, තස්මිං හෙත්වත්ථෙ, අන්නෙන වසති, ධම්මෙන වසති, විජ්ජාය වසති. เหตุ คือการที่เหตุนั้นมีกำลังปรากฏในผลบางอย่าง อรรถนั้นนั่นแหละ ในอรรถว่าเหตุนั้น (เช่น) ย่อมอยู่เพราะข้าว, ย่อมอยู่เพราะธรรม, ย่อมอยู่เพราะวิชชา න ජච්චාවසලො හොති,න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො; කම්මුනා වසලො හොති,කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො. บุคคลไม่เป็นคนเลวเพราะชาติ ไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ แต่เป็นคนเลวเพราะกรรม เป็นพราหมณ์เพราะกรรม දානෙන භොගවා, ආචාරෙන කුලී. เป็นผู้มีโภคะเพราะทาน เป็นผู้มีตระกูลเพราะอาจาระ කෙන පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො; කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති. มือให้สิ่งที่น่าปรารถนาเพราะอะไร มือหลั่งรสหวานเพราะอะไร บุญสำเร็จที่มือของท่านเพราะพรหมจรรย์อะไร හෙත්වත්ථප්පයොගෙ – කෙන නිමිත්තෙන, කෙන පයොජනෙන, කෙනට්ඨෙන, කෙන හෙතුනා වසති. ในการใช้คำที่มีความหมายเป็นเหตุ (เช่น) อยู่ด้วยนิมิตอะไร, ด้วยประโยชน์อะไร, ด้วยอรรถอะไร, ด้วยเหตุอะไร 298. සත්තම්‍යත්ථෙ ච. ๒๙๘. และในอรรถสัตตมีวิภัตติด้วย සත්තම්‍යත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති. และตติยาวิภัตติย่อมลงหลังลิงค์ในอรรถสัตตมีวิภัตติ කාලද්ධානදිසාදෙසාදීසු චායං. තෙන සමයෙන, තෙන කාලෙන, කාලෙන ධම්මස්සවණං, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා, මාසෙන භුඤ්ජති, යොජනෙන ධාවති. පුරත්ථිමෙන ධතරට්ඨො, දක්ඛිණෙන විරූළ්හකො, පච්ඡිමෙන විරූපක්ඛො, උත්තරෙන [Pg.150] කසිවන්තො ජනොඝමපරෙන ච, යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි ඉච්චාදි. และตติยาวิภัตตินี้ (ลง) ในอรรถแห่งกาล อัทธาน ทิศ และเทศะ เป็นต้น (เช่น) โดยสมัยนั้น, โดยกาลนั้น, การฟังธรรมตามกาล, พระธรรมวินัยนั้นจักเป็นศาสดาของพวกเธอในเมื่อเราล่วงลับไปแล้ว, บริโภคในเดือนหนึ่ง, วิ่งไปในโยชน์หนึ่ง, ท้าวธตรฐอยู่ทางทิศตะวันออก, ท้าววิรุฬหกอยู่ทางทิศใต้, ท้าววิรูปักษ์อยู่ทางทิศตะวันตก, และหมู่ชนผู้ประกอบการกสิกรรมอยู่ทางทิศเหนือและทิศอื่น, พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด ก็เข้าไปหา ณ ที่นั้น เป็นต้น 299. යෙනඞ්ගවිකාරො. ๒๙๙. ด้วยอวัยวะใดมีความพิการ යෙන බ්‍යාධිමතා අඞ්ගෙන අඞ්ගිනො විකාරො ලක්ඛීයතෙ, තත්ථ තතියාවිභත්ති හොති. එත්ථ ච අඞ්ගමස්ස අත්ථීති අඞ්ගං, සරීරං. අක්ඛිනා කාණො, හත්ථෙන කුණී, පාදෙන ඛඤ්ජො, පිට්ඨියා ඛුජ්ජො. ความพิการของสัตว์ผู้มีอวัยวะ ย่อมถูกกำหนดรู้ด้วยอวัยวะที่มีโรคใด ตติยาวิภัตติย่อมลงในอรรถนั้น และในที่นี้ บทว่า อังคะ (ในสูตร) หมายถึงร่างกาย (เช่น) ตาบอดข้างหนึ่งเพราะตา, มือด้วนเพราะมือ, ขาเป๋เพราะเท้า, หลังค่อมเพราะหลัง 300. විසෙසනෙ ච. ๓๐๐. และในอรรถวิเสสนะด้วย විසෙසීයති විසෙසිතබ්බං අනෙනාති විසෙසනං, ගොත්තාදි. තස්මිං ගොත්තනාමජාතිසිප්පවයොගුණසඞ්ඛාතෙ විසෙසනත්ථෙ තතියාවිභත්ති හොති, චසද්දෙන පකතිආදීහි ච. ගොත්තෙන ගොතමො නාථො. สิ่งใดเป็นเครื่องจำแนกสิ่งที่ควรจำแนก สิ่งนั้นชื่อว่า วิเสสนะ ได้แก่ โคตรเป็นต้น ตติยาวิภัตติย่อมลงในอรรถวิเสสนะที่นับว่าเป็นโคตร ชื่อ ชาติ ศิลปะ วัย คุณ และด้วย จะ ศัพท์ (ในสูตร) ย่อมลงในอรรถปรกติเป็นต้นด้วย (เช่น) พระศาสดาเป็นพระโคดมโดยโคตร සාරිපුත්තොති නාමෙන, විස්සුතො පඤ්ඤවා ච සො; ජාතියා ඛත්තියො බුද්ධො, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො. ท่านผู้นั้นมีชื่อว่าสารีบุตรโดยชื่อ เป็นผู้มีชื่อเสียงและมีปัญญา, พระพุทธเจ้าเป็นกษัตริย์โดยชาติ เป็นบุคคลผู้ไม่มีใครเสมอในโลก තදහු පබ්බජිතො සන්තො, ජාතියා සත්තවස්සිකො; සොපි මං අනුසාසෙය්‍ය, සම්පටිච්ඡාමි මත්ථකෙ. แม้ผู้นั้นเป็นผู้บวชแล้วในวันนั้น มีอายุเจ็ดปีโดยชาติ หากพึงสั่งสอนเรา เราย่อมรับคำสอนนั้นไว้บนศีรษะ සිප්පෙන නළකාරො සො, එකූනතිංසො වයසා, විජ්ජාය සාධු, පඤ්ඤාය සාධු, තපසා උත්තමො, සුවණ්ණෙන අභිරූපො. ท่านผู้นั้นเป็นช่างสานโดยศิลปะ มีอายุยี่สิบเก้าปีโดยวัย, ดีด้วยวิชา, ดีด้วยปัญญา, ประเสริฐด้วยตบะ, งามด้วยผิวพรรณ පකතිආදීසු – පකතියා අභිරූපො, යෙභුය්‍යෙන මත්තිකා, සමෙන ධාවති, විසමෙන ධාවති, ද්විදොණෙන ධඤ්ඤං කිණාති, සහස්සෙන අස්සකෙ කිණාති ඉච්චාදි. ในปรกติเป็นต้น (เช่น) งามโดยปรกติ, ส่วนมากเป็นดิน, วิ่งไปโดยสม่ำเสมอ, วิ่งไปโดยไม่สม่ำเสมอ, ซื้อข้าวเปลือกด้วยสองทะนาน, ซื้อม้าด้วยพันหนึ่ง เป็นต้น කස්මිං අත්ථෙ චතුත්ථී? จตุตถีวิภัตติลงในอรรถอะไร? 301. සම්පදානෙ [Pg.151] චතුත්ථී. ๓๐๑. จตุตถีวิภัตติ (ใช้) ในสัมปทานะ. සම්පදානකාරකෙ ලිඞ්ගම්හා චතුත්ථීවිභත්ති හොති. จตุตถีวิภัตติย่อมมีจากลิงค์ (นาม) ในสัมปทานการก. කිඤ්ච සම්පදානං? และสัมปทานะคืออะไร? 302. යස්ස දාතුකාමො රොචතෙ ධාරයතෙ වා තං සම්පදානං. ๓๐๒. บุคคลใดที่ (ผู้ให้) ใคร่จะให้ หรือ (สิ่งใด) ย่อมชอบใจ (แก่บุคคลใด) หรือ (บุคคลใด) ย่อมทรงไว้ (ซึ่งหนี้แก่บุคคลใด) บุคคลนั้นเป็นสัมปทานะ. යස්ස වා දාතුකාමො, යස්ස වා රොචතෙ, යස්ස වා ධාරයතෙ, තං කාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති. සම්මා පදීයතෙ අස්සාති සම්පදානං, පටිග්ගාහකො. หรือบุคคลใดที่ (ผู้ให้) ใคร่จะให้ หรือบุคคลใดที่ (สิ่งใด) ย่อมชอบใจ หรือบุคคลใดที่ (บุคคลอื่น) ย่อมทรงไว้ (ซึ่งหนี้) การกนั้นย่อมมีชื่อว่าสัมปทานะ. ชื่อว่าสัมปทานะ เพราะอรรถว่า สิ่งของย่อมถูกให้โดยชอบแก่ผู้นั้น คือผู้รับ. තං පන තිවිධං දිය්‍යමානස්සානිවාරණජ්ඣෙසනානුමතිවසෙන. යථා – බුද්ධස්ස පුප්ඵං යජති, බොධිරුක්ඛස්ස ජලං දදාති. අජ්ඣෙසනෙ – යාචකානං ධනං දදාති. අනුමතියං – භික්ඛූනං දානං දෙති. แต่สัมปทานะนั้นมีสามอย่าง โดยความเป็นผู้ไม่ห้ามสิ่งที่กำลังให้ โดยการอ้อนวอน โดยการอนุญาต. เช่น บูชาดอกไม้แก่พระพุทธเจ้า ถวายน้ำแก่ต้นโพธิ์. ในการอ้อนวอน (เช่น) ให้ทรัพย์แก่ยาจกทั้งหลาย. ในการอนุญาต (เช่น) ให้ทานแก่ภิกษุทั้งหลาย. යථාහ ดังที่กล่าวไว้ว่า. ‘‘අනිරාකරණාරාධ-නාබ්භනුඤ්ඤවසෙන හි; සම්පදානං තිධා වුත්තං, රුක්ඛ යාචක භික්ඛවො’’ති. "สัมปทานะแล กล่าวไว้สามอย่าง โดยความเป็นผู้ไม่ห้าม การอ้อนวอน และการอนุญาต (คือ) ต้นไม้ ยาจก ภิกษุทั้งหลาย." දාතුකාමොති කිං? රඤ්ඤො දණ්ඩං දදාති. คำว่า "ผู้ใคร่จะให้" คืออะไร? (เช่น) ให้ไม้เท้าแก่พระราชา. රොචනාදීසු පන – සමණස්ස රොචතෙ සච්චං, මායස්මන්තානම්පි සඞ්ඝභෙදො රුච්චිත්ථ, යස්සායස්මතො ඛමති, දෙවදත්තස්ස සුවණ්ණච්ඡත්තං ධාරයතෙ යඤ්ඤදත්තො. แต่ในความชอบใจเป็นต้น (เช่น) ความจริงย่อมเป็นที่ชอบใจแก่สมณะ แม้แก่ท่านทั้งหลาย การทำลายสงฆ์ก็เป็นที่ชอบใจแล้ว แก่พระเถระรูปใด ย่อมอดทน ยัญญทัตต์ย่อมทรงฉัตรทองคำไว้แก่เทวทัต. ‘‘සම්පදානං, වා’’ති ච වත්තතෙ. และคำว่า "สัมปทานะ หรือ" ย่อมเป็นไป. 303. සිලාඝ හනු ඨා සප ධාර පිහ කුධ දුහි ස්සාසූය රාධික්ඛ පච්චාසුණ අනුපතිගිණපුබ්බකත්තාරොචනත්ථතදත්ථ තුමත්ථාලමත්ථ මඤ්ඤානාදරප්පාණිනි ගත්‍යත්ථකම්මනි ආසිසත්ථ සම්මුති භිය්‍යසත්තම්‍යත්ථෙසු ච. ๓๐๓. และในธาตุมี สิลาฆะ (สรรเสริญ) หนุ (ปฏิเสธ) ฐา (ยืน) สปะ (สาปแช่ง) ธาระ (ทรงไว้) ปิหะ (ปรารถนา) กุธะ (โกรธ) ทุหิ (ประทุษร้าย) อิสสะ (อิจฉา) อุสูยะ (แสดงโทษ) ราธะ (ทำร้าย/สำเร็จ) อิกขะ (เห็น) ปัจจาสุณะ (รับฟัง) อนุปฏิคิณะ (นับตาม) ผู้กระทำก่อน อรรถแห่งการบอก อรรถนั้น อรรถแห่งตุงปัจจัย อรรถแห่งความพอ การสำคัญ ความไม่เอื้อเฟื้อ ในสิ่งไม่มีชีวิต ในกรรมของธาตุที่มีความหมายว่าไป อรรถแห่งการอวยพร การสมมติ มาก และในอรรถสัตตมีวิภัตติทั้งหลาย. චතුප්පදමිදං[Pg.152]. සිලාඝ කත්ථනෙ, හනු අපනයනෙ, ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, සප අක්කොසෙ, ධර ධාරණෙ, පිහ ඉච්ඡායං ඉච්චෙතෙසං ධාතූනං පයොගෙ, කුධ කොපෙ, දුහ ජිඝංසායං, ඉස්ස ඉස්සායං, උසූය දොසාවිකරණෙ ඉච්චෙතෙසං තදත්ථවාචීනඤ්ච ධාතූනං පයොගෙ ච රාධ හිංසාසංරාධෙසු, ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසූති ඉමෙසං පයොගෙ ච පති ආපුබ්බස්ස සු සවණෙති ඉමස්ස ච අනුපතිපුබ්බස්ස ගෙසද්දෙති ඉමස්ස ච පුබ්බකත්තා ච ආරොචනත්ථප්පයොගෙ, තදත්ථෙ, තුමත්ථෙ, අලමත්ථප්පයොගෙ ච මඤ්ඤතිප්පයොගෙ අනාදරෙ අප්පාණිනි ච ගත්‍යත්ථානං කම්මනි ච ආසිසත්ථප්පයොගෙ ච සම්මුති භිය්‍යප්පයොගෙසු ච සත්තම්‍යත්ථෙ චාති තං කම්මාදිකාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති, චසද්දග්ගහණෙන පහිණතිකප්පති පහොති උපමාඤ්ජලිකරණ ඵාසු අත්ථසෙය්‍යප්පභුතියොගෙ ච පුරෙ විය චතුත්ථී. (สูตร) นี้มีสี่บท. ในการใช้ธาตุเหล่านี้คือ สิลาฆะ (ในการสรรเสริญ) หนุ (ในการปฏิเสธ) ฐา (ในการหยุดการไป) สปะ (ในการสาปแช่ง) ธาระ (ในการทรงไว้) ปิหะ (ในความปรารถนา) และในการใช้ธาตุเหล่านี้ที่มีความหมายนั้นคือ กุธะ (ในความโกรธ) ทุหะ (ในความประทุษร้าย) อิสสะ (ในความอิจฉา) อุสูยะ (ในการแสดงโทษ) และในการใช้ธาตุเหล่านี้คือ ราธะ (ในการทำร้ายและการสำเร็จ) อิกขะ (ในการเห็น) และของธาตุ สุ ที่มี ปติ และ อา เป็นบทหน้า ในความหมายว่าฟัง และของธาตุ คิณ ที่มี อนุ และ ปติ เป็นบทหน้า และผู้กระทำก่อน และในการใช้คำที่มีความหมายว่าบอก ในอรรถนั้น ในอรรถแห่งตุงปัจจัย และในการใช้คำที่มีความหมายว่าพอ และในการใช้คำว่า มัญญติ (สำคัญ) ในความไม่เอื้อเฟื้อ และในสิ่งไม่มีชีวิต และในกรรมของธาตุที่มีความหมายว่าไป และในการใช้คำที่มีความหมายว่าอวยพร และในการใช้คำว่า สมมติ และ มาก และในอรรถสัตตมีวิภัตติ การกนั้นมีกรรมเป็นต้นย่อมมีชื่อว่าสัมปทานะ. และด้วยการรับเอาคำว่า "จะ" จตุตถีวิภัตติย่อมมีเหมือนก่อน ในการใช้คำว่า ปหิณติ (ส่งไป) กัปปติ (ควร) ปโหติ (สามารถ) อุปมา (เปรียบเทียบ) อัญชลิกรณะ (ประนมมือ) ผาสุ (สบาย) อัตถะ (ประโยชน์) เสยยะ (ดีกว่า) เป็นต้น. සිලාඝාදිප්පයොගෙ තාව – බුද්ධස්ස සිලාඝතෙ. උපජ්ඣායස්ස සිලාඝතෙ, ථොමෙතීති අත්ථො. ในการใช้คำว่า สิลาฆะ เป็นต้นก่อน (เช่น) ย่อมสรรเสริญพระพุทธเจ้า ย่อมสรรเสริญพระอุปัชฌาย์ มีอรรถว่า ย่อมชมเชย. හනුතෙ මය්හමෙව, හනුතෙ තුය්හමෙව, අපලපතීති අත්ථො. ย่อมปฏิเสธเรานั่นแหละ ย่อมปฏิเสธท่านนั่นแหละ มีอรรถว่า ย่อมกล่าวปฏิเสธ. උපතිට්ඨෙය්‍ය සක්‍යපුත්තානං වඩ්ඪකී, එත්ථ ච උපට්ඨානං නාම උපගමනං. භික්ඛුස්ස භුඤ්ජමානස්ස පානීයෙන වා විධූපනෙන වා උපතිට්ඨෙය්‍ය. ช่างไม้พึงเข้าไปหาพวกศากยบุตร, ในที่นี้ คำว่า อุปัฏฐานะ คือ การเข้าไปหา. ภิกษุเมื่อฉันอยู่ พึงเข้าไปหาด้วยน้ำดื่ม หรือด้วยพัด. තුය්හං සපතෙ, මය්හං සපතෙ, එත්ථ ච සපනං නාම සච්චකරණං. เธอสาบาน, ฉันสาบาน, ในที่นี้ คำว่า สปนะ คือ การทำสัจจะ. ධාරයතිප්පයොගෙ ධනිකොයෙව සම්පදානං, සුවණ්ණං තෙ ධාරයතෙ, ඉණං ධාරයතීති අත්ථො. තස්ස රඤ්ඤො මයං නාගං ධාරයාම. ในการใช้คำว่า ธารยติ (ทรงไว้, ค้างไว้) เจ้าหนี้เท่านั้นเป็นสัมปทานะ, เธอค้างทองไว้, หมายความว่า ค้างหนี้ไว้. เราค้างช้างไว้แก่พระราชาองค์นั้น. පිහප්පයොගෙ [Pg.153] ඉච්ඡිතොයෙව, දෙවාපි තස්ස පිහයන්ති තාදිනො, දෙවාපි තෙසං පිහයන්ති, සම්බුද්ධානං සතීමතං, පත්ථෙන්තීති අත්ථො. ในการใช้คำว่า ปิหะ (ปรารถนา) ผู้ที่ถูกปรารถนาเท่านั้นเป็นสัมปทานะ, แม้เทวดาก็ปรารถนาพระตถาคตนั้น, แม้เทวดาก็ปรารถนาพระสัมพุทธเจ้าผู้มีสติเหล่านั้น, หมายความว่า ปรารถนา. කොධාදිඅත්ථානං පයොගෙ යං පති කොපො, තස්ස කුජ්ඣ මහාවීර, යදිහං තස්ස කුප්පෙය්‍යං. ในการใช้คำที่มีความหมายว่า โกรธเป็นต้น, ผู้ที่ถูกโกรธนั้นเป็นสัมปทานะ, ดูกรมหาวีระ ท่านจงโกรธผู้นั้น, ถ้าฉันจะโกรธผู้นั้น. දුහයති දිසානං මෙඝො, යො මිත්තානං න දුබ්භති. เมฆย่อมหลั่งน้ำให้แก่ทิศทั้งหลาย, ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตรทั้งหลาย. තිත්ථියා ඉස්සන්ති සමණානං. พวกเดียรถีย์ย่อมริษยาสมณะทั้งหลาย. දුජ්ජනා ගුණවන්තානං උසූයන්ති, කා උසූයා විජානතං. คนชั่วย่อมริษยาผู้มีคุณทั้งหลาย, ความริษยาของผู้รู้มีอะไร. රාධික්ඛප්පයොගෙ යස්ස විපුච්ඡනං කම්මවිඛ්‍යාපනත්ථං, වාධිකාරතො දුතියා ච. ආරාධො මෙ රඤ්ඤො, රඤ්ඤො අපරජ්ඣති, රාජානං වා අපරජ්ඣති, ක්‍යාහං අය්‍යානං අපරජ්ඣාමි, ක්‍යාහං අය්‍යෙ අපරජ්ඣාමි වා. ในการใช้คำว่า ราธะ (สำเร็จ) และ อิกขะ (เห็น) ผู้ที่ถูกสอบถามเพื่อแสดงกรรมนั้นเป็นสัมปทานะ, หรือเป็นทุติยาวิภัตติโดยอำนาจของบท. ข้าพเจ้าสำเร็จแก่พระราชา, ย่อมผิดต่อพระราชา, หรือย่อมผิดต่อพระราชา, ข้าพเจ้าจะผิดต่อท่านทั้งหลายได้อย่างไร, หรือข้าพเจ้าจะผิดต่อท่านได้อย่างไร. ආයස්මතො උපාලිත්ථෙරස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො උපතිස්සො, ආයස්මන්තං වා. อุปติสสะผู้มุ่งอุปสมบทแก่พระเถระอุปาลีผู้มีอายุ, หรือมุ่งพระผู้มีอายุ. පච්චාසුණ අනුපතිගිණානං පුබ්බකත්තා ච සුණොතිස්ස ධාතුස්ස පච්චායොගෙ, ගිණස්ස ච අනුපතියොගෙ පුබ්බස්ස කම්මුනො යො කත්තා, සො සම්පදානසඤ්ඤො හොති. යථා – භගවා භික්ඛූ එතදවොච, එත්ථ ‘‘භික්ඛූ’’ති අකථිතකම්මං, ‘‘එත’’න්ති කථිතකම්මං, පුබ්බස්ස වචනකම්මස්ස කත්තා භගවා. භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං, ආසුණන්ති බුද්ධස්ස භික්ඛූ, තථා භික්ඛු ජනං ධම්මං සාවෙති, තස්ස භික්ඛුනො ජනො අනුගිණාති, තස්ස භික්ඛුනො ජනො පතිගිණාති, සාධුකාරදානාදිනා තං උස්සාහයතීති අත්ථො. ในการใช้คำว่า ปัจจาสุณะ (ฟังตอบ) และ อนุคิณะ (รับตาม) ปฏิคิณะ (รับตอบ) และในการใช้ธาตุ สุ (ฟัง) ที่มี ปติ และ อา เป็นบทหน้า และของธาตุ คิณ ที่มี อนุ และ ปติ เป็นบทหน้า ผู้กระทำของกรรมก่อนนั้น ย่อมชื่อว่าสัมปทานะ. เช่น – พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้แก่ภิกษุทั้งหลาย, ในที่นี้ คำว่า ‘‘ภิกษุ’’ เป็นอกถิตกรรม, คำว่า ‘‘เอตะ’’ เป็นกถิตกรรม, พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้กระทำกรรมคือการกล่าวคำก่อน. ภิกษุทั้งหลายฟังตอบพระผู้มีพระภาคเจ้า, ภิกษุทั้งหลายย่อมฟังพระพุทธเจ้า, เช่นนั้น ภิกษุย่อมแสดงธรรมแก่ชน, ชนย่อมรับตามภิกษุนั้น, ชนย่อมรับตอบภิกษุนั้น, หมายความว่า ย่อมส่งเสริมภิกษุนั้นด้วยการให้สาธุการเป็นต้น. යො වදෙති ස කත්තාති, වුත්තං කම්මන්ති වුච්චති; යො පටිග්ගාහකො තස්ස, සම්පදානං විජානියාති. ผู้ใดกล่าว ผู้นั้นชื่อว่าผู้กระทำ, คำที่ถูกกล่าวชื่อว่ากรรม; ผู้ใดเป็นผู้รับ ผู้นั้นพึงทราบว่าเป็นสัมปทานะ. ආරොචනත්ථප්පයොගෙ [Pg.154] යස්ස ආරොචෙති, තං සම්පදානං. ආරොචයාමි වො භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො භික්ඛවෙ, ආමන්තයාමි තෙ මහාරාජ, ආමන්ත ඛො තං ගච්ඡාමාති වා. එත්ථ ච ආරොචනසද්දස්ස කථනප්පකාරත්ථත්තා දෙසනත්ථාදිප්පයොගෙපි චතුත්ථී. ධම්මං වො දෙසෙස්සාමි, දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං භික්ඛූනං, යථා නො භගවා බ්‍යාකරෙය්‍ය, නිරුත්තිං තෙ පවක්ඛාමි ඉච්චාදි. ในการใช้คำที่มีความหมายว่า บอกกล่าว, ผู้ที่ถูกบอกกล่าวเป็นสัมปทานะ. ข้าพเจ้าขอแจ้งแก่ท่านทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย, ข้าพเจ้าขอประกาศแก่ท่านทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย, ข้าพเจ้าขอเชิญท่าน มหาบพิตร, หรือว่า ข้าพเจ้าขอเชิญท่านแล้วจะไป. ในที่นี้ เพราะคำว่า อาโรจนะ มีความหมายว่า การบอกกล่าวประเภทหนึ่ง, แม้ในการใช้คำที่มีความหมายว่า แสดงเป็นต้น ก็เป็นจตุตถีวิภัตติ. ข้าพเจ้าจะแสดงธรรมแก่ท่านทั้งหลาย, ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด พระเจ้าข้า, ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงพยากรณ์แก่พวกข้าพระองค์เถิด, ข้าพเจ้าจะบอกนิรุกติแก่ท่านเป็นต้น. තදත්ථෙ සම්පදානසඤ්ඤා, චතුත්ථී ච. ในความหมายนั้น ย่อมมีชื่อว่าสัมปทานะ และเป็นจตุตถีวิภัตติ. ‘‘අතො, වා’’ති ච වත්තතෙ. คำว่า ‘‘อะโต, วา’’ ย่อมเป็นไป. 304. ආය චතුත්ථෙකවචනස්ස තු. ๓๐๔. ส่วนการอาเทสเป็น อายะ แห่งจตุตถีวิภัตติเอกพจน์. අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරස්ස චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසො හොති වා, සරලොපාදි. การอาเทสเป็น อายะ แห่งจตุตถีเอกพจน์ที่อยู่หลังลิงค์ที่เป็นอการันต์ ย่อมมีบ้าง, มีการลบสระเป็นต้น. බුද්ධස්සත්ථාය ධම්මස්සත්ථාය සඞ්ඝස්සත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජාමි, පිණ්ඩපාතං පටිසෙවාමි නෙව දවාය න මදාය න මණ්ඩනාය න විභූසනාය, ඌනස්ස පාරිපූරියා, අත්ථාය හිතාය සුඛාය සංවත්තති. ข้าพเจ้าสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่พระพุทธเจ้า เพื่อประโยชน์แก่พระธรรม เพื่อประโยชน์แก่พระสงฆ์, ข้าพเจ้าเสพบิณฑบาตมิใช่เพื่อเล่น มิใช่เพื่อมัวเมา มิใช่เพื่อประดับ มิใช่เพื่อตกแต่ง, เพื่อความเต็มบริบูรณ์แห่งส่วนที่บกพร่อง, ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุข. තුමත්ථෙ – ලොකානුකම්පාය, ලොකමනුකම්පිතුන්ති අත්ථො. තථා ඵාසුවිහාරාය. ในอรรถแห่ง ตุมปัจจัย — เพื่ออนุเคราะห์โลก, ความว่า เพื่ออนุเคราะห์โลก. เช่นเดียวกัน เพื่อการอยู่สำราญ. අලංසද්දස්ස අත්ථා අරහපටික්ඛෙපා. අරහත්ථෙ – අලං මෙ රජ්ජං, අලං භික්ඛු පත්තස්ස, අක්ඛධුත්තො පුරිසපුග්ගලො නාලං දාරභරණාය, අලං මල්ලො මල්ලස්ස, අරහති මල්ලො මල්ලස්ස. อรรถของ อลัง ศัพท์ คือ ความคู่ควรและการห้าม. ในอรรถว่าคู่ควร — ราชสมบัติเพียงพอแก่เรา, ภิกษุคู่ควรแก่บาตร, บุรุษบุคคลผู้เป็นนักเลงการพนันไม่สามารถเพื่อเลี้ยงดูภรรยา, นักมวยคู่ควรแก่นักมวย, นักมวยย่อมคู่ควรแก่นักมวย. පටික්ඛෙපෙ [Pg.155]– අලං තෙ ඉධ වාසෙන, අලං මෙ හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙන, කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ, කිං තෙත්ථ චතුමට්ඨස්ස. ในอรรถห้าม — พอทีสำหรับการอยู่ในที่นี้ของท่าน, พอทีสำหรับเงินและทองของข้าพเจ้า, ประโยชน์อะไรแก่ข้าพเจ้าด้วยผู้ที่ข้ามไปแล้วคนเดียว, ดูกรคนเขลา ประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยชฎา, ประโยชน์อะไรในที่นั้นแก่ผู้ที่ถูกบดขยี้สี่ครั้ง. මඤ්ඤතිප්පයොගෙ අනාදරෙ අප්පාණිනි කම්මනියෙව – කට්ඨස්ස තුවං මඤ්ඤෙ, කළිඞ්ගරස්ස තුවං මඤ්ඤෙ, ජීවිතං තිණායපි න මඤ්ඤමානො. ในการใช้ มัญญติ กริยา ในอรรถไม่เอื้อเฟื้อ และในสิ่งไม่มีชีวิต (ใช้จตุตถีวิภัตติ) ในบทกรรมเท่านั้น — ข้าพเจ้าสำคัญท่านดุจท่อนไม้, ข้าพเจ้าสำคัญท่านดุจเศษไม้, ไม่สำคัญชีวิตแม้เพียงดังหญ้า. අනාදරෙති කිං? සුවණ්ණං තං මඤ්ඤෙ. අප්පාණිනීති කිං? ගද්‍රභං තුවං මඤ්ඤෙ. บทว่า อนาทเร เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างว่า) ข้าพเจ้าสำคัญสิ่งนั้นว่าเป็นทอง. บทว่า อัปปาณินี เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างว่า) ข้าพเจ้าสำคัญท่านดุจลา. ගත්‍යත්ථකම්මනි වාධිකාරතො දුතියා ච. අප්පො සග්ගාය ගච්ඡති, අප්පො සග්ගං ගච්ඡති, නිබ්බානාය වජන්තියා, මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය, මූලං පටිකස්සෙය්‍ය. ในกรรมของกริยาที่มีอรรถว่าไป (ใช้จตุตถี) และทุติยาวิภัตติด้วย ตามอำนาจของบทว่า วา — คนน้อยย่อมไปสู่สวรรค์, คนน้อยย่อมไปสู่สวรรค์ (ทุติยา), แห่งผู้ดำเนินไปเพื่อพระนิพพาน, พึงดึงกลับไปสู่โคนต้น, พึงดึงกลับไปสู่โคนต้น (ทุติยา). ආසීසනත්ථෙ ආයුභද්දකුසලාදියොගෙයෙව, ආයස්මතො දීඝායු හොතු, ‘‘තොතිතා සස්මිංනාසූ’’ති න්තුස්ස සවිභත්තිස්ස තො ආදෙසො. භද්දං භවතො හොතු, කුසලං භවතො හොතු, අනාමයං භවතො හොතු, සුඛං භවතො හොතු, අත්ථං භවතො හොතු, හිතං භවතො හොතු, ස්වාගතං භවතො හොතු, සොත්ථි හොතු සබ්බසත්තානං. ในอรรถอวยพร เมื่อประกอบกับศัพท์มี อายุ ภัททะ และกุสละ เป็นต้น — ขอความมีอายุยืนจงมีแก่ท่านผู้มีอายุ, มีการอาเทส นตุ ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติเป็น โต ด้วยสูตรว่า "โตติตาสมิงนาสุ". ขอความเจริญจงมีแก่ท่าน, ขอความดีจงมีแก่ท่าน, ขอความไม่มีโรคจงมีแก่ท่าน, ขอความสุขจงมีแก่ท่าน, ขอประโยชน์จงมีแก่ท่าน, ขอสิ่งเกื้อกูลจงมีแก่ท่าน, ขอการต้อนรับที่ดีจงมีแก่ท่าน, ขอความสวัสดีจงมีแก่สัตว์ทั้งปวง. සම්මුතිප්පයොගෙ – සාධු සම්මුති මෙ තස්ස භගවතො දස්සනාය. ในการใช้ สมมติ ศัพท์ — การยินยอมของข้าพเจ้าเพื่อการเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเป็นการดี. භිය්‍යප්පයොගෙ භිය්‍යොසො මත්තාය. ในการใช้ ภิยยะ ศัพท์ — โดยประมาณที่ยิ่งขึ้นไป. සත්තමියත්ථෙ ආවිකරණ පාතුභවනාදියොගෙ – තුය්හඤ්චස්ස ආවිකරොමි, තස්ස මෙ සක්කො පාතුරහොසි. ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ เมื่อประกอบกับกริยามีการเปิดเผยและการปรากฏเป็นต้น — ข้าพเจ้าจะเปิดเผยแก่ท่าน, ท้าวสักกะได้ปรากฏแก่ข้าพเจ้านั้น. චසද්දග්ගහණෙන [Pg.156] පහිණාදික්‍රියායොගෙ, ඵාසුආදිනාමපයොගෙ ච – තස්ස පහිණෙය්‍ය, භික්ඛූනං දූතං පාහෙසි, කප්පති සමණානං ආයොගො, එකස්ස දින්නං ද්වින්නං තිණ්ණං පහොති, උපමං තෙ කරිස්සාමි, අඤ්ජලිං තෙ පග්ගණ්හාමි. තථා තස්ස ඵාසු හොති, ලොකස්සත්ථො, මණිනා මෙ අත්ථො, සෙය්‍යො මෙ අත්ථො ඉච්චාදි. ด้วยการถือเอา จะ ศัพท์ (ในสูตร) ในการประกอบกับกริยามีการส่งไปเป็นต้น และในการใช้คำนามมี ผาสุ เป็นต้น — พึงส่งไปแก่เขา, ส่งทูตไปแก่ภิกษุทั้งหลาย, การประกอบกิจย่อมควรแก่สมณะทั้งหลาย, ของที่ให้แก่คนหนึ่งย่อมเพียงพอแก่สองคนสามคน, ข้าพเจ้าจะทำอุปมาแก่ท่าน, ข้าพเจ้าประนมมือแก่ท่าน. เช่นเดียวกัน ความสำราญย่อมมีแก่เขา, ประโยชน์ของโลก, ข้าพเจ้ามีความต้องการด้วยแก้วมณี, ข้าพเจ้ามีความต้องการสิ่งที่ดีกว่า เป็นต้น. ‘‘චතුත්ථී’’ති වත්තතෙ. บทว่า "จตุตถี" ย่อมตามไป. 305. නමොයොගාදීස්වපි ච. ๓๐๕. และในที่ประกอบด้วย นโม ศัพท์ เป็นต้นด้วย. නමොසද්දයොගෙ, සොත්ථිස්වාගතාදීහි ච යොගෙ ලිඞ්ගම්හා චතුත්ථීවිභත්ති හොති. නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථු, නමො කරොහි නාගස්ස, නමත්ථු බුද්ධානං, නමත්ථු බොධියා, සොත්ථි පජානං, ස්වාගතං තෙ මහාරාජ, අථො තෙ අදුරාගතං. ในการประกอบกับ นโม ศัพท์ และในการประกอบกับศัพท์มี โสตถิ และ สวาคตะ เป็นต้น จตุตถีวิภัตติย่อมลงหลังลิงค์. (เช่น) "ขอนอบน้อมแด่พระพุทธเจ้าผู้กล้าหาญ", "จงทำความนอบน้อมแก่พญานาค", "ขอนอบน้อมแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย", "ขอนอบน้อมแด่พระโพธิญาณ", "ความสวัสดีจงมีแก่หมู่สัตว์", "ขอการต้อนรับจงมีแก่ท่าน มหาบพิตร", "อนึ่ง การมาของท่านเป็นการมาที่ดี". ‘‘කාලෙ, භවිස්සතී’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "กาเล" และ "ภวิสฺสติ" ย่อมตามไป. 306. භාවවාචිම්හි චතුත්ථී. ๓๐๖. จตุตถีวิภัตติในบทที่กล่าวถึงภาวะ (กริยา). භාවවාචිම්හි චතුත්ථීවිභත්ති හොති භවිස්සතිකාලෙ. භවනං භාවො. පච්චිස්සතෙ, පචනං වා පාකො, පාකාය වජති, පචිතුං ගච්ඡතීති අත්ථො. එවං භොගාය වජති ඉච්චාදි. จตุตถีวิภัตติย่อมมีในบทที่กล่าวถึงภาวะในอนาคตกาล. ภาวะ คือ ความเป็น (กริยา). (เช่น) จักหุง, หรือการหุง คือ ปากะ, ย่อมไปเพื่อการหุง, ความว่า ย่อมไปเพื่อจะหุง. เช่นเดียวกัน ย่อมไปเพื่อการบริโภค เป็นต้น. කස්මිං අත්ථෙ පඤ්චමී? ปัญจมีวิภัตติลงในอรรถอะไร? 307. අපාදානෙ පඤ්චමී. ๓๐๗. ปัญจมีวิภัตติลงในอรรถอปาทาน. කිමපාදානං? อปาทาน คืออะไร? 308. යස්මාදපෙති [Pg.157] භයමාදත්තෙ වා තදපාදානං. ๓๐๘. สิ่งใดที่ (คนหรือสัตว์) ย่อมไปปราศ หรือย่อมรับเอาซึ่งภัย สิ่งนั้นชื่อว่า อปาทาน. යස්මා වා අවධිතො අපෙති, යස්මා වා භයහෙතුතො භයං භවති, යස්මා වා අක්ඛාතාරා විජ්ජං ආදදාති, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති. අපනෙත්වා ඉතො ආදදාතීති අපාදානං. หรือจากจุดกำหนดใด ย่อมไปปราศ, หรือจากเหตุแห่งภัยใด ภัยย่อมมี, หรือจากผู้สอนใด ย่อมรับเอาวิชา, การกนั้นย่อมได้ชื่อว่า อปาทาน. ชื่อว่า อปาทาน เพราะนำออกไปจากสิ่งนี้แล้วรับเอา. තං පන තිවිධං විසයභෙදෙන නිද්දිට්ඨවිසයං, උපාත්තවිසයං, අනුමෙය්‍යවිසයඤ්චාති. ก็อปาทานนั้นมี ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งวิสัย คือ นิททิฏฐวิสัย, อุปัตตวิสัย และอนุเมยยวิสัย. අපාදානසඤ්ඤාවිසයස්ස ක්‍රියාවිසෙසස්ස නිද්දිට්ඨත්තා නිද්දිට්ඨවිසයං. යථා – ගාමා අපෙන්ති මුනයො, නගරා නිග්ගතො රාජා. ชื่อว่า นิททิฏฐวิสัย เพราะกิริยาพิเศษอันเป็นวิสัยแห่งอปาทานสัญญานั้นถูกระบุไว้ชัดเจน. เช่น พระมุนีทั้งหลายย่อมไปจากหมู่บ้าน, พระราชาเสด็จออกจากเมือง. එත්ථ ච ‘‘පාපා චිත්තං නිවාරයෙ, පාපා නිවාරෙන්තී’’තිආදීසු යදිපි කායසංයොගපුබ්බකාපගමනං නත්ථි, තථාපි චිත්තසංයොගපුබ්බකස්ස අපගමනස්ස සම්භවතො ඉමිනා ච අපාදානසඤ්ඤා. และในที่นี้ ในตัวอย่างว่า "พึงห้ามจิตจากบาป", "ย่อมห้ามจากบาป" เป็นต้น แม้จะไม่มีการไปปราศที่มีการประจวบทางกายเป็นเบื้องต้น แต่เพราะมีการไปปราศที่มีการประจวบทางจิตเป็นเบื้องต้นเป็นไปได้ จึงมีชื่อว่า อปาทาน ด้วยสูตรนี้. යත්ථ පන අපගමනක්‍රියං උපාත්තං අජ්ඣාහටං විසයං කත්වා පවත්තති, තං උපාත්තවිසයං. යථා – වලාහකා විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, කුසූලතො පචතීති. එත්ථ ච ‘‘වලාහකා නික්ඛම්ම, කුසූලතො අපනෙත්වා’’ති ච පුබ්බක්‍රියා අජ්ඣාහරීයති. ส่วนในที่ใด กิริยาการไปปราศถูกยกขึ้นหรือนำมาประกอบเป็นวิสัยแล้วดำเนินไป ที่นั้นชื่อว่า อุปัตตวิสัย. เช่น สายฟ้าแลบจากก้อนเมฆ, ย่อมหุงจากยุ้งฉาง. และในที่นี้ กิริยาเบื้องต้นว่า "ออกจากก้อนเมฆ", "นำออกจากยุ้งฉาง" ย่อมถูกนำมาประกอบ. අනුමෙය්‍යවිසයං යථා – මාථුරා පාටලිපුත්තකෙහි අභිරූපා. එත්ථ හි කෙනචි ගුණෙන උක්කංසීයන්තීති අනුමෙය්‍යොව ක්‍රියාවිසෙසො. ඉධ පන දූරන්තිකාදිසුත්තෙ විභත්තග්ගහණෙන අපාදානසඤ්ඤා. อนุเมยยวิสัย เช่น ชาวเมืองมถุรางดงามกว่าชาวเมืองปาฏลีบุตร. เพราะในที่นี้ กิริยาพิเศษว่า "ย่อมเลิศกว่าด้วยคุณบางอย่าง" เป็นสิ่งที่พึงอนุมานเอาเท่านั้น. แต่ในที่นี้ ชื่อว่า อปาทาน (มีได้) ด้วยการถือเอาวิภัตติในสูตรว่า "ทูรันติกา" เป็นต้น. වුත්තඤ්ච และคำกล่าวว่า ‘‘නිද්දිට්ඨවිසයං කිඤ්චි, උපාත්තවිසයං තථා; අනුමෙය්‍යවිසයඤ්චාති, අපාදානං තිධා මත’’න්ති. “อปาทานบางอย่างเป็นนิททิฏฐวิสัย, อุปัตตวิสัยก็เช่นกัน; และอนุเมยยวิสัย, อปาทานนั้นบัณฑิตกล่าวว่ามี ๓ อย่าง.” තදෙව [Pg.158] චලාචලවසෙන දුවිධම්පි හොති. อปาทานนั้นนั่นแล ย่อมมี ๒ อย่างด้วย โดยความเคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว. චලං යථා – ධාවතා හත්ථිම්හා පතිතො අඞ්කුසධාරී. ที่เคลื่อนไหว เช่น นายควาญช้างตกจากช้างที่กำลังวิ่ง. අචලං යථා – පබ්බතා ඔතරන්ති වනචරා. ที่ไม่เคลื่อนไหว เช่น ชาวป่าย่อมลงจากภูเขา. භයහෙතුම්හි – චොරා භයං ජායති, තණ්හාය ජායතී භයං, පාපතො උත්තසති, අක්ඛාතරි – උපජ්ඣායා සික්ඛං ගණ්හාති, ආචරියම්හා අධීතෙ, ආචරියතො සුණාති. ในเหตุแห่งภัย – ภัยย่อมเกิดจากโจร, ภัยย่อมเกิดจากตัณหา, ย่อมสะดุ้งจากบาป. ในผู้บอกกล่าว – ย่อมรับการศึกษาจากอุปัชฌาย์, ย่อมเล่าเรียนจากอาจารย์, ย่อมฟังจากอาจารย์. ‘‘අපාදාන’’න්ති අධිකාරො. บทว่า “อปาทาน” เป็นบทที่ใช้ต่อเนื่อง. 309. ධාතුනාමානමුපසග්ගයොගාදීස්වපි ච. ๓๐๙. แม้ในการประกอบด้วยอุปสัคเป็นต้น ของธาตุและนามด้วย. ධාතවො ච නාමානි ච ධාතුනාමානි, තෙසං අවිහිතලක්ඛණානං ධාතුනාමානං පයොගෙ, උපසග්ගයොගෙ ච ආදිසද්දෙන නිපාතයොගෙ ච තංයුත්තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති. ธาตุทั้งหลายและนามทั้งหลาย คือ ธาตุและนาม. ในการใช้ธาตุและนามเหล่านั้นที่ไม่มีลักษณะกำหนดไว้, และในการประกอบด้วยอุปสัค, และด้วยบทว่า อาทิ (เป็นต้น) ในการประกอบด้วยนิบาต, การกที่ประกอบด้วยสิ่งนั้น ย่อมมีชื่อว่าอปาทาน. ධාතුප්පයොගෙ තාව – පරාජියොගෙ යො අසය්හො, පභූයොගෙ පභවො, ජනියොගෙ ජායමානස්ස පකති ච. යථා – බුද්ධස්මා පරාජෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා. හිමවතා පභවන්ති පඤ්ච මහානදියො, අනවතත්තම්හා මහාසරා පභවන්ති, අචිරවතියා පභවන්ති කුන්නදියො. කාමතො ජායතී සොකො, යස්මා සො ජායතෙ ගිනි, උරස්මා ජාතො පුත්තො, කම්මතො ජාතං ඉන්ද්‍රියං. ในการใช้ธาตุนั้นก่อน – ในการประกอบด้วยธาตุ ปราชิ (แพ้) สิ่งใดที่ไม่อาจทนได้, ในการประกอบด้วยธาตุ ปภู (เกิด) สิ่งใดเป็นที่เกิด, และในการประกอบด้วยธาตุ ชนิ (เกิด) สิ่งใดเป็นธรรมชาติของผู้เกิด. เช่น พวกเดียรถีย์อื่นย่อมแพ้จากพระพุทธเจ้า. แม่น้ำใหญ่ ๕ สายย่อมเกิดจากภูเขาหิมพานต์, สระใหญ่ทั้งหลายย่อมเกิดจากสระอโนดาต, แม่น้ำเล็กทั้งหลายย่อมเกิดจากแม่น้ำอจิรวดี. ความโศกย่อมเกิดจากกาม, ไฟย่อมเกิดจากสิ่งใด, บุตรเกิดจากอก, อินทรีย์เกิดจากกรรม. නාමප්පයොගෙ අඤ්ඤත්ථිතරාදීහි යුත්තෙ – නාඤ්ඤත්‍ර දුක්ඛා සම්භොති, නාඤ්ඤං දුක්ඛා නිරුජ්ඣති, තතො අඤ්ඤෙන කම්මෙන, තතො ඉතරං, උභතො සුජාතො පුත්තො ඉච්චාදි. ในการใช้นามที่ประกอบด้วยบทว่า อัญญะ อัญญัตระ อิตระ เป็นต้น – สิ่งอื่นนอกจากทุกข์ย่อมไม่เกิด, สิ่งอื่นนอกจากทุกข์ย่อมไม่ดับ, ด้วยกรรมอื่นจากสิ่งนั้น, สิ่งอื่นจากสิ่งนั้น, บุตรผู้เกิดดีแล้วจากทั้งสองฝ่าย เป็นต้น. උපසග්ගයුත්තෙසු [Pg.159] අපපරීහි වජ්ජනත්ථෙහි යොගෙ, මරියාදාභිවිධිඅත්ථෙ ආයොගෙ පතිනා පතිනිධිපතිදානත්ථෙන යොගෙ ච. යථා – අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, සාලං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො. තථා පරිපබ්බතා දෙවො වස්සති, පබ්බතං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො. මරියාදායං – ආපබ්බතා ඛෙත්තං. අභිවිධිම්හි – ආබ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, බ්‍රහ්මලොකං අභිබ්‍යාපෙත්වාති අත්ථො. පතිනිධිම්හි – බුද්ධස්මා පති සාරිපුත්තො ධම්මදෙසනාය ආලපති තෙමාසං. පතිදානෙ – ඝතමස්ස තෙලස්මා පති දදාති, කනකමස්ස හිරඤ්ඤස්මා පති දදාති. ในบทที่ประกอบด้วยอุปสัค: ในการประกอบด้วย อป และ ปริ ในอรรถว่าเว้น, ในการประกอบด้วย อา ในอรรถว่ากำหนดเขตแดนและแผ่ไปทั่ว, และในการประกอบด้วย ปฏิ ในอรรถว่าตัวแทนและตอบแทน. เช่น พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาจากนอกศาลา, ความว่า เว้นศาลา. ฉันนั้น ฝนย่อมตกจากรอบภูเขา, ความว่า เว้นภูเขา. ในอรรถกำหนดเขตแดน – นาถึงภูเขา. ในอรรถแผ่ไปทั่ว – เสียงย่อมขึ้นไปถึงพรหมโลก, ความว่า แผ่ไปทั่วพรหมโลก. ในอรรถตัวแทน – พระสารีบุตรย่อมกล่าวธรรมเทศนาแทนพระพุทธเจ้า ๓ เดือน. ในอรรถตอบแทน – ย่อมให้เนยใสแก่เขาแทนน้ำมัน, ย่อมให้ทองคำแก่เขาแทนเงิน. නිපාතයුත්තෙසු රිතෙ නානා විනාදීහි යොගෙ – රිතෙ සද්ධම්මා කුතො සුඛං ලභති. තෙ භික්ඛූ නානාකුලා පබ්බජිතා. විනා සද්ධම්මා නත්ථඤ්ඤො කොචි නාථො ලොකෙ විජ්ජති. අරියෙහි පුථගෙවායං ජනො, යාව බ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති. ในบทที่ประกอบด้วยนิบาต: ในการประกอบด้วย ริเต นานา วินา เป็นต้น – เว้นสัทธรรมแล้ว จักได้สุขจากที่ไหน. ภิกษุเหล่านั้นบวชจากตระกูลต่าง ๆ. เว้นสัทธรรมแล้ว ที่พึ่งอื่นใดในโลกย่อมไม่มี. ชนนี้ย่อมต่างหากจากพระอริยะทั้งหลาย. เสียงย่อมขึ้นไปถึงพรหมโลก. අපිග්ගහණෙන කම්මාපාදානකාරකමජ්ඣෙපි පඤ්චමී කාලද්ධානෙහි, පක්ඛස්මා විජ්ඣති මිගං ලුද්දකො, ඉතො පක්ඛස්මා මිගං විජ්ඣතීති වුත්තං හොති. එවං මාසස්මා භුඤ්ජති භොජනං, කොසා විජ්ඣති කුඤ්ජරං. ด้วยการรับเอาบทว่า อปิ (แม้) วิภัตติที่ ๕ ย่อมมีแม้ในท่ามกลางการกที่เป็นกรรมและอปาทาน ด้วยกาลและระยะทาง. (เช่น) นายพรานย่อมยิงเนื้อจากข้าง, ความว่า ย่อมยิงเนื้อจากข้างนี้. ฉันนั้น ย่อมบริโภคอาหารจากเดือน, ย่อมยิงช้างจากโยชน์. චසද්දග්ගහණෙන පභුත්‍යාදිඅත්ථෙ, තදත්ථප්පයොගෙ ච – යතොහං භගිනි අරියාය ජාතියා ජාතො, යතො සරාමි අත්තානං, යතො පත්තොස්මි විඤ්ඤුතං, යත්වාධිකරණමෙනං, යතො පභුති, යතො පට්ඨාය, තතො පට්ඨාය ඉච්චාදි. ด้วยการรับเอาบทว่า จ (และ) ในอรรถว่า ตั้งแต่เป็นต้น และในการใช้บทที่มีอรรถนั้น – ดูก่อนน้องหญิง ตั้งแต่เราเกิดด้วยอริยชาติ, ตั้งแต่เราจำตนได้, ตั้งแต่เราบรรลุความรู้, ตั้งแต่เหตุนี้เป็นต้นไป, ตั้งแต่เมื่อใด, ตั้งแต่เมื่อใด, ตั้งแต่เมื่อนั้น เป็นต้น. 310. රක්ඛණත්ථානමිච්ඡිතං[Pg.160]. ๓๑๐. ที่ประสงค์ในความหมายของการรักษา රක්ඛණත්ථානං ධාතූනං පයොගෙ යං ඉච්ඡිතං, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති, චකාරාධිකාරතො අනිච්ඡිතඤ්ච. රක්ඛණඤ්චෙත්ථ නිවාරණං, තායනඤ්ච. කාකෙ රක්ඛන්ති තණ්ඩුලා, යවා පටිසෙධෙන්ති ගාවො. เมื่อใช้ธาตุที่มีความหมายว่ารักษา สิ่งใดที่ประสงค์ สิ่งนั้นเป็นกากะที่เรียกว่าอปาทานะ และด้วยอำนาจของจะศัพท์ สิ่งที่ไม่ประสงค์ก็เป็นด้วย. การรักษาในที่นี้คือการห้ามและการป้องกัน. ข้าวสารย่อมรักษากา (ไม่ให้กิน), ข้าวเปลือกย่อมห้ามโค (ไม่ให้กิน). අනිච්ඡිතං යථා – පාපා චිත්තං නිවාරයෙ, පාපානිවාරෙන්ති, රාජතො වා චොරතො වා අග්ගිතො වා උදකතො වා නානාභයතො වා නානාරොගතො වා නානාඋපද්දවතො වා ආරක්ඛං ගණ්හන්තු. สิ่งที่ไม่ประสงค์ เช่น พึงห้ามจิตจากบาป, ย่อมห้ามจากบาป, พึงรับการคุ้มครองจากพระราชา หรือจากโจร หรือจากไฟ หรือจากน้ำ หรือจากภัยนานา หรือจากโรคนานา หรือจากอุปัทวะนานา. ‘‘ඉච්ඡිත’’මිති වත්තතෙ. คำว่า ‘ที่ประสงค์’ ย่อมเป็นไป. 311. යෙන වා’දස්සනං. ๓๑๑. หรือด้วยสิ่งใดซึ่งเป็นความไม่ปรากฏ. යෙන අදස්සනමිච්ඡිතං අන්තරධායන්තෙන, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති වා, අන්තරධානෙවායං. උපජ්ඣායා අන්තරධායති සිස්සො, නිලීයතීති අත්ථො. මාතාපිතූහි අන්තරධායති පුත්තො. ด้วยสิ่งใดที่ผู้หายไปประสงค์ความไม่ปรากฏ กากะนั้นย่อมเป็นอปาทานะบ้าง, นี้เป็นเพียงการหายไป. ศิษย์ย่อมหายไปจากอุปัชฌาย์, หมายถึงย่อมหลบซ่อน. บุตรย่อมหายไปจากมารดาบิดา. වාති කිං? ජෙතවනෙ අන්තරහිතො. යෙනාති කිං? යක්ඛො තත්ථෙව අන්තරධායති. คำว่า ‘วา’ (หรือ) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) หายไปในพระเชตวัน. คำว่า ‘เยนะ’ (ด้วยสิ่งใด) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) ยักษ์ย่อมหายไปในที่นั้นเอง. 312. දූරන්තිකද්ධකාලනිම්මානත්වාලොපදිසායොගවිභත්තාරප්පයොග සුද්ධප්පමොචන හෙතු විවිත්තප්පමාණ පුබ්බයොග බන්ධන ගුණවචන පඤ්හ කථනථොකාකත්තූසු ච. ๓๑๒. และในคำที่แสดงความหมายว่าไกล ใกล้ การกำหนดระยะทาง การกำหนดเวลา การลบปัจจัยตฺวา การประกอบด้วยทิศ การแยก การใช้คำว่า ‘อารติ’ การใช้คำว่า ‘สุทธะ’ การใช้คำว่า ‘ปโมจนะ’ เหตุ การใช้คำว่า ‘วิวิตตะ’ ประมาณ การประกอบก่อน การใช้คำว่า ‘พันธนะ’ การกล่าวคุณ ปัญหา การกล่าว และคำว่า ‘โถกะ’ และในคำที่ไม่ใช่ผู้กระทำ. දූරත්ථෙ, අන්තිකත්ථෙ, අද්ධනිම්මානෙ, කාලනිම්මානෙ, ත්වාලොපෙ, දිසායොගෙ, විභත්තෙ, ආරතිප්පයොගෙ, සුද්ධත්ථප්පයොගෙ, පමොචනත්ථප්පයොගෙ, හෙත්වත්ථෙ, විවිත්තත්ථප්පයොගෙ, පමාණත්ථෙ, පුබ්බයොගෙ, බන්ධනත්ථප්පයොගෙ, ගුණවචනෙ[Pg.161], පඤ්හෙ, කථනෙ, ථොකත්ථෙ, අකත්තරි ච යදවධිභූතං, හෙතුකම්මාදිභූතඤ්ච, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති, චසද්දෙන යථායොගං දුතියා, තතියා, ඡට්ඨී ච. ในความหมายว่าไกล, ในความหมายว่าใกล้, ในการกำหนดระยะทาง, ในการกำหนดเวลา, ในการลบปัจจัยตฺวา, ในการประกอบด้วยทิศ, ในการแยก, ในการใช้คำว่า ‘อารติ’, ในการใช้คำที่มีความหมายว่าบริสุทธิ์, ในการใช้คำที่มีความหมายว่าพ้น, ในความหมายว่าเหตุ, ในการใช้คำที่มีความหมายว่าสงัด, ในความหมายว่าประมาณ, ในการประกอบก่อน, ในการใช้คำที่มีความหมายว่าผูกพัน, ในการกล่าวคุณ, ในปัญหา, ในการกล่าว, ในความหมายว่าเล็กน้อย, และในคำที่ไม่ใช่ผู้กระทำ สิ่งใดที่เป็นขอบเขต และสิ่งใดที่เป็นเหตุ เป็นกรรมเป็นต้น กากะนั้นย่อมเป็นอปาทานะ, และด้วยจะศัพท์ วิภัตติทุติยา ตติยา ฉัฏฐี ก็ย่อมมีตามความเหมาะสม. එත්ථ ච දූරන්තිකඤ්ච දූරන්තිකත්ථඤ්චාති දූරන්තිකන්ති සරූපෙකසෙසං කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, තෙන දූරන්තිකත්ථප්පයොගෙ, තදත්ථෙ ච අපාදානසඤ්ඤො හොති. ในที่นี้ พึงเห็นว่า คำว่า ‘ทูรันติกะ’ นั้น กล่าวโดยทำเอกเสสแห่งรูป คือ ‘ทูรันติกะ’ และ ‘ทูรันติกัตถะ’ (ความหมายว่าไกลและใกล้), ด้วยเหตุนั้น ในการใช้คำที่มีความหมายว่าไกลและใกล้ และในความหมายนั้น ก็ย่อมเป็นอปาทานะ. දූරත්ථප්පයොගෙ තාව – කීවදූරො ඉතො නළකාරගාමො, තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති, ගාමතො නාතිදූරෙ. ආරකා තෙ මොඝපුරිසා ඉමස්මා ධම්මවිනයා, ආරකා තෙහි භගවා. දූරත්ථෙ – දූරතොව නමස්සන්ති, අද්දස දූරතොව ආගච්ඡන්තං. ในการใช้คำที่มีความหมายว่าไกลก่อน – หมู่บ้านนฬการะไกลจากที่นี่เท่าไร, พวกเขาย่อมกล่าวว่าไกลกว่าจากที่นั้น, ไม่ไกลจากหมู่บ้าน. โมฆบุรุษเหล่านั้นอยู่ห่างไกลจากพระธรรมวินัยนี้, พระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ห่างไกลจากพวกเขา. ในความหมายว่าไกล – ย่อมนมัสการจากที่ไกลนั่นเอง, ได้เห็นผู้มาแต่ไกลนั่นเอง. අන්තිකත්ථප්පයොගෙ – අන්තිකං ගාමා, ආසන්නං ගාමා, සමීපං ගාමා, ගාමස්ස සමීපන්ති අත්ථො. ในการใช้คำที่มีความหมายว่าใกล้ – ใกล้จากหมู่บ้าน, ใกล้หมู่บ้าน, ชิดหมู่บ้าน, หมายถึงใกล้หมู่บ้าน. දුතියා, තතියා ච, දූරං ගාමං ආගතො, දූරෙන ගාමෙන ආගතො, දූරතො ගාමා ආගතොති අත්ථො. දූරං ගාමෙන වා. අන්තිකං ගාමං ආගතො, අන්තිකං ගාමෙන වා, ආසන්නං ගාමං, ආසන්නං ගාමෙන වා ඉච්චාදි. และวิภัตติทุติยาและตติยา (ก็มี), (เช่น) มาสู่หมู่บ้านไกล, มาโดยหมู่บ้านไกล, หมายถึงมาแต่หมู่บ้านไกล. หรือมาสู่หมู่บ้านโดยไกล. มาสู่หมู่บ้านใกล้, หรือมาสู่หมู่บ้านโดยใกล้, มาสู่หมู่บ้านใกล้, หรือมาสู่หมู่บ้านโดยใกล้ เป็นต้น. අද්ධකාලනිම්මානෙ නිම්මානං නාම පරිමාණං, තස්මිං ගම්‍යමානෙ – ඉතො මථුරාය චතූසු යොජනෙසු සඞ්කස්සං, රාජගහතො පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්ථකෙ සාවත්ථි. ในการกำหนดระยะทางและกาลเวลา คำว่า นิมมานะ คือการกำหนดประมาณ, เมื่อความหมายนั้นปรากฏ – เมืองสังกัสสะอยู่ในระยะ ๔ โยชน์จากเมืองมถุรานี้, เมืองสาวัตถีอยู่ในระยะ ๔๕ โยชน์จากเมืองราชคฤห์. කාලනිම්මානෙ – ඉතො එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ විපස්සී භගවා ලොකෙ උදපාදි, ඉතො වස්සසහස්සච්චයෙන බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති. ในการกำหนดกาลเวลา – พระผู้มีพระภาคเจ้าวิปัสสีอุบัติขึ้นในโลกในที่สุดแห่งกัปที่ ๙๑ จากกัปนี้, พระพุทธเจ้าจักอุบัติขึ้นในโลกโดยการล่วงไปแห่งพันปีจากกาลนี้. ත්වාපච්චයන්තස්ස ලොපො නාම තදත්ථසම්භවෙපි අවිජ්ජමානතා, තස්මිං ත්වාලොපෙ කම්මාධිකරණෙසු – පාසාදා සඞ්කමෙය්‍ය, පාසාදං අභිරුහිත්වා සඞ්කමෙය්‍යාති අත්ථො[Pg.162]. තථා හත්ථික්ඛන්ධා සඞ්කමෙය්‍ය, අභිධම්මා පුච්ඡන්ති, අභිධම්මං සුත්වා වා, අභිධම්මා කථයන්ති, අභිධම්මං පඨිත්වා වා, ආසනා වුට්ඨහෙය්‍ය, ආසනෙ නිසීදිත්වා වා. การลบปัจจัยที่มี ตฺวา เป็นที่สุด คือความไม่มีอยู่ (ของปัจจัย) แม้เมื่อความหมายของปัจจัยนั้นยังมีอยู่, เมื่อมีการลบปัจจัย ตฺวา นั้น ในอรรถแห่งกรรมและอธิกรณ์ – พึงก้าวไปจากปราสาท, หมายถึงขึ้นสู่ปราสาทแล้วพึงก้าวไป. เช่นเดียวกัน พึงก้าวไปจากหลังช้าง, ย่อมถามจากพระอภิธรรม (คือฟังพระอภิธรรมแล้วจึงถาม), ย่อมกล่าวจากพระอภิธรรม (คือเรียนพระอภิธรรมแล้วจึงกล่าว), พึงลุกขึ้นจากอาสนะ (คือนั่งบนอาสนะแล้วจึงลุกขึ้น). දිසත්ථවාචීහි යොගෙ, දිසත්ථෙ ච – ඉතො සා පුරිමා දිසා, ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා, ඉතො සා පච්ඡිමා දිසා, ඉතො සා උත්තරා දිසා, අවීචිතො උපරිභවග්ගා, උද්ධං පාදතලා, අධො කෙසමත්ථකා ඉච්චාදි. දිසත්ථෙ – පුරත්ථිමතො දක්ඛිණතොතිආදි. එත්ථ පන සත්තමියත්ථෙ තොපච්චයොපි භවිස්සති. ในการประกอบกับศัพท์ที่บอกความหมายว่าทิศ และในความหมายว่าทิศ – ทิศนั้นเป็นทิศตะวันออกแต่ที่นี้, ทิศนั้นเป็นทิศใต้แต่ที่นี้, ทิศนั้นเป็นทิศตะวันตกแต่ที่นี้, ทิศนั้นเป็นทิศเหนือแต่ที่นี้, เบื้องบนแต่ทวีจิจนถึงภวัคคพรหม, เบื้องบนแต่พื้นเท้า, เบื้องล่างแต่ปลายผม เป็นต้น. ในความหมายว่าทิศ – ทางทิศตะวันออก, ทางทิศใต้ เป็นต้น. แต่ในที่นี้ แม้ปัจจัย โต ก็จักมีในความหมายแห่งสัตตมีวิภัตติ. විභත්තං නාම සයං විභත්තස්සෙව තදඤ්ඤතො ගුණෙන විභජනං, තස්මිං විභත්තෙ – යතො පණීතතරො වා විසිට්ඨතරො වා නත්ථි, අත්තදන්තො තතො වරං. කිඤ්චාපි දානතො සීලමෙව වරං, තතො මයා සුතා අස්සුතමෙව බහුතරං, සීලමෙව සුතා සෙය්‍යො. ඡට්ඨී ච, ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩානං පවරං යදිදං සුගතවිනයො. คำว่า วิภัตตะ คือการจำแนกสิ่งที่เป็นของตนเองที่จำแนกแล้วจากสิ่งอื่นด้วยคุณ, เมื่อมีการจำแนกนั้น – สิ่งที่ประณีตกว่าหรือวิเศษกว่าแต่สิ่งใดไม่มี, ผู้ฝึกตนแล้วประเสริฐกว่า (คนอื่น) นั้น. แม้ศีลนั่นแหละประเสริฐกว่าทาน, สิ่งที่ข้าพเจ้าไม่ได้ยินนั่นแหละมากกว่าสิ่งที่ข้าพเจ้าได้ยินแล้วนั้น, ศีลนั่นแหละประเสริฐกว่าสุตะ. และวิภัตติฉัฏฐี (ก็มี) เช่น พระสุคตวินัยนี้ใด นี้เป็นสิ่งที่ประเสริฐกว่าลัทธิทั้งหลาย ๙๖. ආරතිප්පයොගො නාම විරමණත්ථසද්දප්පයොගො. තත්ථ – අසද්ධම්මා ආරති, විරති පාපා, පාණාතිපාතා වෙරමණී, අදින්නාදානා පටිවිරතො, අප්පටිවිරතො මුසාවාදා. การใช้ศัพท์ว่า อารติ คือการใช้ศัพท์ที่มีความหมายว่าการงดเว้น. ในที่นั้น – การงดเว้นจากอสัทธรรม, การงดเว้นจากบาป, เจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์, ผู้เว้นขาดจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้, ผู้ไม่เว้นขาดจากการพูดเท็จ. සුද්ධත්ථප්පයොගෙ – ලොභනීයෙහි ධම්මෙහි සුද්ධො අසංසට්ඨො, මාතිතො ච පිතිතො ච සුද්ධො අනුපක්කුට්ඨො අගරහිතො. ในการใช้ศัพท์ที่มีความหมายว่าบริสุทธิ์ – บริสุทธิ์ไม่ระคนด้วยธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความโลภ, บริสุทธิ์ไม่ถูกติเตียนไม่ถูกตำหนิทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา. පමොචනත්ථප්පයොගෙ [Pg.163]– පරිමුත්තො දුක්ඛස්මාති වදාමි, මුත්තො මාරබන්ධනා, න තෙ මුච්චන්ති මච්චුනා, මුත්තොහං සබ්බපාසෙහි. ในการใช้ศัพท์ที่มีความหมายว่าการพ้น – เรากล่าวว่าพ้นแล้วจากทุกข์, พ้นแล้วจากเครื่องผูกของมาร, ชนเหล่านั้นย่อมไม่พ้นจากความตาย, เราพ้นแล้วจากบ่วงทั้งปวง. හෙත්වත්ථෙ, සරූපෙකසෙසස්ස ගහිතත්තා හෙත්වත්ථප්පයොගෙ ච සබ්බනාමතො – කස්මා නු තුම්හං දහරා න මීයරෙ, කස්මා ඉධෙව මරණං භවිස්සති, කස්මා හෙතුනා, යස්මා ච කම්මානි කරොන්ති, යස්මා තිහ භික්ඛවෙ, තස්මා තිහ භික්ඛවෙ එවං සික්ඛිතබ්බං, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණ, යස්මා කාරණා, තස්මා කාරණා, කිං කාරණා. දුතියා, ඡට්ඨී ච, කිං කාරණං, තං කිස්ස හෙතු, කිස්ස තුම්හෙ කිලමථ. ในความหมายว่าเหตุ, และในการใช้ศัพท์ที่มีความหมายว่าเหตุจากสรรพนามทั้งปวง เพราะมีการถือเอาสรูปเอกเสส – เพราะเหตุไรหนอพวกท่านผู้ยังเยาว์จึงไม่ตาย, เพราะเหตุไรความตายจึงจักมีในที่นี้เอง, เพราะเหตุไร, และเพราะเหตุใดชนทั้งหลายจึงกระทำกรรมทั้งหลาย, ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุใดแล, ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล พึงศึกษาอย่างนี้, พราหมณ์ เพราะเหตุนั้นเราจึงเป็นพระพุทธเจ้า, เพราะเหตุใด, เพราะเหตุนั้น, เพราะเหตุไร. และวิภัตติทุติยาและฉัฏฐี (ก็มี) เช่น เพราะเหตุไร, นั่นเป็นเหตุของอะไร, พวกท่านลำบากเพราะเหตุไร. කෙන හෙතුනා, කෙන කාරණෙන, යෙන මිධෙකච්චෙ සත්තා, තෙන නිමිත්තෙන, තෙන වුත්තමිච්චාදීසු ‘‘හෙත්වත්ථෙ චා’’ති තතියා. เพราะเหตุใด, เพราะเหตุการณ์ใด, เพราะเหตุใดสัตว์บางพวกในโลกนี้ (จึง...), เพราะนิมิตนั้น, เพราะคำที่กล่าวนั้น เป็นต้น ในสูตรว่า 'และในความหมายว่าเหตุ' ย่อมเป็นตติยาวิภัตติ. විවිත්තං නාම විවෙචනං, තදත්ථප්පයොගෙ – විවිත්තො පාපකා ධම්මා, විවිච්චෙව කාමෙහි, විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි. คำว่า วิวิตตะ คือความสงัด, ในการใช้ศัพท์ที่มีความหมายนั้น – สงัดแล้วจากบาปธรรมทั้งหลาย, สงัดแล้วจากกามทั้งหลายนั่นเทียว, สงัดแล้วจากอกุศลธรรมทั้งหลาย. පමාණත්ථෙ තතියා ච, ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච යොජනං, ගම්භීරතො ච පුථුලතො ච යොජනං චන්දභාගාය පරිමාණං, පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතපරිමාණො මජ්ඣිමපදෙසො. และตติยาวิภัตติใน...ความหมายว่าประมาณ (ก็มี), หนึ่งโยชน์โดยส่วนยาวและโดยส่วนกว้าง, ประมาณของแม่น้ำจันทภาคาคือหนึ่งโยชน์โดยส่วนลึกและโดยส่วนกว้าง, มัชฌิมประเทศมีประมาณ ๙๐๐ โยชน์โดยรอบ. දීඝසො නව විදත්ථියො සුගතවිදත්ථියා පමාණිකා කාරෙතබ්බා. พึงให้ทำ (จีวร) มีประมาณ ๙ คืบโดยยาว ด้วยคืบพระสุคต. එත්ථ ච ‘‘ස්මාහිස්මිංන’’මිච්චාදිතො ‘‘ස්මා’’ති ච ‘‘සො, වා’’ති ච වත්තමානෙ ในที่นี้ เมื่อบทว่า สฺมา จากสูตรว่า สฺมาหิสฺมิํน เป็นต้น และบทว่า โส, วา ยังตามมา 313. දීඝොරෙහි[Pg.164]. ๓๑๓. หลัง (ศัพท์ชื่อ) ทีฆะ และ โอระ දීඝ ඔරඉච්චෙතෙති ස්මාවචනස්ස සොආදෙසො හොති වා. หลังศัพท์ว่า ทีฆะ และ โอระ เป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีการอาเทศ สฺมา วิภัตติ เป็น โส บ้าง. දීඝසො, දීඝම්හා වා, [ඔරසො, ඔරම්හා වා] තතියා ච, යොජනං ආයාමෙන, යොජනං විත්ථාරෙන, යොජනං උබ්බෙධෙන සාසපරාසි. โดยยาว, หรือแต่ที่ยาว, [โดยต่ำ, หรือแต่ที่ต่ำ] และตติยาวิภัตติ (ก็มี) เช่น หนึ่งโยชน์โดยส่วนยาว, หนึ่งโยชน์โดยส่วนกว้าง, กองเมล็ดพันธุ์ผักกาดสูงหนึ่งโยชน์โดยส่วนสูง. පඨමත්ථවාචකෙන පුබ්බසද්දෙන යොගො පුබ්බයොගො, එත්ථ ච පුබ්බග්ගහණං අදිසත්ථවුත්තිනො පුබ්බාදිග්ගහණස්සුපලක්ඛණන්ති දට්ඨබ්බං, තෙන පරාදියොගෙපි. යථා – පුබ්බෙව මෙ භික්ඛවෙ සම්බොධා, ඉතො පුබ්බෙනාහොසි, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා, තතො අපරෙන සමයෙන, තතො උත්තරිම්පි ඉච්චාදි. การประกอบด้วยศัพท์ว่า ปุพพะ ซึ่งบอกอรรถเบื้องต้น ชื่อว่า ปุพพโยคะ ในที่นี้ พึงทราบว่าการถือเอาศัพท์ว่า ปุพพะ เป็นเครื่องหมายถึงการถือเอาศัพท์มี ปุพพะ เป็นต้นที่บอกอรรถว่าทิศ ด้วยเหตุนั้น แม้ในการประกอบกับศัพท์มี ปะระ เป็นต้น (ก็มี) เช่น ภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่การตรัสรู้ของเรานั่นเทียว, ได้มีแล้วก่อนแต่กาลนี้, ชนบทชายแดนในเบื้องหลังแต่ที่นั้น, ปัจจัยทั้งหลายเบื้องหลังแต่ธาตุและลิงค์ทั้งหลาย, โดยสมัยอื่นแต่กาลนั้น, แม้ในเบื้องเหนือแต่ที่นั้น เป็นต้น බන්ධනත්ථප්පයොගෙ බන්ධනහෙතුම්හි ඉණෙ පඤ්චමී, තතියා ච හොති, සතස්මා බද්ධො නරො රඤ්ඤා, සතෙන වා බද්ධො නරො. ในการใช้ศัพท์ที่มีความหมายว่าการผูก ในหนี้ที่เป็นเหตุแห่งการผูก ปัญจมีวิภัตติและตติยาวิภัตติย่อมมี เช่น นรชนถูกพระราชาจองจำเพราะหนี้หนึ่งร้อย หรือ นรชนถูกจองจำด้วยหนี้หนึ่งร้อย ඵලසාධනහෙතුභූතස්ස ගුණස්ස වචනං ගුණවචනං, තස්මිං ගුණවචනෙ පඤ්චමී, තතියා ච, ඉස්සරියා ජනං රක්ඛති රාජා, ඉස්සරියෙන වා, සීලතො නං පසංසන්ති, සීලෙන වා, පඤ්ඤාය විමුත්තිමනො ඉච්චාදි. การกล่าวถึงคุณที่เป็นเหตุแห่งการสำเร็จผล ชื่อว่า คุณวจนะ ในคุณวจนะนั้น ปัญจมีวิภัตติและตติยาวิภัตติย่อมมี เช่น พระราชาทรงรักษาประชาชนเพราะความเป็นใหญ่ หรือ ด้วยความเป็นใหญ่, ชนทั้งหลายย่อมสรรเสริญเขาเพราะศีล หรือ ด้วยศีล, มีใจหลุดพ้นแล้วด้วยปัญญา เป็นต้น පඤ්හකථනෙසු – කුතොසි ත්වං, කුතො භවං, පාටලිපුත්තතො. එත්ථ ච කථනං නාම විස්සජ්ජනං. ในการกล่าวตอบปัญหา – ท่านมาจากไหน, ท่านผู้เจริญมาจากไหน, (ตอบว่า) มาจากเมืองปาฏลีบุตร. ในที่นี้ คำว่า กถนะ คือ วิสสัชชนะ (การตอบ) ථොකත්ථෙ අසත්වවචනෙ කරණෙ තතියා ච, ථොකා මුච්චති, ථොකෙන මුච්චති වා, අප්පමත්තකා මුච්චති, අප්පමත්තකෙන වා, කිච්ඡා මුච්චති, කිච්ඡෙන වා. ในอรรถว่า เล็กน้อย ในคำที่ไม่ใช่ชื่อสิ่งของ ในอรรถแห่งกรณะ ตติยาวิภัตติย่อมมี (บ้าง) เช่น ย่อมหลุดพ้นเพราะความน้อย หรือ ย่อมหลุดพ้นด้วยความน้อย, ย่อมหลุดพ้นเพราะความนิดหน่อย หรือ ย่อมหลุดพ้นด้วยความนิดหน่อย, ย่อมหลุดพ้นเพราะความยาก หรือ ย่อมหลุดพ้นด้วยความยาก අකත්තරි [Pg.165] අකාරකෙ ඤාපකහෙතුම්හි – කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා උස්සන්නත්තා විපුලත්තා උප්පන්නං හොති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ, න තාවිදං නාමරූපං අහෙතුකං සබ්බත්ථ සබ්බදා සබ්බෙසඤ්ච එකසදිසභාවාපත්තිතො. ในเหตุที่เป็นเครื่องให้รู้แจ้งซึ่งไม่ใช่กัตตาและไม่ใช่การกะ – จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะความเป็นกรรมอันกระทำแล้ว เพราะความเป็นกรรมอันสั่งสมแล้ว เพราะความเป็นกรรมอันหนาแน่นแล้ว เพราะความเป็นกรรมอันไพบูลย์แล้ว, นามรูปนี้นั้นไม่เป็นของไม่มีเหตุ เพราะความถึงซึ่งความเป็นอย่างเดียวกันแก่สัตว์ทั้งปวง ในที่ทั้งปวง ในกาลทั้งปวง හුත්වා අභාවතො නිච්චා, උදයබ්බයපීළනා; දුක්ඛා අවසවත්තිත්තා, අනත්තාති තිලක්ඛණං. เพราะความไม่มีหลังจากมีแล้ว จึงไม่เที่ยง, เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป จึงเป็นทุกข์, เพราะความไม่เป็นไปในอำนาจ จึงเป็นอนัตตา นี้คือไตรลักษณ์ ‘‘පඤ්චමී’’ති වත්තතෙ. บทว่า ปัญจมี ยังตามไป 314. කාරණත්ථෙ ච. ๓๑๔. และในอรรถว่าเหตุ කරොති අත්තනො ඵලන්ති කාරණං, කාරකහෙතු [ජනකහෙතු], තස්මිං කාරණත්ථෙ ච පඤ්චමීවිභත්ති හොති, විකප්පෙනායං, හෙත්වත්ථෙ තතියාය ච විහිතත්තා, අනනුබොධා අප්පටිවෙධා චතුන්නං අරියසච්චානං යථාභූතං අදස්සනා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං, අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො, විඤ්ඤාණනිරොධා ඉච්චාදි. สิ่งที่กระทำผลของตนเอง เรียกว่า “การณะ” (เหตุ) คือเหตุที่เป็นผู้กระทำ (เหตุที่เป็นผู้ให้เกิด) และในอรรถว่า “เหตุ” นั้น วิภัตติที่ ๕ ย่อมมี นี้เป็นไปโดยทางเลือก เพราะวิภัตติที่ ๓ ก็ถูกบัญญัติไว้ในอรรถว่า “เหตุ” ด้วย (เช่น) “เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอด ไม่เห็นอริยสัจ ๔ ตามความเป็นจริง สังสารวัฏนี้จึงดำเนินไปเนิ่นนานอย่างนี้” “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี” “เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี” “แต่เพราะอวิชชาดับไปโดยไม่เหลือด้วยความคลายกำหนัด สังขารจึงดับ” “เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ” “เพราะวิญญาณดับ” เป็นต้น කස්මිං අත්ථෙ ඡට්ඨී? วิภัตติที่ ๖ มีในอรรถอะไร? 315. සාමිස්මිං ඡට්ඨී. ๓๑๕. วิภัตติที่ ๖ มีในอรรถว่า “เจ้าของ” (สามี) කො ච සාමී? และใครคือ “เจ้าของ”? 316. යස්ස වා පරිග්ගහො තං සාමී. ๓๑๖. หรือการยึดถือมีแก่บุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่า “เจ้าของ” පරිග්ගය්හතීති පරිග්ගහො, යො යස්ස පරිග්ගහො ආයත්තො සම්බන්ධී, තං පති සො අත්ථො සාමිසඤ්ඤො හොති. වාග්ගහණෙන සාමිතබ්බ රුජාදියොගෙපි. สิ่งที่ถูกยึดถือไว้ เรียกว่า “ปริคคหะ” (ของที่ยึดถือ) สิ่งใดเป็นของที่บุคคลยึดถือไว้ เป็นของที่ขึ้นอยู่กับบุคคลนั้น เป็นของที่เกี่ยวข้องกับบุคคลนั้น อรรถนั้นย่อมมีชื่อว่า “สามี” (เจ้าของ) ต่อสิ่งนั้น ด้วยการรับเอาคำว่า “วา” (หรือ) แม้ในการประกอบกับศัพท์ “สามิตัพพะ” (สิ่งที่ควรเป็นเจ้าของ) “รุชะ” (ความเจ็บป่วย) เป็นต้น ก็เช่นกัน එත්ථ [Pg.166] ච ක්‍රියාභිසම්බන්ධාභාවා න කාරකතා සම්භවති. සාමිභාවො හි ක්‍රියාකාරකභාවස්ස ඵලභාවෙන ගහිතො, තථා හි ‘‘රඤ්ඤො පුරිසො’’ති වුත්තෙ යස්මා රාජා දදාති, පුරිසො ච පතිග්ගණ්හාති, තස්මා ‘‘රාජපුරිසො’’ති විඤ්ඤායති. එවං යො යස්ස ආයත්තො සෙවකාදිභාවෙන වා භණ්ඩභාවෙන වා සමීප සමූහාවයවවිකාර කාරියඅවත්ථා ජාති ගුණ ක්‍රියාදිවසෙන වා, තස්ස සබ්බස්සාපි සො සම්බන්ධාධාරභූතො විසෙසනට්ඨානී ආගමීවසෙන තිවිධොපි අත්ථො සාමී නාමාති ගහෙතබ්බො. ในที่นี้ เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับกิริยา ความเป็นการกะจึงไม่เป็นไปได้ ความเป็นเจ้าของนั้นแล ถูกถือเอาโดยความเป็นผลของความเป็นกิริยาและการกะ ดังนั้น เมื่อกล่าวว่า “บุรุษของพระราชา” เพราะพระราชาทรงให้ และบุรุษรับ จึงเข้าใจว่า “บุรุษของพระราชา” อย่างนี้ สิ่งใดขึ้นอยู่กับสิ่งใด โดยความเป็นผู้รับใช้เป็นต้น หรือโดยความเป็นสิ่งของ หรือโดยความเป็นของใกล้ชิด กลุ่ม อวัยวะ การเปลี่ยนแปลง สิ่งที่ควรทำ สภาพ ชาติ คุณ กิริยา เป็นต้น อรรถนั้นทั้งหมดนั้นแล เป็นที่ตั้งแห่งความสัมพันธ์ เป็นที่ตั้งแห่งวิเสสนะ (บทขยาย) โดยความเป็นอาคม (การมา) ทั้ง ๓ อย่าง พึงถือเอาว่าชื่อว่า “สามี” (เจ้าของ) වුත්තඤ්ච และคำกล่าวไว้ว่า ‘‘ක්‍රියාකාරකසඤ්ජාතො,අස්සෙදං භාවහෙතුකො; සම්බන්ධො නාම සො අත්ථො,තත්ථ ඡට්ඨී විධීයතෙ. “ความสัมพันธ์ที่เกิดจากกิริยาและการกะ สิ่งนี้มีภาวะเป็นเหตุ อรรถนั้นชื่อว่า “ความสัมพันธ์” ในอรรถนั้น วิภัตติที่ ๖ ย่อมถูกบัญญัติ පාරතන්ත්‍යඤ්හි සම්බන්ධො,තත්ථ ඡට්ඨී භවෙතිතො; උපාධිට්ඨානා ගමිතො,න විසෙස්‍යාදිතො තිතො’’ති. ความเป็นของขึ้นอยู่กับผู้อื่นนั่นแล คือ “ความสัมพันธ์” ในอรรถนั้น วิภัตติที่ ๖ ย่อมมี มาจากที่ตั้งแห่งอุปธิ (เครื่องผูกพัน) ไม่ใช่มาจากวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) เป็นต้น” විසෙසනතො තාව – රඤ්ඤො පුරිසොති, එත්ථ ච රාජා පුරිසං අඤ්ඤසාමිතො විසෙසෙති නිවත්තෙතීති විසෙසනං, පුරිසො තෙන විසෙසීයතීති විසෙසිතබ්බො, එවං සබ්බත්ථ විසෙසිතබ්බයොගෙ විසෙසනතොව ඡට්ඨී. ก่อนอื่น จากวิเสสนะ (บทขยาย) เช่น “บุรุษของพระราชา” ในที่นี้ พระราชาทรงขยายความบุรุษให้ต่างจากเจ้าของอื่น จึงเป็น “วิเสสนะ” (บทขยาย) บุรุษถูกขยายความด้วยสิ่งนั้น จึงเป็น “วิเสสิตัพพะ” (บทที่ถูกขยาย) อย่างนี้ ในการประกอบกับวิเสสิตัพพะทั้งปวง วิภัตติที่ ๖ ย่อมมีจากวิเสสนะเท่านั้น භණ්ඩෙන සම්බන්ධෙ – පහූතං මෙ ධනං සක්ක, එතස්ස පටිවීසො, භික්ඛුස්ස පත්තචීවරං. ในการเกี่ยวข้องกับสิ่งของ (เช่น) “ดูก่อนสักกะ ทรัพย์ของเรามีมาก” “ส่วนแบ่งของสิ่งนี้” “บาตรและจีวรของภิกษุ” සමීපසම්බන්ධෙ – අම්බවනස්ස අවිදූරෙ, නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙ. ในการเกี่ยวข้องกับความใกล้ชิด (เช่น) “ไม่ไกลจากป่ามะม่วง” “ใกล้พระนิพพานนั่นเอง” සමූහසම්බන්ධෙ [Pg.167]– සුවණ්ණස්ස රාසි, භික්ඛූනං සමූහො. ในการเกี่ยวข้องกับกลุ่ม (เช่น) “กองทอง” “หมู่ภิกษุ” අවයවසම්බන්ධෙ – මනුස්සස්සෙව තෙ සීසං, රුක්ඛස්ස සාඛා. ในการเกี่ยวข้องกับส่วนประกอบ (เช่น) “ศีรษะของมนุษย์นั้นเอง” “กิ่งของต้นไม้” විකාරසම්බන්ධෙ – සුවණ්ණස්ස විකති, භට්ඨධඤ්ඤානං සත්තු. ในการเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลง (เช่น) “การเปลี่ยนแปลงของทอง” (เช่น เครื่องประดับทอง) “แป้งข้าวคั่วของธัญพืชที่คั่วแล้ว” කාරියසම්බන්ධෙ – යවස්ස අඞ්කුරො, මෙඝස්ස සද්දො, පුත්තාපි තස්ස බහවො, කම්මානං ඵලං විපාකො. ในการเกี่ยวข้องกับสิ่งที่ควรทำ (ผล) (เช่น) “หน่อของข้าวบาร์เลย์” “เสียงของเมฆ” “บุตรของเขามีมาก” “ผลวิบากของกรรมทั้งหลาย” අවත්ථාසම්බන්ධෙ – ඛන්ධානං පාතුභාවො, ඛන්ධානං ජරා, ඛන්ධානං භෙදො. ในการเกี่ยวข้องกับสภาพ (เช่น) “การปรากฏขึ้นของขันธ์ทั้งหลาย” “ความแก่ของขันธ์ทั้งหลาย” “ความแตกทำลายของขันธ์ทั้งหลาย” ජාතිසම්බන්ධෙ – මනුස්සස්ස භාවො, මනුස්සානං ජාති. ในการเกี่ยวข้องกับชาติ (เช่น) “ความเป็นมนุษย์” “ชาติของมนุษย์ทั้งหลาย” ගුණසම්බන්ධෙ – සුවණ්ණස්ස වණ්ණො, වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්ස, බුද්ධස්ස ගුණඝොසො, පුප්ඵානං ගන්ධො, ඵලානං රසො, චිත්තස්ස ඵුසනා, සිප්පිකානං සතං නත්ථි, තිලානං මුට්ඨි, තෙසං සමායොගො, සන්ධිනො විමොක්ඛො, තථාගතස්ස පඤ්ඤාපාරමිං ආරබ්භ, පුබ්බචරියං වා, සුඛං තෙ, දුක්ඛං තෙ, චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි, පඤ්ඤාය පටුභාවො, රූපස්ස ලහුතා, රූපස්ස මුදුතා, රූපස්ස උපචයො. ในการเกี่ยวข้องกับคุณ (เช่น) “สีของทอง” “วรรณะของพระตถาคตไม่เสื่อมไป” “เสียงแห่งคุณของพระพุทธเจ้า” “กลิ่นของดอกไม้ทั้งหลาย” “รสของผลไม้ทั้งหลาย” “การถูกต้องของจิต” “ช่างร้อยคนไม่มี” “กำมือแห่งงา” “การประกอบพร้อมของสิ่งเหล่านั้น” “การหลุดพ้นจากสนธิ” “ปรารภปัญญาบารมีของพระตถาคต” หรือ “อาจารย์เก่า” “ความสุขของท่าน” “ความทุกข์ของท่าน” “ความตรึกตรองของจิตเกิดขึ้นแล้ว” “ความฉลาดของปัญญา” “ความเบาของรูป” “ความอ่อนของรูป” “ความเจริญของรูป” ක්‍රියාසම්බන්ධෙ – පාදස්ස උක්ඛිපනං, පාදස්ස අවක්ඛෙපනං වා, හත්ථස්ස සමිඤ්ජනං, පාදානං පසාරණං, ධාතූනං ගමනං, ධාතූනංයෙව ඨානං, නිසජ්ජා, සයනං වා. තථා තස්ස නාමගොත්තාදි, තස්ස කාරණං, තස්ස මාතාපිතරො, තස්ස පුරතො පාතුරහොසි, තස්ස පච්ඡතො, නගරස්ස දක්ඛිණතො, වස්සානං තතියෙ මාසෙ, න තස්ස උපමා, කුවෙරස්ස බලි ඉච්චාදි. ในการเกี่ยวข้องกับกิริยา (เช่น) “การยกเท้าขึ้น” หรือ “การวางเท้าลง” “การคู้แขน” “การเหยียดเท้าทั้งหลาย” “การไปของธาตุทั้งหลาย” “การยืนของธาตุทั้งหลายนั่นเอง” “การนั่ง” หรือ “การนอน” อนึ่ง (เช่น) “นามและโคตรเป็นต้นของเขา” “เหตุของเขา” “มารดาบิดาของเขา” “ปรากฏขึ้นข้างหน้าเขา” “ข้างหลังเขา” “ทางทิศใต้ของเมือง” “ในเดือนที่สามแห่งฤดูฝน” “ไม่มีอุปมาของเขา” “พลีของท้าวเวสสุวรรณ” เป็นต้น ඨානිතො [Pg.168]– යමෙදන්තස්සාදෙසො, ඔ අවස්ස. โดยฐานะ – การอาเทศ ยะ เป็น เอะ, โอ เป็น อวะ. ආගමිතො – පුථස්සාගමො ඉච්චාදි. โดยอาคม – การลงอาคมใน ปุตฺตสฺส เป็นต้น. සාමියොගෙ – දෙවානමින්දො, මිගානං රාජා. ในการประกอบด้วยความเป็นเจ้าของ – จอมแห่งเทวดาทั้งหลาย, ราชาแห่งเนื้อทั้งหลาย. තබ්බ රුජාදියොගෙ – මහාසෙනාපතීනං උජ්ඣාපෙතබ්බං විකන්දිතබ්බං විරවිතබ්බං, දෙවදත්තස්ස රුජති, තස්ස රොගො උප්පජ්ජති, රජකස්ස වත්ථං දදාති, මුසාවාදස්ස ඔත්තප්පං ඉච්චාදි. ในการประกอบด้วย ตพฺพะ และ รุชะ เป็นต้น – อันแม่ทัพใหญ่ทั้งหลายพึงบ่น พึงคร่ำครวญ พึงร้องไห้, โรคย่อมเกิดแก่เทวทัต, โรคย่อมเกิดขึ้นแก่เขา, ย่อมให้ผ้าแก่ช่างย้อม, ความละอายต่อการพูดเท็จ เป็นต้น. ‘‘ක්වචි, තතියාසත්තමීන’’න්ති ච වත්තතෙ. และบทว่า “บางครั้ง, ของตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ” ย่อมเป็นไป. 317. ඡට්ඨී ච. ๓๑๗. และฉัฏฐีวิภัตติ. තතියාසත්තමීනමත්ථෙ ක්වචි ඡට්ඨීවිභත්ති හොති. ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ บางครั้งฉัฏฐีวิภัตติย่อมมี. යජස්ස කරණෙ – පුප්ඵස්ස බුද්ධං යජති, පුප්ඵෙන වා, ඝතස්ස අග්ගිං ජුහොති. ในกรณะของ ยชะ – ย่อมบูชาพระพุทธเจ้าด้วยดอกไม้, หรือด้วยดอกไม้ (ก็ได้), ย่อมบูชาไฟด้วยเนยใส. සුහිතත්ථයොගෙ – පත්තං ඔදනස්ස පූරෙත්වා, ඔදනෙනාති අත්ථො. ඉමමෙව කායං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති, පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස, පූරති බාලො පාපස්ස. ในการประกอบด้วยอรรถว่าเต็ม – ยังบาตรให้เต็มด้วยข้าวสุก, มีอรรถว่าด้วยข้าวสุก. ย่อมพิจารณากายนี้แลว่าเต็มด้วยสิ่งไม่สะอาดมีประการต่างๆ, เต็มด้วยเงินและทอง, คนพาลย่อมเต็มด้วยบาป. තුල්‍යත්ථකිමලමාදියොගෙ – පිතුස්ස තුල්‍යො, පිතරා වා තුල්‍යො, මාතු සදිසො, මාතරා සදිසො වා, කිං තස්ස ච තුට්ඨස්ස, කිං තෙන තුට්ඨෙනාති අත්ථො. අලං තස්ස ච තුට්ඨස්ස. ในการประกอบด้วยอรรถว่าเท่ากัน (ตุลยะ), อะไร (กึ), พอ (อลํ) เป็นต้น – เท่ากันแก่บิดา หรือเท่ากันด้วยบิดา, เหมือนแก่มารดา หรือเหมือนด้วยมารดา, อะไรแก่ผู้ยินดีแล้วนั้น มีอรรถว่า อะไรด้วยผู้ยินดีแล้วนั้น, พอแล้วแก่ผู้ยินดีแล้วนั้น. කත්තරි කිතප්පච්චයයොගෙ – සොභනා කච්චායනස්ස කති, කච්චායනෙන වා, රඤ්ඤො සම්මතො, රඤ්ඤා වා, එවං රඤ්ඤො [Pg.169] පූජිතො, රඤ්ඤො සක්කතො, රඤ්ඤො අපචිතො, රඤ්ඤො මානිතො, අමතං තෙසං භික්ඛවෙ අපරිභුත්තං, යෙසං කායගතාසති අපරිභුත්තා ඉච්චාදි. ในการประกอบด้วยกิตปัจจัยในอรรถกัตตา – การรจนาของพระกัจจายนะงดงาม หรือ (การรจนา) อันพระกัจจายนะ (รจนาแล้ว), อันพระราชาทรงนับถือแล้ว หรืออันพระราชา (ทรงนับถือแล้ว), อย่างนี้ อันพระราชาทรงบูชาแล้ว, อันพระราชาทรงสักการะแล้ว, อันพระราชาทรงนับถือแล้ว, อันพระราชาทรงนับถือแล้ว, ดูกรภิกษุทั้งหลาย อมตะอันชนเหล่าใดไม่บริโภคแล้ว, กายคตาสติอันชนเหล่าใดไม่บริโภคแล้ว เป็นต้น. සත්තමියත්ථෙ කුසලාදියොගෙ – කුසලා නච්චගීතස්ස සික්ඛිතා චාතුරිත්ථියො, කුසලො ත්වං රථස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගානං, කුසලො මග්ගස්ස, කුසලො අමග්ගස්ස, සන්ති හි භන්තෙ උළාරා යක්ඛා භගවතො පසන්නා, දිවසස්ස තික්ඛත්තුං, දිවසෙ තික්ඛත්තුං වා, මාසස්ස ද්වික්ඛත්තුං ඉච්චාදි. ในการประกอบด้วย กุสละ เป็นต้น ในอรรถสัตตมีวิภัตติ – หญิงชาวเมืองทั้งหลายผู้ฉลาด ผู้ศึกษาแล้วในการฟ้อนรำและการขับร้อง, ท่านเป็นผู้ฉลาดในส่วนน้อยและส่วนใหญ่ของรถ, ฉลาดในทาง, ฉลาดในทางมิใช่ทาง, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยักษ์ผู้ยิ่งใหญ่ทั้งหลายผู้เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้ามีอยู่จริง, สามครั้งในวัน หรือสามครั้งในวัน, สองครั้งในเดือน เป็นต้น. ‘‘ක්වචි, ඡට්ඨී’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'กวจิ' (บางครั้ง), 'ฉัฏฐี' (ฉัฏฐีวิภัตติ) ย่อมตามไป. 318. දුතියාපඤ්චමීනඤ්ච. ๓๑๘. และ (ในอรรถ) แห่งทุติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติทั้งหลาย. දුතියාපඤ්චමීනමත්ථෙ ච ක්වචි ඡට්ඨීවිභත්ති හොති. และในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติทั้งหลาย ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมีบ้าง. දුතියත්ථෙ කම්මනි කිතකයොගෙ – තස්ස භවන්ති වත්තාරො, සහසා කම්මස්ස කත්තාරො, අමතස්ස දාතා, භින්නානං සන්ධාතා, සහිතානං අනුප්පදාතා, බොධෙතා පජාය, කම්මස්ස කාරකො නත්ථි, විපාකස්ස ච වෙදකො, අවිසංවාදකො ලොකස්ස, පාපානං අකරණං සුඛං, චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො, අච්ඡරියො අරජකෙන වත්ථානං රාගො, අච්ඡරියො අගොපාලකෙන ගාවීනං දොහො. ในการประกอบด้วยกิตกปัจจัยในอรรถกรรมแห่งทุติยาวิภัตติ – ผู้กล่าวถึงเขาย่อมมี, ผู้กระทำกรรมโดยพลัน, ผู้ให้ซึ่งอมตะ, ผู้ประสานผู้แตกแยกกัน, ผู้สนับสนุนผู้สามัคคีกัน, ผู้ยังหมู่สัตว์ให้ตรัสรู้, ผู้กระทำกรรมไม่มี และผู้เสวยวิบาก, ผู้ไม่หลอกลวงโลก, การไม่ทำบาปทั้งหลายเป็นสุข, ความใส (ปสาทรูป) ที่อาศัยมหาภูตรูป ๔, การย้อมผ้าโดยผู้ไม่ใช่ช่างย้อมเป็นเรื่องอัศจรรย์, การรีดนมโคโดยผู้ไม่ใช่นายโคบาลเป็นเรื่องอัศจรรย์. තථා සරිච්ඡාදීනං කම්මනි – මාතු සරති, මාතරං සරති, න තෙසං කොචි සරති, සත්තානං කම්මප්පච්චයා, පුත්තස්ස ඉච්ඡති, පුත්තමිච්ඡති. เช่นเดียวกัน ในอรรถกรรมของ สร และ อิจฉะ เป็นต้น – ย่อมระลึกถึงมารดา หรือย่อมระลึกซึ่งมารดา, ใครๆ ย่อมไม่ระลึกถึงชนเหล่านั้น, เพราะกรรมเป็นปัจจัยแห่งสัตว์ทั้งหลาย, ย่อมปรารถนาซึ่งบุตร หรือย่อมปรารถนาซึ่งบุตร. කරොතිස්ස [Pg.170] පතියතනෙ ච – පතියතනං අභිසඞ්ඛාරො, උදකස්ස පතිකුරුතෙ, උදකං පතිකුරුතෙ, කණ්ඩස්ස පතිකුරුතෙ, කණ්ඩං පතිකුරුතෙ. และในอรรถการจัดแจง (ปฏิยตนะ) ของ กร ธาตุ – การจัดแจง คือ การปรุงแต่ง, ย่อมจัดแจงซึ่งน้ำ หรือย่อมจัดแจงซึ่งน้ำ, ย่อมจัดแจงซึ่งลูกศร หรือย่อมจัดแจงซึ่งลูกศร. පඤ්චමියත්ථෙ පරිහානිභයත්ථයොගෙ – අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, කිං නු ඛො අහං තස්ස සුඛස්ස භායාමි, සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො, භීතො චතුන්නං ආසිවිසානං ඉච්චාදි. ในการประกอบด้วยอรรถแห่งความเสื่อมและอรรถแห่งความกลัวในอรรถปัญจมีวิภัตติ – ย่อมเสื่อมจากธรรมเพราะความไม่ฟัง, ไฉนหนอเราจึงกลัวต่อสุขนั้น, สัตว์ทั้งปวงย่อมสะดุ้งต่ออาชญา, สัตว์ทั้งปวงย่อมกลัวต่อความตาย, ผู้กลัวต่ออสรพิษ ๔ ตัว เป็นต้น. ක්වචීති කිං? ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, කාලෙන ධම්මිං කථං භාසිතා හොති, පරෙසං පුඤ්ඤානි අනුමොදිතා, බුජ්ඣිතා සච්චානි, කටං කාරකො, පසවො ඝාතකො. บทว่า 'กวจิ' (บางครั้ง) มีประโยชน์อะไร? – ผู้กระทำซึ่งถ้อยคำอันลึกซึ้ง, ย่อมเป็นผู้กล่าวซึ่งธรรมกถาโดยกาล, ผู้พลอยยินดีซึ่งบุญทั้งหลายของชนเหล่าอื่น, ผู้รู้แจ้งซึ่งสัจจะทั้งหลาย, ผู้กระทำซึ่งเสื่อ, ผู้ฆ่าซึ่งสัตว์. තථා න නිට්ඨාදීසු ච – සුඛකාමී විහාරං කතො, රථං කතවන්තො, රථං කතාවී, කටං කත්වා, කටං කරොන්තො, කටං කරානො, කටං කුරුමානො ඉච්චාදි. เช่นเดียวกัน ในบทที่ไม่ใช่ นิฏฐะ เป็นต้น – ผู้ใคร่สุขกระทำแล้วซึ่งวิหาร, ผู้กระทำแล้วซึ่งรถ, ผู้กระทำแล้วซึ่งรถ, กระทำซึ่งเสื่อแล้ว, กำลังกระทำซึ่งเสื่อ, กำลังกระทำซึ่งเสื่อ, กำลังกระทำซึ่งเสื่อ เป็นต้น. කස්මිං අත්ථෙ සත්තමී? สัตตมีวิภัตติลงในอรรถอะไร? 319. ඔකාසෙ සත්තමී. ๓๑๙. สัตตมีวิภัตติลงในอรรถโอกาส (ที่ตั้ง). ඔකාසකාරකෙ සත්තමීවිභත්ති හොති. สัตตมีวิภัตติย่อมมีในโอกาสการก. කො ච ඔකාසො? และโอกาสคืออะไร? 320. යොධාරො තමොකාසං. ๓๒๐. สิ่งใดเป็นที่รองรับ (อาธาระ) สิ่งนั้นคือโอกาส. ආධාරීයති අස්මින්ති ආධාරො, අධිකරණං. කත්තුකම්මසමවෙතානං නිසජ්ජපචනාදික්‍රියානං පතිට්ඨානට්ඨෙන යො ආධාරො, තං කාරකං ඔකාසසඤ්ඤං හොති. สิ่งใดอันเขาใช้เป็นที่รองรับ สิ่งนั้นชื่อว่า อาธาระ คือ อธิกรณะ. อาธาระใดโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งกิริยาทั้งหลายมีการนั่งและการหุงเป็นต้น อันประกอบอยู่ในกัตตุและกรรม การกนั้นย่อมมีชื่อว่าโอกาส. කටෙ [Pg.171] නිසීදති දෙවදත්තො, ථාලියං ඔදනං පචති. එත්ථ හි දෙවදත්තතණ්ඩුලානං කත්තුකම්මානං ධාරණතො තංසමවෙතං ආසනපචනසඞ්ඛාතං ක්‍රියං ධාරෙති නාම. เทวทัตย่อมนั่งบนเสื่อ, ย่อมหุงซึ่งข้าวสุกในหม้อ. ในที่นี้ เพราะการรองรับกัตตุและกรรมคือเทวทัตและข้าวสาร จึงชื่อว่ารองรับกิริยาที่เรียกว่าการนั่งและการหุงอันประกอบอยู่ในกัตตุและกรรมนั้น. සො පනායමොකාසො චතුබ්බිධො බ්‍යාපිකො ඔපසිලෙසිකො සාමීපිකො වෙසයිකොති. ก็โอกาสนั้นมี ๔ อย่าง คือ พยาปิกะ, โอปสิเลสิกะ, สามีปิกะ และเวสยิกะ. තත්ථ බ්‍යාපිකො නාම යත්ථ සකලොපි ආධාරභූතො අත්ථො ආධෙය්‍යෙන පත්ථටො හොති, යස්මිඤ්ච ආධෙය්‍යභූතං කිඤ්චි බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨති, තං යථා – තිලෙසු තෙලං අත්ථි, ඛීලෙසු ජලං, දධිම්හි සප්පීති. ในโอกาส ๔ อย่างนั้น พยาปิกะ คือในที่ใดอรรถอันเป็นที่รองรับทั้งหมดถูกแผ่ไปทั่วโดยสิ่งที่ถูกรองรับ และในที่ใดสิ่งที่ถูกรองรับบางอย่างแผ่ซ่านตั้งอยู่ โอกาสนั้น เช่น น้ำมันมีอยู่ในเมล็ดงาทั้งหลาย, น้ำมีอยู่ในน้ำนม, เนยใสมีอยู่ในนมเปรี้ยว. ඔපසිලෙසිකො නාම පච්චෙකසිද්ධානං භාවානං යත්ථ උපසිලෙසෙන උපගමො හොති, යස්මිඤ්ච ආධෙය්‍යො උපසිලිස්සති අල්ලීයිත්වා තිට්ඨති, තං යථා – ආසනෙ නිසින්නො සඞ්ඝො, ථාලියං ඔදනං පචති, ඝටෙසු උදකං අත්ථි, දූරෙ ඨිතො, සමීපෙ ඨිතොති. โอปสิเลสิกะ คือในที่ใดมีการเข้าถึงด้วยการประชิดติดกันแห่งสภาวะที่สำเร็จแยกกัน และในที่ใดสิ่งที่ถูกรองรับประชิดติดอยู่ โอกาสนั้น เช่น พระสงฆ์นั่งแล้วบนอาสนะ, ย่อมหุงซึ่งข้าวสุกในหม้อ, น้ำมีอยู่ในหม้อทั้งหลาย, ยืนอยู่ในที่ไกล, ยืนอยู่ในที่ใกล้ ดังนี้. සාමීපිකො නාම යත්ථ සමීපෙ සමීපිවොහාරං කත්වා තදායත්තවුත්තිතාදීපනත්ථං ආධාරභාවො විකප්පීයති, තං යථා – ගඞ්ගායං ඝොසො වසති, ගඞ්ගාය සමීපෙ වජො වසතීති අත්ථො. භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ, සාවත්ථියා සමීපෙති අත්ථො. สามีปิกะ คือในที่ใดมีการใช้โวหารว่าใกล้ในที่ใกล้ เพื่อแสดงความเป็นไปอันอาศัยสิ่งนั้น ความเป็นอาธาระย่อมถูกกำหนดขึ้น โอกาสนั้น เช่น หมู่บ้านเลี้ยงโคตั้งอยู่ในแม่น้ำคงคา หมายความว่า ตั้งอยู่ในที่ใกล้แม่น้ำคงคา, พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงสาวัตถี ณ พระเชตวัน หมายความว่า ในที่ใกล้กรุงสาวัตถี ดังนี้. වෙසයිකො නාම යත්ථ අඤ්ඤත්ථාභාවවසෙන, දෙසන්තරාවච්ඡෙදවසෙන වා ආධාරභාවො පරිකප්පො, තං යථා – ආකාසෙ සකුණා පක්ඛන්ති, භූමීසු මනුස්සා චරන්ති, ජලෙසු මච්ඡා, පාදෙසු පතිතො, පාපස්මිං රමතී මනො, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ, පඤ්ඤාය සාධු, විනයෙ නිපුණො, මාතරි සාධු, පිතරි නිපුණො ඉච්චාදි. เวสยิกะ คือในที่ใดความเป็นอาธาระถูกกำหนดขึ้นโดยอำนาจแห่งความเป็นไปในที่อื่น หรือโดยอำนาจการกำหนดเขตแดนอื่น โอกาสนั้น เช่น นกทั้งหลายบินไปในอากาศ, มนุษย์ทั้งหลายเที่ยวไปบนแผ่นดินทั้งหลาย, ปลาทั้งหลายในน้ำทั้งหลาย, ล้มลงที่เท้าทั้งหลาย, ใจย่อมยินดีในบาป, เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา, ดีด้วยปัญญา, ฉลาดในพระวินัย, ดีในมารดา, ฉลาดในบิดา เป็นต้น. සබ්බොපි [Pg.172] චායමාධාරො පධානවසෙන වා පරිකප්පිතවසෙන වා ක්‍රියාය පතිට්ඨා භවතීති ඔකාසොත්වෙව වුත්තොති වෙදිතබ්බො. พึงทราบว่า อาธาระทั้งหมดนี้ แม้จะเป็นที่ตั้งแห่งกิริยาโดยความเป็นประธานหรือโดยความกำหนดขึ้นก็ตาม ก็ถูกเรียกว่าโอกาสทั้งสิ้น. වුත්තඤ්චෙතං และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า ‘‘කිරියා කත්තුකම්මානං,යත්ථ හොති පතිට්ඨිතා; ‘ඔකාසො’ති පවුත්තො සො,චතුධා බ්‍යාපිකාදිතො. กิริยาของกัตตุและกรรมทั้งหลาย ตั้งอยู่ ณ ที่ใด ที่นั้นถูกเรียกว่า 'โอกาส' มี ๔ อย่าง มีพยาปิกะเป็นต้น බ්‍යාපිකො තිලඛීරාදි,කටො ඔපසිලෙසිකො; සාමීපිකො තු ගඞ්ගාදි,ආකාසො විසයො මතො’’ති. พยาปิกะ เช่น น้ำมันในงาและน้ำนมเป็นต้น, โอปสิเลสิกะ เช่น เสื่อ, ส่วนสามีปิกะ เช่น แม่น้ำคงคาเป็นต้น, อากาศ ท่านถือว่าเป็นวิสยะ (เวสยิกะ) ดังนี้. ‘‘ඡට්ඨී, සත්තමී’’ති ච අධිකාරො. และบทว่า 'ฉัฏฐี' และ 'สัตตมี' เป็นบทตามไป (อธิการ). 321. සාමිස්සරාධිපතිදායාදසක්ඛීපතිභූපසූතකුසලෙහි ච. ๓๒๑. และ (ฉัฏฐีและสัตตมีวิภัตติย่อมลง) ในการประกอบด้วยบทว่า สามี, อิสสระ, อธิปติ, ทายาท, สักขี, ปฏิภู, ปสูตะ และกุสละ. සාමී ඉස්සර අධිපති දායාද සක්ඛිපතිභූ පසූත කුසලඉච්චෙතෙහි යොගෙ ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. උභයත්ථං වචනං. ในการประกอบด้วยบทว่า สามี อิสสระ อธิปติ ทายาท สักขี ปฏิภู ปสูตะ และกุสละ เหล่านี้ ฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ ย่อมมี. คำ (วิภัตติ) ทั้งสองย่อมมี (ในอรรถเหล่านั้น). ගවං සාමි, ගොසු සාමි, ගවං ඉස්සරො, ගොසු ඉස්සරො, ගවං අධිපති, ගොසු අධිපති, ගවං දායාදො, ගොසු දායාදො, ගවං සක්ඛි, ගොසු සක්ඛි, ගවං පතිභූ, ගොසු පතිභූ, ගවං පසූතො, ගොසු පසූතො, ගවං කුසලො, ගොසු කුසලො. เจ้าของแห่งโคทั้งหลาย, เจ้าของในโคทั้งหลาย, ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย, ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย, ผู้เป็นอธิบดีแห่งโคทั้งหลาย, ผู้เป็นอธิบดีในโคทั้งหลาย, ทายาทแห่งโคทั้งหลาย, ทายาทในโคทั้งหลาย, พยานแห่งโคทั้งหลาย, พยานในโคทั้งหลาย, ผู้ค้ำประกันแห่งโคทั้งหลาย, ผู้ค้ำประกันในโคทั้งหลาย, ผู้เกิดแล้วแห่งโคทั้งหลาย, ผู้เกิดแล้วในโคทั้งหลาย, ผู้ฉลาดแห่งโคทั้งหลาย, ผู้ฉลาดในโคทั้งหลาย. 322. නිද්ධාරණෙ ච. ๓๒๒. อนึ่ง ในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ). නීහරිත්වා ධාරණං නිද්ධාරණං, ජාති ගුණ ක්‍රියා නාමෙහි සමුදායතො එකදෙසස්ස පුථක්කරණං, තස්මිං නිද්ධාරණත්ථෙ ගම්‍යමානෙ [Pg.173] තතො සමුදායවාචිලිඞ්ගම්හා ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. การนำออกแล้วกำหนด คือ นิทธารณะ, การแยกส่วนหนึ่งออกจากหมู่ด้วย ชาติ คุณ กิริยา และนาม, เมื่ออรรถแห่งนิทธารณะนั้นปรากฏ จากลิงค์ที่กล่าวถึงหมู่ ฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ ย่อมมี. මනුස්සානං ඛත්තියො සූරතමො, මනුස්සෙසු ඛත්තියො සූරතමො, කණ්හා ගාවීනං සම්පන්නඛීරතමා, කණ්හා ගාවීසු සම්පන්නඛීරතමා, අද්ධිකානං ධාවන්තො සීඝතමො, අද්ධිකෙසු ධාවන්තො සීඝතමො, ආයස්මා ආනන්දො අරහතං අඤ්ඤතරො අහොසි, අරහන්තෙසු වා ඉච්චාදි. ในหมู่มนุษย์ กษัตริย์เป็นผู้กล้าหาญที่สุด, ในหมู่มนุษย์ กษัตริย์เป็นผู้กล้าหาญที่สุด, ในหมู่แม่โค แม่โคดำเป็นผู้มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุด, ในหมู่แม่โค แม่โคดำเป็นผู้มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุด, ในหมู่คนเดินทาง ผู้ที่วิ่งเป็นผู้ที่เร็วที่สุด, ในหมู่คนเดินทาง ผู้ที่วิ่งเป็นผู้ที่เร็วที่สุด, ท่านพระอานนท์เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย หรือในหมู่พระอรหันต์ทั้งหลาย เป็นต้น. 323. අනාදරෙ ච. ๓๒๓. อนึ่ง ในอรรถแห่งความไม่เอื้อเฟื้อ (อนาทร). අනාදරෙ ගම්‍යමානෙ භාවවතා ලිඞ්ගම්හා ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. අකාමකානං මාතාපිතූනං රුදන්තානං පබ්බජි, මාතාපිතූසු රුදන්තෙසු පබ්බජි. เมื่ออรรถแห่งความไม่เอื้อเฟื้อปรากฏ จากลิงค์ที่มีกิริยา (ภาวะ) ฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ ย่อมมี. (เช่น) เมื่อมารดาและบิดาไม่ปรารถนา ร้องไห้อยู่ (เขาก็) บวชแล้ว, เมื่อมารดาและบิดาร้องไห้อยู่ (เขาก็) บวชแล้ว. ආකොටයන්තො සො නෙති,සිවිරාජස්ස පෙක්ඛතො; මච්චු ගච්ඡති ආදාය,පෙක්ඛමානෙ මහාජනෙ. เขาผู้ตีอยู่ย่อมนำไป เมื่อพระเจ้าสีวีทอดพระเนตรอยู่, มัจจุย่อมนำไป เมื่อมหาชนมองดูอยู่. 324. කම්මකරණනිමිත්තත්ථෙසු සත්තමී. ๓๒๔. สัตตมีวิัตติในอรรถแห่งกรรม กรณะ และนิมิต. කම්මකරණනිමිත්තඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති. ในอรรถทั้งหลายเหล่านี้ คือ กรรม กรณะ และนิมิต จากลิงค์ สัตตมีวิภัตติย่อมมี. කම්මත්ථෙ – භික්ඛූසු අභිවාදෙන්ති, මුද්ධනි චුම්බිත්වා, පුරිසස්ස බාහාසු ගහෙත්වා. ในอรรถแห่งกรรม – ย่อมไหว้ในภิกษุทั้งหลาย, จูบที่ศีรษะ, จับที่แขนของบุรุษ. කරණත්ථෙ – හත්ථෙසු පිණ්ඩාය චරන්ති, පත්තෙසු පිණ්ඩාය චරන්ති, පථෙසු ගච්ඡන්ති, සොපි මං අනුසාසෙය්‍ය, සම්පටිච්ඡාමි මත්ථකෙ. ในอรรถแห่งกรณะ – ย่อมเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตด้วยมือทั้งหลาย, ย่อมเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตด้วยบาตรทั้งหลาย, ย่อมไปด้วยหนทางทั้งหลาย, แม้เขาก็พึงสั่งสอนเรา, เราย่อมรับไว้ที่ศีรษะ. නිමිත්තත්ථෙ [Pg.174]– දීපි චම්මෙසු හඤ්ඤතෙ, කුඤ්ජරො දන්තෙසු හඤ්ඤතෙ, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී, සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියං, මුසාවාදනිමිත්තං මුසාවාදප්පච්චයාති අත්ථො. ในอรรถแห่งนิมิต – เสือดาวถูกฆ่าเพราะหนัง, ช้างถูกฆ่าเพราะงา, ผู้เห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย, อาบัติปาจิตตีย์ในการกล่าวเท็จทั้งที่รู้, ความว่า เพราะนิมิตแห่งการกล่าวเท็จ เพราะปัจจัยแห่งการกล่าวเท็จ. ‘‘සත්තමී’’ති අධිකාරො. บทว่า “สัตตมี” เป็นบทตามไป (มีอำนาจ). 325. සම්පදානෙ ච. ๓๒๕. อนึ่ง ในอรรถแห่งสัมปทาน. සම්පදානත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති. සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලං, සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි. อนึ่ง ในอรรถแห่งสัมปทาน จากลิงค์ สัตตมีวิภัตติย่อมมี. สิ่งที่ถวายแล้วแก่สงฆ์มีผลมาก, ดูกรโคตมี ท่านจงถวายแก่สงฆ์, เมื่อท่านถวายแก่สงฆ์ แม้เราก็จักเป็นผู้ที่ท่านบูชาแล้ว. යා පලාලමයං මාලං, නාරී දත්වාන චෙතියෙ; අලත්ථ කඤ්චනමයං, මාලං බොජ්ඣඞ්ගිකඤ්ච සා. หญิงใดถวายพวงมาลัยที่ทำด้วยฟางแก่เจดีย์ หญิงนั้นได้พวงมาลัยที่ทำด้วยทอง และพวงมาลัยคือโพชฌงค์. 326. පඤ්චම්‍යත්ථෙ ච. ๓๒๖. อนึ่ง ในอรรถแห่งปัญจมี. පඤ්චම්‍යත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති. කදලීසු ගජෙ රක්ඛන්ති. อนึ่ง ในอรรถแห่งปัญจมี จากลิงค์ สัตตมีวิภัตติย่อมมี. ย่อมรักษาช้างทั้งหลายจากต้นกล้วยทั้งหลาย. 327. කාලභාවෙසු ච. ๓๒๗. อนึ่ง ในอรรถแห่งกาลและภาวะ. කාලො නාම නිමෙස ඛණ ලය මුහුත්ත පුබ්බණ්හාදිකො, භාවො නාම ක්‍රියා, සා චෙත්ථ ක්‍රියන්තරූපලක්ඛණාව අධිප්පෙතා, තස්මිං කාලත්ථෙ ච භාවලක්ඛණෙ භාවත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති. ชื่อว่ากาล มีการกระพริบตา ขณะ ลยะ มุหุตตะ และเวลาเช้าเป็นต้น, ชื่อว่าภาวะ คือ กิริยา, อนึ่ง กิริยานั้นในที่นี้ประสงค์เอาเฉพาะกิริยาที่เป็นเครื่องหมายของกิริยาอื่น, ในอรรถแห่งกาลนั้น และในอรรถแห่งภาวะที่เป็นเครื่องหมายของภาวะ จากลิงค์ สัตตมีวิภัตติย่อมมี. කාලෙ – පුබ්බණ්හසමයෙ ගතො, සායන්හසමයෙ ආගතො, අකාලෙ වස්සති තස්ස, කාලෙ තස්ස න වස්සති, ඵුස්සමාසම්හා තීසු මාසෙසු වෙසාඛමාසො, ඉතො සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි චක්ඛුමා. ในกาล – ไปในเวลาเช้า, มาในเวลาเย็น, ฝนตกแก่เขาในเวลาไม่สมควร, ฝนไม่ตกแก่เขาในเวลาสมควร, ใน ๓ เดือนนับจากเดือนปุสสะไป คือเดือนวิสาขะ, พระพุทธเจ้าผู้มีจักษุ (ผู้มีปัญญา) ทรงอุบัติขึ้นในกัปที่แสนนับจากนี้ไป. භාවෙනභාවලක්ඛණෙ [Pg.175]– භික්ඛුසඞ්ඝෙසු භොජීයමානෙසු ගතො, භුත්තෙසු ආගතො, ගොසු දුය්හමානාසු ගතො, දුද්ධාසු ආගතො, ජායමානෙ ඛො සාරිපුත්ත බොධිසත්තෙ අයං දසසහස්සිලොකධාතු සංකම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධි. ในอรรถแห่งภาวะที่เป็นเครื่องกำหนดภาวะ – ไปเมื่อภิกษุสงฆ์กำลังฉัน, มาเมื่อฉันเสร็จแล้ว, ไปเมื่อโคกำลังถูกรีด, มาเมื่อรีดเสร็จแล้ว, ดูก่อนสารีบุตร เมื่อพระโพธิสัตว์กำลังประสูติ โลกธาตุหมื่นหนึ่งนี้ได้หวั่นไหว สะเทือน และสั่นสะท้าน. පාසාණා සක්ඛරා චෙව, කඨලා ඛාණුකණ්ටකා; සබ්බෙ මග්ගා විවජ්ජෙන්ති, ගච්ඡන්තෙ ලොකනායකෙ. ทั้งหินและกรวด ตอและหนาม ทางทั้งปวงย่อมหลีกเลี่ยง เมื่อพระโลกนาถเสด็จไป. ඉමස්මිං සති ඉදං හොති ඉච්චාදි. เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี เป็นต้น. 328. උපාඣාධිකිස්සරවචනෙ. ๓๒๘. ในคำที่ประกอบด้วย อุป และ อธิ ในอรรถแห่งความเป็นใหญ่ (และยิ่งกว่า). ද්විපදමිදං. අධිකත්ථෙ, ඉස්සරත්ථෙ ච වත්තමානෙහි උපඅධිඉච්චෙතෙහි යොගෙ අධිකිස්සරවචනෙ ගම්‍යමානෙ ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති. สูตรนี้มี ๒ บท. เมื่ออรรถว่ายิ่งกว่าและอรรถว่าเป็นใหญ่ปรากฏ ในการประกอบด้วย อุป และ อธิ อุปสรรคเหล่านี้ สัตตมีวิภัตติย่อมมีจากลิงค์. අධිකවචනෙ – උප ඛාරියං දොණො, ඛාරියා දොණො අධිකොති අත්ථො. තථා උප නික්ඛෙ කහාපණං, අධි දෙවෙසු බුද්ධො, සම්මුතිඋපපත්තිවිසුද්ධිදෙවසඞ්ඛාතෙහි තිවිධෙහිපි දෙවෙහි සබ්බඤ්ඤූ බුද්ධොව අධිකොති අත්ථො. ในคำที่แสดงความยิ่งกว่า – ทะนานหนึ่งยิ่งกว่าขารี (ความหมายว่า ทะนานหนึ่งยิ่งกว่าขารี) เช่นเดียวกัน กหาปณะหนึ่งยิ่งกว่านิกขะ, พระพุทธเจ้าทรงยิ่งกว่าเทวดาทั้งหลาย ความหมายว่า พระพุทธเจ้าผู้ทรงสัพพัญญู ทรงยิ่งกว่าเทวดาทั้ง ๓ ประเภท คือ สมมติเทพ อุปปัตติเทพ และวิสุทธิเทพ. ඉස්සරවචනෙ – අධි බ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, බ්‍රහ්මදත්තිස්සරා පඤ්චාලාති අත්ථො. ในคำที่แสดงความเป็นใหญ่ – แคว้นปัญจาละอยู่ในพระเจ้าพรหมทัต ความหมายว่า แคว้นปัญจาละมีพระเจ้าพรหมทัตเป็นใหญ่. 329. මණ්ඩිතුස්සුක්කෙසු තතියා ච. ๓๒๙. และตติยาวิภัตติย่อมมี ในอรรถแห่งการประดับและขวนขวาย. මණ්ඩිතඋස්සුක්කඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ගම්‍යමානෙසු ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. මණ්ඩිතසද්දො පනෙත්ථ පසන්නත්ථවාචකො, උස්සුක්කසද්දො සඊහත්ථො. ඤාණෙන පසන්නො, ඤාණස්මිං පසන්නො, ඤාණෙන උස්සුක්කො, ඤාණස්මිං උස්සුක්කො සප්පුරිසො. เมื่อความหมายว่า มัณฑิตะ และ อุสสุกกะ เหล่านี้ปรากฏอยู่ วิภัตติที่ ๓ และวิภัตติที่ ๗ ย่อมลงหลังลิงค์. ในที่นี้ คำว่า มัณฑิตะ เป็นคำกล่าวถึงความหมายว่าเลื่อมใส, คำว่า อุสสุกกะ มีความหมายว่าขวนขวาย. สัปบุรุษผู้เลื่อมใสด้วยปัญญา, เลื่อมใสในปัญญา, ขวนขวายด้วยปัญญา, ขวนขวายในปัญญา. කාරකං [Pg.176] ඡබ්බිධං සඤ්ඤා-වසා ඡබ්බීසතීවිධං; පභෙදා සත්තධා කම්මං, කත්තා පඤ්චවිධො භවෙ. การกมี ๖ อย่าง โดยอำนาจแห่งชื่อ (สัญญา) มี ๒๖ อย่าง, กรรมโดยประเภทมี ๗ อย่าง, กัตตาพึงมี ๕ อย่าง. කරණං දුවිධං හොති, සම්පදානං තිධා මතං; අපාදානං පඤ්චවිධං, ආධාරො තු චතුබ්බිධො. กรณะมี ๒ อย่าง, สัมปทานท่านถือว่ามี ๓ อย่าง, อปาทานมี ๕ อย่าง, ส่วนอาธารมี ๔ อย่าง. විභත්තියො පන පච්චත්තවචනාදිවසෙන අට්ඨවිධා භවන්ති. යථාහ ส่วนวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมี ๘ อย่าง โดยอำนาจแห่งปจัตตวจนะเป็นต้น ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘‘පච්චත්තමුපයොගඤ්ච, කරණං සම්පදානියං; නිස්සක්කං සාමිවචනං, භුම්මාලපනමට්ඨම’’න්ති. “ปจัตตะและอุปโยคะ, กรณะ, สัมปทาน, นิสสกะ, สามิวจนะ, ภูมิ และอาลปนะเป็นที่ ๘” ඉති පදරූපසිද්ධියං කාරකකණ්ඩො จบการกัณฑ์ ในปทรูปสิทธิ තතියො. ที่ ๓ 4. සමාසකණ්ඩ ๔. สมาสกัณฑ์ අථ නාමමෙව අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධීනං සමාසොති නාමනිස්සිතත්තා, සයඤ්ච නාමිකත්තා නාමානන්තරං සමාසො වුච්චතෙ. ลำดับนั้น สมาสคือการย่อเข้าด้วยกันของนามที่มีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน เพราะเหตุที่สมาสนั้นอาศัยนาม และเพราะตนเองก็เป็นส่วนของนาม (นามิกะ) สมาสจึงถูกกล่าวถึงในลำดับถัดจากนาม. සො ච සඤ්ඤාවසෙන ඡබ්බිධො අබ්‍යයීභාවො කම්මධාරයො දිගු තප්පුරිසො බහුබ්බීහි ද්වන්දො චාති. และสมาสนั้นมี ๖ อย่างโดยอำนาจแห่งชื่อ คือ อัพยยีภาวะ กัมมธารยะ ทิคุ ตัปปุริสะ พหุพพีหิ และทวันทะ. අබ්‍යයීභාවසමාස อัพยยีภาวสมาส තත්‍ර පඨමං අබ්‍යයීභාවසමාසො වුච්චතෙ; සො ච නිච්චසමාසොති අස්සපදවිග්ගහො. ในบรรดาสมาสเหล่านั้น อัพยยีภาวสมาสถูกกล่าวถึงเป็นอันดับแรก และสมาสนั้นเป็นนิจจสมาส คือมีการวิเคราะห์ด้วยบทอื่น (อัสสปทวิเคราะห์). ‘‘උපනගරං’’ඉතීධ – උපසද්දතො පඨමෙකවචනං සි, තස්ස උපසග්ගපරත්තා ‘‘සබ්බාසමාවුසොපසග්ගනිපාතාදීහි චා’’ති ලොපො, නගරසද්දතො ඡට්ඨෙකවචනං ස, නගරස්ස සමීපන්ති අඤ්ඤපදෙන විග්ගහෙ – ในคำว่า “อุปนคร” นี้ ลง สิ ปฐมาวิภัตติเอกพจน์ หลัง อุปะ อุปสรรค, ลบ สิ วิภัตตินั้นเพราะอยู่หลังอุปสรรค ด้วยสูตรว่า “สัพพาสมาวุโสปสัคคนิปาตาทีหิ จ”, ลง สะ ฉัฏฐีวิภัตติเอกพจน์ หลัง นครศัพท์, เมื่อมีการวิเคราะห์ด้วยบทอื่นว่า “นครสฺส สมีปํ” (ความใกล้แห่งเมือง) - ‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති සමාසවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ. สูตรว่า “นมานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ” ย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวงในการบัญญัติสมาส. 330. උපසග්ගනිපාතපුබ්බකො අබ්‍යයීභාවො. ๓๓๐. อัพยยีภาวสมาส มีอุปสรรคและนิบาตอยู่ข้างหน้า. උපසග්ගපුබ්බකො, නිපාතපුබ්බකො ච නාමිකො යුත්තත්ථො තෙහෙව අත්තපුබ්බකෙහි උපසග්ගනිපාතෙහි සහ නිච්චං සමසීයතෙ, සො ච සමාසො අබ්‍යයීභාවසඤ්ඤො හොති. ඉධ අබ්‍යයීභාවාදිසඤ්ඤාවිධායකසුත්තානෙව වා සඤ්ඤාවිධානමුඛෙන සමාසවිධායකානීති දට්ඨබ්බානි. นามิกบทที่มีอรรถสัมพันธ์กัน ซึ่งมีอุปสรรคอยู่หน้า หรือมีนิบาตอยู่หน้า ย่อมถูกย่อเข้าเป็นสมาสอย่างแน่นอนกับอุปสรรคและนิบาตเหล่านั้นที่อยู่ข้างหน้าของตน และสมาสนั้นมีชื่อว่า อัพยยีภาวะ. ในที่นี้ พึงทราบว่า สูตรที่บัญญัติชื่อมีอัพยยีภาวะเป็นต้นนั่นเอง เป็นสูตรบัญญัติสมาสโดยผ่านทางการบัญญัติชื่อ. තත්ථ අබ්‍යයමිති උපසග්ගනිපාතානං සඤ්ඤා, ලිඞ්ගවචනභෙදෙපි බ්‍යයරහිතත්තා, අබ්‍යයානං අත්ථං විභාවයතීති අබ්‍යයීභාවො අබ්‍යයත්ථපුබ්බඞ්ගමත්තා, අනබ්‍යයං අබ්‍යයං භවතීති වා [Pg.178] අබ්‍යයීභාවො. පුබ්බපදත්ථප්පධානො හි අබ්‍යයීභාවො, එත්ථ ච ‘‘උපසග්ගනිපාතපුබ්බකො’’ති වුත්තත්තා උපසග්ගනිපාතානමෙව පුබ්බනිපාතො. ในบรรดาสมาสนั้น คำว่า อัพพยะ เป็นชื่อของอุปสรรคและนิบาต เพราะไม่มีความเสื่อม (เปลี่ยนแปลง) แม้ในความต่างแห่งลิงค์และพจน์. ชื่อว่า อัพยยีภาวะ เพราะแสดงอรรถของอัพพยะ เนื่องจากมีอรรถของอัพพยะเป็นประธาน หรือชื่อว่า อัพยยีภาวะ เพราะบทที่ไม่ใช่อัพพยะกลับกลายเป็นอัพพยะ. ด้วยว่า อัพยยีภาวสมาสมีอรรถของบทหน้าเป็นประธาน และในที่นี้ เพราะกล่าวว่า “มีอุปสรรคและนิบาตอยู่หน้า” จึงมีการวางอุปสรรคและนิบาตไว้ข้างหน้าเท่านั้น. 331. නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො. ๓๓๑. สมาสของนามทั้งหลายที่มีอรรถสัมพันธ์กัน (ยุตตัตถะ). තෙසං නාමානං පයුජ්ජමානපදත්ථානං යො යුත්තත්ථො, සො සමාසසඤ්ඤො හොති, තදඤ්ඤං වාක්‍යමිති රුළ්හං. อรรถที่สัมพันธ์กันแห่งนามเหล่านั้นที่มีอรรถของบทอันท่านนำมาใช้ ย่อมได้ชื่อว่าสมาส, ส่วนที่นอกเหนือจากนั้น เป็นที่รู้กันว่าคือ วากยะ (ประโยค). නාමානි ස්‍යාදිවිභත්‍යන්තානි, සමස්සතෙති සමාසො, සඞ්ඛිපියතීති අත්ථො. นามทั้งหลายคือบทที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้นเป็นที่สุด. ที่ชื่อว่า สมาส เพราะอรรถว่า ย่อมถูกย่อเข้าด้วยกัน คือ ย่อมถูกทำให้สั้นลง. වුත්තඤ්හි ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ว่า ‘‘සමාසො පදසඞ්ඛෙපො, පදප්පච්චයසංහිතං; තද්ධිතං නාම හොතෙවං, විඤ්ඤෙය්‍යං තෙසමන්තර’’න්ති. “สมาสคือการย่อบท, ส่วนตัทธิตชื่อว่าเป็นบทที่ประกอบด้วยปัจจัย, พึงทราบความต่างกันของบทเหล่านั้นอย่างนี้” දුවිධඤ්චස්ස සමසනං සද්දසමසනමත්ථසමසනඤ්ච, තදුභයම්පි ලුත්තසමාසෙ පරිපුණ්ණමෙව ලබ්භති. අලුත්තසමාසෙ පන අත්ථසමසනමෙව විභත්තිලොපාභාවතො, තත්ථාපි වා එකපදත්තූපගමනතො දුවිධම්පි ලබ්භතෙව. ද්වෙ හි සමාසස්ස පයොජනානි එකපදත්තමෙකවිභත්තිත්තඤ්චාති. และการย่อ (สมาสนะ) ของสมาสนั้นมี ๒ อย่าง คือ การย่อโดยเสียงและการย่อโดยอรรถ, ทั้งสองอย่างนั้นย่อมได้บริบูรณ์ในลุตตสมาส (สมาสที่ลบวิภัตติ). ส่วนในอลุตตสมาส (สมาสที่ไม่ลบวิภัตติ) ย่อมได้เพียงการย่อโดยอรรถเท่านั้น เพราะไม่มีการลบวิภัตติ, หรือว่าในอลุตตสมาสนั้น ย่อมได้แม้ทั้งสองอย่าง เพราะถึงความเป็นบทเดียวกัน. ด้วยว่า ประโยชน์ของสมาสมี ๒ อย่าง คือ ความเป็นบทเดียวกัน และความเป็นวิภัตติเดียวกัน. යුත්තො අත්ථො යුත්තත්තො, අථ වා යුත්තො සඞ්ගතො, සම්බන්ධො වා අත්ථො යස්ස සොයං යුත්තත්ථො, එතෙන සඞ්ගතත්ථෙන යුත්තත්ථවචනෙන භින්නත්ථානං එකත්ථීභාවො සමාසලක්ඛණන්ති වුත්තං හොති. එත්ථ ච ‘‘නාමාන’’න්ති වචනෙන ‘‘දෙවදත්තො පචතී’’තිආදීසු ආඛ්‍යාතෙන සමාසො න හොතීති දස්සෙති. සම්බන්ධත්ථෙන පන යුත්තත්ථග්ගහණෙන ‘‘භටො රඤ්ඤො පුත්තො දෙවදත්තස්සා’’තිආදීසු අඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛෙසු, ‘‘දෙවදත්තස්ස කණ්හා දන්තා’’තිආදීසු ච අඤ්ඤසාපෙක්ඛෙසු [Pg.179] අයුත්තත්ථතාය සමාසො න හොතීති දීපෙති. อรรถที่ประกอบกันแล้ว ชื่อว่า ยุตตัตถะ. อีกอย่างหนึ่ง อรรถของผู้ใดประกอบกันแล้ว คือเกี่ยวข้องกัน หรือสัมพันธ์กัน ผู้นั้นชื่อว่า ยุตตัตถะ. ด้วยคำว่า ยุตตัตถะ อันมีความหมายว่าเกี่ยวข้องกันนี้ ท่านกล่าวว่า การรวมอรรถที่ต่างกันให้เป็นอรรถเดียวกัน เป็นลักษณะของสมาส. และในที่นี้ ด้วยคำว่า “นมานํ” (ของนามทั้งหลาย) ท่านแสดงว่า ในคำเป็นต้นว่า “เทวทตฺโต ปจติ” ย่อมไม่มีการทำสมาสกับอาขยาต. ส่วนด้วยการถือเอาคำว่า ยุตตัตถะ ในความหมายว่าสัมพันธ์กัน ท่านแสดงว่า ในคำเป็นต้นว่า “ภโฏ รญฺโญ ปุตฺโต เทวทตฺตสฺส” (ทหารของพระราชา บุตรของเทวทัต) ซึ่งไม่เพ่งเล็งกันและกัน และในคำเป็นต้นว่า “เทวทตฺตสฺส กณฺหา ทนฺตา” (ฟันดำของเทวทัต) ซึ่งเพ่งเล็งบทอื่น ย่อมไม่มีการทำสมาสเพราะความเป็นอรรถที่ไม่สัมพันธ์กัน (อยุตตัตถะ). ‘‘අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමො’’ති විපරිණාමෙන ‘‘යුත්තත්ථාන’’න්ති වත්තතෙ. ด้วยการเปลี่ยนรูปวิภัตติว่า “อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม” (การเปลี่ยนรูปวิภัตติด้วยอำนาจแห่งอรรถ) บทว่า “ยุตฺตตฺถานํ” (แห่งบทที่มีอรรถสัมพันธ์กัน) ย่อมตามไป. 332. තෙසං විභත්තියො ලොපා ච. ๓๓๒. การลบวิภัตติทั้งหลายของบทเหล่านั้น. ඉධ පදන්තරෙන වා තද්ධිතප්පච්චයෙහි වා ආයාදිප්පච්චයෙහි වා එකත්ථීභූතා යුත්තත්ථා නාම, තෙන ‘‘තෙසං යුත්තත්ථානං සමාසානං, තද්ධිතායාදිප්පච්චයන්තානඤ්ච විභත්තියො ලොපනීයා හොන්තී’’ති අත්ථො. සමාසග්ගහණාධිකාරෙ පන සති තෙසංගහණෙන වා තද්ධිතායාදිප්පච්චයන්ත විභත්තිලොපො. චග්ගහණං ‘‘පභඞ්කරො’’තිආදීසු ලොපනිවත්තනත්ථං. ในที่นี้ บทที่รวมเป็นอรรถเดียวกันด้วยบทอื่นก็ดี ด้วยตัทธิตปัจจัยก็ดี หรือด้วยอายปัจจัยเป็นต้นก็ดี ชื่อว่า ยุตตัตถะ. ด้วยเหตุนั้น จึงมีอรรถว่า “วิภัตติทั้งหลายของสมาสที่มีอรรถสัมพันธ์กันเหล่านั้น และของบทที่มีตัทธิตปัจจัยและอายปัจจัยเป็นต้นเป็นที่สุด พึงถูกลบ”. แต่เมื่อมีบทว่า สมาส ตามมา การลบวิภัตติของบทที่มีตัทธิตปัจจัยและอายปัจจัยเป็นต้นเป็นที่สุด ย่อมสำเร็จได้ด้วยบทว่า “เตสํ”. การลง จะ ศัพท์ เพื่อป้องกันการลบในคำเป็นต้นว่า “ปภงฺกโร”. විපරිණාමෙන ‘‘ලුත්තාසු, විභත්තීසූ’’ති වත්තතෙ, යුත්තත්ථග්ගහණඤ්ච. ด้วยการเปลี่ยนรูปวิภัตติ บทว่า “ลุตฺตาสุ วิภตฺตีสุ” (เมื่อวิภัตติทั้งหลายถูกลบแล้ว) และการถือเอาบทว่า “ยุตฺตตฺถ” ย่อมตามไป. 333. පකති චස්ස සරන්තස්ස. ๓๓๓. และความเป็นปกติของบทที่มีสระเป็นที่สุดนั้น. ලුත්තාසු විභත්තීසු සරන්තස්ස අස්ස යුත්තත්ථභූතස්ස තිවිධස්සපි ලිඞ්ගස්ස පකතිභාවො හොති. චසද්දෙන කිංසමුදය ඉදප්පච්චයතාදීසු නිග්ගහීතන්තස්සපි. නිමිත්තාභාවෙ නෙමිත්තකාභාවස්ස ඉධ අනිච්ඡිතත්තා අයමතිදෙසො. เมื่อวิภัตติทั้งหลายถูกลบแล้ว ความเป็นปกติย่อมมีแก่ลิงค์ทั้ง ๓ ชนิดที่เป็นยุตตัตถะและมีสระเป็นที่สุด. ด้วย จะ ศัพท์ ย่อมมีความเป็นปกติแม้แก่บทที่มีนิคคหิตเป็นที่สุดในคำว่า กึสมุทยะ และ อิทัปปัจจยตา เป็นต้น. เพราะในที่นี้ไม่ประสงค์ให้ผลหายไปเมื่อเหตุหายไป (นิมิตตาภาเว เนมิตตกาภาวะ) ข้อความนี้จึงเป็นการกล่าวอ้างถึง (อติเทสะ). සකත්ථවිරහෙනිධ සමාසස්ස ච ලිඞ්ගභාවාභාවා විභත්තුප්පත්තියමසම්පත්තායං නාමබ්‍යපදෙසාතිදෙසමාහ. ในที่นี้ เพราะความไม่มีอรรถของตน และเพราะความไม่มีภาวะแห่งลิงค์ของสมาส เมื่อการเกิดขึ้นแห่งวิภัตติไม่ถึงพร้อม จึงกล่าวการอ้างอิงการเรียกชื่อว่าเป็นนาม 334. තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවා’තවෙතුනාදීසු ච. ๓๓๔. ตัทธิต สมาส และกิตกะ ชื่อว่านาม และในปัจจัยทั้งหลายมี ตเวตุนะ เป็นต้นด้วย තද්ධිතන්තා[Pg.180], කිතන්තා, සමාසා ච නාමමිව දට්ඨබ්බා තවෙතුන ත්වාන ත්වාදිප්පච්චයන්තෙ වජ්ජෙත්වා. චග්ගහණං කිච්චප්පච්චයආඊඉනීඉත්ථිප්පච්චයන්තාදිස්සපි නාමබ්‍යපදෙසත්ථං. ඉධ සමාසග්ගහණං අත්ථවතං සමුදායානං නාමබ්‍යපදෙසො සමාසස්සෙවාති නියමත්ථන්ති අපරෙ. บทที่มีตัทธิตเป็นที่สุด บทที่มีกิตปัจจัยเป็นที่สุด และสมาส พึงเห็นว่าเป็นเสมือนนาม เว้นบทที่มีปัจจัยมี ตเวตุนะ ตฺวานะ และ ตฺวา เป็นต้นเป็นที่สุด. การถือเอา 'จ' อักษร เพื่อต้องการเรียกชื่อว่าเป็นนาม แม้แก่บทที่มีกิจจปัจจัยเป็นต้น และบทที่มีอิตถีปัจจัยเป็นที่สุดเป็นต้น. ในสูตรนี้ อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า การถือเอา 'สมาส' เพื่อเป็นกฎเกณฑ์ว่า การเรียกชื่อว่าเป็นนามแห่งหมู่คำที่มีอรรถ มีแก่สมาสเท่านั้น ‘‘අබ්‍යයීභාවො’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'อพฺยยีภาโว' ย่อมตามไป 335. සො නපුංසකලිඞ්ගො. ๓๓๕. สมาสนั้นเป็นนปุงสกลิงค์ සො අබ්‍යයීභාවසමාසො නපුංසකලිඞ්ගොව දට්ඨබ්බොති නපුංසකලිඞ්ගත්තං. එත්ථ හි සතිපි ලිඞ්ගාතිදෙසෙ ‘‘අධිපඤ්ඤ’’න්තිආදීසු ‘‘අධිඤාණං’’න්තිආදි රූපප්පසඞ්ගො න හොති සද්දන්තරත්තා, ‘‘තිපඤ්ඤ’’න්තිආදීසු වියාති දට්ඨබ්බං, න චායං අතිදෙසො, සුත්තෙ අතිදෙසලිඞ්ගස්ස ඉවසද්දස්ස අදස්සනතො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. อัพยยีภาวสมาสนั้น พึงเห็นว่าเป็นนปุงสกลิงค์เท่านั้น จึงมีความเป็นนปุงสกลิงค์. ในที่นี้ แม้เมื่อมีการอ้างอิงลิงค์ ความบังเกิดขึ้นแห่งรูปเช่น 'อธิญาณํ' ในบทมี 'อธิปญฺญํ' เป็นต้น ย่อมไม่มี เพราะเป็นคนละศัพท์กัน พึงเห็นเหมือนในบทมี 'ติปญฺญํ' เป็นต้น, และนี่ไม่ใช่การอ้างอิง (อติเทส) เพราะไม่เห็น 'อิว' ศัพท์ที่เป็นเครื่องอ้างอิงลิงค์ในสูตร. การเกิดขึ้นแห่ง สิ วิภัตติ เป็นต้น ย่อมมีเหมือนในก่อน ‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'กฺวจิ' ย่อมตามไป 336. අං විභත්තීනමකාරන්තා අබ්‍යයීභාවා. ๓๓๖. หลังอัพยยีภาวสมาสที่เป็นอการันต์ มีการแปลงวิภัตติทั้งหลายเป็น อัง තස්මා අකාරන්තා අබ්‍යයීභාවා පරාසං විභත්තීනං ක්වචි අං හොති, සෙසං නෙය්‍යං. เพราะเหตุนั้น หลังอัพยยีภาวสมาสที่เป็นอการันต์ วิภัตติทั้งหลายที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น อัง บ้าง, ส่วนที่เหลือพึงทราบ තං උපනගරං, නගරස්ස සමීපං තිට්ඨතීති අත්ථො. තානි උපනගරං, ආලපනෙපෙවං, තං උපනගරං පස්ස, තානි උපනගරං. บทว่า ตํ อุปนครํ มีอรรถว่า ตั้งอยู่ใกล้เมือง. ตานิ อุปนครํ (พหูพจน์), ในอาลปนะก็เหมือนกัน, ตํ อุปนครํ ปสฺส (จงดูซึ่งอุปนครนั้น), ตานิ อุปนครํ (จงดูซึ่งอุปนครเหล่านั้น) න පඤ්චම්‍යායමම්භාවො, ක්වචීති අධිකාරතො; තතියාසත්තමීඡට්ඨී-නන්තු හොති විකප්පතො. ความเป็น อัง นี้ ย่อมไม่มีในปัญจมีวิภัตติ เพราะตามอำนาจของบทว่า 'กฺวจิ', แต่ในตติยาวิภัตติ สัตตมีวิภัตติ และฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมมีได้โดยวิกัป (ไม่แน่นอน) තෙන උපනගරං කතං, උපනගරෙන වා, තෙහි උපනගරං, උපනගරෙහි වා, තස්ස උපනගරං දෙහි, තෙසං උපනගරං, උපනගරා ආනය, උපනගරම්හා උපනගරස්මා, උපනගරෙහි, උපනගරං සන්තකං, උපනගරස්ස වා, තෙසං උපනගරං, උපනගරානං වා[Pg.181], උපනගරං නිධෙහි, උපනගරම්හි උපනගරස්මිං, උපනගරං උපනගරෙසු වා. එවං උපකුම්භං. ด้วยอุปนครนั้น (เตน อุปนครํ) หรือ ด้วยอุปนคร (อุปนคเรน), ด้วยอุปนครเหล่านั้น (เตหิ อุปนครํ) หรือ ด้วยอุปนครทั้งหลาย (อุปนคเรหิ), จงให้อุปนครนั้น (ตสฺส อุปนครํ) แก่อุปนครนั้น, แก่อุปนครเหล่านั้น (เตสํ อุปนครํ), จงนำมาจากอุปนคร (อุปนครา อานย) จากอุปนคร (อุปนครามหา) จากอุปนคร (อุปนคราสมา), จากอุปนครทั้งหลาย (อุปนคเรหิ), ของที่เป็นของอุปนคร (อุปนครํ สนฺตกํ) หรือ ของอุปนคร (อุปนครสฺส), ของอุปนครเหล่านั้น (เตสํ อุปนครํ) หรือ ของอุปนครทั้งหลาย (อุปนครานํ), จงวางไว้ในอุปนคร (อุปนครํ นิเธหิ) ในอุปนคร (อุปนครามหิ) ในอุปนคร (อุปนคราสฺมึ), ในอุปนคร (อุปนครํ) หรือ ในอุปนครทั้งหลาย (อุปนคเรสุ). อุปกุมภัง (อุปกุมฺภํ) ก็เช่นเดียวกัน අභාවෙ – දරථානං අභාවො නිද්දරථං, නිම්මසකං. ในอรรถว่าไม่มี (อภาวะ) - ความไม่มีแห่งความกระวนกระวาย ชื่อว่า นิทฺทรถํ, [ความไม่มีแห่งยุง ชื่อว่า] นิมฺมสกํ පච්ඡාඅත්ථෙ – රථස්ස පච්ඡා අනුරථං, අනුවාතං. ในอรรถว่าภายหลัง (ปจฺฉา) - ภายหลังแห่งรถ ชื่อว่า อนุรถํ, [ภายหลังแห่งลม ชื่อว่า] อนุวาตํ යොග්ගතායං – යථාසරූපං, අනුරූපං, රූපයොග්ගන්ති අත්ථො. ในอรรถว่าความเหมาะสม (โยคฺคตา) - ยถาสรูปํ, อนุรูปํ มีอรรถว่า เหมาะสมแก่รูป විච්ඡායං – අත්තානමත්තානං පති පච්චත්තං, අද්ධමාසං අද්ධමාසං අනු අන්වද්ධමාසං. ในอรรถว่าการซ้ำ (วิจฺฉา) - เฉพาะตนๆ ชื่อว่า ปจฺจตฺตํ, ทุกๆ กึ่งเดือน ชื่อว่า อนฺวทฺธมาสํ අනුපුබ්බියං – ජෙට්ඨානං අනුපුබ්බො අනුජෙට්ඨං. ในอรรถว่าตามลำดับ (อนุปุพฺพียะ) - ตามลำดับแห่งผู้เจริญที่สุด ชื่อว่า อนุเชฏฺฐํ පටිලොමෙ – සොතස්ස පටිලොමං පටිසොතං, පටිපථං, පතිවාතං, අත්තානං අධිකිච්ච පවත්තා අජ්ඣත්තං. ในอรรถว่าทวน (ปฏิโลมะ) - ทวนกระแส ชื่อว่า ปฏิโสตํ, [ทวนทาง ชื่อว่า] ปฏิปถํ, [ทวนลม ชื่อว่า] ปฏิวาตํ, [เรื่องที่] เป็นไปปรารภตน ชื่อว่า อชฺฌตฺตํ පරියාදාභිවිධීසු ආපාණකොටියා ආපාණකොටිකං, ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති කප්පච්චයො, ආකුමාරෙහි යසො කච්චායනස්ස ආකුමාරං. ในอรรถว่ากำหนดที่สุดและแผ่ไป (ปริยาทานะและอภิวิธิ) - ตลอดที่สุดแห่งลมหายใจ ชื่อว่า อาปาณโกฏิกํ, มี ก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต', ยศของพระกัจจายนะ [แผ่ไป] ตลอดถึงพวกกุมาร ชื่อว่า อากุมารํ සමිද්ධියං – භික්ඛාය සමිද්ධීති අත්ථෙ සමාසෙව නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ ච කතෙ – ในอรรถว่าความสมบูรณ์ (สมิทฺธิ) - เมื่อมีการทำสมาสและความเป็นนปุงสกลิงค์ในอรรถว่า ความสมบูรณ์แห่งภิกษา (อาหาร) ‘‘සමාසස්ස, අන්තො’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'สมาสสฺส' และ 'อนฺโต' ย่อมตามไป 337. සරො රස්සො නපුංසකෙ. ๓๓๗. สระที่สุดเป็นรัสสะในนปุงสกลิงค์ නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සමාසස්ස අන්තො සරො රස්සො හොති. එත්ථ ච අබ්‍යයීභාවග්ගහණං නානුවත්තෙතබ්බං, තෙන දිගුද්වන්දබහුබ්බීහීසුපි නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සමාසන්තස්සරස්ස රස්සත්තං සිද්ධං හොති. ‘‘අං විභත්තීන’’මිච්චාදිනා අමාදෙසො, සුභික්ඛං. ගඞ්ගාය සමීපෙ වත්තතීති උපගඞ්ගං, මණිකාය සමීපං උපමණිකං. สระที่สุดแห่งสมาสที่เป็นไปในนปุงสกลิงค์ ย่อมเป็นรัสสะ. และในที่นี้ ไม่พึงนำบทว่า 'อพฺยยีภาว' ตามไป, ด้วยเหตุนั้น แม้ในทิคุ ทวันทะ และพหุพพีหิสมาส ความเป็นรัสสะแห่งสระที่สุดของสมาสที่เป็นไปในนปุงสกลิงค์ ย่อมสำเร็จได้. มีการแปลงเป็น อัง ด้วยสูตรว่า 'อํ วิภัตตีนํ' เป็นต้น เช่น สุภิกฺขํ. บทว่า อุปคงฺคํ คือ เป็นไปในที่ใกล้แห่งแม่น้ำคงคา, บทว่า อุปมณิกํ คือ ที่ใกล้แห่งมณิกา (ตุ่มน้ำ) ඉත්ථීසු [Pg.182] අමිකිච්චාති අත්ථෙ සමාසනපුංසකරස්සත්තාදීසු කතෙසු – เมื่อมีการทำสมาส ความเป็นนปุงสกลิงค์ และความเป็นรัสสะ เป็นต้น ในอรรถว่า 'ปรารภหญิงทั้งหลาย' (อิตฺถีสุ อธิกิจฺจ) ‘‘අබ්‍යයීභාවා, විභත්තීන’’න්ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'อพฺยยีภาวา' และ 'วิภัตตีนํ' ย่อมตามไป 338. අඤ්ඤස්මා ලොපො ච. ๓๓๘. และการลบวิภัตติหลังสมาสอื่นจากอการันต์ අකාරන්තතො අඤ්ඤස්මා අබ්‍යයීභාවසමාසා පරාසං විභත්තීනං ලොපො ච හොති. අධිත්ති, ඉත්ථීසු අධිකිච්ච කථා පවත්තතීති අත්ථො. අධිත්ථි පස්ස, අධිත්ථි කතං ඉච්චාදි, එවං අධිකුමාරි, වධුයා සමීපං උපවධු, ගුන්නං සමීපං උපගු, ඔකාරස්ස රස්සත්තං උකාරො. එවං උපසග්ගපුබ්බකො. และการลบวิภัตติทั้งหลายที่อยู่เบื้องหลังอัพยยีภาวสมาสอื่นจากอการันต์ ย่อมมี. อธิตฺถิ มีอรรถว่า เรื่องราวเป็นไปปรารภหญิงทั้งหลาย. จงดูซึ่งอธิตฺถิ (อธิตฺถิ ปสฺส), อธิตฺถิ อันเขาทำแล้ว (อธิตฺถิ กตํ) เป็นต้น, เช่นเดียวกับ อธิกุมารี. ที่ใกล้แห่งหญิงสะใภ้ คือ อุปวธู, ที่ใกล้แห่งโคทั้งหลาย คือ อุปคุ, (ในคำว่า อุปคุ) โอการะเป็นรัสสะคืออุการะ. อย่างนี้ คือสมาสที่มีอุปสรรคอยู่หน้า නිපාතපුබ්බකො යථා – වුඩ්ඪානං පටිපාටි, යෙ යෙ වුඩ්ඪා වා යථාවුඩ්ඪං, පදත්ථානතික්කමෙ – යථාක්කමං, යථාසත්ති, යථාබලං කරොති, බලමනතික්කමිත්වා කරොතීති අත්ථො. ජීවස්ස යත්තකො පරිච්ඡෙදො යාවජීවං, යාවතායුකං, කප්පච්චයො. යත්තකෙන අත්ථො යාවදත්ථං, පබ්බතස්ස පරභාගො තිරොපබ්බතං, තිරොපාකාරං, තිරොකුට්ටං, පාසාදස්ස අන්තො අන්තොපාසාදං, අන්තොනගරං, අන්තොවස්සං, නගරස්ස බහි බහිනගරං, පාසාදස්ස උපරි උපරිපාසාදං, උපරිමඤ්චං, මඤ්චස්ස හෙට්ඨා හෙට්ඨාමඤ්චං, හෙට්ඨාපාසාදං, භත්තස්ස පුරෙ පුරෙභත්තං, එවං පච්ඡාභත්තං. สมาสที่มีนิบาตอยู่หน้า เช่น ลำดับแห่งผู้เจริญ หรือผู้เจริญเหล่าใดเหล่าใด ชื่อว่า ยถาวุฑฺฒํ. ในอรรถว่าไม่ล่วงเลยความหมายของบท (ปทัตถานติกกมะ) เช่น ยถากฺกมํ, ยถาสตฺติ, ยถาพลํ กโรติ มีอรรถว่า กระทำโดยไม่ล่วงเลยกำลัง. กำหนดแห่งชีวิตมีประมาณเท่าใด ชื่อว่า ยาวชีวํ, ยาวตายุกํ (มี ก ปัจจัย). มีอรรถด้วยประมาณเท่าใด ชื่อว่า ยาวทตฺถํ. ส่วนเบื้องหลังแห่งภูเขา ชื่อว่า ติโรปพฺพตํ, [เบื้องหลังแห่งกำแพง ชื่อว่า] ติโรปาการํ, [เบื้องหลังแห่งฝา ชื่อว่า] ติโรกุฏฺฏํ. ภายในแห่งปราสาท ชื่อว่า อนฺโตปาสาทํ, [ภายในแห่งเมือง ชื่อว่า] อนฺโตนครํ, [ภายในแห่งพรรษา ชื่อว่า] อนฺโตวสฺสํ. ภายนอกแห่งเมือง ชื่อว่า พหินครํ. เบื้องบนแห่งปราสาท ชื่อว่า อุปริปาสาทํ, [เบื้องบนแห่งเตียง ชื่อว่า] อุปริมญฺจํ. เบื้องล่างแห่งเตียง ชื่อว่า เหฏฺฐามญฺจํ, [เบื้องล่างแห่งปราสาท ชื่อว่า] เหฏฺฐาปาสาทํ. ก่อนแห่งภัต ชื่อว่า ปุเรภตฺตํ, เช่นเดียวกับ ปจฺฉาภตฺตํ (หลังแห่งภัต) සාකල්ලත්ථෙ – සහ මක්ඛිකාය සමක්ඛිකං භුඤ්ජති, න කිඤ්චි පරිවජ්ජෙතීති අත්ථො. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා සහසද්දස්ස සාදෙසො. ගඞ්ගාය ඔරං ඔරගඞ්ගමිච්චාදි. ในอรรถว่าความพร้อมพรั่ง (สากัลละ) - เคี้ยวกินพร้อมด้วยแมลงวัน ชื่อว่า สมกฺขิกํ มีอรรถว่า ไม่เว้นอะไรเลย. มีการอาเทศ สห ศัพท์ เป็น สา ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุฑฺฒิ' เป็นต้น. ฝั่งข้างนี้แห่งแม่น้ำคงคา ชื่อว่า โอรคงฺคํ เป็นต้น අබ්‍යයීභාවසමාසො නිට්ඨිතො. อัพยยีภาวสมาส จบแล้ว කම්මධාරයසමාස กัมมธารยสมาส අථ [Pg.183] කම්මධාරයසමාසො වුච්චතෙ. บัดนี้ จะกล่าวถึงกัมมธารยสมาส සො ච නවවිධො විසෙසනපුබ්බපදො විසෙසනුත්තරපදො විසෙසනොභයපදො උපමානුත්තරපදො සම්භාවනාපුබ්බපදො අවධාරණපුබ්බපදො නනිපාතපුබ්බපදො කුපුබ්බපදො පාදිපුබ්බපදො චාති. และกัมมธารยสมาสนั้นมี ๙ ชนิด คือ วิเสสนบุพพบท, วิเสสนุตตรบท, วิเสสโนภยบท, อุปมานุตตรบท, สัมภาวนาบุพพบท, อวธารณบุพพบท, นนิปาตบุพพบท, กุบุพพบท, และปาทิบุพพบท තත්ථ විසෙසනපුබ්බපදො තාව – ‘‘මහන්ත පුරිස’’ඉතීධ උභයත්ථ පඨමෙකවචනං සි, තුල්‍යාධිකරණභාවප්පසිද්ධත්ථං චසද්ද තසද්දප්පයොගො, මහන්තො ච සො පුරිසො චාති විග්ගහෙ – ในบรรดาสมาสนั้น จะกล่าวถึงวิเสสนบุพพบทก่อน — ในบทว่า "มหันต ปุริสะ" นี้ มี สิ วิภัตติปฐมาเอกพจน์ในที่ทั้งสอง เพื่อความสำเร็จแห่งภาวะที่มีอธิกรณ์เสมอกัน (ตุลยาธิกรณภาวะ) มีการใช้ศัพท์ว่า "จะ" และ "ตะ" ในรูปวิเคราะห์ (วิคคหะ) ว่า "มหันโต จะ โส ปุริโส จะ" — ඉතො පරං ‘‘විභාසා රුක්ඛතිණ’’ඉච්චාදිතො ‘‘විභාසා’’ති සමාසවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ. หลังจากนี้ บทว่า "วิภาสา" ย่อมตามไปในที่ทั้งปวงในการบัญญัติสมาส ด้วยสูตรว่า "วิภาสา รุกฺขติณํ" เป็นต้น 339. ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ කම්මධාරයො. ๓๓๙. กัมมธารยสมาส มีในบทสองบทที่มีอธิกรณ์เสมอกัน ද්වෙ පදානි නාමිකානි තුල්‍යාධිකරණානි අඤ්ඤමඤ්ඤෙන සහ විභාසා සමස්‍යන්තෙ, තස්මිං ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ සති සො සමාසො කම්මධාරයසඤ්ඤො ච හොති. บทนามสองบทที่มีอธิกรณ์เสมอกัน ย่อมเข้าสมาสกันได้บ้าง (วิภาสา), เมื่อมีบทสองบทที่มีอธิกรณ์เสมอกัน สมาสนั้นย่อมชื่อว่ากัมมธารยะ ද්වෙ පදානි ද්විපදං, තුල්‍යං සමානං අධිකරණං අත්ථො යස්ස පදද්වයස්ස තං තුල්‍යාධිකරණං, තස්මිං ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ. භින්නප්පවත්තිනිමිත්තානං ද්වින්නං පදානං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන එකස්මිං අත්ථෙ පවත්ති තුල්‍යාධිකරණතා. කම්මමිව ද්වයං ධාරයතීති කම්මධාරයො. යථා හි කම්මං ක්‍රියඤ්ච පයොජනඤ්ච ද්වයං ධාරයති, කම්මෙ සති ක්‍රියාය, පයොජනස්ස ච සම්භවතො, තථා අයං සමාසො එකස්ස අත්ථස්ස ද්වෙ නාමානි ධාරයති, තස්මිං සමාසෙ සති එකත්ථජොතකස්ස නාමද්වයස්ස සම්භවතො. บทสองบท ชื่อว่า ทวิปทัง, บทสองบทใดมีอรรถ (อธิกรณ์) เสมอกัน บทสองบทนั้นชื่อว่า ตุลยาธิกรณะ, ในบทสองบทที่มีอธิกรณ์เสมอกันนั้น. ความเป็นไปในอรรถเดียวกันของบทสองบทที่มีวิเสสนะและวิเสสิตัพพะต่างกัน ชื่อว่า ตุลยาธิกรณตา. สมาสใดทรงไว้ซึ่งส่วนสองเหมือนกรรม สมาสนั้นชื่อว่า กัมมธารยะ. เหมือนอย่างว่า กรรมย่อมทรงไว้ซึ่งส่วนสอง คือ กิริยาและประโยชน์ เพราะเมื่อมีกรรม การเกิดขึ้นแห่งกิริยาและประโยชน์ย่อมมี ฉันใด, สมาสนี้ก็ย่อมทรงไว้ซึ่งนามสองบทของอรรถเดียวกัน เพราะเมื่อมีสมาสนั้น การเกิดขึ้นแห่งนามสองบทที่แสดงอรรถเดียวกันย่อมมี ฉันนั้น. පුරෙ [Pg.184] විය සමාසසඤ්ඤාවිභත්තිලොපපකතිභාවා, සමාසෙනෙව තුල්‍යාධිකරණභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති චසද්ද තසද්දානමප්පයොගො. มีการตั้งชื่อสมาส การลบวิภัตติ และความเป็นปกติเหมือนก่อน, เพราะความเป็นตุลยาธิกรณะถูกกล่าวด้วยสมาสแล้ว จึงไม่ต้องใช้ศัพท์ว่า "จะ" และ "ตะ" ด้วยสูตรว่า "วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค" 340. මහතං මහා තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ. ๓๔๐. แปลง มหันต เป็น มหา ในบทที่มีอธิกรณ์เสมอกัน මහන්ත සද්දස්ස මහා හොති තුල්‍යාධිකරණෙ උත්තරපදෙ පරෙ. මහතන්ති බහුවචනග්ගහණෙන ක්වචි මහආදෙසො ච, එත්ථ ච විසෙසනස්ස පුබ්බනිපාතො විසෙසනභූතස්ස පුබ්බපදස්ස මහාදෙසවිධානතොව විඤ්ඤායති. แปลง มหันต ศัพท์ เป็น มหา เมื่อมีบทหลังที่มีอธิกรณ์เสมอกันอยู่ข้างหลัง. ด้วยการรับพหูพจน์ว่า "มหตา" (ในสูตร) บางครั้งก็มีการแปลงเป็น มหา, และในที่นี้ การวางวิเสสนะไว้ข้างหน้า ย่อมทราบได้จากการบัญญัติการแปลงเป็น มหา ของบทหน้าที่เป็นวิเสสนะนั่นเอง ‘‘කම්මධාරයො, දිගූ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "กัมมธารโย" และ "ทิคุ" ย่อมตามไป 341. උභෙ තප්පුරිසා. ๓๔๑. สมาสทั้งสอง (กัมมธารยะและทิคุ) ชื่อว่า ตัปปุริสะ උභෙ කම්මධාරයදිගුසමාසා තප්පුරිසසඤ්ඤා හොන්ති. สมาสทั้งสองคือ กัมมธารยะและทิคุ ย่อมได้ชื่อว่า ตัปปุริสะ තස්ස පුරිසො තප්පුරිසො, තප්පුරිසසදිසත්තා අයම්පි සමාසො අන්වත්ථසඤ්ඤාය තප්පුරිසොති වුත්තො. යථා හි තප්පුරිසසද්දො ගුණමතිවත්තො, තථා අයං සමාසොපි. උත්තරපදත්ථප්පධානො හි තප්පුරිසොති. තතො නාමබ්‍යපදෙසො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. අයං පන තප්පුරිසො අභිධෙය්‍යවචනො, පරලිඞ්ගො ච. บุรุษของเขา ชื่อว่า ตัปปุริสะ, สมาสนี้ชื่อว่า ตัปปุริสะ เพราะมีความหมายสอดคล้องกับชื่อ (อันวัตถสัญญา) เนื่องจากมีความคล้ายคลึงกับตัปปุริสศัพท์. เหมือนอย่างว่า ตัปปุริสศัพท์ย่อมก้าวล่วงคุณนามไป สมาสนี้ก็เช่นกัน. เพราะตัปปุริสสมาสมีอรรถของบทหลังเป็นประธาน. จากนั้นจึงมีการเรียกชื่อนามและการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น. แต่ตัปปุริสสมาสนี้เป็นคำที่แสดงถึงสิ่งที่ถูกกล่าว (อภิเธยยวจนะ) และมีลิงค์ตามบทหลัง (ปรลิงค์) මහාපුරිසො, මහාපුරිසා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං, එවං මහාවීරො, මහාමුනි, මහන්තඤ්ච තං බලඤ්චාති මහාබලං, මහබ්භයං, මහආදෙසො. සන්තො ච සො පුරිසො චාති සප්පුරිසො, ‘‘සන්තසද්දස්ස සො භෙ බො චන්තෙ’’ති එත්ථ චසද්දෙන සන්තසද්දස්ස සමාසෙ අභකාරෙපි සාදෙසො, තථා පුබ්බපුරිසො, පරපුරිසො, පඨමපුරිසො, මජ්ඣිමපුරිසො, උත්තමපුරිසො, දන්තපුරිසො, පරමපුරිසො, වීරපුරිසො, සෙතහත්ථී, කණ්හසප්පො, නීලුප්පලං, ලොහිතචන්දනං. มหาปุริโส, มหาปุริสา เป็นต้น เหมือนกับปุริสศัพท์, เช่นเดียวกัน มหาวีโร, มหามุนิ, มหาพะลัง (กำลังใหญ่), มหัพภะยัง (ภัยใหญ่), (เหล่านี้คือตัวอย่าง) การแปลงเป็น มหา. สัปปุริโส (บุรุษผู้สงบหรือสัตบุรุษ), ในสูตรว่า "สนฺตสฺส โส เภ โพ จนฺเต" นี้ ด้วยศัพท์ว่า "จะ" ย่อมมีการแปลง สันต ศัพท์ เป็น ส แม้ในสมาสที่ไม่มี ภ อักษรอยู่หลัง, เช่นเดียวกัน ปุพพะปุริโส, ปะระปุริโส, ปะฐะมะปุริโส, มัชฌิมะปุริโส, อุตตะมะปุริโส, ทันตะปุริโส, ปะระมะปุริโส, วีระปุริโส, เสตะหัตถี, กัณหะสัปโป, นีลุปปะลัง, โลหิตะจันทนัง. ක්වචි [Pg.185] විභාසාධිකාරතො න භවති, යථා – පුණ්ණො මන්තානිපුත්තො, චිත්තො ගහපති, සක්කො දෙවරාජාති. บางครั้งย่อมไม่เป็นสมาสเพราะอำนาจแห่งวิภาสา เช่น ปุณโณ มันตานีปุตโต, จิตโต คหปติ, สักโก เทวราชา පුමා ච සො කොකිලො චාති අත්ථෙ සමාසෙ කතෙ – เมื่อทำสมาสในอรรถว่า "ปุมา จะ โส โกกิโล จะ" (นกดุเหว่าตัวผู้) — ‘‘ලොප’’න්ති වත්තතෙ. บทว่า "โลป" ย่อมตามไป 342. පුමස්ස ලිඞ්ගාදීසු සමාසෙසු. ๓๔๒. การลบ (สระที่สุด) ของ ปุม ศัพท์ ในสมาสที่มีบทหลังเป็น ลิงค ศัพท์ เป็นต้น පුමඉච්චෙතස්ස අන්තො අකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ ලිඞ්ගාදීසු පරපදෙසු සමාසෙසු, ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති මකාරස්ස නිග්ගහීතං. පුඞ්කොකිලො. එවං පුන්නාගො. อักษร อ ที่สุดของ ปุม ศัพท์นี้ ย่อมถึงการลบในสมาสที่มีบทหลังเป็น ลิงค ศัพท์ เป็นต้น, แปลง ม เป็น นิคคหิต ด้วยสูตรว่า "อํโม นิคฺคหีตํ ชลเปหิ". เป็น ปุงโกกิโล. เช่นเดียวกัน ปุนนาโค. ඛත්තියා ච සා කඤ්ඤා චාති විග්ගය්හ සමාසෙ කතෙ – เมื่อวิเคราะห์ว่า "ขัตติยา จะ สา กัญญา จะ" แล้วทำสมาส — ‘‘තුල්‍යාධිකරණෙ, පදෙ, ඉත්ථියං භාසිතපුමිත්ථී පුමාව චෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "ตุลยาธิกรเณ, ปเท, อิตถิยํ ภาสิตปุมิตถี ปุมาว เจ" ย่อมตามไป 343. කම්මධාරයසඤ්ඤෙ ච. ๓๔๓. และในสมาสที่ชื่อว่า กัมมธารยะ කම්මධාරයසඤ්ඤෙ ච සමාසෙ ඉත්ථියං වත්තමානෙ තුල්‍යාධිකරණෙ උත්තරපදෙ පරෙ පුබ්බභූතො ඉත්ථිවාචකො සද්දො පුබ්බෙ භාසිතපුමා චෙ, සො පුමා ඉව දට්ඨබ්බොති පුබ්බපදෙ ඉත්ථිප්පච්චයස්ස නිවත්ති හොති. ในสมาสที่ชื่อว่า กัมมธารยะ เมื่อมีบทหลังที่มีอธิกรณ์เสมอกันอยู่ข้างหลัง บทหน้าที่เป็นอิตถีลิงค์ หากเคยกล่าวเป็นปุงลิงค์มาก่อน พึงเห็นบทนั้นเหมือนเป็นปุงลิงค์ (คือ) มีการลบอิตถีปัจจัยในบทหน้า ඛත්තියකඤ්ඤා, ඛත්තියකඤ්ඤායො ඉච්චාදි. එවං රත්තලතා, දුතියභික්ඛා, බ්‍රාහ්මණී ච සා දාරිකා චාති බ්‍රාහ්මණදාරිකා, නාගමාණවිකා. ขัตติยกัญญา, ขัตติยกัญญาโย เป็นต้น. เช่นเดียวกัน รัตตลตา, ทุติยภิกขา, พราหมณทาริกา (นางพราหมณีผู้เป็นเด็กหญิง), นาคมาณวิกา. පුබ්බපදස්සෙවායං පුම්භාවාතිදෙසො, තෙන ‘‘ඛත්තියකුමාරී කුමාරසමණී තරුණබ්‍රාහ්මණී’’තිආදීසු උත්තරපදෙසු ඉත්ථිප්පච්චයස්ස න නිවත්ති හොති. การกำหนดให้เป็นปุงลิงค์ (ปุมภาวาติเทส) นี้ มีเฉพาะบทหน้าเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในบทหลัง (ที่เป็นอิตถีลิงค์) เช่น "ขัตติยกุมารี, กุมารสมณี, ตรุณพราหมณี" เป็นต้น จึงไม่มีการลบอิตถีปัจจัย ඉත්ථියමිච්චෙව [Pg.186] කිං? කුමාරීරතනං, සමණීපදුමං. คำว่า "ในอิตถีลิงค์" (อิตถิยํ) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในบทเช่น) กุมารีรัตนะ, สมณีปทุมะ (ซึ่งบทหลังเป็นนปุงสกลิงค์) භාසිතපුමාති කිං? ගඞ්ගානදී, තණ්හානදී, පථවීධාතු. ‘‘නන්දාපොක්ඛරණී, නන්දාදෙවී’’තිආදීසු පන සඤ්ඤාසද්දත්තා න හොති. คำว่า "ที่เคยกล่าวเป็นปุงลิงค์" (ภาสิตปุมา) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในบทเช่น) คงคานที, ตัณหานที, ปฐวีธาตุ. ส่วนในบทเช่น "นันทาโปกขรณี, นันทาเทวี" เป็นต้น ไม่มีการลบปัจจัยเพราะเป็นวิสามัญนาม (สัญญาศัพท์) තථා පුරත්ථිමො ච සො කායො චාති පුරත්ථිමකායො, එත්ථ ච කායෙකදෙසො කායසද්දො. එවං පච්ඡිමකායො, හෙට්ඨිමකායො, උපරිමකායො, සබ්බකායො, පුරාණවිහාරො, නවාවාසො, කතරනිකායො, කතමනිකායො, හෙතුප්පච්චයො, අබහුලං බහුලං කතන්ති බහුලීකතං, ජීවිතප්පධානං නවකං ජීවිතනවකං ඉච්චාදි. เช่นเดียวกัน ปุรัตถิมกายะ (กายส่วนหน้า), ในที่นี้ศัพท์ว่า กายะ หมายถึงส่วนหนึ่งของกาย. เช่นเดียวกัน ปัจฉิมกายะ, เหฏฐิมกายะ, อุปริมกายะ, สัพพกายะ, ปุราณวิหาร, นวาวาสะ, กตรนิกายะ, กตมนิกายะ, เหตุปัจจัย, พหุลีกตะ (ทำให้มาก), ชีวิตนวกะ (หมวดเก้าที่มีชีวิตเป็นประธาน) เป็นต้น විසෙසනුත්තරපදෙ ජිනවචනානුපරොධතො ථෙරාචරියපණ්ඩිතාදි විසෙසනං පරඤ්ච භවති. යථා – සාරිපුත්තො ච සො ථෙරො චාති සාරිපුත්තත්ථෙරො. එවං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො, මහාකස්සපත්ථෙරො, බුද්ධඝොසාචරියො, ධම්මපාලාචරියො, ආචරියගුත්තිලොති වා, මහොසධො ච සො පණ්ඩිතො චාති මහොසධපණ්ඩිතො. එවං විධුරපණ්ඩිතො, වත්ථුවිසෙසො. ในวิเสสนุตตรบท เพราะไม่ขัดต่อพระพุทธพจน์ วิเสสนะมีเถระ อาจารย์ และบัณฑิตเป็นต้น ย่อมอยู่ข้างหลัง. เช่น สารีปุตโต จ โส เถโร จาติ สารีปุตตเถระ (พระสารีบุตรนั้นด้วย เป็นพระเถระนั้นด้วย ชื่อว่าสารีปุตตเถระ). เช่นเดียวกันกับ มหามุคคัลลานเถระ, มหากัสสปเถระ, พุทธโฆสาจารย์, ธัมมปาลาจารย์, หรืออาจริยคุตติละ, มโหสโธ จ โส ปณฺฑิโต จาติ มโหสธปณฺฑิโต (มโหสถนั้นด้วย เป็นบัณฑิตนั้นด้วย ชื่อว่ามโหสธบัณฑิต). เช่นเดียวกันกับ วิธุรบัณฑิต, วัตถุวิเสส. විසෙසනොභයපදො යථා – සීතඤ්ච තං උණ්හඤ්චාති සීතුණ්හං, සිනිද්ධො ච සො උණ්හො චාති සිනිද්ධුණ්හො, මාසො. ඛඤ්ජො ච සො ඛුජ්ජො චාති ඛඤ්ජඛුජ්ජො. එවං අන්ධබධිරො, කතාකතං, ඡිද්දාවඡිද්දං, උච්චාවචං, ඡින්නභින්නං, සිත්තසම්මට්ඨං, ගතපච්චාගතං. ในวิเสสโนภยบท เช่น สีตญฺจ ตํ อุณฺหญฺจาติ สีตุณฺหํ (สิ่งนั้นเย็นด้วย ร้อนด้วย ชื่อว่าสีตุณหะ), สินิทฺโธ จ โส อุณฺโธ จาติ สินิทฺธุณฺโฮ (มาโส) (เดือนนั้นชุ่มชื่นด้วย ร้อนด้วย ชื่อว่าสินิทธุรหะ), ขญฺโช จ โส ขุชฺโช จาติ ขญฺชขุชฺโช (คนนั้นง่อยด้วย ค่อมด้วย ชื่อว่าขัญชขุชชะ). เช่นเดียวกันกับ อันธพธิระ, กตากตะ, ฉิททาวฉิททะ, อุจจาวจะ, ฉินนะภินนะ, สิตตสัมมัฏฐะ, คตปัจจาคตะ. උපමානුත්තරපදෙ අභිධානානුරොධතො උපමානභූතං විසෙසනං පරං භවති. යථා – සීහො විය සීහො, මුනි ච සො සීහො චාති මුනිසීහො. එවං මුනිවසභො, මුනිපුඞ්ගවො, බුද්ධනාගො, බුද්ධාදිච්චො, රංසි විය රංසි, සද්ධම්මො ච [Pg.187] සො රංසි චාති සද්ධම්මරංසි. එවං විනයසාගරො, පුණ්ඩරීකමිව පුණ්ඩරීකො, සමණො ච සො පුණ්ඩරීකො චාති සමණපුණ්ඩරීකො, සමණපදුමො. චන්දො විය චන්දො, මුඛඤ්ච තං චන්දො චාති මුඛචන්දො. එවං මුඛපදුමං ඉච්චාදි. ในอุปมานุตตรบท เพราะคล้อยตามการกล่าว วิเสสนะที่เป็นอุปมา ย่อมอยู่ข้างหลัง. เช่น สีโฮ วิย สีโฮ, มุนิ จ โส สีโฮ จาติ มุนิสีโฮ (พระมุนีนั้นด้วย เป็นประดุจราชสีห์นั้นด้วย ชื่อว่ามุนีสีหะ). เช่นเดียวกันกับ มุนีวสภะ, มุนีปุงควะ, พุทธนาคะ, พุทธาทิจจะ, รํสิ วิย รํสิ, สทฺธมฺโม จ โส รํสิ จาติ สทฺธมฺมรํสิ (สัทธรรมนั้นด้วย เป็นประดุจรัศมีนั้นด้วย ชื่อว่าสัทธรรมรัศมี). เช่นเดียวกันกับ วินยสาคร, ปุณฺฑรีกมิว ปุณฺฑรีโก, สมโณ จ โส ปุณฺฑรีโก จาติ สมณปุณฺฑรีโก (สมณะนั้นด้วย เป็นประดุจดอกบัวขาวนั้นด้วย ชื่อว่าสมณปุณฑริกะ), สมณปทุมะ, จนฺโท วิย จนฺโท, มุขญฺจ ตํ จนฺโท จาติ มุขจนฺโท (หน้าด้วย เป็นประดุจพระจันทร์ด้วย ชื่อว่ามุขจันทะ). เช่นเดียวกันกับ มุขปทุมะ เป็นต้น. සම්භාවනාපුබ්බපදො යථා – ධම්මො ඉති බුද්ධි ධම්මබුද්ධි. එවං ධම්මසඤ්ඤා, ධම්මසඞ්ඛාතො, ධම්මසම්මතො, පාණසඤ්ඤිතා, අසුභසඤ්ඤා, අනිච්චසඤ්ඤා, අනත්තසඤ්ඤා, ධාතුසඤ්ඤා, ධීතුසඤ්ඤා, අත්තසඤ්ඤා, අත්ථිසඤ්ඤා, අත්තදිට්ඨි ඉච්චාදි. ในสัมภาวนาปุพพบท เช่น ธมฺโม อิติ พุทฺธิ ธมฺมพุทฺธิ (ความรู้ว่า ธรรม ชื่อว่าธัมมพุทธิ). เช่นเดียวกันกับ ธัมมสัญญา, ธัมมสังขาตะ, ธัมมสัมมตะ, ปาณสัญญิตา, อสุภสัญญา, อนิจจสัญญา, อนัตตสัญญา, ธาตุสัญญา, ธีตุสัญญา, อัตตสัญญา, อัตถิสัญญา, อัตตทิฏฐิ เป็นต้น. අවධාරණපුබ්බපදො යථා – ගුණො එව ධනං ගුණධනං. එවං සද්ධාධනං, සීලධනං, පඤ්ඤාධනං, චක්ඛු එව ඉන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියං. එවං චක්ඛායතනං, චක්ඛුධාතු, චක්ඛුද්වාරං, රූපාරම්මණමිච්චාදි. ในอวธารณปุพพบท เช่น คุณโณ เอว ธนํ คุณธนํ (คุณนั่นเทียวเป็นทรัพย์ ชื่อว่าคุณธนะ). เช่นเดียวกันกับ สัทธาธนะ, สีลธนะ, ปัญญาธนะ, จกฺขุ เอว อินฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริยํ (จักขุนั่นเทียวเป็นอินทรีย์ ชื่อว่าจักขุนทรีย์). เช่นเดียวกันกับ จักขายตนะ, จักขุธาตุ, จักขุทวาร, รูปารมณ์ เป็นต้น. නනිපාතපුබ්බපදො යථා – න බ්‍රාහ්මණොති අත්ථෙ කම්මධාරයසමාසෙ, විභත්තිලොපාදිම්හි ච කතෙ – ในนนิปาตปุพพบท เช่น ในอรรถว่า น พฺราหฺมโณ (ไม่ใช่พราหมณ์) ในกรรมธารยสมาส เมื่อลบวิภัตติเป็นต้นแล้ว - ‘‘උභෙ තප්පුරිසා’’ති තප්පුරිසසඤ්ඤා. ด้วยสูตรว่า "อุเภ ตัปปุริสา" จึงมีชื่อว่าตัปปุริสสมาส. 344. අත්තං නස්ස තප්පුරිසෙ. ๓๔๔. ด้วยสูตรว่า "อัตตัง นัสสะ ตัปปุริเส" (นะ ในตัปปุริสสมาส แปลงเป็น อะ). නස්ස නිපාතපදස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ පරෙ සබ්බස්සෙව අත්තං හොති. තප්පුරිසෙකදෙසත්තා තප්පුරිසො, අබ්‍රාහ්මණො. เมื่อมีบทหลังเบื้องหลังในตัปปุริสสมาส นิบาต "นะ" ทั้งสิ้น ย่อมถึงความเป็น "อะ". เพราะเป็นส่วนหนึ่งของตัปปุริสสมาส จึงชื่อว่าตัปปุริสสมาส เช่น อพราหมณ์. න නිසෙධො සතො යුත්තො,දෙසාදිනියමං විනා; අසතො චාඵලො තස්මා,කථමබ්‍රාහ්මණොති චෙ? หากปราศจากข้อกำหนดเรื่องสถานที่ เป็นต้น การปฏิเสธสิ่งที่มีอยู่ย่อมไม่สมควร และการปฏิเสธสิ่งที่ไม่มีอยู่ก็ไร้ผล เพราะฉะนั้น หากถามว่า "อพราหมณ์" (ไม่ใช่พราหมณ์) จะเป็นไปได้อย่างไร? නිසෙධත්ථානුවාදෙන, පටිසෙධවිධි ක්වචි; පරස්ස මිච්ඡාඤාණත්තා-ඛ්‍යාපනායොපපජ්ජතෙ. ด้วยการกล่าวตามเนื้อความแห่งการปฏิเสธ วิธีการปฏิเสธในบางแห่งย่อมสมควร เพื่อแสดงความเป็นผู้มีความรู้ผิดของผู้อื่น. දුවිධො චස්සත්ථො පසජ්ජප්පටිසෙධපරියුදාසවසෙන. และเนื้อความแห่งการปฏิเสธนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยอำนาจแห่งปสัชชปฏิเสธและปริยุทาสปฏิเสธ. තත්ථ [Pg.188] යො ‘‘අසූරියපස්සා රාජදාරා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථස්ස සබ්බථා අභාවං දීපෙති, සො පසජ්ජප්පටිසෙධවාචී නාම. යො පන ‘‘අබ්‍රාහ්මණ අමනුස්සා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථං පරියුදාසිත්වා තංසදිසෙ වත්ථුම්හි කාරියං පටිපාදයති, සො පරියුදාසවාචී නාම. ในบรรดาการปฏิเสธเหล่านั้น การปฏิเสธใดแสดงความไม่มีโดยประการทั้งปวงแห่งเนื้อความของบทหลัง เช่นในคำว่า "อสูริยปัสสา ราชทารา" (พระราชธิดาผู้ไม่เห็นพระอาทิตย์) เป็นต้น การปฏิเสธนั้นชื่อว่า ปสัชชปฏิเสธ. ส่วนการปฏิเสธใดปฏิเสธเนื้อความของบทหลังแล้ว แสดงกิจในวัตถุที่คล้ายกันนั้น เช่นในคำว่า "อพราหมณ์ อมนุษย์" เป็นต้น การปฏิเสธนั้นชื่อว่า ปริยุทาสปฏิเสธ. වුත්තඤ්ච และท่านกล่าวไว้ว่า ‘‘පසජ්ජප්පටිසෙධස්ස, ලක්ඛණං වත්ථුනත්ථිතා; වත්ථුතො අඤ්ඤත්‍ර වුත්ති, පරියුදාසලක්ඛණ’’න්ති. "ลักษณะของปสัชชปฏิเสธ คือความไม่มีแห่งวัตถุ, การเป็นไปในที่อื่นจากวัตถุ เป็นลักษณะของปริยุทาสปฏิเสธ" ดังนี้. නන්වෙවං සන්තෙපි ‘‘අබ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු කථමුත්තරපදත්ථප්පධානතා සියාති? แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ในคำว่า "อพราหมณ์" เป็นต้น ความเป็นประธานแห่งเนื้อความของบทหลังจะมีได้อย่างไร? වුච්චතෙ – බ්‍රාහ්මණාදිසද්දානං බ්‍රාහ්මණාදිඅත්ථස්සෙව තංසදිසාදිඅත්ථස්සාපි වාචකත්තා, බ්‍රාහ්මණාදිසද්දා හි කෙවලාබ්‍රාහ්මණාදිඅත්ථෙස්වෙව පාකටා, භූසද්දො වියසත්තායං, යදා තෙ පන අඤ්ඤෙන සදිසාදිවාචකෙන නඉති නිපාතෙන යුජ්ජන්ති, තදා තංසදිසතදඤ්ඤතබ්බිරුද්ධතදභාවෙසුපි වත්තන්ති, භූසද්දො විය අන්වභියාදියොගෙ අනුභවනඅභිභවනාදීසු, තස්මා උත්තරපදත්ථජොතකොයෙවෙත්ථ නඉති නිපාතොති න දොසො, තෙන අබ්‍රාහ්මණොති බ්‍රාහ්මණසදිසොති වුත්තං හොති. එවං අමනුස්සො, අස්සමණො. วิสัชนาว่า - เพราะศัพท์มีพราหมณ์เป็นต้น เป็นตัวบอกเนื้อความของพราหมณ์เป็นต้นด้วย และเป็นตัวบอกเนื้อความที่คล้ายกันเป็นต้นด้วย. แท้จริง ศัพท์มีพราหมณ์เป็นต้น ย่อมปรากฏในเนื้อความของพราหมณ์เป็นต้นเท่านั้น เหมือน "ภู" ธาตุในความมี (สัตตา). แต่เมื่อศัพท์เหล่านั้นประกอบกับ "นะ" นิบาตซึ่งเป็นตัวบอกความคล้ายกันเป็นต้นอื่น ย่อมเป็นไปในความคล้ายกัน ความเป็นอย่างอื่น ความตรงกันข้าม และความไม่มีแห่งเนื้อความนั้นด้วย เหมือน "ภู" ธาตุ เมื่อประกอบกับ "อนุ" และ "อภิ" เป็นต้น ย่อมเป็นไปในความเสวย (อนุภวนะ) และความครอบงำ (อภิภวนะ) เป็นต้น. เพราะฉะนั้น "นะ" นิบาตในที่นี้จึงเป็นเพียงเครื่องส่องเนื้อความของบทหลังเท่านั้น จึงไม่มีโทษ. ด้วยเหตุนั้น คำว่า "อพราหมณ์" จึงหมายถึง "ผู้คล้ายพราหมณ์". เช่นเดียวกันกับ อมนุษย์, อสมณะ. අඤ්ඤත්ථෙ – න බ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා, අසංකිලිට්ඨා, අපරියාපන්නා. ในอรรถว่า "อื่น" - น พฺยากตา อพฺยากตา (ธรรมที่ไม่พยากรณ์ ชื่อว่าอัพยากตะ), อสังกิลิฏฐะ, อปริยาปันนะ. විරුද්ධත්ථෙ – න කුසලා අකුසලා, කුසලපටිපක්ඛාති අත්ථො. එවං අලොභො, අමිත්තො. ในอรรถว่า "ตรงกันข้าม" - น กุสลา อกุสลา (ธรรมที่ไม่ใช่กุศล ชื่อว่าอกุศล) หมายถึงเป็นปฏิปักษ์ต่อกุศล. เช่นเดียวกันกับ อโลภะ, อมิตร. පසජ්ජප්පටිසෙධෙ – න කත්වා අකත්වා, අකාතුන පුඤ්ඤං අකරොන්තො. ในปสัชชปฏิเสธ - น กตฺวา อกตฺวา (ไม่ทำแล้ว), อกาตูน (ไม่เพื่อจะทำ), ปุญฺญํ อกโรนฺโต (ผู้ไม่ทำอยู่ซึ่งบุญ). ‘‘නස්ස, තප්පුරිසෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "นัสสะ" และ "ตัปปุริเส" ตามมา. 345. සරෙ [Pg.189] අන. ๓๔๕. ด้วยสูตรว่า "สเร อนะ" (แปลง นะ เป็น อนะ เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง). නඉච්චෙතස්ස පදස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ අන හොති සරෙ පරෙ. บทว่า "นะ" นี้ ในตัปปุริสสมาส เมื่อมีสระในบทหลังอยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น "อนะ". න අස්සො අනස්සො, න අරියො අනරියො. එවං අනිස්සරො, අනිට්ඨො, අනුපවාදො, න ආදාය අනාදාය, අනොලොකෙත්වා ඉච්චාදි. น อสฺโส อนสฺโส (ไม่ใช่ม้า), น อริโย อนริโย (ไม่ใช่พระอริยะ). เช่นเดียวกันกับ อนิสสระ, อนิฏฐะ, อนุปวาทะ, น อาทาย อนาทาย (ไม่ถือเอาแล้ว), อโนโลเกตวา (ไม่แลดูแล้ว) เป็นต้น. කුපුබ්බපදො යථා – කුච්ඡිතමන්නන්ති නිච්චසමාසත්තා අඤ්ඤපදෙන විග්ගහො, කම්මධාරයසමාසෙ කතෙ – ในกุปุพพบท เช่น กุจฺฉิตํ อนฺนํ (อาหารอันน่าเกลียด) เพราะเป็นนิจจสมาส จึงวิเคราะห์ด้วยบทอื่น เมื่อทำกรรมธารยสมาสแล้ว - ‘‘තප්පුරිසෙ, සරෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "ตัปปุริเส" และ "สเร" ตามมา. 346. කදද කුස්ස. ๓๔๖. ด้วยสูตรว่า "กะทะทะ กุสสะ" (แปลง กุ เป็น กะทะ). කුඉච්චෙතස්ස නිපාතස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ කද හොති සරෙ පරෙ. කදන්නං. එවං කදසනං. กุ นิบาตนี้ ในตัปปุริสสมาส เมื่อมีสระในบทหลังอยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น "กะทะ". เช่น กะทันนัง (อาหารเลว). เช่นเดียวกันกับ กะทะสะนัง (การกินเลว). සරෙති කිං? කුදාරා, කුපුත්තා, කුදාසා, කුදිට්ඨි. บทว่า "สเร" มีประโยชน์อย่างไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) กุดารา (ภรรยาเลว), กุปุตตา (บุตรเลว), กุดาสา (ทาสเลว), กุทิฏฐิ (ความเห็นผิด). ‘‘කුස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า "กุสสะ" ตามมา. 347. කාප්පත්ථෙසු ච. ๓๔๗. และในอรรถว่าน้อยด้วย. කුඉච්චෙතස්ස අප්පත්ථෙ වත්තමානස්ස කා හොති තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ පරෙ. බහුවචනුච්චාරණතො කුච්ඡිතත්ථෙ ච ක්වචි තප්පුරිසෙ. අප්පකං ලවණං කාලවණං. එවං කාපුප්ඵං, කුච්ඡිතො පුරිසො කාපුරිසො, කුපුරිසො වා. กุ นิบาตนี้ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าน้อย ย่อมเป็น กา ในตัปปุริสสมาส เมื่อมีบทหลังตามมา. เพราะการออกเสียงเป็นพหุวจนะ (ในสูตร) จึงเป็น กา ในอรรถว่าน่าเกลียดบ้าง ในตัปปุริสสมาส. เกลือน้อย ชื่อว่า กาลวณัง. อย่างนี้คือ กาปุปผัง (ดอกไม้น้อย), บุรุษผู้น่าเกลียด ชื่อว่า กาปุริโส หรือ กุปุริโส. පාදිපුබ්බපදො ච නිච්චසමාසොව, පධානං වචනං පාවචනං, භුසං වද්ධං පවද්ධං, සරීරං, සමං, සම්මා වා ආධානං සමාධානං, විවිධා මති විමති, විවිධො කප්පො විකප්පො, විසිට්ඨො වා කප්පො [Pg.190] විකප්පො, අධිකො දෙවො අතිදෙවො. එවං අධිදෙවො, අධිසීලං, සුන්දරො ගන්ධො සුගන්ධො, කුච්ඡිතො ගන්ධො දුග්ගන්ධො, සොභනං කතං සුකතං, අසොභනං කතං දුක්කටං ඉච්චාදි. บทที่มี ป เป็นต้น เป็นบทหน้า ย่อมเป็นนิจจสมาสเท่านั้น, คำอันประธาน ชื่อว่า ปาวจนัง, ความเจริญอย่างยิ่ง ชื่อว่า ปวัทธัง, การตั้งไว้ซึ่งสรีระ หรือการตั้งไว้โดยสม่ำเสมอ หรือการตั้งไว้โดยชอบ ชื่อว่า สมาธานัง, ความคิดต่าง ๆ ชื่อว่า วิมติ, ความดำริต่าง ๆ ชื่อว่า วิกัปโป, หรือความดำริอันวิเศษ ชื่อว่า วิกัปโป, เทวดาผู้ยิ่ง ชื่อว่า อติเทโว. อย่างนี้คือ อธิเทโว, อธิสีลัง, กลิ่นดี ชื่อว่า สุคันโธ, กลิ่นที่น่าเกลียด ชื่อว่า ทุคคันโธ, การกระทำที่ดีงาม ชื่อว่า สุกตัง, การกระทำที่ไม่ดีงาม ชื่อว่า ทุกกฏัง เป็นต้น. යෙ ඉධ අවිහිතලක්ඛණා නාමනිපාතොපසග්ගා, තෙසං ‘‘නාමානං සමාසො’’ති යොගවිභාගෙන සමාසො දට්ඨබ්බො. යථා – අපුනගෙය්‍යා ගාථා, අචන්දමුල්ලොකිකානි මුඛානි, අස්සද්ධභොජී, අලවණභොජීතිආදීසු අයුත්තත්ථත්තා නාඤ්ඤෙන සමාසො. นาม นิบาต และอุปสรรคเหล่าใด ที่มิได้กำหนดลักษณะไว้ในที่นี้ พึงทราบสมาสของนาม นิบาต และอุปสรรคเหล่านั้น ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค) ว่า 'นามานัง สมาโส'. เช่น อปุนะเคยยา คาถา (คาถาที่ไม่ควรขับร้องอีก), อจันทมุลโลกิกานิ มุขานิ (ใบหน้าทั้งหลายที่ไม่แลดูพระจันทร์), อัสสัทธโภชี (ผู้บริโภคโดยไม่มีศรัทธา), อลวณโภชี (ผู้บริโภคโดยไม่มีเกลือ) เป็นต้น เพราะอรรถไม่สมควร จึงไม่สมาสด้วยสูตรอื่น. තථා දිට්ඨො පුබ්බන්ති දිට්ඨපුබ්බො තථාගතං. එවං සුතපුබ්බො ධම්මං, ගතපුබ්බො මග්ගං, කම්මනි දිට්ඨා පුබ්බන්ති දිට්ඨපුබ්බා දෙවා තෙන. එවං සුතපුබ්බා ධම්මා, ගතපුබ්බා දිසා, පහාරො, පරාභවො, විහාරො, ආහාරො, උපහාරො ඉච්චාදි. เช่นเดียวกัน (ผู้ใด) เห็นแล้วในกาลก่อน ชื่อว่า ทิฏฐปุพโพ (เช่น) ทิฏฐปุพโพ ตถาคตัง (ผู้เคยเห็นพระตถาคตมาก่อน). อย่างนี้คือ สุตปุพโพ ธัมมัง (ผู้เคยฟังธรรมมาก่อน), คตปุพโพ มัคคัง (ผู้เคยไปสู่ทางมาก่อน), ในกรรมรูป (สิ่งที่) อันเขาเห็นแล้วในกาลก่อน ชื่อว่า ทิฏฐปุพพา (เช่น) ทิฏฐปุพพา เทวา เตนะ (เทวดาอันเขาเคยเห็นแล้ว). อย่างนี้คือ สุตปุพพา ธัมมา (ธรรมอันเขาเคยฟังแล้ว), คตปุพพา ทิสา (ทิศอันเขาเคยไปแล้ว), ปหาโร, ปราภโว, วิหาโร, อาหาโร, อุปหาโร เป็นต้น. කම්මධාරයසමාසො. กรรมธารยสมาส. දිගුසමාස ทิคุสมาส. අථ දිගුසමාසො වුච්චතෙ. ลำดับนั้น จะกล่าวถึงทิคุสมาส. තයො ලොකා සමාහටා චිත්තෙන සම්පිණ්ඩිතා, තිණ්ණං ලොකානං සමාහාරොති වා අත්ථෙ – โลกทั้งหลาย ๓ ประมวลกันแล้ว คืออันจิตรวมเข้าด้วยกัน หรือในอรรถว่า การประมวลมาแห่งโลกทั้งหลาย ๓ – ‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති වත්තමානෙ ‘‘ද්විපදෙ’’තිආදිනා කම්මධාරයසමාසො, තතො සමාසසඤ්ඤායං, විභත්තිලොපෙ, පකතිභාවෙ ච කතෙ – เมื่อสูตรว่า 'นามานัง สมาโส ยุตตัตโถ' ตามมา, เป็นกรรมธารยสมาสด้วยสูตรว่า 'ทวิปเท' เป็นต้น, ลำดับนั้น เมื่อตั้งชื่อสมาส ลบวิภัตติ และทำปกติตามลำดับแล้ว – ‘‘කම්මධාරයො’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'กรรมธารโย' ตามมา. 348. සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො [Pg.191] දිගු. ๓๔๘. สมาสที่มีสังขยาอยู่หน้า ชื่อว่า ทิคุ. සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො කම්මධාරයසමාසො දිගුසඤ්ඤො හොති. กรรมธารยสมาสที่มีสังขยาอยู่หน้า ย่อมมีชื่อว่า ทิคุ. ද්වෙ ගාවො දිගු, දිගුසදිසත්තා අයම්පි සමාසො දිගූති වුත්තො. අථ වා සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බත්තනපුංසකෙකත්තසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි ලක්ඛණෙහි ගතො අවගතොති දිගූති වුච්චති, ද්වීහි වා ලක්ඛණෙහි ගච්ඡති පවත්තතීති දිගු. එත්ථ ච ‘‘සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො’’ති වුත්තත්තා සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්සෙව පුබ්බනිපාතො, ‘‘උභෙ තප්පුරිසා’’ති තප්පුරිසසඤ්ඤා. โค ๒ ตัว ชื่อว่า ทิคุ, เพราะความที่สมาสนี้คล้ายกับศัพท์ว่า ทิคุ จึงถูกเรียกว่า ทิคุ. หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า ทิคุ เพราะถึงแล้ว คือทราบแล้วด้วยลักษณะ ๒ ประการ คือ มีสังขยาอยู่หน้า และมีความเป็นนปุงสกลิงค์เอกพจน์, หรือชื่อว่า ทิคุ เพราะย่อมเป็นไป คือดำเนินไปด้วยลักษณะ ๒ ประการ. และในที่นี้ เพราะกล่าวว่า 'สงฺขยาปุพฺโพ' จึงมีการวางสังขยาศัพท์ไว้ข้างหน้าเท่านั้น, และมีชื่อว่า ตัปปุริสะ ด้วยสูตรว่า 'อุเภ ตัปปุริสา'. ‘‘නපුංසකලිඞ්ගො’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'นปุงสกลิงโค' ตามมา. 349. දිගුස්සෙකත්තං. ๓๔๙. ความเป็นเอกพจน์ของทิคุ. දිගුස්ස සමාසස්ස එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච. ทิคุสมาส ย่อมเป็นเอกพจน์ และเป็นนปุงสกลิงค์. සමාහාරදිගුස්සෙතං ගහණං, තත්ථ සබ්බත්ථෙකවචනමෙව හොති, අඤ්ඤත්‍ර පන බහුවචනම්පි, නාමබ්‍යපදෙසස්‍යාද්‍යුප්පත්ති අමාදෙසාදි. การถือเอา (ในสูตรนี้) มุ่งหมายถึงสมาหารทิคุ, ในสมาหารทิคุนั้น ย่อมเป็นเอกพจน์เท่านั้นในอรรถทั้งปวง, ส่วนในที่อื่น (อสมหารทิคุ) ย่อมเป็นพหูพจน์ได้บ้าง, การเกิดขึ้นแห่งชื่อนามเป็นต้น การอาเทศเป็น อัง เป็นต้น. තිලොකං, හෙ තිලොක, තිලොකං, තිලොකෙන, තිලොකස්ස, තිලොකා තිලොකස්මා තිලොකම්හා, තිලොකස්ස, තිලොකෙ තිලොකම්හි තිලොකස්මිං. ติโลกัง, เห ติโลกะ, ติโลกัง, ติโลเกนะ, ติโลกัสสะ, ติโลกา ติโลกัสมา ติโลกัมหา, ติโลกัสสะ, ติโลเก ติโลกัมหิ ติโลกัสสมิง. එවං තයො දණ්ඩා තිදණ්ඩං, තීණි මලානි සමාහටානි, තිණ්ණං මලානං සමාහාරොති වා තිමලං, තිලක්ඛණං, චතුස්සච්චං, චතස්සො දිසා චතුද්දිසං, ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති රස්සත්තං, පඤ්චසික්ඛාපදං, සළායතනං, සත්තාහං, අට්ඨසීලං, නවලොකුත්තරං, දසසීලං, සතයොජනං. อย่างนี้คือ ไม้เท้า ๓ อัน ชื่อว่า ติทัณฑัง, มลทิน ๓ ประมวลกันแล้ว หรือการประมวลมาแห่งมลทิน ๓ ชื่อว่า ติมลัง, ติลักขณัง, จตุสสัจจัง, ทิศทั้งหลาย ๔ ชื่อว่า จตุททิสัง (มีการทำสระให้สั้นด้วยสูตรว่า 'สโร รัสโส นปุงสเก'), ปัญจสิกขาปทัง, สฬายตนัง, สัตตาหัง, อัฏฐสีลัง, นวโลกุตตรัง, ทสสีลัง, สตโยชนัง. තථා – ද්වෙ රත්තියො ද්විරත්තං, තිස්සො රත්තියො තිරත්තං, ද්වෙ අඞ්ගුලියො ද්වඞ්ගුලං, සත්ත ගොදාවරියො, තාසං සමාහාරොති වා සත්තගොදාවරං. เช่นเดียวกัน – ราตรี ๒ ชื่อว่า ทวิรัตตัง, ราตรี ๓ ชื่อว่า ติรัตตัง, นิ้วมือ ๒ ชื่อว่า ทวังคุลัง, แม่น้ำโคทาวารี ๗ หรือการประมวลมาแห่งแม่น้ำเหล่านั้น ชื่อว่า สัตตโคทาวรัง. එත්ථ ච රත්ති අඞ්ගුලි ගොදාවරීනමන්තස්ස – ในที่นี้ (มีการทำ) ที่สุดแห่งศัพท์คือ รัตติ อังคุลิ และโคทาวารี – 350. ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො. ๓๕๐. บางครั้ง ที่สุดแห่งศัพท์ที่ประกอบเป็นสมาส มี อ การันต์. රාජාදිගණස්සෙතං ගහණං, තෙන සමාසන්තගතානං රාජාදීනං නාමානං අන්තො ක්වචි අකාරො හොතීති අත්ථො. කාරග්ගහණෙන බහුබ්බීහාදිම්හි සමාසන්තෙ ක්වචි කප්පච්චයො හොති, සුරභි සු දු පූතීහි ගන්ධන්තස්සිකාරො ච. การถือเอา (ในสูตรนี้) มุ่งหมายถึงคณะศัพท์มีราชะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงมีอธิบายว่า บางครั้ง อ การันต์ ย่อมมีในที่สุดแห่งนามศัพท์มีราชะเป็นต้นที่ประกอบเป็นสมาส. ด้วยการถือเอา ก อักษร (ในสูตร) บางครั้ง กัปปัจจัย ย่อมมีในที่สุดแห่งสมาสมีพหุพพีหิเป็นต้น และมีการอาเทศเป็น อิ ในที่สุดแห่งคันธศัพท์ที่อยู่หลัง สุรภิ สุ ทุ และปูติ. අථ වා අ ච කො ච අකා, රකාරො පදසන්ධිකරො, තෙන ක්වචි සමාසන්තගතානමන්තො හුත්වා අ ක ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති අත්ථො. තෙන පඤ්ච ගාවො සමාහටාති අත්ථෙ සමාසාදිං කත්වා සමාසන්තෙ අප්පච්චයෙ, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති අවාදෙසෙ ච කතෙ ‘‘පඤ්චගව’’න්තිආදි ච සිජ්ඣති. ‘‘ද්විරත්ත’’න්තිආදීසු පන අප්පච්චයෙ කතෙ පුබ්බසරස්ස ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා ලොපො. อีกอย่างหนึ่ง อ และ ก ชื่อว่า อกา, ร อักษร เป็นตัวเชื่อมบท (สนธิ), เพราะเหตุนั้น จึงมีอธิบายว่า บางครั้ง อ และ ก ปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงในที่สุดแห่งศัพท์ที่ประกอบเป็นสมาส. เพราะเหตุนั้น ในอรรถว่า 'โค ๕ ตัว ประมวลกันแล้ว' เมื่อทำสมาสเป็นต้นแล้ว ลง อ ปัจจัยในที่สุดสมาส และอาเทศ โอ เป็น อว ด้วยสูตรว่า 'โอ สเร จ' ศัพท์ว่า 'ปัญจควัน' เป็นต้น ย่อมสำเร็จ. ส่วนในศัพท์ว่า 'ทวิรัตตัง' เป็นต้น เมื่อลง อ ปัจจัยแล้ว ย่อมลบสระหน้าด้วยสูตรว่า 'สรโลโป' เป็นต้น. අසමාහාරදිගු යථා – එකො ච සො පුග්ගලො චාති එකපුග්ගලො. එවං එකධම්මො, එකපුත්තො, තයො භවා තිභවා, චතස්සො දිසා චතුද්දිසා, දසසහස්සචක්කවාළානි ඉච්චාදි. อสมหารทิคุ เช่น บุคคลนั้นด้วย เป็นหนึ่งด้วย ชื่อว่า เอกปุคคโล. อย่างนี้คือ เอกธัมโม, เอกปุตโต, ภพทั้งหลาย ๓ ชื่อว่า ติภวา, ทิศทั้งหลาย ๔ ชื่อว่า จตุททิสา, ทศสหัสสจักกวาฬานิ เป็นต้น. දිගුසමාසො. ทิคุสมาส. තප්පුරිසසමාස ตัปปุริสสมาส. අථ තප්පුරිසසමාසො වුච්චතෙ. ลำดับนั้น จะกล่าวถึงตัปปุริสสมาส. සො පන දුතියාදීසු ඡසු විභත්තීසු භාවතො ඡබ්බිධො. තත්ථ දුතියාතප්පුරිසො ගතනිස්සිතාතීතාතික්කන්තප්පත්තාපන්නාදීහි භවති. ก็ตัปปุริสสมาสนั้น มี ๖ ชนิด ตามวิภัตติทั้ง ๖ มีทุติยาวิภัตติเป็นต้น. ในบรรดาตัปปุริสสมาสนั้น ทุติยาตัปปุริสสมาส ย่อมมีกับศัพท์มี คต, นิสสิต, อตีต, อติกกันต, ปัตต และอาปันน เป็นต้น. සරණං ගතොති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า "ถึงแล้วซึ่งสรณะ" – ‘‘තප්පුරිසො’’ති වත්තතෙ. ศัพท์ว่า "ตัปปุริสะ" ย่อมเป็นไป. 351. අමාදයො[Pg.193] පරපදෙභි. ๓๕๑. ศัพท์มีอมะเป็นต้น ด้วยบทหลัง. අමාදිවිභත්‍යන්තානි යුත්තත්ථානි පුබ්බපදානි නාමෙහි පරපදෙභි සහ විභාසා සමස්‍යන්තෙ, සො සමාසො තප්පුරිසසඤ්ඤො හොති. අයඤ්ච තප්පුරිසො අභිධෙය්‍යවචනලිඞ්ගො. บทหน้าทั้งหลายที่มีอมะวิภัตติเป็นต้นเป็นที่สุด และมีอรรถประกอบกัน ย่อมสมาสกันด้วยบทหลังที่เป็นนามศัพท์โดยวิภาสา (ทางเลือก), สมาสนั้นชื่อว่าตัปปุริสสมาส. และตัปปุริสสมาสนี้มีลิงค์ตามบทที่ถูกกล่าวถึง. ගතාදිසද්දා කිතන්තත්තා තිලිඞ්ගා, විභත්තිලොපාදි සබ්බං පුබ්බසමං. සො සරණගතො, තෙ සරණගතා. සා සරණගතා, තා සරණගතායො. තං කුලං සරණගතං, තානි කුලානි සරණගතානි ඉච්චාදි. ศัพท์มีคตะเป็นต้น เป็นกิตันตะ จึงมีสามลิงค์, การลบวิภัตติเป็นต้นทั้งหมดเหมือนก่อน. เขาเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว, พวกเขาเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว. นางเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว, พวกนางเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว. ตระกูลนั้นเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว, ตระกูลเหล่านั้นเป็นผู้ถึงสรณะแล้ว เป็นต้น. එවං අරඤ්ඤගතො, භූමිගතො, ධම්මං නිස්සිතො ධම්මනිස්සිතො, අත්ථනිස්සිතො, භවං අතීතො භවාතීතො, කාලාතීතො, පමාණං අතික්කන්තං පමාණාතික්කන්තං. ලොකාතික්කන්තං, සුඛං පත්තො සුඛප්පත්තො, දුක්ඛප්පත්තො, සොතං ආපන්නො සොතාපන්නො, නිරොධසමාපන්නො, රථං ආරුළ්හො රථාරුළ්හො, සබ්බරත්තිං සොභනො සබ්බරත්තිසොභනො, මුහුත්තසුඛං. เช่นนี้ อรัญญคโต, ภูมิคโต, ผู้พึ่งธรรม ชื่อว่า ธัมมนิสสิโต, อัตถนิสสิโต, ผู้ล่วงภพ ชื่อว่า ภวาตีโต, กาลาตีโต, ผู้ก้าวล่วงประมาณ ชื่อว่า ปมาณาติกกันตัง. โลกาติกกันตัง, ผู้ถึงสุข ชื่อว่า สุขัปปัตโต, ทุกขัปปัตโต, ผู้ถึงกระแส ชื่อว่า โสตาปันโน, นิโรธสมาปันโน, ผู้ขึ้นสู่รถ ชื่อว่า รถารูโฬ, ผู้สวยงามตลอดราตรี ชื่อว่า สัพพรัตติโสภโน, มุหุตตสุขัง. උපපදසමාසෙ පන වුත්තියෙව තස්ස නිච්චත්තා. යථා – කම්මං කරොතීති කම්මකාරො, කුම්භකාරො, අත්ථං කාමෙතීති අත්ථකාමො, ධම්මකාමො, ධම්මං ධාරෙතීති ධම්මධරො, විනයධරො, සච්චං වදිතුං සීලමස්සාති සච්චවාදී ඉච්චාදි. ส่วนในอุปปทสมาส ย่อมเป็นวุตติ (การประกอบ) เท่านั้น เพราะความเป็นนิจของสมาสนั้น. เช่น ผู้ทำกรรม ชื่อว่า กัมมกาโร, กุมภกาโร, ผู้ใคร่อรรถ ชื่อว่า อัตถกาโม, ธัมมกาโม, ผู้ทรงธรรม ชื่อว่า ธัมมธโร, วินยธโร, ผู้มีปกติกล่าวสัจจะ ชื่อว่า สัจจวาที เป็นต้น. තවන්තුමානන්තාදිකිතන්තෙහි වාක්‍යමෙව වවත්ථිතවිභාසාධිකාරතො. යථා – ඔදනං භුත්තවා, ධම්මං සුණමානො, ධම්මං සුණන්තො, කටං කරානො, අනභිධානතො වා, අභිධානලක්ඛණා හි තද්ධිතසමාසකිතකාති. ด้วยกิตันตะมีตวันตุ มานะ อันตะ เป็นต้น ย่อมเป็นประโยคเท่านั้น เพราะอำนาจแห่งววัตถิตวิภาสา (ทางเลือกที่กำหนดไว้). เช่น ผู้บริโภคข้าวสุกแล้ว, ผู้ฟังธรรมอยู่, ผู้ฟังธรรมอยู่, ผู้ทำเสื่ออยู่, หรือเพราะไม่กล่าวถึง, เพราะว่า ตัทธิตสมาสและกิตกะมีลักษณะแห่งการกล่าวถึง. දුතියාතප්පුරිසො. ทุติยาตัปปุริสสมาส. තතියා [Pg.194] කිතක පුබ්බ සදිස සමූනත්ථ කලහ නිපුණ මිස්සසඛිලාදීහි. ตติยาวิภัตติ ด้วยศัพท์กิตกะ ปุพพะ สทิสะ สมูนะ อัตถะ กลหะ นิปุณะ มิสสะ สขิละ เป็นต้น. බුද්ධෙන භාසිතො බුද්ධභාසිතො, ධම්මො. එවං ජිනදෙසිතො, සත්ථාරා වණ්ණිතො සත්ථුවණ්ණිතො, විඤ්ඤූහි ගරහිතො විඤ්ඤුගරහිතො, විඤ්ඤුප්පසත්ථො, ඉස්සරකතං, සයංකතං, සුකෙහි ආහටං සුකාහතං, රඤ්ඤා හතො රාජහතො, රොගපීළිතො, අග්ගිදඩ්ඪො, සප්පදට්ඨො, සල්ලෙන විද්ධො සල්ලවිද්ධො, ඉච්ඡාය අපකතො ඉච්ඡාපකතො, සීලෙන සම්පන්නො සීලසම්පන්නො. එවං සුඛසහගතං, ඤාණසම්පයුත්තං, මිත්තසංසග්ගො, පියවිප්පයොගො, ජාතිත්ථද්ධො, ගුණහීනො, ගුණවුඩ්ඪො, චතුවග්ගකරණීයං, චතුවග්ගාදිකත්තබ්බං, කාකෙහි පෙය්‍යා කාකපෙය්‍යා, නදී. ธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว ชื่อว่า พุทธภาสิโต. เช่นนี้ ชินเทสิโต, ที่พระศาสดาทรงพรรณนาแล้ว ชื่อว่า สัตถุวัณณิโต, ที่วิญญูชนติเตียนแล้ว ชื่อว่า วิญญูครหิโต, วิญญูปสัตโถ, อิสสรกตัง, สยังกตัง, ที่นกแก้วนำมาแล้ว ชื่อว่า สุกาหตัง, ที่พระราชาฆ่าแล้ว ชื่อว่า ราชหโต, โรคปีฬิโต, อัคคิทัฑโฒ, สัปปทัฏโฐ, ผู้ถูกลูกศรแทงแล้ว ชื่อว่า สัลลวิทโธ, ผู้ถูกความอยากทำให้เสื่อมแล้ว ชื่อว่า อิจฉาปกโต, ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ชื่อว่า สีลสัมปันโน. เช่นนี้ สุขสหคตัง, ญาณสัมปยุตตัง, มิตตสังคัคโค, ปิยวิปปโยโค, ชาติตถัทโธ, คุณหีโน, คุณวุฑโฒ, จตุวัคคกรณียัง, จตุวัคคาทิกัตตัพพัง, แม่น้ำที่กาพึงดื่ม ชื่อว่า กากเปยยา. ක්වචි වුත්තියෙව, උරෙන ගච්ඡතීති උරගො, පාදෙන පිවතීති පාදපො. ක්වචි වාක්‍යමෙව, පරසුනා ඡින්නවා, කාකෙහි පාතබ්බා, දස්සනෙන පහාතබ්බා. บางครั้งเป็นวุตติ (การประกอบ) เท่านั้น, ผู้ไปด้วยอก ชื่อว่า อุรโค, ผู้ดื่มด้วยเท้า ชื่อว่า ปาทโป. บางครั้งเป็นประโยคเท่านั้น, ผู้ตัดด้วยขวานแล้ว, ที่กาพึงดื่ม, ที่พึงละด้วยการเห็น. පුබ්බාදියොගෙ – මාසෙන පුබ්බො මාසපුබ්බො. එවං මාතුසදිසො, පිතුසමො, එකූනවීසති, සීලවිකලො, අසිකලහො, වාචානිපුණො, යාවකාලිකසංමිස්සං, වාචාසඛිලො, සත්ථාරා සදිසො සත්ථුකප්පො, පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො පුඤ්ඤත්ථිකො, ගුණාධිකො, ගුළෙන සංසට්ඨො ඔදනො ගුළොදනො, ඛීරොදනො, අස්සෙන යුත්තො රථො අස්සරථො, මග්ගචිත්තං, ජම්බුයා පඤ්ඤාතො ලක්ඛිතො දීපො ජම්බුදීපො, එකෙන අධිකා දස එකාදස, ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො, පකතියා මෙධාවී පකතිමෙධාවී ඉච්චාදි. ในการประกอบกับศัพท์มีปุพพะเป็นต้น – ผู้ก่อนด้วยเดือน ชื่อว่า มาสปุพโพ. เช่นนี้ มาตุสทิโส, ปิตุสโม, เอกูนวีสติ, สีลวิกโล, อสิกลโห, วาจานิปุโณ, ยาวกาลิกสังมิสสัง, วาจาสขิโล, ผู้เหมือนพระศาสดา ชื่อว่า สัตถุกัปโป, ผู้ต้องการบุญ ชื่อว่า ปุญญัตถิโก, คุณาธิโก, ข้าวสุกที่คลุกด้วยน้ำอ้อย ชื่อว่า คุฬโอดโน, ขีโรทโน, รถที่ประกอบด้วยม้า ชื่อว่า อัสสรโถ, มัคคจิตตัง, ทวีปที่ปรากฏชัดด้วยต้นหว้า ชื่อว่า ชมพูทวีโป, สิบที่ยิ่งด้วยหนึ่ง ชื่อว่า เอกาทสะ, ผู้บอดด้วยชาติ ชื่อว่า ชัจจันโธ, ผู้มีปัญญาโดยปกติ ชื่อว่า ปกติเมธาวี เป็นต้น. තතියාතප්පුරිසො. ตติยาตัปปุริสสมาส. චතුත්ථී [Pg.195] තදත්ථඅත්ථහිතදෙය්‍යාදීහි. จตุตถีวิภัตติ ด้วยศัพท์มีตทัตถะ อัตถะ หิตะ เทพยะ เป็นต้น. තදත්ථෙ – කථිනස්ස දුස්සං කථිනදුස්සං, කථිනචීවරත්ථායාති අත්ථො. එවං චීවරදුස්සං, චීවරමූල්‍යං, යාගුයා අත්ථාය තණ්ඩුලා යාගුතණ්ඩුලා, භත්තතණ්ඩුලා, සඞ්ඝස්සත්ථාය භත්තං සඞ්ඝභත්තං, ආගන්තුකානමත්ථාය භත්තං ආගන්තුකභත්තං. එවං ගමිකභත්තං, පාසාදාය දබ්බං පාසාදදබ්බං. ในอรรถแห่งตทัตถะ – ผ้าสำหรับกฐิน ชื่อว่า กฐินทุสสัง, อธิบายว่า เพื่อประโยชน์แก่ผ้ากฐิน. เช่นนี้ จีวรทุสสัง, จีวรมูลยัง, ข้าวสารเพื่อประโยชน์แก่ยาคู ชื่อว่า ยาคูตัณฑุลา, ภัตตตัณฑุลา, ภัตเพื่อประโยชน์แก่สงฆ์ ชื่อว่า สังฆภัตตัง, ภัตเพื่อประโยชน์แก่แขก ชื่อว่า อาคันตุกภัตตัง. เช่นนี้ คมิกภัตตัง, วัตถุสำหรับปราสาท ชื่อว่า ปาสาททัพพัง. අත්ථෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්සත්ථාය විහාරො භික්ඛුසඞ්ඝත්ථො විහාරො, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථා යාගු, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථං චීවරං. යස්සත්ථාය යදත්ථො, යදත්ථා, යදත්ථං. එවං තදත්ථො, තදත්ථා. තදත්ථං. එතදත්ථො වායාමො, එතදත්ථා කථා, එතදත්ථං සොතාවධානං. කිමත්ථං, අත්තත්ථං, පරත්ථං, විනයො සංවරත්ථාය, සුඛං සමාධත්ථාය, නිබ්බිදා විරාගත්ථාය, විරාගො විමුත්තත්ථාය. තථා ලොකස්ස හිතො ලොකහිතො, බුද්ධස්ස දෙය්‍යං බුද්ධදෙය්‍යං, පුප්ඵං. සඞ්ඝදෙය්‍යං, චීවරං. ඉධ න භවති, සඞ්ඝස්ස දාතබ්බං, සඞ්ඝස්ස දාතුං ඉච්චාදි. ในอรรถว่า วิหารเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุสงฆ์ ชื่อว่า ภิกขุสังฆัตโถ วิหาโร, ยาคูเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุสงฆ์, จีวรเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุสงฆ์. เพื่อประโยชน์แก่สิ่งใด ชื่อว่า ยทัตโถ, ยทัตถา, ยทัตถัง. เช่นนี้ ตทัตโถ, ตทัตถา, ตทัตถัง. ความพยายามเพื่อประโยชน์แก่สิ่งนี้, ถ้อยคำเพื่อประโยชน์แก่สิ่งนี้, การตั้งใจฟังเพื่อประโยชน์แก่สิ่งนี้. เพื่อประโยชน์อะไร, เพื่อประโยชน์ตน, เพื่อประโยชน์ผู้อื่น, วินัยเพื่อประโยชน์แก่การสำรวม, สุขเพื่อประโยชน์แก่สมาธิ, นิพพิทาเพื่อประโยชน์แก่ความคลายกำหนัด, วิราคะเพื่อประโยชน์แก่ความหลุดพ้น. เช่นนั้น ประโยชน์แก่โลก ชื่อว่า โลกหิโต, ดอกไม้ที่ควรให้แก่พระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธเทยยัง. สังฆเทยยัง, จีวร. ในที่นี้ย่อมไม่มี (สมาส), สิ่งที่ควรให้แก่สงฆ์, เพื่อจะให้แก่สงฆ์ เป็นต้น. චතුත්ථීතප්පුරිසො. จตุตถีตัปปุริสสมาส. පඤ්චමී අපගමන භය විරති මොචනත්ථාදීහි. ปัญจมีวิภัตติ ด้วยศัพท์มีอปคมนะ ภยะ วิรติ โมจนัตถะ เป็นต้น. මෙථුනස්මා අපෙතො මෙථුනාපෙතො. එවං පලාපාපගතො, නගරනිග්ගතො, පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො. ගාමතො නික්ඛන්තං ගාමනික්ඛන්තං, රුක්ඛග්ගා පතිතො රුක්ඛග්ගපතිතො, සාසනචුතො, ආපත්තිවුට්ඨානං, ධරණිතලුග්ගතො, සබ්බභවෙහි නිස්සටො සබ්බභවනිස්සටො. ผู้ปราศจากเมถุน ชื่อว่า เมถุนเปโต. เช่นนี้ ปลาปาปคโต, นครนิคคโต, ปิณฑปาตปฏิกันโต. สิ่งที่ออกจากหมู่บ้าน ชื่อว่า คามนิกขันตัง, ผู้ตกจากยอดไม้ ชื่อว่า รุกขัคคปติโต, สาสนจุโต, อาปัตติวุฏฐานัง, ธรณิตลุคคโต, ผู้หลุดพ้นจากภพทั้งปวง ชื่อว่า สัพพภวนิสสโต. භයත්ථාදියොගෙ යථා – රාජතො භයං රාජභයං, චොරෙහි භයං චොරභයං, අමනුස්සෙහි භයං අමනුස්සභයං, අග්ගිතො භයං අග්ගිභයං. පාපතො භීතො පාපභීතො[Pg.196], පාපභීරුකො, අකත්තබ්බතො විරති අකත්තබ්බවිරති. එවං කායදුච්චරිතවිරති, වචීදුච්චරිතවිරති, බන්ධනා මුත්තො බන්ධනමුත්තො, වනමුත්තො, බන්ධනමොක්ඛො, කම්මතො සමුට්ඨිතං කම්මසමුට්ඨිතං, උක්කට්ඨුක්කට්ඨං, ඔමකොමකං. ในการประกอบกับศัพท์มีอรรถว่าภัยเป็นต้น เช่น ภัยจากพระราชา ชื่อว่า ราชภยัง, ภัยจากโจร ชื่อว่า โจรภยัง, ภัยจากอมนุษย์ ชื่อว่า อมนุสสภยัง, ภัยจากไฟ ชื่อว่า อัคคิภยัง. ผู้กลัวจากบาป ชื่อว่า ปาปภีโต, ปาปภีรุโก, การงดเว้นจากสิ่งที่ไม่ควรทำ ชื่อว่า อกัตตัพพวิรติ. เช่นนี้ กายทุจริตวิรติ, วจีทุจริตวิรติ, ผู้พ้นจากเครื่องผูก ชื่อว่า พันธนมุตโต, วนมุตโต, พันธนโมกโข, สิ่งที่เกิดขึ้นจากกรรม ชื่อว่า กัมมสมุฏฐิตัง, อุกกัฏฐุกกัฏฐัง, โอมโกมกัง. ක්වචි වුත්තියෙව, කම්මතො ජාතං කම්මජං. එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං. ඉධ න භවති, පාසාදා පතිතො. บางครั้งก็เป็นเพียงการใช้คำ (เช่น) สิ่งที่เกิดจากกรรม เรียกว่า กรรมชะ. เช่นเดียวกับ จิตตชะ, อุตุชะ, อาหารชะ. ในที่นี้ไม่เป็น (เช่น) ตกจากปราสาท. පඤ්චමීතප්පුරිසො. ปัญจมีตัปปุริสสมาส. ඡට්ඨී රඤ්ඤො පුත්තො රාජපුත්තො. එවං රාජපුරිසො, ආචරියපූජකො, බුද්ධසාවකො, බුද්ධරූපං, ජිනවචනං, සමුද්දඝොසො, ධඤ්ඤානං රාසි ධඤ්ඤරාසි, පුප්ඵගන්ධො, ඵලරසො, කායස්ස ලහුතා කායලහුතා, මරණස්සති, රුක්ඛමූලං, අයස්ස පත්තො අයොපත්තො, එවං සුවණ්ණකටාහං, පානීයථාලකං, සප්පිකුම්භො. ฉัฏฐี (ตัปปุริสสมาส) บุตรของพระราชา ชื่อว่า ราชบุตร. เช่นเดียวกับ ราชบุรุษ, ผู้บูชาอาจารย์, พุทธสาวก, พระพุทธรูป, พระชินวจนะ, เสียงกึกก้องแห่งมหาสมุทร, กองแห่งข้าวเปลือก ชื่อว่า ธัญญราสี, กลิ่นดอกไม้, รสผลไม้, ความเบาแห่งกาย ชื่อว่า กายลหุตา, มรณัสสติ, โคนต้นไม้, บาตรเหล็ก ชื่อว่า อโยปัตตะ, เช่นเดียวกับ กระทะทองคำ, ถาดน้ำดื่ม, หม้อเนยใส. ‘‘දෙවානං රාජා’’ති අත්ථෙ සමාසාදිම්හි කතෙ ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති අකාරො, තතො ‘‘ස්‍යා චා’’ති ආත්තං න භවති. දෙවරාජො, දෙවරාජා, දෙවරාජං, දෙවරාජෙ ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. අත්තාභාවෙ සො දෙවරාජා, තෙ දෙවරාජානො ඉච්චාදි රාජසද්දසමං. තථා දෙවානං සඛා දෙවසඛො, දෙවසඛා, සො දෙවසඛා, තෙ දෙවසඛානො ඉච්චාදි. ในอรรถว่า "ราชาของเหล่าเทวดา" เมื่อทำสมาสเป็นต้นแล้ว มีการลง อ การันต์ ด้วยสูตรว่า "kvaci samāsantagatānamakāranto" จากนั้น ความเป็น อา ด้วยสูตรว่า "syā cā" ย่อมไม่มี. (จึงสำเร็จรูปเป็น) เทวราโช, เทวราชา, เทวราชัง, เทวราเช เป็นต้น แจกเหมือนปุริสศัพท์. ในเมื่อไม่มี (อ การันต์) นั้น เป็น โส เทวราชา, เต เทวราชานะ เป็นต้น แจกเหมือนราชศัพท์. เช่นเดียวกัน สหายของเหล่าเทวดา ชื่อว่า เทวสโข, เทวสขา, (แจกเป็น) โส เทวสขา, เต เทวสขานะ เป็นต้น. පුමස්ස ලිඞ්ගං පුල්ලිඞ්ගං. එවං පුම්භාවො, පුමන්තලොපාදි. เพศของบุรุษ ชื่อว่า ปุลลิงค์. เช่นเดียวกับ ปุมภาวะ, ปุมันตโลปะ (การลบที่สุดแห่งปุมศัพท์) เป็นต้น. හත්ථිපදං, ඉත්ථිරූපං, භික්ඛුනිසඞ්ඝො, ජම්බුසාඛා, එත්ථ ච ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා මජ්ඣෙ ඊකාරූකාරානං රස්සත්තං. หัตถิปทัง, อิตถีรูปัง, ภิกขุนีสังโฆ, ชัมพุสาขา. และในคำเหล่านี้ มีการทำ อี การันต์ และ อู การันต์ ที่อยู่ท่ามกลางให้เป็นรัสสะ ด้วยสูตรว่า "kvacādimajjhuttarānaṃ" เป็นต้น. විභාසාධිකාරතො [Pg.197] ක්වචි වාක්‍යමෙව, සහසා කම්මස්ස කත්තාරො, භින්නානං සන්ධාතා, කප්පස්ස තතියො භාගො, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී, මනුස්සානං ඛත්තියො සූරතමො. ด้วยอำนาจแห่งวิภาสา บางครั้งก็เป็นเพียงรูปประโยค (ไม่เป็นสมาส) เช่น ผู้กระทำกรรมโดยพลัน, ผู้ประสานคนทั้งหลายที่แตกแยกกัน, ส่วนที่สามแห่งกัป, และวันแปดค่ำแห่งปักษ์ใด, กษัตริย์ผู้กล้าหาญที่สุดในหมู่มนุษย์. යුත්තත්ථො ඉච්චෙව? ‘‘භටො රඤ්ඤො පුරිසො දෙවදත්තස්සා’’ති එත්ථ ‘‘භටසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛතාය අයුත්තත්ථභාවතො සමාසො න භවති, ‘‘කොසලස්ස රඤ්ඤො පුත්තො’’තිආදීසු පන සාපෙක්ඛතාය අසමත්ථත්තා න භවති, සම්බන්ධීසද්දානං පන නිච්චං සාපෙක්ඛත්තෙපි ගමකත්තා සමාසො, යථා – දෙවදත්තස්ස ගුරුකුලං, භගවතො සාවකසඞ්ඝොතිආදි. (บทที่จะสมาสกันได้) ต้องมีอรรถที่ประกอบกันได้ (ยุตตัตถะ) เท่านั้นหรือ? ในประโยคว่า "bhaṭo rañño puriso devadattassa" (ทหารของพระราชา เป็นบุรุษของเทวทัต) นี้ เพราะฉัฏฐีวิภัตติมีความสัมพันธ์กับคำว่า ทหาร (bhaṭa) จึงไม่มีความเกี่ยวข้องกันและกัน (อัญญมัญญานเปกขตา) เมื่อไม่มีอรรถที่ประกอบกันได้ สมาสจึงไม่สำเร็จ. ส่วนในประโยคว่า "kosalassa rañño putto" (บุตรของพระราชาแห่งแคว้นโกศล) เป็นต้น เพราะมีความเกี่ยวข้องกัน (สเปกขะ) จึงไม่มีความสามารถ (ที่จะสมาสกัน) สมาสจึงไม่สำเร็จ. แต่สำหรับศัพท์ที่มีความสัมพันธ์กัน (สัมพันธีศัพท์) แม้จะมีความเกี่ยวข้องกันอยู่เป็นนิจ ก็สามารถทำสมาสได้เพราะสื่อความหมายได้ (คมกัตตะ) เช่น คุรุกุลของเทวทัต (devadattassa gurukulaṃ), พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค (bhagavato sāvakasaṅgho) เป็นต้น. ඡට්ඨීතප්පුරිසො. ฉัฏฐีตัปปุริสสมาส. සත්තමී රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, එවං රූපසඤ්චෙතනා, සංසාරදුක්ඛං, චක්ඛුම්හි සන්නිස්සිතං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, ධම්මෙ රතො ධම්මරතො, ධම්මාභිරති, ධම්මරුචි, ධම්මගාරවො, ධම්මෙසු නිරුත්ති ධම්මනිරුත්ති, දානාධිමුත්ති, භවන්තරකතං, දස්සනෙ අස්සාදො දස්සනස්සාදො, අරඤ්ඤෙ වාසො අරඤ්ඤවාසො, විකාලෙ භොජනං විකාලභොජනං, කාලෙ වස්සං කාලවස්සං, වනෙ පුප්ඵං වනපුප්ඵං. එවං වනමහිසො, ගාමසූකරො, සමුද්දමච්ඡො, ආවාටකච්ඡපො, ආවාටමණ්ඩූකො, කූපමණ්ඩූකො, තිත්ථනාවා, ඉත්ථීසු ධුත්තො ඉත්ථිධුත්තො ඡායාය සුක්ඛො ඡායාසුක්ඛො, අඞ්ගාරපක්කං, චාරකබද්ධො. สัตตมี (ตัปปุริสสมาส) ความจำหมายในรูป ชื่อว่า รูปสัญญา. เช่นเดียวกับ รูปสัญเจตนา, ทุกข์ในสังสาร ชื่อว่า สังสารทุกข์, วิญญาณที่อาศัยในจักษุ ชื่อว่า จักขุวิญญาณ, ผู้ยินดีในธรรม ชื่อว่า ธัมมรโต, ความอภิรมย์ในธรรม (ธัมมาภิรติ), ความพอใจในธรรม (ธัมมรุจิ), ความเคารพในธรรม (ธัมมคารโว), ภาษาในธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ธัมมนิรุตติ, ความน้อมใจไปในทาน (ดานาธิมุตติ), สิ่งที่ทำในภพอื่น (ภวันตรกตะ), ความยินดีในการเห็น ชื่อว่า ทัสสนัสสาทะ, การอยู่ในป่า ชื่อว่า อรัญญวาสะ, การบริโภคในเวลาวิกาล ชื่อว่า วิกาลโภชนะ, ฝนในกาล ชื่อว่า กาลวรรษะ, ดอกไม้ในป่า ชื่อว่า วนบุปผะ. เช่นเดียวกับ ควายป่า, หมูบ้าน, ปลาในสมุทร, เต่าในบ่อ, กบในบ่อ, กบในบ่อน้ำ, เรือที่ท่า, ผู้เลี่ยงในสตรีทั้งหลาย ชื่อว่า อิตถีธุตโต, ผู้แห้งในร่มเงา ชื่อว่า ฉายาสุกโข, สิ่งที่สุกบนถ่านไฟ, ผู้ถูกจองจำในเรือนจำ. ඉධ වුත්තියෙව, යථා – වනෙ චරතීති වනචරො, කුච්ඡිම්හි සයතීති කුච්ඡිසයො, ථලෙ තිට්ඨතීති ථලට්ඨො. එවං ජලට්ඨො, පබ්බතට්ඨො, මග්ගට්ඨො, පඞ්කෙ ජාතං පඞ්කජං, සිරෙ රුහතීති සිරොරුහං ඉච්චාදි. ในที่นี้เป็นรูปวิเคราะห์ (วุตติ) เท่านั้น เช่น ผู้เที่ยวไปในป่า ชื่อว่า วนจร, ผู้นอนในท้อง ชื่อว่า กุจฉิสยะ, ผู้ยืนอยู่บนบก ชื่อว่า ถลัฏฐะ. เช่นเดียวกับ ชลัฏฐะ (ผู้ยืนอยู่ในน้ำ), ปัพพตัฏฐะ (ผู้ยืนอยู่บนภูเขา), มัคคัฏฐะ (ผู้ตั้งอยู่ในมรรค), สิ่งที่เกิดในเปือกตม ชื่อว่า ปังกชะ, สิ่งที่งอกบนศีรษะ ชื่อว่า สิโรหะ เป็นต้น. ඉධ [Pg.198] න භවති, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, ආසනෙ නිසින්නො, ආසනෙ නිසීදිතබ්බං. ในที่นี้ไม่เป็นสมาส เช่น ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภค, ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย, ผู้นั่งอยู่บนอาสนะ, พึงนั่งบนอาสนะ. සත්තමීතප්පුරිසො. สัตตมีตัปปุริสสมาส. ‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති වුත්තත්තා යථාභිධානං තප්පුරිසෙ ක්වචි අච්චන්තාදීසු අමාදිවිභත්‍යන්තං පුබ්බපදං පරං සම්භවති. เพราะกล่าวไว้ว่า "โดยไม่ขัดแย้งกับกฎนั้น" ในตัปปุริสสมาส บางครั้งบทหน้าที่มี อํ วิภัตติ เป็นต้นเป็นที่สุด ย่อมมีบทหลังตามสมควรแก่ชื่อ (เช่นในคำว่า อัจจันตะ เป็นต้น). යථා – අන්තං අතික්කන්තං අච්චන්තං, අච්චන්තානි, වෙලං අතික්කන්තො අතිවෙලො, රස්සත්තං. එවං මාලං අතීතො අතිමාලො, පත්තජීවිකො, ආපන්නජීවිකො, අක්ඛං පතිගතං නිස්සිතන්ති පච්චක්ඛං දස්සනං, පච්චක්ඛො අත්තභාවො, පච්චක්ඛා බුද්ධි, අත්ථං අනුගතං අන්වත්ථං, කොකිලාය අවකුට්ඨං අවකොකිලං වනං, පරිච්චත්තන්ති අත්ථො. අවමයූරං, අජ්ඣයනාය පරිගිලානො පරියජ්ඣයනො, කම්මස්ස අලං සමත්ථොති අලංකම්මො, වචනාය අලන්ති අලංවචනො, වානතො නික්ඛන්තං නිබ්බානං, කිලෙසෙහි නික්ඛන්තො නික්කිලෙසො, නිරඞ්ගණො, කොසම්බියා නික්ඛන්තො නික්කොසම්බී, වනතො නිය්‍යාතො නිබ්බනො, ආචරියතො පරො පාචරියො. එවං පය්‍යකො, පරහිය්‍යො, ගඞ්ගාය උපරි උපරිගඞ්ගං. එවං හෙට්ඨානදී, අන්තොසමාපත්ති, හංසානං රාජා රාජහංසො, හංසරාජා වා, මාසස්ස අද්ධං අද්ධමාසං, මාසද්ධං වා, ආමලකස්ස අද්ධං අද්ධාමලකං, ආමලකද්ධං වා, කහාපණස්ස අඩ්ඪං අඩ්ඪකහාපණං, අඩ්ඪමාසකං, රත්තියා අඩ්ඪං අඩ්ඪරත්තං, රත්තියා පුබ්බං පුබ්බරත්තං, රත්තියා පච්ඡා පච්ඡාරත්තං. එත්ථ ච ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති රත්තිසද්දන්තස්ස අත්තං, අහස්ස පුබ්බං පුබ්බන්හං. එවං සායන්හං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අහස්ස අන්හාදෙසො. เช่น ล่วงพ้นที่สุด ชื่อว่า อัจจันตะ, อัจจันตานิ, ผู้ล่วงพ้นเวลา ชื่อว่า อติเวโล (มีการทำรัสสะ). เช่นเดียวกับ ผู้ล่วงพ้นมาลา ชื่อว่า อติมาโล, ผู้ได้ชีวิต (ปัตตชีวิโก), ผู้ถึงชีวิต (อาปันนชีวิโก), การเห็นที่อาศัยอายตนะที่ไปถึง ชื่อว่า ปัจจักขัง, อัตภาพที่ประจักษ์, ปัญญาที่ประจักษ์, สิ่งที่ตามเนื้อความ ชื่อว่า อนวัตถัง, ป่าที่นกกาเหว่าร้องระงม ชื่อว่า อวกุกิละวัน (อรรถว่า ถูกทอดทิ้ง), อวมยูรัง, ผู้ลำบากเพราะการเรียน ชื่อว่า ปริยัชฌยโน, ผู้ควรแก่การงาน ชื่อว่า อลังกัมโม, ผู้ควรแก่คำพูด ชื่อว่า อลังวจโน, สภาวะที่ออกไปจากตัณหา ชื่อว่า นิพพาน, ผู้ปราศจากกิเลส ชื่อว่า นิกกิเลโส, นิรังคโณ, ผู้ที่ออกจากเมืองโกสัมพี ชื่อว่า นิกโกสัมพี, ผู้ที่ออกจากป่า ชื่อว่า นิพพโน, อาจารย์ผู้ยิ่ง ชื่อว่า ปาจริโย. เช่นเดียวกับ ปัยยโก (ปู่), ปรหิยโย (วันวานซืน), เหนือแม่น้ำคงคา ชื่อว่า อุปริคงคา. เช่นเดียวกับ เหฏฐานที (ใต้แม่น้ำ), อันโตสมาปัตติ (ในสมาบัติ), พญาหงส์ ชื่อว่า ราชหงส์ หรือ หงสราชา, กึ่งเดือน ชื่อว่า อัฑฒมาสัง หรือ มาสัฑฒัง, กึ่งมะขามป้อม ชื่อว่า อัฑฒามลกัง หรือ อามลกัฑฒัง, กึ่งกหาปณะ ชื่อว่า อัฑฒกหาปณะ, อัฑฒมาสกัง (กึ่งมาสก), เที่ยงคืน ชื่อว่า อัฑฒรัตตัง, ส่วนต้นของราตรี ชื่อว่า ปุพพรัตตัง, ส่วนท้ายของราตรี ชื่อว่า ปัจฉารัตตัง. และในคำนี้ มีการลง อ การันต์ ที่ที่สุดแห่งรัตติศัพท์ ด้วยสูตรว่า "kvaci samāsantagatānamakāranto", ส่วนต้นของวัน ชื่อว่า ปุพพัณหัง. เช่นเดียวกับ สายัณหัง, และมีการแปลง อหะ เป็น อัณหะ ด้วยสูตรว่า "tesu vuddhī" เป็นต้น. අමාදිපරතප්පුරිසො. อมาทิปรตัปปุริสสมาส. ක්වචි [Pg.199] තප්පුරිසෙ ‘‘පභඞ්කරා’’දීසු විභත්තිලොපො න භවති. ในตัปปุริสสมาสบางครั้ง เช่นในคำว่า "ปภังกร" เป็นต้น การลบวิภัตติย่อมไม่เกิดขึ้น. යථා – පභං කරොතීති අත්ථෙ ‘‘අමාදයො පරපදෙභී’’ති සමාසො, ‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති සමාසසඤ්ඤා, තතො ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති විභත්තිලොපෙ සම්පත්තෙ තත්ථෙව චග්ගහණෙන පුබ්බපදෙ විභත්තිලොපාභාවො. සෙසං සමං. පභඞ්කරො, අමතං දදාතීති අමතන්දදො, රණං ජහාතීති රණඤ්ජහො, ජුතිං ධාරෙතීති ජුතින්ධරො, තථා සහසාකතං, පරස්සපදං. අත්තනොපදං, භයතො උපට්ඨානං භයතූපට්ඨානං, පරතොඝොසො, ගවංපතිත්ථෙරො, මනසිකාරො, පුබ්බෙනිවාසො, පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, මජ්ඣෙකල්‍යාණං, අන්තෙවාසී, අන්තෙවාසිකො, ජනෙසුතො, උරසිලොමො, කණ්ඨෙකාළො, සරසිජමිච්චාදි. เช่น ในความหมายว่า "ผู้กระทำซึ่งรัศมี" (ปภังกร) มีการทำสมาสด้วยสูตรว่า "อมะเป็นต้นมีบทหลัง" (อมารโย ปรปเทภิ), มีชื่อว่าสมาสด้วยสูตรว่า "สมาสของนามที่มีเนื้อความเชื่อมโยงกัน" (นามนัง สมาโส ยุตตัตโถ), จากนั้น เมื่อถึงคราวลบวิภัตติด้วยสูตรว่า "ลบวิภัตติของนามเหล่านั้น" (เตสัง วิภัตติโย โลปา จะ) การไม่ลบวิภัตติในบทหน้าย่อมมีได้ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า "จะ" ในสูตรนั้นเอง. ที่เหลือก็เหมือนกัน. ปภังกร, ผู้ให้อมตะ ชื่อว่า อมตันตทะ, ผู้ละสงคราม ชื่อว่า รณัญชหะ, ผู้ทรงไว้ซึ่งความรุ่งเรือง ชื่อว่า ชุตินธระ, เช่นเดียวกับ สหสากตะ, ปรัสสบท, อัตตโนบท, การปรากฏขึ้นจากภัย ชื่อว่า ภยตูปัฏฐานะ, ปรโตโฆสะ, พระควัมปติเถระ, มนสิการ, ปุพเพนิวาสะ, ปุพเพนิวาสานุสสติ, งามในท่ามกลาง (มัชเฌกัลยาณะ), อันเตวาสี, อันเตวาสิกะ, ผู้เป็นที่เลื่องลือในหมู่ชน (ชเนสุตะ), ขนที่อก (อุรสิโลมะ), ดำที่คอ (กัณเฐกาฬะ), เกิดในสระ (สรสิชะ) เป็นต้น. අලොපතප්පුරිසො. อโลปตัปปุริสสมาส. තප්පුරිසසමාසො නිට්ඨිතො. ตัปปุริสสมาสจบลงแล้ว. බහුබ්බීහිසමාස พหุพพีหิสมาส අථ බහුබ්බීහිසමාසො වුච්චතෙ. บัดนี้ จะกล่าวถึงพหุพพีหิสมาส. සො ච නවවිධො ද්විපදො තුල්‍යාධිකරණො, ද්විපදො භින්නාධිකරණො, තිපදො නනිපාතපුබ්බපදො, සහපුබ්බපදො උපමානපුබ්බපදො සඞ්ඛ්‍යොභයපදො දිසන්තරාළත්ථො බ්‍යතිහාරලක්ඛණො චාති. และสมาสนั้นมี ๙ ชนิด คือ ทวิบทตุลยาธิกรณะ, ทวิบทภินนาธิกรณะ, ติบทนนิปาตปุพพบท, สหปุพพบท, อุปมานปุพพบท, สังขโยภยบท, ทิสันตราลัตถะ, และพยติหารลักขณะ ดังนี้. තත්ථ ද්විපදො තුල්‍යාධිකරණො බහුබ්බීහි කම්මාදීසු ඡසු විභත්‍යත්ථෙසු භවති. ในบรรดาสมาสเหล่านั้น พหุพพีหิสมาสแบบทวิบทตุลยาธิกรณะ ย่อมมีในความหมายของวิภัตติ ๖ อย่าง มีกรรมวิภัตติเป็นต้น. තත්ථ [Pg.200] දුතියත්ථෙ තාව – ‘‘ආගතා සමණා ඉමං සඞ්ඝාරාම’’න්ති විග්ගහෙ – ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ในความหมายของทุติยาวิภัตติก่อน (เช่น) ในวิคคหะว่า "สมณะทั้งหลายมาถึงสังฆารามนี้แล้ว" – 352. අඤ්ඤපදත්ථෙසු බහුබ්බීහි. ๓๕๒. พหุพพีหิสมาส (ย่อมมี) ในความหมายของบทอื่น. සමස්‍යමානපදතො අඤ්ඤෙසං පඨමදුතියාදිවිභත්‍යන්තානං පදානමත්ථෙසු යුත්තත්ථානි නාමානි විභාසා සමස්‍යන්තෙ, සො සමාසො බහුබ්බීහිසඤ්ඤො ච හොති. นามศัพท์ที่มีความหมายเหมาะสม ย่อมถูกทำสมาสโดยทางเลือก ในความหมายของบทอื่น ๆ ที่ลงท้ายด้วยปฐมาวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ เป็นต้น จากบทที่ถูกทำสมาส. และสมาสนั้นย่อมมีชื่อว่า พหุพพีหิสมาส. බහවො වීහයො යස්ස සො බහුබ්බීහි, බහුබ්බීහිසදිසත්තා අයම්පිසමාසො අන්වත්ථසඤ්ඤාවසෙන බහුබ්බීහීති වුත්තො, අඤ්ඤපදත්ථප්පධානො හි බහුබ්බීහි. ผู้มีข้าวเปลือกมาก (คือ) พหุพพีหิ. สมาสนี้ก็ถูกเรียกว่า พหุพพีหิ โดยนัยแห่งชื่อที่มีความหมายตรงตามศัพท์ เพราะมีความคล้ายคลึงกับพหุพพีหิ (ผู้มีข้าวเปลือกมาก). เพราะพหุพพีหิสมาสมีบทอื่นเป็นประธาน. දුවිධො චායං බහුබ්බීහි තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණාතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණවසෙන, තෙසු යත්ථ විසෙසනභූතො අත්ථො අඤ්ඤපදත්ථග්ගහණෙන ගය්හති, සො තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා – ලම්බකණ්ණමානයාති. และพหุพพีหิสมาสนี้มี ๒ อย่าง โดยเป็นตัคคุณสังวิญญาณและอตัคคุณสังวิญญาณ ในสมาสเหล่านั้น สมาสใดที่อรรถอันเป็นวิเสสนะถูกถือเอาด้วยการถือเอาอรรถแห่งบทอื่น สมาสนั้นชื่อว่าตัคคุณสังวิญญาณ เช่นว่า จงนำคนหูยานมา යත්ථ පන න ගය්හති, සො අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා – බහුධනමානයාති. ส่วนสมาสใดไม่ถูกถือเอา สมาสนั้นชื่อว่าอตัคคุณสังวิญญาณ เช่นว่า จงนำคนมีทรัพย์มากมา ඉධ බහුබ්බීහිසද්දෙ විය විසෙසනස්ස පුබ්බනිපාතො, සෙසං පුබ්බසමං. ในที่นี้ เหมือนในคำว่า พหุพพีหิ มีการวางบทวิเสสนะไว้ข้างหน้า ที่เหลือเหมือนก่อน ආගතසමණො සඞ්ඝාරාමො. එත්ථ ච ආගතසද්දො, සමණසද්දො ච අත්තනො අත්ථෙ අට්ඨත්වා දුතියාවිභත්‍යත්ථභූතෙ සඞ්ඝාරාමසඞ්ඛාතෙ අඤ්ඤපදත්ථෙ වත්තන්ති, තදත්ථජොතනත්ථමෙව තදනන්තරං ‘‘සඞ්ඝාරාමො’’ති පදන්තරං පයුජ්ජති, තතො සමාසෙනෙව කම්මත්ථස්ස අභිහිතත්තා පුන දුතියා න හොති. ඉදංසද්දස්ස ච අප්පයොගො, එවං සබ්බත්ථ. බහුබ්බීහි චායං අභිධෙය්‍යලිඞ්ගවචනො. สังฆารามที่พระสมณะมาแล้ว ในสมาสนี้ บทว่า อาคตะ และบทว่า สมณะ ไม่ได้ตั้งอยู่ในอรรถของตน แต่เป็นไปในอรรถแห่งบทอื่นคือสังฆาราม อันเป็นอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ เพื่อแสดงอรรถนั้นนั่นเอง บทอื่นคือ “สังฆาราม” จึงถูกใช้ต่อจากนั้น เพราะอรรถแห่งกรรมถูกกล่าวแล้วด้วยสมาสนั้นนั่นเอง ทุติยาวิภัตติจึงไม่เกิดอีก และไม่มีการใช้คำว่า “อิทัง” (นี้) เป็นอย่างนี้ในทุกที่ และพหุพพีหิสมาสนี้มีลิงค์และวจนะตามบทประธาน තථා ආගතසමණා සාවත්ථි, ආගතසමණං ජෙතවනං, පටිපන්නා අද්ධිකා යං පථං සොයං පටිපන්නද්ධිකො පථො[Pg.201], අභිරුළ්හා වාණිජා යං නාවං සා අභිරුළ්හවාණිජා නාවා. එවං කම්මත්ථෙ බහුබ්බීහි. เช่นเดียวกัน สาวัตถีที่พระสมณะมาแล้ว เชตวันที่มีพระสมณะมาแล้ว หนทางที่คนเดินทางประพฤติแล้ว เรือที่พ่อค้าขึ้นแล้ว พหุพพีหิสมาสในอรรถแห่งกรรมเป็นอย่างนี้ තතියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – ජිතානි ඉන්ද්‍රියානි යෙන සමණෙන සොයං ජිතින්ද්‍රියො සමණො. එවං දිට්ඨධම්මො, පත්තධම්මො, කතකිච්චො, ජිතා මාරා අනෙනාති ජිතමාරො භගවා, පටිවිද්ධසබ්බධම්මො. พหุพพีหิสมาสในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ เช่นว่า พระสมณะใดมีอินทรีย์อันชนะแล้ว พระสมณะนั้นชื่อว่า ชิตินทรีย์ เช่นเดียวกัน ผู้เห็นธรรมแล้ว ผู้บรรลุธรรมแล้ว ผู้ทำกิจแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีมารอันชนะแล้ว เพราะมารทั้งหลายอันพระองค์ชนะแล้ว ผู้แทงตลอดธรรมทั้งปวงแล้ว චතුත්ථියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – දින්නො සුඞ්කො යස්ස රඤ්ඤො සොයං දින්නසුඞ්කො රාජා, උපනීතං භොජනං අස්ස සමණස්සාති උපනීතභොජනො සමණො, උපහටො බලි අස්සාති උපහටබලි යක්ඛො. พหุพพีหิสมาสในอรรถแห่งจตุตถีวิภัตติ เช่นว่า พระราชาใดมีส่วยอันให้แล้ว พระราชานั้นชื่อว่า ทินนสุงกะ พระสมณะใดมีโภชนะอันนำมาให้แล้ว พระสมณะนั้นชื่อว่า อุปนีตโภชนะ ยักษ์ใดมีพลีอันนำมาให้แล้ว ยักษ์นั้นชื่อว่า อุปหตพลี පඤ්චමියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – නිග්ගතා ජනා අස්මා ගාමා සොයං නිග්ගතජනො ගාමො, නිග්ගතො අයො අස්මාති නිරයො, නිග්ගතා කිලෙසා එතස්මාති නික්කිලෙසො, අපෙතං විඤ්ඤාණං අස්මාති අපෙතවිඤ්ඤාණො මතකායො, අපගතං භයභෙරවං අස්මාති අපගතභයභෙරවො අරහා. พหุพพีหิสมาสในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติ เช่น หมู่บ้านใดมีคนออกไปแล้วจากหมู่บ้านนี้ หมู่บ้านนั้นชื่อว่า นิคคตชนะ. นรก (นิรยะ) เพราะความสุข (อยะ) ออกไปจากที่นั่น. ผู้ไม่มีกิเลส เพราะกิเลสออกไปจากผู้นี้. ร่างกายที่ตายแล้ว เพราะวิญญาณไปปราศจากร่างกายนี้. พระอรหันต์ผู้ปราศจากภัยและสิ่งที่น่าสะพรึงกลัว เพราะภัยและสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวไปปราศจากพระองค์นี้. ඡට්ඨියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – ඡින්නා හත්ථා යස්ස පුරිසස්ස සොයං ඡින්නහත්ථො පුරිසො. එවං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො, ඛීණාසවො, වීතො රාගො අස්සාති වීතරාගො, ද්වෙ පදානි අස්සාති ද්විපදො, ද්විහත්ථො පටො, තෙවිජ්ජො, චතුප්පදො, පඤ්ච චක්ඛූනි අස්සාති පඤ්චචක්ඛු භගවා, ඡළභිඤ්ඤො, රස්සත්තං, නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං, දසබලො, අනන්තඤාණො, තීණි දස පරිමාණමෙතෙසන්ති තිදසා දෙවා, සමාසන්තස්ස අත්තං, ඉධ පරිමාණසද්දස්ස සන්නිධානතො [Pg.202] දසසද්දො සඞ්ඛ්‍යානෙ වත්තතෙ, අයං පච්චයො එතෙසන්ති ඉදප්පච්චයා, කො පභවො අස්සාති කිංපභවො අයං කායො, විගතං මලමස්සාති විමලො, සුන්දරො ගන්ධො අස්සාති සුගන්ධං චන්දනං. එවං සුසීලො, සුමුඛො, කුච්ඡිතො ගන්ධො අස්සාති දුග්ගන්ධං කුණපං, දුට්ඨු මනො අස්සාති දුම්මනො. එවං දුස්සීලො, දුම්මුඛො, තපො එව ධනං අස්සාති තපොධනො, ඛන්තිසඞ්ඛාතං බලං අස්සාති ඛන්තිබලො, ඉන්දොති නාමං එතස්සාති ඉන්දනාමො. พหุพพีหิสมาสในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ เช่น บุรุษใดมีมือขาดแล้ว บุรุษนั้นชื่อว่า ฉินนหัตถะ. เช่นเดียวกัน ผู้มีดำริบริบูรณ์แล้ว, ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว, ผู้ปราศจากราคะ เพราะราคะไปปราศจากผู้นี้, ผู้มีสองเท้า เพราะมีสองเท้า, ผ้าสองศอก, ผู้มีวิชชาสาม, ผู้มีสี่เท้า, พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีห้าจักษุ เพราะมีห้าจักษุ, ผู้มีอภิญญาหก, ความเป็นของสั้น (รัสสัตตะ), พระสัทธรรมของพระศาสดาอันมีองค์เก้า, ผู้มีกำลังสิบ, ผู้มีญาณหาที่สุดมิได้, เทวดาผู้มีสามสิบเป็นประมาณ (ติทสะ) เพราะมีสามสิบเป็นประมาณ, ความเป็นอักษร อะ แห่งที่สุดสมาส (สมาสันตัสสะ อัตตัง), ในที่นี้ เพราะอยู่ใกล้กับคำว่า ปริมาณ คำว่า ทสะ จึงหมายถึงจำนวน, ธรรมที่มีปัจจัยนี้ (อิทัปปัจจยา) เพราะปัจจัยนี้เป็นของธรรมเหล่านี้, กายนี้มีอะไรเป็นแดนเกิด (กิมปภวะ) เพราะมีอะไรเป็นแดนเกิด, ผู้ปราศจากมลทิน (วิมละ) เพราะมลทินไปปราศจากผู้นี้, จันทน์ที่มีกลิ่นหอม (สุคันธะ) เพราะมีกลิ่นดี. เช่นเดียวกัน ผู้มีศีลดี, ผู้มีหน้าดี, ซากศพที่มีกลิ่นเหม็น (ทุคคันธะ) เพราะมีกลิ่นน่าเกลียด, ผู้มีใจไม่ดี (ทุมมนะ) เพราะมีใจชั่ว. เช่นเดียวกัน ผู้มีศีลไม่ดี, ผู้มีหน้าไม่ดี, ผู้มีตบะเป็นทรัพย์ (ตโปธนะ) เพราะมีตบะนั่นแหละเป็นทรัพย์, ผู้มีขันติเป็นกำลัง (ขันติพละ) เพราะมีกำลังคือขันติ, ผู้มีชื่อว่าอินทะ (อินทนามะ) เพราะมีชื่อว่าอินทะ. ඡන්දජාතාදීසු විසෙසනවිසෙසිතබ්බානං යථිච්ඡිතත්තා උභයං පුබ්බං නිපතති, යථා – ඡන්දො ජාතො අස්සාති ඡන්දජාතො, ජාතො ඡන්දො අස්සාතිපි ජාතඡන්දො. එවං සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සො, පීතිසොමනස්සසඤ්ජාතො, මාසජාතො, ජාතමාසො, ඡින්නහත්ථො, හත්ථච්ඡින්නො. ในคำว่า ฉันทชาติ เป็นต้น เพราะบทวิเสสนะและบทวิเสสยะเป็นไปตามที่ต้องการ ทั้งสองบทจึงวางไว้ข้างหน้า เช่นว่า ผู้มีฉันทะเกิดแล้ว เพราะฉันทะเกิดแล้วแก่ผู้นี้ หรือ ผู้มีฉันทะเกิดแล้ว เพราะฉันทะเกิดแล้วแก่ผู้นี้ เช่นเดียวกัน ผู้มีปีติและโสมนัสเกิดขึ้นแล้ว ผู้มีปีติและโสมนัสเกิดขึ้นแล้ว ผู้เกิดได้เดือนหนึ่งแล้ว ผู้เกิดได้เดือนหนึ่งแล้ว ผู้มีมือขาดแล้ว ผู้มีมือขาดแล้ว ‘‘දීඝා ජඞ්ඝායස්සා’’ති විග්ගය්හ සමාසාදිම්හි කතෙ – เมื่อแยกบทว่า “ดีฆา ชังฆา ยัสสา” (น่องยาวของนางใด) แล้วทำสมาสเป็นต้น ‘‘තුල්‍යාධිකරණෙ, පදෙ’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า “ตุลยาธิกรณะ ปะเท” (ในบทที่มีวิภัตติและวจนะเสมอกัน) ก็เป็นไปอยู่ 353. ඉත්ථියං භාසිතපුමිත්ථී පුමාව චෙ. ๓๕๓. ถ้ามีบทที่กล่าวถึงบุรุษในอิตถีลิงค์ บทอิตถีลิงค์นั้นพึงเป็นเหมือนบุรุษ ඉත්ථියං වත්තමානෙ තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ පරෙ පුබ්බෙ භාසිතපුමා ඉත්ථිවාචකො සද්දො අත්ථි චෙ, සො පුමා ඉව දට්ඨබ්බොති පුබ්බපදෙ ඉත්ථිප්පච්චයාභාවො, බහුබ්බීහිවිසයොයං, උපරි ‘‘කම්මධාරයසඤ්ඤෙ චා’’ති වක්ඛමානත්තා. เมื่อมีบทที่มีวิภัตติเสมอกัน (ตุลยาธิกรณะ) อันเป็นไปในอิตถีลิงค์อยู่ข้างหลัง หากมีศัพท์ที่เคยกล่าวเป็นปุงลิงค์มาก่อนแต่เป็นอิตถีลิงค์อยู่ข้างหน้า ศัพท์นั้นพึงเห็นเหมือนเป็นปุงลิงค์ จึงไม่มีปัจจัยอิตถีลิงค์ในบทหน้า นี้เป็นเรื่องของพหุพพีหิสมาส เพราะจะกล่าวถึงในสูตรว่า "กมฺมธารยสญฺเญ จ" ในภายหลัง 354. ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං දීඝරස්සාපච්චයෙසු ච. ๓๕๔. บางครั้งมีการทำสระต้น กลาง และท้าย ให้เป็นทีฆะและรัสสะ ในเพราะปัจจัยและในเพราะบทที่ไม่มีปัจจัย ක්වචි තද්ධිතසමාසනාමොපසග්ගාදීසු පදෙසු ආදිමජ්ඣුත්තරභූතානං සරානං ජිනවචනානුපරොධෙන දීඝරස්සා හොන්ති පච්චයෙසු, අපච්චයෙසු පරෙසු, අපරභූතෙසු ච. บางครั้ง ในบทตัทธิต สมาส นาม และอุปสรรค เป็นต้น สระที่เป็นส่วนต้น ส่วนกลาง และส่วนท้าย ย่อมเป็นทีฆะและรัสสะ โดยไม่ขัดกับพระพุทธพจน์ ในเพราะปัจจัยทั้งหลาย, ในเพราะบทที่ไม่มีปัจจัยที่อยู่ข้างหลัง และในเพราะบทที่ไม่ได้อยู่ข้างหลัง තත්ථ [Pg.203] ในที่นั้น දීඝත්තං පාකටානූප- ඝාතාදො මධුවාදිසු; රස්සත්තං අජ්ජවෙ ඉත්ථි- රූපාදො ච ක, තාදිසූති. ความเป็นทีฆะ (มี) ในคำว่า ปากฏะ, อนูปฆาตะ เป็นต้น และในคำว่า มธุ เป็นต้น; ความเป็นรัสสะ (มี) ในคำว่า อัชชวะ, อิตถีรูป เป็นต้น และในเพราะ ก ปัจจัย และในคำว่า ตาทิสะ เป็นต้น බහුබ්බීහිසමාසෙ සති පුල්ලිඞ්ගෙ උත්තරපදන්තස්ස රස්සත්තං. දීඝජඞ්ඝො පුරිසො, තථා පහූතා ජිව්හා අස්සාති පහූතජිව්හො භගවා. මහතී පඤ්ඤා අස්සාති මහාපඤ්ඤො. ‘‘මහතං මහා තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ’’ති මහාදෙසො. เมื่อเป็นพหุพพีหิสมาสในปุงลิงค์ มีการทำสระที่สุดของบทหลังให้เป็นรัสสะ เช่น ทีฆชังโฆ ปุริโส (บุรุษผู้มีแข้งยาว), อีกอย่างหนึ่ง พหูตา ชิวหา อัสสาติ พหูตชิวโห ภควา (พระผู้มีพระภาคผู้มีพระชิวหาแผ่ไป), มหตี ปัญญา อัสสาติ มหาปัญโญ (ผู้มีปัญญามาก), มีการอาเทศ มหันตะ เป็น มหา ด้วยสูตรว่า "มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท" ในบทที่มีวิภัตติเสมอกัน ඉත්ථියමිති කිං? ඛමාධනො. භාසිතපුමාති කිං? සද්ධාධුරො, සද්ධාපකතිකො, පඤ්ඤාපකතිකො, පඤ්ඤාවිසුද්ධිකො, එත්ථ ච ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති කප්පච්චයො. තුල්‍යාධිකරණෙ ඉච්චෙව? සමණිභත්තිකො, කුමාරිභත්තිකො, කුමාරිභත්ති. คำว่า "อิตฺถิยํ" (ในอิตถีลิงค์) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ขมาธโน (ผู้มีขันติเป็นทรัพย์). คำว่า "ภาสิตปุมา" (เคยกล่าวเป็นปุงลิงค์) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า สัทธาธุโร, สัทธาปรกติโก, ปัญญาปรกติโก, ปัญญาวิสุทธิโก, และในที่นี้มี ก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต". คำว่า "ตุลฺยาธิกรเณ" (ในบทที่มีวิภัตติเสมอกัน) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า สมณิภัตติโก, กุมาริภัตติโก, กุมาริภัตติ පුබ්බපදස්සෙවායං පුම්භාවාතිදෙසො, තෙන ඉධ න භවති. බහුදාසිකො පුරිසො. බහුකුමාරිකං කුලං. การสมมติให้เป็นปุงลิงค์นี้ เป็นของบทหน้าเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้ (บทหลัง) จึงไม่เป็น (ปุงลิงค์) เช่น พหุทาสิโก ปุริโส (บุรุษผู้มีทาสีมาก), พหุกุมาริกัง กุลัง (ตระกูลที่มีกุมารีมาก) ‘‘ගාණ්ඨිවො ධනු අස්සා’’ති විග්ගය්හ සමාසාදිම්හි කතෙ – เมื่อแยกบทว่า "คัณฐีโว ธนู อัสสา" (ธนูมีปมของผู้นี้) แล้วทำสมาสเป็นต้น 355. ධනුම්හා ච. ๓๕๕. และจากคำว่า ธนู තිපදමිදං. ක්වචිසමාසන්තගතා ධනුසද්දා ආපච්චයො හොති, චසද්දෙන ධම්මාදිතො ච, ‘‘වමොදුදන්තාන’’න්ති වකාරො, ගාණ්ඨිවධන්වා. එවං පච්චක්ඛධම්මා. สูตรนี้มี ๓ บท. บางครั้ง หลังศัพท์ว่า ธนู ที่อยู่ท้ายสมาส ย่อมลง อา ปัจจัย, และด้วย จะ ศัพท์ (ในสูตร) ย่อมลง (อา ปัจจัย) หลังศัพท์มี ธัมมะ เป็นต้น, มีการลง ว อักษร ด้วยสูตรว่า "วโมทุทนฺตานํ", เป็นรูปว่า คัณฐีวธันวา. เช่นเดียวกับ ปัจจักขธัมมา ක්වචීති කිං? සහස්සථාමධනු, පච්චක්ඛධම්මො, විදිතධම්මො. คำว่า "บางครั้ง" นี้หมายถึงอะไร? สหัสสถามธนู (ธนูมีกำลังพัน), ปัจจกขธรรม (ผู้มีธรรมอันประจักษ์), วิทิตธรรม (ผู้มีธรรมอันรู้แล้ว) නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු ඉච්චත්‍ර – නානප්පකාරා දුමා නානාදුමා, නානාදුමෙහි පතිතානි නානාදුමපතිතානි, නානාදුමපතිතානි ච තානි පුප්ඵානි චාති නානාදුමපතිතපුප්ඵානි, තෙහි වාසිතා නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතා, නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතා සානූ යස්ස පබ්බතස්ස සොයං නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු [Pg.204] පබ්බතො. අයං පන කම්මධාරයතප්පුරිසගබ්භො තුල්‍යාධිකරණබහුබ්බීහි. ในคำว่า นานาทุมปติตปุปผวาสิตสานุ นี้ - ต้นไม้มีประการต่างๆ ชื่อว่า นานาทุมะ, (ดอกไม้) ที่ตกจากต้นไม้มีประการต่างๆ ชื่อว่า นานาทุมปติตะ, ดอกไม้ทั้งหลายที่ตกจากต้นไม้มีประการต่างๆ ชื่อว่า นานาทุมปติตปุปผะ, (ยอดเขา) ที่อบอวลด้วยดอกไม้เหล่านั้น ชื่อว่า นานาทุมปติตปุปผวาสิตะ, ยอดเขาที่อบอวลด้วยดอกไม้ที่ตกจากต้นไม้มีประการต่างๆ มีแก่ภูเขาใด ภูเขานั้นชื่อว่า นานาทุมปติตปุปผวาสิตสานุ. ส่วนสมาสนี้เป็นตุลยาธิกรณพหุพพีหิที่มีกรรมธารยะและตัปปุริสะอยู่ภายใน තථා බ්‍යාලම්බො අම්බුධරො බ්‍යාලම්බම්බුධරො, තස්ස බින්දූනි බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දූනි, තෙහි චුම්බිතො බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දුචුම්බිතො, තාදිසො කූටො යස්ස සොයං බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දුචුම්බිතකූටො ඉච්චාදි. เช่นเดียวกัน เมฆที่ห้อยย้อย ชื่อว่า พยาลัมพัมพุธระ, หยดน้ำทั้งหลายของเมฆนั้น ชื่อว่า พยาลัมพัมพุธรพินทุ, (ยอดเขา) ที่ถูกหยดน้ำเหล่านั้นสัมผัส ชื่อว่า พยาลัมพัมพุธรพินทุจุมพิตะ, ยอดเขาเช่นนั้นมีแก่ภูเขาใด ภูเขานั้นชื่อว่า พยาลัมพัมพุธรพินทุจุมพิตกูฏะ เป็นต้น සත්තමියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – සම්පන්නානි සස්සානි යස්මිං ජනපදෙ සොයං සම්පන්නසස්සො ජනපදො, සුලභො පිණ්ඩො ඉමස්මින්ති සුලභපිණ්ඩො දෙසො. ආකිණ්ණා මනුස්සා යස්සං රාජධානියං සා ආකිණ්ණමනුස්සා රාජධානී, බහවො තාපසා එතස්මින්ති බහුතාපසො අස්සමො, උපචිතං මංසලොහිතං අස්මින්ති උපචිතමංසලොහිතං සරීරං, බහවො සාමිනො අස්මින්ති බහුස්සාමිකං නගරං. พหุพพีหิสมาสในอรรถสัตตมีวิภัตติ เช่น สัมปันนสัสโส ชนปโท (ชนบทที่มีข้าวกล้าสมบูรณ์), สุลภปิณโฑ เทโส (ดินแดนที่มีก้อนข้าวหาได้ง่าย), อากิณณมนุสสา ราชธานี (ราชธานีที่มีมนุษย์พลุกพล่าน), พหุตาปโส อัสสโม (อาศรมที่มีดาบสมาก), อุปจิตมังสโลหิตัง สรีรัง (ร่างกายที่มีเนื้อและเลือดพอกพูน), พหุสสามิกัง นครัง (เมืองที่มีเจ้าของมาก) ‘‘බහූ නදියො අස්මි’’න්ති අත්ථෙ සමාසාදිම්හි කතෙ – เมื่อทำสมาสเป็นต้นในอรรถว่า "มีแม่น้ำมากในที่นี้" සමාසන්තග්ගහණං, කප්පච්චයො ච වත්තතෙ. การถือเอาปัจจัยท้ายสมาส และ ก ปัจจัย ก็เป็นไปอยู่ 356. නදිම්හා ච. ๓๕๖. และจากแม่น้ำ සමාසන්තගතා නදිම්හා කප්පච්චයො හොති, චසද්දෙන තුඅන්තා ච. නිච්චත්ථං වචනං. නදීති චෙත්ථ ඉත්ථිවාචකානං ඊකාරූකාරානං පරසමඤ්ඤා, තතො ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා නදිසඤ්ඤස්ස කප්පච්චයෙ රස්සත්තං, බහුනදිකො ජනපදො. එවං බහුජම්බුකං වනං. බහුනාරිකොති ඡට්ඨීබහුබ්බීහිනා සිද්ධං. බහවො කත්තාරො අස්මිං, අස්සාති වා බහුකත්තුකො දෙසො. එවං බහුභත්තුකො. ก ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์ชื่อ นที ที่อยู่ท้ายสมาส, และด้วย จะ ศัพท์ ย่อมลงหลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ตุ ปัจจัย. คำนี้ (ในสูตร) ใส่มาเพื่อความแน่นอน. คำว่า "นที" ในที่นี้ เป็นชื่อเรียกอื่นของสระ อี และ อู ที่เป็นอิตถีลิงค์, จากนั้น ด้วยสูตรว่า "กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ" เป็นต้น จึงมีการทำสระของศัพท์ชื่อนทีให้เป็นรัสสะ เมื่อมี ก ปัจจัย, เป็นรูปว่า พหุนทิโก ชนปโท (ชนบทที่มีแม่น้ำมาก). เช่นเดียวกับ พหุชัมพุกัง วนัง (ป่าที่มีต้นหว้ามาก). ส่วนคำว่า พหุนาริโก สำเร็จด้วยฉัฏฐีพหุพพีหิ. พหุกัตตุโก เทโส (ดินแดนที่มีผู้ทำมาก) คือ มีผู้ทำมากในดินแดนนี้ หรือ มีผู้ทำมากของดินแดนนี้. เช่นเดียวกับ พหุภัตตุโก භින්නාධිකරණො යථා – එකරත්තිං වාසො අස්සාති එකරත්තිවාසො, සමානෙන ජනෙන සද්ධිං වාසො අස්සාති සමානවාසො [Pg.205] පුරිසො. උභතො බ්‍යඤ්ජනමස්ස අත්ථීති උභභොබ්‍යඤ්ජනකො, ඡත්තං පාණිම්හි අස්සාති ඡත්තපාණි පුරිසො. එවං දණ්ඩපාණි, සත්ථපාණි, වජිරපාණි, ඛග්ගහත්ථො, සත්ථහත්ථො, දානෙ අජ්ඣාසයො අස්සාති දානජ්ඣාසයො, දානාධිමුත්තිකො, බුද්ධභත්තිකො, සද්ධම්මගාරවො ඉච්චාදි. ภินนาธิกรณพหุพพีหิ เช่น เอกรตฺติวาโส (ผู้มีการอยู่คืนเดียว) คือ การอยู่คืนเดียวมีแก่เขา, สมานวาโส ปุริโส (บุรุษผู้มีการอยู่ร่วมกับคนที่เสมอกัน) คือ การอยู่ร่วมกับคนที่เสมอกันมีแก่เขา. อุภโตพยัญชนโก (ผู้มีเพศทั้งสอง) คือ เพศทั้งสองมีแก่เขา, ฉัตตปาณิ ปุริโส (บุรุษผู้มีร่มในมือ) คือ ร่มมีในมือของเขา. เช่นเดียวกับ ทัณฑปาณิ (ผู้มีไม้เท้าในมือ), สัตถปาณิ (ผู้มีศัสตราในมือ), วชิรปาณิ (ผู้มีวชิระในมือ), ขัคคหัตโถ (ผู้มีดาบในมือ), สัตถหัตโถ (ผู้มีศัสตราในมือ), ทานัชฌาสโย (ผู้มีอัธยาศัยในการให้) คือ อัธยาศัยในการให้มีแก่เขา, ทานาธิมุตติโก (ผู้มีใจน้อมไปในการให้), พุทธภัตติโก (ผู้มีความภักดีในพระพุทธเจ้า), สัทธัมมคารโว (ผู้มีความเคารพในพระสัทธรรม) เป็นต้น තිපදො යථා – පරක්කමෙනාධිගතා සම්පදා යෙහි තෙ භවන්ති පරක්කමාධිගතසම්පදා මහාපුරිසා. එවං ධම්මාධිගතභොගා, ඔණීතො පත්තතො පාණි යෙන සොයං ඔණීතපත්තපාණි, සීහස්ස පුබ්බද්ධං විය කායො අස්සාති සීහපුබ්බද්ධකායො, මත්තා බහවො මාතඞ්ගා අස්මින්ති මත්තබහුමාතඞ්ගං වනං ඉච්චාදි. ติปทพหุพพีหิ (พหุพพีหิที่มี ๓ บท) เช่น ปรักกมาธิคตสัมปทา มหาปุริสา (มหาบุรุษทั้งหลายผู้มีสมบัติอันได้มาด้วยความเพียร) คือ สมบัติอันได้มาด้วยความเพียรมีแก่ท่านเหล่านั้น. เช่นเดียวกับ ธัมมาธิคตโภคา (ผู้มีโภคะอันได้มาโดยธรรม), โอณีตปัตตปาณิ (ผู้มีมืออันน้อมลงสู่บาตร) คือ มืออันเขาน้อมลงสู่บาตรแล้ว, สีหปุพพัทธกาโย (ผู้มีกายดุจกึ่งท่อนหน้าของราชสีห์) คือ กายดุจกึ่งท่อนหน้าของราชสีห์มีแก่เขา, มัตตพหุมาตังคัง วนัง (ป่าที่มีช้างตกมันมาก) คือ ช้างตกมันจำนวนมากมีอยู่ในป่านั้น เป็นต้น නනිපාතපුබ්බපදො යථා – නත්ථි එතස්ස සමොති අසමො භගවා. ඉධ ‘‘අත්තං නස්ස තප්පුරිසෙ’’ති සුත්තෙ ‘‘අත්තං නස්සා’’ති යොගවිභාගෙන නස්ස අත්තං. එවං අප්පටිපුග්ගලො, අපුත්තකො, අහෙතුකො, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා කප්පච්චයො, නත්ථි සංවාසො එතෙසන්ති අසංවාසා, න විජ්ජතෙ වුට්ඨි එත්ථාති අවුට්ඨිකො ජනපදො, අභික්ඛුකො විහාරො, නත්ථි එතස්ස උත්තරොති අනුත්තරො, ‘‘සරෙ අන’’ති අන, තප්පුරිසග්ගහණමුපලක්ඛණං, අථවා ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා නස්ස අන. එවං නත්ථි අන්තො අස්සාති අනන්තං, න විජ්ජන්ති ආසවා එතෙසන්ති අනාසවා ඉච්චාදි. พหุพพีหิที่มี น นิบาต อยู่หน้า เช่น อสโม ภควา (พระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีผู้เสมอเหมือน) คือ ผู้เสมอเหมือนไม่มีแก่พระองค์. ในที่นี้ ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค) ว่า "อตฺตํ นสฺสา" ในสูตร "อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส" จึงมีการแปลง น เป็น อ. เช่นเดียวกับ อัปปฏิปุคคโล (ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ), อปุตตโก (ผู้ไม่มีบุตร), อเหตุโก (ผู้ไม่มีเหตุ), มี ก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ สมาสนฺต" เป็นต้น, อสังวาสา (ผู้ไม่มีการอยู่ร่วมกัน) คือ การอยู่ร่วมกันไม่มีแก่คนเหล่านั้น, อวุฏฐิโก ชนปโท (ชนบทที่ไม่มีฝน) คือ ฝนไม่มีในชนบทนี้, อภิกขุโก วิหาโร (วิหารที่ไม่มีภิกษุ), อนุตตโร (ผู้ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า) คือ สิ่งอื่นยิ่งกว่าไม่มีแก่เขา, แปลง น เป็น อน ด้วยสูตรว่า "สเร อน", การรับเอาตัปปุริสสมาส (ในสูตร) เป็นเพียงเครื่องหมายแสดง (รวมถึงสมาสอื่นด้วย), หรืออีกนัยหนึ่ง แปลง น เป็น อน ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธี" เป็นต้น. เช่นเดียวกับ อนันตัง (ไม่มีที่สุด) คือ ที่สุดไม่มีแก่เขา, อนาสวา (ผู้ไม่มีอาสวะ) คือ อาสวะทั้งหลายไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น เป็นต้น පඨමායත්ථෙ සහපුබ්බපදො යථා – සහ හෙතුනා යො වත්තතෙති සහෙතුකො, සහෙතු වා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා [Pg.206] සහසද්දස්ස සාදෙසො, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා කප්පච්චයො ච, සහ පීතියා ඉමෙ වත්තන්තීති සප්පීතිකා. එවං සහ පච්චයෙහි වත්තන්තීති සප්පච්චයා, සකිලෙසො, සඋපාදානො, සපරිවාරො, සහ මූලෙන උද්ධතො සමූලුද්ධතො රුක්ඛො. ตัวอย่างของบทที่มีสหบุพพบทในอรรถปฐมาวิภัตติ เช่น – ผู้ใดเป็นไปพร้อมด้วยเหตุ ผู้นั้นชื่อว่า สเหตุโก หรือ สเหตุ, มีการแปลง สห สัททะ เป็น ส ด้วยสูตรว่า “เตสุ วุทฺธี” เป็นต้น และลง ก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ สมาสนฺต” เป็นต้น, เหล่าใดเป็นไปพร้อมด้วยปีติ เหล่านั้นชื่อว่า สปฺปีติกา. เช่นเดียวกัน สปฺปจฺจยา (เป็นไปพร้อมด้วยปัจจัย), สกิเลโส (ผู้มีกิเลส), สอุปาทาโน (ผู้มีอุปาทาน), สปริวาโร (ผู้มีบริวาร), สมูลุทฺธโต รุกฺโข (ต้นไม้ที่ถูกถอนขึ้นพร้อมด้วยราก) คือ ถูกถอนขึ้นพร้อมด้วยราก. උපමානපුබ්බපදො පඨමායත්ථෙ තාව – උපමානොපමෙය්‍යභාවප්පසිද්ධත්ථං ඉවසද්දප්පයොගො, කායබ්‍යාමානං සමප්පමාණතාය නිග්‍රොධො ඉව පරිමණ්ඩලො යො රාජකුමාරො සොයංනිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො රාජකුමාරො. ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති ඉවසද්දස්ස අප්පයොගො, සඞ්ඛො විය පණ්ඩරො අයන්ති සඞ්ඛපණ්ඩරො, කාකො විය සූරො අයන්ති කාකසූරො, චක්ඛු ඉව භූතො අයං පරමත්ථදස්සනතොති චක්ඛුභූතො භගවා. එවං අත්ථභූතො. ධම්මභූතො, බ්‍රහ්මභූතො, අන්ධො විය භූතො අයන්ති අන්ධභූතො බාලො. මුඤ්ජපබ්බජමිව භූතා අයන්ති මුඤ්ජපබ්බජභූතා කුදිට්ඨි. තන්තාකුලකමිව ජාතා අයන්ති තන්තාකුලකජාතා. บทที่มีอุปมาบุพพบทในอรรถปฐมาวิภัตติก่อน – มีการใช้ อิว สัททะ เพื่อให้ความเป็นอุปมาและอุปไมยปรากฏชัด, พระราชกุมารพระองค์ใดมีพระวรกายกลมดุจต้นไทร เพราะมีขนาดเท่ากับช่วงแขน พระราชกุมารพระองค์นั้นชื่อว่า นิโคฺรธปริมณฺฑโล. ไม่มีการใช้ อิว สัททะ ด้วยหลักว่า “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค” (ไม่ใช้บทที่แสดงอรรถที่กล่าวแล้ว), ผู้นี้ขาวดุจสังข์ ชื่อว่า สงฺขปณฺฑโร, ผู้นี้กล้าหาญดุจกา ชื่อว่า กากสูโร, พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้เป็นดุจดวงตา เพราะทรงเห็นปรมัตถ์ ชื่อว่า จกฺขุภูโต. เช่นเดียวกัน อตฺถภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, คนพาลผู้นี้เป็นดุจคนตาบอด ชื่อว่า อนฺธภูโต พาโล, มิจฉาทิฏฐิเหล่านี้เป็นดุจหญ้ามุญชะและหญ้าพับพะ ชื่อว่า มุญฺชปพฺพชภูตา กุทิฏฺฐิ, (ทิฏฐิ) เหล่านี้เกิดดุจกลุ่มด้ายที่ยุ่งเหยิง ชื่อว่า ตนฺตากุลกชาตา. ඡට්ඨියත්ථෙ – සුවණ්ණවණ්ණො විය වණ්ණො යස්ස සොයං සුවණ්ණවණ්ණො භගවා. උත්තරපදලොපො, නාගස්ස විය අස්ස ගතීති නාගගති. එවං සීහගති, නාගවික්කමො, සීහවික්කමො, සීහහනු, එණිස්ස විය අස්ස ජඞ්ඝාති එණිජඞ්ඝො, සීහස්ස පුබ්බද්ධං විය අස්ස කායොති සීහපුබ්බද්ධකායො, බ්‍රහ්මුනො විය අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො අස්සාති බ්‍රහ්මස්සරො. ในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ – พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดมีพระฉวีวรรณดุจสีแห่งทอง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นชื่อว่า สุวณฺณวณฺโณ. มีการลบอุตตรบท (ในวิเคราะห์), การเยื้องกรายของเขาดุจการเยื้องกรายของช้าง ชื่อว่า นาคคติ. เช่นเดียวกัน สีหคติ, นาควิกฺกโม, สีหวิกฺกโม, สีหหนุ, แข้งของเขาดุจแข้งของเนื้อทราย ชื่อว่า เอณิชงฺโฆ, กายของเขาดุจกายส่วนหน้าของราชสีห์ ชื่อว่า สีหปุพฺพทฺธกาโย, เสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ ของเขาดุจเสียงของพรหม ชื่อว่า พฺรหฺมสฺสโร. වාසද්දත්ථෙ [Pg.207] සඞ්ඛ්‍යොභයපදො යථා – ද්වෙ වා තයො වා පත්තා ද්වත්තිපත්තා, ‘‘ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා’’ති ද්විසද්දන්තස්ස ආත්තං, රස්සත්තං, ද්වීහං වා තීහං වා ද්වීහතීහං, ඡ වා පඤ්ච වා වාචා ඡප්පඤ්චවාචා. එවං සත්තට්ඨමාසා, එකයොජනද්වියොජනානි. ตัวอย่างของสังขยาอุภยบทในอรรถ วา สัททะ (หรือ) เช่น – บาตร ๒ หรือ ๓ ใบ ชื่อว่า ทฺวตฺติปตฺตา, มีการแปลงท้าย ทฺวิ สัททะ เป็น อา ด้วยสูตรว่า “ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา” แล้วทำเป็นรัสสะ, ๒ วัน หรือ ๓ วัน ชื่อว่า ทฺวีหตีหํ, วาจา ๖ หรือ ๕ คำ ชื่อว่า ฉปญฺจวาจา. เช่นเดียวกัน สตฺตฏฺฐมาสา (๗ หรือ ๘ เดือน), เอกโยชนทฺวิโยชนานิ (๑ หรือ ๒ โยชน์). දිසන්තරාළත්ථො යථා – පුබ්බස්සා ච දක්ඛිණස්සා ච දිසාය යදන්තරාළං සායං පුබ්බදක්ඛිණා විදිසා. එත්ථ තුල්‍යාධිකරණපදපරත්තාභාවා න පුම්භාවාතිදෙසො, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා දිසන්තරාළත්ථෙ පුබ්බපදස්ස රස්සත්තං. එවං පුබ්බුත්තරා, අපරදක්ඛිණා, පච්ඡිමුත්තරා. යදා පන දක්ඛිණා ච සා පුබ්බා චාති කම්මධාරයසමාසො හොති, තදා පුම්භාවාතිදෙසො උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා, සබ්බනාමිකවිධානම්පි නිච්චං භවතියෙව, යථා – දක්ඛිණපුබ්බස්සා, දක්ඛිණපුබ්බස්සමිති. ตัวอย่างในอรรถระหว่างทิศ เช่น – ระหว่างแห่งทิศตะวันออกและทิศใต้ ทิศเฉียงนั้นชื่อว่า ปุพฺพทกฺขิณา วิทิสา. ในที่นี้ไม่มีการให้สำเร็จรูปเป็นปุงลิงค์ (ปุมภาวาทิเทส) เพราะไม่มีบทหลังที่เป็นตุลยาธิกรณะ, มีการทำปุพพบทให้เป็นรัสสะในอรรถระหว่างทิศด้วยสูตรว่า “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ” เป็นต้น. เช่นเดียวกัน ปุพฺพุตฺตรา, อปราทกฺขิณา, ปจฺฉิมุตฺตรา. แต่เมื่อใดเป็นกัมมธารยสมาสว่า “ทิศนั้นด้วย เป็นทิศใต้ด้วย เป็นทิศตะวันออกด้วย” (ทกฺขิณา จ สา ปุพฺพา จ) เมื่อนั้นย่อมมีการให้สำเร็จรูปเป็นปุงลิงค์ เพราะอุตตรบทเป็นประธาน และแม้การทำวิธีแห่งสัพพนามก็ย่อมมีแน่นอน เช่น ทกฺขิณปุพฺพสฺสา, ทกฺขิณปุพฺพสฺสมฺ. බ්‍යතිහාරලක්ඛණො යථා – කෙසෙසු ච කෙසෙසු ච ගහෙත්වා ඉදං යුද්ධං පවත්තතීති කෙසාකෙසි, දණ්ඩෙහි ච දණ්ඩෙහි ච පහරිත්වා ඉදං යුද්ධං පවත්තතීති දණ්ඩාදණ්ඩි, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා මජ්ඣෙදීඝො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අන්තස්සිකාරො. ตัวอย่างพยติหารลักษณะ (การทำตอบแทนกัน) เช่น – การรบนี้ดำเนินไปโดยการจับผมและผม (ของกันและกัน) ชื่อว่า เกสาเกสิ, การรบนี้ดำเนินไปโดยการตีด้วยไม้และไม้ (ของกันและกัน) ชื่อว่า ทณฺฑาทณฺฑิ, มีการทำทีฆะในท่ามกลางด้วยสูตรว่า “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ” เป็นต้น และมีการทำอิการะในที่สุดด้วยสูตรว่า “เตสุ วุทฺธี” เป็นต้น. පඨමාවිභත්‍යත්ථබහුබ්බීහි. พหุพพีหิสมาสในอรรถปฐมาวิภัตติ. බහුබ්බීහිසමාසො නිට්ඨිතො. จบพหุพพีหิสมาส. ද්වන්දසමාස ทวันทสมาส අථ ද්වන්දසමාසො වුච්චතෙ. ลำดับนี้ จะกล่าวถึงทวันทสมาส. සො ච දුවිධො ඉතරීතරයොග සමාහාරත්ථභෙදෙන. ทวันทสมาสนั้นมี ๒ อย่าง โดยต่างกันด้วยอรรถคืออิตรีตรโยคะและสมาหาระ. තත්ථ [Pg.208] ඉතරීතරයොගෙ තාව – ‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලාන’’ඉතීධ උභයත්ථාපි පඨමෙකවචනං, සමුච්චයජොතනත්ථං චසද්දප්පයොගො ච. ในอิตรีตรโยคะนั้นก่อน – ในคำว่า “สารีปุตฺตโมคฺคลฺลานา” นี้ ทั้งสองบท (ในวิเคราะห์) เป็นปฐมาวิภัตติเอกพจน์ และมีการใช้ จ สัททะ เพื่อส่องอรรถสมุจจัย (การรวบรวม). ‘‘සාරිපුත්තො ච මොග්ගල්ලානො චා’’ති විග්ගහෙ – ในวิเคราะห์ว่า “สารีปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จ” – 357. නාමානං සමුච්චයො ද්වන්දො. ๓๕๗. การรวบรวมนามทั้งหลาย ชื่อว่า ทวันทะ. නානානාමානමෙව එකවිභත්තිකානං යුත්තත්ථානං යො සමුච්චයො, සො විභාසා සමාසො භවති, ද්වන්දසඤ්ඤො ච. การรวบรวมนามต่าง ๆ ที่มีวิภัตติเดียวกัน มีอรรถสัมพันธ์กัน ย่อมเป็นสมาสได้บ้าง และมีชื่อว่าทวันทะ. එත්ථ ච සමුච්චයො නාම සම්පිණ්ඩනං, සො පන අත්ථවසෙන කෙවලසමුච්චයො අන්වාචයො ඉතරීතරයොගො සමාහාරො චාති චතුබ්බිධො. ในที่นี้ สมุจจัย คือการรวบรวมเข้าด้วยกัน, สมุจจัยนั้นมี ๔ อย่าง โดยแบ่งตามอรรถ คือ เกวลสมุจจัย, อนวาจยะ, อิตรีตรโยคะ และสมาหาระ. තත්ථ කෙවලසමුච්චයෙ, අන්වාචයෙ ච සමාසො න භවති, ක්‍රියාසාපෙක්ඛතාය නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අයුත්තත්ථභාවතො, යථා – චීවරං පිණ්ඩපාතඤ්ච පච්චයං සයනාසනං අදාසි, දානඤ්ච දෙහි, සීලඤ්ච රක්ඛාහි. ඉතරීතරයොගෙ, සමාහාරෙ ච සමාසො භවති, තත්ථ නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං යුත්තත්ථභාවතො. ในเกวลสมุจจัยและอนวาจยะนั้น ไม่เป็นสมาส เพราะนามทั้งหลายไม่มีอรรถสัมพันธ์กันและกันเนื่องจากต้องรอคอยกิริยา เช่น “ถวายจีวรและบิณฑบาต ปัจจัยและเสนาสนะ”, “จงให้ทานด้วย จงรักษาศีลด้วย”. ส่วนในอิตรีตรโยคะและสมาหาระ ย่อมเป็นสมาส เพราะในอรรถเหล่านั้น นามทั้งหลายมีอรรถสัมพันธ์กันและกัน. ද්වෙ ද්වෙ පදානි ද්වන්දා, ද්වන්දට්ඨා වා ද්වන්දා, ද්වන්දසදිසත්තා අයං සමාසොපි අන්වත්ථසඤ්ඤාය ද්වන්දොති වුච්චති, උභයපදත්ථප්පධානො හි ද්වන්දො. บท ๒ บท ชื่อว่าทวันทะ หรือบทที่ตั้งอยู่ในอรรถแห่งคู่ ชื่อว่าทวันทะ, แม้สมาสนี้ก็เรียกว่าทวันทะตามชื่อที่มีความหมายตรงตัวเพราะความที่คล้ายกับคู่, เพราะว่าทวันทสมาสมีอรรถของบททั้งสองเป็นประธาน. නනු ච උභයපදත්ථප්පධානත්තෙ සති ද්වන්දෙ කථමෙකත්ථීභාවො සියාති? වුච්චතෙ – සදිසාදිඅත්ථෙපි සද්දප්පවත්තිසම්භවෙනද්වින්නං පදානං එකක්ඛණෙයෙව අත්ථද්වයදීපකත්තා න විරොධො, තඤ්ච ද්වන්දවිසයමෙව, තෙසමත්ථද්වයදීපකත්තා. යථා හි භූසද්දො අනුභවඅභිභවාදිකෙ අත්ථෙ අන්වභිආදිඋපසග්ගසහිතොව දීපෙති, න කෙවලො, එවං ‘‘ගවස්සක’’න්තිආදීසු [Pg.209] ගවාදීනං අස්සාදිසද්දන්තරසහිතානමෙව අත්ථද්වයදීපනං, න කෙවලානන්ති තඤ්ච ද්වන්දවිසයමෙව, න සබ්බත්ථාති දට්ඨබ්බං. අථ වා ද්වින්නම්පි යථාවුත්තසමුච්චයදීපකත්තා අත්ථි ද්වන්දෙපෙකත්ථිතාති න කොචි විරොධො, තතො සමාසසඤ්ඤාවිභත්තිලොපාදි වුත්තනයමෙව, සමාසෙනෙව චත්ථස්ස වුත්තත්තා ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති චසද්දස්ස අප්පයොගො. ถามว่า เมื่อทวันทสมาสมีอรรถของบททั้งสองเป็นประธาน ความเป็นอันเดียวกันแห่งอรรถ (เอกัตถีภาวะ) จะมีได้อย่างไร? ตอบว่า แม้ในอรรถมีคำว่า ‘เหมือน’ เป็นต้น ก็มีการเกิดขึ้นแห่งศัพท์ได้ และเพราะบททั้งสองแสดงอรรถสองอย่างในขณะเดียวกันนั่นเองจึงไม่ขัดแย้งกัน และนั่นเป็นเรื่องเฉพาะในวิสัยของทวันทสมาสเท่านั้น เพราะบทเหล่านั้นแสดงอรรถสองอย่าง. เหมือนอย่างที่ ภู สัททะ ย่อมแสดงอรรถมีการเสวย (อนุภวะ) และการครอบงำ (อภิภวะ) เป็นต้น เมื่อประกอบกับอุปสรรคมี อนุ และ อภิ เป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่โดยลำพัง, ฉันใด, ในคำว่า “ควัสสกะ” เป็นต้น การแสดงอรรถสองอย่างก็เป็นของบทมี โค เป็นต้น ที่ประกอบกับศัพท์อื่นมี อัสสะ เป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่โดยลำพัง, และพึงทราบว่านั่นเป็นเรื่องเฉพาะในวิสัยของทวันทสมาสเท่านั้น ไม่ใช่ในที่ทั่วไป. อีกอย่างหนึ่ง เพราะบททั้งสองแสดงการรวบรวมตามที่กล่าวมาแล้ว จึงมีความเป็นอันเดียวกันแห่งอรรถในทวันทสมาสได้ ไม่มีความขัดแย้งใด ๆ, เพราะเหตุนั้น การตั้งชื่อสมาส การลบวิภัตติเป็นต้น ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว, และเพราะอรรถของ จ สัททะ ถูกกล่าวไว้ด้วยสมาสแล้ว จึงไม่มีการใช้ จ สัททะ ตามหลักว่า “ไม่ใช้บทที่แสดงอรรถที่กล่าวแล้ว”. ඉධ ද්වන්දෙ අච්චිතතරං පුබ්බං නිපතති, පරස්සෙව ලිඞ්ගඤ්ච. ඉතරීතරයොගස්ස අවයවප්පධානත්තා සබ්බත්ථ බහුවචනමෙව. ในทวันทสมาสนี้ บทที่ควรบูชากว่าย่อมวางไว้ข้างหน้า และมีลิงค์ตามบทหลังเท่านั้น. เพราะอิตรีตรโยคะมีส่วนประกอบเป็นประธาน จึงเป็นพหูพจน์ในทุกที่. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙහි ඉච්චාදි, සමණො ච බ්‍රාහ්මණො ච සමණබ්‍රාහ්මණා. එවං බ්‍රාහ්මණගහපතිකා, ඛත්තියබ්‍රාහ්මණා, දෙවමනුස්සා, චන්දිමසූරියා, මාතා ච පිතා ච මාතාපිතරො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ද්වන්දෙ මාතුආදිපුබ්බපදුකාරස්ස ආකාරො. එවං පිතාපුත්තා. สาลิปุตตโมคคัลลานา, สาลิปุตตโมคคัลลาเน, สาลิปุตตโมคคัลลาเนหิ เป็นต้น, สมณะด้วย พราหมณ์ด้วย เป็น สมณพราหมณา. เช่นนี้ พราหมณคหปติกา, ขัตติยพราหมณา, เทวมนุสสา, จันทิมสูริยา, มารดาด้วย บิดาด้วย เป็น มาตาปิตโร, ในทวันทวสมาส อักษร ‘อุ’ ของบทหน้าที่มี ‘มาตุ’ เป็นต้น กลายเป็น ‘อา’ ด้วยหลักที่ว่า ‘วุทธิในบทเหล่านั้น’ เป็นต้น. เช่นนี้ ปิตาปุตตา. ‘‘ජායා ච පති චාති ජායාපති’’ඉතීධ – ในคำว่า ‘ภรรยาด้วย สามีด้วย เป็น ชายาปติ’ นี้ – ‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ. คำว่า ‘ในบางแห่ง’ ย่อมตามมา. 358. ජායාය තුදං ජානි පතිම්හි. ๓๕๘. คำว่า ‘ตุดัง’ และ ‘ชานิ’ แทนที่ ‘ชายา’ เมื่อมี ‘ปติ’ อยู่ข้างหลัง. ජායාසද්දස්ස තුදං ජානිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති පතිසද්දෙ පරෙ ක්වචි. තුදංපති, ජානිපති, ජයම්පතිකා. එත්ථ නිග්ගහීතාගමො, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තඤ්ච. อาเทศเหล่านี้คือ ‘ตุดัง’ และ ‘ชานิ’ ย่อมมีแก่ศัพท์ว่า ‘ชายา’ ในบางแห่งเมื่อมีศัพท์ว่า ‘ปติ’ อยู่ข้างหลัง. ตุดังปติ, ชานิปติ, ชยัมปติกา. ในที่นี้มีการลงนฤคหิตอาคม และมีการทำให้เป็นเสียงสั้นด้วยหลัก ‘ในบางแห่ง’ เป็นต้น. ක්වචි අප්පසරං පුබ්බං නිපතති, යථා – චන්දො ච සූරියො ච චන්දසූරියා, නිගමා ච ජනපදා ච නිගමජනපදා, සුරා ච අසුරා [Pg.210] ච ගරුළා ච මනුජා ච භුජගා ච ගන්ධබ්බා ච සුරාසුරගරුළමනුජභුජගගන්ධබ්බා. ในบางแห่ง บทที่มีพยางค์น้อยกว่าย่อมลงก่อน, เช่น – พระจันทร์ด้วย พระอาทิตย์ด้วย เป็น จันทสูริยา, นิคมด้วย ชนบทด้วย เป็น นิคมชนปทา, เทวดาด้วย อสูรด้วย ครุฑด้วย มนุษย์ด้วย นาคด้วย คนธรรพ์ด้วย เป็น สุราสุรครุฑมนุชภุชคคันธัพพา. ක්වචි ඉවණ්ණුවණ්ණන්තානං පුබ්බනිපාතො, යථා – අග්ගි ච ධූමො ච අග්ගිධූමා. එවං ගතිබුද්ධිභුජපඨහරකරසයා, ධාතවො ච ලිඞ්ගානි ච ධාතුලිඞ්ගානි. ในบางแห่ง บทที่ลงท้ายด้วยสระอิและสระอุ ย่อมลงก่อน, เช่น – ไฟด้วย ควันด้วย เป็น อัคคิธูมา. เช่นนี้ คติพุทธิภุชปฏหรกรรสยา, ธาตุด้วย ลิงค์ด้วย เป็น ธาตุลิงคานิ. ක්වචි සරාදිඅකාරන්තානං පුබ්බනිපාතො, යථා – අත්ථො ච ධම්මො ච අත්ථධම්මා. එවං අත්ථසද්දා, සද්දත්ථා වා. ในบางแห่ง บทที่ขึ้นต้นด้วยสระและลงท้ายด้วยอักษร อ ย่อมลงก่อน, เช่น – อรรถด้วย ธรรมด้วย เป็น อัตถธัมมา. เช่นนี้ อัตถสัททา, หรือ สัททัตถา. සමාහාරෙ පන – ‘‘චක්ඛු ච සොතඤ්චා’’ති අත්ථෙ ‘‘නාමානං සමුච්චයො ද්වන්දො’’ති ද්වන්දසමාසං කත්වා විභත්තිලොපාදිම්හි කතෙ – ส่วนในสมาหาระ – เมื่อทำทวันทวสมาสในอรรถว่า ‘ตาด้วย หูด้วย’ ด้วยหลักที่ว่า ‘การรวมกันของนามเป็นทวันทวสมาส’ และเมื่อมีการลบวิภัตติเป็นต้นแล้ว – ‘‘නපුංසකලිඞ්ගං, එකත්තඤ්චා’’ති වත්තතෙ. คำว่า ‘เป็นนปุงสกลิงค์ และเป็นเอกพจน์’ ย่อมตามมา. 359. තථා ද්වන්දෙ පාණි තූරිය යොග්ග සෙනඞ්ග ඛුද්දජන්තුක විවිධ විරුද්ධ විසභාගත්ථාදීනඤ්ච. ๓๕๙. เช่นเดียวกัน ในทวันทวสมาสของอรรถมี ‘ปาณิ’ (อวัยวะ), ‘ตูริยะ’ (เครื่องดนตรี), ‘โยคคะ’ (เครื่องผูก), ‘เสนางคะ’ (องค์แห่งกองทัพ), ‘ขุททกชันตุกะ’ (สัตว์เล็ก), ‘วิวิธวิรุทธะ’ (แตกต่างและขัดแย้ง), ‘วิสภาคัตถะ’ (อรรถที่ต่างกัน) เป็นต้น. යථා දිගුසමාසෙ, තථා සමාහාරද්වන්දසමාසෙපි පාණි තූරිය යොග්ග සෙනඞ්ගත්ථානං, ඛුද්දජන්තුකවිවිධ විරුද්ධවිසභාගත්ථඉච්චෙවමාදීනඤ්ච එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච. เหมือนในทิคุสมาส, ฉันใด, ในสมาหารทวันทวสมาสก็ฉันนั้น, อรรถมี ‘ปาณิ’ (อวัยวะ), ‘ตูริยะ’ (เครื่องดนตรี), ‘โยคคะ’ (เครื่องผูก), ‘เสนางคะ’ (องค์แห่งกองทัพ), ‘ขุททกชันตุกะ’ (สัตว์เล็ก), ‘วิวิธวิรุทธะ’ (แตกต่างและขัดแย้ง), ‘วิสภาคัตถะ’ (อรรถที่ต่างกัน) เป็นต้น ย่อมเป็นเอกพจน์ และเป็นนปุงสกลิงค์. පාණිනො ච තූරියානි ච යොග්ගානි ච සෙනා චාති පාණිතූරිය යොග්ගසෙනා, තාසමඞ්ගානි පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගානි, ද්වන්දතො පරත්තා අඞ්ගසද්දො පච්චෙකමභිසම්බජ්ඣතෙ. ඛුද්දා ච තෙ ජන්තුකා චෙති ඛුද්දජන්තුකා, විවිධෙනාකාරෙන විරුද්ධා විවිධවිරුද්ධා, නිච්චවිරොධිනො. සමානො භාගො යෙසං තෙ සභාගා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා සමානස්ස සආදෙසො, විවිධා ච තෙ ලක්ඛණතො සභාගා ච කිච්චතොති විසභාගා. පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගානි ච ඛුද්දජන්තුකා ච විවිධවිරුද්ධා ච විසභාගා චාති ද්වන්දො, ඉධ බහුත්තා පුබ්බනිපාතස්ස අනියමො, තෙ අත්ථා යෙසං [Pg.211] තෙ පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගඛුද්දජන්තුකවිවිධවිරුද්ධවිසභාගත්ථා, තෙ ආදයො යෙසං තෙ තදාදයො. อวัยวะด้วย เครื่องดนตรีด้วย เครื่องผูกด้วย กองทัพด้วย เป็น ปาณิตูริยโยคคเสนา, องค์ประกอบของสิ่งเหล่านั้น เป็น ปาณิตูริยโยคคเสนางคานิ, เพราะอยู่หลังทวันทวสมาส ศัพท์ว่า ‘อังคะ’ จึงสัมพันธ์กับแต่ละบท. สัตว์เล็กด้วย สัตว์เหล่านั้นด้วย เป็น ขุททกชันตุกา, ขัดแย้งกันโดยอาการต่างๆ เป็น วิวิธวิรุทธา, ผู้ขัดแย้งกันเป็นนิตย์. ส่วนที่เหมือนกันของสิ่งใด สิ่งเหล่านั้นเป็น สภาคะ, มีการอาเทศ ‘สมานะ’ เป็น ‘สะ’ ด้วยหลัก ‘วุทธิในบทเหล่านั้น’ เป็นต้น, แตกต่างกันโดยลักษณะ และเหมือนกันโดยหน้าที่ เป็น วิสภาคะ. ปาณิตูริยโยคคเสนางคานิด้วย ขุททกชันตุกาด้วย วิวิธวิรุทธาด้วย วิสภาคาก็ด้วย เป็น ทวันทวสมาส, ในที่นี้เพราะมีหลายบท จึงไม่มีกฎตายตัวในการลงบทหน้า, อรรถเหล่านั้นเป็นของสิ่งใด สิ่งเหล่านั้นเป็น ปาณิตูริยโยคคเสนางคขุททกชันตุกวิวิธวิรุทธวิสภาคัตถา, สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของสิ่งใด สิ่งเหล่านั้นเป็น ตทาทโย. ආදිග්ගහණෙන අඤ්ඤොඤ්ඤලිඞ්ගවිසෙසිත සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණත්ථ පචනචණ්ඩාලත්ථ දිසත්ථාදීනඤ්ච ද්වන්දෙ එකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච, ඉති පාණ්‍යඞ්ගත්ථභාවතො චක්ඛුසොතසද්දානං ඉමිනා එකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච කත්වා සමාසත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති අමාදෙසාදි. ด้วยการรับเอาคำว่า ‘เป็นต้น’ ในทวันทวสมาสของอรรถที่ระบุลิงค์ต่างกัน, อรรถที่เกี่ยวกับจำนวนและปริมาณ, อรรถที่เกี่ยวกับคนหุงต้มและคนจัณฑาล, อรรถที่เกี่ยวกับทิศ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกพจน์ และเป็นนปุงสกลิงค์, ดังนั้น เพราะความเป็นอรรถของอวัยวะ (ปาณิอังคะ) จึงทำให้ศัพท์ว่า ‘จักขุโสต’ เป็นเอกพจน์และเป็นนปุงสกลิงค์ด้วยหลักนี้, และเมื่อมีการตั้งชื่อนามเพราะเป็นสมาสแล้ว ก็มีการเกิดขึ้นของวิภัตติ ‘สิ’ เป็นต้น และการอาเทศเป็น ‘อัง’ เป็นต้น. චක්ඛුසොතං, හෙ චක්ඛුසොත, චක්ඛුසොතං, චක්ඛුසොතෙන. එවං සබ්බත්ථෙකවචනමෙව. මුඛඤ්ච නාසිකා ච මුඛනාසිකං, ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති අන්තස්ස රස්සත්තං, හනු ච ගීවා ච හනුගීවං. එවං කණ්ණනාසං, පාණිපාදං, ඡවිමංසලොහිතං. හත්ථපාදා මංසලොහිතානීතිආදීනං පන ඉතරීතරයොගෙන සිද්ධං. එවං පාණ්‍යඞ්ගත්ථෙ. จักขุโสตัง, เฮ จักขุโสต, จักขุโสตัง, จักขุโโสเตนะ. เช่นนี้ ย่อมเป็นเอกพจน์ในทุกที่. ปากด้วย จมูกด้วย เป็น มุขนาสิกัง, มีการทำสระสุดท้ายให้สั้นด้วยหลักที่ว่า ‘สระสั้นในนปุงสกลิงค์’, คางด้วย คอด้วย เป็น หนุกีวัง. เช่นนี้ กัณณนาสัง, ปาณิปาทัง, ฉวิมังสโลหิตัง. ส่วนคำว่า หัตถปาทา มังสโลหิตานิ เป็นต้น สำเร็จด้วยอิตรีตรโยคะ. เช่นนี้ ในอรรถของอวัยวะ (ปาณิอังคะ). තූරියඞ්ගත්ථෙ ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච ගීතවාදිතං, සම්මඤ්ච තාළඤ්ච සම්මතාළං, සම්මන්ති කංසතාළං. තාළන්ති හත්ථතාළං. සඞ්ඛෙ ච පණවො ච ඩිණ්ඩිමො ච, සඞ්ඛා ච පණවා ච ඩංණ්ඩිමා චාති වා සඞ්ඛපණවඩිණ්ඩිමං, පණවාදයො ද්වෙපි භෙරිවිසෙසො. ในอรรถของเครื่องดนตรี (ตูริยอังคะ) เพลงด้วย ดนตรีด้วย เป็น คีตวาทิตัง, ฉิ่งด้วย ฉาบด้วย เป็น สัมมตาลัง, ‘สัมมัง’ คือ ฉิ่งทองเหลือง. ‘ตาลัง’ คือ ฉาบมือ. สังข์ด้วย ปณวะด้วย ฑิณฑิมะด้วย, หรือ สังขาด้วย ปณวาด้วย ฑิณฑิมาด้วย เป็น สังขปณวฑิณฑิมัง, ปณวะเป็นต้นทั้งสองอย่างเป็นกลองชนิดพิเศษ. යොග්ගඞ්ගත්ථෙ යථා – ඵාලො ච පාචනඤ්ච ඵාලපාචනං, යුගඤ්ච නඞ්ගලඤ්ච යුගනඞ්ගලං. ในอรรถของเครื่องผูก (โยคคอังคะ) เช่น – ไถด้วย ปฏักด้วย เป็น ผาลปาจนัง, แอกด้วย ไถด้วย เป็น ยุคนังคลัง. සෙනඞ්ගත්ථෙ හත්ථිනො ච අස්සා ච හත්ථිඅස්සං, රථා ච පත්තිකා ච රථපත්තිකං, අසි ච චම්මඤ්ච අසිචම්මං, චම්මන්ති සරවාරණඵලකං. ධනු ච කලාපො ච ධනුකලාපං, කලාපොති තූණීරං. ในอรรถขององค์แห่งกองทัพ (เสนางคัตถะ) ช้างด้วย ม้าด้วย เป็น หัตถิอัสสัง, รถด้วย พลเดินเท้าด้วย เป็น รถปัตติกัง, ดาบด้วย โล่ด้วย เป็น อสิจัมมัง, ‘จัมมัง’ คือ โล่ที่ใช้ป้องกันลูกศร. ธนูด้วย ลูกธนูด้วย เป็น ธนุกลาปัง, ‘กลาโป’ คือ แล่งธนู. ඛුද්දජන්තුකත්ථෙ ඩංසා ච මකසා ච ඩංසමකසං. එවං කුන්ථකිපිල්ලිකං, කීටපටඞ්ගං, කීටසරීසපං. තත්ථ කුන්ථා සුඛුමකිපිල්ලිකා, කීටා කපාලපිට්ඨිකපාණා. ในอรรถของสัตว์เล็ก (ขุททกชันตุกัตถะ) เหลือบด้วย ยุงด้วย เป็น ดังสามกสัง. เช่นนี้ กุนถกิปิลลิกัง, กีฏปฏังคัง, กีฏสรีสปัง. ในที่นั้น ‘กุนถา’ คือ มดปลวกตัวเล็ก, ‘กีฏา’ คือ สัตว์ที่มีหลังเป็นกระดอง. විවිධවිරුද්ධත්ථෙ [Pg.212] අහි ච නකුලො ච, අහී ච නකුලා චාති වා අහිනකුලං. එවං බිළාරමූසිකං, අන්තස්ස රස්සත්තං, කාකොලූකං, සප්පමණ්ඩූකං, ගරුළසප්පං. ในอรรถที่แตกต่างและขัดแย้ง (วิวิธวิรุทธัตถะ) งูด้วย พังพอนด้วย, หรือ งูทั้งหลายด้วย พังพอนทั้งหลายด้วย เป็น อหินกุลัง. เช่นนี้ พิลารมูสิกัง, มีการทำสระสุดท้ายให้สั้น, กากโกลูกัง, สัปปมัณฑูกัง, ครุฬสัปปัง. විසභාගත්ථෙ සීලඤ්ච පඤ්ඤාණඤ්ච සීලපඤ්ඤාණං, සමථො ච විපස්සනා ච සමථවිපස්සනං. එවං නාමරූපං, හිරොත්තප්පං. සතිසම්පජඤ්ඤං, ලොභමොහං, දොසමොහං, අහිරිකානොත්තප්පං, ථිනමිද්ධං, උද්ධච්චකුක්කුච්චමිච්චාදි. ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති එත්ථ ‘‘අංමො’’ති නිද්දෙසදස්සනතො කත්ථචි නපුංසකලිඞ්ගත්තං න හොතීති දට්ඨබ්බං, තෙන ආධිපච්චපරිවාරො ඡන්දපාරිසුද්ධි පටිසන්ධිප්පවත්තියන්තිආදි සිජ්ඣති. ในอรรถที่ต่างกัน (วิสภาคัตถะ) ศีลด้วย ปัญญาด้วย เป็น สีลปัญญาณัง, สมถด้วย วิปัสสนาด้วย เป็น สมถวิปัสสนัง. เช่นนี้ นามรูปัง, หิริโอตตัปปัง. สติสัมปชัญญัง, โลภโมหัง, โทสโมหัง, อหิริกานตตัปปัง, ถีนมิทธัง, อุทธัจจกุกกุจจัง เป็นต้น. ในคำว่า ‘อังโม นิคคหิตัง ชลเปหิ’ นี้ พึงทราบว่า ในบางแห่งความเป็นนปุงสกลิงค์ย่อมไม่มี เพราะปรากฏการแสดงออกว่า ‘อังโม’, ด้วยเหตุนั้น คำว่า อาธิปัจจปริวาโร ฉันทปาริสุทธิ ปฏิสนธิปวัตติ เป็นต้น จึงสำเร็จได้. අඤ්ඤොඤ්ඤලිඞ්ගවිසෙසිතානං ද්වන්දෙ දාසී ච දාසො ච දාසිදාසං, ‘‘ක්වචාදී’’තිආදිනා මජ්ඣෙ රස්සත්තං. එවං ඉත්ථිපුමං, පත්තචීවරං, සාඛාපලාසමිච්චාදි. ในทวันทวสมาสของบทที่ระบุลิงค์ต่างกัน ทาสีด้วย ทาสด้วย เป็น ทาสิทาสัง, มีการทำสระกลางให้สั้นด้วยหลัก ‘ในบางแห่ง’ เป็นต้น. เช่นนี้ อิตถิปุมัง, ปัตตจีวรัง, สาขาปลาสัง เป็นต้น. සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණත්ථානං ද්වන්දෙ එකකඤ්ච දුකඤ්ච එකකදුකං, සඞ්ඛ්‍යාද්වන්දෙ අප්පසඞ්ඛ්‍යා පුබ්බං නිපතති. එවං දුකතිකං, තිකචතුක්කං, චතුක්කපඤ්චකං, දීඝො ච මජ්ඣිමො ච දීඝමජ්ඣිමං. ในทวันทสมาสแห่งอรรถจำนวนและปริมาณ หนึ่งด้วย สองด้วย เป็น เอกกทุกัง, ในทวันทสมาสแห่งจำนวน จำนวนที่น้อยกว่าย่อมลงก่อน. เช่นนี้ ทุกติกัง, ติกจตุกกัง, จตุกกปัญจกัง, ยาวด้วย กลางด้วย เป็น ทีฆมัชฌิมัง. පචනචණ්ඩාලත්ථානං ද්වන්දෙ ඔරබ්භිකා ච සූකරිකා ච ඔරබ්භිකසූකරිකං. එවං සාකුණිකමාගවිකං, සපාකො ච චණ්ඩාලො ච සපාකචණ්ඩාලං, පුක්කුසඡවඩාහකං, වෙනරථකාරං. තත්ථ වෙනා තච්ඡකා, රථකාරා චම්මකාරා. ในทวันทสมาสแห่งอรรถคนหุงต้มและคนจัณฑาล คนเลี้ยงแกะทั้งหลายด้วย คนเลี้ยงหมูทั้งหลายด้วย เป็น โอรพภิกสูกริกัง. เช่นนี้ สากุณิกมาควิกัง, คนหุงสุนัขด้วย คนจัณฑาลด้วย เป็น สปากจัณฑาลัง, ปุกกุสฉวฑาหกัง, เวนรถการัง. ในคำเหล่านั้น เวนะ คือ ช่างไม้, รถการะ คือ ช่างหนัง. දිසත්ථානං ද්වන්දෙ පුබ්බා ච අපරා චාති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසං, විභත්තිලොපඤ්ච කත්වා ඉධාදිග්ගහණෙන එකත්තෙ, නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ ච කතෙ ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති රස්සත්තං, පුබ්බාපරං[Pg.213], හෙ පුබ්බාපර, පුබ්බාපරං, පුබ්බාපරෙන, පුබ්බාපරස්ස ඉච්චාදි. එවං පුරත්ථිමපච්ඡිමං, දක්ඛිණුත්තරං, අධරුත්තරං. ในทวันทสมาสแห่งอรรถทิศ ในอรรถว่า ปุพพา (ทิศตะวันออก) ด้วย อปรา (ทิศตะวันตก) ด้วย เมื่อทำทวันทสมาสและลบวิภัตติแล้ว เมื่อทำความเป็นเอกพจน์และเป็นนปุงสกลิงค์ด้วยการถือเอาบทว่า อาทิ ในที่นี้ ด้วยสูตรว่า 'สโร รสฺโส นปุํสเก' จึงเป็นรัสสะ เป็น ปุพพาปรัง, เห ปุพพาปร, ปุพพาปรัง, ปุพพาปเรนะ, ปุพพาปรัสสะ เป็นต้น. เช่นนี้ ปุรัตถิมปัจฉิมัง, ทักขิณุตตรัง, อธรุตตรัง. ‘‘නපුංසකලිඞ්ගං, එකත්තං, ද්වන්දෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'นปุงสกลิงค์, เอกพจน์, ในทวันทสมาส' ย่อมตามไป. 360. විභාසා රුක්ඛ තිණ පසු ධන ධඤ්ඤ ජනපදාදීනඤ්ච. ๓๖๐. วิภาสา รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปดาทีนญฺจ. (ความเป็นเอกพจน์และนปุงสกลิงค์ในทวันทสมาส) แห่งหมวดคำมี รุกขะ (ต้นไม้) ติณะ (หญ้า) ปสุ (สัตว์) ธนะ (ทรัพย์) ธัญญะ (ข้าวเปลือก) และชนบท เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. රුක්ඛ තිණ පසු ධන ධඤ්ඤ ජනපදාදීනමෙකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච විභාසා හොති ද්වන්දෙ සමාසෙ. එකත්තාභාවෙ බහුවචනං, පරස්සෙව ලිඞ්ගඤ්ච. ความเป็นเอกพจน์และนปุงสกลิงค์แห่งหมวดคำมี รุกขะ ติณะ ปสุ ธนะ ธัญญะ และชนบท เป็นต้น ย่อมมีบ้างในทวันทสมาส. เมื่อไม่มีความเป็นเอกพจน์ ย่อมเป็นพหูพจน์ และมีลิงค์ตามบทหลังเท่านั้น. තත්ථ රුක්ඛානං ද්වන්දෙ අස්සත්ථා ච කපිත්ථා චාති අත්ථෙ සමාහාරෙ ද්වන්දසමාසාදිම්හි කතෙ ඉමිනා විකප්පෙනෙකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච. අස්සත්ථකපිත්ථං, අස්සත්ථකපිත්ථා වා. එවං අම්බපනසං, අම්බපනසා වා, ඛදිරපලාසං, ඛදිරපලාසා වා, ධවස්සකණ්ණකං, ධවස්සකණ්ණකා වා. ในบรรดาคำเหล่านั้น ในทวันทสมาสแห่งต้นไม้ ในอรรถว่า ต้นอัสสัตถะทั้งหลายด้วย ต้นกปิตถะ (มะขวิด) ทั้งหลายด้วย เมื่อทำสมาหารทวันทสมาสเป็นต้นแล้ว ความเป็นเอกพจน์และนปุงสกลิงค์ย่อมมีบ้างด้วยสูตรนี้. เป็น อัสสัตถกปิตถัง หรือ อัสสัตถกปิตถา. เช่นนี้ อัมพปนสัง หรือ อัมพปนสา, ขทิรปลาสัง หรือ ขทิรปลาสา, ธวัสสกัณณกัง หรือ ธวัสสกัณณกา. තිණානං ද්වන්දෙ උසීරානි ච බීරණානි ච උසීරබීරණං, උසීරබීරණානි වා. එවං මුඤ්ජපබ්බජං, මුඤ්ජපබ්බජා වා, කාසකුසං, කාසකුසා වා. ในทวันทสมาสแห่งหญ้า หญ้าอุสีระทั้งหลายด้วย หญ้าพีรณะทั้งหลายด้วย เป็น อุสีรพีรณัง หรือ อุสีรพีรณานิ. เช่นนี้ มุญชปัพพชัง หรือ มุญชปัพพชา, กาสกุสัง หรือ กาสกุสา. පසූනං ද්වන්දෙ අජා ච එළකා ච අජෙළකං, අජෙළකා වා, හත්ථී ච ගාවො ච අස්සා ච වළවා ච හත්ථිගවස්සවළවං, හත්ථිගවස්සවළවා වා, ‘‘ක්වචා’’තිආදිනා රස්සත්තං, ‘‘ඔසරෙ චා’’ති අවාදෙසො ච, ගොමහිංසං, ගොමහිංසා වා, එණෙය්‍යවරාහං, එණෙය්‍යවරාහා වා, සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡං, සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡා වා. ในทวันทสมาสแห่งสัตว์ แพะทั้งหลายด้วย แกะทั้งหลายด้วย เป็น อเชฬกัง หรือ อเชฬกา, ช้างด้วย โคทั้งหลายด้วย ม้าทั้งหลายด้วย ม้าตัวเมียทั้งหลายด้วย เป็น หัตถิควัสสวฬวัง หรือ หัตถิควัสสวฬวา, มีการทำรัสสะด้วยสูตรว่า 'กวจิ...' เป็นต้น และมีการแปลงเป็น อว ด้วยสูตรว่า 'โอสเร จ', โคมหิงสัง หรือ โคมหิงสา, เอเณยยวราหัง หรือ เอเณยยวราหา, สีหพยัคฆตรัจฉัง หรือ สีหพยัคฆตรัจฉา. ධනානං ද්වන්දෙ හිරඤ්ඤඤ්ච සුවණ්ණඤ්ච හිරඤ්ඤසුවණ්ණං, හිරඤ්ඤසුවණ්ණානි වා. එවං ජාතරූපරජතං, ජාතරූපරජතානි වා, මණිමුත්තසඞ්ඛවෙළුරියං, මණිමුත්තසඞ්ඛවෙළුරියා වා. ในทวันทสมาสแห่งทรัพย์ เงินด้วย ทองด้วย เป็น หิรัญญสุวัณณัง หรือ หิรัญญสุวัณณานิ. เช่นนี้ ชาตรูปรชตัง หรือ ชาตรูปรชตานิ, มณิมุตตสังขเวฬุริยัง หรือ มณิมุตตสังขเวฬุริยา. ධඤ්ඤානං [Pg.214] ද්වන්දෙ සාලී ච යවා ච සාලියවං, සාලියවා වා. එවං තිලමුග්ගමාසං, තිලමුග්ගමාසා වා. ในทวันทสมาสแห่งธัญพืช ข้าวสาลีด้วย ข้าวเหนียว (หรือข้าวบาร์เลย์) ด้วย เป็น สาลียะวัง หรือ สาลียะวา. เช่นนี้ ติลมุคคมัสสัง หรือ ติลมุคคมัสสา. ජනපදානං ද්වන්දෙ කාසී ච කොසලා ච කාසිකොසලං, කාසිකොසලා වා, වජ්ජී ච මල්ලා ච වජ්ජිමල්ලං, වජ්ජිමල්ලා වා, අඞ්ගා ච මගධා ච අඞ්ගමගධං, අඞ්ගමගධා වා. ในทวันทสมาสแห่งชนบท ชาวกาสีทั้งหลายด้วย ชาวโกศลทั้งหลายด้วย เป็น กาสีโกสลัง หรือ กาสีโกสลา, ชาววัชชีทั้งหลายด้วย ชาวมัลละทั้งหลายด้วย เป็น วัชชีมัลลัง หรือ วัชชีมัลลา, ชาวอังคะทั้งหลายด้วย ชาวมคธทั้งหลายด้วย เป็น อังคมคธัง หรือ อังคมคธา. ආදිග්ගහණෙන අඤ්ඤොඤ්ඤප්පටිපක්ඛධම්මානං, සකුණත්ථානඤ්ච ද්වන්දෙ විභාසා එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච. කුසලඤ්ච අකුසලඤ්ච කුසලාකුසලං, කුසලාකුසලා වා, එවං සාවජ්ජානවජ්ජං, සාවජ්ජානවජ්ජා වා, හීනප්පණීතං, හීනප්පණීතා වා, කණ්හසුක්කං, කණ්හසුක්කා වා, සුඛදුක්ඛං, සුඛදුක්ඛානි වා, පටිඝානුනයං, පටිඝානුනයා වා, ඡායාතපං, ඡායාතපා වා, ආලොකන්ධකාරං, ආලොකන්ධකාරා වා, රත්ති ච දිවා ච රත්තින්දිවං, රත්තින්දිවා වා, අහඤ්ච රත්ති ච අහොරත්තං, අහොරත්තා වා, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා ආකාරිකාරානමත්තං. ด้วยการถือเอาบทว่า อาทิ ความเป็นเอกพจน์และนปุงสกลิงค์ย่อมมีบ้างในทวันทสมาสแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกันและกัน และแห่งอรรถนก. กุศลด้วย อกุศลด้วย เป็น กุสลากุสลัง หรือ กุสลากุสลา, เช่นนี้ สาวัชชานวัชชัง หรือ สาวัชชานวัชชา, หีนัปปณีตัง หรือ หีนัปปณีตา, กัณหสุกกัง หรือ กัณหสุกคา, สุขทุกขัง หรือ สุขทุกขานิ, ปฏิฆานุนยัง หรือ ปฏิฆานุนยา, ฉายาตปัง หรือ ฉายาตปา, อาโลกันธการัง หรือ อาโลกันธการา, กลางคืนด้วย กลางวันด้วย เป็น รัตตินทิวัง หรือ รัตตินทิวา, กลางวันด้วย กลางคืนด้วย เป็น อโหรัตตัง หรือ อโหรัตตา, มีการแปลง อา-การะ และ อิ-การะ เป็น อะ ด้วยสูตรว่า 'กวจิ สมาสนฺต...' เป็นต้น. සකුණානං ද්වන්දෙ හංසා ච බකා ච හංසබකං, හංසබකා වා. එවං කාරණ්ඩවචක්කවාකං, කාරණ්ඩවචක්කවාකා වා, මයූරකොඤ්චං, මයූරකොඤ්චා වා, සුකසාලිකං, සුකසාලිකා වා. ในทวันทสมาสแห่งนก หงส์ทั้งหลายด้วย นกยางทั้งหลายด้วย เป็น หังสะพกัง หรือ หังสะพกา. เช่นนี้ การัณฑวจักกวากัง หรือ การัณฑวจักกวากา, มยูรโกญจัง หรือ มยูรโกญจา, สุกสาลิกัง หรือ สุกสาลิกา. සමාහාරද්වන්දො. สมาหารทวันทสมาส. යෙභුය්‍යෙන චෙත්ථ – และในที่นี้ โดยส่วนมาก - අච්චිතප්පසරං පුබ්බං, ඉවණ්ණුවණ්ණකං ක්වචි; ද්වන්දෙ සරාද්‍යකාරන්තං, බහූස්වනියමො භවෙ. บทที่มีสระน้อยอยู่หน้า, บางแห่งบทที่มี อิ-วรรณะ และ อุ-วรรณะ (อยู่หน้า); ในทวันทสมาส บทที่มีสระเป็นต้นและมี อะ-การะ เป็นที่สุด (อยู่หน้า), ในสมาสที่มีหลายบท ย่อมไม่มีกฎเกณฑ์แน่นอน. ද්වන්දසමාසො නිට්ඨිතො. ทวันทสมาส จบแล้ว. පුබ්බුත්තරුභයඤ්ඤත්ථ-ප්පධානත්තා [Pg.215] චතුබ්බිධො; සමාසොයං දිගු කම්ම-ධාරයෙහි ච ඡබ්බිධො. สมาสนี้มี ๔ ชนิด เพราะความเป็นใหญ่แห่งบทหน้า บทหลัง ทั้งสองบท และบทอื่น; และเป็น ๖ ชนิด ด้วยทิคุสมาสและกัมมธารยสมาส. දුවිධො අබ්‍යයීභාවො, නවධා කම්මධාරයො; දිගු දුධා තප්පුරිසො, අට්ඨධා නවධා භවෙ; බහුබ්බීහි ද්විධා ද්වන්දො, සමාසො චතුරට්ඨධාති. อัพยยีภาวสมาสมี ๒ ชนิด, กัมมธารยสมาสมี ๙ ชนิด, ทิคุสมาสมี ๒ ชนิด, ตัปปุริสสมาสมี ๘ หรือ ๙ ชนิด, พหุพพีหิสมาสมี ๒ ชนิด, ทวันทสมาสมี ๒ ชนิด, สมาส (โดยรวม) มี ๒๘ ชนิด ดังนี้. ඉති පදරූපසිද්ධියං සමාසකණ්ඩො สมาสกัณฑ์ ในปทรูปสิทธิ จบเพียงเท่านี้ චතුත්ථො. กัณฑ์ที่ ๔. 5. තද්ධිතකණ්ඩ ๕. ตัทธิตกัณฑ์ අපච්චතද්ධිත อปัจจตัทธิต අථ [Pg.216] නාමතො එව විභත්‍යන්තා අපච්චාදිඅත්ථවිසෙසෙ තද්ධිතුප්පත්තීති නාමතො පරං තද්ධිතවිධානමාරභීයතෙ. ลำดับนี้ การบัญญัติตัทธิตย่อมเริ่มขึ้นเบื้องหลังนาม เพราะตัทธิตย่อมเกิดขึ้นในอรรถพิเศษมีอปัจจะ (เหล่ากอ) เป็นต้น จากนามที่ลงวิภัตติแล้วเท่านั้น. තත්ථ තස්මා තිවිධලිඞ්ගතො පරං හුත්වා හිතා සහිතාති තද්ධිතා, ණාදිපච්චයානමෙතං අධිවචනං, තෙසං වා නාමිකානං හිතා උපකාරා තද්ධිතාති අන්වත්ථභූතපරසමඤ්ඤාවසෙනාපි ණාදිප්පච්චයාව තද්ධිතා නාම. ในบรรดาคำเหล่านั้น ปัจจัยทั้งหลายที่เกื้อกูล (หิตา) และประกอบ (สหิตา) เบื้องหลังลิงค์ ๓ อย่างนั้น ชื่อว่า ตัทธิตะ, คำนี้เป็นชื่อเรียกของปัจจัยมี ณะ เป็นต้น, หรือปัจจัยมี ณะ เป็นต้น นั่นแหละชื่อว่า ตัทธิตะ โดยอำนาจแห่งชื่ออื่นที่มีความหมายตรงตามตัวอักษรว่า เป็นประโยชน์และเป็นเครื่องอุปการะแก่นามเหล่านั้น. ‘‘වසිට්ඨස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า 'วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ' (เหล่ากอของวสิฏฐะ) - ‘‘ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ’’ති ඉතො ලිඞ්ගග්ගහණමනුවත්තතෙ. บทว่า 'ลิงค์' ย่อมตามมาจากสูตรว่า 'ลิงฺคญฺจ นิปจฺจเต' นี้. 361. වා ණ’පච්චෙ. ๓๖๑. วา ณปจฺเจ. (ปัจจัย ณะ ย่อมลงในอรรถแห่งอปัจจะบ้าง) ඡට්ඨියන්තතො ලිඞ්ගම්හා ණප්පච්චයො හොති විකප්පෙන ‘‘තස්ස අපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. ปัจจัย ณะ ย่อมลงเบื้องหลังลิงค์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติบ้าง ในอรรถว่า 'อปัจจะ (เหล่ากอ) ของเขา'. සො ච – และปัจจัยนั้น – 362. ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා. ๓๖๒. ปัจจัยทั้งหลายย่อมลงเบื้องหลังธาตุและลิงค์. ධාතූහි, ලිඞ්ගෙහි ච පච්චයා පරාව හොන්තීති පරිභාසතො අපච්චත්ථසම්බන්ධිලිඞ්ගතො ඡට්ඨියන්තායෙව පරො හොති. පටිච්ච එතස්මා අත්ථො එතීති පච්චයො, පතීයන්ති අනෙන අත්ථාති වා පච්චයො, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති අපච්චසද්දස්ස අප්පයොගො, ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චෙ’’ති විභත්තිලොපො ච. ปัจจัยทั้งหลายย่อมมีภายหลังธาตุและลิงค์ทั้งหลายเท่านั้น เพราะคำนิยามว่า "ปัจจัยทั้งหลายย่อมมีภายหลัง" และปัจจัยนั้นย่อมมีภายหลังลิงค์ที่ลงท้ายด้วยฉัฏฐีวิภัตติเท่านั้น ซึ่งเป็นลิงค์ที่สัมพันธ์กับอรรถที่ไม่ใช่ปัจจัย. บทว่า ปัจจัย คือ อรรถย่อมมาเพราะอาศัยสิ่งนี้ หรือ อรรถทั้งหลายย่อมถูกรู้ด้วยสิ่งนี้. บทว่า อปจฺจสฺส (ของปัจจัย) ไม่มีการใช้ เพราะหลักการว่า "ไม่มีการใช้บทที่มีอรรถอันกล่าวแล้ว" และมีการลบวิภัตติด้วยสูตรว่า "เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ". 363. තෙසං [Pg.217] ණො ලොපං. ๓๖๓. ณ อักษรของปัจจัยเหล่านั้นย่อมลบไป. තෙසං තද්ධිතප්පච්චයානං ණානුබන්ධානං ණකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ. ณ อักษรของปัจจัยตัทธิตเหล่านั้นที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ ย่อมถึงซึ่งการลบ. 364. වුද්ධාදිසරස්ස වාසංයොගන්තස්ස සණෙ ච. ๓๖๔. พฤทธิ์แห่งสระต้นของบทที่ไม่มีสังโยคเป็นที่สุด เมื่อมีปัจจัยที่มี ณ อักษรตามหลัง. ආදිසරස්ස වා ආදිබ්‍යඤ්ජනස්ස වා අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි හොති සණකාරප්පච්චයෙ පරෙ. සංයොගො අන්තො අස්සාති සංයොගන්තො, තදඤ්ඤො අසංයොගන්තො. අථ වා වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තදා ච පකතිභූතෙ ලිඞ්ගෙ සරානමාදිසරස්ස අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි හොති සණකාරෙ තද්ධිතප්පච්චයෙ පරෙති අත්ථො. การทำพฤทธิ์ย่อมมีแก่สระต้นหรือพยัญชนะต้นของบทที่ไม่มีสังโยคเป็นที่สุด เมื่อมีปัจจัยที่มี ณ อักษรอยู่เบื้องหลัง. บทที่มีสังโยคเป็นที่สุด ชื่อว่า สังโยคันตะ, บทอื่นจากนั้น ชื่อว่า อสังโยคันตะ. อีกนัยหนึ่ง วา ศัพท์นี้ มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาษา, เมื่อเป็นเช่นนั้น อรรถว่า การทำพฤทธิ์ย่อมมีแก่สระต้นของสระทั้งหลายในลิงค์ที่เป็นปกติซึ่งไม่มีสังโยคเป็นที่สุด เมื่อมีปัจจัยตัทธิตที่มี ณ อักษรอยู่เบื้องหลัง. තෙන – ด้วยเหตุนั้น – වාසිට්ඨාදීසු නිච්චායං, අනිච්චොළුම්පිකාදිසු; න වුද්ධි නීලපීතාදො, වවත්ථිතවිභාසතො. พฤทธิ์นี้ย่อมมีเป็นนิตย์ในคำว่า วาสิฏฐะ เป็นต้น, ไม่เป็นนิตย์ในคำว่า โอฬุมปิกะ เป็นต้น; และย่อมไม่มีพฤทธิ์ในคำว่า นีละ ปีตะ เป็นต้น เพราะเป็นววัตถิตวิภาษา. චසද්දග්ගහණමවධාරණත්ථං. การถือเอา จ ศัพท์ มีอรรถเป็นการจำกัดความ. තස්සා වුද්ධියා අනියමප්පසඞ්ගෙ නියමත්ථං පරිභාසමාහ. เมื่อมีความไม่แน่นอนในการทำพฤทธิ์นั้น จึงกล่าวคำนิยาม (ปริภาษา) เพื่อกำหนดความแน่นอน. 365. අයුවණ්ණානඤ්චායො වුද්ධී. ๓๖๕. พฤทธิ์ของ อะ และ ยุวรรณะทั้งหลาย คือ อา เอ โอ. තෙසං අකාරඉවණ්ණුවණ්ණානමෙව යථාක්කමං ආ එඔඉච්චෙතෙ වුද්ධියො හොන්ති. චසද්දග්ගහණමවුද්ධිසම්පිණ්ඩනත්ථං, අවධාරණත්ථං වා. ඉ ච උ ච යු, යු එව වණ්ණා යුවණ්ණා, අ ච යුවණ්ණා ච අයුවණ්ණා. ආ ච එ ච ඔ ච ආයො. පුන වුද්ධිග්ගහණං ‘‘නෙගමජානපදා’’තිආදීසු උත්තරපදවුද්ධිභාවත්ථං, එත්ථ ච ‘‘අයුවණ්ණාන’’න්ති ඨානනියමවචනං ආයොනං වුද්ධිභාවප්පසඞ්ගනිවත්තනත්ථං. พฤทธิ์ทั้งหลายคือ อา เอ โอ เหล่านี้ ย่อมมีแก่ อะการะ อิวรรณะ และอุวรรณะเหล่านั้นตามลำดับ. การถือเอา จ ศัพท์ มีอรรถเพื่อรวบรวมสระที่ไม่มีพฤทธิ์ หรือเพื่อจำกัดความ. อิ และ อุ ชื่อว่า ยุ, ยุ นั่นแหละคือวรรณะ ชื่อว่า ยุวรรณะ, อะ และ ยุวรรณะ ชื่อว่า อะยุวรรณะ. อา และ เอ และ โอ ชื่อว่า อาโย. การถือเอาบทว่า วุทฺธิ อีกครั้ง เพื่อต้องการให้มีการทำพฤทธิ์ที่บทหลังในคำว่า "เนคมชานปทา" เป็นต้น, และในที่นี้ คำกำหนดตำแหน่งว่า "อะยุวรรณานัง" มีเพื่อป้องกันการเกิดพฤทธิ์ซ้ำแก่พวกอาโย. යථා [Pg.218] හි කතවුද්ධීනං, පුන වුද්ධි න හොතිහ; තථා සභාවවුද්ධීනං, ආයොනං පුන වුද්ධි න. การทำพฤทธิ์ย่อมไม่มีอีกแก่สระที่ถูกทำพฤทธิ์แล้วในที่นี้ฉันใด, การทำพฤทธิ์ย่อมไม่มีอีกแก่พวกอาโยที่เป็นพฤทธิ์โดยสภาวะฉันนั้น. තතො අකාරස්ස ආකාරො වුද්ධි, ‘‘සරලොපොමාදෙසප්පච්චයාදිම්හි සරලොපෙ තු පකතී’’ති සරලොපපකතිභාවා, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරනයනං කත්වා තද්ධිතත්තා ‘‘තද්ධිතසමාස’’ඉච්චාදිනා නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ลำดับนั้น อะการะมีพฤทธิ์เป็น อาการะ, เพราะมีการลบสระและการทำเป็นปกติด้วยสูตรว่า "สระโลโปมาเทสัปปัจจยาทิมหิ สระโลเป ตุ ปกติ", และเมื่อนำพยัญชนะไปประกอบกับสระหลังด้วยสูตรว่า "นเย ปรํ ยุตฺเต", และเพราะเป็นตัทธิต เมื่อมีการตั้งชื่อว่าเป็นนามด้วยสูตรว่า "ตัทธิตสมาส..." เป็นต้นแล้ว ย่อมมีการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น เหมือนก่อน. වාසිට්ඨො, වසිට්ඨස්ස පුත්තො වා, වාසිට්ඨා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. තස්ස නත්තුපනත්තාදයොපි තදුපචාරතො වාසිට්ඨායෙව. එවං සබ්බත්ථ ගොත්තතද්ධිතෙ පඨමප්පකතිතොයෙව පච්චයො හොති. วาสิฏโฐ (บุตรของวสิฏฐะ) หรือ วาสิฏฐา เป็นต้น แจกเหมือนปุริสศัพท์. แม้หลานและเหลนเป็นต้นของเขาก็ชื่อว่า วาสิฏฐะ โดยการอุปจาระนั้น. เช่นนี้ ในโคตตตัทธิตทุกแห่ง ปัจจัยย่อมลงหลังปกติเดิมเท่านั้น. ඉත්ථියං ණප්පච්චයන්තත්තා ‘‘ණව ණික ණෙය්‍ය ණ න්තූහී’’ති වාසිට්ඨසද්දතො ඊපච්චයො. සරලොපාදිං කත්වා ඉත්ථිප්පච්චයන්තත්තා ‘‘තද්ධිතසමාස’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, වාසිට්ඨී කඤ්ඤා, වාසිට්ඨී, වාසිට්ඨියො ඉච්චාදි ඉත්ථිසද්දසමං. ในอิตถีลิงค์ เพราะเป็นบทที่ลงท้ายด้วย ณ ปัจจัย จึงลง อี ปัจจัยหลังวาสิฏฐศัพท์ด้วยสูตรว่า "ณวะ ณิกะ เณยยะ ณ นฺตูหิ". เมื่อลบสระเป็นต้นแล้ว และเพราะเป็นบทที่ลงท้ายด้วยอิตถีปัจจัย เมื่อมีการตั้งชื่อว่าเป็นนามด้วยการถือเอา จ ศัพท์ในสูตร "ตัทธิตสมาส..." เป็นต้นแล้ว ย่อมมีการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น, วาสิฏฐี กัญญา, วาสิฏฐี, วาสิฏฐิโย เป็นต้น แจกเหมือนอิตถีศัพท์. නපුංසකෙ වාසිට්ඨං අපච්චං, වාසිට්ඨානි අපච්චානි ඉච්චාදි චිත්තසද්දසමං. එවං උපරිපි තද්ධිතන්තස්ස තිලිඞ්ගතා වෙදිතබ්බා. ในนปุงสกลิงค์ วาสิฏฐัง อปจฺจัง, วาสิฏฐานิ อปจฺจานิ เป็นต้น แจกเหมือนจิตตศัพท์. เช่นนี้ พึงทราบความเป็นไปใน ๓ ลิงค์ของบทที่ลงท้ายด้วยตัทธิตปัจจัยแม้ในที่อื่นต่อไป. භාරද්වාජස්ස පුත්තො භාරද්වාජො, වෙසාමිත්තස්ස පුත්තො වෙසාමිත්තො, ගොතමස්ස පුත්තො ගොතමො. එත්ථ ච අයුවණ්ණත්තාභාවා ආකාරාදීනං න වුද්ධි හොති. වසුදෙවස්ස අපච්චං වාසුදෙවො, බලදෙවො. ‘‘චිත්තකො’’තිආදීසු පන සංයොගන්තත්තා වුද්ධි න භවති. บุตรของภารทวาชะ ชื่อว่า ภารทวาโช, บุตรของวิศวามิตร ชื่อว่า เวสามิตโต, บุตรของโคตมะ ชื่อว่า โคตโม. ในที่นี้ เพราะไม่มีความเป็นอะยุวรรณะ จึงไม่มีการทำพฤทธิ์แก่สระมี อาการะ เป็นต้น. เหล่ากอของวสุเทพ ชื่อว่า วาสุเทโว, พลเทโว. แต่ในคำว่า "จิตตโก" เป็นต้น การทำพฤทธิ์ย่อมไม่มี เพราะมีสังโยคเป็นที่สุด. ‘‘වච්ඡස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ ණම්හි සම්පත්තෙ ‘‘වා ණ’පච්චෙ’’ති ඉතො වාති තද්ධිතවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ, තෙන සබ්බත්ථ වාක්‍යවුත්තියො භවන්ති. ‘‘අපච්චෙ’’ති පදං යාව සංසට්ඨග්ගහණාව වත්තතෙ. ในวิเคราะห์ว่า "วัจฉัสสะ อปัจจัง" เมื่อถึงคราวลง ณ ปัจจัย วา ศัพท์จากสูตร "วา ณ อปัจเจ" นี้ ย่อมตามไปในวิธีตัทธิตทุกแห่ง ด้วยเหตุนั้น วากยพฤติ (การใช้รูปประโยค) จึงมีได้ในทุกแห่ง. บทว่า "อปัจเจ" ย่อมตามไปจนถึงการถือเอาบทว่า "สํสัฏฐะ". 366. ණායන [Pg.219] ණාන වච්ඡාදිතො. ๓๖๖. ปัจจัย ณายนะ และ ณานะ ย่อมลงหลังคำว่า วัจฉะ เป็นต้น. වච්ඡ කච්චඉච්චෙවමාදිතො ඡට්ඨියන්තතො ගොත්තගණතො ණායන ණානඉච්චතෙ පච්චයා හොන්ති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සබ්බත්ථ ණකාරානුබන්ධො වුද්ධත්ථො, සෙසං පුබ්බසමං, සංයොගන්තත්තා වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො. ปัจจัยทั้งหลายคือ ณายนะ และ ณานะ เหล่านี้ ย่อมลงหลังหมวดโคตรมี วัจฉะ และ กัจจะ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่า "เหล่ากอของเขา" บ้าง. ณ อักษรที่เป็นอนุพันธ์ในปัจจัยทุกแห่งมีอรรถเพื่อการทำพฤทธิ์, ส่วนที่เหลือเหมือนที่กล่าวมาแล้ว, ข้อพิเศษคือไม่มีการทำพฤทธิ์เพราะมีสังโยคเป็นที่สุด. වච්ඡායනො වච්ඡානො වච්ඡස්ස පුත්තො වා. එවං කච්චස්ස පුත්තො කච්චායනො කච්චානො, මොග්ගල්ලස්ස පුත්තො මොග්ගල්ලායනො මොග්ගල්ලානො. එවං අග්ගිවෙස්සායනො අග්ගිවෙස්සානො, කණ්හායනො කණ්හානො, සාකටායනො සාකටානො, මුඤ්චායනො මුඤ්චානො, කුඤ්ජායනො කුඤ්ජානො ඉච්චාදි. ආකතිගණො’යං. วัจฉายโน, วัจฉาโน หรือ บุตรของวัจฉะ. เช่นเดียวกัน บุตรของกัจจะ คือ กัจจายโน, กัจจาโน; บุตรของโมคคัลละ คือ โมคคัลลายโน, โมคคัลลาโน. เช่นเดียวกัน อัคคิเวสสายโน, อัคคิเวสสาโน; กัณหายโน, กัณหาโน; สากฏายโน, สากฏาโน; มุญจายโน, มุญจาโน; กุญชายโน, กุญชาโน เป็นต้น. หมวดนี้เป็นอากติคณะ. ‘‘කත්තිකාය අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ – ในวิเคราะห์ว่า "กัตติกายะ อปัจจัง" – 367. ණෙය්‍යො කත්තිකාදීහි. ๓๖๗. เณยยปัจจัย ย่อมลงหลังคำว่า กัตติกา เป็นต้น. ආදිසද්දොයං පකාරෙ වත්තතෙ. කත්තිකා විනතාරොහිණීඉච්චෙවමාදීහි ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ණෙය්‍යප්පච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. อาทิ ศัพท์นี้ มีอรรถว่าประเภท. เณยยปัจจัย ย่อมลงหลังลิงค์ที่เป็นไปในอิตถีลิงค์ทั้งหลายมี กัตติกา, วินตา และ โรหิณี เป็นต้น บ้าง ในอรรถว่า "เหล่ากอของเขา". විභත්තිලොපෙ ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො. කත්තිකෙය්‍යො, කත්තිකාය පුත්තො වා. එවං විනතාය අපච්චං වෙනතෙය්‍යො, ඉකාරස්සෙකාරො වුද්ධි, රොහිණියා පුත්තො රොහිණෙය්‍යො, ගඞ්ගාය අපච්චං ගඞ්ගෙය්‍යො, භගිනියා පුත්තො භාගිනෙය්‍යො, නදියාපුත්තො නාදෙය්‍යො. එවං අන්තෙය්‍යො, ආහෙය්‍යො, කාමෙය්‍යො. සුචියා [Pg.220] අපච්චං සොචෙය්‍යො, එත්ථ උකාරස්සොකාරො වුද්ධි, බාලාය අපච්චං බාලෙය්‍යො ඉච්චාදි. เมื่อลบวิภัตติแล้ว มีการทำเป็นปกติด้วยสูตรว่า "ปกติ จสฺส สรนฺตสฺส". กัตติเกยโย หรือ บุตรของกัตติกา. เช่นเดียวกัน เหล่ากอของวินตา คือ เวณเตยโย (มีการทำพฤทธิ์อิการะเป็นเอการะ), บุตรของโรหิณี คือ โรหิเณยโย, เหล่ากอของคงคา คือ คังเคยโย, บุตรของภคินี คือ ภาคิเณยโย, บุตรของนที คือ นาเทยโย. เช่นเดียวกัน อันเตยโย, อาเหยโย, กาเมยโย. เหล่ากอของสุจิ คือ โสเจยโย (ในที่นี้มีการทำพฤทธิ์อุการะเป็นโอการะ), เหล่ากอของพาลา คือ พาเลยโย เป็นต้น. ‘‘දක්ඛස්සාපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ ණම්හි සම්පත්තෙ – ในวิเคราะห์ว่า "ทักขัสสะ อปัจจัง" เมื่อถึงคราวลง ณ ปัจจัย – 368. අතො ණි වා. ๓๖๘. ณิ ปัจจัย ย่อมลงหลังลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อะ บ้าง. අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා ණිපච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. දක්ඛි, දක්ඛී, දක්ඛයො, දොණස්ස අපච්චං දොණි. එවං වාසවි, සක්‍යපුත්ති, නාටපුත්ති, දාසපුත්ති, දාසරථි. වාරුණි, කණ්ඩි, බාලදෙවි, පාවකි, ජිනදත්තස්ස අපච්චං ජෙනදත්ති, සුද්ධොදනි, අනුරුද්ධි ඉච්චාදි. ณิ ปัจจัย ย่อมลงหลังลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อะการะ บ้าง ในอรรถว่า "เหล่ากอของเขา". ทักขิ, ทักขี, ทักขโย; เหล่ากอของโทณะ คือ โทณิ. เช่นเดียวกัน วาสวิ, สักยปุตติ, นาฏปุตติ, ทาสปุตติ, ทาสรถิ, วารุณิ, กัณฏิ, พลเทวิ, ปาวกิ; เหล่ากอของชินทัตตะ คือ เชนทัตติ; สุทโธทนิ, อนุรุทธิ เป็นต้น. පුන වාග්ගහණෙන අපච්චත්ථෙ ණිකප්පච්චයො, අදිතිආදිතො ණ්‍යප්පච්චයො ච. යථා – සක්‍යපුත්තස්ස පුත්තො සක්‍යපුත්තිකො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා කකාරස්ස යකාරො, සක්‍යපුත්තියො. එවං නාටපුත්තිකො, ජෙනදත්තිකො, විමාතුයා පුත්තො වෙමාතිකො. ด้วยการรับเอาศัพท์ว่า วา อีกครั้ง ปัจจัย ณิกะ ในอรรถว่าบุตร และปัจจัย ณยะ หลังอทิติศัพท์เป็นต้น (ย่อมลง). เช่น บุตรของศากยบุตร ชื่อว่า สักยปุตติโก, แปลง ก เป็น ย ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุฒิ' เป็นต้น เป็น สักยปุตติโย. เช่นเดียวกับ นาฏปุตติโก, เชนทัตติโก, บุตรของมารดาต่างกัน ชื่อว่า เวมัติโก. ‘‘අදිතියා පුත්තො’’ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, වුද්ධි ච. ในอรรถว่า "บุตรของนางอทิติ" ลง ณยะ ปัจจัย และมีการทำวุฒิ. 369. අවණ්ණො යෙ ලොපඤ්ච. ๓๖๙. ลบ อะ (ที่ท้ายบท) เมื่ออยู่หน้า ย ปัจจัย และ (ลบ อิ ด้วย). අවණ්ණො තද්ධිතභූතෙ යප්පච්චයෙ පරෙ ලොපමාපජ්ජතෙ. චසද්දෙන ඉවණ්ණොපීති ඉකාරලොපො, ‘‘යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි ච ල ඤ ජකාරත්ත’’න්ති ත්‍යකාරසංයොගස්ස චකාරො, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විත්තං, ආදිච්චො. එවං දිතියා පුත්තො දෙච්චො. สระ อะ ย่อมถึงการลบ เมื่อ ย ปัจจัยที่เป็นตัทธิตอยู่ข้างหลัง. ด้วยศัพท์ว่า "จะ" (ในสูตร) แม้ อิ อักษร ก็ลบด้วย. แปลง ตฺย สังโยค เป็น จ ด้วยสูตรว่า "ยวตํ ตลนทการานํ พฺยญฺชนานิ จ ล ญ ชการตฺตํ", ซ้อนพยัญชนะด้วยสูตรว่า "ปรเทฺวภาโว ฐาเน" เป็น อาทิจฺโจ. เช่นเดียวกับ บุตรของนางทิติ ชื่อว่า เทจฺโจ. ‘‘කුණ්ඩනියා පුත්තො’’ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයෙ කතෙ – ในอรรถว่า "บุตรของนางกุณฑนี" เมื่อลง ณยะ ปัจจัยแล้ว - ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරෙසූ’’ති වත්තතෙ. บทว่า "กฺวจาทิมชฺฌุตฺตเรสุ" ตามมา. 370. තෙසු [Pg.221] වුද්ධිලොපාගමවිකාරවිපරීතාදෙසා ච. ๓๗๐. ในบทเหล่านั้น (เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด) มีการทำวุฒิ การลบ การลงอาคม การวิการ การกลับอักษร และการแปลง. තෙසු ආදිමජ්ඣුත්තරෙසු අවිහිතලක්ඛණෙසු ජිනවචනානුපරොධෙන ක්වචි වුද්ධි ලොප ආගම විකාර විපරීතආදෙසා හොන්තීති සංයොගන්තත්තෙපි ආදිවුද්ධි, ඉකාරලොපෙ න්‍යස්සඤාදෙසො, කොණ්ඩඤ්ඤො, කුරුනො පුත්තො කොරබ්‍යො, එත්ථාපි තෙනෙව උකාරස්ස අවාදෙසො, භාතුනො පුත්තො භාතබ්‍යො. ในบทเหล่านั้น คือ เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ที่ไม่มีกฎเกณฑ์กำหนดไว้ ย่อมมีการทำวุฒิ การลบ การลงอาคม การวิการ การกลับอักษร และการแปลงบ้าง ตามความเหมาะสมไม่ให้ขัดกับพระพุทธพจน์. แม้จะมีตัวสะกด (สังโยค) อยู่ท้าย ก็มีการทำวุฒิที่ต้นศัพท์, เมื่อลบ อิ แล้ว แปลง ณย เป็น ญฺญ เป็น โกณฺฑญฺโญ. บุตรของกุรุ ชื่อว่า โกรพฺโย, ในคำนี้มีการแปลง อุ เป็น อว ด้วยสูตรนั้นเอง. บุตรของพี่ชายหรือน้องชาย ชื่อว่า ภาตพฺโย. ‘‘උපගුස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ – ในวิเคราะห์ว่า "บุตรของอุปคุ" - 371. ණවොපග්වාදීහි. ๓๗๑. ลง ณว ปัจจัย หลังอุปคุศัพท์เป็นต้น. උපගු මනුඉච්චෙවමාදීහි උකාරන්තෙහි ගොත්තගණෙහි ණවප්පච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. ආදිසද්දස්ස චෙත්ථ පකාරවාචකත්තා උකාරන්තතොයෙවායං. ඔපගවො, ඔපගවී, ඔපගවං, මනුනො අපච්චං මානවො, ‘‘මානුසො’’ති ණප්පච්චයෙ, සාගමෙ ච කතෙ රූපං, භග්ගුනො අපච්චං භග්ගවො, පණ්ඩුනො අපච්චං පණ්ඩවො, උපවින්දුස්ස අපච්චං ඔපවින්දවො ඉච්චාදි. ลง ณว ปัจจัย หลังกลุ่มศัพท์ที่เป็นโคตรซึ่งลงท้ายด้วย อุ มี อุปคุ และ มนุ เป็นต้น ในอรรถว่า "บุตรของผู้นั้น" บ้าง. ในที่นี้ เพราะศัพท์ว่า "อาทิ" เป็นเครื่องหมายแสดงประเภท จึงลงหลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อุ เท่านั้น. เป็น โอปคโว, โอปควี, โอปควัม. บุตรของมนุ ชื่อว่า มาณโว. ส่วนคำว่า "มานุโส" เป็นรูปที่สำเร็จจากการลง ณ ปัจจัย และ ส อาคม. บุตรของภัคคุ ชื่อว่า ภคฺคโว. บุตรของปัณฑุ ชื่อว่า ปณฺฑโว. บุตรของอุปวินทุ ชื่อว่า โอปวินฺทโว เป็นต้น. ‘‘විධවාය අපච්ච’’න්ති අත්ථෙ – ในอรรถว่า "บุตรของหญิงหม้าย" - 372. ණෙර විධවාදිතො. ๓๗๒. ลง เณร ปัจจัย หลังวิธวาศัพท์เป็นต้น. විධවාදිතො ණෙරප්පච්චයො හොති වා අපච්චත්ථෙ. විගතො ධවො පති එතිස්සාති විධවා, වෙධවෙරො, බන්ධුකියා අභිසාරිණියා පුත්තො බන්ධුකෙරො, සමණස්ස උපජ්ඣායස්ස පුත්තො පුත්තට්ඨානියත්තාති සාමණෙරො, නාළිකෙරො ඉච්චාදි. ลง เณร ปัจจัย หลังวิธวาศัพท์เป็นต้น ในอรรถว่าบุตรบ้าง. หญิงที่มีสามีไปแล้ว (ตายแล้ว) ชื่อว่า วิธวา (หญิงหม้าย), บุตรของหญิงหม้าย ชื่อว่า เวธเวโร. บุตรของหญิงแพศยา (หญิงผู้เที่ยวไป) ชื่อว่า พนฺธุเกโร. บุตรของสมณะหรือของอุปัชฌาย์ เพราะอยู่ในฐานะเป็นบุตร ชื่อว่า สามเณโร. นาฬิเกโร เป็นต้น. අපච්චතද්ධිතං. อปัจจตัทธิต. සංසට්ඨාදිඅනෙකත්ථතද්ධිත สังสัฏฐาทิอเนกัตถตัทธิต. ‘‘තිලෙන [Pg.222] සංසට්ඨ’’න්ති විග්ගහෙ – ในวิเคราะห์ว่า "ระคนด้วยงา" - 373. යෙන වා සංසට්ඨං තරති චරති වහති ණිකො. ๓๗๓. ลง ณิก ปัจจัย ในอรรถว่า ระคนด้วยสิ่งใด, ข้ามด้วยสิ่งใด, เที่ยวไปด้วยสิ่งใด, หรือนำไปด้วยสิ่งใด บ้าง. යෙන වා සංසට්ඨං, යෙන වා තරති, යෙන වා චරති, යෙන වා වහති, තතො තතියන්තතො ලිඞ්ගම්හා තෙසු සංසට්ඨාදීස්වත්ථෙසු ණිකප්පච්චයො හොති වා. තෙලිකං භොජනං, තිලෙන අභිසඞ්ඛතන්ති අත්ථො. තෙලිකී යාගු. ගුළෙන සංසට්ඨං එගාළිකං. එවං ඝාතිකං, දාධිකං, මාරිචිකං, ලොණිකං. ลง ณิก ปัจจัย หลังลิงค์ที่ลงตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า ระคนด้วยสิ่งใด, ข้ามด้วยสิ่งใด, เที่ยวไปด้วยสิ่งใด, หรือนำไปด้วยสิ่งใด เป็นต้น บ้าง. เตลิกํ โภชนํ หมายถึง อาหารที่ปรุงด้วยงา. เตลิกี ยาคู (ยาคูที่ปรุงด้วยงา). ระคนด้วยน้ำอ้อย ชื่อว่า เอกาฬิกํ. เช่นเดียวกับ ฆาติกํ, ทาธิกํ, มาริจิกํ, โลณิกํ. නාවාය තරතීති නාවිකො, උළුම්පෙන තරතීති ඔළුම්පිකො, වුද්ධිඅභාවපක්ඛෙ උළුම්පිකො. එවං කුල්ලිකො, ගොපුච්ඡිකො. සකටෙන චරතීති සාකටිකො. එවං පාදිකො, දණ්ඩිකො, ධම්මෙන චරති පවත්තතීති ධම්මිකො. සීසෙන වහතීති සීසිකො, වාග්ගහණෙන ඊකාරස්ස වුද්ධි න හොති. එවං අංසිකො, ඛන්ධිකො, හත්ථිකො, අඞ්ගුලිකො. ผู้ข้ามด้วยเรือ ชื่อว่า นาวิโก. ผู้ข้ามด้วยแพ ชื่อว่า โอฬุมฺปิโก, ในฝ่ายที่ไม่มีการทำวุฒิ เป็น อุฬุมฺปิโก. เช่นเดียวกับ กุลฺลิโก, โคปุจฺฉิโก. ผู้เที่ยวไปด้วยเกวียน ชื่อว่า สากฏิกิโก. เช่นเดียวกับ ปาทิโก, ทณฺฑิโก. ผู้ประพฤติ (ดำเนินไป) ด้วยธรรม ชื่อว่า ธมฺมิโก. ผู้นำไปด้วยศีรษะ ชื่อว่า สีสิโก, ด้วยการรับศัพท์ว่า วา จึงไม่มีการทำวุฒิที่สระ อี. เช่นเดียวกับ อํสิโก, ขนฺธิโก, หตฺถิโก, องฺคุลิโก. පුන වාග්ගහණෙන අඤ්ඤත්ථෙසුපි ණිකප්පච්චයො, පරදාරං ගච්ඡතීති පාරදාරිකො, පථං ගච්ඡතීති පථිකො. ด้วยการรับศัพท์ว่า วา อีกครั้ง ลง ณิก ปัจจัยในอรรถอื่นได้บ้าง. ผู้ไปสู่ภรรยาของผู้อื่น ชื่อว่า ปารทาริโก. ผู้ไปสู่ทาง ชื่อว่า ปถิโก. ‘‘විනයමධීතෙ, අවෙච්චාධීතෙ’’ති වා විග්ගහෙ – ในวิเคราะห์ว่า "ย่อมเรียนซึ่งพระวินัย" หรือ "ย่อมเรียนโดยถ่องแท้" - ‘‘ණිකො’’ති වත්තතෙ. บทว่า "ณิโก" ตามมา. 374. තමධීතෙ තෙනකතාදිසන්නිධානනියොගසිප්පභණ්ඩජීවිකත්ථෙසු ච. ๓๗๔. ลง ณิก ปัจจัย ในอรรถว่า เรียนซึ่งสิ่งนั้น, และในอรรถว่า สิ่งนั้นอันเขาทำเป็นต้น, สิ่งนั้นเป็นที่อยู่ใกล้, สิ่งนั้นเป็นที่ได้รับมอบหมาย, สิ่งนั้นเป็นศิลปะ, สิ่งนั้นเป็นสินค้า, และสิ่งนั้นเป็นอาชีพ. චතුප්පදමිදං. තමධීතෙති අත්ථෙ, තෙන කතාදීස්වත්ථෙසු ච තම්හි සන්නිධානො, තත්ථ නියුත්තො, තමස්ස සිප්පං, තමස්ස භණ්ඩං[Pg.223], තමස්ස ජීවිකා ඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ච දුතියාදිවිභත්‍යන්තෙහි ලිඞ්ගෙහි ණිකප්පච්චයො හොති වා. වෙනයිකො. එවං සුත්තන්තිකො, ආභිධම්මිකො. สูตรนี้มี ๔ บท. ลง ณิก ปัจจัย หลังลิงค์ที่ลงทุติยาวิภัตติเป็นต้น ในอรรถว่า เรียนซึ่งสิ่งนั้น, และในอรรถว่า สิ่งนั้นอันเขาทำเป็นต้น, สิ่งนั้นเป็นที่อยู่ใกล้, สิ่งนั้นเป็นที่ได้รับมอบหมาย, สิ่งนั้นเป็นศิลปะ, สิ่งนั้นเป็นสินค้า, และสิ่งนั้นเป็นอาชีพ บ้าง. เป็น เวนยิโก. เช่นเดียวกับ สุตฺตนฺติโก, อาภิธมฺมิโก. ‘‘බ්‍යාකරණමධීතෙ’’ති අත්ථෙ ණිකප්පච්චයාදිම්හි කතෙ – ในอรรถว่า "เรียนซึ่งไวยากรณ์" เมื่อลง ณิก ปัจจัยเป็นต้นแล้ว - ‘‘වුද්ධාදිසරස්ස වාසංයොගන්තස්ස සණෙ චා’’ති වත්තමානෙ – เมื่อสูตรว่า "วุฒาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ จ" ตามมา - 375. මායූනමාගමො ඨානෙ. ๓๗๕. ลง ม และ ยุ อาคมในที่ (ที่ควรลง). ඉ උඉච්චෙභෙසං ආදිසරානං අසංයොගන්තානං මා වුද්ධි හොති සණෙ, තත්‍රෙව වුද්ධි ආගමො හොති ච ඨානෙති එකාරවුද්ධාගමො. สระต้นคือ อิ และ อุ ที่ไม่มีตัวสะกด ย่อมไม่มีการทำวุฒิในเพราะ ณ ปัจจัย, แต่ในที่นั้นเอง มีการทำวุฒิและลงอาคม (วุฒิอาคม) จึงมีการลง เอ วุฒิอาคม. ‘‘ඨානෙ’’ති වචනා චෙත්ථ, යූනමාදෙසභූතතො; යවෙහි පුබ්බෙව එඔ-වුද්ධියො හොන්ති ආගමා. ในที่นี้ เพราะมีคำว่า "ฐาเน", การทำวุฒิเป็น เอ และ โอ ซึ่งเป็นอาคม ย่อมมีก่อน ย และ ว อักษร อันเป็นตัวแปลงของ ยุ และ วุ. යකාරස්ස ද්විභාවො. การซ้อนพยัญชนะ ยะ. වෙය්‍යාකරණිකො, න්‍යායමධීතෙති නෙය්‍යායිකො. එවං තක්කිකො, වෙදිකො, නෙමිත්තිකො, කායෙන කතො පයොගො කායිකො, කායෙන කතං කම්මං කායිකං, වචසා කතං කම්මං වාචසිකං. එවං මානසිකං, එත්ථ ච ‘‘සසරෙ වාගමො’’ති සුත්තෙ වවත්ථිතවාසද්දෙන පච්චයෙ පරෙපි සාගමො, ථෙරෙහි කතා සඞ්ගීති ථෙරිකා. එවං පඤ්චසතිකා, සත්තසතිකා, එත්ථ ‘‘ණවණිකා’’දිසුත්තෙ අනුවත්තිතවාග්ගහණෙන ඊපච්චයො න හොති. ผู้เป็นไวยากรณ์, ผู้ศึกษาซึ่งญายะ (ตรรกะ) ชื่อว่า ไนยายิกะ (ผู้เชี่ยวชาญตรรกะ) เช่นนี้ ตักกิกะ (ผู้ใช้ตรรกะ), เวทิกะ (ผู้รู้เวท), เนมิตติกะ (ผู้ทำนายลาง), ความพยายามที่ทำด้วยกาย ชื่อว่า กายิกะ (ทางกาย), กรรมที่ทำด้วยกาย ชื่อว่า กายิกะ (กรรมทางกาย), กรรมที่ทำด้วยวาจา ชื่อว่า วาจสิกะ (กรรมทางวาจา) เช่นนี้ มานสิกะ (กรรมทางใจ) ในที่นี้ แม้เมื่อปัจจัยอยู่ข้างหลัง โดยบทว่า วะ ที่กำหนดไว้ในสูตรว่า “สะสะเร วาคโม” ก็มี ส อาคม, สังคายนาที่พระเถระทั้งหลายทำ ชื่อว่า เถริกา (ของพระเถระ) เช่นนี้ ปัญจสติกะ (ของ 500), สัตตสติกะ (ของ 700) ในที่นี้ ด้วยการรับเอา วะ ที่ตามมาในสูตรมีอาทิว่า “ณะวะณิกา” อีปัจจัยย่อมไม่มี සන්නිධානත්ථෙ සරීරෙ සන්නිධානා වෙදනා සාරීරිකා, සාරීරිකං දුක්ඛං. එවං මානසිකා, මානසිකං. ในอรรถว่าตั้งอยู่ใกล้ เวทนาที่ตั้งอยู่ใกล้ในสรีระ ชื่อว่า สารีริกา (ทางกาย), ทุกข์ทางกาย ชื่อว่า สารีริกะ เช่นนี้ มานสิกา (ทางใจ), มานสิกะ (ทางใจ) නියුත්තත්ථෙ [Pg.224] ද්වාරෙ නියුත්තො දොවාරිකො, එත්ථ ‘‘මායූනමාගමො ඨානෙ’’ති වකාරතො පුබ්බෙඔකාරාගමො. එවං භණ්ඩාගාරිකො, නාගරිකො, නවකම්මිකො, වනකම්මිකො, ආදිකම්මිකො, ඔදරිකො, රථිකො, පථිකො, උපායෙ නියුත්තො ඔපායිකො, චෙතසි නියුත්තා චෙතසිකා. ในอรรถว่าประกอบ ผู้ประกอบอยู่ที่ประตู ชื่อว่า โทวาริกะ (นายประตู) ในที่นี้ มี โอการาคม มาก่อน วการะ ตามสูตรว่า “มายูนมาคโม ฐานะ” เช่นนี้ ภัณฑาคาริกะ (นายคลัง), นาคริกะ (ชาวเมือง), นวกัมมิกะ (ผู้ทำงานใหม่), วนกัมมิกะ (ผู้ทำงานป่า), อาทิกัมมิกะ (ผู้เริ่มงาน), โอทริกะ (ผู้กินจุ), รถิกะ (พลรถ), ปถิกะ (คนเดินทาง), ผู้ประกอบอยู่ในอุบาย ชื่อว่า โอปายิกะ (ผู้มีอุบาย), (เวทนา) ที่ประกอบอยู่ในใจ ชื่อว่า เจตสิกา (ทางใจ) සිප්පත්ථෙ වීණාවාදනං වීණා, වීණා අස්ස සිප්පං වෙණිකො. එවං පාණවිකො, මොදිඞ්ගිකො, වංසිකො. ในอรรถว่าศิลปะ การดีดพิณ ชื่อว่า วีณา, พิณเป็นศิลปะของเขา ชื่อว่า เวณิกะ (นักดีดพิณ) เช่นนี้ ปาณวิกะ (นักดีดกลองเล็ก), โมทิงคิกะ (นักดีดตะโพน), วังสิกะ (นักเป่าขลุ่ย) භණ්ඩත්ථෙ ගන්ධො අස්ස භණ්ඩන්ති ගන්ධිකො. එවං තෙලිකො, ගොළිකො, පූවිකො, පණ්ණිකො, තම්බූලිකො, ලොණිකො. ในอรรถว่าสินค้า ของหอมเป็นสินค้าของเขา ชื่อว่า คันธิกะ (คนขายของหอม) เช่นนี้ เตลิกะ (คนขายน้ำมัน), โคลิกะ (คนขายน้ำตาลโตนด), ปูวิกะ (คนขายขนม), ปัณณิกะ (คนขายใบไม้), ตัมพูลิกะ (คนขายหมากพลู), โลณิกะ (คนขายเกลือ) ජීවිකත්ථෙ උරබ්භං හන්ත්වා ජීවති, උරබ්භමස්ස ජීවිකාති වා ඔරබ්භිකො. එවං මාගවිකො, එත්ථ වකාරාගමො. සූකරිකො, සාකුණිකො, මච්ඡිකො ඉච්චාදි. ในอรรถว่าอาชีพ ฆ่าแกะแล้วเลี้ยงชีพ หรือว่า แกะเป็นอาชีพของเขา ชื่อว่า โอรัพภิกะ (คนฆ่าแกะ) เช่นนี้ มาควิกะ (คนล่าเนื้อ) ในที่นี้ มี วการาคม, สูกริกะ (คนฆ่าหมู), สากุณิกะ (คนจับนก), มัจฉิกะ (คนจับปลา) เป็นต้น ‘‘තෙන කතාදී’’ති එත්ථ ආදිග්ගහණෙන තෙන හතං, තෙන බද්ධං, තෙන කීතං, තෙන දිබ්බති, සො අස්ස ආවුධො, සො අස්ස ආබාධො, තත්ථ පසන්නො, තස්ස සන්තකං, තමස්ස පරිමාණං, තස්ස රාසි, තං අරහති, තමස්ස සීලං, තත්ථ ජාතො, තත්ථ වසති, තත්‍ර විදිතො, තදත්ථාය සංවත්තති, තතො ආගතො, තතො සම්භූතො, තදස්ස පයොජනන්ති එවමාදිඅත්ථෙ ච ණිකප්පච්චයො හොති. යථා – ජාලෙන හතො, හනතීති වා ජාලිකො. එවං බාළිසිකො, වාකරිකො, සුත්තෙන බද්ධො සුත්තිකො, වරත්තාය බද්ධො වාරත්තිකො නාගො. ในคำว่า “เป็นต้นว่าอันนั้นทำแล้ว” นี้ ด้วยการรับเอาคำว่า “เป็นต้น” (หมายถึง) อันนั้นฆ่าแล้ว, อันนั้นผูกแล้ว, อันนั้นซื้อแล้ว, อันนั้นเล่นแล้ว, นั้นเป็นอาวุธของเขา, นั้นเป็นอาพาธของเขา, เลื่อมใสในนั้น, เป็นของของเขา, นั้นเป็นประมาณของเขา, กองของเขา, ควรซึ่งนั้น, นั้นเป็นศีลของเขา, เกิดในนั้น, อยู่ในนั้น, ปรากฏในนั้น, ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์นั้น, มาจากนั้น, เกิดพร้อมจากนั้น, นั้นเป็นประโยชน์ของเขา ดังนี้เป็นต้น ในอรรถมีอาทิอย่างนี้ ณิกปัจจัยย่อมมี เช่นว่า อันตาข่ายฆ่าแล้ว หรือว่า ย่อมฆ่า ชื่อว่า ชาลิกะ (คนจับปลาด้วยตาข่าย) เช่นนี้ พาฬิสิกะ (คนตกปลาด้วยเบ็ด), วาการิกะ (คนจับปลาด้วยแห), อันด้ายผูกแล้ว ชื่อว่า สุตติกะ (ที่ผูกด้วยด้าย), พญานาคที่ผูกด้วยเชือกหนัง ชื่อว่า วารัตติกะ වත්ථෙන [Pg.225] කීතං භණ්ඩං වත්ථිකං. එවං කුම්භිකං, ඵාලිකං, සොවණ්ණිකං, සාතිකං. අක්ඛෙන දිබ්බතීති අක්ඛිකො. එවං සාලාකිකො, තින්දුකිකො, අම්බඵලිකො. චාපො අස්ස ආවුධොති චාපිකො. එවං තොමරිකො, මුග්ගරිකො, මොසලිකො. สินค้าที่ซื้อด้วยผ้า ชื่อว่า วัตถิกะ (ที่ซื้อด้วยผ้า) เช่นนี้ กุมภิกะ (ที่ซื้อด้วยหม้อ), ผาลิกะ (ที่ซื้อด้วยผาล), โสวัณณิกะ (ที่ซื้อด้วยทอง), สาติกะ (ที่ซื้อด้วยผ้าสาฎก) ย่อมเล่นด้วยลูกเต๋า ชื่อว่า อักขิกะ (นักเล่นลูกเต๋า) เช่นนี้ สาลากิกะ (นักเล่นสลาก), ตินทุกิกะ (นักเล่นผลมะพลับ), อัมพผลิกะ (นักเล่นผลมะม่วง) ธนูเป็นอาวุธของเขา ชื่อว่า จาปิกะ (นักธนู) เช่นนี้ โตมริกะ (นักซัดหอก), มุคคริกะ (นักซัดกระบอง), โมสลิกะ (นักซัดสาก) වාතො අස්ස ආබාධොති වාතිකො. එවං සෙම්හිකො, පිත්තිකො. ลมเป็นอาพาธของเขา ชื่อว่า วาติกะ (ผู้มีอาพาธทางลม) เช่นนี้ เสมหิกะ (ผู้มีอาพาธทางเสมหะ), ปิตติกะ (ผู้มีอาพาธทางดี) බුද්ධෙ පසන්නො බුද්ධිකො. එවං ධම්මිකො, සඞ්ඝිකො. බුද්ධස්ස සන්තකො බුද්ධිකො. එවං ධම්මිකො, සඞ්ඝිකො විහාරො, සඞ්ඝිකා භූමි, සඞ්ඝිකං චීවරං, පුග්ගලිකං. เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธิกะ (ผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า) เช่นนี้ ธัมมิกะ (ผู้เลื่อมใสในพระธรรม), สังฆิกะ (ผู้เลื่อมใสในพระสงฆ์) เป็นของของพระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธิกะ (ของพระพุทธเจ้า) เช่นนี้ ธัมมิกะ (ของพระธรรม), วิหารที่เป็นของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆิกะ, ที่ดินที่เป็นของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆิกา, จีวรที่เป็นของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆิกะ, ปุคคลิกะ (ของบุคคล) කුම්භො අස්ස පරිමාණන්ති කුම්භිකං. එවං ඛාරිකං, දොණිකං. කුම්භස්ස රාසි කුම්භිකො. කුම්භං අරහතීති කුම්භිකො. එවං දොණිකො, අට්ඨමාසිකො, කහාපණිකො, ආසීතිකා ගාථා, නාවුතිකා, සාතිකං, සාහස්සිකං. සන්දිට්ඨමරහතීති සන්දිට්ඨිකො, ‘‘එහි පස්සා’’ති ඉමං විධිං අරහතීති එහිපස්සිකො. หม้อเป็นประมาณของเขา ชื่อว่า กุมภิกะ (มีหม้อเป็นประมาณ) เช่นนี้ ขาริกะ (มีหาบเป็นประมาณ), โทณิกะ (มีทะนานเป็นประมาณ) กองแห่งหม้อ ชื่อว่า กุมภิกะ (กองหม้อ) ควรซึ่งหม้อ ชื่อว่า กุมภิกะ (ผู้ควรหม้อ) เช่นนี้ โทณิกะ (ผู้ควรทะนาน), อัฏฐมาสิกะ (มี 8 เดือน), กหาปณิกะ (มีกหาปณะ), คาถา 80 บท ชื่อว่า อาสีติกา, นาวุติกา (90 บท), สาติกะ (มีผ้าสาฎก), สหัสสิกะ (มีพัน) ควรซึ่งสิ่งที่เห็นเอง ชื่อว่า สันทิฏฐิกะ (ผู้ควรเห็นเอง), ควรซึ่งวิธีนี้ว่า “จงมาดูเถิด” ชื่อว่า เอหิปัสสิกะ (ควรเรียกให้มาดู) සීලත්ථෙ පංසුකූලධාරණං පංසුකූලං, තං සීලමස්සාති පංසුකූලිකො. එවං තෙචීවරිකො, එකාසනෙ භොජනසීලො එකාසනිකො, රුක්ඛමූලෙ වසනසීලො රුක්ඛමූලිකො, තථා ආරඤ්ඤිකො, සොසානිකො. ในอรรถว่าศีล การทรงผ้าบังสุกุล ชื่อว่า ปังสุกูละ, การทรงผ้าบังสุกุลเป็นปกติของเขา ชื่อว่า ปังสุกูลิกะ (ผู้มีปกติทรงผ้าบังสุกุล) เช่นนี้ เตจีวริกะ (ผู้มีปกติทรงผ้าไตรจีวร), ผู้มีปกติฉันในอาสนะเดียว ชื่อว่า เอกาสนิกะ, ผู้มีปกติอยู่ในโคนไม้ ชื่อว่า รุกขมูลิกะ, เช่นนั้น อารัญญิกะ (ผู้มีปกติอยู่ในป่า), โสสานิกะ (ผู้มีปกติอยู่ในป่าช้า) ජාතත්ථෙ අපායෙ ජාතො ආපායිකො. එවං නෙරයිකො, සාමුද්දිකො මච්ඡො, වස්සෙසු ජාතො වස්සිකො, වස්සිකා, වස්සිකං පුප්ඵං, සාරදිකො, හෙමන්තිකො, වාසන්තිකො, චාතුද්දසිකො, රාජගහෙ ජාතො, රාජගහෙ [Pg.226] වසතීති වා රාජගහිකො ජනො, මගධෙසු ජාතො, වසතීති වා මාගධිකො, මාගධිකා, මාගධිකං, සාවත්ථියං ජාතො, වසතීති වා සාවත්ථිකො, කාපිලවත්ථිකො, වෙසාලිකො. ในอรรถว่าเกิดแล้ว เกิดในอบาย ชื่อว่า อาปายิกะ (ผู้เกิดในอบาย) เช่นนี้ เนรยิกะ (ผู้เกิดในนรก), ปลาที่เกิดในสมุทร ชื่อว่า สามุททิกะ, เกิดในฤดูฝน ชื่อว่า วัสสิกะ (ของฤดูฝน), วัสสิกา (ของฤดูฝน), ดอกไม้ของฤดูฝน ชื่อว่า วัสสิกะ, สารทิกะ (ของฤดูสารท), เหมันติกะ (ของฤดูเหมันต์), วาสันติกะ (ของฤดูวสันต์), จาตุททสิกะ (ของ 14 ค่ำ), ชนที่เกิดในเมืองราชคฤห์ หรือว่า อยู่ในเมืองราชคฤห์ ชื่อว่า ราชคหิกะ, ชนที่เกิดในแคว้นมคธ หรือว่า อยู่ ชื่อว่า มาคธิกะ (ชาวมคธ), มาคธิกา (ชาวมคธ), มาคธิกะ (ของชาวมคธ), ชนที่เกิดในเมืองสาวัตถี หรือว่า อยู่ ชื่อว่า สาวัตถิกะ (ชาวสาวัตถี), กาปิลวัตถิกะ (ชาวกบิลพัสดุ์), เวสาลิกะ (ชาวเวสาลี) ලොකෙ විදිතො ලොකිකො, ලොකාය සංවත්තතීතිපි ලොකිකො. තථා මාතිතො ආගතං මාතිකං, පිතිතො ආගතං පෙත්තිකං නාමං. ปรากฏในโลก ชื่อว่า โโลกิกะ (ทางโลก), หรือว่า ย่อมเป็นไปเพื่อโลก ชื่อว่า โลกิกะ (ทางโลก) เช่นนั้น ชื่อที่มาจากมารดา ชื่อว่า มาติกะ (ของมารดา), ชื่อที่มาจากบิดา ชื่อว่า เปตติกะ (ของบิดา) සම්භූතත්ථෙ මාතිතො සම්භූතං මත්තිකං. එවං පෙත්තිකං. උපධිතස්ස පයොජනං ඔපධිකං. ในอรรถว่าเกิดพร้อม เกิดพร้อมจากมารดา ชื่อว่า มัตติกะ (ของมารดา) เช่นนี้ เปตติกะ (ของบิดา) อุปธิเป็นประโยชน์ของเขา ชื่อว่า โอปธิกะ (มีอุปธิเป็นประโยชน์) සකත්ථෙපි අසඞ්ඛාරොයෙව අසඞ්ඛාරිකං. එවං සසඞ්ඛාරිකං, නාමමෙව නාමිකං. එවං ආඛ්‍යාතිකං, ඔපසග්ගිකං, නෙපාතිකං, චතුමහාරාජෙ භත්ති එතෙසන්ති චාතුමහාරාජිකා. එවං අඤ්ඤත්ථෙපි යොජෙතබ්බං. แม้ในอรรถว่าของตน อสังขารนั่นเอง ชื่อว่า อสังขาริกะ (ไม่มีการปรุงแต่ง) เช่นนี้ สสังขาริกะ (มีการปรุงแต่ง), ชื่อนั่นเอง ชื่อว่า นามิกะ (เป็นชื่อ) เช่นนี้ อาขยาติกะ (เป็นอาขยาต), โอปสัคคิกะ (เป็นอุปสัค), เนปาติกะ (เป็นนิบาต), ความภักดีในท้าวมหาราชทั้งสี่มีแก่ชนเหล่านี้ ชื่อว่า จาตุมหาราชิกา (เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา) เช่นนี้ พึงประกอบในอรรถอื่นด้วย ‘‘කසාවෙන රත්ත’’න්ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า “ย้อมด้วยน้ำฝาด” 376. ණ රාගා තෙනරත්තං තස්සෙදමඤ්ඤත්ථෙසු ච. ๓๗๖. ณะปัจจัยในอรรถว่าย้อมด้วยนั้น, ของเขา, นี้, และในอรรถอื่น රාගත්ථවාචකා ලිඞ්ගම්හා ‘‘තෙන රත්ත’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ, ‘‘තස්සෙ’’ති ඡට්ඨියන්තතො ‘‘ඉද’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ ච අඤ්ඤත්ථෙසු ච ණප්පච්චයො හොති වා. จากลิงค์ที่กล่าวอรรถว่าย้อม ในอรรถว่า “ย้อมด้วยนั้น” และจากคำที่ลงฉัฏฐีวิภัตติว่า “ของเขา” ในอรรถว่า “นี้” และในอรรถอื่น ณะปัจจัยย่อมมีบ้าง කාසාවං වත්ථං. එවං කාසායං, කුසුම්භෙන රත්තං කොසුම්භං, හලිද්දියා රත්තං හාලිද්දං, පත්තඞ්ගං, මඤ්ජිට්ඨං, කුඞ්කුමං, නීලෙන රත්තං නීලං. එවං පීතං. ผ้ากาสาวะ (ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด) เช่นนี้ กาสายะ (ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด), ย้อมด้วยดอกคำฝอย ชื่อว่า โโกสุมภะ (ที่ย้อมด้วยดอกคำฝอย), ย้อมด้วยขมิ้น ชื่อว่า หาลิดทะ (ที่ย้อมด้วยขมิ้น), ปัตตังคะ (ที่ย้อมด้วยไม้ฝาง), มัญชิฏฐะ (ที่ย้อมด้วยสีแดงเข้ม), กุงกุมะ (ที่ย้อมด้วยหญ้าฝรั่น), ย้อมด้วยสีคราม ชื่อว่า นีละ (ที่ย้อมด้วยสีคราม) เช่นนี้ ปีตะ (ที่ย้อมด้วยสีเหลือง) ඉදමත්ථෙ [Pg.227] මහිංසස්ස ඉදං මාහිංසං මංසං, දධි සප්පි චම්මාදිකං වා, සූකරස්ස ඉදං සූකරං, කච්චායනස්ස ඉදං කච්චායනං බ්‍යාකරණං. එවං සොගතං සාසනං. ในอรรถว่านี้ เนื้อนี้เป็นของกระบือ ชื่อว่า มาหิงสะ (เนื้อกระบือ), หรือว่า นมเปรี้ยว เนยใส หนัง เป็นต้น นี้เป็นของสุกร ชื่อว่า สูกระ (ของสุกร), ไวยากรณ์นี้เป็นของกัจจายนะ ชื่อว่า กัจจายนัง เช่นนี้ พระศาสนาของพระสุคต ชื่อว่า โสคตะ ‘‘ඉසිස්ස ඉද’’න්ති අත්ථෙ ණප්පච්චයෙ කතෙ වුද්ධිම්හි සම්පත්තෙ – เมื่อ ณะปัจจัยถูกทำแล้วในอรรถว่า “นี้เป็นของฤๅษี” และเมื่อถึงความเจริญ (วุทธิ) ‘‘සණෙ, යූනමාගමො ඨානෙ’’ති ච වත්තතෙ. และสูตรว่า “สะเณ, ยูนมาคโม ฐานะ” ย่อมตามมา 377. ආත්තඤ්ච. ๓๗๗. และ อาตตะ (การเป็น อา) ඉ උඉච්චෙතෙසං ආදිසරානං ආත්තඤ්ච හොති සණකාරප්පච්චයෙ පරෙ, චසද්දෙන රිකාරාගමො ච ඨානෙති ඉකාරස්ස ආත්තං. เมื่อ ณะการปัจจัยอยู่ข้างหลัง สระต้นคือ อิ อุ เหล่านี้ ย่อมเป็น อาตตะ (เป็น อา) และด้วย จะ ศัพท์ มี ริการาคม และ อิการะ ย่อมเป็น อาตตะ ในบทว่า ฐานะ ඨානාධිකාරතො ආත්තං, ඉසූසභඋජාදිනං; ඉසිස්ස තු රිකාරාග-මො චාත්තානන්තරෙ භවෙ. อาตตะ (การเป็น อา) ย่อมมีแก่ อิสิ, อุสภะ, อุชุ เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งบทว่า ฐานะ ส่วน ริการาคม ย่อมมีแก่ อิสิ และ อาตตะ ย่อมมีในลำดับถัดไป ආරිස්‍යං, උසභස්ස ඉදං ආසභං ඨානං, ආසභී වාචා. อาริสยะ (ของฤๅษี), สถานที่นี้เป็นของโคอุสภะ ชื่อว่า อาสภะ, วาจาของโคอุสภะ ชื่อว่า อาสภี අඤ්ඤත්ථග්ගහණෙන පන අවිදූරභවො, තත්‍ර භවො, තත්‍ර ජාතො, තතො ආගතො, සො අස්ස නිවාසො, තස්ස ඉස්සරො, කත්තිකාදීහි නියුත්තො මාසො, සාස්ස දෙවතා, තමවෙච්චාධීතෙ, තස්ස විසයො දෙසො, තස්මිං දෙසෙ අත්ථි, තෙන නිබ්බත්තං, තං අරහති, තස්ස විකාරො, තමස්ස පරිමාණන්ති ඉච්චෙවමාදීස්වත්ථෙසු ච ණප්පච්චයො. යථා – විදිසාය අවිදූරෙ භවො වෙදිසො ගාමො, උදුම්බරස්ස අවිදූරෙ භවං ඔදුම්බරං විමානං. อนึ่ง ด้วยการรับเอาคำว่า อญฺญตฺถ (ในอรรถอื่น) ณะ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ คือ เกิดในที่ใกล้ (ไม่ไกล), มีอยู่ในที่นั้น, เกิดในที่นั้น, มาจากที่นั้น, ที่นั้นเป็นที่อยู่ของเขา, ผู้นั้นเป็นใหญ่ในที่นั้น, เดือนที่ประกอบด้วยดาวกัตติกะเป็นต้น, ผู้นั้นเป็นเทวดาของเขา, ย่อมศึกษาโดยรู้แจ้งซึ่งสิ่งนั้น, ประเทศที่เป็นวิสัยของเขา, มีอยู่ในประเทศนั้น, สำเร็จด้วยสิ่งนั้น, ควรซึ่งสิ่งนั้น, ความแปรสภาพของสิ่งนั้น, สิ่งนั้นเป็นประมาณของเขานั้น. ตัวอย่างเช่น หมู่บ้านที่เกิดในที่ใกล้เมืองวิทิสา ชื่อว่า เวทิสะ, วิมานที่เกิดในที่ใกล้ต้นมะเดื่อ ชื่อว่า โอทุมพระ. භවත්ථෙ මනසි භවං මානසං සුඛං, සාගමො. සරෙ භවො සාරසො සකුණො, සාරසා සකුණී, සාරසං පුප්ඵං[Pg.228], උරසි භවො ඔරසො පුත්තො, උරසි සංවඩ්ඪිතත්තා, මිත්තෙ භවා මෙත්තා, මෙත්තී වා, පුරෙ භවා පොරී වාචා. ในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺถ) สุขที่มีอยู่ในใจ ชื่อว่า มานสะ (มี ส อาคม), นกที่มีอยู่ในสระ ชื่อว่า สารสะ, นกตัวเมียที่มีอยู่ในสระ ชื่อว่า สารสา, ดอกไม้ที่มีอยู่ในสระ ชื่อว่า สารสะ, บุตรที่เกิดในอก ชื่อว่า โอรส (เพราะเหตุที่เจริญเติบโตในอก), ความรักที่มีอยู่ในมิตร ชื่อว่า เมตตา หรือ เมตตี, วาจาที่มีอยู่ในเมือง ชื่อว่า โปริ (วาจาชาวเมือง). ජාතාදීසු පාවුසෙ ජාතො පාවුසො මෙඝො, පාවුසා රත්ති, පාවුසං අබ්භං, සරදෙ ජාතො සාරදො මාසො, සාරදා රත්ති, සාරදං පුප්ඵං. එවං සිසිරො, හෙමන්තො, වසන්තො, විම්හො, මථුරායං ජාතො මාථුරො ජනො, මාථුරා ගණිකා, මාථුරං වත්ථං. මථුරාය ආගතො මාථුරො, මථුරා අස්ස නිවාසොති මාථුරො, මථුරාය ඉස්සරො මාථුරො රාජා. ‘‘සබ්බතො කො’’ති එත්ථ පුන සබ්බතොග්ගහණෙන තද්ධිතතොපි ක්වචි සසරකකාරාගමො, මාථුරකො වා, රාජගහෙ ජාතො, රාජගහා ආගතො, රාජගහො අස්ස නිවාසොති වා, රාජගහස්ස ඉස්සරොති වා රාජගහො, රාජගහකො වා. එවං සාගලො, සාගලකො වා, පාටලිපුත්තො, පාටලිපුත්තකො වා, වෙසාලියං ජාතොතිආදිඅත්ථෙ වෙසාලො, වෙසාලකො වා, කුසිනාරෙ ජාතො කොසිනාරො, කොසිනාරකො වා. එවං සාකෙතො, සාකෙතකො වා, කොසම්බො, කොසම්බකො වා, ඉන්දපත්තො, ඉන්දපත්තකො වා, කපිල්ලො, කපිල්ලකො වා, භාරුකච්ඡො, භාරුකච්ඡකො වා, නගරෙ ජාතො, නගරා ආගතො, නගරෙ වසතීති වා නාගරො, නාගරකො වා. එවං ජානපදො. ในอรรถมีอาทิว่า เกิดแล้ว เป็นต้น เมฆที่เกิดในฤดูฝน ชื่อว่า ปาวุสะ, ราตรีในฤดูฝน ชื่อว่า ปาวุสา, เมฆ (หมอก) ในฤดูฝน ชื่อว่า ปาวุสํ. เดือนที่เกิดในฤดูสารท ชื่อว่า สารทะ, ราตรีในฤดูสารท ชื่อว่า สารทา, ดอกไม้ในฤดูสารท ชื่อว่า สารทํ. เช่นเดียวกันนี้คือ สิสิระ, เหมันตะ, วสันตะ, คิมหะ. ชนที่เกิดในเมืองมถุรา ชื่อว่า มาถุระ, หญิงแพศยาชาวมถุรา ชื่อว่า มาถุรา, ผ้าชาวมถุรา ชื่อว่า มาถุรํ. ผู้มาจากเมืองมถุรา ชื่อว่า มาถุระ, เมืองมถุราเป็นที่อยู่ของเขา ชื่อว่า มาถุระ, ผู้เป็นใหญ่ในเมืองมถุรา ชื่อว่า มาถุระ ราชา. ในสูตรว่า สพฺพโต โก นี้ เพราะการรับเอาคำว่า สพฺพโต อีกครั้งหนึ่ง แม้ในตัทธิตบางครั้งก็มีการลง ก อักษรอาคมพร้อมด้วยสระ เป็น มาถุรกะ. ผู้เกิดในเมืองราชคฤห์, ผู้มาจากเมืองราชคฤห์, เมืองราชคฤห์เป็นที่อยู่ของเขา หรือผู้เป็นใหญ่ในเมืองราชคฤห์ ชื่อว่า ราชคหะ หรือ ราชคหกะ. เช่นเดียวกันนี้คือ สาคละ หรือ สาคลกะ, ปาฏลิปุตตะ หรือ ปาฏลิปุตตกะ. ในอรรถมีอาทิว่าเกิดในเมืองเวสาลี ชื่อว่า เวสาละ หรือ เวสาลกะ. เกิดในเมืองกุสินารา ชื่อว่า โกสินาระ หรือ โกสินารกะ. เช่นเดียวกันนี้คือ สาเกตะ หรือ สาเกตกะ, โกสัมพะ หรือ โกสัมพกะ, อินทปัตตะ หรือ อินทปัตตกะ, กปิลละ หรือ กปิลลกะ, ภารุกัจฉะ หรือ ภารุกัจฉกะ. ผู้เกิดในเมือง, ผู้มาจากเมือง หรือผู้อยู่ในเมือง ชื่อว่า นาคระ หรือ นาครกะ. เช่นเดียวกันนี้คือ ชานปทะ (ชาวชนบท). ජනපදනාමෙසු පන සබ්බත්ථ බහුවචනමෙව භවති. යථා – අඞ්ගෙසු ජාතො, අඞ්ගෙහි ආගතො, අඞ්ගා අස්ස නිවාසො, අඞ්ගානං ඉස්සරො වා අඞ්ගො, අඞ්ගකො වා, මාගධො, මාගධකො වා, කොසලො, කොසලකො වා[Pg.229], වෙදෙහො, වෙදෙහකො වා, කම්බොජො, කම්බොජකො වා, ගන්ධාරො, ගන්ධාරකො වා, සොවීරො, සොවීරකො වා, සින්ධවො, සින්ධවකො වා, අස්සකො, කාලිඞ්ගො, පඤ්චාලො, සක්කො, තථා සුරට්ඨෙ ජාතො, සුරට්ඨස්ස ඉස්සරො වා සොරට්ඨො, සොරට්ඨකො වා. එවං මහාරට්ඨො, මහාරට්ඨකො වා ඉච්චාදි. แต่ในชื่อของชนบททั้งหลาย ย่อมเป็นพหูพจน์เสมอในทุกที่. เช่น ผู้เกิดในแคว้นอังคะทั้งหลาย, ผู้มาจากแคว้นอังคะทั้งหลาย, แคว้นอังคะทั้งหลายเป็นที่อยู่ของเขา หรือผู้เป็นใหญ่ในแคว้นอังคะทั้งหลาย ชื่อว่า อังคะ หรือ อังคกะ. มาคธะ หรือ มาคธกะ, โกสละ หรือ โกสลกะ, เวเทหะ หรือ เวเทหกะ, กัมโพชะ หรือ กัมโพชกะ, คันธาระ หรือ คันธารกะ, โสวีระ หรือ โสวีรกะ, สินธวะ หรือ สินธวกะ, อัสสกะ, กาลิงคะ, ปัญจาละ, สักกะ. เช่นเดียวกัน ผู้เกิดในแคว้นสุรัฏฐะ หรือผู้เป็นใหญ่ในแคว้นสุรัฏฐะ ชื่อว่า โสรฏฐะ หรือ โสรฏฐกะ. เช่นเดียวกันนี้คือ มหารัฏฐะ หรือ มหารัฏฐกะ เป็นต้น. නක්ඛත්තයොගෙ කත්තිකාය පුණ්ණචන්දයුත්තාය යුත්තො මාසො කත්තිකො, මගසිරෙන චන්දයුත්තෙන නක්ඛත්තෙන යුත්තො මාසො මාගසිරො. එවං ඵුස්සෙන යුත්තො මාසො ඵුස්සො, මඝාය යුත්තො මාසො මාඝො, ඵග්ගුනියා යුත්තො මාසො ඵග්ගුනො, චිත්තාය යුත්තො මාසො චිත්තො, විසාඛාය යුත්තො මාසො වෙසාඛො, ජෙට්ඨාය යුත්තො මාසො ජෙට්ඨො, උත්තරාසාළ්හාය යුත්තො මාසො ආසාළ්හො, ආසාළ්හී වා, සවණෙන යුත්තො මාසො සාවණො, සාවණී. භද්දෙන යුත්තො මාසො භද්දො, අස්සයුජෙන යුත්තො මාසො අස්සයුජො, බුද්ධො අස්ස දෙවතාති බුද්ධො. එවං සොගතො, මාහින්දො, යාමො, සොමො. ในการประกอบด้วยนักษัตร เดือนที่ประกอบด้วยดาวกัตติกาอันประกอบด้วยพระจันทร์เต็มดวง ชื่อว่า กัตติกะ. เดือนที่ประกอบด้วยดาวมคสิระอันประกอบด้วยพระจันทร์ ชื่อว่า มาคสิระ. เช่นเดียวกันนี้ เดือนที่ประกอบด้วยดาวปุสสะ ชื่อว่า ปุสสะ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวมาฆะ ชื่อว่า มาฆะ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวผัคคุณี ชื่อว่า ผัคคุณะ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวจิตรา ชื่อว่า จิตระ, เดือนที่ประกอบด้วยดาววิสาขา ชื่อว่า วิสาขะ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวเชษฐา ชื่อว่า เชษฐะ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวอุตตราสาฬหะ ชื่อว่า อาสาฬหะ หรือ อาสาฬหี, เดือนที่ประกอบด้วยดาวสาวณะ ชื่อว่า สาวณะ หรือ สาวณี, เดือนที่ประกอบด้วยดาวภัทระ ชื่อว่า ภัทระ, เดือนที่ประกอบด้วยดาวอัสสยุชะ ชื่อว่า อัสสยุชะ. พระพุทธเจ้าเป็นเทวดาของเขา ชื่อว่า พุทธะ. เช่นเดียวกันนี้คือ โสคตะ, มาหินทะ, ยามะ, โสมะ. බ්‍යාකරණං අවෙච්චාධීතෙ වෙය්‍යාකරණො. එවං මොහුත්තො, නෙමිත්තො, අඞ්ගවිජ්ජො, වත්ථුවිජ්ජො. වසාතීනං විසයො දෙසො වාසාතො, උදුම්බරා අස්මිං පදෙසෙ සන්තීති ඔදුම්බරො දෙසො. ผู้ย่อมศึกษาไวยากรณ์โดยรู้แจ้ง ชื่อว่า ไวยากรณ์ (ไวยากรณิก). เช่นเดียวกันนี้คือ โมหุตตะ (ผู้รู้ฤกษ์), เนมิตตะ (ผู้ทำนาย), อังควิชโช (ผู้รู้ลักษณะกาย), วัตถุวิชโช (ผู้รู้ลักษณะที่ตั้งบ้านเรือน). ประเทศที่เป็นวิสัยของพวกวสะ ชื่อว่า วาสาตะ. ต้นมะเดื่อทั้งหลายมีอยู่ในประเทศนี้ ชื่อว่า โอทุมพระ (ประเทศที่มีต้นมะเดื่อมาก). සහස්සෙන නිබ්බත්තා සාහස්සී පරිඛා, පයසා නිබ්බත්තං පායාසං, සහස්සං අරහතීති සාහස්සී ගාථා, අයසො [Pg.230] විකාරො ආයසො. එවං සොවණ්ණො, පුරිසො පරිමාණමස්සාති පොරිසං උදකං. คูที่สำเร็จด้วย (เงิน) พันหนึ่ง ชื่อว่า สาหัสสี. (ข้าว) ที่สำเร็จด้วยน้ำนม ชื่อว่า ปายาสะ. คาถาที่ควรค่าพันหนึ่ง ชื่อว่า สาหัสสี. ของที่ทำด้วยเหล็ก ชื่อว่า อายสะ. เช่นเดียวกันนี้คือ โสวัณณะ (ของที่ทำด้วยทอง). น้ำที่มีบุรุษเป็นประมาณ ชื่อว่า โปริสะ. චග්ගහණෙන තත්ථ ජාතො, තත්ථ වසති, තස්ස හිතං, තං අරහතීතිආදීසු ණෙය්‍යප්පච්චයො. බාරාණසියං ජාතො, වසතීති වා බාරාණසෙය්‍යකො, පුරෙ විය කකාරාගමො. එවං චම්පෙය්‍යකො, සාගලෙය්‍යකො, මිථිලෙය්‍යකො ජනො, ගඞ්ගෙය්‍යො මච්ඡො, සිලාය ජාතං සෙලෙය්‍යකං, කුලෙ ජාතො කොලෙය්‍යකො සුනඛො, වනෙ ජාතං වානෙය්‍යං පුප්ඵං. එවං පබ්බතෙය්‍යො මානුසො, පබ්බතෙය්‍යා නදී, පබ්බතෙය්‍යං ඔසධං, පථස්ස හිතං පාථෙය්‍යං, සපතිස්ස හිතං සාපතෙය්‍යං ධනං, පදීපෙය්‍යං තෙලං, මාතු හිතං මත්තෙය්‍යං. එවං පෙත්තෙය්‍යං. දක්ඛිණමරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො ඉච්චාදි. ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ เณยย ปัจจัย ย่อมลงในอรรถทั้งหลายมีอาทิว่า เกิดในที่นั้น, อยู่ในที่นั้น, เป็นประโยชน์แก่สิ่งนั้น, ควรแก่สิ่งนั้น. ผู้เกิดในเมืองพาราณสี หรือผู้อยู่ในเมืองพาราณสี ชื่อว่า พาราณเสยยกะ (มีการลง ก อักษรอาคมเหมือนก่อน). เช่นเดียวกันนี้คือ จัมเปยยกะ, สาคเลยยกะ, มิถิเลยยกะ ชโน. ปลาที่เกิดในแม่น้ำคงคา ชื่อว่า คังเคยยะ. สิ่งที่เกิดในหิน ชื่อว่า เสเลยยกะ. สุนัขที่เกิดในตระกูล ชื่อว่า โกเลยยกะ. ดอกไม้ที่เกิดในป่า ชื่อว่า วาเนยยะ. เช่นเดียวกันนี้คือ ปัพพเตยยะ มานุโส (มนุษย์ชาวเขา), ปัพพเตยยา นที (แม่น้ำในภูเขา), ปัพพเตยยะ โอสถะ (ยาในภูเขา). สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่หนทาง ชื่อว่า ปาเถยยะ (เสบียง). ทรัพย์ที่เป็นประโยชน์แก่เจ้าของ ชื่อว่า สาปเตยยะ. น้ำมันที่เป็นประโยชน์แก่ประทีป ชื่อว่า ปทีเปยยะ. ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ. เช่นเดียวกันนี้คือ เปตเตยยะ (ผู้เกื้อกูลแก่บิดา). ผู้ควรแก่ทักษิณา ชื่อว่า ทักขิเณยยะ เป็นต้น. 378. ජාතාදීනමිමියා ච. ๓๗๘. และลง อิม และ อิย ปัจจัย ในอรรถมีอาทิว่า เกิดแล้ว. ජාතඉච්චෙවමාදීනං සද්දානං අත්ථෙ ඉම ඉයඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා. ในอรรถของศัพท์ทั้งหลายมีคำว่า เกิดแล้ว เป็นต้น ปัจจัยเหล่านี้คือ อิม และ อิย ย่อมลงได้บ้าง. පච්ඡා ජාතො පච්ඡිමො, පච්ඡිමා ජනතා, පච්ඡිමං චිත්තං, අන්තෙ ජාතො අන්තිමො, අන්තිමා, අන්තිමං. එවං මජ්ඣිමො, පුරිමො, උපරිමො, හෙට්ඨිමො, පච්චන්තිමො, ගොප්ඵිමො, ගන්ථිමො. ผู้เกิดภายหลัง ชื่อว่า ปัจฉิมะ, ปัจฉิมา ชนตา, ปัจฉิมัง จิตตัง. ผู้เกิดในที่สุด ชื่อว่า อันติมะ, อันติมา, อันติมัง. เช่นเดียวกันนี้คือ มัชฌิมะ, ปุริมะ, อุปริมะ, เหฏฐิมะ, ปัจจันติมะ, คุปผิมะ (ที่ข้อเท้า), คันถิมะ (ที่ปม). තථා [Pg.231] ඉයප්පච්චයෙ මනුස්සජාතියා ජාතො මනුස්සජාතියො, මනුස්සජාතියා, මනුස්සජාතියං. එවං අස්සජාතියො, හත්ථිජාතියො, බොධිසත්තජාතියො, දබ්බජාතියො, සමානජාතියො, ලොකියො ඉච්චාදි. เช่นเดียวกัน ใน อิย ปัจจัย ผู้เกิดโดยกำเนิดมนุษย์ ชื่อว่า มนุสสชาติโย, มนุสสชาติยา, มนุสสชาติยัง. เช่นเดียวกันนี้คือ อัสสชาติโย (กำเนิดม้า), หัตถิชาติโย (กำเนิดช้าง), โพธิสัตตชาติโย (กำเนิดพระโพธิสัตว์), ทัพพชาติโย (กำเนิดไม้/สิ่งของ), สมานชาติโย (มีกำเนิดเสมอกัน), โลกิโย (ผู้เป็นไปในโลก) เป็นต้น. ආදිග්ගහණෙන තත්ථ නියුත්තො, තදස්ස අත්ථි, තත්ථ භවොතිආදීස්වපි ඉම ඉයප්පච්චයා හොන්ති, චසද්දෙන ඉකප්පච්චයො ච. අන්තෙ නියුත්තො අන්තිමො, අන්තියො, අන්තිකො, පුත්තො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති පුත්තිමො, පුත්තියො, වුත්තිකො, කප්පො අස්ස අත්ථීති කප්පියො, ජටා අස්ස අත්ථීති ජටියො, හානභාගො අස්ස අත්ථීති හානභාගියො. එවං ඨිතිභාගියො, බොධිස්ස පක්ඛෙ භවා බොධිපක්ඛියා, පඤ්චවග්ගෙ භවා පඤ්චවග්ගියා. එවං ඡබ්බග්ගියා, උදරියං, අත්තනො ඉදන්ති අත්තනියං, නකාරාගමො. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า อาทิ ปัจจัย อิมะ และ อิยะ เหล่านี้ ย่อมลงในอรรถทั้งหลายมี ถูกตั้งไว้ในที่นั้น, สิ่งนั้นมีแก่เขา, และมีอยู่ในที่นั้น เป็นต้น และด้วย จ ศัพท์ ปัจจัย อิกะ ก็ลงด้วย. ถูกตั้งไว้ในที่สุด คือ อันติมะ, อันติยะ, อันติกะ. บุตรมีแก่เขา หรือมีอยู่ในเขานั้น คือ ปุตติมะ, ปุตติยะ, วุตติกะ. กัปมีแก่เขา คือ กัปปิยะ. ชฎามีแก่เขา คือ ชฏิยะ. ส่วนแห่งความเสื่อมมีแก่เขา คือ หานภาคิยะ. เช่นนั้น ฐิติภาคิยะ. สิ่งที่มีอยู่ในฝ่ายแห่งโพธิ คือ โพธิปักขิยะ. สิ่งที่มีอยู่ในหมวด ๕ คือ ปัญจวัคคิยะ. เช่นนั้น ฉัพพัคคิยะ. สิ่งที่มีอยู่ในท้อง คือ อุทริยะ (อุทร). สิ่งนี้เป็นของตน คือ อัตตนียะ, มีการลง น อาคม. චසද්දග්ගහණෙන කිය යණ්‍යප්පච්චයා ච. ජාතියා නියුත්තො ජාතිකියො. එවං අන්ධකියො, ජච්චන්ධෙ නියුත්තො ජච්චන්ධකියො. සස්ස අයන්ති සකියො. එවං පරකියො. ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ ปัจจัย กิยะ และ ญยะ ก็ลงด้วย. ถูกตั้งไว้โดยชาติ คือ ชาติกิยะ. เช่นนั้น อันธกิยะ. ถูกตั้งไว้ในคนตาบอดแต่กำเนิด คือ ชัจจันธกิยะ. สิ่งนี้เป็นของตน คือ สกิยะ. เช่นนั้น ปรกิยะ. යප්පච්චයො සාධුහිතභවජාතාදිඅත්ථෙසු. යථා – කම්මනි සාධු කම්මඤ්ඤං. සභායං සාධු සබ්භං, ‘‘යවතං තලනා’’දිනා උකාරාදි. එවං මෙධාය හිතං මෙජ්ඣං ඝටං. පාදානං හිතං පජ්ජං තෙලං, රථස්ස හිතා රච්ඡා, ගාමෙ භවො ගම්මො[Pg.232], ගවෙ භවං ගබ්‍යං, ‘‘ඔසරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන යප්පච්චයෙ පරෙපි අවාදෙසො. කවිම්හි භවං කබ්‍යං, දිවි භවා දිබ්‍යා, ථනතො ජාතං ථඤ්ඤං, ධනාය සංවත්තතීති ධඤ්ඤං. ปัจจัย ยะ ย่อมลงในอรรถทั้งหลายมี ดี, เป็นประโยชน์, มีอยู่, และเกิดแล้ว เป็นต้น. เช่น ดีในการงาน คือ กัมมัญญะ. ดีในสภา คือ สัพภะ, ด้วยสูตร ยวตัง ตลนา เป็นต้น มีการลง อุ เป็นต้น. เช่นนั้น หม้อที่เป็นประโยชน์แก่ปัญญา คือ เมชฌะ. น้ำมันที่เป็นประโยชน์แก่เท้า คือ ปัชชะ. ถนนที่เป็นประโยชน์แก่รถ คือ รัจฉา. สิ่งที่มีอยู่ในหมู่บ้าน คือ คัมมะ. สิ่งที่มีอยู่ในโค คือ คัพยะ, ในสูตร โอสเร จ ด้วย จ ศัพท์ แม้เมื่อปัจจัย ยะ อยู่เบื้องหลัง ก็มีการแปลงเป็น อว. สิ่งที่มีอยู่ในกวี คือ กัพยะ. สิ่งที่มีอยู่ในสวรรค์ คือ ทิพยะ. สิ่งที่เกิดจากเต้านม คือ ถัญญะ. สิ่งที่ย่อมเป็นไปเพื่อทรัพย์ คือ ธัญญะ. ණ්‍යප්පච්චයො පරිසායං සාධු පාරිසජ්ජො, දකාරාගමො, සමණානං හිතා සාමඤ්ඤා ජනා, බ්‍රාහ්මණානං හිතා බ්‍රාහ්මඤ්ඤා, අරූපෙ භවා ආරුප්පා ඉච්චාදි. ปัจจัย ญยะ (ลงในอรรถว่า) ดีในบริษัท คือ ปาริสัชชะ, มีการลง ท อาคม. ชนทั้งหลายที่เป็นประโยชน์แก่สมณะ คือ สามัญญะ. ชนทั้งหลายที่เป็นประโยชน์แก่พราหมณ์ คือ พราหมัญญะ. สิ่งที่มีอยู่ในอรูป คือ อารุปปะ เป็นต้น. ‘‘රාජපුත්තානං සමූහො’’ති විග්ගහෙ – ในวิเคราะห์ว่า “หมู่แห่งพระราชบุตร” – 379. සමූහත්ථෙ කණණා. ๓๗๙. ในอรรถว่า “หมู่” ย่อมลงปัจจัย กณ และ ณ. ඡට්ඨියන්තතො ‘‘තෙසං සමූහො’’ති අත්ථෙ කණණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. රාජපුත්තකො, රාජපුත්තකං වා, රාජපුත්තො. එවං මානුස්සකො, මානුස්සො, මාථුරකො, මාථුරො, පොරිසකො, පොරිසො, වුද්ධානං සමූහො වුද්ධකො, වුද්ධො. එවං මායූරකො, මායූරො, කාපොතො, කොකිලො, මාහිංසකො, මාහිංසො, ඔට්ඨකො, ඔරබ්භකො, අට්ඨන්නං සමූහො අට්ඨකො, රාජානං සමූහො රාජකො, භික්ඛානං සමූහො භික්ඛො, සික්ඛානං සමූහො සික්ඛො, ද්වින්නං සමූහො ද්වයං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්ස අයාදෙසො. එවං තිණ්ණං සමූහො තයං ඉච්චාදි. ปัจจัย กณ และ ณ เหล่านี้ ย่อมลงหลังบทอันประกอบด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่า หมู่ของสิ่งเหล่านั้น. หมู่แห่งพระราชบุตร คือ ราชปุตตกะ หรือ ราชปุตตัง, ราชปุตโต. เช่นนั้น มานุสสกะ, มานุสสะ, มาถุรกะ, มาถุระ, โปริสกะ, โปริสะ. หมู่แห่งคนแก่ คือ วุฑฒกะ, วุฑฒะ. เช่นนั้น มายูรกะ, มายูระ, กาโปตะ, โกกิละ, มาหิงสกะ, มาหิงสะ, โอฏฐกะ, โอรัพภกะ. หมู่แห่งแปด คือ อัฏฐกะ. หมู่แห่งพระราชา คือ ราชกะ. หมู่แห่งภิกษุ คือ ภิกโข. หมู่แห่งสิกขา คือ สิกโข. หมู่แห่งสอง คือ ทวยะ, ด้วยสูตร เตสุ วุฑฒิ เป็นต้น มีการแปลง อิ เป็น อย. เช่นนั้น หมู่แห่งสาม คือ ตยะ เป็นต้น. ‘‘සමූහත්ථෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า “ในอรรถว่า หมู่” ย่อมตามไป. 380. ගාමජනබන්ධුසහායාදීහි තා. ๓๘๐. ปัจจัย ตา ย่อมลงหลังศัพท์ทั้งหลายมี คามะ ชนะ พันธุ และ สหาย เป็นต้น. ගාමජනබන්ධුසහායඉච්චෙවමාදීහි තාපච්චයො හොති සමූහත්ථෙ. ගාමානං සමූහො ගාමතා. එවං ජනතා, බන්ධුතා, සහායතා, නාගරතා. ‘‘තා’’ති යොගවිභාගෙන සකත්ථෙපි දෙවොයෙව දෙවතා, තාපච්චයන්තස්ස නිච්චමිත්ථිලිඞ්ගතා. ปัจจัย ตา ย่อมลงหลังศัพท์ทั้งหลายมี คามะ ชนะ พันธุ และ สหาย เป็นต้น ในอรรถว่าหมู่. หมู่แห่งชาวบ้าน คือ คามตา. เช่นนั้น ชนตา, พันธุตา, สหายตา, นาครตา. ด้วยการแยกบทว่า ตา แม้ในอรรถของตนเอง (สกัดถะ) เทวดานั่นเอง คือ เทวตา, บทที่ลงท้ายด้วยปัจจัย ตา เป็นอิตถีลิงค์แน่นอน. 381. තදස්ස ඨානමියො ච. ๓๘๑. และปัจจัย อิยะ ในอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งสิ่งนั้น. ‘‘තදස්ස ඨාන’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ ඡට්ඨියන්තතො ඉයප්පච්චයො හොති. මදනස්ස ඨානං මදනියො, මදනියා, මදනියං, බන්ධනස්ස ඨානං බන්ධනියං. එවං මුච්ඡනියං. රජනියං, ගමනියං, දස්සනියං, උපාදානියං, පසාදනියං. චසද්දෙන හිතාදිඅත්ථෙපි උපාදානානං හිතා උපාදානියා ඉච්චාදි. ในอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งสิ่งนั้น ปัจจัย อิยะ ย่อมลงหลังบทอันประกอบด้วยฉัฏฐีวิภัตติ. ที่ตั้งแห่งความมัวเมา คือ มทนียะ, มทนียา, มทนียัง. ที่ตั้งแห่งเครื่องผูก คือ พันธนียัง. เช่นนั้น มุจฉนียัง, รชนียัง, คมนียัง, ทัสสนียัง, อุปาทานียัง, ปสาทนียัง. ด้วย จ ศัพท์ แม้ในอรรถมี เป็นประโยชน์ เป็นต้น เช่น สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่อุปาทานทั้งหลาย คือ อุปาทานียา เป็นต้น. 382. උපමත්ථායිතත්තං. ๓๘๒. ปัจจัย อายิตัตตะ ในอรรถแห่งอุปมา. උපමත්ථෙ උපමාවාචිලිඞ්ගතො ආයිතත්තප්පච්චයො හොති. ධූමො විය දිස්සතීති ධූමායිතත්තං. එවං තිමිරායිතත්තං. ในอรรถแห่งอุปมา ปัจจัย อายิตัตตะ ย่อมลงหลังบทที่เป็นอุปมาวาจก. ปรากฏเหมือนควัน คือ ธูมายิตัตตัง. เช่นนั้น ติมิรายิตัตตัง. ‘‘තදස්ස ඨාන’’න්ති වත්තතෙ. บทว่า “เป็นที่ตั้งแห่งสิ่งนั้น” ย่อมตามไป. 383. තන්නිස්සිතත්ථෙ ලො. ๓๘๓. ปัจจัย ละ ในอรรถว่า อาศัยสิ่งนั้น. ‘‘තන්නිස්සිත’’න්ති අත්ථෙ, ‘‘තදස්සඨාන’’න්ති අත්ථෙ ච ලප්පච්චයො හොති. දුට්ඨු නිස්සිතං, දුට්ඨු ඨානං වා දුට්ඨුල්ලං, දුට්ඨුල්ලා වාචා, ලස්ස ද්විභාවො. එවං වෙදල්ලං. ในอรรถว่า อาศัยสิ่งนั้น และในอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งสิ่งนั้น ปัจจัย ละ ย่อมลง. อาศัยไม่ดี หรือ เป็นที่ตั้งไม่ดี คือ ทุฏฐุลลัง, วาจาที่ทุฏฐุลละ, มีการซ้อน ล. เช่นนั้น เวทัลลัง. ‘‘අභිජ්ඣා [Pg.234] අස්ස පකති, අභිජ්ඣා අස්ස බහුලා’’ති වා විග්ගහෙ – หรือในวิเคราะห์ว่า “ความเพ่งเล็งเป็นปกติของเขา, ความเพ่งเล็งมีมากแก่เขา” – 384. ආලු තබ්බහුලෙ. ๓๘๔. ปัจจัย อาลุ ในอรรถว่า มีสิ่งนั้นมาก. පඨමාවිභත්‍යන්තතො ආලුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්ස බහුල’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. අභිජ්ඣාලු, අභිජ්ඣාලූ, අභිජ්ඣාලවො. එවං සීතාලු, ධජාලු, දයාලු. ‘‘සබ්බතො කො’’ති එත්ථ පුන සබ්බතොග්ගහණෙන කකාරාගමො, අභිජ්ඣාලුකො, අභිජ්ඣාලුකා, අභිජ්ඣාලුකං. එවං සීතාලුකො, දයාලුකො, තථා හීනොව හීනකො. එවං පොතකො, කුමාරකො, මාණවකො, මුදුකො, උජුකො, අප්පමත්තකං, ඔරමත්තකං, සීලමත්තකං ඉච්චාදි. ปัจจัย อาลุ ย่อมลงหลังบทอันประกอบด้วยปฐมาวิภัตติ ในอรรถว่า สิ่งนั้นมีมากแก่เขา. ผู้มีอภิชฌามาก คือ อภิชฌาลุ, อภิชฌาลู, อภิชฌาลโว. เช่นนั้น สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ. ในสูตร สัพพโต โก นี้ ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า สัพพโต อีกครั้ง มีการลง ก อาคม เป็น อภิชฌาลุกะ, อภิชฌาลุกา, อภิชฌาลุกัง. เช่นนั้น สีตาลุกะ, ทยาลุกะ. และ หีน นั่นเอง คือ หีนกะ. เช่นนั้น โปตกะ, กุมารกะ, มาณวกะ, มุทุกะ, อุชุกะ, อัปปมัตตกัง, โอรมัตตกัง, สีลมัตตกัง เป็นต้น. ‘‘යදනුපපන්නා නිපාතනා සිජ්ඣන්තී’’ති ඉමිනා පටිභාගකුච්ඡිතසඤ්ඤානුකම්පාදිඅත්ථෙසු කප්පච්චයො. පටිභාගත්ථෙ හත්ථිනො ඉව හත්ථිකා. එවං අස්සකා. කුච්ඡිතත්ථෙ කුච්ඡිතො සමණො සමණකො. එවං බ්‍රාහ්මණකො, මුණ්ඩකො, පණ්ඩිතකො, වෙය්‍යාකරණකො. සඤ්ඤායං කතකො, භටකො. අනුකම්පායං පුත්තකො. ด้วยบทว่า ยทนุปปันนา นิปาตนา สิชฌันติ นี้ ปัจจัย กะ ย่อมลงในอรรถทั้งหลายมี ส่วนเปรียบเทียบ, น่ารังเกียจ, ชื่อ, และความเอ็นดู เป็นต้น. ในอรรถแห่งส่วนเปรียบเทียบ เช่น เหมือนช้าง คือ หัตถิกา. เช่นนั้น อัสสกะ. ในอรรถแห่งน่ารังเกียจ เช่น สมณะที่น่ารังเกียจ คือ สมณกะ. เช่นนั้น พราหมณกะ, มุณฑกะ, ปัณฑิตกะ, เวยยากรณกะ. ในอรรถแห่งชื่อ คือ กตกะ, ภฏกะ. ในอรรถแห่งความเอ็นดู คือ ปุตตกะ. තථා කිංයතෙතතො පරිමාණත්ථෙ ත්තකවන්තුප්පච්චයා. කිං පරිමාණමස්සාති කිත්තකං. එවං යත්තකං, තත්තකං, එත්තකං. වන්තුම්හි ආත්තඤ්ච, යං පරිමාණමස්සාති යාවා, යාවන්තො[Pg.235], ගුණවන්තුසමං. එවං තාවා, තාවන්තො. එතාවා, එතාවන්තො ඉච්චාදි. เช่นนั้น ปัจจัย ตตกะ และ วันตุ ย่อมลงในอรรถแห่งประมาณ หลัง กิง ยะ ตะ และ เอตะ ศัพท์. ประมาณเท่าไรของเขา คือ กิตตกัง. เช่นนั้น ยัตตกัง, ตัตตกัง, เอตตกัง. ในปัจจัย วันตุ มีการแปลงเป็น อา ด้วย. ประมาณเท่าใดของเขา คือ ยาวา, ยาวันโต, เหมือนกับ คุณวันตุ. เช่นนั้น ตาวา, ตาวันโต. เอตาวา, เอตาวันโต เป็นต้น. ‘‘සුවණ්ණෙන පකත’’න්ති විග්ගහෙ – ในวิเคราะห์ว่า “อันทองทำแล้ว” – 385. තප්පකතිවචනෙ මයො. ๓๘๕. ปัจจัย มยะ ในอรรถแห่งการกล่าวถึงสิ่งที่เป็นปกติ (วัสดุ) ของสิ่งนั้น. තප්පකතිවචනත්ථෙ මයප්පච්චයො හොති, පකරීයතීති පකති, තෙන පකති තප්පකති, තප්පකතියා වචනං කථනං තප්පකතිවචනං. සුවණ්ණමයො රථො, සොවණ්ණමයො වා, සුවණ්ණමයා භාජනවිකති, සුවණ්ණමයං භාජනං. එවං රූපියමයං, රජතමයං, ජතුමයං, දාරුමයං, මත්තිකාමයං, ඉද්ධියා නිබ්බත්තං ඉද්ධිමයං. ในอรรถแห่งการกล่าวถึงสิ่งที่เป็นปกติของสิ่งนั้น ปัจจัย มยะ ย่อมลง. สิ่งที่ถูกกระทำ ชื่อว่า ปกติ, สิ่งที่เป็นปกติด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ตัปปกติ, การกล่าวถึงหรือการบอกถึงสิ่งที่เป็นปกติด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ตัปปกติวจนะ. รถที่ทำด้วยทอง คือ สุวัณณมโย หรือ โสวัณณมโย. ภาชนะที่ทำด้วยทอง คือ สุวัณณมยา (วิกติ), สุวัณณมยัง (ภาชนะ). เช่นนั้น รูปิยมยัง, รชตมยัง, ชตุมยัง, ทารุมยัง, มัตติกามยัง. สิ่งที่บังเกิดด้วยฤทธิ์ คือ อิทธิมยัง. මනතො නිප්ඵන්නා මනොමයා, අයසාපකතං අයොමයං. එත්ථ ච ‘‘මනොගණාදීන’’න්ති වත්තමානෙ – สิ่งที่สำเร็จจากใจ ชื่อว่า มโนมยา, สิ่งที่ทำด้วยเหล็ก ชื่อว่า อโยมยัง. และในที่นี้ เมื่อบทว่า 'มโนคณาทีนํ' (แห่งมโนคณะเป็นต้น) ยังตามมาอยู่ - 386. එතෙසමො ලොපෙ. ๓๘๖. การแปลงเป็นโอแห่งคำเหล่านี้ เมื่อมีการลบ (วิภัตติ) එතෙසං මනොගණාදීනං අන්තො ඔත්තමාපජ්ජතෙ විභත්තිලොපෙ කතෙති ඔකාරො. สระที่สุดของมโนคณะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมถึงความเป็นโอ เมื่อมีการลบวิภัตติแล้ว จึงเป็นรูปว่า โอการะ ගවෙන පකතං කරීසං, ගොතො නිබ්බත්තන්ති වා ගොමයං. ‘‘මයො’’තියොගවිභාගෙන සකත්ථෙපි දානමෙව දානමයං, සීලමයං ඉච්චාදි. มูลที่ทำด้วยโค หรือเกิดจากโค ชื่อว่า โคมยํ. ด้วยการแยกบทว่า 'มโย' แม้ในอรรถของตนเอง (สกัดถะ) ทานนั่นเอง ชื่อว่า ทานมยํ, สีลมยํ เป็นต้น සංසට්ඨාදිඅනෙකත්ථතද්ධිතං. สังสัฏฐาทิอเนกัตถตัทธิต (ตัทธิตในอรรถหลายอย่างมีสังสัฏฐะเป็นต้น) භාවතද්ධිත ภาวตัทธิต ‘‘අලසස්ස [Pg.236] භාවො’’ති විග්ගහෙ – ในวิเคราะห์ว่า 'ความเป็นแห่งคนเกียจคร้าน' - 387. ණ්‍යත්තතා භාවෙ තු. ๓๘๗. ลง ณย ตฺต และ ตา ปัจจัย ในอรรถแห่งภาวะ ඡට්ඨියන්තතො ණ්‍යත්තතාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ‘‘තස්ස භාවො’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ, තුසද්දග්ගහණෙන ත්තනණෙය්‍යාදිප්පච්චයා ච. භවන්ති එතස්මා බුද්ධිසද්දා ඉති භාවො, සද්දප්පවත්තිනිමිත්තං වුච්චති, වුත්තඤ්ච – ‘‘යස්ස ගුණස්ස හි භාවා දබ්බෙ සද්දනිවෙසො තදභිධානෙණ්‍යත්තතාදයො’’ති. ණ්‍යත්තත්තනන්තානං නිච්චං නපුංසකත්තං, තාපච්චයන්තස්ස සභාවතො නිච්චමිත්ථිලිඞ්ගතා. ණ්‍යප්පච්චයොයං ගුණවචනෙ බ්‍රාහ්මණාදීහි, තත්ථ ‘‘අවණ්ණො යෙ ලොපඤ්චා’’ති අවණ්ණලොපො, ආදිවුද්ධි. ปัจจัยเหล่านี้คือ ณย ตฺต ตา ย่อมลงหลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่า 'ความเป็นแห่งสิ่งนั้น' (ตสฺส ภาโว), และด้วยการถือเอา ตุ ศัพท์ ปัจจัยมี ตฺตน และ เณยย เป็นต้น ก็ย่อมลงด้วย. ชื่อว่า ภาวะ เพราะอรรถว่า ความรู้และศัพท์ย่อมมีจากสิ่งนี้, ภาวะนั้นเรียกว่า สัททัปปวัตตินิมิต (เหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์), และท่านกล่าวไว้ว่า 'เพราะความมีอยู่แห่งคุณใด ศัพท์จึงตั้งอยู่ในเนื้อความ (ทัพพะ) เมื่อจะกล่าวถึงคุณนั้น ย่อมลงปัจจัยมี ณย ตฺต และ ตา เป็นต้น'. บทที่ลงท้ายด้วย ณย ตฺต และ ตฺตน ปัจจัย เป็นนปุงสกลิงค์แน่นอน, ส่วนบทที่ลงท้ายด้วย ตา ปัจจัย เป็นอิตถีลิงค์โดยสภาวะแน่นอน. ณย ปัจจัยนี้ ลงหลังคุณศัพท์และพราหมณศัพท์เป็นต้น, ในเพราะ ย ปัจจัยนั้น มีการลบ อวัณณะ ด้วยสูตรว่า 'อวณฺโณ เย โลปญฺจ' และมีการทำอาทิพฤทธิ์ ආලස්‍යං. එවං ආරොග්‍යං, උදග්ගස්ස භාවො ඔදග්‍යං, සඛිනො භාවො සඛ්‍යං, අණණස්ස භාවො ආණණ්‍යං, විධවාය භාවො වෙධබ්‍යං, දුබ්බලස්ස භාවො දුබ්බල්‍යං, චපලස්ස භාවො චාපල්‍යං. อาลสฺยํ (ความเกียจคร้าน). เช่นเดียวกับ อาโรคฺยํ (ความไม่มีโรค), ความเป็นแห่งผู้มีใจเบิกบาน ชื่อว่า โอทคฺยํ, ความเป็นแห่งสหาย ชื่อว่า สกฺขฺยํ, ความเป็นแห่งผู้ไม่มีหนี้ ชื่อว่า อาณณฺยํ, ความเป็นแห่งหญิงหม้าย ชื่อว่า เวธพฺยํ, ความเป็นแห่งคนทุพพลภาพ ชื่อว่า ทุพฺพลฺยํ, ความเป็นแห่งคนคะนอง ชื่อว่า จาปลฺยํ වියත්තස්ස භාවො වෙය්‍යත්තියං, මච්ඡරස්ස භාවො මච්ඡරියං. එවං ඉස්සරියං, ආලසියං, මුණ්ඩියං, මූළ්හියං. එත්ථ ‘‘වෙය්‍යත්තිය’’න්තිආදීසු ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා යම්හි ඉකාරාගමො. ความเป็นแห่งผู้ฉลาด ชื่อว่า เวยฺยตฺติยํ, ความเป็นแห่งผู้ตระหนี่ ชื่อว่า มจฺฉริยํ. เช่นเดียวกับ อิสฺสริยํ, อาลสิยํ, มุณฺฑิยํ, มูฬฺหิยํ. ในคำว่า เวยฺยตฺติยํ เป็นต้นนี้ มีการลง อิ อาคม หน้า ย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธี' เป็นต้น ‘‘පණ්ඩිතස්ස භාවො පණ්ඩිත්‍ය’’න්තිආදීසු ‘‘යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි චලඤජකාරත්ත’’න්ති ත්‍යකාරසංයොගාදීනං චලඤජකාරාදෙසා[Pg.237], ද්විත්තං. පණ්ඩිච්චං, බහුස්සුතස්ස භාවො බාහුස්සච්චං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරස්ස අකාරො, එවං පොරොහිච්චං, අධිපතිස්ස භාවො ආධිපච්චං, මුට්ඨස්සතිස්ස භාවො මුට්ඨස්සච්චං, ඉවණ්ණලොපො. කුසලස්ස භාවො කොසල්ලං. එවං වෙපුල්ලං, සමානානං භාවො සාමඤ්ඤං, ගිලානස්ස භාවො ගෙලඤ්ඤං, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරා’’දිසුත්තෙන සංයොගෙ පරෙ රස්සත්තං. ในคำว่า 'ปณฺฑิตสฺส ภาโว ปณฺฑิตฺยํ' เป็นต้น มีการอาเทศพยัญชนะสังโยคมี ตฺย เป็นต้น เป็น จ ล ญ ช ด้วยสูตรว่า 'ยวนฺตํ ตลนทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺตํ' แล้วซ้อนพยัญชนะ จึงเป็น ปณฺฑิจฺจํ. ความเป็นแห่งผู้ได้ยินได้ฟังมาก ชื่อว่า พาหุสจฺจํ, มีการแปลง อุ เป็น อ ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธี' เป็นต้น. เช่นเดียวกับ โปโรหิจฺจํ. ความเป็นแห่งอธิบดี ชื่อว่า อาธิปจฺจํ, ความเป็นแห่งผู้มีสติหลงลืม ชื่อว่า มุฏฺฐสฺสจฺจํ, มีการลบ อิวัณณะ. ความเป็นแห่งผู้ฉลาด ชื่อว่า โกสลฺลํ. เช่นเดียวกับ เวปุลฺลํ. ความเป็นแห่งผู้เสมอกัน ชื่อว่า สามญฺญํ, ความเป็นแห่งผู้ป่วย ชื่อว่า เคลญฺญํ, มีการทำเป็นรัสสะเมื่อมีสังโยคอยู่หลัง ด้วยสูตรว่า 'กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรา' เป็นต้น සුහදස්ස භාවොසොහජ්ජං. එවං වෙසාරජ්ජං, කුසීදස්සභාවොකොසජ්ජං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඊකාරස්ස අකාරො. තථා ‘‘පුරිසස්ස භාවො පොරිස’’න්තිආදීසු ‘‘යවතං තලනා’’දිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන යවතං සකාරකචටපවග්ගානං සකාරකචටපවග්ගාදෙසා. සුමනස්ස භාවො සොමනස්සං. එවං දොමනස්සං, සොවචස්සං, දොවචස්සං, එත්ථ සකාරාගමො. තථා නිපකස්ස භාවො නෙපක්කං, ද්විත්තං. එවං ආධික්කං, දුභගස්ස භාවො දොභග්ගං, වාණිජස්ස භාවො වාණිජ්ජං, රාජිනො භාවො රජ්ජං, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තං. සරූපස්ස භාවො සාරුප්පං. එවං ඔපම්මං, සොඛුම්මං. ความเป็นแห่งผู้มีใจดี ชื่อว่า โสหชฺชํ. เช่นเดียวกับ เวสารชฺชํ. ความเป็นแห่งผู้เกียจคร้าน ชื่อว่า โกสชฺชํ, มีการแปลง อี เป็น อ ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธี' เป็นต้น. เช่นเดียวกัน ในคำว่า 'ปุริสสฺส ภาโว โปริสํ' เป็นต้น ด้วยการถือเอา ก ศัพท์ ในสูตรว่า 'ยวนฺตํ ตลนา' เป็นต้น มีการอาเทศพยัญชนะมี ส ก จ ฏ ป วรรค ที่ประกอบกับ ย เป็น ส ก จ ฏ ป วรรค ตามลำดับ. ความเป็นแห่งผู้มีใจดี ชื่อว่า โสมนสฺสํ. เช่นเดียวกับ โทมนสฺสํ, โสวจสฺสํ, โทวจสฺสํ, ในคำเหล่านี้มีการลง ส อาคม. เช่นเดียวกัน ความเป็นแห่งผู้มีปัญญา ชื่อว่า เนปกฺกํ, มีการซ้อนพยัญชนะ. เช่นเดียวกับ อาธิกฺกํ. ความเป็นแห่งผู้มีโชคร้าย ชื่อว่า โทภคฺคํ. ความเป็นแห่งพ่อค้า ชื่อว่า วาณิชฺชํ. ความเป็นแห่งพระราชา ชื่อว่า รชฺชํ, มีการทำเป็นรัสสะด้วยสูตรว่า 'กฺวจา' เป็นต้น. ความเป็นแห่งผู้มีรูปสมกัน ชื่อว่า สารุปฺปํ. เช่นเดียวกับ โอปมฺมํ, โสขุมฺมํ තථස්ස භාවො තච්ඡං, දුම්මෙධස්ස භාවො දුම්මෙජ්ඣං, සමණස්ස භාවො සාමඤ්ඤං. එවං බ්‍රාහ්මඤ්ඤං, නිපුණස්ස භාවො නෙපුඤ්ඤං. ‘‘තච්ඡ’’න්තිආදීසුපි කාරග්ගහණෙනෙව යවතං ථධණකාරානං ඡඣඤකාරාදෙසා. ความเป็นแห่งของจริง ชื่อว่า ตจฺฉํ, ความเป็นแห่งผู้มีปัญญาทราม ชื่อว่า ทุมฺเมชฺฌํ, ความเป็นแห่งสมณะ ชื่อว่า สามญฺญํ. เช่นเดียวกับ พฺราหฺมญฺญํ, ความเป็นแห่งผู้ฉลาด ชื่อว่า เนปุญฺญํ. แม้ในคำว่า ตจฺฉํ เป็นต้น ด้วยการถือเอา ก ศัพท์นั่นเอง มีการอาเทศพยัญชนะ ถ ธ ณ ที่ประกอบกับ ย เป็น ฉ ช ญ ตามลำดับ ත්තතාපච්චයෙසු [Pg.238]– පංසුකූලිකස්ස භාවො පංසුකූලිකත්තං, පංසුකූලිකතා. එවං තෙචීවරිකත්තං, තෙචීවරිකතා, ඔදරිකත්තං, ඔදරිකතා, මනුස්සත්තං, මනුස්සතා ජාති, නීලත්තං, නීලතා ගුණො, යාචකත්තං, යාචකතා ක්‍රියා, දණ්ඩිත්තං, දණ්ඩිතා දබ්බං, සච්චවාදිතා, පාරමිතා, කතඤ්ඤුතා, සබ්බඤ්ඤුතා, ‘‘ක්වචා’’දිනා තාපච්චයෙ රස්සත්තං, අප්පිච්ඡතා, අසංසග්ගතා, භස්සාරාමතා, නිද්දාරාමතා, ලහුතා ඉච්චාදි. ใน ตฺต และ ตา ปัจจัย - ความเป็นแห่งผู้ถือผ้าบังสุกุล ชื่อว่า ปํสุกูลิกตฺตํ, ปํสุกูลิกตา. เช่นเดียวกับ เตจีวริกตฺตํ, เตจีวริกตา, โอทริกตฺตํ, โอทริกตา, มนุสฺสตฺตํ, มนุสฺสตา (ชาติ), นีลตฺตํ, นีลตา (คุณ), ยาจกตฺตํ, ยาจกตา (กิริยา), ทณฺฑิตฺตํ, ทณฺฑิตา (ทัพพะ), สจฺจวาทิตา, ปารมิตา, กตญฺญุตา, สพฺพญฺญุตา, มีการทำ ตา ปัจจัย เป็นรัสสะด้วยสูตรว่า 'กฺวจา' เป็นต้น เช่น อปฺปิจฺฉตา, อสํสคฺคตา, ภสฺสารามตา, นิทฺทารามตา, ลหุตา เป็นต้น ත්තනපච්චයෙ – පුථුජ්ජනස්ස භාවො පුථුජ්ජනත්තනං, වෙදනත්තනං, ජායත්තනං. ใน ตฺตน ปัจจัย - ความเป็นแห่งปุถุชน ชื่อว่า ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ ණෙය්‍යෙ – සුචිස්ස භාවො සොචෙය්‍යං. එවං ආධිපභෙය්‍යං, කවිස්ස භාවොකාවෙය්‍යං, ථෙනස්ස භාවො ථෙය්‍යං, මහාවුත්තිනා නකාරස්ස ලොපො. ใน เณยย ปัจจัย - ความเป็นแห่งผู้สะอาด ชื่อว่า โโสเจยฺยํ. เช่นเดียวกับ อาธิปเภยฺยํ, ความเป็นแห่งกวี ชื่อว่า กาเวยฺยํ, ความเป็นแห่งโจร ชื่อว่า เถยฺยํ, มีการลบ น การ ด้วยมหาวุตติ ‘‘ණ්‍යත්තතා’’ති යොගවිභාගෙන කම්මනි, සකත්ථෙ ච ණ්‍යාදයො, වීරානං භාවො, කම්මං වා වීරියං, පරිභටස්ස කම්මං පාරිභට්‍යං, පාරිභට්‍යස්ස භාවො පාරිභට්‍යතා. එවං සොවචස්සතා, භිසග්ගස්ස කම්මං භෙසජ්ජං, බ්‍යාවටස්ස කම්මං වෙය්‍යාවච්චං, සඨස්ස භාවො, කම්මං වා සාඨෙය්‍යං. ด้วยการแยกบทว่า 'ณยตฺตตา' ปัจจัยมี ณย เป็นต้น ย่อมลงในอรรถแห่งกรรมและสกัดถะด้วย; ความเป็นแห่งวีรบุรุษ หรือกรรมของวีรบุรุษ ชื่อว่า วีริยํ, กรรมของคนรับใช้ ชื่อว่า ปาริภฏฺยํ, ความเป็นแห่งปาริภฏฺยะ ชื่อว่า ปาริภฏฺยตา. เช่นเดียวกับ โสวจสฺสตา, กรรมของหมอ ชื่อว่า เภสชฺชํ, กรรมของผู้ขวนขวาย ชื่อว่า เวยฺยาวจฺจํ, ความเป็นแห่งคนโอ้อวด หรือกรรมของคนโอ้อวด ชื่อว่า สาเฐยฺยํ සකත්ථෙ පන – යථාභූතමෙව යථාභුච්චං, කරුණායෙව කාරුඤ්ඤං, පත්තකාලමෙව පත්තකල්ලං, ආකාසානන්තමෙව [Pg.239] ආකාසානඤ්චං, කායපාගුඤ්ඤමෙව කායපාගුඤ්ඤතා ඉච්චාදි. ส่วนในสกัดถะ - ความเป็นจริงนั่นเอง ชื่อว่า ยถาภุจฺจํ, ความกรุณานั่นเอง ชื่อว่า การุญฺญํ, กาลที่ควรนั่นเอง ชื่อว่า ปตฺตกลฺลํ, อากาสานันตะนั่นเอง ชื่อว่า อากาสานญฺจํ, ความเป็นผู้มีกายคล่องแคล่วนั่นเอง ชื่อว่า กายปาคุญฺญตา เป็นต้น ‘‘විසමස්ස භාවො’’ති විග්ගහෙ – ในวิเคราะห์ว่า 'วิสมสฺส ภาโว' - ‘‘ත්තතා, භාවෙ’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'ตฺตตา' และ 'ภาเว' ย่อมตามมา 388. ණ විසමාදීහි. ๓๘๘. ลง ณ ปัจจัย หลังวิสมศัพท์เป็นต้น විසමඉච්චෙවමාදීහි ඡට්ඨියන්තෙහි ණප්පච්චයො හොති, ත්ත තා ච ‘‘තස්ස භාවො’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. ආකතිගණොයං. වෙසමං, විසමත්තං, විසමතා. සුචිස්ස භාවො සොචං, සුචිත්තං, සුචිතා, ගරුනො භාවො ගාරවො, ආදිවුද්ධි, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දග්ගහණෙන උකාරස්ස ච අවාදෙසො. පටුනො භාවො පාටවං, පටුත්තං, පටුතා. ณ ปัจจัย ย่อมลงหลังวิสมศัพท์เป็นต้นที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ, และ ตฺต ตา ปัจจัย ก็ย่อมลงในอรรถว่า 'ความเป็นแห่งสิ่งนั้น'. หมวดนี้เป็นอากติคณะ. เวสมํ, วิสมตฺตํ, วิสมตา. ความเป็นแห่งผู้สะอาด ชื่อว่า โสจํ, สุจิตฺตํ, สุจิตา. ความเป็นแห่งครู ชื่อว่า คารโว, มีอาทิพฤทธิ์, และมีการอาเทศ อุ เป็น อว ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ ในสูตรว่า 'โอ สเร จ'. ความเป็นแห่งผู้ฉลาด ชื่อว่า ปาฏวํ, ปฏุตฺตํ, ปฏุตา උජුනො භාවො අජ්ජවං, මුදුනො භාවො මද්දවං ඉච්චත්‍ර ‘‘ආත්තඤ්චා’’ති ණම්හි ඉකාරුකාරානං ආත්තං, ද්විභාවො, සංයොගෙ ආදිරස්සත්තඤ්ච. උජුතා, මුදුතා. එවං ඉසිස්ස භාවො ආරිස්‍යං, ආසභං, කුමාරස්ස භාවොකොමාරං, යුවස්ස භාවො යොබ්බනං, මහාවුත්තිනා නකාරාගමො, පරමානං භාවො, කම්මං වා පාරමී දානාදික්‍රියා, ‘‘ණවණිකා’’දිසුත්තෙන ඊපච්චයො, සමග්ගානං භාවො සාමග්ගී. ภาวะแห่งอุชุ (ความตรง) ชื่อว่า อัชชวะ, ภาวะแห่งมุทุ (ความอ่อนโยน) ชื่อว่า มัททวะ. ในที่นี้ ด้วยสูตรว่า 'อาตฺตญฺจ' มีการอาเทศ อิการะ และ อุการะ เป็น อา ในเพราะ ณ ปัจจัย, มีทวิภาวะ, และมีความเป็นรัสสะที่ต้นในสัญโยค. อุชุตา, มุทุตา. เช่นเดียวกัน ภาวะแห่งอิสิ ชื่อว่า อาริสยะ, อาสภะ; ภาวะแห่งกุมาร ชื่อว่า โกมาระ; ภาวะแห่งยุวะ (คนหนุ่ม) ชื่อว่า โยพพนะ, มี น อาคม ด้วยมหาวุตติ; ภาวะหรือกรรมแห่งบุคคลผู้ประเสริฐที่สุด ชื่อว่า ปารมี (กิริยามีทานเป็นต้น), มี อี ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'ณวณิกา' เป็นต้น; ภาวะแห่งบุคคลผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่อว่า สามัคคี. 389. රමණීයාදිතො කණ. ๓๘๙. กณ ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์มี รมณียะ เป็นต้น. රමණීයඉච්චෙවමාදිතො කණපච්චයො හොති, ත්ත තා ච භාවත්ථෙ. රමණීයස්ස භාවො රාමණීයකං, රමණීයත්තං, රමණීයතා[Pg.240]. එවං මානුඤ්ඤකං, මනුඤ්ඤත්තං, මනුඤ්ඤතා, පියරූපකං, පියරූපත්තං, පියරූපතා, කල්‍යාණකං, කල්‍යාණත්තං, කල්‍යාණතා, චොරකං, චොරිකා වා, චොරත්තං, චොරතා, අඩ්ඪකං, අඩ්ඪත්තං, අඩ්ඪතා ඉච්චාදි. กณ ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์มี รมณียะ เป็นต้น, และ ตฺต ตา ปัจจัย ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะ. ภาวะแห่งรมณียะ ชื่อว่า รามณียกะ, รมณียัตตะ, รมณียตา. เช่นเดียวกัน มานุญญกะ, มนุญญัตตะ, มนุญญตา (ภาวะแห่งมนุญญะ); ปิยรูปกะ, ปิยรูปัตตะ, ปิยรูปตา (ภาวะแห่งปิยรูปะ); กัลยาณกะ, กัลยาณัตตะ, กัลยาณตา (ภาวะแห่งกัลยาณะ); โจรกะ หรือ โจริกา, โจรัตตะ, โจรตา (ภาวะแห่งโจร); อัฑฒกะ, อัฑฒัตตะ, อัฑฒตา (ภาวะแห่งอัฑฒะ) เป็นต้น. භාවතද්ධිතං. จบ ภาวตัทธิต. විසෙසතද්ධිත วิเสสตัทธิต ‘‘සබ්බෙ ඉමෙ පාපා අයමිමෙසං විසෙසෙන පාපො’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า 'คนเหล่านี้ทั้งหมดเป็นคนชั่ว คนนี้เป็นคนชั่วโดยพิเศษกว่าคนเหล่านี้' - 390. විසෙසෙ තරතමිසිකියිට්ඨා. ๓๙๐. ตร, ตม, อิสิกะ, อิยะ, อิฏฐะ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถแห่งวิเสส. විසෙසත්ථෙ තර තම ඉසික ඉය ඉට්ඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. පාපතරො, පාපතරා, පාපතරං. තතොපි අධිකො පාපතමො, පාපතමා, පාපතමං. පාපිසිකො, පාපිසිකා, පාපිසිකං. පාපියො, පාපියා, පාපියං. පාපිට්ඨො, පාපිට්ඨා, පාපිට්ඨං. අතිසයෙන පාපිට්ඨො, පාපිට්ඨතරො. එවං පටුතරො, පටුතමො, පටිසිකො, පටියො, පටිට්ඨො. සබ්බෙසං අතිසයෙන වරො වරතරො, වරතමො, වරිසිකො, වරියො, වරිට්ඨො. එවං පණීතතරො, පණීතතමො. ปัจจัยเหล่านี้ คือ ตร, ตม, อิสิกะ, อิยะ, อิฏฐะ ย่อมลงในอรรถแห่งวิเสส. ปาปตโร, ปาปตรา, ปาปตรัง (ชั่วกว่า). ชั่วกว่ายิ่งกว่านั้น คือ ปาปตโม, ปาปตมา, ปาปตมัง (ชั่วที่สุด). ปาปิสิโก, ปาปิสิกา, ปาปิสิกัง (ชั่วกว่า). ปาปิโย, ปาปิยา, ปาปิยัง (ชั่วกว่า). ปาปิฏโฐ, ปาปิฏฐา, ปาปิฏฐัง (ชั่วที่สุด). ชั่วที่สุดโดยยิ่ง คือ ปาปิฏฐตโร. เช่นเดียวกัน ปฏุตโร, ปฏุตโม, ปฏิสิโก, ปฏิโย, ปฏิฏโฐ. ประเสริฐกว่าทั้งหมดโดยยิ่ง คือ วรตโร, วรตโม, วริสิโก, วริโย, วริฏโฐ. เช่นเดียวกัน ปณีตตโร, ปณีตตโม. ‘‘සබ්බෙ ඉමෙ වුඩ්ඪා අයමිමෙසං විසෙසෙන වුඩ්ඪො’’ති අත්ථෙ ඉයඉට්ඨප්පච්චයා හොන්ති. ในอรรถว่า 'คนเหล่านี้ทั้งหมดเป็นคนแก่ คนนี้เป็นคนแก่โดยพิเศษกว่าคนเหล่านี้' อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย ย่อมลง. 391. වුඩ්ඪස්ස [Pg.241] ජො ඉයිට්ඨෙසු. ๓๙๑. มีการอาเทศ วุฑฒะ ทั้งศัพท์ เป็น โช ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. සබ්බස්සෙව වුඩ්ඪසද්දස්ස ජො හොති ඉය ඉට්ඨඉච්චෙතෙසු පච්චයෙසු. ජෙය්‍යො, ජෙට්ඨො, එත්ථ ච ‘‘සරලොපාදි’’සුත්තෙ තුග්ගහණෙන ලොපමකත්වා ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති පුබ්බසරෙ ලුත්තෙ ‘‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ’’ති එකාරො. มีการอาเทศ วุฑฒะ ทั้งศัพท์ เป็น โช ในเพราะปัจจัยเหล่านี้ คือ อิยะ และ อิฏฐะ. เชยโย, เชฏโฐ. ในที่นี้ เพราะการถือเอา ตุกศัพท์ ในสูตรว่า 'สรโลปาทิ' จึงไม่มีการลบ และเมื่อลบสระหน้าด้วยสูตร 'สรา สเร โลปํ' แล้ว จึงอาเทศเป็น เอ ด้วยสูตร 'กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต'. ‘‘ඉයිට්ඨෙසූ’’ති අධිකාරො, ‘‘ජො’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'ในอิย อิฏฐะ' เป็นบทอธิการ และบทว่า 'โช' ย่อมตามไป. 392. පසත්ථස්ස සො ච. ๓๙๒. และมีการอาเทศ ปสัตถะ เป็น โส. සබ්බස්සෙව පසත්ථසද්දස්ස සාදෙසො හොති, ජො ච ඉයිට්ඨෙසු. අයඤ්ච පසත්ථො අයඤ්ච පසත්ථො සබ්බෙ ඉමෙ පසත්ථා අයමිමෙසං විසෙසෙන පසත්ථොති සෙය්‍යො, සෙට්ඨො, ජෙය්‍යො, ජෙට්ඨො. มีการอาเทศ ปสัตถะ ทั้งศัพท์ เป็น สา และ โช ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. คนนี้ก็ประเสริฐ คนนี้ก็ประเสริฐ คนเหล่านี้ทั้งหมดประเสริฐ คนนี้ประเสริฐโดยพิเศษกว่าคนเหล่านี้ คือ เสยโย, เสฏโฐ, เชยโย, เชฏโฐ. 393. අන්තිකස්ස නෙදො. ๓๙๓. มีการอาเทศ อันติกะ เป็น เนทะ. සබ්බස්සෙව අන්තිකසද්දස්ස නෙදාදෙසො හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන අන්තිකොති නෙදියො, නෙදිට්ඨො. มีการอาเทศ อันติกะ ทั้งศัพท์ เป็น เนทะ ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. ใกล้โดยพิเศษ คือ เนทิโย, เนทิฏโฐ. 394. බාළ්හස්ස සාධො. ๓๙๔. มีการอาเทศ พาฬหะ เป็น สาธะ. සබ්බස්සෙව බාළ්හසද්දස්ස සාධාදෙසො හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන බාළ්හොති සාධියො, සාධිට්ඨො. มีการอาเทศ พาฬหะ ทั้งศัพท์ เป็น สาธะ ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. แข็งแรงโดยพิเศษ คือ สาธิโย, สาธิฏโฐ. 395. අප්පස්ස කණ. ๓๙๕. มีการอาเทศ อัปปะ เป็น กณ. සබ්බස්ස අප්පසද්දස්ස කණ හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන අප්පොති කණියො, කණිට්ඨො. มีการอาเทศ อัปปะ ทั้งศัพท์ เป็น กณ ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. น้อยโดยพิเศษ คือ กณิโย, กณิฏโฐ. ‘‘විසෙසෙන යුවා’’ති අත්ථෙ ‘‘කණ’’ඉති වත්තතෙ. ในอรรถว่า 'หนุ่มโดยพิเศษ' บทว่า 'กณ' ย่อมตามไป. 396. යුවානඤ්ච[Pg.242]. ๓๙๖. และ (การอาเทศ) แห่งศัพท์ ยุวะ (เป็น กณ). සබ්බස්ස යුවසද්දස්ස කණ හොති ඉයිට්ඨෙසු. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ණකාරස්ස නකාරො. කනියො, කනිට්ඨො. มีการอาเทศ ยุวะ ทั้งศัพท์ เป็น กณ ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. มีการอาเทศ ณ การ เป็น น การ ด้วยสูตร 'เตสุ วุทฺธิ' เป็นต้น. กนิโย, กนิฏโฐ. 397. වන්තු මන්තු වීනඤ්ච ලොපො. ๓๙๗. มีการลบ วันตุ, มันตุ และ วี ปัจจัย. වන්තුමන්තුවී ඉච්චෙතෙසං පච්චයානං ලොපො හොති ඉයිට්ඨෙසු. සබ්බෙ ඉමෙ ගුණවන්තො අයමිමෙසං විසෙසෙන ගුණවාති ගුණියො, ගුණිට්ඨො, විසෙසෙන සතිමාති සතියො, සතිට්ඨො, විසෙසෙන මෙධාවීති මෙධියො, මෙධිට්ඨො ඉච්චාදි. มีการลบปัจจัยเหล่านี้ คือ วันตุ, มันตุ และ วี ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย. คนเหล่านี้ทั้งหมดเป็นผู้มีคุณ คนนี้มีคุณเป็นพิเศษกว่าคนเหล่านี้ คือ คุณิโย, คุณิฏโฐ; มีสติเป็นพิเศษ คือ สติโย, สติฏโฐ; มีปัญญาเป็นพิเศษ คือ เมธิโย, เมธิฏโฐ เป็นต้น. විසෙසතද්ධිතං. จบ วิเสสตัทธิต. අස්සත්ථිතද්ධිත อัสสัตถิตัทธิต ‘‘මෙධා යස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า 'ปัญญาของเขา มีอยู่ หรือมีอยู่ในเขานั้น' - 398. තදස්සත්ථීති වී ච. ๓๙๘. และ วี ปัจจัย ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขา'. පඨමාවිභත්‍යන්තා ‘‘තදස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජති’’ ඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු වීපච්චයො හොති. මෙධාමායා සද්දෙහි චායං. මෙධාවී, මෙධාවිනො. ඉත්ථියං ඊකාරන්තත්තා ‘‘පතිභික්ඛුරාජීකාරන්තෙහි ඉනී’’ති ඉනී, මෙධාවිනී, මෙධාවිනියො. නපුංසකෙ මෙධාවි කුලං. එවං මායාවී, මායාවිනී, මායාවි චිත්තං. วี ปัจจัย ย่อมลงในอรรถเหล่านี้ว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขา หรือมีอยู่ในสิ่งนั้น' หลังศัพท์ที่ลงด้วยปฐมาวิภัตติ. และปัจจัยนี้ (วี) ย่อมลงหลังศัพท์ 'เมธา' และ 'มายา'. เมธาวี, เมธาวิโน. ในอิตถีลิงค์ เพราะเป็นศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อี จึงลง อินี ปัจจัย ด้วยสูตร 'ปติภิกขุราชีการนเตหิ อินี' เป็น เมธาวินี, เมธาวินิโย. ในนปุงสกลิงค์ เป็น เมธาวิ กุลํ. เช่นเดียวกัน มายาวี, มายาวินี, มายาวิ จิตฺตํ. චග්ගහණෙන සො ඉ ලව ආලාදිප්පච්චයා ච. යථා – සුමෙධා යස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති සුමෙධසො, රස්සත්තං. එවං ලොමසො. පිච්ඡං අස්ස අත්ථි, තස්මිං [Pg.243] වා විජ්ජතීති පිච්ඡිලො. එවං ඵෙනිලො, තුණ්ඩිලො, ජටිලො. කෙසා අස්ස අත්ථීති කෙසවො, වාචාලො ඉච්චාදි. ด้วยการรับ จ ศัพท์ (ในสูตร) ปัจจัยทั้งหลายมี โส, อิ, ละ, วะ, อาล เป็นต้น ก็มีด้วย. เช่น สุเมธา (ปัญญาดี) ของบุคคลใดมีอยู่ หรือมีอยู่ในบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า สุเมธโส (ผู้มีปัญญาดี), มีการทำสระให้รัสสะ. โลมโส (ผู้มีขน) ก็เช่นเดียวกัน. ปิจฉะ (ขนหาง) ของบุคคลใดมีอยู่ หรือมีอยู่ในบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า ปิจฉิโล (ผู้มีขนหาง). เฟณิโล (ผู้มีฟอง), ตุณฑิโล (ผู้มีจะงอยปาก), ชฏิโล (ผู้มีชฎา) ก็เช่นเดียวกัน. เกสะ (ผม) ของบุคคลใดมีอยู่ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า เกสโว (ผู้มีผม), วาจาโล (ผู้มีวาจามาก) เป็นต้น. ‘‘තපො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า "ตบะของบุคคลใดมีอยู่ หรือมีอยู่ในบุคคลนั้น" ‘‘තදස්සත්ථී’’ති අධිකාරො. บทว่า "ตทัสสัตถี" เป็นบทอธิการ. 399. තපාදිතො සී. ๓๙๙. ปัจจัย "สี" มีหลังศัพท์ "ตปะ" เป็นต้น. තපඉච්චෙවමාදිතො සීපච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථි’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සස්ස ද්විභාවො. තපස්සී, තපස්සිනො, තපස්සිනී, තපස්සි. එවං තෙජස්සී, යසස්සී, මනස්සී, පයස්සී. ปัจจัย "สี" ย่อมมีหลังศัพท์มี "ตปะ" เป็นต้น ในอรรถว่า "สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขา" นี้. มีการซ้อน ส. ตปัสสี (ผู้มีตบะ), ตปัสสิโน (ผู้มีตบะทั้งหลาย), ตปัสสินี (หญิงผู้มีตบะ), ตปัสสิ (ในนปุงสกลิงค์). เตชัสสี (ผู้มีเดช), ยสัสสี (ผู้มียศ), มนัสสี (ผู้มีใจ), ปยัสสี (ผู้มีน้ำนม) ก็เช่นเดียวกัน. ‘‘දණ්ඩො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า "ไม้เท้าของบุคคลใดมีอยู่ หรือมีอยู่ในบุคคลนั้น" 400. දණ්ඩාදිතො ඉකඊ. ๔๐๐. ลง อิกะ และ อี ปัจจัย หลังทัณฑศัพท์ เป็นต้น ආදිසද්දොයං පකාරත්ථො, දණ්ඩඉච්චෙවමාදිතො අවණ්ණන්තා ඉක ඊ ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ‘‘තදස්සත්ථි’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. දණ්ඩිකො, දණ්ඩී, දණ්ඩිනො, දණ්ඩිනී. එවං මාලිකො, මාලී, මාලිනී, ඡත්තිකො, ඡත්තී, රූපිකො, රූපී, කෙසිකො, කෙසී, සඞ්ඝී, ඤාණී, හත්ථී ඉච්චාදි. อาทิศัพท์นี้มีอรรถว่าประเภท, อิกะ และ อี ปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงหลังศัพท์ที่มี อะ เป็นที่สุด มีทัณฑศัพท์เป็นต้น ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่ผู้นั้น' (ตทสฺสตฺถิ). ทัณฑิโก, ทัณฑี, ทัณฑิโน, ทัณฑินี. เช่นเดียวกัน มาลิโก, มาลี, มาลินี, ฉัตติโก, ฉัตตี, รูปิโก, รูปี, เกสิโก, เกสี, สังฆี, ญาณี, หัตถี เป็นต้น 401. මධ්වාදිතො රො. ๔๐๑. ลง ระ ปัจจัย หลังมธุศัพท์ เป็นต้น මධුආදිතො රප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථී’’ති අත්ථෙ. මධු අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති මධුරො ගුළො, මධුරා සක්ඛරා, මධුරං ඛීරං, කුඤ්ජා හනූ එතස්ස සන්තීති කුඤ්ජරො, සබ්බස්මිං [Pg.244] වත්තබ්බෙ මුඛමස්ස අත්ථීති මුඛරො, සුසි අස්ස අත්ථීති සුසිරො. එවං රුචිරො, නගරො. ลง ระ ปัจจัย หลังมธุศัพท์ เป็นต้น ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่ผู้นั้น'. ความหวานของสิ่งนั้นมีอยู่ หรือความหวานมีอยู่ในสิ่งนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า มธุระ. มธุโร คุโฬ (น้ำอ้อยหวาน), มธุรา สกฺขรา (น้ำตาลหวาน), มธุรํ ขีรํ (นมหวาน). กระพุ้งแก้มทั้งหลายของสัตว์นั้นมีอยู่ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กุญชโร (ช้าง). ปากของบุคคลนั้นมีอยู่ในคำที่ควรกล่าวทั้งปวง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า มุขโร (คนปากจัด). ช่องของสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า สุสิโร (มีช่อง). เช่นเดียวกัน รุจิโร, นคโร ‘‘ගුණො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า 'คุณของผู้นั้นมีอยู่ หรือคุณมีอยู่ในผู้นั้น' 402. ගුණාදිතොවන්තු. ๔๐๒. ลง วันตุ ปัจจัย หลังคุณศัพท์ เป็นต้น ගුණඉච්චෙවමාදිතො වන්තුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්ස අත්ථී’’ති අත්ථෙ. විභත්තිලොපෙ, නාමබ්‍යපදෙසෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ගුණවන්තු සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්සා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ආ සිම්හී’’ති ආත්තං, ගුණවා පුරිසො, සෙසං ඤෙය්‍යං. එවං ගණවා, කුලවා ඉච්චාදයො. ඉත්ථියං ‘‘ණව ණික ණෙය්‍යණන්තූහී’’ති ඊපච්චයො, ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘න්තුස්ස තමීකාරෙ’’ති තකාරො, ගුණවතී, ගුණවන්තී ඉච්චාදි. නපුංසකෙ ‘‘අං නපුංසකෙ’’ති සවිභත්තිස්ස න්තුස්ස අමාදෙසො, ගුණවං ඉච්චාදි. ปัจจัย 'วันตุ' ย่อมมีหลังศัพท์มี 'คุณ' เป็นต้น ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขา' เมื่อมีการลบวิภัตติ และมีการตั้งชื่อ (นาม) แล้ว ย่อมมีการเกิดวิภัตติมี 'สิ' เป็นต้น จาก 'คุณวันตุ สิ' เมื่ออ้างถึงสูตร 'สวิภัตติสฺส, นฺตุสฺสา' และ 'อา สิมฺหี' จึงมีการแปลงเป็น 'อา' เป็น 'คุณวา ปุริโส' (บุรุษผู้มีคุณ), ที่เหลือพึงทราบ เช่นเดียวกัน 'คณวา' (ผู้มีหมู่), 'กุลวา' (ผู้มีตระกูล) เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ปัจจัย 'อี' ย่อมมีด้วยสูตร 'ณว ณิก ณยฺยณนฺตูหี' เมื่อบทว่า 'วา' ตามมา มีการแปลง 'นฺตุ' เป็น 'ต' อักษรในเพราะปัจจัย 'อี' ด้วยสูตร 'นฺตุสฺส ตมีกาเร' จึงเป็น 'คุณวตี', 'คุณวนฺตี' เป็นต้น ในนปุงสกลิงค์ มีการอาเทศ 'นฺตุ' พร้อมด้วยวิภัตติเป็น 'อํ' ด้วยสูตร 'อํ นปุงฺสเก' จึงเป็น 'คุณวํ' เป็นต้น ‘‘සති අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า 'สติของเขา มีอยู่ หรือมีอยู่ในเขานั้น' - ‘‘තදස්සත්ථී’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'ตทสฺสตฺถี' ย่อมตามมา 493. සත්‍යාදීහි මන්තු. ๔๙๓. ปัจจัย 'มันตุ' ย่อมมีหลังศัพท์ 'สติ' เป็นต้น සතිඉච්චෙවමාදීහි අවණ්ණන්තරහිතෙහි පඨමාවිභත්‍යන්තෙහි ලිඞ්ගෙහි මන්තුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථී’’ති අත්ථෙ. සෙසං ගුණවන්තුසමං. සතිමා, සතිමතී, සතිමන්තී, සතිමං. එවං ධිතිමා, ගතිමා ඉච්චාදයො. ปัจจัย 'มันตุ' ย่อมมีหลังลิงค์ทั้งหลายมี 'สติ' เป็นต้น ที่ไม่มีอวัณณะ (อะ อา) เป็นที่สุด และลงวิภัตติที่ ๑ ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขา' ที่เหลือเหมือนกับ 'คุณวันตุ' (คือ) สติมา, สติมตี, สติมันตี, สติมํ เช่นเดียวกัน 'ธิติมา', 'คติมา' เป็นต้น තථා ‘‘ආයු අස්ස අත්ථීති ආයු මන්තු’’ඉච්චත්‍ර – ในทำนองเดียวกัน ในรูปวิเคราะห์ว่า 'อายุของเขา มีอยู่' (จึงเป็น) 'อายุ มันตุ' ในที่นี้ - 404. ආයුස්සුකාරාසමන්තුම්හි[Pg.245]. ๔๐๔. เมื่อปัจจัย 'มันตุ' อยู่เบื้องหลัง แปลง 'อุ' อักษรของ 'อายุ' เป็น 'อส' ආයුස්ස උකාරො අස හොති මන්තුම්හීති අසාදෙසො. ආයස්මා, සෙසං සමං. ගාවො අස්ස සන්තීති ගොමා, ගොමන්තො, ගොමතී, ගොමන්තී, ගොමං කුලං ඉච්චාදි. อักษร 'อุ' ของ 'อายุ' ย่อมเป็น 'อส' เมื่อปัจจัย 'มันตุ' อยู่เบื้องหลัง จึงมีการอาเทศเป็น 'อส' เป็น 'อายสฺมา', ที่เหลือเหมือนกัน ในรูปวิเคราะห์ว่า 'โคทั้งหลายของเขา มีอยู่' เป็น 'โคมา', 'โคมนฺโต', 'โคมตี', 'โคมนฺตี', 'โคมํ กุลํ' เป็นต้น ‘‘සද්ධා අස්ස අත්ථී’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า 'ศรัทธาของเขา มีอยู่' - 405. සද්ධාදිතො ණ. ๔๐๕. ปัจจัย 'ณ' ย่อมมีหลังศัพท์ 'ศรัทธา' เป็นต้น සද්ධා පඤ්ඤාඉච්චෙවමාදිතො ණප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථි’’ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සද්ධො පුරිසො, සද්ධා කඤ්ඤා, සද්ධං කුලං. එවං පඤ්ඤො, අමච්ඡරො, තථා බුද්ධං, බුද්ධි අස්ස අත්ථීති බුද්ධො ඉච්චාදි. ปัจจัย ณ ย่อมมีในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีแก่ผู้นั้น' หลังคำว่า สัทธา ปัญญา เป็นต้น อย่างนี้. สัทโธ ปุริโส, สัทธา กัญญา, สัทธัง กุลัง. เช่นเดียวกับ ปัญโญ, อมัจฉโร, และ พุทธัง, (วิเคราะห์ว่า) ปัญญา (ความรู้) ของเขามีอยู่ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า พุทโธ เป็นต้น. අස්සත්ථිතද්ධිතං. อัสสัตถิตัทธิต (ตัทธิตในอรรถว่า มีอยู่). සඞ්ඛ්‍යාතද්ධිත สังขยาตัทธิต. ‘‘පඤ්චන්නං පූරණො’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า 'ปัญจันนัง ปูรโณ' (ผู้ยังห้าให้เต็ม) – 406. සඞ්ඛ්‍යාපූරණෙ මො. ๔๐๖. ปัจจัย ม (โม) มีในอรรถว่ายังสังขยาให้เต็ม. පූරයති සඞ්ඛ්‍යා අනෙනාති පූරණො, සඞ්ඛ්‍යාය පූරණො සඞ්ඛ්‍යාපූරණො, තස්මිං සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ ඡට්ඨියන්තතො මප්පච්චයො හොති. පඤ්චමො, පඤ්චන්නං පූරණී පඤ්චමී, ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊපච්චයො. ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, පඤ්චමා වීරියපාරමී, පඤ්චමං ඣානං. එවං සත්තමො, සත්තමී, සත්තමා, සත්තමං, අට්ඨමො, අට්ඨමී, අට්ඨමා, අට්ඨමං, නවමො[Pg.246], නවමී, නවමා, නවමං, දසමො, දසමී, දසමා, දසමං ඉච්චාදි. ชื่อว่า ปูรโณ เพราะยังสังขยาให้เต็มด้วยสิ่งนี้, ชื่อว่า สังขยาปูรโณ เพราะยังสังขยาให้เต็ม. ในอรรถสังขยาปูรณะนั้น ปัจจัย ม (โม) ย่อมลงหลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ. (เช่น) ปัญจโม, (ส่วนอิตถีลิงค์) ปัญจมี (ผู้ยังห้าให้เต็ม), ลง อี ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'นทาทิโต วา อี'. ลง อา ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'อิตถิยามโต อาปัจจโย' (เช่น) ปัญจมา วิริยปารมี, (นปุงสกลิงค์) ปัญจมัง ฌานัง. เช่นเดียวกับ สัตตโม, สัตตมี, สัตตมา, สัตตมัง; อัฏฐโม, อัฏฐมี, อัฏฐมา, อัฏฐมัง; นวโม, นวมี, นวมา, นวมัง; ทสโม, ทสมี, ทสมา, ทสมัง เป็นต้น. ‘‘සඞ්ඛ්‍යාපූරණෙ’’ති අධිකාරො. บทว่า 'สังขยาปูรเณ' (ในอรรถว่ายังสังขยาให้เต็ม) เป็นบทตามไป (อธิการะ). 407. චතුච්ඡෙහි ථඨා. ๔๐๗. ปัจจัย ถ (ถ) และ ฐ (ฐ) ย่อมลงหลัง จตุ (สี่) และ ฉ (หก). චතුඡඉච්චෙතෙහි ථඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ. චතුන්නං පූරණො චතුත්ථො, ද්විත්තං, චතුත්ථී, චතුත්ථා, චතුත්ථං, ඡන්නං පූරණො ඡට්ඨො, ඡට්ඨී, ඡට්ඨා, ඡට්ඨං, ඡට්ඨො එව ඡට්ඨමො. ปัจจัย ถะ (ถ) และ ฐะ (ฐ) เหล่านี้ ย่อมมีในอรรถว่ายังสังขยาให้เต็มจากคำว่า จตุ (สี่) และ ฉะ (หก) เหล่านี้. (ตัวอย่างเช่น) ผู้ยังสี่ให้เต็ม คือ จตุตโถ (ที่สี่), (มีการซ้อนพยัญชนะ), จตุตถี, จตุตถา, จตุตถัง. ผู้ยังหกให้เต็ม คือ ฉัฏโฐ (ที่หก), ฉัฏฐี, ฉัฏฐา, ฉัฏฐัง. ฉัฏโฐ นั่นแหละ คือ ฉัฏฐโม. ඡාහං, ඡළායතනං ඉච්චත්‍ර – ในคำว่า ฉาหัง (หกวัน), ฉฬายตนัง (อายตนะหก) เหล่านี้ – 408. ස ඡස්ස වා. ๔๐๘. อาเทศ สะ (ส) ย่อมเป็นของ ฉะ (ฉ) โดยทางเลือก. ඡස්ස සකාරාදෙසො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. ඡාහමස්ස ජීවිතං සාහං, ඡාහං වා, සළායතනං. อาเทศ สการะ (ส) ของ ฉะ (ฉ) ย่อมมีบ้างในสังขยา. ชีวิตของผู้นั้นมีหกวัน คือ สาหัง (หกวัน), หรือ ฉาหัง (หกวัน). สฬายตนัง (อายตนะหก). ‘‘ද්වින්නං පූරණො’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า "ผู้ยังสองให้เต็ม" (ทวินนัง ปูรโณ) – 409. ද්විතීහි තියො. ๔๐๙. ปัจจัย ติยะ (ติย) ย่อมมีจากคำว่า ทวิ (สอง) และ ติ (สาม). ද්විතිඉච්චෙතෙහි තියප්පච්චයො හොති සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ. විපරිණාමෙන ‘‘ද්වි තිණ්ණ’’න්ති වත්තමානෙ – ปัจจัย ติยะ (ติย) ย่อมมีในอรรถว่ายังสังขยาให้เต็มจากคำว่า ทวิ (สอง) และ ติ (สาม) เหล่านี้. เมื่อบทว่า "ทวิ ติณณัง" เป็นไปโดยการกลับกัน – 410. තියෙ දුතාපි ච. ๔๑๐. เมื่อปัจจัย ติยะ (ติย) มีอยู่ อาเทศ ทุ (ทุ) และ ตะ (ต) ก็มีด้วย. ද්විතිඉච්චෙතෙසං දුතඉච්චාදෙසා හොන්ති තියප්පච්චයෙ පරෙ. දුතියො පුරිසො, දුතියා, දුතියං. එවං තිණ්ණං පූරණො තතියො, තතියා, තතියං. අපිග්ගහණෙන අඤ්ඤත්ථාපි ද්විසද්දස්ස දුආදෙසො හොති, චසද්දෙන දි ච. ද්වෙ රත්තියො දුරත්තං, දුවිධං, දුවඞ්ගං, දිරත්තං, දිගුණං, දිගු. อาเทศ ทุ (ทุ) และ ตะ (ต) เหล่านี้ ย่อมมีของคำว่า ทวิ (สอง) และ ติ (สาม) เหล่านี้ เมื่อปัจจัย ติยะ (ติย) อยู่ข้างหลัง. (ตัวอย่างเช่น) ทุติโย ปุริโส (บุรุษที่สอง), ทุติยา, ทุติยัง. อย่างนี้ ผู้ยังสามให้เต็ม คือ ตติโย (ที่สาม), ตติยา, ตติยัง. ด้วยการรับเอา อปิ (อัปปิ) อาเทศ ทุ (ทุ) ย่อมมีของศัพท์ ทวิ (ทวิ) ในที่อื่นด้วย, และด้วยคำว่า จะ (จะ) อาเทศ ทิ (ทิ) ก็มีด้วย. (ตัวอย่างเช่น) ทเว รัตติโย (สองราตรี) คือ ทุรัตตัง (สองราตรี), ทุวิธัง (สองอย่าง), ทุวังคัง (มีสององค์), ทิรัตตัง (สองราตรี), ทิคุณัง (สองเท่า), ทิคุ (สองโค). 411. තෙසමඩ්ඪූපපදෙන අඩ්ඪුඩ්ඪදිවඩ්ඪදියඩ්ඪඩ්ඪතියා. ๔๑๑. อาเทศ อัฑฒุฑฒะ, ทิวฑฒะ, ทิยฑฒะ, อัฑฒติยะ ย่อมมีด้วยอุปบท อัฑฒะ (ครึ่ง) ของคำเหล่านั้น. තෙසං චතුත්ථදුතියතතියානං අඩ්ඪූපපදානං අඩ්ඪූපපදෙන සහ අඩ්ඪුඩ්ඪදිවඩ්ඪදියඩ්ඪඅඩ්ඪතියාදෙසා හොන්ති. อาเทศ อัฑฒุฑฒะ, ทิวฑฒะ, ทิยฑฒะ, อัฑฒติยะ ย่อมมีพร้อมด้วยอุปบท อัฑฒะ (ครึ่ง) ของคำว่า จตุตถะ (ที่สี่), ทุติยะ (ที่สอง), ตติยะ (ที่สาม) เหล่านั้น ซึ่งมีอัฑฒะเป็นอุปบท. එත්ථ ච – และในที่นี้ – අඩ්ඪූපපදපාදාන-සාමත්ථා අඩ්ඪපුබ්බකා; තෙසංසද්දෙන ගය්හන්තෙ, චතුත්ථදුතියාදයො. คำว่า จตุตถะ (ที่สี่), ทุติยะ (ที่สอง) เป็นต้น ซึ่งมีอัฑฒะ (ครึ่ง) เป็นบทหน้า ย่อมถูกรับเอาด้วยคำว่า เตสัง (ของคำเหล่านั้น) ด้วยความสามารถแห่งการรับเอาอุปบท อัฑฒะ. අඩ්ඪෙන චතුත්ථො අඩ්ඪුඩ්ඪො, අඩ්ඪෙන දුතියො දිවඩ්ඪො, දියඩ්ඪො, අඩ්ඪෙන තතියො අඩ්ඪතියො. ที่สี่กับครึ่ง คือ อัฑฒุฑโฒ (สามครึ่ง), ที่สองกับครึ่ง คือ ทิวฑโฒ (หนึ่งครึ่ง), ทิยฑโฒ (หนึ่งครึ่ง), ที่สามกับครึ่ง คือ อัฑฒติโย (สองครึ่ง). ‘‘එකඤ්ච දස චා’’ති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසෙ, ‘‘එකෙන අධිකා දසා’’ති අත්ථෙ තප්පුරිසසමාසෙ වා කතෙ ‘‘සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති වත්තමානෙ ‘‘ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා’’ති ආත්තං. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. ในอรรถว่า "หนึ่งด้วย สิบด้วย" เมื่อทำทวันทวสมาส, หรือเมื่อทำตัปปุริสสมาสในอรรถว่า "สิบอันยิ่งด้วยหนึ่ง", เมื่อบทว่า "ในสังขยา" (สังขยาเน) เป็นไปอยู่, อาเทศ อา (อา) ย่อมมีตามกฎว่า "ทเวกัฏฐานมากาโร วา" (อาเทศ อา ย่อมมีของ ทวิ (สอง) และ เอกะ (หนึ่ง) โดยทางเลือก). คำว่า วา (โดยทางเลือก) นี้ มีอรรถว่า วิภาสาที่กำหนดไว้. තෙන චෙත්ථ – เพราะเหตุนั้น และในที่นี้ – ද්වෙකට්ඨානං දසෙ නිච්චං, ද්විස්සා’නවුතියා නවා; ඉතරෙස’මසන්තඤ්ච, ආත්තං දීපෙති වාසුති. อาเทศ อา (อา) ของ ทวิ (สอง) และ เอกะ (หนึ่ง) ในคำว่า ทสะ (สิบ) ย่อมเป็นนิจจัง (แน่นอน), ของ ทวิ (สอง) ในคำว่า อนวุติ (เก้าสิบ) ย่อมเป็น นวา (คือ วา - บ้าง), และคำว่า วา (โดยทางเลือก) ย่อมแสดงถึงอาเทศ อา (อา) ของคำอื่นที่ไม่มี มะ (ม). ‘‘එකාදිතො දසර සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති රත්තං. อาเทศ ระ (ร) ย่อมมีตามกฎว่า "เอกาทิโต ทสระ สังขยาเน" (ระ (ร) ย่อมมีของ ทสะ (สิบ) จากคำว่า เอกะ (หนึ่ง) เป็นต้น ในสังขยา). රාදෙසො වණ්ණමත්තත්තා, වණ්ණමත්තප්පසඞ්ගිපි; සියා දසස්ස දස්සෙව, නිමිත්තාසන්නභාවතො. อาเทศ ระ (ร) เพราะเป็นเพียงอักษร, แม้มีการประสงค์เพียงอักษร, ย่อมมีของ ทสะ (สิบ) นั่นแหละ เพราะความเป็นผู้ใกล้ชิดกับนิมิต. තතො බහුවචනං යො, ‘‘පඤ්චාදීනමකාරො’’ති සවිභත්තිස්ස අන්තස්ස අත්තං. එකාරස, එකාදස, ලිඞ්ගත්තයෙපි සමානං. จากนั้น โย (โย) ซึ่งเป็นพหุวจนะ, อาเทศ อะ (อ) ย่อมมีของที่สุดแห่งศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ตามกฎว่า "ปัญจาทีนมกาโร" (อาเทศ อะ (อ) ย่อมมีของ ปัญจะ (ห้า) เป็นต้น). (ตัวอย่างเช่น) เอการสะ (สิบเอ็ด), เอกาทสะ (สิบเอ็ด). ในลิงค์ทั้งสามก็เสมอกัน. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า "วา" (โดยทางเลือก) ย่อมเป็นไปอยู่. 412. එකාදිතො [Pg.248] දසස්සී. ๔๑๒. ตั้งแต่เอกาทิ (สิบเอ็ด) คำว่า ทัสสะ มีปัจจัย อี. එකාදිතො පරස්ස දසස්ස අන්තෙ ඊපච්චයො හොති වා පූරණත්ථෙ. จากเอกาทิ (ตั้งแต่สิบเอ็ด) ปัจจัย อี ย่อมมีบ้างที่ท้ายของทัสสะที่ตามมา ในอรรถปูรณะ (ลำดับที่). දසස්ස පච්චයායොගා, ලද්ධමන්තෙති අත්ථතො; තදන්තස්ස සභාවෙන, ඉත්ථියංයෙව සම්භවො. เพราะการประกอบปัจจัยในคำว่า ทัสสะ โดยอรรถว่าได้ที่สุดแล้ว โดยสภาพของคำที่มีที่สุดนั้น ย่อมมีได้เฉพาะในอิตถีลิงค์เท่านั้น. එකාදසන්නං පූරණී එකාදසී, අඤ්ඤත්‍ර එකාදසමො, එකාදසමං. ผู้เติมเต็มแห่งสิบเอ็ด (ลำดับที่สิบเอ็ด) คือ เอกาทสี (หญิง), ในที่อื่น (ลิงค์อื่น) คือ เอกาทสโม (ชาย), เอกาทสมัง (นปุงสกลิงค์). ද්වෙ ච දස ච, ද්වීහි වා අධිකා දසාති ‘‘ද්වි දස’’ඉච්චත්‍ර ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. สองด้วย สิบด้วย, หรือสิบที่เกินด้วยสอง ในคำว่า "ทวิ ทสะ" นี้ บทว่า "วา" ย่อมเป็นไปอยู่. ‘‘වීසති දසෙසු බා ද්විස්ස තූ’’ති බාදෙසො, දස්ස රාදෙසො. බාරස, අඤ්ඤත්‍ර ආත්තං, ද්වාදස. ද්වාදසන්නං පූරණො බාරසමො, ද්වාදසමො, ද්වාදසී. อาเทศ พา (พา) มีแก่ ทวิ (ทวิ) ตามกฎว่า "วีสติ ทเสสุ พา ทวิสฺส ตุ", อาเทศ ระ (ร) มีแก่ ทสะ (ทส). (เป็น) พารสะ, ในที่อื่นมีการทำอาเทศ อา (อา) เป็น ทวาทสะ. ผู้ยังสิบสองให้เต็ม คือ พารสโม, ทวาทสโม, ทวาทสี. තයො ච දස ච, තීහි වා අධිකා දසාති තෙරස, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා තිස්ස තෙආදසො ආනවුතියා, තෙරසමො, තෙරසී. สามด้วย สิบด้วย, หรือสิบที่เกินด้วยสาม (จึงเป็น) เตรสะ. อาเทศ เต (เต) มีแก่ ติ (ติ) จนถึง อนวุติ (เก้าสิบ) ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธิ โลปา..." เป็นต้น. (เป็น) เตรสโม, เตรสี. චත්තාරො ච දස ච, චතූහි වා අධිකා දසාති චතුද්දස ඉච්චත්‍ර ‘‘ගණනෙ දසස්සා’’ති ච වත්තමානෙ ‘‘චතූපපදස්ස ලොපො තුත්තරපදාදි චස්ස චුචොපි නවා’’ති තුලොපො, චුචො ච. චුද්දස, චොද්දස, චතුද්දස. චුද්දසමො, චතුද්දසමො, චකුද්දසී, චාතුද්දසී වා. สี่ด้วย สิบด้วย, หรือสิบที่เกินด้วยสี่ ในคำว่า จตุททสะ, และเมื่อบทว่า "คณเน ทสสฺส" เป็นไปอยู่, มีการลบ ตะ (ต) และอาเทศ จุ (จุ) และ โจ (โจ) บ้าง ตามกฎว่า "จตูปปทสฺส โลโป ตุตฺตรปทาทิ จสฺส จุโจปิ นวา". (เป็น) จุททสะ, โจททสะ, จตุททสะ. (ลำดับที่คือ) จุททสโม, จตุททสโม, จตุททสี หรือ จาตุททสี. පඤ්ච ච දස ච, පඤ්චහි වා අධිකා දසාති පඤ්චදස, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා පඤ්චසද්දස්ස දස වීසෙසු පන්නපණ්ණආදෙසාපි, ‘‘අට්ඨාදිතො චා’’ති රත්තං. පන්නරස, පඤ්චදස. පන්නරසමො, පඤ්චදසමො, පන්නරසී, පඤ්චදසී. ห้าด้วย สิบด้วย, หรือสิบที่เกินด้วยห้า (จึงเป็น) ปัญจทัสสะ. มีอาเทศ ปัณณะ (ปณฺณ) และ ปัณณ (ปณฺณ) แก่ ปัญจศัพท์ เมื่ออยู่หน้า ทสะ และ วีสติ ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธิ โลปา..." เป็นต้น, และอาเทศ ระ (ร) ด้วยสูตรว่า "อฏฺฐาทิโต จ". (เป็น) ปัณณรสะ, ปัญจทัสสะ. (ลำดับที่คือ) ปัณณรสโม, ปัญจทัสสโม, ปัณณรสี, ปัญจทสี. ‘‘ඡ [Pg.249] ච දස ච, ඡහි වා අධිකා දසා’’ති සමාසෙ කතෙ ‘‘ඡස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘දසෙ සො නිච්චඤ්චා’’ති සො, ‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා’’ති ච වත්තතෙ, ‘‘ල දරාන’’න්ති ලත්තං, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. เมื่อทำสมาสว่า 'ฉะ จะ ทสะ จะ' หรือ 'ฉะหิ วา อธิกา ทสา', เมื่อบทว่า 'ฉัสสะ' ตามมา, บทว่า 'โส' จากสูตร 'ทเส โส นิจจัญจะ' ตามมา, และบทว่า 'สังขยานัง' และ 'วา' ตามมา, มีการแปลงเป็น ล ด้วยสูตรว่า 'ล ทรานัง', วา ศัพท์นี้ มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาษา. ළො නිච්චං සොළසෙ දස්ස, චත්තාලීසෙ ච තෙරසෙ; අඤ්ඤත්‍ර න ච හොතායං, වවත්ථිතවිභාසතො. ฬ ย่อมมีเป็นนิตย์ในคำว่า โสฬสะ (ซึ่งแปลงมาจากทสะ), และในคำว่า จัตตาฬีสะ และเตฬสะ. ในที่อื่นย่อมไม่มี เพราะเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้แน่นอน. ලළානමවිසෙසො ක්වචි, සොළස. තෙළස, චත්තාලීසං, චත්තාරීසං. සොළසමො, සොළසී. ล และ ฬ ไม่มีความแตกต่างกันในบางที่ (เช่น) โสฬสะ, เตฬสะ, จัตตาฬีสัง, จัตตารีสัง. (ลำดับที่ ๑๖ คือ) โสฬสโม, โสฬสี. ‘‘වා, දසර සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති අධිකිච්ච ‘‘අට්ඨාදිතො චා’’ති රත්තං. අට්ඨාරස, අට්ඨාදස, ආත්තං. අට්ඨාරසන්නං පූරණො අට්ඨාරසමො, අට්ඨාදසමො. එවං සත්තරස, සත්තදස. සත්තරසමො, සත්තදසමො. โดยอาศัยสูตรว่า "Vā, dasara saṅkhyāne" เป็นต้น และด้วยสูตรว่า "aṭṭhādito ca" จึงมีการแปลงเป็น ร (เช่น) อัฏฐารสะ, อัฏฐาทสะ, และมีการแปลงเป็น อา. ลำดับที่ ๑๘ คือ อัฏฐารสโม, อัฏฐาทสโม. ในทำนองเดียวกัน สัตตรสะ, สัตตทสะ. ลำดับที่ ๑๗ คือ สัตตรสโม, สัตตทสโม. අට්ඨාදිතොති කිමත්ථං? චතුද්දස. คำว่า "Aṭṭhādito" (เริ่มตั้งแต่ ๘) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในคำว่า) จตุททสะ (๑๔). එකෙන ඌනා වීසතීති තප්පුරිසො, එකූනවීසති. එකූනවීසතාදයො ආනවුතියා එකවචනන්තා, ඉත්ථිලිඞ්ගා ච දට්ඨබ්බා, තෙ ච සඞ්ඛ්‍යානෙ, සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ ච වත්තන්තෙ, යදා සඞ්ඛ්‍යානෙ වත්තන්තෙ, තදා භික්ඛූනමෙකූනවීසති තිට්ඨති, භොති භික්ඛූනමෙකූනවීසති තිට්ඨතු, භික්ඛූනමෙකූනවීසතිං පස්ස, භික්ඛූනමෙකූනවීසතියා කතං ඉච්චාදි. ยี่สิบหย่อนด้วยหนึ่ง เป็นตัปปุริสสมาส คือ เอกูนวีสติ (๑๙). พึงทราบว่าคำว่า เอกูนวีสติ เป็นต้น จนถึงนวุติ (๙๐) เป็นเอกวจนะและเป็นอิตถีลิงค์ และคำเหล่านั้นย่อมใช้ในอรรถสังขยา (จำนวน) และสังขเยยยะ (สิ่งที่ถูกนับ). เมื่อใช้ในอรรถสังขยา เช่น จำนวน ๑๙ แห่งภิกษุทั้งหลายย่อมตั้งอยู่, ท่านผู้เจริญ จำนวน ๑๙ แห่งภิกษุทั้งหลายจงตั้งอยู่, ท่านจงดูจำนวน ๑๙ แห่งภิกษุทั้งหลาย, อันจำนวน ๑๙ แห่งภิกษุทั้งหลายกระทำแล้ว เป็นต้น. සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ පන එකූනවීසති භික්ඛවො තිට්ඨන්ති, භොන්තො එකූනවීසති භික්ඛවො තිට්ඨථ, එකූනවීසතිං භික්ඛූ පස්ස, එකූනවීසතියා භික්ඛූහි කතං ඉච්චාදි. එවං වීසතාදීසුපි යොජෙතබ්බං, එකූනවීසතියා පූරණො එකූනවීසතිමො. ส่วนในอรรถสังขเยยยะ เช่น ภิกษุ ๑๙ รูปย่อมยืนอยู่, ท่านทั้งหลาย ภิกษุ ๑๙ รูปจงยืนอยู่, ท่านจงดูภิกษุ ๑๙ รูป, อันภิกษุ ๑๙ รูปกระทำแล้ว เป็นต้น. พึงประกอบในคำว่า วีสติ เป็นต้น แม้เหล่าอื่นอย่างนี้. ลำดับที่ ๑๙ (ผู้ทำให้เต็มซึ่งจำนวน ๑๙) คือ เอกูนวีสตโม. දස ච දස චාති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසං කත්වා ‘‘දසදසා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සරූපානමෙකසෙස්වසකි’’න්ති එකසෙසෙ කතෙ [Pg.250] දසසද්දතො පඨමාබහුවචනං යො. ‘‘දස යො’’ඉතීධ – ในอรรถว่า สิบด้วย สิบด้วย เมื่อทำทวันทสมาสแล้ว เมื่อพึงกล่าวว่า "ทสทส" เมื่อทำเอกเสสด้วยสูตรว่า "สรูปานเมกเสสวสกิ" แล้ว ลง โย ปฐมาวิภัตติพหุวจนะ หลังทสศัพท์. ในรูปว่า "ทส โย" นี้ - 413. ගණනෙ දසස්ස ද්විති චතු පඤ්ච ඡ සත්ත අට්ඨනවකානං වීති චත්තාර පඤ්ඤා ඡ සත්තාස නවා යොසු යොනඤ්චී සමාසං ඨිරි තීතුති. ๔๑๓. ในการนับ อาเทศ ทสศัพท์ ที่เนื่องด้วย ทวิ ติ จตุ ปัญจ ฉ สัตต อัฏฐะ และนวกะ เป็น วี, ติ, จัตตาระ, ปัญญา, ฉ, สัตตะ, อาสะ, นวะ ตามลำดับ ในเพราะ โย วิภัตติทั้งหลาย และอาเทศ โย วิภัตติทั้งหลาย เป็น อี, สมาสัง, ฐิ, ริ, ตี, อุติ. ගණනෙ දසස්ස සම්බන්ධීනං ද්වික තික චතුක්ක පඤ්චක ඡක්කසත්තක අට්ඨක නවකානං කතෙකසෙසානං යථාක්කමං වීති චත්තාර පඤ්ඤා ඡ සත්ත අස නව ඉච්චාදෙසා හොන්ති යොසු පරෙසු, යොනඤ්ච ඊසං ආසං ඨි රිති ඊති උතිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්තීති ද්විදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස වීආදෙසො හොති, යොවචනස්ස ඊසඤ්ච, සරලොපාදි. ในการนับ เมื่อมี โย วิภัตติเบื้องหลัง อาเทศ ทสศัพท์ ที่เกี่ยวข้องกับ ทวิกะ ติกะ จตุกกะ ปัญจกะ ฉักกะ สัตตกะ อัฏฐกะ และนวกะ ที่ทำเอกเสสแล้ว เป็น วี, ติ, จัตตาระ, ปัญญา, ฉ, สัตตะ, อาสะ, นวะ ตามลำดับ และอาเทศ โย วิภัตติทั้งหลาย เป็น อีสัง, อาสัง, ฐิ, ริ, ตี, อุติ เหล่านี้. (ด้วยสูตรนี้) จึงมีการอาเทศ ทสศัพท์ ที่บอกอรรถว่าสองสิบ เป็น วี และอาเทศ โย วิภัตติ เป็น อีสัง, มีการลบสระเป็นต้น. ‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා, අන්තෙ’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า "สงฺขยานํ", "วา", "อนฺเต" ย่อมตามไป. 414. ති ච. ๔๑๔. และ ติ. තාසං සඞ්ඛ්‍යානමන්තෙ තිකාරාගමො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. มีการลง ติการาคม ที่ท้ายของสังขยาเหล่านั้นบ้าง. วาศัพท์นี้ มีประโยชน์เพื่อเป็นววัตถิตวิภาสา. විභාසා වීස තිංසාන-මන්තෙ හොති තිආගමො; අඤ්ඤත්ථ න ච හොතෙව, වවත්ථිතවිභාසතො. การลง ติอาคม มีในที่สุดของ วีสะ และ ติงสะ โดยวิภาสา, ในที่อื่น ย่อมไม่มีเลย เพราะเป็นววัตถิตวิภาสา. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ චා’’ති නිග්ගහීතලොපො, පුන තද්ධිතත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. භික්ඛූනං වීසති, වීසං වා, වීසති භික්ඛූ, වීසං වා ඉච්චාදි. වීසතිමො. තථා එකවීසති කුසලචිත්තානි, එකවීසං වා. එකවීසතිමො. බාවීසති, බාවීසං වා. බාවීසතිමො. ද්වාවීසති, ද්වාවීසං වා. ද්වාවීසතිමො. තෙවීසති, තෙවීසං වා. තෙවීසතිමො. චතුවීසති, චතුවීසං වා. චතුවීසතිමො. පණ්ණවීසති, පණ්ණවීසං වා. පණ්ණවීසතිමො. පඤ්චවීසති, පඤ්චවීසං වා. පඤ්චවීසතිමො. ඡබ්බීසති[Pg.251], ඡබ්බීසං වා. ඡබ්බීසතිමො. සත්තවීසති, සත්තවීසං වා. සත්තවීසතිමො. අට්ඨවීසති, අට්ඨවීසං වා. අට්ඨවීසතිමො. එකූනතිංසති, එකූනතිංසංවා. එකූනතිංසතිමො. ด้วยสูตรว่า 'พยัญชนะ จะ' (Byañjane ca) มีการลบนิคหิต, อีกอย่างหนึ่ง เพราะความเป็นตัทธิต จึงมีการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น ในการเรียกชื่อว่าเป็นนาม. ภิกษุทั้งหลาย ๒๐ (vīsati หรือ vīsaṃ), หรือ ภิกษุ ๒๐ รูป (vīsati หรือ vīsaṃ) เป็นต้น. ที่ ๒๐. เช่นเดียวกัน กุศลจิต ๒๑ (ekavīsati หรือ ekavīsaṃ). ที่ ๒๑. ๒๒ (bāvīsati หรือ bāvīsaṃ). ที่ ๒๒. ๒๒ (dvāvīsati หรือ dvāvīsaṃ). ที่ ๒๒. ๒๓ (tevīsati หรือ tevīsaṃ). ที่ ๒๓. ๒๔ (catuvīsati หรือ catuvīsaṃ). ที่ ๒๔. ๒๕ (paṇṇavīsati หรือ paṇṇavīsaṃ). ที่ ๒๕. ๒๕ (pañcavīsati หรือ pañcavīsaṃ). ที่ ๒๕. ๒๖ (chabbīsati หรือ chabbīsaṃ). ที่ ๒๖. ๒๗ (sattavīsati หรือ sattavīsaṃ). ที่ ๒๗. ๒๘ (aṭṭhavīsati หรือ aṭṭhavīsaṃ). ที่ ๒๘. ๒๙ (ekūnatiṃsati หรือ ekūnatiṃsaṃ). ที่ ๒๙. දස ච දස ච දස චාති ‘‘දස දස දසා’’ති වත්තබ්බෙ එකසෙසෙ කතෙ ‘‘ගණනෙ දසස්සා’’තිආදිනා තිඊසමාදෙසා, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තං, නිග්ගහීතාගමො ච, සෙසං වීසතිසමං. තිංසති, තිංසං, තිංස වස්සානි, නිග්ගහීතලොපො, තිංසං, තිංසාය ඉච්චාදි. එකතිංසති, එකතිංසං වා, බාත්තිංසං, ද්වත්තිංසං, තෙත්තිංසං ඉච්චාදි. ๑๐ และ ๑๐ และ ๑๐, เมื่อพึงกล่าวว่า 'ทสะ ทสะ ทสะ' เมื่อทำเอกเสสแล้ว มีการแปลงเป็น ติ และ อีสะ ด้วยสูตรเป็นต้นว่า 'คณเน ทสัสสะ' (Gaṇane dasassa), มีการทำให้เป็นรัสสะด้วยสูตรเป็นต้นว่า 'กวจิ' (Kvaci) และมีการลงนิคหิตอาคม, ส่วนที่เหลือเหมือนกับคำว่า วีสติ (vīsati). ๓๐ (tiṃsati หรือ tiṃsaṃ), ๓๐ ปี (tiṃsa vassāni) มีการลบนิคหิต, ตึสํ, ตึสายะ เป็นต้น. ๓๑ (ekatiṃsati หรือ ekatiṃsaṃ), ๓๒ (bāttiṃsaṃ), ๓๒ (dvattiṃsaṃ), ๓๓ (tettiṃsaṃ) เป็นต้น. චතුදසත්ථවාචකස්ස කතෙකසෙසස්ස දසස්ස චත්තාර, යොවචනස්ස ඊසං, චත්තාලීසං, ‘‘ල දරාන’’න්ති රස්ස ලත්තං, තාලීසං වා. චත්තාලීසතිමො. එකචත්තාලීසං, ද්වාචත්තාලීසං, ද්විචත්තාලීසං, තෙචත්තාලීසං, තිචත්තාලීසං ඉච්චාදි. ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าสี่สิบ ซึ่งทำเอกเสสแล้ว มีการอาเทศเป็น จัตตาระ, ของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น อีสัง เป็น จัตตาลีสัง, มีการแปลง ร เป็น ล ด้วยสูตรว่า 'ล ทรานัง' หรือเป็น ตาลีสัง ก็ได้. จัตตาลีสติโม. เอกจัตตาลีสัง, ทว้าจัตตาลีสัง, ทวิจัตตาลีสัง, เตจัตตาลีสัง, ติจัตตาลีสัง เป็นต้น. පඤ්චදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස පඤ්ඤා, යොවචනස්ස ආසඤ්ච. පඤ්ඤාසං, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා පණ්ණාදෙසො, පණ්ණාසං වා. එකපඤ්ඤාසං, ද්වෙපඤ්ඤාසං, ද්විපඤ්ඤාසං. ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าห้าสิบ มีการอาเทศเป็น ปัญญา และของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น อาสัง เป็น ปัญญาสัง, มีการอาเทศเป็น ปัณณา ด้วยสูตรมีต้นว่า 'เตสุ วุฒิ โลปา' เป็น ปัณณาสัง ก็ได้. เอกปัญญาสัง, ทเวปัญญาสัง, ทวิปัญญาสัง. ඡදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස ඡ, යොවචනස්ස ඨිආදෙසො, ‘‘ස ඡස්ස වා’’ති සකාරාදෙසො, සට්ඨි, ද්වාසට්ඨි, ද්වෙසට්ඨි, ද්විසට්ඨි, තෙසට්ඨි, තිසට්ඨි. ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าหกสิบ มีการอาเทศเป็น ฉะ, ของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น ฐิ, มีการอาเทศเป็น ส การะ ด้วยสูตรว่า 'ส ฉัสส วา' เป็น สัฏฐิ, ทวาสัฏฐิ, ทเวสัฏฐิ, ทวิสัฏฐิ, เตสัฏฐิ, ติสัฏฐิ. සත්තදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස සත්ත, යොවචනස්ස රි, ති ච. සත්තරි, සත්තති, ද්වාසත්තරි, ද්වාසත්තති, ද්විසත්තරි, දිසත්තති, තෙසත්තති, තිසත්තති ඉච්චාදි. ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าเจ็ดสิบ มีการอาเทศเป็น สัตตะ และของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น ริ และ ติ เป็น สัตตริ, สัตตติ, ทวาสัตตริ, ทวาสัตตติ, ทวิสัตตริ, ทิสัตตติ, เตสัตตติ, ติสัตตติ เป็นต้น. අට්ඨදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස අස, යොවචනස්ස ඊතිආදෙසො ච. අසීති, එකාසීති, ද්වෙඅසීති, තෙඅසීති, චතුරාසීති, ‘‘ක්වචා’’දිනා දීඝො. ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าแปดสิบ มีการอาเทศเป็น อส และของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น อีติ เป็น อสีติ, เอกาสีติ, ทเวอสีติ, เตอสีติ, จตุราสีติ, มีการทีฆะด้วยสูตรมีต้นว่า 'กวจิ'. නවදසත්ථවාචකස්ස [Pg.252] දසස්ස නව, යොවචනස්ස උති ච, නවුති, ද්වානවුති, ද්වෙනවුති, ද්විනවුති, තෙනවුති, තිනවුති, චතුනවුති, ඡන්නවුතියා, ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩානං. ของ ทส ศัพท์ ที่กล่าวอรรถว่าเก้าสิบ มีการอาเทศเป็น นว และของ โย วิภัตติ มีการอาเทศเป็น อุติ เป็น นวุติ, ทวานวุติ, ทเวนวุติ, ทวินวุติ, เตนวุติ, ตินวุติ, จตุนวุติ, ฉนวุติยา, แห่งลัทธิทั้งหลายเก้าสิบหก. ‘‘ගණනෙ, දසස්සා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า Gaṇane และบทว่า dasassa ย่อมตามมา 415. දසදසකං සතං දසකානං සතං සහස්සඤ්ච යොම්හි. ๔๑๕. สิบแห่งหมวดสิบเป็นร้อย และสิบแห่งหมวดร้อยเป็นพัน ในโยวิภัตติ ගණනෙ පරියාපන්නස්ස දසදසකත්ථවාචකස්ස දසසද්දස්ස සතං හොති, සතදසකත්ථවාචකස්ස දසස්ස සහස්සං හොති යොම්හි. ඉමිනා නිපාතනෙන යොලොපො, තද්ධිතත්තා පුන නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, නිග්ගහීතස්ස ලොපො, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො, යොජනානං සතං, සහස්සං. සතං නපුංසකමෙකවචනන්තඤ්ච, තථා සහස්සං, වග්ගභෙදෙ සබ්බත්ථ බහුවචනම්පි භවති. ද්වෙ වීසතියො. එවං තිංසාදීසුපි, ද්වෙ සතානි, බහූනි සතානි, ද්වෙ සහස්සානි, බහූනි සහස්සානි. ในคำว่า ทส (สิบ) อันนับเนื่องในการนับ ซึ่งกล่าวถึงเนื้อความคือสิบแห่งหมวดสิบ ย่อมเป็น สต (ร้อย), ในคำว่า ทส (สิบ) ซึ่งกล่าวถึงเนื้อความคือสิบแห่งหมวดร้อย ย่อมเป็น สหสฺส (พัน) ในโยวิภัตติ. ด้วยการนิบาตนี้ จึงมีการลบโยวิภัตติ, เพราะความเป็นตัทธิต จึงมีการลงสยาธิวิภัตติอีกครั้งในฐานะเป็นนาม, มีการลบนฤคหิต, มีการแปลง สิ เป็น อํ, (เช่น) ยอชนานํ สตํ (ร้อยแห่งโยชน์), สหสฺสํ (พันแห่งโยชน์). คำว่า สตํ เป็นนปุงสกลิงค์และเอกวจนะ, คำว่า สหสฺสํ ก็เช่นกัน, เมื่อแยกเป็นหมวดหมู่ ย่อมเป็นพหูวจนะได้ในที่ทั้งปวง (เช่น) เทฺว วีสติโย (ยี่สิบ ๒ หมวด). แม้ในคำว่า ตึส เป็นต้น ก็เช่นกัน (เช่น) เทฺว สตานิ (สองร้อย), พหูนิ สตานิ (หลายร้อย), เทฺว สหสฺสานิ (สองพัน), พหูนิ สหสฺสานิ (หลายพัน). සතස්ස ද්විකන්ති අත්ථෙ ඡට්ඨීතප්පුරිසං කත්වා ‘‘සතං ද්වික’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘ද්විකාදීනං තදුත්තරපදානඤ්ච නිපච්චන්තෙ’’ති වුත්තියං වචනතො ඉමිනා නිපාතනෙන උත්තරපදස්ස පුබ්බනිපාතො, කකාරලොපො ච හොති. ද්විසතං. එවං සතස්ස තිකං තිසතං, තථා චතුසතං, පඤ්චසතං, ඡසතං, සත්තසතං, අට්ඨසතං, නවසතං, දසසතං සහස්සං හොති. අථ වා ද්වෙ සතානි ද්විසතන්ති දිගුසමාසො. එවං තිසතං, චතුසතං ඉච්චාදි. ในอรรถว่า หมวดสองแห่งร้อย เมื่อทำเป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส เมื่อควรจะกล่าวว่า สตํ ทฺวิกํ แต่เพราะคำกล่าวในวุตติว่า 'บท ทวิกะ เป็นต้น และบทหลังเหล่านั้น สำเร็จโดยนิบาต' ด้วยการนิบาตนี้ จึงมีการวางบทหลังไว้ข้างหน้า และมีการลบอักษร ก. เป็น ทฺวิสตํ. เช่นเดียวกัน หมวดสามแห่งร้อย เป็น ติสตํ, และ จตุสตํ, ปญฺจสตํ, ฉสตํ, สตฺตสตํ, อฏฺฐสตํ, นวสตํ, ทสสตํ (สิบร้อย) ย่อมเป็น สหสฺสํ (พัน). อีกอย่างหนึ่ง เทฺว สตานิ เป็น ทฺวิสตํ เป็นทิคุสมาส. เช่นเดียวกัน ติสตํ, จตุสตํ เป็นต้น. 416. යාව තදුත්තරි දසගුණිතඤ්ච. ๔๑๖. และ (ทวีคูณ) สิบเท่า จนถึงจำนวนที่ยิ่งไปกว่านั้น යාව තාසං සඞ්ඛ්‍යානමුත්තරි, තාව දසගුණිතඤ්ච කාතබ්බං, එත්ථ දකාරො සන්ධිජො. යථා – දසස්ස ගණනස්ස දසගුණිතං [Pg.253] සතං හොති, සතස්ස දසගුණිතං සහස්සං, සහස්සස්ස දසගුණිතං දසසහස්සං, ඉදං නහුතන්තිපි වුච්චති, දසසහස්සස්ස දසගුණිතං සතසහස්සං, තං ලක්ඛන්තිපි වුච්චති, සතසහස්සස්ස දසගුණිතං දසසතසහස්සං. จนกว่าจะถึงจำนวนที่ยิ่งไปกว่านั้น ก็พึงทำให้เป็นสิบเท่า ในที่นี้ ท อักษร เป็นตัวสนธิ เช่น สิบเท่าของจำนวนสิบ เป็นร้อย, สิบเท่าของร้อย เป็นพัน, สิบเท่าของพัน เป็นหมื่น (จำนวนนี้เรียกว่า นหุต ด้วย), สิบเท่าของหมื่น เป็นแสน (จำนวนนั้นเรียกว่า ลักขะ ด้วย), สิบเท่าของแสน เป็นสิบแสน ‘‘යදනුපපන්නා නිපාතනා සිජ්ඣන්තී’’ති වත්තතෙ. มีคำตามมาว่า 'รูปที่ไม่ได้สำเร็จโดยวิธีปกติ ย่อมสำเร็จได้ด้วยการนิบาต' 417. සකනාමෙහි. ๔๑๗. ด้วยชื่อของตนเอง යාසං පන සඞ්ඛ්‍යානං අනිද්දිට්ඨනාමධෙය්‍යානං යානි රූපානි, තානි සකෙහි නාමෙහි නිපච්චන්තෙ. සතසහස්සානං සතං කොටි, ඉත්ථිලිඞ්ගා, එකවචනන්තා ච, වග්ගභෙදෙ බහුවචනඤ්ච භවති, කොටිසතසහස්සානං සතං පකොටි, පකොටිසතසහස්සානං සතං කොටිප්පකොටි. එවං නහුතං, නින්නහුතං, අක්ඛොභිනී, බින්දු, අබ්බුදං, නිරබ්බුදං, අහහං, අබබං, අටටං, සොගන්ධිකං, උප්පලං, කුමුදං, පුණ්ඩරීකං, පදුමං, කථානං, මහාකථානං, අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යන්ති. ส่วนรูปศัพท์ของจำนวนที่ไม่ได้ระบุชื่อไว้เหล่านั้น ย่อมนิบาตด้วยชื่อของตนเอง ร้อยแสน เป็นโกฏิ เป็นอิตถีลิงค์ และลงท้ายด้วยเอกพจน์ และในคราวแบ่งหมวดหมู่ ย่อมเป็นพหูพจน์ได้, ร้อยแสนของโกฏิ เป็นปโกฏิ, ร้อยแสนของปโกฏิ เป็นโกฏิปปโกฏิ. เช่นนี้ คือ นหุต, นินนหุต, อักโขภินี, พินทุ, อัพพุทะ, นิรัพพุทะ, อะหะหะ, อะบะบะ, อะฏะฏะ, โสคันธิกะ, อุบล, กุมุท, ปุณฑริก, ปทุม, กถานะ, มหากถานะ, อสงไขย ඉච්චෙවං ඨානතො ඨානං, සතලක්ඛගුණං මතං; කොටිප්පභුතිනං වීස-සඞ්ඛ්‍යානඤ්ච යථාක්කමං. ด้วยประการฉะนี้ จากตำแหน่งหนึ่งไปอีกตำแหน่งหนึ่ง พึงทราบว่ามีค่าเป็นร้อยแสนเท่า และจำนวน ๒๐ มีโกฏิเป็นต้น ตามลำดับ ‘‘ද්වෙ පරිමාණානි එතස්සා’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า 'สิ่งนี้มีประมาณสอง' 418. ද්වාදිතො කොනෙකත්ථෙ ච. ๔๑๘. ลง ก ปัจจัย ในความหมายหลายอย่าง หลัง ทวิ เป็นต้น ද්විඉච්චෙවමාදිතො ගණනතො කප්පච්චයො හොති අනෙකත්ථෙ. ද්විකො රාසි ද්විකං. එවං තිකං, චතුක්කං, පඤ්චකං, ඡක්කං, සත්තකං, අට්ඨකං, නවකං, දසකං, පණ්ණාසකං, සතකං, සහස්සකං ඉච්චාදි. จากการนับตั้งแต่ ทวิ เป็นต้นไป ย่อมมี ก ปัจจัย ในอรรถหลายอย่าง. กองอันประกอบด้วย 2 ชื่อว่า ทวิกะ. เช่นเดียวกับ ติกะ, จตุกกะ, ปัญจกะ, ฉักกะ, สัตตกะ, อัฏฐกะ, นวกะ, ทสกะ, ปัณณาสกะ, สตกะ, สหัสสกะ เป็นต้น. සඞ්ඛ්‍යාතද්ධිතං. สังขยาตัทธิต අබ්‍යයතද්ධිත อัพยยตัทธิต ‘‘එකස්මිං [Pg.254] වාරෙ භුඤ්ජති, ද්විවාරෙ භුඤ්ජතී’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า “ย่อมฉันครั้งเดียว, ย่อมฉันสองครั้ง” 419. එකාදිතො සකිස්ස ක්ඛත්තුං. ๔๑๙. ขัตตุงปัจจัย ย่อมลงในที่แห่ง สกึ (ศัพท์) หลังสังขยา มีเอกะเป็นต้น එකද්විතිඉච්චෙවමාදිතො ගණනතො සකිස්ස ඨානෙ වාරත්ථෙ ක්ඛත්තුංපච්චයො හොති. එකක්ඛත්තුං, ද්වික්ඛත්තුං භුඤ්ජති, ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා සිලොපො. එවං තික්ඛත්තුං, චතුක්ඛත්තුං, පඤ්චක්ඛත්තුං, ඡක්ඛත්තුං, සත්තක්ඛත්තුං, අට්ඨක්ඛත්තුං, නවක්ඛත්තුං, දසක්ඛත්තුං, සතක්ඛත්තුං, සහස්සක්ඛත්තුං, බහුක්ඛත්තුං, කතික්ඛත්තුං. จากการนับมี เอกะ ทวิ ติ เป็นต้น ขัตตุงปัจจัยย่อมลงในที่แห่ง สกึ (ศัพท์) ในอรรถว่า วาระ (ครั้ง). (เช่น) เอกกฺขตฺตุํ, ทฺวิกฺขตฺตุํ ย่อมฉัน, มีการลบ สิ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า “สพฺพาสมาวุโส” เป็นต้น. เช่นเดียวกับ ติกฺขตฺตุํ, จตุกฺขตฺตุํ, ปญฺจกฺขตฺตุํ, ฉกฺขตฺตุํ, สตฺตกฺขตฺตุํ, อฏฺฐกฺขตฺตุํ, นวกฺขตฺตุํ, ทสกฺขตฺตุํ, สตกฺขตฺตุํ, สหสฺสกฺขตฺตุํ, พหุกฺขตฺตุํ, กติกฺขตฺตุํ. ‘‘එකෙන විභාගෙනා’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า “โดยส่วนเดียว” මණ්ඩූකගතියා සඞ්ඛ්‍යාග්ගහණමනුවත්තතෙ. การตามมาของบทว่า สังขยา ย่อมเป็นไปโดยวิธีแบบกบกระโดด (มัณฑูกคติ) 420. විභාගෙ ධා ච. ๔๒๐. ธา ปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า วิภาค (การแบ่ง) ด้วย විභාගත්ථෙ එකාදිසඞ්ඛ්‍යාතො ධාපච්චයො හොති. චසද්දෙන එකද්විතො ජ්ඣ ච, සුත්තාදිතො සො ච. එකධා. ද්වීහි විභාගෙහි ද්විධා, දුධා වා, ද්වෙධා. තීහි විභාගෙහි තිධා, තෙධා වා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්සෙකාරො. එවං චතුධා, පඤ්චධා, ඡධා, සත්තධා, අට්ඨධා, නවධා, දසධා, සතධා, සහස්සධා, කතිධා, බහුධා. ในอรรถว่าการแบ่ง ย่อมลง ธา ปัจจัย หลังสังขยาที่มีเอกะเป็นต้น. ด้วย จ ศัพท์ ย่อมลง ชฺฌ ปัจจัย หลัง เอกะ และ ทวิ, และลง โส ปัจจัย หลัง สุตตะ เป็นต้น. เอกธา (โดยส่วนเดียว). โดยการแบ่งเป็น ๒ ส่วน เป็น ทวิธา หรือ ทุธา หรือ ทเวธา. โดยการแบ่งเป็น ๓ ส่วน เป็น ติธา หรือ เตธา, มีการแปลง อิ เป็น เอ ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุฑฺฒิ' เป็นต้น. เช่นนี้ จตุธา, ปัญจธา, ฉธา, สัตตธา, อัฏฐธา, นวธา, ทสธา, สตธา, สหสฺสธา, กติธา, พหุธา. ජ්ඣප්පච්චයෙ එකධා කරොතීති එකජ්ඣං. එවං ද්වෙජ්ඣං. เมื่อลง ชฺฌ ปัจจัย (วิเคราะห์ว่า) ย่อมทำโดยส่วนเดียว ชื่อว่า เอกชฺฌํ. เช่นเดียวกับ ทฺเวชฺฌํ. සොපච්චයෙ සුත්තෙන විභාගෙන සුත්තසො. එවං බ්‍යඤ්ජනසො, පදසො, අත්ථසො, බහුසො, සබ්බාකාරෙන සබ්බසො[Pg.255], උපායසො, හෙතුසො, ඨානසො, යොනිසො. เมื่อลง โส ปัจจัย โดยการแบ่งตามสูตร ชื่อว่า สุตฺตโส. เช่นเดียวกับ พฺยญฺชนโส, ปทโส, อัตถโส, พหุโส, สัพพโส (โดยอาการทั้งปวง), อุปายโส, เหตุโส, ฐานโส, โยนิโส. 421. සබ්බනාමෙහි පකාරවචනෙ තු ථා. ๔๒๑. ลง ถา ปัจจัย หลังสัพพนามทั้งหลาย ในอรรถว่าประการ. සබ්බනාමෙහි පකාරවචනත්ථෙ ථාපච්චයො හොති, තුසද්දෙන ථත්තාපච්චයො ච. සාමඤ්ඤස්ස භෙදකො විසෙසො පකාරො, තස්සාභිධානෙති අත්ථො, සො පකාරො තථා, තං පකාරං තථා, තෙන පකාරෙන තථා, යෙන පකාරෙන යථා. එවං සබ්බථා, අඤ්ඤථා, ඉතරථා, උභයථා, ථත්තාපච්චයෙ තෙන පකාරෙන තථත්තා. එවං යථත්තා, අඤ්ඤථත්තා. ในอรรถว่าประการ ย่อมลง ถา ปัจจัย หลังสัพพนามทั้งหลาย และด้วย ตุ ศัพท์ ย่อมลง ถตฺตา ปัจจัย. ความพิเศษที่จำแนกความทั่วไป ชื่อว่า ประการ, มีอรรถว่า ในการกล่าวถึงประการนั้น. ประการนั้น ชื่อว่า ตถา, ซึ่งประการนั้น ชื่อว่า ตถา, โดยประการนั้น ชื่อว่า ตถา. โดยประการใด ชื่อว่า ยถา. เช่นนี้ สัพพถา, อัญญถา, อิตรถา, อุภยถา. เมื่อลง ถตฺตา ปัจจัย โดยประการนั้น ชื่อว่า ตถตฺตา. เช่นนี้ ยถตฺตา, อัญญถตฺตา. කො පකාරොති අත්ථෙ – ในอรรถว่า ประการอะไร — 422. කිමිමෙහි ථං. ๔๒๒. ลง ถํ ปัจจัย หลัง กิง และ อิมะ. කිංඉමඉච්චෙතෙහි ථංපච්චයො හොති පකාරවචනත්ථෙ. ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන කිස්ස කාදෙසො. කථං, කං පකාරං කථං, කෙන පකාරෙන කථං, අයං පකාරො ඉත්ථං, ඉමං පකාරං ඉත්ථං. අනෙන පකාරෙන ඉත්ථං, ‘‘ඉමස්සි ථං දානිහ තො ධෙසු චා’’ති ඉමසද්දස්ස ඉකාරො, ද්විත්තං. එත්ථ හි ක්ඛත්තුං ආදිථංපරියොසානප්පච්චයන්තානං අබ්‍යයතද්ධිතත්තා නාමබ්‍යපදෙසං කත්වා විභත්තිම්හි කතෙ ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා විභත්තිලොපො, ‘‘ක්වචි තො පඤ්චම්‍යත්ථෙ’’තිආදිනා වුත්තතොආදිප්පච්චයන්තා ච ඉධෙව අබ්‍යයතද්ධිතෙ සඞ්ගය්හන්ති. หลัง กิง และ อิมะ เป็นต้น ย่อมลง ถํ ปัจจัย ในอรรถว่าประการ. ในสูตรว่า “กิสฺส ก เว จ” ด้วย จ ศัพท์ มีการแปลง กิสฺส เป็น ก. (เช่น) กถํ (อย่างไร), ประการอะไร ชื่อว่า กถํ, ด้วยประการอะไร ชื่อว่า กถํ, ประการนี้ ชื่อว่า อิตฺถํ (อย่างนี้), ประการนี้ ชื่อว่า อิตฺถํ, ด้วยประการนี้ ชื่อว่า อิตฺถํ. ในสูตรว่า “อิมสฺสิ ถํ ทานิห โต เธสุ จ” มีการแปลง อิมะ เป็น อิ และมีการซ้อนพยัญชนะ. ด้วยว่า ในที่นี้ เพราะความเป็นอัพยยตัทธิตแห่งบทที่มีปัจจัยมี ขัตตุง เป็นต้น และมี ถํ เป็นที่สุด เมื่อตั้งชื่อว่าเป็นนามแล้ว เมื่อลงวิภัตติแล้ว ย่อมมีการลบวิภัตติด้วยสูตรว่า “สพฺพาสมาวุโส” เป็นต้น และปัจจัยที่มี โต เป็นต้น ที่กล่าวไว้ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ” เป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในอัพยยตัทธิตนี้เอง. 423. යදනුපපන්නා [Pg.256] නිපාතනා සිජ්ඣන්ති. ๔๒๓. ศัพท์ที่ไม่ได้สำเร็จตามกฎเกณฑ์ สำเร็จได้ด้วยนิบาต. යෙ සද්දා ලක්ඛණෙන අනුපපන්නා අනිද්දිට්ඨලක්ඛණා අක්ඛරාදිතො, නාමොපසග්ගනිපාතතො වා සමාසතද්ධිතාදිතො වා, තෙ නිපාතනා සිජ්ඣන්ති. ศัพท์เหล่าใดที่ไม่ได้สำเร็จตามกฎเกณฑ์ มีลักษณะที่ไม่ได้แสดงไว้โดยอักษรเป็นต้น หรือโดยนาม อุปสรรค นิบาต หรือโดยสมาส ตัทธิตเป็นต้น ศัพท์เหล่านั้นสำเร็จได้ด้วยนิบาต. තද්ධිතතො තාව – จากตัทธิตก่อน – ඉමස්මා ජ්ජ සියා කාලෙ, සමානාපරතො ජ්ජු ච; ඉමසද්දස්ස’කාරො ච, සමානස්ස ච සො සියා. ในกาลนี้ พึงมี อชฺช (วันนี้), และจากศัพท์ว่า สมาน และ อปร พึงมี ชฺชุ; และอักษร อ ที่ที่สุดของ อิมศัพท์ และของสมานศัพท์ พึงเป็น ส. ඉමස්මිං කාලෙ, ඉමස්මිං දිවසෙ වා අජ්ජ, සමානෙ කාලෙ සජ්ජු, අපරස්මිංදිවසෙ අපරජ්ජු. නිපාතෙහි භවත්ථෙ තනප්පච්චයො. අජ්ජ භවං අජ්ජතනං, අජ්ජ භවා අජ්ජතනී, ස්වෙ භවං ස්වාතනං. එවං පුරාතනං, හිය්‍යො භවං හිය්‍යත්තනං, හිය්‍යො භවා හිය්‍යත්තනී ඉච්චාදි. ในกาลนี้ หรือในวันนี้ คือ อชฺช, ในกาลเสมอกัน คือ สชฺชุ, ในวันอื่น คือ อปรชฺชุ. ตนปัจจัยในอรรถว่ามี (ภวตฺถ) ลงหลังนิบาตทั้งหลาย. มีในวันนี้ คือ อชฺชตนํ, มีในวันนี้ (อิตถีลิงค์) คือ อชฺชตนี, มีในวันพรุ่งนี้ คือ สฺวาตนํ. อย่างนี้ ปุราตนํ, มีในเมื่อวาน คือ หิยฺยตฺตนํ, มีในเมื่อวาน (อิตถีลิงค์) คือ หิยฺยตฺตนี เป็นต้น. අබ්‍යයතද්ධිතං. อัพยยตัทธิต. සාමඤ්ඤවුත්තිභාවත්ථා-බ්‍යයතො තද්ධිතං තිධා; තත්‍රාදි චතුධාපච්චා-නෙකත්ථස්සත්ථිසඞ්ඛ්‍යාතො. ตัทธิตมี ๓ อย่าง คือจากอัพยยะที่มีความหมายทั่วไปและมีอรรถว่าภาวะ; ใน ๓ อย่างนั้น อย่างแรกมี ๔ อย่าง โดยอรรถว่าปัจจัย, อเนกัตถะ, อัตถิ และสังขยา. ඉති පදරූපසිද්ධියං තද්ධිතකණ්ඩො จบตัทธิตกัณฑ์ ในปทรูปสิทธิ. පඤ්චමො. กัณฑ์ที่ ๕. 6. ආඛ්‍යාතකණ්ඩ ๖. อาขยาตกัณฑ์. භූවාදිගණ ภูวาทิคณะ. විභත්තිවිධාන วิภัตติวิธาน. අථ [Pg.257] ආඛ්‍යාතවිභත්තියො ක්‍රියාවාචීහි ධාතූහි පරා වුච්චන්තෙ. ลำดับนั้น จะกล่าวถึงอาขยาตวิภัตติทั้งหลายที่ลงหลังธาตุทั้งหลายที่กล่าวถึงกิริยา. තත්ථ ක්‍රියං ආචික්ඛතීති ආඛ්‍යාතං, ක්‍රියාපදං. වුත්තඤ්හි ‘‘කාලකාරකපුරිසපරිදීපකං ක්‍රියාලක්ඛණමාඛ්‍යාතික’’න්ති. තත්ථ කාලොති අතීතාදයො, කාරකමිති කම්මකත්තුභාවා, පුරිසාති පඨමමජ්ඣිමුත්තමා, ක්‍රියාති ගමනපචනාදිකො ධාත්වත්ථො, ක්‍රියාලක්ඛණං සඤ්ඤාණං එතස්සාති ක්‍රියාලක්ඛණං, අතිලිඞ්ගඤ්ච. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่าอาขยาต เพราะบอกกิริยา, คือ กิริยาบท. ก็คำนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า "อาขยาตมีลักษณะเป็นกิริยาที่แสดงกาล การก บุรุษ". ในบทเหล่านั้น ชื่อว่ากาล คือ อดีตเป็นต้น, ชื่อว่าการก คือ กรรม กัตตุ ภาวะ, ชื่อว่าบุรุษ คือ ปฐม มัชฌิม อุตตมะ, ชื่อว่ากิริยา คือ อรรถของธาตุมีการไป การหุงเป็นต้น, ชื่อว่ากิริยาลักษณะ เพราะเป็นเครื่องหมายของกิริยา, และเป็นอติลิงค์ (ไม่มีลิงค์). වුත්තම්පි චෙතං – และคำนี้ท่านก็กล่าวไว้แล้วว่า – ‘‘යං තිකාලං තිපුරිසං, ක්‍රියාවාචි තිකාරකං; අතිලිඞ්ගං ද්විවචනං, තදාඛ්‍යාතන්ති වුච්චතී’’ති. "บทใดมี ๓ กาล มี ๓ บุรุษ กล่าวซึ่งกิริยา มี ๓ การก เป็นอติลิงค์ มี ๒ วจนะ บทนั้นท่านเรียกว่าอาขยาต." කාලාදිවසෙන ධාත්වත්ථං විභජන්තීති විභත්තියො, ත්‍යාදයො, තා පන වත්තමානා පඤ්චමී සත්තමී පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනී අජ්ජතනී භවිස්සන්තී කාලාතිපත්ති චාති අට්ඨවිධා භවන්ති. ชื่อว่าวิภัตติ เพราะจำแนกอรรถของธาตุโดยอำนาจแห่งกาลเป็นต้น, คือ ติเป็นต้น. วิภัตติเหล่านั้นแล มี ๘ หมวด คือ วัตตมานา ปัญจมี สัตตมี ปโรกขา หิยยัตตนี อัชชัตตนี ภวิสสันตี และกาลาติปัตติ. ක්‍රියං ධාරෙන්තීති ධාතවො, භූවාදයො, ඛාදිධාතුප්පච්චයන්තා ච, තෙ පන අත්ථවසා ද්විධා භවන්ති සකම්මකා, අකම්මකා චාති. තත්‍ර සකම්මකා යෙ ධාතවොකම්මාපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා – කටං කරොති, ගාමං ගච්ඡති, ඔදනං පචතීතිආදයො, අකම්මකා යෙ කම්මනිරපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා – අච්ඡති, සෙති, තිට්ඨතීතිආදයො. ชื่อว่าธาตุ เพราะทรงไว้ซึ่งกิริยา, คือ ภูวาทิธาตุ และธาตุที่มีปัจจัยลงท้ายมีขาทิธาตุเป็นต้น. ธาตุเหล่านั้นแล โดยอำนาจแห่งอรรถ มี ๒ อย่าง คือ สกรรมธาตุ และ อกรรมธาตุ. ในธาตุเหล่านั้น ธาตุเหล่าใดเป็นสกรรมธาตุ กล่าวซึ่งกิริยาที่ต้องเรียกหากรรม, เช่น ทำเสื่อ, ไปสู่บ้าน, หุงข้าว เป็นต้น. ธาตุเหล่าใดเป็นอกรรมธาตุ กล่าวซึ่งกิริยาที่ไม่ต้องเรียกหากรรม, เช่น นั่งอยู่, นอนอยู่, ยืนอยู่ เป็นต้น. තෙ [Pg.258] පන සත්තවිධා භවන්ති විකරණප්පච්චයභෙදෙන, කථං? අවිකරණා භූවාදයො. නිග්ගහීතපුබ්බකඅවිකරණා රුධාදයො, යවිකරණා දිවාදයො, ණුණා උණාවිකරණා ස්වාදයො, නාප්පණ්හාවිකරණා කියාදයො, ඔයිරවිකරණා තනාදයො, සකත්ථෙ ණෙ ණයන්තා චුරාදයොති. ธาตุเหล่านั้นแล มี ๗ หมวด โดยความต่างแห่งวิกรรณปัจจัย, อย่างไร? ภูวาทิธาตุไม่มีวิกรรณปัจจัย. รุธาทิธาตุมีวิกรรณปัจจัยที่มีนิคคหิตอยู่หน้า. ทิวาทิธาตุมี ย วิกรรณปัจจัย. สวาทิธาตุมี ณุ ณา อุ ณา วิกรรณปัจจัย. กิยาทิธาตุมี นา ปฺป ณฺหา วิกรรณปัจจัย. ตนาทิธาตุมี โอ ยิร วิกรรณปัจจัย. จุราทิธาตุมี เณ ปัจจัยในสกัดถะ และลงท้ายด้วย ณย. තත්ථ පඨමං අවිකරණෙසු භූවාදීසු ධාතූසු පඨමභූතා අකම්මකා භූඉච්චෙතස්මා ධාතුතො ත්‍යාදයො පරා යොජීයන්තෙ. ในธาตุเหล่านั้น ก่อนอื่น ในบรรดาภูวาทิธาตุที่ไม่มีวิกรรณปัจจัย ท่านประกอบ ติ เป็นต้น ไว้เบื้องหลัง ภูธาตุ ซึ่งเป็นอกรรมธาตุเป็นอันดับแรก. භූසත්තායං, ‘‘භූ’’ඉච්චයං ධාතු සත්තායමත්ථෙ වත්තතෙ, ක්‍රියාසාමඤ්ඤභූතෙ භවනෙ වත්තතෙති අත්ථො. ภู ในอรรถว่ามี (สตฺตายํ), ธาตุว่า "ภู" นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่ามี, มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปในภาวะอันเป็นกิริยาสามัญ. ‘‘භූ’’ඉති ඨිතෙ – เมื่อตั้ง "ภู" ไว้ – 424. භූවාදයො ධාතවො. ๔๒๔. ธาตุทั้งหลายมีภูเป็นต้น. භූඉච්චෙවමාදයො යෙ ක්‍රියාවාචිනො සද්දගණා, තෙ ධාතුසඤ්ඤා හොන්ති. භූ ආදි යෙසං තෙ භූවාදයො, අථ වා භූවා ආදී පකාරා යෙසං තෙ භූවාදයො. หมู่แห่งศัพท์เหล่าใดมีภูเป็นต้นอย่างนี้ ที่กล่าวซึ่งกิริยา, ศัพท์เหล่านั้นย่อมมีชื่อว่าธาตุ. ธาตุเหล่าใดมีภูเป็นต้น ธาตุเหล่านั้นชื่อว่าภูวาทิ, อีกอย่างหนึ่ง ธาตุเหล่าใดมีภูและวาเป็นต้นเป็นประเภท ธาตุเหล่านั้นชื่อว่าภูวาทิ. භූවාදීසු වකාරොයං, ඤෙය්‍යො ආගමසන්ධිජො; භූවාප්පකාරා වා ධාතූ, සකම්මාකම්මකත්ථතො. ว อักษรนี้ในคำว่า ภูวาทิ พึงทราบว่าเกิดจากอาคมสนธิ; หรือธาตุทั้งหลายมีภูและวาเป็นประเภท โดยอรรถที่เป็นสกรรมะและอกรรมะ. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිතො ‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ. บทว่า "กวจิ" ตามมาจากสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น. 425. ධාතුස්සන්තො ලොපොනෙකස්සරස්ස. ๔๒๕. การลบที่สุดของธาตุที่มีสระหลายตัว. අනෙකස්සරස්ස ධාතුස්ස අන්තො ක්වචි ලොපො හොති. ที่สุดของธาตุที่มีสระหลายตัว บางครั้งย่อมมีการลบ. ක්වචිග්ගහණං ‘‘මහීයති සමථො’’තිආදීසු නිවත්තනත්ථං, ඉති අනෙකස්සරත්තාභාවා ඉධ ධාත්වන්තලොපො න හොති. การลงบทว่า "กวจิ" เพื่อห้ามการลบในอุทาหรณ์ว่า "มหียติ สมโถ" เป็นต้น, เพราะเหตุนั้น เพราะไม่มีความเป็นธาตุที่มีสระหลายตัว ในที่นี้จึงไม่มีการลบที่สุดของธาตุ. තතො [Pg.259] ධාත්වාධිකාරවිහිතානෙකප්පච්චයප්පසඞ්ගෙ ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පටිපත්තී’’ති කත්වා වත්තමානවචනිච්ඡායං – จากนั้น เมื่อมีปัจจัยหลายอย่างที่ถูกบัญญัติไว้ในธาตุอาธิการะพึงถึงพร้อม, โดยถือหลักว่า "การปฏิบัติศัพท์ย่อมเป็นไปตามลำดับแห่งความต้องการ [ของผู้พูด]" เมื่อต้องการจะกล่าววัตตมานาวิภัตติ – 426. වත්තමානා තිඅන්ති, සිථ, මිම, තෙඅන්තෙ, සෙව්හෙ, එම්හෙ. ๔๒๖. ปัจจุบันวิภัตติ คือ ติ, อันติ, สิ, ถะ, มิ, มะ, เต, อันเต, เส, วเห, เอ, มเห. ත්‍යාදයො ද්වාදස වත්තමානාසඤ්ඤා හොන්තීති ත්‍යාදීනං වත්තමානත්ථවිසයත්තා වත්තමානාසඤ්ඤා. วิภัตติมี ติ เป็นต้น ๑๒ ตัวเหล่านี้ ชื่อว่าปัจจุบันวิภัตติ เพราะวิภัตติมี ติ เป็นต้น เหล่านี้ มีอรรถเป็นปัจจุบันเป็นอารมณ์ จึงชื่อว่าปัจจุบันวิภัตติ. 427. කාලෙ. ๔๒๗. ในกาล. අයමධිකාරො. นี้เป็นบทอธิการ. ඉතො පරං ත්‍යාදිවිභත්තිවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ. จากนี้ไป ในการบัญญัติวิภัตติมี ติ เป็นต้น ย่อมตามไปในที่ทั้งปวง. 428. වත්තමානා පච්චුප්පන්නෙ. ๔๒๘. ปัจจุบันวิภัตติ ในปัจจุบันกาล. පච්චුප්පන්නෙ කාලෙ ගම්‍යමානෙ වත්තමානාවිභත්ති හොති, කාලොති චෙත්ථ ක්‍රියා, කරණං කාරො, රකාරස්ස ලකාරො, කාලො. เมื่อปัจจุบันกาลปรากฏอยู่ ย่อมมีปัจจุบันวิภัตติ, ในคำว่า กาละ นี้ กิริยา (การกระทำ) ชื่อว่า กาละ, การกระทำ ชื่อว่า กาโร, อักษร ร กลายเป็น ล, จึงเป็น กาโล. තස්මා – เพราะเหตุนั้น – ක්‍රියාය ගම්‍යමානාය, විභත්තීනං විධානතො; ධාතූහෙව භවන්තීති, සිද්ධං ත්‍යාදිවිභත්තියො. เพราะมีการบัญญัติวิภัตติทั้งหลาย เมื่อกิริยาปรากฏอยู่ วิภัตติมี ติ เป็นต้น ย่อมมีมาจากธาตุทั้งหลายเท่านั้น ดังนี้ จึงสำเร็จแล้ว. ඉධ පන කාලස්ස අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාණත්තිපරිකප්පකාලාභිපත්තිවසෙන ඡධා භින්නත්තා ‘‘පච්චුප්පන්නෙ’’ති විසෙසෙති. තං තං කාරණං පටිච්ච උප්පන්නො පච්චුප්පන්නො, පටිලද්ධසභාවො, න තාව අතීතොති අත්ථො. แต่ในที่นี้ เพราะกาลแบ่งออกเป็น ๖ อย่าง โดยความเป็นอดีตกาล อนาคตกาล ปัจจุบันกาล อาณัตติกาล ปริกัปปกาล และกาลาภิปัตติกาล จึงวิเศษณ์ (จำแนก) ด้วยคำว่า “ในปัจจุบันกาล” นั้น. คำว่า ปัจจุบัน คือ เกิดขึ้นอาศัยเหตุนั้นๆ, มีสภาพที่ได้รับแล้ว, ยังไม่เป็นอดีต ดังนี้เป็นอรรถ. පච්චුප්පන්නසමීපෙපි, තබ්බොහාරූපචාරතො; වත්තමානා අතීතෙපි, තංකාලවචනිච්ඡයාති. แม้ในที่ใกล้ปัจจุบันกาล ก็มีการใช้คำนั้นโดยอุปจาระ; แม้ในอดีตกาล ก็ใช้ปัจจุบันวิภัตติได้ ด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงกาลนั้น. තස්මිං පච්චුප්පන්නෙ වත්තමානාවිභත්තිං කත්වා, තස්සා ඨානානියමෙ ‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති පරිභාසතො ධාතුතො [Pg.260] පරං වත්තමානප්පච්චයෙ කත්වා, තෙසමනියමප්පසඞ්ගෙසති ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පටිපත්තී’’ති පරස්සපදවචනිච්ඡායං – เมื่อทำปัจจุบันวิภัตติในปัจจุบันกาลนั้นแล้ว, เมื่อไม่มีการกำหนดตำแหน่งของวิภัตตินั้น, โดยปริภาษว่า “ปัจจัยทั้งหลายย่อมอยู่หลังธาตุและลิงค์” จึงทำปัจจัยปัจจุบันวิภัตติหลังธาตุ, เมื่อมีการใช้คำว่า ปรัสสบท ด้วยความประสงค์จะกล่าวถึง “การใช้ศัพท์ย่อมเป็นไปตามลำดับความประสงค์ของผู้พูด” เพื่อป้องกันความไม่แน่นอนของปัจจัยเหล่านั้น – 429. අථ පුබ්බානි විභත්තීනං ඡ පරස්සපදානි. ๔๒๙. อนึ่ง วิภัตติ ๖ ตัวแรก เป็นปรัสสบท. අථ තද්ධිතානන්තරං වුච්චමානානං සබ්බාසං වත්තමානාදීනං අට්ඨවිධානං විභත්තීනං යානි යානි පුබ්බකානි ඡ පදානි, තානි තානි අත්ථතො අට්ඨචත්තාලීසමත්තානි පරස්සපදසඤ්ඤානි හොන්තීතිආදිම්හි ඡන්නං පරස්සපදසඤ්ඤා, පරස්සත්ථානි පදානි පරස්සපදානි, තබ්බාහුල්ලතො තබ්බොහාරො. อนึ่ง บท ๖ ตัวแรกของวิภัตติ ๘ ชนิด มีปัจจุบันวิภัตติเป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้หลังตัทธิตนั้นๆ โดยอรรถแล้วมีประมาณ ๔๘ ตัว ชื่อว่าปรัสสบท ดังนี้ ในเบื้องต้น บท ๖ ตัว ชื่อว่าปรัสสบท, บททั้งหลายที่มีประโยชน์แก่ผู้อื่น ชื่อว่าปรัสสบท, การใช้คำนั้นย่อมมีมากเพราะความมากของบทนั้น. ‘‘ධාතූහි ණෙ ණය’’ඉච්චාදිතො ‘‘ධාතූහී’’ති වත්තමානෙ – จากคำว่า “ธาตุทั้งหลาย ณี ณย” เป็นต้น คำว่า “ธาตุทั้งหลาย” ย่อมตามไป – 430. කත්තරි පරස්සපදං. ๔๓๐. ปรัสสบท ในกัตตุการก. කත්තරිකාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ සබ්බධාතූහි පරස්සපදං හොතීති පරස්සපදං කත්වා, තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ වත්තිච්ඡාවසා – เมื่อกัตตุการกเป็นบทที่พึงกล่าว ปรัสสบท ย่อมมีจากธาตุทั้งปวง ดังนี้ เมื่อทำปรัสสบทแล้ว, เมื่อไม่มีการกำหนดปรัสสบทนั้น ด้วยอำนาจแห่งความประสงค์ของผู้พูด – විපරිණාමෙන ‘‘පරස්සපදානං, අත්තනොපදාන’’න්ති ච වත්තතෙ. ด้วยการผันแปร คำว่า “ของปรัสสบททั้งหลาย, ของอัตตโนบททั้งหลาย” ย่อมตามไป. 431. ද්වෙ ද්වෙ පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසා. ๔๓๑. บุรุษที่ ๑ บุรุษที่ ๒ บุรุษที่ ๓ อย่างละ ๒ ตัว. තාසං විභත්තීනං පරස්සපදාන’මත්තනොපදානඤ්ච ද්වෙ ද්වෙ වචනානි යථාක්කමං පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසසඤ්ඤානි හොන්ති. තං යථා? ති අන්තිඉති පඨමපුරිසා, සි ථඉති මජ්ඣිමපුරිසා, මි මඉති උත්තමපුරිසා. අත්තනොපදෙසුපි තෙ අන්තෙඉති පඨමපුරිසා, සෙ ව්හෙඉති මජ්ඣිමපුරිසා, එ ම්හෙඉති උත්තමපුරිසා. එවං සෙසාසු සත්තසු විභත්තීසුපි යොජෙතබ්බන්ති[Pg.261]. එවං අට්ඨවිභත්තිවසෙන ඡන්නවුතිවිධෙ ආඛ්‍යාතපදෙ ද්වත්තිංස ද්වත්තිංස පඨමමජ්ඣිමඋත්තමපුරිසා හොන්තීති වත්තමානපරස්සපදාදිම්හි ද්වින්නං පඨමපුරිසසඤ්ඤා. วจนะ ๒ ตัวของวิภัตติเหล่านั้น ทั้งปรัสสบทและอัตตโนบท ย่อมชื่อว่าปฐมบุรุษ มัธยมบุรุษ อุตตมบุรุษ ตามลำดับ. คืออย่างไร? ติ, อันติ ชื่อว่าปฐมบุรุษ, สิ, ถะ ชื่อว่ามัธยมบุรุษ, มิ, มะ ชื่อว่าอุตตมบุรุษ. แม้ในอัตตโนบท เต, อันเต ชื่อว่าปฐมบุรุษ, เส, วเห ชื่อว่ามัธยมบุรุษ, เอ, มเห ชื่อว่าอุตตมบุรุษ. พึงประกอบในวิภัตติที่เหลือ ๗ ตัวอย่างนี้. ดังนี้ ในอาขยาตบท ๙๖ ชนิด โดยวิภัตติ ๘ ตัว ย่อมมีปฐมบุรุษ มัธยมบุรุษ อุตตมบุรุษ อย่างละ ๓๒ ตัว ดังนี้ ในเบื้องต้นของปัจจุบันปรัสสบท วจนะ ๒ ตัว ชื่อว่าปฐมบุรุษ. 432. නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපිතුල්‍යාධිකරණෙ පඨමො. ๔๓๒. เมื่อนามถูกใช้ในฐานะเป็นตุลยาธิกรณะ (มีบทประธานเดียวกัน) ย่อมเป็นปฐมบุรุษ. තුම්හාම්හසද්දවජ්ජිතෙ තුල්‍යාධිකරණභූතෙ සාධකවාචකෙ නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි පඨමපුරිසො හොතීති පඨමපුරිසං කත්වා, තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ ක්‍රියාසාධකස්ස කත්තුනො එකත්තෙ වත්තුමිච්ඡිතෙ ‘‘එකම්හි වත්තබ්බෙ එකවචන’’න්ති වත්තමානපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ති. เมื่อนามที่ยกเว้นคำว่า ตุมหะ และ อัมหะ ซึ่งเป็นตุลยาธิกรณะและเป็นบทบอกการกระทำ ถูกใช้หรือไม่ถูกใช้ก็ตาม ปฐมบุรุษย่อมมีจากธาตุทั้งหลาย ดังนี้ เมื่อทำปฐมบุรุษแล้ว, เมื่อไม่มีการกำหนดปฐมบุรุษนั้น, เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นเอกะของกัตตุการกซึ่งเป็นผู้กระทำกิริยา, เอกวจนะย่อมมีในเมื่อพึงกล่าวถึงสิ่งเดียว ดังนี้ ติ เป็นเอกวจนะของปฐมบุรุษในปัจจุบันปรัสสบท. ‘‘පරො, පච්චයො, ධාතූ’’ති ච අධිකාරො, ‘‘යථා කත්තරි චා’’ති ඉතො ‘‘කත්තරී’’ති විකරණප්පච්චයවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ. บทอธิการว่า “หลัง, ปัจจัย, ธาตุ” และคำว่า “ในกัตตุการก” จาก “ยถา กัตตริ จ” ย่อมตามไปในที่ทั้งปวงในการบัญญัติวิกรรณปัจจัย. 433. භූවාදිතො අ. ๔๓๓. อ ปัจจัย จากธาตุมี ภู เป็นต้น. භූඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො පරො අපච්චයො හොති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු පරෙසු. සබ්බධාතුකම්හියෙවායමිස්සතෙ. อ ปัจจัย ย่อมมีหลังหมู่ธาตุมี ภู เป็นต้น เมื่อวิภัตติและปัจจัยที่บัญญัติไว้ในกัตตุการกอยู่ข้างหลัง. ปัจจัยนี้ย่อมมีในสัพพธาตุกะเท่านั้น. ‘‘අසංයොගන්තස්ස, වුද්ධී’’ති ච වත්තතෙ. คำว่า “ของธาตุที่ไม่มีพยัญชนะสังโยคอยู่ท้าย, การพฤทธิ์” ย่อมตามไป. 434. අඤ්ඤෙසු ච. ๔๓๔. และในปัจจัยอื่นๆ. කාරිතතො අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු අසංයොගන්තානං ධාතූනං වුද්ධි හොති. චග්ගහණෙන ණුප්පච්චයස්සාපි වුද්ධි හොති. එත්ථ ච ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති ඉතො වාසද්දො අනුවත්තෙතබ්බො, සො ච වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන – การพฤทธิ์ย่อมมีแก่ธาตุที่ไม่มีพยัญชนะสังโยคอยู่ท้าย ในปัจจัยอื่นๆ จากการิตปัจจัย. ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ การพฤทธิ์ย่อมมีแม้แก่ ณุ ปัจจัย. ในที่นี้ พึงนำคำว่า วา จาก “ของธาตุมี ฆฏะ เป็นต้น หรือ” มาตามไป, และคำว่า วา นั้น มีอรรถว่า วิภาสาที่กำหนดไว้. เพราะเหตุนั้น – ඉවණ්ණුවණ්ණන්තානඤ්ච, ලහූපන්තාන ධාතුනං; ඉවණ්ණුවණ්ණානමෙව, වුද්ධි හොති පරස්ස න. การพฤทธิ์ย่อมมีแก่ธาตุทั้งหลายที่มี อิ วรรณะ และ อุ วรรณะ เป็นที่สุด และมีสระเบาเป็นอุปธา (พยางค์รองสุดท้าย) แก่ อิ วรรณะ และ อุ วรรณะ เท่านั้น ไม่ใช่แก่พยัญชนะอื่น. යුවණ්ණානම්පි [Pg.262] ය ණු ණා-නානිට්ඨාදීසු වුද්ධි න; තුදාදිස්සාවිකරණෙ, න ඡෙත්වාදීසු වා සියා. แม้แก่ ยุ วรรณะทั้งหลาย ก็ไม่มีการพฤทธิ์ในปัจจัยมี ย, ณุ, ณา, นิฏฐะ เป็นต้น; ในวิกรรณปัจจัยของธาตุมี ตุทะ เป็นต้น หรือในปัจจัยมี เฉตวะ เป็นต้น ก็ไม่มีการพฤทธิ์. තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ – ‘‘අයුවණ්ණානඤ්චායො වුද්ධී’’ති පරිභාසතො ඌකාරස්සොකාරො වුද්ධි. แม้ในกรณีที่ไม่มีการกำหนดกฎเกณฑ์นั้นเช่นกัน เพราะมีคำนิยามว่า 'การวุฒิของอิวรรณะและอุวรรณะเป็นเอและโอ' จึงมีการวุฒิสระอุเป็นสระโอ විපරිණාමෙන ‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තතෙ. คำว่า 'ธาตุทั้งหลาย' (dhātūnaṃ) ย่อมตามมา โดยการเปลี่ยนวิภัตติ 435. ඔ අව සරෙ. ๔๓๕. แปลงโอเป็นอวะ เมื่อมีสระอยู่เบื้องหลัง ඔකාරස්ස ධාත්වන්තස්ස සරෙ පරෙ අවාදෙසො හොති. ‘‘සරලොපො මාදෙස’’ඉච්චාදිනා සරලොපාදිම්හි කතෙ ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරනයනං කාතබ්බං. เมื่อมีสระอยู่เบื้องหลัง ย่อมมีการแปลงสระโอที่สุดธาตุเป็นอวะ เมื่อทำการลบสระเป็นต้นด้วยสูตรว่า 'สรโลโปมาเทสัปปัจจยา...' เป็นต้นแล้ว พึงทำการนำพยัญชนะไปประกอบกับสระเบื้องหลังด้วยสูตรว่า 'นเย ปรํ ยุตฺเต' සො පුරිසො සාධු භවති, සා කඤ්ඤා සාධු භවති, තං චිත්තං සාධු භවති. บุรุษนั้นย่อมเป็นคนดี, หญิงสาวนั้นย่อมเป็นคนดี, จิตนั้นย่อมเป็นธรรมชาติที่ดี එත්ථ හි – ในเรื่องนี้ (มีอธิบายดังนี้) - කත්තුනොභිහිතත්තාව, ආඛ්‍යාතෙන න කත්තරි; තතියා පඨමා හොති, ලිඞ්ගත්ථං පනපෙක්ඛිය. เพราะกัตตาถูกกล่าวแล้วด้วยอาขยาตนั่นเอง (วิภัตติ) จึงไม่ลงในอรรถกัตตา, ตติยาวิภัตติจึงกลายเป็นปฐมาวิภัตติ โดยมุ่งหมายเพียงเนื้อความของลิงค์ සතිපි ක්‍රියායෙකත්තෙ කත්තූනං බහුත්තා ‘‘බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචන’’න්ති වත්තමානපරස්සපදපඨමපුරිසබහුවචනං අන්ති, පුරෙ විය අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි. තෙ පුරිසා භවන්ති, අප්පයුජ්ජමානෙපි භවති, භවන්ති. แม้เมื่อกิริยามีความเป็นหนึ่งเดียว แต่เพราะกัตตามีจำนวนมาก ตามกฎว่า 'เมื่อพึงกล่าวในอรรถมาก พึงลงพหูพจน์' จึงลง 'อนฺติ' ซึ่งเป็นพหูพจน์ปฐมบุรุษแห่งปรัสสบทในปัจจุบันกาล มีการลง อ ปัจจัย การวุฒิ และการแปลงเป็นอวะ และการลบสระเป็นต้น เหมือนก่อนหน้านี้. (สำเร็จรูปเป็น) เต ปุริสา ภวนฺติ (บุรุษเหล่านั้นย่อมเป็น), แม้เมื่อไม่ได้ประกอบ (นามศัพท์) เข้ามา ก็ใช้ ภวติ และ ภวนฺติ ‘‘පයුජ්ජමානෙපි, තුල්‍යාධිකරණෙ’’ති ච වත්තතෙ. และคำว่า 'แม้เมื่อประกอบอยู่' (Payujjamānepi) และ 'ในที่ที่มีวิภัตติเสมอกัน' (tulyādhikaraṇe) ย่อมตามมา 436. තුම්හෙ මජ්ඣිමො. ๔๓๖. เมื่อมีตุมหศัพท์ (เป็นประธาน) ลงมัชฌิมบุรุษ තුල්‍යාධිකරණභූතෙ තුම්හසද්දෙ පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි මජ්ඣිමපුරිසො හොතීති වත්තමානපරස්සපදමජ්ඣිමපුරිසෙකවචනංසි, සෙසං පුරිමසමං. ත්වං භවසි, තුම්හෙ භවථ, අප්පයුජ්ජමානෙපි භවසි, භවථ. เมื่อตุมหศัพท์ซึ่งมีวิภัตติเสมอกัน แม้จะประกอบอยู่หรือไม่ประกอบอยู่ก็ตาม มัชฌิมบุรุษย่อมลงหลังธาตุทั้งหลาย จึงลง 'สิ' เอกพจน์มัชฌิมบุรุษแห่งปรัสสบทในปัจจุบันกาล ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. (สำเร็จรูปเป็น) ตฺวํ ภวสิ, ตุมฺเห ภวถ, แม้เมื่อไม่ได้ประกอบ (นามศัพท์) เข้ามา ก็ใช้ ภวสิ และ ภวถ තුල්‍යාධිකරණෙති [Pg.263] කිමත්ථං? තයා පච්චතෙ ඔදනො. คำว่า 'ในที่ที่มีวิภัตติเสมอกัน' (Tulyādhikaraṇe) ใส่เข้ามาเพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อป้องกันในตัวอย่างเช่น) ตยา ปจฺจเต โอทโน (ข้าวสุกอันท่านหุงอยู่) තස්මිංයෙවාධිකාරෙ – ในอำนาจแห่งสูตร (หรือบท) นั้นนั่นเอง - 437. අම්හෙ උත්තමො. ๔๓๗. เมื่อมีอมหศัพท์ (เป็นประธาน) ลงอุตตมบุรุษ තුල්‍යාධිකරණභූතෙ අම්හසද්දෙ පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි උත්තමපුරිසො හොතීති වත්තමානපරස්සපදඋත්තමපුරිසෙකවචනං මි, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා. เมื่ออมหศัพท์ซึ่งมีวิภัตติเสมอกัน แม้จะประกอบอยู่หรือไม่ประกอบอยู่ก็ตาม อุตตมบุรุษย่อมลงหลังธาตุทั้งหลาย จึงลง 'มิ' เอกพจน์อุตตมบุรุษแห่งปรัสสบทในปัจจุบันกาล มีการลง อ ปัจจัย การวุฒิ และการแปลงเป็นอวะ 438. අකාරො දීඝං හිමිමෙසු. ๔๓๘. สระอะถึงความเป็นทีฆะ (เสียงยาว) เมื่ออยู่หน้าวิภัตติ หิ, มิ, เม และ สุ අකාරො දීඝමාපජ්ජතෙ හිමිමඉච්චෙතාසු විභත්තීසු. අහං භවාමි, මයං භවාම. භවාමි, භවාම. สระอะย่อมถึงความเป็นทีฆะในวิภัตติทั้งหลายเหล่านี้คือ หิ, มิ, มะ. (สำเร็จรูปเป็น) อหํ ภวามิ, มยํ ภวาม. ภวามิ, ภวาม ‘‘විභත්තීනං, ඡා’’ති ච වත්තතෙ. และคำว่า 'แห่งวิภัตติทั้งหลาย' (Vibhattīnaṃ) และ 'หก' (cha) ย่อมตามมา 439. පරාණ්‍යත්තනොපදානි. ๔๓๙. วิภัตติทั้งหลายที่อยู่เบื้องหลัง ชื่อว่าอัตตโนบท සබ්බාසං වත්තමානානං අට්ඨවිධානං විභත්තීනං යානි යානි පරානි ඡ පදානි, තානි තානි අත්තනොපදසඤ්ඤානි හොන්තීති තෙආදීනං අත්තනොපදසඤ්ඤා. ในบรรดาวิภัตติทั้ง 8 หมวด วิภัตติ 6 ตัวเบื้องหลังของวิภัตติหมวดวัตตมานาทั้งหมดเหล่านั้น ชื่อว่าอัตตโนบท ดังนั้น วิภัตติมี เต เป็นต้น จึงชื่อว่าอัตตโนบท ‘‘ධාතූහි, අත්තනොපදානී’’ති ච වත්තතෙ. และคำว่า 'จากธาตุทั้งหลาย' (Dhātūhi) และ 'อัตตโนบททั้งหลาย' (attanopadāni) ย่อมตามมา 440. කත්තරි ච. ๔๔๐. และในอรรถกัตตา කත්තරි ච කාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ ධාතූහි අත්තනොපදානි හොන්ති. චග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං, සෙසං පරස්සපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. භවතෙ, භවන්තෙ, භවසෙ, භවව්හෙ, භවෙ, භවාම්හෙ. และเมื่อกัตตปัจจัย (ตัวผู้ทำ) เป็นอรรถที่พึงกล่าว อัตตโนบททั้งหลายย่อมลงหลังธาตุ การลง จ ศัพท์ (ในสูตร) เพื่อต้องการห้ามในบางแห่ง ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในปรัสสบทนั่นเอง. (สำเร็จรูปเป็น) ภวเต, ภวนฺเต, ภวเส, ภววฺเห, ภเว, ภวามฺเห පච පාකෙ, ධාතුසඤ්ඤායං ධාත්වන්තලොපො, වුත්තනයෙනෙව ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ඉවණ්ණුවණ්ණානමභාවා වුද්ධිඅභාවොවෙත්ථ විසෙසො. සො දෙවදත්තො ඔදනං පචති, පචන්ති, පචසි[Pg.264], පචථ, පචාමි, පචාම, සො ඔදනං පචතෙ, තෙ පචන්තෙ, ත්වං පචසෙ, තුම්හෙ පචව්හෙ, අහං පචෙ, මයං පචාම්හෙ. ปจ ธาตุ ในความหมายว่า 'หุง', เมื่อตั้งชื่อธาตุแล้ว ลบสระที่สุดธาตุ การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ข้อพิเศษในที่นี้คือ ไม่มีการวุฒิ เพราะไม่มีอิวรรณะและอุวรรณะ. (ตัวอย่าง) โส เทวทตฺโต โอทนํ ปจติ (นายเทวทัตนั้นย่อมหุงซึ่งข้าว), ปจนฺติ, ปจสิ, ปจถ, ปจามิ, ปจาม, โส โอทนํ ปจเต, เต ปจนฺเต, ตฺวํ ปจเส, ตุมฺเห ปจวฺเห, อหํ ปเจ, มยํ ปจามฺเห පඨමපුරිසාදීනමෙකජ්ඣප්පවත්තිප්පසඞ්ගෙ පරිභාසමාහ – ในกรณีที่มีการใช้ปฐมบุรุษเป็นต้นร่วมกันในที่เดียวกัน ย่อมกล่าวคำนิยาม (ปริภาษา) ว่า - 441. සබ්බෙසමෙකාභිධානෙ පරො පුරිසො. ๔๔๑. เมื่อมีการกล่าวถึง (บุรุษ) ทั้งหมดรวมกัน ให้ใช้บุรุษที่อยู่ถัดไป සබ්බෙසං පඨමමජ්ඣිමානං, පඨමුත්තමානං, මජ්ඣිමුත්තමානං තිණ්ණං වා පුරිසානං එකතොභිධානෙ කාතබ්බෙ පරො පුරිසො යොජෙතබ්බො. එකකාලානමෙවාභිධානෙ චායං. සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචසීති පරියායප්පසඞ්ගෙ තුම්හෙ පචථාති භවති. එවං සො ච පචති, අහඤ්ච පචාමීති මයං පචාම, තථා ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි, මයං පචාම, සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි, මයං පචාම. එවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. เมื่อพึงกล่าวรวมกันซึ่งบุรุษทั้งหมด คือ ปฐมบุรุษกับมัชฌิมบุรุษ, ปฐมบุรุษกับอุตตมบุรุษ, มัชฌิมบุรุษกับอุตตมบุรุษ หรือบุรุษทั้งสามรวมกัน พึงประกอบบุรุษที่อยู่หลัง (ตามลำดับ) และกฎนี้ใช้เฉพาะเมื่อกล่าวถึงในกาลเดียวกันเท่านั้น. ในกรณีที่พึงกล่าวตามลำดับว่า 'เขาก็หุง และท่านก็หุง' ย่อมใช้ว่า 'ตุมฺเห ปจถ' (ท่านทั้งหลายย่อมหุง). เช่นเดียวกัน 'เขาก็หุง และข้าก็หุง' ย่อมใช้ว่า 'มยํ ปจาม' (เราทั้งหลายย่อมหุง), 'ท่านก็หุง และข้าก็หุง' ย่อมใช้ว่า 'มยํ ปจาม', 'เขาก็หุง ท่านก็หุง และข้าก็หุง' ย่อมใช้ว่า 'มยํ ปจาม' พึงประกอบเช่นนี้ในทุกแห่ง එකාභිධානෙති කිමත්ථං? ‘‘සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචිස්සසි, අහං පචිං’’ එත්ථ භින්නකාලත්තා ‘‘මයං පචිම්හා’’ති න භවති. คำว่า 'เมื่อมีการกล่าวถึงรวมกัน' (Ekābhidhāne) ใส่เข้ามาเพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อป้องกันในตัวอย่างเช่น) 'โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจิสฺสสิ, อหํ ปจึ' (เขาย่อมหุง, ท่านจักหุง, และข้าหุงแล้ว) ในที่นี้เพราะมีกาลต่างกัน จึงไม่ใช้ว่า 'มยํ ปจิมฺหา' ගමු සප්ප ගතිම්හි, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤායං ධාත්වන්තලොපො. คมุ ธาตุ ในความหมายว่า 'ไป', เมื่อตั้งชื่อธาตุแล้ว ลบสระที่สุดธาตุ เหมือนก่อนหน้านี้ කත්තරි ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති. การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น ในอรรถกัตตา 442. ගමිස්සන්තො ච්ඡො වා සබ්බාසු. ๔๔๒. ที่สุดของคมุธาตุ เป็น ฉะ บ้าง ในวิภัตติทั้งปวง. ගමුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්සන්තො මකාරො ච්ඡො හොති වා සබ්බාසු විභත්තීසු, සබ්බග්ගහණෙන මානන්ත ය කාරිතප්පච්චයෙසු ච. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙනායං – อักษร มะ ที่สุดของคมุธาตุนี้ เป็น ฉะ บ้าง ในวิภัตติทั้งปวง, และด้วยการรับเอาคำว่า สัพพะ (ในสูตร) จึงเป็น ฉะ ในปัจจัยทั้งหลายมี มานะ อันตะ ยะ และการิตปัจจัยด้วย. วาศัพท์นี้ มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา. เพราะเหตุนั้น (จึงมีคำประพันธ์) นี้ว่า - විධිං නිච්චඤ්ච වාසද්දො, මාන’න්තෙසු තු කත්තරි; දීපෙතානිච්චමඤ්ඤත්ථ, පරොක්ඛායමසන්තකං. วาศัพท์ ย่อมแสดงวิธิและนิจจะ ในปัจจัยคือมานะและอันตะในกัตตุวาจก, แสดงอนิจจะในที่อื่น และแสดงความไม่มีในปโรกขา. අප්පච්චයපරනයනානි[Pg.265], සො පුරිසො ගාමං ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගරුපුබ්බරස්සතො පරස්ස පඨමපුරිසබහුවචනස්ස රෙ වා හොති, ගච්ඡරෙ. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. การนำปัจจัย อะ ไปประกอบข้างหลัง: บุรุษนั้นย่อมไปสู่บ้าน, เขาทั้งหลายย่อมไป. ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น ปฐมบุรุษพหูพจน์วิภัตติที่อยู่หลังสระรัสสะซึ่งมีครุอยู่ข้างหน้า เป็น เร บ้าง, (เช่น) คัจฉเร. ท่านย่อมไป, ท่านทั้งหลายย่อมไป. ข้าพเจ้าย่อมไป, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมไป. ච්ඡාදෙසාභාවෙ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්ස එකාරො. ගමෙති, ගමෙන්ති, සරලොපො. ගමෙසි, ගමෙථ. ගමෙමි, ගමෙම. เมื่อไม่มีการแปลงเป็น ฉะ, อะ ปัจจัย เป็น เอ ด้วยสูตรว่า 'โลปัญเจตตะมะกาโร'. (เป็น) คเมติ, คเมนติ, (มีการ) ลบสระ. คเมสิ, คเมถะ. คเมมิ, คเมมะ. අත්තනොපදෙපි සො ගාමං ගච්ඡතෙ, ගච්ඡන්තෙ, ගච්ඡරෙ. ගච්ඡසෙ, ගච්ඡව්හෙ. ගච්ඡෙ, ගච්ඡාම්හෙ. แม้ในอัตตโนบท: เขาย่อมไปสู่บ้าน, เขาทั้งหลายย่อมไป, คัจฉเร. ท่านย่อมไป, ท่านทั้งหลายย่อมไป. ข้าพเจ้าย่อมไป, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมไป. ‘‘කුතො නු ත්වං ආගච්ඡසි, රාජගහතො ආගච්ඡාමී’’තිආදීසු පන පච්චුප්පන්නසමීපෙ වත්තමානවචනං. แต่ในประโยคเป็นต้นว่า 'ท่านมาจากไหน? ข้าพเจ้ามาจากกรุงราชคฤห์' เป็นการใช้คำวัตตมานาในอรรถใกล้ปัจจุบัน. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า วา ตามไป. 443. ගමිස්ස ඝම්මං. ๔๔๓. แปลง คมุธาตุ เป็น ฆัมมะ. ගමුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ඝම්මාදෙසො හොති වා. ඝම්මති, ඝම්මන්ති ඉච්චාදි. มีการแปลงคมุธาตุนี้ทั้งสิ้นเป็น ฆัมมะ บ้าง. (เช่น) ฆัมมติ, ฆัมมันติ เป็นต้น. භාවකම්මෙසු පන – แต่ในภาววาจกและกัมมวาจก - 444. අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනි. ๔๔๔. อัตตโนบทวิภัตติทั้งหลาย ย่อมลงในอรรถภาวะและกรรม. භාවෙ ච කම්මනි ච කාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ අත්තනොපදානි හොන්ති, චසද්දෙන කම්මකත්තරිපි. භවනං භාවො, සො ච කාරකන්තරෙන අසංසට්ඨො කෙවලො භවනලවනාදිකො ධාත්වත්ථො. කරීයතීති කම්මං. අකම්මකාපි ධාතවො සොපසග්ගා සකම්මකාපි භවන්ති, තස්මා කම්මනි අනුපුබ්බා භූධාතුතො වත්තමානත්තනොපදපඨමපුරිසෙකවචනං තෙ. เมื่อจะกล่าวถึงภาวกากะและกัมมการกะ อัตตโนบทวิภัตติทั้งหลายย่อมลง, และด้วย จะ ศัพท์ ย่อมลงในกัมมกัตตุวาจกด้วย. ความเป็น ชื่อว่า ภาวะ, และภาวะนั้นคืออรรถของธาตุล้วนๆ เช่น การเป็น การเกี่ยว เป็นต้น ที่ไม่เกี่ยวข้องกับกากะอื่น. สิ่งที่ถูกทำ ชื่อว่า กรรม. แม้ธาตุที่เป็นอกัมมกะ เมื่อมีอุปสรรคอยู่หน้า ก็ย่อมเป็นสกัมมกะได้, เพราะฉะนั้น ในกัมมวาจก เบื้องหลังภูธาตุที่มี อนุ อุปสรรคอยู่หน้า วัตตมานาวิภัตติ อัตตโนบท ปฐมบุรุษเอกพจน์ คือ เต. ‘‘ධාතූහි [Pg.266] ණෙ ණය’’ඉච්චාදිතො ‘‘ධාතූහී’’ති වත්තමානෙ – เมื่อบทว่า 'ธาตุหิ' ตามมาจากสูตรว่า 'ธาตุหิ เณ ณยะ' เป็นต้น - 445. භාවකම්මෙසු යො. ๔๔๕. ยะ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถภาวะและกรรม. සබ්බධාතූහි පරො භාවකම්මෙසු යප්පච්චයො හොති. අත්තනොපදවිසයෙවායමිස්සතෙ, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තෙ අනුවත්තිතවාග්ගහණෙන යප්පච්චයෙ වුද්ධි න භවති, අනුභූයතෙ සුඛං දෙවදත්තෙන. ยะ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งปวงในอรรถภาวะและกรรม. ยะ ปัจจัยนี้ ย่อมปรารถนาเฉพาะในอรรถของอัตตโนบทเท่านั้น. ด้วยการตามมาของ วา ศัพท์ ในสูตรว่า 'อัญเญสุ จะ' จึงไม่มีการวุฑฒิเมื่อมี ยะ ปัจจัย, (เช่น) อันว่าสุข อันเทวทัตย่อมเสวย. ආඛ්‍යාතෙන අවුත්තත්තා, තතියා හොති කත්තරි; කම්මස්සාභිහිතත්තා න, දුතියා පඨමාවිධ. เพราะกัตตาอันอาขยาตไม่ได้กล่าวถึง ตติยาวิภัตติจึงมีในกัตตา; เพราะกรรมถูกกล่าวถึงแล้ว ทุติยาวิภัตติจึงไม่มี (แต่) ปฐมาวิภัตติย่อมมีในที่นี้. අනුභූයන්තෙ සම්පත්තියො තයා. අනුභූයසෙ ත්වං දෙවදත්තෙන, අනුභූයව්හෙ තුම්හෙ. අහං අනුභූයෙ තයා, මයං අනුභූයාම්හෙ. สมบัติทั้งหลายอันท่านย่อมเสวย. ท่านอันเทวทัตย่อมเสวย, ท่านทั้งหลายอันเทวทัตย่อมเสวย. ข้าพเจ้าอันท่านย่อมเสวย, ข้าพเจ้าทั้งหลายอันท่านย่อมเสวย. ‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිතො ‘‘ක්වචී’’ති වත්තමානෙ – เมื่อบทว่า 'กวจิ' ตามมาจากสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น - 446. අත්තනොපදානි පරස්සපදත්තං. ๔๔๖. อัตตโนบทวิภัตติทั้งหลาย ถึงความเป็นปรัสสบท. අත්තනොපදානි ක්වචි පරස්සපදත්තමාපජ්ජන්තෙ, අකත්තරියෙවෙතං. යකාරස්ස ද්විත්තං, අනුභූය්‍යති මයා සුඛං, අනුභූය්‍යතෙ වා, අනුභූය්‍යන්ති. අනුභූය්‍යසි, අනුභූය්‍යථ. අනුභූය්‍යාමි, අනුභූය්‍යාම. ද්විත්තාභාවෙ – අනුභූයති, අනුභූයන්ති. อัตตโนบทวิภัตติทั้งหลาย ย่อมถึงความเป็นปรัสสบทบ้าง, การแปลงนี้ย่อมมีในอรรถที่มิใช่กัตตาเท่านั้น. มีการซ้อน ย อักษร, (เช่น) อันว่าสุข อันข้าพเจ้าย่อมเสวย, หรือเป็น อนูภูยยเต, อนูภูยยันติ. อนูภูยยสิ, อนูภูยยถะ. อนูภูยยามิ, อนูภูยยามะ. เมื่อไม่มีการซ้อน - อนูภูยติ, อนูภูยันติ. ක්වචීති කිං? අනුභූයතෙ. บทว่า กวจิ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อเป็นตัวอย่างว่า) อนูภูยเต (ก็มี). භාවෙ අදබ්බවුත්තිනො භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, තඤ්ච පඨමපුරිසස්සෙව, භූයතෙ දෙවදත්තෙන, දෙවදත්තෙන සම්පති භවනන්ති අත්ථො. ในภาววาจกซึ่งไม่กล่าวถึงเนื้อความที่เป็นอรรถ (สสาร), เพราะภาวะมีเพียงหนึ่งเดียว จึงมีเพียงเอกพจน์เท่านั้น และเป็นปฐมบุรุษเท่านั้น, (เช่น) ภูยเต เทวทัตเตนะ, มีอรรถว่า 'การเป็น (มีอยู่) แห่งเทวทัตในกาลปัจจุบัน'. පචධාතුතො [Pg.267] කම්මනි අත්තනොපදෙ යප්පච්චයෙ ච කතෙ – เมื่อลง ยะ ปัจจัย และอัตตโนบทวิภัตติในอรรถกรรม หลังปจธาตุ - විපරිණාමෙන ‘‘යස්සා’’ති වත්තමානෙ – เมื่อบทว่า 'ยัสสะ' ตามมาโดยการเปลี่ยนรูปวิภัตติ - 447. තස්ස චවග්ගයකාරවකාරත්තං සධාත්වන්තස්ස. ๔๔๗. ยะ ปัจจัยนั้น พร้อมกับที่สุดของธาตุ ถึงความเป็นจวรรค ย อักษร และ ว อักษร. තස්ස භාවකම්මවිසයස්ස යප්පච්චයස්ස චවග්ගයකාරවකාරත්තං හොති ධාත්වන්තෙන සහ යථාසම්භවං. එත්ථ ච ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඉතො සීහගතියා වාසද්දො අනුවත්තෙතබ්බො, සො ච වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන – ยะ ปัจจัยนั้นในอรรถภาวะและกรรม พร้อมกับที่สุดของธาตุ ย่อมถึงความเป็นจวรรค ย อักษร และ ว อักษร ตามสมควร. และในที่นี้ วา ศัพท์ จากสูตรว่า 'อิวรรณาคโม วา' พึงตามมาด้วยวิธีสีหคติ, และ วา ศัพท์นั้น มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา. เพราะเหตุนั้น - චවග්ගො ච ත වග්ගානං, ධාත්වන්තානං යවත්තනං; රවානඤ්ච සයප්පච්ච-යානං හොති යථාක්කමන්ති. ความเป็นจวรรคแห่งตวรรคที่สุดธาตุ, ความเป็น ยะ และ วะ แห่งที่สุดธาตุ (ระ และ สะ) พร้อมด้วย ยะ ปัจจัย ย่อมมีตามลำดับ. ධාත්වන්තස්ස චවග්ගාදිත්තා චකාරෙ කතෙ ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති චකාරස්ස ද්විත්තං. පච්චතෙ ඔදනො දෙවදත්තෙන, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගරුපුබ්බරස්සතො පරස්ස පඨමපුරිසබහුවචනස්ස ක්වචි රෙ හොති. පච්චරෙ, පච්චන්තෙ. පච්චසෙ, පච්චව්හෙ. පච්චෙ, පච්චාම්හෙ. เพราะที่สุดธาตุเป็นจวรรคเป็นต้น เมื่อแปลงเป็น จ อักษรแล้ว จึงซ้อน จ ด้วยสูตรว่า 'ปะระทเวภาโว ฐานะ'. (เช่น) อันว่าข้าวสุก อันเทวทัตย่อมหุง. ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น ปฐมบุรุษพหูพจน์วิภัตติที่อยู่หลังสระรัสสะซึ่งมีครุอยู่ข้างหน้า เป็น เร บ้าง. (เช่น) ปัจจเร, ปัจจันเต. ปัจจเส, ปัจจัพเห. ปัจเจ, ปัจจามเห. පරස්සපදාදෙසෙ පච්චති, පච්චන්ති. පච්චසි, පච්චථ. පච්චාමි, පච්චාම. තථා කම්මකත්තරි පච්චතෙ ඔදනො සයමෙව, පච්චන්තෙ. පච්චති, පච්චන්ති වා ඉච්චාදි. เมื่อแปลงเป็นปรัสสบท: ปัจจติ, ปัจจันติ. ปัจจสิ, ปัจจถะ. ปัจจามิ, ปัจจามะ. ในกัมมกัตตุวาจกก็เช่นเดียวกัน: อันว่าข้าวสุก ย่อมหุงเอง, ปัจจันเต. หรือ ปัจจติ, ปัจจันติ เป็นต้น. ගමිතො කම්මනි අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ – จาก คมฺ ธาตุ ในกรรมวาจก อัตตโนบท และเมื่อลง ย ปัจจัยแล้ว – ‘‘ධාතූහි, තස්මිං, යෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า ‘‘ธาตูหิ, ตสฺมึ, เย’’ ย่อมตามมา. 448. ඉවණ්ණාගමො වා. ๔๔๘. มีการลงอิวัณณะอาคมบ้าง. සබ්බෙහි ධාතූහි තස්මිං භාවකම්මවිසයෙ යප්පච්චයෙ පරෙ ඉවණ්ණාගමො හොති වාති ඊකාරාගමො. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. ච්ඡාදෙසො, ගච්ඡීයතෙ ගාමො දෙවදත්තෙන[Pg.268], ගච්ඡීයන්තෙ. ගච්ඡීයසෙ, ගච්ඡීයව්හෙ. ගච්ඡීයෙ, ගච්ඡීයාම්හෙ. หลังธาตุทั้งปวง ในภาววิสัยและกรรมวิสัยนั้น เมื่อ ย ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง มีการลงอิวัณณะอาคมบ้าง คือมีการลงอีการอาคม. วา ศัพท์นี้มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา. มีการแปลงเป็น ฉ (คจฺฉ), เช่น คจฺฉียเต คาโม เทวทตฺเตน (หมู่บ้านอันเทวทัตไปอยู่), คจฺฉียนฺเต. คจฺฉียเส, คจฺฉียวฺเห. คจฺฉีเย, คจฺฉียามฺเห. ච්ඡාදෙසාභාවෙ – ในเมื่อไม่มีการแปลงเป็น ฉ – ‘‘ධාතූහි, යො, වා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า ‘‘ธาตูหิ, โย, วา’’ ย่อมตามมา. 449. පුබ්බරූපඤ්ච. ๔๔๙. และมีการทำปุพพรูป. හෙට්ඨානුත්තෙහි පරස්සෙවෙදං, තෙන කටපවග්ගයකාරලසන්තෙහෙව ධාතූහි පරො යප්පච්චයො පුබ්බරූපමාපජ්ජතෙ වාති මකාරා පරස්ස යකාරස්ස මකාරො. ගම්මතෙ, ගමීයතෙ, ගම්මන්තෙ, ගමීයන්තෙ. ගම්මසෙ, ගමීයසෙ, ගම්මව්හෙ, ගමීයව්හෙ. ගම්මෙ, ගමීයෙ, ගම්මාම්හෙ, ගමීයාම්හෙ. สูตรนี้เป็นของปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่ไม่ได้กล่าวไว้ข้างล่าง, เพราะฉะนั้น ย ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มี ก ต ป วรรค ย ล ส เป็นที่สุด ย่อมถึงความเป็นปุพพรูปบ้าง คือ ย การที่อยู่หลัง ม การ แปลงเป็น ม การ. เช่น คมฺมเต, คมียเต. คมฺมนฺเต, คมียนฺเต. คมฺมเส, คมียเส, คมฺมวฺเห, คมียวฺเห. คมฺเม, คมียเย, คมฺมามฺเห, คมียามฺเห. පරස්සපදත්තෙ – ගච්ඡීය්‍යති, ගච්ඡීය්‍යන්ති. ගච්ඡීයති, ගච්ඡීයන්ති වා. ගම්මති, ගම්මන්ති. ගමීයති, ගමීයන්ති. ඉකාරාගමෙ ගමිය්‍යති, ගමිය්‍යන්ති. තථා ඝම්මීයති, ඝම්මීයන්ති ඉච්චාදි. เมื่อเป็นปรัสสบท – คจฺฉียฺยติ, คจฺฉียฺยนฺติ. หรือ คจฺฉียติ, คจฺฉียนฺติ. คมฺมติ, คมฺมนฺติ. คมียติ, คมียนฺติ. เมื่อลงอิการอาคม เป็น คมิยฺยติ, คมิยฺยนฺติ. เช่นเดียวกัน คมฺมียติ, คมฺมียนฺติ เป็นต้น. වත්තමානාවිභත්ති. วิภัตติปัจจุบันกาล. 450. පඤ්චමී තු අන්තු, හි ථ, මි ම, තං අන්තං, ස්සුව්හො, එ ආමසෙ. ๔๕๐. ปัญจมีวิภัตติ คือ ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิ ม (ปรัสสบท) และ ตํ อนฺตํ, สฺสุ วฺโห, เอ อามเส (อัตตโนบท). ත්වාදයො ද්වාදස පඤ්චමීසඤ්ඤා හොන්ති. วิภัตติ 12 ตัวมี ตุ เป็นต้น ชื่อว่าปัญจมีวิภัตติ. 451. ආණත්‍යාසිට්ඨෙනුත්තකාලෙ පඤ්චමී. ๔๕๑. ปัญจมีวิภัตติใช้ในอรรถแห่งอาณัติ (การสั่ง) และอาสิฏฐะ (การอวยพร) ในกาลที่ไม่ใช่กาลที่ล่วงไปแล้ว. ආණත්‍යත්ථෙ ච ආසීසත්ථෙ අනුත්තකාලෙ පඤ්චමීවිභත්ති හොති. ปัญจมีวิภัตติย่อมมีในอรรถแห่งอาณัติและอาสิฏฐะในกาลที่ไม่ใช่กาลที่ล่วงไปแล้ว. සතිපි කාලාධිකාරෙ පුන කාලග්ගහණෙන විධිනිමන්තනාජ්ඣෙසනානුමතිපත්ථනාපත්තකාලාදීසු ච පඤ්චමී. ආණාපනමාණත්ති, ආසීසනමාසිට්ඨො, සො ච ඉට්ඨස්ස අසම්පත්තස්ස [Pg.269] අත්ථස්ස පත්ථනං, තස්මිං ආණත්‍යාසිට්ඨෙ. අනු සමීපෙ උත්තකාලො අනුත්තකාලො, පච්චුප්පන්නකාලොති අත්ථො, න උත්තකාලොති වා අනුත්තකාලො, තස්මිං අනුත්තකාලෙ, කාලමනාමසිත්වා හොතීති අත්ථො. แม้เมื่อมีบทว่า กาเล ตามมาอยู่แล้ว การรับเอาบทว่า กาเล อีกครั้ง ก็เพื่อแสดงว่าปัญจมีวิภัตติใช้ในอรรถแห่งวิธิ (การกำหนด), นิมันตนะ (การเชิญ), อัชเฌสนะ (การอ้อนวอน), อนุมาติ (การอนุญาต), ปัตถนา (การปรารถนา), และปัตตกาละ (กาลที่ควร) เป็นต้น. การสั่ง คือ อาณัติ. การอวยพร คือ อาสิฏฐะ, และอาสิฏฐะนั้นคือการปรารถนาประโยชน์ที่น่าปรารถนาซึ่งยังไม่มาถึง, ในอรรถแห่งอาณัติและอาสิฏฐะนั้น. กาลที่ใกล้กับอุตตกาล (กาลที่ล่วงไปแล้ว) ชื่อว่า อนุตตกาล มีอรรถว่าปัจจุบันกาล, หรือกาลที่ไม่ใช่กาลที่ล่วงไปแล้ว ชื่อว่า อนุตตกาล, ในอนุตตกาลนั้น มีอรรถว่าย่อมมีโดยไม่เจาะจงกาล. තත්ථ ආසීසනත්ථෙ භූධාතුතො පඤ්චමීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං තු, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා. සො සුඛී භවතු, තෙ සුඛිතා භවන්තු. ในอรรถแห่งการอวยพรนั้น ลง ตุ ปัญจมีวิภัตติ ปรัสสบท ปฐมบุรุษ เอกพจน์ หลังภูธาตุ, ลง อ ปัจจัย, ทำวุฒิและแปลงเป็น อว. เช่น โส สุขี ภวตุ (ขอเขาจงมีความสุข), เต สุขิตา ภวนฺตุ (ขอพวกเขาจงมีความสุข). විපරිණාමෙන ‘‘අකාරතො’’ති වත්තතෙ. โดยการเปลี่ยนรูปวิภัตติ บทว่า ‘‘อกาโร’’ ตามมาเป็น ‘‘อกาโต’’. 452. හිලොපං වා. ๔๕๒. หรือมีการลบ หิ. අකාරතො පරො හිවිභත්ති ලොපමාපජ්ජතෙ වා. ත්වං සුඛී භව, භවාහි වා, හිම්හි දීඝො. තුම්හෙ සුඛිතා භවථ. අහං සුඛී භවාමි, මයං සුඛිනො භවාම. หิ วิภัตติที่อยู่หลังอการันต์ ย่อมถึงการลบบ้าง. เช่น ตฺวํ สุขี ภว, หรือ ภวาหิ (ทีฆะหน้า หิ). ตุมฺเห สุขิตา ภวถ. อหํ สุขี ภวามิ, มยํ สุขิโน ภวาม. අත්තනොපදෙ සො සුඛී භවතං, තෙ සුඛිතා භවන්තං. ත්වං සුඛී භවස්සු, තුම්හෙ සුඛිතා භවව්හො. අහං සුඛී භවෙ, මයං සුඛිතා භවාමසෙ. ในอัตตโนบท: โส สุขี ภวตํ, เต สุขิตา ภวนฺตํ. ตฺวํ สุขี ภวสฺสุ, ตุมฺเห สุขิตา ภววฺโห. อหํ สุขี ภเว, มยํ สุขิตา ภวามเส. කම්මනි අනුභූයතං තයා, අනුභූයන්තං. අනුභූයස්සු, අනුභූයව්හො. අනුභූයෙ, අනුභූයාමසෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභූය්‍යතු, අනුභූය්‍යන්තු. අනුභූයතු, අනුභූයන්තු වා, අනුභූය්‍යාහි ඉච්චාදි. භාවෙ භූයතං. ในกรรมวาจก: อนุกฺภูยตํ ตยา (อันท่านพึงเสวย), อนุกฺภูยนฺตํ. อนุกฺภูยสฺสุ, อนุกฺภูยวฺโห. อนุกฺภูเย, อนุกฺภูยามเส. เมื่อเป็นปรัสสบท: อนุกฺภูยฺยตุ, อนุกฺภูยฺยนฺตุ. หรือ อนุกฺภูยตุ, อนุกฺภูยนฺตุ, อนุกฺภูยฺยาหิ เป็นต้น. ในภาววาจก: ภูยตํ. ආණත්තියං කත්තරි දෙවදත්තො දානි ඔදනං පචතු, පචන්තු. පච, පචාහි, පචථ. පචාමි, පචාම. පචතං, පචන්තං. පචස්සු, පචව්හො. පචෙ, පචාමසෙ. ในอาณัติ (การสั่ง) ในกัตตุวาจก: เทวทตฺโต ทานิ โอทนํ ปจตุ (ขอเทวทัตจงหุงข้าวบัดนี้), ปจนฺตุ. ปจ, ปจาหิ, ปจถ. ปจามิ, ปจาม. (อัตตโนบท) ปจตํ, ปจนฺตํ. ปจสฺสุ, ปจวฺโห. ปเจ, ปจามเส. කම්මනි යප්පච්චයචවග්ගාදි, පච්චතං ඔදනො දෙවදත්තෙන, පච්චන්තං. පච්චස්සු, පච්චව්හො. පච්චෙ, පච්චාමසෙ. පරස්සපදත්තෙ පච්චතු, පච්චන්තු. පච්ච, පච්චාහි, පච්චථ. පච්චාමි, පච්චාම. ในกรรมวาจก มี ย ปัจจัยและการแปลงเป็น จ วรรค เป็นต้น: ปจฺจตํ โอทโน เทวทตฺเตน (ข้าวอันเทวทัตจงหุง), ปจฺจนฺตํ. ปจฺจสฺสุ, ปจฺจวฺโห. ปจฺเจ, ปจฺจามเส. เมื่อเป็นปรัสสบท: ปจฺจตุ, ปจฺจนฺตุ. ปจฺจ, ปจฺจาหิ, ปจฺจถ. ปจฺจามิ, ปจฺจาม. තථා [Pg.270] සො ගාමං ගච්ඡතු, ගච්ඡන්තු. ගච්ඡ, ගච්ඡාහි, ගච්ඡථ. ගච්ඡාමි, ගච්ඡාම. ගමෙතු, ගමෙන්තු. ගම, ගමාහි, ගමෙථ. ගමෙමි, ගමෙම. ගච්ඡතං, ගච්ඡන්තං. ගච්ඡස්සු, ගච්ඡව්හො. ගච්ඡෙ, ගච්ඡාමසෙ. ඝම්මාදෙසෙ ඝම්මතු, ඝම්මන්තු ඉච්චාදි. เช่นเดียวกัน: โส คามํ คจฺฉตุ, คจฺฉนฺตุ. คจฺฉ, คจฺฉาหิ, คจฺฉถ. คจฺฉามิ, คจฺฉาม. คเมตุ, คเมนฺตุ. คม, คมาหิ, คเมถ. คเมมิ, คเมม. คจฺฉตํ, คจฺฉนฺตํ. คจฺฉสฺสุ, คจฺฉวฺโห. คจฺเฉ, คจฺฉามเส. เมื่อมีการแปลงเป็น ฆมฺม เช่น ฆมฺมตุ, ฆมฺมนฺตุ เป็นต้น. කම්මනි ගච්ඡීයතං, ගච්ඡීයතු, ගමීයතං, ගමීයතු, ගම්මතං, ගම්මතු ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก: คจฺฉียตํ, คจฺฉียตุ, คมียตํ, คมียตุ, คมฺมตํ, คมฺมตุ เป็นต้น. විධිම්හි ඉධ පබ්බතො හොතු, අයං පාසාදො සුවණ්ණමයො හොතූතිආදි. ในอรรถแห่งวิธิ (การกำหนด): อิท ปพฺพโต โหตุ (ขอภูเขาในที่นี้จงมีอยู่), อยํ ปาสาโท สุวณฺณมโย โหตุ (ขอปราสาทนี้จงเป็นทองคำ) เป็นต้น. නිමන්තනෙ අධිවාසෙතු මෙ භන්තෙ භගවා භොජනං, ඉධ නිසීදතු භවං. ในอรรถแห่งนิมันตนะ (การเชิญ): อธิวาเสตุ เม ภนฺเต ภควา โภชนํ (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับนิมนต์ภัตตาหารของข้าพระองค์), อิท นิสีทตุ ภวํ (ขอท่านจงนั่งในที่นี้). අජ්ඣෙසනෙ දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං. ในอรรถแห่งอัชเฌสนะ (การอ้อนวอน): เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงธรรม). අනුමතියං පුච්ඡතු භවං පඤ්හං, පවිසතු භවං, එත්ථ නිසීදතු. ในอรรถแห่งอนุมาติ (การอนุญาต): ปุจฺฉตุ ภวํ ปญฺหํ (ขอท่านจงถามปัญหา), ปวิสตุ ภวํ (ขอท่านจงเข้าไป), เอตฺถ นิสีทตุ (ขอท่านจงนั่งในที่นี้). පත්ථනා යාචනා, දදාහි මෙ ගාමවරානි පඤ්ච, එකං මෙ නයනං දෙහි. ปัตถนา คือ การขอ: ททาหิ เม คามวรานิ ปญฺจ (ขอท่านจงให้หมู่บ้านอันประเสริฐ 5 แห่งแก่ข้าพเจ้า), เอกํ เม นยนํ เทหิ (ขอท่านจงให้ดวงตาข้างหนึ่งแก่ข้าพเจ้า). පත්තකාලෙ සම්පත්තො තෙ කාලො කටකරණෙ, කටං කරොතු භවං ඉච්චාදි. เมื่อเวลาที่ควรมาถึงแล้ว เวลาในการทำเสื่อมาถึงท่านแล้ว ขอท่านจงทำเสื่อเถิด เป็นต้น පඤ්චමීවිභත්ති. ปัญจมีวิภัตติ 453. සත්තමී එය්‍ය එය්‍යුං, එය්‍යාසි එය්‍යාථ, එය්‍යාමිඑය්‍යාම, එථ එරං, එථො එය්‍යාව්හො, එය්‍යංඑය්‍යාම්හෙ. ๔๕๓. สัตตมีวิภัตติ (มีปัจจัยคือ) เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห එය්‍යාදයො ද්වාදස සත්තමීසඤ්ඤා හොන්ති. ปัจจัยมีเอยฺยเป็นต้น ๑๒ ตัว ชื่อว่าสัตตมีวิภัตติ ‘‘අනුත්තකාලෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า ‘อนุตตกาล’ ยังคงเป็นไปอยู่ 454. අනුමතිපරිකප්පත්ථෙසු [Pg.271] සත්තමී. ๔๕๔. สัตตมีวิภัตติ (ย่อมมี) ในอรรถแห่งการอนุญาตและการคาดคะเน අනුමත්‍යත්ථෙ ච පරිකප්පත්ථෙ ච අනුත්තකාලෙ සත්තමීවිභත්ති හොති. สัตตมีวิภัตติย่อมมีในอรรถแห่งการอนุญาตด้วย ในอรรถแห่งการคาดคะเนด้วย ในกาลที่มิได้กำหนด අත්ථග්ගහණෙන විධිනිමන්තනාදීසු ච සත්තමී. කත්තුමිච්ඡතො පරස්ස අනුජානනං අනුමති, පරිකප්පනං පරිකප්පො, ‘‘යදි නාම භවෙය්‍යා’’ති සල්ලක්ඛණං නිරූපනං, හෙතුක්‍රියාය සම්භවෙ ඵලක්‍රියාය සම්භවපරිකප්පො ච. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า อตฺถ สัตตมีวิภัตติย่อมมีในอรรถแห่งวิธิ (การสั่ง) และนิมันตน (การเชิญ) เป็นต้นด้วย การอนุญาตแก่ผู้อื่นผู้ปรารถนาจะกระทำ ชื่อว่า อนุมาติ, การคาดคะเน ชื่อว่า ปริกัปป์, การพิจารณา การกำหนดว่า ‘ถ้าหากว่าพึงมี’ และการคาดคะเนความมีแห่งผลกิริยาเมื่อเหตุกิริยามีอยู่ තත්ථ පරිකප්පෙ සත්තමීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං එය්‍ය, අප්පච්චයවුද්ධාදි පුරිමසමං, ‘‘ක්වචි ධාතු විභත්තී’’තිආදිනා එය්‍ය එය්‍යාසි එය්‍යාමි එය්‍යංඉච්චෙතෙසං විකප්පෙන එකාරාදෙසො. සො දානි කිං නු ඛො භවෙ, යදි සො පඨමවයෙ පබ්බජෙය්‍ය, අරහා භවෙය්‍ය, සචෙ සඞ්ඛාරා නිච්චා භවෙය්‍යුං, න නිරුජ්ඣෙය්‍යුං. යදි ත්වං භවෙය්‍යාසි, තුම්හෙ භවෙය්‍යාථ. කථමහං දෙවො භවෙය්‍යාමි, කිං නු ඛො මයං භවෙය්‍යාම. තථා භවෙථ, භවෙරං. භවෙථො, භවෙය්‍යාව්හො. ในปริกัปป์นั้น สัตตมีวิภัตติ ปรัสสบท ปฐมบุรุษ เอกวจนะ คือ เอยฺย การลงอปัจจัยและการพฤทธิเป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ด้วยบทว่า ‘กฺวจิ ธาตุ วิภตฺติ’ เป็นต้น มีการอาเทศเป็น เอการะโดยวิกัลป์ แก่ปัจจัยเหล่านี้คือ เอยฺย เอยฺยาสิ เอยฺยามิ เอยฺยํ (ตัวอย่างเช่น) บัดนี้ เขาพึงเป็นอะไรหนอ, ถ้าหากว่าเขาพึงบวชในปฐมวัย, พึงเป็นพระอรหันต์, ถ้าหากว่าสังขารทั้งหลายพึงเที่ยง, ก็ไม่พึงดับไป, ถ้าหากว่าท่านพึงเป็น, ท่านทั้งหลายพึงเป็น, ข้าพเจ้าพึงเป็นเทวดาได้อย่างไร, พวกเราพึงเป็นอะไรหนอ ฉันนั้น เขาพึงเป็น, เขาทั้งหลายพึงเป็น, ท่านพึงเป็น, ท่านทั้งหลายพึงเป็น පත්ථනෙ තු අහං සුඛී භවෙ, බුද්ධො භවෙය්‍යං, භවෙය්‍යාම්හෙ. ส่วนในอรรถแห่งความปรารถนา (เช่น) ข้าพเจ้าพึงเป็นผู้มีความสุข, ข้าพเจ้าพึงเป็นพระพุทธเจ้า, พวกเราพึงเป็น කම්මනි සුඛං තයා අනුභූයෙථ, අනුභූයෙරං. අනුභූයෙථො, අනුභූයෙය්‍යාව්හො. අනුභූයෙ, අනුභූයෙය්‍යං, අනුභූයෙය්‍යාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභූයෙය්‍ය, අනුභූයෙය්‍යුං. අනුභූයෙය්‍යාසි ඉච්චාදි. භාවෙ භූයෙථ. ในกรรมวาจก (เช่น) ความสุขอันท่านพึงเสวย, อันท่านพึงเสวย (พหูพจน์), อันท่านพึงเสวย, อันท่านทั้งหลายพึงเสวย, อันข้าพเจ้าพึงเสวย, อันข้าพเจ้าพึงเสวย, อันพวกเราพึงเสวย ในปรัสสบท (เช่น) พึงเสวย, พึงเสวย, พึงเสวย เป็นต้น ในภาววาจก (เช่น) พึงเป็นไป විධිම්හි සො ඔදනං පචෙ, පචෙය්‍ය, පචෙය්‍යුං. ත්වං පචෙ, පචෙය්‍යාසි, තුම්හෙ පචෙය්‍යාථ. අහං පචෙ, පචෙය්‍යාමි, මයං පචෙය්‍යාම. පචෙථ, පචෙරං. පචෙථො, පචෙය්‍යාව්හො. පචෙ, පචෙය්‍යං, පචෙය්‍යාම්හෙ. ในวิธิ (การสั่ง) (เช่น) เขาพึงหุงข้าว, เขาพึงหุง, พวกเขาพึงหุง ท่านพึงหุง, ท่านพึงหุง, ท่านทั้งหลายพึงหุง ข้าพเจ้าพึงหุง, ข้าพเจ้าพึงหุง, พวกเราพึงหุง (อัตตโนบท) เขาพึงหุง, เขาทั้งหลายพึงหุง, ท่านพึงหุง, ท่านทั้งหลายพึงหุง, ข้าพเจ้าพึงหุง, ข้าพเจ้าพึงหุง, พวกเราพึงหุง කම්මනි [Pg.272] පච්චෙථ, පච්චෙරං. පච්චෙථො, පච්චෙය්‍යාව්හො. පච්චෙ, පච්චෙය්‍යං, පච්චෙය්‍යාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ පච්චෙ, පච්චෙය්‍ය, පච්චෙය්‍යුං. පච්චෙය්‍යාසි ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก (เช่น) อันเขาพึงหุง, อันเขาทั้งหลายพึงหุง, อันท่านพึงหุง, อันท่านทั้งหลายพึงหุง, อันข้าพเจ้าพึงหุง, อันข้าพเจ้าพึงหุง, อันพวกเราพึงหุง ในปรัสสบท (เช่น) อันเขาพึงหุง, อันเขาพึงหุง, อันเขาทั้งหลายพึงหุง, อันท่านพึงหุง เป็นต้น අනුමතියං සො ගාමං ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍ය, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එය්‍යුස්ස උං වා, ගච්ඡුං, ගච්ඡෙය්‍යුං. ත්වං ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යාසි, ගච්ඡෙය්‍යාථ. ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යාමි, ගච්ඡෙය්‍යාම. ගමෙ, ගමෙය්‍ය, ගමුං, ගමෙය්‍යුං. ගමෙ, ගමෙය්‍යාසි, ගමෙය්‍යාථ. ගමෙ, ගමෙය්‍යාමි, ගමෙය්‍යාම. ගච්ඡෙථ, ගච්ඡෙරං. ගච්ඡෙථො, ගච්ඡෙය්‍යාව්හො. ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යං, ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ. ගමෙථ, ගමෙරං ඉච්චාදි. ในการอนุญาต (เช่น) เขาพึงไปสู่บ้าน, เขาพึงไป ด้วยบทว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น มีการอาเทศ เอยฺยุ เป็น อุํ บ้าง, (เช่น) พึงไป, พึงไป ท่านพึงไป, ท่านพึงไป, ท่านทั้งหลายพึงไป ข้าพเจ้าพึงไป, ข้าพเจ้าพึงไป, พวกเราพึงไป (จากธาตุ คม) เขาพึงไป, เขาพึงไป, พวกเขาพึงไป, พวกเขาพึงไป ท่านพึงไป, ท่านพึงไป, ท่านทั้งหลายพึงไป ข้าพเจ้าพึงไป, ข้าพเจ้าพึงไป, พวกเราพึงไป (อัตตโนบท) เขาพึงไป, เขาทั้งหลายพึงไป, ท่านพึงไป, ท่านทั้งหลายพึงไป, ข้าพเจ้าพึงไป, ข้าพเจ้าพึงไป, พวกเราพึงไป (จากธาตุ คม อัตตโนบท) เขาพึงไป, เขาทั้งหลายพึงไป เป็นต้น කම්මනි ගච්ඡීයෙථ, ගමීයෙථ, ගච්ඡීයෙරං, ගමීයෙරං ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ ගච්ඡීයෙය්‍ය, ගමීයෙය්‍ය, ගම්මෙය්‍ය, ගම්මෙය්‍යුං ඉච්චාදි. තථා ඝම්මෙ, ඝම්මෙය්‍ය, ඝම්මෙය්‍යුං ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก (เช่น) อันเขาพึงไป, อันเขาพึงไป, อันเขาทั้งหลายพึงไป, อันเขาทั้งหลายพึงไป เป็นต้น ในปรัสสบท (เช่น) อันเขาพึงไป, อันเขาพึงไป, อันเขาพึงไป, อันเขาทั้งหลายพึงไป เป็นต้น ฉันนั้น (จากธาตุ ฆม) อันเขาพึงไป, อันเขาพึงไป, อันเขาทั้งหลายพึงไป เป็นต้น සත්තමීවිභත්ති. สัตตมีวิภัตติ පච්චුප්පන්නාණත්තිපරිකප්පකාලිකවිභත්තිනයො. นัยแห่งวิภัตติที่ใช้ในปัจจุบันกาล อานัตติ (การสั่ง) และปริกัปป์ (การคาดคะเน) 455. හිය්‍යත්තනී ආඌ, ඔත්ථ, අංම්හා, ත්ථත්ථුං, සෙව්හං, ඉංම්හසෙ. ๔๕๕. หิยยัตตนีวิภัตติ (มีปัจจัยคือ) อา อู, โอ ตฺถ, อํ มฺหา, ตฺถ ตฺถุํ, เส วฺหํ, อึ มฺหเส ආආදයො ද්වාදස හිය්‍යත්තනීසඤ්ඤා හොන්ති. ปัจจัยมีอาเป็นต้น ๑๒ ตัว ชื่อว่าหิยยัตตนีวิภัตติ ‘‘අප්පච්චක්ඛෙ, අතීතෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า ‘อัปปัจจกขะ (ไม่ประจักษ์)’ และ ‘อดีต’ ยังคงเป็นไปอยู่ 456. හිය්‍යොපභුති පච්චක්ඛෙ හිය්‍යත්තනී. ๔๕๖. หิยยัตตนีวิภัตติย่อมมีในอรรถที่ประจักษ์ ตั้งแต่วานนี้เป็นต้นไป හිය්‍යොපභුති අතීතෙ කාලෙ පච්චක්ඛෙ වා අප්පච්චක්ඛෙ වා හිය්‍යත්තනීවිභත්ති හොතීති හිය්‍යත්තනීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ආ. หิยยัตตนีวิภัตติย่อมมีในอดีตกาลตั้งแต่วานนี้เป็นต้นไป ที่ประจักษ์ก็ตาม ที่ไม่ประจักษ์ก็ตาม ดังนั้น หิยยัตตนีวิภัตติ ปรัสสบท ปฐมบุรุษ เอกวจนะ คือ อา ‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිතො ‘‘ක්වචි, ධාතූන’’න්ති ච වත්තතෙ. จากบทว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น และบทว่า ‘กฺวจิ, ธาตุ’ ยังคงเป็นไปอยู่ 457. අකාරාගමො [Pg.273] හිය්‍යත්තනී අජ්ජතනීකාලාතිපත්තීසු. ๔๕๗. การลงอการาคมในหิยยัตตนีวิภัตติ อัชชัตตนีวิภัตติ และกาลาติปัตติวิภัตติ ක්වචි ධාතූනමාදිම්හි අකාරාගමො හොති හිය්‍යත්තනීඅජ්ජතනීකාලාතිපත්තිඉච්චෙතාසු තීසු විභත්තීසු. කථමයමකාරාගමො ධාත්වාදිම්හීති චෙ? บางครั้งมีการลงอการาคมที่ต้นธาตุในวิภัตติ ๓ เหล่านี้คือ หิยยัตตนี อัชชัตตนี และกาลาติปัตติ ถ้าหากว่า (ถามว่า) การลงอการาคมนี้ที่ต้นธาตุเป็นอย่างไร? සතිස්සරෙපි ධාත්වන්තෙ, පුනකාරාගමස්සිධ; නිරත්ථත්තා පයොගානු රොධා ධාත්වාදිතො අයං. แม้เมื่อมีสระที่ท้ายธาตุ มีการลงอการาคมอีกในที่นี้ เพราะไม่มีประโยชน์ และเพราะคล้อยตามการใช้ การลง (อการาคม) นี้จึงลงที่ต้นธาตุ අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසසරලොපාදි වුත්තනයමෙව. การลงอปัจจัย การพฤทธิ การอาเทศ อว การลบสระ เป็นต้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง අභවා, අභවූ. අභවො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඔකාරස්ස අආදෙසො වා, අභව, අභවත්ථ. අභවං, අභවම්හා. අභවත්ථ, අභවත්ථුං. අභවසෙ, අභවව්හං. අභවිං, අභවම්හසෙ. ได้มีแล้ว, ได้มีแล้ว ได้มีแล้ว, ด้วยบทว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น มีการอาเทศ โอการะเป็น อะ บ้าง, ได้มีแล้ว, ได้มีแล้ว ได้มีแล้ว, ได้มีแล้ว (อัตตโนบท) เขาได้มีแล้ว, เขาทั้งหลายได้มีแล้ว, ท่านได้มีแล้ว, ท่านทั้งหลายได้มีแล้ว, ข้าพเจ้าได้มีแล้ว, พวกเราได้มีแล้ว කම්මනි යප්පච්චයො, තයා සුඛමන්වභූයත්ථ, අකාරාගමාභාවෙ අනුභූයත්ථ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ත්ථස්ස ථාදෙසො, අන්වභූයථ, අනුභූයථ, අන්වභූයත්ථුං, අනුභූයත්ථුං. අන්වභූයසෙ, අනුභූයසෙ, අන්වභූයව්හං, අනුභූයව්හං. අන්වභූයිං, අනුභූයිං, අන්වභූයම්හසෙ, අනුභූයම්හසෙ. පරස්සපදත්තෙ අන්වභූයා, අනුභූයා ඉච්චාදි. භාවෙ අන්වභූයත්ථ. ในกรรมวาจก มี ย ปัจจัย (เช่น) ความสุขอันท่านได้เสวยแล้ว เมื่อไม่มีอการาคม (เช่น) อันเขาได้เสวยแล้ว ด้วยบทว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น มีการอาเทศ ตฺถ เป็น ถะ (เช่น) อันเขาได้เสวยแล้ว, อันเขาได้เสวยแล้ว, อันเขาทั้งหลายได้เสวยแล้ว, อันเขาทั้งหลายได้เสวยแล้ว, อันท่านได้เสวยแล้ว, อันท่านได้เสวยแล้ว, อันท่านทั้งหลายได้เสวยแล้ว, อันท่านทั้งหลายได้เสวยแล้ว, อันข้าพเจ้าได้เสวยแล้ว, อันข้าพเจ้าได้เสวยแล้ว, อันพวกเราได้เสวยแล้ว, อันพวกเราได้เสวยแล้ว ในปรัสสบท (เช่น) อันเขาได้เสวยแล้ว, อันเขาได้เสวยแล้ว เป็นต้น ในภาววาจก (เช่น) ได้มีแล้ว තථා සො ඔදනං අපචා, පචා, අපචූ, පචූ. අපචො, පචො, අපචත්ථ, පචත්ථ. අපචං, පචං, අපචම්හා, පචම්හා. අපචත්ථ, පචත්ථ, අපචත්ථු, පචත්ථුං. අපචසෙ, පචසෙ, අපචව්හං, පචව්හං. අපචිං, පචිං, අපචම්හසෙ, පචම්හසෙ. ฉันนั้น (เช่น) เขาได้หุงข้าวแล้ว, ได้หุงแล้ว, เขาทั้งหลายได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว ท่านได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว, ท่านทั้งหลายได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว ข้าพเจ้าได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว, พวกเราได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว (อัตตโนบท) เขาได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว, เขาทั้งหลายได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว ท่านได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว, ท่านทั้งหลายได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว ข้าพเจ้าได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว, พวกเราได้หุงแล้ว, ได้หุงแล้ว කම්මනි [Pg.274] අපච්චථ, අපච්චත්ථ, අපච්චත්ථුං. අපච්චසෙ, අපච්චව්හං. අපච්චිං, අපච්චම්හසෙ. අපච්චා, අපච්චූ ඉච්චාදි. ในรูปกรรม: อปจฺจถ, อปจฺจตฺถ, อปจฺจตฺถุํ. อปจฺจเส, อปจฺจวฺหํ. อปจฺจึ, อปจฺจมฺหเส. อปจฺจา, อปจฺจู เป็นต้น. තථා අගච්ඡා, අගච්ඡූ. අගච්ඡො, අගච්ඡ, අගච්ඡත්ථ. අගච්ඡං, අගච්ඡම්හා. අගච්ඡත්ථ, අගච්ඡත්ථුං. අගච්ඡසෙ, අගච්ඡව්හං. අගච්ඡිං, අගච්ඡම්හසෙ. අගමා, අගමූ. අගමො, අගම, අගමත්ථ. අගමං, අගමම්හා. අගමත්ථ, අගමත්ථුං. අගමසෙ, අගමව්හං. අගමිං, අගමම්හසෙ. เช่นเดียวกัน: อคจฺฉา, อคจฺฉู. อคจฺโฉ, อคจฺฉ, อคจฺฉตฺถ. อคจฺฉํ, อคจฺฉมฺหา. อคจฺฉตฺถ, อคจฺฉตฺถุํ. อคจฺฉเส, อคจฺฉวฺหํ. อคจฺฉึ, อคจฺฉมฺหเส. อคมา, อคมู. อคโม, อคม, อคมตฺถ. อคมํ, อคมมฺหา. อคมตฺถ, อคมตฺถุํ. อคมเส, อคมวฺหํ. อคมึ, อคมมฺหเส. කම්මනි අගච්ඡීයත්ථ, ගච්ඡීයත්ථ, අගමීයත්ථ, ගමීයත්ථ, අගච්ඡීයත්ථුං, ගච්ඡීයත්ථුං, අගමීයත්ථුං, ගමීයත්ථුං ඉච්චාදි. තථා අඝම්මා, අඝම්මූ ඉච්චාදි. ในรูปกรรม: อคจฺฉียตฺถ, คจฺฉียตฺถ, อคมียตฺถ, คมียตฺถ, อคจฺฉียตฺถุํ, คจฺฉียตฺถุํ, อคมียตฺถุํ, คมียตฺถุํ เป็นต้น. เช่นเดียวกัน: อฆมฺมา, อฆมฺมู เป็นต้น. හිය්‍යත්තනීවිභත්ති. หิยฺยตฺตนีวิภัตติ. 458. හිය්‍යත්තනී සත්තමී පඤ්චමී වත්තමානා සබ්බධාතුකං. ๔๕๘. หิยฺยตฺตนี, สตฺตมี, ปญฺจมี, วตฺตมานา เป็นสัพพธาตุกะ. හිය්‍යත්තනාදයො චතස්සො විභත්තියො සබ්බධාතුකසඤ්ඤා හොන්තීති හිය්‍යත්තනාදීනං සබ්බධාතුකසඤ්ඤත්තා ‘‘ඉකාරාගමො අසබ්බධාතුකම්හී’’ති වුත්තො ඉකාරාගමො න භවති. วิภัตติ ๔ หมวด มีหิยฺยตฺตนีเป็นต้น ย่อมมีชื่อว่าสัพพธาตุกะ. เพราะวิภัตติมีหิยฺยตฺตนีเป็นต้นมีชื่อว่าสัพพธาตุกะ การลงอิอาคมที่กล่าวไว้ว่า "อิอาคมในอสัพพธาตุกะ" จึงไม่เกิดขึ้น. සබ්බධාතුකං. สัพพธาตุกะ. 459. පරොක්ඛා අ උ, එ ත්ථ, අං ම්හ, ත්ථ රෙ, ථො ව්හො, ඉංම්හෙ. ๔๕๙. ปโรกฺขา (วิภัตติ): อ อุ, เอ ตฺถ, อํ มฺห, ตฺถ เร, โถ โวฺห, อึมฺเห. අආදයො ද්වාදස පරොක්ඛාසඤ්ඤා හොන්ති. අක්ඛානං ඉන්ද්‍රියානං පරං පරොක්ඛා, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති පරොක්ඛාති වුච්චති. วิภัตติ ๑๒ ตัว มี อ เป็นต้น ย่อมมีชื่อว่าปโรกฺขา. ชื่อว่าปโรกฺขา เพราะพ้นไปจากดวงตาคืออินทรีย์ทั้งหลาย, เพราะเป็นเครื่องแสดงถึงอดีตกาลนั้น วิภัตตินี้จึงชื่อว่าปโรกฺขา. 460. අපච්චක්ඛෙ [Pg.275] පරොක්ඛාතීතෙ. ๔๖๐. ในอดีตกาลที่มิได้ประจักษ์ด้วยตนเอง (ปโรกฺขา). අපච්චක්ඛෙ වත්තුනො ඉන්ද්‍රියාවිසයභූතෙ අතීතෙ කාලෙ පරොක්ඛාවිභත්ති හොති. අතික්කම්ම ඉතොති අතීතො, හුත්වා අතික්කන්තොති අත්ථො. ปโรกฺขาวิภัตติย่อมมีในอดีตกาลที่มิได้ประจักษ์ด้วยตนเอง และเป็นอารมณ์ที่พ้นวิสัยแห่งอินทรีย์ของผู้กล่าว. บทว่า อตีโต คือ ล่วงไปแล้วจากที่นี้. อธิบายว่า เป็นแล้วล่วงไปแล้ว. හෙට්ඨා වුත්තනයෙන පරොක්ඛාපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං අ. ‘‘භූ අ’’ඉතීධ – ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ อ คือ ปโรกฺขาปรัสสบทปฐมบุรุษเอกวจนะ. ในที่นี้คือ "ภู อ" ดังนี้ - විපරිණාමෙන ‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තතෙ. ด้วยการผันแปร บทว่า "ธาตุทั้งหลาย" ย่อมตามไป. 461. ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො. ๔๖๑. การทำทเวภาวะ (ซ้อน) อักษรตัวแรกที่มีสระเดียวในบางแห่ง. ධාතූනමාදිභූතානං වණ්ණානමෙකස්සරානං ක්වචි ද්වෙභාවො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං ක්වචිසද්දො, තෙන – อักษรต้นของธาตุทั้งหลายที่มีสระเดียว ย่อมมีการทำทเวภาวะในบางแห่ง. บทว่า "ในบางแห่ง" นี้ มีอรรถว่า "ววัตถิตวิภาสา" (เป็นทางเลือกที่กำหนดไว้). ด้วยเหตุนั้น - ඛ ඡ සෙසු පරොක්ඛායං, ද්වෙභාවො සබ්බධාතුනං; අප්පච්චයෙ ජුහොත්‍යාදි-ස්සපි කිච්චාදිකෙ ක්වචි. ในปโรกฺขาวิภัตติ และเมื่อมี ข ฉ ส ปัจจัยเบื้องหลัง ย่อมมีการทำทเวภาวะแก่ธาตุทั้งปวง, และในบางแห่งมีการทำทเวภาวะแม้แก่ธาตุมีชุโหติเป็นต้นที่ไม่มีปัจจัย และในกิจจปัจจัยเป็นต้น. ‘‘භූ භූ අ’’ඉතීධ – ในที่นี้คือ "ภู ภู อ" ดังนี้ - 462. පුබ්බොබ්භාසො. ๔๖๒. ส่วนหน้าเป็นอัพภาส. ද්වෙභූතස්ස ධාතුස්ස යො පුබ්බො අවයවො, සො අබ්භාසසඤ්ඤො හොතීති අබ්භාසසඤ්ඤා. ส่วนหน้าของธาตุที่ทำทเวภาวะแล้ว ย่อมมีชื่อว่าอัพภาส. เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอัพภาส. අබ්භාසග්ගහණමනුවත්තතෙ. การตามไปของบทว่า "อัพภาส" ย่อมเป็นไป. 463. අන්තස්සිවණ්ණාකාරො වා. ๔๖๓. สระ อิ หรือ สระ อะ ที่ที่สุด (ของอัพภาส) บ้าง. අබ්භාසස්ස අන්තස්ස ඉවණ්ණො හොති වා, අකාරො ච. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන – สระ อิ หรือ สระ อะ ย่อมมีที่ที่สุดของอัพภาสบ้าง. บทว่า "บ้าง" นี้ มีอรรถว่า "ววัตถิตวิภาสา". ด้วยเหตุนั้น - ඛ [Pg.276] ඡ සෙසු අවණ්ණස්ස,ඉකාරො සගුපුස්ස ඊ; වාස්ස භූස්ස පරොක්ඛායං,අකාරො නාපරස්සිමෙති. เมื่อมี ข ฉ ส ปัจจัย สระ อะ (ของอัพภาส) ย่อมเป็น อิ, สระ อี ย่อมมีแก่ธาตุที่มี คุป เป็นต้น, ในปโรกฺขาวิภัตติ สระ อะ ย่อมมีแก่ ภู ธาตุ แต่ไม่เป็นไปในพยางค์หลัง. ඌකාරස්ස අකාරො. สระ อู ย่อมเป็น สระ อะ. 464. දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා. ๔๖๔. พยัญชนะตัวที่ ๒ และ ๔ ย่อมเป็นตัวที่ ๑ และ ๓. අබ්භාසගතානං දුතියචතුත්ථානං වග්ගබ්‍යඤ්ජනානං යථාක්කමං පඨමතතියා හොන්තීති භකාරස්ස බකාරො. พยัญชนะวรรคตัวที่ ๒ และ ๔ ที่อยู่ในอัพภาส ย่อมเป็นตัวที่ ๑ และ ๓ ตามลำดับ. ด้วยเหตุนั้น พยัญชนะ ภะ จึงเป็น พยัญชนะ บะ. 465. බ්‍රූභූනමාහභූවා පරොක්ඛායං. ๔๖๕. ธาตุ พฺรู และ ภู ย่อมเป็น อาห และ ภูว ในปโรกฺขา (วิภัตติ). බ්‍රූභූඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ආහභූවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති පරොක්ඛාවිභත්තියන්ති භූසද්දස්ස භූවආදෙසො, ‘‘සරලොපො මාදෙසප්පච්චයාදිම්හී’’තිආදිනා සරලොපාදි, සො කිර රාජා බභූව, තෙ කිර බභූවු. ත්වං කිර බභූවෙ. ธาตุ พฺรู และ ภู เหล่านี้ ย่อมมีการอาเทศเป็น อาห และ ภูว ในปโรกฺขาวิภัตติ. มีการอาเทศ ภูว แห่ง ภู ธาตุ. มีการลบสระเป็นต้น ด้วยสูตรว่า "สรโลโป มาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหิ" เป็นต้น. เช่น โส กิร ราชา พภูว (ได้ยินว่า พระราชาพระองค์นั้นได้เป็นแล้ว), เต กิร พภูวุ (ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นได้เป็นแล้ว), ตฺวํ กิร พภูเว (ได้ยินว่า ท่านได้เป็นแล้ว). ‘‘ධාතූහී’’ති වත්තතෙ, සීහගතියා ක්වචිග්ගහණඤ්ච. บทว่า "จากธาตุทั้งหลาย" ย่อมตามไป. และการตามไปของบทว่า "ในบางแห่ง" ย่อมเป็นไปโดยสีหคติ. 466. ඉකාරාගමො අසබ්බධාතුකම්හි. ๔๖๖. การลง อิ อาคม ในอสัพพธาตุกะ. සබ්බස්මිං අසබ්බධාතුකම්හි පරෙ ක්වචි ධාතූහි පරො ඉකාරාගමො හොති. เมื่ออสัพพธาตุทั้งปวงอยู่เบื้องหลัง บางครั้งมีการลง อิ-อาคม หลังธาตุ. අසබ්බධාතුකෙ බ්‍යඤ්ජ-නාදිම්හෙ වායමාගමො; ක්වචාධිකාරතො බ්‍යඤ්ජ-නාදොපි ක්වචි නො සියා. เมื่ออสัพพธาตุที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะอยู่เบื้องหลัง บางครั้งมีการลง ย-อาคม; ด้วยอำนาจของคำว่า "บางครั้ง" แม้การขึ้นต้นด้วยพยัญชนะก็อาจไม่มีในบางครั้ง. එත්ථ ච ‘‘න සබ්බධාතුකං අසබ්බධාතුක’’මිති කත්වා ‘‘හිය්‍යත්තනී සත්තමී පඤ්චමී වත්තමානා සබ්බධාතුක’’න්ති හිය්‍යත්තනීආදීනං සබ්බධාතුකසඤ්ඤාය වුත්තත්තා තදඤ්ඤා චතස්සො විභත්තියො අසබ්බධාතුකන්ති වුච්චති. ในที่นี้ เมื่อกล่าวว่า "ที่ไม่เป็นสัพพธาตุ ชื่อว่า อสัพพธาตุ" และเมื่อกล่าวถึงวิภัตติหิยยัตตนี สัตตมี ปัญจมี และวัตตมานา ว่าเป็นสัพพธาตุ เพราะฉะนั้น วิภัตติ ๔ ตัวที่เหลือจากนั้นจึงเรียกว่า อสัพพธาตุ. තුම්හෙ [Pg.277] කිර බභූවිත්ථ. අහං කිර බභූවං, මයං කිර බභූවිම්හ. අත්තනොපදෙ සො බභූවිත්ථ, බභූවිරෙ. බභූවිත්ථො, බභූවිව්හො. බභූවිං, බභූවිම්හෙ. พวกท่านได้เป็นแล้วแล. ข้าพเจ้าได้เป็นแล้วแล, พวกเราได้เป็นแล้วแล. ในอัตตโนบท เขาได้เป็นแล้ว, พวกเขาได้เป็นแล้ว. ท่านได้เป็นแล้ว, พวกท่านได้เป็นแล้ว. ข้าพเจ้าได้เป็นแล้ว, พวกเราได้เป็นแล้ว. කම්මනි අත්තනොපදෙ ඊකාරාගමයප්පච්චයිකාරාගමා, අනුබභූවීයිත්ථ, යප්පච්චයස්ස අසබ්බධාතුකම්හි ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ලොපෙ කතෙ ඉවණ්ණාගමො න භවති, තයා කිර අනුබභූවිත්ථ, අනුබභූවිරෙ ඉච්චාදි. භාවෙ බභූවීයිත්ථ, බභූවිත්ථ වා. ในกรรมบท อัตตโนบท มีการลง อี-อาคม และ ย-ปัจจัย อิ-อาคม, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, เมื่อ ย-ปัจจัยถูกลบในอสัพพธาตุด้วยบทว่า "บางครั้งในธาตุ" เป็นต้น การลง อิ-วรรณะย่อมไม่มี, อันท่านได้เสวยแล้วแล, อันบุคคลได้เสวยแล้ว เป็นต้น. ในภาวบท อันบุคคลได้เป็นแล้ว, หรืออันบุคคลได้เป็นแล้ว. තථා පපච, පපචූ. පපචෙ, පපචිත්ථ. පපචං, පපචිම්හ. පපචිත්ථ, පපචිරෙ. පපචිත්ථො, පපචිව්හො. පපචිං, පපචිම්හෙ. เช่นนั้น เขาหุงแล้ว, พวกเขาหุงแล้ว. ท่านหุงแล้ว, พวกท่านหุงแล้ว. ข้าพเจ้าหุงแล้ว, พวกเราหุงแล้ว. เขาหุงแล้ว, พวกเขาหุงแล้ว. ท่านหุงแล้ว, พวกท่านหุงแล้ว. ข้าพเจ้าหุงแล้ว, พวกเราหุงแล้ว. කම්මනි පපච්චිත්ථ, පපච්චිරෙ ඉච්චාදි. තථා අපච්ච, අපච්චූ ඉච්චාදි. ในกรรมบท อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว เป็นต้น. เช่นนั้น อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว เป็นต้น. ගමිම්හි ‘‘ක්වචාදිවණ්ණාන’’න්තිආදිනා ද්වෙභාවො, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා. ในธาตุ คม มีการซ้อนสองด้วยบทว่า "บางครั้งในวรรณะเป็นต้น", ชื่อว่า อัพภาส ด้วยบทว่า "พยัญชนะหน้าเป็นอัพภาส". ‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า "ในอัพภาส" ยังคงอยู่. 467. කවග්ගස්ස චවග්ගො. ๔๖๗. ก-วรรค เป็น จ-วรรค. අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස කවග්ගස්ස චවග්ගො හොතීති වකාරස්ස ජකාරො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අනබ්භාසස්ස පඨමපුරිසෙකවචනම්හි දීඝො. සො ගාමං ජගාම කිර, ජගම වා, ජගමු. ජගමෙ, ජගමිත්ථ. ජගමං, ජගමිම්හ. ජගමිත්ථ, ජගමිරෙ. ජගමිත්ථො, ජගමිව්හො. ජගමිං, ජගමිම්හෙ. ก-วรรคที่อยู่ในอัพภาส ย่อมเป็น จ-วรรค ดังนี้ ว-อักษร เป็น ช-อักษร, ในปฐมบุรุษเอกวจนะของอนัพภาส มีการทำให้ยาวด้วยบทว่า "บางครั้งในธาตุ" เป็นต้น. เขาไปสู่บ้านแล้วแล, หรือเขาไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว. ท่านไปแล้ว, พวกท่านไปแล้ว. ข้าพเจ้าไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว. เขาไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว. ท่านไปแล้ว, พวกท่านไปแล้ว. ข้าพเจ้าไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว. කම්මනි ජගමීයිත්ථ, ජගමිත්ථ වා ඉච්චාදි. ในกรรมบท อันบุคคลไปแล้ว, หรืออันบุคคลไปแล้ว เป็นต้น. පරොක්ඛාවිභත්ති. วิภัตติปโรขา. 468. අජ්ජතනී [Pg.278] ඊ උං, ඔ ත්ථ, ඉං ම්හා, ආ ඌ, සෙ ව්හං, අම්හෙ. ๔๖๘. อัชชัตตนี คือ อี อุํ, โอ ตฺถะ, อิํ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อมฺเห. ඊආදයො ද්වාදස අජ්ජතනීසඤ්ඤා හොන්ති. අජ්ජ භවො අජ්ජතනො, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති අජ්ජතනීති වුච්චති. วิภัตติ อี เป็นต้น ๑๒ ตัว ชื่อว่า อัชชัตตนี. ภาวะที่เกิดในวันนี้ ชื่อว่า อัชชัตตะ, เพราะเป็นเครื่องแสดงถึงภาวะนั้น วิภัตตินี้จึงเรียกว่า อัชชัตตนี. ‘‘අපච්චක්ඛෙ, අතීතෙ, පච්චක්ඛෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "ในอัปปัจจักขะ, ในอดีต, ในปัจจักขะ" ยังคงอยู่. 469. සමීපෙජ්ජතනී. ๔๖๙. อัชชัตตนีในที่ใกล้. සමීපෙ සමීපතො පට්ඨාය අජ්ජප්පභුති අතීතෙ කාලෙ පච්චක්ඛෙ ච අපච්චක්ඛෙ ච අජ්ජතනීවිභත්ති හොතීති අජ්ජතනීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ඊ. ในที่ใกล้ ตั้งแต่ที่ใกล้เป็นต้นไป นับตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ในกาลอดีต ทั้งในปัจจักขะและอัปปัจจักขะ ย่อมมีวิภัตติอัชชัตตนี ดังนี้ อัชชัตตนีปรัสสบทปฐมบุรุษเอกวจนะ คือ อี. පුරෙ විය අකාරාගමො, වුද්ධාදි ච, ‘‘ක්වචි ධාතුවිභත්තී’’තිආදිනා ඊම්හාදිවිභත්තීනං ක්වචි රස්සත්තං, ඔආඅවචනානං ඉත්ථඅමාදෙසා ච, සරලොපාදි, සො අභවි, අභවී වා, අකාරාගමාභාවෙ භවි. มีการลง อ-อาคม เหมือนก่อน, และมีการพฤทธิ์เป็นต้น, ด้วยบทว่า "บางครั้งในธาตุและวิภัตติ" เป็นต้น วิภัตติ อี เป็นต้น บางครั้งมีการทำให้สั้น, และมีการอาเทศ โอ-อา-วจนะ เป็น อิตถะ-อัมะ, มีการลบสระเป็นต้น, เขาได้มีแล้ว, หรือเขาได้มีแล้ว, เมื่อไม่มี อ-อาคม ก็เป็น ภวิ. මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า "หรือ" ยังคงอยู่ด้วยวิธีเหมือนกบกระโดด. 470. සබ්බතො උං ඉං සු. ๔๗๐. จากธาตุทั้งปวง อุํ เป็น อิํสุ. සබ්බෙහි ධාතූහි උංවිභත්තිස්ස ඉංස්වාදෙසො හොති වා. จากธาตุทั้งปวง มีการอาเทศ อุํ-วิภัตติ เป็น อิํสุ หรือไม่ก็ได้. තෙ අභවිංසු, භවිංසු වා, අභවුං, භවුං වා. ත්වං අභවි, භවි වා, අභවො, භවො වා, තුම්හෙ අභවිත්ථ, භවිත්ථ වා, ඉකාරාගමො. අහං අභවිං, භවිං වා, මයං අභවිම්හ, භවිම්හ වා, අභවිම්හා, භවිම්හා වා. සො අභවිත්ථ, භවිත්ථ වා, අභවා, භවා වා, අභවූ, භවූ වා. අභවිසෙ, භවිසෙ වා, අභවිව්හං, භවිව්හං වා. අභවං[Pg.279], භවං වා, අභව, භව වා, අභවිම්හෙ, භවිම්හෙ වා. พวกเขาได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกเขาได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว. ท่านได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, ท่านได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกท่านได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, มีการลง อิ-อาคม. ข้าพเจ้าได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกเราได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกเราได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว. เขาได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, เขาได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, เขาได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว. ท่านได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกท่านได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว. ข้าพเจ้าได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, ข้าพเจ้าได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว, พวกเราได้มีแล้ว, หรือได้มีแล้ว. කම්මනි යප්පච්චයලොපෙ වුද්ධිඅවාදෙසාදි, සුඛං තයා අනුභවිත්ථ, අන්වභූයිත්ථ, අනුභූයිත්ථ වා ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ තයා අන්වභූයි, අනුභූයි, අන්වභූයී, අනුභූයී වා, අන්වභූයිංසු, අනුභූයිංසු, අන්වභූයුං, අනුභූයුං. ත්වං අන්වභූයි, අනුභූයි, තුම්හෙ අන්වභූයිත්ථ, අනුභූයිත්ථ. අහං අන්වභූයිං, අනුභූයිං, මයං අන්වභූයිම්හ, අනුභූයිම්හ, අන්වභූයිම්හා, අනුභූයිම්හා වා. භාවෙ අභවිත්ථ, අභූයිත්ථ තයා. ในกรรมบท เมื่อมีการลบ ย-ปัจจัย มีการพฤทธิ์และอาเทศ อว เป็นต้น, ความสุขอันท่านได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, หรืออันบุคคลได้เสวยแล้ว เป็นต้น. ในปรัสสบท อันท่านได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, อันท่านได้เสวยแล้ว, หรืออันบุคคลได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว, อันบุคคลได้เสวยแล้ว. ท่านได้เสวยแล้ว, ท่านได้เสวยแล้ว, พวกท่านได้เสวยแล้ว, พวกท่านได้เสวยแล้ว. ข้าพเจ้าได้เสวยแล้ว, ข้าพเจ้าได้เสวยแล้ว, พวกเราได้เสวยแล้ว, พวกเราได้เสวยแล้ว, พวกเราได้เสวยแล้ว, หรือพวกเราได้เสวยแล้ว. ในภาวบท อันท่านได้มีแล้ว, อันท่านได้มีแล้ว. සො අපචි, පචි, අපචී, පචී වා, තෙ අපචිංසු, පචිංසු, අපචුං, පචුං. ත්වං අපචි, පචි, අපචො, පචො වා, තුම්හෙ අපචිත්ථ, පචිත්ථ. අහං අපචිං, පචිං, මයං අපචිම්හ, පචිම්හ, අපචිම්හා, පචිම්හා වා. සො අපචිත්ථ, පචිත්ථ, අපචා, පචා වා, අපචූ, පචූ. අපචිසෙ, අපචිව්හං. අපචං, පචං, අපච, පච වා, අපචිම්හෙ, පචිම්හෙ. เขาหุงแล้ว, หุงแล้ว, เขาหุงแล้ว, หรือหุงแล้ว, พวกเขาหุงแล้ว, หุงแล้ว, พวกเขาหุงแล้ว, หุงแล้ว. ท่านหุงแล้ว, หุงแล้ว, ท่านหุงแล้ว, หรือหุงแล้ว, พวกท่านหุงแล้ว, หุงแล้ว. ข้าพเจ้าหุงแล้ว, หุงแล้ว, พวกเราหุงแล้ว, หุงแล้ว, พวกเราได้หุงแล้ว, หรือหุงแล้ว. เขาหุงแล้ว, หุงแล้ว, เขาหุงแล้ว, หรือหุงแล้ว, เขาหุงแล้ว, หุงแล้ว. ท่านหุงแล้ว, พวกท่านหุงแล้ว. ข้าพเจ้าหุงแล้ว, หุงแล้ว, ข้าพเจ้าหุงแล้ว, หรือหุงแล้ว, พวกเราหุงแล้ว, หุงแล้ว. කම්මනි අපච්චිත්ථ, පච්චිත්ථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අපච්චි, පච්චි, අපච්චී, පච්චී වා, අපච්චිංසු, පච්චිංසු, අපච්චුං, පච්චුං. අපච්චි, පච්චි, අපච්චො, පච්චො වා, අපච්චිත්ථ, පච්චිත්ථ. අපච්චිං, පච්චිං, අපච්චිම්හ, පච්චිම්හ, අපච්චිම්හා, පච්චිම්හා වා. ในกรรมบท อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว เป็นต้น. ในปรัสสบท อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, หรืออันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว. อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, หรืออันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว. อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, อันบุคคลหุงแล้ว, หรืออันบุคคลหุงแล้ว. සො ගාමං අගච්ඡී, ගච්ඡී, අගච්ඡි, ගච්ඡි වා, තෙ අගච්ඡිංසු, ගච්ඡිංසු, අගච්ඡුං, ගච්ඡුං. ත්වං අගච්ඡි, ගච්ඡි, අගච්ඡො, ගච්ඡො වා, තුම්හෙ අගච්ඡිත්ථ, ගච්ඡිත්ථ. අහං අගච්ඡිං, ගච්ඡිං, මයං අගච්ඡිම්හ, ගච්ඡිම්හ, අගච්ඡිම්හා, ගච්ඡිම්හා වා. เขาไปสู่บ้านแล้ว, ไปแล้ว, เขาไปแล้ว, หรือไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว, ไปแล้ว. ท่านไปแล้ว, ไปแล้ว, ท่านไปแล้ว, หรือไปแล้ว, พวกท่านไปแล้ว, ไปแล้ว. ข้าพเจ้าไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว, หรือไปแล้ว. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අජ්ජතනිම්හි ගමිස්ස ච්ඡස්ස ක්වචි ඤ්ඡාදෙසො, අගඤ්ඡි, ගඤ්ඡි, අගඤ්ඡී, ගඤ්ඡී වා, තෙ අගඤ්ඡිංසු[Pg.280], ගඤ්ඡිංසු, අගඤ්ඡුං, ගඤ්ඡුං. ත්වං අගඤ්ඡි, ගඤ්ඡි, අගඤ්ඡො, ගඤ්ඡො වා, තුම්හෙ අගඤ්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ. අහං අගඤ්ඡිං, ගඤ්ඡිං, මයං අගඤ්ඡිම්හ, ගඤ්ඡිම්හ, අගඤ්ඡිම්හා, ගඤ්ඡිම්හා වා. ด้วยบทว่า "บางครั้งในธาตุ" เป็นต้น ในอัชชัตตนี มีการอาเทศ ฉ-อักษรของธาตุ คม เป็น ญฺฉ-อักษรในบางครั้ง, เขาไปแล้ว, ไปแล้ว, เขาไปแล้ว, หรือไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเขาไปแล้ว, ไปแล้ว. ท่านไปแล้ว, ไปแล้ว, ท่านไปแล้ว, หรือไปแล้ว, พวกท่านไปแล้ว, ไปแล้ว. ข้าพเจ้าไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว, ไปแล้ว, พวกเราไปแล้ว, หรือไปแล้ว. ච්ඡාදෙසාභාවෙ සො අගමි, ගමි, අගමී, ගමී වා, ‘‘කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති එත්ථ භාවනිද්දෙසෙන, ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන වා සාගමෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා බ්‍යඤ්ජනතො ආකාරාගමො, අගමාසි, උංවචනස්ස ක්වචි අංස්වාදෙසො, උචාගමො ත්ථම්හෙසු ක්වචි, අගමිංසු, ගමිංසු, අගමංසු, ගමංසු, අගමුං, ගමුං, ත්වං අගමි, ගමි, අගමො, ගමො වා, අගමිත්ථ, ගමිත්ථ, අගමුත්ථ, ගමුත්ථ. අහං අගමිං, ගමිං, අගමිම්හ, ගමිම්හ, අගමුම්හ, ගමුම්හ, අගමිම්හා, ගමිම්හා වා. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น จฺฉ, เขาได้ไปแล้ว (agami, gami, agamī, gamī). ในสูตรว่า 'กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหิ' นี้ ด้วยการระบุถึงภาวะ (ภาวนิทเทส) หรือด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า 'สตฺตมชฺชตนิมฺหิ' เมื่อมีการลง ส อาคม (สากเม) มีการลง อา อาคม หลังพยัญชนะด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น เป็น อคมาสิ (agamāsi). บางครั้งมีการอาเทศ อุํ วิภัตติ เป็น อํสุ, บางครั้งมีการลง อุ อาคม ในเพราะ ตฺถ และ มฺห วิภัตติ เป็น อคมึสุ, คมึสุ, อคมํสุ, คมํสุ, อคมุํ, คมุํ. ท่านได้ไปแล้ว (อคมิ, คมิ, อคโม, คโม). พวกท่านได้ไปแล้ว (อคมิตฺถ, คมิตฺถ, อคมุตฺถ, คมุตฺถ). ข้าพเจ้าได้ไปแล้ว (อคมึ, คมึ). พวกเราได้ไปแล้ว (อคมิมฺห, คมิมฺห, อคมุมฺห, คมุมฺห, อคมิมฺหา, คมิมฺหา). ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගමිස්ස අජ්ජතනිම්හි ගාදෙසො ච, සො අජ්ඣගා, පරලොපො, තෙ අජ්ඣගුං. ත්වං අජ්ඣගො, තුම්හෙ අජ්ඣගුත්ථ. අහං අජ්ඣගිං, මයං අජ්ඣගුම්හ. ด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการอาเทศ คมุ ธาตุ เป็น คา ในอัชชัตตนีวิภัตติด้วย, เขาได้ไปแล้ว (อชฺฌคา), มีการลบสระหลัง (ปรโลป), พวกเขาได้ไปแล้ว (อชฺฌคุํ). ท่านได้ไปแล้ว (อชฺฌโค), พวกท่านได้ไปแล้ว (อชฺฌคุตฺถ). ข้าพเจ้าได้ไปแล้ว (อชฺฌคึ), พวกเราได้ไปแล้ว (อชฺฌคุมฺห). අත්තනොපදෙ සො අගච්ඡිත්ථ, ගච්ඡිත්ථ, අගඤ්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ ඉච්චාදි. ච්ඡාදෙසාභාවෙ සො අගමිත්ථ, ගමිත්ථ, අගමා, ගමා, තෙ අගමූ, ගමූ, අජ්ඣගූ, අගූ. ත්වං අගමිසෙ, ගමිසෙ, අගමිව්හං, ගමිව්හං. අහං අගමං, ගමං, අගම, ගම, අජ්ඣගං වා, අගමිම්හෙ, ගමිම්හෙ. ในอัตตโนบท เขาได้ไปแล้ว (อคจฺฉิตฺถ, คจฺฉิตฺถ, อคญฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ) เป็นต้น. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น จฺฉ, เขาได้ไปแล้ว (อคมิตฺถ, คมิตฺถ, อคมา, คมา). พวกเขาได้ไปแล้ว (อคมู, คมู, อชฺฌคู, อคู). ท่านได้ไปแล้ว (อคมิเส, คมิเส). พวกท่านได้ไปแล้ว (อคมิวฺหํ, คมิวฺหํ). ข้าพเจ้าได้ไปแล้ว (อคมํ, คมํ, อคมะ, คมะ หรือ อชฺฌคํ). พวกเราได้ไปแล้ว (อคมิมฺเห, คมิมฺเห). කම්මෙ ගාමො අගච්ඡීයිත්ථ තෙන, ගච්ඡීයිත්ථ, අගඤ්ඡියිත්ථ, ගඤ්ඡියිත්ථ, අගමීයිත්ථ, ගමීයිත්ථ, අගමිත්ථ, ගමිත්ථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අගච්ඡීයි, ගච්ඡීයි වා, අගමීයි, ගමීයි [Pg.281] වා, අගච්ඡීයුං, අගමීයුං වා. තථා අඝම්මීයි, අඝම්මීයිංසු ඉච්චාදි. ในกัมมวาจก หมู่บ้านอันเขาไปแล้ว (อคจฺฉียิตฺถ, คจฺฉียิตฺถ, อคญฺฉิยิตฺถ, คญฺฉิยิตฺถ, อคมียิตฺถ, คมียิตฺถ, อคมิตฺถ, คมิตฺถ) เป็นต้น. เมื่อเป็นปรัสสบท เป็น อคจฺฉียิ หรือ คจฺฉียิ, อคมียิ หรือ คมียิ, อคจฺฉียุํ หรือ อคมียุํ. เช่นเดียวกัน อฆมฺมียิ, อฆมฺมียึสุ เป็นต้น. ‘‘හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'หิยฺยตฺตนี, อชฺชตฺตนี' ย่อมตามไป. 471. මායොගෙ සබ්බකාලෙ ච. ๔๗๑. ในการประกอบกับ มา ศัพท์ และในกาลทั้งปวงด้วย. යදාමායොගො, තදා හිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්තියො සබ්බකාලෙපි හොන්ති, චසද්දෙන පඤ්චමී ච. මා භවති, මා භවා, මා භවිස්සතීති වා අත්ථෙ හිය්‍යත්තනජ්ජතනීපඤ්චමී විභත්තියො, සෙසං නෙය්‍යං, සො මා භවා, මා භවී, මා තෙ භවන්ත්වන්තරායා. මා පචා, මා පචී, මා පචතු. මා ගච්ඡා, මා ගච්ඡී, මා ගච්ඡතු. මා කඤ්චි පාපමාගමා, මා අගමි, මා ගමා, මා ගමී, මා ගමෙතු. ත්වං මා ගච්ඡො, මා ගච්ඡි, මා ගච්ඡාහි ඉච්චාදි. เมื่อมีการประกอบกับ มา ศัพท์ เมื่อนั้น หิยยัตตนีวิภัตติและอัชชัตตนีวิภัตติย่อมมีได้แม้ในกาลทั้งปวง และด้วย จ ศัพท์ ปัญจมีวิภัตติก็มีได้. ในอรรถว่า อย่ามี (มา ภวติ), อย่ามี (มา ภวา), หรืออย่าจักมี (มา ภวิสฺสติ) หิยยัตตนีวิภัตติ อัชชัตตนีวิภัตติ และปัญจมีวิภัตติย่อมลงได้, เนื้อความที่เหลือพึงทราบ. เขาอย่าได้เป็น (มา ภวา, มา ภวี), อันตรายทั้งหลายอย่าได้มีแก่ท่าน (มา เต ภวนฺตฺวนฺตรายา). อย่าหุง (มา ปจา, มา ปจี, มา ปจตุ). อย่าไป (มา คจฺฉา, มา คจฺฉี, มา คจฺฉตุ). อย่าได้มาถึงซึ่งบาปไรๆ (มา กญฺจิ ปาปมาคมา), อย่าไป (มา อคมิ, มา คมา, มา คมี, มา คเมตุ). ท่านอย่าไป (มา คจฺโฉ, มา คจฺฉิ, มา คจฺฉาหิ) เป็นต้น. අතීතකාලිකවිභත්ති. วิภัตติที่เป็นไปในอดีตกาล. 472. භවිස්සන්තී ස්සති ස්සන්ති, ස්සසි ස්සථ, ස්සාමිස්සාම, ස්සතෙ ස්සන්තෙ, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සංස්සාම්හෙ. ๔๗๒. ภวิสสันตีวิภัตติ คือ สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห. ස්සත්‍යාදීනං ද්වාදසන්නං වචනානං භවිස්සන්තීසඤ්ඤා හොති. භවිස්සතීති භවිස්සන්තො, තංකාලදීපකත්තා අයං විභත්ති භවිස්සන්තීති වුච්චති. วิภัตติทั้ง ๑๒ บท มี สฺสติ เป็นต้น มีชื่อว่า ภวิสสันตี. บทว่า ภวิสฺสติ หมายถึง ภวิสฺสนฺโต (ผู้จักมี), เพราะเป็นเครื่องแสดงกาลนั้น วิภัตตินี้จึงเรียกว่า ภวิสสันตี. 473. අනාගතෙ භවිස්සන්තී. ๔๗๓. ภวิสสันตีวิภัตติลงในอนาคตกาล. අනාගතෙ කාලෙ භවිස්සන්තීවිභත්ති හොති. ในอนาคตกาล ภวิสสันตีวิภัตติย่อมลง. අතීතෙපි භවිස්සන්තී, තංකාලවචනිච්ඡයා; ‘‘අනෙකජාතිසංසාරං, සන්ධාවිස්ස’’න්තිආදිසු. ภวิสสันตีวิภัตติมีได้แม้ในอดีตกาล เพราะความประสงค์จะกล่าวถึงกาลนั้น เช่นในประโยคมีอาทิว่า 'อเนกชาติสํสารํ สนฺธาวสฺสํ' (เราได้ท่องเที่ยวไปแล้วสู่สงสารมีชาติมิใช่น้อย). න [Pg.282] ආගතො අනාගතො, පච්චයසාමග්ගියං සති ආයතිං උප්පජ්ජනාරහොති අත්ථො, ඉකාරාගමො, වුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි ච. บทว่า อนาคต แปลว่า ยังไม่มาถึง, มีความหมายว่า เมื่อความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยมีอยู่ ย่อมควรเกิดขึ้นในภายหน้า, มีการลง อิ อาคม, การวุฒิ, การอาเทศเป็น อว และการลบสระ เป็นต้น. භවිස්සති, භවිස්සන්ති. භවිස්සසි, භවිස්සථ. භවිස්සාමි, භවිස්සාම. භවිස්සතෙ, භවිස්සන්තෙ. භවිස්සසෙ, භවිස්සව්හෙ. භවිස්සං, භවිස්සාම්හෙ. จักมี, จักมี. จักมี, จักมี. จักมี, จักมี. จักมี, จักมี. จักมี, จักมี. จักมี, จักมี. කම්මෙ යප්පච්චයලොපො, සුඛං තයා අනුභවිස්සතෙ, අනුභවිස්සන්තෙ. අනුභවිස්සසෙ, අනුභවිස්සව්හෙ. අනුභවිස්සං, අනුභවිස්සාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභවිස්සති දෙවදත්තෙන, අනුභවිස්සන්ති ඉච්චාදි. භාවෙ භවිස්සතෙ තෙන, යප්පච්චයලොපාභාවෙ අනුභූයිස්සතෙ, අනුභූයිස්සන්තෙ ඉච්චාදි. භාවෙ භූයිස්සතෙ. ในกัมมวาจก มีการลบ ย ปัจจัย เช่น ความสุข อันท่านจักเสวย (อนุภวิสฺสเต, อนุภวิสฺสนฺเต). ท่านจักเสวย (อนุภวิสฺสเส, อนุภวิสฺสวฺเห). ข้าพเจ้าจักเสวย (อนุภวิสฺสํ, อนุภวิสฺสามฺเห). เมื่อเป็นปรัสสบท เป็น อนุภวิสฺสติ เทวทตฺเตน (อันเทวทัตจักเสวย), อนุภวิสฺสนฺติ เป็นต้น. ในภาววาจก เป็น ภวิสฺสเต เตน (อันเขาจักมี), ในกรณีที่ไม่มีการลบ ย ปัจจัย เป็น อนุภูยิสฺสเต, อนุภูยิสฺสนฺเต เป็นต้น. ในภาววาจก เป็น ภูยิสฺสเต. තථා පචිස්සති, පචිස්සන්ති. පචිස්සසි, පචිස්සථ. පචිස්සාමි, පචිස්සාම. පචිස්සතෙ, පචිස්සන්තෙ. පචිස්සසෙ, පචිස්සව්හෙ. පචිස්සං, පචිස්සාම්හෙ. เช่นเดียวกัน จักหุง (ปจิสฺสติ, ปจิสฺสนฺติ). จักหุง (ปจิสฺสสิ, ปจิสฺสถ). จักหุง (ปจิสฺสามิ, ปจิสฺสาม). จักหุง (ปจิสฺสเต, ปจิสฺสนฺเต). จักหุง (ปจิสฺสเส, ปจิสฺสวฺเห). จักหุง (ปจิสฺสํ, ปจิสฺสามฺเห). කම්මෙ පච්චිස්සතෙ ඔදනො දෙවදත්තෙන, පච්චිස්සන්තෙ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ පච්චිස්සති, පච්චිස්සන්ති. පච්චිස්සසි, පච්චිස්සථ. පච්චිස්සාමි, පච්චිස්සාම. ในกัมมวาจก ข้าวสุก อันเทวทัตจักหุง (ปจฺจิสฺสเต, ปจฺจิสฺสนฺเต) เป็นต้น. เมื่อเป็นปรัสสบท เป็น ปจฺจิสฺสติ, ปจฺจิสฺสนฺติ. ปจฺจิสฺสสิ, ปจฺจิสฺสถ. ปจฺจิสฺสามิ, ปจฺจิสฺสาม. ගච්ඡිස්සති, ගච්ඡිස්සන්ති. ගච්ඡිස්සසි, ගච්ඡිස්සථ. ගච්ඡිස්සාමි, ගච්ඡිස්සාම. ගච්ඡිස්සතෙ, ගච්ඡිස්සන්තෙ. ගච්ඡිස්සසෙ, ගච්ඡිස්සව්හෙ. ගච්ඡිස්සං, ගච්ඡිස්සාම්හෙ. සො සග්ගං ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති. ගමිස්සසි, ගමිස්සථ. ගමිස්සාමි, ගමිස්සාම ඉච්චාදි. จักไป (คจฺฉิสฺสติ, คจฺฉิสฺสนฺติ). จักไป (คจฺฉิสฺสสิ, คจฺฉิสฺสถ). จักไป (คจฺฉิสฺสามิ, คจฺฉิสฺสาม). จักไป (คจฺฉิสฺสเต, คจฺฉิสฺสนฺเต). จักไป (คจฺฉิสฺสเส, คจฺฉิสฺสวฺเห). จักไป (คจฺฉิสฺสํ, คจฺฉิสฺสามฺเห). เขาจักไปสู่สวรรค์ (โส สคฺคํ คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ). จักไป (คมิสฺสสิ, คมิสฺสถ). จักไป (คมิสฺสามิ, คมิสฺสาม) เป็นต้น. කම්මෙ ගච්ඡීයිස්සතෙ, ගච්ඡීයිස්සන්තෙ. ගච්ඡීයිස්සති, ගච්ඡීයිස්සන්ති වා, ගමීයිස්සතෙ, ගමීයිස්සන්තෙ. ගමීයිස්සති, ගමීයිස්සන්ති වා ඉච්චාදි. යප්පච්චයලොපෙ ගමිස්සතෙ[Pg.283], ගමිස්සන්තෙ. ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති වා. තථා ඝම්මිස්සති, ඝම්මිස්සන්ති ඉච්චාදි. ในกัมมวาจก อันเขาจักไป (คจฺฉียิสฺสเต, คจฺฉียิสฺสนฺเต). หรือ คจฺฉียิสฺสติ, คจฺฉียิสฺสนฺติ, คมียิสฺเต, คมียิสฺสนฺเต. หรือ คมียิสฺสติ, คมียิสฺสนฺติ เป็นต้น. เมื่อลบ ย ปัจจัย เป็น คมิสฺสเต, คมิสฺสนฺเต. หรือ คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ. เช่นเดียวกัน ฆมฺมิสฺสติ, ฆมฺมิสฺสนฺติ เป็นต้น. භවිස්සන්තීවිභත්ති. วิภัตติภวิสสันตี. 484. කාලාතිපත්ති ස්සා ස්සංසු, ස්සෙ ස්සථ, ස්සංස්සාම්හා, ස්සථ ස්සිසු, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සිංස්සාම්හසෙ. ๔๘๔. กาลาติปัตติวิภัตติ คือ สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามฺหา, สฺสถ สฺสิสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึ สฺสามฺหเส. ස්සාදීනං ද්වාදසන්නං කාලාතිපත්තිසඤ්ඤා හොති. කාලස්ස අතිපතනං කාලාතිපත්ති, සා පන විරුද්ධපච්චයූපනිපාතතො, කාරණවෙකල්ලතො වා ක්‍රියාය අනභිනිබ්බත්ති, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති කාලාතිපත්තීති වුච්චති. วิภัตติทั้ง ๑๒ บท มี สฺสา เป็นต้น มีชื่อว่า กาลาติปัตติ. การล่วงเลยแห่งกาล ชื่อว่า กาลาติปัตติ, แต่การล่วงเลยนั้น คือความไม่บังเกิดขึ้นแห่งกิริยา เพราะการประจวบกับปัจจัยที่ขัดแย้ง หรือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุ, เพราะเป็นเครื่องแสดงกาลนั้น วิภัตตินี้จึงเรียกว่า กาลาติปัตติ. 475. ක්‍රියාතිපන්නෙතීතෙ කාලාතිපත්ති. ๔๗๕. กาลาติปัตติวิภัตติลงในอดีตกาลที่กิริยาได้ล่วงเลยไปแล้ว. ක්‍රියාතිපන්නමත්තෙ අතීතෙ කාලෙ කාලාතිපත්තිවිභත්ති හොති. ක්‍රියාය අතිපතනං ක්‍රියාතිපන්නං, තං පන සාධකසත්තිවිරහෙන ක්‍රියාය අච්චන්තානුප්පත්ති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි න ක්‍රියා අතීතසද්දෙන වොහරිතබ්බා, තථාපි තක්කිරියුප්පත්තිප්පටිබන්ධකරක්‍රියාය කාලභෙදෙන අතීතවොහාරො ලබ්භතෙවාති දට්ඨබ්බං. ในอดีตกาลที่กิริยาได้ล่วงเลยไปแล้วเท่านั้น กาลาติปัตติวิภัตติย่อมลง. การล่วงเลยแห่งกิริยา ชื่อว่า กิริยาติปันนะ, แต่การล่วงเลยนั้น คือความไม่เกิดขึ้นโดยส่วนเดียวแห่งกิริยา เพราะปราศจากกำลังแห่งเครื่องสำเร็จ. และในที่นี้ แม้กิริยาจะไม่ควรเรียกด้วยคำว่า อดีต ก็ตาม ถึงอย่างนั้น ก็พึงทราบว่า การเรียกด้วยคำว่า อดีต ย่อมมีได้โดยความต่างแห่งกาลของกิริยาที่เป็นเครื่องขัดขวางการเกิดขึ้นแห่งกิริยานั้น. කාලාතිපත්තිපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ස්සා, අකාරිකාරාගමා, වුද්ධිඅවාදෙසා ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්සා ස්සාම්හාවිභත්තීනං ක්වචි රස්සත්තං, ස්සෙවචනස්ස ච අත්තං. วิภัตติกาลติปัตติ ปรัสสบท ปฐมบุรุษ เอกพจน์ คือ สฺสา, มีการลง อ อาคม และ อิ อาคม, การวุฒิ และการอาเทศเป็น อว, และด้วยสูตรมีอาทิว่า "kvaci dhātū" มีการทำวิภัตติ สฺสา และ สฺสามฺหา ให้เป็นรัสสะในบางแห่ง, และมีการอาเทศ สฺเส เป็น อ (อตฺตํ). සො චෙ පඨමවයෙ පබ්බජ්ජං අලභිස්ස, අරහා අභවිස්ස, භවිස්ස, අභවිස්සා, භවිස්සාවා, තෙ චෙ තං අලභිස්සංසු, අරහන්තො අභවිස්සංසු, භවිස්සංසු. එවං ත්වං අභවිස්ස, භවිස්ස, අභවිස්සෙ වා, තුම්හෙ අභවිස්සථ, භවිස්සථ. අහං අභවිස්සං, භවිස්සං, මයං [Pg.284] අභවිස්සම්හ, භවිස්සම්හ, අභවිස්සාම්හා, භවිස්සාම්හා වා. සො අභවිස්සථ, අභවිස්සිසු. අභවිස්සසෙ, අභවිස්සව්හෙ. අභවිස්සිං, අභවිස්සාම්හසෙ. ถ้าเขาจักได้บรรพชาในปฐมวัย ก็จักได้เป็นพระอรหันต์, จักเป็น, จักเป็น, หรือจักเป็น. ถ้าพวกเขาจักได้สิ่งนั้น ก็จักได้เป็นพระอรหันต์, จักเป็น. เช่นนี้ ท่านจักเป็น, จักเป็น, หรือจักเป็น. พวกท่านจักเป็น, จักเป็น. ข้าพเจ้าจักเป็น, จักเป็น. พวกเราจักเป็น, จักเป็น, จักเป็น, หรือจักเป็น. เขาจักเป็น, จักเป็น. ท่านจักเป็น, จักเป็น. ข้าพเจ้าจักเป็น, จักเป็น. කම්මෙ අන්වභවිස්සථ, අන්වභවිස්සිසු. අන්වභූයිස්සථ වා ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අන්වභවිස්ස, අන්වභවිස්සංසු. අන්වභූයිස්ස වා ඉච්චාදි. භාවෙ අභවිස්සථ දෙවදත්තෙන, අභූයිස්සථ. ในกรรมวาจก จักได้เสวยแล้ว, จักได้เสวยแล้ว. หรือจักได้เสวยแล้ว เป็นต้น. ในความเป็นปรัสสบท จักได้เสวยแล้ว, จักได้เสวยแล้ว. หรือจักได้เสวยแล้ว เป็นต้น. ในภาววาจก อันเทวทัตจักได้เป็นแล้ว, จักได้เป็นแล้ว. තථා සො චෙ තං ධනං අලභිස්ස, ඔදනං අපචිස්ස, පචිස්ස, අපචිස්සා, පචිස්සා වා, අපචිස්සංසු, පචිස්සංසු. අපචිස්ස, පචිස්ස, අපචිස්සෙ, පචිස්සෙ වා, අපචිස්සථ, පචිස්සථ. අපචිස්සං, පචිස්සං, අපචිස්සම්හ, පචිස්සම්හ, අපචිස්සාම්හා, පචිස්සාම්හා වා. අපචිස්සථ, පචිස්සථ, අපචිස්සිසු, පචිස්සිසු. අපචිස්සසෙ, පචිස්සසෙ, අපචිස්සව්හෙ, පචිස්සව්හෙ. අපචිස්සිං, පචිස්සිං, අපචිස්සාම්හසෙ, පචිස්සාම්හසෙ. เช่นเดียวกัน ถ้าเขาจักได้ทรัพย์นั้น ก็จักได้หุงข้าวสุก, จักหุง, จักหุง, หรือจักหุง. จักหุง, จักหุง. จักหุง, จักหุง, จักหุง, หรือจักหุง. จักหุง, จักหุง. จักหุง, จักหุง. จักหุง, จักหุง, จักหุง, หรือจักหุง. จักหุง, จักหุง, จักหุง, จักหุง. จักหุง, จักหุง, จักหุง, จักหุง. จักหุง, จักหุง, จักหุง, จักหุง. කම්මෙ අපචිස්සථ ඔදනො දෙවදත්තෙන, අපචිස්සිසු. යප්පච්චයලොපාභාවෙ අපචීයිස්සථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අපච්චිස්ස තෙන, පච්චිස්ස, අපච්චිස්සා, පච්චිස්සා වා, අපච්චිස්සංසු, පච්චිස්සංසු ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก ข้าวสุกอันเทวทัตจักได้หุงแล้ว, จักได้หุงแล้ว. ในเพราะความไม่มีแห่งการลบ ย ปัจจัย จักได้หุงแล้ว เป็นต้น. ในความเป็นปรัสสบท อันเขาจักได้หุงแล้ว, จักหุง, จักหุง, หรือจักหุง. จักหุง, จักหุง เป็นต้น. සො අගච්ඡිස්ස, ගච්ඡිස්ස, අගච්ඡිස්සා, ගච්ඡිස්සාවා, අගච්ඡිස්සංසු, ගච්ඡිස්සංසු. ත්වං අගච්ඡිස්ස, ගච්ඡිස්ස, අගච්ඡිස්සෙ, ගච්ඡිස්සෙ වා, අගච්ඡිස්සථ, ගච්ඡිස්සථ. අගච්ඡිස්සං, ගච්ඡිස්සං, අගච්ඡිස්සම්හ, ගච්ඡිස්සම්හ, අගච්ඡිස්සාම්හා, ගච්ඡිස්සාම්හා වා. අගමිස්ස, ගමිස්ස, අගමිස්සා, ගමිස්සා වා, අගමිස්සංසු, ගමිස්සංසු. අගමිස්ස, ගමිස්ස, අගමිස්සෙ වා, අගමිස්සථ, ගමිස්සථ. අගමිස්සං[Pg.285], ගමිස්සං, අගමිස්සම්හ, ගමිස්සම්හ, අගමිස්සාම්හා, ගමිස්සාම්හා වා. අගච්ඡිස්සථ, ගච්ඡිස්සථ වා ඉච්චාදි. เขาจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว, พวกเขาจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว. ท่านจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว, พวกท่านจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว. ข้าพเจ้าจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, พวกเราจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว. เขาจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว, พวกเขาจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว. ท่านจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว, พวกท่านจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว. ข้าพเจ้าจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, พวกเราจักได้ไปแล้ว, จักไปแล้ว, จักไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว. พวกท่านจักได้ไปแล้ว, หรือจักไปแล้ว เป็นต้น. කම්මෙ අගච්ඡීයිස්සථ, අගමීයිස්සථ, අගච්ඡීයිස්ස, අගමීයිස්සඉච්චාදි. තථා අඝම්මිස්සා, අඝම්මිස්සංසු ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก จักได้ไปแล้ว (agacchīyissatha, agamīyissatha, agacchīyissa, agamīyissa) เป็นต้น. เช่นเดียวกัน จักได้ไปแล้ว (aghammissā, aghammissaṃsu) เป็นต้น. කාලාතිපත්තිවිභත්ති. กาลาติปัตติวิภัตติ. පඤ්චමී සත්තමී වත්ත-මානා සම්පතිනාගතෙ; භවිස්සන්තී පරොක්ඛාදී, චතස්සොතීතකාලිකා. ปัญจมีวิภัตติ สัตตมีวิภัตติ และวัตตมานาวิภัตติ ใช้ในกาลปัจจุบันและอนาคต. ภวิสสันตีวิภัตติ (ใช้ในอนาคต), ส่วนวิภัตติ ๔ มีปโรขาเป็นต้น (คือ ปโรขา หิยัตตนี อัชชัตตนี และกาลาติปัตติ) เป็นอดีตกาล. ඡකාලිකවිභත්තිවිධානං. การจัดวางวิภัตติ ๖ กาล. විකරණවිධාන การจัดวางวิกรณะ. ඉසු ඉච්ඡාකන්තීසු, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපො, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච. อิสุ ธาตุ ในความปรารถนาและความใคร่, มีการลบที่สุดธาตุ, การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น และ อ ปัจจัย เหมือนก่อน. ‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තමානෙ – เมื่อบทว่า "Dhātūnaṃ" ตามมาอยู่ – 476. ඉසුයමූනමන්තො ච්ඡො වා. ๔๗๖. ที่สุดของธาตุ อิสุ และ ยมุ เป็น จฺฉะ บ้าง. ඉසුයමුඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තො ච්ඡො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, ‘‘අන්තො ච්ඡො වා’’ති යොගවිභාගෙන ආසස්සපි. සො සග්ගං ඉච්ඡති, ඉච්ඡන්ති. ඉච්ඡසි, ඉච්ඡථ. ඉච්ඡාමි, ඉච්ඡාම. ච්ඡාදෙසාභාවෙ අසංයොගන්තත්තා ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, එසති, එසන්ති ඉච්චාදි. ที่สุดของธาตุทั้งหลายเหล่านี้คือ อิสุ และ ยมุ เป็น จฺฉะ บ้าง. วา ศัพท์นี้ มีอรรถว่า ววัตถิตวิภาสา. ด้วยการแยกบทว่า "anto ccho vā" แม้ที่สุดของ อาส ธาตุ ก็เป็น จฺฉะ ด้วย. เขาปรารถนาสวรรค์, พวกเขาปรารถนา. ท่านปรารถนา, พวกท่านปรารถนา. ข้าพเจ้าปรารถนา, พวกเราปรารถนา. ในเมื่อไม่มีการอาเทศเป็น จฺฉะ เพราะความเป็นธาตุที่มีที่สุดไม่เป็นสังโยค จึงมีการวุฒิด้วยสูตรว่า "aññesu ca" เป็น เอสติ, เอสันติ เป็นต้น. කම්මෙ අත්තනොපදස්ස යෙභුය්‍යෙන පරස්සපදත්තමෙව පයොජීයති, තෙන චෙත්ථ අත්තනොපදෙ රූපානි සඞ්ඛිපිස්සාම. සො ඉච්ඡීයති, එසීයති, ඉස්සතෙ, ඉස්සති, යකාරස්ස [Pg.286] පුබ්බරූපත්තං. තථා ඉච්ඡතු, එසතු. ඉච්ඡෙය්‍ය, එසෙය්‍ය. පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනීසු පන රූපානි සබ්බත්ථ පයොගමනුගම්ම පයොජෙතබ්බානි, ඉච්ඡි, එසි. ඉච්ඡිස්සති, එසිස්සති. ඉච්ඡිස්සා, එසිස්සා ඉච්ඡාදි. ในกรรมวาจก โดยส่วนมาก อัตตโนบทจะถูกใช้เป็นปรัสสบทนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ในที่นี้เราจักย่อรูปในอัตตโนบทไว้. เขาถูกปรารถนา (icchīyati, esīyati, issate, issati) มีการแปลง ย เป็นรูปเดียวกับพยัญชนะต้น (ปุพพรูป). เช่นเดียวกัน จงปรารถนา (icchatu, esatu). พึงปรารถนา (iccheyya, eseyya). ส่วนรูปในปโรขาและหิยัตตนี พึงใช้ตามการใช้ในที่ทั้งปวง (เช่น) ปรารถนาแล้ว (icchi, esi). จักปรารถนา (icchissati, esissati). จักได้ปรารถนาแล้ว (icchissā, esissā) เป็นต้น. යමු උපරමෙ, නිපුබ්බො, ච්ඡාදෙසො ච. නියච්ඡති, නියච්ඡන්ති. නියමති, නියමන්ති. සංපුබ්බො ‘‘සයෙ චා’’ති ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච. සඤ්ඤමති, සඤ්ඤමන්ති. ยมุ ธาตุ ในความหยุด, เมื่อมี นิ อุปสรรคอยู่หน้า และมีการอาเทศเป็น จฺฉะ เป็น นิยัจฉติ, นิยัจฉันติ. (เมื่อไม่มีการอาเทศ) เป็น นิยมติ, นิยมันติ. เมื่อมี สํ อุปสรรคอยู่หน้า มีการอาเทศเป็น ญ ด้วยสูตรว่า "saye ca" และมีการซ้อนพยัญชนะ เป็น สัญญมติ, สัญญมันติ. කම්මෙ නියච්ඡීයති, නියමීයති, නියම්මති, සඤ්ඤමීයති වා. තථා නියච්ඡතු, සඤ්ඤමතු. නියච්ඡෙය්‍ය, සඤ්ඤමෙය්‍ය. නියච්ඡී, සඤ්ඤමී. නියච්ඡිස්සති, සඤ්ඤමිස්සති. නියච්ඡිස්ස, සඤ්ඤමිස්ස ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก ถูกสำรวมอยู่ (niyacchīyati, niyamīyati, niyammati, saññamīyati) บ้าง. เช่นเดียวกัน จงสำรวม (niyacchatu, saññamatu). พึงสำรวม (niyaccheyya, saññameyya). สำรวมแล้ว (niyacchī, saññamī). จักสำรวม (niyacchissati, saññamissati). จักได้สำรวมแล้ว (niyacchissa, saññamissa) เป็นต้น. ආස උපවෙසනෙ, යොගවිභාගෙන ච්ඡාදෙසො, රස්සත්තං. අච්ඡති, අච්ඡන්ති. අච්ඡසි, අච්ඡථ. අච්ඡාමි, අච්ඡාම. අඤ්ඤත්‍ර උපපුබ්බො උපාසති, උපාසන්ති. අච්ඡීයති, උපාසීයති. අච්ඡතු, උපාසතු. අච්ඡෙය්‍ය, උපාසෙය්‍ය. අච්ඡී, උපාසී. අච්ඡිස්සති, උපාසිස්සති. අච්ඡිස්ස, උපාසිස්ස ඉච්චාදි. อาส ธาตุ ในความนั่ง, มีการอาเทศเป็น จฺฉะ ด้วยการแยกบท และมีการทำเป็นรัสสะ เป็น อัจฉติ, อัจฉันติ. อัจฉสิ, อัจฉถะ. อัจฉามิ, อัจฉามะ. ในที่อื่น เมื่อมี อุป อุปสรรคอยู่หน้า เป็น อุปาสติ, อุปาสันติ. (ในกรรมวาจก) ถูกนั่งอยู่ (อัจฉียติ, อุปาสียติ). (ในปัญจมี) จงนั่ง (อัจฉตุ, อุปาสตุ). (ในสัตตมี) พึงนั่ง (อัจเฉยยะ, อุปาเสยยะ). (ในอัชชัตตนี) นั่งแล้ว (อัจฉี, อุปาสี). (ในภวิสสันตี) จักนั่ง (อัจฉิสสติ, อุปาสิสสติ). (ในกาลาติปัตติ) จักได้นั่งแล้ว (อัจฉิสสะ, อุปาสิสสะ) เป็นต้น. ලභ ලාභෙ, ලභති, ලභන්ති. ලභසි, ලභථ. ලභාමි, ලභාම. ලභතෙ, ලභන්තෙ. ලභසෙ, ලභව්හෙ. ලභෙ, ලභාම්හෙ. ลภ ธาตุ ในความได้, (ปรัสสบท) ลภติ, ลภันติ. ลภสิ, ลภถะ. ลภามิ, ลภามะ. (อัตตโนบท) ลภเต, ลภันเต. ลภเส, ลภวเห. ลเภ, ลภามเห. කම්මෙ යකාරස්ස පුබ්බරූපත්තෙ කතෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පුරිමභකාරස්ස බකාරො, ලබ්භතෙ, ලබ්භන්තෙ. ලබ්භති, ලබ්භන්ති. ලබ්භතං, ලබ්භතු. ලබ්භෙ, ලබ්භෙය්‍ය. ในกรรมวาจก เมื่อมีการทำ ย เป็นปุพพรูปแล้ว มีการอาเทศ ภ ตัวหน้าเป็น บ ด้วยสูตรมีอาทิว่า "kvaci dhātū" เป็น ลัพภเต, ลัพภันเต. ลัพภติ, ลัพภันติ. ลัพภตํ, ลัพภตุ. ลัพเภ, ลัพเภยยะ. අජ්ජතනිම්හි ‘‘වා, අන්තලොපො’’ති ච වත්තමානෙ – ในอัชชัตตนีวิภัตติ เมื่อบทว่า "vā" และ "antalopo" ตามมาอยู่ – 477. ලභස්මා ඊ ඉංනං ත්ථත්ථං. ๔๗๗. หลัง ลภ ธาตุ, แปลง อี และ อิง วิภัตติ เป็น ตฺถะ และ ตฺถัง. ලභඉච්චෙතස්මා ධාතුතො පරෙසං ඊඉංනං විභත්තීනං ත්ථ ත්ථංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො [Pg.287] ච. අලත්ථ, අලභි, ලභි, අලභිංසු, ලභිංසු. අලභො, ලභො, අලභි, ලභි, අලභිත්ථ, ලභිත්ථ. අලත්ථං, අලභිං, ලභිං, අලභිම්හ, ලභිම්හ ඉච්චාදි. หลัง ลภ ธาตุนี้ มีการแปลง อี และ อึ วิภัตติ เป็น ตฺถ และ ตฺถํ บ้าง และมีการลบที่สุดธาตุด้วย. (เช่น) อลตฺถ, อลภิ, ลภิ, อลภึสุ, ลภึสุ. อลโภ, ลโภ, อลภิ, ลภิ, อลภิตฺถ, ลภิตฺถ. อลตฺถํ, อลภึ, ลภึ, อลภิมฺห, ลภิมฺห เป็นต้น. භවිස්සන්තිම්හි ‘‘කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො’’ති එත්ථ සප්පච්චයග්ගහණෙන වච මුච භුජාදිතො ස්සස්සඛාදෙසො, වස ඡිද ලභාදිතො ඡාදෙසො ච වා හොතීති ස්සස්ස ඡාදෙසො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු චා’’ති ධාත්වන්තස්ස චකාරො, ලච්ඡති, ලච්ඡන්ති. ලච්ඡසි, ලච්ඡථ. ලච්ඡාමි, ලච්ඡාම. ඡාදෙසාභාවෙ ලභිස්සති, ලභිස්සන්ති. ලභිස්සසි, ලභිස්සථ. ලභිස්සාමි, ලභිස්සාම ඉච්චාදි. අලභිස්ස, අලභිස්සංසු ඉච්චාදි. ในภวิสสันตีวิภัตติ ในสูตรว่า 'การสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาโห' นี้ ด้วยการถือเอาบทว่า 'สปฺปจฺจย' มีการอาเทศ สฺส เป็น ขะ หลัง วจ มุจ ภุชธาตุ เป็นต้น และมีการอาเทศ สฺส เป็น ฉะ บ้าง หลัง วส ฉิท ลภธาตุ เป็นต้น. (ในที่นี้) เมื่อมีการอาเทศ สฺส เป็น ฉะ จึงแปลงพยัญชนะที่สุดธาตุเป็น จการ ด้วยสูตรว่า 'พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จ' (สำเร็จรูปเป็น) ลจฺฉติ, ลจฺฉนฺติ, ลจฺฉสิ, ลจฺฉถะ, ลจฺฉามิ, ลจฺฉามะ. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น ฉะ (สำเร็จรูปเป็น) ลภิสฺสติ, ลภิสฺสนฺติ, ลภิสฺสสิ, ลภิสฺสถะ, ลภิสฺสามิ, ลภิสฺสามะ เป็นต้น. (ในกาลาติปัตติ) อลภิสฺส, อลภิสฺสํสุ เป็นต้น. වච වියත්තියං වාචායං, වචති, වචන්ති. වචසි, වචථ. වචාමි, වචාම. วจ ธาตุ ในความหมายว่ากล่าวให้ชัดเจน (สำเร็จรูปเป็น) วจติ, วจันติ, วจสิ, วจถะ, วจามิ, วจามะ. කම්මෙ අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ – ในกรรมวาจก เมื่อลงอัตตโนบทวิภัตติ และ ย ปัจจัยแล้ว - 478. වච වස වහාදීනමුකාරො වස්ස යෙ. ๔๗๘. อาเทศ ว ของ วจ วส วหธาตุ เป็นต้น เป็น อุการะ เมื่ออยู่หน้า ย ปัจจัย. වච වස වහඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං වකාරස්ස උකාරො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, ආදිසද්දෙන වඩ්ඪස්ස ච. ‘‘වස්ස අ ව’’ඉති සමාසෙන දුතියඤ්චෙත්ථ වග්ගහණං ඉච්ඡිතබ්බං, තෙන අකාරස්සපි උකාරො හොති, පුරිමපක්ඛෙ පරලොපො. ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස යකාරස්ස චකාරො, ද්විත්තං. උච්චතෙ, උච්චන්තෙ. වුච්චතෙ, වුච්චන්තෙ. වුච්චති, වුච්චන්ති වා ඉච්චාදි. තථා වචතු, වුච්චතු. වචෙය්‍ය, වුච්චෙය්‍ය. අවචා, අවච්චා, අවචූ, අවච්චූ. අවච, අවචො, අවචුත්ථ. අවච, අවචං, අවචම්හා. අවචුත්ථ ඉච්චාදි. วการ ของธาตุทั้งหลาย มี วจะ วสะ และ วหะ เป็นต้น เป็น อุการะ เมื่อ ยปัจจัย อยู่หลัง, และ (เป็น อุการะ) แก่ วฑฺฒธาตุ ด้วยอาทิศัพท์. ในที่นี้ พึงประสงค์การถือเอาบทว่า วะ เป็นครั้งที่สอง ด้วยการสมาสว่า วสฺส อ ว, ด้วยบท วะ นั้น แม้ อการ ก็เป็น อุการะ, ในฝ่ายก่อน มีการลบสระหลัง. มีการอาเทศ ยการ พร้อมกับที่สุดธาตุ เป็น จการ ด้วยสูตรว่า ตสฺส จวคฺค เป็นต้น, และมีการซ้อน. อุจฺจเต, อุจฺจนฺเต. วุจฺจเต, วุจฺจนฺเต. หรือ วุจฺจติ, วุจฺจนฺติ เป็นต้น. เช่นเดียวกัน วจตุ, วุจฺจตุ. วเจยฺย, วุจฺเจยฺย. อวจา, อวฺจฺจา, อวจู, อวฺจฺจู. อวจะ, อวโจ, อวจุตฺถ. อวจะ, อวจํ, อวจมฺห. อวจุตฺถ เป็นต้น. 479. වචස්සජ්ජතනිම්හි [Pg.288] මකාරො ඔ. ๔๗๙. อการ ของธาตุ วจะ ในอัชชัตตนีวิภัตติ เป็น โอ. වචඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අකාරො ඔත්තමාපජ්ජතෙ අජ්ජතනිම්හි විභත්තිම්හි. අවොචි, අවොචුං. අවොචො, අවොචුත්ථ. අවොචිං, අවොචුම්හ, උකාරාගමො. අවොච, රස්සත්තං, අවොචු ඉච්චාදි. අවුච්චිත්ථ. อการ ของธาตุ วจะ นี้ ถึงความเป็น โอ ในอัชชัตตนีวิภัตติ. อโวจิ, อโวจุํ. อโวโจ, อโวจุตฺถ. อโวจิํ, อโวจุมฺห, มีการลง อุการะ อาคม. อโวจะ, มีการรัสสะ, อโวจุ เป็นต้น. อวุจฺจิตฺถ. භවිස්සන්තිම්හි සප්පච්චයග්ගහණෙන ස්සස්ස ඛාදෙසො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘කො ඛෙ චා’’ති ධාත්වන්තස්ස කාදෙසො, වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසි, වක්ඛථ. වක්ඛාමි, වක්ඛාම ඉච්චාදි. ในภวิสสันตีวิภัตติ ด้วยการถือเอาบทว่า สปฺปจฺจย มีการอาเทศ สฺส เป็น ขะ, เมื่อบทว่า พฺยญฺชนนฺตสฺส ตามมา มีการอาเทศที่สุดธาตุ เป็น กะ ด้วยสูตรว่า โก เข จ, วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสิ, วกฺขถ. วกฺขามิ, วกฺขาม เป็นต้น. වස නිවාසෙ, වසති, වසන්ති. วส ธาตุ ในความอยู่, วสติ, วสนฺติ. කම්මෙ උත්තං, පුබ්බරූපත්තඤ්ච වුස්සති, වුස්සන්ති ඉච්චාදි. වසතු. වසෙය්‍ය. අවසි, වසි. ในกรรมวาจก มีการอาเทศเป็น อุ และเป็นบุพพรูป (เป็น) วุสฺสติ, วุสฺสนฺติ เป็นต้น. วสตุ. วเสยฺย. อวสิ, วสิ. භවිස්සන්තියං ස්සස්ස ඡාදෙසො, ධාත්වන්තස්ස චකාරො ච, වච්ඡති, වච්ඡන්ති. වච්ඡසි, වච්ඡථ. වච්ඡාමි, වච්ඡාම. වසිස්සති, වසිස්සන්ති. අවසිස්ස, අවසිස්සංසු. ในภวิสสันตีวิภัตติ มีการอาเทศ สฺส เป็น ฉะ และที่สุดธาตุเป็น จการ (จึงเป็น) วัจฉติ, วัจฉันติ. วัจฉสิ, วัจฉถะ. วัจฉามิ, วัจฉามะ. (อีกรูปหนึ่ง) วสิสสติ, วสิสสันติ. (ในกาลาติปัตติ) อวสิสสะ, อวสิสสํสุ. තථා රුද අස්සුවිමොචනෙ, රොදති, රුච්ඡති. රොදිස්සති ඉච්චාදි. เช่นนั้น รุท ธาตุ ในความหลั่งน้ำตา, โรทติ, รุจฉติ. โรทิสสติ เป็นต้น. කුස අක්කොසෙ, ආපුබ්බො ද්විත්තරස්සත්තානි, අප්පච්චයවුද්ධියො ච. අක්කොසති. අක්කොසතු. අක්කොසෙය්‍ය. กุส ธาตุ ในการด่า, มี อา อุปสรรคอยู่หน้า, มีการซ้อนพยัญชนะและการทำเป็นเสียงสั้น, และมีการลง อ ปัจจัยและการวุฒิ. อกฺโกสติ. อกฺโกสตุ. อกฺโกเสยฺย. ‘‘අන්තලොපො’’ති වත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති ච. บทว่า 'อนฺตโลโป' ตามมา, และบทว่า 'วา' ตามมาโดยนัยแห่งการกระโดดของกบ (มัณฑูกคติ). 480. කුසස්මා දී ච්ඡි. ๔๘๐. หลังกุสธาตุ, อาเทศ อี (วิภัตติ) เป็น ฉิ. කුස ඉච්චෙතස්මා ධාතුතො ඊවිභත්තිස්ස ච්ඡිආදෙසො හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අක්කොච්ඡි මං, අක්කොසි වා. අක්කොසිස්සති. අක්කොසිස්ස ඉච්චාදි. มีการอาเทศ อี วิภัตติ เป็น ฉิ และลบที่สุดธาตุ หลังกุสธาตุนี้. อกฺโกจฺฉิ มํ (เขาได้ด่าเราแล้ว), หรือ อกฺโกสิ. อกฺโกสิสฺสติ. อกฺโกสิสฺส เป็นต้น. වහ [Pg.289] පාපුණනෙ, වහති, වහන්ති. วห ธาตุ ในการถึง, วหติ, วหนฺติ. කම්මෙ අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ – ในกรรมวาจก, ในอัตตโนบท, และเมื่อลง ย ปัจจัยแล้ว – ‘‘යෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'เย' ตามมา. 481. හ විපරියයො ලො වා. ๔๘๑. การสลับที่แห่ง ห การะ เป็น ล บ้าง. හකාරස්ස විපරියයො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, යප්පච්චයස්ස ච ලකාරො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘ගය්හතී’’තිආදීසු ලත්තං න හොති, නිමිත්තභූතස්ස යකාරස්සෙවෙතං ලත්තං, ‘‘වචවස’’ඉච්චාදිනා උත්තං. වුය්හති, වුල්හති, වුය්හන්ති. වහතු, වුය්හතු. වහෙය්‍ය, වුය්හෙය්‍ය. අවහී, අවුය්හිත්ථ, අවහිත්ථ. අවහිස්සති, වුය්හිස්සති. අවහිස්ස, අවුය්හිස්ස ඉච්චාදි. มีการสลับที่แห่ง ห การะ เมื่อ ย ปัจจัยอยู่หลัง และ ย ปัจจัยเป็น ล บ้าง. วา ศัพท์นี้มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา เพราะเหตุนั้น ในคำว่า 'คยฺหติ' เป็นต้น จึงไม่มีความเป็น ล, ความเป็น ล นี้เป็นของ ย การะ ที่เป็นนิมิตเท่านั้น, (ซึ่ง) กล่าวไว้แล้วด้วยสูตรมี 'วจวส' เป็นต้น. วุยฺหติ, วุลฺหติ, วุยฺหนฺติ. วหตุ, วุยฺหตุ. วเหยฺย, วุยฺเหยฺย. อวหี, อวุยฺหิตฺถ, อวหิตฺถ. อวหิสฺสติ, วุยฺหิสฺสติ. อวหิสฺส, อวุยฺหิสฺส เป็นต้น. ජර වයොහානිම්හි. ชร ธาตุ ในความเสื่อมแห่งวัย. 482. ජරමරානං ජීරජීය්‍යමීය්‍යා වා. ๔๘๒. แห่ง ชร และ มร ธาตุทั้งหลาย เป็น ชีร, ชียฺย และ มียฺย บ้าง. ජරමර ඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ජීරජීය්‍යමීය්‍යාදෙසා හොන්ති වා, සරලොපාදි. ජීරති, ජීරන්ති. ජීය්‍යති, ජීය්‍යන්ති. ‘‘ක්වචා’’දිසුත්තෙන එකයකාරස්ස ක්වචි ලොපො හොති. ජීයති, ජීයන්ති. การอาเทศเป็น ชีร, ชียฺย และ มียฺย แห่งธาตุทั้งหลายคือ ชร และ มร เหล่านี้ ย่อมมีบ้าง, มีการลบสระเป็นต้น. ย่อมแก่, ย่อมแก่ทั้งหลาย. ย่อมแก่, ย่อมแก่ทั้งหลาย. ด้วยสูตรเป็นต้นว่า 'กฺวจา' การลบ ย การะ ตัวหนึ่ง ย่อมมีบ้างในบางแห่ง. ย่อมแก่, ย่อมแก่ทั้งหลาย. කම්මෙ ජීරීයති, ජීරීයන්ති. ජීයිය්‍යති, ජීයිය්‍යන්ති. ජීරතු, ජීය්‍යතු. ජීරෙය්‍ය, ජීය්‍යෙය්‍ය. අජීරී, ජීරී, ජීය්‍යී. ජීරිස්සති, ජීය්‍යිස්සති. අජීරිස්ස, අජීය්‍යිස්ස. ในกรรมวาจก ย่อมถูกทำให้แก่, ย่อมถูกทำให้แก่ทั้งหลาย. ย่อมถูกทำให้แก่, ย่อมถูกทำให้แก่ทั้งหลาย. จงแก่, จงแก่. พึงแก่, พึงแก่. ได้แก่แล้ว, ได้แก่แล้ว, ได้แก่แล้ว. จักแก่, จักแก่. จักได้แก่แล้ว, จักได้แก่แล้ว. මර පාණචාගෙ, මීය්‍යාදෙසො, මීය්‍යති, මීය්‍යන්ති. මීයති, මීයන්ති වා. මරති, මරන්ති ඉච්චාදි. มร ธาตุ ในความสละชีวิต, มีการอาเทศเป็น มียฺย, ย่อมตาย, ย่อมตายทั้งหลาย. หรือ ย่อมตาย, ย่อมตายทั้งหลาย บ้าง. ย่อมตาย, ย่อมตายทั้งหลาย เป็นต้น. දිස පෙක්ඛණෙ. ทิส ธาตุ ในความเห็น. 483. දිසස්ස [Pg.290] පස්ස දිස්ස දක්ඛා වා. ๔๘๓. การอาเทศแห่ง ทิส ธาตุ เป็น ปัสส, ทิสส และ ทกฺข บ้าง. දිසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පස්ස දිස්ස දක්ඛඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන දිස්සාදෙසො කම්මනි සබ්බධාතුකෙ එව. පස්සති, පස්සන්ති. දක්ඛති, දක්ඛන්ති. การอาเทศทั้งหลายคือ ปัสส, ทิสส และ ทกฺข แห่งธาตุคือ ทิส นี้ ย่อมมีบ้าง. วา ศัพท์นี้ มีอรรถว่า ววัตถิตวิภาสา, เพราะเหตุนั้น การอาเทศเป็น ทิสส จึงมีในกรรมวาจก และในสัพพธาตุกวิภัตติเท่านั้น. ย่อมเห็น, ย่อมเห็นทั้งหลาย. ย่อมเห็น, ย่อมเห็นทั้งหลาย. කම්මනි යකාරලොපො, දිස්සතෙ, දිස්සන්තෙ. දිස්සති, දිස්සන්ති. විපස්සීයති, දක්ඛීයති. පස්සතු, දක්ඛතු, දිස්සතු. පස්සෙය්‍ය, දක්ඛෙය්‍ය, දිස්සෙය්‍ය. ในกรรมวาจก มีการลบ ย การะ, ย่อมถูกเห็น, ย่อมถูกเห็นทั้งหลาย. ย่อมถูกเห็น, ย่อมถูกเห็นทั้งหลาย. ย่อมถูกเห็นแจ้ง, ย่อมถูกเห็น. จงเห็น, จงเห็น, จงถูกเห็น. พึงเห็น, พึงเห็น, พึงถูกเห็น. හිය්‍යත්තනියං ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාතුඉකාරස්ස අත්තං, අද්දසා, අද්දස. කම්මනි අදිස්ස. ในหิยยัตตนีวิภัตติ ด้วยสูตรเป็นต้นว่า 'กฺวจิ ธาตุ' การแปลง อิ การะ ของธาตุ เป็น อะ, ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้ว. ในกรรมวาจก ได้ถูกเห็นแล้ว. තථා අපස්සි, පස්සි, අපස්සිංසු, පස්සිංසු. අපස්සි, පස්සි, අපස්සිත්ථ, පස්සිත්ථ. අපස්සිං, පස්සිං, අපස්සිම්හ, පස්සිම්හ. අද්දසි, දසි, අද්දසංසු, දසංසු. කම්මනි අදිස්සංසු. අද්දක්ඛි, අද්දක්ඛිංසු. เช่นนั้น ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย. ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย. ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย. ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย. ในกัมมวาจก ได้ถูกเห็นแล้วทั้งหลาย. ได้เห็นแล้ว, ได้เห็นแล้วทั้งหลาย. පස්සිස්සති, පස්සිස්සන්ති. ‘‘භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස චා’’ති යොගවිභාගෙන ස්සස්ස ලොපො, ඉකාරාගමො ච, දක්ඛිති, දක්ඛින්ති. ලොපාභාවෙ දක්ඛිස්සති, දක්ඛිස්සන්ති. අපස්සිස්ස, අදක්ඛිස්ස ඉච්චාදි. จักเห็น, จักเห็นทั้งหลาย. ด้วยการแยกบทว่า 'ภวิสฺสนฺติมฺหิ สฺสสฺส จ' มีการลบ สฺส และมีการลง อิ อาคม เป็น ทกฺขิติ, ทกฺขินฺติ. เมื่อไม่มีการลบ เป็น ทกฺขิสฺสติ, ทกฺขิสฺสนฺติ. จักได้เห็นแล้ว, จักได้เห็นแล้ว เป็นต้น. සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු. สท ธาตุ ในความแผ่ไป, ในความไป และในความสิ้นสุด. ‘‘සබ්බත්ථා’’ති වත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා ‘‘ක්වචී’’ති ච. บทว่า 'สพฺพตฺถา' ย่อมตามไป, และบทว่า 'กฺวจิ' ย่อมตามไปด้วยนัยแห่งการกระโดดของกบ. 484. සදස්ස සීදත්තං. ๔๘๔. การแปลง สท ธาตุ เป็น สีท. සදඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සීදාදෙසො හොති සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු ක්වචි. සෙසං නෙය්‍යං. නිසීදති, නිසීදන්ති. භාවෙ නිසජ්ජතෙ, ඉධ ක්වචාධිකාරෙන සීදා-දෙසො [Pg.291] න භවති. නිසීදතු. නිසීදෙ. නිසීදි. නිසීදිස්සති. නිසීදිස්ස ඉච්චාදි. การอาเทศเป็น สีท แห่ง สท ธาตุนี้ ย่อมมีในวิภัตติและปัจจัยทั้งปวงบ้าง. เนื้อความที่เหลือพึงทราบ. นิสีทติ, นิสีทนฺติ. ในภาววาจก เป็น นิสชฺชเต (ย่อมมีการนั่ง), ในที่นี้ เพราะมีการตามมาของบทว่า 'กฺวจิ' การอาเทศเป็น สีท จึงไม่เป็นไป. นิสีทตุ. นิสีเท. นิสีทิ. นิสีทิสฺสติ. จักได้นั่งแล้ว เป็นต้น. යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු. යජති, යජන්ති. ยช ธาตุ ในการบูชาเทวดา, ในการทำให้รวมกัน และในการให้. ยชติ, ยชนฺติ. කම්මනි ‘‘යම්හී’’ති වත්තතෙ. ในกัมมวาจก บทว่า 'ยํหิ' ย่อมตามไป. 485. යජස්සාදිස්සි. ๔๘๕. การอาเทศอักษรต้นแห่ง ยช ธาตุ เป็น อิ. යජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ආදිස්ස යකාරස්ස ඉකාරාදෙසො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, සරලොපො. ඉජ්ජතෙ මයා බුද්ධො. තථා යජතු, ඉජ්ජතං. යජෙ, ඉජ්ජෙථ. යජි, ඉජ්ජිත්ථ. යජිස්සති, ඉජ්ජිස්සතෙ. යජිස්ස, ඉජ්ජිස්සථ ඉච්චාදි. การอาเทศ ย อักษรต้นแห่ง ยช ธาตุนี้ เป็น อิ ย่อมมี เมื่อ ย ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง, มีการลบสระ. อิจฺชเต มยา พุทฺโธ (พระพุทธเจ้าอันเราย่อมบูชา). เช่นนั้น จงบูชา, จงถูกบูชา. พึงบูชา, พึงถูกบูชา. ได้บูชาแล้ว, ได้ถูกบูชาแล้ว. จักบูชา, จักถูกบูชา. จักได้บูชาแล้ว, จักได้ถูกบูชาแล้ว เป็นต้น. වද වියත්තියං වාචායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච. วท ธาตุ ในความแจ่มแจ้งแห่งวาจา, การเกิดขึ้นแห่งวิภัตติมี ติ เป็นต้น, และ อ ปัจจัย. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'วา' ย่อมตามไป. 486. වදස්ස වජ්ජං. ๔๘๖. การอาเทศ วท ธาตุ เป็น วชฺช. වදඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස වජ්ජාදෙසො හොති වා සබ්බාසු විභත්තීසු. විභත්‍යාධිකාරත්තා චෙත්ථ සබ්බාසූති අත්ථතො සිද්ධං. การอาเทศเป็น วชฺช แห่ง วท ธาตุ นี้ทั้งสิ้น ย่อมมีบ้าง ในวิภัตติทั้งปวง. และเพราะความเป็นบทที่มีวิภัตติเป็นประธานในที่นี้ บทว่า 'สพฺพาสุ' จึงสำเร็จได้โดยอรรถ. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'วา' ย่อมตามไป. 487. ලොපඤ්චෙත්තමකාරො. ๔๘๗. และ อ ปัจจัยนี้ (ถึง) ซึ่ง เอตตะ และการลบ. භූවාදිතො පරො අප්පච්චයො එත්තමාපජ්ජතෙ, ලොපඤ්ච වා. විකරණකාරියවිධිප්පකරණතො චෙත්ථ අකාරොති අප්පච්චයො ගය්හති. อ ปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลังแห่งธาตุมีภูธาตุเป็นต้น ย่อมถึงซึ่งความเป็น เอ และการลบบ้าง. และเพราะเป็นเรื่องของการบัญญัติวิธีเกี่ยวกับวิกรรณปัจจัย ในที่นี้ บทว่า 'อการ' จึงถือเอาว่า อ ปัจจัย. භූවාදිතො ජුහොත්‍යාදි-තො ච අප්පච්චයො පරො; ලොපමාපජ්ජතෙ නාඤ්ඤො, වවත්ථිතවිභාසතොති. อ ปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลังแห่งธาตุมีภูธาตุเป็นต้น และธาตุมีชุโหติธาตุเป็นต้น ย่อมถึงซึ่งการลบ, ปัจจัยอื่นหาเป็นเช่นนั้นไม่, เพราะเป็นววัตถิตวิภาสา. අප්පච්චයස්ස එකාරො, සරලොපාදි, වජ්ජෙති, වදෙති, වදති, අන්තිම්හි – ความเป็น เอ แห่ง อ ปัจจัย, การลบสระเป็นต้น, (สำเร็จรูปเป็น) วชฺเชติ, วเทติ, วทติ, ในตอนท้าย (มีคาถาว่า) - 488. ක්වචි [Pg.292] ධාතුවිභත්තිප්පච්චයානං දීඝවිපරීතාදෙසලොපාගමා ච. ๔๘๘. ในบางแห่ง การทีฆะ การทำให้ผิดแผก (วิปรีต) การอาเทศ การลบ และการลงอาคม แห่งธาตุ วิภัตติ และปัจจัยทั้งหลาย. ඉධ ධාත්වාධිකාරෙ ආඛ්‍යාතෙ, කිතකෙ ච අවිහිතලක්ඛණෙසු පයොගෙසු ක්වචි ධාතූනං, ත්‍යාදිවිභත්තීනං, ධාතුවිහිතප්පච්චයානඤ්ච දීඝතබ්බිපරීතආදෙසලොපාගමඉච්චෙතානි කාරියානි ජිනවචනානුරූපතො භවන්ති. තත්ථ – ในที่นี้ ในเรื่องของธาตุ ในอาขยาตและกิตก์ ในอุทาหรณ์ที่ไม่ได้กำหนดลักษณะไว้ ในบางแห่ง กิจเหล่านี้คือ การทีฆะ ความเป็นอย่างอื่นจากทีฆะนั้น (รัสสะ) การอาเทศ การลบ และการลงอาคม แห่งธาตุทั้งหลาย วิภัตติมี ติ เป็นต้น และปัจจัยที่ลงหลังธาตุ ย่อมมีตามสมควรแก่พระพุทธพจน์. ในเรื่องนั้น (มีคาถาว่า) - නාම්හි රස්සො කියාදීනං, සංයොගෙ චඤ්ඤධාතුනං; ආයූනං වා විභත්තීනං, ම්හා, ස්සාන්තස්ස ච රස්සතා. ใน ณ ปัจจัย มีการรัสสะแห่งธาตุมีกิธาตุเป็นต้น และแห่งธาตุอื่นในเพราะสังโยค, หรือมีการรัสสะแห่งวิภัตติที่มี อา และ อู และแห่งวิภัตติที่มี มฺหา และ สฺสา เป็นที่สุด. ගමිතො ච්ඡස්ස ඤ්ඡො වාස්ස, ගමිස්සජ්ජතනිම්හි ගා; උචාගමො වා ත්ථම්හෙසු, ධාතූනං යම්හි දීඝතා. การอาเทศ ฉ ปัจจัย (ที่ลงหลัง) คมุ ธาตุ เป็น ญฺฉ บ้าง, การอาเทศ คมุ ธาตุ เป็น คา ในอัชชัตตนีวิภัตติ, หรือการลง อุ อาคม ใน ตฺถ และ มฺห วิภัตติ, การทีฆะแห่งธาตุทั้งหลายในเพราะ ย ปัจจัย. එය්‍යෙය්‍යාසෙය්‍යාමෙත්තඤ්ච, වා ස්සෙස්සෙත්තඤ්ච පාපුණෙ; ඔකාරා අත්තමිත්තඤ්ච, ආත්ථා පප්පොන්ති වා ත්ථථෙ. และ เอยฺย, เอยฺยาสิ, เอยฺยามิ ย่อมถึงซึ่ง เอตฺต, หรือ สฺส และ เอสฺส ย่อมถึงซึ่ง เอตฺต, และ โอการ ย่อมถึงซึ่ง อตฺต และ อิตฺต, ส่วน อา ย่อมถึงซึ่ง ตฺถ และ ถ บ้าง. තථා බ්‍රූතොති අන්තීනං, අඋ වාහ ච ධාතුයා; පරොක්ඛාය විභත්තිම්හි, අනබ්භාසස්ස දීඝතා. เช่นนั้น (การลบ) ของ อนฺติ ที่อยู่หลัง พฺรู, และ อะ, อุ หรือ อา ของธาตุ ในปโรขวิภัตติ, มีการทีฆะของส่วนที่ไม่ใช่พยางค์ซ้อน. සංයොගන්තො අකාරෙත්ථ, විභත්තිප්පච්චයාදි තු; ලොප මාපජ්ජතෙ නිච්ච-මෙකාරොකාරතො පරොති. ในที่นี้ อการที่อยู่ท้ายสังโยค ส่วนวิภัตติและปัจจัยเป็นต้นที่อยู่หลังเอการและโอการ ย่อมถึงซึ่งการลบเป็นนิตย์. එකාරතො පරස්ස අන්තිඅකාරස්ස ලොපො, වජ්ජෙන්ති, වදෙන්ති, වදන්ති. වජ්ජෙසි, වදෙසි, වදසි, වජ්ජෙථ, වදෙථ, වදථ. වජ්ජෙමි, වජ්ජාමි, වදෙමි, වදාමි, වජ්ජෙම, වදෙම, වජ්ජාම, වදාම. การลบอการของ อนฺติ ที่อยู่หลังเอการ, (รูปเป็น) วชฺเชนฺติ, วเทนฺติ, วทนฺติ. วชฺเชสิ, วเทสิ, วทสิ, วชฺเชถ, วเทถ, วทถ. วชฺเชมิ, วชฺชามิ, วเทมิ, วทามิ, วชฺเชม, วเทม, วชฺชาม, วทาม. කම්මනි වජ්ජීයති, වජ්ජීයන්ති. වජ්ජති, වජ්ජන්ති. වදීයති වා. වජ්ජෙතු, වදෙතු, වදතු. වජ්ජෙ, වජ්ජෙය්‍ය, වදෙ, වදෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං, වදෙය්‍යුං. වජ්ජෙය්‍යාසි, වජ්ජෙසි, වදෙය්‍යාසි. අවදි, වදි, වදිංසු. වදිස්සති, වදිස්සන්ති. අවදිස්ස ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก (รูปเป็น) วชฺชียติ, วชฺชียนฺติ. วชฺชติ, วชฺชนฺติ. หรือ วทียติ. (ในปัญจมี) วชฺเชตุ, วเทตุ, วทตุ. (ในสัตตมี) วชฺเช, วชฺเชยฺย, วเท, วเทยฺย, วชฺเชยฺยุํ, วเทยฺยุํ. วชฺเชยฺยาสิ, วชฺเชสิ, วเทยฺยาสิ. (ในอัชชัตตนี) อวทิ, วทิ, วทิํสุ. (ในอนาคตกาล) วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ. อวทิสฺส เป็นต้น. කමු [Pg.293] පදවික්ඛෙපෙ, අප්පච්චයෙ කතෙ ‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ද්විත්තං, කවග්ගස්ස චවග්ගො. กมุ ธาตุ ในความหมายว่าการย่างเท้า (ก้าวไป), เมื่อลง อ ปัจจัยแล้ว, มีการซ้อนสองด้วยสูตรว่า 'กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ เทฺวภาโว', แปลงพยัญชนะกวรรคเป็นจวรรค. අබ්භාසග්ගහණමන්තග්ගහණං, වාග්ගහණඤ්ච වත්තතෙ. บทว่า อพฺภาส, บทว่า อนฺต และบทว่า วา ย่อมตามมา. 489. නිග්ගහීතඤ්ච. ๔๘๙. และบทว่า นิคฺคหีต (ย่อมตามมา). අබ්භාසන්තෙ නිග්ගහීතඤ්චාගමො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන කමාදීනමෙවෙතං. චඞ්කමති, චඞ්කමන්ති ඉච්චාදි. කමති, කමන්ති ඉච්චාදි. ลงนิคคหิตอาคมที่ที่สุดของอัพภาสบ้าง. วาศัพท์นี้มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา, เพราะเหตุนั้น วิธีนี้จึงมีแก่ กมุ ธาตุเป็นต้นเท่านั้น. (รูปเป็น) จงฺกมติ, จงฺกมนฺติ เป็นต้น. (และ) กมติ, กมฺนติ เป็นต้น. චල කම්පනෙ, චඤ්චලති, චලති. จล ธาตุ ในความหมายว่าหวั่นไหว, (รูปเป็น) จญฺจลติ, จลติ. චල දලනෙ, දද්දල්ලති. จล ธาตุ ในความหมายว่าแตก (รุ่งเรือง), (รูปเป็น) ททฺทลฺลติ. ඣෙචින්තායං, අප්පච්චයෙ ‘‘ඔ, සරෙ, එ’’ති ච අධිකිච්ච ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන අකාරිතෙපි එකාරස්ස ආයාදෙසො, ඣායති, ඣායන්ති ඉච්චාදි, විසෙසවිධානං. เฌ ธาตุ ในความหมายว่าคิด, เมื่อลง อ ปัจจัย, อ้างถึงสูตร 'โอ สเร เอ' แล้วแยกสูตร 'เต อาวายา' แปลง เอ เป็น อาย แม้ในรูปที่ไม่ใช่การิตปัจจัย, (รูปเป็น) ฌายติ, ฌายนฺติ เป็นต้น, เป็นวิธีพิเศษ. අවුද්ධිකභූවාදිනයො. นัยแห่งภูวาทิธาตุที่ไม่มีการพฤทธิ์. තුද බ්‍යථනෙ, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති අප්පච්චයො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථානුවත්තිත වාග්ගහණෙන තුදාදීනං වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො, තුදති, තුදන්ති. තුදසි, තුදථ. තුදාමි, තුදාම. ตุท ธาตุ ในความหมายว่าเบียดเบียน (ทิ่มแทง), การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น, ลง อ ปัจจัย, ด้วย วา ศัพท์ที่ตามมาจากสูตร 'อญฺเญสุ จ' การไม่มีพฤทธิ์ของธาตุหมวดตุทาทิเป็นต้นนั่นแหละเป็นข้อพิเศษ, (รูปเป็น) ตุทติ, ตุทนฺติ, ตุทสิ, ตุทถ, ตุทามิ, ตุทาม. කම්මෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සදකාරස්ස යප්පච්චයස්ස ජකාරො ද්විත්තං, තුජ්ජතෙ, තුජ්ජන්තෙ. තුජ්ජති, තුජ්ජන්ති, තුජ්ජරෙ වා. තථා තුදතු, තුදන්තු. තුදෙ, තුදෙය්‍ය, තුදෙය්‍යුං. අතුදි, තුදිංසු. අතුදි, අතුදිත්ථ. අතුදිං, අතුදිම්හ. අතුජ්ජිත්ථ, අතුජ්ජි. තුදිස්සති. අතුදිස්ස ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก ด้วยสูตร 'ตสฺส จวคฺค' เป็นต้น แปลง ย ปัจจัยพร้อมกับที่สุดธาตุ (ท) เป็น ช และซ้อนสอง, (รูปเป็น) ตุชฺชเต, ตุชฺชนฺเต. หรือ ตุชฺชติ, ตุชฺชนฺติ, ตุชฺชเร. เช่นเดียวกัน (ในปัญจมี) ตุทตุ, ตุทนฺตุ. (ในสัตตมี) ตุเท, ตุเทยฺย, ตุเทยฺยุํ. (ในอัชชัตตนี) อตุทิ, ตุทิํสุ, อตุทิ, อตุทิตฺถ, อตุทิํ, อตุทิมฺห, อตุชฺชิตฺถ, อตุชฺชิ. (ในภวิสสันติ) ตุทิสฺสติ. (ในกาลาติปัตติ) อตุทิสฺส เป็นต้น. විස පවෙසනෙ පපුබ්බො, සො ගාමං පවිසති, පවිසන්ති. පවිසසි, පවිසථ. පවිසාමි, පවිසාම. วิส ธาตุ ในความหมายว่าเข้าไป มี ป อุปสรรคอยู่หน้า, (รูปเป็น) โส คามํ ปวิสติ (เขาย่อมเข้าไปสู่บ้าน), ปวิสนฺติ, ปวิสสิ, ปวิสถ, ปวิสามิ, ปวิสาม. කම්මෙ [Pg.294] පවිසිය්‍යතෙ, පවිසිය්‍යන්තෙ. පවිසිය්‍යති, පවිසිය්‍යන්ති. පවිස්සතෙ වා. තථා පවිසතු, පවිසන්තු. පවිසෙය්‍ය. පාවිසි, පවිසි, පාවෙක්ඛි පථවිං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අජ්ජතනිම්හි විසස්ස වෙක්ඛාදෙසො ච. පාවිසිංසු, පවිසිංසු. ในกรรมวาจก (รูปเป็น) ปวิสิยฺยเต, ปวิสิยฺยนฺเต, ปวิสิยฺยติ, ปวิสิยฺยนฺติ หรือ ปวิสฺสเต. เช่นเดียวกัน (ในปัญจมี) ปวิสตุ, ปวิสนฺตุ. (ในสัตตมี) ปวิเสยฺย. (ในอัชชัตตนี) ปาวิสิ, ปวิสิ, ปาเวกฺขิ ปฐวิํ (เขาได้เข้าไปสู่แผ่นดินแล้ว), และมีการแปลง วิส ธาตุ เป็น เวกฺข ในอัชชัตตนีด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, ปาวิสิํสุ, ปวิสิํสุ. කම්මෙ පාවිසීයිත්ථ, පවිසීයිත්ථ, පාවිසීයි, පවිසීයි. පවිසිස්සති, පවිසිස්සන්ති. පවිසීයිස්සතෙ, පවිසිස්සතෙ. පාවිසිස්ස. පාවිසීයිස්ස ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก (รูปเป็น) ปาวิสียิตฺถ, ปวิสียิตฺถ, ปาวิสียิ, ปวิสียิ. (ในภวิสสันติ) ปวิสิสฺสติ, ปวิสิสฺสนฺติ. (ในกรรม) ปวิสียิสฺสเต, ปวิสิสฺสเต. (ในกาลาติปัตติ) ปาวิสิสฺส, ปาวิสียิสฺส เป็นต้น. නුද ඛෙපෙ, නුදති, නුදන්ති. นุท ธาตุ ในความขจัด, (รูปเป็น) นุทติ, นุทนฺติ. දිස අතිසජ්ජනෙ, උද්දිසති, උද්දිසන්ති. ทิส ธาตุ ในความสละ (ชี้แจง), (รูปเป็น) อุทฺทิสติ, อุทฺทิสนฺติ. ලිඛ ලෙඛනෙ, ලිඛති, ලිඛන්ති. ลิข ธาตุ ในความเขียน, (รูปเป็น) ลิขติ, ลิขนฺติ. ඵුස සම්ඵස්සෙ, ඵුසති, ඵුසන්ති ඉච්චාදි. ผุส ธาตุ ในความถูกต้อง (สัมผัส), (รูปเป็น) ผุสติ, ผุสนฺติ เป็นต้น. තුදාදිනයො. นัยแห่งตุทาทิธาตุ. හූ, භූ සත්තායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති අප්පච්චයො, ‘‘වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති භූවාදිතො පරස්ස අප්පච්චයස්ස ලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි. සො හොති, තෙ හොන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පරසරස්ස ලොපො. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. භාවෙ හූයතෙ. หู, ภู ธาตุ ในความมี, การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น, ลง อ ปัจจัยด้วยสูตร 'ภูวาทิโต อ', อ้างถึง วา ศัพท์แล้วลบ อ ปัจจัยที่อยู่หลังภูวาทิธาตุด้วยสูตร 'โลปญฺเจตฺตมกาโร', พฤทธิ์ด้วยสูตร 'อญฺเญสุ จ'. (รูปเป็น) โส โหติ, เต โหนฺติ, ลบสระหลังด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น. โหสิ, โหถ, โหมิ, โหม. ในภาววาจก เป็น หูยเต. තථා හොතු, හොන්තු. හොහි, අනකාරපරත්තා හිලොපො න භවති, හොථ. හොමි, හොම. භාවෙ හූයතං. เช่นเดียวกัน (ในปัญจมี) โหตุ, โหนฺตุ. โหหิ, เพราะไม่มี อ อักษรอยู่ข้างหลัง จึงไม่มีการลบ หิ ปัจจัย, โหถ, โหมิ, โหม. ในภาววาจก เป็น หูยตํ. සත්තමියං සරලොපාදි, හෙය්‍ය, හෙය්‍යුං. හෙය්‍යාසි, හෙය්‍යාථ. හෙය්‍යාමි, හෙය්‍යාම. හෙය්‍යං වා. භාවෙ හූයෙථ. ในสัตตมีวิภัตติ มีการลบสระเป็นต้น, (รูปเป็น) เหยฺย, เหยฺยุํ, เหยฺยาสิ, เหยฺยาถ, เหยฺยามิ, เหยฺยาม หรือ เหยฺยํ. ในภาววาจก เป็น หูเยถ. හිය්‍යත්තනියං [Pg.295] අප්පච්චයලොපෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හූධාතුස්ස ඌකාරස්ස උවාදෙසො. අහුවා, අහුවු, අහුවූ. අහුව, අහුවො, අහුවත්ථ. අහුවං, අහුවම්හ. අහුවත්ථ, අහුවත්ථුං. අහුවසෙ, අහුවව්හං. අහුවිං, අහුවම්හසෙ. භාවෙ අහූයත්ථ. ในหิยัตตนีวิภัตติ เมื่อลบ อ ปัจจัย, แปลง อู ของ หู ธาตุเป็น อุว ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น. (รูปเป็น) อหุวา, อหุวุ, อหุวู, อหุว, อหุโว, อหุวตฺถ, อหุวํ, อหุวมฺห. (ฝ่ายอัตตโนบท) อหุวตฺถ, อหุวตฺถุํ, อหุวเส, อหุววฺหํ, อหุวิํ, อหุวมฺหเส. ในภาววาจก เป็น อหูยตฺถ. අජ්ජතනිම්හි ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හූතො ඊවිභත්තිස්ස ලොපො රස්සත්තං, සො අහු, ලොපාභාවෙ ‘‘කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති එත්ථ ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන සාගමො, වුද්ධි, අහොසි, අහෙසුං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඔකාරස්සෙකාරො. අහවුං වා. අහොසි, අහොසිත්ථ. අහොසිං, අහුං, පරසරස්ස ලොපො, රස්සත්තඤ්ච, අහොසිම්හ, අහුම්හ, රස්සත්තං. භාවෙ අහූයිත්ථ. ในอัชชัตตนีวิภัตติ ลบ อี วิภัตติหลัง หู ธาตุและทำเป็นรัสสะด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, (รูปเป็น) โส อหุ. เมื่อไม่ลบวิภัตติ ลง ส อาคมด้วยการแยกสูตร 'สตฺตมชฺชตฺตนิมฺหิ' ในสูตร 'กรสฺส กาสตฺตมชฺชตฺตนิมฺหิ' และพฤทธิ์, (รูปเป็น) อโหสิ, อเหสุํ, แปลง โอ เป็น เอ ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น. หรือ อหุวุํ. อโหสิ, อโหสิตฺถ, อโหสิํ, อหุํ (ลบสระหลังและทำเป็นรัสสะ), อโหสิมฺห, อหุมฺห (ทำเป็นรัสสะ). ในภาววาจก เป็น อหูยิตฺถ. ‘‘හි ලොපං වා’’ති ඉතො ‘‘ලොපො, වා’’ති ච වත්තතෙ. จากสูตร 'หิ โลปํ วา' นี้ บทว่า 'โลโป' และ 'วา' ย่อมตามมา. 490. හොතිස්සරෙ’හොහෙ භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස ච. ๔๙๐. ในภวิสสันติวิภัตติ สระของ หู ธาตุ เป็น เอ และ โฮ และลบ สฺส ด้วย. හූඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සරො එහ ඔහ එත්තමාපජ්ජතෙ භවිස්සන්තිම්හි විභත්තිම්හි, ස්සස්ස ච ලොපො හොති වා. ඉකාරාගමො, සරලොපාදි. สระของ หู ธาตุนี้ ย่อมถึงความเป็น เอหะ และ โอหะ ในภวิสสันติวิภัตติ และลบ สฺส บ้าง. ลง อิ อาคม, ลบสระเป็นต้น. හෙහිති, හෙහින්ති. හෙහිසි, හෙහිථ. හෙහාමි, හෙහාම. ලොපාභාවෙ – හෙහිස්සති, හෙහිස්සන්ති. හෙහිස්සසි, හෙහිස්සථ. හෙහිස්සාමි, හෙහිස්සාම. ඔහාදෙසෙ – හොහිති, හොහින්ති. හොහිසි, හොහිථ. හොහාමි, හොහාම. තථා හොහිස්සති, හොහිස්සන්ති. හොහිස්සසි, හොහිස්සථ. හොහිස්සාමි, හොහිස්සාම. එකාරාදෙසෙ – හෙති, හෙන්ති. හෙසි, හෙථ. හෙමි[Pg.296], හෙම. හෙස්සති, හෙස්සන්ති. හෙස්සසි, හෙස්සථ. හෙස්සාමි, හෙස්සාම. භාවෙ හූයිස්සතෙ. (รูปเป็น) เหหิติ, เหหินฺติ, เหหิสิ, เหหิถ, เหหามิ, เหหาม. เมื่อไม่ลบ สฺส - เหหิสฺสติ, เหหิสฺสนฺติ, เหหิสฺสสิ, เหหิสฺสถ, เหหิสฺสามิ, เหหิสฺสาม. เมื่อแปลงเป็น โอหะ - โหหิติ, โหหินฺติ, โหหิสิ, โหหิถ, โหหามิ, โหหาม. เช่นเดียวกัน โหหิสฺสติ, โหหิสฺสนฺติ, โหหิสฺสสิ, โหหิสฺสถ, โหหิสฺสามิ, โหหิสฺสาม. เมื่อแปลงเป็น เอ - เหติ, เหนฺติ, เหสิ, เหถ, เหมิ, เหม, เหสฺสติ, เหสฺสนฺติ, เหสฺสสิ, เหสฺสถ, เหสฺสามิ, เหสฺสาม. ในภาววาจก เป็น หูยิสฺสเต. කාලාතිපත්තියං අහවිස්ස, අහවිස්සංසු. අහුයිස්සථ ඉච්චාදි. ในกาลาติปัตติวิภัตติ (รูปเป็น) อหวิสฺส, อหวิสฺสํสุ, อหุยิสฺสถ เป็นต้น. හූ, භූ සත්තායං, භූ ඉතීධ අනුපුබ්බො, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති අප්පච්චයස්ස ලොපවුද්ධියො, අනුභොති, අනුභොන්ති. අනුභොසි, අනුභොථ. අනුභොමි, අනුභොම. หู, ภู ธาตุ ในความมี, ในที่นี้ ภู ธาตุ มี อนุ อุปสรรคอยู่หน้า, การลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น ลบ อ ปัจจัยและพฤทธิ์, (รูปเป็น) อนุโภติ, อนุโภนฺติ, อนุโภสิ, อนุโภถ, อนุโภมิ, อนุโภม. කම්මෙ අනුභූයති, අනුභූයන්ති. තථා අනුභොතු, අනුභොන්තු. අනුභොහි, අනුභොථ. අනුභොමි, අනුභොම. අනුභූයතු, අනුභූයන්තු. අනුභවෙ, අනුභවෙය්‍ය. අනුභූයෙය්‍ය. අනුභොසි, අනුභවි. අනුභොස්සති, අනුභොස්සන්ති. අනුභොස්සසි, අනුභොස්සථ. අනුභොස්සාමි, අනුභොස්සාම. අනුභවිස්සති වා. අනුභොස්ස, අනුභවිස්ස වා ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก (รูปเป็น) อนุภูยติ, อนุภูยนฺติ. เช่นเดียวกัน (ในปัญจมี) อนุโภตุ, อนุโหนฺตุ, อนุโภหิ, อนุโภถ, อนุโภมิ, อนุโภม, อนุภูยตุ, อนุภูยนฺตุ. (ในสัตตมี) อนุภเว, อนุภเวยฺย, อนุภูเยยฺย. (ในอัชชัตตนี) อนุโภสิ, อนุภวิ. (ในภวิสสันติ) อนุโภสฺสติ, อนุโภสฺสนฺติ, อนุโภสฺสสิ, อนุโภสฺสถ, อนุโภสฺสามิ, อนุโภสฺสาม หรือ อนุภวิสฺสติ. (ในกาลาติปัตติ) อนุโภสฺส หรือ อนุภวิสฺส เป็นต้น. සී සයෙ අප්පච්චයලොපො, වුද්ධි ච, සෙති, සෙන්ති. සෙසි, සෙථ. සෙමි, සෙම. සෙතෙ, සෙන්තෙ ඉච්චාදි. ธาตุ สี ในความนอน, มีการลบ อ ปัจจัย และมีการวุฒิ, ย่อมนอน, ย่อมนอน. ท่านย่อมนอน, ท่านทั้งหลายย่อมนอน. ข้าพเจ้าย่อมนอน, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมนอน. ย่อมนอน, ย่อมนอน เป็นต้น. අප්පච්චයලොපාභාවෙ – เมื่อไม่มีการลบ อ ปัจจัย – ‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ, ධාතුග්ගහණඤ්ච. บทว่า “สเร” ย่อมตามมา, และบทว่า ธาตุ (ย่อมตามมา). 491. එ අය. ๔๙๑. เอ เป็น อายะ. එකාරස්ස ධාත්වන්තස්ස සරෙ පරෙ අයාදෙසො හොති, සරලොපාදි. සයති, සයන්ති. සයසි, සයථ. සයාමි, සයාම. อักษร เอ ที่อยู่ท้ายธาตุ ย่อมมีการแปลงเป็น อายะ เมื่อมีสระอยู่หลัง, มีการลบสระเป็นต้น. ย่อมนอน, ย่อมนอน. ท่านย่อมนอน, ท่านทั้งหลายย่อมนอน. ข้าพเจ้าย่อมนอน, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมนอน. කම්මෙ [Pg.297] අතිපුබ්බො, ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා යම්හි රස්සසරස්ස ධාත්වන්තස්ස දීඝො, අතිසීයතෙ, අතිසීයන්තෙ. අතිසීයති, අතිසීයන්ති. භාවෙ සීයතෙ. ในกรรมวาจก มี อติ บทอยู่หน้า, มีการทำให้สระสั้นที่อยู่ท้ายธาตุเป็นสระยาวใน ย ปัจจัยเป็นต้น ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ”, ย่อมถูกนอนทับ, ย่อมถูกนอนทับ. ย่อมถูกนอนทับ, ย่อมถูกนอนทับ. ในภาววาจก ย่อมนอน. තථා සෙතු, සෙන්තු. සෙහි, සෙථ. සෙමි, සෙම. සයතු, සයන්තු. සය, සයාහි, සයථ. සයාමි, සයාම. සයතං, සයන්තං. සයස්සු, සයව්හො. සයෙ, සයාමසෙ. අතිසීයතං, අතිසීයන්තං. අතිසීයතු, අතිසීයන්තු. භාවෙ සීයතං. เช่นนั้น จงนอน, จงนอน. ท่านจงนอน, ท่านทั้งหลายจงนอน. ข้าพเจ้าจงนอน, ข้าพเจ้าทั้งหลายจงนอน. จงนอน, จงนอน. ท่านจงนอน, ท่านจงนอน, ท่านทั้งหลายจงนอน. ข้าพเจ้าจงนอน, ข้าพเจ้าทั้งหลายจงนอน. จงนอน, จงนอน. ท่านจงนอน, ท่านทั้งหลายจงนอน. ข้าพเจ้าจงนอน, ข้าพเจ้าทั้งหลายจงนอน. จงถูกนอนทับ, จงถูกนอนทับ. จงถูกนอนทับ, จงถูกนอนทับ. ในภาววาจก จงนอน. සයෙ, සයෙය්‍ය, සයෙය්‍යුං. අතිසීයෙය්‍ය. භාවෙ සීයෙථ. พึงนอน, พึงนอน, พึงนอน. พึงถูกนอนทับ. ในภาววาจก พึงนอน. අසයි, සයි, අසයිංසු, සයිංසු, අසයුං. සාගමෙ අතිසෙසි, අතිසෙසුං. කම්මෙ අච්චසීයිත්ථ, අච්චසීයි, අතිසීයි. භාවෙ සීයිත්ථ. ได้นอนแล้ว, ได้นอนแล้ว, ได้นอนแล้ว, ได้นอนแล้ว, ได้นอนแล้ว. เมื่อมีการลง ส อาคม ได้นอนทับแล้ว, ได้นอนทับแล้ว. ในกรรมวาจก ถูกนอนทับแล้ว, ถูกนอนทับแล้ว, ถูกนอนทับแล้ว. ในภาววาจก ได้นอนแล้ว. සයිස්සති, සයිස්සන්ති. ඉකාරාගමාභාවෙ සෙස්සති, සෙස්සන්ති. කම්මෙ අතිසීයිස්සථ, අතිසීයිස්සති. භාවෙ සීයිස්සතෙ. จักนอน, จักนอน. เมื่อไม่มีการลง อิ อาคม จักนอน, จักนอน. ในกรรมวาจก จักถูกนอนทับ, จักถูกนอนทับ. ในภาววาจก จักนอน. අසයිස්සා, අසයිස්සංසු. කම්මෙ අච්චසීයිස්සථ ඉච්චාදි. จักได้นอนแล้ว, จักได้นอนแล้ว. ในกรรมวาจก จักได้ถูกนอนทับแล้ว เป็นต้น. නී පාපුණනෙ, ද්විකම්මකොයං, අජං ගාමං නෙති, නෙන්ති. නෙසි, නෙථ. නෙමි, නෙම. ලොපාභාවෙ නයති, නයන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ නීයතෙ ගාමං අජො දෙවදත්තෙන, නීයරෙ, නීයන්තෙ. නීයති, නීයන්ති. ธาตุ นี ในความถึง, ธาตุนี้มีสองกรรม, ย่อมนำแพะไปสู่บ้าน, ย่อมนำไป. ท่านย่อมนำไป, ท่านทั้งหลายย่อมนำไป. ข้าพเจ้าย่อมนำไป, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมนำไป. เมื่อไม่มีการลบ ย่อมนำไป, ย่อมนำไป เป็นต้น. ในกรรมวาจก แพะอันเทวทัตนำไปสู่บ้าน, ถูกนำไป, ถูกนำไป. ถูกนำไป, ถูกนำไป. තථා නෙතු, නයතු. නීයතං, නීයන්තං. නයෙ, නයෙය්‍ය. නීයෙථ, නීයෙය්‍ය. අනයි, නයි, අනයිංසු, නයිංසු. විනෙසි, විනෙසුං. අනීයිත්ථ, නීයිත්ථ. නයිස්සති[Pg.298], නෙස්සති. නයිස්සතෙ, නීයිස්සතෙ, නීයිස්සති. අනයිස්ස, අනීයිස්ස ඉච්චාදි. เช่นนั้น จงนำไป, จงนำไป. จงถูกนำไป, จงถูกนำไป. พึงนำไป, พึงนำไป. พึงถูกนำไป, พึงถูกนำไป. ได้นำไปแล้ว, ได้นำไปแล้ว, ได้นำไปแล้ว, ได้นำไปแล้ว. ได้นำไปแล้ว, ได้นำไปแล้ว. ถูกนำไปแล้ว, ถูกนำไปแล้ว. จักนำไป, จักนำไป. จักถูกนำไป, จักถูกนำไป, จักถูกนำไป. จักได้นำไปแล้ว, จักได้ถูกนำไปแล้ว เป็นต้น. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. ธาตุ ฐา ในความหยุดจากการไป, บทว่า “วา” ย่อมตามมา. 492. ඨා තිට්ඨො. ๔๙๒. ธาตุ ฐา (มีอาเทศเป็น) ติฏฺฐะ. ඨාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස තිට්ඨාදෙසො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, අප්පච්චයලොපො. තිට්ඨති, තිට්ඨන්ති. ඨාති, ඨන්ති. ලොපාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඨාතො හකාරාගමො ච රස්සත්තං, සංපුබ්බො සණ්ඨහති, සණ්ඨහන්ති. එත්තෙ අධිට්ඨෙති, අධිට්ඨෙන්ති. การอาเทศเป็น ติฏฺฐะ ย่อมมีแก่ธาตุชื่อว่า ฐา บ้าง. บทว่า “วา” นี้ มีความหมายว่าเป็นวิภาษาที่กำหนดไว้แน่นอน, มีการลบ อ ปัจจัย. ย่อมตั้งอยู่, ย่อมตั้งอยู่. ย่อมตั้งอยู่, ย่อมตั้งอยู่. เมื่อไม่มีการลบ (ปัจจัย) มี ห อาคม และรัสสะสระจากธาตุ ฐา ด้วยสูตร “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น, เมื่อมี สํ อยู่หน้า ก็เป็น สณฺฐหติ, สณฺฐหนฺติ. เมื่อมีการอาเทศเป็น เอ (ปัจจัย) ก็เป็น อธิฏฺเฐติ, อธิฏฺเฐนฺติ. කම්මෙ – ในกรรมวาจก – 493. යම්හි දාධා මා ඨා හා පා මහ මථාදීනමී. ๔๙๓. เมื่อ ย ปัจจัย (อยู่หลัง) มีการอาเทศเป็น อี แก่ธาตุทั้งหลายมี ทา ธา มา ฐา หา ปา มหะ มถะ เป็นต้น. භාවකම්මවිසයෙ යම්හි පච්චයෙ පරෙ දා ධා මා ඨා හාපා මහ මථ ඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං අන්තො ඊකාරමාපජ්ජතෙ, නිච්චත්ථොයමාරම්භො. උපට්ඨීයති, උපට්ඨීයන්ති. හකාරාගමෙ රස්සත්තං, ඊකාරාගමො ච, පතිට්ඨහීයති, පතිට්ඨහීයන්ති. භාවෙ ඨීයතෙ. เมื่อ ย ปัจจัย อยู่หลัง ในภาวะและกรรมวาจก อักษรที่สุดของธาตุทั้งหลายมี ทา ธา มา ฐา หา ปา มหะ มถะ เป็นต้น ย่อมถึงความเป็น อีการะ. การเริ่มต้นนี้มีประโยชน์เพื่อความเป็นนิจ. ย่อมถูกอุปัฏฐาก, ย่อมถูกอุปัฏฐาก. เมื่อมี ห อาคม และรัสสะสระ และมีการลง อีการะอาคม ก็เป็น ปติฏฺฐหียติ, ปติฏฺฐหียนฺติ. ในภาววาจก เป็น ฐียเต. තථා තිට්ඨතු, තිට්ඨන්තු. ඨාතු, ඨන්තු. සණ්ඨහතු, සණ්ඨහන්තු. තිට්ඨෙ, තිට්ඨෙය්‍ය. සණ්ඨෙ, සණ්ඨෙය්‍ය, සණ්ඨෙය්‍යුං. සණ්ඨහෙ, සණ්ඨහෙය්‍යුං. අට්ඨාසි, අට්ඨංසු. සණ්ඨහි, සණ්ඨහිංසු. පකිට්ඨිස්සති, පතිට්ඨිස්සන්ති. ඨස්සති, ඨස්සන්ති. පතිට්ඨහිස්සති, පතිට්ඨහිස්සන්ති. පතිට්ඨිස්ස, පතිට්ඨිස්සංසු. පතිට්ඨහිස්ස, පතිට්ඨහිස්සංසු ඉච්චාදි. เช่นนั้น จงตั้งอยู่, จงตั้งอยู่. จงตั้งอยู่, จงตั้งอยู่. จงตั้งมั่น, จงตั้งมั่น. พึงตั้งอยู่, พึงตั้งอยู่. พึงตั้งมั่น, พึงตั้งมั่น, พึงตั้งมั่น. พึงตั้งมั่น, พึงตั้งมั่น. ได้ตั้งอยู่แล้ว, ได้ตั้งอยู่แล้ว. ได้ตั้งมั่นแล้ว, ได้ตั้งมั่นแล้ว. จักตั้งอยู่, จักตั้งอยู่. จักตั้งอยู่, จักตั้งอยู่. จักตั้งมั่น, จักตั้งมั่น. จักได้ตั้งอยู่แล้ว, จักได้ตั้งอยู่แล้ว. จักได้ตั้งมั่นแล้ว, จักได้ตั้งมั่นแล้ว เป็นต้น. පා පානෙ, ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. ธาตุ ปา ในความดื่ม, บทว่า “วา” ย่อมตามมา. 494. පා [Pg.299] පිබො. ๔๙๔. ธาตุ ปา (มีอาเทศเป็น) ปิพะ. පාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පිබාදෙසො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. การอาเทศเป็น ปิพะ ย่อมมีแก่ธาตุชื่อว่า ปา บ้าง. บทว่า “วา” นี้ มีความหมายว่าเป็นวิภาษาที่กำหนดไว้แน่นอน. පිබති. පිබතු. පිබෙය්‍ය. ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා බකාරස්ස වකාරො, පිවති, පිවන්ති. පාති, පාන්ති, පන්ති වා. පීයතෙ, පීයන්තෙ. පීයති, පීයන්ති. පිවතු. පිවෙය්‍ය. අපායි, පිවි. පිවිස්සති. අපිවිස්ස ඉච්චාදි. ย่อมดื่ม. จงดื่ม. พึงดื่ม. ด้วยสูตร “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น ว อักษร ย่อมมีแก่ บ อักษร ก็เป็น ปิวติ, ปิวนฺติ. ย่อมดื่ม, ย่อมดื่ม, หรือ ปนฺติ. ย่อมถูกดื่ม, ย่อมถูกดื่ม. ย่อมถูกดื่ม, ย่อมถูกดื่ม. จงดื่ม. พึงดื่ม. ได้ดื่มแล้ว, ได้ดื่มแล้ว. จักดื่ม. จักได้ดื่มแล้ว เป็นต้น. අස භුවි, විභත්තුප්පත්ති, අප්පච්චයලොපො, අස ඉතීධ – ธาตุ อส ในความมี ความเป็น, การลงวิภัตติ, การลบ อ ปัจจัย, ในที่นี้คือ อส – ‘‘අසස්මා, අන්තලොපො’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า “อสสฺมา, อนฺตโลโป” ย่อมตามมา. 495. තිස්ස ත්ථිත්තං. ๔๙๕. การอาเทศเป็น ตฺถิ ย่อมมีแก่ ติ (วิภัตติ). අසඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරස්ස තිස්ස විභත්තිස්ස ත්ථිත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අත්ථි. การอาเทศเป็น ตฺถิ ย่อมมีแก่วิภัตติ ติ ที่อยู่หลังธาตุชื่อว่า อส, และมีการลบที่สุดธาตุ. ย่อมมี, ย่อมเป็น. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า “วา” ย่อมตามมา. 496. සබ්බත්ථාසස්සාදි ලොපො ච. ๔๙๖. และการลบอักษรต้นของธาตุ อส ในที่ทั้งปวง. සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු ච අසඉච්චෙතාය ධාතුයා ආදිස්ස ලොපො හොති වා, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. සන්ති. และในวิภัตติและปัจจัยทั้งปวง การลบอักษรต้นของธาตุชื่อว่า อส ย่อมมีบ้าง. คำว่า “วา” นี้ มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้. ย่อมมี, ย่อมเป็น. ‘‘අසස්මා, අන්තලොපො’’ති ච අධිකාරො. และบทว่า “อสสฺมา, อนฺตโลโป” เป็นบทตามไป. 497. සිම්හි ච. ๔๙๗. และเมื่อ สิ (วิภัตติ) (อยู่หลัง). අසධාතුස්ස අන්තලොපො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි ච. ත්වං අසි. และการลบอักษรที่สุดของธาตุ อส ย่อมมีเมื่อ สิ วิภัตติ (อยู่หลัง). ท่านย่อมมี, ท่านย่อมเป็น. 498. ථස්ස [Pg.300] ත්ථත්තං. ๔๙๘. แก่ ถะ (วิภัตติ) (มีอาเทศเป็น) ตฺถะ. අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස ථස්ස විභත්තිස්ස ත්ථත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. තුම්හෙ අත්ථ. อาเทศเป็น ตฺถะ ย่อมมีแก่วิภัตติ ถะ ที่อยู่หลังธาตุชื่อว่า อส, และมีการลบอักษรที่สุดของธาตุ. ท่านทั้งหลายย่อมมี, ท่านทั้งหลายย่อมเป็น. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. คำว่า “วา” ย่อมเป็นไป. 499. අසස්මා මිමානං ම්හිම්හාන්තලොපො ච. ๔๙๙. จากธาตุ อส แก่ มิ และ มะ (วิภัตติ) (มีอาเทศเป็น) มฺหิ และ มฺหะ และมีการลบอักษรที่สุด (ของธาตุ). අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරාසං මි මඉච්චෙතාසං විභත්තීනං ම්හිම්හඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අම්හි, අම්හ. අස්මි, අස්ම. อาเทศเป็น มฺหิ และ มฺหะ ย่อมมีบ้างแก่วิภัตติชื่อว่า มิ และ มะ ที่อยู่หลังธาตุชื่อว่า อส, และมีการลบอักษรที่สุดของธาตุ. เราย่อมมี, เราทั้งหลายย่อมมี. เราย่อมมี, เราทั้งหลายย่อมมี. 500. තුස්ස ත්ථුත්තං. ๕๐๐. แก่ ตุ (วิภัตติ) (มีอาเทศเป็น) ตฺถุ. අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස තුස්ස විභත්තිස්ස ත්ථුත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අත්ථු. අසස්සාදිලොපො ච, සන්තු. ආහි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම. อาเทศเป็น ตฺถุ ย่อมมีแก่วิภัตติ ตุ ที่อยู่หลังธาตุชื่อว่า อส, และมีการลบอักษรที่สุดของธาตุ. จงมี, จงเป็น. และมีการลบอักษรต้นของธาตุ อส ก็เป็น สนฺตุ. จงมี, จงเป็น. เราย่อมมี, เราทั้งหลายย่อมมี. සත්තමියං අසස්සාදිලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අසතො එය්‍යඑය්‍යුං විභත්තීනං ඉයාඉයුඤ්ච හොන්ති. සියා, සියුං. ในสัตตมีวิภัตติ มีการลบอักษรต้นของธาตุ อส, ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น อาเทศเป็น อิยา และ อิยุํ ย่อมมีแก่วิภัตติ เอยฺย และ เอยฺยุํ จากธาตุ อส. พึงมี, พึงเป็น, พึงมี, พึงเป็น. ලොපාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා අසතො එය්‍යාදීනං සධාත්වන්තානං ස්ස ස්සු ස්ස ස්සථ ස්සං ස්සාමආදෙසා හොන්ති. เมื่อไม่มีการลบ ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีอาเทศเป็น สฺส, สฺสุ, สฺส, สฺสถ, สฺสํ, สฺสาม พร้อมด้วยที่สุดของธาตุ แก่ เอยฺย เป็นต้น จากธาตุ อส. එවමස්ස වචනීයො, අස්සු. අස්ස, අස්සථ. අස්සං, අස්සාම. พึงกล่าวอย่างนี้ว่า อสฺส, อสฺสุ. อสฺส, อสฺสถ. อสฺสํ, อสฺสาม. අජ්ජතනියං අකාරාගමො, දීඝො ච, ආසි, ආසිංසු, ආසුං. ආසි, ආසිත්ථ. ආසිං, ආසිම්හ. ในอัชชัตตนี มีการลง อ-อาคม และทีฆะ (เป็น) อาสิ, อาสึสุ, อาสุํ. อาสิ, อาสิตฺถ. อาสึ, อาสิมฺห. ‘‘වා[Pg.301], අසස්සා’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า “วา, อสสฺสา” ก็ยังเป็นไปอยู่. 501. අසබ්බධාතුකෙ භූ. ๕๐๑. ในอสัพพธาตุกะ (มี) ภู. අසස්සෙව ධාතුස්ස භූආදෙසො හොති වා අසබ්බධාතුකෙ. භවිස්සති, භවිස්සන්ති. අභවිස්ස, අභවිස්සංසු. อาเทศเป็น ภู แก่ธาตุ อสฺส นั่นแหละ มีบ้างในอสัพพธาตุกะ. ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. อภวิสฺส, อภวิสฺสํสุ. වාති කිමත්ථං? ආසුං. บทว่า วา มีเพื่ออะไร? (เพื่อ) อาสุํ. බ්‍රූ වියත්තියං වාචායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයලොපො ච. พฺรู ในความปรากฏแห่งวาจา, มีการเกิดขึ้นแห่ง ติ เป็นต้น และมีการลบ อ-ปัจจัย. ‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ. บทว่า “กฺวจิ” ยังเป็นไปอยู่. 502. බ්‍රූතො ඊ තිම්හි. ๕๐๒. จาก พฺรู มี อี ใน ติ. බ්‍රූඉච්චෙතාය ධාතුයා පරො ඊකාරාගමො හොති තිම්හි විභත්තිම්හි ක්වචි, වුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි. බ්‍රවීති, බ්‍රූති, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තානුවත්තිතවාග්ගහණෙන බ්‍රූධාතුස්ස බ්‍යඤ්ජනෙ වුද්ධි න හොති, බහුවචනෙ ‘‘ඣලානමියුවා සරෙ වා’’ති ඌකාරස්ස සරෙ උවාදෙසො, බ්‍රුවන්ති. ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා බ්‍රූතො තිඅන්තීනං වා අ උ ආදෙසා බ්‍රූස්ස ආහාදෙසො ච. มีการลง อี-อาคม หลังธาตุชื่อว่า พฺรู นี้ มีบ้างในวิภัตติ ติ, มีการพฤทธิและอาเทศเป็น อว, มีการลบสระเป็นต้น. พฺรวีติ, พฺรูติ, ด้วยการถือเอาบทว่า วา ที่ตามมาจากสูตรว่า “อญฺเญสุ จ” การพฤทธิของธาตุ พฺรู เบื้องหน้าพยัญชนะย่อมไม่มี, ในพหุวจนะ มีอาเทศเป็น อุว แก่ อู-การ ในเพราะสระ ด้วยสูตรว่า “ฌลานมิยุวา สเร วา” (เป็น) พฺรุวนฺติ. ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีอาเทศเป็น อ และ อุ แก่ ติ และ อนฺติ วิภัตติ จากธาตุ พฺรู บ้าง และมีอาเทศเป็น อาห แก่ธาตุ พฺรู. ආහ, ආහු. බ්‍රූසි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතෙ, බ්‍රුවන්තෙ. බ්‍රූසෙ, බ්‍රුවව්හෙ. බ්‍රුවෙ, බ්‍රූම්හෙ. බ්‍රූතු, බ්‍රුවන්තු. බ්‍රූහි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතං, බ්‍රුවන්තං. බ්‍රුවෙ, බ්‍රුවෙය්‍ය, බ්‍රුවෙය්‍යුං. බ්‍රුවෙය්‍යාසි, බ්‍රුවෙය්‍යාථ. බ්‍රුවෙය්‍යාමි, බ්‍රුවෙය්‍යාම. බ්‍රුවෙථ, බ්‍රුවෙරං. අබ්‍රුවා, අබ්‍රුවූ. อาห, อาหุ. พฺรูสิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูเต, พฺรุวนฺเต. พฺรูเส, พฺรุววฺเห. พฺรุเว, พฺรูมฺเห. พฺรูตุ, พฺรุวนฺตุ. พฺรูหิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูตํ, พฺรุวนฺตํ. พฺรุเว, พฺรุเวยฺย, พฺรุเวยฺยุํ. พฺรุเวยฺยาสิ, พฺรุเวยฺยาถ. พฺรุเวยฺยามิ, พฺรุเวยฺยาม. พฺรุเวถ, พฺรุเวรํ. อพฺรุวา, อพฺรุวู. පරොක්ඛායං [Pg.302] ‘‘බ්‍රූභූනමාහභූවා පරොක්ඛාය’’න්ති බ්‍රූධාතුස්ස ආහආදෙසො, සරලොපාදි, සුපිනෙ කිර මාහ, තෙනාහු පොරාණා, ආහංසු වා ඉච්චාදි. ในปโรขา มีอาเทศเป็น อาห แก่ธาตุ พฺรู ด้วยสูตรว่า “พฺรูภูนมาหภูวา ปโรขายํ” มีการลบสระเป็นต้น, สุปิเน กิร มาห, เตนาหุ โปราณา, อาหํสุ วา เป็นต้น. අජ්ජතනියං අබ්‍රවි, අබ්‍රුවි, අබ්‍රවුං. බ්‍රවිස්සති. අබ්‍රවිස්ස ඉච්චාදි. ในอัชชัตตนี อพฺรวิ, อพฺรุวิ, อพฺรวุํ. พฺรวิสฺสติ. อพฺรวิสฺส เป็นต้น. හන හිංසාගතීසු, තිම්හි ක්වචි අප්පච්චයලොපො, හන්ති, හනති, හනන්ති. හනසි, හනථ. හනාමි, හනාම. หน ในความเบียดเบียนและความไป, ใน ติ มีการลบ อ-ปัจจัย มีบ้าง, หนฺติ, หนติ, หนนฺติ. หนสิ, หนถ. หนามิ, หนาม. කම්මෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච, හඤ්ඤතෙ, හඤ්ඤන්තෙ, හඤ්ඤරෙ. හඤ්ඤති, හඤ්ඤන්ති. හනතු, හනන්තු. හනෙය්‍ය. ในกรรม มีอาเทศเป็น ญ ด้วยสูตรว่า “ตสฺส จวคฺค” เป็นต้น และมีทวิภาวะ (เป็น) หญฺญเต, หญฺญนฺเต, หญฺญเร. หญฺญติ, หญฺญนฺติ. หนตุ, หนนฺตุ. หเนยฺย. ‘‘හනස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า “หนสฺสา” ยังเป็นไปอยู่. 503. වධො වා සබ්බත්ථ. ๕๐๓. วธ มีบ้างในทุกที่. හනඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වධාදෙසො හොති වා සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. වධෙති. වධීයති. වධෙතු. වධීයතු. වධෙය්‍ය. අවධි, අවධිංසු. අහනි, අහනිංසු. වධිස්සති, හනිස්සති. ඛාදෙසෙ පටිහඞ්ඛාමි, පටිහනිස්සාමි. අවධිස්ස, අහනිස්ස ඉච්චාදි. การอาเทศเป็น วธ แห่ง หนธาตุ นี้ มีบ้างในวิภัตติและปัจจัยทั้งปวง, บทว่า วา นี้ มีเพื่อววัฏฐิตวิภาสา. วเธติ. วธียติ. วเธตุ. วธียตุ. วเธยฺย. อวธิ, อวธึสุ. อหนิ, อหนึสุ. วธิสฺสติ, หนิสฺสติ. ในเพราะ ข-อาเทศ (เช่น) ปฏิหงฺขามิ, ปฏิหนิสฺสามิ. อวธิสฺส, อหนิสฺส เป็นต้น. හූවාදිනයො. นัยแห่ง หูธาตุ เป็นต้น. හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච, ‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ද්විත්තං, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා. หุ (ธาตุ) ในความหมายว่า การให้ การรับ และการมอบเครื่องเซ่นสรวง (หัพพะ), มีการลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น และ อ ปัจจัย, มีการทำทวิภาวะแห่งอักษรต้นที่มีสระตัวเดียวด้วยสูตรว่า 'กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว', มีชื่อว่าอัพภาสด้วยสูตรว่า 'ปุพฺโพพฺภาโส'. ‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'อพฺภาเส' ตามมา. 504. හස්ස [Pg.303] ජො. ๕๐๔. อาเทศ หะ เป็น ชะ. හකාරස්ස අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස ජො හොති. ‘‘ලොපඤ්චෙත්ත මකාරො’’ති අප්පච්චයලොපො, වුද්ධි. ජුහොති. อาเทศ หการ ที่อยู่ในอัพภาส เป็น ชะ. มีการลบ อ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'โลปญฺเจตฺต มกาโร', มีการพฤทธิ. ชุโหติ. ලොපාභාවෙ ‘‘ඣලානං, සරෙ’’ති ච වත්තමානෙ – เมื่อไม่มีการลบ (อ ปัจจัย) และเมื่อบทว่า 'ฌลานํ' และ 'สเร' ตามมา – 505. යවකාරා ච. ๕๐๕. และ (อาเทศเป็น) ยการ และ วการ. ඣලසඤ්ඤානං ඉවණ්ණුවණ්ණානං යකාරවකාරාදෙසා හොන්ති සරෙ පරෙති අපදන්තස්ස උකාරස්ස වකාරො. การอาเทศเป็น ยการ และ วการ ย่อมมีแก่ อิวัณณะ และ อุวัณณะ ที่มีชื่อว่า ฌละ เมื่อมีสระอยู่เบื้องหลัง, (ในที่นี้) มีการอาเทศ อุการ ที่ไม่ใช่ที่สุดบท เป็น วการ. ජුහ්වති, ජුහොති, ජුහ්වන්ති, ජුහොන්ති. ජුහ්වසි, ජුහොසි, ජුහ්වථ, ජුහොථ. ජුහ්වාමි, ජුහොමි, ජුහ්වාම, ජුහොම. ชุหฺวติ, ชุโหติ, ชุหฺวนฺติ, ชุโหนฺติ. ชุหฺวสิ, ชุโหสิ, ชุหฺวถ, ชุโหถ. ชุหฺวามิ, ชุโหมิ, ชุหฺวาม, ชุโหม. කම්මෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො, හූයතෙ, හූයන්තෙ. හූයති, හූයන්ති. ในกรรมวาจก มีการทำทีฆะด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, หูยเต, หูยนฺเต. หูยติ, หูยนฺติ. තථා ජුහොතු, ජුහොන්තු, ජුහ්වන්තු වා. ජුහෙ, ජුහෙය්‍ය, ජුහෙය්‍යුං. අජුහවි, අජුහවුං. අජුහොසි, අජුහොසුං. අහූයිත්ථ අග්ගි. ජුහිස්සති, ජුහිස්සන්ති. ජුහොස්සති, ජුහොස්සන්ති වා. අජුහිස්ස, අජුහිස්සංසු ඉච්චාදි. ในทำนองเดียวกัน ชุโหตุ, ชุโหนฺตุ หรือ ชุหฺวนฺตุ. ชุเห, ชุเหยฺย, ชุเหยฺยุํ. อชุหวิ, อชุหวุํ. อชุโหสิ, อชุโหสุํ. อหูยิตฺถ อคฺคิ. ชุหิสฺสติ, ชุหิสฺสนฺติ. ชุโหสฺสติ, ชุโหสฺสนฺติ บ้าง. อชุหิสฺส, อชุหิสฺสํสุ เป็นต้น. හා චාගෙ, පුරෙ විය ද්වෙභාවජාදෙස අප්පච්චයලොපා. หา ธาตุ ในความสละ, มีการทำทวิภาวะ, การอาเทศเป็น ชะ (ในอัพภาส) และการลบ อ ปัจจัย เหมือนก่อน. ‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'อพฺภาเส' ตามมา. 506. රස්සො. ๕๐๖. รัสสะ. අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස සරස්ස රස්සො හොති. สระที่อยู่ในอัพภาส ย่อมเป็นรัสสะ. ජහාති, ජහන්ති. ජහාසි, ජහාථ. ජහාමි, ජහාම. ชหาติ, ชหนฺติ. ชหาสิ, ชหาถ. ชหามิ, ชหาม. කම්මෙ [Pg.304] ‘‘යම්හි දාධාමාඨාහාපාමහමථාදීනමී’’ති ධාත්වන්තස්ස ඊකාරො. හීයතෙ, හීයන්තෙ, හීයරෙ. හීයති, හීයන්ති. ในกรรมวาจก อาเทศที่สุดธาตุเป็น อีการะ ด้วยสูตรว่า 'ยํหิ ทาธามาฐาหาปามหมาทีนมี', หียเต, หียเนฺต, หียเร. หียติ, หียเนฺติ. තථා ජහාතු, ජහන්තු. ජහෙ, ජහෙය්‍ය, ජහෙය්‍යුං. හීයෙථ, හීයෙය්‍ය. අජහාසි, අජහිංසු, අජහාසුං. පජහි, පජහිංසු, පජහංසු, පජහුං. කම්මෙ පජහීයිත්ථ, පජහීයි. පජහිස්සති, පජහිස්සන්ති. හීයිස්සති, හීයිස්සන්ති. පජහිස්ස, පජහිස්සංසු ඉච්චාදි. ในทำนองเดียวกัน ชหาตุ, ชหนฺตุ. ชเห, ชเหยฺย, ชเหยฺยุํ. หียเถ, หียเยฺย. อชหาสิ, อชหึสุ, อชหาสุํ. ปชหิ, ปชหึสุ, ปชหํสุ, ปชหุํ. ในกรรมวาจก ปชหียิตฺถ, ปชหียิ. ปชหิสฺสติ, ปชหิสฺสนฺติ. หียิสฺสติ, หียิสฺสนฺติ. ปชหิสฺส, ปชหิสฺสํสุ เป็นต้น. දා දානෙ, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ද්වෙභාවරස්සත්තානි, අප්පච්චයස්ස ලොපො, දදාති, දදන්ති. දදාසි, දදාථ. දදාමි, දදාම. ทา ธาตุ ในความให้, มีการลงวิภัตติมี ติ เป็นต้น, การทำทวิภาวะและรัสสะ, การลบ อ ปัจจัย, ททาติ, ททนฺติ. ททาสิ, ททาถ. ททามิ, ททาม. ද්විත්තාභාවෙ මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. เมื่อไม่มีทวิภาวะ บทว่า 'วา' ตามมาด้วยวิธีแบบกบกระโดด (มณฺฑูกคติ). 507. දාධාතුස්ස දජ්ජං. ๕๐๗. อาเทศ ทาธาตุ เป็น ทชฺช. දාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස දජ්ජාදෙසො හොති වා, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, අප්පච්චයලොපො. දජ්ජති, දජ්ජන්ති. දජ්ජසි, දජ්ජථ. දජ්ජාමි, දජ්ජාම. දජ්ජාදෙසාභාවෙ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්ස එකාරො, දානං දෙති, දෙන්ති. දෙසි, දෙථ. อาเทศ ทาธาตุ ทั้งหมดเป็น ทชฺช บ้าง, บทว่า วา นี้ มีเพื่อววัฏฐิตวิภาสา, มีการลบ อ ปัจจัย. ทชฺชติ, ทชฺชนฺติ. ทชฺชสิ, ทชฺชถ. ทชฺชามิ, ทชฺชาม. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น ทชฺช, อาเทศ อ ปัจจัย เป็น เอ ด้วยสูตรว่า 'โลปญฺเจตฺตมกาโร', ทานํ เทติ, เทนฺติ. เทสิ, เทถ. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'วา' ตามมา. 508. දාදන්තස්සං මිමෙසු. ๕๐๘. อาเทศที่สุดของ ทาธาตุ เป็น อํ เมื่ออยู่หน้า มิ และ มะ. දාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස අං හොති වා මිමඉච්චෙතෙසු පරෙසු, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං. දම්මි, දම්ම. දෙමි, දෙම. อาเทศที่สุดของ ทาธาตุ เป็น อํ บ้าง เมื่อมี มิ และ มะ เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง, มีการแปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค. ทมฺมิ, ทมฺม. เทมิ, เทม. කම්මෙ ‘‘යම්හි දාධා’’ඉච්චාදිනා ඊකාරො, දීයතෙ, දීයන්තෙ. දීයති, දීයන්ති. දීය්‍යතෙ, දීය්‍යන්තෙ. දීය්‍යති, දීය්‍යන්ති වා ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก อาเทศที่สุดธาตุเป็น อีการะ ด้วยสูตรว่า 'ยํหิ ทาธา' เป็นต้น, ทียเต, ทียนฺเต. ทียติ, ทียนฺติ. ทียฺยเต, ทียฺยนฺเต. ทียฺยติ, ทียฺยนฺติ บ้าง เป็นต้น. දදාතු[Pg.305], දදන්තු. දදාහි, දදාථ. දදාමි, දදාම. දදතං, දදන්තං. දදස්සු, දදව්හො. දදෙ, දදාමසෙ. දජ්ජතු, දජ්ජන්තු ඉච්චාදි. දෙතු, දෙන්තු. දෙහි, දෙථ. දෙමි, දෙම. කම්මෙ දීයතං, දීයන්තං. දීයතු, දීයන්තු. ททาตุ, ททนฺตุ. ททาหิ, ททาถ. ททามิ, ททาม. ททตํ, ททนฺตํ. ททสฺสุ, ททวฺโห. ทเท, ททามเส. ทชฺชตุ, ทชฺชนฺตุ เป็นต้น. เทตุ, เทนฺตุ. เทหิ, เทถ. เทมิ, เทม. ในกรรมวาจก ทียตํ, ทียนฺตํ. ทียตุ, ทียนฺตุ. සත්තමියං දදෙ, දදෙය්‍ය, දදෙය්‍යුං. දදෙය්‍යාසි, දදෙය්‍යාථ. දදෙය්‍යාමි, දදෙය්‍යාම. දදෙථ, දදෙරං. දදෙථො, දදෙය්‍යාව්හො. දදෙය්‍යං, දදෙය්‍යාම්හෙ. දජ්ජෙ, දජ්ජෙය්‍ය. ในสัตตมีวิภัตติ ทเท, ทเทยฺย, ทเทยฺยุํ. ทเทยฺยาสิ, ทเทยฺยาถ. ทเทยฺยามิ, ทเทยฺยาม. ทเทถ, ทเทรํ. ทเทโถ, ทเทยฺยาวฺโห. ทเทยฺยํ, ทเทยฺยามฺเห. ทชฺเช, ทชฺเชยฺย. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එය්‍යස්සාත්තඤ්ච, දජ්ජා, දජ්ජුං, දජ්ජෙය්‍යුං. දජ්ජෙය්‍යාසි, දජ්ජෙය්‍යාථ. දජ්ජං, එය්‍යාමිස්ස අමාදෙසො ච, දජ්ජෙය්‍යාමි, දජ්ජෙය්‍යාම. ද්විත්තාභාවෙ දෙය්‍ය, දෙය්‍යුං. දෙය්‍යාසි, දෙය්‍යාථ. දීයෙථ, දීයෙය්‍ය. และมีการอาเทศ เอยฺย เป็น อา ด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, ทชฺชา, ทชฺชุํ, ทชฺเชยฺยุํ. ทชฺเชยฺยาสิ, ทชฺเชยฺยาถ. ทชฺชํ, และมีการอาเทศ เอยฺยามิ เป็น อํ, ทชฺเชยฺยามิ, ทชฺเชยฺยาม. เมื่อไม่มีทวิภาวะ เทยฺย, เทยฺยุํ. เทยฺยาสิ, เทยฺยาถ. ทียเถ, ทียเยฺย. හිය්‍යත්තනියං අදදා, අදදූ. අදදො, අදදත්ථ. අදදං, අදදම්හ. අදදත්ථ, අදදම්හසෙ. කම්මෙ අදීයිත්ථ. ในหิยยัตตนีวิภัตติ อททา, อททู. อทโท, อททตฺถ. อททํ, อททมฺห. อททตฺถ, อททมฺหเส. ในกรรมวาจก อทียิตฺถ. අජ්ජතනිම්හි අදදි, අදදිංසු, අදදුං. අදජ්ජි, අදජ්ජිංසු. අදාසි, අදංසු. අදාසි, අදො, අදිත්ථ. අදාසිං, අදාසිම්හ, අදම්හ. අදාදානං පුරින්දදො. කම්මෙ අදීයිත්ථ, අදීය්‍යි. ในอัชชัตตนีวิภัตติ อททิ, อททึสุ, อททุํ. อทชฺชิ, อทชฺชึสุ. อทาสิ, อทํสุ. อทาสิ, อโท, อทิตฺถ. อทาสึ, อทาสิมฺห, อทมฺห. อทาทานํ ปุรินฺทโท. ในกรรมวาจก อทียิตฺถ, อทียฺยิ. භවිස්සන්තියං ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, දදිස්සති, දදිස්සන්ති. දජ්ජිස්සති, දජ්ජිස්සන්ති. රස්සත්තං, දස්සති, දස්සන්ති. දස්සසි, දස්සථ. දස්සාමි, දස්සාම. දස්සතෙ. දීයිස්සතෙ, දීයිස්සති. ในภวิสสันตีวิภัตติ มีอิการะอาคม, มีการลบสระเป็นต้น คือ ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ. ทชฺชิสฺสติ, ทชฺชิสฺสนฺติ. มีการเป็นรัสสะ คือ ทสฺสติ, ทสฺสนฺติ. ทสฺสสิ, ทสฺสถ. ทสฺสามิ, ทสฺสาม. ทสฺสเต. ทียิสฺสเต, ทียิสฺสติ. කාලාතිපත්තියං අදදිස්ස, අදජ්ජිස්ස, අදජ්ජිස්සා, අදස්ස, අදස්සා, අදස්සංසු. අදීයිස්සථ, අදීයිස්ස ඉච්චාදි. ในกาลาติปัตติวิภัตติ อททิสฺส, อทชฺชิสฺส, อทชฺชิสฺสา, อทสฺส, อทสฺสา, อทสฺสํสุ. อทียิสฺสถ, อทียิสฺส เป็นต้น. ධා [Pg.306] ධාරණෙ, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති, ද්විත්තරස්සත්තානි, අප්පච්චයලොපො ච, ‘‘දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා’’ති ධකාරස්ස දකාරො, දධාති, දධන්ති. අපිපුබ්බො තස්ස ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අකාරලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධකාරස්ස හකාරො, රස්සත්තඤ්ච, ද්වාරං පිදහති, පිදහන්ති. ද්වෙභාවාභාවෙ නිධිං නිධෙති, නිධෙන්ති. ธาตุธา ในความทรงไว้ เหมือนก่อน คือมีการเกิดขึ้นแห่งวิภัตติ, การซ้อนธาตุและการเป็นรัสสะ, และการลบ อ ปัจจัย, ธ การะ เป็น ท การะ ด้วยสูตรว่า "ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา" คือ ทธาติ, ทธนฺติ. เมื่อมี อปิ อุปสรรคอยู่หน้า มีการลบ อ การะ ด้วยสูตรว่า "เตสุ วุทฺธี" เป็นต้น, ธ การะ เป็น ห การะ ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ ธาตุ" เป็นต้น, และการเป็นรัสสะ คือ ทฺวารํ ปิทหติ, ปิทหนฺติ. ในกรณีที่ไม่มีการซ้อนธาตุ นิธึ นิเธติ, นิเธนฺติ. කම්මෙ ධීයතෙ, ධීයති, පිධීයතෙ, පිධීයති. ในกรรมวาจก ธียเต, ธียติ, ปิธียเต, ปิธียติ. තථා දධාතු, පිදහතු, නිධෙතු, නිධෙන්තු. දධෙ, දධෙය්‍ය, පිදහෙ, පිදහෙය්‍ය, නිධෙ, නිධෙය්‍ය. දධාසි, පිදහි. ධස්සති, පිදහිස්සති, පරිදහෙස්සති. අධස්ස, පිදහිස්ස ඉච්චාදි. เช่นนั้น ทธาตุ, ปิทหตุ, นิเธตุ, นิเธนฺตุ. ทเธ, ทเธยฺย, ปิทเห, ปิทเหยฺย, นิเธ, นิเธยฺย. ทธาสิ, ปิทหิ. ธสฺสติ, ปิทหิสฺสติ, ปริทเหสฺสติ. อธสฺส, ปิทหิสฺส เป็นต้น. ජුහොත්‍යාදිනයො. หมวดชุโหติเป็นต้น. අවුද්ධිකා තුදාදී ච, හූවාදි ච තථාපරො; ජුහොත්‍යාදි චතුද්ධෙවං, ඤෙය්‍යා භූවාදයො ඉධ. หมวดตุทาทิไม่มีการพฤทธิ์ และหมวดหุวาทิก็เช่นกัน หมวดชุโหติเป็นต้น รวมเป็น ๔ อย่าง พึงทราบว่าเป็นหมวดภูวาทิในที่นี้. භූවාදිගණො. หมวดภูวาทิ. රුධාදිගණ หมวดรุธาทิ. රුධ ආවරණෙ, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤාදිම්හි කතෙ විභත්තුප්පත්ති. ธาตุรุธะ ในความกั้น เหมือนก่อน เมื่อทำธาตุสัญญาเป็นต้นแล้ว มีการเกิดขึ้นแห่งวิภัตติ. ‘‘අ’’ඉති වත්තතෙ. คำว่า ‘อ’ ยังคงดำเนินไป 509. රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්ච. ๕๐๙. และมีนิคคหิตอยู่ข้างหน้าจากธาตุรุธะเป็นต้น චතුප්පදමිදං. රුධඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො අප්පච්චයො හොති කත්තරි විභත්තිප්පච්චයෙසු, නිග්ගහීතඤ්ච තතො පුබ්බං [Pg.307] හුත්වා ආගමො හොති, තඤ්ච නිග්ගහීතං පකතියා සරානුගතත්තා ධාතුස්සරතො පරං හොති. චසද්දෙන ඉඊඑඔපච්චයා ච, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං. ඉධ සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි හොති, තදාගමස්ස තග්ගහණෙන ගහණතො. สูตรนี้มี ๔ บท. อ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุคณะมีรุธะเป็นต้น ในเพราะวิภัตติและปัจจัยที่เป็นกัตตุ, และนิคคหิตเป็นอาคมลงในเบื้องหน้า (ของปัจจัย) จากธาตุนั้น, และนิคคหิตนั้น โดยปกติเพราะตามสระ จึงอยู่หลังสระของธาตุ. ด้วย จะ ศัพท์, ปัจจัยคือ อิ อี เอ โอ ก็มีบ้าง, และมีการแปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค. ในที่นี้ไม่มีการพฤทธิ์เพราะมีสังโยคอยู่ที่สุด, เพราะการถือเอาอาคมนั้นด้วยการถือเอาธาตุนั้น. සො මග්ගං රුන්ධති, රුන්ධන්ති. රුන්ධසි, රුන්ධථ. රුන්ධාමි, රුන්ධාම. රුන්ධතෙ, රුන්ධන්තෙ ඉච්චාදි, ඉකාරාදිප්පච්චයෙසු පන රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධෙති, රුන්ධොතීතිපි හොති. เขาปิดกั้นทาง, พวกเขาปิดกั้น. ท่านปิดกั้น, พวกท่านปิดกั้น. ข้าพเจ้าปิดกั้น, พวกเราปิดกั้น. ปิดกั้นอยู่, ปิดกั้นอยู่ (พหูพจน์) เป็นต้น, แต่ในปัจจัยมีอิกาเป็นต้น ย่อมมีว่า รุนฺธิติ, รุนฺธีติ, รุนฺเธติ, รุนฺโธติ ด้วย. කම්මෙ නිපුබ්බො යප්පච්චයස්ස ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස ඣකාරෙ කතෙ ‘‘වග්ගෙ ඝොසා’’තිආදිනා ද්විත්තං, මග්ගො නිරුජ්ඣතෙ තෙන, නිරුජ්ඣන්තෙ. පරස්සපදත්තෙ නිරුජ්ඣති, නිරුජ්ඣන්ති. නිරුජ්ඣසි, නිරුජ්ඣථ. නිරුජ්ඣාමි, නිරුජ්ඣාම. ในกรรมวาจก เมื่อทำชะการะที่ท้ายธาตุพร้อมด้วยปัจจัยยะที่มีนิบทนำหน้า ด้วยสูตรว่า ‘ตัสสะ จะวรรคะ’ เป็นต้น และทำทวิภาวะด้วยสูตรว่า ‘วัคเค โฆสา’ เป็นต้น, ทางย่อมถูกปิดกั้นโดยเขา, ย่อมถูกปิดกั้น (พหูพจน์). ในปรัสสบท ย่อมถูกปิดกั้น, ย่อมถูกปิดกั้น (พหูพจน์). ท่านถูกปิดกั้น, พวกท่านถูกปิดกั้น. ข้าพเจ้าถูกปิดกั้น, พวกเราถูกปิดกั้น. රුන්ධතු, රුන්ධන්තු. රුන්ධාහි, රුන්ධථ. රුන්ධාමි, රුන්ධාම. රුන්ධතං, රුන්ධන්තං. රුන්ධස්සු, රුන්ධව්හො. රුන්ධෙ, රුන්ධාමසෙ. නිරුජ්ඣතං, නිරුජ්ඣන්තං. නිරුජ්ඣතු, නිරුජ්ඣන්තු. රුන්ධෙ, රුන්ධෙය්‍ය, රුන්ධෙය්‍යුං. රුන්ධෙථ, රුන්ධෙරං. නිරුජ්ඣෙථ, නිරුජ්ඣෙය්‍ය ඉච්චාදි. රුන්ධි, රුන්ධිංසු. අරුන්ධි, නිරුජ්ඣිත්ථ. නිරුජ්ඣි, නිරුජ්ඣිංසු. රුන්ධිස්සති, රුන්ධිස්සන්ති. නිරුජ්ඣිස්සතෙ, නිරුජ්ඣිස්සන්තෙ. නිරුජ්ඣිස්සති, නිරුජ්ඣිස්සන්ති. අරුන්ධිස්ස, අරුන්ධිස්සංසු. නිරුජ්ඣිස්සථ, නිරුජ්ඣිස්ස ඉච්චාදි. จงปิดกั้น, จงปิดกั้น (พหูพจน์). จงปิดกั้น (ท่าน), จงปิดกั้น (พวกท่าน). ข้าพเจ้าจงปิดกั้น, พวกเราจงปิดกั้น. จงปิดกั้น (อัตตโนบท), จงปิดกั้น (พหูพจน์). จงปิดกั้น (ท่าน), จงปิดกั้น (พวกท่าน). พึงปิดกั้น, พึงปิดกั้น, พึงปิดกั้น (พหูพจน์). พึงปิดกั้น (อัตตโนบท), พึงปิดกั้น (พหูพจน์). จงถูกปิดกั้น (อัตตโนบท), จงถูกปิดกั้น (พหูพจน์). จงถูกปิดกั้น, จงถูกปิดกั้น (พหูพจน์). พึงปิดกั้น, พึงปิดกั้น, พึงปิดกั้น (พหูพจน์). พึงปิดกั้น (อัตตโนบท), พึงปิดกั้น (พหูพจน์). พึงถูกปิดกั้น (อัตตโนบท), พึงถูกปิดกั้น เป็นต้น. ปิดกั้นแล้ว, ปิดกั้นแล้ว (พหูพจน์). ได้ปิดกั้นแล้ว, ได้ถูกปิดกั้นแล้ว. ถูกปิดกั้นแล้ว, ถูกปิดกั้นแล้ว (พหูพจน์). จักปิดกั้น, จักปิดกั้น (พหูพจน์). จักถูกปิดกั้น (อัตตโนบท), จักถูกปิดกั้น (พหูพจน์). จักถูกปิดกั้น, จักถูกปิดกั้น (พหูพจน์). ได้ปิดกั้นแล้ว, ได้ปิดกั้นแล้ว (พหูพจน์). ได้ถูกปิดกั้นแล้ว, ได้ถูกปิดกั้นแล้ว เป็นต้น. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, ඡින්දති, ඡින්දන්ති. කම්මෙ ඡිජ්ජතෙ, ඡිජ්ජන්තෙ. ඡිජ්ජති, ඡිජ්ජන්ති. තථා ඡින්දතු, ඡින්දන්තු. ඡිජ්ජතු, ඡිජ්ජන්තු. ඡින්දෙ, ඡින්දෙය්‍ය. ඡිජ්ජෙය්‍ය. අඡින්දි, ඡින්දි, ඡින්දිංසු. අඡිජ්ජිත්ථ, ඡිජ්ජි. ඡින්දිස්සති, ඡින්දිස්සන්ති. ස්සස්ස ඡාදෙසෙ – ඡෙච්ඡති, ඡෙච්ඡන්ති. ඡෙච්ඡිති වා. කම්මෙ ඡිජ්ජිස්සතෙ, ඡිජ්ජිස්සන්තෙ. ඡිජ්ජිස්සති, ඡිජ්ජිස්සන්ති. අඡින්දිස්ස. අඡිජ්ජිස්ස ඉච්චාදි. ธาตุฉิทิ ในความทำเป็นสองส่วน, ย่อมตัด, ย่อมตัด (พหูพจน์). ในกรรมวาจก ย่อมถูกตัด, ย่อมถูกตัด (พหูพจน์). ย่อมถูกตัด, ย่อมถูกตัด (พหูพจน์). เช่นนั้น จงตัด, จงตัด (พหูพจน์). จงถูกตัด, จงถูกตัด (พหูพจน์). พึงตัด, พึงตัด. พึงถูกตัด. ได้ตัดแล้ว, ตัดแล้ว, ตัดแล้ว (พหูพจน์). ได้ถูกตัดแล้ว, ถูกตัดแล้ว. จักตัด, จักตัด (พหูพจน์). เมื่อมีฉะอาเทศของสสะ – จักตัด, จักตัด (พหูพจน์). หรือว่า จักตัด. ในกรรมวาจก จักถูกตัด (อัตตโนบท), จักถูกตัด (พหูพจน์). จักถูกตัด, จักถูกตัด (พหูพจน์). ได้ตัดแล้ว. ได้ถูกตัดแล้ว เป็นต้น. භිදි [Pg.308] විදාරණෙ, භින්දති, භින්දන්ති ඉච්චාදි. ธาตุภิทิ ในความทำลาย, ย่อมทำลาย, ย่อมทำลาย (พหูพจน์) เป็นต้น. යුජ යොගෙ, යුඤ්ජති, යුඤ්ජන්ති. යුජ්ජතෙ, යුජ්ජන්තෙ. යුජ්ජති, යුජ්ජන්ති. යුඤ්ජතු. යුජ්ජතං. යුඤ්ජෙ. යුජ්ජෙථ. අයුඤ්ජි, අයුඤ්ජිංසු. අයුජ්ජිත්ථ, අයුජ්ජි. යුඤ්ජිස්සති, යුඤ්ජිස්සන්ති. යුජ්ජිස්සතෙ, යුජ්ජිස්සන්තෙ. යුජ්ජිස්සති, යුජ්ජිස්සන්ති. අයුඤ්ජිස්ස. අයුජ්ජිස්සථ, අයුජ්ජිස්ස ඉච්චාදි. ธาตุยุชะ ในความประกอบ, ย่อมประกอบ, ย่อมประกอบ (พหูพจน์). ย่อมถูกประกอบ (อัตตโนบท), ย่อมถูกประกอบ (พหูพจน์). ย่อมถูกประกอบ, ย่อมถูกประกอบ (พหูพจน์). จงประกอบ. จงถูกประกอบ (อัตตโนบท). พึงประกอบ. พึงถูกประกอบ (อัตตโนบท). ได้ประกอบแล้ว, ได้ประกอบแล้ว (พหูพจน์). ได้ถูกประกอบแล้ว, ถูกประกอบแล้ว. จักประกอบ, จักประกอบ (พหูพจน์). จักถูกประกอบ (อัตตโนบท), จักถูกประกอบ (พหูพจน์). จักถูกประกอบ, จักถูกประกอบ (พหูพจน์). ได้ประกอบแล้ว. ได้ถูกประกอบแล้ว, ได้ถูกประกอบแล้ว เป็นต้น. භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, භුඤ්ජති, භුඤ්ජන්ති ඉච්චාදි. ธาตุภุชะ ในความรักษาและการบริโภค, ย่อมบริโภค, ย่อมบริโภค (พหูพจน์) เป็นต้น. භවිස්සන්තියං ‘‘කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො’’ති සුත්තෙ සප්පච්චයග්ගහණෙන භුජතො ස්සස්ස ඛාදෙසො, ‘‘කො ඛෙ චා’’ති ධාත්වන්තස්ස කකාරො, වුද්ධි, භොක්ඛති, භොක්ඛන්ති. භොක්ඛසි, භොක්ඛථ. භොක්ඛාමි, භොක්ඛාම. ඛාදෙසාභාවෙ භුඤ්ජිස්සති, භුඤ්ජිස්සන්ති ඉච්චාදි. ในอนาคตกาล ด้วยการรับสปัจจัยในสูตรว่า ‘กะรัสสะ สัปปัจจัยัสสะ กาโห’ ย่อมมีขะอาเทศของสสะจากธาตุภุชะ, กะการะที่ท้ายธาตุด้วยสูตรว่า ‘โก เข จา’ และพฤทธิ์, จักบริโภค, จักบริโภค (พหูพจน์). ท่านจักบริโภค, พวกท่านจักบริโภค. ข้าพเจ้าจักบริโภค, พวกเราจักบริโภค. ในกรณีที่ไม่มีขะอาเทศ ย่อมมีว่า ภุญฺชิสฺสติ, ภุญฺชิสฺสนฺติ เป็นต้น. මුච මොචනෙ, මුඤ්චති, මුඤ්චන්ති. මුච්චතෙ, මුච්චන්තෙ. මුඤ්චතු, මුඤ්චන්තු. මුච්චතං, මුච්චන්තං. මුඤ්චෙ, මුඤ්චෙය්‍ය, මුඤ්චෙය්‍යුං. මුච්චෙථ, මුච්චෙරං. අමුඤ්චි, අමුඤ්චිංසු. අමුච්චිත්ථ. මොක්ඛති, මොක්ඛන්ති. මුඤ්චිස්සති, මුඤ්චිස්සන්ති. මුච්චිස්සතෙ, මුච්චිස්සන්තෙ. අමුඤ්චිස්ස, අමුච්චිස්සථ ඉච්චාදි. ธาตุมุจะ ในความปล่อย, ย่อมปล่อย, ย่อมปล่อย (พหูพจน์). ย่อมถูกปล่อย (อัตตโนบท), ย่อมถูกปล่อย (พหูพจน์). จงปล่อย, จงปล่อย (พหูพจน์). จงถูกปล่อย (อัตตโนบท), จงถูกปล่อย (พหูพจน์). พึงปล่อย, พึงปล่อย, พึงปล่อย (พหูพจน์). พึงถูกปล่อย (อัตตโนบท), พึงถูกปล่อย (พหูพจน์). ได้ปล่อยแล้ว, ได้ปล่อยแล้ว (พหูพจน์). ได้ถูกปล่อยแล้ว. จักปล่อย, จักปล่อย (พหูพจน์). จักปล่อย, จักปล่อย (พหูพจน์). จักถูกปล่อย (อัตตโนบท), จักถูกปล่อย (พหูพจน์). ได้ปล่อยแล้ว, ได้ถูกปล่อยแล้ว เป็นต้น. රුධාදිගණො. คณะธาตุรุธะเป็นต้น. දිවාදිගණ คณะธาตุทิวะเป็นต้น දිවු කීළාවිජිගීසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිකන්තිගතීසු. පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපවිභත්තුප්පත්තියො. ธาตุทิวุ ในความเล่น, ความใคร่ชนะ, การประพฤติ, ความรุ่งเรือง, การสรรเสริญ, ความน่ารัก, และการไป. การลบพยัญชนะท้ายธาตุและการเกิดวิภัตติย่อมมีเหมือนก่อน. 510. දිවාදිතො [Pg.309] යො. ๕๑๐. ปัจจัยยะจากธาตุทิวะเป็นต้น. දිවාදිතො ධාතුගණතො යප්පච්චයො හොති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු. ยปัจจัยย่อมลงหลังธาตุหมวดทิวะเป็นต้น เมื่อวิภัตติและปัจจัยที่กำหนดไว้ในกัตตุวาจกเบื้องหลัง. ‘‘යග්ගහණං, චවග්ග යකාර වකාරත්තං සධාත්වන්තස්ස, පුබ්බරූප’’න්ති ච වත්තතෙ. และบทว่า ‘ยัคคะหะณัง, การเป็นจะวรรค ยะการะ และวะการะ พร้อมด้วยที่สุดธาตุ, และปุพพรูป’ ย่อมตามไป. 511. තථා කත්තරි ච. ๕๑๑. เช่นนั้นในกัตตุวาจกด้วย. යථා භාවකම්මෙසු යප්පච්චයස්සාදෙසො හොති, තථා කත්තරිපි යප්පච්චයස්ස සධාත්වන්තස්ස චවග්ග යකාරවකාරාදෙසො, පුබ්බරූපඤ්ච කාතබ්බානීති ධාත්වන්තස්ස වකාරත්තා සහ තෙන යකාරස්ස වකාරෙ කතෙ ද්විභාවො, ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන ‘‘බො වස්සා’’ති වුත්තත්තා වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, දිබ්බති, දිබ්බන්ති. දිබ්බසි, දිබ්බථ. දිබ්බාමි, දිබ්බාම. การอาเทศของยปัจจัยมีในภาววาจกและกรรมวาจกฉันใด, ในกัตตุวาจกก็พึงทำการอาเทศเป็นจะวรรค ยะการะ และวะการะ พร้อมด้วยที่สุดธาตุ และปุพพรูป ฉันนั้น. เพราะความเป็นวะการะที่ที่สุดธาตุ เมื่อแปลงยะการะพร้อมด้วยวะการะนั้นเป็นวะการะแล้ว จึงซ้อน (ทวิภาวะ), ด้วยการถือเอาบทว่า 'จ' ในสูตรว่า 'โท ธัสสะ จ' และเพราะกล่าวว่า 'โพ วัสสะ' จึงแปลงวะการะสองตัวเป็นพะการะสองตัว, ย่อมเล่น, ย่อมเล่นทั้งหลาย. ท่านย่อมเล่น, ท่านทั้งหลายย่อมเล่น. ข้าพเจ้าย่อมเล่น, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมเล่น. කම්මෙ දිබ්බතෙ, දිබ්බන්තෙ. දිබ්බති, දිබ්බන්ති. දිබ්බතු. දිබ්බතං. දිබ්බෙ. දිබ්බෙථ. අදිබ්බි. අදිබ්බිත්ථ. දිබ්බිස්සති. දිබ්බිස්සතෙ. අදිබ්බිස්ස ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก ย่อมถูกเล่น (อัตตโนบท), ย่อมถูกเล่นทั้งหลาย (อัตตโนบท). ย่อมถูกเล่น, ย่อมถูกเล่นทั้งหลาย. จงเล่น. จงถูกเล่น (อัตตโนบท). พึงเล่น. พึงถูกเล่น (อัตตโนบท). ได้เล่นแล้ว. ได้ถูกเล่นแล้ว. จักเล่น. จักถูกเล่น (อัตตโนบท). ได้เล่นแล้ว เป็นต้น. සිවු තන්තසන්තානෙ, සිබ්බති, සිබ්බන්ති. සිබ්බතු. සිබ්බෙය්‍ය. අසිබ්බි, සිබ්බි. සිබ්බිස්සති. අසිබ්බිස්ස ඉච්චාදි. สิวุธาตุ ในความสืบต่อ, ย่อมเย็บ, ย่อมเย็บทั้งหลาย. จงเย็บ. พึงเย็บ. ได้เย็บแล้ว, เย็บแล้ว. จักเย็บ. ได้เย็บแล้ว เป็นต้น. පද ගතිම්හි, උපුබ්බො ද්විත්තං, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති සධාත්වන්තස්ස යකාරස්ස ජකාරො, ද්විත්තඤ්ච. ปทะธาตุ ในความไป, มี อุ เป็นบทหน้า, มีทวิภาวะ, และด้วยสูตรว่า ‘ตถา กัตตริ จา’ จึงแปลงยะการะพร้อมด้วยที่สุดธาตุเป็นชะการะ และซ้อน (ทวิภาวะ). උප්පජ්ජති, උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජතෙ, උප්පජ්ජන්තෙ, උප්පජ්ජරෙ. ย่อมเกิดขึ้น, ย่อมเกิดขึ้นทั้งหลาย. ย่อมเกิดขึ้น (อัตตโนบท), ย่อมเกิดขึ้นทั้งหลาย (อัตตโนบท), หรือย่อมเกิดขึ้นทั้งหลาย. කම්මෙ පටිපජ්ජතෙ, පටිපජ්ජන්තෙ. පටිපජ්ජති, පටිපජ්ජන්ති. භාවෙ උප්පජ්ජතෙ තයා. ในกรรมวาจก ย่อมปฏิบัติ (อัตตโนบท), ย่อมปฏิบัติทั้งหลาย (อัตตโนบท). ย่อมปฏิบัติ, ย่อมปฏิบัติทั้งหลาย. ในภาววาจก ย่อมเกิดขึ้นโดยท่าน. තථා [Pg.310] උප්පජ්ජතු. උප්පජ්ජෙය්‍ය. උදපජ්ජා. උදපජ්ජථ. උදපාදි, උප්පජ්ජී. උප්පජ්ජිත්ථ. උප්පජ්ජිස්සති. උප්පජ්ජිස්ස, උප්පජ්ජිස්සා ඉච්චාදි. เช่นนั้น จงเกิดขึ้น. พึงเกิดขึ้น. ได้เกิดขึ้นแล้ว. ได้เกิดขึ้นแล้วทั้งหลาย. ได้เกิดขึ้นแล้ว, เกิดขึ้นแล้ว. ได้เกิดขึ้นแล้ว. จักเกิดขึ้น. ได้เกิดขึ้นแล้ว, ได้เกิดขึ้นแล้ว เป็นต้น. බුධ අවගමනෙ, යප්පච්චයපරත්තා න වුද්ධි, ඣකාරාදෙසොව විසෙසො, ධම්මං බුජ්ඣති, බුජ්ඣන්ති. බුජ්ඣතෙ, බුජ්ඣන්තෙ, බුජ්ඣරෙ වා. พุธะธาตุ ในความรู้, ไม่มีการพฤทธิ์เพราะมียปัจจัยอยู่หลัง, การอาเทศเป็นฌะการะเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ, ย่อมรู้ธรรม, ย่อมรู้ทั้งหลาย. ย่อมรู้ (อัตตโนบท), ย่อมรู้ทั้งหลาย (อัตตโนบท), หรือย่อมรู้ทั้งหลาย. කම්මෙ බුජ්ඣතෙ මයා ධම්මො, බුජ්ඣන්තෙ. බුජ්ඣති, බුජ්ඣන්ති. බුජ්ඣතු. බුජ්ඣෙය්‍ය. අබුජ්ඣි. අබුජ්ඣිත්ථ. බුජ්ඣිස්සති. අබුජ්ඣිස්ස. ในกรรมวาจก ธรรมย่อมถูกรู้โดยข้าพเจ้า, ย่อมถูกรู้ทั้งหลาย. ย่อมถูกรู้, ย่อมถูกรู้ทั้งหลาย. จงรู้. พึงรู้. ได้รู้แล้ว. ได้ถูกรู้แล้ว. จักรู้. ได้รู้แล้ว. යුධ සම්පහාරෙ, යුජ්ඣති, යුජ්ඣන්ති. ยุธะธาตุ ในความประหัตประหาร, ย่อมรบ, ย่อมรบทั้งหลาย. කුධ කොපෙ, කුජ්ඣති, කුජ්ඣන්ති. กุธะธาตุ ในความโกรธ, ย่อมโกรธ, ย่อมโกรธทั้งหลาย. විධ තාළනෙ, විජ්ඣති, විජ්ඣන්ති ඉච්චාදි. วิธะธาตุ ในความตี, ย่อมแทง, ย่อมแทงทั้งหลาย เป็นต้น. නහ බන්ධනෙ, ‘‘හ විපරියයො’’ති යොගවිභාගෙන විපරියයො. සන්නය්හති, සන්නය්හන්ති ඉච්චාදි. นะหะธาตุ ในความผูก, ด้วยการแยกบทว่า 'หะ วิปริยายะ' จึงมีการสลับที่กัน. ย่อมผูก, ย่อมผูกทั้งหลาย เป็นต้น. මන ඤාණෙ, ඤාදෙසොව විසෙසො, මඤ්ඤති, මඤ්ඤන්ති ඉච්චාදි. มะนะธาตุ ในความรู้, การอาเทศเป็น ญา เท่านั้นเป็นข้อพิเศษ, ย่อมสำคัญ, ย่อมสำคัญทั้งหลาย เป็นต้น. දා ආදානෙ, සංආපුබ්බො ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා යම්හි ධාත්වන්තස්ස ඉකාරො, සීලං සමාදියති, සමාදියන්ති ඉච්චාදි. ทาธาตุ ในความถือเอา, มี สํ และ อา เป็นบทหน้า, ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น เมื่อมี ยะ ปัจจัย จึงแปลงที่สุดธาตุเป็น อิ, ย่อมสมาทานศีล, ย่อมสมาทานทั้งหลาย เป็นต้น. තුස පීතිම්හි, යප්පච්චයස්ස පුබ්බරූපත්තං, තුස්සති, තුස්සන්ති ඉච්චාදි. ตุสะธาตุ ในความยินดี, ความเป็นปุพพรูปของยปัจจัย, ย่อมยินดี, ย่อมยินดีทั้งหลาย เป็นต้น. තථා සමු උපසමෙ, සම්මති, සම්මන්ති. เช่นนั้น สัมมุธาตุ ในความสงบ, ย่อมสงบ, ย่อมสงบทั้งหลาย. කුප කොපෙ, කුප්පති, කුප්පන්ති. กุปะธาตุ ในความโกรธ, ย่อมโกรธ, ย่อมโกรธทั้งหลาย. ජනජනනෙ, ‘‘ජනාදීනමා තිම්හි චා’’ති එත්ථ ‘‘ජනාදීනමා’’ති යොගවිභාගෙන යම්හි ධාත්වන්තස්ස ආකාරො. ජායති, ජායන්ති. ජායතෙ, ජායන්තෙ. ชะนะธาตุ ในความเกิด, ในสูตรว่า 'ชะนาทีนมา ติมหิ จ' นี้ ด้วยการแยกบทว่า 'ชะนาทีนมา' เมื่อมี ยะ ปัจจัย จึงแปลงที่สุดธาตุเป็น อา. ย่อมเกิด, ย่อมเกิดทั้งหลาย. ย่อมเกิด, ย่อมเกิดทั้งหลาย. කම්මෙ [Pg.311] ජනීයති, ජනීයන්ති. ජායතු. ජායෙය්‍ය. අජායි, අජනි. ජායිස්සති, ජනිස්සති. අජායිස්ස, අජනිස්ස ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก ย่อมถูกให้เกิด, ย่อมถูกให้เกิดทั้งหลาย. จงเกิด. พึงเกิด. ได้เกิดแล้ว, ได้เกิดแล้ว. จักเกิด, จักเกิด. จักได้เกิดแล้ว, จักได้เกิดแล้ว เป็นต้น. දිවාදිගණො. หมวดทิวาทิธาตุ. ස්වාදිගණ หมวดสวาทิธาตุ. සු සවණෙ, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති. สุธาตุ ในความฟัง, การลงวิภัตติเหมือนก่อน. 512. ස්වාදිතො ණුණාඋණා ච. ๕๑๒. ลง ณุ, ณา และอุณา ปัจจัย หลังสวาทิธาตุด้วย. සුඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ණු ණාඋණාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු. ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන ණුප්පච්චයස්ස වුද්ධි. තත්ථෙවානුවත්තිතවාග්ගහණෙන ස්වාදීනං ණුණාදීසු න වුද්ධි. ปัจจัยเหล่านี้คือ ณุ, ณา, อุณา ย่อมลงหลังหมู่ธาตุมี สุ เป็นต้น เมื่อวิภัตติและปัจจัยที่กำหนดไว้ในกัตตุวาจกเบื้องหลัง. ในสูตรว่า 'อัญเญสุ จ' นี้ ด้วยการถือเอาบทว่า 'จ' จึงมีการพฤทธิ์ของ ณุ ปัจจัย. ด้วยการถือเอาบทว่า 'วา' ที่ตามมาในที่นั้นนั่นเอง จึงไม่มีการพฤทธิ์ ณุ ณา และอุณา ปัจจัยของธาตุหมวดสวาธิ. ධම්මං සුණොති, සරලොපාදි, සුණන්ති. සුණොසි, සුණොථ. සුණොමි, සුණොම. ණාපච්චයෙ සුණාති, සුණන්ති. සුණාසි, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රස්සත්තං, සුණසි, සුණාථ, සුණථ. සුණාමි, සුණාම. ย่อมฟังธรรม, มีการลบสระเป็นต้น, ย่อมฟังทั้งหลาย. ท่านย่อมฟัง, ท่านทั้งหลายย่อมฟัง. ข้าพเจ้าย่อมฟัง, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมฟัง. เมื่อมี ณา ปัจจัย ย่อมฟัง, ย่อมฟังทั้งหลาย. ท่านย่อมฟัง, ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการรัสสะ, ท่านย่อมฟัง, ท่านทั้งหลายย่อมฟัง, ท่านทั้งหลายย่อมฟัง. ข้าพเจ้าย่อมฟัง, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมฟัง. කම්මෙ යප්පච්චයෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො, සූයතෙ, සූයන්තෙ. සූයති, සූයන්ති. ද්විත්තෙ රස්සත්තං, සුය්‍යති, සුය්‍යන්ති. සූය්‍යති, සූය්‍යන්ති වා. ในกรรมวาจก เมื่อมี ยะ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการทีฆะ, อันเขาฟัง, อันเขาฟังทั้งหลาย. อันเขาฟัง, อันเขาฟังทั้งหลาย. เมื่อมีทวิภาวะ มีการรัสสะ, อันเขาฟัง, อันเขาฟังทั้งหลาย. หรือ อันเขาฟัง, อันเขาฟังทั้งหลาย. සුණොතු, සුණන්තු. සුණොහි, සුණොථ. සුණොමි, සුණොම. සුණාතු, සුණන්තු. සුණ, සුණාහි, සුණාථ. සුණාමි, සුණාම. සුණතං, සුණන්තං[Pg.312]. සුණස්සු, සුණව්හො. සුණෙ, සුණාමසෙ. කම්මෙ සූයතං, සූයන්තං. සූයතු, සූයන්තු. จงฟัง, จงฟังทั้งหลาย. เธอจงฟัง, พวกเธอจงฟัง. ข้าพเจ้าจงฟัง, พวกเราจงฟัง. จงฟัง, จงฟังทั้งหลาย. เธอจงฟัง, เธอจงฟัง, พวกเธอจงฟัง. ข้าพเจ้าจงฟัง, พวกเราจงฟัง. จงฟัง, จงฟังทั้งหลาย. เธอจงฟัง, พวกเธอจงฟัง. ข้าพเจ้าจงฟัง, พวกเราจงฟัง. ในกรรมวาจก อันบุคคลจงฟัง, อันบุคคลจงฟังทั้งหลาย. อันบุคคลจงฟัง, อันบุคคลจงฟังทั้งหลาย. සුණෙ, සුණෙය්‍ය, සුණෙය්‍යුං. සුණෙය්‍යාසි, සුණෙය්‍යාථ. සුණෙය්‍යාමි, සුණෙය්‍යාම. සුණෙථ, සුණෙරං. සුණෙථො, සුණෙය්‍යාව්හො. සුණෙය්‍යං, සුණෙය්‍යාම්හෙ. සූයෙථ, සූයෙය්‍ය. พึงฟัง, พึงฟัง, พึงฟังทั้งหลาย. เธอพึงฟัง, พวกเธอพึงฟัง. ข้าพเจ้าพึงฟัง, พวกเราพึงฟัง. พึงฟัง, พึงฟังทั้งหลาย. เธอพึงฟัง, พวกเธอพึงฟัง. ข้าพเจ้าพึงฟัง, พวกเราพึงฟัง. อันบุคคลพึงฟัง, อันบุคคลพึงฟัง. අසුණි, සුණි, අසුණිංසු, සුණිංසු. අසුණි, අසුණිත්ථ. අසුණිං, සුණිං, අසුණිම්හ, සුණිම්හ. අසුණිත්ථ, සුණිත්ථ. ණාපච්චයලොපො, වුද්ධි, සස්ස ද්විභාවො, සාගමො, අස්සොසි, අස්සොසිංසු, පච්චස්සොසුං. අස්සොසි, අස්සොසිත්ථ. අස්සොසිං, අස්සොසිම්හ, අස්සොසිම්හා වා, අස්සොසිත්ථ. අසූයිත්ථ, අස්සූයි. ได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้วทั้งหลาย, ได้ฟังแล้วทั้งหลาย. เธอได้ฟังแล้ว, พวกเธอได้ฟังแล้ว. ข้าพเจ้าได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้ว, พวกเราได้ฟังแล้ว, พวกเราได้ฟังแล้ว. ได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้ว. การลบ ณา ปัจจัย, การพฤทธิ์, การมีทวิภาวะของ ส, การมี ส อาคม, ได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้วทั้งหลาย, ได้ฟังแล้วทั้งหลาย. เธอได้ฟังแล้ว, พวกเธอได้ฟังแล้ว. ข้าพเจ้าได้ฟังแล้ว, พวกเราได้ฟังแล้ว, หรือ พวกเราได้ฟังแล้ว, ได้ฟังแล้ว. อันบุคคลได้ฟังแล้ว, อันบุคคลได้ฟังแล้ว. සරලොපාදි, සුණිස්සති, සුණිස්සන්ති. සුණිස්සසි, සුණිස්සථ. සුණිස්සාමි, සුණිස්සාම. සුණිස්සතෙ, සුණිස්සන්තෙ. සුණිස්සසෙ, සුණිස්සව්හෙ. සුණිස්සං, සුණිස්සාම්හෙ. ණාපච්චයලොපො, වුද්ධි, සොස්සති, සොස්සන්ති. සොස්සසි, සොස්සථ. සොස්සාමි, සොස්සාම. සොස්සතෙ. සූයිස්සතෙ, සූයිස්සති. අසුණිස්ස. අසූයිස්ස ඉච්චාදි. มีการลบสระเป็นต้น, จักฟัง, จักฟังทั้งหลาย. เธอจักฟัง, พวกเธอจักฟัง. ข้าพเจ้าจักฟัง, พวกเราจักฟัง. จักฟัง, จักฟังทั้งหลาย. เธอจักฟัง, พวกเธอจักฟัง. ข้าพเจ้าจักฟัง, พวกเราจักฟัง. การลบ ณา ปัจจัย, การพฤทธิ์, จักฟัง, จักฟังทั้งหลาย. เธอจักฟัง, พวกเธอจักฟัง. ข้าพเจ้าจักฟัง, พวกเราจักฟัง. จักฟัง. อันบุคคลจักฟัง, อันบุคคลจักฟัง. จักได้ฟังแล้ว. อันบุคคลจักได้ฟังแล้ว เป็นต้น. හි ගතිම්හි, පපුබ්බො ණාපච්චයො, පහිණාති, පහිණති වා, පහිණන්ති. පහිණාතු, පහිණන්තු. පහිණෙය්‍ය. පහිණි, දූතං පාහෙසි. පහිණිස්සති. පහිණිස්ස ඉච්චාදි. หิ ในความหมายว่า การไป, มี ปะ เป็นบทหน้า และมี ณา ปัจจัย, ย่อมส่งไป, หรือ ย่อมส่งไป, ย่อมส่งไปทั้งหลาย. จงส่งไป, จงส่งไปทั้งหลาย. พึงส่งไป. ได้ส่งไปแล้ว, ได้ส่งทูตไปแล้ว. จักส่งไป. จักได้ส่งไปแล้ว เป็นต้น. වු සංවරණෙ, ආවුණාති, ආවුණන්ති ඉච්චාදි. วุ ในความหมายว่า การปิดกั้น, ย่อมปิดกั้น, ย่อมปิดกั้นทั้งหลาย เป็นต้น. මි පක්ඛෙපෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ණස්ස නත්තං, මිනොති, මිනන්ති ඉච්චාදි. มิ ในความหมายว่า การทิ้งไป, ด้วยบทว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น มีการอาเทศ ณะ เป็น นะ, ย่อมทิ้งไป, ย่อมทิ้งไปทั้งหลาย เป็นต้น. අප [Pg.313] පාපුණනෙ, පපුබ්බො සරලොපෙ ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝො, උණාපච්චයො, සම්පත්තිං පාපුණාති, පාපුණන්ති. පාපුණාසි, පාපුණාථ. පාපුණාමි, පාපුණාම. อะปะ ในความหมายว่า การถึง, มี ปะ เป็นบทหน้า, ในเมื่อมีการลบสระ มีการทีฆะด้วยบทว่า "ทีฆะ", มี อุณา ปัจจัย, ย่อมถึงพร้อม, ย่อมถึงพร้อมทั้งหลาย. เธอย่อมถึงพร้อม, พวกเธอย่อมถึงพร้อม. ข้าพเจ้าย่อมถึงพร้อม, พวกเราย่อมถึงพร้อม. කම්මෙ පාපීයති, පාපීයන්ති. තථා පාපුණාතු. පාපීයතු. පාපුණෙ, පාපුණෙය්‍ය. පාපීයෙය්‍ය. පාපුණි, පාපුණිංසු. පාපීයි. පාපුණිස්සති. පාපීයිස්සති. පාපුණිස්ස. පාපීයිස්ස ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก อันบุคคลย่อมถึง, อันบุคคลย่อมถึงทั้งหลาย. เช่นนั้น จงถึง. อันบุคคลจงถึง. พึงถึง, พึงถึง. อันบุคคลพึงถึง. ได้ถึงแล้ว, ได้ถึงแล้วทั้งหลาย. อันบุคคลได้ถึงแล้ว. จักถึง. อันบุคคลจักถึง. จักได้ถึงแล้ว. อันบุคคลจักได้ถึงแล้ว เป็นต้น. සක සත්තිම්හි, ද්විභාවො, සක්කුණාති, සක්කුණන්ති. භාවෙ ‘‘පුබ්බරූපඤ්චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, සක්කතෙ තයා, සක්කති වා, සක්කුණාතු. සක්කුණෙය්‍ය. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා සකන්තස්ස ඛාදෙසො අජ්ජතනාදිම්හි, අසක්ඛි, සක්ඛි, අසක්ඛිංසු, සක්ඛිංසු. සක්ඛිස්සති, සක්ඛිස්සන්ති. අසක්ඛිස්ස, අසක්ඛිස්සංසු ඉච්චාදි. สกะ ในความหมายว่า ความสามารถ, การมีทวิภาวะ, ย่อมสามารถ, ย่อมสามารถทั้งหลาย. ในภาววาจก การมีรูปเดิมด้วยบทว่า "ปุพพรูปัญจา", อันเธอสามารถ, หรือ ย่อมสามารถ, จงสามารถ. พึงสามารถ. ด้วยบทว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น มีการอาเทศ สกะ ที่สุดธาตุเป็น ขะ ในอัชชัตตนีวิภัตติเป็นต้น, ได้สามารถแล้ว, ได้สามารถแล้ว, ได้สามารถแล้วทั้งหลาย, ได้สามารถแล้วทั้งหลาย. จักสามารถ, จักสามารถทั้งหลาย. จักได้สามารถแล้ว, จักได้สามารถแล้วทั้งหลาย เป็นต้น. ස්වාදිගණො. คณะสวาธิ. කියාදිගණ คณะกิยาธิ. කී දබ්බවිනිමයෙ, විපුබ්බො ද්විත්තං, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති. กี ในความหมายว่า การแลกเปลี่ยนสิ่งของ, มี วิ เป็นบทหน้า, การมีทวิภาวะ, การเกิดขึ้นแห่งวิภัตติเหมือนก่อน. 513. කියාදිතො නා. ๕๑๓. จากธาตุในคณะกิยาธิ (มี) นา ปัจจัย. කීඉච්චෙව මාදිතො ධාතුගණතො නාපච්චයො හොති කත්තරි. නාපරත්තා න වුද්ධි, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කියාදීනං නාම්හි රස්සත්තං, කීතො නාපච්චයනකාරස්ස ණත්තඤ්ච. ปัจจัย นา ย่อมมีในกัตตุวาจก จากหมวดธาตุมี กี เป็นต้น เพราะมี นา อยู่ข้างหลัง จึงไม่มีการพฤทธิ์ (เพิ่มเสียงสระ) ด้วยบทว่า “กวจิ ธาตุ” เป็นต้น ทำให้สระของธาตุมี กี เป็นต้น สั้นลงเมื่อมี นา อยู่ข้างหลัง และทำให้ น ของปัจจัย นา ที่ตามหลัง กี เป็น ณะ භණ්ඩං වික්කිණාති, වික්කිණන්ති. වික්කීයති, වික්කීයන්ති. වික්කිණාතු, වික්කිණන්තු. වික්කීයතු, වික්කීයන්තු. වික්කිණෙ, වික්කිණෙය්‍ය[Pg.314]. වික්කීයෙය්‍ය, වික්කීයෙය්‍යුං. අවික්කිණි, වික්කිණි. වික්කීයිත්ථ, වික්කීයි. වික්කිණිස්සති, වික්කිණිස්සන්ති. වික්කීයිස්සති, වික්කීයිස්සන්ති. අවික්කිණිස්ස, අවික්කිණිස්සංසු. වික්කීයිස්ස, වික්කීයිස්සංසු ඉච්චාදි. ย่อมขายสินค้า, พวกเขาย่อมขายสินค้า. ย่อมถูกขาย, พวกมันย่อมถูกขาย. จงขาย, พวกท่านจงขาย. จงถูกขาย, พวกมันจงถูกขาย. พึงขาย, พึงขาย. พึงถูกขาย, พวกมันพึงถูกขาย. ได้ขายแล้ว, ได้ขายแล้ว. ได้ถูกขายแล้ว, ได้ถูกขายแล้ว. จักขาย, พวกเขาจักขาย. จักถูกขาย, พวกมันจักถูกขาย. จักได้ขายแล้ว, พวกเขาจักได้ขายแล้ว. จักได้ถูกขายแล้ว, พวกมันจักได้ถูกขายแล้ว เป็นต้น ජි ජයෙ, කිලෙසෙ ජිනාති, ජිනන්ති. ජීයති, ජීයන්ති. එවං ජිනාතු. ජීයතු. ජිනෙය්‍ය. ජීයෙය්‍ය. අජිනි, ජිනි, අජිනිංසු, ජිනිංසු. අජෙසි, අජෙසුං. අජිනිත්ථ. අජීයිත්ථ, අජීයි. ජිනිස්සති, ජිනිස්සන්ති. විජෙස්සති, විජෙස්සන්ති. ජීයිස්සති, ජීයිස්සන්ති. අජිනිස්ස. අජීයිස්ස ඉච්චාදි. ธาตุ ชิ ในความชนะ, ย่อมชนะกิเลส, พวกเขาย่อมชนะกิเลส. ย่อมถูกชนะ, พวกมันย่อมถูกชนะ. ฉันนั้น จงชนะ. จงถูกชนะ. พึงชนะ. พึงถูกชนะ. ได้ชนะแล้ว, ได้ชนะแล้ว, พวกเขาได้ชนะแล้ว, พวกเขาได้ชนะแล้ว. ได้ชนะแล้ว, พวกเขาได้ชนะแล้ว (รูปอื่น). ท่านได้ชนะแล้ว. ได้ถูกชนะแล้ว, ได้ถูกชนะแล้ว. จักชนะ, พวกเขาจักชนะ. จักชนะ, พวกเขาจักชนะ (รูปอื่น). จักถูกชนะ, พวกมันจักถูกชนะ. จักได้ชนะแล้ว. จักได้ถูกชนะแล้ว เป็นต้น තථා චි චයෙ, චිනාති, චිනන්ති ඉච්චාදි. เช่นนั้น ธาตุ จิ ในความสั่งสม, ย่อมสั่งสม, พวกเขาย่อมสั่งสม เป็นต้น ඤා අවබොධනෙ නාපච්චයො. ธาตุ ญา ในความรู้ ลงปัจจัย นา ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า “วา” (บ้าง) ยังคงอยู่ 514. ඤාස්ස ජා ජං නා. ๕๑๔. (อาเทศ) ญา เป็น ชา, ชํ, นา ඤාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ජා ජං නාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා. อาเทศเหล่านี้คือ ชา, ชํ, นา ย่อมมีบ้าง แก่ธาตุชื่อ ญา นี้ ජාදෙසො නාම්හි ජං ඤාම්හි, නාභාවො තිම්හි එවිධ; වවත්ථිතවිභාසත්ථ-වාසද්දස්සානුවත්තනා; ධම්මං විජානාති, විනායති වා, විජානන්ති. อาเทศเป็น ชา เมื่อมี นา อยู่ข้างหลัง, อาเทศเป็น ชํ เมื่อมี ญา อยู่ข้างหลัง, การไม่มี นา เมื่อมี ติ อยู่ข้างหลัง ในที่นี้ เพราะการตามบทว่า “วา” ที่มีความหมายว่า “บ้าง” ที่ถูกกำหนดไว้. ย่อมรู้ธรรม, หรือย่อมรู้, พวกเขาย่อมรู้ කම්මෙ විඤ්ඤායති, විඤ්ඤායන්ති. ඉවණ්ණාගමෙ පුබ්බලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එකාරො, ද්විත්තඤ්ච, ඤෙය්‍යති, ඤෙය්‍යන්ති. විජානාතු, විජානන්තු, රස්සත්තං. විජාන, විජානාහි, විජානාථ. විජානාමි, විජානාම. විජානතං, විජානන්තං. විජානස්සු. විඤ්ඤායතු, විඤ්ඤායන්තු. ในกรรมวาจก ย่อมถูกรู้, พวกมันย่อมถูกรู้. เมื่อมีการลง อิ-วรรณะ (สระ อิ) มีการลบพยางค์หน้า ด้วยบทว่า “กวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีการอาเทศเป็น เอ และมีการซ้อนพยัญชนะ, ย่อมถูกรู้, พวกมันย่อมถูกรู้ (รูปอื่น). จงรู้, พวกท่านจงรู้, (มีการ) รัสสะ (ทำให้สั้น). จงรู้, จงรู้, พวกท่านจงรู้. ข้าพเจ้ารู้, พวกเราย่อมรู้. จงรู้, จงรู้ทั้งหลาย. จงรู้เถิด. จงถูกรู้, พวกมันจงถูกรู้. 515. එය්‍යස්ස [Pg.315] ඤාතො ඉයා ඤා වා. ๕๑๕. (อาเทศ) เอยยะ ที่ตามหลัง ญา เป็น อิยา หรือ ญา บ้าง එය්‍යස්ස විභත්තිස්ස ඤාඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස ඉයා ඤාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, සරලොපාදි. විජානියා. อาเทศเหล่านี้คือ อิยา, ญา ย่อมมีบ้าง แก่วิภัตติ เอยยะ ที่ตามหลังธาตุชื่อ ญา นี้ มีการลบสระเป็นต้น. พึงรู้ (รูป อิยา) ඤාදෙසෙ ඤාස්ස ජංආදෙසො. เมื่อมีการอาเทศเป็น ญา (อาเทศ) ญา เป็น ชํ ‘‘ඤාතො, වා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า “ญาโต” (จาก ญา) และ “วา” (บ้าง) ยังคงอยู่ 516. නාස්ස ලොපො යකාරත්තං. ๕๑๖. (มีการ) ลบ นา และ (มีการ) เป็น ยะ ඤාඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස නාපච්චයස්ස ලොපො හොති වා, යකාරත්තඤ්ච, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන – มีการลบไปบ้าง และมีการเป็น ยะ แก่ปัจจัย นา ที่ตามหลังธาตุชื่อ ญา นี้ บทว่า “วา” นี้มีความหมายว่า “บ้าง” ที่ถูกกำหนดไว้. เพราะเหตุนั้น – ඤාම්හි නිච්චඤ්ච නාලොපො,විභාසාජ්ජතනාදිසු; අඤ්ඤත්ථ න ච හොතායං,නාතො තිම්හි යකාරතා. เมื่อมี ญา อยู่ข้างหลัง มีการลบ นา เป็นนิตย์ มีการลบไปบ้างในอัชชัตตนีวิภัตติเป็นต้น ในที่อื่นไม่มี การเป็น ยะ เมื่อมี ติ อยู่ข้างหลัง (ที่ตามหลัง) นา නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, විජඤ්ඤා, විජානෙය්‍ය, විජානෙය්‍යුං. විජානෙය්‍යාසි, විජානෙය්‍යාථ. විජානෙය්‍යාමි, විජානෙය්‍යාම, විජානෙමු වා. විජානෙථ. විඤ්ඤායෙය්‍ය, විඤ්ඤායෙය්‍යුං. (มีการ) เป็นพยัญชนะที่สุดวรรคของนฤคหิต, พึงรู้, พึงรู้, พึงรู้ทั้งหลาย. ท่านพึงรู้, ท่านทั้งหลายพึงรู้. ข้าพเจ้าพึงรู้, ข้าพเจ้าทั้งหลายพึงรู้, หรือข้าพเจ้าทั้งหลายพึงรู้. ท่านทั้งหลายจงรู้. พึงถูกรู้, พึงถูกรู้ทั้งหลาย. සමජානි, සඤ්ජානි, සඤ්ජානිංසු. නාලොපෙ අඤ්ඤාසි, අඤ්ඤාසුං. විජානිත්ථ. විඤ්ඤායිත්ථ. පඤ්ඤායි, පඤ්ඤායිංසු. විජානිස්සති, විජානිස්සන්ති. ඤස්සති, ඤස්සන්ති. විඤ්ඤායිස්සතෙ, විඤ්ඤායිස්සන්තෙ. පඤ්ඤායිස්සති, පඤ්ඤායිස්සන්ති. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්සස්ස [Pg.316] හි ච, පඤ්ඤායිහිති, පඤ්ඤායිහින්ති. අජානිස්ස. අජානිස්සථ. අඤ්ඤායිස්සථ, අඤ්ඤායිස්ස ඉච්චාදි. ได้รู้พร้อมแล้ว, ได้รู้พร้อมแล้ว, ได้รู้พร้อมแล้วทั้งหลาย. เมื่อมีการลบ นา ได้รู้แล้ว, ได้รู้แล้วทั้งหลาย. ท่านได้รู้แล้ว. ได้ถูกรู้แล้ว. ได้ปรากฏแล้ว, ได้ปรากฏแล้วทั้งหลาย. จักรู้, จักรู้ทั้งหลาย. จักรู้, จักรู้ทั้งหลาย. จักถูกรู้, จักถูกรู้ทั้งหลาย. จักปรากฏ, จักปรากฏทั้งหลาย. ด้วยสูตรว่า “กวจิ ธาตุ” เป็นต้น และมีการอาเทศ สฺส เป็น หิ, จักปรากฏ, จักปรากฏทั้งหลาย. จักได้รู้แล้ว. ท่านทั้งหลายจักได้รู้แล้ว. ท่านทั้งหลายจักได้ถูกรู้แล้ว, จักได้ถูกรู้แล้ว เป็นต้น. මා මානෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා මාන්තස්ස ඉකාරො, මිනාති, මිනන්ති. කම්මෙ මීයති, මීයන්ති ඉච්චාදි. มา ธาตุ ในความประมาณ, ด้วยสูตรว่า “กวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีการอาเทศสระ อา ที่ที่สุดธาตุเป็น อิ, ย่อมประมาณ, ย่อมประมาณทั้งหลาย. ในกรรมวาจก ย่อมถูกประมาณ, ย่อมถูกประมาณทั้งหลาย เป็นต้น. ලූ ඡෙදනෙ, නාම්හි රස්සත්තං, ලුනාති, ලුනන්ති. ලූයති, ලූයන්ති ඉච්චාදි. ลู ธาตุ ในความตัด, เมื่อมี นา ปัจจัย มีการรัสสะ, ย่อมตัด, ย่อมตัดทั้งหลาย. ย่อมถูกตัด, ย่อมถูกตัดทั้งหลาย เป็นต้น. ධූ කම්පනෙ, ධුනාති, ධුනන්ති. ධූයති, ධූයන්ති ඉච්චාදි. ธู ธาตุ ในความไหว, ย่อมไหว, ย่อมไหวทั้งหลาย. ย่อมถูกทำให้ไหว, ย่อมถูกทำให้ไหวทั้งหลาย เป็นต้น. ගහ උපාදානෙ, නාම්හි සම්පත්තෙ – คห ธาตุ ในความถือเอา, เมื่อ นา ปัจจัยมาถึง – 517. ගහාදිතොප්පණ්හා. ๕๑๗. ลง ปฺป และ ณฺหา ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี คหะ เป็นต้น. ගහඉච්චෙවමාදිතො ධාතුතො ප්ප ණ්හාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි. ආදිසද්දොයං පකාරො. ปัจจัยเหล่านี้คือ ปฺป และ ณฺหา ย่อมลงหลังหมวดธาตุมี คหะ เป็นต้นนี้ ในกัตตุวาจก. บทว่า “อาทิ” นี้ หมายถึงประเภท. ‘‘ගහස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า “คหสฺส” ตามมา. 518. හලොපො ණ්හාම්හි. ๕๑๘. ลบ หะ เมื่อมี ณฺหา ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස හකාරස්ස ලොපො හොති ණ්හාම්හි පච්චයෙ පරෙ. සීලං ගණ්හාති, රස්සත්තෙ ගණ්හති වා, ගණ්හන්ති. ගණ්හාසි, ගණ්හාථ. ගණ්හාමි, ගණ්හාම. มีการลบ ห อักษร ของ คห ธาตุนี้ เมื่อ ณฺหา ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ย่อมถือเอาซึ่งศีล, หรือย่อมถือเอา (เมื่อมีการรัสสะ), ย่อมถือเอาทั้งหลาย. ท่านย่อมถือเอา, ท่านทั้งหลายย่อมถือเอา. ข้าพเจ้าย่อมถือเอา, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมถือเอา. කම්මෙ ‘‘යෙ’’ති වත්තමානෙ ‘‘හවිපරියයො ලො වා’’ති හකාරස්ස යකාරෙන විපරියයො හොති. ගය්හති, ගය්හන්ති. ในกรรมวาจก เมื่อบทว่า “เย” ตามมา ด้วยสูตรว่า “หวิปริยโย โล วา” มีการสลับตำแหน่ง ห อักษร กับ ย อักษร. ย่อมถูกถือเอา, ย่อมถูกถือเอาทั้งหลาย. ගණ්හාතු, ගණ්හන්තු. ගණ්හ, ගණ්හාහි, ගණ්හාථ. ගණ්හාමි, ගණ්හාම. ගණ්හතං, ගණ්හන්තං. ගය්හතං, ගය්හන්තං. ගය්හතු, ගය්හන්තු. ගණ්හෙ, ගණ්හෙය්‍ය, ගණ්හෙය්‍යුං. ගය්හෙය්‍ය, ගය්හෙය්‍යුං. අග්ගණ්හි, ගණ්හි, අග්ගණ්හිංසු, ගණ්හිංසු. จงถือเอา, จงถือเอาทั้งหลาย. จงถือเอา, จงถือเอา, ท่านทั้งหลายจงถือเอา. ข้าพเจ้าจงถือเอา, ข้าพเจ้าทั้งหลายจงถือเอา. จงถือเอา, จงถือเอาทั้งหลาย. จงถูกถือเอา, จงถูกถือเอาทั้งหลาย. จงถูกถือเอา, จงถูกถือเอาทั้งหลาย. พึงถือเอา, พึงถือเอา, พึงถือเอาทั้งหลาย. พึงถูกถือเอา, พึงถูกถือเอาทั้งหลาย. ได้ถือเอาแล้ว, ได้ถือเอาแล้ว, ได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย, ได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย. යදා [Pg.317] ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අසබ්බධාතුකෙ විකරණපච්චයස්ස ලොපො, ඉකාරාගමස්ස එකාරො ච, තදා සාගමො. เมื่อมีการลบวิกรรณปัจจัยในอสัมพธาตุด้วยสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น และมีการอาเทศอิการาคมเป็นเอการะ เมื่อนั้นก็มี ส อาคม. අග්ගහෙසි, අග්ගහෙසුං. අග්ගහි, අග්ගහිංසු, අග්ගහුං. අග්ගය්හිත්ථ, අග්ගය්හි. ගණ්හිස්සති, ගණ්හිස්සන්ති. ගහෙස්සති, ගහෙස්සන්ති. ගහීයිස්සතෙ, ගහීයිස්සන්තෙ. ගය්හිස්සති, ගය්හිස්සන්ති. අග්ගණ්හිස්ස, අග්ගහිස්ස. අග්ගණ්හිස්සථ, අග්ගහිස්සථ. අග්ගය්හිස්සථ, අග්ගය්හිස්ස ඉච්චාදි. ได้ถือเอาแล้ว, ได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย. ได้ถือเอาแล้ว, ได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย, ได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย. ได้ถูกถือเอาแล้ว, ได้ถูกถือเอาแล้ว. จักถือเอา, จักถือเอาทั้งหลาย. จักถือเอา, จักถือเอาทั้งหลาย. จักถูกถือเอา, จักถูกถือเอาทั้งหลาย. จักถูกถือเอา, จักถูกถือเอาทั้งหลาย. จักได้ถือเอาแล้ว, จักได้ถือเอาแล้ว. จักได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย, จักได้ถือเอาแล้วทั้งหลาย. จักได้ถูกถือเอาแล้วทั้งหลาย, จักได้ถูกถือเอาแล้ว เป็นต้น. ප්පප්පච්චයෙ – เมื่อ ปฺป ปัจจัย – 519. ගහස්ස ඝෙ ප්පෙ. ๕๑๙. อาเทศ คห เป็น เฆ เมื่อมี ปฺป ปัจจัย. ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ඝෙආදෙසො හොති ප්පප්පච්චයෙ පරෙ. ඝෙප්පති ඉච්චාදි. มีการอาเทศ คห ธาตุนี้ทั้งสิ้นเป็น เฆ เมื่อ ปฺป ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ย่อมถือเอา (เฆปฺปติ) เป็นต้น. කියාදිගණො. จบกิยาธิคณะ. තනාදිගණ ตนาธิคณะ. තනු විත්ථාරෙ, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපවිභත්තුප්පත්තියො. ตนุ ธาตุ ในความแผ่ไป, มีการลบที่สุดธาตุและการลงวิภัตติเหมือนก่อน. 520. තනාදිතො ඔයිරා. ๕๒๐. ลง โอ และ ยิร ปัจจัย หลังธาตุหมวดตนาธิคณะ. තනුඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ඔයිරඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි. කරතොවායං යිරප්පච්චයො. ปัจจัยเหล่านี้คือ โอ และ ยิร ย่อมลงหลังหมวดธาตุมี ตนุ เป็นต้น ในกัตตุวาจก. ปัจจัย ยิร นี้ ลงหลัง กร ธาตุ. ධම්මං තනොති, තනොන්ති. තනොසි, තනොථ. තනොමි, තනොම. ย่อมแผ่ไปซึ่งธรรม, ย่อมแผ่ไปทั้งหลาย. ท่านย่อมแผ่ไป, ท่านทั้งหลายย่อมแผ่ไป. ข้าพเจ้าย่อมแผ่ไป, ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมแผ่ไป. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า "วา" ตามมา. 521. උත්තමොකාරො[Pg.318]. ๕๒๑. โอการะในอุตตมบุรุษ. තනාදිතො ඔකාරප්පච්චයො උත්තමාපජ්ජතෙ වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. එත්ථ ච විකරණකාරියවිධිප්පකරණතො ‘‘ඔකාරො’’ති ඔවිකරණං ගය්හති. තනුතෙ, බහුවචනෙ ‘‘යවකාරා චා’’ති වත්තං, තන්වන්තෙ. තනුසෙ, තනුව්හෙ. තන්වෙ, තනුම්හෙ. โอการปัจจัยหลังตนาธิคณะ ย่อมถึงความเป็นอุตตมบุรุษบ้าง. ว ศัพท์นี้ มีอรรถว่า ววัตถิตวิภาสา. และในที่นี้ เพราะเป็นเรื่องของการบัญญัติวิธีเกี่ยวกับวิกรรณปัจจัย จึงถือเอา "โอการะ" ว่าเป็น โอวิกรรณปัจจัย. ย่อมแผ่ไป (ตนุเต), ในพหุวจนะ เมื่อบทว่า "ยวการา จ" ตามมา เป็น ตนฺวนฺเต. ท่านย่อมแผ่ไป (ตนุเส), ท่านทั้งหลายย่อมแผ่ไป (ตนุวเห). ข้าพเจ้าย่อมแผ่ไป (ตนฺเว), ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมแผ่ไป (ตนุมฺเห). කම්මෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා තනුධාත්වන්තස්ස යම්හි ආකාරො, පතායතෙ, පතායන්තෙ. පතායති, පතායන්ති. ආකාරාභාවෙ පතඤ්ඤති, පතඤ්ඤන්ති. තනොතු, තනොන්තු. තනෙය්‍ය, තනෙය්‍යුං. අතනි, අතනිංසු. අතායිත්ථ, පතායි. තනිස්සති, තනිස්සන්ති. පතායිස්සති, පතායිස්සන්ති. අතනිස්ස. පතායිස්ස ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก เมื่อ ย ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง มีการอาเทศที่สุดของ ตนุ ธาตุ เป็น อา ด้วยสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น, ย่อมถูกแผ่ไป, ย่อมถูกแผ่ไปทั้งหลาย. ย่อมถูกแผ่ไป, ย่อมถูกแผ่ไปทั้งหลาย. ในกรณีที่ไม่มีการอาเทศเป็น อา, ย่อมถูกแผ่ไป, ย่อมถูกแผ่ไปทั้งหลาย. จงแผ่ไป, จงแผ่ไปทั้งหลาย. พึงแผ่ไป, พึงแผ่ไปทั้งหลาย. ได้แผ่ไปแล้ว, ได้แผ่ไปแล้วทั้งหลาย. ได้ถูกแผ่ไปแล้ว, ได้ถูกแผ่ไปแล้ว. จักแผ่ไป, จักแผ่ไปทั้งหลาย. จักถูกแผ่ไป, จักถูกแผ่ไปทั้งหลาย. จักได้แผ่ไปแล้ว. จักได้ถูกแผ่ไปแล้ว เป็นต้น. කර කරණෙ, පුඤ්ඤං කරොති. กร ธาตุ ในความทำ, ย่อมทำซึ่งบุญ. බහුවචනෙ ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ, ‘‘උත්තමොකාරො’’ති උත්තෙ කතෙ – ในพหุวจนะ เมื่อบทว่า "วา" ตามไปอยู่, เมื่อทำเป็น อุ ด้วยสูตรว่า "อุตตโมกาโร" - ‘‘වා, උත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ. บทว่า "วา" และ "อุตตะ" ย่อมตามไป. 522. කරස්සාකාරො ච. ๕๒๒. และอักษร อ ของกรธาตุ. කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අකාරො උත්තමාපජ්ජතෙ වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, ‘‘යවකාරා චා’’ති අපදන්තස්ස පරඋකාරස්ස වකාරො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාතුරකාරස්ස වකාරස්මිං ලොපො, වකාරස්ස ද්විත්තෙ තස්ස ‘‘බ්බො ව්වස්සා’’ති බකාරද්වයං, කුබ්බන්ති, කරොන්ති. කරොසි, කරොථ. කරොමි, කරොම. තථා කුරුතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුරුසෙ, කුරුව්හෙ. කුබ්බෙ, කුරුම්හෙ. යිරප්පච්චයෙ රකාරලොපො, කයිරති, කයිරන්ති ඉච්චාදි. อักษร อ ของกรธาตุนี้ ย่อมถึงความเป็น อุ บ้าง. วา ศัพท์นี้มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา, มีการแปลง อุ ที่อยู่เบื้องหลังซึ่งไม่ใช่ที่สุดบทเป็น ว ด้วยสูตรว่า "ยวการา จ", มีการลบ ร ของธาตุหน้า ว ด้วยสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น, เมื่อซ้อน ว มีการแปลง วว เป็น พพ ด้วยสูตรว่า "พโพ ววัสสา", เป็น กุพพันติ, กโรนติ. กโรสิ, กรถะ. กโรมิ, กโรมา. เช่นเดียวกัน กุรุเต, กุพพันเต. กุรุเส, กุรุวเห. กุพเพ, กุรุมเห. ในเพราะ ยิระ ปัจจัย มีการลบ ร, เป็น กยิรติ, กยิรันติ เป็นต้น. කම්මෙ [Pg.319] යප්පච්චයෙ ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඊකාරාගමො, යකාරස්ස ද්විත්තං, කරීය්‍යතෙ කටො තෙන, කරීය්‍යති, කරීය්‍යන්ති. කරීයති, කරීයන්ති වා. ඊකාරාභාවෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස යකාරත්තං, ද්විත්තඤ්ච. කය්‍යති, කය්‍යන්ති. ඉකාරාගමෙ ‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන රයානං විපරියයො, කයිරති කටො තෙන, කයිරන්ති ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก เมื่อมี ย ปัจจัย มี อี อาคม ด้วยสูตรว่า "อิวรรณาคโม วา", มีการซ้อน ย, เสื่อ (กโฏ) อันเขา (เตน) ย่อมกระทำ เป็น กรียยเต, กรียยันติ. หรือ กรียติ, กรียันติ. เมื่อไม่มี อี อาคม มีการแปลงที่สุดธาตุพร้อมกับ ย เป็น ย และซ้อน ย ด้วยสูตรว่า "ตัสสะ จวรรค" เป็นต้น เป็น กัยยติ, กัยยันติ. เมื่อมี อิ อาคม มีการสลับตำแหน่งกันของ ร และ ย ด้วย จ ศัพท์ในสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น, เสื่ออันเขาย่อมกระทำ เป็น กยิรติ, กยิรันติ เป็นต้น. තථා කුසලං කරොතු, කුරුතු වා, කුබ්බන්තු, කරොන්තු. කරොහි, කරොථ. කරොමි, කරොම. කුරුතං, කුබ්බන්තං. කුරුස්සු, කුරස්සු වා, කුරුව්හො. කුබ්බෙ, කුබ්බාමසෙ. เช่นเดียวกัน พึงทำกุศล (กุสลัง กโรตุ), หรือ กุรุตุ, กุพพันตุ, กโรนตุ. กโรหิ, กรถะ. กโรมิ, กโรมา. กุรุตัง, กุพพันตัง. กุรุสสุ, หรือ กุรสสุ, กุรุวโห. กุพเพ, กุพพามเส. කම්මෙ කරීයතු, කරීයන්තු, කය්‍යතං, කයිරතං, කයිරතු. ในกรรมวาจก เป็น กรียตุ, กรียันตุ, กัยยตัง, กยิรตัง, กยิรตุ. සත්තමියං කරෙ, කරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං. කරෙය්‍යාසි, කරෙය්‍යාථ. කරෙය්‍යාමි, කරෙය්‍යාම. උත්තෙ කුබ්බෙ, කුබ්බෙය්‍ය. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น กเร, กเรยยะ, กเรยยุง. กเรยยาสิ, กเรยยาถะ. กเรยยามิ, กเรยยามะ. เมื่อทำเป็น อุ เป็น กุพเพ, กุพเพยยะ. යිරප්පච්චයෙ – ในเพราะ ยิระ ปัจจัย - යිරතො ආත්තමෙය්‍යස්ස, එථාදිස්සෙය්‍යුමාදිසු; එය්‍යසද්දස්ස ලොපො ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා. มีการแปลง เอยยะ เป็น อา หลัง ยิระ ปัจจัย ในเพราะวิภัตติมี เอถะ เป็นต้น และในเพราะวิภัตติมี เอยยุง เป็นต้น; และมีการลบ เอยย ศัพท์ ด้วยสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น. සරලොපාදි, කයිරා, කයිරුං. කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. අත්තනොපදෙ කයිරාථ ධීරො, කුබ්බෙථ, කරෙථ වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කුස්ස ක්‍රු ච, ක්‍රුබ්බෙථ, ක්‍රුබ්බෙරං. ක්‍රුබ්බෙථො, ක්‍රුබ්බෙය්‍යාව්හො. ක්‍රුබ්බෙය්‍යං, ක්‍රුබ්බෙය්‍යාම්හෙ. කම්මෙ කරීයෙය්‍ය, කරීයෙය්‍යුං. มีการลบสระเป็นต้น เป็น กยิรา, กยิรุง. กยิราสิ, กยิราถะ. กยิรามิ, กยิรามะ. ในอัตตโนบท ธีรชนพึงกระทำ (กยิราถะ ธีโร), กุพเพถะ, หรือ กเรถะ, มีการแปลง กุ เป็น กฺรุ ด้วยสูตรว่า "กวจิ ธาตุ" เป็นต้น เป็น กฺรุพเพถะ, กฺรุพเพรัง. กฺรุพเพโถ, กฺรุพเพยยาวโห. กฺรุพเพยัง, กฺรุพเพยยามเห. ในกรรมวาจก เป็น กรียเยยยะ, กรียเยยยุง. හිය්‍යත්තනියං [Pg.320] ‘‘කරස්ස කා’’ති යොගවිභාගෙන කා හොති, සරලොපාදි. ในหิยยัตตนีวิภัตติ มีการแปลง กร เป็น กา ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า "กรัสสะ กา", มีการลบสระเป็นต้น. අකා, අකරා, අකරූ. අකරො, අකත්ථ, අකරොත්ථ. අකං, අකරං, අකම්හ, අකරම්හ. අකත්ථ. අකරිං, අකරම්හසෙ. อกา, อกรา, อกรู. อกโร, อกัตถะ, อกโรตถะ. อกัง, อกะรัง, อกัมหะ, อกะรัมหะ. อกัตถะ. อกะริง, อกะรัมหเส. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า "วา" ย่อมตามไป. 523. කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හි. ๕๒๓. การแปลง กร เป็น กา และการลง ส อาคม ในเพราะอัชชัตตนีวิภัตติ. කර ඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්සෙව කාසත්තං හොති වා අජ්ජතනිම්හි විභත්තිම්හි පරෙ. ‘‘කාසත්ත’’මිති භාවනිද්දෙසෙන අඤ්ඤස්මාපි ධාතුතො සාගමො. අථ වා යදා කරස්ස කා හොති, සත්තඤ්චාගමො අජ්ජතනිම්හි වාති අත්ථො, තදා ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤස්මාපි ධාතුතො සාගමොපි සිජ්ඣති, ‘‘යොගවිභාගතො ඉට්ඨප්පසිද්ධී’’ති යෙභුය්‍යෙන දීඝතොව හොති, ‘‘කරස්ස කා’’ති යොගවිභාගෙන කාභාවො ච හිය්‍යත්තනියං සිද්ධො හොති. มีการแปลงธาตุชื่อว่า กร นี้ทั้งสิ้นเป็น กา บ้าง เมื่อมีอัชชัตตนีวิภัตติอยู่เบื้องหลัง. ด้วยการระบุถึงภาวะว่า "กาสัตตะ" (ความเป็น กา และ ส) นี้ การลง ส อาคม แม้หลังธาตุอื่น (ก็สำเร็จได้). อีกอย่างหนึ่ง เมื่อใดมีการแปลง กร เป็น กา และมีการลง ส อาคม ในเพราะอัชชัตตนีบ้าง ดังนี้เป็นอรรถ, เมื่อนั้น ด้วยการแยกสูตรว่า "สัตตมัชชัตตนี" การลง ส อาคม แม้หลังธาตุอื่นก็สำเร็จได้, เพราะการแยกสูตร ความสำเร็จตามที่ต้องการย่อมมี โดยมากย่อมเป็นทีฆะนั่นเทียว, และด้วยการแยกสูตรว่า "กรัสสะ กา" การไม่มีความเป็น กา ในหิยยัตตนีก็สำเร็จได้. අකාසි, අකාසුං. අකාසි, අකාසිත්ථ. අකාසිං, අකාසිම්හ. අකාසිත්ථ. කාසත්තාභාවෙ අකරි, කරි, අකරිංසු, කරිංසු, අකංසු, අකරුං. අකරි, අකරිත්ථ. අකරිං, කරිං, අකරිම්හ, කරිම්හ. අකරිත්ථ. අකරීයිත්ථ, අකරීයි වා. อกาสิ, อกาสุง. อกาสิ, อกาสิตถะ. อกาสิง, อกาสิมหะ. อกาสิตถะ. เมื่อไม่มีการแปลงเป็น กา เป็น อกริ, กริ, อกริงสุ, กริงสุ, อกังสุ, อกุรุง. อกริ, อกริตถะ. อกริง, กริง, อกริมหะ, กริมหะ. อกริตถะ. อกรียิตถะ, หรือ อกรียิ. ‘‘වා, ලොපො, භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස චා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "วา", "โลโป" และ "ภวิสสันติมหิ สัสสะ จ" ย่อมตามไป. 524. කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො. ๕๒๔. การแปลง กร พร้อมกับปัจจัยเป็น กาหะ. කරඉච්චෙතස්ස [Pg.321] ධාතුස්ස සප්පච්චයස්ස කාහාදෙසො හොති වා භවිස්සන්තිම්හි, ස්සස්ස ච ලොපො හොති. අධිකභූතසප්පච්චයග්ගහණෙන වචමුචභුජාදිතො ස්සස්ස ඛාදෙසො, වස ඡිදි ලභාදිතො ඡාදෙසො ච හොති. การอาเทศ กรธาตุนี้พร้อมกับปัจจัยเป็น กาหะ บ้าง ในเพราะภวิสสันติวิภัตติ, และมีการลบ สัสสะ. ด้วยการถือเอาบทว่า "สัปปัจจยัสสะ" ซึ่งเกินมา มีการอาเทศ สัสสะ เป็น ขะ หลัง วจ มุจ ภุช ธาตุ เป็นต้น และมีการอาเทศเป็น ฉะ หลัง วส ฉิทิ ลภ ธาตุ เป็นต้น. කාහති, කාහන්ති. කාහසි, කාහථ. කාහාමි, කාහාම. ඉකාරාගමෙ කාහිති, කාහින්ති ඉච්චාදි. කාහාභාවෙ කරිස්සති, කරිස්සන්ති. කරිස්සසි, කරිස්සථ. කරිස්සාමි, කරිස්සාම. කරිස්සතෙ, කරිස්සන්තෙ. කරිස්සසෙ, කරිස්සව්හෙ. කරිස්සං, කරිස්සාම්හෙ. කරීයිස්සති, කරීයිස්සන්ති. අකරිස්ස. අකරීයිස්සා ඉච්චාදි. กาหติ, กาหันติ. กาหสิ, กาหถะ. กาหามิ, กาหามะ. เมื่อมี อิ อาคม เป็น กาหิติ, กาหินติ เป็นต้น. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น กาหะ เป็น กริสสติ, กริสสันติ. กริสสสิ, กริสสถะ. กริสสามิ, กริสสามะ. กริสสเต, กริสสันเต. กริสสเส, กริสสวเห. กริสสัง, กริสสามเห. กรียิสสติ, กรียิสสันติ. อกริสสะ. อกรียิสสา เป็นต้น. යදා සංපුබ්බො, තදා ‘‘පුරසමුපපරීහි කරොතිස්ස ඛ ඛරා වා’’ති යොගවිභාගෙන ත්‍යාදිවිභත්තීසුපි සංපුබ්බකරොතිස්ස ඛරාදෙසො. เมื่อใด (กรธาตุ) มี สํ อุปสรรคอยู่หน้า, เมื่อนั้น ด้วยการแยกสูตรว่า "ปุระสมุปปริหิ กโรติสสะ ข ขรา วา" มีการอาเทศ กรธาตุที่มี สํ อยู่หน้าเป็น ขระ แม้ในเพราะวิภัตติมี ติ เป็นต้น. අභිසඞ්ඛරොති, අභිසඞ්ඛරොන්ති. අභිසඞ්ඛරීයති, අභිසඞ්ඛරීයන්ති. අභිසඞ්ඛරොතු. අභිසඞ්ඛරෙය්‍ය. අභිසඞ්ඛරි, ඛාදෙසෙ අභිසඞ්ඛාසි වා. අභිසඞ්ඛරිස්සති. අභිසඞ්ඛරිස්ස ඉච්චාදි. อภิสังขโรติ, อภิสังขรันติ. อภิสังขรียติ, อภิสังขรียันติ. อภิสังขโรตุ. อภิสังขเรยยะ. อภิสังขริ, หรือ อภิสังขาสิ เมื่อมีการอาเทศเป็น ขา. อภิสังขริสสติ. อภิสังขริสสะ เป็นต้น. සක සත්තිම්හි, ඔපච්චයො, සක්කොති, සක්කොන්ති. සක්කොසි, සක්කොථ. සක්කොමි, සක්කොම ඉච්චාදි. สก ธาตุ ในความสามารถ, มี โอ ปัจจัย เป็น สักโกติ, สักกอนติ. สักโกสิ, สักโกถะ. สักโกมิ, สักโกมะ เป็นต้น. අප පාපුණනෙ, පපුබ්බො, පප්පොති, පප්පොන්ති. පප්පොසි, පප්පොථ. පප්පොමි, පප්පොම. පප්පොතු, පප්පොන්තු ඉච්චාදි. อป ธาตุ ในความถึง, มี ป อุปสรรคอยู่หน้า เป็น ปัปโปติ, ปัปปอนติ. ปัปโปสิ, ปัปโปถะ. ปัปโปมิ, ปัปโปมะ. ปัปโปตุ, ปัปปอนตุ เป็นต้น. තනාදිගණො. จบ ตนาทิคณะ. චුරාදිගණ จุราทิคณะ. ධුර [Pg.322] ථෙය්‍යෙ, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපො, විභත්තුප්පත්ති. ธุร ธาตุ ในความขโมย, มีการลบที่สุดธาตุและการลงวิภัตติ เหมือนในก่อน. ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති ඉතො ‘‘කත්තරී’’ති ච සීහවිලොකනෙන භාවකම්මග්ගහණානි ච වත්තන්තෙ, මණ්ඩූකගතියා කාරිතග්ගහණඤ්ච. บทว่า "กัตตริ" จากสูตรว่า "ตถา กัตตริ จ" นี้ ย่อมตามไปโดยวิธีสีหวิโลกนะ (มองย้อนหลัง) และบทที่ระบุถึงภาวะและกรรม (ก็ตามไป), และมีการตามไปของบทว่า "การิตะ" โดยวิธีมัณฑูกคติ (กบกระโดด). 525. චුරාදිතො ණෙණයා. ๕๒๕. ลง เณ และ ณย ปัจจัย หลังจุราทิคณะ. චුරඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ණෙ ණයඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි, භාවෙ ච කම්මනි, විභත්තිප්පච්චයෙසු. ‘‘කාරිතං විය ණානුබන්ධො’’ති ණෙ ණයානං කාරිතබ්‍යපදෙසො. ปัจจัยชื่อว่า เณ และ ณย เหล่านี้ ย่อมลงหลังหมู่ธาตุมี จุระ เป็นต้น ในกัตตุวาจก ภาววาจก และกรรมวาจก ในเพราะวิภัตติและปัจจัยทั้งหลาย. การเรียก เณ และ ณย ปัจจัยว่า การิต เพราะมี ณ เป็นอนุพันธ์ เหมือนการิตปัจจัย. 526. කාරිතානං ණො ලොපං. ๕๒๖. การลบ ณ ของการิตปัจจัยทั้งหลาย. කාරිතප්පච්චයානං ණකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ. ณ การ ของการิตปัจจัยทั้งหลาย ย่อมถึงซึ่งการลบ. 527. අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ. ๕๒๗. การวุฒิของธาตุที่มีที่สุดไม่เป็นสังโยค ในเพราะการิตปัจจัย. අසංයොගන්තස්ස ධාතුස්ස කාරිතෙ පරෙ වුද්ධි හොතීති උකාරස්සොකාරො වුද්ධි. การวุฒิย่อมมีแก่ธาตุที่มีที่สุดไม่เป็นสังโยค ในเพราะการิตปัจจัยที่อยู่เบื้องหลัง คือการวุฒิอุการเป็นโอการ. ධනං චොරෙති, චොරෙන්ති. චොරෙසි, චොරෙථ. චොරෙමි, චොරෙම. ණයප්පච්චයෙ – චොරයති, චොරයන්ති. චොරයසි, චොරයථ. චොරයාමි, චොරයාම. චොරයතෙ, චොරයන්තෙ. චොරයසෙ, චොරයව්හෙ. චොරයෙ, චොරයාම්හෙ. ย่อมขโมยทรัพย์: โจเรติ, โจเรนฺติ. โจเรสิ, โจเรถะ. โจเรมิ, โจเรมะ. ในปัจจัย ณย: โจรยติ, โจรยนฺติ. โจรยสิ, โจรยถะ. โจรยามิ, โจรยามะ. โจรยเต, โจรยนฺเต. โจรยเส, โจรยวฺเห. โจรเย, โจรยามฺเห. කම්මෙ යප්පච්චයෙ ඊකාරාගමො, සරලොපාදි ච, චොරීයතෙ දෙවදත්තෙන, චොරීයති, චොරීයන්ති ඉච්චාදි. ในกรรมวาจก เมื่อลง ย ปัจจัย มีการลงอีการอาคม และการลบสระเป็นต้น: โจรียเต เทวทัตเตนะ, โจรียติ, โจรียันติ เป็นต้น. චොරෙතු[Pg.323], චොරෙන්තු. චොරෙහි. චොරයතු, චොරයන්තු. චොරය, චොරයාහි. โจเรตุ, โจเรนฺตุ. โจเรหิ. โจรยตุ, โจรยนฺตุ. โจรยะ, โจรยาหิ. චොරෙය්‍ය, චොරෙය්‍යුං. චොරයෙ, චොරයෙය්‍යුං. අචොරෙසි, චොරෙසි, අචොරෙසුං, චොරෙසුං. අචොරයි, චොරයි, අචොරයිංසු, චොරයිංසු, අචොරයුං, චොරයුං. අචොරෙසි, අචොරෙසිත්ථ. ත්වං අචොරයි, අචොරයිත්ථ. අචොරෙසිං, අචොරෙසිම්හ. අචොරයිං, අචොරයිම්හ. අචොරයිත්ථ. අචොරීයිත්ථ, අචොරීයි. โจเรยยะ, โจเรยยุง. โจรเย, โจรเยยยุง. อโจเรสิ, โจเรสิ, อโจเรสุง, โจเรสุง. อโจรยิ, โจรยิ, อโจรยิงสุ, โจรยิงสุ, อโจรยุง, โจรยุง. อโจเรสิ, อโจเรสิตถะ. ตฺวํ อโจรยิ, อโจรยิตถะ. อโจเรสิง, อโจเรสิมหะ. อโจรยิง, อโจรยิมหะ. อโจรยิตถะ. อโจรียิตถะ, อโจรียิ. චොරිස්සති, චොරිස්සන්ති. චොරයිස්සති, චොරයිස්සන්ති. චොරීයිස්සතෙ, චොරීයිස්සන්තෙ. චොරීයිස්සති, චොරීයිස්සන්ති. අචොරිස්ස, අචොරයිස්ස. අචොරීයිස්සථ, අචොරීයිස්ස ඉච්චාදි. โจริสสติ, โจริสสนฺติ. โจรยิสสติ, โจรยิสสนฺติ. โจรียิสสเต, โจรียิสสนฺเต. โจรียิสสติ, โจรียิสสนฺติ. อโจริสสะ, อโจรยิสสะ. อโจรียิสสถะ, อโจรียิสสะ เป็นต้น. තථා චින්ත චින්තායං, සංයොගන්තත්තා වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො. เช่นนั้น จินตธาตุ ในความนึกคิด, เพราะความเป็นธาตุมีที่สุดเป็นสังโยค ความไม่มีวุฒินั่นเทียวเป็นข้อพิเศษ. චින්තෙති, චින්තයති, චින්තෙන්ති, චින්තයන්ති. චින්තෙතු, චින්තයතු. චින්තෙය්‍ය, චින්තයෙය්‍ය. අචින්තෙසි, චින්තෙසි, අචින්තයි, චින්තයි. චින්තෙස්සති, චින්තයිස්සති. අචින්තිස්ස, අචින්තයිස්ස ඉච්චාදි. จินฺเตติ, จินฺตยติ, จินฺเตนฺติ, จินฺตยนฺติ. จินฺเตตุ, จินฺตยตุ. จินฺเตยฺยะ, จินฺตเยยฺยะ. อจินฺเตสิ, จินฺเตสิ, อจินฺตยิ, จินฺตยิ. จินฺเตสสติ, จินฺตยิสสติ. อจินฺติสสะ, อจินฺตยิสสะ เป็นต้น. මන්ත ගුත්තභාසනෙ, මන්තෙති, මන්තයති ඉච්චාදි පුරිමසමං. ธาตุ มนฺตะ ในความกล่าวลับ, มนฺเตติ, มนฺตยติ เป็นต้น เหมือนบทก่อน. පාල රක්ඛණෙ, ධම්මං පාලෙති, පාලයති. පාලීයති. පාලෙතු, පාලයතු ඉච්චාදි. ธาตุ ปาละ ในความรักษา, ย่อมรักษาซึ่งธรรม: ปาเลติ, ปาลยติ. ปาลียติ. ปาเลตุ, ปาลยตุ เป็นต้น. ඝට ඝටනෙ, ඝාටෙති, ඝාටයති, ඝටෙති, ඝටයති, ඝටාදිත්තා විකප්පෙන වුද්ධි. ฆฏธาตุ ในความพยายาม (ฆาเฏติ, ฆาฏยติ, ฆเฏติ, ฆฏยติ) มีการวุฒิโดยวิกัป เพราะความเป็นธาตุหมวดฆฏะเป็นต้น. විද ඤාණෙ, වෙදෙති, වෙදයති. ธาตุ วิทะ ในความรู้ (เวเทติ, เวทยติ). ගණ [Pg.324] සඞ්ඛ්‍යානෙ, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති න වුද්ධි, ගණෙති, ගණයති ඉච්චාදි, සබ්බත්ථ සුබොධං. คณธาตุ ในความนับ ไม่มีการวุฒิด้วยสูตรว่า "ฆฏาทีนัง วา" (คเณติ, คณยติ เป็นต้น) เข้าใจง่ายในทุกแห่ง. චුරාදිගණො. คณะจุราทิ. භූවාදී ච රුධාදී ච, දිවාදී ස්වාදයො ගණා; කියාදී ච තනාදී ච, චුරාදී චිධ සත්තධා. คณะภูวาทิ รุธาทิ ทิวาทิ สวาทิ กิยาทิ ตนาทิ และจุราทิ ในที่นี้มี ๗ อย่าง. විකරණවිධානං සමත්තං. การกำหนดวิกรรณะจบแล้ว. ධාතුප්පච්චයන්තනය นัยแห่งปัจจัยท้ายธาตุ. අථ ධාතුප්පච්චයන්තා වුච්චන්තෙ. ลำดับต่อไปจะกล่าวปัจจัยท้ายธาตุ. තත්ථ ධාත්වත්ථෙ නිද්දිට්ඨා ඛාදිකාරිතන්තා පච්චයා ධාතුප්පච්චයා නාම. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยที่มี ขะ เป็นต้น และมีการิตปัจจัยเป็นที่สุดที่กำหนดไว้ในอรรถของธาตุ ชื่อว่าปัจจัยท้ายธาตุ. තිජ නිසාන බන්ධනඛමාසු, ධාතුසඤ්ඤාදි. ติชธาตุ ในความลับ (ลับมีด), ความผูก และความอดทน, มีการตั้งชื่อว่าธาตุเป็นต้น. ‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති ඉතො ධාතුග්ගහණං අනුවත්තතෙ, ‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච අධිකාරො. จากสูตรว่า "ธาตุลิงเคหิ ปรา ปัจจยา" นี้ มีการตามไปของบทว่า "ธาตุ" และมีบทว่า "ปรา" และ "ปัจจยา" เป็นบทตามกำกับ (อธิการ). 528. තිජ ගුප කිත මානෙහි ඛ ඡ සා වා. ๕๒๘. หลังธาตุ ติชะ คุปะ กิตะ และมานะ ลง ขะ ฉะ และสะ ปัจจัยบ้าง. තිජ ගුප කිත මාන ඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ඛ ඡ ස ඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති වා. จากธาตุ ติชะ คุปะ กิตะ มานะ เหล่านี้ ปัจจัย ขะ ฉะ สะ เหล่านี้ ย่อมอยู่หลังบ้าง. තිජතො ඛන්තියං ඛොව, නින්දායං ගුපතො තු ඡො; කිතා ඡො සොව මානම්හා, වවත්ථිතවිභාසතො. จากธาตุ ติชะ ในความอดทน มีปัจจัย ขะ เท่านั้น, จากธาตุ คุปะ ในความนินทา มีปัจจัย ฉะ, จากธาตุ กิตะ มีปัจจัย ฉะ และจากธาตุ มานะ มีปัจจัย สะ เท่านั้น เพราะเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้แน่นอน. ‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ධාත්වාදිස්ස ද්විභාවො. มีการทำทเวภาวะ (ซ้อนสอง) ของพยัญชนะต้นธาตุ ด้วยสูตรว่า "กวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ เทฺวภาโว". ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්සා’’ති වත්තමානෙ – เมื่อสูตรว่า "พยัญชนันตัสสะ" ยังตามไปอยู่ -. 529. කො ඛෙ ච. ๕๒๙. อาเทศเป็น กะ เมื่อปัจจัย ขะ อยู่หลังด้วย. ධාත්වන්තස්ස [Pg.325] බ්‍යඤ්ජනස්ස කකාරාදෙසො හොති ඛප්පච්චයෙ පරෙ. การอาเทศเป็น กะ แห่งพยัญชนะที่สุดของธาตุ ย่อมมี เมื่อปัจจัย ขะ อยู่หลัง. තිතික්ඛ ඉති ඨිතෙ – เมื่อตั้งรูปว่า ติติกขะ – ධාතුවිහිතානං ත්‍යාදිවිභත්තීනං අධාතුතො අප්පවත්තියමාහ. ท่านกล่าวถึงความไม่เป็นไปแห่งวิภัตติทั้งหลายมี ติ เป็นต้น ที่กำหนดไว้สำหรับธาตุ จากอธาตุ (สิ่งที่ไม่ใช่ธาตุ). 530. ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො. ๕๓๐. วิภัตติทั้งหลาย (ย่อมลง) หลังปัจจัยท้ายธาตุ. ධාත්වත්ථෙ නිද්දිට්ඨෙහි ඛාදිකාරිතන්තෙහි පච්චයෙහි ත්‍යාදයො විභත්තියො හොන්තීති පුරෙ විය වත්තමානාදයො යොජෙතබ්බා. วิภัตติทั้งหลายมี ติ เป็นต้น ย่อมมี หลังปัจจัยทั้งหลายมี ขะ เป็นต้น และปัจจัยที่มีการิตปัจจัยเป็นที่สุด ซึ่งระบุไว้ในอรรถของธาตุ พึงประกอบวิภัตติมีปัจจุบันกาลเป็นต้นเหมือนก่อน. අතිවාක්‍යං තිතික්ඛති, තිතික්ඛන්ති. කම්මෙ තිතික්ඛීයති. තථා තිතික්ඛතු, තිතික්ඛන්තු. තිතික්ඛෙය්‍ය, තිතික්ඛෙය්‍යුං. අතිතික්ඛි, අතිතික්ඛිංසු. තිතික්ඛිස්සති. අතිතික්ඛිස්ස ඉච්චාදි. ตัวอย่างประโยค: ติติกขติ, ติติกขันติ. ในกรรมวาจก เป็น ติติกขียติ. เช่นเดียวกัน ติติกขตุ, ติติกขันตุ. ติติกเขยยะ, ติติกเขยยุง. อติติกขิ, อติติกขิงสุ. ติติกขิสสติ. อติติกขิสสะ เป็นต้น. ඛප්පච්චයාභාවෙ අප්පච්චයස්ස එකාරො, තෙජෙති, තෙජති වා, තෙජන්ති ඉච්චාදි. เมื่อไม่มีปัจจัย ขะ มีการอาเทศ อะ ปัจจัย เป็น เอ (เป็น) เตเชติ, หรือเป็น เตชติ, เตชันติ เป็นต้น. ගුප ගොපනෙ, ඡප්පච්චයෙ ද්විභාවො, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා, ‘‘අබ්භාසස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘අන්තස්සිවණ්ණාකාරො වා’’ති අබ්භාසන්තස්සිකාරො, ‘‘කවග්ගස්ස චවග්ගො’’ති අබ්භාසගකාරස්ස ජකාරො ච. กุป ธาตุ ในความหมายว่ารักษา, เมื่อมีปัจจัย ฉะ มีการซ้อนสอง (ทเวภาวะ), มีชื่อว่า อัพภาส ด้วยสูตรว่า 'ปุพโพพฺภาโส', เมื่อสูตรว่า 'อัพภาสัสสะ' ตามมา มีการอาเทศที่สุดแห่งอัพภาสเป็น อิ ด้วยสูตรว่า 'อันตัสสิวณฺณากาโร วา', และมีการอาเทศ กะ แห่งอัพภาสเป็น ชะ ด้วยสูตรว่า 'กวคฺคัสสะ จวคฺโค'. 531. බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු ච. ๕๓๑. อาเทศเป็น จะ แห่งพยัญชนะที่สุด (ของธาตุ) เมื่อปัจจัย ฉะ อยู่หลังด้วย. ධාත්වන්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස චකාරාදෙසො හොති ඡප්පච්චයෙසු පරෙසු. තතො විභත්තියො, කායං ජිගුච්ඡති, ජිගුච්ඡන්ති. සෙසං පුරිමසමං. ඡාභාවෙ ගොපෙති, ගොපෙන්ති ඉච්චාදි. การอาเทศเป็น จะ แห่งพยัญชนะที่สุดของธาตุ ย่อมมี เมื่อปัจจัย ฉะ ทั้งหลายอยู่หลัง. จากนั้นลงวิภัตติ (เช่น) กายํ ชิคุจฺฉติ, ชิคุจฺฉนฺติ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. เมื่อไม่มีปัจจัย ฉะ (เป็น) โคเปติ, โคเปนติ เป็นต้น. කිත රොගාපනයනෙ, ඡප්පච්චයො, ද්විත්තඤ්ච. กิต ธาตุ ในความหมายว่ากำจัดโรค, มีปัจจัย ฉะ และมีการซ้อนสอง. අබ්භාසග්ගහණමනුවත්තතෙ[Pg.326]. บทว่า 'อัพภาส' ย่อมตามไป. 532. මානකිතානං වතත්තං වා. ๕๓๒. การอาเทศเป็น วะ และ ตะ แห่ง มาน ธาตุ และ กิต ธาตุ ย่อมมีบ้าง. අබ්භාසගතානං මාන කිතඉච්චෙතෙසං ධාතූනං වකාරතකාරත්තං හොති වා යථාක්කමන්ති තකාරො, ධාත්වන්තස්ස චකාරො, සෙසං සමං. රොගං තිකිච්ඡති, තිකිච්ඡන්ති ඉච්චාදි. තකාරාභාවෙ ‘‘කවග්ගස්ස චවග්ගො’’ති චකාරො, විචිකිච්ඡති, විචිකිච්ඡන්ති ඉච්චාදි. การอาเทศเป็น วะ และ ตะ แห่งธาตุทั้งหลายคือ มาน และ กิต เหล่านี้ที่ถึงความเป็นอัพภาส ย่อมมีบ้างตามลำดับ คือ (กิต เป็น) ตะ, พยัญชนะที่สุดของธาตุเป็น จะ, ส่วนที่เหลือเหมือนกัน. (เช่น) โรคํ ติกิจฺฉติ, ติกิจฺฉนฺติ เป็นต้น. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น ตะ มีการอาเทศเป็น จะ ด้วยสูตรว่า 'กวคฺคัสสะ จวคฺโค' (เช่น) วิจิกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉนฺติ เป็นต้น. මාන වීමංසපූජාසු, සප්පච්චයද්විභාවඊකාරවකාරා. มาน ธาตุ ในความหมายว่าพิจารณาและบูชา, มีปัจจัย สะ, การซ้อนสอง, การอาเทศเป็น อี และ วะ. 533. තතො පාමානානං වා මං සෙසු. ๕๓๓. จากนั้น (อาเทศ) ปา และ มาน เป็น วา และ มัง เมื่อปัจจัย สะ อยู่หลัง. තතො අබ්භාසතො පරාසං පාමානානං ධාතූනං වාමංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං සප්පච්චයෙ පරෙ. සෙසූති බහුවචනනිද්දෙසො පයොගෙපි වචනවිපල්ලාසඤාපනත්ථං. අත්ථං වීමංසති, වීමංසන්ති ඉච්චාදි. จากนั้น การอาเทศเป็น วา และ มัง เหล่านี้ แห่งธาตุทั้งหลายคือ ปา และ มาน ที่อยู่หลังอัพภาส ย่อมมีตามลำดับ เมื่อปัจจัย สะ อยู่หลัง. การระบุเป็นพหูพจน์ว่า 'เสสุ' เพื่อแสดงให้ทราบถึงการสับเปลี่ยนพจน์แม้ในประโยค. (เช่น) อตฺถํ วีมํสติ, วีมํสนฺติ เป็นต้น. අඤ්ඤත්ථ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්සෙකාරො, මානෙති, මානෙන්ති. ในที่อื่น มีการอาเทศ อะ ปัจจัย เป็น เอ ด้วยสูตรว่า 'โลปญฺเจตมกาโร' (เช่น) มาเนติ, มาเนนฺติ. භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, භොත්තුමිච්ඡතීති අත්ථෙ – ภุช ธาตุ ในความหมายว่ารักษาและบริโภค, ในอรรถว่า 'ต้องการจะบริโภค' – ‘‘ඛ ඡ සා, වා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'ข ฉ สา' และ 'วา' ย่อมตามไป. 534. භුජ ඝස හර සු පාදීහි තුමිච්ඡත්ථෙසු. ๕๓๔. หลังธาตุทั้งหลายมี ภุช ฆัส หระ สุ ปา เป็นต้น ในอรรถแห่ง ตุมันตปัจจัยที่ประกอบกับอิจฉา (ความต้องการ). භුජ ඝස හර සු පා ඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තුමිච්ඡත්ථෙසු ච ඛ ඡ සඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා. තුමිච්ඡානං, තුමන්තයුත්තඉච්ඡාය වා අත්ථා තුමිච්ඡත්ථා, තෙන තුමන්තරහිතෙසු ‘‘භොජනමිච්ඡතී’’තිආදීසු න හොන්ති, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති වාක්‍යස්ස අප්පයොගො, ධාත්වාදිස්ස ද්වෙභාවෙ කතෙ [Pg.327] ‘‘දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා’’ති අබ්භාසභකාරස්ස බකාරො, ධාත්වන්තස්ස ‘‘කො ඛෙ චා’’ති කකාරො, බුභුක්ඛති, බුභුක්ඛන්ති ඉච්චාදි. ปัจจัยทั้งหลายคือ ขะ ฉะ สะ เหล่านี้ ย่อมลงบ้าง หลังธาตุทั้งหลายมี ภุช ฆัส หระ สุ ปา เป็นต้น ในอรรถแห่ง ตุมันตปัจจัยที่ประกอบกับอิจฉา. อรรถแห่ง ตุมันตปัจจัยที่ประกอบกับอิจฉา ชื่อว่า ตุมิจฉัตถะ, ด้วยเหตุนั้น ในคำว่า 'โภชนมิจฺฉติ' เป็นต้น ที่ไม่มี ตุมันตปัจจัย ปัจจัยเหล่านี้จึงไม่ลง, และไม่มีการใช้ประโยค (ตุมันตะ) เพราะหลักการว่า 'ไม่ใช้บทที่มีอรรถกล่าวไว้แล้ว'. เมื่อทำการซ้อนสองพยัญชนะต้นธาตุแล้ว มีการอาเทศ ภะ แห่งอัพภาสเป็น บะ ด้วยสูตรว่า 'ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา', มีการอาเทศพยัญชนะที่สุดของธาตุเป็น กะ ด้วยสูตรว่า 'โก เข จา'. (เช่น) พุภุกฺขติ, พุภุกฺขนฺติ เป็นต้น. වාති කිමත්ථං? භොත්තුමිච්ඡති, ඉච්ඡත්ථෙසූති කිමත්ථං? භොත්තුං ගච්ඡති. บทว่า 'วา' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงรูปที่ไม่มีปัจจัยเหล่านี้ เช่น) ภตฺตุมิจฺฉติ. บทว่า 'อิจฺฉตฺเถสุ' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อป้องกันในที่อื่น เช่น) ภตฺตุํ คจฺฉติ. ඝස අදනෙ, ඝසිතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ ඡප්පච්චයො, ද්විත්තං, තතිය චවග්ග ඉකාර චකාරාදෙසා, ජිඝච්ඡති, ජිඝච්ඡන්ති. ฆัส ธาตุ ในความหมายว่ากิน, ในอรรถว่า 'ต้องการจะกิน' มีปัจจัย ฉะ, การซ้อนสอง, การอาเทศเป็นพยัญชนะที่ 3 แห่ง จะ วรรค (คือ ชะ), การอาเทศเป็น อิ และการอาเทศเป็น จะ. (เป็น) ชิฆจฺฉติ, ชิฆจฺฉนฺติ. හර හරණෙ, හරිතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ සප්පච්චයො. หระ ธาตุ ในความหมายว่านำไป, ในอรรถว่า 'ต้องการจะนำไป' มีปัจจัย สะ. 535. හරස්ස ගී සෙ. ๕๓๕. อาเทศ หระ เป็น คี เมื่อปัจจัย สะ อยู่หลัง. හරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ගී හොති සෙ පච්චයෙ පරෙ. ‘‘ගීසෙ’’ති යොගවිභාගෙන ජිස්සපි, ඨානූපචාරෙනාදෙසස්සාපි ධාතුවොහාරත්තා ද්විත්තං, භික්ඛං ජිගීසති, ජිගීසන්ති. การอาเทศ หระ ธาตุนี้ทั้งสิ้นเป็น คี ย่อมมี เมื่อปัจจัย สะ อยู่หลัง. ด้วยการแยกสูตรว่า 'คีเส' แม้การอาเทศเป็น ชิ (ก็มีได้), มีการซ้อนสองเพราะบทอาเทศก็เรียกว่าธาตุได้โดยอ้อม (ฐานูปจาร). (เช่น) ภิกฺขํ ชิคีสติ, ชิคีสนฺติ. සු සවණෙ, සොතුමිච්ඡති සුස්සූසති, සුස්සූසන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො. สุ ธาตุ ในความหมายว่าฟัง, (ในอรรถว่า) ต้องการจะฟัง (เป็น) สุสฺสูสติ, สุสฺสูสนฺติ, มีการทีฆะด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น. පා පානෙ, පාතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ සප්පච්චයද්විත්තරස්සත්තඉකාරාදෙසා, ‘‘තතො පාමානානං වාමං සෙසූ’’ති වාදෙසො, පිවාසති, පිවාසන්ති ඉච්චාදි. ปา ธาตุ ในความหมายว่าดื่ม, ในอรรถว่า 'ต้องการจะดื่ม' มีปัจจัย สะ, การซ้อนสอง, การรัสสะ, การอาเทศเป็น อิ, และการอาเทศเป็น วา ด้วยสูตรว่า 'ตโต ปามานานํ วา มํ เสสุ'. (เช่น) ปิวาสติ, ปิวาสนฺติ เป็นต้น. ජි ජයෙ, විජෙතුමිච්ඡති විජිගීසති ඉච්චාදි. ธาตุ ชิ ในความหมายว่า ชนะ (เช่น) ต้องการจะชนะ (วิเชตุง อิจฉะติ), ย่อมปรารถนาจะชนะ (วิชิคีสะติ) เป็นต้น. සඞ්ඝො පබ්බතමිව අත්තානමාචරති, පබ්බතො ඉව ආචරතීති වා අත්ථෙ – สงฆ์ประพฤติตนเหมือนภูเขา หรือในความหมายว่า ประพฤติเหมือนภูเขา – 536. ආය නාමතො කත්තුපමානාදාචාරෙ. ๕๓๖. อายะปัจจัย ย่อมมีหลังนามที่เป็นอุปมาของกัตตา ในความหมายว่า ประพฤติ. ආචරණක්‍රියාය කත්තුනො උපමානභූතම්හා නාමතො ආයප්පච්චයො හොති ආචාරත්ථෙ. උපමීයති එතෙනාති [Pg.328] උපමානං, කත්තුනො උපමානං කත්තුපමානං, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති ඉවසද්දනිවත්ති, ධාතුප්පච්චයන්තත්තා ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති සුත්තෙ තෙසංගහණෙන විභත්තිලොපො, ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො, සරලොපාදි, ‘‘ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො’’ති විභත්තුප්පත්ති, පබ්බතායති සඞ්ඝො, එවං සමුද්දමිව අත්තානමාචරති සමුද්දායති, චිච්චිටමිව අත්තානමාචරති චිච්චිටායති සද්දො. එවං ධූමායති. อายะปัจจัย ย่อมมีหลังนามที่เป็นอุปมาของกัตตาในกิริยาคือการประพฤติ ในความหมายว่า ประพฤติ. สิ่งที่เขาใช้เปรียบเทียบ ชื่อว่า อุปมานะ, อุปมานะของกัตตา ชื่อว่า กัตตุปมานะ. การงดใช้ศัพท์ว่า อิวะ ด้วยสูตรว่า 'วุตตัตถานะมัปปโยโค'. เพราะเป็นส่วนสุดของธาตุและปัจจัย จึงมีการลบวิภัตติด้วยการถือเอาบทว่า 'เตสัง' ในสูตรว่า 'เตสัง วิภัตติโย โลปา จา', มีความเป็นปกติด้วยสูตรว่า 'ปะกะติ จัสสะ สะรันตัสสา', มีการลบสระเป็นต้น, มีการลงวิภัตติด้วยสูตรว่า 'ธาตุปปัจจะเยหิ วิภัตติโย'. (เช่น) ปัพพตายะติ สังโฆ (สงฆ์ประพฤติเหมือนภูเขา), ในทำนองเดียวกัน สมุททายะติ (ประพฤติตนเหมือนทะเล), จิจจิฏายะติ สัทโท (เสียงประพฤติตนเหมือนเสียงจิ๊ดจ๊าด). ในทำนองเดียวกัน ธูมายะติ. ‘‘නාමතො, ආචාරෙ’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'นามะโต' และ 'อาจาเร' ย่อมตามมา. 537. ඊයූපමානා ච. ๕๓๗. อียะปัจจัย ย่อมมีหลังนามที่เป็นอุปมาด้วย. උපමානභූතා නාමතො ඊයප්පච්චයො හොති ආචාරත්ථෙ. පුන උපමානග්ගහණං කත්තුග්ගහණනිවත්තනත්ථං, තෙන කම්මතොපි සිජ්ඣති, සෙසං සමං. අඡත්තං ඡත්තමිවාචරති ඡත්තීයති, අපුත්තං පුත්තමිවාචරති පුත්තීයති සිස්සමාචරියො. อียะปัจจัย ย่อมมีหลังนามที่เป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ. การระบุบทว่า อุปมานะ อีกครั้ง เพื่อต้องการกันการระบุบทว่า กัตตุ, ด้วยเหตุนั้น (รูปนี้) จึงสำเร็จแม้จากกรรม, ส่วนที่เหลือเหมือนกัน. (เช่น) ฉัตตียะติ (ประพฤติเหมือนร่ม ต่อสิ่งที่ไม่ใช่ร่ม), ปุตตียะติ สิสสัง อาจาริโย (อาจารย์ประพฤติต่อศิษย์ผู้ไม่ใช่บุตร เหมือนเป็นบุตร). උපමානාති කිං? ධම්මමාචරති, ආචාරෙති කිං? අඡත්තං ඡත්තමිව රක්ඛති. บทว่า อุปมานา มีประโยชน์อะไร? (ตอบ) ธัมมัง อาจาระติ (ประพฤติธรรม). บทว่า อาจาเร มีประโยชน์อะไร? (ตอบ) อะฉัตตัง ฉัตตัง อิวะ รักขะติ (รักษาสิ่งที่ไม่ใช่ร่มเหมือนร่ม). ‘‘ඊයො’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'อียะ' ย่อมตามมา. 538. නාමම්හාත්තිච්ඡත්ථෙ. ๕๓๘. อียะปัจจัย ย่อมมีหลังนาม ในความหมายว่า ความต้องการของตน (อัตติจฉัตถะ). නාමම්හා අත්තනො ඉච්ඡත්ථෙ ඊයප්පච්චයො හොති. අත්තනො පත්තමිච්ඡති පත්තීයති, එවං වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, චීවරීයති, පටීයති, ධනීයති, පුත්තීයති. อียะปัจจัย ย่อมมีหลังนาม ในความหมายว่า ความต้องการของตน. (เช่น) ปัตตียะติ (ต้องการบาตรของตน), ในทำนองเดียวกัน วัตถียะติ, ปะริกขารียะติ, จีวะรียะติ, ปะฏียะติ, ธะนียะติ, ปุตตียะติ. අත්තිච්ඡත්ථෙති කිමත්ථං? අඤ්ඤස්ස පත්තමිච්ඡති. บทว่า อัตติจฉัตเถ มีประโยชน์อะไร? (ตอบ) อัญญัสสะ ปัตตัง อิจฉะติ (ต้องการบาตรของผู้อื่น). දළ්හං කරොති වීරියන්ති අත්ථෙ – ในความหมายว่า ทำความเพียรให้มั่นคง (ทัฬหัง กะโรติ วีริยัง) – කාරිතග්ගහණමනුවත්තතෙ. การตามมาแห่งการระบุบทว่า การิตะ (ย่อมมี). 539. ධාතුරූපෙ [Pg.329] නාමස්මා ණයොච. ๕๓๙. ในรูปแห่งธาตุ ณยะปัจจัย ย่อมมีหลังนามด้วย. ධාතුයා රූපෙ නිප්ඵාදෙතබ්බෙ, ‘‘තං කරොති, තෙන අතික්කමති’’ඉච්චාදිකෙ පයුජ්ජිතබ්බෙ වා සති නාමම්හා ණයප්පච්චයො හොති, කාරිතසඤ්ඤා ච. ණලොපෙ, විභත්තිලොපසරලොපාදීසු කතෙසු විභත්තුප්පත්ති, දළ්හයති වීරියං, එවං පමාණයති, අමිස්සයති, තථා හත්ථිනා අතික්කමති අතිහත්ථයති, වීණාය උපගායති උපවීණයති, විසුද්ධා හොති රත්ති විසුද්ධයති, කුසලං පුච්ඡති කුසලයති ඉච්චාදි. เมื่อรูปแห่งธาตุพึงให้สำเร็จ หรือเมื่อพึงใช้ในประโยคมีอาทิว่า 'ทำสิ่งนั้น, ก้าวล่วงด้วยสิ่งนั้น' ณยะปัจจัย ย่อมมีหลังนาม และมีชื่อว่า การิตะ. เมื่อลบ ณ, เมื่อทำการลบวิภัตติและลบสระเป็นต้นแล้ว จึงมีการลงวิภัตติ, (เช่น) ทัฬหะยะติ วีริยัง (ทำความเพียรให้มั่นคง), ในทำนองเดียวกัน ปะมาณะยะติ, อะมิสสะยะติ, อีกอย่างหนึ่ง อะติหัตถะยะติ (ก้าวล่วงด้วยช้าง), อุปะวีณะยะติ (ขับร้องคลอด้วยพิณ), วิสุทธะยะติ (ราตรีสว่างแจ้ง), กุสะละยะติ (ถามถึงความสุขสบาย) เป็นต้น. 540. ධාතූහි ණෙ ණය ණාපෙ ණාපයා කාරිතානි හෙත්වත්ථෙ. ๕๔๐. เณ, ณยะ, ณาเป, ณาปะยะ ปัจจัยเหล่านี้ ชื่อว่า การิตะ ในอรรถแห่งเหตุ ย่อมมีหลังธาตุทั้งหลาย. සබ්බෙහි ධාතූහි හෙත්වත්ථෙ අභිධෙය්‍යෙ ණෙ ණයණාපෙ ණාපය ඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති, තෙ කාරිතසඤ්ඤා ච හොන්ති. හෙතුයෙව අත්ථො හෙත්වත්ථො, සො ච ‘‘යො කාරෙති ස හෙතූ’’ති ලද්ධහෙතුසඤ්ඤො සුද්ධකත්තුනො පයොජකො හෙතුකත්තා, අත්ථතො පෙසනජ්ඣෙසනාදිකො පයොජකබ්‍යාපාරො ඉධ හෙතු නාම. เมื่ออรรถแห่งเหตุพึงกล่าว ปัจจัยเหล่านี้คือ เณ, ณยะ, ณาเป, ณาปะยะ ย่อมลงเบื้องหลังธาตุทั้งปวง และปัจจัยเหล่านั้นย่อมมีชื่อว่า การิตะ. อรรถของเหตุนั่นเอง ชื่อว่า เหตวัตถะ, และเหตุนั้นคือผู้ใช้ (ปโยชกะ) ของกัตตาที่ได้ชื่อว่าเหตุตามที่กล่าวไว้ว่า 'ผู้ใดให้กระทำ ผู้นั้นชื่อว่าเหตุ', โดยอรรถ กิจของผู้ใช้มีอาทิการสั่งและการอ้อนวอน ชื่อว่า เหตุ ในที่นี้. එත්ථ ච – และในเรื่องนี้ – ණෙ ණයාව උවණ්ණන්තා, ආතො ද්වෙ පච්ඡිමා සියුං; සෙසතො චතුරො ද්වෙ වා, වාසද්දස්සානුවත්තිතො. เณ และ ณยะ ปัจจัย ย่อมมีหลังธาตุที่มีสระ อุ และ โอ เป็นที่สุด, สองปัจจัยหลัง (ณาเป, ณาปะยะ) ย่อมมีหลังธาตุที่มีสระ อา เป็นที่สุด; ส่วนที่เหลือ ปัจจัยทั้ง ๔ หรือ ๒ ย่อมมีได้ตามการตามมาของ วา ศัพท์. අකම්මා ධාතවො හොන්ති, කාරිතෙ තු සකම්මකා; සකම්මකා ද්විකම්මාස්සු, ද්විකම්මා තු තිකම්මකා. ธาตุที่เป็นอกรรมกะ ย่อมเป็นสกรรมกะในเพราะการิตปัจจัย; ธาตุที่เป็นสกรรมกะ ย่อมเป็นทวิกรรมกะ, ส่วนธาตุที่เป็นทวิกรรมกะ ย่อมเป็นติกัมมกะ (มี ๓ กรรม). තස්මා කත්තරි කම්මෙ ච, කාරිතාඛ්‍යාතසම්භවො; න භාවෙ සුද්ධකත්තා ච, කාරිතෙ කම්මසඤ්ඤිතො. เพราะเหตุนั้น การิตอาขยาตจึงมีได้ในกัตตุวาจกและกรรมวาจก; ไม่เกิดในภาววาจก, และกัตตาเดิมในเพราะการิตปัจจัย ย่อมได้ชื่อว่า กรรม. නියාදීනං [Pg.330] පධානඤ්ච, අප්පධානං දුහාදිනං; කාරිතෙ සුද්ධකත්තා ච, කම්මමාඛ්‍යාතගොචරන්ති. และกรรมที่เป็นประธาน (ปธานกรรม) ของธาตุมี นิ เป็นต้น, กรรมที่ไม่เป็นประธาน (อัปปธานกรรม) ของธาตุมี ทุห เป็นต้น; และกัตตาเดิมในเพราะการิตปัจจัย ย่อมเป็นกรรมที่เป็นวิสัยของอาขยาต (คือถูกอาขยาตกล่าวถึง). තත්ථ යො කොචි භවති, තමඤ්ඤො ‘‘භවාහි භවාහි’’ ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, අථ වා භවන්තං භවිතුං සමත්ථං පයොජයති, භවිතුං පයොජෙතීති වා අත්ථෙ ඉමිනා ණෙණයප්පච්චයා, කාරිතසඤ්ඤා ච, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති වාක්‍යස්ස අප්පයොගො, ‘‘කාරිතානං ණො ලොප’’න්ති ණලොපො, ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති ඌකාරස්සොකාරො වුද්ධි. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ผู้ใดผู้หนึ่งย่อมมีอยู่, ผู้อื่นย่อมกล่าวแก่ผู้นั้นอย่างนี้ว่า 'จงมีเถิด จงมีเถิด', หรือย่อมใช้ผู้ที่มีอยู่ผู้สามารถเพื่อจะให้มี, หรือในอรรถว่า ย่อมใช้เพื่อให้มี ด้วย เณ และ ณยะ ปัจจัยเหล่านี้, และมีชื่อว่า การิตะ, การไม่ใช้ประโยค (เดิม) ด้วยหลักว่า 'บทที่กล่าวอรรถนั้นแล้วไม่พึงใช้', การลบ ณ ด้วยสูตรว่า 'การิตานัง โณ โลปัง', การพฤทธิ์ (วุฒิ) อู เป็น โอ ด้วยสูตรว่า 'อะสังโยคันตัสสะ วุฒิ การิเต'. ‘‘ඔ, එ’’ති ච වත්තතෙ, ධාතුග්ගහණඤ්ච. บทว่า 'โอ, เอ' ย่อมตามมา และมีการระบุบทว่า 'ธาตุ' ด้วย. 541. තෙ ආවායා කාරිතෙ. ๕๔๑. โอ และ เอ เหล่านั้น ย่อมเป็น อาวะ และ อายะ ในเพราะการิตปัจจัย. තෙ ධාත්වන්තභූතා ඔකාරෙකාරා ආවආයාදෙසෙ පාපුණන්ති කාරිතෙ පරෙ. ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන ඣෙආදීනං අකාරිතෙපි හොන්තීති ඔකාරස්ස ආවාදෙසො, සරලොපාදි, ‘‘ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො’’ති ත්‍යාදයො. โอการะและเอการะที่เป็นส่วนสุดของธาตุเหล่านั้น ย่อมถึงการแปลงเป็น อาวะ และ อายะ เมื่อมีการิตปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า 'เต อาวายา' แม้ในอการิตะ (ปัจจัยที่ไม่ใช่การิตะ) ของธาตุมี ฌิ เป็นต้น ก็ย่อมมีได้, มีการแปลง โอ เป็น อาวะ, การลบสระเป็นต้น, และลง ติ วิภัตติ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า 'ธาตุปปัจจะเยหิ วิภัตติโย'. සො සමාධිං භාවෙති, භාවයති, භාවෙන්ති, භාවයන්ති. භාවෙසි, භාවයසි, භාවෙථ, භාවයථ. භාවෙමි, භාවයාමි, භාවෙම, භාවයාම. භාවයතෙ, භාවයන්තෙ. เขาย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวติ, ภาวะยะติ), พวกเขาย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวนติ, ภาวะยันติ). ท่านย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวสิ, ภาวะยะสิ), พวกท่านย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวถะ, ภาวะยะถะ). ข้าพเจ้าย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวมิ, ภาวะยามิ), พวกเราย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวมะ, ภาวะยามะ). เขาย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาวะยะเต), พวกเขาย่อมยังสมาธิให้เจริญ (ภาวะยันเต). කම්මෙ අත්තනොපදයප්පච්චයඊකාරාගමා, සරලොපාදි ච, තෙන භාවීයතෙ සමාධි, භාවීයන්තෙ. භාවීයති, භාවීයන්ති. ในกรรมวาจก มีการลงอัตตโนบทปัจจัยและอีการอาคม และการลบสระเป็นต้น, ด้วยเหตุนั้น (จึงมีรูปว่า) ภาวียะเต สะมาธิ (สมาธิอันเขาให้เจริญอยู่), ภาวียันเต. ภาวียะติ, ภาวียันติ. තථා භාවෙතු, භාවයතු, භාවෙන්තු, භාවයන්තු. භාවෙහි, භාවය, භාවයාහි, භාවෙථ, භාවයථ[Pg.331]. භාවෙමි, භාවයාමි, භාවෙම, භාවයාම. භාවයතං, භාවයන්තං. ในทำนองเดียวกัน จงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวตุ, ภาวะยะตุ), พวกเขาจงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวนตุ, ภาวะยันตุ). ท่านจงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวหิ, ภาวะยะ, ภาวะยาหิ), พวกท่านจงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวถะ, ภาวะยะถะ). ข้าพเจ้าจงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวมิ, ภาวะยามิ), พวกเราจงยังสมาธิให้เจริญ (ภาเวมะ, ภาวะยามะ). จงยังสมาธิให้เจริญ (ภาวะยะตัง), จงยังสมาธิให้เจริญ (ภาวะยันตัง). කම්මෙ භාවීයතං, භාවීයතු, භාවීයන්තු. ในกรรมวาจก สมาธิอันเขาจงให้เจริญ (bhāvīyataṃ), สมาธิอันเขาจงให้เจริญ (bhāvīyatu), สมาธิทั้งหลายอันเขาจงให้เจริญ (bhāvīyantu). භාවෙය්‍ය, භාවයෙ, භාවයෙය්‍ය, භාවෙය්‍යුං, භාවයෙය්‍යුං. භාවෙය්‍යාසි, භාවයෙය්‍යාසි, භාවෙය්‍යාථ, භාවයෙය්‍යාථ. භාවෙය්‍යාමි, භාවයෙය්‍යාමි, භාවෙය්‍යාම, භාවයෙය්‍යාම. භාවෙථ, භාවයෙථ, භාවෙරං, භාවයෙරං. พึงให้เจริญ (bhāveyya), พึงให้เจริญ (bhāvaye), พึงให้เจริญ (bhāvayeyya), (พวกเขา) พึงให้เจริญ (bhāveyyuṃ), (พวกเขา) พึงให้เจริญ (bhāvayeyyuṃ). (ท่าน) พึงให้เจริญ (bhāveyyāsi), (ท่าน) พึงให้เจริญ (bhāvayeyyāsi), (พวกท่าน) พึงให้เจริญ (bhāveyyātha), (พวกท่าน) พึงให้เจริญ (bhāvayeyyātha). (ข้าพเจ้า) พึงให้เจริญ (bhāveyyāmi), (ข้าพเจ้า) พึงให้เจริญ (bhāvayeyyāmi), (พวกเรา) พึงให้เจริญ (bhāveyyāma), (พวกเรา) พึงให้เจริญ (bhāvayeyyāma). พึงให้เจริญ (bhāvetha), พึงให้เจริญ (bhāvayetha), (พวกเขา) พึงให้เจริญ (bhāveraṃ), (พวกเขา) พึงให้เจริญ (bhāvayeraṃ). කම්මෙ භාවීයෙය්‍ය, භාවීයෙය්‍යුං. ในกรรมวาจก พึงถูกให้เจริญ (bhāvīyeyya), พึงถูกให้เจริญทั้งหลาย (bhāvīyeyyuṃ). අජ්ජතනියං ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන කාරිතන්තාපි දීඝතො සකාරාගමො. ในอัชชัตตนีวิภัตติ ด้วยการแยกสูตรว่า 'สัตตมัชชัตตนิ' (sattamajjatanimhī) ย่อมมีการลง ส อาคม (sakārāgamo) หลังธาตุการิตที่ลงท้ายด้วยสระเสียงยาวด้วย. අභාවෙසි, භාවෙසි, අභාවයි, භාවයි, අභාවෙසුං, භාවෙසුං, අභාවයිංසු, භාවයිංසු, අභාවයුං, භාවයුං. අභාවෙසි, අභාවයසි, අභාවිත්ථ, අභාවයිත්ථ. අභාවෙසිං, භාවෙසිං, අභාවයිං, භාවයිං, අභාවිම්හ, අභාවයිම්හ. ได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvesi), ได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvesi), ได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayi), ได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayi), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvesuṃ), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvesuṃ), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayiṃsu), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayiṃsu), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayuṃ), พวกเขาได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayuṃ). ท่านได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvesi), ท่านได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayasi), พวกท่านได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvittha), พวกท่านได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayittha). ข้าพเจ้าได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvesiṃ), ข้าพเจ้าได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvesiṃ), ข้าพเจ้าได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayiṃ), ข้าพเจ้าได้ยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayiṃ), พวกเราได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvimha), พวกเราได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayimha). කම්මෙ අභාවීයිත්ථ, අභාවීයි. ในกรรมวาจก สมาธิอันเขาได้ให้เจริญ (abhāvīyittha), สมาธิอันเขาได้ให้เจริญ (abhāvīyi). භාවෙස්සති, භාවයිස්සති, භාවෙස්සන්ති, භාවයිස්සන්ති. භාවෙස්සසි, භාවයිස්සසි, භාවිස්සථ, භාවයිස්සථ. භාවෙස්සාමි, භාවයිස්සාමි, භාවෙස්සාම, භාවයිස්සාම. จักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvessati), จักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissati), พวกเขาจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvessanti), พวกเขาจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissanti). ท่านจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvessasi), ท่านจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissasi), พวกท่านจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvissatha), พวกท่านจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissatha). ข้าพเจ้าจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvessāmi), ข้าพเจ้าจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissāmi), พวกเราจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvessāma), พวกเราจักยังสมาธิให้เจริญ (bhāvayissāma). කම්මෙ භාවීයිස්සතෙ, භාවීයිස්සන්තෙ. භාවීයිස්සති, භාවීයිස්සන්ති. ในกรรมวาจก สมาธิอันเขาจักให้เจริญ (bhāvīyissate), สมาธิทั้งหลายอันเขาจักให้เจริญ (bhāvīyissante). สมาธิอันเขาจักให้เจริญ (bhāvīyissati), สมาธิทั้งหลายอันเขาจักให้เจริญ (bhāvīyissanti). අභාවිස්ස, අභාවයිස්ස, අභාවිස්සංසු, අභාවයිස්සංසු. කම්මෙ අභාවීයිස්සථ, අභාවීයිස්ස ඉච්චාදි. จักได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvissa), จักได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayissa), พวกเขาจักได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvissaṃsu), พวกเขาจักได้ยังสมาธิให้เจริญ (abhāvayissaṃsu). ในกรรมวาจก สมาธิอันเขาจักได้ให้เจริญ (abhāvīyissatha), สมาธิอันเขาจักได้ให้เจริญ (abhāvīyissa) เป็นต้น. තථා [Pg.332] යො කොචි පචති, තමඤ්ඤො ‘‘පචාහි පචාහි’’ ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, අථ වා පචන්තං පයොජෙති, පචිතුං වා පයොජෙතීති අත්ථෙ වුත්තනයෙන ණෙ ණයාදයො, අකාරස්සාකාරො වුද්ධි, සෙසං නෙය්‍යං. เช่นนั้น ผู้ใดผู้หนึ่งย่อมหุง, ผู้อื่นย่อมกล่าวแก่ผู้นั้นอย่างนี้ว่า "จงหุงเถิด จงหุงเถิด", หรือย่อมชักชวนผู้หุงอยู่, หรือในอรรถว่าย่อมชักชวนเพื่อหุง ด้วย ṇe, ṇaya เป็นต้น ตามนัยที่กล่าวแล้ว, การพฤทธิ์ (vuddhi) คือ อการะ เป็น อาการะ, ส่วนที่เหลือพึงทราบ. සො දෙවදත්තං ඔදනං පාචෙති, පාචෙන්ති. පාචෙසි, පාචෙථ. පාචෙමි, පාචෙම. පාචයති, පාචයන්ති. පාචයසි, පාචයථ. පාචයාමි, පාචයාම. ණාපෙණාපයෙසු පන සො පුරිසො තං පුරිසං ඔදනං පාචාපෙති, පාචාපෙන්ති. පාචාපයති, පාචාපයන්ති. เขาย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pāceti), พวกเขาย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācenti). ท่านย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācesi), พวกท่านย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācetha). ข้าพเจ้าย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācemi), พวกเราย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācema). เขาย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayati), พวกเขาย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayanti). ท่านย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayasi), พวกท่านย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayatha). ข้าพเจ้าย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayāmi), พวกเราย่อมยังเทวทัตให้หุงข้าว (pācayāma). ส่วนใน ṇāpe และ ṇāpaya ปัจจัย บุรุษนั้นย่อมยังบุรุษนั้นให้หุงข้าว (pācāpeti), พวกเขาย่อมยังบุรุษนั้นให้หุงข้าว (pācāpenti). เขาย่อมยังบุรุษนั้นให้หุงข้าว (pācāpayati), พวกเขาย่อมยังบุรุษนั้นให้หุงข้าว (pācāpayanti). කම්මෙ සො ඔදනං පාචීයති තෙන, පාචයීයති, පාචාපීයති, පාචාපයීයති. ในกรรมวาจก ข้าว (นั้น) อันเขาให้หุงอยู่ (pācīyati), ข้าวอันเขาให้หุงอยู่ (pācayīyati), ข้าวอันเขาให้หุงอยู่ (pācāpīyati), ข้าวอันเขาให้หุงอยู่ (pācāpayīyati). තථා පාචෙතු, පාචයතු, පාචාපෙතු, පාචාපයතු. පාචීයතං, පාචීයතු, පාචයීයතං, පාචයීයතු, පාචාපීයතං, පාචාපීයතු, පාචාපයීයතං, පාචාපයීයතු. පාචෙය්‍ය, පාචයෙය්‍ය, පාචාපෙය්‍ය, පාචාපයෙය්‍ය. පාචීයෙය්‍ය, පාචීයෙය්‍යුං. අපාචෙසි, අපාචයි, අපාචාපෙසි, අපාචාපයි. පාචෙස්සති, පාචයිස්සති, පාචාපෙස්සති, පාචාපයිස්සති. අපාචිස්ස, අපාචයිස්ස, අපාචාපිස්ස, අපාචාපයිස්ස ඉච්චාදි. เช่นนั้น จงยังให้หุง (pācetu), จงยังให้หุง (pācayatu), จงยังให้หุง (pācāpetu), จงยังให้หุง (pācāpayatu). ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācīyataṃ), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācīyatu), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācayīyataṃ), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācayīyatu), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācāpīyataṃ), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācāpīyatu), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācāpayīyataṃ), ข้าวอันเขาจงให้หุง (pācāpayīyatu). พึงยังให้หุง (pāceyya), พึงยังให้หุง (pācayeyya), พึงยังให้หุง (pācāpeyya), พึงยังให้หุง (pācāpayeyya). ข้าวอันเขาพึงให้หุง (pācīyeyya), ข้าวทั้งหลายอันเขาพึงให้หุง (pācīyeyyuṃ). ได้ยังให้หุง (apācesi), ได้ยังให้หุง (apācayi), ได้ยังให้หุง (apācāpesi), ได้ยังให้หุง (apācāpayi). จักยังให้หุง (pācessati), จักยังให้หุง (pācayissati), จักยังให้หุง (pācāpessati), จักยังให้หุง (pācāpayissati). จักได้ยังให้หุง (apācissa), จักได้ยังให้หุง (apācayissa), จักได้ยังให้หุง (apācāpissa), จักได้ยังให้หุง (apācāpayissa) เป็นต้น. ගච්ඡන්තං, ගන්තුං වා පයොජෙතීති අත්ථෙ ණෙ ණයාදයො, වුද්ධියං සම්පත්තායං – ในอรรถว่า ย่อมยังผู้ไปอยู่ให้ไป หรือเพื่อจะไป ṇe, ṇaya เป็นต้น (ปัจจัย) ย่อมลง, เมื่อการวุทธิถึงพร้อมแล้ว — ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වත්තතෙ. คำว่า ‘วุทธิของธาตุที่ไม่มีพยัญชนะสังโยคเป็นที่สุด เมื่อมีการิตปัจจัย’ ย่อมตามไป 542. ඝටාදීනං වා. ๕๔๒. หรือของธาตุมี ฆฏะ เป็นต้น ඝටාදීනං ධාතූනං අසංයොගන්තානං වුද්ධි හොති වා කාරිතෙති එත්ථ වාග්ගහණෙන වුද්ධි න හොති, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. ในประโยคว่า ‘วุทธิของธาตุทั้งหลายมี ฆฏะ เป็นต้น ที่ไม่มีพยัญชนะสังโยคเป็นที่สุด ย่อมมีบ้าง เมื่อมีการิตปัจจัย’ ในที่นี้ ด้วยการรับเอาศัพท์ว่า วา วุทธิย่อมไม่มี ศัพท์ว่า วา นี้ มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา සො [Pg.333] තං පුරිසං ගාමං ගමෙති, ගමයති, ගච්ඡාපෙති, ගච්ඡාපයති. සො ගාමං ගමීයති තෙන, ගමයීයති, ගච්ඡාපීයති, ගච්ඡාපයීයති ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. එවං උපරිපි. เขา (ผู้ใช้) ยังบุรุษนั้นให้ไปสู่บ้าน (gameti, gamayati, gacchāpeti, gacchāpayati). บุรุษนั้นอันเขา (ผู้ใช้) ให้ไปอยู่สู่บ้าน (gamīyati, gamayīyati, gacchāpīyati, gacchāpayīyati) เป็นต้น. พึงประกอบในที่ทั้งปวง. แม้ในเบื้องบนก็เช่นกัน. ඝට ඊහායං, ඝටන්තං පයොජයති, ඝටෙති, ඝටාදීනං වාති න වුද්ධි, ඝටයති, ඝටාපෙති, ඝටාපයති. ฆฏธาตุ ในความพยายาม, ย่อมยังผู้พยายามให้กระทำ, เป็น ฆเฏติ, เพราะสูตรว่า Ghaṭādīnaṃ vā จึงไม่มีวุทธิ, เป็น ฆฏยติ, ฆฏาเปติ, ฆฏาปยติ. ‘‘කාරිතෙ’’ති වත්තතෙ. คำว่า ‘เมื่อมีการิตปัจจัย’ ย่อมตามไป. 543. ගුහ දුසානං දීඝං. ๕๔๓. สระของคุหธาตุและทุสธาตุ เป็นทีฆะ. ගුහදුසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං සරො දීඝමාපජ්ජතෙ කාරිතෙ පරෙ, වුද්ධාපවාදොයං. สระของธาตุเหล่านี้ คือ คุหะ และ ทุสะ ย่อมถึงความเป็นทีฆะ เมื่อมีการิตปัจจัยอยู่เบื้องหลัง, นี้เป็นวุทธิอัปปวาท. ගුහ සංවරණෙ, ගුහිතුං පයොජයති ගූහයති, ගූහයන්ති. දුස අප්පීතිම්හි, දුස්සන්තං පයොජයති දූසයති, දූසයන්ති ඉච්චාදි. คุหธาตุ ในความปกปิด, ย่อมยังบุคคลผู้ปกปิดให้กระทำ (เป็น) คูหยติ, คูหยันติ. ทุสธาตุ ในความไม่ยินดี, ย่อมยังบุคคลผู้ประทุษร้ายให้กระทำ (เป็น) ทูสยติ, ทูสยันติ เป็นต้น. තථා ඉච්ඡන්තං පයොජයති ඉච්ඡාපෙති, ඉච්ඡාපයති, එසෙති, එසයති. නියච්ඡන්තං පයොජයති නියාමෙති, නියාමයති. ආසන්තං පයොජයති ආසෙති, ආසයති, අච්ඡාපෙති, අච්ඡාපයති. ලභන්තං පයොජයති ලාභෙති, ලාභයති. වචන්තං පයොජයති වාචෙති, වාචයති, වාචාපෙති, වාචාපයති. එවං වාසෙති, වාසයති, වාසාපෙති, වාසාපයති. වාහෙති, වාහයති, වාහාපෙති, වාහාපයති. ජීරෙති, ජීරයති, ජීරාපෙති, ජීරාපයති. මාරෙති, මාරයති, මාරාපෙති, මාරාපයති. දස්සෙති, දස්සයති ඉච්චාදි. เช่นเดียวกัน ย่อมยังบุคคลผู้ปรารถนาให้กระทำ (เป็น) อิจฉาเปติ, อิจฉาปยติ, เอเสติ, เอสยติ. ย่อมยังบุคคลผู้สำรวมให้กระทำ (เป็น) นิยาเมติ, นิยามยติ. ย่อมยังบุคคลผู้นั่งให้กระทำ (เป็น) อาเสติ, อาสยติ, อัจฉาเปติ, อัจฉาปยติ. ย่อมยังบุคคลผู้ได้ให้กระทำ (เป็น) ลาเภติ, ลาภยติ. ย่อมยังบุคคลผู้กล่าวให้กระทำ (เป็น) วาเจติ, วาจยติ, วาจาเปติ, วาจาปยติ. เช่นเดียวกัน (เป็น) วาเสติ, วาสยติ, วาสาเปติ, วาสาปยติ. (เป็น) วาเหติ, วาหยติ, วาหาเปติ, วาหาปยติ. (เป็น) ชีเรติ, ชีรยติ, ชีราเปติ, ชีราปยติ. (เป็น) มาเรติ, มารยติ, มาราเปติ, มาราปยติ. (เป็น) ทัสเสติ, ทัสสยติ เป็นต้น. තථා තුදන්තං පයොජයති තොදෙති, තොදයති, තොදාපෙති, තොදාපයති. පවිසන්තං පයොජයති, පවිසිතුං වා පවෙසෙති, පවෙසයති, පවෙසාපෙති[Pg.334], පවෙසාපයති. උද්දිසන්තං පයොජයති උද්දිසාපෙති, උද්දිසාපයති. පහොන්තං පයොජයති පහාවෙති, පහාවයති. සයන්තං පයොජයති සායෙති, සායයති, සායාපෙති, සායාපයති. එත්ථ එකාරස්ස ආයාදෙසො, සයාපෙති, සයාපයති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ණාපෙණාපයෙසු ආයාදෙසස්ස රස්සත්තං. නයන්තං පයොජයති නයාපෙති, නයාපයති. පතිට්ඨන්තං පයොජයති පතිට්ඨාපෙති, පතිට්ඨාපයති, පතිට්ඨපෙති වා. เช่นเดียวกัน ย่อมใช้ผู้ทิ่มแทงให้กระทำ (เป็น) โตเทติ, โตทยติ, โตทาเปติ, โตทาปยติ. ย่อมใช้ผู้เข้าไปให้กระทำ หรือให้เข้าไป (เป็น) ปเวเสติ, ปเวสยติ, ปเวสาเปติ, ปเวสาปยติ. ย่อมใช้ผู้ชี้แจงให้กระทำ (เป็น) อุททิสาเปติ, อุททิสาปยติ. ย่อมใช้ผู้สามารถให้กระทำ (เป็น) ปหาเวติ, ปหาวยติ. ย่อมใช้ผู้นอนให้กระทำ (เป็น) สาเยติ, สายยติ, สายาเปติ, สายาปยติ. ในที่นี้ มีการแปลง เอ อักษร เป็น อายะ, (เป็น) สยาเปติ, สยาปยติ, มีการทำ อายะ ที่แปลงมานั้นให้เป็นรัสสะ ในเพราะ ณาเป และ ณาปย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น. ย่อมใช้ผู้นำไปให้กระทำ (เป็น) นยาเปติ, นยาปยติ. ย่อมใช้ผู้ตั้งอยู่ให้กระทำ (เป็น) ปติฏฐาเปติ, ปติฏฐาปยติ หรือ ปติฏฐเปติ. හනන්තං පයොජයතීති අත්ථෙ ණෙණයාදයො. ในความหมายว่า 'ย่อมใช้ผู้ฆ่าให้กระทำ' มีปัจจัยมี เณ และ ณย เป็นต้น. ‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'ณมฺหิ' ตามไป. 544. හනස්ස ඝාතො. ๕๔๔. การแปลง หน ธาตุ เป็น ฆาต. හනඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ඝාතාදෙසො හොති ණකාරවති කාරිතප්පච්චයෙ පරෙ. ඝාතෙති, ඝාතයති, ඝාතාපෙති, ඝාතාපයති, ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති වධාදෙසෙ වධෙති, වධාපෙති. มีการแปลง หน ธาตุ นี้ เป็น ฆาต เมื่อมีการิตปัจจัยที่มี ณ อักษรอยู่เบื้องหลัง. (เป็น) ฆาเตติ, ฆาตยติ, ฆาตาเปติ, ฆาตาปยติ, เมื่อมีการแปลงเป็น วธ ด้วยสูตรว่า 'วโธ วา สพฺพตฺถา' (เป็น) วเธติ, วธาเปติ. ජුහොන්තං පයොජයති ජුහාවෙති, ජුහාවයති. ජහන්තං පයොජයති ජහාපෙති, ජහාපයති, හාපෙති, හාපයති. දදන්තං පයොජයති දාපෙති, දාපයති. පිදහන්තං පයොජයති පිධාපෙති, පිධාපයති, පිදහාපෙති, පිදහාපයති. ย่อมใช้ผู้บูชาให้กระทำ (เป็น) ชุหาเวติ, ชุหาวยติ. ย่อมใช้ผู้ละให้กระทำ (เป็น) ชหาเปติ, ชหาปยติ, หาเปติ, หาปยติ. ย่อมใช้ผู้ให้ให้กระทำ (เป็น) ทาเปติ, ทาปยติ. ย่อมใช้ผู้ปิดให้กระทำ (เป็น) ปิธาเปติ, ปิธาปยติ, ปิทหาเปติ, ปิทหาปยติ. රුන්ධන්තං පයොජයති රොධෙති, රොධයති, රොධාපෙති, රොධාපයති. ඡින්දන්තං පයොජයති ඡෙදෙති, ඡෙදයති, ඡෙදාපෙති, ඡෙදාපයති. යුඤ්ජන්තං පයොජයති [Pg.335] යොජෙති, යොජයති, යොජාපෙති, යොජාපයති. භුඤ්ජන්තං පයොජයති භොජෙති, භොජයති, භොජාපෙති, භොජාපයති. මුඤ්චන්තං පයොජයති මොචෙති, මොචයති, මොචාපෙති, මොචාපයති. ย่อมให้ผู้กั้นกระทำ (เป็น) โรเธติ, โรธยติ, โรธาเปติ, โรธาปยติ. ย่อมให้ผู้ตัดกระทำ (เป็น) เฉเทติ, เฉทยติ, เฉทาเปติ, เฉทาปยติ. ย่อมให้ผู้ประกอบกระทำ (เป็น) โยเชติ, โยชยติ, โยชาเปติ, โยชาปยติ. ย่อมให้ผู้บริโภคกระทำ (เป็น) โภเชติ, โภชยติ, โภชาเปติ, โภชาปยติ. ย่อมให้ผู้ปล่อยกระทำ (เป็น) โมเจติ, โมจยติ, โมจาเปติ, โมจาปยติ. දිබ්බන්තං පයොජයති දෙවෙති, දෙවයති. උප්පජ්ජන්තං පයොජයති උප්පාදෙති, උප්පාදයති. බුජ්ඣන්තං පයොජයති බොධෙති, බොධයති. ‘‘දාධාන්තතො යො ක්වචී’’ති යකාරාගමො, බුජ්ඣාපෙති, බුජ්ඣාපයති. තුස්සන්තං පයොජයති තොසෙති, තොසයති, තොසාපෙති, තොසාපයති. සම්මන්තං පයොජයති සමෙති, සමයති, ඝටාදිත්තා න වුද්ධි. කුප්පන්තං පයොජයති කොපෙති, කොපයති. ජායන්තං පයොජයති ජනෙති, ජනයති, ඝටාදිත්තා න වුද්ධි. ย่อมให้ผู้เล่นกระทำ (เป็น) เทเวติ, เทวยติ. ย่อมให้ผู้เกิดกระทำ (เป็น) อุปปาเทติ, อุปปาทยติ. ย่อมให้ผู้รู้กระทำ (เป็น) โพเธติ, โพธยติ. (มี) ยการาคม (การลง ยะ) ตามกฎ ‘บางครั้งมี ยะ หลังธาตุที่ลงท้ายด้วย ทา และ ธา’, (เป็น) พุชฌาเปติ, พุชฌาปยติ. ย่อมให้ผู้ยินดีกระทำ (เป็น) โตเสติ, โตสยติ, โตสาเปติ, โตสาปยติ. ย่อมให้ผู้สงบกระทำ (เป็น) สเมติ, สมยติ, เพราะเป็นธาตุมี ฆฏะ เป็นต้น จึงไม่มีวุทธิ. ย่อมให้ผู้กำเริบกระทำ (เป็น) โกเปติ, โกปยติ. ย่อมให้ผู้เกิดกระทำ (เป็น) ชเนติ, ชนยติ, เพราะเป็นธาตุมี ฆฏะ เป็นต้น จึงไม่มีวุทธิ. සුණන්තං පයොජයති ධම්මං සාවෙති, සාවයති. පාපුණන්තං පයොජයති පාපෙති, පාපයති. ย่อมให้ผู้ฟังธรรมกระทำ (เป็น) สาเวติ, สวายติ. ย่อมให้ผู้ถึงพร้อมกระทำ (เป็น) ปาเปติ, ปาปยติ. වික්කිණන්තං පයොජයති වික්කායාපෙති, වික්කායාපයති. ජිනන්තං පයොජයති ජයාපෙති, ජයාපයති. ජානන්තං පයොජයති ඤාපෙති, ඤාපයති. ගණ්හන්තං පයොජයති ගාහෙති, ගාහයති, ගාහාපෙති, ගාහාපයති, ගණ්හාපෙති, ගණ්හාපයති. ย่อมให้ผู้ขายกระทำ (เป็น) วิกกายาเปติ, วิกกายาปยติ. ย่อมให้ผู้ชนะกระทำ (เป็น) ชยาเปติ, ชยาปยติ. ย่อมให้ผู้รู้กระทำ (เป็น) ญาเปติ, ญาปยติ. ย่อมให้ผู้ถือกำกระทำ (เป็น) คาเหติ, คาหยติ, คาหาเปติ, คาหาปยติ, คณหาเปติ, คณหาปยติ. විතනන්තං පයොජයති විතානෙති, විතානයති. යො කොචි කරොති, තමඤ්ඤො ‘‘කරොහි කරොහි’’ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, කරොන්තං පයොජයති, කාතුං වා කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයති ඉච්චාදි. ย่อมให้ผู้แผ่ไปกระทำ (เป็น) วิตาเนติ, วิตานยติ. ผู้ใดผู้หนึ่งกระทำ, ผู้อื่นย่อมกล่าวว่า ‘จงกระทำ จงกระทำ’ ดังนี้, ย่อมให้ผู้กระทำ, หรือให้กระทำ (เป็น) กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยติ เป็นต้น. චොරෙන්තං පයොජයති චොරාපෙති, චොරාපයති. චින්තෙන්තං පයොජයති චින්තාපෙති, චින්තාපයති[Pg.336], පූජෙන්තං පයොජයති පූජාපෙති, පූජාපයති ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ සුබොධං. ย่อมให้ผู้ลักกระทำ (เป็น) โจราเปติ, โจราปยติ. ย่อมให้ผู้คิดกระทำ (เป็น) จินตาเปติ, จินตาปยติ, ย่อมให้ผู้บูชากระทำ (เป็น) ปูชาเปติ, ปูชาปยติ เป็นต้น. เป็นที่เข้าใจง่ายในที่ทั้งปวง. ධාතුප්පච්චයතො චාපි, කාරිතප්පච්චයා සියුං; සකාරිතෙහි යුණ්වූනං, දස්සනඤ්චෙත්ථ ඤාපකං. และกริยาปัจจัยทั้งหลาย ย่อมมีจากธาตุปัจจัยด้วย; การเห็น ยุ และ ณุ ในกริยาปัจจัยในที่นี้ เป็นเครื่องหมาย. තෙන තිතික්ඛන්තං පයොජයති තිතික්ඛෙති, තිතික්ඛාපෙති. තිකිච්ඡන්තං පයොජයති තිකිච්ඡෙති, තිකිච්ඡයති, තිකිච්ඡාපෙති, තිකිච්ඡාපයති. එවං බුභුක්ඛෙති, බුභුක්ඛයති, බුභුක්ඛාපෙති, බුභුක්ඛාපයති, පබ්බතායන්තං පයොජයති පබ්බතායයති. පුත්තීයයති ඉච්චාදිපි සිද්ධං භවති. เพราะเหตุนั้น ย่อมให้ผู้ขันติกระทำ (เป็น) ติติกเขติ, ติติกขาเปติ. ย่อมให้ผู้รักษาพยาบาลกระทำ (เป็น) ติกิจเฉติ, ติกิจฉยติ, ติกิจฉาเปติ, ติกิจฉาปยติ. เช่นนี้ (เป็น) พุพภุกเขติ, พุพภุกขยติ, พุพภุกขาเปติ, พุพภุกขาปยติ, ย่อมให้ผู้ประพฤติเหมือนภูเขากระทำ (เป็น) ปัพพตายยติ. (เป็น) ปุตตียยติ เป็นต้น ก็สำเร็จได้. ධාතුප්පච්චයන්තනයො. นัยอันมีธาตุปัจจัยเป็นที่สุด. සාසනත්ථං සමුද්දිට්ඨං, ආඛ්‍යාතං සකබුද්ධියා; බාහුසච්චබලෙනීදං, චින්තයන්තු විචක්ඛණා. อาขยาตที่แสดงไว้เพื่อประโยชน์แก่พระศาสนา ด้วยปัญญาของตน; ขอท่านผู้ฉลาดทั้งหลาย จงพิจารณาในที่นี้ ด้วยกำลังแห่งความรู้มาก. භවති තිට්ඨති සෙති, අහොසි එවමාදයො; අකම්මකාති විඤ්ඤෙය්‍යා, කම්මලක්ඛණවිඤ්ඤුනා. ธาตุมี ภวติ, ติฏฐติ, เสติ, อโหสิ เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นอกัมมกะ (กริยาไม่มีกรรม) โดยผู้รู้ลักษณะของกรรม. අකම්මකාපි හෙත්වත්ථ-ප්පච්චයන්තා සකම්මකා; තං යථා භික්ඛු භාවෙති, මග්ගං රාගාදිදූසකන්ති. แม้กริยาอกัมมกะ เมื่อมีปัจจัยในความหมายแห่งเหตุเป็นที่สุด ย่อมมีลักษณะเป็นสกัมมกะ (กริยามีกรรม); เช่น ภิกษุยังมรรคอันยังราคะเป็นต้นให้เศร้าหมอง ให้เจริญ. ඉති පදරූපසිද්ධියං ආඛ්‍යාතකණ්ඩො จบอาขยาตกัณฑ์ ในปทรูปสิทธิ ඡට්ඨො. ที่ ๖. 7. කිබ්බිධානකණ්ඩ ๗. หมวดกิพพิธาน තෙකාලික เตกาลิกะ (เป็นไปในกาลทั้งสาม) කිච්චප්පච්චයන්තනය นัยที่ลงปัจจัยกิตติ์ අථ ධාතූහියෙව භාවකම්මකත්තුකරණාදිසාධනසහිතං කිබ්බිධානමාරභීයතෙ. ต่อจากนั้น กิพพิธานพร้อมด้วยสาธนะมีภาวะ กรรม กัตตุ และกรณะเป็นต้น อันเกิดจากธาตุทั้งหลายนั่นเอง ย่อมถูกเริ่มต้น. තත්ථ කිච්චකිතකවසෙන දුවිධා හි පච්චයා, තෙසු කිච්චසඤ්ඤාය පඨමං වුත්තත්තා, කිච්චානමප්පකත්තා ච කිච්චප්පච්චයා තාව වුච්චන්තෙ. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยมี ๒ อย่างแล โดยประเภทแห่งกิตติ์และกิตก์ ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น เพราะปัจจัยกิตติ์ถูกกล่าวไว้ก่อน และเพราะปัจจัยกิตติ์มีน้อย ปัจจัยกิตติ์ทั้งหลายเหล่านั้นแล ย่อมถูกกล่าวไว้ก่อน. භූ සත්තායං, ‘‘භූයතෙ, අභවිත්ථ, භවිස්සතෙ වා දෙවදත්තෙනා’’ති විග්ගහෙ – ธาตุ ภู ในความมีอยู่ ในวิเคราะห์ว่า "อันเทวทัต ย่อมมีอยู่, ได้มีแล้ว, หรือจักมี" ดังนี้ – ‘‘ධාතුයා කම්මාදිම්හි ණො’’ති ඉතො ‘‘ධාතුයා’’ති සබ්බත්ථ පච්චයාදිවිධානෙ වත්තතෙ, ‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච අධිකාරො. บทว่า "ธาตุยา" จากสูตรว่า "ณ ปัจจัย ในกรรมเป็นต้น จากธาตุ" ย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวงในการบัญญัติปัจจัยเป็นต้น และบทว่า "ปะรา" และ "ปัจจะยา" เป็นบทอธิการด้วย. 545. භාවකම්මෙසු තබ්බානීයා. ๕๔๕. ตัพพะและอนียะ (ปัจจัย) ในภาวะและกรรม. භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු සබ්බධාතූහි තබ්බ අනීයඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති. යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි. ในอรรถทั้งหลายมีภาวะและกรรมเป็นต้นเหล่านี้ ปัจจัยทั้งหลายมี ตัพพะ และอนียะ เป็นต้นเหล่านี้ ย่อมเป็นไปข้างหลังจากธาตุทั้งปวง ด้วยการแยกสูตร ในที่อื่นด้วย. තත්ථ – ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น – අකම්මකෙහි ධාතූහි, භාවෙ කිච්චා භවන්ති තෙ; සකම්මකෙහි කම්මත්ථෙ, අරහසක්කත්ථදීපකා. ปัจจัยกิตติ์เหล่านั้น ย่อมเป็นไปในภาวะ จากธาตุอกรรมกะทั้งหลาย และเป็นเครื่องแสดงอรรถว่าควรและควรค่า ในอรรถแห่งกรรม จากธาตุสกรรมกะทั้งหลาย. තෙ ච – และปัจจัยเหล่านั้น – 546. ණාදයො [Pg.338] තෙකාලිකා. ๕๔๖. ณ ปัจจัยเป็นต้น เป็นไปในกาลทั้งสาม. තිකාලෙ නියුත්තා තෙකාලිකා, යෙ ඉධ තතියෙ ධාත්වාධිකාරෙ විහිතා අනිද්දිට්ඨකාලා ණාදයො පච්චයා, තෙ තෙකාලිකා හොන්තීති පරිභාසතො කාලත්තයෙපි හොන්ති. ปัจจัยที่ประกอบในกาลทั้งสาม ชื่อว่า เตกาลิกะ ปัจจัยทั้งหลายมี ณ ปัจจัยเป็นต้น ที่ถูกบัญญัติไว้ในธาตุอธิการที่ ๓ นี้ ซึ่งไม่มีกาลกำหนด ด้วยปริภาสว่า ปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นเตกาลิกะ ย่อมเป็นไปในกาลทั้งสามด้วย. සීහගතියා ‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ. บทว่า "กวจิ" ย่อมเป็นไป ด้วยการเคลื่อนไหวอย่างราชสีห์. 547. යථාගමමිකාරො. ๕๔๗. อิการอาคมตามคัมภีร์. යථාගමං යථාපයොගං ජිනවචනානුපරොධෙන ධාතූහි පරො ඉකාරාගමො හොති ක්වචි බ්‍යඤ්ජනාදිකෙසු කිච්චකිතකප්පච්චයෙසු, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, ‘‘ඔ අව සරෙ’’ති අවාදෙසො, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං. อิการอาคมย่อมลงหลังธาตุในบางแห่ง ตามคัมภีร์ ตามการประกอบ โดยไม่ขัดต่อพระพุทธพจน์ ในปัจจัยกิตติ์และกิตก์ที่มีพยัญชนะเป็นต้น, มีการวุทธิด้วยสูตรว่า 'อญฺเญสุ จ', มีการอาเทศ โอ เป็น อวะ ด้วยสูตรว่า 'โอ อว สเร', พึงนำสระหรือพยัญชนะหลังไปประกอบด้วยสูตรว่า 'นเย ปรํ ยุตฺเต'. 548. තෙ කිච්චා. ๕๔๘. ปัจจัยเหล่านั้นชื่อว่า กิจจะ (กิตติ์). යෙ ඉධ වුත්තා තබ්බානීයණ්‍ය තෙය්‍ය රිච්චප්පච්චයා, තෙ කිච්චසඤ්ඤා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. තතො ‘‘අඤ්ඤෙ කිති’’ති වචනතො කිච්චප්පච්චයානමකිතකත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ අසම්පත්තෙ ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසො, තතො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. භාවෙ භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො. භවිතබ්බං භවතා පඤ්ඤෙන, භවනීයං. ปัจจัยทั้งหลายคือ ตัพพะ อนียะ ณยะ เตยยะ และริจจะ ที่กล่าวไว้ในที่นี้ พึงทราบว่ามีชื่อว่า กิจจะ. เพราะเหตุนั้น เมื่อการเรียกชื่อว่านามยังไม่สำเร็จแก่กิจจปัจจัยทั้งหลาย เพราะความเป็นอากิตกะ (ไม่เป็นกิตก์) ตามคำกล่าวว่า 'อญฺเญ กิติ', การเรียกชื่อว่านามย่อมมีได้ด้วยการรับเอา จ ศัพท์ในสูตรว่า 'ตทฺธิตสมาส กิตกา นามํ วา ตเวตุนาทีสุ จ', จากนั้นจึงมีการลง สิ วิภัตติเป็นต้น. ในภาวะ เพราะภาวะมีเพียงหนึ่ง จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น, มีการอาเทศ สิ เป็น อํ. (ตัวอย่าง) ภวิตพฺพํ (อันท่านผู้รู้พึงเป็น), ภวนียํ (อันท่านผู้รู้พึงเป็น). ඉධ බ්‍යඤ්ජනාදිත්තාභාවා අනුවත්තිතක්වචිග්ගහණෙන ඉකාරාගමාභාවො. භාවෙ කිච්චප්පච්චයන්තා නපුංසකා. කම්මෙ තිලිඞ්ගා. ในที่นี้ เพราะไม่มีความเป็นพยัญชนะเป็นต้น การไม่มีอิการอาคมย่อมมีด้วยการตามมาของ กวจิ ศัพท์. ในภาวะ บทที่ลงท้ายด้วยกิจจปัจจัยเป็นนปุงสกลิงค์. ในกรรม เป็นได้ทั้ง ๓ ลิงค์. කම්මනි අභිපුබ්බො, අභිභූයතෙ, අභිභූයිත්ථ, අභිභූයිස්සතෙති අභිභවිතබ්බො කොධො පණ්ඩිතෙන, අභිභවිතබ්බා [Pg.339] තණ්හා, අභිභවිතබ්බං දුක්ඛං, එවං අභිභවනීයො, අභිභවනීයා, අභිභවනීයං, පුරිස කඤ්ඤා චිත්තසද්දනයෙන නෙතබ්බං, එවං සබ්බත්ථ. ในกรรม (ธาตุ) มี อภิ บทหน้า (ในอรรถว่า) ย่อมครอบงำ, ได้ครอบงำแล้ว, จักครอบงำ คือ อภิภวิตพฺโพ โกโธ ปณฺฑิเตน (ความโกรธ อันบัณฑิตพึงครอบงำ), อภิภวิตพฺพา ตณฺหา (ตัณหา อันบัณฑิตพึงครอบงำ), อภิภวิตพฺพํ ทุกฺขํ (ทุกข์ อันบัณฑิตพึงครอบงำ). แม้ในปัจจัย อนียะ ก็เช่นเดียวกัน คือ อภิภวนีโย, อภิภวนียา, อภิภวนียํ, พึงนำไปตามนัยแห่งศัพท์ว่า ปุริสะ กัญญา และ จิตตะ, ในที่ทั้งปวงก็พึงนำไปอย่างนี้. එත්ථ හි – ในที่นี้แล – තබ්බාදීහෙව කම්මස්ස, වුත්තත්තාව පුනත්තනා; වත්තබ්බස්ස අභාවා න, දුතියා පඨමා තතො. เพราะกรรมถูกกล่าวด้วยปัจจัยมีตัพพะเป็นต้นนั่นเอง, เพราะไม่มีอรรถที่จะพึงกล่าวซ้ำอีก, ทุติยาวิภัตติจึงไม่มี (แต่) เป็นปฐมาวิภัตติแทน. ආස උපවෙසනෙ, ආසීයිත්ථ, ආසීයතෙ, ආසීයිස්සතෙති ආසිතබ්බං තයා, ආසනීයං. කම්මෙ උපාසිතබ්බො ගරු, උපාසනීයො. อาส ธาตุ ในความนั่ง (ในอรรถว่า) ได้นั่งแล้ว, ย่อมนั่ง, จักนั่ง คือ อาสิตพฺพํ ตยา (อันท่านพึงนั่ง), อาสนียํ. ในกรรม อุปาสิตพฺโพ ครุ (ครูอันพึงเข้าไปนั่งใกล้), อุปาสนียํ. සී සයෙ, අසීයිත්ථ, සීයතෙ, සීයිස්සතෙති සයිතබ්බං භවතා, සයනීයං, ‘‘එ අයා’’ති අයාදෙසො, අතිසයිතබ්බො පරො, අතිසයනීයො. สี ธาตุ ในความนอน (ในอรรถว่า) ได้นอนแล้ว, ย่อมนอน, จักนอน คือ สยิตพฺพํ ภวตา (อันท่านพึงนอน), สยนียํ, มีการอาเทศ เอ เป็น อะยะ ด้วยสูตร 'เอ อยา', อติสยิตพฺโพ ปโร (อันผู้อื่นพึงนอนทับ), อติสยนีโย. පද ගතිම්හි, උප්පජ්ජිත්ථ, උප්පජ්ජතෙ, උප්පජ්ජිස්සතෙති උප්පජ්ජිතබ්බං තෙන, උප්පජ්ජනීයං, එත්ථ ච ‘‘කත්තරී’’ති අධිකාරං විනා ‘‘දිවාදිතො යො’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන යප්පච්චයො, ‘‘තස්ස චවග්ගයකාර’’ඉච්චාදිනා චවග්ගො, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විභාවො, පටිපජ්ජිතබ්බො මග්ගො, පටිපජ්ජනීයො. ปท ธาตุ ในความไป (ในอรรถว่า) ได้เกิดขึ้นแล้ว, ย่อมเกิดขึ้น, จักเกิดขึ้น คือ อุปฺปชฺชิตพฺพํ เตน (อันเขาพึงเกิดขึ้น), อุปฺปชฺชนียํ. และในที่นี้ มี ย ปัจจัย ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ในสูตร 'ทิวาทิโต โย' โดยไม่มีบทตาม (อธิการ) ว่า 'กตฺตริ', มีการอาเทศเป็นจวรรคด้วยสูตร 'ตสฺส จวคฺคยการ...' เป็นต้น, มีการซ้อนด้วยสูตร 'ปรเทฺวภาโว ฐานิ', (ตัวอย่าง) ปฏิปชฺชิตพฺโพ มคฺโค (มรรคอันพึงปฏิบัติ), ปฏิปชฺชนีโย. බුධ අවගමනෙ, අබුජ්ඣිත්ථ, බුජ්ඣතෙ, බුජ්ඣිස්සතෙති බුජ්ඣිතබ්බො ධම්මො, බුජ්ඣනීයො. พุธ ธาตุ ในความรู้ (ในอรรถว่า) ได้รู้แล้ว, ย่อมรู้, จักรู้ คือ พุชฺฌิตพฺโพ ธมฺโม (ธรรมอันพึงรู้), พุชฺฌนียํ. සු සවණෙ, අසූයිත්ථ, සූයතෙ, සූයිස්සතෙති සොතබ්බො ධම්මො, ඉධ යථාගමග්ගහණෙන ඉකාරාගමාභාවො, සුණිතබ්බො, ‘‘ස්වාදිතො ණු ණා උණා චා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන ණාපච්චයො, සවණීයො. สุ ธาตุ ในความฟัง (ในอรรถว่า) ได้ฟังแล้ว, ย่อมฟัง, จักฟัง คือ โสตพฺโพ ธมฺโม (ธรรมอันพึงฟัง). ในที่นี้ ไม่มีการลงอิการอาคมด้วยการรับเอาบทว่า 'ยถากมํ', สุณิตพฺพํ, มี ณา ปัจจัย ด้วยการแยกสูตรในสูตร 'สฺวาทิโต ณุ ณา อุณา จ' โดยไม่มีบทตาม, สวณียํ. කර කරණෙ, කරීයිත්ථ, කරීයති, කරීයිස්සතීති අත්ථෙ තබ්බා’නීයා. กร ธาตุ ในความทำ (ในอรรถว่า) ได้ถูกทำแล้ว, ย่อมถูกทำ, จักถูกทำ คือ ตัพพะและอนียะปัจจัย. ‘‘අන්තස්ස, කරස්ස, ච, තත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'อนฺตสฺส', 'กรสฺส', 'จ' และ 'ตตฺตํ' ย่อมตามมา. 549. තුං [Pg.340] තු න තබ්බෙසු වා. ๕๔๙. ในปัจจัย ตุง ตุ นะ และ ตัพพะ บ้าง. කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තභූතස්ස රකාරස්ස තකාරත්තං හොති වා තුං තු න තබ්බඉච්චෙතෙසු පච්චයෙසු පරෙසු. කත්තබ්බො භවතා ධම්මො, කත්තබ්බා පූජා, කත්තබ්බං කුසලං, තත්තාභාවෙ ‘‘කරොතිස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘තවෙතුනාදීසු කා’’ති එත්ථ ආදිසද්දෙන තබ්බෙපි කාදෙසො, කාතබ්බං හිතං. มีการอาเทศ ร อักษรที่สุดของ กร ธาตุ เป็น ต บ้าง เมื่อปัจจัยคือ ตุง ตุ นะ และ ตัพพะ อยู่เบื้องหลัง. (ตัวอย่าง) กตฺตพฺโพ ภวตา ธมฺโม (ธรรมอันท่านพึงกระทำ), กตฺตพฺพา ปูชา, กตฺตพฺพํ กุสลํ. เมื่อไม่มีการอาเทศเป็น ต, เมื่อบทว่า 'กโรติสฺส' ตามมา, มีการอาเทศเป็น กา ใน ตัพพะปัจจัยด้วย อาทิศัพท์ ในสูตร 'ตเวตุนาทีสุ กา', (ตัวอย่าง) กาตพฺพํ หิตํ (ประโยชน์อันพึงกระทำ). 550. රහාදිතො ණ. ๕๕๐. การอาเทศเป็น ณะ หลัง ร และ ห เป็นต้น. රකාර හහාරාද්‍යන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස අනානීයාදිනකාරස්ස ණකාරො හොති. ආදිසද්දෙන රමු අපඤාතාදිතොපි. มีการอาเทศ น อักษรต้นของ อน อนียะ เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุที่มี ร และ ห เป็นที่สุด เป็น ณะ. ด้วยอาทิศัพท์ (หมายถึง) หลัง รมุ และ อป ธาตุ เป็นต้นด้วย. රහාදිතො පරස්සෙත්ථ, නකාරස්ස අසම්භවා; අනානීයාදිනස්සෙව, සාමථ්‍යායං ණකාරතා. ในที่นี้ การอาเทศเป็น ณะ มีแก่ น อักษรต้นของ อน อนียะ เป็นต้น เท่านั้น เพราะ น อักษรอื่นที่อยู่หลัง ร และ ห เป็นต้น เป็นไปไม่ได้. කරණීයො ධම්මො, කරණාරහොති අත්ථො, කරණීයා, කරණීයං. กรณีโย ธมฺโม (ธรรมอันพึงกระทำ), มีความหมายว่า ควรแก่การกระทำ, กรณียา, กรณียํ. භර භරණෙ, භරීයතීති භරිතබ්බො, භරණීයො. ภร ธาตุ ในความทรงไว้ (ในอรรถว่า) ย่อมถูกทรงไว้ คือ ภริตพฺโพ, ภรณีโย. ගහ උපාදානෙ, අගය්හිත්ථ, ගය්හති, ගය්හිස්සතීති ගහෙතබ්බො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්සෙකාරො, සඞ්ගණ්හිතබ්බො, ‘‘ගහාදිතො ප්පණ්හා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන ණ්හාපච්චයො, හලොපසරලොපාදි, සඞ්ගණ්හණීයො, ගහණීයො. คห ธาตุ ในความถือเอา (ในอรรถว่า) ถูกถือเอาแล้ว, ถูกถือเอาอยู่, จักถูกถือเอา คือ คเหยฺโย, มีการวุทธิ อิ เป็น เอ ด้วยสูตร 'เตสุ วุทฺธิ' เป็นต้น, สํคณฺหิตพฺโพ, มี ณฺหา ปัจจัย ด้วยการแยกสูตร 'คหาทิโต ปฺปณฺหา' โดยไม่มีบทตาม, มีการลบ ห และลบสระเป็นต้น, สํคณฺหณีโย, คหณีโย. ආදිග්ගහණෙන රමු කීළායං, රමීයිත්ථ, රමීයති, රමීයිස්සතීති රමිතබ්බො, රමණීයො විහාරො. ด้วยการรับอาทิศัพท์ (หมายถึง) รมุ ธาตุ ในความยินดี (ในอรรถว่า) ได้ยินดีแล้ว, ย่อมยินดี, จักยินดี คือ รมิตพฺโพ, รมณีโย วิหาโร (วิหารอันน่ารื่นรมย์). අප [Pg.341] පාපුණනෙ, උණාපච්චයො, පාපීයතීති පාපුණිතබ්බො, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තස්ස ලොපො, ද්විත්තඤ්ච, පත්තබ්බො, පත්තෙය්‍යො, පාපුණණීයො, පාපණීයො. อป ธาตุ ในความถึง, มี อุณา ปัจจัย (ในอรรถว่า) ย่อมถูกถึง คือ ปาปุณิตพฺโพ, มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะด้วยสูตร 'คุปาทีนญฺจ', ปตฺตพฺโพ, ปตฺเตยฺโย, ปาปุณณียํ, ปาปณียํ. ‘‘අන්තස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'อนฺตสฺส' และ 'วา' ย่อมตามมา. 551. ගම ඛන හනාදීනං තුංතබ්බාදීසු න. ๕๕๑. การอาเทศที่สุดของ คม ขน หน ธาตุ เป็น น ในปัจจัยมี ตุง และ ตัพพะ เป็นต้น. ගම ඛන හනඉච්චෙවමාදීනං මකාර නකාරන්තානං ධාතූනමන්තස්ස නකාරො හොති වා තුං තබ්බ තවෙ තුන ත්වානත්වාඉච්චෙවමාදීසු තකාරාදිප්පච්චයෙසු පරෙසු. අගච්ඡීයිත්ථ, ගච්ඡීයති, ගච්ඡීයිස්සතීති ගන්තබ්බො මග්ගො, ගමිතබ්බං, ගමනීයං. มีการอาเทศที่สุดของธาตุที่มี ม และ น เป็นที่สุด เช่น คม ขน หน เป็นต้น เป็น น บ้าง เมื่อปัจจัยที่มี ต เป็นต้น เช่น ตุง ตัพพะ ตเว ตุน ตวา ตวานะ อยู่เบื้องหลัง. (ตัวอย่าง) คนฺตพฺโพ มคฺโค (ทางอันพึงไป), คมิตพฺพํ, คมนียํ. ඛනු අවදාරණෙ, අඛඤ්ඤිත්ථ, ඛඤ්ඤති, ඛඤ්ඤිස්සතීති ඛන්තබ්බං ආවාටං, ඛනිතබ්බං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඛනන්තස්ස ණත්තඤ්ච, ඛණිතබ්බං, ඛණණීයං, ඛනනීයං වා. ขนุ ธาตุ ในความขุด (ในอรรถว่า) ถูกขุดแล้ว, ถูกขุดอยู่, จักถูกขุด คือ ขนฺตพฺพํ อาวาฏํ (หลุมอันพึงขุด), ขนิตพฺพํ, และมีการอาเทศที่สุดของ ขน ธาตุ เป็น ณ ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, ขณิตพฺพํ, ขณณียํ หรือ ขนนียํ. හන හිංසා ගතීසු, අහඤ්ඤිත්ථ, හඤ්ඤතෙ, හඤ්ඤිස්සතෙති හන්තබ්බං, හනිතබ්බං, හනනීයං. หน ธาตุ ในความเบียดเบียนและในความไป (ในอรรถว่า) ถูกเบียดเบียนแล้ว, ถูกเบียดเบียนอยู่, จักถูกเบียดเบียน คือ หนฺตพฺพํ, หนิตพฺพํ, หนนียํ. මන ඤාණෙ, අමඤ්ඤිත්ථ, මඤ්ඤතෙ, මඤ්ඤිස්සතෙති මන්තබ්බො, මනිතබ්බො, යප්පච්චයෙ චවග්ගාදි, මඤ්ඤිතබ්බං, මඤ්ඤනීයං. มน ธาตุ ในความรู้ (ในอรรถว่า) ได้รู้แล้ว, ย่อมรู้, จักรู้ คือ มนฺตพฺโพ, มนิตพฺโพ, เมื่อมี ย ปัจจัย มีการอาเทศเป็นจวรรคเป็นต้น คือ มญฺญิตพฺพํ, มญฺญนียํ. පූජ පූජායං, අපූජීයිත්ථ, පූජීයති, පූජීයිස්සතීති අත්ථෙ තබ්බානීයා. ‘‘චුරාදිතො ණෙ ණයා’’ති අකත්තරිපි ණෙණයා, ඉකාරාගමානීයෙසු ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා කාරිතසරස්ස ලොපො, පූජෙතබ්බො, පූජයිතබ්බො, පූජනීයො භගවා. ธาตุ ปูช ในความหมายว่า บูชา, (ในอรรถว่า) ถูกบูชาแล้ว, ถูกบูชาอยู่, จักถูกบูชา ลงตัพพะและอนียะปัจจัย. ด้วยสูตรว่า “จุราทิโต เณ ณยา” ลง เณ และ ณย ปัจจัย แม้ในอรรถที่ไม่ใช่กัตตุ (คือในภาวะและกรรม), ในเพราะอนียะปัจจัยที่มี อิ อาคม มีการลบสระของการิตปัจจัยด้วยสูตรเป็นต้นว่า “สระโลโป”, (สำเร็จรูปเป็น) ปูเชตัพพะ, ปูชยิตัพพะ, ปูชนียะ (เช่น) ภควา (พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ควรบูชา). ‘‘තබ්බානීයා’’ති යොගවිභාගෙන කත්තුකරණෙසුපි, යා පාපුණනෙ, නිය්‍යාතීති නිය්‍යානීකො මග්ගො. ගච්ඡන්තීති ගමනීයා [Pg.342] භොගා. නහ සොචෙ, නහායති එතෙනාති නහානීයං චුණ්ණං. ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ในสูตร “ตัพพานียา” (ลงตัพพะและอนียะปัจจัย) แม้ในอรรถกัตตุและกรณะ, ธาตุ ยา ในความหมายว่า ถึง, (วิเคราะห์ว่า) ย่อมนำออกไป ชื่อว่า นิยยานิกะ (เช่น) มัคคะ (ทางอันนำออกไป). (วิเคราะห์ว่า) ย่อมไป ชื่อว่า คมนียะ (เช่น) โภคะ (โภคะที่ถึงได้). ธาตุ นห ในความหมายว่า ชำระ, (วิเคราะห์ว่า) อาบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า นหานียะ (เช่น) จุณณะ (ผงสำหรับอาบ). ‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති අධිකාරො. บทว่า “ภาวกมฺเมสุ” เป็นบทตามไป (อธิการ). 552. ණ්‍යො ච. ๕๕๒. และ ณย ปัจจัย (ก็ลงในภาวะและกรรมด้วย). භාවකම්මෙසු සබ්බධාතූහි ණ්‍යප්පච්චයො හොති, චග්ගහණෙන ‘‘ඤාතෙය්‍ය’’න්තිආදීසු තෙය්‍යප්පච්චයො ච. ในภาวะและกรรม ลง ณย ปัจจัย หลังธาตุทั้งปวง, ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ (ในสูตร ณาโย จ) ลง เตยย ปัจจัย ในคำว่า “ญาเตยยะ” เป็นต้นด้วย. 553. කාරිතං විය ණානුබන්ධො. ๕๕๓. ปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ (เช่น ณย) เป็นเหมือนการิตปัจจัย. අනුබන්ධො අප්පයොගී, ණකාරානුබන්ධො පච්චයො කාරිතං විය දට්ඨබ්බොති කාරිතබ්‍යපදෙසො, ‘‘කාරිතානං ණො ලොප’’න්ති ණලොපො, ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වුද්ධි, ඉකාරාගමො, කත්තබ්බං කාරියං. อนุพันธ์ (ตัวพ่วง) ไม่มีการใช้จริง, ปัจจัยที่มี ณ อักษรเป็นอนุพันธ์ พึงเห็นว่าเป็นเหมือนการิตปัจจัย จึงได้ชื่อว่าการิตะ, ลบ ณ ด้วยสูตร “การิตานํ โณ โลปํ”, วุฒิด้วยสูตร “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”, ลง อิ อาคม, (สำเร็จรูปเป็น) กัตตัพพะ, การิยะ. හර හරණෙ, අහරීයිත්ථ, හරීයති, හරීයිස්සතීති වා හරිතබ්බං හාරියං. ธาตุ หร ในความหมายว่า นำไป, (ในอรรถว่า) ถูกนำไปแล้ว, ถูกนำไปอยู่, จักถูกนำไป (ลงตัพพะและณยปัจจัย) เป็น หริตัพพะ หรือ หาริยะ. භර භරණෙ, භරිතබ්බං භාරියං. ธาตุ ภร ในความหมายว่า เลี้ยงดู (หรือทรงไว้), ภริตัพพะ, ภาริยะ. ලභ ලාභෙ, ලභිතබ්බං ලබ්භං, ‘‘යවතං තලන’’ඉච්චාදිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන යවතො භකාරස්ස භකාරො, ද්විත්තං. ธาตุ ลภ ในความหมายว่า ได้, ลภิตัพพะ, ลัพภะ, ด้วยการถือเอา ก อักษร ในสูตรเป็นต้นว่า “ยวตํ ตลนํ” แปลง ภ และ ย เป็น ภ (แล้ว) ซ้อน ภ (เป็น พฺภ). සාස අනුසිට්ඨිම්හි, සාසිතබ්බො සිස්සො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ආකාරස්සිකාරො. ธาตุ สาส ในความหมายว่า สั่งสอน, สาสิตัพพะ, สิสสะ (ศิษย์อันพึงสั่งสอน), แปลง อา เป็น อิ ด้วยสูตรเป็นต้นว่า “กฺวจิ ธาตุ”. වච වියත්තියං වාචායං, ණ්‍යප්පච්චයාදිම්හි කතෙ ‘‘අන්තානං, ණානුබන්ධෙ’’ති ච වත්තතෙ. ธาตุ วจ ในความหมายว่า กล่าวให้ชัดเจน, เมื่อลง ณย ปัจจัย เป็นต้นแล้ว บทว่า “อนฺตานํ” และ “ณานุพนฺเธ” ย่อมตามไป. 554. කගා [Pg.343] චජානං. ๕๕๔. แปลง จ และ ช เป็น ก และ ค. චජඉච්චෙතෙසං ධාත්වන්තානං කකාර ගකාරාදෙසා හොන්ති ණකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙති චස්ස කාදෙසො. වචනීයං වාක්‍යං. มีการอาเทศเป็น ก และ ค แก่ที่สุดของธาตุคือ จ และ ช เหล่านี้ เมื่อมีปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์อยู่เบื้องหลัง, (ในที่นี้) แปลง จ เป็น ก, (สำเร็จรูปเป็น) วจนียะ, วากยะ (คำอันพึงกล่าว). භජ සෙවායං, භජනීයං භාග්‍යං, ජස්ස ගාදෙසො. ธาตุ ภช ในความหมายว่า เสพ (หรือคบหา), ภชนียะ, ภาคยะ, แปลง ช เป็น ก. චි චයෙ, අචීයිත්ථ, චීයති, චීයිස්සතීති චෙතබ්බං චෙය්‍යං, ඉකාරස්සෙකාරො වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තං, විනිපුබ්බො ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චග්ගහණෙන චකාරස්ස ඡකාරො, විනිච්ඡෙය්‍යං, විනිච්ඡිතබ්බං, විනිච්ඡනීයං. ‘‘කියාදිතො නා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන තබ්බානීය තුං තුනා දීසු ච නාපච්චයො, විනිච්ඡිනිතබ්බං, විනිච්ඡිනනීයං. ธาตุ จิ ในความหมายว่า สะสม, (ในอรรถว่า) ถูกสะสมแล้ว, ถูกสะสมอยู่, จักถูกสะสม (ลงตัพพะและณยปัจจัย) เป็น เจตัพพะ, เจยยะ, วุฒิ อิ เป็น เอ, ซ้อน ย, (ธาตุ จิ) มี วิ บทหน้า ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ ในสูตรว่า “โท ธสฺส จ” แปลง จ เป็น ฉ, (สำเร็จรูปเป็น) วินิจเฉยยะ, วินิจฉิตัพพะ, วินิจฉนียะ. ด้วยการแยกบทในสูตร “กิยาทิโต นา” โดยไม่มีอธิการบทตามไป ลง นา ปัจจัย ในเพราะ ตัพพะ, อนียะ, ตุง, ตูนะ ปัจจัย เป็นต้น (สำเร็จรูปเป็น) วินิจฉินิตัพพะ, วินิจฉินนียะ. නී පාපුණනෙ, අනීයිත්ථ, නීයති, නීයිස්සතීති නෙය්‍යො, නෙය්‍යා, නෙය්‍යං. නෙතබ්බං. ธาตุ นี ในความหมายว่า ถึง, (ในอรรถว่า) ถูกนำไปแล้ว, ถูกนำไปอยู่, จักถูกนำไป (ลงณยปัจจัย) เป็น เนยโย, เนยยา, เนยยัง. (ลงตัพพะปัจจัย) เป็น เนตัพพะ. ණ්‍යග්ගහණං ඡට්ඨීයන්තවසෙනානුවත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා අන්තග්ගහණඤ්ච තතියන්තවසෙන. การถือเอาบทว่า ณย (จากสูตร ณาโย จ) ตามไปโดยเปลี่ยนเป็นฉัฏฐีวิภัตติ (ณยสฺส), และการถือเอาบทว่า อันตะ (จากสูตร อนฺตานํ) ตามไปแบบกบกระโดด (มัณฑูกคติ) โดยเปลี่ยนเป็นตติยาวิภัตติ (อนฺเตน). 555. භූතොබ්බ. ๕๕๕. (สูตรว่า) ภูโตพฺพ. භූ ඉච්චෙතස්මා පරස්ස ණ්‍යප්පච්චයස්ස සහ ධාත්වන්තෙන අබ්බාදෙසො හොති. භවිතබ්බො භබ්බො, භබ්බා, භබ්බං. แปลง ณย ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุ ภู พร้อมกับที่สุดของธาตุ เป็น อัพพะ. (สำเร็จรูปเป็น) ภวิตัพพะ, ภัพโพ, ภัพพา, ภัพพัง. ‘‘ණ්‍යස්ස, අන්තෙනා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า “ณยสฺส” และ “อนฺเตน” ย่อมตามไป. 556. වද මද ගමු යුජ ගරහාකාරාදීහි ජ්ජම්මග්ගය්හෙය්‍යාගාරො වා. ๕๕๖. (สูตรว่า) วท มท คมุ ยุช ครห อากราทีหิ ชฺช มฺม คฺค ยฺห เอ เอยฺยาคาโร วา. වද මද ගමු යුජ ගරහඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, ආකාරන්තෙහි ච පරස්ස ණ්‍යප්පච්චයස්ස ධාත්වන්තෙන සහ යථාක්කමං [Pg.344] ජ්ජ ම්ම ග්ග ය්හ එ ය්‍යඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ගරස්ස ච ගාරාදෙසො, ගරහස්ස ගරස්සෙවායං ගාරො. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. แปลง ณย ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุ วท, มท, คมุ, ยุช, ครห เป็นต้นเหล่านี้ และธาตุที่มี อา เป็นที่สุด พร้อมกับที่สุดของธาตุ เป็น ชฺช, มฺม, คฺค, ยฺห, เอ, เอยฺย ตามลำดับบ้าง, และมีการแปลง คร เป็น คาร, การแปลง คาร นี้เป็นของส่วน คร ในธาตุ ครห เท่านั้น. วา ศัพท์นี้มีอรรถว่า ววัตถิตวิภาสา (แบ่งกฎเกณฑ์แน่นอน). වද වියත්තියං වාචායං, අවජ්ජිත්ථ, වජ්ජති, වජ්ජිස්සතීති වා වජ්ජං වදනීයං, රස්සත්තං. වජ්ජං දොසො. ธาตุ วท ในความหมายว่า กล่าวให้ชัดเจน, (ในอรรถว่า) ถูกกล่าวแล้ว, ถูกกล่าวอยู่, จักถูกกล่าว (ลงณยปัจจัย) เป็น วัชชะ หรือ วทนียะ, (มีการ) รัสสะ. วัชชะ (แปลว่า) โทษ. මද උම්මාදෙ, අමජ්ජිත්ථ, මජ්ජතෙ, මජ්ජිස්සති එතෙනාති මජ්ජං මදනීයං. මදග්ගහණෙන කරණෙපි ණ්‍යප්පච්චයො. ගමු සප්ප ගතිම්හි, ගන්තබ්බං ගම්මං. ธาตุ มท ในความหมายว่า มัวเมา, (ในอรรถว่า) ถูกทำให้เมาแล้ว, ถูกทำให้เมาอยู่, จักถูกทำให้เมา, (หรือวิเคราะห์ว่า) มัวเมาด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า มัชชะ, มทนียะ. ด้วยการถือเอา มท ธาตุ (ในสูตร) ลง ณย ปัจจัย แม้ในอรรถกรณะ (เครื่องมือ). ธาตุ คมุ ในความหมายว่า ไป, (สำเร็จรูปเป็น) คันตัพพะ, คัมมะ. යුජ යොගෙ, අයුජ්ජිත්ථ, යුජ්ජතෙ, යුජ්ජිස්සතීති යොග්ගං, නියොජ්ජො වා. ธาตุ ยุช ในความหมายว่า ประกอบ, (ในอรรถว่า) ถูกประกอบแล้ว, ถูกประกอบอยู่, จักถูกประกอบ เป็น โยคคะ หรือ นิโยชชะ. ගරහ නින්දායං, අගරය්හිත්ථ, ගරහීයති, ගරහීයිස්සතීති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, තස්සිමිනා ධාත්වන්තෙන සහ ය්හාදෙසො, ගරස්ස ගාරාදෙසො ච, ගාරය්හො, ගාරය්හා, ගාරය්හං, ගරහණීයං. ธาตุ ครห ในความหมายว่า ติเตียน, (ในอรรถว่า) ถูกติเตียนแล้ว, ถูกติเตียนอยู่, จักถูกติเตียน ลง ณย ปัจจัย, แปลง ณย นั้นพร้อมกับที่สุดของธาตุเป็น ยฺห, และแปลง คร เป็น คาร, (สำเร็จรูปเป็น) คารยโห, คารยหา, คารยหัง, ครหนียะ. ආදිසද්දෙන අඤ්ඤෙපි දමජහන්තා ගය්හන්තෙ. ගද වියත්තියං වාචායං, ගජ්ජතෙ, ගදනීයං වා ගජ්ජං. පද ගතිම්හි, පජ්ජනීයං පජ්ජං ගාථා. ඛාද භක්ඛණෙ, ඛජ්ජතෙති ඛජ්ජං ඛාදනීයං. දමු දමනෙ, අදම්මිත්ථ, දම්මතෙ, දමීයිස්සතීති දම්මො දමනීයො. භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, අභුජ්ජිත්ථ, භුජ්ජති, භුජ්ජිස්සතීති භොග්ගං, භොජ්ජං වා, කාරග්ගහණෙන යස්ස ජකාරො. ගහෙතබ්බං ගය්හමිච්චාදි. ด้วย อาทิ ศัพท์ (ในสูตร) ธาตุอื่น ๆ มี ทม และ ชห เป็นต้น ก็ถูกถือเอาด้วย. ธาตุ คท ในความหมายว่า กล่าวให้ชัดเจน, (วิเคราะห์ว่า) ย่อมถูกกล่าว ชื่อว่า คทนียะ หรือ คัชชะ. ธาตุ ปท ในความหมายว่า ไป, (วิเคราะห์ว่า) พึงไป ชื่อว่า ปัชชนียะ, ปัชชะ (คือ) คาถา. ธาตุ ขาท ในความหมายว่า กิน, (วิเคราะห์ว่า) ย่อมถูกกิน ชื่อว่า ขัชชะ, ขาทนียะ. ธาตุ ทมุ ในความหมายว่า ข่ม, (ในอรรถว่า) ถูกข่มแล้ว, ถูกข่มอยู่, จักถูกข่ม เป็น ทัมมะ, ทมนียะ. ธาตุ ภุช ในความหมายว่า รักษาและบริโภค, (ในอรรถว่า) ถูกบริโภคแล้ว, ถูกบริโภคอยู่, จักถูกบริโภค เป็น โยคคะ หรือ โโภชชะ, ด้วยการถือเอา ก อักษร (ในสูตร) แปลง ย เป็น ช. (สำเร็จรูปเป็น) คเหตัพพะ, คัยหะ เป็นต้น. ආකාරන්තතො පන දා දානෙ, අදීයිත්ථ, දීයති, දීයිස්සතීති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, තස්සිමිනා ධාත්වන්තෙන ආකාරෙන සහ එය්‍යාදෙසො, දෙය්‍යං, දාතබ්බං. අනීයෙ ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බසරස්ස ලොපෙ සම්පත්තෙ තත්ථෙව [Pg.345] තුග්ගහණෙන නිසෙධෙත්වා ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති ආකාරෙ ලුත්තෙ පරසරස්ස දීඝො, දානීයං. ส่วนจากธาตุที่มี อา เป็นที่สุด เช่น ธาตุ ทา ในความหมายว่า ให้, (ในอรรถว่า) ถูกให้แล้ว, ถูกให้อยู่, จักถูกให้ ลง ณย ปัจจัย, แปลง ณย นั้นพร้อมกับ อา ที่สุดธาตุเป็น เอยยะ, (สำเร็จรูปเป็น) เอยยะ, ทาตัพพะ. ในเพราะ อนียะ ปัจจัย เมื่อมีการลบสระหน้าด้วยสูตรเป็นต้นว่า “สระโลโป”, ห้ามการลบนั้นด้วยการถือเอา ตุ ศัพท์ ในสูตรนั้นนั่นเอง, แล้วเมื่อลบ อา ด้วยสูตร “สรา สเร โลปํ” จึงทีฆะสระหลัง, (สำเร็จรูปเป็น) ทานียะ. පා පානෙ, අපීයිත්ථ, පීයති, පීයිස්සතීති පෙය්‍යං, පාතබ්බං, පානීයං. හා චාගෙ, අහීයිත්ථ, හීයති, හීයිස්සතීති හෙය්‍යං, හාතබ්බං, හානීයං. මා මානෙ, අමීයිත්ථ, මීයති, මීයිස්සතීති මෙය්‍යං, මාතබ්බං, මිනිතබ්බං, මෙතබ්බං වා. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤායිත්ථ, ඤායති, ඤායිස්සතීති ඤෙය්‍යං, ඤාතබ්බං, ඤාතෙය්‍යං. ‘‘ඤාස්ස ජා ජං නා’’ති ජාදෙසෙ ‘‘කියාදිතො නා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන නාපච්චයො, ඉකාරාගමො ච, ජානිතබ්බං, විජානනීයං. ඛ්‍යාපකථනෙ, සඞ්ඛ්‍යාතබ්බං, සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං ඉච්චාදි. ธาตุ ปา ในความหมายว่า ดื่ม, (ในอรรถว่า) ถูกดื่มแล้ว, ถูกดื่มอยู่, จักถูกดื่ม เป็น เปยยะ, ปาตัพพะ, ปานียะ. ธาตุ หา ในความหมายว่า ละ, (ในอรรถว่า) ถูกละแล้ว, ถูกละอยู่, จักถูกละ เป็น เหยยะ, หาตัพพะ, หานียะ. ธาตุ มา ในความหมายว่า ประมาณ, (ในอรรถว่า) ถูกประมาณแล้ว, ถูกประมาณอยู่, จักถูกประมาณ เป็น เมยยะ, มาตัพพะ, มินิตัพพะ หรือ เมตัพพะ. ธาตุ ญา ในความหมายว่า รู้, (ในอรรถว่า) ถูกรู้แล้ว, ถูกรู้อยู่, จักถูกรู้ เป็น เญยยะ, ญาตัพพะ, ญาเตยยะ. เมื่อมีการแปลงเป็น ชา ด้วยสูตร “ญาสฺส ชา ชํ นา”, ด้วยการแยกบทในสูตร “กิยาทิโต นา” โดยไม่มีอธิการบทตามไป ลง นา ปัจจัย และลง อิ อาคม, (สำเร็จรูปเป็น) ชานิตัพพะ, วิชานนียะ. ธาตุ ขฺยา ในความหมายว่า บอก, (สำเร็จรูปเป็น) สังขยาตัพพะ, สังเขยยะ เป็นต้น. 557. කරම්හා රිච්ච. ๕๕๗. ลง ริจฺจะ ปัจจัย หลังธาตุ กรฺ කරධාතුතො රිච්චප්පච්චයො හොති භාවකම්මෙසු. ริจฺจะ ปัจจัย ย่อมมีหลังธาตุ กรฺ ในอรรถภาวะและกรรม 558. රම්හි රන්තො රාදි නො. ๕๕๘. เมื่อ ร ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง ที่สุดของธาตุที่มี ร เป็นต้น ย่อมไม่มี (ถูกลบ) රකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ සබ්බො ධාත්වන්තො රාදි පච්චයරකාරමරියාදො නො හොති, ලොපමාපජ්ජතෙති අත්ථො. රන්තොති එත්ථ රකාරො සන්ධිජො, කත්තබ්බං කිච්චං. ‘‘රිච්චා’’ති යොගවිභාගෙන භරාදිතොපි රිච්චප්පච්චයො, යථා, භරීයතීති භච්චො, සරලොපො. ඉ ගතිම්හි, පති එතබ්බො පටිච්චො. เมื่อปัจจัยที่มี ร อักษรเป็นอนุพันธ์อยู่เบื้องหลัง ที่สุดของธาตุทั้งปวงที่มี ร เป็นต้น ซึ่งมี ร อักษรของปัจจัยเป็นที่สุด ย่อมไม่มี อธิบายว่า ย่อมถึงการลบ ในบทว่า 'รนฺโต' นี้ ร อักษร เป็นตัวเชื่อม (สนธิชะ) (ตัวอย่างเช่น) กตฺตพฺพํ, กิจฺจํ ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า 'ริจฺจา' ริจฺจะ ปัจจัย ย่อมมีหลังธาตุมี ภรฺ เป็นต้นด้วย เช่น ภรียตีติ ภจฺโจ (ผู้พึงเลี้ยงดู) มีการลบสระ (ที่สุดธาตุ) ธาตุ อิ ในความหมายว่า ไป, ปติ เอตพฺโพ เป็น ปฏิจฺโจ (ผู้พึงดำเนินไปตาม) 559. පෙසාතිසග්ගපත්තකාලෙසු කිච්චා. ๕๕๙. กิจฺจะ ปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงในอรรถแห่งการสั่ง (เปสะ), การอนุญาต (อติสัคคะ) และกาลที่ถึงพร้อม (ปัตตกาล) පෙස අතිසග්ග පත්තකාලඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු කිච්චප්පච්චයා හොන්ති. පෙසනං නාම ‘‘කත්තබ්බමිදං භවතා’’ති ආණාපනං, අජ්ඣෙසනඤ්ච. අතිසග්ගොනාම ‘‘කිමිදං මයා කත්තබ්බ’’න්ති පුට්ඨස්ස වා [Pg.346] ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා පටිපත්තිදස්සනමුඛෙන වා කත්තබ්බස්ස අනුඤ්ඤා. පත්තකාලො නාම සම්පත්තසමයො යො අත්තනො කිච්චකරණසමයමනුපපරික්ඛිත්වා න කරොති, තස්ස සමයාරොචනං, න තත්ථ අජ්ඣෙසනමත්ථීති. තෙ ච ‘‘භාවකම්මෙසු කිච්චත්තක්ඛත්ථා’’ති වුත්තත්තා භාවකම්මෙස්වෙව භවන්ති. กิจฺจะ ปัจจัยทั้งหลาย ย่อมมีในอรรถเหล่านี้คือ การสั่ง (เปสะ), การอนุญาต (อติสัคคะ) และกาลที่ถึงพร้อม (ปัตตกาล) ชื่อว่า เปสนะ คือการสั่งว่า 'สิ่งนี้ท่านพึงทำ' และการอ้อนวอน ชื่อว่า อติสัคคะ คือการอนุญาตสิ่งที่พึงทำแก่ผู้ที่ถามว่า 'สิ่งนี้ข้าพเจ้าพึงทำอะไร' หรือด้วยการแสดงข้อปฏิบัติเป็นต้นว่า 'ไม่พึงฆ่าสัตว์' ชื่อว่า ปัตตกาล คือเวลาที่มาถึงแล้ว ได้แก่การบอกเวลาแก่ผู้ที่ไม่พิจารณาเวลาที่ตนควรทำกิจแล้วไม่ทำ ในที่นั้นไม่มีการอ้อนวอน และปัจจัยเหล่านั้น ย่อมมีในอรรถภาวะและกรรมเท่านั้น เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า 'กิจฺจะ และ ตกฺขะ ปัจจัย ย่อมมีในอรรถภาวะและกรรม' පෙසනෙ තාව – කරීයතු භවතා කම්මන්ති අත්ථෙ ඉමිනා තබ්බානීයා, සෙසං වුත්තනයමෙව, කත්තබ්බං කම්මං භවතා, කරණීයං කිච්චං භවතා. ในอรรถแห่งการสั่งก่อน ในอรรถว่า 'กรรมอันท่านจงทำ' (ลง) ตัพพะ และ อนียะ ปัจจัยเหล่านี้ ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง (เช่น) กตฺตพฺพํ กมฺมํ ภวตา (กรรมอันท่านพึงทำ), กรณียํ กิจฺจํ ภวตา (กิจอันท่านพึงทำ) අතිසග්ගෙ භුජ්ජතු භවතාති අත්ථෙ තබ්බාදි, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි. ในอรรถแห่งการอนุญาต ในอรรถว่า 'ท่านจงบริโภค' (ลง) ตัพพะ ปัจจัยเป็นต้น มีการวุฒิด้วยสูตรว่า 'อญฺเญสุ จ' ‘‘තස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'ตสฺสา' ตามไป 560. භුජාදීනමන්තො නො ද්වි ච. ๕๖๐. ที่สุดของธาตุมี ภุชฺ เป็นต้น ย่อมไม่มี (ถูกลบ) และมีการซ้อนสอง (พยัญชนะเบื้องหลัง) භුජඉච්චෙවමාදීනං ජකාරාදිඅන්තානං ධාතූනමන්තො නො හොති, පරස්ස කිච්චකිතකප්පච්චයතකාරස්ස ච ද්වෙභාවො හොති. භොත්තබ්බං භොජනං භවතා, භොජනීයං භොජ්ජං භවතා. ที่สุดของธาตุมี ภุชฺ เป็นต้นเหล่านี้ที่มี ช อักษรเป็นที่สุด ย่อมไม่มี (ถูกลบ) และมีการซ้อนสองของ ต อักษรแห่ง กิจฺจะ และ กิตกะ ปัจจัยที่อยู่เบื้องหลัง (เช่น) โภตฺตพฺพํ โภชนํ ภวตา (โภชนะอันท่านพึงบริโภค), โภชนียํ โภชฺชํ ภวตา (ของควรบริโภคอันท่านพึงบริโภค) ඉකාරාගමයුත්තතකාරෙ පන – ‘‘නමකරානමන්තානං නියුත්තතම්හී’’ති එත්ථ ‘‘අන්තානං නියුත්තතම්හී’’ති යොගවිභාගෙන ධාත්වන්තලොපාදිනිසෙධො, ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බ’’න්ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා නිග්ගහීතාගමො, භුඤ්ජිතබ්බං තයා, යුඤ්ජිතබ්බං. ส่วนใน ต อักษรที่ประกอบด้วย อิ อาคม ในสูตรว่า 'นมกรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี' นี้ ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า 'อนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี' จึงมีการห้ามลบที่สุดธาตุเป็นต้น ด้วยการแยกบทในสูตร 'รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพํ' โดยไม่มีการตามไป (วินาธิการะ) หรือด้วยสูตรว่า 'นิคฺคหีตญฺจ' จึงมีการลงนิคคหิตอาคม (เช่น) ภุญฺชิตพฺพํ ตยา (อันท่านพึงบริโภค), ยุญฺชิตพฺพํ (พึงประกอบ) සමයාරොචනෙ පන – ඉ අජ්ඣයනෙ අධිපුබ්බො, අධීයතං භවතාති අත්ථෙ තබ්බානීයාදි, ඉකාරාගමවුද්ධිඅයාදෙසඅජ්ඣාදෙසා ච, ණ්‍යප්පච්චයෙ තු වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච, අජ්ඣයිතබ්බං, අජ්ඣෙය්‍යං භවතා, අජ්ඣයනීයං භවතා, අවස්සං [Pg.347] කත්තබ්බන්ති වාක්‍යෙ පන ‘‘කිච්චා’’ති අධිකිච්ච ‘‘අවස්සකාධමිණෙසු ණී චා’’ති අවස්සකාධමිණත්ථෙ ච තබ්බාදයො, කත්තබ්බං මෙ භවතා ගෙහං, කරණීයං, කාරියං. එවං දාතබ්බං මෙ භවතා සතං, දානීයං, දෙය්‍යං. ส่วนในการบอกเวลา ธาตุ อิ ในความหมายว่า ศึกษา มี อธิ เป็นบทหน้า ในอรรถว่า 'ท่านจงศึกษา' (ลง) ตัพพะ และ อนียะ ปัจจัยเป็นต้น มีการลง อิ อาคม, การวุฒิ, การอาเทศเป็น อย และการอาเทศเป็น อชฺฌ ส่วนใน ญฺย ปัจจัย มีการวุฒิ และการซ้อน ย อักษร (เช่น) อชฺฌยิตพฺพํ, อชฺเฌยฺยํ ภวตา (อันท่านพึงศึกษา), อชฺฌยนียํ ภวตา (อันท่านพึงศึกษา) ส่วนในประโยคว่า 'พึงทำโดยแน่นอน' ด้วยการอ้างถึง 'กิจฺจา' และในอรรถแห่งความจำเป็น (อวสสระ) และหนี้ (อธมินะ) ด้วยสูตรว่า 'อวสฺสกาทมิเณสุ ณี จ' ตัพพะ ปัจจัยเป็นต้น ย่อมมี (เช่น) กตฺตพฺพํ เม ภวตา เคหํ (เรือนอันท่านพึงทำเพื่อข้าพเจ้า), กรณียํ, การิยํ เช่นเดียวกัน ทาตพฺพํ เม ภวตา สตํ (ทรัพย์หนึ่งร้อยอันท่านพึงให้แก่ข้าพเจ้า), ทานียํ, เทยฺยํ ධර ධාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙණයා, වුද්ධි, ඉකාරාගමො ච, ධාරෙතබ්බං, ධාරයිතබ්බං ඉච්චාදි. ธาตุ ธรฺ ในความหมายว่า ทรงไว้ เพราะเป็นธาตุหมวดจุราทิ จึงลง เณ และ ณย ปัจจัย มีการวุฒิ และลง อิ อาคม (เช่น) ธาเรตพฺพํ, ธารยิตพฺพํ เป็นต้น ‘‘නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි චා’’ති සකාරිතෙහිපි යුණ්වූනමාදෙසවිධානතොයෙව ධාතුප්පච්චයන්තතොපි කිච්චකිතකප්පච්චයා භවන්තීති දට්ඨබ්බො. තෙන තිතික්ඛාපීයතීති තිතික්ඛාපෙතබ්බො. එවං තිකිච්ඡාපෙතබ්බො තිකිච්ඡාපනීයො. අභාවීයිත්ථ, භාවීයති, භාවීයිස්සතීති භාවෙතබ්බො මග්ගො. භාවයිතබ්බො, භාවනීයො, භාවනීයං, භාවනීයා, අකාරීයිත්ථ, කාරීයති, කාරීයිස්සතීති කාරෙතබ්බං, කාරයිතබ්බං, කාරාපෙතබ්බං, කාරාපයිතබ්බං, කාරාපනීයමිච්චාදි ච සිද්ධං භවති. พึงทราบว่า แม้ด้วยสูตรว่า 'นุทาทิหิ ยุณวูนมนานานากานนกา สการิเตหิ จ' นี้ เพราะมีการบัญญัติการอาเทศ ยุณวู ปัจจัย แม้หลังสการิตปัจจัย ปัจจัย กิจฺจะ และ กิตกะ จึงมีได้แม้หลังธาตุที่ลงปัจจัยแล้ว เพราะเหตุนั้น (จึงมีรูปว่า) ติติกฺขาปียตีติ ติติกฺขาเปตพฺโพ เช่นเดียวกัน ติกิจฺฉาเปตพฺโพ, ติกิจฺฉาปนียะ มรรคอันบุคคลพึงเจริญ (ภาเวตพฺโพ) (มาจาก) อภาวียิตฺถะ (อันบุคคลเจริญแล้ว), ภาวียติ (อันบุคคลเจริญอยู่), ภาวียิสฺสติ (อันบุคคลจักเจริญ) และคำว่า ภาวยิตพฺพํ, ภาวนีโย, ภาวนียํ, ภาวนียา, อการียิตฺถะ, การียติ, การียิสฺสติ, การเตพฺพํ, การยิตพฺพํ, การาเปตพฺพํ, การาปยิตพฺพํ, การาปนียํ เป็นต้น ก็สำเร็จได้ด้วยประการฉะนี้ කත්තබ්බං කරණීයඤ්ච, කාරියං කිච්චමිච්චපි; කාරෙතබ්බං තථා කාරා-පෙතබ්බං කිච්චසඞ්ගහො. กตฺตพฺพํ, กรณียํ, การิยํ, กิจฺจํ, การิตพฺพํ และ การาเปตพฺพํ เหล่านี้ คือการสงเคราะห์เข้าในกิจจะ කිච්චප්පච්චයන්තනයො. จบ นัยแห่งกิจฺจปัจจัย තෙකාලික เป็นไปในกาลทั้งสาม (เตกาลิกะ) කිතකප්පච්චයන්තනය นัยแห่งกิตกปัจจัย ඉදානි කිතකප්පච්චයා වුච්චන්තෙ. บัดนี้ จะกล่าวถึงกิตกปัจจัยทั้งหลาย කර කරණෙ, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤාදි. ธาตุ กร ในอรรถว่า การกระทำ มีการตั้งชื่อธาตุเป็นต้นเหมือนก่อน කුම්භඉච්චුපපදං, තතො දුතියා. มีบทว่า กุมฺภ เป็นอุปบท ลงทุติยาวิภัตติหลังอุปบทนั้น ‘‘කුම්භං කරොති, අකාසි, කරිස්සතී’’ති වා විග්ගහෙ – หรือในวิเคราะห์ว่า 'กุมฺภํ กโรติ, อกาสิ, กริสฺสติ' (ย่อมทำซึ่งหม้อ, ได้ทำแล้วซึ่งหม้อ, จักทำซึ่งหม้อ) ‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'ปรา' และ 'ปจฺจยา' ตามไป 561. ධාතුයා [Pg.348] කම්මාදිම්හි ණො. ๕๖๑. ลง ณะ ปัจจัย หลังธาตุ เมื่อมีกรรมเป็นต้น (เป็นอุปบท) කම්මස්මිං ආදිම්හි සති ධාතුයා පරො ණප්පච්චයො හොති. เมื่อมีกรรมอยู่ข้างหน้า ณะ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุ සො ච – และปัจจัยนั้น... 562. අඤ්ඤෙ කිත. ๕๖๒. ปัจจัยอื่น (จากกิจฺจปัจจัย) ชื่อว่า กิตะ තතියෙ ධාත්වාධිකාරෙ විහිතා කිච්චෙහි අඤ්ඤෙ පච්චයා කිතිච්චෙව සඤ්ඤා හොන්තීති කිතසඤ්ඤා කතා. ปัจจัยอื่นจากกิจฺจปัจจัยที่บัญญัติไว้ในธาตุอธิการที่ ๓ ชื่อว่า กิตะ จึงมีการตั้งชื่อว่า กิตะ 563. කත්තරි කිත. ๕๖๓. กิตปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงในอรรถแห่งกัตตา කත්තරි කාරකෙ කිතපච්චයො හොතීති නියමතො කත්තරි භවති, සො ච ‘‘ණාදයො තෙකාලිකා’’ති වුත්තත්තා කාලත්තයෙ ච හොති. පුරෙ විය කාරිතබ්‍යපදෙසණලොපවුද්ධියො, පච්චයන්තස්සාලිඞ්ගත්තා ස්‍යාදිම්හි අසම්පත්තෙ ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති කිතකන්තත්තා නාමංව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, තතො කුම්භං කරොතීති අත්ථෙ ‘‘අමාදයො පරපදෙභී’’ති දුතියාතප්පුරිසසමාසො, ‘‘නාමාන’’න්තිආදිනා සමාසසඤ්ඤා, ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති විභත්තිලොපො, ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො, පුන සමාසත්තා නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ปัจจัยกิตะย่อมลงในกัตตาการก เพราะฉะนั้น จึงเป็นไปในอรรถกัตตาโดยแน่นอน และปัจจัยนั้นย่อมเป็นไปในกาลทั้งสาม เพราะมีคำกล่าวว่า 'ปัจจัยมี ณะ เป็นต้น เป็นไปในกาลทั้งสาม' มีการตั้งชื่อว่าการิตะ การลบ ณะ และการพฤทธิ์เหมือนก่อน เพราะปัจจัยที่ลงท้ายไม่มีลิงค์ เมื่อยังไม่ถึงการลงสยาธิวิภัตติ เมื่อทำเป็นนามด้วยสูตรว่า 'ตัทธิตะสมาสะกิตกะ เป็นนาม เหมือนในอาตเวตุนาทิเป็นต้น' เพราะเป็นกิตกะลงท้าย สยาธิวิภัตติย่อมเกิดขึ้น จากนั้น ในอรรถว่า 'กุมฺภํ กโรติ' (ย่อมทำหม้อ) มีทุติยาตัปปุริสสมาสด้วยสูตรว่า 'อะมาทะโย ปะระปะเทภิ' มีการตั้งชื่อสมาสด้วยสูตรว่า 'นามานัง' เป็นต้น มีการลบวิภัตติด้วยสูตรว่า 'เตสัง วิภัตติโย โลปา จ' มีปกติภาวะด้วยสูตรว่า 'ปะกะติ จัสสะ สะรันตัสสา' อีกครั้งหนึ่ง เพราะเป็นสมาส เมื่อทำเป็นนาม สยาธิวิภัตติย่อมเกิดขึ้น සො කුම්භකාරො, තෙ කුම්භකාරා ඉච්චාදි. ඉත්ථියං කුම්භකාරී, කුම්භකාරියො ඉච්චාදි, තථා කම්මං කරොතීති කම්මකාරො. එවං මාලාකාරො, කට්ඨකාරො, රථකාරො, සුවණ්ණකාරො, සුත්තකාරො, වුත්තිකාරො, ටීකාකාරො. รูปว่า โส กุมฺภกาโร (ช่างหม้อนั้น), เต กุมฺภการา (ช่างหม้อเหล่านั้น) เป็นต้น ในอิตถีลิงค์เป็น กุมฺภการี, กุมฺภการิโย เป็นต้น เช่นเดียวกัน รูปว่า กัมมกาโร (ผู้ทำกรรม) ในอรรถว่า กัมมัง กโรติ (ย่อมทำกรรม) เช่นนี้แล มาลากาโร (ช่างดอกไม้), กัฏฐกาโร (ช่างไม้), รถกาโร (ช่างรถ), สุวัณณกาโร (ช่างทอง), สุตตกาโร (ช่างด้าย), วุตติกาโร (ผู้แต่งวุตติ), ฏีกากาโร (ผู้แต่งฎีกา) ගහ උපාදානෙ, පත්තං අගණ්හි, ගණ්හාති, ගණ්හිස්සතීති වා පත්තග්ගාහො. එවං රස්මිග්ගාහො, රජ්ජුග්ගාහො. คห ธาตุ ในอรรถว่าถือเอา, รูปว่า ปัตตัคคาโห (ผู้ถือบาตร) ในอรรถว่า ปัตตัง อคณฺหิ, คณฺหาติ, หรือ คณฺหิสฺสติ (ได้ถือเอาบาตร, ย่อมถือเอาบาตร, หรือจักถือเอาบาตร) เช่นนี้แล รัสมิคคาโห (ผู้ถือเชือกบังเหียน), รัชชุคคาโห (ผู้ถือเชือก) වෙ [Pg.349] තන්තසන්තානෙ, තන්තං අවායි, වායති, වායිස්සතීති වා තන්තවායො, ‘‘තෙ ආවායා කාරිතෙ’’ති ආයාදෙසො, වාක්‍යෙ පනෙත්ථ ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන ආයාදෙසො. එවං තුන්නවායො. เว ธาตุ ในอรรถว่าทอเส้นด้าย, รูปว่า ตันตวาโย (ช่างทอหูก) ในอรรถว่า ตันตัง อวายิ, วายติ, หรือ วายิสสติ (ได้ทอหูก, ย่อมทอหูก, หรือจักทอหูก) มีการอาเทศเป็น อายะ ด้วยสูตรว่า 'เต อาวายา การิเต' ส่วนในประโยคนี้ มีการอาเทศเป็น อายะ ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า 'เต อาวายา' เช่นนี้แล ตุนนวาโย (ช่างเย็บ) මා පරිමාණෙ, ධඤ්ඤං අමිනි, මිනාති, මිනිස්සතීති වා අත්ථෙ ණප්පච්චයෙ කතෙ – มา ธาตุ ในอรรถว่าประมาณ, ในอรรถว่า ธัญญัง อมินิ, มินาติ, หรือ มินิสสติ (ได้ตวงข้าวเปลือก, ย่อมตวงข้าวเปลือก, หรือจักตวงข้าวเปลือก) เมื่อลง ณะ ปัจจัยแล้ว – ‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'ณมฺหิ' ตามมา 564. ආකාරන්තානමායො. ๕๖๔. การอาเทศเป็น อายะ แห่งธาตุทั้งหลายที่มี อา เป็นที่สุด ආකාරන්තානං ධාතූනං අන්තස්ස ආයාදෙසො හොති ණකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ, සරලොපාදි. ධඤ්ඤමායො. එවං දානං දදාතීති දානදායො. เมื่อปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์อยู่เบื้องหลัง ย่อมมีการอาเทศที่สุดแห่งธาตุทั้งหลายที่มี อา เป็นที่สุดเป็น อายะ มีการลบสระเป็นต้น รูปว่า ธัญญมาโย (ผู้ตวงข้าวเปลือก) เช่นนี้แล ทานทาโย (ผู้ให้ทาน) ในอรรถว่า ทานัง ททาติ (ย่อมให้ทาน) කමු කන්තිම්හි, ධම්මං අකාමයි, කාමයති, කාමයිස්සතීති වා ධම්මකාමො පුරිසො, ධම්මකාමා කඤ්ඤා, ධම්මකාමං චිත්තං. එවං අත්ථකාමො, හිතකාමො, සුඛකාමො, ධම්මං පාලෙතීති ධම්මපාලො ඉච්චාදි. กมุ ธาตุ ในอรรถว่าความใคร่, ในอรรถว่า ธัมมัง อกามยิ, กามยติ, หรือ กามยิสสติ (ได้ใคร่ธรรม, ย่อมใคร่ธรรม, หรือจักใคร่ธรรม) เป็น ธัมมกาโม ปุริโส (บุรุษผู้ใคร่ธรรม), ธัมมกามา กัญญา (หญิงสาวผู้ใคร่ธรรม), ธัมมกามัง จิตตัง (จิตที่ใคร่ธรรม) เช่นนี้แล อัตถกาโม (ผู้ใคร่ประโยชน์), หิตกาโม (ผู้ใคร่ประโยชน์เกื้อกูล), สุขกาโม (ผู้ใคร่สุข), ธัมมปาโล (ผู้รักษาธรรม) ในอรรถว่า ธัมมัง ปาเลติ (ย่อมรักษาธรรม) เป็นต้น දමු දමනෙ, ‘‘අරිං අදමි, දමෙති, දමිස්සතී’’ති විග්ගහෙ ‘‘ධාතුයා’’ති අධිකාරො, ‘‘කම්මාදිම්හී’’ති ච වත්තතෙ. ทมุ ธาตุ ในอรรถว่าการข่ม, ในวิเคราะห์ว่า 'อริง อทมิ, ทเมติ, หรือ ทมิสสติ' (ได้ข่มศัตรู, ย่อมข่มศัตรู, หรือจักข่มศัตรู) มีบทว่า 'ธาตุยา' เป็นอธิการ และบทว่า 'กัมมาทิมหิ' ตามมา 565. සඤ්ඤායමනු. ๕๖๕. ลง อะ ปัจจัย และ นุ อาคม ในอรรถที่เป็นชื่อ කම්මූපපදෙ ආදිම්හි සති සඤ්ඤායං ගම්‍යමානායං ධාතුයා අප්පච්චයො හොති, උපපදන්තෙ නුකාරාගමො ච. එත්ථ ච ‘‘නු නිග්ගහීතං පදන්තෙ’’ති සුත්තෙ ‘‘පදන්තෙ’’ති වචනතො උපපදන්තෙයෙව නුකාරාගමො හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරලොපො. අයං පන න්වාගමො සමාසං [Pg.350] කත්වා උපපදවිභත්තිලොපෙ කතෙයෙව හොතීති වෙදිතබ්බං. เมื่อมีกรรมเป็นอุปบทอยู่ข้างหน้า และเมื่อสื่อถึงชื่อ ย่อมลง อะ ปัจจัย หลังธาตุ และมี นุ อาคม ที่ที่สุดของอุปบท ในที่นี้ พึงทราบว่า นุ อาคม ย่อมมีที่ที่สุดของอุปบทเท่านั้น เพราะคำว่า 'ปทันเต' ในสูตรว่า 'นุ นิคคหีตัง ปทันเต' มีการลบ อุการะ ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทธี' เป็นต้น อนึ่ง พึงทราบว่า นุ อาคม นี้ ย่อมมีได้ต่อเมื่อทำสมาสและลบวิภัตติของอุปบทแล้วเท่านั้น 566. නු නිග්ගහීතං පදන්තෙ. ๕๖๖. นุ อาคม ถึงความเป็นนิคคหิตที่ที่สุดของบท උපපදභූතනාමපදන්තෙ වත්තමානො නුකාරාගමො නිග්ගහීතමාපජ්ජතෙ, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, සෙසං සමං, වුද්ධාභාවොව විසෙසො, අරින්දමො රාජා. นุ อาคม ที่อยู่ที่สุดของนามบทที่เป็นอุปบท ย่อมถึงความเป็นนิคคหิต มีการแปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค ส่วนที่เหลือเหมือนกัน มีข้อพิเศษคือไม่มีการพฤทธิ์ รูปว่า อรินทโม ราชา (พระราชาผู้ข่มศัตรู) තථා තර තරණෙ, වෙස්සං තරතීති වෙස්සන්තරො, තණ්හං කරොති හිංසතීති තණ්හඞ්කරො භගවා. එවං මෙධඞ්කරො, සරණඞ්කරො, දීපඞ්කරො. เช่นเดียวกัน ตร ธาตุ ในอรรถว่าการข้าม, ผู้ข้ามเวสสะ (คือตัณหา) ชื่อว่า เวสสันตโร, พระผู้มีพระภาคผู้ทรงทำตัณหา (คือทำลายตัณหา) ชื่อว่า ตัณหังกร เช่นนี้แล เมธังกร, สรณังกร, ทีปังกร ‘‘ආදිම්හි, අ’’ඉති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'อาทิมฺหิ' และ 'อ' ตามมา 567. පුරෙ දදා ච ඉං. ๕๖๗. และลง อิง (iṃ) หลังบทว่า ปุระ และ ทท ธาตุ පුරසද්දෙ ආදිම්හි සති ‘‘දද දානෙ’’ඉච්චෙතාය ධාතුයා අප්පච්චයො හොති, පුරසද්දෙ අකාරස්ස ඉඤ්ච හොති. එත්ථ ච ‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති පරිභාසතො පුරසද්දන්තස්සෙව ඉං හොතීති දට්ඨබ්බං. ණාදීනං තෙකාලිකත්තෙපි උපපදත්ථවිසෙසෙන අතීතෙයෙවායමප්පච්චයො හොතීති දට්ඨබ්බං. පුරෙ දානං අදදීති පුරින්දදො සක්කො. ඉධාපි විභත්තිලොපෙ කතෙයෙව ඉංආදෙසො. เมื่อมีบทว่า ปุระ อยู่ข้างหน้า ย่อมลง อะ ปัจจัย หลัง ทท ธาตุ ในอรรถว่าการให้ และมีการอาเทศ อะ ที่บทว่า ปุระ เป็น อิง (iṃ) ในที่นี้ พึงทราบว่า อิง (iṃ) ย่อมมีที่ที่สุดของบทว่า ปุระ เท่านั้น ตามปริภาษาว่า 'ตทนุปโรเธนะ' พึงทราบว่า แม้ปัจจัยมี ณะ เป็นต้น จะเป็นไปในกาลทั้งสาม แต่ อะ ปัจจัยนี้ ย่อมมีในอดีตกาลเท่านั้น ด้วยความพิเศษแห่งอรรถของอุปบท รูปว่า ปุรินทโท (ท้าวสักกะ) ในอรรถว่า ได้ให้ทานในกาลก่อน ในที่นี้ก็เช่นกัน การอาเทศเป็น อิง ย่อมมีเมื่อลบวิภัตติแล้วเท่านั้น ‘‘කම්මාදිම්හි, අ’’ඉති ච වත්තතෙ. และบทว่า 'กัมมาทิมฺหิ' และ 'อ' ตามมา 568. සබ්බතො ණ්වු ත්වාවී වා. ๕๖๘. ลง ณะวุ, ตุ, อาวี ปัจจัย หลังธาตุทั้งปวงบ้าง සබ්බතො ධාතුතො කම්මාදිම්හි වා අකම්මාදිම්හි වා සති අ ණ්වු තු ආවී ඉච්චෙතෙ චත්තාරො පච්චයා හොන්ති. වාග්ගහණං ‘‘අකම්මාදිම්හි වා’’ති විකප්පනත්ථං. เมื่อมีกรรมอยู่ข้างหน้า หรือไม่มีกรรมอยู่ข้างหน้า ปัจจัย ๔ เหล่านี้ คือ อะ, ณะวุ, ตุ, อาวี ย่อมลงหลังธาตุทั้งปวง การรับเอาบทว่า 'วา' เพื่อแสดงวิกัป (ทางเลือก) ว่า 'หรือไม่มีกรรมอยู่ข้างหน้า' අප්පච්චයෙ [Pg.351] තාව – ධර ධාරණෙ, ධම්මං අධරි, ධරති, ධරිස්සතීති වා ධම්මධරො. එවං විනයධරො. තථා තං කරොතීති තක්කරො, ද්විත්තං. එවං හිතකරො, දිවසකරො, දිනකරො, දිවාකරො, නිසාකරො, ධනුං ගණ්හාතීති ධනුග්ගහො. එවං කටග්ගහො, සබ්බකාමං දදාතීති සබ්බකාමදදො, සබ්බදදො. ใน อะ ปัจจัย ก่อนอื่น - ธร ธาตุ ในอรรถว่าการทรงไว้, รูปว่า ธัมมธโร ในอรรถว่า ธัมมัง อธริ, ธรติ, หรือ ธริสสติ (ได้ทรงไว้, ย่อมทรงไว้, หรือจักทรงไว้ซึ่งธรรม) เช่นนี้แล วินยธโร เช่นเดียวกัน รูปว่า ตักกโร (มีการซ้อนพยัญชนะ) ในอรรถว่า ย่อมทำสิ่งนั้น เช่นนี้แล หิตกโร, ทิวสกโร, ทินกโร, ทิวากโร, นิสากโร รูปว่า ธนุคคโห ในอรรถว่า ย่อมถือธนู เช่นนี้แล กฏัคคโห รูปว่า สัพพกามทโท ในอรรถว่า ย่อมให้ซึ่งความปรารถนาทั้งปวง, สัพพทโท ආතො පන – අන්නං අදාසි, දදාති, දදිස්සතීති අන්නදො. එවං ධනදො, සච්චං සන්දහතීති සච්චසන්ධො. පා පානෙ, මජ්ජං පිවතීති මජ්ජපො. තා පාලනෙ, ගවං සද්දං තායතීති ගොත්තං. එවං කත්තරි. ส่วนจากธาตุที่มี อา เป็นที่สุด - รูปว่า อันนโท ในอรรถว่า อันนัง อทาสิ, ททาติ, หรือ ททิสสติ (ได้ให้, ย่อมให้, หรือจักให้อาหาร) เช่นนี้แล ธนโท รูปว่า สัจจสันโธ ในอรรถว่า ย่อมประสานสัจจะ ปา ธาตุ ในอรรถว่าการดื่ม, รูปว่า มัชชโป ในอรรถว่า ย่อมดื่มน้ำเมา ตา ธาตุ ในอรรถว่าการรักษา, รูปว่า โคตตัง ในอรรถว่า ย่อมรักษาเสียงแห่งโค เช่นนี้แล ในกัตตุการก අකම්මාදිම්හි පන ‘‘යස්මා දපෙතී’’ති සුත්තෙ භයග්ගහණෙන සෙසසාධනෙපි අප්පච්චයො. ส่วนในกรณีที่ไม่มีกรรมอยู่ข้างหน้า อะ ปัจจัย ย่อมมีแม้ในสาธนะที่เหลือ ด้วยการรับเอาบทว่า ภย ในสูตรว่า 'ยสฺมา ทเปติ' නී පාපුණනෙ විපුබ්බො, විනෙසි, විනෙති, විනෙස්සති එතෙන, එත්ථාති වා විනයො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, අයාදෙසො ච, නයනං නයො. සි සෙවායං නිපුබ්බො, නිස්සීයිත්ථ, නිස්සීයති, නිස්සීයිස්සතීති වා නිස්සයො. සි සයෙ, අනුසයි, අනුසෙති, අනුසෙස්සතීති වා අනුසයො. นี ธาตุ ในอรรถว่าการถึง มี วิ เป็นบทหน้า, รูปว่า วินโย ในอรรถว่า วิเนสิ, วิเนติ, หรือ วิเนสฺสติ เอเตนะ หรือ เอตฺถ (ได้นำไป, ย่อมนำไป, หรือจักนำไป ด้วยสิ่งนี้ หรือในสิ่งนี้) มีการพฤทธิ์และ อยอาเทศ ด้วยสูตรว่า 'อัญเญสุ จ' รูปว่า นโย ในอรรถว่า การนำไป สิ ธาตุ ในอรรถว่าการเสพ มี นิ เป็นบทหน้า, รูปว่า นิสสโย ในอรรถว่า นิสฺสียิตฺถ, นิสฺสียติ, หรือ นิสฺสียิสฺสติ (ได้อาศัยแล้ว, ย่อมอาศัย, หรือจักอาศัย) สิ ธาตุ ในอรรถว่าการนอน, รูปว่า อนุสโย ในอรรถว่า อนุสยิ, อนุเสติ, หรือ อนุเสสฺสติ (ได้นอนตามแล้ว, ย่อมนอนตาม, หรือจักนอนตาม) ඉ ගතිම්හි පතිපුබ්බො, පටිච්ච එකස්මා ඵලමෙතීති පච්චයො, සමුදයො. චි චයෙ, විනිච්ඡීයතෙ අනෙන, විනිච්ඡයනං වා විනිච්ඡයො, උච්චයනං උච්චයො, සඤ්චයො, ධම්මං විචිනාතීති ධම්මවිචයො. ඛී ඛයෙ, ඛයනං ඛයො. ජි ජයෙ, විජයනං විජයො, ජයො. කී දබ්බවිනිමයෙ, වික්කයනං වික්කයො, කයො. ලී සිලෙසනෙ, අල්ලීයති එත්ථාති ආලයො, ලයො. එවං ඉවණ්ණන්තතො. อิ ธาตุ ในอรรถว่าการไป มี ปฏิ เป็นบทหน้า, รูปว่า ปัจจโย ในอรรถว่า อาศัยสิ่งหนึ่งแล้วผลย่อมมาถึง, สมุทโย จิ ธาตุ ในอรรถว่าการรวบรวม, รูปว่า วินิจฉโย ในอรรถว่า สิ่งที่ถูกวินิจฉัยด้วยสิ่งนี้ หรือการวินิจฉัย, อุจจโย (การรวบรวมขึ้น), สัญจโย, รูปว่า ธัมมวิจโย ในอรรถว่า ย่อมเลือกเฟ้นธรรม ขี ธาตุ ในอรรถว่าความสิ้นไป, รูปว่า ขโย ในอรรถว่า การสิ้นไป ชิ ธาตุ ในอรรถว่าความชนะ, รูปว่า วิชโย (การชนะ), ชโย กี ธาตุ ในอรรถว่าการแลกเปลี่ยนสิ่งของ, รูปว่า วิกฺกโย (การขาย), กโย ลี ธาตุ ในอรรถว่าการติด, รูปว่า อาลโย ในอรรถว่า ย่อมติดในที่นี้, ลโย เช่นนี้แล จากธาตุที่มี อิ และ อี เป็นที่สุด ආසුණන්තීති [Pg.352] අස්සවා, අවාදෙසො, පටිස්සවනං පටිස්සවො. සු ගතිම්හි, ආභවග්ගා සවන්තීති ආසවා. රු සද්දෙ, රවතීති රවො. භවතීති භවො. පභවති එතස්මාති පභවො. ලූ ඡෙදනෙ, ලවනං ලවො. එවං උවණ්ණන්තතො. สิ่งที่ไหลออก ชื่อว่า อัสสวา (มีการอาเทศเป็น อว), การรับฟัง ชื่อว่า ปฏิสสโว. ธาตุ สุ ในความไป, สิ่งที่ไหลไปจนถึงภวัคคพรหม ชื่อว่า อาสวา. ธาตุ รุ ในความส่งเสียง, สิ่งที่ส่งเสียง ชื่อว่า รโว. สิ่งที่ย่อมเป็น ชื่อว่า ภโว. สิ่งที่ย่อมเกิดจากสิ่งนี้ ชื่อว่า ปภโว. ธาตุ ลู ในความตัด, การตัด ชื่อว่า ลโว. เช่นนี้แล จากธาตุที่มีสระ อุ เป็นที่สุด. නිග්ගණ්හාති, නිග්ගහණං වා නිග්ගහො, පග්ගහො, සඞ්ගණ්හාති තෙන, සඞ්ගහණං වා සඞ්ගහො. වර වරණෙ, සංවරණං සංවරො. දර ආදරෙ, ආදරණං ආදරො. ආගච්ඡති, ආගමනන්ති වා ආගමො, ආගමීයන්ති එත්ථ, එතෙන වා අත්ථාති ආගමො පරියත්ති. සප්පතීති සප්පො. දිබ්බතීති දෙවො. කමු පදවික්ඛෙපෙ, පක්කමනං, පක්කමතීති වා පක්කමො. එවං වික්කමො. ย่อมข่มไว้ หรือการข่ม ชื่อว่า นิคคโห, ปัคคโห, ย่อมสงเคราะห์ด้วยสิ่งนั้น หรือการสงเคราะห์ ชื่อว่า สังคโห. ธาตุ วร ในความกั้น, การสำรวม ชื่อว่า สังวโร. ธาตุ ทร ในความเอื้อเฟื้อ, การเอื้อเฟื้อ ชื่อว่า อาทโร. ย่อมมา หรือการมา ชื่อว่า อาคโม, อรรถทั้งหลายอันบุคคลย่อมมาถึงในคัมภีร์นี้ หรือด้วยคัมภีร์นี้ เหตุนั้น คัมภีร์นั้น ชื่อว่า อาคโม (คือพระปริยัติ). สิ่งที่ย่อมเลื้อยไป ชื่อว่า สัปโป. ผู้ย่อมรุ่งเรือง ชื่อว่า เทโว. ธาตุ คมุ ในความก้าวเท้า, การก้าวไป หรือย่อมก้าวไป ชื่อว่า ปักกโม. เช่นนี้แล วิคคโม. චර චරණෙ, වනෙ චරතීති වනචරො, කාමො අවචරති එත්ථාති කාමාවචරො ලොකො, කාමාවචරා සඤ්ඤා, කාමාවචරං චිත්තං. ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ඡට්ඨීතප්පුරිසො. ธาตุ จร ในความเที่ยวไป, ผู้ย่อมเที่ยวไปในป่า ชื่อว่า วนจโร, กามย่อมเที่ยวไปในโลกนี้ เหตุนั้น โลกนี้ ชื่อว่า กามาวจรโลก, สัญญาที่เป็นกามาวจร, จิตที่เป็นกามาวจร. โคทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในที่นี้ ชื่อว่า โคจโร (เป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส). පාදෙන පිවතීති පාදපො. එවං කච්ඡපො, තතියාතප්පුරිසො. สิ่งที่ย่อมดื่มด้วยเท้า ชื่อว่า ปาทโป. เช่นนี้แล กัจฉโป (เป็นตติยาตัปปุริสสมาส). රුහ ජනනෙ, සිරස්මිං රුහතීති සිරොරුහො, ගුහායං සයතීති ගුහාසයං චිත්තං. එවං කුච්ඡිසයා වාතා. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, පබ්බතෙ අට්ඨාසි, තිට්ඨති, ඨස්සතීති වා පබ්බතට්ඨො පුරිසො, පබ්බතට්ඨා නදී, පබ්බතට්ඨං ඔසධං. එවං ථලට්ඨං, ජලට්ඨං, සත්තමීතප්පුරිසො. ธาตุ รุห ในความเกิด, สิ่งที่ย่อมเกิดบนศีรษะ ชื่อว่า สิโรรุโห, จิตที่ย่อมอาศัยอยู่ในถ้ำ ชื่อว่า คูหาสยจิต. เช่นนี้แล ลมที่อาศัยอยู่ในท้อง. ธาตุ ฐา ในความหยุดการไป, บุรุษผู้ได้ยืนอยู่แล้ว ย่อมยืนอยู่ หรือจักยืนอยู่บนภูเขา ชื่อว่า ปัพพตัฏโฐ, แม่น้ำที่ตั้งอยู่บนภูเขา, ยาที่ตั้งอยู่บนภูเขา. เช่นนี้แล สิ่งที่ตั้งอยู่บนบก, สิ่งที่ตั้งอยู่ในน้ำ (เป็นสัตตมีตัปปุริสสมาส). 569. ගහස්සුපධස්සෙ වා. ๕๖๙. การอาเทศเป็น เอ แก่อุปธะของ คห ธาตุ บ้าง. ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස උපධස්ස එත්තං හොති වා, උපධාති අන්තක්ඛරතො පුබ්බක්ඛරස්ස පරසමඤ්ඤා, ගය්හතීති ගෙහං, ගහං වා. การอาเทศเป็น เอ ย่อมมีแก่อุปธะของ คห ธาตุ นี้บ้าง, อุปธะ คือ ชื่อของอักษรที่อยู่ก่อนอักษรสุดท้าย, สิ่งที่อันเขาพึงยึดถือ ชื่อว่า เคหัง หรือ คหัง. ණ්වුප්පච්චයෙ [Pg.353] රථං කරොතීති අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, සො ච ‘‘අඤ්ඤෙ කිත’’ති කිතසඤ්ඤත්තා ‘‘කත්තරි කිත’’ති කත්තරියෙව භවති, තතො කාරිතබ්‍යපදෙස ණලොපවුද්ධියො. ในอรรถว่า ย่อมกระทำซึ่งรถ ลง ณฺวุ ปัจจัย, และ ณฺวุ ปัจจัยนั้น เพราะมีชื่อว่า กิตะ ด้วยสูตรว่า 'อญฺเญ กิต' จึงเป็นไปในกัตตุการกเท่านั้น ด้วยสูตรว่า 'กตฺตริ กิต', จากนั้น มีการเรียกชื่อว่า การิตะ การลบ ณ และการพฤทธิ์. 570. අනකා යුණ්වූනං. ๕๗๐. การอาเทศเป็น อนะ และ อกะ แห่ง ยุ และ ณฺวุ ปัจจัยทั้งหลาย. යුණ්වුඉච්චෙතෙසං පච්චයානං අන අකඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්තීති අකාදෙසො. සෙසං කුම්භකාරසද්දසමං, රථකාරකො. තථා අන්නං දදාතීති අන්නදායකො, ‘‘ආකාරන්තානමායො’’ති ආයාදෙසො, ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අකාරස්ස ඉකාරො, අන්නදායිකා කඤ්ඤා, අන්නදායකං කුලං. ලොකං නෙතීති ලොකනායකො, විනෙති සත්තෙති විනායකො, ‘‘තෙ ආවායා කාරිතෙ’’ති ආයාදෙසො. การอาเทศเป็น อนะ และ อกะ เหล่านี้ ย่อมมีแก่ ยุ และ ณฺวุ ปัจจัยเหล่านี้ จึงมีการอาเทศเป็น อกะ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับศัพท์ว่า กุมฺภการ, เป็น รถการโก. เช่นเดียวกัน ผู้ย่อมให้อาหาร ชื่อว่า อนฺนทายโก, มีการอาเทศเป็น อาย ด้วยสูตรว่า 'อาการนฺตานมาโย', ลง อา ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย', มีการอาเทศ อ เป็น อิ ด้วยสูตรว่า 'เตสุ วุทฺธี' เป็นต้น เป็น อนฺนทายิกา กญฺญา, อนฺนทายกํ กุลํ. ผู้ย่อมนำไปซึ่งโลก ชื่อว่า โลกนายโก, ผู้ย่อมแนะนำซึ่งสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า วินายโก, มีการอาเทศเป็น อาย ด้วยสูตรว่า 'เต อาวายา การิเต'. අකම්මූපපදෙ කරොතීති කාරකො, කාරිකා, කාරකං. දදාතීති දායකො, දායිකා, දායකං. නෙතීති නායකො, නායිකා, නායකං. භගවතො ඔවාදානුසාසනිං අසුණි, සුණාති, සුණිස්සතීති වා සාවකො, සාවිකා, ආවාදෙසො. ලුනාතීති ලාවකො. පු පවනෙ, පුනාතීති පාවකො, භවතීති භාවකො, උපාසතීති උපාසකො, උපාසිකා. ගණ්හාතීති ගාහකො. ในกรณีที่ไม่มีกรรมเป็นอุปบท ผู้ย่อมกระทำ ชื่อว่า การโก, การิกา, การกํ. ผู้ย่อมให้ ชื่อว่า ทายโก, ทายิกา, ทายกํ. ผู้ย่อมนำไป ชื่อว่า นายโก, นายิกา, นายกํ. ผู้ได้ฟังแล้ว ย่อมฟัง หรือจักฟังซึ่งโอวาทานุสาสนีของพระผู้มีพระภาคเจ้า ชื่อว่า สาวโก, สาวิกา (มีการอาเทศเป็น อาว). ผู้ย่อมตัด ชื่อว่า ลาวโก. ธาตุ ปุ ในความชำระ, สิ่งที่ย่อมชำระ ชื่อว่า ปาวโก, ผู้ย่อมเป็น (หรือยังให้เป็น) ชื่อว่า ภาวโก, ผู้ย่อมเข้าไปนั่งใกล้ ชื่อว่า อุปาสโก, อุปาสิกา. ผู้ย่อมถือเอา ชื่อว่า คาหโก. පචතීති පාචකො. අයජි, යජති, යජිස්සතීති වා යාජකො. එත්ථ හි ‘‘කගා චජාන’’න්ති චජානං කගත්තෙ සම්පත්තෙ – ผู้ย่อมหุงต้ม ชื่อว่า ปาจโก. ผู้ได้บูชาแล้ว ย่อมบูชา หรือจักบูชา ชื่อว่า ยาชโก. ในที่นี้ เมื่อการอาเทศเป็น ก และ ค แห่ง จ และ ช ทั้งหลาย สำเร็จด้วยสูตรว่า 'กคา จชานํ' - 571. න [Pg.354] කගත්තං චජා ණ්වුම්හි. ๕๗๑. การอาเทศเป็น ก และ ค แห่ง จ และ ช ทั้งหลาย ย่อมไม่มีใน ณฺวุ ปัจจัย. ධාත්වන්තභූතා චකාරජකාරා කකාර ගකාරත්තං නාපජ්ජන්තෙ ණ්වුප්පච්චයෙ පරෙති පටිසිද්ධත්තා න භවති. เพราะมีการห้ามไว้ว่า 'จ อักษร และ ช อักษร อันเป็นที่สุดของธาตุ ย่อมไม่ถึงความเป็น ก อักษร และ ค อักษร เมื่อ ณฺวุ ปัจจัยข้างหลัง' การอาเทศนั้นจึงไม่มี. ජන ජනනෙ, ජනෙතීති ජනකො, ජනිකා, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති එත්ථ වාග්ගහණෙන වුද්ධි න හොති. එවං ඛනතීති ඛනකො, සමෙතීති සමකො, ගමෙතීති ගමකො, දමෙතීති දමකො, අහනි, හන්ති, හනිස්සතීති වා වධකො, ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති හනස්ස වධාදෙසො, හන්තීති යාතකො, ‘‘හනස්ස ඝාතො’’ති ණ්වුම්හි ඝාතාදෙසො, ගාවො හනතීති ගොඝාතකො, රුන්ධතීති රුන්ධකො, නිග්ගහීතාගමො, සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි හොති. එවං භුඤ්ජතීති භුඤ්ජකො, කිණාතීති කායකො, පාලෙතීති පාලකො, පූජෙතීති පූජකො. ธาตุ ชน ในความเกิด, ผู้ย่อมยังให้เกิด ชื่อว่า ชนโก, ชนิกา, ในที่นี้ การพฤทธิ์ย่อมไม่มีด้วยการถือเอาบทว่า วา ในสูตรว่า 'ฆฏาทีนํ วา'. เช่นนี้แล ผู้ย่อมขุด ชื่อว่า ขนโก, ผู้ย่อมสงบ ชื่อว่า สมโก, ผู้ย่อมยังให้ไป ชื่อว่า คมโก, ผู้ย่อมฝึก ชื่อว่า ทมโก, ผู้ได้ฆ่าแล้ว ย่อมฆ่า หรือจักฆ่า ชื่อว่า วธโก, มีการอาเทศ หน เป็น วธ ด้วยสูตรว่า 'วโธ วา สพฺพตฺถา', ผู้ย่อมฆ่า ชื่อว่า ญาตโก (ตามต้นฉบับ), มีการอาเทศ หน เป็น ฆาต ใน ณฺวุ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'หนสฺส ฆาโต', ผู้ย่อมฆ่าซึ่งโคทั้งหลาย ชื่อว่า โคฆาตโก, ผู้ย่อมกั้น ชื่อว่า รุนฺธโก, มีการลงนิคคหิตอาคม และเพราะมีพยัญชนะสังโยคเป็นที่สุด การพฤทธิ์จึงไม่มี. เช่นนี้แล ผู้ย่อมบริโภค ชื่อว่า ภุญฺชโก, ผู้ย่อมซื้อ ชื่อว่า กายโก, ผู้ย่อมรักษา ชื่อว่า ปาลโก, ผู้ย่อมบูชา ชื่อว่า ปูชโก. 572. නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි ච. ๕๗๒. การอาเทศเป็น อนะ, อานนะ, อกะ และ อานนกะ แห่ง ยุ และ ณฺวุ ปัจจัยทั้งหลาย จากธาตุทั้งหลายมี นุท ธาตุ เป็นต้น และจากธาตุทั้งหลายที่ประกอบด้วยการิตปัจจัย. නුදාදීහි ධාතූහි, සකාරිතෙහි ච ධාතූහි පරෙසං යුණ්වුප්පච්චයානං යථාක්කමං අන ආනන අක ආනනකඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. การอาเทศทั้งหลายเหล่านี้ คือ อนะ, อานนะ, อกะ และ อานนกะ ย่อมมีตามลำดับ แก่ ยุ และ ณฺวุ ปัจจัยทั้งหลายที่อยู่ข้างหลังธาตุทั้งหลายมี นุท ธาตุ เป็นต้น และธาตุทั้งหลายที่ประกอบด้วยการิตปัจจัย. එත්ථ හි – ในที่นี้ - සකාරිතෙහි යුණ්වූනං, කාරියස්ස විධානතො; කිච්චකිත්ථම්භවො ධාතු-ප්පච්චයෙහිපි වෙදියො. เพราะการบัญญัติวิธีแก่ ยุ และ ณฺวุ ปัจจัยที่ประกอบด้วยการิตปัจจัย, ความเป็นกิจจปัจจัยและกิตปัจจัย พึงทราบได้แม้ด้วยธาตุปัจจัยทั้งหลาย. නුද ඛෙපෙ පපුබ්බො, පනුදි, පනුදති, පනුදිස්සතීති වා අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, තස්සිමිනා අකාදෙසො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා නුදිස්ස දීඝො, පනූදකො. ธาตุ นุท ในความซัดไป มี ป บทหน้า, ในอรรถว่า ได้บรรเทาแล้ว ย่อมบรรเทา หรือจักบรรเทา ลง ณฺวุ ปัจจัย, มีการอาเทศ ณฺวุ นั้นเป็น อกะ ด้วยสูตรนี้, มีการทีฆะ นุท ธาตุ ด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น เป็น ปนูดโก. සූද [Pg.355] පග්ඝරණෙ, සූදතීති සූදකො. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤාසි, ජානාති, ජානිස්සතීති වා අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, තස්සානෙන ආනනකාදෙසො, ‘‘ඤාස්ස ජාජංනා’’ති ජාදෙසො, සරලොපාදි, ජානනකො. ธาตุ สูท ในความไหลออก, ย่อมไหลออก ชื่อว่า สูทโก. ธาตุ ญา ในความรู้, ในอรรถว่า ได้รู้แล้ว ย่อมรู้ หรือจักรู้ ลง ณฺวุ ปัจจัย, มีการอาเทศ ณฺวุ นั้นเป็น อานนกะ ด้วยสูตรนั้น, มีการอาเทศ ญา เป็น ชา ด้วยสูตรว่า 'ญาสฺส ชาชํนา', มีการลบสระเป็นต้น เป็น ชานนโก. සකාරිතෙහි පන ආණ පෙසනෙ, ආණාපෙසි, ආණාපෙති, ආණාපෙස්සතීති වා අත්ථෙ ‘‘සබ්බතො ණ්වුත්වාවී වා’’ති ණ්වුප්පච්චයො, තස්සිමිනා අකාදෙසො, සරලොපාදි, ආණාපකො, සඤ්ඤාපෙතීති සඤ්ඤාපකො, සඤ්ජානනකො, එත්ථ ආනනකාදෙසො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කාරිතලොපො. තථා දාපෙතීති දාපකො, ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති අකාදෙසො, පතිට්ඨාපෙතීති පතිට්ඨාපකො, නිබ්බානං සම්පාපෙතීති නිබ්බානසම්පාපකො, කාරාපෙතීති කාරාපකො, කාරාපිකා ඉච්චාදි. ส่วนธาตุที่ประกอบด้วยการิตปัจจัย ธาตุ อาณ ในความส่งไป (สั่ง), ในอรรถว่า ได้สั่งแล้ว ย่อมสั่ง หรือจักสั่ง ลง ณฺวุ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'สพฺพโต ณฺวุ ตฺวาวี วา', มีการอาเทศ ณฺวุ นั้นเป็น อกะ ด้วยสูตรนี้, มีการลบสระเป็นต้น เป็น อาณาปโก. ผู้ย่อมยังให้รู้ ชื่อว่า สญฺญาปโก, สญฺชานนโก, ในคำหลังนี้มีการอาเทศเป็น อานนกะ และมีการลบการิตปัจจัยด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น. เช่นเดียวกัน ผู้ย่อมยังให้ให้ ชื่อว่า ทาปโก, มีการอาเทศเป็น อกะ ด้วยสูตรว่า 'อนกา ยุณฺวูนํ'. ผู้ย่อมยังให้ตั้งมั่น ชื่อว่า ปติฏฺฐาปโก. ผู้ย่อมยังให้ถึงซึ่งพระนิพพาน ชื่อว่า นิพฺพานสมฺปาปโก. ผู้ย่อมยังให้กระทำ ชื่อว่า การาปโก, การาปิกา เป็นต้น. තුප්පච්චයෙ අකාසි, කරොති, කරිස්සතීති වා අත්ථෙ ‘‘සබ්බතො ණ්වුත්වාවී වා’’ති තුප්පච්චයො, සො ච කිතසඤ්ඤත්තා ණ්වුප්පච්චයො විය සබ්බත්ථ කත්තරියෙව භවති. ในอรรถว่า ได้กระทำแล้ว ย่อมกระทำ หรือจักกระทำ ลง ตุ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'สพฺพโต ณฺวุ ตฺวาวี วา'. และ ตุ ปัจจัยนั้น เพราะมีชื่อว่า กิตะ จึงเป็นไปในกัตตุการกเท่านั้นในที่ทั้งปวง เหมือน ณฺวุ ปัจจัย. ‘‘අන්තස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า อนฺตสฺส ย่อมตามไป. 573. කරස්ස ච තත්තං තුස්මිං. ๕๗๓. การอาเทศเป็น ตะ แห่งที่สุดของ กร ธาตุ ใน ตุ ปัจจัย. කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස රකාරස්ස තකාරත්තං හොති තුප්පච්චයෙ පරෙ. චසද්දෙන භරාදීනඤ්ච, තතො නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සත්ථුපිතාදීනමා සිස්මිං සිලොපො චා’’ති ආත්තං, සිලොපො, තස්ස කත්තා තක්කත්තා, ඡට්ඨීසමාසො. තථා භරතීති භත්තා. มีการอาเทศ ร ที่สุดของธาตุ กร นี้ ให้เป็น ตะ เมื่อปัจจัย ตุ อยู่เบื้องหลัง. และด้วย จ ศัพท์ มีการอาเทศ ร ของธาตุ ภร เป็นต้น ด้วย. จากนั้น เมื่อกระทำเหมือนนาม มีการลงสิวิภัตติเป็นต้น มีการอาเทศเป็น อา ด้วยสูตรว่า "สตฺถุปิตาทีนมา สิมฺหิ สิโลโป จ" มีการลบ สิ. ผู้กระทำของสิ่งนั้น จึงเป็น ตกตฺตา (ตักกัตตา) เป็นฉัฏฐีสมาส. เช่นนั้น ย่อมเลี้ยงดู จึงเป็น ภตฺตา. හර හරණෙ, හරතීති හත්තා, භින්දතීති භෙත්තා, භෙදිතා වා, ඡින්දතීති ඡෙත්තා, දදාතීති දාතා, භොජනස්ස දාභා භොජනදාතා, සන්දහතීති සන්ධාතා, අවචි, වචති[Pg.356], වක්ඛතීති වා වත්තා, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච, භුඤ්ජතීති භොත්තා, අබුජ්ඣි, බුජ්ඣති, බුජ්ඣිස්සතීති වා බුජ්ඣිතා, යකාරිකාරාගමා, ජානාතීති ඤාතා, ජිනාතීති ජෙතා, සුණාතීති සොතා, ගණ්හාතීති ගහෙතා, භවතීති භවිතා, සරතීති සරිතා, ගච්ඡතීති ගන්තා. ‘‘ගම ඛන හනාදීනං තුං තබ්බාදීසු න’’ඉති ධාත්වන්තස්ස නත්තං. එවං ඛනතීති ඛන්තා, හනතීති හන්තා, මඤ්ඤතීති මන්තා, පාලෙතීති පාලෙතා, පාලයිතා. ธาตุ หร ในความนำไป, ย่อมนำไป จึงเป็น หตฺตา. ย่อมทำลาย จึงเป็น เภตฺตา หรือ เภทิตา. ย่อมตัด จึงเป็น เฉตฺตา. ย่อมให้ จึงเป็น ทาตา. ผู้ให้ซึ่งโภชนะ จึงเป็น โภชนทาตา. ย่อมประกอบ จึงเป็น สนฺธาตา. กล่าวแล้ว, ย่อมกล่าว, จักกล่าว จึงเป็น วตฺตา. มีการลบที่สุดธาตุ และมีการซ้อนอักษรสองตัว ด้วยสูตรว่า "ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ". ย่อมบริโภค จึงเป็น โภตฺตา. ตรัสรู้แล้ว, ย่อมตรัสรู้, จักตรัสรู้ จึงเป็น พุชฺฌิตา มีการลง ย และ อิ อาคม. ย่อมรู้ จึงเป็น ญาตา. ย่อมชนะ จึงเป็น เชตา. ย่อมฟัง จึงเป็น โสตา. ย่อมถือเอา จึงเป็น คเหตา. ย่อมเป็น จึงเป็น ภวิตา. ย่อมระลึก จึงเป็น สริตา. ย่อมไป จึงเป็น คนฺตา. มีการอาเทศที่สุดธาตุเป็น น ด้วยสูตรว่า "คม ขน หนาทีนํ ตุมฺ ตพฺพา ทีสุ น". เช่นนั้น ย่อมขุด จึงเป็น ขนฺตา. ย่อมฆ่า จึงเป็น หนฺตา. ย่อมสำคัญ จึงเป็น มนฺตา. ย่อมรักษา จึงเป็น ปาเลตา, ปาลยิตา. කාරිතෙ භාවෙතීති භාවෙතා, භාවයිතා. එවං සාරෙතා, සාරයිතා, දාපෙතා, දාපයිතා, හාපෙතා, හාපයිතා, නිරොධෙතා, නිරොධයිතා, බොධෙතා, බොධයිතා, ඤාපෙතා, ඤාපයිතා, සාවෙතා, සාවයිතා, ගාහෙභා, ගාහයිතා, කාරෙතා, කාරයිතා, කාරාපෙතා, කාරාපයිතා ඉච්චාදි. ในธาตุที่ถูกทำให้เป็นกริยาเหตุ ย่อมให้เป็น จึงเป็น ภาเวตา, ภาวยิตา. เช่นนั้น ย่อมให้ระลึก จึงเป็น สาเรตา, สารยิตา. ย่อมให้ จึงเป็น ทาเปตา, ทาปยิตา. ย่อมให้ละ จึงเป็น หาเปตา, หาปยิตา. ย่อมให้ดับ จึงเป็น นิโรเธตา, นิโรธยิตา. ย่อมให้รู้แจ้ง จึงเป็น โพเธตา, โพธยิตา. ย่อมให้รู้ จึงเป็น ญาเปตา, ญาปยิตา. ย่อมให้ฟัง จึงเป็น สาเวตา, สาวะยิตา. ย่อมให้ถือเอา จึงเป็น คาเหตา, คาหยิตา. ย่อมให้กระทำ จึงเป็น กาเรตา, การยิตา. ย่อมให้กระทำ จึงเป็น การาเปตา, การาปยิตา เป็นต้น. ආවීපච්චයෙ දිස පෙක්ඛනෙ, භයං අපස්සි, පස්සති, පස්සිස්සතීති වා අත්ථෙ ආවීපච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දිසස්ස දස්සාදෙසො, භයදස්සාවී, භයදස්සාවිනො ඉච්චාදි දණ්ඩීව නෙය්‍යං. ඉත්ථියං භයදස්සාවිනී. නපුංසකෙ භයදස්සාවි චිත්තං. ในปัจจัย อาวี ธาตุ ทิส ในความเห็น ในอรรถว่า เห็นซึ่งภัยแล้ว, ย่อมเห็น, จักเห็น (เมื่อลง) ปัจจัย อาวี มีการอาเทศ ทิส เป็น ทสฺส ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ ธาตุ" เป็นต้น จึงเป็น ภยทสฺสาวี, ภยทสฺสาวิโน เป็นต้น พึงทราบเหมือน ทณฺฑี. ในอิตถีลิงค์ เป็น ภยทสฺสาวินี. ในนปุงสกลิงค์ เป็น ภยทสฺสาวิ จิตฺตํ. සාස අනුසිට්ඨිම්හි, සදෙවකං ලොකං දිට්ඨධම්මිකාදිවසෙන සාසතීති අත්ථෙ – ธาตุ สาส ในความสั่งสอน ในอรรถว่า ย่อมสั่งสอนซึ่งโลกพร้อมด้วยเทวดา โดยเป็นต้นว่า ทิฏฐธัมมิกะ – 574. සාසාදීහි රත්ථු. ๕๗๔. ปัจจัย รตฺถุ (ย่อมมี) จากธาตุ สาส เป็นต้น. සාසඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රත්ථුප්පච්චයො හොති. ปัจจัย รตฺถุ ย่อมมี จากธาตุ สาส เป็นต้นอย่างนี้. ‘‘රම්හි රන්තො රාදි නො’’ති රාදිලොපො, සරලොපාදි, නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ආත්තං, සිලොපො. සත්ථා, සත්ථාරො. มีการลบ ร ที่ต้น ด้วยสูตรว่า "ร มฺหิ รนฺโต ราทิ โน" มีการลบสระเป็นต้น มีการทำเป็นนาม มีการลงสิวิภัตติเป็นต้น มีการอาเทศเป็น อา มีการลบ สิ. จึงเป็น สตฺถา, สตฺถาโร. පා රක්ඛණෙ, පුත්තං පාතීති අත්ථෙ – ธาตุ ปา ในความรักษา ในอรรถว่า ย่อมรักษาซึ่งบุตร – 575. පාදිතො [Pg.357] රිතු. ๕๗๕. ปัจจัย ริตุ (ย่อมมี) จากธาตุ ปา เป็นต้น. පාඉච්චෙවමාදිතො ධාතුග්ගණතො රිතුප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො සරලොපාදි. පිතා. ධර ධාරණෙ, මාතාපිතූහි ධරීයතීති ධීතා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඉකාරස්ස දීඝො. ปัจจัย ริตุ ย่อมมี จากหมู่ธาตุ ปา เป็นต้นอย่างนี้ มีการลบ ร ที่ต้น มีการลบสระเป็นต้น. จึงเป็น ปิตา. ธาตุ ธร ในความทรงไว้ อันมารดาบิดาทรงไว้ จึงเป็น ธีตา มีการทำ อิ ให้เป็นทีฆะ ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ ธาตุ" เป็นต้น. මාන පූජායං, ධම්මෙන පුත්තං මානෙතීති අත්ථෙ – ธาตุ มาน ในความบูชา ในอรรถว่า ย่อมบูชาซึ่งบุตรด้วยธรรม – 576. මානාදීහි රාතු. ๕๗๖. ปัจจัย ราตุ (ย่อมมี) จากธาตุ มาน เป็นต้น. මාන භාසඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රාතුප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො, මාතා. භාස වියත්තියං වාචායං, පුබ්බෙ භාසතීති භාතා ඉච්චාදි. ปัจจัย ราตุ ย่อมมี จากธาตุ มาน ภาส เป็นต้นอย่างนี้ มีการลบ ร ที่ต้น จึงเป็น มาตา. ธาตุ ภาส ในความเปล่งวาจา ย่อมเปล่งวาจาในกาลก่อน จึงเป็น ภาตา เป็นต้น. විස පවෙසනෙ පපුබ්බො, පාවිසි, පවිසති, පවිසිස්සතීති වා අත්ථෙ – ธาตุ วิส ในความเข้าไป มี ปะ เป็นบทหน้า ในอรรถว่า เข้าไปแล้ว, ย่อมเข้าไป, จักเข้าไป – 577. විස රුජ පදාදිතො ණ. ๕๗๗. ปัจจัย ณะ (ย่อมมี) จากธาตุ วิส รุช ปท เป็นต้น. විස රුජ පදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරො ණප්පච්චයො හොතීති ණප්පච්චයො. සො ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවති, කාරිතබ්‍යපදෙසණලොප වුද්ධියො, පවෙසො. ปัจจัย ณะ ย่อมมี จากธาตุ วิส รุช ปท เป็นต้นอย่างนี้. และปัจจัยนั้น เพราะมีชื่อว่ากิตะ ย่อมเป็นไปในกัตตุวาจก มีการเรียกชื่อว่าการิตะ มีการลบ ณะ และมีการพฤทธิ์. จึงเป็น ปเวโส. තථා රුජ රොගෙ, අරුජි, රුජති, රුජිස්සතීති වා රොගො, ‘‘කගාචජාන’’න්ති ජකාරස්ස ගකාරො, උප්පජ්ජතීති උප්පාදො. ඵුස ඵුසනෙ, අඵුසි, ඵුසති, ඵුසිස්සති, ඵුසන්ති වා තෙන සම්පයුත්තාති ඵස්සො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඵුසස්ස ඵස්සො, සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි. භවතීති භාවො. උච සමවායෙ, උචතීති ඔකො, චකාරස්ස කකාරො. අය ගතිම්හි, අයි, අයති, අයිස්සති, අයති වා ඉතොති ආයො. බුධ අවගමනෙ, සම්මා බුජ්ඣතීති සම්බොධො, ආහරතීති [Pg.358] ආහාරො, උපහනතීති උපඝාතො, ‘‘හනස්ස ඝාතො’’ති ඝාතාදෙසො. เช่นนั้น ธาตุ รุช ในความป่วยไข้, ป่วยไข้แล้ว, ย่อมป่วยไข้, จักป่วยไข้ จึงเป็น โรโค มีการอาเทศ ชะ เป็น คะ ด้วยสูตรว่า "กคาวชานํ". ย่อมเกิดขึ้น จึงเป็น อุปฺปาโท. ธาตุ ผุส ในความถูกต้อง, ถูกต้องแล้ว, ย่อมถูกต้อง, จักถูกต้อง, หรือย่อมถูกต้องพร้อมด้วยสิ่งนั้น จึงเป็น ผสฺโส มีการอาเทศ ผุส เป็น ผสฺส ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ ธาตุ" เป็นต้น เพราะมีที่สุดเป็นสังโยค จึงไม่มีพฤทธิ์. ย่อมเป็น จึงเป็น ภาโว. ธาตุ อุจ ในความรวมกัน, ย่อมรวมกัน จึงเป็น โอโก มีการอาเทศ จะ เป็น กะ. ธาตุ อย ในความไป, ไปแล้ว, ย่อมไป, จักไป, หรือย่อมไปจากที่นี้ จึงเป็น อาโย. ธาตุ พุธ ในความรู้, ย่อมตรัสรู้โดยชอบ จึงเป็น สมฺโพโธ. ย่อมนำมา จึงเป็น อาหาโร. ย่อมประหัตประหาร จึงเป็น อุปฆาโต มีการอาเทศ หน เป็น ฆาต ด้วยสูตรว่า "หนสฺส ฆาโต". රන්ජ රාගෙ, රන්ජතීති අත්ථෙ ණප්පච්චයො. ธาตุ รญฺช ในความกำหนัด ในอรรถว่า ย่อมกำหนัด (เมื่อลง) ปัจจัย ณะ. 578. නිග්ගහීත සංයොගාදි නො. ๕๗๘. นิคคหิต (ย่อมมี) ที่ต้นสังโยค (แทน) น. සංයොගස්මිං ආදිභූතො නකාරො නිග්ගහීතමාපජ්ජතෙ. නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, ජකාරස්ස ගත්තං, රඞ්ගො. น ที่เป็นต้นสังโยค ย่อมถึงซึ่งความเป็นนิคคหิต. มีการอาเทศนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค มีการอาเทศ ชะ เป็น คะ. จึงเป็น รงฺโค. 579. ණම්හි රන්ජස්ස ජො භාවකරණෙසු. ๕๗๙. ชะ (ย่อมมี) ของ รญฺช ในปัจจัย ณะ ในอรรถภาวะและกรณะ. රන්ජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තභූතස්ස න්ජස්ස ජකාරාදෙසො හොති භාවකරණඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු විහිතෙ ණකාරවතිප්පච්චයෙ පරෙ. มีการอาเทศ ญฺช ที่เป็นที่สุดของธาตุ รญฺช นี้ ให้เป็น ชะ เมื่อปัจจัยที่มี ณะ อยู่เบื้องหลัง ซึ่งถูกบัญญัติไว้ในอรรถภาวะและกรณะเหล่านี้. එත්ථ හි – ในที่นี้มีว่า – ණම්හි රන්ජස්ස කරණෙ, ජාදෙසස්ස විධානතො; අකත්තරිපි විඤ්ඤෙය්‍යො, කාරකෙ ණස්ස සම්භවොති. เมื่อมี ณะ ในอรรถกรณะของธาตุ รัญชะ เพราะมีการบัญญัติการอาเทศเป็น ชะ พึงทราบว่า ณะปัจจัยมีได้ในอการกะ แม้ในอรรถที่ไม่ใช่กัตตุ. රන්ජන්ති අනෙනාති රාගො, රඤ්ජීයති අනෙනාති වා රාගො, සයං රඤ්ජතීතිපි රාගො. ‘‘ණම්හි රන්ජස්ස ජො’’ති යොගවිභාගෙන ජකාරො. පජ්ජතෙ අනෙනාති පාදො, පතුජ්ජතෙ අනෙනාති පතොදො, ජරීයති අනෙනාති ජාරො. එවං දාරො. තථා කම්මාදීසු, භුජ්ජතීති භොගො. එවං භාගො, භාරො, ලබ්භතීති ලාභො, වොහරීයතීති වොහාරො, දීයතීති දායො, විහඤ්ඤති එතස්මාති විඝාතො, විහරන්ති එත්ථාති විහාරො, ආරමන්ති එතස්මින්ති ආරාමො. එවං පපාතො ඉච්චාදි. ย้อมติดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ราคะ, หรือถูกย้อมติดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ราคะ, หรือย้อมติดเอง ชื่อว่า ราคะ. เพราะการแยกบทว่า 'ณมฺหิ รญฺชสฺส โช' จึงมีการอาเทศเป็น ชะ. ก้าวไปด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปาทะ, ถูกแทงด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปโตทะ, ถูกทำให้แก่ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ชาระ. เช่นนั้น ทาระ. เช่นนั้นในกรรมเป็นต้น, ถูกบริโภค ชื่อว่า โภคะ. เช่นนั้น ภาค, ภาระ, ได้ ชื่อว่า ลาภะ, ถูกเรียกขาน ชื่อว่า โวหาร, ให้ ชื่อว่า ทายะ, ถูกเบียดเบียนจากสิ่งนี้ ชื่อว่า วิฆาตะ, อยู่ในที่นี้ ชื่อว่า วิหาร, ยินดีในสิ่งนี้ ชื่อว่า อาราม. เช่นนั้น ปปาตะ เป็นต้น. ‘‘ණ’’ඉති වත්තතෙ. บทว่า ‘ณะ’ ยังคงมีอยู่ 580. භාවෙ ච. ๕๘๐. และในภาวะ භාවත්ථෙ භාවාභිධෙය්‍යෙ ධාතූහි ණප්පච්චයො හොති. භූයතෙ, භවනං වා භාවො, පච්චතෙ, පචනං වා පාකො, ‘‘කගා චජාන’’න්ති කාදෙසො. ในอรรถแห่งภาวะ คือในภาวะที่พึงกล่าวถึง ณะปัจจัยย่อมมีจากธาตุทั้งหลาย. ย่อมมี หรือการมี ชื่อว่า ภาวะ, ย่อมหุง หรือการหุง ชื่อว่า ปาโก, มีการอาเทศเป็น กะ ด้วยสูตรว่า "กคาวชานํ". සිච පග්ඝරණෙ, සෙචනං සෙකො. සුච සොකෙ, සොචනං සොකො. චජ හානිම්හි, අචජ්ජිත්ථ, චජ්ජතෙ, චජ්ජිස්සතෙ, චජනං වා චාගො. යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු, ඉජ්ජිත්ථ, ඉජ්ජතෙ, ඉජ්ජිස්සතෙ, යජනං වා යාගො, යුඤ්ජනං යොගො. භජ සෙවායං, අභජ්ජිත්ථ, භජ්ජතෙ, භජ්ජිස්සතෙ, භජනං වා භාගො, අරජ්ජිත්ථ, රජ්ජතෙ, රජ්ජිස්සතෙ, රජනං වා රාගො, ජස්ස ගකාරො. ธาตุ สิจะ ในความไหลออก, การไหลออก ชื่อว่า เสโก. ธาตุ สุจะ ในความเศร้าโศก, การเศร้าโศก ชื่อว่า โสโก. ธาตุ จชะ ในความเสื่อม, สละแล้ว, ย่อมสละ, จักสละ หรือการสละ ชื่อว่า จาโค. ธาตุ ยชะ ในการบูชาเทพ การรวมกัน การกระทำ และการให้, บูชาแล้ว, ย่อมบูชา, จักบูชา หรือการบูชา ชื่อว่า ยาโค, การประกอบ ชื่อว่า โยโค. ธาตุ ภชะ ในการบำเรอ, บำเรอแล้ว, ย่อมบำเรอ, จักบำเรอ หรือการบำเรอ ชื่อว่า ภาโค, ย้อมแล้ว, ย่อมย้อม, จักย้อม หรือการย้อม ชื่อว่า ราโค, มีการอาเทศ ชะ เป็น คะ. දහ භස්මීකරණෙ, පරිඩය්හිත්ථ, පරිඩය්හති, පරිඩය්හිස්සති, පරිඩය්හනං වාති අත්ථෙ ණප්පච්චයො. ทหะ ในการทำให้เป็นเถ้า, ในอรรถว่า ได้เผาแล้ว, ย่อมเผา, จักเผา หรือการเผา ณะปัจจัยย่อมลง. ‘‘ණම්හි, වා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'ณมฺหิ' และ 'วา' ย่อมตามไป. 581. දහස්ස දො ලං. ๕๘๑. การแปลง ทะ อักษร ของ ทหะ (ธาตุ) เป็น ละ อักษร. දහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස දකාරො ලත්තමාපජ්ජතෙ ණප්පච්චයෙ පරෙ වා. පරිළාහො, පරිදාහො. භන්ජ අවමද්දනෙ, භඤ්ජනං භඞ්ගො. සන්ජ සඞ්ගෙ, සඤ්ජනං සඞ්ගො, නස්ස නිග්ගහීතං. ทะ อักษร ของธาตุชื่อว่า ทหะ นี้ ย่อมถึงความเป็น ละ อักษร เมื่อ ณะ ปัจจัยอยู่เบื้องหลังบ้าง. ปริฬาโห, ปริทาโห. ภญฺชะ ในการบดขยี้, การบดขยี้ ชื่อว่า ภงฺโค. สญฺชะ ในความข้อง, การข้อง ชื่อว่า สํโค, แปลง นะ เป็นนิคคหิต. පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කරීයති, සඞ්ඛරීයති තෙන වාති අත්ථෙ විසරුජපදාදිනා, සඞ්ඛරණන්ති අත්ථෙ ‘‘භාවෙ චා’’ති වා ණප්පච්චයො. ในอรรถว่า อันปัจจัยทั้งหลายมาประชุมกันกระทำ หรืออันปัจจัยเหล่านั้นปรุงแต่ง ด้วยสูตรว่า วิสรูชปทาทินา, ในอรรถว่า การปรุงแต่ง ณะ ปัจจัยย่อมลงด้วยสูตรว่า 'ภาเว จ' บ้าง. ‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'ณมฺหิ' ย่อมตามไป. 582. පුරසමුපපරීහි [Pg.360] කරොතිස්ස ඛඛරා වා තප්පච්චයෙසු ච. ๕๘๒. การแปลง กโรติ ธาตุ ที่อยู่หลัง ปุระ สํ อุ และ ปริ เป็น ขะ และ ขระ บ้าง ในปัจจัยเหล่านั้นด้วย. පුර සං උප පරිඉච්චෙතෙහි පරස්ස කරොතිස්ස ධාතුස්ස ඛ ඛරඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා තප්පච්චයෙ, ණප්පච්චයෙ ච පරෙ. ‘‘තප්පච්චයෙසූ’’ති බහුවචනනිද්දෙසෙන තුං ත්වාදීසුපි. ධාත්වාදෙසස්සාපි ඨානොපචාරෙන ධාතුවොහාරතො ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වුද්ධි, සඞ්ඛාරො. එවං පරික්ඛාරො, පුරෙක්ඛාරො. การอาเทศเป็น ขะ และ ขระ เหล่านี้ ย่อมมีแก่ กโรติ ธาตุ ที่อยู่หลัง ปุระ สํ อุ และ ปริ เหล่านี้บ้าง เมื่อปัจจัยเหล่านั้นอยู่เบื้องหลัง และเมื่อ ณะ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ด้วยการระบุเป็นพหูพจน์ว่า 'ตปฺปจฺจเยสุ' จึงหมายรวมถึง ตุง ตวา ปัจจัย เป็นต้นด้วย. แม้แก่ธาตุที่อาเทศแล้ว ก็เรียกโดยอุปจาระว่าเป็นธาตุ จึงมีการทำวุฒิด้วยสูตรว่า 'อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต', เป็น สํขาโร. เช่นเดียวกัน ปริกฺขาโร, ปุเรกฺขาโร. වාති කිං? උපකාරො. บทว่า 'วา' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามการอาเทศในคำว่า อุปกาโร. ලුභ ගිද්ධිම්හි, ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. දුස අප්පීතිම්හි, දුස්සන්ති තෙන, සයං වා දුස්සති, දුස්සනමත්තමෙව වා තන්ති දොසො. මුහ වෙචිත්තෙ, මුය්හන්ති තෙන, සයං වා මුය්හති, මුය්හනමත්තමෙව වා තන්ති මොහො ඉච්චාදි කත්තුකරණභාවෙසු යථාරහං යොජෙතබ්බං. ลุภะ ในความโลภ, ย่อมโลภด้วยสิ่งนั้น หรือย่อมโลภเอง หรือเพียงความโลภเท่านั้น ชื่อว่า โลโภ. ทุสะ ในความไม่ยินดี, ย่อมประทุษร้ายด้วยสิ่งนั้น หรือย่อมประทุษร้ายเอง หรือเพียงความประทุษร้ายเท่านั้น ชื่อว่า โทโส. มุหะ ในความหลง, ย่อมหลงด้วยสิ่งนั้น หรือย่อมหลงเอง หรือเพียงความหลงเท่านั้น ชื่อว่า โมโห เป็นต้น พึงประกอบในกัตตุการก กรณการก และภาวการก ตามสมควร. ගහ උපාදානෙ, ගය්හතීති අත්ථෙ විසරුජපදාදිනා කම්මනි ණප්පච්චයො. คหะ ในความยึดถือ, ในอรรถว่า อันเขาย่อมถือเอา ด้วยสูตรว่า วิสรูชปทาทินา ลง ณะ ปัจจัยในกรรม. 583. ගහස්ස ඝර ණෙ වා. ๕๘๓. การแปลง คหะ (ธาตุ) เป็น ฆระ เมื่อ ณะ ปัจจัยอยู่เบื้องหลังบ้าง. ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ඝරාදෙසො හොති වා ණප්පච්චයෙ පරෙ, සරලොපාදි, ඝරං, ඝරානි. การอาเทศเป็น ฆระ ย่อมมีแก่ธาตุชื่อว่า คหะ นี้บ้าง เมื่อ ณะ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง, มีการลบสระเป็นต้น, ฆรํ, ฆรานิ. වාති කිං? ගණ්හාති, ගහණං වා ගාහො. บทว่า 'วา' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามการอาเทศในคำว่า คณฺหาติ, หรือการถือเอา ชื่อว่า คาโห. සම්භවතීති අත්ථෙ – ในอรรถว่า ย่อมมีพร้อม – 584. ක්වි [Pg.361] ච. ๕๘๔. ลง กวิ ปัจจัยด้วย. සබ්බධාතූහි ක්විපච්චයො හොති, සො ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවති. กวิ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งปวง, และปัจจัยนั้นย่อมลงในกัตตุการก เพราะมีชื่อว่า กิตะ. 585. ක්විලොපො ච. ๕๘๕. และการลบ กวิ ปัจจัย. ක්විනො සබ්බස්ස ලොපො හොති. කිතන්තත්තා නාමමිව කත්වා ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, සම්භූ. එවං විභවතීති විභූ, අභිභූ, සයම්භූ. การลบ กวิ ปัจจัย ทั้งหมด ย่อมมี. เพราะเป็นบทที่มี กิตะ ปัจจัยเป็นที่สุด จึงทำเหมือนนาม มีการลง สิ วิภัตติ เป็นต้น, ลบ สิ, สยํภู. เช่นเดียวกัน ย่อมมีโดยวิเศษ ชื่อว่า วิภู, อภิภู, สยมฺภู. තථා ධූ කම්පනෙ, සන්ධුනාතීති සන්ධූ. භා දිත්තිම්හි, විභාතීති විභා, පභාතීති පභා, සහ, සඞ්ගම්ම වා භන්ති, භාසන්ති වා එත්ථාති සභා, සහස්ස සාදෙසො, නිග්ගහීතලොපො ච. เช่นเดียวกัน ธู ในความไหว, ย่อมไหวพร้อม ชื่อว่า สนฺธู. ภา ในความรุ่งเรือง, ย่อมรุ่งเรืองวิเศษ ชื่อว่า วิภา, ย่อมรุ่งเรืองยิ่ง ชื่อว่า ปภา, ย่อมรุ่งเรือง หรือย่อมส่องแสงร่วมกันในที่นี้ ชื่อว่า สภา, แปลง สห เป็น สะ และลบนิคคหิต. භුජෙන ගච්ඡතීති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො. ในอรรถว่า ย่อมไปด้วยขนด ลง กวิ ปัจจัย. 586. ධාත්වන්තස්ස ලොපො ක්විම්හි. ๕๘๖. การลบที่สุดธาตุ เมื่อมี กวิ ปัจจัย. ධාත්වන්තස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො හොති ක්විප්පච්චයෙ පරෙ. ක්විලොපො, භුජගො. එවං උරසා ගච්ඡතීති උරගො, තුරං සීඝං තුරිතතුරිතො ගච්ඡතීති තුරගො, ඛෙ ගච්ඡතීති ඛගො, විහායසෙ ගච්ඡතීති විහගො, විහාදෙසො, න ගච්ඡතීති අගො, නගො. การลบพยัญชนะที่สุดธาตุ ย่อมมี เมื่อ กวิ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ลบ กวิ, ภุชโค. เช่นเดียวกัน ย่อมไปด้วยอก ชื่อว่า อุรโค, ย่อมไปโดยเร็วพลัน ชื่อว่า ตุรโค, ย่อมไปในอากาศ ชื่อว่า ขโค, ย่อมไปในอากาศ ชื่อว่า วิหโค, แปลง วิหายส เป็น วิห, ย่อมไม่ไป ชื่อว่า อโค, นโค. ඛනු අවධාරණෙ සංපුබ්බො, සඞ්ඛනි, සඞ්ඛනති, සඞ්ඛනිස්සතීති වා සඞ්ඛො. රමු කීළායං, කුඤ්ජෙ රමතීති කුඤ්ජරො. ජන ජනනෙ, කම්මතො ජාතොති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ධාත්වන්තස්ස ලොපාදි පුරිමසමං, පඤ්චමීතප්පුරිසොව විසෙසො. කම්මජො විපාකො, කම්මජා පටිසන්ධි, කම්මජං රූපං[Pg.362]. එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං, අත්තජො පුත්තො. වාරිම්හි ජාතො වාරිජො. එවං ථලජො, පඞ්කජං, ජලජං, අණ්ඩජං, සිරජං, සත්තමීසමාසො. ද්වික්ඛත්තුං ජාතො ද්විජො, පච්ඡා ජාතො අනුජො ඉච්චාදි. ขนุ ในการขุด มี สํ เป็นบทหน้า, ได้ขุดแล้ว, ย่อมขุด, จักขุด ชื่อว่า สํโข. รมุ ในความเล่น, ย่อมเล่นในพุ่มไม้ ชื่อว่า กุญฺชโร. ชน ในความเกิด, ในอรรถว่า เกิดจากกรรม ลง กวิ ปัจจัย, การลบที่สุดธาตุเป็นต้นเหมือนก่อน, พิเศษเพียงเป็นปัญจมีตัปปุริสสมาส. วิบากอันเกิดจากกรรม, ปฏิสนธิอันเกิดจากกรรม, รูปอันเกิดจากกรรม. เช่นเดียวกัน จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ, อตฺตโช (บุตรผู้เกิดจากตน). เกิดในน้ำ ชื่อว่า วาริโช. เช่นเดียวกัน ถลโช, ปงฺกชํ, ชลชํ, อณฺฑชํ, สิรชํ, เป็นสัตตมีสมาส. เกิดสองครั้ง ชื่อว่า ทวิโช, เกิดภายหลัง ชื่อว่า อนุโช เป็นต้น. විද ඤාණෙ, ලොකං අවෙදීති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො. วิท ในความรู้, ในอรรถว่า ได้รู้แจ้งโลกแล้ว ลง กวิ ปัจจัย. ‘‘ක්විම්හී’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'กฺวิมฺหิ' ย่อมตามไป. 587. විදන්තෙ ඌ. ๕๘๗. ลง อู (อาคม) ที่ที่สุดของ วิท ธาตุ. විදධාතුනො අන්තෙ ඌකාරාගමො හොති ක්විම්හි, ක්විලොපො. ලොකවිදූ. การลง อู อักษรอาคม ย่อมมีที่ที่สุดของ วิท ธาตุ เมื่อ กวิ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง, ลบ กวิ, โลกวิทู. දිස පෙක්ඛණෙ, ඉමමිව නං අපස්සි, පස්සති, පස්සිස්සතීති, අයමිව දිස්සතීති වා අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො. ทิส ในความเห็น, ในอรรถว่า ได้เห็นแล้วซึ่งผู้นี้ เหมือนคนนี้, ย่อมเห็น, จักเห็น หรือในอรรถว่า ย่อมปรากฏเหมือนคนนี้ ลง กวิ ปัจจัย. ‘‘ධාත්වන්තස්ස ලොපො ක්විම්හී’’ති ධාත්වන්තලොපෙ සම්පත්තෙ – เมื่อถึงคราวลบที่สุดธาตุ ด้วยสูตรว่า 'ธาตุวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหิ' – 588. ඉයතමකිඑසානමන්තස්සරො දීඝං ක්වචි දිසස්ස ගුණං දො රං සක්ඛී ච. ๕๘๘. สระท้ายของสรรพนามคือ อิ, ย, ต, อมห, กิม, เอต, และสมาน เป็นทีฆะบ้าง, ธาตุ ทิส มีคุณ, และมีการอาเทศ ท เป็น ร, และ ส เป็น ขฺข และ อี ඉම ය ත අම්හ කිං එත සමානඉච්චෙතෙසං සබ්බනාමානං උපමානුපපදභාවෙන දිසස්ස ධාතුස්ස ගුණභූතානං අන්තො සරො දීඝමාපජ්ජතෙ, දිසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස ස ක්ඛ ඊඉච්චෙතෙ ආදෙසා ච හොන්ති. දිසස්ස දකාරො රකාරමාපජ්ජතෙති ක්විම්හි ධාත්වන්තස්ස සසද්දාදෙසං කත්වා ක්විලොපාදිම්හි ච කතෙ ඉඉති නිපාතනෙන ඉමසද්දස්සිකාරෙ, තස්සිමිනා දීඝෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. สระท้ายของสรรพนามเหล่านี้คือ อิ, ย, ต, อมห, กิม, เอต, สมาน ซึ่งเป็นอุปมาอุปบท และเป็นส่วนขยาย (คุณ) ของธาตุ ทิส ย่อมถึงความเป็นทีฆะ, และมีการอาเทศ ส, ขฺข, และ อี ที่ส่วนท้ายของธาตุ ทิส นี้. อักษร ท ของธาตุ ทิส ย่อมถึงความเป็น ร. เมื่อลง กวิปัจจัย มีการอาเทศส่วนท้ายธาตุเป็น ส-อักษร และเมื่อลบ กวิปัจจัยเป็นต้นแล้ว ด้วยการนิบาต อิ ที่ อิ-อักษรของ อิม-ศัพท์ และเมื่อทำ อิ นั้นให้เป็นทีฆะด้วยสูตรนี้แล้ว จึงมีการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น ඊදිසො [Pg.363] පුරිසො, ඊදිසා කඤ්ඤා, ඊදිසී වා, ඊදිසං චිත්තං. තථා යමිව නං පස්සති, යො විය දිස්සතීති වා යාදිසො, යාදිසා, යාදිසී, යාදිසං. තමිව නං පස්සති, සො විය දිස්සතීති වා තාදිසො, තාදිසා, තාදිසී, තාදිසං. මමිව නං පස්සති, අහං විය සො දිස්සතීති වා මාදිසො, මාදිසා, මාදිසී, මාදිසං, මඉති නිපාතනෙන අම්හසද්දස්ස මසද්දාදෙසො. කිමිව නං පස්සති, කො විය දිස්සතීති වා කීදිසො, කීදිසා, කීදිසී, කීදිසං. එතමිව නං පස්සති, එසො විය දිස්සතීති වා එදිසො, එතාදිසො වා, එදිසා, එදිසී, එදිසං, එඉති නිපාතනෙන එතසද්දස්ස එකාරො. සමානං කත්වා නං පස්සති, සමානො විය දිස්සතීති සාදිසො, සදිසො, සඉති නිපාතනෙන සමානස්ස සාදෙසො, තදන්තස්ස වා දීඝො, සාදිසා, සාදිසී, සදිසා, සදිසී, සාදිසං, සදිසං. บุรุษเช่นนี้ (อีทิโส), นางสาวเช่นนี้ (อีทิสา หรือ อีทิสี), จิตเช่นนี้ (อีทิสํ). เช่นเดียวกัน เห็นเขาเหมือนใด หรือเขาปรากฏเหมือนใด คือ ยาทิโส, ยาทิสา, ยาทิสี, ยาทิสํ. เห็นเขาเหมือนนั้น หรือเขาปรากฏเหมือนนั้น คือ ตาทิโส, ตาทิสา, ตาทิสี, ตาทิสํ. เห็นเขาเหมือนเรา หรือเขาปรากฏเหมือนเรา คือ มาทิโส, มาทิสา, มาทิสี, มาทิสํ, ด้วยการนิบาต ม เป็นอาเทศของ อมห-ศัพท์. เห็นเขาเหมือนอะไร หรือเขาปรากฏเหมือนอะไร คือ กีทิโส, กีทิสา, กีทิสี, กีทิสํ. เห็นเขาเหมือนนี้ หรือเขาปรากฏเหมือนนี้ คือ เอทิโส หรือ เอตาทิโส, เอทิสา, เอทิสี, เอทิสํ, ด้วยการนิบาต เอ เป็นอาเทศของ เอต-ศัพท์. ทำเขาให้เหมือนกัน หรือเขาปรากฏเหมือนกัน คือ สาทิโส, สทิโส, ด้วยการนิบาต ส เป็นอาเทศของ สมาน-ศัพท์ หรือสระท้ายของศัพท์นั้นเป็นทีฆะ, สาทิสา, สาทิสี, สทิสา, สทิสี, สาทิสํ, สทิสํ දකාරස්ස රකාරාදෙසෙ පන ඊරිසො, යාරිසො, තාරිසො, මාරිසො, කීරිසො, එරිසො, සාරිසො, සරිසො. ක්ඛාදෙසෙ ඊදික්ඛො, යාදික්ඛො, තාදික්ඛො, මාදික්ඛො, කීදික්ඛො, එදික්ඛො, සාදික්ඛො, සදික්ඛො. රකාරාදෙසෙ සාරික්ඛො, සරික්ඛො, ඊකාරාදෙසෙ ඊදී, යාදී, තාදී, මාදී, කීදී, එදී, සාදී. แต่เมื่อมีการอาเทศ ท เป็น ร เป็น อีริโส, ยาริโส, ตาริโส, มาริโส, กีริโส, เอริโส, สาริโส, สริโส. เมื่อมีการอาเทศเป็น ขฺข เป็น อีทิกโข, ยาทิกโข, ตาทิกโข, มาทิกโข, กีทิกโข, เอทิกโข, สาทิกโข, สทิกโข. เมื่อมีการอาเทศเป็น ร (ในรูป ขฺข) เป็น สาริกโข, สริกโข. เมื่อมีการอาเทศเป็น อี เป็น อีที, ยาที, ตาที, มาที, กีที, เอที, สาที චසද්දෙන තුම්හාදිඋපපදෙපි තුම්හෙ විය දිස්සතීති තුම්හාදිසො, තුම්හාදිසී, ඛන්ධා විය දිස්සන්තීති ඛන්ධාදිසා ඉච්චාදි. ด้วย จ-ศัพท์ แม้ในอุปบทมี ตุมหะ เป็นต้น เช่น ปรากฏเหมือนท่านทั้งหลาย คือ ตุมหาทิโส, ตุมหาทิสี. ปรากฏเหมือนขันธ์ทั้งหลาย คือ ขันธาทิสา เป็นต้น ධර ධාරණෙ, අපායෙස්වපතමානෙ අධිගතමග්ගාදිකෙ සත්තෙ ධාරෙති, ධරන්ති තෙනාති වා, සලක්ඛණං ධාරෙති වා, පච්චයෙහි ධරීයති වාති අත්ථෙ – ธร ธาตุ ในความหมายว่า ทรงไว้ (ธา รเณ), ในความหมายว่า ย่อมทรงสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่ตกไปในอบาย ผู้บรรลุมรรคเป็นต้นไว้, หรือสัตว์ทั้งหลายย่อมทรงไว้ด้วยเหตุนั้น, หรือย่อมทรงไว้ซึ่งลักษณะของตน, หรืออันปัจจัยทั้งหลายย่อมทรงไว้ ในความหมายว่า - 589. ධරාදීහි [Pg.364] රම්මො. ๕๘๙. ลง รัมมปัจจัย หลังธาตุมี ธร เป็นต้น ධරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රම්මප්පච්චයො හොති. ย่อมมี รัมมปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี ธร เป็นต้น සො ච – และปัจจัยนั้น - කම්මග්ගහණභො භාව- කම්මෙසූතෙත්ථ වෙදියො; අකත්තරිපි හොතීති, කාරකෙ රම්මප්පච්චයො. พึงทราบว่า ในบทว่า 'กัมมัคคหณโภ ภาวะ-กัมเมสุ' นี้ (รัมมปัจจัย) ย่อมมีแม้ในอการกะ; รัมมปัจจัยในกากะ රාදිලොපො, ධම්මො, එවං කරීයතීති කම්මං. වර වරණෙ, වම්මං. มีการลบ ร เป็นต้น เป็น ธัมโม. อันบุคคลพึงกระทำอย่างนี้ ชื่อว่า กัมมัง. วร ธาตุ ในความหมายว่า เลือก (วรเณ) เป็น วัมมัง සංස පසංසනෙ පපුබ්බො, පියඉච්චුපපදං, පියං පසංසිතුං සීලං යස්සාති වා පියං පසංසනසීලො, පියං පසංසනධම්මො, පියං පසංසනෙ සාධුකාරීති වා අත්ථෙ – สํส ธาตุ ในความหมายว่า สรรเสริญ (ปสังสเน) มี ป เป็นบทหน้า มี ปิย เป็นอุปบท ในความหมายว่า มีปกติสรรเสริญสิ่งที่รัก, หรือมีธรรมะคือการสรรเสริญสิ่งที่รัก, หรือผู้กระทำดีในการสรรเสริญสิ่งที่รัก ในความหมายว่า - 590. තස්සීලාදීසු ණීත්වාවී ච. ๕๙๐. ลงปัจจัย ณี, ตุ และ อาวี ในความหมายมี ตัสสีละ เป็นต้น සීලං පකති, තස්සීල තද්ධම්ම තස්සාධුකාරීස්වත්ථෙසු ගම්‍යමානෙසු සබ්බධාතූහි ණී තු ආවීඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති කත්තරි ණීපච්චයො, සංයොගන්තත්තාන වුද්ධි. සෙසං නෙය්‍යං. ศีล คือ ปกติ, เมื่อความหมายว่า มีปกติเช่นนั้น (ตัสสีละ), มีธรรมะเช่นนั้น (ตัทธัมมะ), ผู้กระทำดีเช่นนั้น (ตัสสาธุกาลี) ปรากฏอยู่, ปัจจัยเหล่านี้คือ ณี, ตุ, อาวี ย่อมมีหลังธาตุทั้งปวง. ณีปัจจัยในกัตตุวาจก ไม่มีการพฤทธิ์เพราะเป็นธาตุที่มีสังโยคเป็นที่สุด. ที่เหลือพึงทราบ පියපසංසී රාජා. අථ වා පියං පසංසි, පසංසති, පසංසිස්සති වා සීලෙන වා ධම්මෙන වා සාධු වාති පියපසංසී, පියපසංසිනී, පියපසංසි කුලං. බ්‍රහ්මං චරිතුං සීලං යස්සාති වා බ්‍රහ්මං චරති සීලෙන, ධම්මෙන, සාධු වාති බ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහ්මචාරිනී, බ්‍රහ්මචාරි. එවං සච්චවාදී, ධම්මවාදී, සීඝයායී, පාපකාරී, මාලාකාරී ඉච්චාදි. พระราชาผู้มีปกติสรรเสริญสิ่งที่รัก (ปิยปสังสิ). อีกอย่างหนึ่ง ผู้สรรเสริญสิ่งที่รักแล้ว, กำลังสรรเสริญ, หรือจักสรรเสริญ โดยปกติ หรือโดยธรรม หรือโดยความดี คือ ปิยปสังสิ (ปุงลิงค์), ปิยปสังสินี (อิตถีลิงค์), ปิยปสังสิ (นปุงสกลิงค์). หรือผู้มีปกติประพฤติพรหมจรรย์, หรือผู้ประพฤติพรหมจรรย์โดยปกติ, โดยธรรม, หรือโดยความดี คือ พรหมจารี, พรหมจารินี, พรหมจาริ. เช่นเดียวกัน สัจจวาที (ผู้มีปกติกล่าวคำจริง), ธัมมวาที (ผู้มีปกติกล่าวธรรม), สีฆยายี (ผู้มีปกติไปเร็ว), ปาปกาลี (ผู้มีปกติทำบาป), มาลากาลี (ผู้มีปกติทำพวงมาลัย) เป็นต้น චසද්දෙන අත්තමානෙපි ණී, පණ්ඩිතං අත්තානං මඤ්ඤතීති පණ්ඩිතමානී බාලො, බහුස්සුතමානී ඉච්චාදි. ด้วย จ-ศัพท์ แม้ในความหมายว่าสำคัญตน (อัตตมานะ) ก็ลง ณีปัจจัย เช่น คนพาลผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต คือ ปัณฑิตมานี, ผู้สำคัญตนว่าเป็นพหูสูต (พหุสสุตมานี) เป็นต้น වතු [Pg.365] වත්තනෙ පපුබ්බො, පසය්හ පවත්තිතුං සීලං යස්සාති අත්ථෙ ඉමිනා තුප්පච්චයො, පසය්හපවත්තා. අථ වා වච වියත්තියං වාචායං, පසය්හ පවත්තිතුං සීලමස්සාති පසය්හපවත්තා, පසය්හපවත්තාරො, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි, සෙසං කත්තුසමං. วตุ ธาตุ ในความหมายว่า เป็นไป (วัตตเน) มี ป เป็นบทหน้า ในความหมายว่า มีปกติเป็นไปโดยข่มขี่ ย่อมลง ตุ-ปัจจัย ด้วยสูตรนี้ เป็น ปสยหปวัตตา. อีกอย่างหนึ่ง วจ ธาตุ ในความหมายว่า กล่าวให้ชัดเจน (วิยัตติยัง วาจายัง) มีปกติเป็นไปโดยข่มขี่ คือ ปสยหปวัตตา, ปสยหปวัตตาโร. เพราะความเป็นธาตุมี ภุชะ เป็นต้น จึงมีการลบที่สุดธาตุและซ้อนอักษร. ที่เหลือเหมือนกัตตุวาจก භයං පස්සිතුං සීලං යස්සාති වා භයං දස්සනසීලො, භයං දස්සනධම්මො, භයං දස්සනෙ සාධුකාරීති වා භයදස්සාවී, භයදස්සාවිනී, භයදස්සාවි චිත්තං. එවං ආදීනවදස්සාවී. หรือผู้มีปกติเห็นภัย, หรือผู้มีปกติเห็นภัย, หรือผู้มีธรรมะคือการเห็นภัย, หรือผู้กระทำดีในการเห็นภัย คือ ภยทัสสาวี (ปุงลิงค์), ภยทัสสาวินี (อิตถีลิงค์), ภยทัสสาวิ (นปุงสกลิงค์ - จิต). เช่นเดียวกัน อาทีนวทัสสาวี (ผู้มีปกติเห็นโทษ) ‘‘තස්සීලාදීසූ’’ති අධිකාරො. บทว่า 'ตัสสีลาทีสุ' เป็นบทตามไป (อธิการะ) 591. සද්ද කු ධ ච ල ම ණ්ඩ ත්ථ රුචාදීහි යු. ๕๙๑. ลง ยุ-ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี สัททะ, กุธะ, จะละ, มัณฑะ และ รุจะ เป็นต้น සද්ද කු ධ ච ල මණ්ඩත්ථෙහි ධාතූහි, රුචාදීහි ච යුප්පච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු. ย่อมมี ยุ-ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี สัททะ, กุธะ, จะละ, มัณฑะ และหลังธาตุทั้งหลายมี รุจะ เป็นต้น ในความหมายมี ตัสสีละ เป็นต้น ඝුස සද්දෙ, ඝොසිතුං සීලං අස්සාති වා ඝොසනසීලොති වා අඝොසයි, ඝොසයති, ඝොසයිස්සති සීලෙන, ධම්මෙන, සාධු වාති අත්ථෙ ඉමිනා යුප්පච්චයො, තස්ස ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති අනාදෙසො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, සො ඝොසනො, සා ඝොසනා. භාස වියත්තියං වාචායං, භාසිතුං සීලමස්සාති වා භාසනසීලො, භාසනධම්මො, භාසනෙ සාධුකාරීති වා භාසනො. ฆุส ธาตุ ในความหมายว่า เสียง (สัทเท), ในความหมายว่า มีปกติเปล่งเสียง, หรือมีปกติเปล่งเสียง, หรือเปล่งเสียงแล้ว, กำลังเปล่งเสียง, จักเปล่งเสียง โดยปกติ, โดยธรรม, หรือโดยความดี ย่อมลง ยุ-ปัจจัย ด้วยสูตรนี้, มีการอาเทศ ยุ เป็น อนะ ด้วยสูตร 'อนกา ยุณวูนะ', มีการพฤทธิ์ด้วยสูตร 'อัญเญสุ จ', เขาชื่อว่า โฆสโน, นางชื่อว่า โฆสนา. ภาส ธาตุ ในความหมายว่า กล่าวให้ชัดเจน (วิยัตติยัง วาจายัง), ในความหมายว่า มีปกติกล่าว, หรือมีปกติกล่าว, หรือมีธรรมะคือการกล่าว, หรือผู้กระทำดีในการกล่าว คือ ภาสโน කුධ කොපෙ, කුජ්ඣිතුං සීලමස්සාති වා කුජ්ඣනසීලොති වා කොධනො, කොධනා, කොධනං. กุธ ธาตุ ในความหมายว่า โกรธ (โกเป), ในความหมายว่า มีปกติโกรธ, หรือมีปกติโกรธ คือ โกธโน, โกธนา, โกธนัง රුස රොසෙ, රොසිතුං සීලමස්සාති වා රොසනසීලොති වා රොසනො. รุส ธาตุ ในความหมายว่า โกรธ (โรเส), ในความหมายว่า มีปกติโกรธ, หรือมีปกติโกรธ คือ โรสโน චල කම්පනෙ, චලිතුං සීලං යස්සාති වා චලති සීලෙනාති වා චලනො. කපිචලනෙ, කම්පිතුං සීලං යස්සාති වා [Pg.366] අකම්පි, කම්පති, කම්පිස්සති සීලෙනාති වා කම්පනො, ඉකාරානුබන්ධිධාතුසරතො ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා නිග්ගහීතාගමො. ඵදි කිඤ්චිචලනෙ, ඵන්දිතුං සීලං යස්සාති වා ඵන්දති සීලෙනාති වා ඵන්දනො. จะละ ธาตุ ในความหมายว่า หวั่นไหว (กัมปเน), ในความหมายว่า มีปกติหวั่นไหว, หรือหวั่นไหวโดยปกติ คือ จะละโน. กปิ ธาตุ ในความหมายว่า หวั่นไหว (จะละเน), ในความหมายว่า มีปกติหวั่นไหว, หรือหวั่นไหวแล้ว, กำลังหวั่นไหว, จักหวั่นไหวโดยปกติ คือ กัมปะโน, เพราะสระของธาตุที่มี อิ เป็นอนุพันธ์ จึงมีการลงนิคคหิตอาคมด้วยสูตร 'ควจิ ธาตุ...' เป็นต้น หรือด้วยสูตร 'นิคคหีตัญจะ'. ผทิ ธาตุ ในความหมายว่า หวั่นไหวเล็กน้อย (กิญจิจละเน), ในความหมายว่า มีปกติหวั่นไหว, หรือหวั่นไหวโดยปกติ คือ ผันทะโน මඩි භූසායං, මණ්ඩයිතුං සීලං යස්සාති වා මණ්ඩයති සීලෙනාති වා මණ්ඩනො. භූස අලඞ්කාරෙ, භූසනසීලොති වා අභූසයි, භූසයති, භූයයිස්සති සීලෙනාති වා භූසනො, භූසනා, භූසනං. ธาตุ มฑิ ในความประดับ, ผู้มีปกติประดับ หรือผู้ประดับด้วยปกติ หรือผู้ประดับ (maṇḍano). ธาตุ ภูส ในความประดับ, ผู้มีปกติประดับ หรือผู้ประดับแล้ว, กำลังประดับ, จักประดับด้วยปกติ หรือผู้ประดับ (bhūsano), การประดับ (bhūsanā), เครื่องประดับ (bhūsanaṃ). රුච දිත්තිම්හි, අරුච්චි, රුච්චති, රුච්චිස්සති සීලෙනාති වා රොචනො. ජුත දිත්තිම්හි, අජොති, ජොතති, ජොතිස්සති සීලෙනාති වා ජොතනො. වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ, වඩ්ඪිතුං සීලමස්සාති වඩ්ඪනො ඉච්චාදි. ธาตุ รุจ ในความรุ่งเรือง, ผู้รุ่งเรืองแล้ว, กำลังรุ่งเรือง, จักรุ่งเรืองด้วยปกติ หรือผู้รุ่งเรือง (rocano). ธาตุ ชุต ในความรุ่งเรือง, ผู้รุ่งเรืองแล้ว, กำลังรุ่งเรือง, จักรุ่งเรืองด้วยปกติ หรือผู้รุ่งเรือง (jotano). ธาตุ วฑฺฒ ในความเจริญ, ผู้มีปกติเจริญ (vaḍḍhano) เป็นต้น. 592. පාරාදිගමිම්හා රූ. ๕๙๒. ปัจจัย รู ลงหลังธาตุ คมิ ที่มี ปาร เป็นต้น เป็นบทหน้า. පාරාදිඋපපදෙහි පරස්මා ගමිඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරො රූපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු කත්තරියෙව. පාරො ආදි යෙසං තෙ පාරාදයො, පාරාදීහි ගමි පාරාදිගමි. රාදිලොපො, භවපාරං ගන්තුං සීලං යස්සාති වා භවපාරං ගමනසීලො, භවපාරං ගමනධම්මො, භවපාරං ගමනෙ සාධුකාරීති වා භවපාරගූ, භවපාරගුනො. අන්තං ගමනසීලො අන්තගූ. එවං වෙදගූ, අද්ධගූ. ปัจจัย รู ย่อมลงหลังธาตุ คมิ นี้ ซึ่งมีบทหน้าคือ ปาร เป็นต้น ในอรรถมีตัสสีละเป็นต้น ในกัตตุการกเท่านั้น. บทว่า ปาร เป็นต้นของบทเหล่านั้น บทเหล่านั้นชื่อว่า ปาราทิ. ธาตุ คมิ ที่มี ปาร เป็นต้น (เป็นบทหน้า) ชื่อว่า ปาราทิคมี. มีการลบ ร เป็นต้น. ผู้มีปกติไปสู่ฝั่งแห่งภพ หรือผู้มีปกติไปสู่ฝั่งแห่งภพ, ผู้มีธรรมดาไปสู่ฝั่งแห่งภพ, หรือผู้กระทำดีในการไปสู่ฝั่งแห่งภพ ชื่อว่า ภวปารคู, ภวปารคุโน. ผู้มีปกติไปสู่ที่สุด ชื่อว่า อันตคู. เช่นนี้แล เวทคู, อัทธคู. ‘‘රූ’’ති වත්තතෙ. บทว่า "รู" ย่อมตามไป. 593. භික්ඛාදිතො ච. ๕๙๓. และลงหลังธาตุ ภิกฺข เป็นต้น. භික්ඛඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රූපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු. භික්ඛ යාචනෙ, භික්ඛිතුං සීලං යස්සාති වා අභික්ඛි, භික්ඛති, භික්ඛිස්සති සීලෙනාති වා භික්ඛනධම්මොති [Pg.367] වා භික්ඛනෙ සාධුකාරීති වා භික්ඛු, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රස්සත්තං. ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු, සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීතිපි භික්ඛු, විජානිතුං සීලං යස්ස, විජානනසීලොති වා විඤ්ඤූ, සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ. එවං මත්තඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ, අත්ථඤ්ඤූ, කාලඤ්ඤූ, කතඤ්ඤූ ඉච්චාදයො. ปัจจัย รู ย่อมมีหลังธาตุ ภิกฺข เป็นต้น ในอรรถมีตัสสีละเป็นต้น. ธาตุ ภิกฺข ในความขอ ผู้มีปกติขอ หรือผู้ขอแล้ว, กำลังขอ, จักขอด้วยปกติ หรือผู้มีธรรมดาขอ หรือผู้กระทำดีในการขอ ชื่อว่า ภิกษุ. มีการทำสระให้สั้นด้วยบทว่า "ในบางแห่ง ธาตุ" เป็นต้น. ธาตุ อิกฺข ในความเห็นและการกำหนด ผู้เห็นภัยในสงสาร ชื่อว่า ภิกษุ ด้วย. ผู้มีปกติเพื่อจะรู้ หรือผู้มีปกติรู้ ชื่อว่า วิญญู. ผู้รู้ซึ่งสิ่งทั้งปวง ชื่อว่า สัพพัญญู. เช่นนี้แล ผู้รู้ประมาณ (mattaññū), ผู้รู้ธรรม (dhammaññū), ผู้รู้อรรถ (atthaññū), ผู้รู้กาล (kālaññū), ผู้รู้คุณที่ทำแล้ว (kataññū) เป็นต้น. 594. හනත්‍යාදීනං ණුකො. ๕๙๔. ปัจจัย ณุกะ ย่อมมีหลังธาตุ หน เป็นต้น. හනත්‍යාදීනං ධාතූනමන්තෙ ණුකප්පච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු කත්තරි, අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, ණකාරො වුද්ධත්ථො. ආහනනසීලො ආඝාතුකො, ඝාතාදෙසො, සරලොපාදි, කරණසීලො කාරුකො සිප්පි. භී භයෙ, භායනසීලො භීරුකො, රකාරාගමො. අව රක්ඛණෙ, ආවුකො පිතා. ปัจจัย ณุกะ ย่อมมีในที่สุดแห่งธาตุ หน เป็นต้น ในอรรถมีตัสสีละเป็นต้น ในกัตตุการก. ฉัฏฐีวิภัตติลงในความมุ่งหมายถึงที่สุด. ณ อักษร มีประโยชน์ในการวุฒิ. ผู้มีปกติประหาร ชื่อว่า อาฆาตุกะ มีการอาเทศเป็น ฆาต มีการลบสระเป็นต้น. ช่างผู้มีปกติกระทำ ชื่อว่า การุกะ. ธาตุ ภี ในความกลัว ผู้มีปกติกลัว ชื่อว่า ภีรุกะ มี ร อาคม. ธาตุ อว ในความรักษา บิดาผู้รักษา ชื่อว่า อาวุกะ. 595. සංහනඤ්ඤාය වා රො ඝො. ๕๙๕. ปัจจัย ร และการอาเทศเป็น ฆ ย่อมมีบ้าง หลังธาตุ หน ที่มี สํ เป็นบทหน้า และหลังธาตุ อัญญะ. සංපුබ්බාය හනඉච්චෙතාය ධාතුයා, අඤ්ඤාය ච ධාතුයා පරො රප්පච්චයො හොති, හනස්ස ඝො ච. වාග්ගහණං සම්පිණ්ඩනත්ථං, විකප්පනත්ථං වා, තෙන සඞ්ඝාතොතිපි සිද්ධං හොති. ปัจจัย ร ย่อมมีหลังธาตุ หน นี้ ซึ่งมี สํ เป็นบทหน้า และหลังธาตุ อัญญะ และมีการอาเทศ หน เป็น ฆ. การถือเอาบทว่า วา เพื่อประมวลเข้าด้วยกัน หรือเพื่อความวิกัป. ด้วยเหตุนั้น แม้บทว่า สังฆาตะ ก็สำเร็จด้วย. හනස්සෙවායං ඝො හොති, අභිධානානුරූපතො; අසංපුබ්බා ච රො තෙන, පටිඝොතිපි සිජ්ඣති. การอาเทศเป็น ฆ นี้ ย่อมมีแก่ธาตุ หน เท่านั้น ตามความสมควรแก่การกล่าว. และปัจจัย ร ย่อมมีหลังธาตุที่ไม่มี สํ เป็นบทหน้า ด้วยเหตุนั้น แม้บทว่า ปฏิฆะ ก็สำเร็จด้วย. හන හිංසාගතීසු සං පුබ්බො, සංහනති සමග්ගං කම්මං සමුපගච්ඡති, සම්මදෙව කිලෙසදරථෙ හනතීති වා සඞ්ඝො, රාදිලොපො[Pg.368], සමන්තතො නගරස්ස බාහියෙ ඛඤ්ඤතීති පරිඛා, ඉත්ථියං ආපච්චයො, අන්තං කරොතීති අන්තකො මච්චු. หน ธาตุ ในความเบียดเบียนและการไป มี สํ เป็นบทหน้า. ย่อมรวบรวม คือเข้าถึงกรรมที่พร้อมเพรียงกัน หรือย่อมประหารความเร่าร้อนแห่งกิเลสโดยชอบ ชื่อว่า สงฆ์. มีการลบ ร เป็นต้น. สิ่งที่ถูกขุดโดยรอบในภายนอกแห่งพระนคร ชื่อว่า คู (parikhā) มี อา ปัจจัย ในอิตถีลิงค์. ผู้กระทำซึ่งที่สุด ชื่อว่า มัจจุผู้กระทำที่สุด (antako maccu). ‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති වත්තතෙ. บทว่า "ในภาวะและกรรม" (Bhāvakammesu) ย่อมตามไป. 596. නන්දාදීහි යු. ๕๙๖. ยุ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี นนฺท เป็นต้น. නන්දඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරො යුප්පච්චයො හොති භාවකම්මෙසු. ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති යුප්පච්චයස්ස අනාදෙසො, නන්ද සමිද්ධිම්හි, නන්ද නන්දනෙ වා. භාවෙ – නන්දීයතෙ නන්දනං. කම්මෙ – අනන්දීයිත්ථ, නන්දීයති, නන්දීයිස්සති, නන්දිතබ්බන්ති වා නන්දනං වනං, ගය්හති, ගහණීයං වා ගහණං, ගණ්හනං වා, චරිතබ්බං චරණං, භූයතෙ භවනං, හූයතෙ හවනං. රුන්ධිතබ්බං රුන්ධනං, රොධනං වා, භුඤ්ජිතබ්බං භුඤ්ජනං, භොජනං වා. බුජ්ඣිතබ්බං බුජ්ඣනං, බොධනං වා. සූයති, සුති වා සවණං, පාපීයතීති පාපුණනං, පාපනං වා, පාලීයතීති පාලනං ඉච්චාදි. ยุ ปัจจัย ย่อมมีเบื้องหลังธาตุทั้งหลายมี นนฺท เป็นต้น ในอรรถภาวะและกรรม. มีการอาเทศ ยุ ปัจจัย เป็น อน ด้วยสูตรว่า "อนกา ยุณฺวูนํ". นนฺท ธาตุ ในความสำเร็จ หรือ นนฺท ธาตุ ในความยินดี. ในอรรถภาวะ - nandīyate ชื่อว่า nandanaṃ (การยินดี). ในอรรถกรรม - ป่าที่ถูกยินดีแล้ว, กำลังยินดี, จักยินดี หรือควรยินดี ชื่อว่า nandanaṃ vanaṃ. สิ่งที่ถูกถือเอา หรือควรถือเอา ชื่อว่า gahaṇaṃ หรือ gaṇhanaṃ. สิ่งที่ควรประพฤติ ชื่อว่า caraṇaṃ. ความเป็น ชื่อว่า bhavanaṃ. การบูชา ชื่อว่า havanaṃ. สิ่งที่ควรกั้น ชื่อว่า rundhanaṃ หรือ rodhanaṃ. สิ่งที่ควรบริโภค ชื่อว่า bhuñjanaṃ หรือ bhojanaṃ. สิ่งที่ควรรู้ ชื่อว่า bujjhanaṃ หรือ bodhanaṃ. การฟัง ชื่อว่า savaṇaṃ. การถึง ชื่อว่า pāpuṇanaṃ หรือ pāpanaṃ. การรักษา ชื่อว่า pālanaṃ เป็นต้น. ‘‘යූ’’ති වත්තතෙ. บทว่า "ยุ" (Yū) ย่อมตามไป. 597. කත්තුකරණපදෙසෙසු ච. ๕๙๗. และในอรรถกัตตุ การณะ และปเทสะ. කත්තුකරණපදෙසඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ච සබ්බධාතූහි යුප්පච්චයො හොති. එත්ථ ච පදෙසොති අධිකරණකාරකං වුච්චති. කත්තරි තාව – රජං හරතීති රජොහරණං තොයං. ආරමණං විජානාතීති විඤ්ඤාණං, විජානනං වා, ආනනජාදෙසා. ඝා ගන්ධොපාදානෙ, ඝායතීති ඝානං, ඣෙ චින්තායං, ඣායතීති ඣානං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ආත්තං. และปัจจัย ยุ ย่อมมีหลังธาตุทั้งปวง ในอรรถเหล่านี้คือ กัตตุการก, กรณการก และปเทส. ในที่นี้ บทว่า ปเทส หมายถึง อธิกรณการก. ในกัตตุการกก่อน – น้ำที่นำไปซึ่งธุลี ชื่อว่า รโชหรณะ (rajoharaṇaṃ). สิ่งที่รู้ซึ่งอารมณ์ ชื่อว่า วิญญาณ (viññāṇaṃ), หรือ วิชานนะ (vijānanaṃ) มีการอาเทศเป็น อานะ และ อานะ. ธาตุ ฆา ในความถือเอาซึ่งกลิ่น สิ่งที่ดมกลิ่น ชื่อว่า ฆานะ (ghānaṃ). ธาตุ เฌ ในความตรึก สิ่งที่เพ่ง ชื่อว่า ฌาน (jhānaṃ) มีการทำเป็น อา ด้วยสูตรว่า "ควจิ ธาตุ" เป็นต้น. කරණෙ [Pg.369] – කර කරණෙ, කරොති තෙනාති කරණං, යථාසරූපං සද්දා බ්‍යාකරීයන්ති එතෙනාති බ්‍යාකරණං. පූර පූරණෙ, පූරයති තෙනාති පූරණං. දීයති අනෙනාති දානං, පමීයති අනෙනාති පමානං, වුච්චති අනෙනාති වචනං, පනුදති, පනුජ්ජතෙ අනෙනාති වා පනූදනො. සූද පග්ඝරණෙ, සූදති, සුජ්ජතෙ අනෙනාති වා සූදනො, සුණාති, සූයති එතෙනාති වා සවණං. ලූ ඡෙදනෙ, ලුනාති, ලූයති අනෙනාති වා ලවනං, ලවණං, ලොණං වා. නයති, නීයති එතෙනාති වා නයනං. පූ පවනෙ, පුනාති, පූයතෙ අනෙනාති වා පවනො, සමෙති, සමීයති වා පාපං අනෙනාති සමණො, සමණං වා. තථා භාවෙති, භාවීයති එකායාති වා භාවනා. එවං පාචනං, පාචාපනං ඉච්චාදි. ในกรณการก – ธาตุ กร ในความกระทำ สิ่งที่กระทำด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า กรณะ (karaṇaṃ). ศัพท์ทั้งหลายถูกจำแนกตามลักษณะด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ไวยากรณ์ (byākaraṇaṃ). ธาตุ ปูร ในความเต็ม สิ่งที่ทำให้เต็มด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ปูรณะ (pūraṇaṃ). สิ่งที่ให้ด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ทาน (dānaṃ). สิ่งที่ถูกวัดด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ประมาณ (pamānaṃ). สิ่งที่ถูกกล่าวด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า วจนะ (vacanaṃ). สิ่งที่ขับไล่ หรือถูกขับไล่ด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ปนูทนะ (panūdano). ธาตุ สูท ในความไหลออก สิ่งที่ไหลออก หรือถูกไหลออกด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า สูทนะ (sūdano). สิ่งที่ฟัง หรือถูกฟังด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า สวณะ (savaṇaṃ). ธาตุ ลู ในความตัด สิ่งที่ตัด หรือถูกตัดด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ลวนะ (lavanaṃ), หรือ ลวณะ (lavaṇaṃ), หรือ โลณะ (loṇaṃ). สิ่งที่นำไป หรือถูกนำไปด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า นยนะ (nayanaṃ). ธาตุ ปู ในความชำระ สิ่งที่ชำระ หรือถูกชำระด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ปวนะ (pavano). บาปย่อมสงบ หรือถูกทำให้สงบด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า สมณะ (samaṇo) หรือ สมณะ (samaṇaṃ). เช่นนั้นแล สิ่งที่อบรม หรือถูกอบรมด้วยปัญญานั้น ชื่อว่า ภาวนา (bhāvanā). เช่นนี้แล ปาจนะ (pācanaṃ), ปาจาปนะ (pācāpanaṃ) เป็นต้น. අධිකරණෙ – ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, තිට්ඨති තස්මින්ති ඨානං. එවං සයනං, සෙනං වා, ආසනං, අධිකරීයති එත්ථාති අධිකරණං. ในอธิกรณการก - ฐา ธาตุ ในความหยุดการไป, สิ่งที่ตั้งอยู่ในที่นั้น ชื่อว่า ฐานะ (ṭhānaṃ). เช่นเดียวกับ สยนะ (sayanaṃ), หรือ เสนะ (senaṃ), อาสนะ (āsanaṃ). สิ่งที่ถูกกระทำในที่นั้น ชื่อว่า อธิกรณ์ (adhikaraṇaṃ). චසද්දෙන සම්පදානාපාදානෙසුපි – සම්මා පකාරෙන දදාති අස්සාති සම්පදානං, අපෙච්ච එතස්මා ආදදාතීති අපාදානං. ด้วย จ ศัพท์ แม้ในสัมปทานการกและอปาทานการก - ย่อมให้แก่ผู้นั้นโดยประการอันชอบ ชื่อว่า สัมปทาน (sampadānaṃ), ย่อมรับเอาไปจากสิ่งนี้ ชื่อว่า อปาทาน (apādānaṃ). 598. සඤ්ඤායං දාධාතො ඉ. ๕๙๘. ลง อิ ปัจจัย หลัง ทา ธาตุ และ ธา ธาตุ ในความหมายที่เป็นชื่อ. සඤ්ඤායං ගම්‍යමානායං දාධාඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ඉප්පච්චයො හොති, භාවකම්මාදිඅධිකාරෙවායං, සරලොපාදි. දා දානෙ ආපුබ්බො, ආදීයතීතිආදි. එවං උපාදි. ධා ධාරණෙ[Pg.370], උදකං දධාතීති උදධි, තෙසු වුද්ධිලොපාදිනා සඤ්ඤායං උදකස්ස උදාදෙසො. ජලං ධීයතෙ අස්මින්ති ජලධි, වාලානි දධාති තස්මින්ති වාලධි, සන්ධීයති, සන්දධාතීති වා සන්ධි, නිධීයතීති නිධි. එවං විධීයති, විදධාති, විධානං වා විධි, සම්මා, සමං වා චිත්තං ආදධාතීති සමාධි. เมื่อจะกล่าวถึงชื่อ ปัจจัย อิ ย่อมลงหลังธาตุเหล่านี้คือ ทา และ ธา, ปัจจัยนี้ลงในอรรถมีภาวะและกรรมเป็นต้น, มีการลบสระเป็นต้น. ทา ธาตุ ในความให้ มี อา เป็นบทหน้า, สิ่งที่ถูกถือเอา ชื่อว่า อาที. เช่นนั้น อุปาทิ. ธา ธาตุ ในความทรงไว้, สิ่งที่ทรงไว้ซึ่งน้ำ ชื่อว่า อุทธิ (ทะเล). ในบทเหล่านั้น มีการอาเทศ อุทกะ เป็น อุท ในความหมายว่าชื่อ ด้วยวุฑฒิและโลปะเป็นต้น. น้ำถูกทรงไว้ในที่นั้น ชื่อว่า ชลธิ (ทะเล), ทรงไว้ซึ่งขนในที่นั้น ชื่อว่า วาลธิ (หาง), สิ่งที่ถูกต่อ หรือย่อมต่อกัน ชื่อว่า สนธิ, สิ่งที่ถูกเก็บไว้ ชื่อว่า นิธิ. เช่นนั้น สิ่งที่ถูกจัดแจง, จัดแจง หรือการจัดแจง ชื่อว่า วิธี, การตั้งจิตไว้โดยชอบ หรือโดยสม่ำเสมอ ชื่อว่า สมาธิ. 599. ඉත්ථියමතියවො වා. ๕๙๙. ในอิตถีลิงค์ ปัจจัย อะ ติ และ ยุ ย่อมลงบ้าง. ඉත්ථියං අභිධෙය්‍යායං සබ්බධාතූහි අකාරතියුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා භාවකම්මාදීසු. අප්පච්චයෙ තාව ජර වයොහානිම්හි, ජීරති, ජීරණන්ති වා ජරා, ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, පටිසම්භිජ්ජතීති පටිසම්භිදා. පටිපජ්ජති එතායාති පටිපදා. එවං සම්පදා, ආපදා. උපාදීයතීති උපාදා. සඤ්ජානාතීති සඤ්ඤා, පජානාතීති පඤ්ඤා. උපෙක්ඛතීති උපෙක්ඛා. චින්තනං චින්තා. පතිට්ඨානං පතිට්ඨා. සික්ඛ විජ්ජොපාදානෙ, සික්ඛනං, සික්ඛීයතීති වා සික්ඛා. එවං භික්ඛා. ඣෙ චින්තායං, පරසම්පත්තිං අභිමුඛං ඣායතීති අභිජ්ඣා, හිතෙසිතං උපට්ඨපෙත්වා ඣායතීති උපජ්ඣා, උපජ්ඣායො, සම්මා ඣායති එත්ථාති සජ්ඣා. เมื่อจะกล่าวถึงอิตถีลิงค์ ปัจจัยเหล่านี้คือ อะ ติ และ ยุ ย่อมลงหลังธาตุทั้งปวงบ้าง ในอรรถภาวะและกรรมเป็นต้น. ในปัจจัย อะ ก่อนอื่น, ชร ธาตุ ในความเสื่อมแห่งวัย, ย่อมเสื่อม หรือการเสื่อม ชื่อว่า ชรา, มีปัจจัย อา ด้วยสูตรว่า 'itthiyamato āpaccayo', ย่อมแตกฉานโดยวิเศษ ชื่อว่า ปฏิสัมภิทา. ย่อมปฏิบัติด้วยข้อปฏิบัตินั้น ชื่อว่า ปฏิปทา. เช่นนั้น สัมปทา, อาปทา. ย่อมถูกถือเอา ชื่อว่า อุปาทา. ย่อมจำได้ ชื่อว่า สัญญา, ย่อมรู้ทั่ว ชื่อว่า ปัญญา. ย่อมเพ่งเฉย ชื่อว่า อุเบกขา. การคิด ชื่อว่า จินตา. การตั้งมั่น ชื่อว่า ปติฏฐา. สิกข ธาตุ ในการรับวิชา, การศึกษา หรือย่อมถูกศึกษา ชื่อว่า สิกขา. เช่นนั้น ภิกขา. ฌ ธาตุ ในความตรึก, ย่อมเพ่งเล็งสมบัติของผู้อื่นโดยมุ่งหน้า ชื่อว่า อภิชฌา, ตั้งความปรารถนาประโยชน์ไว้แล้วย่อมเพ่ง ชื่อว่า อุปัชฌา (และ) อุปัชฌายะ, ย่อมเพ่งโดยชอบในที่นั้น ชื่อว่า สัชฌา. ඉසු [Pg.371] ඉච්ඡායං, එසනන්ති අත්ථෙ අප්පච්චයො, ‘‘ඉසු යමූනමන්තො ච්ඡො වා’’ති ච්ඡාදෙසො, ඉච්ඡා. පුච්ඡ පුච්ඡනෙ, පුච්ඡනං පුච්ඡා, තිකිච්ඡනං තිකිච්ඡා, ඝසිතුමිච්ඡා ජිඝච්ඡා, තිතික්ඛා, බුභුක්ඛා, පාතුමිච්ඡා පිපාසා, මණ්ඩූකගතියා වාධිකාරතො වාදෙසාභාවො. බ්‍යාපිතුමිච්ඡා විච්ඡා ඉච්චාදි. อิสุ ธาตุ ในความปรารถนา, ในอรรถว่า การปรารถนา (เอสนะ) มีปัจจัย อะ, มีการอาเทศที่สุดของ อิสุ และ ยมุ ธาตุ เป็น ฉะ บ้าง ด้วยสูตรว่า 'isu yamūnamanto ccho vā' ชื่อว่า อิจฉา. ปุจฉ ธาตุ ในการถาม, การถาม ชื่อว่า ปุจฉา, การรักษา ชื่อว่า ติกิจฉา, ความปรารถนาจะกิน ชื่อว่า ชิฆัจฉา, ติติกขา, พุภุกขา, ความปรารถนาจะดื่ม ชื่อว่า ปิปาสา, ไม่มีการอาเทศเป็น วะ เพราะอำนาจการตามไปแบบกบ (มัณฑูกคติ). ความปรารถนาจะแผ่ไป ชื่อว่า วิจฉา เป็นต้น. තිප්පච්චයෙ සම්භවනං සම්භූති. වාධිකාරතො තිප්පච්චයම්හි න වුද්ධි, සවණං සුති, නයනං, නීයති එතායාති වා නීති. මන ඤාණෙ, මඤ්ඤතීති මති. ในปัจจัย ติ, การบังเกิด ชื่อว่า สัมภูติ. ไม่มีการพฤทธิ์ในปัจจัย ติ เพราะอำนาจของบทว่า วา, การฟัง ชื่อว่า สุติ, การนำไป หรือย่อมถูกนำไปโดยอุบายนั้น ชื่อว่า นีติ. มน ธาตุ ในความรู้, ย่อมรู้ ชื่อว่า มติ. ‘‘තෙ, නො, තිම්හී’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า เต, โน, ติมหิ ย่อมเป็นไป. 600. ගමඛනහනරමාදීනමන්තො. ๖๐๐. ที่สุดของธาตุ คม ขน หน รม เป็นต้น. ගම ඛන හන රමඉච්චෙවමාදීනං මකාරනකාරන්තානං ධාතූනං අන්තො බ්‍යඤ්ජනො නො හොති තප්පච්චයෙ, තිම්හි චාති ධාත්වන්තලොපො. ගමනං, ගන්තබ්බාති වා ගති, උපහනනං උපහති, රමන්ති තාය, රමණං වා රති. තනු විත්ථාරෙ, තනනං තති. යමු උපරමෙ, නියමනං නියති. ‘‘රමතො, රමතී’’තිආදීසු පන අකාරබ්‍යවහිතත්තා න ධාත්වන්තලොපො, භුඤ්ජනං භුත්ති, යුඤ්ජනං යුත්ති, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච. සමාපජ්ජනං, සමාපජ්ජතෙති වා සමාපත්ති, සම්පත්ති, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හාදිතො තිස්ස නි හොති. හානි, ජානි ඉච්චාදි. พยัญชนะที่สุดของธาตุทั้งหลายมี คม ขน หน รม เป็นต้น ซึ่งมี ม และ น เป็นที่สุด ย่อมเป็น น ในปัจจัย ต และในปัจจัย ติ มีการลบที่สุดธาตุ. การไป หรือสิ่งที่พึงไป ชื่อว่า คติ, การเข้าไปเบียดเบียน ชื่อว่า อุปหติ, ย่อมยินดีด้วยธรรมนั้น หรือการยินดี ชื่อว่า รติ. ตนุ ธาตุ ในความแผ่ไป, การแผ่ไป ชื่อว่า ตติ. ยมุ ธาตุ ในความสงบ, การควบคุม ชื่อว่า นิยติ. แต่ในคำว่า รมโต, รมตี เป็นต้น ไม่มีการลบที่สุดธาตุ เพราะมี อักษร อะ คั่นอยู่. การบริโภค ชื่อว่า ภุตติ, การประกอบ ชื่อว่า ยุตติ, ด้วยสูตรว่า 'bhujādīnamanto no dvi cā' มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะ. การเข้าถึง หรือย่อมเข้าถึง ชื่อว่า สมาปัตติ, สัมปัตติ, ด้วยสูตรว่า 'gupādīnañcā' มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะ. ด้วยสูตรว่า 'kvaci dhātū' เป็นต้น อาเทศ ติ หลังธาตุมี หะ เป็นต้น เป็น นิ. หานิ, ชานิ เป็นต้น. යුප්පච්චයෙ චිත සඤ්චෙතනෙ, චෙතයතීති අත්ථෙ යුප්පච්චයො, අනාදෙසවුද්ධී, ආපච්චයො, චෙතනා. විද අනුභවනෙ[Pg.372], වෙදයතීති වෙදනා. දිසී උච්චාරණෙ, දෙසීයතීති දෙසනා, භාවීයතීති භාවනා ඉච්චාදි. ในปัจจัย ยุ, จิต ธาตุ ในความดำริ, ในอรรถว่า ย่อมดำริ มีปัจจัย ยุ, มีการอาเทศเป็น อน และมีการพฤทธิ์, มีปัจจัย อา ชื่อว่า เจตนา. วิท ธาตุ ในความเสวย, ย่อมเสวย ชื่อว่า เวทนา. ทิสิ ธาตุ ในการแสดง, ย่อมถูกแสดง ชื่อว่า เทศนา, ย่อมถูกทำให้เจริญ ชื่อว่า ภาวนา เป็นต้น. ‘‘ඉත්ථියං, වා’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า อิตถิยัง, วา ย่อมเป็นไป. 601. කරතො රිරිය. ๖๐๑. จากธาตุ กร มีปัจจัย ริริยะ. කරධාතුතො ඉත්ථියමනිත්ථියං වා අභිධෙය්‍යායං රිරියප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො. කත්තබ්බා කිරියා. කරණීයං කිරියං. หลัง กร ธาตุ เมื่อจะกล่าวถึงอิตถีลิงค์หรือไม่ใช่อิตถีลิงค์ก็ตาม มีปัจจัย ริริยะ, มีการลบ ร (ของธาตุ) เป็นต้น. สิ่งที่พึงทำ ชื่อว่า กิริยา (อิตถีลิงค์). สิ่งที่พึงทำ ชื่อว่า กิริยะ (นปุงสกลิงค์). ‘‘කත්තරී’’ති වත්තතෙ. บทว่า กัตตริ ย่อมเป็นไป. 602. ජිතො ඉන සබ්බත්ථ. ๖๐๒. จากธาตุ ชิ มีปัจจัย อินะ ในทุกที่. ජිඉච්චෙතාය ධාතුයා පරො ඉනප්පච්චයො හොති සබ්බකාලෙ කත්තරි. ජි ජයෙ, පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ අජිනි, ජිනාති, ජිනිස්සතීති වා ජිනො. หลังธาตุคือ ชิ นี้ มีปัจจัย อินะ ในกาลทั้งปวง ในอรรถกัตตุ. ชิ ธาตุ ในความชนะ, ชนะแล้ว ย่อมชนะ หรือจักชนะ ซึ่งอกุศลธรรมอันเป็นบาป ชื่อว่า ชินะ. ‘‘ඉනා’’ති වත්තතෙ. บทว่า อินา ย่อมเป็นไป. 603. සුපතො ච. ๖๐๓. และจากธาตุ สุปะ. සුපඉච්චෙතාය ධාතුයා ච පරො ඉනප්පච්චයො හොති. සුප සයෙ, සුපති, සුපනන්ති වා සුපිනො, සුපිනං. หลังธาตุคือ สุปะ นี้ มีปัจจัย อินะ. สุปะ ธาตุ ในความนอน, ย่อมนอน หรือการนอน ชื่อว่า สุปินะ และ สุปินัง. සී සයෙ, ‘‘ඊසං’’ඉති උපපදං, ඊසං සීයති භවතාති අත්ථෙ – สี ธาตุ ในความนอน, มีบทว่า 'อีส' เป็นอุปบท, ในอรรถว่า ท่านย่อมนอนได้โดยง่าย - 604. ඊසංදුසූහි ඛ. ๖๐๔. จากอุปบท อีสัง และ ทุสุ มีปัจจัย ขะ. ඊසංදුසුඉච්චෙතෙහි උපපදෙහි පරෙහි ධාතූහි ඛප්පච්චයො හොති. หลังธาตุทั้งหลายที่อยู่หลังอุปบทเหล่านี้คือ อีสัง และ ทุสุ มีปัจจัย ขะ. සො ච – และปัจจัยนั้น - 605. භාවකම්මෙසු [Pg.373] කිච්චක්තක්ඛත්ථා. ๖๐๕. ในอรรถภาวะและกรรม มีปัจจัย กิจจ, กต และ กขัตถะ. භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු කිච්චක්තක්ඛත්ථඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති නියමතො භාවකම්මෙස්වෙව හොති. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’ති ක්ඛකාරානුබන්ධස්ස ලොපො, වුද්ධි, අයාදෙසද්විත්තානි, ඊසස්සයො භවතා, දුක්ඛෙන සීයති දුස්සයො, සුඛෙන සීයති සුස්සයො. ปัจจัยเหล่านี้คือ กิจจ, กต และ กขัตถะ ย่อมลงในอรรถเหล่านี้คือ ภาวะและกรรม, โดยข้อกำหนดว่าย่อมลงในอรรถภาวะและกรรมเท่านั้น. ด้วยสูตรว่า 'kvaci dhātū' มีการลบ ข อักษรที่เป็นอนุพันธะ, มีการพฤทธิ์, มีการอาเทศเป็น อะยะ และมีการซ้อนพยัญชนะ, ท่านนอนได้โดยง่าย ชื่อว่า อีสัสสโย, ย่อมนอนได้โดยยาก ชื่อว่า ทุสสโย, ย่อมนอนได้โดยง่าย ชื่อว่า สุสสโย. කම්මෙ – ඊසං කරීයතීති ඊසක්කරං කම්මං භවතා. එවං දුක්ඛෙන කරීයතීති දුක්කරං හිතං භවතා, සුකරං පාපං බාලෙන, දුක්ඛෙන භරීයතීති දුබ්භරො මහිච්ඡො. සුඛෙන භරීයතීති සුභරො අප්පිච්ඡො. දුක්ඛෙන රක්ඛිතබ්බන්ති දුරක්ඛං චිත්තං. දුක්ඛෙන පස්සිතබ්බොති දුද්දසො ධම්මො. සුඛෙන පස්සිතබ්බන්ති සුදස්සං පරවජ්ජං. දුක්ඛෙන අනුබුජ්ඣිතබ්බොති දුරනුබොධො ධම්මො. සුඛෙන බුජ්ඣිතබ්බන්ති සුබොධමිච්චාදි. ในอรรถกรรม - กรรมที่ท่านทำได้โดยง่าย ชื่อว่า อีสักกรัง. เช่นนั้น ประโยชน์ที่ท่านทำได้โดยยาก ชื่อว่า ทุกกรัง, บาปที่คนพาลทำได้โดยง่าย ชื่อว่า สุกรัง, ผู้มีความปรารถนามากที่เลี้ยงได้ยาก ชื่อว่า ทุพภโร เพราะย่อมถูกเลี้ยงได้โดยยาก, ผู้มีความปรารถนาน้อยที่เลี้ยงได้ง่าย ชื่อว่า สุพภโร เพราะย่อมถูกเลี้ยงได้โดยง่าย, จิตที่พึงรักษาได้โดยยาก ชื่อว่า ทุรักขัง, ธรรมที่พึงเห็นได้โดยยาก ชื่อว่า ทุททโส, โทษของผู้อื่นที่พึงเห็นได้โดยง่าย ชื่อว่า สุทัสสัง, ธรรมที่พึงตรัสรู้ได้โดยยาก ชื่อว่า ทุรนุโพโธ, ธรรมที่พึงตรัสรู้ได้โดยง่าย ชื่อว่า สุโพธัง เป็นต้น. බුධ අවගමනෙ, සබ්බෙ සඞ්ඛතාසඞ්ඛතසම්මුතිභෙදෙ ධම්මෙ අබුජ්ඣි, බුජ්ඣති, බුජ්ඣිස්සතීති වා අත්ථෙ – พุธ ธาตุ ในความรู้, ในอรรถว่า ตรัสรู้แล้ว, ย่อมตรัสรู้, หรือจักตรัสรู้ ซึ่งธรรมทั้งปวงอันมีประเภทเป็นสังขตะ อสังขตะ และสมมติ - ‘‘ත’’ඉති වත්තතෙ. บทว่า ตะ ย่อมเป็นไป. 606. බුධගමාදිත්ථෙ කත්තරි. ๖๐๖. ในอรรถกัตตุ ของธาตุ พุธ และ คม เป็นต้น. බුධගමුඉච්චෙගමාදීහි ධාතූහි තදත්ථෙ ගම්‍යමානෙ කත්තරි තප්පච්චයො හොති සබ්බකාලෙ. หลังธาตุทั้งหลายมี พุธ และ คม เป็นต้น เมื่ออรรถนั้นถูกกล่าวถึงในกัตตุ มีปัจจัย ตะ ในกาลทั้งปวง. ‘‘තස්සා’’ති වත්තතෙ. บทว่า ตัสสา ย่อมเป็นไป. 607. ධඪභහෙහි ධ ඪා ච. ๖๐๗. เบื้องหลังธาตุที่มี ธะ ฒะ และ ภะ เป็นที่สุด แปลง ตะ (แห่งปัจจัย) เป็น ธะ และ ฒะ ตามลำดับ ධඪන්ත භහන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස පච්චයතකාරස්ස යථාක්කමං ධකාරඪකාරාදෙසා හොන්තීති ධභතො තකාරස්ස [Pg.374] ධකාරො, ‘‘හචතුත්ථාන’’න්ති එත්ථ හකාරග්ගහණතො හකාරතොපි ක්වචි ධත්තං, අබ්‍යවධානෙ චායං, තෙන ‘‘රුන්ධති, ආරාධිතො, වඩ්ඪිතො, ලභිත්වා, ගහිතො’’තිආදීසු පච්චයාගමබ්‍යවහිතත්තා න භවති. เบื้องหลังธาตุที่มี ธะ ฒะ และ ภะ เป็นที่สุด มีการอาเทศ ตะการะของปัจจัยที่อยู่หลังเป็น ธะการะ และ ฒะการะ ตามลำดับ. (คือ) แปลง ตะการะเบื้องหลัง ธะ และ ภะ เป็น ธะการะ, (แปลง ตะการะเบื้องหลัง ฒะ เป็น ฒะการะ). ในสูตรว่า 'หะจตุตถานัง...' นี้ เพราะมีการถือเอา หะการะ จึงมีการแปลงเป็น ธะการะ แม้จาก หะการะ บ้าง. และการอาเทศนี้จะมีได้ในเมื่อไม่มีพยัญชนะอื่นคั่น. เพราะฉะนั้น ในคำว่า 'รุนธติ, อาราธิโต, วัฑฒิโต, ลภิตวา, คหิโต' เป็นต้น จึงไม่มีการอาเทศ เพราะมีปัจจัยและอาคมคั่นอยู่. 608. හචතුත්ථානමන්තානං දො ධෙ. ๖๐๘. แปลง หะการะ และพยัญชนะตัวที่ ๔ แห่งวรรคที่เป็นที่สุดของธาตุ เป็น ทะการะ เมื่อ ธะการะ ตามหลัง. හකාරවග්ගචතුත්ථානං ධාත්වන්තභූතානං දකාරාදෙසො හොති ධකාරෙ පරෙ. බුද්ධො භගවා. සරණං අගච්ඡි, ගච්ඡති, ගච්ඡිස්සතීති වා සරණඞ්ගතො උපාසකො, ‘‘ගමඛනහනරමාදීනමන්තො’’ති ධාත්වන්තලොපො. එවං ජානාතීති ඤාතො. ඉ ගතිම්හි, උපෙතීති උපෙතො. චින්ත චින්තායං, චින්තෙතීති චිත්තං, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. සන්ජ සඞ්ගෙ, රූපාදීසු අසජ්ජි, සජ්ජති, සජ්ජිස්සතීති වා සත්තො, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච. มีการอาเทศ หะการะ และพยัญชนะตัวที่ ๔ แห่งวรรคที่เป็นที่สุดของธาตุ เป็น ทะการะ เมื่อ ธะการะ ตามหลัง. (เช่น) พุทโธ ภควา. อุบาสกผู้ถึงสรณะแล้ว ชื่อว่า สรณงคโต เพราะ (เขา) ได้ไปแล้ว, ย่อมไป, หรือจักไปสู่สรณะ, มีการลบที่สุดธาตุด้วยสูตร 'คมขนหนรมาทีนมนฺโต'. (ผู้) รู้แล้วอย่างนี้ ชื่อว่า ญาโต. อิ ธาตุ ในความไป, (ผู้) เข้าไปถึงแล้ว ชื่อว่า อุเปโต. จินต ธาตุ ในความความคิด, (สภาวะที่) ย่อมคิด ชื่อว่า จิตฺตํ, มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะด้วยสูตร 'คุปาที นญฺจ'. สญฺช ธาตุ ในความข้อง, (ผู้) ข้องแล้ว, ย่อมข้อง, หรือจักข้องในรูปเป็นต้น ชื่อว่า สตฺโต, มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะด้วยสูตร 'ภุชาที นมนฺโต โน ทวิ จ'. ‘‘සඤ්ඤාය’’මිති වත්තතෙ. บทว่า 'สญฺญาย' ย่อมตามไป. 609. තිකිච්චාසිට්ඨෙ. ๖๐๙. ลง ติ และ กิต ปัจจัย ในความหมายว่า ความปรารถนา. සඤ්ඤායමභිධෙය්‍යායං ආසිට්ඨෙ ගම්‍යමානෙ ධාතූහි තිප්පච්චයො හොති, කිතපච්චයො ච. ජිනො එනං බුජ්ඣතූති ජිනබුද්ධි, ධකාරදකාරාදෙසා, ධනමස්ස භවතූති ධනභූති. เมื่อความหมายที่พึงกล่าวเป็นชื่อ (สญฺญา) และมีความหมายว่าความปรารถนา (อาสิฏฺฐะ) ปรากฏอยู่ ลง ติ ปัจจัย และ กิต ปัจจัย เบื้องหลังธาตุทั้งหลาย. (เช่น) ขอพระชินเจ้าพึงรู้ซึ่งสิ่งนี้ ชื่อว่า ชินพุทฺธิ (มีการอาเทศ ธะการะ และ ทะการะ). ขอทรัพย์จงมีแก่ผู้นี้ ชื่อว่า ธนภูติ. කිතපච්චයෙ භවතූති භූතො, ධම්මො එනං දදාතූති ධම්මදින්නො, ‘‘භිදාදිතො ඉන්න අන්න ඊණා වා’’ති තප්පච්චයස්ස ඉන්නාදෙසො. වඩ්ඪතූති වඩ්ඪමානො, ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති මානන්තෙසු අප්පච්චයො, නන්දතූති නන්දකො, ජීවතූති ජීවකො ඉච්චාදි. ใน กิต ปัจจัย: ขอจงมี ชื่อว่า ภูโต. ขอธรรมจงให้ซึ่งสิ่งนี้ ชื่อว่า ธมฺมทินฺโน, มีการอาเทศ ต ปัจจัย เป็น อินฺน ด้วยสูตร 'ภิทาทิโต อินฺน อนฺน อีณา วา'. ขอจงเจริญ ชื่อว่า วฑฺฒมาโน, ลง อ ปัจจัย เบื้องหลังธาตุมี ภู เป็นต้น ในเพราะ มาน ปัจจัย เป็นต้น. ขอจงยินดี ชื่อว่า นนฺทโก. ขอจงเป็นอยู่ ชื่อว่า ชีวโก เป็นต้น. 610. ආගමා [Pg.375] තුකො. ๖๑๐. ลง ตุก ปัจจัย เบื้องหลัง คม ธาตุ ที่มี อา อุปสรรคอยู่หน้า. ආපුබ්බා ගමිතො තුකප්පච්චයො හොති, කිතකත්තා කත්තරි. ආගච්ඡතීති ආගන්තුකො. ลง ตุก ปัจจัย เบื้องหลัง คม ธาตุ ที่มี อา อุปสรรคอยู่หน้า, เป็นกัตตุวาจกเพราะเป็นกิตปัจจัย. (ผู้ใด) ย่อมมา เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า อาคนฺตุโก (อาคันตุกะ). ‘‘ගමා’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'คมา' ย่อมตามไป. 611. භබ්බෙ ඉක. ๖๑๑. ลง อิก ปัจจัย ในความหมายว่า ควร. ගමිතො ඉකප්පච්චයො හොති භබ්බත්ථෙ. ගන්තුං භබ්බොති ගමිකො භික්ඛු. ลง อิก ปัจจัย เบื้องหลัง คม ธาตุ ในความหมายว่า ควร. ภิกษุผู้ควรเพื่อจะไป ชื่อว่า คมิโก ภิกฺขุ. තෙකාලිකප්පච්චයන්තනයො. นัยแห่งปัจจัยที่เป็นไปในกาลทั้งสาม. අතීතප්පච්චයන්තනය นัยแห่งปัจจัยที่เป็นไปในอดีตกาล. 612. අතීතෙ ත තවන්තු තාවී. ๖๑๒. ลง ต, ตวนฺตุ และ ตาวี ปัจจัย ในอดีตกาล. අතීතෙ කාලෙ සබ්බෙහි ධාතූහි ත තවන්තු තාවී ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. එතෙ එව පරසමඤ්ඤාය නිට්ඨසඤ්ඤකාපි, තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවන්ති. අභවීති භූතො, භූතා, භූතං, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථානුවත්තිතවාග්ගහණෙන ත තවන්තුතාවීසු වුද්ධි න හොති. හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, අහවීති හුතො අග්ගිං. ในอดีตกาล ลงปัจจัยเหล่านี้คือ ต, ตวนฺตุ และ ตาวี เบื้องหลังธาตุทั้งปวง. ปัจจัยเหล่านี้เองมีชื่อว่า นิฏฺฐะ โดยชื่ออื่น (ในคัมภีร์อื่น), และปัจจัยเหล่านั้นเป็นกัตตุวาจกเพราะมีชื่อว่า กิต. (ผู้) ได้เป็นแล้ว ชื่อว่า ภูโต, ภูตา, ภูตํ. เพราะการตามไปของบทว่า 'วา' ในสูตร 'อญฺเญสุ จ' จึงไม่มีการวุฒิในเพราะ ต, ตวนฺตุ และ ตาวี ปัจจัย. หุ ธาตุ ในความให้, การกิน และการบูชาไฟ, (ผู้) ได้บูชาแล้วซึ่งไฟ ชื่อว่า หุโต อคฺคึ. තවන්තුප්පච්චයෙ – ‘‘ආ සිම්හී’’ති ආකාරො, අග්ගිං හුතවා, හුතවන්තො ඉච්චාදි ගුණවන්තුසමං. තාවීම්හි – අග්ගිං හුතාවී, අග්ගිං හුතාවිනො ඉච්චාදි දණ්ඩීසමං. ඉත්ථියං ඉනීපච්චයො – හුතාවිනී, නපුංසකෙ – රස්සත්තං හුතාවි. ใน ตวนฺตุ ปัจจัย: มีการแปลงเป็น อา ด้วยสูตร 'อา สิมฺหิ', (ผู้) ได้บูชาแล้วซึ่งไฟ ชื่อว่า หุตวา, หุตวนฺโต เป็นต้น แจกเหมือน คุณวนฺตุ. ใน ตาวี ปัจจัย: (ผู้) ได้บูชาแล้วซึ่งไฟ ชื่อว่า หุตาวี, หุตาวิโน เป็นต้น แจกเหมือน ทณฺฑี. ในอิตถีลิงค์ ลง อินี ปัจจัย เป็น หุตาวินี. ในนปุงสกลิงค์ ทำรัสสะ เป็น หุตาวิ. වස නිවාසෙ, වස්සං අවසීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, සකාරන්තත්තා ‘‘සාදිසන්ත’’ඉච්චාදිනා ඨාදෙසෙ සම්පත්තෙ – วส ธาตุ ในความอยู่, ในความหมายว่า (ผู้) ได้อยู่แล้วตลอดพรรษา ลง ต ปัจจัย, เพราะเป็นธาตุที่มี สระการะ เป็นที่สุด เมื่อมีการอาเทศเป็น ฐะ ด้วยสูตร 'สาทิสนฺต...' เป็นต้น มาถึงเข้า— ‘‘තස්සා’’ති අධිකාරො, ‘‘සාදී’’ති ච. บทว่า 'ตสฺส' และ 'สาทิ' เป็นบทที่ตามไป (อธิการ). 613. වසතො [Pg.376] උත්ථ. ๖๑๓. แปลง ตะ (แห่งปัจจัย) เบื้องหลัง วส ธาตุ เป็น อุฏฺฐะ. වසඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරස්ස තකාරස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන උත්ථාදෙසො හොති, සරලොපාදි. වස්සං වුත්ථො, වුත්ථා සා, ‘‘සරලොපො’’තිආදිසුත්තෙ තුග්ගහණතො පුබ්බලොපාභාවෙ ‘‘අධිවත්ථා දෙවතා, වත්ථබ්බ’’න්තිආදීසු පරලොපො. มีการอาเทศ ตะการะที่อยู่หลัง วส ธาตุนี้ พร้อมกับพยัญชนะที่สุดธาตุ (ส) เป็น อุฏฺฐะ, มีการลบสระเป็นต้น. (ผู้) อยู่จำพรรษาแล้ว ชื่อว่า วุตฺโถ, (หญิงนั้น) อยู่จำพรรษาแล้ว ชื่อว่า วุตฺถา สา. เพราะมีการถือเอา ตุกะ ในสูตร 'สรโลโป...' เป็นต้น เมื่อไม่มีการลบสระหน้า จึงมีการลบสระหลังในคำว่า 'อธิวตฺถา เทวตา', 'วตฺถพฺพํ' เป็นต้น. ‘‘වසස්සා’’ති විපරිණාමෙන වත්තතෙ. บทว่า 'วสสฺส' ย่อมตามไปโดยการเปลี่ยนวิภัตติ (วิปริณาม). 614. වස්ස වා වු. ๖๑๔. แปลง วะ (แห่ง วส ธาตุ) เป็น วุ หรือ วู บ้าง. වසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වකාරස්ස තකාරෙ පරෙ උකාරො හොති, තත්ථ වකාරාගමො ච වා හොති. නිට්ඨතකාරෙ එවායං. අථ වා ‘‘වූ’’ති එත්ථ වකාරො සන්ධිජො, තන්තඤායෙන දුතියඤ්චෙත්ථ වාග්ගහණමිච්ඡිතබ්බං, තෙන අකාරස්සපි උකාරො සිද්ධො භවති, උසිතො බ්‍රහ්මචරියං, වුසිතො, තථා වුසිතවා, වුසිතාවී, ඉකාරාගමෙන බ්‍යවහිතත්තා උත්ථාදෙසො න භවති. แปลง วะการะ ของ วส ธาตุนี้ เป็น อุการะ เมื่อ ตะการะ ตามหลัง, และมีการลง วะการะอาคมในที่นั้นบ้าง. การแปลงนี้จะมีในเพราะ ตะการะที่เป็นนิฏฐะเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง วะการะ ในบทว่า 'วู' นี้ เกิดจากการสนธิ, และในที่นี้ พึงประสงค์การตามไปของบทว่า 'วา' เป็นครั้งที่สองด้วย ตันตญายะ, ด้วยเหตุนั้น การแปลง อะการะ เป็น อุการะ จึงสำเร็จด้วย. (ผู้) อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ชื่อว่า อุสิโต, วุสิโต, เช่นเดียวกัน วุสิตวา, วุสิตาวี. เพราะมีการคั่นด้วย อิการะอาคม จึงไม่มีการอาเทศเป็น อุฏฺฐะ. භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, ඔදනං අභුඤ්ජීති අත්ථෙ තතවන්තුතාවී, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, තකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච, භුත්තො, භුත්තවා, භුත්තාවී. තථා රන්ජ රාගෙ, අරඤ්ජීති රත්තො, රත්තා, රත්තං. යුජ යොගෙ, අයුඤ්ජීති යුත්තො, යුත්තා, යුත්තං. විච විවෙචනෙ විපුබ්බො, විවිච්චීති විවිත්තො, විවිත්තා, විවිත්තං. මුච මොචනෙ, අමුච්චීති බන්ධනා මුත්තො. තථා තිප්පච්චයෙපි ඉමිනා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි, ආසජ්ජනං ආසත්ති, විමුච්චනං, විමුච්චති එතායාති වා විමුත්ති. ภุช ธาตุ ในความเลี้ยงดูและการใช้สอย, ในความหมายว่า (ผู้) ได้กินแล้วซึ่งข้าวสุก ลง ต, ตวนฺตุ และ ตาวี ปัจจัย, มีการลบที่สุดธาตุและซ้อน ตะการะ ด้วยสูตร 'ภุชาทีนมนฺโต โน ทวิ จ', (สำเร็จรูปเป็น) ภุตฺโต, ภุตฺตวา, ภุตฺตาวี. เช่นเดียวกัน รญฺช ธาตุ ในความกำหนัด, (ผู้) กำหนัดแล้ว ชื่อว่า รตฺโต, รตฺตา, รตฺตํ. ยุช ธาตุ ในความประกอบ, (ผู้) ประกอบแล้ว ชื่อว่า ยุตฺโต, ยุตฺตา, ยุตฺตํ. วิจ ธาตุ ในความสงัด มี วิ อุปสรรคอยู่หน้า, (ผู้) สงัดแล้ว ชื่อว่า วิวิตฺโต, วิวิตฺตา, วิวิตฺตํ. มุจ ธาตุ ในความพ้น, (ผู้) พ้นแล้วจากเครื่องจองจำ ชื่อว่า มุตฺโต. แม้ใน ติ ปัจจัย ก็มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะด้วยสูตรนี้เช่นกัน, การเข้าไปข้อง ชื่อว่า อาสตฺติ, การพ้น หรือสภาวะเป็นเครื่องพ้น ชื่อว่า วิมุตฺติ. කුධ [Pg.377] කොපෙ, අකුජ්ඣීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ‘‘ධඪභහෙහි ධඪා චා’’ති ධත්තං, ‘‘හචතුත්ථානමන්තානං දොධෙ’’ති ධකාරස්ස දකාරො, කුද්ධො. යුධ සම්පහාරෙ, අයුජ්ඣීති යුද්ධො, යුද්ධං. සිධ සංසිද්ධිම්හි, අසිජ්ඣීති සිද්ධො. ආපුබ්බො රභ රාභස්සෙ, ආරභීති ආරද්ධො ගන්තුං. නහ බන්ධනෙ සංපුබ්බො, සන්නය්හීති සන්නද්ධො, ‘‘ධඪභහෙහි ධඪා චා’’ති නහාදිතො තකාරස්ස ධකාරො. กุธ ธาตุ ในความโกรธ, ในความหมายว่า (ผู้) โกรธแล้ว ลง ต ปัจจัย, แปลง ต ปัจจัยนั้นเป็น ธะ ด้วยสูตร 'ธฒภเหหิ ธฒา จ', แปลง ธะการะ (ที่สุดธาตุ) เป็น ทะการะ ด้วยสูตร 'หจตุตฺถานมนฺตานํ โท เธ', เป็น กุทฺโธ. ยุธ ธาตุ ในความรบ, (ผู้) รบแล้ว ชื่อว่า ยุทฺโธ, ยุทฺธํ. สิธ ธาตุ ในความสำเร็จ, (ผู้) สำเร็จแล้ว ชื่อว่า สิทฺโธ. รภ ธาตุ ในความรีบร้อน มี อา อุปสรรคอยู่หน้า, (ผู้) เริ่มแล้วเพื่อจะไป ชื่อว่า อารทฺโธ. นห ธาตุ ในความผูก มี สํ อุปสรรคอยู่หน้า, (ผู้) ผูก (สวมเกราะ) แล้ว ชื่อว่า สนฺนทฺโธ, แปลง ตะการะ เบื้องหลัง นห ธาตุ เป็น ธะการะ ด้วยสูตร 'ธฒภเหหิ ธฒา จ'. වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ, අවඩ්ඪීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ඪත්තං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වාකාරස්සුත්තං, ඩලොපො ච. วฑฺฒ ธาตุ ในความเจริญ, ในความหมายว่า (ผู้) เจริญแล้ว ลง ต ปัจจัย, แปลง ต ปัจจัยนั้นเป็น ฒะ, แปลง อะการะ ของธาตุเป็น อุการะ ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ...' เป็นต้น, และลบ ฒะ (ที่สุดธาตุ). ‘‘හචතුත්ථානමන්තාන’’න්ති වත්තතෙ. บทว่า 'หจตุตฺถานมนฺตานํ' ย่อมตามไป. 615. ඩො ඪකාරෙ. ๖๑๕. แปลง (หะการะ และพยัญชนะตัวที่ ๔ แห่งวรรค) เป็น ฑะการะ เมื่อ ฒะการะ ตามหลัง. හචතුත්ථානං ධාත්වන්තානං ඩකාරාදෙසො හොති ඪකාරෙ පරෙ. වුඩ්ඪො, වුඩ්ඪා, ‘‘බො වස්සා’’ති බත්තෙ බුඩ්ඪො. තිප්පච්චයෙ – බුජ්ඣනං, බුජ්ඣති වා එතායාති බුද්ධි. එවං සිද්ධි, වඩ්ඪි. තබ්බප්පච්චයෙ – බොද්ධබ්බමිච්චාදි. การแปลงเป็น ฑ แห่ง ห และพยัญชนะตัวที่ ๔ (ของวรรค) ที่เป็นที่สุดธาตุ มีในเพราะ ฒ ตามหลัง. (สำเร็จรูปเป็น) วุฑโฒ (ปุงลิงค์), วุฑฒา (อิตถีลิงค์). ด้วยบทว่า "bo vassā" (แปลง ว เป็น บ) เป็น พุทโธ. ใน ติ ปัจจัย – การรู้แจ้ง หรือธรรมชาติที่เป็นเครื่องรู้แจ้ง ชื่อว่า พุทธิ. เช่นเดียวกัน สิทธิ, วัฑฒิ. ใน ตัพพ ปัจจัย – โพธัพพะ เป็นต้น. ‘‘අන්තො, නො’’ති ච අධිකාරො. และบทว่า "Anto, no" เป็นบทที่ตามไป. 616. තරාදීහි ඉණ්ණො. ๖๑๖. เบื้องหลังธาตุ ตร เป็นต้น (แปลง ต ปัจจัย) เป็น อิณฺณ. තරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ඉණ්ණාදෙසො හොති, ධාත්වන්තො ච නො හොති, සරලොපාදි. තර තරණෙ, සංසාරණ්ණවං අතරීති තිණ්ණො තාරෙය්‍යං. එවං උත්තිණ්ණො, තිණ්ණං වා. පූර පූරණෙ, සංපූරීති සංපුණ්ණො, ‘‘සරලොපො’’තිආදිසුත්තෙ තුග්ගහණතො පුබ්බලොපාභාවෙ උවණ්ණතො පරස්ස ‘‘වා පරො අසරූපා’’ති ලොපො, සංයොගෙ රස්සත්තං. තුර වෙගෙ, අතුරීති තුණ්ණං[Pg.378], තුරිතං වා. ජර වයොහානිම්හි, පරිජීරීති පරිජිණ්ණො. කිර විකිරණෙ, ආකිරීති ආකිණ්ණො ඉච්චාදි. การแปลงเป็น อิณฺณ แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุ ตร เป็นต้นเหล่านี้มีอยู่ และมีการลบที่สุดธาตุ การลบสระเป็นต้น. ธาตุ ตร ในความข้าม, (ผู้ใด) ข้ามแล้วซึ่งห้วงน้ำคือสังสารวัฏ ผู้นั้นชื่อว่า ติณฺโณ (ผู้ข้ามแล้ว), พึงข้าม. เช่นเดียวกัน อุตฺติณฺโณ หรือ ติณฺณํ. ธาตุ ปูร ในความเต็ม, (สิ่งใด) เต็มพร้อมแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า สํปุณฺโณ (เต็มพร้อมแล้ว), เพราะการถือเอา ต อักษรในสูตรว่า "สรโลโป" เป็นต้น เมื่อไม่มีการลบสระหน้า จึงมีการลบสระหลังอุวรรณะด้วยสูตรว่า "วา ปโร อสรุปา", มีการทำเป็นรัสสะในเพราะสังโยค. ธาตุ ตุร ในความเร็ว, (สิ่งใด) เร็วแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า ตุณฺณํ หรือ ตุริตํ. ธาตุ ชร ในความเสื่อมแห่งวัย, (ผู้ใด) เสื่อมรอบแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ปริชิณฺโณ. ธาตุ กิร ในความโปรย, (สิ่งใด) โปรยลงแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า อากิณฺโณ เป็นต้น. 617. සුස පච සකතො ක්ඛක්කා ච. ๖๑๗. เบื้องหลังธาตุ สุส ปจ และ สก (แปลง ต ปัจจัย) เป็น กฺข และ กฺกา ตามลำดับ. සුස පච සකඉච්චෙතෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ක්ඛක්කාදෙසා හොන්ති, අන්තො ච බ්‍යඤ්ජනො නො හොති. චසද්දෙන මුචාදිතො ක්කාදෙසො. සුස සොසනෙ, අසුස්සීති සුක්ඛො රුක්ඛො. අපච්චීති පක්කං ඵලං. සක සාමත්ථෙ, අසක්ඛීති සක්කො අස්ස, ඔමුච්චීති ඔමුක්කා උපාහනා. ‘‘පචිතුං, පචිතබ්බ’’න්තිආදීසු පන න භවති, ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා. එවං සබ්බත්ථ බ්‍යවධානෙ න භවති. การแปลงเป็น กฺข และ กฺกา แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุ สุส ปจ และ สก เหล่านี้มีอยู่ และมีการลบพยัญชนะที่สุดธาตุ. ด้วย จ ศัพท์ มีการแปลงเป็น กฺกา หลังธาตุ มุจ เป็นต้น. ธาตุ สุส ในความแห้ง, (ต้นไม้ใด) แห้งแล้ว ต้นไม้นั้นชื่อว่า สุกฺโข รุกฺโข. (ผลไม้ใด) สุกแล้ว ผลไม้นั้นชื่อว่า ปกฺกํ ผลํ. ธาตุ สก ในความสามารถ, (ผู้ใด) สามารถแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า สกฺโก (พึงเป็นผู้สามารถ). (รองเท้าใด) ถอดออกแล้ว รองเท้านั้นชื่อว่า โอมุกฺกา อุปาหนา. แต่ในคำว่า ปจิตุํ, ปจิตพฺพํ เป็นต้น ย่อมไม่มีการแปลง เพราะมีการคั่นด้วย อิ อักษร. เช่นเดียวกัน ในที่ทั้งปวง เมื่อมีการคั่น ย่อมไม่มีการแปลง. සීහගතියා තිග්ගහණමනුවත්තතෙ. การตามมาแห่ง ติ ปัจจัย ย่อมมีด้วยวิธีสิงหคติ. 618. පක්කමාදීහි න්තො ච. ๖๑๘. เบื้องหลังธาตุ ปกฺกม เป็นต้น (แปลง ต ปัจจัย) เป็น นฺต และ (แปลง ติ ปัจจัย เป็น นฺติ). පක්කමඉච්චෙවමාදීහි මකාරන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස න්තාදෙසො හොති, ධාත්වන්තො ච නො හොති. චසද්දෙන තිප්පච්චයස්ස න්ති ච හොති. කමු පදවික්ඛෙපෙ, පක්කමීති පක්කන්තො. එවං සඞ්කන්තො, නික්ඛන්තො, ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චග්ගහණෙන කස්ස ඛත්තං. භමු අනවට්ඨානෙ, විබ්භමීති විබ්භන්තො, භන්තො. ඛමු සහනෙ, අක්ඛමීති ඛන්තො. සමු උපසමෙ, අසමීති සන්තො. දමු දමනෙ, අදමීති දන්තො. การแปลงเป็น นฺต แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุ ปกฺกม เป็นต้นเหล่านี้ที่มี ม อักษรเป็นที่สุดมีอยู่ และมีการลบที่สุดธาตุ. ด้วย จ ศัพท์ มีการแปลง ติ ปัจจัย เป็น นฺติ ด้วย. ธาตุ กมุ ในความก้าวไป, (ผู้ใด) ก้าวไปแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ปกฺกนฺโต. เช่นเดียวกัน สงฺกนฺโต, นิกฺขนฺโต, ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ ในสูตรว่า "do dhassa ca" มีการแปลง ก เป็น ข. ธาตุ ภมุ ในความไม่ตั้งมั่น, (ผู้ใด) หลงไปแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า วิพฺภนฺโต, ภนฺโต. ธาตุ ขมุ ในความอดทน, (ผู้ใด) อดทนแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ขนฺโต. ธาตุ สมุ ในความสงบ, (ผู้ใด) สงบแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า สนฺโต. ธาตุ ทมุ ในความข่ม, (ผู้ใด) ข่มแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ทนฺโต. තිම්හි – සඞ්කමනං සඞ්කන්ති. එවං ඔක්කන්ති, විබ්භන්ති, ඛන්ති, සන්ති දන්ති ඉච්චාදි. ใน ติ ปัจจัย - การก้าวไปพร้อม ชื่อว่า สงฺกนฺติ. เช่นเดียวกัน โอกฺกนฺติ, วิพฺภนฺติ, ขนฺติ, สนฺติ, ทนฺติ เป็นต้น. 619. ජනාදීනමා [Pg.379] තිම්හි ච. ๖๑๙. การแปลงเป็น อา แห่งที่สุดธาตุ ชน เป็นต้น ในเพราะ ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัย. ජනඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනමන්තස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ආත්තං හොති තප්පච්චයෙ, තිම්හි ච. යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි. ජන ජනනෙ, අජනීති ජාතො, විජායීති පුත්තං විජාතා, ජනනං ජාති. තප්පච්චයෙ සතිපි තකාරෙ පුන තිග්ගහණකරණං පච්චයන්තරතකාරෙ ආත්තනිවත්තනත්ථං, යථා – ජන්තු. ‘‘ජනිත්වා, ජනිතු’’න්තිආදීසු පන ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා න භවති. การแปลงเป็น อา แห่งพยัญชนะที่สุดของธาตุ ชน เป็นต้นเหล่านี้ มีอยู่ในเพราะ ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัย. ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค) แม้ในที่อื่นก็มีการแปลง. ธาตุ ชน ในความเกิด, (ผู้ใด) เกิดแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ชาโต, (หญิงใด) คลอดบุตรแล้ว หญิงนั้นชื่อว่า วิชาตา, การเกิด ชื่อว่า ชาติ. แม้เมื่อมี ต อักษรอยู่ใน ต ปัจจัย การระบุ ติ ปัจจัยอีกครั้ง ก็เพื่อป้องกันการแปลงเป็น อา ในเพราะ ต อักษรของปัจจัยอื่น เช่น ชนฺตุ. แต่ในคำว่า ชนิตฺวา, ชนิตุํ เป็นต้น ย่อมไม่มีการแปลง เพราะมีการคั่นด้วย อิ อักษร. ‘‘ආ, තිම්හි, චා’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า "อา, ติมฺหิ, จ" ย่อมตามมา. 620. ඨාපානමිඊ ච. ๖๒๐. การแปลงเป็น อิ และ อี แห่งที่สุดธาตุ ฐา และ ปา. ඨා පාඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තස්ස ආකාරස්ස යථාක්කමං ඉකාරඊකාරාදෙසා හොන්ති තප්පච්චයෙ, තිම්හි ච. චසද්දෙන අඤ්ඤත්‍රාපි ක්වචි. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, අට්ඨාසීති ඨිතො, උපට්ඨිතො ගරුං, ඨිතවා, අධිට්ඨිත්වා, ඨානං ඨිති. පා පානෙ, අපායීති පීතා, යාගුං පීතවා, පානං පීති, පීත්වා. การแปลงเป็น อิ อักษร และ อี อักษร ตามลำดับ แห่ง อา การ ที่สุดของธาตุ ฐา และ ปา เหล่านี้ มีอยู่ในเพราะ ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัย. ด้วย จ ศัพท์ แม้ในที่อื่นบางแห่งก็มีการแปลง. ธาตุ ฐา ในความหยุดการไป, (ผู้ใด) หยุดแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ฐิโต, (ผู้ใด) เข้าไปปรนนิบัติครูแล้ว, ฐิตวา (ผู้หยุดแล้ว), อธิฏฺฐิตฺวา (อธิษฐานแล้ว), การหยุด ชื่อว่า ฐิติ. ธาตุ ปา ในความดื่ม, (สิ่งใด) ดื่มแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า ปีตา, (ผู้ใด) ดื่มแล้วซึ่งยาคู, การดื่ม ชื่อว่า ปีติ, ปีตฺวา (ดื่มแล้ว). 621. හන්තෙහි හො හස්ස ලො වා අදහනහානං. ๖๒๑. เบื้องหลังธาตุที่มี ห เป็นที่สุด (แปลง ต และ ติ ปัจจัย) เป็น ห และแปลง ห ที่สุดธาตุเป็น ล บ้าง เว้นธาตุ ทห และ หน. හකාරන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස, තිස්ස ච හකාරාදෙසො හොති, හස්ස ච ධාත්වන්තස්ස ලකාරො හොති වා දහනහෙ වජ්ජෙත්වා, ඪත්තාපවාදොයං. රුහ ජනනෙ, අරුහීති ආරුළ්හො රුක්ඛං. ලළානමවිසෙසො, ආරුල්හො වා, රුහනං රුළ්හී. ගාහු විලොළනෙ, අගාහීති ගාළ්හො, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවං. බහ වුද්ධිම්හි, අබහීති බාළ්හො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො. මුහ වෙචිත්තෙ, අමුය්හීති මූළ්හො. ගුහ සංවරණෙ, අගුහීති ගූළ්හං. වහ පාපුණනෙ[Pg.380], උපවහීති උපවුළ්හො, ‘‘වච වස වහාදීනමුකාරො වස්සා’’ති යොගවිභාගෙන උත්තං. การแปลงเป็น ห อักษร แห่ง ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัย ที่อยู่หลังธาตุที่มี ห อักษรเป็นที่สุดมีอยู่ และมีการแปลง ห ที่สุดธาตุเป็น ล อักษรบ้าง เว้นธาตุ ทห และ หน, นี้เป็นข้อเว้นแห่งการแปลงเป็น ฑ. ธาตุ รุห ในความเกิด, (ผู้ใด) ขึ้นแล้วสู่ต้นไม้ ผู้นั้นชื่อว่า อารุฬฺโห. ไม่มีความต่างกันระหว่าง ล และ ฬ, หรือ อารุลฺโห, การขึ้น ชื่อว่า รุฬฺหี. ธาตุ คาหุ ในความกวน, (สิ่งใด) กวนแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า คาฬฺโห, (ผู้ใด) หยั่งลงแล้วสู่มหาสมุทร. ธาตุ พห ในความเจริญ, (สิ่งใด) เจริญแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า พาฬฺโห, มีการทีฆะด้วยสูตรว่า "kvaci dhātu" เป็นต้น. ธาตุ มุห ในความหลง, (ผู้ใด) หลงแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า มูฬฺโห. ธาตุ คุห ในความปกปิด, (สิ่งใด) ปิดแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า คูฬฺหํ. ธาตุ วห ในความถึง, (สิ่งใด) เข้าไปถึงแล้ว สิ่งนั้นชื่อว่า อุปวุฬฺโห, มีการแปลงเป็น อุ ด้วยการแบ่งสูตรว่า "vaca vasa vahādīnamukāro vassā" (แปลง ว เป็น อุ แห่งธาตุ วจ วส วห เป็นต้น). අදහනහානන්ති කිමත්ථං? දඩ්ඪො, සන්නද්ධො. වාති කිං? දුද්ධො, සිනිද්ධො. ‘‘ගහිතං, මහිත’’න්තිආදීසු පන ඉකාරාගමෙන බ්‍යවහිතත්තා න භවති. บทว่า "adahanahānaṃ" มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ทฑฺโฒ, สนฺนทฺโธ. บทว่า "vā" มีประโยชน์อะไร? เพื่อให้มีรูปอื่น เช่น ทุทฺโธ, สินิทฺโธ. แต่ในคำว่า คหิตํ, มหิตํ เป็นต้น ย่อมไม่มีการแปลง เพราะมีการคั่นด้วย อิ อาคม. ධාතුප්පච්චයන්තතොපි ‘‘අතීතෙ ත තවන්තුතාවී’’ති තප්පච්චයො, අබුභුක්ඛීති බුභුක්ඛිතො. එවං ජිඝච්ඡිතො, පිපාසිතො ඉච්චාදි. แม้จากธาตุที่ลงปัจจัยท้ายธาตุแล้ว ก็ลง ต ปัจจัยได้ด้วยสูตรว่า "atīte ta tavantutāvī", (ผู้ใด) ปรารถนาจะกินแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า พุภุกฺขิโต. เช่นเดียวกัน ชิคจฺฉิโต, ปิปาสิโต เป็นต้น. එවං කත්තරි නිට්ඨනයො. นัยแห่งนิฏฐาปัจจัยในกัตตุวาจก จบเพียงเท่านี้. ‘‘අතීතෙ’’ති වත්තතෙ. บทว่า "อตีเต" ย่อมตามมา. 622. භාවකම්මෙසු ත. ๖๒๒. ในภาววาจกและกัมมวาจก ปัจจัย ต. අතීතෙ කාලෙ ගම්‍යමානෙ සබ්බධාතූහි තප්පච්චයො හොති භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු. เมื่ออดีตกาลปรากฏ ปัจจัย ต ย่อมมีจากธาตุทั้งปวง ในอรรถคือภาววาจกและกัมมวาจกเหล่านี้. භාවෙ තාව – ในภาววาจกก่อน –. ගෙ සද්දෙ, ගායනං, අගායිත්ථාති වා අත්ථෙ තප්පච්චයො. ธาตุ เค ในความส่งเสียง, การร้อง หรือ ต ปัจจัยในอรรถว่า (การอันเขา) ร้องแล้ว. 623. සබ්බත්ථ ගෙ ගී. ๖๒๓. ในที่ทั้งปวง มีการแปลง เค เป็น คี. ගෙඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ගීආදෙසො හොති සබ්බත්ථ, තප්පච්චයතිපච්චයෙස්වෙවායං. තස්ස ගීතං, ගායනං, ගායිතබ්බාති වා ගීති. การแปลงเป็น คี แห่งธาตุ เค นี้มีอยู่ในที่ทั้งปวง, การแปลงนี้มีเฉพาะในเพราะ ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัยเท่านั้น. (การอันเขา) ร้องแล้ว ชื่อว่า คีตํ, การร้อง หรือ (การอันเขา) ร้องแล้ว ชื่อว่า คีติ. භාවෙ – තප්පච්චයන්තා නපුංසකා. කම්මනි – තිලිඞ්ගා. ในภาววาจก – ศัพท์ที่มีปัจจัย ต เป็นที่สุด เป็นนปุงสกลิงค์ ในกัมมวาจก – เป็นได้สามลิงค์. නත ගත්තවිනාමෙ, නච්චනං, අනච්චිත්ථාති වා අත්ථෙ තප්පච්චයො. ธาตุ นต ในความน้อมกาย, การฟ้อนรำ หรือ ต ปัจจัยในอรรถว่า (การอันเขา) ฟ้อนรำแล้ว. 624. පච්චයා දනිට්ඨා නිපාතනා සිජ්ඣන්ති. ๖๒๔. ปัจจัยทั้งหลายที่มิใช่นิฏฐาปัจจัย ย่อมสำเร็จได้ด้วยการนิบาต. යෙ ඉධ සප්පච්චයා සද්දා පච්චයෙහි න නිට්ඨං ගතා, තෙ නිපාතනතො සිජ්ඣන්තීති ධාත්වන්තෙන සහ තප්පච්චයස්ස ච්ච ට්ටාදෙසා. නච්චං, නට්ටං. හස හසනෙ, හසනං හසිතං, ඉකාරාගමො. ගමනං ගතං. එවං ඨිතං, සයිතං, වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා වුද්ධි. රුද අස්සුවිමොචනෙ, අරුජ්ඣිත්ථාති රොදිතං, රුණ්ණං වා ඉච්චාදි. ศัพท์ที่มีปัจจัยในที่นี้เหล่าใด ไม่สำเร็จด้วยปัจจัยทั้งหลาย, ศัพท์เหล่านั้นย่อมสำเร็จด้วยนิบาต คือมีการแปลง ต ปัจจัยกับที่สุดธาตุเป็น จฺจ และ ฏฺฏ. (เช่น) นจฺจํ, นฏฺฏํ. หส ธาตุ ในความหัวเราะ, การหัวเราะ (หรือ) หัวเราะแล้ว ชื่อว่า หสิตํ, มีการลง อิ อาคม. การไป (หรือ) ไปแล้ว ชื่อว่า คตํ. เช่นเดียวกับ ฐิตํ, สยิตํ, มีการวุฒิเพราะความเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้ด้วยบทว่า วา. รุท ธาตุ ในความหลั่งน้ำตา, ร้องไห้แล้ว ชื่อว่า โรทิตํ หรือ รุณฺณํ เป็นต้น. කම්මනි – ในกัมมวาจก - අභිභූයිත්ථාති අභිභූතො කොධො භවතා, අභිභූතා, අභිභූතං. භාස බ්‍යත්තියං වාචායං, අභාසිත්ථ තෙනාති භාසිතො ධම්මො, භාසිතා ගාථා, භාසිතං සුත්තං. දිසී උච්චාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙ. අදෙසීයිත්ථාති දෙසිතො ධම්මො භගවතා, ඉකාරාගමෙ කාරිතසරලොපො. ජි ජයෙ, අජීයිත්ථාති ජිතො මාරො. නී පාපුණනෙ, අනීයිංසූති නීතා ගාමමජා, සුතො තයා ධම්මො, ඤාතො. ความโกรธถูกท่านครอบงำแล้ว (อภิภูยิตถะ) ชื่อว่า อภิภูโต โกโธ, อภิภูตา, อภิภูตํ. ภาส ธาตุ ในความปรากฏแห่งวาจา, ธรรมอันท่านกล่าวแล้ว (อภาสิตถะ เตน) ชื่อว่า ภาสิโต ธมฺโม, ภาสิตา คาถา, ภาสิตํ สุตฺตํ. ทิสิ ธาตุ ในความเปล่งเสียง, ลง เณ ปัจจัย เพราะเป็นจุราทิธาตุ. ธรรมอันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว (อเทสิยิตถะ) ชื่อว่า เทสิโต ธมฺโม, เมื่อมีการลง อิ อาคม มีการลบสระของปัจจัยกริยาการิต. ชิ ธาตุ ในความชนะ, มารอันชนะแล้ว (อชิยิตถะ) ชื่อว่า ชิโต มาโร. นี ธาตุ ในความถึง, แพะทั้งหลายอันเขานำไปสู่บ้านแล้ว (อนียึสุ) ชื่อว่า นีตา คามมชา, ธรรมอันท่านฟังแล้ว ชื่อว่า สุโต ตยา ธมฺโม, อันรู้แล้ว ชื่อว่า ญาโต. සාස අනුසිට්ඨිම්හි, අනුසාසීයිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො. สาส ธาตุ ในความสั่งสอน, ลง ต ปัจจัย ในความหมายว่า ถูกสั่งสอนแล้ว (อนุสาสิยิตถะ). 625. සාසදිසතො තස්ස රිට්ඨො ච. ๖๒๕. หลัง สาส ธาตุ และ ทิส ธาตุ แปลง ต ปัจจัย เป็น ริฏฺฐะ ด้วย. සාසදිසඉච්චෙතෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස රිට්ඨාදෙසො හොති, චසද්දෙන තිස්ස රිට්ඨි ච, දිසතො කිච්චතකාරතුංත්වාදීනඤ්ච රට්ඨ රට්ඨුං රට්ඨාදෙසා ච හොන්ති, රාදිලොපො, අනුසිට්ඨො සො මයා, අනුසිට්ඨා සා, අනුසිට්ඨං. දිස පෙක්ඛණෙ, අදිස්සිත්ථාති දිට්ඨං මෙ රූපං. อาเทศ ต ปัจจัยที่อยู่หลังธาตุเหล่านี้คือ สาส และ ทิส เป็น ริฏฐะ, และด้วยศัพท์ว่า จ อาเทศ ติ ปัจจัย เป็น ริฏฐิ ด้วย, และจากธาตุ ทิส อาเทศ กิจจปัจจัย, ต ปัจจัย, ตุง ปัจจัย, ตวา ปัจจัย เป็นต้น เป็น รฏฐะ, รฏฐุง, รฏฐา ตามลำดับ, มีการลบ ร เป็นต้น, (เช่น) เขาอันเราสั่งสอนแล้ว (อนุสิฏโฐ โส มยา), นางอันเราสั่งสอนแล้ว (อนุสิฏฐา สา), สิ่งอันเราสั่งสอนแล้ว (อนุสิฏฐัง). ทิส ธาตุ ในความเห็น, เพราะเห็นแล้ว (อทิสสิตฺถ) จึงเป็น รูปอันเราเห็นแล้ว (ทิฏฐัง เม รูปัง). තිම්හි – අනුසාසනං අනුසිට්ඨි, දස්සනං දිට්ඨි. ใน ติ ปัจจัย — การสั่งสอน (อนุสาสนัง) เป็น อนุสิฏฐิ, การเห็น (ทัสสนัง) เป็น ทิฏฐิ. කිච්චාදීසු [Pg.382] – දස්සනීයං දට්ඨබ්බං, දට්ඨෙය්‍යං, පස්සිතුන්ති දට්ඨුං ගච්ඡති, පස්සිත්වාති නෙක්ඛමං දට්ඨුං, දට්ඨා, ඉකාරාගමෙන අන්තරිකස්ස න භවති, යථා – අනුසාසිතං, අනුසාසිතබ්බං, අනුසාසිතුං, අනුසාසිත්වා, දස්සිතං ඉච්චාදි. ในกิจจปัจจัยเป็นต้น — (อาเทศ) ทัสสนียะ เป็น ทัฏฐัพพะ, ทัฏเฐยยะ. เพื่อจะเห็น (ปัสสิตุง) เป็น ทัฏฐุง (เช่น) ทัฏฐุง คัจฉติ (ไปเพื่อจะเห็น), ครั้นเห็นแล้ว (ปัสสิตวา) เป็น เนกขมัง ทัฏฐุง, ทัฏฐา. เมื่อมีการลง อิ อาคม คั่นกลาง ย่อมไม่มีการอาเทศ (เป็น ริฏฐะ เป็นต้น), เช่น อนุสาสิตัง, อนุสาสิตัพพัง, อนุสาสิตุง, อนุสาสิตวา, ทัสสิตัง เป็นต้น. තුස පීතිම්හි, අතුස්සීති අත්ථෙ කත්තරි තප්පච්චයො. ตุส ธาตุ ในความยินดี, ลง ต ปัจจัยในกัตตุวาจก ในความหมายว่า ยินดีแล้ว (อตุสสี). ‘‘තස්සා’’ති අධිකාරො. คำว่า 'ตัสสะ' เป็นบทตามไป (อธิการ). 626. සාදි, සන්තපුච්ඡභන්ජහන්සාදීහි ට්ඨො. ๖๒๖. สาทิ (สูตร), อาเทศ ต ปัจจัย เป็น ฏฐะ หลังธาตุทั้งหลายมี สันตะ, ปุจฉะ, ภัญชะ, หันสะ เป็นต้น. ආදිනා සහ වත්තතීති සාදි. සකාරන්තෙහි, පුච්ඡ භන්ජහන්සඉච්චෙවමාදීහි ච ධාතූහි පරස්ස අනන්තරිකස්ස තකාරස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන ධාත්වන්තෙනට්ඨාදෙසො හොති. හන්සස්ස සතිපි සන්තත්තෙ පුනග්ගභණං ක්වචි ට්ඨාදෙසස්ස අනිච්චතාදීපනත්ථං, තෙන ‘‘විද්ධස්තො උත්‍රස්තො’’තිආදීසු න හොති. තුට්ඨො, සන්තුසිතො. භස භස්සනෙ, අභස්සීති භට්ඨො, භස්සිතො. නස අදස්සනෙ, නස්සීති නට්ඨො. දංස දංසනෙ, අදංසීයිත්ථාති දට්ඨො සප්පෙන, ඩංසිතො වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දස්ස ඩත්තං. ඵුස ඵස්සනෙ, අඵුසීයිත්ථාති ඵුට්ඨො රොගෙන, ඵුස්සිතො වා. ඉසු ඉච්ඡායං, එසීයිත්ථාති ඉට්ඨො, ඉච්ඡිතො, එසිතො. මස ආමසනෙ, ආමසීයිත්ථාති ආමඨො. වසසෙචනෙ, අවස්සීති වුට්ඨො දෙවො, පවිසීයිත්ථාති පවිට්ඨො, උද්දිසීයිත්ථාති උද්දිට්ඨො. පුච්ඡ පුච්ඡනෙ, අපුච්ඡීයිත්ථාති පුට්ඨො පඤ්හං, පුච්ඡිතො. භන්ජ අවමද්දනෙ, අභඤ්ජීයිත්ථාති භට්ඨං ධඤ්ඤං. හන්ස පීතිම්හි, අහංසීති හට්ඨො, පහට්ඨො, පහංසිතො. คำว่า สาทิ แปลว่า เป็นไปพร้อมกับคำว่า อาทิ. มีการแปลง ต อักษรที่อยู่หลังธาตุที่มี ส เป็นที่สุด และธาตุทั้งหลายมี ปุจฉะ ภัญชะ หังสะ เป็นต้น เป็น ฏฐะ พร้อมกับพยัญชนะที่สุดธาตุ. แม้เมื่อมีความเป็นธาตุที่มี ส เป็นที่สุดแห่งหังสะธาตุอยู่แล้ว การกล่าวซ้ำอีก (หังสะ) ก็เพื่อแสดงความไม่แน่นอนของการแปลงเป็น ฏฐะ ในบางแห่ง, เพราะฉะนั้น ในคำว่า 'วิทธัสโต' 'อุตรัสโต' เป็นต้น จึงไม่มีการแปลง. ยินดีแล้ว (ตุฏโฐ), ยินดีแล้ว (สันตุสิโต). ภสธาตุ ในความตกไป, ตกไปแล้ว (อภัสสี) เป็น ภัฏโฐ, ภัสสิโต. นสธาตุ ในความพินาศ, พินาศแล้ว (นัสสี) เป็น นัฏโฐ. ทังสธาตุ ในความกัด, ถูกงูกัดแล้ว (อทังสิยิตถะ) เป็น ทัฏโฐ สัปเปนะ, หรือ ทังสิโต, มีการแปลง ท เป็น ฑ ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น. ผุสธาตุ ในความถูกต้อง, ถูกโรคถูกต้องแล้ว (อผุสิยิตถะ) เป็น ผุฏโฐ โรเคนะ, หรือ ผุสสิโต. อิสุธาตุ ในความปรารถนา, ปราถนาแล้ว (เอสิยิตถะ) เป็น อิฏโฐ, อิจฉิโต, เอสิโต. มสธาตุ ในความลูบคลำ, ลูบคลำแล้ว (อามสิยิตถะ) เป็น อามัฏโฐ. วสธาตุ ในความหลั่ง, ฝนตกแล้ว (อวัสสี) เป็น วุฏโฐ เทโว, เข้าไปแล้ว (ปวิสิยิตถะ) เป็น ปวิฏโฐ, แสดงแล้ว (อุททิสิยิตถะ) เป็น อุททิฏโฐ. ปุจฉธาตุ ในความถาม, ถามปัญหาแล้ว (อปุจฉิยิตถะ) เป็น ปุฏโฐ ปัญหัง, ปุจฉิโต. ภัญชธาตุ ในความบดขยี้ (คั่ว), ข้าวเปลือกที่ถูกคั่วแล้ว (อภัญชิยิตถะ) เป็น ภัฏฐัง ธัญญัง. หังสะธาตุ ในความร่าเริง, ร่าเริงแล้ว (อหังสิ) เป็น หัฏโฐ, ปหัฏโฐ, ปหังสิโต. ආදිසද්දෙන [Pg.383] යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු, ඉජ්ජිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ට්ඨාදෙසො. ด้วยอาทิศัพท์ (ในสูตร) ยชธาตุ ในความบูชาเทวดา การสมาคม และการให้, ในอรรถว่า บูชาแล้ว (อิชชิตถะ) ลง ต ปัจจัย, มีการแปลง ต ปัจจัยนั้นเป็น ฏฐะ. 627. යජස්ස සරස්සි ට්ඨෙ. ๖๒๗. สระของยชธาตุเป็นอิ เมื่อมีการแปลงเป็น ฏฐะ. යජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සරස්ස ඉකාරාදෙසො හොති ට්ඨෙ පරෙ. යිට්ඨො මයා ජිනො. සජ විස්සග්ගෙ සංපුබ්බො, සංසජ්ජිත්ථාති සංසට්ඨො තෙන, විස්සට්ඨො. මජ සුද්ධිම්හි, අමජ්ජීති මට්ඨො ඉච්චාදි. การอาเทศเป็น อิ แห่งสระของ ยชธาตุ นี้ ย่อมมี เมื่อ ฏฐะ อยู่เบื้องหลัง. พระชินเจ้าอันเราบูชาแล้ว (ยิฏโฐ มยา ชิโน). สชธาตุ ในความสละ มี สัง เป็นบทหน้า, (เพราะอรรถว่า) คลุกเคล้าแล้ว (สํสชฺชิตฺถาติ) จึงชื่อว่า สํสฏฺโฐ (อันระคนแล้ว) ด้วยเหตุนั้น, วิสฺสฏฺโฐ (อันสละแล้ว). มชธาตุ ในความสะอาด, (เพราะอรรถว่า) สะอาดแล้ว (อมชฺชีติ) จึงชื่อว่า มฏฺโฐ (สะอาดแล้ว) เป็นต้น. කිච්චතකාරාදීසු තුස්සිතබ්බං තොට්ඨබ්බං, ඵුසිතබ්බං ඵොට්ඨබ්බං, පුච්ඡිතුං පුට්ඨුං, යජිතුං යිට්ඨුං, අභිහරිතුං අභිහට්ඨුං, තොසනං තුට්ඨි, එසනං එට්ඨි, වස්සනං වුට්ඨි, විස්සජ්ජනං විස්සට්ඨි ඉච්චාදි. ในปัจจัยทั้งหลายมี กิจจปัจจัย ตปัจจัย และ กปัจจัย เป็นต้น (เช่น) สิ่งที่ควรยินดี (ตุสฺสิตพฺพํ) เป็น โตฏฺฐพฺพํ, สิ่งที่ควรถูกต้อง (ผุสฺสิตพฺพํ) เป็น โผฏฺฐพฺพํ, เพื่อจะถาม (ปุจฺฉิตุํ) เป็น ปุฏฺฐุํ, เพื่อจะบูชา (ยชิตุํ) เป็น ยิฏฺฐุํ, เพื่อจะนำมา (อภิหริตุํ) เป็น อภิหฏฺฐุํ, ความยินดี (โตสนํ) เป็น ตุฏฺฐิ, ความปรารถนา (เอสนํ) เป็น เอฏฺฐิ, ความหลั่งลง (วสฺสนํ) เป็น วุฏฺฐิ, ความสละ (วิสฺสชฺชนํ) เป็น วิสฺสฏฺฐิ เป็นต้น. ‘‘තස්ස, සාදී’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า "ตสฺส" และ "สาทิ" ย่อมตามมา. 628. භන්ජතො ග්ගො ච. ๖๒๘. เบื้องหลัง ภญฺชธาตุ (อาเทศ ต ปัจจัย) เป็น คฺค และ (อาเทศที่สุดธาตุเป็น) จ. භන්ජතො ධාතුම්හා තප්පච්චයස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන ග්ගො ආදෙසො හොති. භග්ගො රාගො අනෙන. වසනිවාසෙ, පරිවසීයිත්ථාති පරිවුට්ඨො පරිවාසො, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, උට්ඨ උආදෙසා. වස අච්ඡාදනෙ, නිවසීයිත්ථාති නිවත්ථං වත්ථං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්තකාරසංයොගස්ස ත්ථත්තං, එවං නිවත්ථබ්බං. සංස පසංසනෙ, පසංසීයිත්ථාති පසත්ථො පසංසිතො, පසංසනං පසත්ථි. බධ බන්ධනෙ, අබජ්ඣිත්ථාති බද්ධො රඤ්ඤා, අලභීයිත්ථාති ලද්ධං මෙ ධනං, ධත්තදත්තානි. රභ රාභස්සෙ, ආරභීයිත්ථාති ආරද්ධං වීරියං. දහ භස්මීකරණෙ[Pg.384], අදය්හිත්තාති දඩ්ඪං වනං, අභුජ්ජිත්ථාති භුත්තො ඔදනො, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච. චජ හානිම්හි, පරිච්චජීයිත්ථාති පරිච්චත්තං ධනං, අමුච්චිත්ථාති මුත්තො සරො. หลังธาตุ ภญฺช, ต ปัจจัย พร้อมด้วยพยัญชนะต้น เป็น คฺค อาเทศ. ราคะอันเขาทำลายแล้วด้วยสิ่งนี้ (ภคฺโค ราโค อเนน). วส ธาตุ ในความอยู่, (ในความหมายว่า) อันเขาอยู่แล้ว (ปริวสิยิตฺถา) เป็น ปริวุฏฺโฐ ปริวาโส, พรหมจรรย์อันอยู่แล้ว (วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ), มี อุฏฺฐ และ อุ อาเทศ. วส ธาตุ ในความนุ่งห่ม, (ในตัวอย่างว่า) ผ้าอันเขานุ่งห่มแล้ว (นิวตฺถํ วตฺถํ) มาจาก นิวสิยิตฺถา, ด้วยคำว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการแปลง สต สังโยค เป็น ตถะ, เช่นเดียวกันนี้ เป็น นิวตฺถพฺพํ. สํส ธาตุ ในความสรรเสริญ, (ในความหมายว่า) อันเขาสรรเสริญแล้ว (ปสํสิยิตฺถา) เป็น ปสตฺโถ ปสํสิโต, การสรรเสริญ คือ ปสตฺถิ. พธ ธาตุ ในความผูก, (ในความหมายว่า) อันเขาจองจำแล้ว (อพชฺฌิตฺถา) เป็น พทฺโธ รญฺญา. (ในความหมายว่า) อันเขาได้แล้ว (อลภิยิตฺถา) เป็น ลทฺธํ เม ธนํ, มี ธตฺต และ ทตฺต อาเทศ. รภ ธาตุ ในความเริ่ม, (ในความหมายว่า) อันเขาเริ่มแล้ว (อารภิยิตฺถา) เป็น อารทฺธํ วิริยํ. ทห ธาตุ ในความเผาให้เป็นเถ้า, (ในความหมายว่า) ป่าอันเขาเผาแล้ว (ททฺฒํ วนํ) มาจาก อทยฺหิตฺถา. (ในความหมายว่า) ข้าวสุกอันเขาเคี้ยวแล้ว (ภุตฺโต โอทโน) มาจาก อภุชฺชิตฺถา, มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะ เพราะเป็นธาตุหมวด ภุชาทิ. จช ธาตุ ในความสละ, (ในความหมายว่า) อันเขาสละแล้ว (ปริจฺจชิยิตฺถา) เป็น ปริจฺจตฺตํ ธนํ. (ในความหมายว่า) ลูกศรอันเขาปล่อยแล้ว (อมุจฺจิตฺถา) เป็น มุตฺโต สโร. වච වියත්තියං වාචායං, අවචීයිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො. วจ ธาตุ ในความปรากฏแห่งวาจา, ลง ต ปัจจัย ในความหมายว่า (อันเขา) กล่าวแล้ว (อวจิยิตฺถา). ‘‘අන්තො, නො, ද්වි, චා’’ති ච අධිකාරො. บทว่า 'อนฺโต', 'โน', 'ทวิ' และ 'จ' เป็นบทที่ตามไป. 629. වච වා වු. ๖๒๙. อาเทศ วจ เป็น วุ บ้าง. චතුප්පදමිදං. වචඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වකාරස්ස උකාරාදෙසො හොති වා, ධාත්වන්තො ච චකාරො නො හොති, තප්පච්චයස්ස ච ද්විභාවො හොති. වාග්ගහණමවධාරණත්ථං, ධාත්වාදිම්හි වකාරාගමො. වුත්තමිදං භගවතා, උත්තං වා. สูตรนี้มี ๔ บท. มีการอาเทศ ว อักษร แห่ง วจ ธาตุนี้ เป็น อุ บ้าง, และ จ อักษรที่สุดธาตุย่อมไม่มี, และมีการซ้อน ต ปัจจัย. การถือเอาศัพท์ว่า วา เพื่อกำหนดความแน่นอน, มี ว อาคมที่ต้นธาตุ. (ตัวอย่างเช่น) วุตตมิทัง ภควตา (สิ่งนี้อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว) หรือ อุตตัง. 630. ගුපාදීනඤ්ච. ๖๓๐. และแห่งธาตุทั้งหลายมี กุปธาตุเป็นต้น ගුපඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනමන්තො ච බ්‍යඤ්ජනො නො හොති, පරස්ස තකාරස්ස ච ද්විභාවො හොති. ගුප ගොපනෙ, සුගොපීයිත්ථාති සුගුත්තො, සුගොපිතො, ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා න ධාත්වන්තලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තෙ වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නිට්ඨතකාරෙපි ක්වචි වුද්ධි. ගොපනං ගුත්ති. พยัญชนะท้ายของธาตุทั้งหลายมี คุปะ เป็นต้น ย่อมถูกลบ และมีการซ้อน ต อักษรที่อยู่เบื้องหลัง. คุปะ ธาตุ ในความรักษา, (รูปวิเคราะห์ว่า) สุโคปิยิตถะ (ถูกรักษาดีแล้ว) จึงเป็น สุคุตโต (อันเขาถูกรักษาดีแล้ว), สุโคปิโต (อันเขาถูกรักษาดีแล้ว). เพราะมี อิ อักษรคั่นอยู่ จึงไม่มีการลบพยัญชนะท้ายธาตุ. ในสูตร 'อัญเญสุ จ' เพราะอำนาจของ วา ศัพท์ที่เป็นววัตถิตวิภาษา จึงมีการวุฒิใน ต ปัจจัยที่เป็นนิฏฐาบ้างในบางกรณี. การรักษา (โคปนัง) เป็น คุตติ. ලිප ලිම්පනෙ, අලිම්පීයිත්ථාති ලිත්තො සුගන්ධෙන. තප සන්තාපෙ, සන්තපීයිත්ථාති සන්තත්තො තෙජෙන. දීප දිත්තිම්හි, ආදීපීයිත්ථාතිආදිත්තො අග්ගිනා, රස්සත්තං, දීපනං දිත්ති. අප පාපුණනෙ, පාපීයිත්ථාති පත්තො ගාමො, පාපුණීති පත්තො සුඛං, පාපුණනං පත්ති, පත්තබ්බං. මද උම්මාදෙ, පමජ්ජීති පමත්තො. සුප සයනෙ, අසුපීති සුත්තො ඉච්චාදි. ลิปะ ธาตุ ในความฉาบทา, (รูปวิเคราะห์ว่า) อลิมปิยิตถะ (ถูกฉาบทาแล้ว) จึงเป็น ลิตโต (อันเขาฉาบทาแล้ว) ด้วยของหอม. ตปะ ธาตุ ในความร้อน, (รูปวิเคราะห์ว่า) สันตปิยิตถะ (ถูกทำให้ร้อนทั่วแล้ว) จึงเป็น สันตัตโต (อันเขาทำให้ร้อนทั่วแล้ว) ด้วยเดช. ทีปะ ธาตุ ในความรุ่งเรือง, (รูปวิเคราะห์ว่า) อาทีปิยิตถะ (ถูกจุดให้รุ่งเรืองแล้ว) จึงเป็น อาทิตโต (อันเขาจุดให้รุ่งเรืองแล้ว) ด้วยไฟ, มีการทำสระให้สั้น, การรุ่งเรือง (ทีปนัง) เป็น ทิตติ. อปะ ธาตุ ในความถึง, (รูปวิเคราะห์ว่า) ปาปิยิตถะ (ถูกถึงแล้ว) จึงเป็น ปัตโต คาโม (หมู่บ้านอันเขาถึงแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) ปาปุณิ (ถึงแล้ว) จึงเป็น ปัตโต สุขัง (ถึงแล้วซึ่งความสุข), การถึง (ปาปุณนัง) เป็น ปัตติ, (สิ่งที่) ควรถึง (ปัตตัพพัง). มทะ ธาตุ ในความเมา, (รูปวิเคราะห์ว่า) ปมัชชี (ประมาทแล้ว) จึงเป็น ปมัตโต (ผู้ประมาทแล้ว). สุปะ ธาตุ ในความนอน, (รูปวิเคราะห์ว่า) อสุปิ (นอนแล้ว) จึงเป็น สุตโต (ผู้นอนแล้ว) เป็นต้น. චර [Pg.385] චරණෙ, අචරීයිත්ථාති චිණ්ණො ධම්මො, ඉණ්ණාදෙසො, චරිතො වා. එවං පුණ්ණො, පූරිතො. จระ ธาตุ ในความประพฤติ, (รูปวิเคราะห์ว่า) อจริยิตถะ (ถูกประพฤติแล้ว) จึงเป็น จิณโณ ธัมโม (ธรรมอันเขาประพฤติแล้ว), มีการอาเทศ (ต ปัจจัย) เป็น อิณณะ, หรือเป็น จริโต. เช่นเดียวกับ ปุณโณ, ปูริโต (เต็มแล้ว). නුද ඛෙපෙ, පනුජ්ජිත්ථාති පණුන්නො, නස්ස ණත්තං, පනුදිතො. දා දානෙ, ආදීයිත්ථාතිආදින්නො, අත්තො වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දාසද්දස්ස තකාරො, රස්සත්තං. นุท ธาตุ ในความซัดไป (หรือขับไล่), (รูปวิเคราะห์ว่า) ปนุชชิตถะ (ถูกขับไล่แล้ว) จึงเป็น ปณุนโน (อันเขาขับไล่แล้ว), มีการแปลง น เป็น ณ, (หรือเป็น) ปนุทิโต. ทา ธาตุ ในความให้, (รูปวิเคราะห์ว่า) อาทิยิตถะ (ถูกถือเอาแล้ว) จึงเป็น อาทินโน (อันเขาถือเอาแล้ว), หรือเป็น อัตโต, ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการแปลง ทา ศัพท์ เป็น ตะ และมีการทำสระให้สั้น. 631. භිදාදිතො ඉන්නඅන්නඊණා වා. ๖๓๑. เบื้องหลังธาตุมี ภิทะ เป็นต้น แปลง ต ปัจจัย เป็น อินนะ อันนะ และ อีณะ บ้าง. භිදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ඉන්න අන්නඊණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, අන්තො ච නො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, සරලොපාදි. การอาเทศทั้งหลายเหล่านี้คือ อินนะ อันนะ และ อีณะ แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่เบื้องหลังธาตุทั้งหลายมี ภิทะ เป็นต้น ย่อมมีบ้าง, และพยัญชนะท้ายธาตุย่อมถูกลบ. วา ศัพท์นี้มีประโยชน์เพื่อกำหนดความแน่นอน (ววัตถิตวิภาษา), มีการลบสระเป็นต้น. භිදි විදාරණෙ, අභිජ්ජිත්ථාති භින්නො ඝටො භවතා, භිජ්ජීති වා භින්නො දෙවදත්තො. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, අඡිජ්ජිත්ථාති ඡින්නො රුක්ඛො, අච්ඡින්නං චීවරං, උච්ඡිජ්ජීති උච්ඡින්නො. අදීයිත්ථාභි දින්නො සුඞ්කො. සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු, නිසීදීති නිසින්නො. ඛිද උත්තාසනෙ, ඛිද දීනභාවෙ වා, අඛිජ්ජීති ඛින්නො. ภิทิ ธาตุ ในความทำลาย, (รูปวิเคราะห์ว่า) อภิชชิตถะ (ถูกทำลายแล้ว) จึงเป็น ภินโน ฆโฏ ภวตา (หม้ออันท่านทำลายแล้ว), หรือ (รูปวิเคราะห์ว่า) ภิชชี (แตกแล้ว) จึงเป็น ภินโน เทวทัตโต (เทวทัตผู้แตกแยกแล้ว). ฉิทิ ธาตุ ในความทำให้เป็นสองส่วน, (รูปวิเคราะห์ว่า) อฉิชชิตถะ (ถูกตัดแล้ว) จึงเป็น ฉินโน รุกโข (ต้นไม้อันถูกตัดแล้ว), อฉินนัง จีวรัง (จีวรอันไม่ถูกตัด), (รูปวิเคราะห์ว่า) อุจฉิชชี (ขาดสูญแล้ว) จึงเป็น อุจฉินโน (ผู้ขาดสูญแล้ว). (รูปวิเคราะห์ว่า) อทิยิตถาภิ (ถูกให้แล้ว) จึงเป็น ทินโน สุงโก (ภาษีอันเขาให้แล้ว). สทะ ธาตุ ในความแผ่ไป การไป และความจมลง, (รูปวิเคราะห์ว่า) นิสีทิ (นั่งลงแล้ว) จึงเป็น นิสินโน (ผู้นั่งลงแล้ว). ขิทะ ธาตุ ในความทำให้ตกใจ หรือ ขิทะ ในความลำบาก, (รูปวิเคราะห์ว่า) อขิชชี (ลำบากแล้ว) จึงเป็น ขินโน (ผู้ลำบากแล้ว). අන්නාදෙසෙ ඡද අපවාරණෙ, අච්ඡාදීයිත්ථාති ඡන්නො, පටිච්ඡන්නං ගෙහං, පසීදීති පසන්නො. පද ගතිම්හි, උප්පජ්ජීති උප්පන්නො, ඣානං සමාපන්නො. රුදි අස්සුවිමොචනෙ, රුණ්ණො, පරලොපො. ในกรณีที่มีการอาเทศเป็น อันนะ: ฉทะ ธาตุ ในความปกปิด, (รูปวิเคราะห์ว่า) อัจฉาทิยิตถะ (ถูกปกปิดแล้ว) จึงเป็น ฉันโน (อันเขาปกปิดแล้ว), ปฏิฉันนัง เคหัง (เรือนอันถูกปกปิดไว้ดีแล้ว). (รูปวิเคราะห์ว่า) ปสีทิ (เลื่อมใสแล้ว) จึงเป็น ปสันโน (ผู้เลื่อมใสแล้ว). ปทะ ธาตุ ในความไป, (รูปวิเคราะห์ว่า) อุปปัชชี (เกิดขึ้นแล้ว) จึงเป็น อุปปันโน (ผู้เกิดขึ้นแล้ว), ฌานัง สมาปันโน (ผู้เข้าถึงแล้วซึ่งฌาน). รุทิ ธาตุ ในความหลั่งน้ำตา เป็น รุณโณ, มีการลบพยัญชนะหลัง. ඛී ඛයෙ ඊණාදෙසො, අඛීයීති ඛීණො දොසො, ඛීණා ජාති, ඛීණං ධනං. හා චාගෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හාදිතො ඊණාදෙසෙ ණකාරස්ස නත්තං, පහීයිත්ථාති පහීනො කිලෙසො, පරිහායීති පරිහීනො. ආස උපවෙසනෙ[Pg.386], අච්ඡීති ආසීනො. ලී සිලෙසනෙ, ලීයීති ලීනො, නිලීනො. ජි ජයෙ, ජියීති ජීනො විත්තමනුසොචති, ජිතො වා. දී ඛයෙ, දීනො. පී තප්පනෙ, පීනො. ලූ ඡෙදනෙ, ලූයිත්ථාති ලූනො ඉච්චාදි. ขี ธาตุ ในความสิ้นไป มีการอาเทศ (ต ปัจจัย) เป็น อีณะ, (รูปวิเคราะห์ว่า) อขียิ (สิ้นไปแล้ว) จึงเป็น ขีโณ โทโส (โทษอันสิ้นไปแล้ว), ขีณา ชาติ (ชาติอันสิ้นไปแล้ว), ขีณัง ธนัง (ทรัพย์อันสิ้นไปแล้ว). หา ธาตุ ในความสละ, ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น เมื่อมีการอาเทศเป็น อีณะ เบื้องหลัง หา ธาตุ มีการแปลง ณ อักษร เป็น น อักษร, (รูปวิเคราะห์ว่า) ปหียิตถะ (ถูกละแล้ว) จึงเป็น ปหีโน กิเลโส (กิเลสอันเขาละแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) ปริหายิ (เสื่อมแล้ว) จึงเป็น ปริหีโน (ผู้เสื่อมแล้ว). อาสะ ธาตุ ในความนั่ง, (รูปวิเคราะห์ว่า) อัจฉิ (นั่งแล้ว) จึงเป็น อาสีโน (ผู้นั่งแล้ว). ลี ธาตุ ในความติดสอย, (รูปวิเคราะห์ว่า) ลียิ (ติดแล้ว) จึงเป็น ลีโน (ผู้แอบแล้ว), นิลีโน (ผู้แอบซ่อนแล้ว). ชิ ธาตุ ในความชนะ, (รูปวิเคราะห์ว่า) ชิยิ (เสื่อมแล้ว) จึงเป็น ชีโน (ผู้เสื่อมแล้ว) ย่อมเศร้าโศกถึงทรัพย์, หรือเป็น ชิโต. ที ธาตุ ในความสิ้นไป เป็น ทีโน. ปี ธาตุ ในความให้อิ่ม เป็น ปีโน. ลู ธาตุ ในความตัด, (รูปวิเคราะห์ว่า) ลูยิตถะ (ถูกตัดแล้ว) จึงเป็น ลูโน (อันเขาตัดแล้ว) เป็นต้น. වමු උග්ගිරණෙ, වමීයිත්ථාති වන්තං, වමිතං, ‘‘පක්කමාදීහි න්තො’’ති න්තාදෙසො. අගච්ඡීයිත්ථාති ගතො ගාමො තයා, ගාමං ගතො වා, ‘‘ගමඛනහනරමාදීනමන්තො’’ති ධාත්වන්තලොපො. අඛඤ්ඤිත්ථාති ඛතො කූපො, උපහඤ්ඤිත්ථාති උපහතං චිත්තං, අරමීති රතො, අභිරතො. මන ඤාණෙ, අමඤ්ඤිත්ථාති මතො, සම්මතො. තනු විත්ථාරෙ, අතනිත්ථාති තතං, විතතං. යමු උපරමෙ, නියච්ඡීති නියතො. วมุ ธาตุ ในความสำรอก, (รูปวิเคราะห์ว่า) วมียิตถะ (ถูกสำรอกแล้ว) จึงเป็น วันตัง, วมิตัง, มีการอาเทศเป็น นตะ ด้วยสูตรว่า 'ปักกะมาทีหิ นโต'. (รูปวิเคราะห์ว่า) อคัจฉียิตถะ (ถูกไปแล้ว) จึงเป็น คโต คาโม ตยา (หมู่บ้านอันท่านไปแล้ว), หรือ คามัง คโต (ผู้ไปแล้วสู่หมู่บ้าน), มีการลบพยัญชนะท้ายธาตุด้วยสูตรว่า 'คมะขะนะหะนะระมาทีนะมันโต'. (รูปวิเคราะห์ว่า) อขัญญิตถะ (ถูกขุดแล้ว) จึงเป็น ขโต คูโป (บ่อน้ำอันเขาขุดแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) อุปหัญญิตถะ (ถูกกำจัดแล้ว) จึงเป็น อุปหะตัง จิตตัง (จิตอันถูกกำจัดแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) อรมิ (ยินดีแล้ว) จึงเป็น รโต, อภิรโต (ผู้ยินดีแล้ว). มนะ ธาตุ ในความรู้, (รูปวิเคราะห์ว่า) อมัญญิตถะ (ถูกรู้แล้ว) จึงเป็น มโต, สัมมโต (อันเขารู้แล้ว). ตนุ ธาตุ ในความแผ่ไป, (รูปวิเคราะห์ว่า) อตนิถะ (ถูกแผ่ไปแล้ว) จึงเป็น ตตัง, วิตตัง (อันเขาแผ่ไปแล้ว). ยมุ ธาตุ ในความหยุด, (รูปวิเคราะห์ว่า) นิยัจฉิ (สำรวมแล้ว) จึงเป็น นิยโต (ผู้สำรวมแล้ว). ‘‘නො, තම්හි, තිම්හී’’ති ච වත්තතෙ. บทว่า 'โน', 'ตมหิ', และ 'ติมหิ' ย่อมตามไป. 632. රකාරො ච. ๖๓๒. และ ร อักษร (ก็ตามไป). රකාරො ච ධාතූනමන්තභූතො නො හොති තප්පච්චයෙ, තිප්පච්චයෙ ච පරෙ. පකරීයිත්ථාති පකතො කටො භවතා, කතා මෙ රක්ඛා, කතං මෙ පුඤ්ඤං. ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ත චසද්දෙන ටො තස්ස, යථා – සුකටං, දුක්කටං, පුරෙ අකරීයිත්ථාති පුරක්ඛතො, ‘‘පුරසමුපපරීහි කරොතිස්ස ඛඛරා වා තප්පච්චයෙසු චා’’ති ඛකාරො, පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කරීයිත්ථාති සඞ්ඛතො, අභිසඞ්ඛතො, උපකරීයිත්ථාති උපක්ඛතො, උපක්ඛටො, පරිකරීයිත්ථාති පරික්ඛතො. และ ร อักษร อันเป็นส่วนท้ายของธาตุทั้งหลาย ย่อมถูกลบ เมื่อ ต ปัจจัย และ ติ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. (รูปวิเคราะห์ว่า) ปกรียิตถะ (ถูกทำแล้ว) จึงเป็น ปกโต กโฏ ภวตา (เสื่ออันท่านทำแล้ว), กตา เม รักขา (การรักษาอันเราทำแล้ว), กตัง เม ปุญญัง (บุญอันเราทำแล้ว). ด้วย จะ ศัพท์ ในสูตรว่า 'โท ธัสสะ จะ' นี้ มีการแปลง ต เป็น ฏ เช่น สุกะฏัง, ทุกกะฏัง. (รูปวิเคราะห์ว่า) ปุเร อกรียิตถะ (ถูกทำไว้ข้างหน้าแล้ว) จึงเป็น ปุรักขโต, มีการแปลงเป็น ขะ ด้วยสูตรว่า 'ปุระสะมุปะปะรีหิ กะโรติสสะ ขะขะรา วา ตัปปัจจะเยสุ จะ'. (รูปวิเคราะห์ว่า) ปัจจะเยหิ สังคัมมะ กรียิตถะ (ถูกทำโดยมาพร้อมกับปัจจัยทั้งหลายแล้ว) จึงเป็น สังขโต, อภิสังขโต. (รูปวิเคราะห์ว่า) อุปกรียิตถะ (ถูกจัดแจงแล้ว) จึงเป็น อุปักขโต, อุปักขะโฏ. (รูปวิเคราะห์ว่า) ปริกรียิตถะ (ถูกแวดล้อมแล้ว) จึงเป็น ปริกขโต. තිප්පච්චයෙ පකරණ පකති. සර ගතිචින්තායං, අසරීති සතො, විසරීති විසටො, සරණං, සරති එතායාති වා සති, නීහරීයිත්ථාති නීහටො. ධර ධාරණෙ, උද්ධරීයිත්ථාති [Pg.387] උද්ධටො, අභරීයිත්ථාති භතො, භරණං, භරති එතායාති වා භති. ใน ติ ปัจจัย (เช่น) ปกรณะ เป็น ปกติ. สระ ธาตุ ในความไปและความคิด, (รูปวิเคราะห์ว่า) อสริ (ระลึกได้แล้ว) จึงเป็น สโต (ผู้มีสติ), (รูปวิเคราะห์ว่า) วิสริ (แผ่ไปแล้ว) จึงเป็น วิสโฏ (อันแผ่ไปแล้ว), สรณัง (การระลึก), หรือ (รูปวิเคราะห์ว่า) สรติ เอตายะ (ระลึกด้วยธรรมชาติใด) จึงเป็น สติ. (รูปวิเคราะห์ว่า) นีหรียิตถะ (ถูกนำออกแล้ว) จึงเป็น นีหโฏ (อันเขานำออกแล้ว). ธระ ธาตุ ในความทรงไว้, (รูปวิเคราะห์ว่า) อุทธรียิตถะ (ถูกยกขึ้นแล้ว) จึงเป็น อุทธโฏ (อันเขายกขึ้นแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) อภรียิตถะ (ถูกเลี้ยงแล้ว) จึงเป็น ภโต (อันเขาเลี้ยงแล้ว), ภรณัง (การเลี้ยงดู), หรือ (รูปวิเคราะห์ว่า) ภรติ เอตายะ (เลี้ยงดูด้วยธรรมชาติใด) จึงเป็น ภติ (การรับจ้าง). ඉකාරාගමයුත්තෙසු ‘‘ගමිතො’’තිආදීසු ධාත්වන්තලොපෙ සම්පත්තෙ – เมื่อถึงคราวที่จะต้องลบพยัญชนะท้ายธาตุในคำทั้งหลายมี 'คมิโต' เป็นต้น ที่ประกอบด้วย อิ อาคม - ‘‘ලොපො’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'โลโป' ย่อมตามไป. 633. නමකරානමන්තානං නියුත්තතම්හි. ๖๓๓. (การลบ) แห่งพยัญชนะที่มี นะ มะ กะ และ ระ เป็นที่สุด ในเพราะ ต ปัจจัยที่ประกอบด้วย อิ อาคม (ย่อมไม่มี). නකාර මකාර කකාර රකාරානං ධාත්වන්තානං ලොපො න හොති ඉකාරාගමයුත්තෙ තකාරෙ පරෙති ලොපාභාවො. අගච්ඡී, ගමීයිත්ථාති වා ගමිතො, රමිත්ථාති රමිතො. එවං වමිතො, නමිතො. සකි සඞ්කායං, සඞ්කිතො, සරිතො, භරිතො. තථා ඛනිතබ්බං, හනිතබ්බං, ගමිතබ්බං, රමිතබ්බං ඉච්චාදි. การลบพยัญชนะท้ายธาตุทั้งหลายคือ น อักษร ม อักษร ก อักษร และ ร อักษร ย่อมไม่มี เมื่อ ต อักษรที่ประกอบด้วย อิ อาคม อยู่เบื้องหลัง จึงไม่มีการลบ. (รูปวิเคราะห์ว่า) อคัจฉิ หรือ คมียิตถะ จึงเป็น คมิโต (อันเขาไปแล้ว), (รูปวิเคราะห์ว่า) รมิตถะ จึงเป็น รมิโต (ผู้ยินดีแล้ว). เช่นเดียวกับ วมิโต, นมิโต. สกิ ธาตุ ในความระแวง เป็น สังกิโต, สริโต, ภริโต. เช่นเดียวกัน ขนิตัพพัง, หนิตัพพัง, คมิตัพพัง, รมิตัพพัง เป็นต้น. නිධීයිත්ථාති නිහිතො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධිස්ස හි තප්පච්චයෙ. එවං විහිතො. (รูปวิเคราะห์ว่า) นิธียิตถะ (ถูกฝังไว้แล้ว) จึงเป็น นิหิโต (อันเขาฝังไว้แล้ว), ด้วยสูตรว่า 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการแปลง ทะ เป็น หะ เมื่อ ต ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. เช่นเดียวกับ วิหิโต. කාරිතෙ අභාවීයිත්ථාති අත්ථෙ ‘‘භාවකම්මෙසු ත’’ඉති තප්පච්චයො, ‘‘යථාගමමිකාරො’’ති ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, භාවිතො මග්ගො තෙන, භාවයිතො, අපාචීයිත්ථාති පාචිතො ඔදනං යඤ්ඤදත්තො දෙවදත්තෙන, පාචයිතො, පාචාපිතො, පාචාපයිතො, කම්මං කාරීයිත්ථාති කාරිතො, කාරයිතො, කාරාපිතො, කාරාපයිතො ඉච්චාදි. ในกิริยาที่เป็นการิตะ ในความหมายว่า อภาวียิตถะ (ถูกให้เจริญแล้ว) ลง ต ปัจจัยด้วยสูตร 'ภาวกัมเมสุ ต', ลง อิ อาคมด้วยสูตร 'ยถาคมมิกาโร', มีการลบสระเป็นต้น เป็น ภาวิโต มัคโค เตนะ (มรรคอันเขาให้เจริญแล้ว), ภาวยิโต. (รูปวิเคราะห์ว่า) อปาจียิตถะ (ถูกให้หุงแล้ว) จึงเป็น ปาจิโต โอทนัง ยัญญะทัตโต เทวะทัตเตนะ (ข้าวสุกอันเทวทัตให้ยัญญทัตหุงแล้ว), ปาจยิโต, ปาจาปิโต, ปาจาปยิโต. (รูปวิเคราะห์ว่า) กัมมัง การียิตถะ (งานถูกให้ทำแล้ว) จึงเป็น การิโต, การยิโต, การาปิโต, การาปยิโต เป็นต้น. ‘‘භාවකම්මෙසු ත’’ඉති එත්ථ ‘‘ත’’ඉති යොගවිභාගෙන අචලන ගති භොජනත්ථාදීහි අධිකරණෙපි තප්පච්චයො, යථා – ආස උපවෙසනෙ, අධිකරණෙ අච්ඡිංසු එත්ථ තෙති ඉදං තෙසං ආසිතං ඨානං. භාවෙ ඉධ තෙහි ආසිතං. කම්මනි අයං තෙහි අජ්ඣාසිතො ගාමො. කත්තරි [Pg.388] ඉධ තෙ ආසිතා. තථා අට්ඨංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං ඨිතං ඨානං, ඉධ තෙහි ඨිතං, අයං තෙහි අධිට්ඨිතො ඔකාසො, ඉධ තෙ ඨිතා. නිසීදිංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං නිසින්නං ඨානං, අයං තෙසං නිසින්නකාලො, තෙ ඉධ නිසින්නා. නිපජ්ජිංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං නිපන්නං ඨානං, ඉධ තෙ නිපන්නා. ในบทว่า "Bhāvakammesu ta" นี้ ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า "ta" ตปัจจัยย่อมลงแม้ในอรรถแห่งอธิกรณะ (สถานที่) จากธาตุที่มีอรรถว่าความไม่เคลื่อนไหว ความไป และการบริโภคเป็นต้น เช่น อาส ธาตุ ในความหมายว่าการนั่ง ในอรรถอธิกรณะ (พวกเขา) นั่งแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า āsitaṃ ṭhānaṃ (ที่นั่ง) ของพวกเขา. ในอรรถภาวะ (การนั่ง) อันพวกเขานั่งแล้วในที่นี้ (tehi āsitaṃ). ในอรรถกรรม หมู่บ้านนี้อันพวกเขานั่งทับแล้ว (tehi ajjhāsito gāmo). ในอรรถกัตตุ พวกเขานั่งแล้วในที่นี้ (te āsitā). เช่นเดียวกัน (พวกเขา) ยืนแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า ṭhitaṃ ṭhānaṃ (ที่ยืน) ของพวกเขา, ในอรรถภาวะ อันพวกเขายืนแล้วในที่นี้, ในอรรถกรรม โอกาสนี้อันพวกเขาตั้งทับแล้ว (adhiṭṭhito okāso), ในอรรถกัตตุ พวกเขายืนแล้ว. (พวกเขา) นั่งแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า nisinnaṃ ṭhānaṃ (ที่นั่ง) ของพวกเขา, นี้เป็น nisinna-kālo (เวลานั่ง) ของพวกเขา, พวกเขานั่งแล้วในที่นี้. (พวกเขา) นอนแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า nipannaṃ ṭhānaṃ (ที่นอน) ของพวกเขา, ในที่นี้พวกเขานอนแล้ว. යා ගතිපාපුණනෙ. අයාසුං තෙ එත්ථාති අයං තෙසං යාතො මග්ගො, ඉධ තෙහි යාතං, අයං තෙහි යාතො, මග්ගො, ඉධ තෙ යාතා. තථා ඉදං තෙසං ගතට්ඨානං, අයං තෙසං ගතකාලො, ඉධ තෙහි ගතං, අයං තෙහි ගතො ගාමො, ඉධ තෙ ගතා. ยา ธาตุ ในความหมายว่าการไปและการถึง. (พวกเขา) ไปแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ทางนี้ชื่อว่า yāto maggo (ทางที่ไปแล้ว) ของพวกเขา, ในอรรถภาวะ อันพวกเขาไปแล้วในที่นี้, ในอรรถกรรม ทางอันพวกเขาไปแล้ว, ในอรรถกัตตุ พวกเขาไปแล้ว. เช่นเดียวกัน ที่นี้ชื่อว่า gataṭṭhānaṃ (ที่ไปแล้ว) ของพวกเขา, นี้เป็น gatakālo (เวลาที่ไปแล้ว) ของพวกเขา, ในอรรถภาวะ อันพวกเขาไปแล้วในที่นี้, ในอรรถกรรม หมู่บ้านอันพวกเขาไปแล้ว, ในอรรถกัตตุ พวกเขาไปแล้ว. භුඤ්ජිංසු එතස්මින්ති ඉදං තෙසං භුත්තට්ඨානං, අයං තෙසං භුත්තකාලො, ඉධ තෙහි භුත්තො ඔදනො, ඉධ තෙ භුත්තා. පිවිංසු තෙ එත්ථාති ඉදං තෙසං පීතං ඨානං, ඉධ තෙහි පීතා යාගු, ඉධ තෙ පීතා. දිස්සන්ති එත්ථාති ඉදං තෙසං දිට්ඨට්ඨානං ඉච්චාදි. (พวกเขา) บริโภคแล้วในสิ่งนี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า bhuttaṭṭhānaṃ (ที่บริโภคแล้ว) ของพวกเขา, นี้เป็น bhuttakālo (เวลาที่บริโภคแล้ว) ของพวกเขา, ในอรรถกรรม ข้าวสุกอันพวกเขาบริโภคแล้วในที่นี้, ในอรรถกัตตุ พวกเขาบริโภคแล้ว. พวกเขาดื่มแล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า pītaṃ ṭhānaṃ (ที่ดื่มแล้ว) ของพวกเขา, ในอรรถกรรม ยาูอันพวกเขาดื่มแล้วในที่นี้, ในอรรถกัตตุ พวกเขาดื่มแล้ว. (พวกเขา) ย่อมเห็นในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นี้ชื่อว่า diṭṭhaṭṭhānaṃ (ที่เห็นแล้ว) ของพวกเขา เป็นต้น. ‘‘කත්තරි කිති’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා ‘‘කත්තරී’’ති වත්තතෙ. จากสูตรว่า "Kattari kiti" นี้ บทว่า "kattarī" ย่อมตามไป โดยวิธีแบบกบกระโดด (มัณฑูกคติ). 634. කම්මනි දුතියායං ක්තො. ๖๓๔. ตปัจจัย (ลง) ในอรรถกัตตุ เมื่อมีทุติยาวิภัตติในอรรถกรรม. කම්මත්ථෙ දුතියායං විභත්තියං විජ්ජමානායං ධාතූහි කත්තරි ක්තප්පච්චයො හොති. ඉදමෙව වචනං ඤාපකං අභිහිතෙ කම්මාදිම්හි දුතියාදීනමභාවස්ස. දානං අදාසීති අත්ථෙ ක්තප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පච්චයකකාරස්ස ලොපො, තස්ස ඉන්නාදෙසො, දානං දින්නො දෙවදත්තො. රක්ඛ පාලනෙ, සීලං අරක්ඛීති සීලං රක්ඛිතො, භත්තං අභුඤ්ජීති භත්තං භුත්තො, ගරුං උපාසීති ගරුමුපාසිතො ඉච්චාදි. เมื่อมีทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งกรรม ย่อมมีตปัจจัยในอรรถกัตตุจากธาตุทั้งหลาย. คำนี้นั่นเองเป็นเครื่องทำให้รู้ (ญาปกะ) ว่า เมื่อกรรมเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว (ด้วยปัจจัย) ย่อมไม่มีทุติยาวิภัตติเป็นต้น. ในอรรถว่า "ได้ให้แล้วซึ่งทาน" ลงตปัจจัย, ลบ ก อักษรแห่งปัจจัยด้วยสูตรว่า "kvaci dhātu..." เป็นต้น, อาเทศ ต เป็น อินนะ, (สำเร็จรูปเป็น) dānaṃ dinno devadatto (เทวทัตผู้ให้แล้วซึ่งทาน). รักข ธาตุ ในความหมายว่าการรักษา, (ในอรรถว่า) รักษาแล้วซึ่งศีล เป็น sīlaṃ rakkhito, (ในอรรถว่า) บริโภคแล้วซึ่งข้าว เป็น bhattaṃ bhutto, (ในอรรถว่า) เข้าไปนั่งใกล้แล้วซึ่งครู เป็น garumupāsito เป็นต้น. 635. භ්‍යාදීහි මතිබුධිපූජාදීහි ච ක්තො. ๖๓๕. ตปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมี ภี ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มีอรรถว่า รู้ (มติ), รู้ (พุทธิ), บูชา (ปูชา) เป็นต้น. භීඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, මති බුධි පූජාදීහි ච ක්තප්පච්චයො හොති. සො ච ‘‘භාවකම්මෙසු කිච්චත්තක්ඛත්ථා’’ති වුත්තත්තා භාවකම්මෙස්වෙව භවති. ตปัจจัย ย่อมมีหลังธาตุทั้งหลายมี ภี ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มีอรรถว่า รู้ (มติ), รู้ (พุทธิ), บูชา (ปูชา) เป็นต้น. และตปัจจัยนั้น ย่อมมีในอรรถภาวะและกรรมเท่านั้น เพราะคำที่กล่าวไว้ว่า "bhāvakammesu kiccattakkhatthā". භී භයෙ, අභායිත්ථාති භීතං භවතා. සුප සයෙ, අසුපීයිත්ථාති සුත්තං භවතා. එවං සයිතං භවතා. අස භොජනෙ, අසිතං භවතා, පචිතො ඔදනො භවතා. ภี ธาตุ ในความหมายว่าความกลัว, (ในอรรถว่า) อันท่านกลัวแล้ว เป็น bhītaṃ bhavatā. สุป ธาตุ ในความหมายว่าการนอน, (ในอรรถว่า) อันท่านนอนแล้ว เป็น suttaṃ bhavatā. เช่นเดียวกัน เป็น sayitaṃ bhavatā. อส ธาตุ ในความหมายว่าการบริโภค เป็น asitaṃ bhavatā, ข้าวสุกอันท่านหุงแล้ว เป็น pacito odano bhavatā. ඉධ මත්‍යාදයො ඉච්ඡත්ථා, බුධිආදයො ඤාණත්ථා. ในที่นี้ ธาตุมี มติ เป็นต้น มีอรรถว่าความปรารถนา, ธาตุมี พุทธิ เป็นต้น มีอรรถว่าความรู้. මන ඤාණෙ සංපුබ්බො, ‘‘බුධගමාදිත්ථෙ කත්තරී’’ති තප්පච්චයෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා කම්මනි ක්තප්පච්චයො, ‘‘ගම ඛනා’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, රඤ්ඤා සම්මතො. කප්ප තක්කනෙ, සඞ්කප්පිතො. ධර ධාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙ, වුද්ධි, ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, අවධාරිතො. มน ธาตุ ในความหมายว่าความรู้ มี สํ นำหน้า, เมื่อถึงคราวจะลงตปัจจัยในอรรถกัตตุด้วยสูตรว่า "budhagamāditthe kattarī", (แต่) ด้วยสูตรนี้ (3583) ลงตปัจจัยในอรรถกรรม, ลบพยัญชนะที่สุดธาตุด้วยสูตรว่า "gama khanā" เป็นต้น, (สำเร็จรูปเป็น) raññā sammato (อันพระราชาทรงนับถือแล้ว). กัปป ธาตุ ในความหมายว่าความดำริ เป็น saṅkappito. ธร ธาตุ ในความหมายว่าการทรงไว้, เพราะเป็นจุราทิคณะ จึงลง เณ ปัจจัย, วุฒิ, ลง อิ อาคม, ลบสระเป็นต้น เป็น avadhārito. බුධ අවගමනෙ, අවබුජ්ඣිත්ථාති බුද්ධො භගවා මහෙසක්ඛෙහි දෙවමනුස්සෙහි. ඉ අජ්ඣයනෙ, අධීයිත්ථාති අධීතො. พุธ ธาตุ ในความหมายว่าความรู้แจ้ง, (ในอรรถว่า) พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่รู้แจ้งแล้ว เป็น buddho bhagavā mahesakkhehi devamanussehi. อิ ธาตุ ในความหมายว่าการเรียน, (ในอรรถว่า) เรียนแล้ว เป็น adhīto. ඉ ගතිම්හි, අභිසමිතො. විද ඤාණෙ, අවෙදීයිත්ථාති විදිතො. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤායිත්ථාති ඤාතො. විධ වෙධනෙ, පටිවිජ්ඣිත්ථාති පටිවිද්ධො ධම්මො. තක්ක විතක්කෙ, තක්කිතො. อิ ธาตุ ในความหมายว่าการไป เป็น abhisamito. วิท ธาตุ ในความหมายว่าความรู้, (ในอรรถว่า) อันเขารู้แล้ว เป็น vidito. ญา ธาตุ ในความหมายว่าความรู้แจ้ง, (ในอรรถว่า) อันเขารู้แจ้งแล้ว เป็น ñāto. วิธ ธาตุ ในความหมายว่าการแทงตลอด, (ในอรรถว่า) ธรรมอันเขาแทงตลอดแล้ว เป็น paṭividdho dhammo. ตักก ธาตุ ในความหมายว่าความตรึก เป็น takkito. පූජනත්ථෙසු – ในอรรถแห่งการบูชาทั้งหลาย - පූජ පූජායං, අපූජීයිත්ථාති පූජිතො භගවා. චාය සන්තානපූජනෙසු අපපුබ්බො, අපචායිතො. මාන පූජායං, මානිතො. චි චයෙ, අපචිතො. වන්ද අභිවන්දනෙ, වන්දිතො. කර කරණෙ, සක්කතො. සක්කාර පූජායං, සක්කාරිතො ඉච්චාදි. ปูช ธาตุ ในความหมายว่าการบูชา, (ในอรรถว่า) พระผู้มีพระภาคอันเขาบูชาแล้ว เป็น pūjito bhagavā. จาย ธาตุ ในความหมายว่าความสืบต่อและการบูชา มี อป นำหน้า เป็น apacāyito. มาน ธาตุ ในความหมายว่าการบูชา เป็น mānito. จิ ธาตุ ในความหมายว่าการสะสม เป็น apacito. วันท ธาตุ ในความหมายว่าการกราบไหว้ เป็น vandito. กร ธาตุ ในความหมายว่าการทำ เป็น sakkato. สักการะ ในความหมายว่าการบูชา เป็น sakkārito เป็นต้น. හුතො [Pg.390] හුතාවී හුතවා, වුට්ඨො වුසිත ජිණ්ණකො; පක්කං පක්කන්තකො ජාතො, ඨිතො රුළ්හො බුභුක්ඛිතො. หุต (อันเขาบูชาแล้ว), หุตาวี (ผู้บูชาแล้ว), หุตวา (ผู้บูชาแล้ว); วุฏฐะ (ฝนตกแล้ว), วุสิตะ (อยู่แล้ว), ชิณณกะ (แก่แล้ว); ปักกะ (สุกแล้ว), ปักกันตกะ (ผู้ไปแล้ว), ชาตะ (เกิดแล้ว); ฐิตะ (ตั้งอยู่แล้ว), รุฬหะ (งอกแล้ว), พุภุกขิตะ (หิวแล้ว). ගීතං නච්චං ජිතො දිට්ඨො, තුට්ඨො යිට්ඨො ච භග්ගවා; වුත්තඤ්ච ගුත්තො අච්ඡින්නො, පහීනො ගමිතො ගතො. คีตะ (อันเขาร้องแล้ว), นัจจะ (อันเขาฟ้อนรำแล้ว), ชิตะ (อันเขาชนะแล้ว), ทิฏฐะ (อันเขาเห็นแล้ว); ตุฏฐะ (ยินดีแล้ว), ยิฏฐะ (อันเขาบูชาแล้ว) และ ภคควา (ผู้มีโชค); วุตตะ (อันเขากล่าวแล้ว) และ คุตตะ (อันเขาคุ้มครองแล้ว), อัจฉินนะ (อันเขาไม่ตัดแล้ว), ปหีนะ (อันเขาละแล้ว), คมิตะ (อันเขาให้ไปแล้ว), คตะ (ไปแล้ว). කතොභිසඞ්ඛතො භුත්තං, ඨානං ගරුමුපාසිතො; භීතඤ්ච සම්මතො බුද්ධො, පූජිතොතීතකාලිකා. กตะ (อันเขาทำแล้ว), อภิสังขตะ (อันเขาปรุงแต่งแล้ว), ภุตตะ (อันเขาบริโภคแล้ว), ฐานะ (สถานที่), ครุมุปาสิโต (ผู้เข้าไปนั่งใกล้ซึ่งครู); ภีตะ (กลัวแล้ว), สัมมตะ (อันเขานับถือแล้ว), พุทธะ (ผู้รู้แล้ว), ปูชิโต (อันเขาบูชาแล้ว) เหล่านี้เป็นรูปในอดีตกาล. අතීතප්පච්චයන්තනයො. นัยแห่งปัจจัยที่มีอดีตกาลเป็นที่สุด. තවෙතුනාදිප්පච්චයන්තනය นัยแห่งปัจจัยมี ตเว และ ตุง เป็นต้น. ‘‘පුඤ්ඤානි කාතුමිච්ඡි, ඉච්ඡති, ඉච්ඡිස්සති වා’’ති විග්ගහෙ – ในวิคคหะว่า "ปรารถนาแล้วเพื่อจะทำซึ่งบุญทั้งหลาย, ย่อมปรารถนา, หรือว่าจักปรารถนา" - 636. ඉච්ඡත්ථෙසු සමාන කත්තු කෙසු ත වෙ තුං වා. ๖๓๖. ในอรรถแห่งความปรารถนา เมื่อธาตุทั้งหลายมีกัตตาเดียวกัน (ลง) ตเว หรือ ตุง บ้าง. ඉච්ඡා අත්ථො යෙසං තෙ ඉච්ඡත්ථා, තෙසු ඉච්ඡත්ථෙසු ධාතූසු සමානකත්තුකෙසු සන්තෙසු සබ්බධාතූහි තවෙතුංඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා, ‘‘තවෙතුං වා’’ති යොගවිභාගෙන තදත්ථක්‍රියායඤ්ච, තෙ ච කිතකත්තා කත්තරි හොන්ති. ธาตุทั้งหลายที่มีความปรารถนาเป็นอรรถ ชื่อว่าอิจฉัตถะ, เมื่อธาตุทั้งหลายที่เป็นอิจฉัตถะเหล่านั้นมีกัตตาเดียวกัน ปัจจัยเหล่านี้คือ ตเว และ ตุง ย่อมลงหลังธาตุทั้งปวงบ้าง, และด้วยการแยกบทว่า "tavetuṃ vā" (ปัจจัยเหล่านั้นย่อมลง) ในกิริยาที่มีอรรถเพื่อสิ่งนั้นด้วย, และปัจจัยเหล่านั้นเป็นกิตกะ ย่อมลงในอรรถกัตตุ. ‘‘කරොතිස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า "karotissa" (แห่ง กร ธาตุ) และ "vā" (บ้าง) ย่อมตามไป. 637. තවෙතුනාදීසු කා. ๖๓๗. เมื่อปัจจัยมี ตเว และ ตุง เป็นต้นเบื้องหลัง (อาเทศ กร ธาตุ เป็น) กา. තවෙතුනඉච්චෙවමාදීසු පච්චයෙසු පරෙසු කරොතිස්ස ධාතුස්ස කාදෙසො හොති වා, ආදිසද්දෙන තුංත්වාන ත්වා තබ්බෙසු ච. เมื่อปัจจัยทั้งหลายมี ตเว และ ตุง เป็นต้นเหล่านี้เบื้องหลัง การอาเทศเป็น กา แห่ง กร ธาตุ ย่อมมีบ้าง, และด้วยศัพท์ว่า อาทิ (เป็นต้น) (ย่อมมีการอาเทศ) ใน ตุง, ตวานะ, ตวา และ ตัพพะ ด้วย. ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ ‘‘අතවෙ තුනාදීසූ’’ති නාමබ්‍යපදෙසස්ස නිසෙධනතො තදන්තානං නිපාතත්තං සිද්ධං භවති, තතො නිපාතත්තා තවෙතුනමන්තතො ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා විභත්තිලොපො. සො පුඤ්ඤානි කාතවෙ ඉච්ඡති, කාතුමිච්ඡති. ในสูตรว่า "Taddhitasamāsakitakā nāmaṃ vā tavetunādīsu ca" นี้ เพราะการห้ามการเรียกชื่อว่านามในบทว่า "atavetunādīsu" ความเป็นนิบาตของบทที่มีปัจจัยเหล่านั้นเป็นที่สุด ย่อมสำเร็จ, เพราะความเป็นนิบาตนั้น การลบวิภัตติย่อมมีจากบทที่มี ตเว และ ตุง เป็นที่สุด ด้วยสูตรมี "sabbāsamāvuso" เป็นต้น. เขาย่อมปรารถนาเพื่อจะทำซึ่งบุญทั้งหลาย (kātave icchati), ย่อมปรารถนาเพื่อจะทำ (kātumicchati). කාදෙසාභාවෙ [Pg.391] ‘‘තුංතුනතබ්බෙසු වා’’ති රකාරස්ස තත්තං. කත්තුං කාමෙතීති කත්තුකාමො, අභිසඞ්ඛරිතුමාකඞ්ඛති. තථා සද්ධම්මං සොතවෙ, සොතුං, සුණිතුං වා පත්ථෙති. එවං අනුභවිතුං, පචිතුං, ගන්තුං, ගමිතුං, ඛන්තුං, ඛනිතුං, හන්තුං, හනිතුං, මන්තුං, මනිතුං, හරිතුං, අනුස්සරිතුමිච්ඡති, එත්ථ ඉකාරයුත්තතම්හි ‘‘නමකරාන’’මිච්චාදිනා පටිසිද්ධත්තා න ධාත්වන්තලොපො. ในเมื่อไม่มีการอาเทศเป็น กา การอาเทศ ร เป็น ต ย่อมมีด้วยสูตรว่า "tuṃ tuna tabbesu vā". ผู้ใคร่เพื่อจะทำ ชื่อว่า กัตตุกามะ, ย่อมหวังเพื่อจะปรุงแต่ง. เช่นเดียวกัน ย่อมปรารถนาเพื่อจะฟังซึ่งพระสัทธรรม (sotave, sotuṃ หรือ suṇituṃ). อย่างนี้ ย่อมปรารถนาเพื่อจะเสวย, เพื่อจะหุง, เพื่อจะไป (gantuṃ, gamituṃ), เพื่อจะอดทน (khantuṃ, khanituṃ), เพื่อจะฆ่า (hantuṃ, hanituṃ), เพื่อจะรู้ (mantuṃ, manituṃ), เพื่อจะนำไป, เพื่อจะระลึกถึง. ในที่นี้ ในบทที่มี ตะ ประกอบด้วย อิ อักษร (อิ อาคม) การลบพยัญชนะที่สุดธาตุย่อมไม่มี เพราะถูกห้ามด้วยสูตรมี "namakarānaṃ" เป็นต้น. තථා තුදබ්‍යථනෙ, තුදිතුං, පවිසිතුං, උද්දිසිභුං, හොතුං, සයිභුං, නෙතුං, ජුහොතුං, පජහිතුං, පහාතුං, දාතුං. රොද්ධුං, රුන්ධිතුං, තුංතුනාදීසුපි යොගවිභාගෙන කත්තරි විකරණප්පච්චයා, සරලොපාදි ච. භොත්තුං, භුඤ්ජිතුං, ඡෙත්තුං, ඡින්දිතුං. සිබ්බිතුං, බොද්ධුං, බුජ්ඣිතුං. ජායිතුං, ජනිතුං. පත්තුං, පාපුණිතුං. ජෙතුං, ජිනිතුං, කෙතුං, කිණිතුං, විනිච්ඡෙතුං, විනිච්ඡිනිතුං, ඤාතුං, ජානිතුං, ගහෙතුං, ගණ්හිතුං. චොරෙතුං, චොරයිතුං, පාලෙතුං, පාලයිතුං. เช่นนั้น ใน ตุท ธาตุ (ในอรรถว่าเบียดเบียน), เพื่อจะเบียดเบียน, เพื่อจะเข้าไป, เพื่อจะแสดง, เพื่อจะเป็น, เพื่อจะนอน, เพื่อจะนำไป, เพื่อจะบูชา, เพื่อจะละ, เพื่อจะละ, เพื่อจะให้. เพื่อจะกั้น, เพื่อจะกั้น, แม้ในปัจจัยมีตุงและตุนเป็นต้น ด้วยการแยกบท วิกรณปัจจัยในกัตตุวาจก และการลบสระเป็นต้น ย่อมมี. เพื่อจะบริโภค, เพื่อจะบริโภค, เพื่อจะตัด, เพื่อจะตัด. เพื่อจะเย็บ, เพื่อจะรู้, เพื่อจะรู้. เพื่อจะเกิด, เพื่อจะให้เกิด. เพื่อจะถึง, เพื่อจะถึง. เพื่อจะชนะ, เพื่อจะชนะ, เพื่อจะซื้อ, เพื่อจะซื้อ, เพื่อจะวินิจฉัย, เพื่อจะวินิจฉัย, เพื่อจะรู้, เพื่อจะรู้, เพื่อจะถือเอา, เพื่อจะถือเอา. เพื่อจะลัก, เพื่อจะลัก, เพื่อจะรักษา, เพื่อจะรักษา. කාරිතෙ භාවෙතුං, භාවයිතුං, කාරෙතුං, කාරයිතුං, කාරාපෙතුං, කාරාපයිතුමිච්ඡති ඉච්චාදි. ในกริยาที่เป็นการิตะ (ย่อมปรารถนา) เพื่อจะให้เจริญ, เพื่อจะให้เจริญ, เพื่อจะให้ทำ, เพื่อจะให้ทำ, เพื่อจะให้กระทำ, เพื่อจะให้กระทำ เป็นต้น. ‘‘තවෙතුං වා’’ති යොගවිභාගෙන ක්‍රියත්ථක්‍රියායඤ්ච ගම්මමානායං තුංපච්චයො. යථා – සුබුද්ධුං වක්ඛාමි, භොත්තුං වජති, භොජනාය වජතීති අත්ථො. එවං දට්ඨුං ගච්ඡති, ගන්තුමාරභති, ගන්තුං පයොජයති, දස්සෙතුමාහ ඉච්චාදි. ด้วยการแยกบทว่า ‘ตเวตุง วา’ และเมื่อกิริยาที่มีอรรถเพื่อกิริยา (กริยัตถกริยา) ปรากฏอยู่ ตุงปัจจัยย่อมมี. เช่น เราจักกล่าวเพื่อจะให้รู้ดี, ย่อมไปเพื่อจะบริโภค, มีอรรถว่า ย่อมไปเพื่อภัตตาหาร. อย่างนี้ ย่อมไปเพื่อจะดู, ย่อมเริ่มเพื่อจะไป, ย่อมประกอบเพื่อจะไป, ย่อมกล่าวเพื่อจะแสดง เป็นต้น. ‘‘තු’’මිති වත්තතෙ. บทว่า ‘ตุง’ ย่อมตามไป. 638. අරහසක්කාදීසු ච. ๖๓๘. และในบทมี อรหะ สักกะ เป็นต้นด้วย. අරහසක්කභබ්බානුච්ඡවිකානුරූපඉච්චෙවමාදීස්වත්ථෙසු පයුජ්ජමානෙසු සබ්බධාතූහි තුංපච්චයො හොති, චසද්දෙන කාලසමයවෙලාදීසුපි. නින්ද ගරහායං, කො තං නින්දිතුමරහති[Pg.392], රාජා අරහසි භවිතුං, අරහො භවං වත්තුං. සක්කා ජෙතුං ධනෙන වා, සක්කා ලද්ධුං, කාතුං සක්ඛිස්සති. භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං, අභබ්බො කාතුං. අනුච්ඡවිකො භවං දානං පටිග්ගහෙතුං. ඉදං කාතුං අනුරූපං. දානං දාතුං යුත්තං, දාතුං වත්තුඤ්ච ලභති, එවං වට්ටති භාසිතුං, ඡින්දිතුං න ච කප්පති ඉච්චාදි. තථා කාලො භුඤ්ජිතුං, සමයො භුඤ්ජිතුං, වෙලා භුඤ්ජිතුං. เมื่อบทมี อรหะ สักกะ ภัพพะ อนุจฉวิกะ อนุรูปะ เป็นต้นเหล่านี้ถูกใช้ในอรรถ ตุงปัจจัยย่อมมีจากธาตุทั้งปวง, และด้วย จ ศัพท์ ในบทมี กาล สมัย เวลา เป็นต้นด้วย. นินท ธาตุ (ในอรรถว่าติเตียน), ใครควรเพื่อจะติเตียนท่าน, พระราชาควรเพื่อจะทรงเป็น, ท่านควรเพื่อจะกล่าว. อาจเพื่อจะชนะด้วยทรัพย์ หรือ, อาจเพื่อจะได้รับ, จักอาจเพื่อจะทำ. ควรเพื่อจะก้าวลงสู่ความแน่นอน, ไม่ควรเพื่อจะทำ. ท่านผู้เจริญควรเพื่อจะรับทาน. นี้สมควรเพื่อจะทำ. ทานควรเพื่อจะให้, และย่อมได้เพื่อจะให้และเพื่อจะกล่าว. อย่างนี้ ย่อมควรเพื่อจะกล่าว, และไม่ควรเพื่อจะตัด เป็นต้น. เช่นนั้น กาลเพื่อจะบริโภค, สมัยเพื่อจะบริโภค, เวลาเพื่อจะบริโภค. ‘‘තු’’මිති වත්තතෙ. บทว่า ‘ตุง’ ย่อมตามไป. 639. පත්තවචනෙ අලමත්ථෙසු ච. ๖๓๙. และในคำกล่าวถึงความถึงพร้อม (ปัตตวจนะ) ในอรรถแห่ง อลัง ด้วย. අලමත්ථෙසු පත්තවචනෙ සති සබ්බධාතූහි තුංපච්චයො හොති, අලංසද්දස්ස අත්ථා අලමත්ථා භූසනපරියත්තිනිවාරණා, තෙසු අලමත්ථෙසු. පත්තස්ස වචනං පත්තවචනං, අලමෙව දානානි දාතුං, අලමෙව පුඤ්ඤානි කාතුං, සම්පත්තමෙව පරියත්තමෙවාති අත්ථො. เมื่อมีคำกล่าวถึงความถึงพร้อม (ปัตตวจนะ) ในอรรถแห่ง อลัง ตุงปัจจัยย่อมมีจากธาตุทั้งปวง, อรรถของ อลัง ศัพท์ คือ อลังอรรถ ได้แก่ การประดับ ความเพียงพอ การห้าม ในอลังอรรถเหล่านั้น. คำกล่าวถึงความถึงพร้อม ชื่อว่า ปัตตวจนะ, (เช่น) พอแล้วเพื่อจะให้ทานทั้งหลาย, พอแล้วเพื่อจะทำบุญทั้งหลาย, มีอรรถว่า ถึงพร้อมแล้วนั่นเอง, เพียงพอแล้วนั่นเอง. කත්වා කම්මං අගච්ඡි, ගච්ඡති, ගච්ඡිස්සතීති වා අත්ථෙ – ในอรรถว่า ‘กระทำกรรมแล้วได้ไปแล้ว, ย่อมไป, หรือจักไป’ ดังนี้ – 640. පුබ්බකාලෙකකත්තුකානං තුන ත්වාන ත්වා වා. ๖๔๐. หลังธาตุทั้งหลายที่มีประธานเป็นอันเดียวกันในกาลก่อน (ลง) ตุน, ตวานะ, ตวา บ้าง. පුබ්බකාලොති පුබ්බක්‍රියා, එකො කත්තා යෙසං තෙ එකකත්තුකා, තෙසං එකකත්තුකානං සමානකත්තුකානං ධාතූනමන්තරෙ පුබ්බකාලෙ වත්තමානධාතුම්හා තුන ත්වාන ත්වාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා. บทว่า ปุพพกาละ คือ กิริยาในกาลก่อน, ประธานเป็นอันเดียวกันของธาตุเหล่าใด ธาตุเหล่านั้นชื่อว่า เอกกัตตุกะ, ในระหว่างธาตุทั้งหลายที่เป็นเอกกัตตุกะ มีประธานเป็นอันเดียวกันเหล่านั้น ปัจจัยเหล่านี้คือ ตุน, ตวานะ, ตวา ย่อมลงหลังธาตุที่แสดงกิริยาในกาลก่อนบ้าง. වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා තුනප්පච්චයො කත්ථචියෙව භවති. තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා, ‘‘එකකත්තුකාන’’න්ති වුත්තත්තා ච කත්තරියෙව භවන්ති. තුනෙ ‘‘තවෙතුනාදීසු කා’’ති කාදෙසො, නිපාතත්තා සිලොපො. සො කාතුන කම්මං ගච්ඡති, අකාතුන පුඤ්ඤං කිලමිස්සන්ති සත්තා. เพราะความเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้ของ วา ศัพท์ ตุนปัจจัยย่อมมีในบางแห่งเท่านั้น. และปัจจัยเหล่านั้นเพราะมีชื่อว่ากิตกะ และเพราะกล่าวว่า ‘ของธาตุทั้งหลายที่มีประธานเป็นอันเดียวกัน’ ย่อมเป็นในกัตตุวาจกเท่านั้น. ใน ตุน (ปัจจัย) การอาเทศเป็น กา ย่อมมีด้วยสูตรว่า ‘ตเวตุนาทีสุ กา’, เพราะความเป็นนิบาต การลบสระที่สุดย่อมมี. เขาทำกรรมแล้วย่อมไป, สัตว์ทั้งหลายไม่ทำบุญแล้วจักลำบาก. ත්වානත්වාසු [Pg.393] ‘‘රකාරො චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, කම්මං කත්වාන භද්‍රකං, දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගං ගච්ඡති, අභිසඞ්ඛරිත්වා, කරිත්වා. තථා සිබ්බිත්වා, ජායිත්වා, ජනිත්වා, ධම්මං සුත්වා, සුත්වාන ධම්මං මොදති, සුණිත්වා, පත්වා, පාපුණිත්වා. කිණිත්වා, ජෙත්වා, ජිනිත්වා, ජිත්වා. චොරෙත්වා, චොරයිත්වා, පූජෙත්වා, පූජයිත්වා. තථා මෙත්තං භාවෙත්වා, භාවයිත්වා, විහාරං කාරෙත්වා, කාරයිත්වා, කාරාපෙත්වා, කාරාපයිත්වා සග්ගං ගමිස්සන්ති ඉච්චාදි. ใน ตวานะ และ ตวา การลบพยัญชนะที่สุดธาตุย่อมมีด้วยสูตรว่า ‘รกาโร จ’, กระทำกรรมอันดีแล้ว, กระทำบุญมีทานเป็นต้นแล้ว ย่อมไปสู่สวรรค์, ปรุงแต่งแล้ว, กระทำแล้ว. เช่นนั้น เย็บแล้ว, เกิดแล้ว, ให้เกิดแล้ว, ฟังธรรมแล้ว, ฟังธรรมแล้วย่อมยินดี, ฟังแล้ว, ถึงแล้ว, ถึงแล้ว. ซื้อแล้ว, ชนะแล้ว, ชนะแล้ว, ชนะแล้ว. ลักแล้ว, ลักแล้ว, บูชาแล้ว, บูชาแล้ว. เช่นนั้น เจริญเมตตาแล้ว, เจริญแล้ว, ให้สร้างวิหารแล้ว, ให้สร้างแล้ว, ให้กระทำแล้ว, ให้กระทำแล้ว จักไปสู่สวรรค์ เป็นต้น. පුබ්බකාලෙති කිමත්ථං? පඨති, පචති. එකකත්තුකානන්ති කිං? භුත්තෙ දෙවදත්තෙ යඤ්ඤදත්තො වජති. บทว่า ปุพพกาละ เพื่อประโยชน์อะไร? (เช่น) ย่อมอ่าน, ย่อมหุง. บทว่า เอกกัตตุกานัง เพื่อประโยชน์อะไร? (เช่น) เมื่อเทวทัตบริโภคแล้ว ยัญญทัตย่อมไป. ‘‘අපත්වාන නදිං පබ්බතො, අතික්කම්ම පබ්බතං නදී’’තිආදීසු පන සබ්බත්ථ ‘‘භවතී’’ති සම්බන්ධතො එකකත්තුකතා, පුබ්බකාලතා ච ගම්‍යතෙ. แต่ในบทมี ‘ภูเขาไม่ถึงแม่น้ำ, แม่น้ำก้าวล่วงภูเขา’ เป็นต้น เพราะการประกอบด้วยบทว่า ‘ย่อมเป็น’ ในที่ทั้งปวง ความเป็นเอกกัตตุกะ และความเป็นปุพพกาละ ย่อมปรากฏ. ‘‘වා’’ති වත්තතෙ. บทว่า ‘วา’ ย่อมตามไป. 641. සබ්බෙහි තුනාදීනං යො. ๖๔๑. หลังธาตุทั้งปวง (อาเทศ) โย ของปัจจัยมีตุนเป็นต้น. සබ්බෙහි සොපසග්ගානුපසග්ගෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං යසද්දාදෙසො හොති වා. වන්ද අභිවන්දනෙ අභිපුබ්බො, ත්වාපච්චයස්ස යො, ඉකාරාගමො ච, අභිවන්දිය භාසිස්සං, අභිවන්දිත්වා, වන්දිය, වන්දිත්වා. තථා අභිභුය්‍ය, ද්විත්තරස්සත්තානි, අභිභවිත්වා, අභිභොත්වා. จากธาตุทั้งปวงที่มีอุปสัคและไม่มีอุปสัค การอาเทศเป็น ย ศัพท์ ของปัจจัยมีตุนเป็นต้นที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมมีบ้าง. วันท ธาตุ (ในอรรถว่าไหว้) มี อภิ เป็นบทหน้า, อาเทศ ตวาปัจจัย เป็น ย, และมีการลง อิ อาคม, (เป็น) อภิวนฺทิย (แปลว่า ไหว้แล้ว) เราจักกล่าว, อภิวนฺทิตฺวา, วนฺทิย, วนฺทิตฺวา. เช่นนั้น อภิภุยฺย, (มีการ) ซ้อนพยัญชนะและทำสระให้สั้น, อภิภวิตฺวา, อภิโภตฺวา. සි සෙවායං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඉකාරස්ස ආත්තං, නිස්සාය, නිස්සිත්වා. สิ ธาตุ ในความเสพ (อาศัย), ด้วยสูตรว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น มีการแปลง อิ เป็น อา, (เป็น) นิสฺสาย, นิสฺสิตฺวา (แปลว่า อาศัยแล้ว). භජ සෙවායං, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, විභජ්ජ, විභජිය, විභජිත්වා. ภช ธาตุ ในความเสพ (แบ่ง), ด้วยสูตรว่า ‘ตถา กัตตริ จ’ มีการทำเป็นปุพพรูป, (เป็น) วิภชฺช, วิภชิย, วิภชิตฺวา (แปลว่า แยกแล้ว, แบ่งแล้ว). දිස [Pg.394] අතිසජ්ජනෙ, උද්දිස්ස, උද්දිසිය, උද්දිසිත්වා. පවිස්ස, පවිසිය, පවිසිත්වා. ทิส ธาตุ ในความสละ (เจาะจง), (เป็น) อุทฺทิสฺส, อุทฺทิสิย, อุทฺทิสิตฺวา (แปลว่า มุ่งหมายแล้ว, เจาะจงแล้ว). ปวิสฺส, ปวิสิย, ปวิสิตฺวา (แปลว่า เข้าไปแล้ว). නී පාපුණනෙ, උපනීය, උපනෙත්වා. අතිසෙය්‍ය, අතිසයිත්වා. ඔහාය, ඔහිත්වා, ජහිත්වා, හිත්වා. ආදාය, ආදියිත්වා, ‘‘දිවාදිතො යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්සිකාරො ච, දත්වා, දත්වාන. පිධාය, පිදහිත්වා. භුඤ්ජිය, භුඤ්ජිත්වා, භොත්වා. විචෙය්‍ය, විචිනිත්වා. විඤ්ඤාය, විජානිත්වා, ඤත්වා. นี ธาตุ ในความถึง, (เป็น) อุปนีย, อุปเนตฺวา (แปลว่า นำเข้าไปแล้ว). อติเสยฺย, อติสยิตฺวา (แปลว่า นอนทับแล้ว). โอหาย, โอหิตฺวา, ชหิตฺวา, หิตฺวา (แปลว่า ละแล้ว). อาทาย, อาทิยิตฺวา, ด้วยสูตรว่า ‘ทิวาทิโต โย’ เป็น ย ปัจจัย, และด้วยสูตรว่า ‘กฺวจิ ธาตุ’ เป็นต้น มีการแปลงที่สุดธาตุเป็น อิ, (เป็น) ทตฺวา, ทตฺวาน (แปลว่า ให้แล้ว). ปิธาย, ปิธหิตฺวา (แปลว่า ปิดแล้ว). ภุญฺชิย, ภุญฺชิตฺวา, โภตฺวา (แปลว่า บริโภคแล้ว). วิเจยฺย, วิจินิตฺวา (แปลว่า เลือกเฟ้นแล้ว). วิญฺญาย, วิชานิตฺวา, ญตฺวา (แปลว่า รู้แล้ว). ‘‘යථාගමං, තුනාදීසූ’’ති ච වත්තතෙ. และบทว่า ‘ยถาคมํ, ตุนาทิสู’ ย่อมตามไป. 642. දධන්තතො යො ක්වචි. ๖๔๒. เบื้องหลังธาตุที่มี ท และ ธ เป็นที่สุด อาเทศเป็น ย บ้าง. දකාරධකාරන්තෙහි ධාතූහි යථාගමං යකාරාගමො හොති ක්වචි තුනාදීසු පච්චයෙසු. යවතො දකාරස්ස ජකාරො, සමාපජ්ජිත්වා, උප්පජ්ජිත්වා, භිජ්ජිත්වා, ඡිජ්ජිත්වා ගතො. බුධ අවගමනෙ, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති සඛාත්වන්තස්ස යකාරස්ස චවග්ගො, බුජ්ඣිය, බුජ්ඣිත්වා. විරජ්ඣිය, විරජ්ඣිත්වා. රුන්ධිය, රුන්ධිත්වා. เบื้องหลังธาตุที่มี ท และ ธ เป็นที่สุด มี ย อาคม ตามสมควรบ้าง ในปัจจัยมีตุนเป็นต้น. เพราะ ย เป็นปัจจัย แปลง ท เป็น ช, (เป็น) สมาปชฺชิตฺวา (แปลว่า เข้าถึงแล้ว), อุปฺปชฺชิตฺวา (แปลว่า เกิดขึ้นแล้ว), ภิชฺชิตฺวา (แปลว่า แตกแล้ว), ฉิชฺชิตฺวา (แปลว่า ขาดแล้ว) ไปแล้ว. พุธ ธาตุ ในความรู้, ด้วยสูตรว่า ‘ตถา กัตตริ จ’ แปลง ย กับที่สุดธาตุเป็น จวรรค, (เป็น) พุชฺฌิย, พุชฺฌิตฺวา (แปลว่า ตรัสรู้แล้ว). วิรชฺฌิย, วิรชฺฌิตฺวา (แปลว่า ปราศจากราคะแล้ว). รุนฺธิย, รุนฺธิตฺวา (แปลว่า ปิดกั้นแล้ว). ‘‘තුනාදීන’’න්ති අධිකාරො, ‘‘වා’’ති ච. บทว่า ‘ตุนาทีนํ’ เป็นบทตามไป (อธิการ), และบทว่า ‘วา’ (ย่อมตามไป). 643. චනන්තෙහි රච්චං. ๖๔๓. หลังธาตุที่มี จ หรือ น เป็นที่สุด มีการแปลงเป็น รจฺจ. චකාරනකාරන්තෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං රච්චාදෙසො හොති වා, ‘‘රච්ච’’න්ති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤස්මාපි, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, රාදිලොපො. විච විවෙචනෙ විපුබ්බො, විවිච්ච, විවිච්චිත්වා, ‘‘යො ක්වචී’’ති යොගවිභාගෙන යකාරාගමො. มีการแปลงปัจจัยตุนาทิที่อยู่เบื้องหลังธาตุที่มี จ และ น อักษรเป็นที่สุด เป็น รจฺจ บ้าง, ด้วยการแยกบทว่า "รจฺจ" ย่อมมีการแปลงแม้จากธาตุอื่นด้วย, บทว่า "วา" นี้มีความหมายว่า เป็นวิภาษาที่กำหนดไว้, มีการลบ ร เป็นต้น. ธาตุ วิจ ในความแยกแยะ มี วิ เป็นบทหน้า, (เช่น) วิวิจฺจ, วิวิจฺจิตฺวา (แปลว่า แยกแยะแล้ว), ด้วยการแยกบทว่า "โย กฺวจิ" มีการลง ย อาคม. පව පාකෙ, පච්ච, පච්චිය, පච්චිත්වා. විමුච්ච, විමුච්චිත්වා. ธาตุ ปจ ในความหุงต้ม, (เช่น) ปจฺจ, ปจฺจิย, ปจฺจิตฺวา (แปลว่า หุงต้มแล้ว). วิมุจฺจ, วิมุจฺจิตฺวา (แปลว่า หลุดพ้นแล้ว). හන [Pg.395] හිංසාගතීසු, ආහච්ච, උපහච්ච, ආහන්ත්වා, උපහන්ත්වා. ธาตุ หน ในความเบียดเบียนและการไป, (เช่น) อาหจฺจ, อุปหจฺจ (แปลว่า กระทบแล้ว, เข้าไปกระทบแล้ว), อาหนฺตฺวา, อุปหนฺตฺวา (แปลว่า กระทบแล้ว, เข้าไปกระทบแล้ว). වාති කිං? අවමඤ්ඤ, අවමඤ්ඤිත්වා, මන්ත්වා, න්‍යස්සඤකාරො. บทว่า "วา" มีประโยชน์อะไร? (เช่น) อวมญฺญ, อวมญฺญิตฺวา (แปลว่า ดูหมิ่นแล้ว), มนฺตฺวา (แปลว่า คิดแล้ว), มีการแปลง น อักษร เป็น ญ อักษร. ඉ ගතිම්හි, යොගවිභාගෙන රච්චාදෙසො, පටිච්ච, අවෙච්ච, උපෙච්ච උපෙත්වා. කර කරණෙ, සක්කච්ච, අධිකිච්ච, ඉකාරාගමො, කරිය. ธาตุ อิ ในความไป, ด้วยการแยกบท มีการแปลงเป็น รจฺจ, (เช่น) ปฏิจฺจ (แปลว่า อาศัยแล้ว), อเวจฺจ (แปลว่า รู้แจ้งแล้ว), อุเปจฺจ, อุเปตฺวา (แปลว่า เข้าไปถึงแล้ว). ธาตุ กร ในความทำ, (เช่น) สกฺกจฺจ (แปลว่า เคารพแล้ว), อธิกิจฺจ (แปลว่า อ้างอิงแล้ว), มีการลง อิ อาคม, (เช่น) กริย (แปลว่า ทำแล้ว). දිස පෙක්ඛණෙ – ธาตุ ทิส ในความเห็น – 644. දිසා ස්වානස්වාන්තලොපො ච. ๖๔๔. หลังธาตุ ทิส มีการแปลง (ปัจจัยตุนาทิ) เป็น สฺวาน และ สฺวา และลบที่สุดธาตุด้วย. දිසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං ස්වාන ස්වාඉච්චාදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. දිස්වානස්ස එතදහොසි, චක්ඛුනා රූපං දිස්වා. บางครั้งมีการแปลงปัจจัยตุนาทิที่อยู่เบื้องหลังธาตุ ทิส นี้ เป็น สฺวาน และ สฺวา, และมีการลบที่สุดธาตุ. (เช่น) ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ (แปลว่า สิ่งนี้ได้มีแก่ผู้เห็นแล้ว), จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา (แปลว่า เห็นรูปด้วยตาแล้ว). වාති කිං? නෙක්ඛම්මං දට්ඨුං, දට්ඨා. පස්සිය, පස්සිතුන, පස්සිත්වා. บทว่า "วา" มีประโยชน์อะไร? (เช่น) เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุํ (แปลว่า เพื่อเห็นซึ่งเนกขัมมะ), ทฏฺฐา (แปลว่า เห็นแล้ว). ปสฺสิย, ปสฺสิตุนา, ปสฺสิตฺวา (แปลว่า เห็นแล้ว). අන්තග්ගහණං අන්තලොපග්ගහණඤ්චානුවත්තතෙ. บทว่า อนฺต และบทว่า อนฺตโลป ย่อมตามมา. 645. ම හ ද භෙහි ම්ම ය්හ ජ්ජ බ්භ ද්ධා ච. ๖๔๕. หลังธาตุที่มี ม ห ท ภ เป็นที่สุด มีการแปลง (ปัจจัยตุนาทิ) เป็น มฺม ยฺห ชฺช พฺภ และ ทฺธา ด้วย. ම හ ද භඉච්චෙවමන්තෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං යථාක්කමං ම්ම ය්හ ජ්ජ බ්භ ද්ධාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තලොපො ච. මකාරන්තෙහි තාව ආගම්ම, ආගන්ත්වා. කමු පදවික්ඛෙපෙ, ඔක්කම්ම, ඔක්කමිත්වා, නික්ඛම්ම, නික්ඛමිත්වා, අභිරම්ම, අභිරමිත්වා. บางครั้งมีการแปลงปัจจัยตุนาทิที่อยู่เบื้องหลังธาตุที่มี ม ห ท ภ เป็นที่สุด เป็น มฺม ยฺห ชฺช พฺภ และ ทฺธา ตามลำดับ, และมีการลบที่สุดธาตุ. หลังธาตุที่มี ม เป็นที่สุดก่อน, (เช่น) อาคมฺม, อาคนฺตฺวา (แปลว่า มาแล้ว). ธาตุ กมุ ในความก้าวไป, (เช่น) โอกฺกมฺม, โอกฺกมิตฺวา (แปลว่า ก้าวลงแล้ว), นิกฺขมฺม, นิกฺขมิตฺวา (แปลว่า ออกไปแล้ว), อภิรมฺม, อภิรมิตฺวา (แปลว่า ยินดีแล้ว). හකාරන්තෙහි පග්ගය්හ, පග්ගණ්හිත්වා, පග්ගහෙත්වා. මුහ වෙචිත්තෙ, සම්මුය්හ, සම්මුය්හිත්වා, යකාරාගමො, ආරුය්හ, ආරුහිත්වා, ඔගය්හ, ඔගහෙත්වා. หลังธาตุที่มี ห เป็นที่สุด, (เช่น) ปคฺคยฺห, ปคฺคณฺหิตฺวา, ปคฺคเหตฺวา (แปลว่า ถือเอาแล้ว). ธาตุ มุห ในความหลง, (เช่น) สมฺมุยฺห, สมฺมุยฺหิตฺวา (แปลว่า หลงพร้อมแล้ว), มีการลง ย อาคม, (เช่น) อารุยฺห, อารuหิตฺวา (แปลว่า ขึ้นแล้ว), โอกยฺห, โอคเหตฺวา (แปลว่า ลงไปแล้ว). දකාරන්තෙහි [Pg.396] උප්පජ්ජ, උප්පජ්ජිත්වා, පමජ්ජ, පමජ්ජිත්වා, උපසම්පජ්ජ, උපසම්පජ්ජිත්වා. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, අච්ඡිජ්ජ, ඡිජ්ජ, ඡිජ්ජිත්වා, ඡින්දිය, ඡින්දිත්වා, ඡෙත්වා. หลังธาตุที่มี ท เป็นที่สุด, (เช่น) อุปฺปชฺช, อุปฺปชฺชิตฺวา (แปลว่า เกิดขึ้นแล้ว), ปมชฺช, ปมชฺชิตฺวา (แปลว่า ประมาทแล้ว), อุปสมฺปชฺช, อุปสมฺปชฺชิตฺวา (แปลว่า เข้าถึงแล้ว). ธาตุ ฉิทิ ในความทำให้เป็นสองส่วน, (เช่น) อจฺฉิชฺช, ฉิชฺช, ฉิชฺชิตฺวา (แปลว่า ตัดแล้ว, ขาดแล้ว), ฉินฺทิย, ฉินฺทิตฺวา, เฉตฺวา (แปลว่า ตัดแล้ว). භකාරන්තෙහි රභ රාභස්සෙ, ආරබ්භ කථෙසි, ආරද්ධා, ආරභිත්වා. ලභ ලාභෙ, උපලබ්භ, උපලද්ධා, සද්ධං පටිලභිත්වා පුඤ්ඤානි කරොන්ති ඉච්චාදි. หลังธาตุที่มี ภ เป็นที่สุด, ธาตุ รภ ในความรีบร้อน, (เช่น) อารพฺภ กเถสิ (แปลว่า ปรารภแล้วกล่าว), อารทฺธา (แปลว่า ปรารภแล้ว), อารภิตฺวา (แปลว่า ปรารภแล้ว). ธาตุ ลภ ในความได้, (เช่น) อุปลพฺภ, อุปลทฺธา (แปลว่า ได้แล้ว), สทฺธํ ปฏิลภิตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺติ อิจฺจาทิ (แปลว่า ได้ศรัทธาแล้วย่อมทำบุญทั้งหลาย เป็นต้น). තවෙතුනාදිප්පච්චයන්තනයො. หมวดปัจจัย ตเวตุนาทิ. වත්තමානකාලිකමානන්තප්පච්චයන්තනය หมวดปัจจัย มานันตะ ที่เป็นปัจจุบันกาล. 646. වත්තමානෙ මානන්තා. ๖๔๖. ในปัจจุบันกาล มี มาน และ อันตะ. ආරද්ධො අපරිසමත්තො අත්ථො වත්තමානො, තස්මිං වත්තමානෙ කාලෙ ගම්මමානෙ සබ්බධාතූහි මානඅන්තඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා ‘‘කත්තරි කිත’’ති කත්තරි භවන්ති. อรรถที่เริ่มแล้วยังไม่สำเร็จชื่อว่าปัจจุบัน, เมื่ออรรถที่เป็นปัจจุบันกาลนั้นเป็นไปอยู่ ปัจจัย มาน และ อันตะ เหล่านี้ ย่อมมีหลังธาตุทั้งปวง. และปัจจัยเหล่านั้นเป็นกิตปัจจัย จึงเป็นกัตตุวาจก ด้วยบทว่า "กัตตริ กิต". අන්තමානප්පච්චයානඤ්චෙත්ථ ‘‘පරසමඤ්ඤාපයොගෙ’’ති පරසමඤ්ඤාවසෙන පරස්සපදත්තනොපදසඤ්ඤත්තා ත්‍යාදීසු විය අන්තමානෙසු ච විකරණප්පච්චයා භවන්ති. และในปัจจัย อันตะ และ มาน นี้ ด้วยบทว่า "ปรสมญฺญาปโยเค" เพราะเป็นปรัสสบทและอัตตโนบทโดยปรสมัญญา, ปัจจัยวิกรรณะย่อมมีในปัจจัย อันตะ และ มาน เหมือนใน ติ เป็นต้น. තෙනෙව මානප්පච්චයො ‘‘අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනී’’ති භාවකම්මෙසුපි හොති, තස්ස ච ‘‘අත්තනොපදානි පරස්සපදත්ත’’න්ති ක්වචි අන්තප්පච්චයාදෙසො ච. ด้วยเหตุนั้น ปัจจัย มาน ย่อมมีในภาววาจกและกรรมวาจกด้วย ด้วยบทว่า "อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ", และบางครั้งมีการแปลงปัจจัยนั้นเป็น อันตปัจจัย ด้วยบทว่า "อตฺตโนปทานิ ปรสฺสปทตฺตํ". ගමු, සප්ප ගතිම්හි, ගච්ඡතීති අත්ථෙ අන්තප්පච්චයො, ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති අප්පච්චයො, ‘‘ගමිස්සන්තො ච්ඡො වා සබ්බාසූ’’ති ධාත්වන්තස්ස ච්ඡාදෙසො, සරලොපාදි, නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ගච්ඡන්ත සි ඉතීධ ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අං’’ ඉති න්තස්ස අමාදෙසො. ธาตุคมุ และ สปฺป ในความไป ในอรรถว่า 'ย่อมไป' ลงอันตปัจจัย ลงอปัจจัยด้วยสูตร 'ภูวาทิโต อ' แปลงที่สุดธาตุเป็น จฺฉ ด้วยสูตร 'คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสุ' มีการลบสระเป็นต้น มีการเกิดสิปัจจัยเป็นต้นในนามพยปเทศ ในคำว่า 'คจฺฉนฺต สิ' นี้ เมื่อบทว่า 'วา' ยังตามมาอยู่ ก็แปลง นฺต เป็น อํ ด้วยสูตร 'สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ' වාසද්දස්ස [Pg.397] වවත්ථිභවිභාසත්තා එකාරොකාරපරස්ස න භවති, සරලොපාදි, සො පුරිසො ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො ගණ්හාති, සෙසං ගුණවන්තුසමං. เพราะบทว่า 'วา' มีการกำหนดวิภาสาไว้แน่นอน จึงไม่เกิดเบื้องหลังสระเอและสระโอ มีการลบสระเป็นต้น บุรุษนั้นผู้ไปอยู่ (หรือ) ผู้ไปอยู่ ย่อมถือเอา, ที่เหลือเหมือนกับคำว่า 'คุณวนฺตุ' ඉත්ථියං ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊපච්චයො, ‘‘සෙසෙසු න්තුවා’’ති න්තුබ්‍යපදෙසෙ ‘‘වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘න්තුස්ස තමීකාරෙ’’ති තකාරෙ සරලොපසිලොපා, සා කඤ්ඤා ගච්ඡතී, ගච්ඡන්තී ඉච්චාදි ඉත්ථිසමං. ในอิตถีลิงค์ ลงอีปัจจัยด้วยสูตร 'นทาทิโต วา อี' ในนามพยปเทศของ นฺตุ ด้วยสูตร 'เสเสสุ นฺตุ วา' อ้างถึงบทว่า 'วา' มีการแปลงเป็น ตการ และลบสระลบสิปัจจัย เมื่อมี อีการ อยู่เบื้องหลัง ด้วยสูตร 'นฺตุสฺส ตมฺมีกาเร' กัญญาคนนั้นผู้ไปอยู่, ผู้ไปอยู่ เป็นต้น เหมือนกับอิตถีลิงค์ නපුංසකෙ පුරෙ විය න්තස්ස අමාදෙසො, තං චිත්තං ගච්ඡං, ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තානි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං. ในนปุงสกลิงค์ แปลง นฺต เป็น อํ เหมือนก่อน จิตนั้นผู้ไปอยู่, ผู้ไปอยู่, ผู้ไปอยู่ทั้งหลาย เป็นต้น เหมือนกับปุงลิงค์ තථා ගච්ඡතීති අත්ථෙ මානප්පච්චයො, ච්ඡාදෙසාදි ච, සො ගච්ඡමානො ගණ්හාති, තෙ ගච්ඡමානා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. සා ගච්ඡමානා, තා ගච්ඡමානායො ඉච්චාදි කඤ්ඤාසද්දසමං. තං ගච්ඡමානං, තානි ගච්ඡමානානි ඉච්චාදි චිත්තසද්දසමං. เช่นเดียวกัน ในอรรถว่า 'ย่อมไป' ลงมานปัจจัย และมีการแปลงเป็น จฺฉ เป็นต้น บุรุษนั้นผู้กำลังไปอยู่ ย่อมถือเอา บุรุษเหล่านั้นผู้กำลังไปอยู่ เป็นต้น เหมือนกับคำว่า 'ปุริส' กัญญาคนนั้นผู้กำลังไปอยู่, กัญญาเหล่านั้นผู้กำลังไปอยู่ เป็นต้น เหมือนกับคำว่า 'กญฺญา' จิตนั้นผู้กำลังไปอยู่, จิตเหล่านั้นผู้กำลังไปอยู่ เป็นต้น เหมือนกับคำว่า 'จิตฺต' ගච්ඡීයතීති අත්ථෙ ‘‘අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනී’’ති කම්මනි මානප්පච්චයො, ‘‘භාවකම්මෙසු යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඉකාරාගමො, ච්ඡාදෙසො, සො තෙන ගච්ඡියමානො, සා ගච්ඡියමානා, තං ගච්ඡියමානං. ในอรรถว่า 'อันเขาไปอยู่' ลงมานปัจจัยในกรรมด้วยสูตร 'อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ' ลงยปัจจัยด้วยสูตร 'ภาวกมฺเมสุ โย' มีการอาคม อิการ ด้วยสูตร 'อิวณฺณาคโม วา' มีการแปลงเป็น จฺฉ บุรุษนั้นอันเขาไปอยู่, กัญญาคนนั้นอันเขาไปอยู่, จิตนั้นอันเขาไปอยู่ ච්ඡාදෙසාභාවෙ ‘‘පුබ්බරූපඤ්චා’’ති යකාරස්ස මකාරො, ධම්මො අධිගම්මමානො හිතාය භවති, අධිගම්මමානා, අධිගම්මමානං. ในกรณีที่ไม่มีการแปลงเป็น จฺฉ แปลง ยการ เป็น มการ ด้วยสูตร 'ปุพฺพรูปญฺจา' ธรรมอันเขาพึงเข้าถึงย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ อันเขาพึงเข้าถึง (อิตถีลิงค์), อันเขาพึงเข้าถึง (นปุงสกลิงค์) තථා මහ පූජායං, මහතීති මහං, මහන්තො, මහතී, මහන්තී, මහං, මහන්තං, මහමානො, මහමානා, මහමානං. කම්මනි ‘‘යම්හි දාධාමාඨාහාපා මහ මථාදීනමී’’ඉති ධාත්වන්තස්ස අකාරස්ස ඊකාරො, මහීයමානො, මහීයමානා, මහීයමානං. เช่นเดียวกัน ธาตุมห ในความบูชา ย่อมบูชา (ปุงลิงค์), ผู้บูชา (ปุงลิงค์), ผู้บูชา (อิตถีลิงค์), ผู้บูชา (อิตถีลิงค์), ผู้บูชา (นปุงสกลิงค์), ผู้บูชา (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังบูชา (ปุงลิงค์), ผู้กำลังบูชา (อิตถีลิงค์), ผู้กำลังบูชา (นปุงสกลิงค์) ในกรรม แปลง อการ ที่สุดธาตุเป็น อีการ ด้วยสูตร 'ยมฺหิ ทาธามาฐาหาปา มห มฐาทีนมฺมี' อันเขาบูชาอยู่ (ปุงลิงค์), อันเขาบูชาอยู่ (อิตถีลิงค์), อันเขาบูชาอยู่ (นปุงสกลิงค์) එවං [Pg.398] චරතීති චරං, චරතී, චරන්තී, චරන්තං, චරමානො, චරියමානො, පචතීති පචං, පචතී, පචන්තී, පචන්තං, පචමානො, පච්චමානො, ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා චවග්ගත්තං, ද්විත්තඤ්ච. เช่นนี้ ผู้ประพฤติอยู่ (ปุงลิงค์), ย่อมประพฤติ, ผู้ประพฤติอยู่ (อิตถีลิงค์), ผู้ประพฤติอยู่ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังประพฤติอยู่, อันเขาประพฤติอยู่, ผู้หุงอยู่ (ปุงลิงค์), ย่อมหุง, ผู้หุงอยู่ (อิตถีลิงค์), ผู้หุงอยู่ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังหุงอยู่, อันเขาหุงอยู่ มีความเป็นจวรรคและมีทวิภาวะด้วยสูตร 'ตสฺส จวคฺค' เป็นต้น භූ සත්තායං, භවතීති අත්ථෙ අන්තප්පච්චයො, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසාදි, සො භවං, භවන්තො. ඉත්ථියං ඊපච්චයො, ‘‘භවතො භොතො’’ති භොතාදෙසො, භොතී, භොතී, භොතියො. නපුංසකෙ භවං, භවන්තං, භවන්තානි, අභිභවමානො. භාවෙ භූයමානං. කම්මනි අභිභූයමානො. ธาตุภู ในความมี ในอรรถว่า 'ย่อมมี' ลงอันตปัจจัย มีการลง อ ปัจจัย การวุฒิ และการแปลงเป็น อว เป็นต้น ศัพท์นั้นเป็น ภวํ, ภวนฺโต ในอิตถีลิงค์ ลง อี ปัจจัย มีการแปลงเป็น โภต ด้วยสูตร 'ภวโต โภโต' เป็น โภตี, โภตี, โภติโย ในนปุงสกลิงค์ เป็น ภวํ, ภวนฺตํ, ภวนฺตานิ, อภิภวมาโน ในภาวะ เป็น ภูยมานํ ในกรรม เป็น อภิภูยมาโน ජර වයොහානිම්හි, ‘‘ජර මරාන’’න්තිආදිනා ජීර ජීය්‍යාදෙසා, ජීරතීති ජීරං, ජීරන්තී, ජීරන්තං, ජීරමානො, ජීරීයමානො, ජීයං, ජීයන්තී, ජීයන්තං, ජීයමානො, ජීය්‍යමානො. ธาตุชร ในความเสื่อมแห่งวัย มีการแปลงเป็น ชีร และ ชีรย ด้วยสูตร 'ชร มราน' เป็นต้น ผู้แก่ (ปุงลิงค์), ผู้แก่ (อิตถีลิงค์), ผู้แก่ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังแก่, อันเขาทำให้แก่, ผู้แก่ (ปุงลิงค์), ผู้แก่ (อิตถีลิงค์), ผู้แก่ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังแก่, อันเขาทำให้แก่ මර පාණචාගෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එකස්ස යකාරස්ස ලොපො, මරතීති මීයං, මීයන්තී, මීයන්තං, මීයමානො, මීය්‍යමානො, මරං, මරන්තී, මරන්තං, මරමානො, මරීයමානො. ලභං, ලභන්තී, ලභන්තං, ලභමානො, ලබ්භමානො. වහං, වහන්තී, වහන්තං, වහමානො, වුය්හමානො. ‘‘ඉසුයමූනමන්තො ච්ඡො වා’’ති ච්ඡාදෙසො, ඉච්ඡතීති ඉච්ඡං, ඉච්ඡන්තී, ඉච්ඡන්තං, ඉච්ඡමානො, ඉච්ඡීයමානො, ඉස්සමානො. ธาตุ มร ในความสละชีวิต มีการลบ ยการ ตัวหนึ่งด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น ผู้ตาย (ปุงลิงค์), ผู้ตาย (อิตถีลิงค์), ผู้ตาย (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังตาย, อันเขาทำให้ตาย, ผู้ตาย (ปุงลิงค์), ผู้ตาย (อิตถีลิงค์), ผู้ตาย (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังตาย, อันเขาทำให้ตาย ผู้ได้ (ปุงลิงค์), ผู้ได้ (อิตถีลิงค์), ผู้ได้ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังได้, อันเขาได้อยู่ ผู้นำไป (ปุงลิงค์), ผู้นำไป (อิตถีลิงค์), ผู้นำไป (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังนำไป, อันเขานำไปอยู่ แปลงที่สุดธาตุเป็น จฺฉ ด้วยสูตร 'อิสุยมูนมนฺโต จฺโฉ วา' ผู้ปรารถนา (ปุงลิงค์), ผู้ปรารถนา (อิตถีลิงค์), ผู้ปรารถนา (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังปรารถนา, อันเขาปรารถนาอยู่, ผู้กำลังปรารถนา ‘‘දිසස්ස පස්සදිස්සදක්ඛා වා’’ති පස්ස දිස්ස දක්ඛාදෙසා, පස්සතීති පස්සං, පස්සන්තී, පස්සන්තං, පස්සමානො, විපස්සීයමානො, දිස්සමානො, දිස්සන්තො, මානස්ස අන්තාදෙසො, දිස්සං, දිස්සන්තී, දිස්සන්තං, දක්ඛං, දක්ඛන්තී, දක්ඛන්තං, දක්ඛමානො දක්ඛියමානො ඉච්චාදි. มีการแปลงเป็น ปสฺส, ทิสฺส, ทกฺข ด้วยสูตร 'ทิสสฺส ปสฺสทิสฺสทกฺขา วา' ผู้เห็น (ปุงลิงค์), ผู้เห็น (อิตถีลิงค์), ผู้เห็น (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเห็น, อันเขาเห็นอยู่ (วิปัสสิยมาโน), อันเขาเห็นอยู่ (ทิสสมาโน), ผู้เห็น (ทิสสันโต) มีการแปลง มาน เป็น อันต, ผู้เห็น (ปุงลิงค์), ผู้เห็น (อิตถีลิงค์), ผู้เห็น (นปุงสกลิงค์), ผู้เห็น (ปุงลิงค์), ผู้เห็น (อิตถีลิงค์), ผู้เห็น (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเห็น, อันเขาเห็นอยู่ เป็นต้น තුද බ්‍යථනෙ, තුදතීති තුදං, තුදන්තී, තුදන්තං, තුදමානො, තුජ්ජමානො. පවිසතීති පවිසං, පවිසන්තී, පවිසන්තං, පවිසමානො, පවිසීයමානො ඉච්චාදි. ธาตุตุท ในความเบียดเบียน ผู้เบียดเบียน (ปุงลิงค์), ผู้เบียดเบียน (อิตถีลิงค์), ผู้เบียดเบียน (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเบียดเบียน, อันเขาเบียดเบียนอยู่ ผู้เข้าไป (ปุงลิงค์), ผู้เข้าไป (อิตถีลิงค์), ผู้เข้าไป (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเข้าไป, อันเขาเข้าไปอยู่ เป็นต้น හූ, [Pg.399] භූ සත්තායං, අප්පච්චයලොපො, පහොතීති පහොන්තො, පහොන්තී, පහොන්තං, පහූයමානං තෙන. සෙතීති සෙන්තො, සෙන්තී, සෙන්තං, සෙමානො, සයං, සයන්තී, සයන්තං, සයමානො, සයානො වා, මානස්ස ආනාදෙසො, අතිසීයමානො. ธาตุหู, ภู ในความมี มีการลบ อ ปัจจัย ผู้สามารถ (ปุงลิงค์), ผู้สามารถ (อิตถีลิงค์), ผู้สามารถ (นปุงสกลิงค์), อันเขาอาจอยู่ด้วยสิ่งนั้น ผู้นอน (ปุงลิงค์), ผู้นอน (อิตถีลิงค์), ผู้นอน (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังนอน, ผู้นอน (ปุงลิงค์), ผู้นอน (อิตถีลิงค์), ผู้นอน (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังนอน หรือผู้กำลังนอน (สยาโน) มีการแปลง มาน เป็น อาน, อันเขาถูกนอนทับอยู่ අස සබ්භාවෙ, ‘‘සබ්බත්ථාසස්සාදිලොපො චා’’ති අකාරස්ස ලොපො, අත්ථීති සං, සන්තො, සතී, සන්තී, සන්තං, සමානො, සමානා, සමානං. ธาตุอส ในความมีอยู่ มีการลบ อ การ ด้วยสูตร 'สพฺพตฺถาสสฺสาทิโลโป จ' ผู้มีอยู่ (สํ), ผู้มีอยู่ (สนฺโต), ผู้มีอยู่ (สติ), ผู้มีอยู่ (สนฺตี), ผู้มีอยู่ (สนฺตํ), ผู้กำลังมีอยู่ (สมาโน), ผู้กำลังมีอยู่ (สมานา), ผู้กำลังมีอยู่ (สมานํ) ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘ඨා තිට්ඨො’’ති තිට්ඨාදෙසො, තිට්ඨං, තිට්ඨන්තී, තිට්ඨන්තං, තිට්ඨමානො. තිට්ඨාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඨාතො හකාරාගමො, රස්සත්තඤ්ච, උපට්ඨහං, උපට්ඨහන්තී, උපට්ඨහන්තං, උපට්ඨහමානො. ඨීයමානං තෙන, උපට්ඨීයමානො, උපට්ඨහීයමානො. ธาตุฐา ในความหยุดการไป เมื่อสูตร 'วา' (ยังตามมา) มีการแปลงเป็น ติฏฺฐ ด้วยสูตร 'ฐา ติฏฺโฐ' ผู้ยืน (ปุงลิงค์), ผู้ยืน (อิตถีลิงค์), ผู้ยืน (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังยืน ในกรณีที่ไม่มีการแปลงเป็น ติฏฺฐ มีการลง ห อาคม และทำเป็นรัสสะที่ธาตุ ฐา ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น ผู้เข้าไปตั้งอยู่ (ปุงลิงค์), ผู้เข้าไปตั้งอยู่ (อิตถีลิงค์), ผู้เข้าไปตั้งอยู่ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเข้าไปตั้งอยู่, อันเขาตั้งอยู่ด้วยสิ่งนั้น, อันเขาเข้าไปตั้งอยู่, อันเขาเข้าไปตั้งอยู่ පා පානෙ, ‘‘පා පිබො’’ති පිබාදෙසො, පිබතීති පිබං, පිබන්තී, පිබන්තං, පිබමානො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා බකාරස්ස වත්තං, පිවං, පිවන්තී, පිවන්තං, පිවමානො, පීයමානො, පීයමානා, පීයමානං ඉච්චාදි. ธาตุปา ในความดื่ม มีการแปลงเป็น ปิพ ด้วยสูตร 'ปา ปิโพ' ผู้ดื่ม (ปุงลิงค์), ผู้ดื่ม (อิตถีลิงค์), ผู้ดื่ม (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังดื่ม มีการแปลง บ การ เป็น ว ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น ผู้ดื่ม (ปุงลิงค์), ผู้ดื่ม (อิตถีลิงค์), ผู้ดื่ม (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังดื่ม, อันเขาดื่มอยู่ (ปุงลิงค์), อันเขาดื่มอยู่ (อิตถีลิงค์), อันเขาดื่มอยู่ (นปุงสกลิงค์) เป็นต้น හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, අප්පච්චයෙ පුරෙ විය ද්විභාවාදි, ජුහොතීති ජුහං, ජුහන්තී, ජුහන්තං, ජුහමානො, හූයමානො. එවං ජහං, ජහන්තී, ජහන්තං, ජහමානො, ජහීයමානො. දදාතීති දදං, දදන්තී, දදන්තං, දදමානො, ද්විත්තාභාවෙ දානං දෙන්තො, දෙන්තී, දෙන්තං, දීයමානො. ธาตุหุ ในความให้ การกิน และการบูชา ใน อ ปัจจัย มีทวิภาวะเป็นต้นเหมือนก่อน ผู้บูชา (ปุงลิงค์), ผู้บูชา (อิตถีลิงค์), ผู้บูชา (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังบูชา, อันเขาบูชาอยู่ เช่นนี้ ผู้ละ (ปุงลิงค์), ผู้ละ (อิตถีลิงค์), ผู้ละ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังละ, อันเขาละอยู่ ผู้ให้ (ปุงลิงค์), ผู้ให้ (อิตถีลิงค์), ผู้ให้ (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังให้ ในกรณีที่ไม่มีทวิภาวะ ผู้ให้ (เทนฺโต), ผู้ให้ (เทนฺตี), ผู้ให้ (เทนฺตํ), อันเขาให้แล้ว රුධි ආවරණෙ, ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති අප්පච්චයනිග්ගහීතාගමා, රුන්ධතීති රුන්ධං, රුන්ධන්තී, රුන්ධන්තං, රුන්ධමානො, රුජ්ඣමානො. භුඤ්ජතීති භුඤ්ජං, භුඤ්ජන්තී, භුඤ්ජන්තං, භුඤ්ජමානො, භුජ්ජමානො ඉච්චාදි. ธาตุรุธ ในความกั้น มีการลงนิคคหิตอาคมหน้า อ ปัจจัย ด้วยสูตร 'รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา' ผู้กั้น (ปุงลิงค์), ผู้กั้น (อิตถีลิงค์), ผู้กั้น (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังกั้น, อันเขากั้นอยู่ ผู้บริโภค (ปุงลิงค์), ผู้บริโภค (อิตถีลิงค์), ผู้บริโภค (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังบริโภค, อันเขาบริโภคอยู่ เป็นต้น දිවු [Pg.400] කීළායං, ‘‘දිවාදිතො යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, බත්තඤ්ච, දිබ්බතීති දිබ්බං, දිබ්බන්තී, දිබ්බන්තං, දිබ්බමානො. එවං බුජ්ඣතීති බුජ්ඣං, බුජ්ඣන්තො, බුජ්ඣමානො, චවග්ගාදෙසො. ජනී පාතුභාවෙ, ‘‘ජනාදීනමා’’ති යොගවිභාගෙන ආත්තං, ජායතීති ජායං, ජායමානො, ජඤ්ඤමානො. ธาตุทิวุ ในความเล่น ลง ย ปัจจัย ด้วยสูตร 'ทิวาทิโต โย' มีความเป็นปุพพรูปและแปลงเป็น บ ด้วยสูตร 'ตถา กตฺตริ จ' ผู้เล่น (ปุงลิงค์), ผู้เล่น (อิตถีลิงค์), ผู้เล่น (นปุงสกลิงค์), ผู้กำลังเล่น เช่นนี้ ผู้รู้ (ปุงลิงค์), ผู้รู้ (ปุงลิงค์), ผู้กำลังรู้ มีการแปลงเป็นจวรรค ธาตุชนี ในความปรากฏ มีการแปลงเป็น อา ด้วยการแยกโยคในสูตร 'ชนาทีนมา' ผู้เกิด (ปุงลิงค์), ผู้กำลังเกิด, อันเขาทำให้เกิด සු සවණෙ, ‘‘ස්වාදිතො’’තිආදිනා ණු ණා උණා ච, සුණාතීති සුණං, සුණන්තො, සුණමානො, සූයමානො, සුය්‍යමානො. පාපුණාතීති පාපුණං, පාපුණමානො, පාපීයමානො. ธาตุสุ ในความฟัง มี ณุ, ณา และ อุณา ปัจจัย ด้วยสูตร 'สฺวาทิโต' เป็นต้น ผู้ฟัง (ปุงลิงค์), ผู้ฟัง (ปุงลิงค์), ผู้กำลังฟัง, อันเขาฟังอยู่, อันเขาฟังอยู่ ผู้ถึง (ปุงลิงค์), ผู้กำลังถึง, อันเขาทำให้ถึง ‘‘කියාදිතො නා’’ති නා, රස්සත්තං, කිණාතීති කිණං, කීණමානො, කීයමානො. විනිච්ඡිනාතීති විනිච්ඡිනං, විනිච්ඡිනමානො, විනිච්ඡීයමානො, චිනං, චීයමානො. ජානාතීති ජානං, ජානමානො, ජාදෙසො, ඤායමානො. ගණ්හාතීති ගණ්හං, ගණ්හමානො, ගය්හමානො. ลง นา ปัจจัย ด้วยสูตร 'กิยาทิโต นา' มีการทำเป็นรัสสะ ผู้ซื้อ (ปุงลิงค์), ผู้กำลังซื้อ, อันเขาซื้ออยู่ ผู้วินิจฉัย (ปุงลิงค์), ผู้กำลังวินิจฉัย, อันเขาวินิจฉัยอยู่ ผู้รวบรวม (ปุงลิงค์), อันเขารวบรวมอยู่ ผู้รู้ (ปุงลิงค์), ผู้กำลังรู้ มีการแปลงเป็น ชา, อันเขารู้แล้ว ผู้ถือเอา (ปุงลิงค์), ผู้กำลังถือเอา, อันเขาถือเอาอยู่ කර කරණෙ, කරොතීති අත්ථෙ ‘‘වත්තමානෙ මානන්තා’’ති අන්තප්පච්චයො, ‘‘තනාදිතො ඔයිරා’’ති ඔ, ‘‘තස්ස වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘උත්තමොකාරො’’ති උත්තං, ‘‘කරස්සාකාරො චා’’ති අකාරස්සුකාරො. ‘‘යවකාරා චා’’ති සරෙ උකාරස්ස වත්තං, ද්විත්තං, ‘‘බො වස්සා’’ති බකාරද්වයඤ්ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රලොපො, සො කුබ්බං, කුබ්බන්තො, කුබ්බතී, කුබ්බන්තී, කුබ්බන්තං. උත්තාභාවෙ – කම්මං කරොන්තො, කරොන්තී, කරොන්තං. මානෙ – උත්තද්වයං, කුරුමානො, කුරුමානා, කුරුමානං, කුබ්බානො වා. කම්මනි කයිරමානො, කරීයමානො වා ඉච්චාදි. ธาตุ กร ในความทำ ในอรรถว่า "ย่อมทำ" ลงอันตปัจจัย ด้วยสูตร "วตฺตมาเน มานนฺตา" ลง โอ ปัจจัย ด้วยสูตร "ตนาทิโต โออิรา" อ้างถึงสูตร "ตสฺส วา" แล้วลง อุ ด้วยสูตร "อุตฺตโมกาโร" และลง อุ แทน อ ที่ กร ด้วยสูตร "กรสฺสากาโร จ" ด้วยสูตร "ยวการา จ" เมื่อมีสระอยู่เบื้องหลัง แปลง อุ เป็น ว และซ้อน ว และแปลงเป็น บ สองตัว ด้วยสูตร "โพ วสฺสา" ลบ ร ด้วยสูตร "กฺวจิ ธาตุ" เป็นต้น ศัพท์นั้นคือ กุพฺพํ, กุพฺพนฺโต, กุพฺพตี, กุพฺพนฺตี, กุพฺพนฺตํ ในกรณีที่ไม่มีการลง อุ เป็น กมฺมํ กโรนฺโต, กโรนฺตี, กโรนฺตํ ในมานปัจจัย มีการลง อุ สองแห่ง เป็น กุรุมาโน, กุรุมานา, กุรุมานํ หรือ กุพฺพาโน ในกรรมวาจก เป็น กยิรมาโน หรือ กรียมาโน เป็นต้น චුර ථෙය්‍යෙ, ‘‘චුරාදිතො’’තිආදිනා ණෙ ණයා, චොරෙතීති චොරෙන්තො, චොරෙන්තී, චොරෙන්තං, චොරයං, චොරයතී, චොරයන්තං, චොරයමානො, චොරීයමානො. පාලෙතීති පාලෙන්තො, පාලෙන්තී, පාලෙන්තං, පාලයං, පාලයන්තී, පාලයන්තං, පාලයමානො, පාලීයමානො ඉච්චාදි. จุร ธาตุ ในความขโมย, ลง เณ และ ณย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'จุราทิโต' เป็นต้น, (ผู้ใด) ย่อมขโมย เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า โจเรนฺโต, โจเรนฺตี, โจเรนฺตํ, โจรยํ, โจรยตี, โจรยนฺตํ, โจรยมาโน, โจรียมาโน. (ผู้ใด) ย่อมรักษา เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า ปาเลนฺโต, ปาเลนฺตี, ปาเลนฺตํ, ปาลยํ, ปาลยนฺตี, ปาลยนฺตํ, ปาลยมาโน, ปาลียมาโน เป็นต้น කාරිතෙ [Pg.401] භාවෙතීති භාවෙන්තො, භාවෙන්තී, භාවෙන්තං, භාවයං, භාවයන්තී, භාවයන්තං, භාවයමානො, භාවීයමානො. කාරෙතීති කාරොන්තො, කාරෙන්තී, කාරෙන්තං, කාරයං, කාරයන්තී, කාරයන්තං, කාරයමානො, කාරීයමානො, කාරාපෙන්තො, කාරාපෙන්තී, කාරාපෙන්තං, කාරාපයං, කාරාපයන්තී, කාරාපයන්තං, කාරාපයමානො, කාරාපීයමානො ඉච්චාදි. ในกริยาที่เป็นการิตะ (ผู้ใด) ยัง...ให้มีอยู่ เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า ภาเวนฺโต, ภาเวนฺตี, ภาเวนฺตํ, ภาวยํ, ภาวยนฺตี, ภาวยนฺตํ, ภาวยมาโน, ภาวียมาโน. (ผู้ใด) ยัง...ให้ทำอยู่ เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า กาโรนฺโต, กาเรนฺตี, กาเรนฺตํ, การยํ, การยนฺตี, การยนฺตํ, การยมาโน, การียมาโน, การาเปนฺโต, การาเปนฺตี, การาเปนฺตํ, การาปยํ, การาปยนฺตี, การาปยนฺตํ, การาปยมาโน, การาปียมาโน เป็นต้น වත්තමානකාලිකමානන්තප්පච්චයන්තනයො. นัยแห่งปัจจัยที่มี อันตะ และ มานะ เป็นที่สุด ในปัจจุบันกาล අනාගතකාලිකප්පච්චයන්තනය นัยแห่งปัจจัยในอนาคตกาล ‘‘කාලෙ’’ති අධිකාරො. บทว่า 'กาเล' เป็นบทที่ตามไปกำกับ 647. භවිස්සති ගමාදීහි ණී ඝිණ. ๖๔๗. ในอนาคตกาล ลง ณี และ ฆิณ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี คม ธาตุ เป็นต้น භවිස්සති කාලෙ ගම්මමානෙ ගමාදීහි ධාතූහි ණී ඝිණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ණකාරා වුද්ධත්ථා. ආයති ගමනං සීලමස්සාති අත්ථෙ ණී, වුද්ධිණලොපා. ගාමී, ගාමිනො, ආගාමී කාලො. ඝිණපච්චයෙ – ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඝලොපො, ගාමං ගාමි, ගාමී, ගාමයො. เมื่อกาลอนาคตถูกกล่าวถึง ปัจจัยเหล่านี้คือ ณี และ ฆิณ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี คมุ ธาตุเป็นต้น. ณ อักษร (ในปัจจัย) มีประโยชน์เพื่อการทำวุฒิ. ในอรรถว่า 'การไปในอนาคตเป็นปกติของเขา' ลง ณี ปัจจัย, มีการทำวุฒิและลบ ณ เป็น คามี, คามิโน, อาคามี กาโล. ใน ฆิณปัจจัย มีการลบ ฆ ด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น เป็น คามิ, คามี, คามโย (ผู้ไปสู่หมู่บ้าน) භජ සෙවායං, ආයති භජිතුං සීලමස්සාති භාජී, භාජි, ‘‘න කගත්තං චජා’’ති යොගවිභාගෙන නිසෙධනතො ‘‘සචජානං කගා ණානුබන්ධෙ’’ති ගත්තං න භවති. ภช ธาตุ ในความเสพ, ในอรรถว่า 'การเสพในอนาคตเป็นปกติของเขา' เป็น ภาชี, ภาชิ. เพราะมีการห้ามด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค) ว่า 'น กคตฺตํ จชา' จึงไม่แปลงเป็น ก และ ค ด้วยสูตรว่า 'สจชานํ คคา ณานุพนฺเธ' සු ගතිම්හි, කාරිතෙ වුද්ධිආවාදෙසා ච, ආයති පස්සවිතුං සීලමස්සාති පස්සාවී, පස්සාවි. ආයති පට්ඨානං සීලමස්සාති පට්ඨායී, පට්ඨායි, ‘‘ආකාරන්තානමායො’’ති ආයාදෙසො. สุ ธาตุ ในความไป, เมื่อลงการิตปัจจัย มีการทำวุฒิและแปลงเป็น อาว, ในอรรถว่า 'การไหลออกในอนาคตเป็นปกติของเขา' เป็น ปสฺสาวี, ปสฺสาวิ. ในอรรถว่า 'การตั้งขึ้นในอนาคตเป็นปกติของเขา' เป็น ปฏฺฐายี, ปฏฺฐายิ, มีการแปลงเป็น อาย ด้วยสูตรว่า 'อาการนฺตานมาโย' ‘‘භවිස්සතී’’ති අධිකාරො. บทว่า 'ภวิสฺสติ' เป็นบทที่ตามไปกำกับ 648. කිරියායං [Pg.402] ණ්වුතවො. ๖๔๘. ในกริยา (เพื่อประโยชน์แก่กริยา) ลง ณฺวุ และ ตุ ปัจจัย කිරියායං කිරියත්ථායං ගම්මමානායං ධාතූහි ණ්වුතුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති භවිස්සති කාලෙ. ණ්වුම්හි – ණලොපවුද්ධිඅකාදෙසා, කරිස්සං වජතීති කාරකො වජති. เมื่อกริยาเพื่อประโยชน์แก่กริยาถูกกล่าวถึง ปัจจัยเหล่านี้คือ ณฺวุ และ ตุ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายในกาลอนาคต. ใน ณฺวุ ปัจจัย มีการลบ ณ, ทำวุฒิ และแปลงเป็น อก, 'การโก วชติ' (ผู้จะทำ ย่อมไป) มีอรรถว่า 'จะทำ จึงไป' තුම්හි – ‘‘කරස්ස ච තත්තං තුස්මි’’න්ති තකාරො, සෙසං කත්තුසමං, කත්තා වජති, කත්තුං වජතීති අත්ථො. එවං පචිස්සං වජතීති පාචකො වජති, පචිතා වජති. භුඤ්ජිස්සං වජතීති භුඤ්ජකො වජති, භොත්තා වජති ඉච්චාදි. ใน ตุ ปัจจัย มีการแปลง (ระ) ของ กร ธาตุ เป็น ต ด้วยสูตรว่า 'กรสฺส จ ตตฺตํ ตุสฺมิ', ที่เหลือเหมือนกับคำว่า กตฺตุ, เป็น กตฺตา วชติ มีอรรถว่า 'จะทำ จึงไป'. เช่นเดียวกัน 'ปาจโก วชติ' (ผู้จะหุง ย่อมไป), 'ปจิตา วชติ' (ผู้จะหุง ย่อมไป) มีอรรถว่า 'จะหุง จึงไป'. 'ภุญฺชโก วชติ' (ผู้จะบริโภค ย่อมไป), 'โภตฺตา วชติ' (ผู้จะบริโภค ย่อมไป) มีอรรถว่า 'จะบริโภค จึงไป' เป็นต้น 649. කම්මනි ණො. ๖๔๙. ในกรรม ลง ณ ปัจจัย කම්මස්මිං උපපදෙ ධාතූහි ණප්පච්චයො හොති භවිස්සති කාලෙ ණලොපවුද්ධී. නගරං කරිස්සතීති නගරකාරො වජති. ලූ ඡෙදනෙ, සාලිං ලවිස්සතීති සාලිලාවො වජති. වප බීජසන්තානෙ, ධඤ්ඤං වපිස්සතීති ධඤ්ඤවාපො වජති. භොගං දදිස්සතීති භොගදායො වජති, සින්ධුං පිවිස්සතීති සින්ධුපායො වජති ඉච්චාදි. เมื่อมีกรรมเป็นบทหน้า ปัจจัย ณ ย่อมลงจากธาตุในกาลอนาคต มีการลบ ณ และวุฒิ. 'ผู้จะสร้างเมือง' คือ 'นครกาโร วชติ'. ธาตุ ลู ในความตัด 'ผู้จะเกี่ยวข้าว' คือ 'สาลีลาโว วชติ'. ธาตุ วป ในความหว่านเมล็ด 'ผู้จะหว่านข้าวเปลือก' คือ 'ธญฺญวาโป วชติ'. 'ผู้จะให้โภคะ' คือ 'โภคทาโย วชติ', 'ผู้จะดื่มน้ำ' คือ 'สินฺธุปาโย วชติ' เป็นต้น ‘‘කම්මනී’’ති වත්තතෙ. บทว่า 'กมฺมนิ' ตามมา. 650. සෙසෙ ස්සං න්තු මානානා. ๖๕๐. ในอรรถที่เหลือ ลง สฺสํ, นฺตุ, มาน และ อาน ปัจจัย. කම්මස්මිං උපපදෙ සෙසෙ අපරිසමත්තත්ථෙ ධාතූහි ස්සංන්තු මාන ආනඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති භවිස්සති කාලෙ ගම්මමානෙ, තෙ ච කිතකත්තා කත්තරි භවන්ති. කම්මං කරිස්සතීති අත්ථෙ ස්සංපච්චයො, ඉකාරාගමො, සිලොපො, කම්මං කරිස්සං වජති, සාපෙක්ඛත්තා න සමාසො. න්තුපච්චයෙ ‘‘තනාදිතො ඔයිරා’’ති ඔ, ‘‘සිම්හි වා’’ති න්ත්ව’න්තස්ස අත්තං, කම්මං කරිස්සතීති කම්මං කරොන්තො වජති ඉච්චාදි ගුණවන්තුසමං. เมื่อมีกรรมเป็นบทหน้า ในอรรถที่เหลือที่ยังไม่จบสิ้น ปัจจัยเหล่านี้คือ สฺสํ, นฺตุ, มาน, อาน ย่อมลงจากธาตุในกาลอนาคตที่ทราบกันอยู่ และปัจจัยเหล่านั้นเป็นกิตกัตตา ลงในกัตตุวาจก. ในอรรถว่า 'จะทำกรรม' ลง สฺสํ ปัจจัย มีอิอาคม และลบ สิ (วิภัตติ) เป็น 'กมฺมํ กริสฺสํ วชติ' เพราะมีความรอคอย (บทอื่น) จึงไม่เป็นสมาส. ใน นฺตุ ปัจจัย ลง โอ ด้วยสูตรว่า 'ตนาทิโต โออิรา' และแปลง นฺตุ เป็น อตฺตะ ในเพราะ สิ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'สิมฺหิ วา' เป็น 'กมฺมํ กโรนฺโต วชติ' (ในอรรถว่า) 'จะทำกรรม' เป็นต้น เหมือนกับ คุณวันตุ. අථ [Pg.403] වා ‘‘භවිස්සති ගමාදීහි ණී ඝිණ’’ති එත්ථ ‘‘භවිස්සතී’’ති වචනතො ‘‘ස්සන්තු’’ඉති එකොව පච්චයො දට්ඨබ්බො, තතො ‘‘සිම්හි වා’’ති අත්තං, ‘‘න්තසද්දො අ’’මිතියොගවිභාගෙන අමාදෙසො, සිලොපො, කරිස්සං කරිස්සන්තො, කරිස්සන්තා, කරිස්සන්තං, කරිස්සන්තෙ, කරිස්සතා කරිස්සන්තෙන, කරිස්සන්තෙහි, කරිස්සතො කරිස්සන්තස්ස, කරිස්සතං කරිස්සන්තානං, කරිස්සතා, කරිස්සන්තෙහි, කරිස්සතො කරිස්සන්තස්ස, කරිස්සතං කරිස්සන්තානං, කරිස්සති කරිස්සන්තෙ, කරිස්සන්තෙසූතිආදි ගුණවන්තුසදිසං නෙය්‍යං. อีกนัยหนึ่ง ในสูตรว่า “ภวิสฺสติ คมาทีหิ ณี ฆิณ” นี้ พึงเห็นว่า “สฺสนฺตุ” เป็นปัจจัยตัวเดียวเท่านั้น เพราะมีบทว่า “ภวิสฺสติ” จากนั้น มีการแปลงเป็น อ ด้วยสูตรว่า “สิมฺหิ วา”, มีการแปลงเป็น อม แทน นฺต ด้วยการแยกสูตรว่า “นฺตสทฺโท อ”, มีการลบ สิ เป็น กริสฺสํ, กริสฺสนฺโต, กริสฺสนฺตา, กริสฺสนฺตํ, กริสฺสนฺเต, กริสฺสตา, กริสฺสนฺเตน, กริสฺสนฺเตหิ, กริสฺสโต, กริสฺสนฺตสฺส, กริสฺสตํ, กริสฺสนฺตานํ, กริสฺสตา, กริสฺสนฺเตหิ, กริสฺสโต, กริสฺสนฺตสฺส, กริสฺสตํ, กริสฺสนฺตานํ, กริสฺสติ, กริสฺสนฺเต, กริสฺสนฺเตสุ เป็นต้น พึงทราบว่าเหมือนกับ คุณวนฺตุ මානම්හි – ඔකාරාකාරානං උත්තං, කම්මං කරිස්සතීති කම්මං කුරුමානො, කම්මං කරානො වජති. එවං භොජනං භුඤ්ජිස්සං වජති, භොජනං භුඤ්ජන්තො, භුඤ්ජමානො, භුඤ්ජානො වජති. ในมานปัจจัย มีการแปลง โอ และ อา เป็น อุ ในอรรถว่า “จักทำกรรม” เป็น กมฺมํ กุรุมาโน, กมฺมํ กราโน วชติ. เช่นเดียวกัน “จักบริโภคอาหาร” เป็น โภชนํ ภุญฺชิสฺสํ วชติ, โภชนํ ภุญฺชนฺโต, ภุญฺชมาโน, ภุญฺชาโน วชติ සබ්බත්ථ කත්තරි න්තුමානෙසු සකසකවිකරණප්පච්චයො කාතබ්බො. ในกัตตุวาจกทั้งปวง เมื่อมี นฺตุ และ มาน ปัจจัย พึงลงวิกรรณปัจจัยของตนๆ ඛාදනං ඛාදිස්සතීති ඛාදනං ඛාදිස්සං වජති, ඛාදනං ඛාදන්තො, ඛාදනං ඛාදමානො, ඛාදනං ඛාදානො වජති. මග්ගං චරිස්සතීති මග්ගං චරිස්සං, මග්ගං චරන්තො, මග්ගං චරමානො, මග්ගං චරානො වජති. භික්ඛ ආයාචනෙ, භික්ඛං භික්ඛිස්සතීති භික්ඛං භික්ඛිස්සං චරති, භික්ඛං භික්ඛන්තො, භික්ඛං භික්ඛමානො, භික්ඛං භික්ඛානො චරති ඉච්චාදි. “จะกินอาหาร” เป็น ขาทนํ ขาทิสฺสํ วชติ, ขาทนํ ขาทนฺโต, ขาทนํ ขาทมาโน, ขาทนํ ขาทาโน วชติ. “จะเที่ยวไปในทาง” เป็น มคฺคํ จริสฺสํ, มคฺคํ จรนฺโต, มคฺคํ จรมาโน, มคฺคํ จราโน วชติ. ภิกฺข ธาตุ ในความขอ, “จะเที่ยวขอภิกษา” เป็น ภิกฺขํ ภิกฺขิสฺสํ จรติ, ภิกฺขํ ภิกฺขนฺโต, ภิกฺขํ ภิกฺขมาโน, ภิกฺขํ ภิกฺขาโน จรติ เป็นต้น අනාගතකාලිකප්පච්චයන්තනයො. นัยแห่งหมวดปัจจัยในกาลอนาคต උණාදිප්පච්චයන්තනය นัยแห่งหมวดปัจจัยอุณาธิ අථ උණාදයො වුච්චන්තෙ. บัดนี้ จะกล่าวถึงปัจจัยอุณาธิทั้งหลาย ‘‘ධාතුයා’’ති අධිකාරො. บทว่า “ธาตุยา” เป็นบทตามไป 651. [Pg.404] කාලෙ වත්තමානාතීතෙ ණ්වාදයො. ๖๕๑. ในกาลปัจจุบันและอดีต ลงปัจจัยมี ณฺวุ เป็นต้น අතීතෙ කාලෙ, වත්තමානෙ ච ගම්මමානෙ ධාතූහි ණුප්පච්චයො හොති. ආදිසද්දෙන යු ක්ත මිඉච්චාදයො ච හොන්ති. ในกาลอดีต และเมื่อกาลปัจจุบันปรากฏอยู่ ปัจจัย ณุ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลาย. ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” ปัจจัยทั้งหลายมี ยุ, กฺต, มิ เป็นต้น ก็ย่อมลงด้วย කර කරණෙ, අකාසි, කරොතීති වා අත්ථෙ ණුප්පච්චයො, ණලොපො, වුද්ධි, කාරු සිප්පී, කාරූ කාරවො. වා ගතිගන්ධනෙසු, අවායි, වායතීති වා වායු, ආයාදෙසො. සද අස්සාදනෙ, අස්සාදීයතීති සාදු. රාධ, සාධ සංසිද්ධිම්හි, සාධීයති අනෙන හිතන්ති සාධු. බන්ධ බන්ධනෙ, අත්තනි පරං බන්ධතීති බන්ධු. චක්ඛ වියත්තියං වාචායං, චක්ඛතීති චක්ඛු. ඉ ගතිම්හි, එන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති සත්තා එතෙනාති ආයු. දර විදාරණෙ, දරීයතීති දාරු කට්ඨං. සනු දානෙ. සනොතීති සානු පබ්බතෙකදෙසො. ජනීයතීති ජානු ජඞ්ඝාසන්ධි. චරීයතීති චාරු දස්සනීයො. රහ චාගෙ, රහීයතීති රාහු අසුරින්දො. තර තරණෙ, තාලු, ලො රස්ස. ธาตุ กร ในความทำ ในอรรถว่า “ได้ทำแล้ว” หรือ “ทำอยู่” ลง ณุ ปัจจัย มีการลบ ณ, วุฒิ เป็น การุ (ช่าง), การู (ช่างทั้งหลาย) ธาตุ วา ในความไปและความหอม ในอรรถว่า “ได้พัดไปแล้ว” หรือ “พัดไปอยู่” เป็น วายุ มีการลง อายาเทส ธาตุ สท ในความลิ้มรส ในอรรถว่า “อันเขาลิ้มรสอยู่” เป็น สาทุ (อร่อย) ธาตุ ราธ, สาธ ในความสำเร็จ ในอรรถว่า “ประโยชน์อันเขาให้สำเร็จด้วยสิ่งนี้” เป็น สาธุ (ดี, ประเสริฐ) ธาตุ พนฺธ ในความผูก ในอรรถว่า “ผูกผู้อื่นไว้ในตน” เป็น พนฺธุ (ญาติ) ธาตุ จกฺข ในความปรากฏแห่งวาจา ในอรรถว่า “ย่อมเห็น” เป็น จกฺขุ (ตา) ธาตุ อิ ในความไป ในอรรถว่า “สัตว์ทั้งหลายย่อมไป ย่อมถึง ย่อมเป็นไป ด้วยสิ่งนี้” เป็น อายุ ธาตุ ทร ในความฉีก ในอรรถว่า “อันเขาฉีกอยู่” เป็น ทารุ (ไม้) ธาตุ สนุ ในความให้ ในอรรถว่า “ย่อมให้” เป็น สานุ (ส่วนหนึ่งของภูเขา) ธาตุ ชน ในอรรถว่า “อันเขาให้เกิด” เป็น ชานุ (ข้อเข่า) ธาตุ จร ในอรรถว่า “อันเขาประพฤติอยู่” เป็น จารุ (น่าดู) ธาตุ รห ในความละ ในอรรถว่า “อันเขาละอยู่” เป็น ราหุ (อสุรินทร์) ธาตุ ตร ในความข้าม เป็น ตาลุ มีการอาเทศ ร เป็น ล මරාදීනං පනෙත්ථ ණුම්හි ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති එත්ථ වාසද්දෙන න වුද්ධි, මරු, තරු, තනු, ධනු, හනු, මනු, අසු, වසු, වටු, ගරු ඉච්චාදි. ในที่นี้เมื่อมีปัจจัย ณุ ในคำว่า มรุเป็นต้น และในที่นี้ที่กล่าวว่า “หรือของพวกฆฏะเป็นต้น” ด้วยคำว่า “วา” ไม่มีการวุฒิ เช่น มรุ, ตรุ, ตนุ, ธนุ, หนุ, มนุ, อสุ, วสุ, วฏุ, ครุ เป็นต้น චදි හිලාදනෙ, යුප්පච්චයො, ‘‘නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි චා’’ති අනාදෙසො, නිග්ගහීතාගමො ච, චන්දනං. භවති එත්ථාති භුවනං, ‘‘ඣලානමියුවාසරෙ වා’’ති උවාදෙසො. කිර වික්ඛෙපෙ, කිරණො. විචක්ඛණො, කම්පනං කරොතීති කරුණා, අකාරස්සුත්තං. ธาตุ จท ในความยินดี มีปัจจัย ยุ ด้วยสูตรว่า “นุทาทิหิ ยุณวูนมนานานากานนกา สการิเตหิ จ” มีการอาเทศเป็น อน และมีการลงนฤคหิตอาคม จึงเป็น จันทนะ (ไม้จันทน์) สิ่งที่เกิดขึ้นในที่นี้ ชื่อว่า ภูวนะ (โลก) ด้วยสูตรว่า “ชลานมิยุวาสเร วา” มีการอาเทศเป็น อุว ธาตุ กิร ในความแผ่ไป จึงเป็น กิรณะ (รัศมี) วิจักขณ์ (ฉลาด) สิ่งที่กระทำความหวั่นไหว ชื่อว่า กรุณา (ความสงสาร) สูตรว่าด้วย อการะ ක්තප්පච්චයෙ [Pg.405] – කලොපො, අභවි, භවතීති වා භූතං යක්ඛාදි, භූතානි. වායතීති වාතො, තායතීති තාතො. මිම්හි – භවන්ති එත්ථාති භූමි, නෙතීති නෙමි ඉච්චාදි. เมื่อมีปัจจัย กฺต มีการลบ กะ จึงเป็น อภวิ (ได้มีแล้ว) หรือสิ่งที่เกิดขึ้น ชื่อว่า ภูตะ (เช่น ยักษ์เป็นต้น) ภูตทั้งหลาย สิ่งที่พัดไป ชื่อว่า วาตะ (ลม) สิ่งที่คุ้มครอง ชื่อว่า ตาตะ (พ่อ) เมื่อมีปัจจัย มิ สิ่งที่เกิดขึ้นในที่นี้ ชื่อว่า ภูมิ (แผ่นดิน) สิ่งที่นำไป ชื่อว่า เนมิ (กงล้อ) เป็นต้น 652. ඛ්‍යාදීහි මන ම ච තො වා. ๖๕๒. จากธาตุ ขี เป็นต้น มีปัจจัย มน และ มะ และมีการอาเทศเป็น ตะ หรือไม่ก็ได้ ඛී භී සු රු හු වා ධූ හි ලූපී අදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි මනපච්චයො හොති, මස්ස ච තො හොති වා. จากธาตุ ขี ภี สุ รุ หุ วา ธู หิ ลู ปี อท เป็นต้น มีปัจจัย มน และมีการอาเทศ มะ เป็น ตะ หรือไม่ก็ได้ අදධාතුපරස්සෙව, මකාරස්ස තකාරතා; තදඤ්ඤතො න හොතායං, වවත්ථිතවිභාසතො. การอาเทศ มะ เป็น ตะ ย่อมมีเฉพาะเมื่ออยู่หลังธาตุ อท เท่านั้น สิ่งนี้ไม่เกิดขึ้นจากธาตุอื่น เพราะเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้ ඛී ඛයෙ, ඛීයන්ති එත්ථ උපද්දවුපසග්ගාදයොති අත්ථෙ මනපච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා නලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, ඛෙමො. තථා භී භයෙ, භායන්ති එතස්මාති භීමො, වාධිකාරතො න වුද්ධි. සු අභිසවෙ, සවතීති සොමො. රු ගතිම්හි, රොමො. හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, හූයතීති හොමො. වා ගතිගන්ධනෙසු, වාමො. ධූ කම්පනෙ, ධුනාතීති ධූමො. හි ගතිම්හි, හිනොතීති හෙමො. ලූ ඡෙදනෙ, ලූයතීති ලොමො. පී තප්පනෙ, පීණනං පෙමො. අද භක්ඛණෙ, අදතීති අත්ථෙ මන, මස්ස ච වා තකාරො, ‘‘තො දස්සා’’ති තකාරො, අත්තා, ආතුමා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අදස්ස දීඝො, උකාරාගමො ච. යා පාපණෙ, යාමො. ธาตุ ขี ในความสิ้นไป ในความหมายว่า “อุปัทวะและอุปสรรคเป็นต้นย่อมสิ้นไปในที่นี้” มีปัจจัย มน ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีการลบ นะ ด้วยสูตรว่า “อัญเญสุ จ” มีการวุฒิ จึงเป็น เขมะ (ความเกษม) เช่นเดียวกัน ธาตุ ภี ในความกลัว สิ่งที่คนทั้งหลายย่อมกลัวจากสิ่งนี้ ชื่อว่า ภีมะ (น่ากลัว) เพราะอำนาจของ “วา” ไม่มีการวุฒิ ธาตุ สุ ในความคั้น สิ่งที่คั้น ชื่อว่า โสมะ (น้ำโสม) ธาตุ รุ ในความไป จึงเป็น โรมะ (ขน) ธาตุ หุ ในการให้ การกิน และการถวายเครื่องบูชา สิ่งที่ถวายบูชา ชื่อว่า โหมะ (การบูชาไฟ) ธาตุ วา ในความไปและความหอม จึงเป็น วามะ (งาม, ซ้าย) ธาตุ ธู ในความหวั่นไหว สิ่งที่หวั่นไหว ชื่อว่า ธูมะ (ควัน) ธาตุ หิ ในความไป สิ่งที่ไป ชื่อว่า เหมะ (ทอง, ฤดูหนาว) ธาตุ ลู ในความตัด สิ่งที่ตัด ชื่อว่า โลมะ (ขน) ธาตุ ปี ในความอิ่มเอิบ การทำให้อิ่มเอิบ ชื่อว่า เปมะ (ความรัก) ธาตุ อท ในความกิน ในความหมายว่า “สิ่งที่กิน” มีปัจจัย มน และมีการอาเทศ มะ เป็น ตะ หรือไม่ก็ได้ ด้วยสูตรว่า “โต ทัสสา” มีการอาเทศ ทะ เป็น ตะ จึงเป็น อัตตา, อาตุมา ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีการทำ อะ ของ อท ให้เป็นเสียงยาว และมีการลง อุการอาคม ธาตุ ยา ในความถึง จึงเป็น ยามะ (ยาม) ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ – เมื่อคำว่า “วา” ยังคงอยู่ (ในอำนาจ) – 653. සමාදිහි ථමා. ๖๕๓. จากธาตุ สมะ เป็นต้น มีปัจจัย ถะ และ มะ සමදමදර රහ ලප වස යු දු හි සි දා සා ඨා භස බහඋසුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ථ මඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා. จากธาตุ สม ทม ทร รห ลป วส ยุ ทุ หิ สิ ทา สา ฐา ภส พห อุสุ เป็นต้น ปัจจัย ถะ และ มะ เหล่านี้ย่อมมี หรือไม่ก็ได้ සම [Pg.406] උපසමෙ, ක්වචිග්ගහණාධිකාරා න ධාත්වන්තලොපො, කිලෙසෙ සමෙතීති සමථො සමාධි. එවං දමනං දමථො. දර දාහෙ, දරණං දරථො පරිදාහො. රහ උපාදානෙ, රහීයතීති රථො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හලොපො. සප අක්කොසෙ, සපනං සපථො. වස නිවාසෙ, ආවසන්ති එතස්මින්ති ආවසථො. යු මිස්සනෙ, යූථො, දීඝො. දු ගතිවුද්ධිම්හි, දවති වඩ්ඪතීති දුමො. හිනොතීති හිමො උස්සාවො. සි බන්ධනෙ, සීයතීති සීමා, දීඝො. දා අවඛණ්ඩනෙ, දාමො. සා සාමත්ථෙ, සාමො. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ථාමො, ඨස්ස ථත්තං. භස භස්මීකරණෙ, භස්මා, බ්‍රහ්මාදිත්තා ‘‘ස්‍යා චා’’ති ආත්තං. බහ වුද්ධිම්හි, බ්‍රහ්මා, නිපාතනතො බ්‍රො බස්ස. උසු දාහෙ, උස්මා ඉච්චාදි. ธาตุ สมะ ในความสงบ เพราะอำนาจการตามมาของบทว่า “กฺวจิ” ไม่มีการลบพยางค์ท้ายธาตุ สิ่งที่สงบกิเลส ชื่อว่า สมถะ, สมาธิ เช่นเดียวกัน การข่ม ชื่อว่า ทมถะ ธาตุ ทร ในความเผา การเผา ชื่อว่า ทรถะ, ปริทาหะ (ความเร่าร้อน) ธาตุ รห ในความถือเอา สิ่งที่ถูกถือเอา ชื่อว่า รถะ (รถ) ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น มีการลบ หะ ธาตุ สปะ ในความด่า การด่า ชื่อว่า สปถะ (คำสาบาน) ธาตุ วส ในความอยู่ สิ่งที่คนทั้งหลายย่อมอยู่ ชื่อว่า อาวสถะ (ที่อยู่) ธาตุ ยุ ในความผสม จึงเป็น ยูถะ (ฝูง) มีการทำเสียงยาว ธาตุ ทุ ในความไปและความเจริญ สิ่งที่ไปและเจริญ ชื่อว่า ทุมะ (ต้นไม้) ธาตุ หิ ในความไป สิ่งที่ไป ชื่อว่า หิมะ (หิมะ), อุสสาวะ (น้ำค้าง) ธาตุ สิ ในความผูก สิ่งที่ผูก ชื่อว่า สีมา (เขตแดน) มีการทำเสียงยาว ธาตุ ทา ในความตัด จึงเป็น ทามะ (เชือก) ธาตุ สา ในความสามารถ จึงเป็น สามะ (ความสามารถ) ธาตุ ฐา ในความหยุดการไป จึงเป็น ถามะ (กำลัง) มีการอาเทศ ฐะ เป็น ถะ ธาตุ ภส ในการทำให้เป็นเถ้า จึงเป็น ภัสมา (เถ้า) เพราะเป็นพวก พรหม เป็นต้น มีการอาเทศเป็น อา ด้วยสูตรว่า “สยา จ” ธาตุ พห ในความเจริญ จึงเป็น พรหมะ (พรหม) เพราะการนิบาต มีการอาเทศ พะ เป็น พร ธาตุ อุสุ ในความเผา จึงเป็น อุสมา (ความร้อน) เป็นต้น 654. මසුස්ස සුස්ස ච්ඡ ර ච්ඡෙරා. ๖๕๔. ของธาตุ มสุ มีการอาเทศ ส เป็น จฺฉร และ จฺเฉร මසුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සුස්ස ච්ඡරච්ඡෙරඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. මසු මච්ඡෙරෙ, ක්විප්පච්චයො, ච්ඡරච්ඡෙරාදෙසා, මච්ඡරො, මච්ඡෙරො. ธาตุ มสุ ในความตระหนี่ มีปัจจัย กฺวิ มีการอาเทศเป็น จฺฉร และ จฺเฉร จึงเป็น มัจฉระ (ความตระหนี่), มัจเฉระ (ความตระหนี่) ‘‘ච්ඡර ච්ඡෙරා’’ති වත්තතෙ. คำว่า “จฺฉร จฺเฉร” ยังคงอยู่ (ในอำนาจ) 655. ආපුබ්බචරස්ස ච. ๖๕๕. และของธาตุ จร ที่มี อา อยู่ข้างหน้า ආපුබ්බස්ස චරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ච්ඡරච්ඡෙරාදෙසා හොන්ති, චසද්දෙන ච්ඡරියාදෙසො ච. භුසො චරණන්ති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ච්ඡරියාදිආදෙසො, රස්සත්තඤ්ච. අච්ඡරියං[Pg.407], අච්ඡරං, අච්ඡෙරං. අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තන්තිපි අච්ඡරියං. ของธาตุ จร ที่มี อา อยู่ข้างหน้า มีการอาเทศเป็น จฺฉร และ จฺเฉร และด้วยคำว่า “จะ” มีการอาเทศเป็น จฺฉริยะ ด้วย ในความหมายว่า “การประพฤติอย่างยิ่ง” มีปัจจัย กฺวิ มีการอาเทศเป็น จฺฉริยะ เป็นต้น และมีการทำเสียงสั้น จึงเป็น อัจฉริยะ (น่าอัศจรรย์), อัจฉระ (น่าอัศจรรย์), อัจเฉระ (น่าอัศจรรย์) แม้สิ่งที่ควรแก่การดีดนิ้ว ชื่อว่า อัจฉริยะ 656. අල කල සලෙහි ලයා. ๖๕๖. จากธาตุ อล กล สล มีปัจจัย ล และ ย අල කල සල ඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ල යඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. අල පරිසමත්තිම්හි, අල්ලං, අල්‍යං. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, කල්ලං, කල්‍යං. සල, හුල, පද ගතිම්හි, සල්ලං, සල්‍යං. ธาตุ อล ในความสำเร็จ จึงเป็น อัลละ (เปียก), อัลยะ (เปียก) ธาตุ กล ในการนับ จึงเป็น กัลละ (พร้อม), กัลยะ (พร้อม) ธาตุ สล, หุล, ปท ในความไป จึงเป็น สัลละ (ลูกศร), สัลยะ (ลูกศร) ‘‘කල සලෙහී’’ති වත්තතෙ. คำว่า “กล สล” ยังคงอยู่ (ในอำนาจ) 657. යාණ ලාණා. ๖๕๗. ปัจจัย ยาณ และ ลาณ තෙහි කල සලඉච්චෙතෙහි ධාතූහි යාණ ලාණප්පච්චයා හොන්ති. කල්‍යාණං, පටිසල්‍යාණං, කල්ලාණො, පටිසල්ලාණො. යදා පන ලී සිලෙසනෙති ධාතු, තදා ‘‘පටිසල්ලයනං, පටිසල්ලාණ’’න්ති යුප්පච්චයෙන සිද්ධං, උපසග්ගන්තස්ස නිග්ගහීතස්ස ලත්තං, රහාදිපරත්තා නස්ස ණත්තං, එකාරස්ස ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අත්තඤ්ච. จากธาตุ กล และ สล เหล่านั้น มีปัจจัย ยาณ และ ลาณ จึงเป็น กัลยาณะ (งาม), ปฏิสัลยาณะ (การปลีกตัว), กัลลาณะ (งาม), ปฏิสัลลาณะ (การปลีกตัว) แต่เมื่อธาตุ ลี ในความติด เมื่อนั้น คำว่า “ปฏิสัลลยนะ, ปฏิสัลลาณะ” ย่อมสำเร็จด้วยปัจจัย ยุ มีการอาเทศนฤคหิตที่อยู่ท้ายอุปสัคเป็น ละ เพราะอยู่หลัง ร และ ห เป็นต้น มีการอาเทศ นะ เป็น ณะ และมีการอาเทศ เอการะ เป็น อะ ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น 658. මථිස්ස ථස්ස ලො ච. ๖๕๘. ของธาตุ มถิ มีการอาเทศ ถะ เป็น ละ และด้วยคำว่า “จะ” මථඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ථස්ස ලාදෙසො හොති, චසද්දෙන ලප්පච්චයො, මථ විලොළනෙ, මල්ලො, සො එව මල්ලකො, යථා හීනකො. ของธาตุ มถะ มีการอาเทศ ถะ เป็น ละ และด้วยคำว่า “จะ” มีปัจจัย ละ ธาตุ มถะ ในความกวน จึงเป็น มัลละ (นักมวย) นั่นแหละคือ มัลลกะ เช่นเดียวกับ หีนกะ ‘‘කිච්චා’’ති වත්තතෙ. คำว่า “กิตฺจา” ยังคงอยู่ (ในอำนาจ) 659. අවස්සකාධමිණෙසු ණී ච. ๖๕๙. ในความหมายว่า “สิ่งที่จำเป็น” และ “ลูกหนี้” มีปัจจัย ณี และด้วยคำว่า “จะ” අවස්සක අධමිණඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු, ණීපච්චයො හොති, කිච්චා චාති ණීපච්චයො, ණලොප වුද්ධිසිලොපා, අවස්සං [Pg.408] මෙ කම්මං කාතුං යුත්තොසීති කාරීසි මෙ කම්මං අවස්සං, කාරිනො මෙ කම්මං අවස්සං, හාරීසි මෙ භාරං අවස්සං. ในอรรถว่า อวัสสกะ (ความจำเป็น) และ อธมินะ (ลูกหนี้) เหล่านี้ มี ณี ปัจจัย และด้วยสูตรว่า กิจฺจา จ ก็มี ณี ปัจจัย มีการลบ ณ, วุฒิ และลบสระอิ. ในอรรถว่า 'ท่านควรทำกรรมของฉันโดยส่วนเดียว' เป็น กาลีสิ เม กมฺมํ อวสฺสํ (ท่านจงทำกรรมของฉันโดยส่วนเดียว), กาลีโน เม กมฺมํ อวสฺสํ (ผู้ทำกรรมของฉันโดยส่วนเดียว), หารีสิ เม ภารํ อวสฺสํ (ท่านจงนำภาระของฉันไปโดยส่วนเดียว). අධමිණෙ – සතං මෙ ඉණං දාතුං යුත්තොසීති දායීසි මෙ සතං ඉණං, ධාරීසි මෙ සහස්සං ඉණං ඉච්චාදි, කිච්චප්පච්චයා පන හෙට්ඨායෙව දස්සිතා. ในอรรถว่า อธมินะ (ลูกหนี้) - ในอรรถว่า 'ท่านควรให้หนี้ร้อยหนึ่งแก่ฉัน' เป็น ทายีสิ เม สตํ อิณํ (ท่านจงให้หนี้ร้อยหนึ่งแก่ฉัน), ธารีสิ เม สหสฺสํ อิณํ (ท่านจงเป็นหนี้พันหนึ่งแก่ฉัน) เป็นต้น ส่วนกิจจปัจจัยทั้งหลายได้แสดงไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเอง. 660. වජාදීහි පබ්බජ්ජාදයො නිපච්චන්තෙ. ๖๖๐. ศัพท์มี ปพฺพชฺชา เป็นต้น ย่อมสำเร็จด้วยนิปาตนะจากธาตุมี วชะ เป็นต้น. ආකතිගණොයං. වජඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පච්චයාදෙසලොපාගමනිසෙධලිඞ්ගාදිවිධිනා යථාභිධානං පබ්බජ්ජාදයො සද්දා නිපච්චන්තෙ. หมวดนี้เป็นอากติคณะ. ศัพท์มี ปพฺพชฺชา เป็นต้น ย่อมสำเร็จด้วยนิปาตนะตามสมควรแก่ชื่อ ด้วยวิธีมีปัจจัย อาเทศ ลบ อาคม นิเสธ และลิงค์ เป็นต้น จากธาตุทั้งหลายมี วชะ เป็นต้น. වජ ගතිම්හි පපුබ්බො, පඨමමෙව වජිතබ්බන්ති අත්ථෙ ‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති අධිකිච්ච ‘‘ණ්‍යොචා’’ති ණ්‍යප්පච්චයො, ණලොපාදි. ‘‘පව්වජ්‍ය’’න්ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා ජ්ඣස්ස ජ්ජාදෙසො, වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, වුද්ධිනිසෙධො, ඉත්ථිලිඞ්ගත්තඤ්ච නිපච්චන්තෙ, පබ්බජ්ජා. วช ธาตุ ในความไป มี ป บทหน้า ในอรรถว่า 'พึงไปก่อนนั่นเอง' อ้างสูตร 'ภาวกมฺเมสุ' และ 'ณฺโย จ' ลง ณฺย ปัจจัย ลบ ณ เป็นต้น เมื่อสำเร็จรูปเป็น 'ปวฺวชฺย' ด้วยสูตรนี้ (นิปาตนะ) จึงมีการอาเทศ ชฺฌ เป็น ชฺช, แปลง ว ๒ ตัว เป็น บ ๒ ตัว, ห้ามวุฒิ และเป็นอิตถีลิงค์ สำเร็จรูปเป็น ปพฺพชฺชา. තථා ඉඤ්ජ කම්පනෙ, ඉඤ්ජනං ඉජ්ජා. යජ දෙවපූජායං, යජනං ඉජ්ජා, ‘‘යජස්සාදිස්සී’’ති ඉත්තං. අඤ්ජ බ්‍යත්තිගතීසු සංපුබ්බො, සමඤ්ජනං සමජ්ජා, ඤ්ඣස්ස ජ්ජාදෙසො. සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු, නිසීදනං නිසජ්ජා. විද ඤාණෙ, විජානනං, විදතීති වා විජ්ජා. සජ විස්සග්ගෙ, විස්සජ්ජනං විස්සජ්ජා. පද ගතිම්හි, නිපජ්ජනං නිපජ්ජා. เช่นเดียวกัน อิญฺช ธาตุ ในความหวั่นไหว การหวั่นไหว ชื่อว่า อิจฺชา. ยช ธาตุ ในความบูชาเทวดา การบูชา ชื่อว่า อิจฺชา มีการแปลงเป็น อิ ด้วยสูตร 'ยชสฺสาทิสฺสี'. อญฺช ธาตุ ในความปรากฏและความไป มี สํ บทหน้า การปรากฏพร้อม ชื่อว่า สมชฺชา มีการอาเทศ ญฺฌ เป็น ชฺช. สท ธาตุ ในความแผ่ไป ความไป และความทรุดโทรม การนั่งลง ชื่อว่า นิสชฺชา. วิท ธาตุ ในความรู้ การรู้ หรือว่า ย่อมรู้ ชื่อว่า วิชฺชา. สช ธาตุ ในความสละ การสละ ชื่อว่า วิสชฺชา. ปท ธาตุ ในความไป การนอนลง ชื่อว่า นิปชฺชา. හන හිංසාගතීසු, හන්තබ්බන්ති අත්ථෙ ණ්‍යම්හි කතෙ ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති හනස්ස වධාදෙසො, ඣස්සිමිනා ජ්ඣාදෙසො ච, සො වජ්ඣො, සා වජ්ඣා. සී සයෙ, සයනං, සයන්ති එත්ථාති වා සෙය්‍යා, වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච[Pg.409]. ධා ධාරණෙ සංපුබ්බො, සම්මා චිත්තං නිධෙති එතාය, සයං වා සද්දහතීති අත්ථෙ ‘‘ඉත්ථියමතියවො වා’’ති අප්පච්චයො, ‘‘සන්ධා’’ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා නකාරස්ස දකාරො, සද්ධා. චර චරණෙ, චරණන්ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයෙ, ඉකාරාගමෙ ච කතෙ ඉමිනා වුද්ධිනිසෙධො, චරියා. หน ธาตุ ในความเบียดเบียนและความไป ในอรรถว่า 'พึงฆ่า' เมื่อลง ณฺย ปัจจัย มีการอาเทศ หน เป็น วธ ด้วยสูตร 'วโธ วา สพฺพตฺถา' และมีการอาเทศเป็น ชฺฌ ด้วยสูตรนี้ (นิปาตนะ) เป็น วชฺโฌ (ปุ.), วชฺฌา (อิต.). สี ธาตุ ในความนอน การนอน หรือว่า ย่อมเทนอนในที่นี้ ชื่อว่า เสยฺยา มีวุฒิ และซ้อน ย. ธา ธาตุ ในความทรงไว้ มี สํ บทหน้า ในอรรถว่า 'บุคคลย่อมตั้งจิตไว้โดยชอบด้วยธรรมชาตินั่น' หรือว่า 'ย่อมเชื่อเอง' ลง อ ปัจจัย ด้วยสูตร 'อิตฺถิยมาติยโว วา' เมื่อสำเร็จรูปเป็น 'สนฺธา' มีการแปลง น เป็น ท ด้วยสูตรนี้ (นิปาตนะ) เป็น สทฺธา. จร ธาตุ ในความประพฤติ ในอรรถว่า 'การประพฤติ' เมื่อลง ณฺย ปัจจัย และลง อิ อาคม มีการห้ามวุฒิด้วยสูตรนี้ เป็น จริยา. රුජ රොගෙ, රුජනන්ති අත්ථෙ ඉමිනා ඡප්පච්චයො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු චා’’ති ධාත්වන්තස්ස චකාරො, රුච්ඡා, රුජාති අප්පච්චයෙන සිද්ධං. තථා කුච සඞ්කොචනෙ, ඡප්පච්චයො, කොචනං කුච්ඡා. ලභ ලාභෙ, ඡම්හි චාදෙසො, ලච්ඡා. රද විලෙඛනෙ, රච්ඡා. මුහ වෙචිත්තෙ, මුය්හනං මුච්ඡා, මුච්ඡනං වා මුච්ඡා. වස නිවාසෙ, වච්ඡා. කච දිත්තිම්හි, කච්ඡා. කථ කථනෙ සංපුබ්බො, සද්ධිං කථනන්ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, ඉමිනා ථ්‍යස්ස ච්ඡාදෙසො, සංසද්දස්ස සාදෙසො ච, සාකච්ඡා. තුද බ්‍යථනෙ, තුච්ඡා. පද ගතිම්හි, බ්‍යාපජ්ජනන්ති අත්ථෙ ණ්‍යම්හි කතෙ ‘‘බ්‍යාපාද්‍යා’’ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා නිපාතනෙන ද්‍යස්ස ජ්ජාදෙසො, රස්සත්තඤ්ච, බ්‍යාපජ්ජා. รุช ธาตุ ในความเจ็บป่วย ในอรรถว่า 'การเจ็บป่วย' ลง ฉ ปัจจัย ด้วยสูตรนี้ มีการแปลงที่สุดธาตุเป็น จ ด้วยสูตร 'พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จา' เป็น รุจฺฉา, ส่วน รุชา สำเร็จด้วย อ ปัจจัย. เช่นเดียวกัน กุจ ธาตุ ในความหดตัว ลง ฉ ปัจจัย การหดตัว ชื่อว่า กุจฺฉา. ลภ ธาตุ ในความได้ เมื่อลง ฉ ปัจจัย มีการอาเทศเป็น จ เป็น ลจฺฉา. รท ธาตุ ในความขูดขีด เป็น รจฺฉา. มุห ธาตุ ในความหลง การหลง หรือว่า การสลบ ชื่อว่า มุจฺฉา. วส ธาตุ ในความอยู่ เป็น วจฺฉา. กจ ธาตุ ในความรุ่งเรือง เป็น กจฺฉา. กถ ธาตุ ในความกล่าว มี สํ บทหน้า ในอรรถว่า 'การกล่าวร่วมกัน' ลง ณฺย ปัจจัย มีการอาเทศ ถฺย เป็น จฺฉ และอาเทศ สํ ศัพท์ เป็น สา ด้วยสูตรนี้ เป็น สากจฺฉา. ตุท ธาตุ ในความเบียดเบียน เป็น ตุจฺฉา. ปท ธาตุ ในความไป ในอรรถว่า 'ความพยาบาท' เมื่อลง ณฺย ปัจจัย เมื่อสำเร็จรูปเป็น 'พฺยาปาทฺย' มีการอาเทศ ทฺย เป็น ชฺช และทำให้รัสสะ ด้วยนิปาตนะนี้ เป็น พฺยาปชฺชา. මර පාණචාගෙ, මරති මරණන්ති ච අත්ථෙ ඉමිනා ත්‍යත්‍යුප්පච්චයා, ධාත්වන්තලොපොච, තතො ‘‘යවත’’මිච්චාදිනා චකාරො, මච්චො, මච්චු. සත සාතච්චෙ, ඉමිනා යප්පච්චයො, ත්‍යස්ස චකාරො, සච්චං. තථා නත ගත්තවිනාමෙ, නච්චං. නිති නිච්චෙ, නිච්චං. මා මානෙ, මායා. ජන ජනනෙ, ජායා, කන දිත්තිකන්තීසු, න්‍යස්ස ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච, කඤ්ඤා. ධන ධඤ්ඤෙ, ධඤ්ඤං. පුනාතීති පුඤ්ඤං, නකාරාගමො ඉච්චාදි. มร ธาตุ ในความสละชีวิต ในอรรถว่า 'ย่อมตาย' และ 'ความตาย' ลง ติ และ ตุ ปัจจัย ด้วยสูตรนี้ และลบที่สุดธาตุ จากนั้นแปลงเป็น จ ด้วยสูตรมี 'ยวต' เป็นต้น เป็น มจฺโจ, มจฺจุ. สต ธาตุ ในความสืบเนื่อง ลง ย ปัจจัย ด้วยสูตรนี้ แปลง ตฺย เป็น จ เป็น สจฺจํ. เช่นเดียวกัน นต ธาตุ ในความน้อมกาย เป็น นจฺจํ. นิติ ธาตุ ในความแน่นอน เป็น นิจฺจํ. มา ธาตุ ในความประมาณ เป็น มายา. ชน ธาตุ ในความเกิด เป็น ชายา. กน ธาตุ ในความรุ่งเรืองและความชอบใจ แปลง นฺย เป็น ญฺญ และซ้อน เป็น กญฺญา. ธน ธาตุ ในความมั่งคั่ง เป็น ธญฺญํ. ธรรมชาติใดย่อมชำระให้สะอาด เพราะฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปุญฺญํ มี น อาคม เป็นต้น. 661. වෙ [Pg.410] පු සී දවව මු කු දා භූහ්වාදීහි ථුත්තිම ණිමා නිබ්බත්තෙ. ๖๖๑. ลง ถุ, ติม และ ณีม ปัจจัย ในอรรถว่า 'สิ่งที่บังเกิดแล้ว' จากธาตุทั้งหลายมี เว, ปุ, สี, ทว, วมุ, กุ, ทา, ภู และ หุ เป็นต้น. වෙපුසීදවවමුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, කු දා භූආදිතො, හ්වාදිතො ච යථාක්කමං ථුත්තිමණිමඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති නිබ්බත්තත්ථෙ. වෙපු කම්පනෙ, ථුප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අකාරාගමො, අථ වා ‘‘අථූ’’ති වත්තබ්බෙ සරලොපං කත්වා ‘‘ථූ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, වෙපෙන නිබ්බත්තො වෙපථු. සී සයෙ, සයනෙන නිබ්බත්තො සයථු. දව දවනෙ, දවෙන නිබ්බත්තො දවථු. වමු උග්ගිරණෙ, වමෙන නිබ්බත්තො වමථු. ลง ถุ, ติม และ ณีม ปัจจัย ตามลำดับ ในอรรถว่า 'สิ่งที่บังเกิดแล้ว' จากธาตุทั้งหลายมี เวปุ, สี, ทว, วมุ เป็นต้น, จากธาตุมี กุ, ทา, ภู เป็นต้น และจากธาตุมี หุ เป็นต้น. เวปุ ธาตุ ในความหวั่นไหว ลง ถุ ปัจจัย ลง อ อาคม ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น หรือพึงเห็นว่า เมื่อควรจะกล่าวว่า 'อถุ' ได้ลบสระแล้วกล่าวว่า 'ถุ', สิ่งที่บังเกิดด้วยความหวั่นไหว ชื่อว่า เวปถุ. สี ธาตุ ในความนอน สิ่งที่บังเกิดด้วยการนอน ชื่อว่า สยถุ. ทว ธาตุ ในความละลาย สิ่งที่บังเกิดด้วยความละลาย ชื่อว่า ทวถุ. วมุ ธาตุ ในความสำรอก สิ่งที่บังเกิดด้วยการสำรอก ชื่อว่า วมถุ. කුත්ති කරණං, තෙන නිබ්බත්තං කුත්තිමං, ‘‘කු’’ඉති නිපාතනතො කරස්ස කුත්තං. දා දානෙ, දාති දානං, තෙන නිබ්බත්තං දත්තිමං, රස්සත්තං. භූති භවනං, තෙන නිබ්බත්තං භොත්තිමං. අවහුති අවහනං, තෙන නිබ්බත්තං ඔහාවිමං, ණලොපවුද්ධිආවාදෙසා. กุตฺติ คือ การกระทำ สิ่งที่บังเกิดด้วยการกระทำนั้น ชื่อว่า กุตฺติมํ มีการแปลง กร เป็น กุตฺต ด้วยนิปาตนะว่า 'กุ'. ทา ธาตุ ในความให้ ทา คือ การให้ สิ่งที่บังเกิดด้วยการให้นั้น ชื่อว่า ทตฺติมํ มีการทำให้รัสสะ. ภูติ คือ ความเป็น สิ่งที่บังเกิดด้วยความเป็นนั้น ชื่อว่า โภตฺติมํ. อวหุติ คือ การนำไป สิ่งที่บังเกิดด้วยการนำไปนั้น ชื่อว่า โอหาวิมํ มีการลบ ณ, วุฒิ และอาเทศเป็น อาว. 662. අක්කොසෙ නම්හානි. ๖๖๒. ในอรรถว่า การด่า ลง อานิ ปัจจัย หลังธาตุที่มี น เป็นบทหน้า. අක්කොසෙ ගම්මමානෙ නම්හි නිපාතෙ උපපදෙ සති ධාතුතො ආනිප්පච්චයො හොති. න ගමිතබ්බො තෙ ජම්ම දෙසොති අත්ථෙ ආනිප්පච්චයො, කිතකත්තා නාමමිව කත්වා සිම්හි කතෙ න ගමානීති අත්ථෙ කම්මධාරයසමාසො, නස්ස අත්තං, පුන සමාසත්තා නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අගමානි තෙ ජම්ම දෙසො. න කත්තබ්බං තෙ ජම්ම කම්මන්ති අකරානි තෙ ජම්ම කම්මං. เมื่ออรรถคือการด่าปรากฏอยู่ เมื่อมี น นิบาตเป็นอุปบท ลง อานิ ปัจจัยหลังธาตุ. ในอรรถว่า 'เจ้าคนถ่อย สถานที่นั้นเจ้าไม่ควรไป' ลง อานิ ปัจจัย เพราะเป็นกิตกะ เมื่อทำให้เหมือนนามแล้วลง สิ วิภัตติ ในอรรถว่า 'น คมานิ' เป็นกัมมธารยสมาส แปลง น เป็น อ เพราะเป็นสมาสอีกครั้ง เมื่อทำให้เหมือนนามแล้วมีการลง สิ วิภัตติ เป็นต้น เป็น อคมานิ เต ชมฺม เทโส. ในอรรถว่า 'เจ้าคนถ่อย กรรมนั้นเจ้าไม่ควรทำ' เป็น อการานิ เต ชมฺม กมฺมํ. නම්හීති කිං? විපත්ති තෙ. අක්කොසෙති කිං? අගති තෙ. คำว่า นมฺหิ มีประโยชน์อะไร? เพื่อเป็นตัวอย่างว่า วิปตฺติ เต (ความวิบัติจงมีแก่ท่าน). คำว่า อกฺโกเส มีประโยชน์อะไร? เพื่อเป็นตัวอย่างว่า อคติ เต (ความไม่ไปของท่าน). 663. සුනස්සුනස්සොණවානුවානුනුනඛුණානා[Pg.411]. ๖๖๓. มีการอาเทศ โอณ, วาน, อุวาน, อุน, อุนข, อุณ, อา และ อาน ในที่ของ อุน ปัจจัย แห่ง สุน ศัพท์. සුනඉච්චෙතස්ස පාටිපදිකස්ස සම්බන්ධිනො උනසද්දස්ස ඔණ වාන උවාන උන උනඛ උණ ආ ආනඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. සුනස්සුනස්ස ඔණාදිආදෙසෙ, පරනයනෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සොණො, සොණා, ස්වානො, ස්වානා, සුවානො, සුවානා, සුනො, සුනා, සුනඛො, සුනඛා, සුණො, සුණා, සා සානො, සානා ඉච්චාදි. มีการอาเทศ โอณ, วาน, อุวาน, อุน, อุนข, อุณ, อา และ อาน เหล่านี้ ในที่ของ อุน ศัพท์ อันสัมพันธ์กับ สุน ปาติปทิกะ. เมื่อมีการอาเทศ โอณ เป็นต้น ในที่ของ อุน แห่ง สุน ศัพท์ และประกอบพยัญชนะเข้ากับสระหลังแล้ว มีการลง สิ วิภัตติ เป็นต้น เป็น โสโณ, โสณา, สฺวาโน, สฺวานา, สุวาโน, สุวานา, สุโน, สุนา, สุนโข, สุนขา, สุโณ, สุณา, สา, สาโน, สานา เป็นต้น. 664. තරුණස්ස සුසු ච. ๖๖๔. และมีการอาเทศ ตรุณ ศัพท์ เป็น สุสุ. තරුණඉච්චෙතස්ස සද්දස්ස සුසුඉච්චාදෙසො හොති. චසද්දො අනියමත්ථො, සුසු, තරුණො වා. สุสุ เป็นอาเทศของตรุณสัททะ. จ สัททะ มีอรรถไม่แน่นอน (จึงเป็น) สุสุ หรือ ตรุณะ. 665. යුවස්සුවස්සුවුවානුනූනා. ๖๖๕. (การแปลง) ของยุวสัททะ และอุวสัททะ เป็น อุวะ, อุวานะ, อุน, อูนะ. යුවඉච්චෙතස්ස පාටිපදිකස්ස උවසද්දස්ස උවඋවානඋනඌනඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. යුවා තිට්ඨති, යුවානො තිට්ඨති, යුනො තිට්ඨති, යූනො තිට්ඨති. อุวสัททะแห่งยุวปาฏิปทิกะ มี อุวะ, อุวานะ, อุน, อูนะ เป็นอาเทศ. (ตัวอย่างเช่น) ยุวา ยืนอยู่, ยุวาโน ยืนอยู่, ยุโน ยืนอยู่, ยูโน ยืนอยู่. 666. ඡදාදීහි තත්‍රණ. ๖๖๖. ลงตตฺรณปัจจัย หลังฉทธาตุเป็นต้น. ඡදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තත්‍රණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ඡද අපවාරණෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්ස තකාරො. ආතපං ඡාදෙතීති ඡත්තං, ඡත්‍රං, බ්‍යඤ්ජනත්තයෙ සරූපානමෙකස්ස ලොපො. ตตฺรณปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีฉทธาตุเป็นต้น. ฉทธาตุ ในความปกปิด, มีการแปลงที่สุดธาตุเป็น ต การะ ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น. สิ่งที่ปกปิดความร้อน ชื่อว่า ฉตฺตํ, ฉตฺรํ, มีการลบพยัญชนะตัวหนึ่งในบรรดาพยัญชนะสามตัวที่มีรูปเหมือนกัน. චින්ත චින්තායං, චින්තෙතීති චිත්තං, නකාරස්ස සංයොගාදිත්තා නිග්ගහීතං, තස්ස ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ චා’’ති ලොපො, චිත්‍රං, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති න වුද්ධි. จินตธาตุ ในความตรึก, สิ่งที่ตรึก ชื่อว่า จิตฺตํ, แปลง น การะ เป็นนฤคหิต เพราะเป็นเบื้องต้นแห่งพยัญชนะสังโยค, ลบนฤคหิตนั้นด้วยสูตร 'พยัญชเน จ', (เป็น) จิตฺรํ, ไม่มีการพฤทธิ์ด้วยสูตร 'ฆฏาทีนํ วา'. සු [Pg.412] අභිසවෙ, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති තස්ස ද්විත්තං, අත්ථෙ අභිසවෙතීති සුත්තං, සුත්‍රං. สุธาตุ ในความคั้น, มีการซ้อนพยัญชนะนั้นด้วยสูตร 'ปรทฺเวภาโว ฐาเน', ในอรรถว่า สิ่งที่คั้น ชื่อว่า สุตฺตํ, สุตฺรํ. සූද පග්ඝරණෙ, අත්ථෙ සූදෙතීති සුත්තං, රස්සත්තං, භුජාදිත්තා දලොපො, ද්විත්තඤ්ච. සු සවනෙ, සුණාතීති සොතං, සොත්‍රං, වුද්ධි. สูทธาตุ ในความไหลออก, ในอรรถว่า สิ่งที่ไหลออก ชื่อว่า สุตฺตํ, มีการทำรัสสะ, ลบ ท การะ เพราะเป็นธาตุในหมวดภุชาทิเป็นต้น และมีการซ้อนพยัญชนะ. สุธาตุ ในความฟัง, สิ่งที่ฟัง ชื่อว่า โสตํ, โสตฺรํ, มีการพฤทธิ์. නි පාපණෙ, නෙතීති නෙත්තං, නෙත්‍රං. විද මඞ්ගල්ලෙ, තො දස්ස, පවිත්තං, පවිත්‍රං. පූ පවනෙ, පුනාතීති පවිත්තං, පවිත්‍රං, ඉකාරාගමො, වුද්ධිඅවාදෙසා ච. นีธาตุ ในความนำไป, สิ่งที่นำไป ชื่อว่า เนตฺตํ, เนตฺรํ. วิทธาตุ ในความมงคล, แปลง ท เป็น ต, (เป็น) ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ. ปูธาตุ ในความชำระ, สิ่งที่ชำระ ชื่อว่า ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ, มี อิ การะ อาคม, มีการพฤทธิ์และแปลงเป็น อาวะ. පත ගතිම්හි, පතතීති පත්තං, පත්‍රං, පතතො තායතීති පත්තො, පත්‍රො. තනු විත්ථාරෙ, තඤ්ඤතීති තන්තං, තන්ත්‍රං. යත යතනෙ, යත්තං, යත්‍රං. යා පාපණෙ, යාපනා යත්‍රා. යමු උපරමෙ, යන්තං, යන්ත්‍රං. අද භක්ඛණෙ, අදතීති අත්තං, අත්‍රං. යුජ යොගෙ, යුජ්ජතීති යොත්තං, යොත්‍රං, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. ปตธาตุ ในความไป, สิ่งที่ไป ชื่อว่า ปตฺตํ, ปตฺรํ, สิ่งที่รักษาจากความตก ชื่อว่า ปตฺโต, ปตฺโร. ตนุธาตุ ในความแผ่ไป, สิ่งที่แผ่ไป ชื่อว่า ตนฺตํ, ตนฺตรํ. ยตธาตุ ในความพยายาม (เป็น) ยตฺตํ, ยตฺรํ. ยาธาตุ ในความถึง, การถึง ชื่อว่า ยาตรา. ยมุธาตุ ในความหยุด (เป็น) ยนฺตํ, ยนฺตรํ. อทธาตุ ในความกิน, สิ่งที่กิน ชื่อว่า อตฺตํ, อตฺรํ. ยุชธาตุ ในความประกอบ, สิ่งที่ประกอบ ชื่อว่า โยตฺตํ, โยตฺรํ, มีการลบที่สุดธาตุและการซ้อนพยัญชนะเพราะเป็นธาตุในหมวดภุชาทิเป็นต้น. වතු වත්තනෙ, වත්තං, වත්‍රං. මිද සිනෙහනෙ, මිජ්ජතීති මිත්තං, මිත්‍රං. මා පරිමාණෙ, මත්තා පරිමාණං, ද්විත්තරස්සත්තානි. එවං පුනාතීති පුත්තො, පුත්‍රො. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, කලත්තං, කලත්‍රං භරියා. වර සංවරණෙ, වරත්තං, වරත්‍රං චම්මමයයොත්තං. වෙපු කම්පනෙ, වෙපතීති වෙත්තං, වෙත්‍රං. วตุธาตุ ในความหมุนเวียน (เป็น) วตฺตํ, วตฺรํ. มิทธาตุ ในความรัก, สิ่งที่รัก ชื่อว่า มิตฺตํ, มิตฺรํ. มาธาตุ ในความประมาณ, มตฺตา คือประมาณ, มีการซ้อนพยัญชนะและทำรัสสะ. เช่นเดียวกัน สิ่งที่ชำระ ชื่อว่า ปุตฺโต, ปุตฺโร. กลธาตุ ในความนับ, กลตฺตํ, กลตฺรํ คือภรรยา. วรธาตุ ในความกั้น, วรตฺตํ, วรตฺรํ คือเชือกหนัง. เวปุธาตุ ในความหวั่นไหว, สิ่งที่หวั่นไหว ชื่อว่า เวตฺตํ, เวตฺรํ. ගුප සංවරණෙ, ගොත්තං, ගොත්‍රං, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච, ගත්තං වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා උකාරස්ස අකාරො. දා අවඛණ්ඩනෙ, දාත්තං, දාත්‍රං. හු හවනෙ, අග්ගිහුත්තං. වහ පාපණෙ, වහිත්තං, වහිත්‍රං. චර චරණෙ, චරිත්තං, චරිත්‍රං. මුච මොචනෙ, මුත්තං පස්සාවො. භාස දිත්තිම්හි, භස්ත්‍රා ඉච්චාදි. คุปธาตุ ในความปกปิด (เป็น) โกตฺตํ, โกตฺรํ, ด้วยสูตร 'คุปาทีนญฺจ' มีการลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะ, หรือเป็น คตฺตํ, ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น แปลง อุ เป็น อะ. ทาธาตุ ในความตัด (เป็น) ทาตฺตํ, ทาตฺรํ. หุธาตุ ในความบูชา (เป็น) อคฺคิหุตฺตํ. วหธาตุ ในความนำไป (เป็น) วหิตฺตํ, วหิตฺรํ. จรธาตุ ในความประพฤติ (เป็น) จริตฺตํ, จริตฺรํ. มุจธาตุ ในความปล่อย (เป็น) มุตฺตํ คือปัสสาวะ. ภาสธาตุ ในความรุ่งเรือง (เป็น) ภสฺตฺรา เป็นต้น. 667. වදාදීහි [Pg.413] ණිත්තො ගණෙ. ๖๖๗. ลงณิตปัจจัย หลังวทธาตุเป็นต้น ในอรรถว่าหมู่. වද චර වරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ණිත්තප්පච්චයො හොති ගණෙ ගම්මමානෙ. වද වියත්තියං වාචායං, වදිතානං ගණො වාදිත්තං. චර චරණෙ, චරිතානං ගණො චාරිත්තං. වර වරණෙ, වරිතානං ගණො වාරිත්තං. අථ වා චරන්ති තස්මිං පරිපූරකාරිතායාති චාරිත්තං. වාරිතං තායන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා වාරිත්තං. ณิตปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี วทธาตุ จรธาตุ วรธาตุ เป็นต้น เมื่อหมายถึงหมู่. วทธาตุ ในความเปล่งวาจา, หมู่แห่งสิ่งที่เปล่งวาจาแล้ว ชื่อว่า วาทิตฺตํ. จรธาตุ ในความประพฤติ, หมู่แห่งสิ่งที่ประพฤติแล้ว ชื่อว่า จาริตฺตํ. วรธาตุ ในความกั้น, หมู่แห่งสิ่งที่กั้นแล้ว ชื่อว่า วาริตฺตํ. อีกนัยหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมประพฤติในสิ่งนั้นด้วยความเป็นผู้กระทำให้บริบูรณ์ เหตุนั้นชื่อว่า จาริตฺตํ. หรือสัตว์ทั้งหลายย่อมรักษาซึ่งสิ่งที่ถูกห้ามในที่นี้ หรือด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นชื่อว่า วาริตฺตํ. 668. මිදාදීහි ත්තිතියො. ๖๖๘. ลงตฺติ และ ติ ปัจจัย หลังมิทธาตุเป็นต้น. මිද පද රන්ජ තනු ධාඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි යථාභිධානං ත්ති තිඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. මිජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්ති, ධාත්වන්තලොපො. පජ්ජතීති පත්ති. රන්ජ රාගෙ, රන්ජති එත්ථාති රත්ති. විත්ථාරීයතීති තන්ති. ධාරෙතීති ධාති. පා රක්ඛණෙ, පාති. වස නිවාසෙ, වසති. ตฺติ และ ติ ปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี มิทธาตุ ปทธาตุ รญฺชธาตุ ตนุธาตุ ธาธาตุ เป็นต้น ตามสมควร. ย่อมรัก ย่อมเอ็นดู เหตุนั้นชื่อว่า เมตฺติ, มีการลบที่สุดธาตุ. ย่อมถึง เหตุนั้นชื่อว่า ปตฺติ. รญฺชธาตุ ในความกำหนัด, ย่อมกำหนัดในสิ่งนี้ เหตุนั้นชื่อว่า รตฺติ. ย่อมแผ่ไป เหตุนั้นชื่อว่า ตนฺติ. ย่อมทรงไว้ เหตุนั้นชื่อว่า ธาติ. ปาธาตุ ในความรักษา (เป็น) ปาติ. วสธาตุ ในความอยู่ (เป็น) วสติ. 669. උසුරන්ජදංසානං දංසස්ස දඩ්ඪො ඪ ඨා ච. ๖๖๙. ในบรรดาธาตุ อุสุ รัญชะ และทํสะ, แปลง ทํสธาตุ เป็น ทฑฺฒ และลง ฑ และ ฐ ปัจจัย. උසු රන්ජ දංසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තරෙ දංසස්ස දඩ්ඪාදෙසො හොති, සෙසෙහි ධාතූහි ඪ ඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. උසු දාහෙ, රන්ජ රාගෙ, ඪ ඨප්පච්චයා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තං, උඩ්ඪො, රට්ඨං. දංස දංසනෙ, ක්විප්පච්චයො, ක්විලොපො, දංසස්ස දඩ්ඪාදෙසො ච, දඩ්ඪං. ในบรรดาธาตุ อุสุ รัญชะ และทํสะ เหล่านี้, มีการอาเทศ ทํสธาตุ เป็น ทฑฺฒ, และลง ฑ และ ฐ ปัจจัยหลังธาตุที่เหลือ. อุสุธาตุ ในความเผา, รญฺชธาตุ ในความกำหนัด, ลง ฑ และ ฐ ปัจจัย, ด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น มีการลบที่สุดธาตุ และซ้อนพยัญชนะ (เป็น) อุฑฺโฒ, รฏฺฐํ. ทํสธาตุ ในความกัด, ลง กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ, และอาเทศ ทํสธาตุ เป็น ทฑฺฒ (เป็น) ทฑฺฒํ. 670. සූවුසානමූවුසානමතො ථො ච. ๖๗๐. ในบรรดาธาตุ สู วุ และ อส, แปลง อู อุ และ อส เป็น อต และลง ถ ปัจจัย. සූ වු අසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ඌ උ අසානං අතඉච්චාදෙසො හොති, අන්තෙ ථප්පච්චයො ච. การอาเทศ อู อุ และ อส แห่งธาตุทั้งหลายมี สู วุ และ อส เป็น อต ย่อมมี และลง ถ ปัจจัย ในที่สุด. සූ [Pg.414] හිංසායං, සත්ථං. වු සංවරණෙ, වත්ථං. අස භුවි, අත්ථො. යදා පන සසු හිංසායං, වස අච්ඡාදනෙ, අර ගතිම්හීති ච ධාතු, තදා ‘‘සමාදීහි ථ මා’’ති ථප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, ‘‘වග්ගෙ ඝොසා’’තිආදිනා ද්විත්තං, සසතීති සත්ථං, වසීයතීති වත්ථං, අරීයතීති අත්ථො. สูธาตุ ในความเบียดเบียน (เป็น) สตฺถํ. วุธาตุ ในความปกปิด (เป็น) วตฺถํ. อสธาตุ ในความมี (เป็น) อตฺโถ. แต่เมื่อใดเป็น สสุธาตุ ในความเบียดเบียน, วสธาตุ ในความปกคลุม, และ อรธาตุ ในความไป, เมื่อนั้นลง ถ ปัจจัย ด้วยสูตร 'สมาทีหิ ถ มา', ลบที่สุดธาตุด้วยสูตร 'กฺวจิ ธาตุ' เป็นต้น, ซ้อนพยัญชนะด้วยสูตร 'วคฺเค โฆสา' เป็นต้น. ย่อมเบียดเบียน เหตุนั้นชื่อว่า สตฺถํ. ย่อมถูกปกคลุม เหตุนั้นชื่อว่า วตฺถํ. ย่อมไป เหตุนั้นชื่อว่า อตฺโถ. 671. රන්ජුදාදීහි ධදිද්දකිරා ක්වචි ජ ද ලොපො ච. ๖๗๑. ลง ธ, ท, อิทฺท, ก และ อิร ปัจจัย หลังรญฺชธาตุและอุทธาตุเป็นต้นบ้าง และมีการลบ ช และ ท. රන්ජ උදිඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ධ ද ඉද්ද ක ඉරඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි, ධාත්වන්තානං ජදානං ලොපො ච හොති. ธ, ท, อิทฺท, ก และ อิร ปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี รญฺชธาตุ และ อุทธาตุ เป็นต้นบ้าง และมีการลบ ช และ ท ที่สุดธาตุ. රන්ජ රාගෙ, ධප්පච්චයො, ජලොපො ච, රන්ධං. උදි පසවනක්ලෙදනෙසු සංපුබ්බො, දප්පච්චයො, සමුද්දො, උද්දො. ඛුද පිපාසායං, ඛුද්දො. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, ඡිද්දො. රුදි හිංසායං, රුද්දො, ලුද්දො, ලො රස්ස. භදි කල්‍යාණෙ, භද්දො. නිදි කුච්ඡායං, නිද්දා. මුද හාසෙ, මුද්දා. දල දුග්ගතිම්හි, ඉද්දප්පච්චයො, දලිද්දො. รญฺชธาตุ ในความกำหนัด, ลง ธ ปัจจัย และลบ ช (เป็น) รนฺธํ. อุทธาตุ ในความไหลออกและความเปียกชุ่ม มี สํ เป็นบทหน้า, ลง ท ปัจจัย (เป็น) สมุทฺโท, อุทฺโท. ขุทธาตุ ในความหิว (เป็น) ขุทฺโท. ฉิทิธาตุ ในความทำให้เป็นสองส่วน (เป็น) ฉิทฺทํ. รุทิธาตุ ในความเบียดเบียน (เป็น) รุทฺโท, ลุทฺโท (แปลง ร เป็น ล). ภทิธาตุ ในความดีงาม (เป็น) ภทฺโท. นิทิธาตุ ในความตำหนิ (เป็น) นิทฺทา. มุทธาตุ ในความยินดี (เป็น) มุทฺทา. ทลธาตุ ในความตกต่ำ, ลง อิทฺท ปัจจัย (เป็น) ทลิทฺโท. සුස සොසනෙ, සුච සොකෙ වා, කප්පච්චයො, ධාත්වන්තස්ස කකාරො, සුක්කං. වච වියත්තියං වාචායං, වක ආදානෙ වා, වක්කං. සක සත්තිම්හි, සක්කො. උසු දාහෙ, උක්කා. สุสธาตุ ในความทำให้แห้ง หรือ สุจธาตุ ในความเศร้าโศก, ลง ก ปัจจัย, แปลงที่สุดธาตุเป็น ก การะ (เป็น) สุกฺกํ. วจธาตุ ในความเปล่งวาจา หรือ วกธาตุ ในความถือเอา (เป็น) วกฺกํ. สกธาตุ ในความสามารถ (เป็น) สกฺโก. อุสุธาตุ ในความเผา (เป็น) อุกฺกา. වජ ගතිම්හි, ඉරප්පච්චයො, අප්පටිහතං වජතීති වජිරං. මද උම්මාදෙ, මදිරා. එවං මන්දිරං, රුධිරං, රුහිරං, රුචිරං. බධ බන්ධනෙ, බධිරො, බධිරා, බධිරං, තිමිරො, තිමිරං, සිරො. සර හිංසායං, සරිරං. ‘‘කලිලං, සලිල’’න්තිආදීසු ලො රස්ස. කුටිලො, කොකිලො ඉච්චාදයො. ธาตุ วชะ ในความไป, (มี) ปัจจัย อิระ, ย่อมไปโดยไม่ติดขัด เหตุนั้น ชื่อว่า วชิระ. ธาตุ มทะ ในความมัวเมา, (เป็น) มทิรา. เช่นเดียวกันนี้ (เป็น) มันทิระ, รุธิระ, รุหิระ, รุจิระ. ธาตุ พธะ ในความผูก, (เป็น) พธิระ, พธิรา, พธิระ, ติมิระ, ติมิระ, สิระ. ธาตุ สระ ในความเบียดเบียน, (เป็น) สรีระ. ในคำว่า “กะลิละ, สะลิละ” เป็นต้น มีการแปลง ร เป็น ล (เป็น) กุฏิละ, โกกิละ เป็นต้น 672. පටිතො [Pg.415] හිස්ස හෙරණ හීරණ. ๖๗๒. การอาเทศเป็น เหรณะ และ หีรณะ แห่งธาตุ หิ ที่อยู่หลัง ปฏิ පටිතො පරස්ස හිඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස හෙරණ හීරණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. හි ගතිම්හි පටිපුබ්බො, පටිපක්ඛෙ මද්දිත්වා ගච්ඡතීති අත්ථෙ ‘‘ක්වි චා’’ති ක්විප්පච්චයො, ක්විලොපො, ඉමිනා හෙරණ හීරණආදෙසා, ණලොපො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා පටිසද්දාදිස්ස වුද්ධි, පාටිහෙරං, පාටිහීරං, යදා පන හර හරණෙති ධාතු, තදා පටිපක්ඛෙ හරතීති ‘‘පාටිහාරිය’’මිති ණ්‍යෙනපි සිද්ධං. การอาเทศเป็น เหรณะ และ หีรณะ ทั้งหลายเหล่านี้ ย่อมมีแก่ธาตุ หิ ที่อยู่หลัง ปฏิ. ธาตุ หิ ในความไป มี ปฏิ เป็นบทหน้า ในความหมายว่า ย่อมไปข่มขี่ฝ่ายตรงข้าม, ลง กวิ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า “กฺวิ จ”, ลบ กวิ, ด้วยสูตรนี้ (มีการอาเทศเป็น) เหรณะ และ หีรณะ, ลบ ณ, มีการพฤทธิ์อักษรต้นของ ปฏิ ศัพท์ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า “เตสุ วุทฺธี” เป็นต้น (เป็น) ปาฏิเหระ, ปาฏิหีระ. แต่เมื่อใดเป็นธาตุ หระ ในความนำไป เมื่อนั้น (ในความหมายว่า) ย่อมนำไปซึ่งฝ่ายตรงข้าม แม้รูปว่า “ปาฏิหาริยะ” ก็สำเร็จด้วย ณย ปัจจัย 673. කඩ්‍යාදීහි කො. ๖๗๓. ลง ก ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี กฑิ เป็นต้น කඩිඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි කප්පච්චයො හොති. ก ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี กฑิ เป็นต้น කඩි ඡෙදනෙ, කප්පච්චයෙ කතෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා ඉකාරානුබන්ධස්ස ධාතුස්ස නිග්ගහීතාගමො, කලොපො ච, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, කණ්ඩො උසු, පරිමාණඤ්ච. එවං ඝටි ඝට්ටනෙ, ඝණ්ටො, ඝණ්ටා වා. වටි ආවත්තනෙ, වටි ධාරණබන්ධනසඞ්ඝාතෙසු වා, වණ්ටො. කරඩි භාජනත්ථෙ, කරණ්ඩො. මඩි මණ්ඩනත්ථෙ, මණ්ඩො. සඩි ගුම්බත්ථෙ, සණ්ඩො. භඩි භණ්ඩත්ථෙ, භණ්ඩං. පඩි ලිඞ්ගවෙකල්ලත්ථෙ, පණ්ඩො, සො එව පණ්ඩකො. දඩි ආණායං, දණ්ඩො. රඩි හිං සායං, රණ්ඩො. තඩි චලනත්ථෙ, විතණ්ඩො. චඩි චණ්ඩත්ථෙ, චණ්ඩො. ගඩි සන්නිච්චයෙ, ගණ්ඩො. අඩි අණ්ඩත්ථෙ, අණ්ඩො. ලඩි ජිගුච්ඡායං, ලණ්ඩං. මෙඩි කුටිලත්ථෙ, මෙණ්ඩො, මෙණ්ඩකො වා. එරඩි හිංසායං, එරණ්ඩො. ඛඩි ඡෙදනත්ථෙ, ඛණ්ඩො. මදි හාසෙ, මන්දො. ඉදි පරමිස්සරියෙ, ඉන්දො. චදි ඉච්ඡාකන්තීසු, චන්දො. ඛුර ඡෙදනෙ, ඛුරො ඉච්චාදි. ธาตุ กฑิ ในความตัด, เมื่อลง ก ปัจจัยแล้ว, มีการลงนิคคหิตอาคมแก่ธาตุที่มี อิ เป็นอนุพันธ์ ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น หรือ “นิกฺคหีตญฺจ”, และมีการลบ ก, แปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค (เป็น) กณฺโฑ (ลูกศร), และ (ความหมายว่า) ปริมาณ. เช่นเดียวกันนี้ ธาตุ ฆฏิ ในความกระทบ (เป็น) ฆณฺโฑ หรือ ฆณฺฏา. ธาตุ วฏิ ในความหมุนเวียน หรือธาตุ วฏิ ในความทรงไว้ การผูก และการรวมกัน (เป็น) วณฺโฑ. ธาตุ กรฑิ ในความหมายว่าภาชนะ (เป็น) กรณฺโฑ. ธาตุ มฑิ ในความหมายว่าประดับ (เป็น) มณฺโฑ. ธาตุ สฑิ ในความหมายว่าพุ่มไม้ (เป็น) สณฺโฑ. ธาตุ ภฑิ ในความหมายว่าสิ่งของ (เป็น) ภณฺฑํ. ธาตุ ปฑิ ในความหมายว่าความบกพร่องทางเพศ (เป็น) ปณฺโฑ, ปณฺโฑ นั้นนั่นแหละคือ ปณฺฑโก. ธาตุ ทฑิ ในความสั่ง (เป็น) ทณฺโฑ. ธาตุ รฑิ ในความเบียดเบียน (เป็น) รณฺโฑ. ธาตุ ตฑิ ในความไหว (เป็น) วิตณฺโฑ. ธาตุ จฑิ ในความดุร้าย (เป็น) จณฺโฑ. ธาตุ คฑิ ในความรวมกัน (เป็น) คณฺโฑ. ธาตุ อฑิ ในความหมายว่าไข่ (เป็น) อณฺโฑ. ธาตุ ลฑิ ในความน่ารังเกียจ (เป็น) ลณฺฑํ. ธาตุ เมฑิ ในความหมายว่าคด (เป็น) เมณฺโฑ หรือ เมณฺฑโก. ธาตุ เอรฑิ ในความเบียดเบียน (เป็น) เอรณฺโฑ. ธาตุ ขฑิ ในความหมายว่าตัด (เป็น) ขณฺโฑ. ธาตุ มทิ ในความร่าเริง (เป็น) มนฺโฑ. ธาตุ อิทิ ในความเป็นใหญ่ยิ่ง (เป็น) อินฺโฑ. ธาตุ จทิ ในความปรารถนาและความงาม (เป็น) จนฺโฑ. ธาตุ ขุร ในความตัด (เป็น) ขุโร เป็นต้น ‘‘කො’’ති වත්තතෙ. บทว่า “โก” (ก ปัจจัย) ย่อมตามไป 674. ඛාදාමගමානං [Pg.416] ඛන්ධන්ධගන්ධා. ๖๗๔. การอาเทศเป็น ขันธะ อันธะ และ คันธะ แห่งธาตุทั้งหลายคือ ขาทะ อมะ และ คมุ (ตามลำดับ) ඛාද අම ගමුඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ඛන්ධ අන්ධ ගන්ධඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, කප්පච්චයො ච හොති. ඛාද භක්ඛනෙ, ජාතිජරාමරණාදීහි සංසාරදුක්ඛෙහි ඛජ්ජතීති ඛන්ධො. අම රොගෙ, අන්ධො. ගමු, සප්ප ගතිම්හි, ගන්ධො. ක්වචිග්ගහණෙන කලොපාභාවෙ ඛන්ධකො, අන්ධකො, ගන්ධකො. අථ වා රාසට්ඨෙන ඛන්ධො. ගන්ධ සූචනෙ, අත්තනො නිස්සයස්ස ගන්ධනතො සූචනතො ගන්ධො. การอาเทศเป็น ขันธะ อันธะ และ คันธะ เหล่านี้ ย่อมมีแก่ธาตุทั้งหลายคือ ขาทะ อมะ และ คมุ และลง ก ปัจจัยด้วย. ธาตุ ขาทะ ในความกิน, ย่อมถูกเคี้ยวกินด้วยทุกข์ในสังสารวัฏมีชาติชรามรณะเป็นต้น เหตุนั้น ชื่อว่า ขันโธ. ธาตุ อมะ ในความโรค (เป็น) อันโธ. ธาตุ คมุ และ สัปปะ ในความไป (เป็น) คันโธ. ด้วยการถือเอาบทว่า “กฺวจิ” เมื่อไม่มีการลบ ก ปัจจัย (จึงเป็น) ขันธกะ, อันธกะ, คันธกะ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ขันโธ ด้วยอรรถว่า กอง. ธาตุ คันธะ ในความบอก, ชื่อว่า คันโธ เพราะบอกหรือแสดงซึ่งที่อาศัยของตน 675. පටාදීහ්‍යලං. ๖๗๕. ลง อล ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี ปฏะ เป็นต้น පටඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, පාටිපදිකෙහි ච අලප්පච්චයො හොති. අට, පට ගතිම්හි, පටෙ අලං සමත්ථන්ති අත්ථෙ ඉමිනා අලප්පච්චයො, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො, පටලං, පටලානි. තථා කල කලලෙ, කලලං. කුස ඡෙදනභූත දාන සඤ්චයෙසු, කුසලං, යදා පන සල ලූ ලාඉති ධාතු, තදා කුච්ඡිතානං සලනතො, කුසානං ලවනතො, කුසො විය ලවනතො වා කුසෙන ලාතබ්බත්තා කුසලන්ති අප්පච්චයෙන කප්පච්චයෙන වා රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා. อล ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี ปฏะ เป็นต้น และหลังปาติปทิกะทั้งหลาย. ธาตุ อฏะ และ ปฏะ ในความไป, ในความหมายว่า “สามารถ (พอ) ในแผ่นผ้า” ลง อล ปัจจัยด้วยสูตรนี้, อาเทศ สิ เป็น อัง (เป็น) ปฏลํ, ปฏลานิ. เช่นเดียวกัน กละ ในความโคลน (เป็น) กลลํ. กุสะ ในความตัด ความเป็น ความให้ และความสั่งสม (เป็น) กุสลํ. แต่เมื่อใดเป็นธาตุ สละ, ลู, ลา เมื่อนั้น พึงทราบความสำเร็จรูปเป็น กุสละ ด้วย อ ปัจจัย หรือ ก ปัจจัย เพราะอรรถว่า สละซึ่งสิ่งที่น่ารังเกียจ, หรือเพราะตัดซึ่งหญ้ากุสะ, หรือเพราะตัดเหมือนหญ้ากุสะ, หรือเพราะอันบุคคลพึงถือเอาด้วยหญ้ากุสะ කද මදෙ, කදලං. භගන්ද සෙචනෙ, භගන්දලං. මෙඛ කටිවිචිත්තෙ, මෙඛලං, මෙඛලා වා. වක්ක රුක්ඛතචෙ, වක්කලං. තක්ක රුක්ඛසිලෙසෙ, තක්කලං. පල්ල නින්නට්ඨානෙ, පල්ලලං. සද්ද හරිතෙ, සද්දලං, පරලොපො. මූල පතිට්ඨායං, මුලාලං, රස්සත්තං. බිල නිස්සයෙ, බිලාලං. විද සත්තායං, විදාලං. චඩි චණ්ඩික්කෙ, චණ්ඩාලො, දීඝත්තං. වා ගතිගන්ධනෙසු, වාලං. වස අච්ඡාදනෙ, වසලො. පචි විත්ථාරෙ, පචලො, පඤ්චාලො[Pg.417], පඤ්චන්නං රාජූනං අලන්තිපි පඤ්චාලො. මච චොරෙ, මචලො. මුස ථෙය්‍යෙ, මුසලො. ธาตุ กท ในความเมา (เป็น) กทลํ. ธาตุ ภคนฺท ในความไหลออก (เป็น) ภคนฺทลํ. ธาตุ เมข ในความประดับเอว (เป็น) เมขลํ หรือ เมขลา. ธาตุ วกฺก ในเปลือกไม้ (เป็น) วกฺกลํ. ธาตุ ตกฺก ในยางไม้ (เป็น) ตกฺกลํ. ธาตุ ปลฺล ในที่ลุ่ม (เป็น) ปลฺลลํ. ธาตุ สทฺท ในความเขียว (เป็น) สทฺทลํ, ลบสระหลัง. ธาตุ มูล ในความตั้งอยู่ (เป็น) มุลาลํ, ทำสระให้รัสสะ. ธาตุ พิล ในความอาศัย (เป็น) พิลาลํ. ธาตุ วิท ในความมีอยู่ (เป็น) วิทาลํ. ธาตุ จฑิ ในความดุร้าย (เป็น) จณฺฑาโล, ทำสระให้ทีฆะ. ธาตุ วา ในความไปและความบอก (เป็น) วาลํ. ธาตุ วส ในความปกปิด (เป็น) วสโล. ธาตุ ปจิ ในความแผ่ไป (เป็น) ปจโล, ปญฺจาโล, หรือชื่อว่า ปญฺจาโล เพราะเป็นที่พอเพียงแก่พระราชา ๕ พระองค์. ธาตุ มจ ในความขโมย (เป็น) มจโล. ธาตุ มุส ในความลักขโมย (เป็น) มุสโล ගොත්ථු වංසෙ, ගොත්ථුලො. පුථු විත්ථාරෙ, පුථුලො. බහු සඞ්ඛ්‍යානෙ, බහුලං, පරලොපො. යදා පන ලා ආදානෙ ඉති ධාතු, තදා ගොත්ථුං ලාතීති ගොත්ථුලො. එවං පුථුලො, බහුලං. ธาตุ โคตฺถุ ในตระกูล (เป็น) โคตฺถุโล. ธาตุ ปุถุ ในความกว้างขวาง (เป็น) ปุถุโล. ธาตุ พหุ ในจำนวน (เป็น) พหุลํ, ลบสระหลัง. แต่เมื่อใดเป็นธาตุ ลา ในความถือเอา เมื่อนั้น ชื่อว่า โคตฺถุโล เพราะอรรถว่า ย่อมถือเอาซึ่งตระกูล. ปุถุโล และ พหุลํ ก็เช่นเดียวกัน මඞ්ග මඞ්ගල්‍යෙ, මඞ්ගලං. බහ වුද්ධිම්හි, බහලං. කම්බ සඤ්චලනෙ, කම්බලං. සබි මණ්ඩලෙ, සම්බලං, නිග්ගහීතාගමො, සබලො වා. අග්ග ගතිකොටිල්ලෙ, අග්ගලං. මඩි භූසායං, මණ්ඩලං. කුඩි දාහෙ, කුණ්ඩලං ඉච්චාදි. ธาตุ มงฺค ในความมงคล (เป็น) มงฺคลํ. ธาตุ พห ในความเจริญ (เป็น) พหลํ. ธาตุ กมฺพ ในความหวั่นไหว (เป็น) กมฺพลํ. ธาตุ สพิ ในวงกลม (เป็น) สมฺพลํ, ลงนิคคหิตอาคม, หรือ สพโล. ธาตุ อคฺค ในความไปคดงอ (เป็น) อคฺคลํ. ธาตุ มฑิ ในความประดับ (เป็น) มณฺฑลํ. ธาตุ กุฑิ ในความเผา (เป็น) กุณฺฑลํ เป็นต้น 676. පුථස්ස පුථුපථාමො වා. ๖๗๖. การอาเทศเป็น ปุถุ, ปถะ และ อมะ แห่งธาตุ ปุถะ บ้าง පුථඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පුථු පථඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, අමප්පච්චයො ච හොති වා, ක්වචත්ථොයං වාසද්දො. පුථ විත්ථාරෙ, පත්ථටාති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ඉමිනා පුථස්ස පුථුපථාදෙසා, ක්විලොපො. ඉත්ථියං ඊපච්චයො, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන අවාදෙසො, පුථවී, පථවී, පධවී, ථස්ස වත්තං, අමප්පච්චයෙ පථාදෙසො, පථමො. การอาเทศเป็น ปุถุ และ ปถะ แห่งธาตุ ปุถะ นี้ ย่อมมี และลง อม ปัจจัยบ้าง, วา ศัพท์ นี้ มีอรรถว่า “บางครั้ง”. ธาตุ ปุถะ ในความแผ่ไป, ในความหมายว่า “แผ่ไปแล้ว” ลง กวิ ปัจจัย, ด้วยเหตุนี้จึงมีการอาเทศ ปุถะ เป็น ปุถุ และ ปถะ, ลบ กวิ. ในอิตถีลิงค์ ลง อี ปัจจัย, มีการอาเทศ โอ เป็น อว ด้วย จ ศัพท์ ในสูตรว่า “โอ สเร จ” (เป็น) ปุถวี, ปถวี, ปธวี, มีการแปลง ถ เป็น ท, เมื่อลง อม ปัจจัย มีการอาเทศเป็น ปถะ (เป็น) ปฐโม 677. සස්වාදීහි තුදවො. ๖๗๗. ลง ตุ และ ทุ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี สสุ เป็นต้น සසුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තු දුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. සසු හිංසාගතීසු, තුප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්ස තකාරො, සත්තු. ජන ජනනෙ, ජත්තු. දද දානෙ, දද්දු කුට්ඨවිසෙසො. අද භක්ඛණෙ, අද්දු. මදඋම්මාදෙ, මද්දු ඉච්චාදි. ตุ และ ทุ ปัจจัยเหล่านี้ ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี สสุ เป็นต้น. ธาตุ สสุ ในความเบียดเบียนและความไป, ลง ตุ ปัจจัย, แปลงที่สุดธาตุเป็น ต ด้วยสูตรว่า “กฺวจิ ธาตุ” เป็นต้น (เป็น) สตฺตุ. ธาตุ ชน ในความเกิด (เป็น) ชตฺตุ. ธาตุ ทท ในความให้ (เป็น) ททฺทุ (โรคเรื้อนชนิดหนึ่ง). ธาตุ อท ในความกิน (เป็น) อทฺทุ. ธาตุ มท ในความเมา (เป็น) มทฺทุ เป็นต้น 678. ඣාදීහි [Pg.418] ඊවරො. ๖๗๘. ลง อีวร ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี ฌา เป็นต้น චිපාධාඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ඊවරප්පච්චයො හොති. චි චයෙ, චීයතීති චීවරං. පා පානෙ, පාතීති පීවරො පීනො. ධා ධාරණෙ, ධීවරො කෙවට්ටො. อีวร ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมี จิ ปา และ ธา เป็นต้น. ธาตุ จิ ในความรวบรวม, ชื่อว่า จีวรํ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงรวบรวม. ธาตุ ปา ในความดื่ม, ชื่อว่า ปิวโร เพราะอรรถว่า ย่อมดื่ม, (อีกรูปหนึ่งคือ) ปิโน. ธาตุ ธา ในความทรงไว้, ชื่อว่า ธีวโร เพราะอรรถว่า ย่อมทรงไว้ (ชาวประมง) 679. මුනාදීහි චි. ๖๗๙. ลง อิ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี มุน เป็นต้น මුනාදීහි ධාතූහි ඉප්පච්චයො හොති, චසද්දෙන පාටිපදිකෙහි ච. මුන ඤාණෙ, මුනාතීති මුනි, වාධිකාරා න වුද්ධි. යත යතනෙ, යතතීති යති. අග්ග ගතිකොටිල්ලෙ, අග්ගි. පත ගතිම්හි, පති. සුච සොචකම්මනි, සුචි. රුච දිත්තිම්හි, රුචි. ඉස පරියෙසනෙ, සීලාදිගුණෙ එසතීති ඉසි. කු සද්දෙ, කවි, වුද්ධි, අවාදෙසො ච. රු සද්දෙ, රවි, දධි, කුටි. අසු ඛෙපනෙ, අසි. රාජ දිත්තිම්හි, රාජි. ගපු, සප්ප ගතිම්හි, සප්පි. අච්ච පූජායං, අච්චි. ජුත දිත්තිම්හි, ජොති, නන්දි, දීපි, කිමි, අකාරස්ස ඉත්තං. තමු කඞ්ඛායං, තිමි. බුධ බොධනෙ, බුජ්ඣතීති බොධි. කස විලෙඛනෙ, කසි. කපි චලනෙ, කපි, කලි, බලි, මසි, ධනි, හරි, අරි, ගිරි ඉච්චාදයො. ลง อิ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี มุนะ เป็นต้น และหลังปาติปทิกะด้วย จะ ศัพท์. มุนะ ในความรู้, มุนิ คือผู้รู้, เพราะมีอำนาจของ วา จึงไม่มีวุฒิ. ยตะ ในความพยายาม, ยติ คือผู้พยายาม. อัคคะ ในความไปและความคด, อัคคิ (ไฟ). ปตะ ในความไป, ปติ (เจ้า, สามี). สุจะ ในการเศร้าโศก, สุจิ (สะอาด). รุจะ ในความรุ่งเรือง, รุจิ (ความชอบ). อิสะ ในความแสวงหา, อิสิ คือผู้แสวงหาคุณมีศีลเป็นต้น. กุ ในเสียง, กวิ (กวี), มีวุฒิ และ อวอาเทศ. รุ ในเสียง, รวิ (พระอาทิตย์), ทธิ (นมส้ม), กุฏิ (กุฏิ). อสุ ในความขว้างไป, อสิ (ดาบ). ราชะ ในความรุ่งเรือง, ราชิ (แถว). คปุ, สัปปะ ในความไป, สัปปิ (เนยใส). อัจจะ ในความบูชา, อัจจิ (เปลวไฟ). ชุตะ ในความรุ่งเรือง, โชติ (แสงสว่าง), นันทิ (ความยินดี), ทีปิ (เสือดาว), กิมิ (หนอน), มีการแปลง อ เป็น อิ. ตมุ ในความสงสัย, ติมิ (ปลา). พุธะ ในความรู้, โพธิ คือความรู้ (หรือผู้รู้). กสะ ในความขีดเขียน, กสิ (การไถ). กปิ ในความไหว, กปิ (ลิง), กลิ (ความขัดแย้ง), พลิ (เครื่องพลี), มสิ (เขม่า, หมึก), ธนิ (เสียง), หริ (สีเขียว, พระนารายณ์), อริ (ศัตรู), คิริ (ภูเขา) เป็นต้น. පාටිපදිකතො පන මහාලි, භද්දාලි, මණි, අරණි, තරණි, ධරණි, සරණි, ධමණි, අවනි, අසනි, වසනි ඉච්චාදි. ส่วนที่ลงหลังปาติปทิกะ เช่น มหาลิ, ภัททาลิ, มณิ, อรณิ, ตรณิ, ธรณิ, สรณิ, ธมณิ, อวนิ, อสนิ, วสนิ เป็นต้น. 680. විදාදීහ්‍යූරො. ๖๘๐. ลง อูร ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี วิทะ เป็นต้น. විදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ඌරප්පච්චයො හොති. විද ලාභෙ, වන්දිතුං අලං අනාසන්නත්තාති අත්ථෙ ඌරප්පච්චයො. විදූරො, විජ්ජූරො වා, විදූරෙ ජාතො වෙදූරො මණි. වල, වල්ල [Pg.419] සාධාරණබන්ධනෙසු, වල්ලූරො. මස ආමසනෙ, මසූරො. සිද සිඞ්ගාරෙ, සින්දූරො, නිග්ගහීතාගමො. දු ගතිම්හි, දූරො. කු සද්දෙ, කූරො. කපු හිංසාතක්කලගන්ධෙසු, කප්පූරො, ද්විත්තං. මය ගතිම්හි, මයූරො, මහියං රවතීති වා මයූරොති. ลง อูร ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี วิทะ เป็นต้น. วิทะ ในความได้, ลง อูร ปัจจัย ในอรรถว่า 'พอที่จะไหว้ได้เพราะไม่ใกล้เกินไป'. เป็น วิทูโร หรือ วิชชูโร. เวทูโร คือมณีที่เกิดในที่ไกล. วละ, วัลละ ในความผูกพันทั่วไป, วัลลูโร (เนื้อแห้ง). มสะ ในความสัมผัส, มสูโร (ถั่ว). สิทะ ในความประดับ, สินทูโร (สีแดงชาด), มีนิคคหิตอาคม. ทุ ในความไป, ทูโร (ไกล). กุ ในเสียง, กูโร (โหดร้าย). กปุ ในความเบียดเบียน ความตรึก และกลิ่น, กัปปูโร (การบูร), มีการซ้อนพยัญชนะ. มยะ ในความไป, มยูโร (นกยูง), หรือชื่อว่า มยูโร เพราะร้องบนพื้นดิน. ‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියයො ච,ද්වෙ චාපරෙ වණ්ණවිකාරනාසා; ධාතුස්ස චත්ථාතිසයෙන යොගො,තදුච්චතෙ පඤ්චවිධං නිරුත්ත’’න්ති – การลงอักษรอาคม ๑, การสลับอักษร ๑, การเปลี่ยนอักษรและการลบอักษรอีก ๒ อย่าง, และการประกอบธาตุเข้ากับอรรถที่ยิ่ง (อรรถพิเศษ) ๑, สิ่งนั้นเรียกว่า นิรุตติ ๕ อย่าง ดังนี้ - වුත්තනිරුත්තිලක්ඛණානුසාරෙන ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ච රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා. พึงทราบการสำเร็จรูปตามลักษณะนิรุตติที่กล่าวมาแล้ว ด้วยสูตร 'เตสุ วุฒิ' เป็นต้น และ 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น. උදි පසවනක්ලෙදනෙසු, උන්දිතුමලං සමත්ථොති උන්දූරො. ඛජ්ජ භක්ඛණෙ, ඛාදිතුං අලන්ති ඛජ්ජූරො. කුර අක්කොසෙ, අක්කොසිතුමලන්ති කුරූරො. සු හිංසායං, සූරො. อุทิ ในความไหลออกและความเปียกชื้น, อุนทูโร คือผู้สามารถที่จะทำให้เปียกชื้นได้ (หนู). ขัชชะ ในความกิน, ขัชชูโร คือสิ่งที่พอจะกินได้ (อินทผลัม). กุระ ในความด่า, กุรูโร คือผู้พอจะด่าได้ (โหดร้าย). สุ ในความเบียดเบียน, สูโร (ผู้กล้าหาญ). 681. හනාදීහි ණුනුතවො. ๖๘๑. ลง ณุ นุ และ ตุ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี หนะ เป็นต้น. හනඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ණු නු තුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ණුප්පච්චයෙ හන හිංසාගතීසු, හනතීති හණු. ජන ජනනෙ, ජායතීති ජාණු, ධාත්වන්තලොපො, දීඝො. භා දිත්තිම්හි, භාතීති භාණු. රි සන්තානෙ, රයතීති රෙණු රජො. ඛනු අවදාරණෙ, ඛන්ති, ඛඤ්ඤතීති වා ඛාණු. අම ගත්‍යාදීසු, අමතීති අණු, ධාත්වන්තලොපො. ลง ณุ นุ และ ตุ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี หนะ เป็นต้น. ใน ณุ ปัจจัย, หนะ ในความเบียดเบียนและความไป, หณุ (คาง). ชนะ ในความเกิด, ชาณุ (เข่า), ลบที่สุดธาตุและทีฆะ. ภา ในความรุ่งเรือง, ภาณุ (พระอาทิตย์). ริ ในความสืบต่อ, เรณุ (ละออง, ธุลี). ขนุ ในความขุด, ขันติ หรือ ขาณุ (ตอ). อมะ ในความไปเป็นต้น, อณุ (ปรมาณู), ลบที่สุดธาตุ. නුප්පච්චයෙ – වෙ තන්තසන්තානෙ, වායතීති වෙනු, වෙණු වා. ධෙ පානෙ, ධායති වච්ඡං පායෙතීති ධෙනු, භාතීති භානු. ใน นุ ปัจจัย - เว ในความสืบต่อของเส้นด้าย, เวณุ (ไม้ไผ่). เธ ในความดื่ม, เธนุ (แม่โค) เพราะให้ลูกโคดื่ม, ภาณุ (พระอาทิตย์) เพราะรุ่งเรือง. තුප්පච්චයෙ [Pg.420] – ධා ධාරණෙ, ක්‍රියං, ලක්ඛණං වා ධාරෙතීති ධාතු. සි බන්ධනෙ, සීයති බන්ධීයතීති සෙතු. කී ධනවියොගෙ, කි උන්නතිම්හි, උද්ධං ගච්ඡතීති කෙතු. හි ගතිම්හි, හිනොතීති හෙතු. ජන ජනනෙ, ජායතීති ජන්තු. තනු විත්ථාරෙ, තනොතීති තන්තු. වස නිවාසෙ, වසති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති වත්ථු, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා සතකාරසංයොගස්ස ත්ථාදෙසො. ใน ตุ ปัจจัย - ธา ในความทรงไว้, ธาตุ คือสิ่งที่ทรงไว้ซึ่งกิริยาหรือลักษณะ. สิ ในความผูก, เสตุ (สะพาน). กี ในความพลัดพรากจากทรัพย์ หรือ กิ ในความเจริญ, เกตุ (ธง) เพราะไปในที่สูง. หิ ในความไป, เหตุ. ชนะ ในความเกิด, ชันตุ (สัตว์). ตนุ ในความแผ่ไป, ตันตุ (เส้นด้าย). วสะ ในความอยู่, วัตถุ คือสิ่งที่ผลอาศัยอยู่เพราะมีความเป็นไปตามนั้น, ด้วยสูตร 'กวจิ ธาตุ' เป็นต้น แปลง สต สังโยค เป็น ตถ. 682. කුටාදීහිඨො. ๖๘๒. ลง ฐ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี กุฏะ เป็นต้น. කුටාදීහි ධාතූහි ඨප්පච්චයො හොති. කුට ඡෙදනෙ, කුටති ඡින්දතීති කුට්ඨො බ්‍යාධි. කුස ඡෙදනපූරණගන්ධෙසු, කුසතීති කොට්ඨො උදරං, ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. කටමද්දනෙ, කටති මද්දතීති කට්ඨං. කණ නිමීලනෙ, කණ්ඨො. ลง ฐ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี กุฏะ เป็นต้น. กุฏะ ในความตัด, กุฏโฐ (โรคเรื้อน). กุสะ ในความตัด ความเต็ม และกลิ่น, โกฏโฐ (ท้อง), ลบที่สุดธาตุและซ้อนพยัญชนะ. กฏะ ในความบดขยี้, กัฏฐัง (ไม้). กณะ ในความหลับตา, กัณโฐ (คอ). 683. මනුපූරසුණාදීහි උස්සනුසිසා. ๖๘๓. ลง อุสสะ นุสา และ อิสา ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี มนุ ปูระ สุณะ เป็นต้น. මනු පූර සුණඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, පාටිපදිකෙහි ච උස්සනුසඉසඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ลง อุสสะ นุสา และ อิสา ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี มนุ ปูระ สุณะ เป็นต้น และหลังปาติปทิกะ. මනු බොධනෙ, උස්ස නුසා, මනතෙ ජානාතීති මනුස්සො, මානුසො වා, ධාත්වන්තස්ස ආත්තං. มนุ ในความรู้, ลง อุสสะ และ นุสา ปัจจัย, มนุสโส หรือ มานุโส คือผู้รู้, มีการแปลงที่สุดธาตุเป็น อา. පූර දානපූරණෙසු, පූරතීති පුරිසො, රස්සත්තං, පොසො, රකාරිකාරානං ලොපො, වුද්ධි ච, පුරෙ උච්චෙ ඨානෙ සෙතීති පුරිසො. ปูระ ในความให้และความเต็ม, ปุริโส คือผู้เต็ม, มีการทำให้เป็นรัสสะ. โปโส, ลบ ร และ อิ, และมีวุฒิ. หรือ ปุริโส คือผู้นอนในที่สูง. සුණ හිංසාකුලසන්ධානෙසු, සුණති කුලං සන්දහතීති සුණිසා. කු කුච්ඡිතෙ, කවීයතීති කරීසං මලං, කුස්ස [Pg.421] කරත්තං, දීඝො ච. සු හිංසායං, අන්ධකාරවිධමනෙන සත්තානං භයං හිංසතීති සූරියො, රකාරාගමො, සකාරස්ස යත්තඤ්ච. මහ පූජායං, මහතීති මහිසො, මහියං සෙතීතිපි මහිසො. සි බන්ධනෙ, සීයති බන්ධීයතීති සීසං ඉච්චාදි. สุณะ ในความเบียดเบียน ความสับสน และความผูกพัน, สุณิสา (ลูกสะใภ้) เพราะผูกพันตระกูล. กุ ในความน่ารังเกียจ, กรีสัง (อุจจาระ), แปลง กุ เป็น กร และทีฆะ. สุ ในความเบียดเบียน, สูริโย (พระอาทิตย์) เพราะกำจัดความกลัวของสัตว์ด้วยการกำจัดความมืด, มี ร อาคม และแปลง ส เป็น ย. มหะ ในความบูชา, มหิโส (ควาย), หรือ มหิโส เพราะนอนบนพื้นดิน. สิ ในความผูก, สีสัง (ศีรษะ) เป็นต้น. 684. අක්ඛරෙහි කාර. ๖๘๔. ลง การ ปัจจัย หลังอักษรทั้งหลาย. අක්ඛරෙහි අක්ඛරවාචකෙහි වණ්ණෙහි කාරප්පච්චයො හොති. තද්ධිතාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අකාරො, අකාරං, අකාරෙන ඉච්චාදි, ආකාරො, ඔකාරො, කකාරො, යකාරො, හකාරො, ළකාරො. එවකාරාදීසු පන කරීයති උච්චාරීයතීති කාරො සද්දො, එව ච සො කාරො චාති එවකාරො. එවං ධිකාරො, හුංකාරො, සාධුකාරො. ลง การ ปัจจัย หลังอักษรและวรรณะที่บอกอักษร. ด้วย จะ ศัพท์ ในสูตรตัทธิตเป็นต้น ย่อมมีการลง สิ วิภัตติเป็นต้น ในนามบัญญัติ เช่น อกาโร, อการัง, อกาเรนะ เป็นต้น, อากาโร, โอกาโร, กกาโร, ยกกาโร, หกาโร, ฬกาโร. ส่วนในคำว่า เอวกาโร เป็นต้นนั้น คำว่า กาโร คือเสียงที่ถูกเปล่ง, เอวกาโร คือ เอวะ และ กาโร นั้น. เช่นเดียวกันกับ ธิกาโร, หุงกาโร, สาธุกาโร. ඉකාරො ධාතුනිද්දෙසෙ, විකරණන්ධිතොති ච; භවන්තෙත්ථ ගමිස්සාදි, හනත්‍යාදීති ඤාපකා. ลง อิ การ ในการแสดงธาตุ และหลังวิกะรณะและตัทธิต. ในที่นี้ มีอุทาหรณ์เช่น คมิสสติ และ หนติ เป็นต้น เป็นเครื่องบ่งชี้. උණාදිප්පච්චයන්තනයො. จบ นัยแห่งอุณาทิปัจจัย. තබ්බාදී ණාදයො නිට්ඨා, තවෙ තුනාදයො තථා; මානන්තාදි උණාදීති, ඡද්ධා කිතකසඞ්ගහො. การสงเคราะห์กิตกะมี ๖ อย่าง คือ ๑. ตัพพะปัจจัยเป็นต้น ๒. ณ ปัจจัยเป็นต้น ๓. นิฏฐาปัจจัย (ตะ และ ตวันตุ) ๔. ตเว และ ตูนะปัจจัยเป็นต้น ๕. มานะ และ อันตะปัจจัย ๖. อุณาทิปัจจัย. ඉති පදරූපසිද්ධියං කිබ්බිධානකණ්ඩො กิพพิธานกัณฑ์ ในปทรูปสิทธิ จบเพียงเท่านี้. සත්තමො. กัณฑ์ที่ ๗. නිගමන บทสรุป (นิคมนะ) සන්ධි නාමං කාරකඤ්ච, සමාසො තද්ධිතං තථා; ආඛ්‍යාතං කිතකං කණ්ඩා, සත්තිමෙ රූපසිද්ධියං. สนธิ นาม การก สมาส ตัทธิต อาขยาต และกิตกะ ทั้ง ๗ นี้ เป็นกัณฑ์ในปทรูปสิทธิ. තෙධා සන්ධිං චතුද්ධා පදමපි චතුධා පඤ්චධා නාමිකඤ්ච,බ්‍යාසා ඡක්කාරකං ඡස්සමසනමපි ඡබ්භෙදතො තද්ධිතඤ්ච; ආඛ්‍යාතං අට්ඨධා ඡබ්බිධමපි කිතකං පච්චයානං පභෙදා,දීපෙන්තී රූපසිද්ධී චිරමිධ ජනතාබුද්ධිවුඩ්ඪිං කරොතු. สนธิ ๓ อย่าง, บท ๔ อย่าง, นาม ๕ อย่าง, การก ๖ อย่างโดยพิสดาร, สมาส ๖ อย่าง, ตัทธิต ๖ อย่าง, อาขยาต ๘ อย่าง, กิตกะ ๖ อย่างโดยประเภทแห่งปัจจัย, คัมภีร์รูปสิทธิที่แสดงเนื้อความเหล่านี้ ขอจงยังความเจริญแห่งปัญญาของหมู่ชนให้เป็นไปยืนนานในโลกนี้เทอญ විඛ්‍යාතානන්දථෙරව්හයවරගුරුනං තම්බපණ්ණිද්ධජානං,සිස්සො දීපඞ්කරාඛ්‍යද්දමිළවසුමතී දීපලද්ධප්පකාසො; බාලාදිච්චාදිවාසද්විතයමධිවසං සාසනං ජොතයී යො,සොයං බුද්ධප්පියව්හො යති ඉමමුජුකං රූපසිද්ධිං අකාසි. พระภิกษุผู้มีนามว่าพุทธัปปิยะนี้ ผู้เป็นศิษย์ของพระอานันทเถระผู้เป็นพระอาจารย์ผู้ประเสริฐและมีชื่อเสียงโด่งดัง ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งลังกาทวีป, มีนามว่าทีปังกร ผู้ได้รับเกียรติคุณในเกาะแห่งทมิฬประเทศ, ผู้พำนักอาศัยอยู่ในอาวาสทั้งสองมีพาลสูรยะเป็นต้น ได้ยังพระศาสนาให้รุ่งเรือง ได้รจนาคัมภีร์รูปสิทธิอันสละสลวยนี้ ඉති පදරූපසිද්ධිපකරණං නිට්ඨිතං. จบปทรูปสิทธิปกรณ์เพียงเท่านี้
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi