বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали


1

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Поклонение Ему, Благословенному, Достойному, Совершенному Самопробужденному!


පදරූපසිද්ධි

Падарупасиддхи


ගන්ථාරම්භ

Начало книги


[ක]

[Ка]


විසුද්ධසද්ධම්මසහස්සදීධිතිං[Pg.1],සුබුද්ධසම්බොධියුගන්ධරොදිතං;

තිබුද්ධඛෙත්තෙකදිවාකරං ජිනං,සධම්මසඞ්ඝං සිරසා’භිවන්දිය.

Склонив голову перед Победителем — единственным солнцем в трёх полях Будды, взошедшим над горой Югандхара благого пробуждения и излучающим тысячи лучей чистой Истинной Дхаммы, — а также перед Дхаммой и Сангхой,


[ඛ]

[Кха]


කච්චායනඤ්චාචරියං නමිත්වා,නිස්සාය කච්චායනවණ්ණනාදිං;

බාලප්පබොධත්ථමුජුං කරිස්සං,බ්‍යත්තං සුකණ්ඩං පදරූපසිද්ධිං.

выразив почтение учителю Каччаяне и опираясь на «Каччаяна-ваннану» и другие труды, ради обучения начинающих я составлю ясную, хорошо разделенную на главы и прямую «Падарупасиддхи».


1. සන්ධිකණ්ඩ

1. Раздел о сандхи


තත්ථ ජිනසාසනාධිගමස්ස අක්ඛරකොසල්ලමූලකත්තා තං සම්පාදෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං අභිධෙය්‍යප්පයොජනවාක්‍යමිදමුච්චතෙ.

Здесь, дабы показать, что мастерство в буквах является корнем для постижения Учения Победителя и потому должно быть обретено, произносится следующее изречение, указывающее на предмет изучения и цель:


1. අත්ථො අක්ඛරසඤ්ඤාතො.

1. Смысл познаётся через буквы.


යො කොචි ලොකියලොකුත්තරාදිභෙදො වචනත්ථො, සො සබ්බො අක්ඛරෙහෙව සඤ්ඤායතෙ. සිථිලධනිතාදිඅක්ඛරවිපත්තියඤ්හි අත්ථස්ස දුන්නයතා හොති, තස්මා [Pg.2] අක්ඛරකොසල්ලං බහූපකාරං බුද්ධවචනෙසු, එත්ථ පදානිපි අක්ඛරසන්නිපාතරූපත්තා අක්ඛරෙස්වෙව සඞ්ගය්හන්ති.

Какое бы то ни было значение слов, разделяемое на мирское, надмирное и так далее, — всё оно познаётся именно через буквы. Ибо при искажении букв, например, при смешении слабых (непридыхательных) и сильных (придыхательных) звуков, происходит неверное понимание смысла. Поэтому мастерство в буквах приносит огромную пользу в изучении слов Будды. Здесь даже слова, будучи по своей природе сочетанием букв, включаются в число самих букв.


තස්මා අක්ඛරකොසල්ලං, සම්පාදෙය්‍ය හිතත්ථිකො;

උපට්ඨහං ගරුං සම්මා, උට්ඨානාදීහි පඤ්චහි.

Поэтому стремящийся к благу должен обрести мастерство в буквах, должным образом прислуживая учителю пятью способами, такими как вставание [при его приближении] и прочее.


සඤ්ඤාවිධාන

Установление обозначений


තත්ථාදො තාව සද්දලක්ඛණෙ වොහාරවිඤ්ඤාපනත්ථං සඤ්ඤාවිධානමාරභීයතෙ.

Здесь, прежде всего, в науке о языке (грамматике) для разъяснения общепринятого употребления слов начинается изложение правил терминологии.


2. අක්ඛරාපාදයො එකචත්තාලීසං.

2. Букв, начиная с «а», сорок одна.


අක්ඛරා අපි ආදයො එකචත්තාලීසං, තෙ ච ඛො ජිනවචනානුරූපා අකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා එකචත්තාලීසමත්තා වණ්ණා පච්චෙකං අක්ඛරා නාම හොන්ති. තං යථා – ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ඔ, ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං-ඉති අක්ඛරා.

Букв, начиная с «а», сорок одна. И эти сорок один звук, соответствующие Слову Победителя, начиная с «а» и заканчивая ниггахитой, по отдельности называются буквами. А именно: а̄, и, ӣ, у, ӯ, э, о, ка, кха, га, гха, н̇а, ча, чха, джа, джха, н̃а, т̣а, т̣ха, д̣а, д̣ха, н̣а, та, тха, да, дха, на, па, пха, ба, бха, ма, йа, ра, ла, ва, са, ха, л̣а, ам̣ — таковы буквы.


නක්ඛරන්තීති අක්ඛරා, අ ආදි යෙසං තෙ ආදයො. අකාරාදීනමනුක්කමො පනෙස ඨානාදික්කමසන්නිස්සිතො, තථා හි ඨානකරණප්පයතනෙහි වණ්ණා ජායන්තෙ, තත්ථ ඡ ඨානානි කණ්ඨතාලුමුද්ධදන්තඔට්ඨනාසිකාවසෙන.

«Не гибнут» (na kkharanti) — потому «буквы» (akkharā). Те, у которых «а» является первой, называются «начинающимися с [а]» (ādayo). Этот порядок букв, начиная с «а», основан на последовательности мест произношения и прочего. Ибо звуки рождаются благодаря месту произношения (ṭhāna), активному органу речи (karaṇa) и артикуляционному усилию (payatana). Мест произношения шесть: горло, нёбо, купол нёба (церебральное место), зубы, губы и нос.


තත්ථ – අවණ්ණ කවග්ග හකාරා කණ්ඨජා.

Из них: звуки группы «а» (a, ā), группа «ка» и звук «ха» рождаются в горле (горловые).


ඉවණ්ණ චවග්ග යකාරා තාලුජා. ටවග්ග රකාර ළකාරා මුද්ධජා. තවග්ග ලකාර සකාරා දන්තජා. උවණ්ණ පවග්ගා ඔට්ඨජා. එකාරො කණ්ඨතාලුජො. ඔකාරො කණ්ඨොට්ඨජො.

Звуки группы «и» (i, ī), группа «ча» и звук «йа» рождаются на нёбе (нёбные). Группа «т̣а», звуки «ра» и «л̣а» рождаются у купола нёба (церебральные). Группа «та», звуки «ла» и «са» рождаются у зубов (зубные). Звуки группы «у» (u, ū) и группа «па» рождаются у губ (губные). Звук «э» рождается в горле и на нёбе (горло-нёбный). Звук «о» рождается в горле и у губ (горло-губной).


වකාරො [Pg.3] දන්තොට්ඨජො.

Звук «ва» рождается у зубов и губ (зубно-губной).


නිග්ගහීතං නාසිකට්ඨානජං.

Ниггахита рождается в носу (носовой).


ඞ ඤ ණ න මා සකට්ඨානජා, නාසිකට්ඨානජා චාති.

Звуки «н̇а», «н̃а», «н̣а», «на», «ма» рождаются как в своих собственных местах произношения, так и в носу.


හකාරං පඤ්චමෙහෙව, අන්තට්ඨාහි ච සංයුතං;

ඔරසන්ති වදන්තෙත්ථ, කණ්ඨජං තදසංයුතං.

Здесь говорят, что звук «ха», соединённый с пятыми звуками групп или с полугласными, является грудным (произносимым в груди), а не соединённый с ними — горловым.


කරණං ජිව්හාමජ්ඣං තාලුජානං, ජිව්හොපග්ගං මුද්ධජානං, ජිව්හාග්ගං දන්තජානං, සෙසා සකට්ඨානකරණා.

Активным органом речи (karaṇa) является середина языка для нёбных звуков, область перед кончиком языка — для церебральных, кончик языка — для зубных; у остальных звуков активный орган совпадает с их местом произношения.


පයතනං සංවුතාදිකරණවිසෙසො. සංවුතත්තමකාරස්ස, විවටත්තං සෙසසරානං සකාරහකාරානඤ්ච, ඵුට්ඨං වග්ගානං, ඊසංඵුට්ඨං යරලවානන්ති.

Артикуляционное усилие (payatana) — это различие в способе произношения, такое как закрытость и прочее. Закрытость (saṃvuta) свойственна звуку «а», открытость (vivaṭa) — остальным гласным, а также звукам «са» и «ха»; смыкание (phuṭṭha) — согласным групп; лёгкое смыкание (īsaṃphuṭṭha) — звукам «йа», «ра», «ла», «ва».


එවං ඨානකරණප්පයතනසුතිකාලභින්නෙසු අක්ඛරෙසු සරා නිස්සයා, ඉතරෙ නිස්සිතා. තත්ථ –

Таким образом, среди букв, различающихся по месту произношения, активному органу, артикуляционному усилию, звучанию и длительности, гласные являются опорой (nissaya), а остальные — опирающимися на них (nissita). В связи с этим:


නිස්සයාදො සරා වුත්තා, බ්‍යඤ්ජනා නිස්සිතා තතො;

වග්ගෙකජා බහුත්තාදො, තතො ඨානලහුක්කමා.

Сначала излагаются гласные как опора, затем — согласные как опирающиеся; далее — рождающиеся в одной группе ввиду их многочисленности и так далее, а затем — согласно лёгкости места произношения.


වුත්තඤ්ච –

И сказано:


‘‘පඤ්චන්නං පන ඨානානං, පටිපාටිවසාපි ච;

නිස්සයාදිප්පභෙදෙහි, වුත්තො තෙසමනුක්කමො’’ති.

«Их порядок изложен в соответствии с последовательностью пяти мест произношения, а также на основе таких различий, как опора и прочее».


එකෙනාධිකා චත්තාලීසං එකචත්තාලීසං, එතෙන ගණනපරිච්ඡෙදෙන –

«Сорок одна» означает сорок, увеличенное на один. Посредством этого определения числа:


අධිකක්ඛරවන්තානි, එකතාලීසතො ඉතො;

න බුද්ධවචනානීති, දීපෙතාචරියාසභො.

«Тексты, содержащие больше букв, чем эти сорок одна, не являются Словом Будды» — так разъясняет величайший из учителей.


අපිග්ගහණං හෙට්ඨා වුත්තානං අපෙක්ඛාකරණත්ථං.

Употребление слова «апи» (также) служит для соотнесения с тем, что упомянуто далее.


3. තත්ථොදන්තා [Pg.4] සරා අට්ඨ.

3. Из них восемь [букв], заканчивающихся на «о», — гласные.


තත්ථ තෙසු අක්ඛරෙසු අකාරාදීසු ඔකාරන්තා අට්ඨ අක්ඛරා සරා නාම හොන්ති. තං යථා – අ ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ඔ-ඉති සරා.

Здесь, среди этих букв, начиная с «а», восемь букв, заканчивающихся на «о», называются гласными. А именно: а, а̄, и, ӣ, у, ӯ, э, о — таковы гласные.


ඔ අන්තො යෙසං තෙ ඔදන්තා, දකාරො සන්ධිජො, සරන්ති ගච්ඡන්තීති සරා, බ්‍යඤ්ජනෙ සාරෙන්තීතිපි සරා.

Те, у которых «о» является концом, называются «заканчивающимися на о» (odantā), где звук «да» возникает в силу сандхи. «Звучат, движутся» (saranti) — потому «гласные» (sarā); или же они называются «гласными» потому, что заставляют звучать согласные.


‘‘තත්ථා’’ති වත්තතෙ.

Слово «из них» (tattha) переносится [из предыдущего правила].


4. ලහුමත්තා තයො රස්සා.

4. Три [гласных] краткой длительности — краткие.


තත්ථ අට්ඨසු සරෙසු ලහුමත්තා තයො සරා රස්සා නාම හොන්ති. තං යථා – අ ඉ උ-ඉති රස්සා.

Здесь, среди восьми гласных, три гласных краткой длительности называются краткими. А именно: а, и, у — таковы краткие.


ලහුකා මත්තා පමාණං යෙසං තෙ ලහුමත්තා, මත්තාසද්දො චෙත්ථ අච්ඡරාසඞ්ඝාතඅක්ඛිනිමීලනසඞ්ඛාතං කාලං වදති, තාය මත්තාය එකමත්තා රස්සා, ද්විමත්තා දීඝා, අඩ්ඪමත්තා බ්‍යඤ්ජනා. ලහුග්ගහණඤ්චෙත්ථ ඡන්දසි දියඩ්ඪමත්තස්සාපි ගහණත්ථං. රස්සකාලයොගතො රස්සා, රස්සකාලවන්තො වා රස්සා.

Те, чья мера (mattā) легка (lahukā), называются «краткой длительности» (lahumattā). Слово же «мера» (mattā) здесь означает время, равное щелчку пальцев или морганию глаза. Согласно этой мере, краткие гласные имеют одну меру (мору), долгие — две меры, а согласные — половину меры. Употребление здесь слова «лёгкий» (lahu) служит для включения в метрике даже полуторной меры. Они называются «краткими» (rassā) из-за связи с кратким временем или потому, что обладают краткой длительностью.


සරරස්සග්ගහණානි ච වත්තන්තෙ.

Слова «гласный» (sara) и «краткий» (rassa) переносятся [в последующие правила].


5. අඤ්ඤෙ දීඝා.

5. Остальные — долгие.


තත්ථ අට්ඨසු සරෙසු රස්සෙහි අඤ්ඤෙ ද්විමත්තා පඤ්ච සරා දීඝා නාම හොන්ති. තං යථා – ආ ඊ ඌ එ ඔ-ඉති දීඝා.

Здесь, среди восьми гласных, отличные от кратких пять гласных в две меры длительности называются долгими. А именно: а̄, ӣ, ӯ, э, о — таковы долгие.


අඤ්ඤග්ගහණං දියඩ්ඪමත්තිකානම්පි සඞ්ගහණත්ථං. දීඝකාලෙ නියුත්තා, තබ්බන්තො වා දීඝා. ක්වචි සංයොගපුබ්බා එකාරොකාරා රස්සා ඉව වුච්චන්තෙ. යථා – එත්ථ, සෙය්‍යො, ඔට්ඨො, සොත්ථි. ක්වචීති කිං? මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ. පුත්තො ත්‍යාහං මහාරාජ.

Употребление слова «остальные» (aññe) служит для включения также и полуторных мер. Они называются «долгими» (dīghā) потому, что соотносятся с долгим временем или обладают им. Иногда звуки «э» и «о», предшествующие сочетанию согласных (saṃyoga), произносятся как краткие. Например: «эттха», «сеййо», «оттхо», «соттки». Для чего сказано «иногда»? [Чтобы исключить такие случаи, как]: «Мам̣ че твам̣ никханам̣ ване», «Путто тйа̄хам̣ маха̄ра̄джа».


6. දුම්හි [Pg.5] ගරු.

6. Перед сочетанием согласных [краткий гласный] — тяжёлый.


ද්වින්නං සමූහො දු, තස්මිං දුම්හි. සංයොගභූතෙ අක්ඛරෙ පරෙ යො පුබ්බො රස්සක්ඛරො, සො ගරුසඤ්ඤො හොති. යථා – දත්වා, හිත්වා, භුත්වා.

Группа из двух — это «ду» (du), перед ней — «думхи» (dumhi). Когда за ним следует буква, представляющая собой сочетание согласных, предшествующий краткий гласный получает обозначение «тяжёлый» (garu). Например: «датва̄», «хитва̄», «бхутва̄».


‘‘ගරූ’’ති වත්තතෙ.

Слово «тяжёлый» (garu) переносится [в последующие правила].


7. දීඝො ච.

7. А также долгий.


දීඝො ච සරො ගරුසඤ්ඤො හොති. යථා – නාවා, නදී, වධූ, ද්වෙ, තයො. ගරුකතො අඤ්ඤො ‘‘ලහුකො’’ති වෙදිතබ්බො.

И долгий гласный получает обозначение «тяжёлый». Например: «на̄ва̄», «надӣ», «вадхӯ», «две», «тайо». Отличный от тяжёлого должен пониматься как «лёгкий» (lahuka).


8. සෙසා බ්‍යඤ්ජනා.

8. Остальные — согласные.


ඨපෙත්වා අට්ඨ සරෙ සෙසා අඩ්ඪමත්තා අක්ඛරා කකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා තෙත්තිංස බ්‍යඤ්ජනා නාම හොන්ති. වුත්තෙහි අඤ්ඤෙ සෙසා. බ්‍යඤ්ජීයති එතෙහි අත්ථොති බ්‍යඤ්ජනා. තං යථා – ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං-ඉති බ්‍යඤ්ජනා. කකාරාදීස්වකාරො උච්චාරණත්ථො.

За исключением восьми гласных, остальные тридцать три буквы в полмеры длительности, начиная с «ка» и заканчивая ниггахитой, называются согласными. «Остальные» — это отличные от уже упомянутых. «Посредством них проявляется (byañjīyati) смысл» — потому «согласные» (byañjanā). А именно: ка, кха, га, гха, н̇а, ча, чха, джа, джха, н̃а, т̣а, т̣ха, д̣а, д̣ха, н̣а, та, тха, да, дха, на, pa, pha, ba, bha, ma, ya, ra, la, va, sa, ha, ḷa, aṃ — таковы согласные. Звук «а» в «ка» и прочих согласных служит для удобства произношения.


‘‘බ්‍යඤ්ජනා’’ති වත්තතෙ.

Слово «согласные» (byañjanā) переносится [в последующие правила].


9. වග්ගා පඤ්චපඤ්චසො මන්තා.

9. Они делятся на группы по пять, заканчиваясь на «ма».


තෙසං ඛො බ්‍යඤ්ජනානං කකාරාදයො මකාරන්තා පඤ්චවීසති බ්‍යඤ්ජනා පඤ්චපඤ්චවිභාගෙන වග්ගා නාම හොන්ති. තං යථා – ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම-ඉති වග්ගා.

Среди этих согласных двадцать пять согласных, начиная с «ка» и заканчивая «ма», разделяемые по пять, называются группами (vaggā). А именно: ка, кха, га, гха, н̇а; ча, чха, джа, джха, н̃а; т̣а, т̣ха, д̣а, д̣ха, н̣а; та, тха, да, дха, на; па, пха, ба, бха, ма — таковы группы.


තෙ පන පඨමක්ඛරවසෙන කවග්ගචවග්ගාදිවොහාරං ගතා, වග්ගොති සමූහො, තත්ථ පඤ්චපඤ්චවිභාගෙනාති වා පඤ්ච පඤ්ච එතෙසමත්ථීති [Pg.6] වා පඤ්චපඤ්චසො, මො අන්තො යෙසං තෙ මන්තා.

Они же по своей первой букве получили названия «группа ка», «группа ча» и так далее. «Группа» (vagga) означает совокупность. Здесь слово «по пять» (pañcapañcaso) означает либо «путём деления по пять», либо «те, у которых есть по пять [элементов]». Те, у которых «ма» является концом, называются «заканчивающимися на ма» (mantā).


10. අංඉති නිග්ගහීතං.

10. «Ам̣» — это ниггахита.


අකාරො උච්චාරණත්ථො, ඉතිසද්දො පනානන්තරවුත්තනිදස්සනත්ථො, අංඉති යං අකාරතො පරං වුත්තං බින්දු, තං නිග්ගහීතං නාම හොති. රස්සස්සරං නිස්සාය ගය්හති, කරණං නිග්ගහෙත්වා ගය්හතීති වා නිග්ගහීතං.

Звук «а» служит для удобства произношения, а слово «ити» указывает на пример только что упомянутого. Точка (bindu), которая произносится после звука «а» как «ам̣», называется ниггахитой. Она называется «ниггахитой» потому, что произносится с опорой на краткий гласный, или же потому, что произносится путём сдерживания (niggahetvā) активного органа речи (karaṇa).


කරණං නිග්ගහෙත්වාන, මුඛෙනාවිවටෙන යං;

වුච්චතෙ නිග්ගහීතන්ති, වුත්තං බින්දු සරානුගං.

«Точка, следующая за гласным, которая произносится при сдерживании активного органа речи и при закрытом рте, называется ниггахитой».


ඉධ අවුත්තානං පරසමඤ්ඤානම්පි පයොජනෙ සති ගහණත්ථං පරිභාසමාහ.

Дабы при необходимости использовать даже те обозначения других [грамматик], которые здесь не упомянуты, автор излагает следующее общее правило:


11. පරසමඤ්ඤා පයොගෙ.

11. Обозначения других [грамматик] применяются на практике.


යා ච පන පරස්මිං සක්කතගන්ථෙ, පරෙසං වා වෙය්‍යාකරණානං සමඤ්ඤා ඝොසාඝොසලොපසවණ්ණසංයොගලිඞ්ගාදිකා, තා පයොගෙ සති එත්ථාපි යුජ්ජන්තෙ.

Те обозначения, которые приняты в других санскритских трудах или у других грамматиков, такие как звонкие (ghosa), глухие (aghosa), выпадение (lopa), однородные (savanna), сочетание согласных (saṃyoga), род/основа (liṅga) и так далее, при необходимости применяются и здесь.


පරස්මිං, පරෙසං වා සමඤ්ඤා පරසමඤ්ඤා, වෙය්‍යාකරණෙ, වෙය්‍යාකරණමධීතානං වා සමඤ්ඤාත්‍යත්ථො. පයුජ්ජනං පයොගො, විනියොගො.

«Парасамання» (чужое обозначение) — это обозначение в другой [грамматике] или у других [учителей], то есть обозначение в грамматике или у тех, кто изучает грамматику. «Паюджана» (применение) — это употребление, использование.


තත්ථ වග්ගානං පඨමදුතියා, සකාරො ච අඝොසා. වග්ගානං තතියචතුත්ථපඤ්චමා, ය ර ලව හ ළා චාති එකවීසති ඝොසා නාම.

Здесь первые и вторые [согласные] групп (вагг), а также звук «са» (сакара) являются глухими (агхоса). Третьи, четвертые и пятые [согласные] групп, а также «я», «ра», «ла», «ва», «ха», «ла» (ḷa) — эти двадцать один [звук] называются звонкими (гхоса).


එත්ථ ච වග්ගානං දුතියචතුත්ථා ධනිතාතිපි වුච්චන්ති, ඉතරෙ සිථිලාති. විනාසො ලොපො. රස්සස්සරා සකදීඝෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං සවණ්ණා නාම, යෙ සරූපාතිපි වුච්චන්ති. සරානන්තරිතානි [Pg.7] බ්‍යඤ්ජනානි සංයොගො. ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ගං. විභත්‍යන්තං පදං. ඉච්චෙවමාදි.

И здесь вторые и четвертые [согласные] групп также называются придыхательными (дханита), а остальные — непридыхательными (ситхила). Исчезновение — это элизия (лопа). Краткие гласные со своими соответствующими долгими взаимно называются однородными (саванна), которые также называются сходными по форме (сарупа). Согласные, не разделенные гласными, представляют собой сочетание (саньёга). Имеющая значение [основа], исключая корни, суффиксы и окончания, называется основой (линга). [Словоформа], оканчивающаяся окончанием, называется словом (пада). И так далее.


ඉති සඤ්ඤාවිධානං.

Так заканчивается раздел о терминологии (саннявидхана).


සරසන්ධිවිධාන

Раздел о сандхи гласных (сарасандхивидхана)


අථ සරසන්ධි වුච්චතෙ.

Теперь излагается сандхи гласных.


ලොක අග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤා ඉන්ද්‍රියං, තීණි ඉමානි, නො හි එතං, භික්ඛුනී ඔවාදො, මාතු උපට්ඨානං, සමෙතු ආයස්මා, අභිභූ ආයතනං, ධනා මෙ අත්ථි, සබ්බෙ එව, තයො අස්සු ධම්මා, අසන්තො එත්ථ න දිස්සන්ති ඉතීධ සරාදිසඤ්ඤායං සබ්බසන්ධිකරණට්ඨානෙ බ්‍යඤ්ජනවියොජනත්ථං පරිභාසමාහ.

В таких [примерах], как: «loka aggapuggalo», «paññā indriyaṃ», «tīṇi imāni», «no hi etaṃ», «bhikkhunī ovādo», «mātu upaṭṭhānaṃ», «sametu āyasmā», «abhibhū āyatanaṃ», «dhanā me atthi», «sabbe eva», «tayo assu dhammā», «asanto ettha na dissanti» — здесь, при обозначении гласного в начале, во всех местах совершения сандхи, с целью отделения согласного [от гласного], излагается следующее общее правило (парибхаса):


12. පුබ්බමධොඨිතමස්සරං සරෙන වියොජයෙ.

12. Предшествующий [согласный], лишенный гласного и помещенный снизу, следует отделить от гласного.


සරෙනාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං, සහයොගෙ වා, සන්ධිතබ්බෙ සරසහිතං පුබ්බබ්‍යඤ්ජනං අනතික්කමන්තො අධොඨිතමස්සරඤ්ච කත්වා සරතො වියොජයෙති සරතො බ්‍යඤ්ජනං වියොජෙතබ්බං. එත්ථ ච අස්සරග්ගහණසාමත්ථියෙන ‘‘බ්‍යඤ්ජන’’න්ති ලද්ධං.

Слово «sarena» (гласным) — это творительный падеж в значении отделения (аблатива) или совместности. Не переходя за рамки предшествующего согласного, соединенного с гласным в подлежащем сандхи [сочетании], сделав его лишенным гласного и поместив снизу, следует отделить его от гласного; то есть согласный должен быть отделен от гласного. И здесь, в силу употребления слова «лишенный гласного» (ассара), подразумевается слово «согласный» (бьянджана).


13. සරා සරෙ ලොපං.

13. Гласные перед гласным подвергаются элизии.


සරා ඛො සබ්බෙපි සරෙ පරෙ ඨිතෙ ලොපං පප්පොන්ති. ලොපොති අදස්සනං අනුච්චාරණං. එත්ථ සරාති කාරියීනිද්දෙසො. බහුවචනං පනෙත්ථ එකෙකස්මිං සරෙ පරෙ බහූනං ලොපඤාපනත්ථං. සරෙති නිමිත්තනිද්දෙසො, නිමිත්තසත්තමී චායං, නිමිත්තොපාදානසාමත්ථියතො වණ්ණකාලබ්‍යවධානෙ සන්ධිකාරියං න හොති. ලොපන්ති කාරියනිද්දෙසො, ඉදං පන සුත්තං [Pg.8] උපරි පරලොපවිධානතො පුබ්බලොපවිධානන්ති දට්ඨබ්බං, එවං සබ්බත්ථ සත්තමීනිද්දෙසෙ පුබ්බස්සෙව විධි, න පරස්ස විධානන්ති වෙදිතබ්බං.

Действительно, все [предшествующие] гласные при наличии последующего гласного подвергаются элизии. «Лопа» (элизия) означает невидимость, непроизнесение. Здесь «sarā» (гласные) — это указание на объект действия (карийи). Множественное число здесь используется для указания на элизию многих [различных гласных] перед каждым отдельным последующим гласным. «Sare» (перед гласным) — это указание на причину (нимитта), и это местный падеж причины (нимитта-саттами); в силу указания причины, при наличии интервала в звуке или времени операция сандхи не происходит. «Lopaṃ» (элизию) — это указание на само действие (кария). Эту сутру, однако, следует рассматривать как правило элизии предшествующего [гласного] (пуббалопа), в отличие от правила элизии последующего [гласного] (паралопа), излагаемого далее. Таким образом, везде, где есть указание в местном падеже, следует знать, что это правило для предшествующего, а не для последующего.


‘‘අස්සරං, අධොඨිත’’න්ති ච වත්තතෙ, සිලිට්ඨකථනෙ පරිභාසමාහ.

Слова «assaraṃ» (лишенный гласного) и «adhoṭhitaṃ» (помещенный снизу) продолжают действовать. Он излагает общее правило для благозвучного произношения (силиттхакатхана):


14. නයෙ පරං යුත්තෙ.

14. Следует соединить [согласный] с последующим [гласным], когда это уместно.


සරරහිතං ඛො බ්‍යඤ්ජනං අධොඨිතං පරක්ඛරං නයෙ යුත්තෙ ඨානෙති පරනයනං කාතබ්බං. එත්ථ යුත්තග්ගහණං නිග්ගහීතනිසෙධනත්ථං, තෙන ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි ම’’න්තිආදීසු පරනයනසන්දෙහො න හොති.

Действительно, согласный, лишенный гласного и помещенный снизу, следует перенести к последующему звуку там, где это уместно; то есть должно быть совершено перенесение к последующему. Здесь употребление слова «yutta» (уместно) служит для исключения ниггахиты; благодаря этому в таких [примерах], как «akkocchi maṃ avadhi maṃ», не возникает сомнений относительно переноса к последующему.


ලොකග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, තීණිමානි, නොහෙතං, භික්ඛුනොවාදො, මාතුපට්ඨානං, සමෙතායස්මා, අභිභායතනං, ධනා මත්ථි, සබ්බෙව, තයස්සු ධම්මා, අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති.

[Примеры]: Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, nohetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanā matthi, sabbeva, tayassu dhammā, asantettha na dissanti.


යස්ස ඉදානි, සඤ්ඤා ඉති, ඡායා ඉව, කථා එව කා, ඉති අපි, අස්සමණී අසි, චක්ඛු ඉන්ද්‍රියං, අකතඤ්ඤූ අසි, ආකාසෙ ඉව, තෙ අපි, වන්දෙ අහං, සො අහං, චත්තාරො ඉමෙ, වසලො ඉති, මොග්ගල්ලානො ආසි බීජකො, පාතො එවාතීධ පුබ්බලොපෙ සම්පත්තෙ ‘‘සරෙ’’ති අධිකාරො, ඉධ පන ‘‘අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමො’’ති කත්වා ‘‘සරො, සරම්හා, ලොප’’න්ති ච වත්තමානෙ –

В таких [примерах], как: «yassa idāni», «saññā iti», «chāyā iva», «kathā eva kā», «iti api», «assamaṇī asi», «cakkhu indriyaṃ», «akataññū asi», «ākāсе iva», «te api», «vande ahaṃ», «so ahaṃ», «cattāro ime», «vasalo iti», «moggallāno āsi bījako», «pāto eva» — здесь, когда применимо выпадение предшествующего гласного (пуббалопа), действует руководящее правило (адхикара) «sare». Но здесь, совершив «изменение падежа в соответствии со смыслом» (аттхаваса вибхаттивипаринамо), и при продолжении действия слов «saro» (гласный), «saramhā» (от гласного) и «lopaṃ» (элизия):


15. වා පරො අසරූපා.

15. Последующий гласный после несходного гласного необязательно (факультативно) подвергается элизии.


අසමානරූපම්හා සරම්හා පරො සරො ලොපං පප්පොති වා. සමානං රූපං අස්සාති සරූපො, න සරූපො අසරූපො, අසවණ්ණො[Pg.9]. යස්මා පන මරියාදායං, අභිවිධිම්හි ච වත්තමානො ආඋපසග්ගො විය වාසද්දො ද්විධා වත්තතෙ, කත්ථචි විකප්පෙ, කත්ථචි යථාවවත්ථිතරූපපරිග්ගහෙ, ඉධ පන පච්ඡිමෙ, තතො නිච්චමනිච්චමසන්තඤ්ච විධිමෙත්ථ වාසද්දො දීපෙති. ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං.

Последующий гласный после гласного несходной формы необязательно подвергается элизии. «Сарупа» означает имеющий сходную форму; «не сарупа» — это «асарупа», то есть неоднородный (асаванна). Поскольку слово «vā» (необязательно), подобно приставке «ā», употребляемой в значении предела или охвата, действует двояко: в одних случаях как свободный выбор (викаппа), в других — как строго определенное распределение форм (ятхававаттхитарупапариггаха); здесь имеет место последнее. Поэтому слово «vā» здесь указывает на правило, которое бывает постоянным (ничча), непостоянным (аничча) или отсутствующим (асанта). Согласно правилу «naye paraṃ yutte», следует перенести к последующему.


යස්සදානි යස්ස ඉදානි, සඤ්ඤාති සඤ්ඤා ඉති, ඡායාව ඡායා ඉව, කථාව කා කථා එව කා, ඉතීපි ඉති අපි, අස්සමණීසි අස්සමණී අසි. චක්ඛුන්ද්‍රිය මිති නිච්චං. අකතඤ්ඤූසි අකතඤ්ඤූ අසි, ආකාසෙව ආකාසෙ ඉව, තෙපි තෙ අපි, වන්දෙහං වන්දෙ අහං, සොහං සො අහං, චත්තාරොමෙ චත්තාරො ඉමෙ, වසලොති වසලො ඉති, මොග්ගල්ලානොසි බීජකො මොග්ගල්ලානො ආසි බීජකො, පාතොව පාතො එව.

[Примеры]: Yassadāni (из yassa idāni), saññāti (из saññā iti), chāyāva (из chāyā iva), kathāva kā (из kathā eva kā), itīpi (из iti api), assamaṇīsi (из assamaṇī asi). Форма «cakkhundriyaṃ» является постоянной (ничча). Akataññūsi (из akataññū asi), ākāseva (из ākāse iva), tepi (из te api), vandehaṃ (из vande ahaṃ), sohaṃ (из so ahaṃ), cattārome (из cattāro ime), vasaloti (из vasalo iti), moggallānosi bījako (из moggallāno āsi bījako), pātova (из pāto eva).


ඉධ න භවති – පඤ්චින්ද්‍රියානි, සද්ධින්ද්‍රියං, සත්තුත්තමො, එකූනවීසති, යස්සෙතෙ, සුගතොවාදො, දිට්ඨාසවො, දිට්ඨොඝො, චක්ඛායතනං, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා ඉච්චාදි.

Здесь это не происходит (то есть последующий гласный не выпадает): pañcindriyāni, saddhindriyaṃ, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā и т. д.


භවති ච වවත්ථිතවිභාසාය.

И это происходит в силу строго определенного распределения вариантов (ваваттхитавибхаса).


අවණ්ණතො සරොදානී-තීවෙවාදිං විනා පරො;

න ලුප්පතඤ්ඤතො දීඝො, ආසෙවාදිවිවජ්ජිතො.

Последующий гласный после звуков «а» или «ā» (аванна), за исключением таких слов, как «idāni», «iti», «iva», «eva» и т. д., не выпадает; также долгий гласный не выпадает после любого другого гласного, за исключением таких слов, как «āsi», «eva» и т. д.


බන්ධුස්ස ඉව, උප ඉක්ඛති, උප ඉතො, අව ඉච්ච, ජින ඊරිතං, න උපෙති, චන්ද උදයො, යථා උදකෙ ඉතීධ පුබ්බාවණ්ණස්සරානං [Pg.10] ලොපෙ කතෙ ‘‘පරො, අසරූපෙ’’ති ච වත්තතෙ, තථා ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති ඉතො ඉවණ්ණග්ගහණඤ්ච, ‘‘වමොදුදන්තාන’’න්ති ඉතො උග්ගහණඤ්ච සීහගතියා ඉධානුවත්තෙතබ්බං.

В таких [примерах], как: «bandhussa iva», «upa ikkhati», «upa ito», «ava icca», «jina īritaṃ», «na upeti», «canda udayo», «yathā udake» — здесь, когда совершена элизия предшествующих гласных «а» или «ā» (аванна), продолжают действовать слова «paro» (последующий) и «asarūpe» (при несходном). Также слово «ivaṇṇa» из правила «ivaṇṇo yaṃ navā» и слово «u» из правила «vamodudantānaṃ» должны быть привлечены сюда по принципу «львиного взгляда» (сихагати).


16. ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ.

16. Иногда, когда [предшествующий гласный] элидирован, [последующий гласный] становится неоднородным.


ඉවණ්ණභූතො, උකාරභූතො ච පරො සරො අසරූපෙ පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචි අසවණ්ණං පප්පොති. නත්ථි සවණ්ණා එතෙසන්ති අසවණ්ණා, එකාරොකාරා, තත්ථ ඨානාසන්නවසෙන ඉවණ්ණුකාරානමෙකාරොකාරා හොන්ති.

Последующий гласный, являющийся звуком «i/ī» (иванна) или «u/ū» (укара), при элизии предшествующего несходного гласного иногда становится неоднородным. «Асаванна» — это те, у которых нет однородного гласного, то есть звуки «е» и «о». При этом, в силу близости места артикуляции, звуки «е» и «о» заменяют соответственно «i/ī» и «u/ū».


බන්ධුස්සෙව, උපෙක්ඛති, උපෙතො, අවෙච්ච, ජිනෙරිතං, නොපෙති, චන්දොදයො, යථොදකෙ. ක්වචීති කිං? තත්‍රිමෙ, යස්සින්ද්‍රියානි, මහිද්ධිකො, සබ්බීතියො, තෙනුපසඞ්කමි, ලොකුත්තරො. ලුත්තෙති කිං? ඡ ඉමෙ ධම්මා, යථා ඉදං, කුසලස්ස උපසම්පදා. අසරූපෙති කිං? චත්තාරිමානි, මාතුපට්ඨානං.

[Примеры]: Bandhusseva, upekkhati, upeto, avecca, jineritaṃ, nopeti, candodayo, yathodake. Для чего сказано «kvaci» (иногда)? [Чтобы исключить]: tatrime, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttaro. Для чего сказано «lutte» (при элизии)? [Чтобы исключить]: cha ime dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā. Для чего сказано «asarūpe» (при несходном)? [Чтобы исключить]: cattārimāni, mātupaṭṭhānaṃ.


එත්ථ ච සතිපි හෙට්ඨා වාග්ගහණෙ ක්වචිකරණතො අවණ්ණෙ එව ලුත්තෙ ඉධ වුත්තවිධි හොතීති දට්ඨබ්බං. තතො ඉධ න භවති – දිට්ඨුපාදානං, පඤ්චහුපාලි, මුදින්ද්‍රියං, යො මිස්සරොති.

И здесь, хотя ниже имеется слово «vā» (необязательно), из-за употребления слова «kvaci» (иногда) следует понимать, что изложенное здесь правило действует только при элизии гласных «а» или «ā» (аванна). Поэтому оно не применяется в следующих случаях: diṭṭhupādānaṃ, pañcahupāli, mudindriyaṃ, yo missaroti.


තත්‍ර අයං, බුද්ධ අනුස්සති, ස අත්ථිකා, පඤ්ඤවා අස්ස, තදා අහං, යානි ඉධ භූතානි, ගච්ඡාමි ඉති, අති ඉතො, කිකී ඉව, බහු උපකාරං, මධු උදකං, සු උපධාරිතං, යොපි අයං[Pg.11], ඉදානි අහං, සචෙ අයං, අප්පස්සුතො අයං, ඉතර ඉතරෙන, සද්ධා ඉධ විත්තං, කම්ම උපනිස්සයො, තථා උපමං, රත්ති උපරතො, වි උපසමො ඉච්චත්‍ර පුබ්බස්සරානං ලොපෙ කතෙ –

В таких [примерах], как: «tatra ayaṃ», «buddha anussati», «sa atthikā», «paññavā assa», «tadā ahaṃ», «yāni idha bhūtāni», «gacchāmi iti», «ati ito», «kikī iva», «bahu upakāraṃ», «madhu udakaṃ», «su upadhāritaṃ», «yopi ayaṃ», «idāni ahaṃ», «sace ayaṃ», «appassuto ayaṃ», «itara itarena», «saddhā idha vittaṃ», «kamma upanissayo», «tathā upamaṃ», «ratti uparato», «vi upasamo» — здесь, когда совершена элизия предшествующих гласных:


‘‘ක්වචී’’ති අධිකාරො, ‘‘පරො, ලුත්තෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Руководящее слово «kvaci» (иногда), а также слова «paro» (последующий) и «lutte» (при элизии) продолжают действовать.


17. දීඝං.

17. [Последующий гласный становится] долгим.


සරො ඛො පරො පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචි දීඝභාවං පප්පොතීති ඨානාසන්නවසෙන රස්සස්සරානං සවණ්ණදීඝො.

Действительно, последующий гласный при элизии предшествующего гласного иногда становится долгим; в силу близости места артикуляции краткие гласные заменяются своими однородными долгими гласными.


තත්‍රායං, බුද්ධානුස්සති, සාත්ථිකා, පඤ්ඤවාස්ස, තදාහං, යානීධ භූතානි, ගච්ඡාමීති, අතීතො, කිකීව, බහූපකාරං, මධූදකං, සූපධාරිතං, යොපායං, ඉදානාහං, සචායං, අප්පස්සුතායං, ඉතරීතරෙන, සද්ධීධ විත්තං, කම්මූපනිස්සයො, තථූපමං, රත්තූපරතො, වූපසමො.

[Примеры]: Tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, paññavāssa, tadāhaṃ, yānīdha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, yopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo.


ක්වචීති කිං? අචිරං වත’යං කායො, කිම්පිමාය, තීණිමානි, පඤ්චසුපාදානක්ඛන්ධෙසු, තස්සත්ථො, පඤ්චඞ්ගිකො, මුනින්දො, සතින්ද්‍රියං, ලහුට්ඨානං, ගච්ඡාමහං, තත්‍රිදං, පඤ්චහුපාලි, නත්ථඤ්ඤං. ලුත්තෙති කිං? යථා අයං, නිමි ඉව රාජා, කිකී ඉව, සු උපධාරිතං.

Для чего сказано «kvaci» (иногда)? [Чтобы исключить]: aciraṃ vata’yaṃ kāyo, kimpimāya, tīṇimāni, pañcasupādānakkhandhesu, tassattho, pañcaṅgiko, munindo, satindriyaṃ, lahuṭṭhānaṃ, gacchāmahaṃ, tatridaṃ, pañcahupāli, natthaññaṃ. Для чего сказано «lutte» (при элизии)? [Чтобы исключить]: yathā ayaṃ, nimi iva rājā, kikī iva, su upadhāritaṃ.


ලොකස්ස [Pg.12] ඉති, දෙව ඉති, වි අති පතන්ති, වි අති නාමෙන්ති, සඞ්ඝාටි අපි, ජීවිතහෙතු අපි, විජ්ජු ඉව, කිංසු ඉධ විත්තං, සාධු ඉති ඉතීධ පරස්සරානං ලොපෙ කතෙ –

В таких [примерах], как: «lokassa iti», «deva iti», «vi ati patanti», «vi ati nāmenti», «saṅghāṭi api», «jīvitahetu api», «vijju iva», «kiṃsu idha vittaṃ», «sādhu iti» — здесь, когда совершена элизия последующих гласных:


‘‘ලුත්තෙ, දීඝ’’න්ති ච වත්තතෙ.

Слова «lutte» (при элизии) и «dīghaṃ» (долгий) продолжают действовать.


18. පුබ්බො ච.

18. А также предшествующий [гласный становится долгим].


පුබ්බො සරො පරස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචිදීඝං පප්පොති. චග්ගහණං ලුත්තදීඝග්ගහණානුකඩ්ඪනත්ථං, තං ‘‘චානුකඩ්ඪිතමුත්තරත්‍ර නානුවත්තතෙ’’ති ඤාපනත්ථං.

Предшествующий гласный при элизии последующего гласного иногда становится долгим. Употребление слова «ca» (и) служит для привлечения понятий «lutte» (при элизии) и «dīghaṃ» (долгий), а также для указания на то, что «привлеченное словом „ca“ далее не продолжается».


ලොකස්සාති, දෙවාති, වීතිපතන්ති, වීතිනාමෙන්ති, සඞ්ඝාටීපි, ජීවිතහෙතූපි, විජ්ජූව, කිංසූධ විත්තං, සාධූති.

[Примеры]: Lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti.


ක්වචීති කිං? යස්සදානි, ඉතිස්ස, ඉදානිපි, තෙසුපි, චක්ඛුන්ද්‍රියං, කින්නුමාව.

Для чего сказано «kvaci» (иногда)? [Чтобы исключить]: yassadāni, itissa, idānipi, tesupi, cakkhundriyaṃ, kinnumāva.


අධිගතො ඛො මෙ අයං ධම්මො, පුත්තො තෙ අහං, තෙ අස්ස පහීනා, පබ්බතෙ අහං, යෙ අස්ස ඉතීධ පුබ්බලොපෙ සම්පත්තෙ –

В таких [примерах], как: «adhigato kho me ayaṃ dhammo», «putto te ahaṃ», «te assa pahīnā», «pabbate ahaṃ», «ye assa» — здесь, когда применимо выпадение предшествующего гласного:


19. යමෙදන්තස්සාදෙසො.

19. Замена конечного «е» на «я» (ya).


එකාරස්ස පදන්තභූතස්ස ඨානෙ සරෙ පරෙ ක්වචි යකාරාදෙසො හොති. අකාරෙමෙතෙයෙසද්දාදිස්සෙවායං විධි, යන්ති යං රූපං, එ එව අන්තො එදන්තො, ආදෙසිට්ඨානෙ ආදිස්සතීති ආදෙසො. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති අධිකිච්ච ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝො.

На месте звука «е», находящегося на конце слова, перед последующим гласным иногда происходит замена на звук «я» (якара). Это правило относится к оканчивающимся на «е» словам, таким как «me», «te», «ye» и т. д. «Yaṃ» — это форма «ya». «Е» как окончание — это «эданта» (оканчивающийся на «е»). «То, что заменяет на месте заменяемого» — это замена (адеса). Под влиянием руководящего правила «byañjane» и согласно правилу «dīghaṃ» происходит удлинение.


අධිගතො [Pg.13] ඛො ම්‍යායං ධම්මො, පුත්තො ත්‍යාහං, ත්‍යාස්ස පහීනා, පබ්බත්‍යාහං, ය්‍යාස්ස.

[Примеры]: Adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā, pabbatyāhaṃ, yyāssa.


ක්වචීති කිං? තෙ නාගතා, පුත්තා මත්ථි. අන්තග්ගහණං කිං? ධම්මචක්කං පවත්තෙන්තො, දමෙන්තො චිත්තං.

Для чего сказано «kvaci» (иногда)? [Чтобы исключить]: te nāgatā, puttā matthi. Для чего употреблено слово «anta» (конец)? [Чтобы исключить]: dhammacakkaṃ pavattento, damento cittaṃ.


යාවතකො අස්ස කායො, තාවතකො අස්ස බ්‍යාමො, කො අත්ථො, අථ ඛො අස්ස, අහං ඛො අජ්ජ, යො අයං, සො අස්ස, සො එව, යතො අධිකරණං, අනු අද්ධමාසං, අනු එති, සු ආගතං, සු ආකාරො, දු ආකාරො, චක්ඛු ආපාථං, බහු ආබාධො, පාතු අකාසි, න තු එවාතීධ –

В таких [примерах], как: «yāvatako assa kāyo», «tāvatako assa byāmo», «ko attho», «atha kho assa», «ahaṃ kho ajja», «yo ayaṃ», «so assa», «so eva», «yato adhikaraṇaṃ», «anu addhamāsaṃ», «anu eti», «su āgataṃ», «su ākāro», «du ākāro», «cakkhu āpāthaṃ», «bahu ābādho», «pātu akāsi», «na tu eva» — здесь:


20. වමොදුදන්තානං.

20. Замена конечных «о» и «u» на «ва» (va).


ඔකාරුකාරානං අන්තභූතානං සරෙ පරෙ ක්වචි වකාරාදෙසො හොති. ක ඛ ය තසද්දාදිඔකාරස්සෙදං ගහණං.

На месте конечных звуков «о» и «u» перед последующим гласным иногда происходит замена на звук «ва» (вакара). Это относится к звуку «о» в таких словах, как «ko», «kho», «yo», «so» и т. д.


යාවතක්වස්ස කායො, තාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, ක්වත්ථො, අථ ඛ්වස්ස, අහං ඛ්වජ්ජ, ය්වායං, ස්වස්ස, ස්වෙව, යත්වාධිකරණං, අන්වද්ධමාසං, අන්වෙභි, ස්වාගතං, ස්වාකාරො, ද්වාකාරො, චක්ඛ්වාපාථං, බහ්වාබාධො, පාත්වාකාසි, න ත්වෙව.

[Примеры]: Yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, yvāyaṃ, svassa, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, anvaddhamāsaṃ, anvebhi, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva.


ක්වචීති කිං? කො අත්ථො, අථ ඛො අඤ්ඤතරා, යොහං, සොහං, චත්තාරොමෙ, සාගතං, සාධාවුසො, හොතූති. අන්තග්ගහණං කිං? සවනීයං, විරවන්ති.

Для чего сказано «kvaci» (иногда)? [Чтобы исключить]: ko attho, atha kho aññatarā, yohaṃ, sohaṃ, cattārome, sāgataṃ, sādhāvuso, hotūti. Для чего употреблено слово «anta» (конец)? [Чтобы исключить]: savanīyaṃ, viravanti.


පටිසන්ථාරවුත්ති [Pg.14] අස්ස, සබ්බා විත්ති අනුභුය්‍යතෙ, වි අඤ්ජනං, වි ආකතො, නදී ආසන්නො ඉතීධ මණ්ඩූකගතියා ‘‘අසරූපෙ’’ති වත්තතෙ.

В таких [примерах], как: «paṭisanthāravutti assa», «sabbā vitti anubhuyyate», «vi añjanaṃ», «vi ākato», «nadī āsanno» — здесь по принципу «лягушачьего прыжка» (мандукагати) продолжает действовать слово «asarūpe» (при несходном).


21. ඉවණ්ණො යං නවා.

21. Звуки «i» и «ī» (иванна) необязательно заменяются на «я» (ya).


පුබ්බො ඉවණ්ණො අසරූපෙ සරෙ පරෙ යකාරං පප්පොති නවා. ඉ එව වණ්ණො ඉවණ්ණො, නවාසද්දො ක්වචිසද්දපරියායො.

Предшествующие звуки «i» или «ī» (иванна) перед последующим несходным гласным необязательно заменяются на «я» (якара). «I» как класс звуков — это «иванна». Слово «navā» является синонимом слова «kvaci» (иногда/необязательно).


පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, සබ්බා විත්‍යානුභුය්‍යතෙ, බ්‍යඤ්ජනං, බ්‍යාකතො, නද්‍යාසන්නො.

[Примеры]: Paṭisanthāravutyassa, sabbā vityānubhuyyate, byañjanaṃ, byākato, nadyāsanno.


නවාති කිං? පඤ්චහඞ්ගෙහි, තානි අත්තනි, ගච්ඡාමහං, මුත්තචාගී අනුද්ධතො. අසරූපෙති කිං? ඉතිහිදං, අග්ගීව, අත්ථීති.

Для чего сказано «navā» (необязательно)? [Чтобы исключить]: pañcahaṅgehi, tāni attani, gacchāmahaṃ, muttacāgī anuddhato. Для чего сказано «asarūpe» (при несходном)? [Чтобы исключить]: itihidaṃ, aggīva, atthīti.


අති අන්තං, අති ඔදාතා, පති අයො, පති ආහරති, පති එති, ඉති අස්ස, ඉති එතං, ඉතිආදි ඉතීධ ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති යකාරාදෙසෙ සම්පත්තෙ –

В таких [примерах], как: «ati antaṃ», «ati odātā», «pati ayo», «pati āharati», «pati eti», «iti assa», «iti etaṃ», «itiādi» — здесь, когда применима замена на «я» (якара) по правилу «ivaṇṇo yaṃ navā»:


22. සබ්බො චන්ති.

22. А также весь [звук «ти» заменяется на «ча» (ca)].


අතිපතිඉතීනං තිසද්දස්සෙදං ගහණං.

Это относится к звуку «ти» в словах «ati», «pati» и «iti».


සබ්බො තිඉච්චෙසො සද්දො සරෙ පරෙ ක්වචි චකාරං පප්පොති. තීති නිද්දෙසතො අකතයකාරස්සෙවායං විධි, ඉතරථා ක්වචිග්ගහණස්ස ච ‘‘අතිස්ස චන්තස්සා’’තිසුත්තස්ස ච නිරත්ථකතා සියා. ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විත්තං.

Действительно, весь звук «ти» перед последующим гласным иногда заменяется на «ча» (чакара). В силу указания «ti» это правило применяется только к тому, что не подверглось замене на «я» (якара); в противном случае употребление слова «kvaci» и сутра «atissa cantassa» были бы бесполезны. Согласно правилу «paradvebhāvo ṭhāne» происходит удвоение (геминация).


අච්චන්තං[Pg.15], අච්චොදාතා, පච්චයො, පච්චාහරති, පච්චෙති, ඉච්චස්ස, ඉච්චෙතං, ඉච්චාදි.

[Примеры]: Accantaṃ, accodātā, paccayo, paccāharati, pacceti, iccassa, iccetaṃ, iccādi.


ක්වචීති කිං? ඉතිස්ස, ඉති ආකඞ්ඛමානෙන.

Для чего сказано «kvaci» (иногда)? [Чтобы исключить]: itissa, iti ākaṅkhamānena.


‘‘තෙ න වාඉවණ්ණෙ’’ති ඉතො ‘‘න ඉවණ්ණෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Из [правила] «Te na vāivaṇṇe» сюда переносятся слова «na» и «ivaṇṇe».


23. අතිස්ස චන්තස්ස.

23. «Atissa cantassa» (И конечного [гласного] слова «ati»).


අතිඉච්චෙතස්ස අන්තභූතස්ස තිසද්දස්ස ඉවණ්ණෙ පරෙ ‘‘සබ්බො චං තී’’ති වුත්තරූපං න හොති. අතිස්සාති අතිඋපසග්ගානුකරණමෙතං. තෙනෙවෙත්ථ විභත්තිලොපාභාවො. එත්ථ ච අන්තසද්දො සද්දවිධිනිසෙධප්පකරණතො අතිසද්දන්තභූතං තිසද්දමෙව වදති, න ඉවණ්ණන්ති දට්ඨබ්බං, ඉතරථා ඉදං සුත්තමෙව නිරත්ථකං සියා.

Перед гласным группы «i» (ivaṇṇe) для слова «ti», являющегося конечной частью [приставки] «ati», не происходит изменения, упомянутого в правиле «sabbo caṃ tī». Слово «atissāti» — это воспроизведение приставки «ati». Именно поэтому здесь отсутствует элизия падежного окончания. И здесь слово «anta» (конечный), ввиду контекста запрета фонетического правила, указывает именно на слово «ti», входящее в состав слова «ati», а не на гласный «i» — это следует понимать так, иначе само это сутра было бы бессмысленным.


‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’තීධ, අසරූපාධිකාරතො;

ඉවණ්ණස්ස සරූපස්මිං, යාදෙසො ච න සම්භවෙ.

Здесь, в правиле «Ivaṇṇo yaṃ navā», в силу управляющего условия «asarūpa» (неоднородный гласный), замена гласного группы «i» на «ya» невозможна, если следует однородный гласный.


චකාරො අනුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන ඉතිපතීනමන්තස්ස ච න හොති. අති ඉසිගණො අතීසිගණො, එවං අතීතො, අතීරිතං, ඉතීති, ඉතීදං, පතීතො.

Буква «ca» имеет значение присоединения невысказанного, благодаря чему [это правило] также не применяется к конечному [слогу] слов «iti» и «pati». [Например]: «ati isigaṇo» становится «atīsigaṇo»; аналогично: «atīto», «atīritaṃ», «itīti», «itīdaṃ», «patīto».


අභි අක්ඛානං, අභි උග්ගතො, අභි ඔකාසො ඉතීධ යකාරෙ සම්පත්තෙ –

В таких случаях, как «abhi akkhānaṃ», «abhi uggato», «abhi okāso», когда должна произойти замена на «ya» —


‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ.

Переносится слово «sare» (перед гласным).


24. අබ්භො අභි.

24. «Abbho abhi» (Замена «abhi» на «abbha»).


අභිඉච්චෙතස්ස සබ්බස්ස සරෙ පරෙ අබ්භාදෙසො හොති.

Для всего слова «abhi» перед гласным происходит замена на «abbha».


‘‘අභී’’ති පඨමන්තස්ස, වුත්තියං ඡට්ඨියොජනං;

ආදෙසාපෙක්ඛතො වුත්තං, ‘‘අංමො’’තිආදිකෙ විය.

Хотя слово «abhī» стоит в именительном падеже, в комментарии (vutti) оно трактуется в родительном падеже; это сказано ввиду ожидаемой замены, подобно тому как в правиле «aṃmo» и других.


පුබ්බස්සරලොපො[Pg.16], අබ්භක්ඛානං, අබ්භුග්ගතො, අබ්භොකාසො.

Элизия предшествующего гласного: «abbhakkhānaṃ», «abbhuggato», «abbhokāso».


අධි අගමා, අධි උපගතො, අධි ඔගාහෙත්වා ඉතීධ

В таких случаях, как «adhi agamā», «adhi upagato», «adhi ogāhetvā» —


25. අජ්ඣො අධි.

25. «Ajjho adhi» (Замена «adhi» на «ajjha»).


අධිඉච්චෙතස්ස සබ්බස්ස සරෙ පරෙ අජ්ඣාදෙසො හොති. අජ්ඣගමා, අජ්ඣුපගතො, අජ්ඣොගාහෙත්වා.

Для всего слова «adhi» перед гласным происходит замена на «ajjha». [Примеры]: «ajjhagamā», «ajjhupagato», «ajjhogāhetvā».


අභි ඉච්ඡිතං, අධි ඊරිතං ඉතීධ

В таких случаях, как «abhi icchitaṃ», «adhi īritaṃ» —


‘‘අබ්භො අභි, අජ්ඣො අධී’’ති ච වත්තතෙ.

Переносятся правила «Abbho abhi» и «ajjho adhi».


26. තෙ න වා ඉවණ්ණෙ.

26. «Te na vā ivaṇṇe» (Они необязательно [заменяются] перед гласным группы «i»).


තෙ ච ඛො අභිඅධිඉච්චෙතෙ උපසග්ගා ඉවණ්ණෙ පරෙ අබ්භො අජ්ඣොඉති වුත්තරූපා න හොන්ති වා. සරලොපපරනයනානි. අභිච්ඡිතං, අධීරිතං. වාති කිං? අබ්භීරිතං, අජ්ඣිණමුත්තො, අජ්ඣිට්ඨො.

Эти приставки, а именно «abhi» и «adhi», перед гласным группы «i» необязательно принимают упомянутые формы «abbha» и «ajjha». [Затем происходят] элизия гласного и соединение с последующим. [Примеры]: «abhicchitaṃ», «adhīritaṃ». Для чего сказано «vā» (необязательно)? [Чтобы показать и другие формы]: «abbhīritaṃ», «ajjhiṇamutto», «ajjhiṭṭho».


එකමිධ අහන්තීධ

В таких случаях, как «ekam idha ahaṃ» —


27. දො ධස්ස ච.

27. «Do dhassa ca» (И «da» вместо «dha»).


ධඉච්චෙතස්ස සරෙ පරෙ ක්වචි දකාරො හොති. එකසද්දතො පරස්ස ඉධස්ස ධකාරස්සෙවායං, සරලොපදීඝා. එකමිදාහං. ක්වචීති කිං? ඉධෙව.

Вместо «dha» перед гласным иногда появляется буква «da». Это относится только к букве «dha» в слове «idha», следующем за словом «eka». [Затем происходят] элизия гласного и удлинение. [Пример]: «ekamidāhaṃ». Для чего сказано «kvaci» (иногда)? [Чтобы исключить такие случаи, как]: «idheva».


චසද්දෙන ක්වචි සාධුස්ස ධස්ස හකාරො, යථා – සාහු දස්සනං.

Благодаря слову «ca» буква «dha» в слове «sādhu» иногда заменяется на «ha», как в: «sāhu dassanaṃ».


යථා එව තථා එවාතීධ

В таких случаях, как «yathā eva», «tathā eva» —


‘‘නවා’’ති වත්තතෙ, ‘‘සරම්හා’’ති ච.

Переносятся слова «navā» (необязательно) и «saramhā» (после гласного).


28. එවාදිස්ස [Pg.17] රි පුබ්බො ච රස්සො.

28. «Evādissa ri pubbo ca rasso» (Начальный [гласный] слова «eva» заменяется на «ri», а предшествующий гласный укорачивается).


යථාතථාද්වයපරස්සෙදං ගහණං. දීඝසරම්හා පරස්ස එවසද්දාදිභූතස්ස එකාරස්ස රිකාරො හොති, පුබ්බො ච සරො රස්සො හොති නවා. යථරිව, තථරිව. නවාති කිං? යථෙව, තථෙව.

Это предписание относится к тому, что следует за парой слов «yathā» и «tathā». После долгого гласного начальный звук «e» слова «eva» необязательно заменяется на «ri», а предшествующий гласный укорачивается. [Примеры]: «yathariva», «tathariva». Для чего сказано «navā» (необязательно)? [Чтобы сохранить формы]: «yatheva», «tatheva».


ති අන්තං,ති අද්ධං, අග්ගි අගාරෙ, සත්තමී අත්ථෙ, පඤ්චමී අන්තං, දු අඞ්ගිකං, භික්ඛු ආසනෙ, පුථු ආසනෙ, සයම්භූ ආසනෙ ඉතීධ යවාදෙසෙසු සම්පත්තෙසු –

В таких случаях, как «ti antaṃ», «ti addhaṃ», «aggi agāre», «sattamī atthe», «pañcamī antaṃ», «du aṅgikaṃ», «bhikkhu āsane», «puthu āsane», «sayambhū āsane», когда должны произойти замены на «ya» и «va» —


‘‘සඤ්ඤා’’ති වත්තතෙ.

Переносится слово «saññā» (технический термин / обозначение).


29. ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා.

29. «Ivaṇṇuvaṇṇā jhalā» (Гласные групп «i» и «u» называются соответственно «jha» и «la»).


ඉවණ්ණඋවණ්ණඉච්චෙතෙ යථාක්කමං ඣලසඤ්ඤා හොන්ති. වණ්ණග්ගහණං සවණ්ණග්ගහණත්ථං.

Эти гласные, а именно группы «i» и «u», соответственно получают обозначения «jha» и «la». Использование слова «vaṇṇa» служит для включения однородных гласных [как кратких, так и долгих].


ඣලසඤ්ඤා පසඤ්ඤාව, න ලිඞ්ගන්තංව නිස්සිතා;

ආඛ්‍යාතෙ ලිඞ්ගමජ්ඣෙ ච, ද්විලිඞ්ගන්තෙ ච දස්සනා.

Обозначения «jha» и «la» подобны обозначению «pa»; они не зависят исключительно от конца основы имени (liṅganta), поскольку они встречаются в глагольных формах (ākhyāte), в середине основы имени (liṅgamajjhe) и на конце двух основ (dviliṅgante).


30. ඣලානමියුවා සරෙ වා.

30. «Jhalānamiyuvā sare vā» (Для «jha» и «la» перед гласным необязательно [происходят замены на] «iya» и «uva»).


ඣලඉච්චෙතෙසං ඉයඋවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා සරෙ පරෙ, සරලොපො.

Для этих [звуков], а именно «jha» и «la», перед гласным необязательно происходят замены на «iya» и «uva», [после чего следует] элизия гласного.


තියන්තං, තියද්ධං, අග්ගියාගාරෙ, සත්තමියත්ථෙ, පඤ්චමියන්තං, දුවඞ්ගිකං, භික්ඛුවාසනෙ, පුථුවාසනෙ, සයම්භුවාසනෙ. වාති කිං? අග්‍යාගාරෙ, සත්තමීඅත්ථෙ, භික්ඛුආසනෙ නිසීදති.

[Примеры]: «tiyantaṃ», «tiyaddhaṃ», «aggiyāgāre», «sattamiyatthe», «pañcamiyantaṃ», «duvaṅgikaṃ», «bhikkhuvāsane», «puthuvāsane», «sayambhuvāsane». Для чего сказано «vā» (необязательно)? [Чтобы допустить формы]: «agyāgāre», «sattamīatthe», «bhikkhuāsane nisīdati».


ගො අජිනං, ගො එළකං ඉතීධ

В таких случаях, как «go ajinaṃ», «go eḷakaṃ» —


‘‘ගො, අවො, සමාසෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Переносятся слова «go», «avo» и «samāse».


31. ඔ [Pg.18] සරෙ ච.

31. «O sare ca» (И «o» перед гласным).


ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස සරෙ පරෙ අවාදෙසො හොති සමාසෙ. ගවාජිනං, ගවෙළකං. චසද්දග්ගහණෙන උවණ්ණස්ස උවඅවාදෙසා. යථා – භුවි, පසවො.

Для звука «o» слова «go» перед гласным в сложном слове (samāse) происходит замена на «ava». [Примеры]: «gavājinaṃ», «gaveḷakaṃ». Благодаря использованию слова «ca» происходят замены на «uva» и «ava» для гласных группы «u». Как в: «bhuvi», «pasavo».


පුථ එවාතීධ

В таких случаях, как «putha eva» —


32. ගො සරෙ පුථස්සාගමො ක්වචි.

32. «Go sare puthassāgamo kvaci» (Перед гласным к слову «putha» иногда добавляется согласный [«ga»]).


පුථඉච්චෙතස්ස නිපාතස්ස අන්තෙ ක්වචි ගකාරාගමො හොති සරෙ පරෙ. ආගච්ඡතීති ආගමො, අසන්තුප්පත්ති ආගමො. එත්ථ ච ‘‘සරෙ’’ති නිමිත්තාසන්නවසෙන පුථස්ස අන්තෙති ලබ්භති. පුථගෙව, පුථ එව.

У частицы «putha» на конце иногда появляется согласный «g» (gakārāgamo), когда следует гласный. Приращение (āgamo) называется так потому, что оно «приходит» (āgacchati); приращение — это появление того, чего не было. И здесь, в силу близости к обусловливающему слову «sare» (перед гласным), подразумевается «на конце слова putha». [Примеры]: «puthageva», «putha eva».


පා එවාතීධ

В таких случаях, как «pā eva» —


‘‘සරෙ, ගො, ආගමො, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ.

Переносятся слова «sare», «go» [в значении приращения «ga»], «āgamo» и «kvaci».


33. පාස්ස චන්තො රස්සො.

33. «Pāssa canto rasso» (И конечный [гласный] слова «pā» укорачивается).


පාඉච්චෙතස්ස අන්තෙ සරෙ පරෙ ක්වචි ගකාරාගමො හොති, පාස්ස අන්තො ච සරො රස්සො හොති. පගෙව වුත්‍යස්ස, පා එව.

Для «pā» на конце перед гласным иногда появляется приращение «g», а конечный гласный слова «pā» укорачивается. [Примеры]: «pageva» [в комментарии], «pā eva».


‘‘වා, සරෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Переносятся слова «vā» (необязательно) и «sare» (перед гласным).


34. යව ම ද න ත ර ලා චාගමා.

34. «Yava ma da na ta ra lā cāgamā» (Приращениями являются «ya», «va», «ma», «da», «na», «ta», «ra», «la» [и другие]).


සරෙ පරෙ යකාරාදයො අට්ඨ ආගමා හොන්ති වා. චසද්දෙන ගකාරාගමො ච, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

Перед гласным необязательно появляются восемь приращений, начиная с «y». Благодаря слову «ca» также происходит приращение «g». Слово «vā» здесь имеет значение строго определенной альтернативы (vavatthitavibhāsā).


තත්ථ [Pg.19] යකාරාගමො යථාදිභො ඉකාරෙකාරාදීසු. යථා ඉදං යථයිදං, බ්‍යඤ්ජනෙති අධිකිච්ච ‘‘රස්ස’’න්ති රස්සත්තං, යථා ඉදං වා, යථා එව, යථායෙව, යථෙව, එවං මායිදං, මායෙවං, තංයිදං, තංයෙව, නයිදං, නයිමස්ස, නයිමානි, නවයිමෙ ධම්මා, බුද්ධානංයෙව, සන්තියෙව, බොධියායෙව, සතියෙව, පථවීයෙව, ධාතුයෙව, තෙසුයෙව, සොයෙව, පාටියෙක්කං.

Среди них приращение «y» происходит после таких слов, как «yathā», перед гласными «i», «e» и другими. [Примеры]: «yathā idaṃ» становится «yathayidaṃ» (с укорочением предшествующего гласного согласно правилу «rassa» в разделе «byañjane»), или же «yathā idaṃ»; «yathā eva» становится «yathāyeva» или «yatheva». Аналогично: «māyidaṃ», «māyevaṃ», «taṃyidaṃ», «taṃyeva», «nayidaṃ», «nayimassa», «nayimāni», «navayime dhammā», «buddhānaṃyeva», «santiyeva», «bodhiyāyeva», «satiyeva», «pathavīyeva», «dhātuyeva», «tesuyeva», «soyeva», «pāṭiyekkaṃ».


තථා සරෙ විපරියාදිතො ච. වි අඤ්ජනා වියඤ්ජනා, බ්‍යඤ්ජනා වා, එවං වියාකාසි, බ්‍යාකාසි. පරිඅන්තං පරියන්තං, එවං පරියාදානං, පරියුට්ඨානං, පරියෙසති, පරියොසානමිති නිච්චං. නි ආයොගො නියායොගො. ඉධ න භවති, පරික්ඛතො, උපපරික්ඛති.

Также перед гласным после [приставок] «vi», «pari» и других. [Примеры]: «vi añjanā» становится «viyañjanā» или «byañjanā»; аналогично: «viyākāsi», «byākāsi». «pari antaṃ» становится «pariyantaṃ»; аналогично: «pariyādānaṃ», «pariyuṭṭhānaṃ», «pariyesati», «pariyosānam» (это происходит обязательно). «ni āyogo» становится «niyāyogo». Здесь это не происходит: «parikkhato», «upaparikkhati».


වකාරො තිසද්දාදිතො අවණ්ණුකාරෙසු. ති අඞ්ගුලං තිවඞ්ගුලං, එවං තිවඞ්ගිකං, භූවාදයො, මිගී භන්තා වුදික්ඛති, පවුච්චති, පාගුඤ්ඤවුජුතා.

Буква «v» [появляется как приращение] после слова «ti» и других перед гласными «a» и «u». [Примеры]: «ti aṅgulaṃ» становится «tivaṅgulaṃ»; аналогично: «tivaṅgikaṃ», «bhūvādayo», «migī bhantā vudikkhati», «pavuccati», «pāguññavujutā».


මකාරො ලහුප්පභුතිතො සරෙ ඡන්දානුරක්ඛණාදිම්හි. ලහු එස්සති ලහුමෙස්සති, එවං ගරුමෙස්සති, ඉධමාහු, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති, භද්‍රො කසාමිව, ආකාසෙ මභිපූජයි, එකමෙකස්ස, යෙන මිධෙකච්චෙ, ආසතිමෙව.

Буква «m» [появляется как приращение] после таких слов, как «lahu», перед гласным для сохранения метра (chandānurakkhaṇa) и по другим причинам. [Примеры]: «lahu essati» становится «lahumessati»; аналогично: «garumessati», «idhamāhu», «kena te idha mijjhati», «bhadro kasāmiva», «ākāсе mabhipūjayi», «ekamekassa», «yena midhekacce», «āsatimeva».


දකාරො [Pg.20] උඋපසග්ග සකි කෙනචි කිඤ්චි කිස්මිඤ්චි කොචි සම්මා යාව තාව පුන ය තෙ’තත්තසාදීහි. උඋපසග්ගතො නිච්චං, උ අග්ගො උදග්ගො, එවං උදයො, උදපාදි, උදාහටං, උදිතො, උදීරිතං, උදෙති.

Буква «d» [появляется как приращение] после приставки «u», а также после слов «saki», «kenaci», «kiñci», «kismiñci», «koci», «sammā», «yāva», «tāva», «puna», «ya», «te», «eta», «ta», «sa» и других. После приставки «u» это происходит обязательно. [Примеры]: «u aggo» становится «udaggo»; аналогично: «udayo», «udapādi», «udāhaṭaṃ», «udito», «udīritaṃ», «udeti».


නිපාතතො ච, සකි එව සකිදෙව, එවං සකදාගාමි, මහාවුත්තිසුත්තෙන ඉකාරස්ස අකාරො. තථා කෙනචිදෙව, කිඤ්චිදෙව, කිස්මිඤ්චිදෙව, කොචිදෙව, සම්මා අත්ථො සම්මදත්ථො, රස්සත්තං. එවං සම්මදක්ඛාතො, සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානං, සම්මදෙව, යාවදත්ථං, යාවදෙව, තාවදෙව, පුනදෙව.

И после частиц: «saki eva» становится «sakideva»; аналогично: «sakadāgāmi» (с заменой «i» на «a» по правилу из Махавутти). Аналогично: «kenacideva», «kiñcideva», «kismiñcideva», «kocideva». «sammā attho» становится «sammadattho» (с укорочением). Аналогично: «sammadakkhāto», «sammadaññā vimuttānaṃ», «sammadeva», «yāvadatthaṃ», «yāvadeva», «tāvadeva», «punadeva».


නාමතො, යදත්ථං, තදත්ථං, යදන්තරා, තදන්තරා, තදඞ්ගවිමුත්ති, එතදත්ථං, අත්තදත්ථං, සදත්ථපසුතො සියා. යතෙතත්තසෙහි සමාසෙයෙව.

После имен [и местоимений]: «yadatthaṃ», «tadatthaṃ», «yadantarā», «tadantarā», «tadaṅgavimutti», «etadatthaṃ», «attadatthaṃ», «sadatthapasuto siyā». С местоимениями «ya», «ta», «eta», «ta», «sa» это происходит только в сложных словах (samāseyeva).


ආදිසද්දෙන අඤ්ඤදත්ථං, මනසාදඤ්ඤා විමුත්තානං, බහුදෙව රත්තිං, අහුදෙව භයං.

Под словом «ādi» (и другие) подразумеваются: «aññadatthaṃ», «manasādaññā vimuttānaṃ», «bahudeva rattiṃ», «ahudeva bhayaṃ».


වාති කිං? කෙනචි අත්ථකාමෙන, සම්මා අඤ්ඤාය, යාවාහං, තාවාහං, පුනාපරං, අත්තත්ථං.

Для чего сказано «vā» (необязательно)? [Чтобы исключить случаи без приращения]: «kenaci atthakāmena», «sammā aññāya», «yāvāhaṃ», «tāvāhaṃ», «punāparaṃ», «attatthaṃ».


නකාරො ආයතාදිම්හි. ඉතො ආයති ඉතො නායති, චිරං නායති.

Буква «n» [появляется как приращение] перед «āyati» и другими. [Примеры]: «ito āyati» становится «ito nāyati», «ciraṃ nāyati».


තකාරො යස්මා තස්මා අජ්ජාදිතො ඉහග්ගාදිම්හි. යස්මාතිහ, තස්මාතිහ, අජ්ජතග්ගෙ.

Буква «t» [появляется как приращение] после слов «yasmā», «tasmā», «ajja» и других перед «iha», «agga» и другими. [Примеры]: «yasmātiha», «tasmātiha», «ajjatagge».


රකාරො [Pg.21] නි දුපාතු පුන ධී පාත චතුරාදිතො. නි අන්තරං නිරන්තරං, එවං නිරාලයො, නිරින්ධනො, නිරීහකං, නිරුත්තරො, නිරොජං. දු අතික්කමො දුරතික්කමො, දුරාගතං, දුරුත්තං. පාතුරහොසි, පාතුරහෙසුං. පුනරාගච්ඡෙය්‍ය, පුනරුත්තං, පුනරෙව, පුනරෙති. ධිරත්ථු. පාතරාසො.

Буква «r» [появляется как приращение] после слов «ni», «du», «pātu», «puna», «dhī», «pāta», «catu» и других. [Примеры]: «ni antaraṃ» становится «nirantaraṃ»; аналогично: «nirālayo», «nirindhano», «nirīhakaṃ», «niruttaro», «nirojaṃ». «du atikkamo» становится «duratikkamo», «durāgataṃ», «duruttaṃ». «pāturahosi», «pāturahesuṃ». «punarāgaccheyya», «punaruttaṃ», «punereva», «punareti». «dhiratthu». «pātarāso».


චතුසද්දාදිතො, චතුරඞ්ගිකං, චතුරාරක්ඛා, චතුරිද්ධිපාදපටිලාභො, චතුරොඝනිත්ථරණත්ථං. භත්තුරත්ථෙ, වුත්තිරෙසා, පථවීධාතුරෙවෙසා.

Из [слова] «catu» и т. д. — четырёхсоставный (caturaṅgikaṃ), четыре защиты (caturārakkhā), обретение четырёх основ сверхъестественных сил (caturiddhipādapaṭilābho), ради преодоления четырёх потоков (caturoghanittharaṇatthaṃ). Для блага супруга (bhatturatthe); таково правило (vuttiresā); это именно элемент земли (pathavīdhāturevesā).


තථා සරතො ඉවෙවෙසු ඡන්දානුරක්ඛණෙ. නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං, විජ්ජුරිවබ්භකූටෙ, ආරග්ගෙරිව සාසපො, සාසපොරිව ආරග්ගෙ, උසභොරිව, සබ්භිරෙව සමාසෙථ.

Так же после гласного в «iva» и «eva» при сохранении метрического размера (chandānurakkhaṇe). «Как царь созвездий среди звёзд» (nakkhattarājāriva tārakānaṃ), «как молния на вершине тучи» (vijjurivabbhakūṭe), «как горчичное зерно на острие шила» (āraggeriva sāsapo), «как на острие шила горчичное зерно» (sāsaporiva āragge), «как бык» (usabhoriva), «воссоединяйтесь только с благочестивыми» (sabbhireva samāsetha).


වාති කිං? ද්වාධිට්ඨිතං, පාත්වාකාසි, පුනපි.

Для чего [сказано] «vā» (опционально)? [Чтобы охватить такие случаи, как] dvādhiṭṭhitaṃ (дважды утверждённое), pātvākāsi (явил/сделал видимым), punapi (снова также).


ලකාරො ඡසඞ්ඛ්‍යාහි. ලළානමවිසෙසො. ඡ අභිඤ්ඤා ඡළභිඤ්ඤා, ඡළඞ්ගං, ඡළාසීති, ඡළංසා, සළායතනං.

Буква «la» [появляется] от числительного «cha» (шесть). Между «la» и «ḷa» нет различия. Cha abhiññā -> chaḷabhiññā (шесть высших знаний), chaḷaṅgaṃ (шестисоставный), chaḷāsīti (восемьдесят шесть), chaḷaṃsā (шестигранный/шестидольный), saḷāyatanaṃ (шесть сфер чувств).


වාති කිං? ඡ අභිඤ්ඤා.

Для чего [сказано] «vā»? [Для таких случаев, как] «cha abhiññā» (без вставки «ḷ»).


ඉති සරසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

На этом завершается раздел правил гласного сандхи (sarasandhi).


ඉත්ථිලිඞ්ග

Женский род (Itthiliṅga)


අථ [Pg.81] ඉත්ථිලිඞ්ගානි වුච්චන්තෙ.

Теперь излагаются [существительные] женского рода.


අකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගසද්දො අප්පසිද්ධො.

Слово женского рода с окончанием на краткий «а»...


ආකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො කඤ්ඤාසද්දො. ‘‘කඤ්ඤ’’ඉති ඨිතෙ –

Слово «kaññā» (дева) — женского рода с окончанием на долгое «ā». При положении «kañña» —


176. ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො.

176. В женском роде после [основы на краткий «a»] следует суффикс «ā» (āppaccayo).


ඉත්ථියං වත්තමානා අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරො ආප්පච්චයො හොති.

При выражении женского рода после основы на краткий «а» добавляется суффикс «ā».


පකත්‍යත්ථජොතකා ඉත්ථි-ප්පච්චයා ස්‍යාදයො විය;

ණාදයො පච්චයත්ථස්ස, සකත්ථස්සාපි වාචකා.

Суффиксы женского рода выявляют значение исходной основы, подобно [падежным окончаниям] «si» и другим; суффиксы же, подобные «ṇa», выражают как значение суффикса, так и собственное значение [основы].


‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ, පරනයනෙ ච කතෙ ‘‘ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ග’’න්ති වුත්තත්තාව පච්චයන්තස්සාපි අලිඞ්ගත්තා විභත්තුප්පත්තියමසම්පත්තායං ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමං වා’තවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ වග්ගහණෙන ඉත්ථිප්පච්චයන්තස්සාපි නාමබ්‍යපදෙසො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සෙසතො ලොපං ගසිපී’’ති සිලොපො. සා කඤ්ඤා.

После усечения предшествующего гласного по правилу «Saralopo...» и соединения со следующим [гласным], поскольку сказано: «Основа (liṅga) — это то, что имеет значение, за исключением корней, суффиксов и падежных окончаний», и так как завершающееся суффиксом само по себе не является основой и потому не подпадает под присоединение падежного окончания, благодаря слову «vā» в правиле «taddhitasamāsakitakā nāmaṃ...» форма, оканчивающаяся на суффикс женского рода, также получает наименование имени (nāma). Возникновение падежных окончаний «si» и др. происходит как и ранее, а по [правилу] «sesato lopaṃ gasipī» окончание «si» отбрасывается. [Так получается]: Sā kaññā («Она — дева»).


බහුවචනෙ ‘‘ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො’’ති ඉතො ‘‘සඤ්ඤො’’, ‘‘තෙ ඉත්ථිඛ්‍යා පො’’ති ඉතො ‘‘ඉත්ථිඛ්‍යා’’ති ච වත්තතෙ.

Во множественном числе из [правила] «ālapane si gasañño» привлекается термин «sañño», а из «te itthikhyā po» — «itthikhyā».


177. ආ ඝො.

177. Долгое «Ā» называется «gha» (Ā gho).


ලිඞ්ගස්සන්තො ආකාරො යදා ඉත්ථිඛ්‍යො, තදා ඝසඤ්ඤො හොතීති ඝසඤ්ඤායං ‘‘ඝපතො ච යොනං ලොපො’’ති [Pg.82] විකප්පෙන යොලොපො. තා කඤ්ඤා කඤ්ඤායො.

Когда конечный «ākāra» основы обозначает женский род, он получает техническое наименование «gha». При наличии наименования «gha» по правилу «ghapato ca yonaṃ lopo» окончание «yo» опционально усекается. [Таким образом]: Tā kaññā, kaññāyo («Те девы»).


ආලපනෙ ‘‘සඛතො ගස්සෙ වා’’ති ඉතො ‘‘ගස්සා’’ති වත්තතෙ.

В звательном падеже из [правила] «sakhato gasse vā» привлекается слово «gassā».


178. ඝතෙ ච.

178. И после [основы со слогом] gha (Ghate ca).


ඝතො පරස්ස ගස්ස එකාරො හොති, සරලොපාදි. භොති කඤ්ඤෙ, භොතියො කඤ්ඤා කඤ්ඤායො.

После [основы с наименованием] «gha» окончание звательного падежа единственного числа «ga» превращается в «e», с последующим усечением гласного и т. д. [Формы]: Bhoti kaññe («О дева!»), bhotiyo kaññā / kaññāyo («О девы!»).


අංම්හි සරලොපපකතිභාවා කඤ්ඤං, කඤ්ඤා කඤ්ඤායො.

В винительном падеже единственного числа («aṃ») из-за усечения гласного и восстановления исходного состояния (pakatibhāva) получается «kaññaṃ», [а во множественном числе] — «kaññā», «kaññāyo».


තතියාදීසු ‘‘ආය චතුත්ථෙකවචනස්ස තූ’’ති ඉතො ‘‘ආයො, එකවචනාන’’න්ති ච වත්තතෙ.

В третьем (творительном) и последующих падежах из [правила] «āya catutthekavacanassa tū» привлекаются слова «āya» и «ekavacanānaṃ».


179. ඝතො නාදීනං.

179. После «gha» для [окончаний] «nā» и последующих (Ghato nādīnaṃ).


ඝසඤ්ඤතො ලිඞ්ගස්සාකාරා පරෙසං නාදීනං ස්මිංපරියන්තානං එකවචනානං විභත්තිගණානං ආයාදෙසො හොති. සරලොපපරනයනානි. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාහි කඤ්ඤාභි, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාහි කඤ්ඤාභි, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං.

После словесной основы с долгой «ā», имеющей наименование «gha», группы падежных окончаний единственного числа от «nā» до «smiṃ» замещаются на «āya». [Затем производятся] усечение гласных и соединение с последующим. [Получаются формы]: kaññāya (творительный ед. ч.), kaññāhi / kaññābhi (творительный мн. ч.), kaññāya (дательный ед. ч.), kaññānaṃ (дательный мн. ч.), kaññāya (отложительный ед. ч.), kaññāhi / kaññābhi (отложительный мн. ч.), kaññāya (родительный ед. ч.), kaññānaṃ (родительный мн. ч.).


ස්මිංම්හි –

При окончании местного падежа «smiṃ» —


180. ඝපතො ස්මිං යං වා.

180. После «gha» и «pa» окончание «smiṃ» опционально переходит в «yaṃ» (Ghapato smiṃ yaṃ vā).


ඝපතො පරස්ස ස්මිංවචනස්ස යං හොති වා, අඤ්ඤත්ථායාදෙසො. කඤ්ඤායං කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාසු.

После [основ с наименованием] «gha» и «pa» окончание местного падежа «smiṃ» опционально превращается в «yaṃ», а в ином случае замещается на «āya». [Формы]: kaññāyaṃ, kaññāya (местный ед. ч.); kaññāsu (местный мн. ч.).


එවමඤ්ඤෙපි –

Таким же образом [склоняются] и другие [слова]:


සද්ධා මෙධා පඤ්ඤා විජ්ජා, චින්තා මන්තා වීණා තණ්හා;

ඉච්ඡා මුච්ඡා එජා මායා, මෙත්තා මත්තා සික්ඛා භික්ඛා.

Saddhā (вера), medhā (интеллект), paññā (мудрость), vijjā (знание), cintā (мысль), mantā (совет/мудрость), vīṇā (лютня), taṇhā (жажда); icchā (желание), mucchā (оцепенение), ejā (вожделение), māyā (иллюзия), mettā (доброжелательность), mattā (мера), sikkhā (обучение), bhikkhā (подаяние).


ජඞ්ඝා [Pg.83] ගීවා ජිව්හා වාචා,ඡායා ආසා ගඞ්ගා නාවා;

ගාථා සෙනා ලෙඛා සාලා,මාලා වෙලා පූජා ඛිඩ්ඩා.

Jaṅghā (голень), gīvā (шея), jivhā (язык), vācā (речь), chāyā (тень), āsā (надежда), gaṅgā (река/Ганг), nāvā (лодка); gāthā (стих), senā (войско), lekhā (письмо/линия), sālā (зал), mālā (гирлянда), velā (время/берег), pūjā (почитание), khiḍḍā (игра).


පිපාසා වෙදනා සඤ්ඤා, චෙතනා තසිණා පජා;

දෙවතා වට්ටකා ගොධා, බලාකා පරිසා සභා.

Pipāsā (жажда), vedanā (ощущение), saññā (восприятие), cetanā (воление), tasiṇā (страстное желание), pajā (потомство); devatā (божество), vaṭṭakā (перепёлка), godhā (варан), balākā (цапля), parisā (собрание), sabhā (зал собраний).


ඌකාසෙඵාලිකා ලඞ්කා, සලාකා වාලිකා සිඛා;

විසාඛා විසිඛා සාඛා, වචා වඤ්ඣා ජටා ඝටා.

Ūkā (вошь), sephālikā (сефалика), laṅkā (Ланка), salākā (палочка/жребий), vālikā (песок), sikhā (пламя/вершина); visākhā (Висакха), visikhā (улица), sākhā (ветвь), vacā (аир), vañjhā (бесплодная), jaṭā (спутанные волосы), ghaṭā (кувшин/группа).


ජෙට්ඨා සොණ්ඩා විතණ්ඩා ච, කරුණා වනිතා ලතා;

කථා නිද්දා සුධා රාධා, වාසනා සිංසපා පපා.

Jeṭṭhā (старшая), soṇḍā (хобот/пьяница), vitaṇḍā (софистика); karuṇā (сострадание), vanitā (женщина), latā (лиана); kathā (беседа), niddā (сон), sudhā (нектар), rādhā (Радха); vāsanā (отпечаток/впечатление), siṃsapā (дерево шимшапа), papā (водопой).


පභා සීමා ඛමා ජායා,ඛත්තියා සක්ඛරා සුරා;

දොලා තුලා සිලා ලීලා,ලාලෙ’ලා මෙඛලා කලා.

Pabhā (сияние), sīmā (граница), khamā (терпение), jāyā (жена); khattiyā (женщина-кшатрий), sakkharā (гравий/сахар), surā (хмельной напиток); dolā (качели), tulā (весы), silā (камень), līlā (грация); lālā (слюна), elā (кардамон), mekhalā (пояс), kalā (искусство/доля).


වළවා’ලම්බුසා මූසා, මඤ්ජූසා සුලසා දිසා;

නාසා ජුණ්හා ගුහා ඊහා, ලසිකා වසුධාදයො.

Vaḷavā (кобыла), alambusā (аламбуса), mūsā (тигель), mañjūsā (шкатулка), sulasā (суласа), disā (сторона света); nāsā (нос), juṇhā (лунный свет), guhā (пещера), īhā (усилие), lasikā (суставная жидкость), vasudhā (земля) и другие.


අම්මාදීනං ආලපනෙව රූපභෙදො. අම්මා, අම්මා අම්මායො.

У [слов], начинающихся с «ammā» (мать), различие форм наблюдается именно в звательном падеже. [В именительном падеже]: Ammā («Мать»); [во множественном числе]: ammā, ammāyo («Матери»).


ගස්ස ‘‘ඝතෙ චා’’ති එකාරෙ සම්පත්තෙ –

Когда для [окончания] «ga» по правилу «ghate ca» наступает черед перехода в «e» —


181. න අම්මාදිතො.

181. Не после «ammā» и подобных ему (Na ammādito).


අම්මා අන්නාඉච්චෙවමාදිතො පරස්ස ගස්ස ආලපනෙකවචනස්ස න එකාරත්තං හොති. ‘‘ආකාරො වා’’ති රස්සත්තං.

После [слов] «ammā», «annā» и тому подобных окончание звательного падежа единственного числа «ga» не превращается в «e». По [правилу] «ākāro vā» происходит укорочение [до краткого гласного].


භොති අම්ම භොති අම්මා, භොතියො අම්මා අම්මායො. එවං අන්නා, අන්නා අන්නායො, භොති අන්න භොති අන්නා, භොතියො අන්නා අන්නායො. අම්බා[Pg.84], අම්බා අම්බායො, භොති අම්බ භොති අම්බා, භොතියො අම්බා අම්බායො ඉච්චාදි.

Bhoti amma, bhoti ammā («О мать!»), bhotiyo ammā, ammāyo («О матери!»). Таким же образом: annā, annā, annāyo, bhoti anna, bhoti annā, bhotiyo annā, annāyo. Ambā, ambā, ambāyo, bhoti amba, bhoti ambā, bhotiyo ambā, ambāyo и так далее.


ආකාරන්තං.

[Существительные] на долгое «ā» (Ākāranta).


ඉකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො රත්තිසද්දො;

තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, රත්ති.

Слово «ratti» (ночь) — женского рода с окончанием на краткий «i». Точно так же происходит присоединение окончаний «si» и т. д., отбрасывание «si», [получается форма] «ratti».


බහුවචනෙ ‘‘සඤ්ඤා, ඉවණ්ණුවණ්ණා’’ති ච වත්තතෙ.

Во множественном числе привлекаются [термины] «saññā» и «ivaṇṇuvaṇṇā».


182. තෙ ඉත්ථිඛ්‍යා පො.

182. Они в женском роде [называются] «pa» (Te itthikhyā po).


ඉත්ථියා ආඛ්‍යා සඤ්ඤා ඉත්ථිඛ්‍යා, ලිඞ්ගස්සන්තා තෙ ඉවණ්ණුවණ්ණා යදා ඉත්ථිඛ්‍යා, තදා පසඤ්ඤා හොන්තීති පසඤ්ඤායං ‘‘ඝපතො චා’’තිආදිනා යොලොපො, ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. රත්තී රත්තියො රත්‍යො වා, හෙ රත්ති, හෙ රත්තී හෙ රත්තියො.

Обозначение женского рода называется «itthikhyā». Когда конечные «i-vaṇṇa» и «u-vaṇṇa» основы обозначают женский род, они получают наименование «pa». При наличии наименования «pa» по [правилу] «ghapato ca...» окончание «yo» отбрасывается, а по «yosu kata...» происходит удлинение [гласного]. [Формы именительного падежа множественного числа]: rattī, rattiyo или ratyo («ночи»); [звательный падеж]: he ratti («о ночь!»), he rattī, he rattiyo («о ночи!»).


‘‘අංමො’’තිආදිනා නිග්ගහීතං, රත්තිං, රත්තී රත්තියො;

තතියාදීසු ‘‘එකවචනානං, නාදීන’’න්ති ච වත්තතෙ.

По [правилу] «aṃmo...» добавляется ниггахита: rattiṃ (винительный ед. ч.), rattī, rattiyo (винительный мн. ч.). В третьем и последующих падежах привлекаются слова «ekavacanānaṃ» и «nādīnaṃ».


183. පතො යා.

183. После «pa» [окончания становятся] «yā» (Pato yā).


පසඤ්ඤතො ඉවණ්ණුවණ්ණෙහි පරෙසං නාදීනමෙකවචනානං විභත්තිගණානං යාආදෙසො හොති. රත්තියා, රත්තීහි රත්තීභි රත්තිහි රත්තිභි, රත්තියා, රත්තීනං රත්තිනං.

После гласных «i» и «u», имеющих наименование «pa», группы падежных окончаний единственного числа от «nā» и далее замещаются на «yā». [Формы]: rattiyā (творительный ед. ч.), rattīhi / rattībhi / rattihi / rattibhi (творительный мн. ч.), rattiyā (дательный ед. ч.), rattīnaṃ / rattinaṃ (дательный мн. ч.).


පඤ්චමියං –

В пятом (отложительном) падеже —


184. අමා පතො ස්මිංස්මානං වා.

184. После «pa» для [окончаний] «smiṃ» и «smā» опционально [применяются замены] «aṃ» и «ā» (Amā pato smiṃsmānaṃ vā).


පඉච්චෙතස්මා පරෙසං ස්මිං ස්මාඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං අං ආආදෙසා හොන්ති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො[Pg.85], තෙන උවණ්ණන්තතො න හොන්ති, ඉවණ්ණන්තතොපි යථාපයොගං.

После [основы с наименованием] «pa» окончания «smiṃ» и «smā» соответственно опционально замещаются на «aṃ» и «ā». Слово «vā» здесь несёт смысл строго ограниченной опциональности (vavatthitavibhāsā), поэтому после основ на «u» эти замены не происходят, а после основ на «i» применяются согласно употреблению.


‘‘සරෙ, යකාරො’’ති ච වත්තතෙ, සීහමණ්ඩූකගතීහි යොවචනෙකවචනග්ගහණඤ්ච.

Привлекаются [слова] «sare» и «yakāro», а путем перескакивания (sīhamaṇḍūkagati, «походкой льва и лягушки») подхватываются указания на множественное («yo») и единственное числа.


185. පසඤ්ඤස්ස ච.

185. И для того, что имеет наименование «pa» (Pasaññassa ca).


පසඤ්ඤස්ස ඉවණ්ණස්ස යොවචනෙකවචනවිභත්තීනමාදෙසෙ සරෙ පරෙ යකාරො හොති. එත්ථ ච යකාරස්සෙවාධිකාරතො පසඤ්ඤග්ගහණෙන ඉවණ්ණොව ගය්හති, චග්ගහණං ‘‘රත්තො’’තිආදීසු නිවත්තනත්ථං. රත්‍යා රත්තියා, රත්තීහි රත්තීභි රත්තිහි රත්තිභි, රත්තියා, රත්තීනං රත්තිනං. ස්මිංවචනෙ අමාදෙසයකාරාදෙසා, රත්‍යං. ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති යංආදෙසො, රත්තියං.

Для гласного «i», имеющего наименование «pa», при последующем гласном замене для окончаний множественного («yo») или единственного числа появляется буква «ya». При этом, поскольку контекстное правило распространяется только на гласный «ya», под наименованием «pa» понимается только «i-vaṇṇa», а включение слова «ca» служит для исключения таких форм, как «ratto». [Формы отложительного падежа единственного числа]: ratyā, rattiyā; [множественного числа]: rattīhi, rattībhi, rattihi, rattibhi. [Дательный/родительный ед. ч.]: rattiyā; [множественное число]: rattīnaṃ, rattinaṃ. В местном падеже единственного числа при замене на «aṃ» и подстановке «ya» [получается] «ratyaṃ»; при замене на «yaṃ» по [правилу] «Ghapato smiṃ yaṃ vā» — «rattiyaṃ».


අඤ්ඤත්ථ ‘‘අං, ස්මිං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

В других местах привлекаются [слова] «aṃ», «smiṃ» и «vā».


186. ආදිතො ඔ ච.

186. И после [слова] «ādi» и др. [появляется] «o» (Ādito o ca).


ආදිඉච්චෙතස්මා ස්මිංවචනස්ස අං ඔආදෙසා හොන්ති වා. චසද්දෙන අඤ්ඤස්මාපි ආ අං ඔආදෙසා. රත්‍යා රත්තිං රත්තො රත්තියා, රත්තීසු රත්තිසු.

После слова «ādi» и подобных ему окончание местного падежа «smiṃ» опционально замещается на «aṃ» и «o». Словом «ca» указывается, что и после других [слов] происходят замены на «ā», «aṃ» и «o». [Формы местного падежа единственного числа]: ratyā, rattiṃ, ratto, rattiyā; [множественного числа]: rattīsu, rattisu.


එවමඤ්ඤානිපි –

Таким же образом [склоняются] и другие [слова на краткий «i» женского рода]:


පත්ති යුත්ති වුත්ති කිත්ති, මුත්ති තිත්ති ඛන්ති කන්ති;

සන්ති තන්ති සිද්ධි සුද්ධි, ඉද්ධි වුද්ධි බුද්ධි බොධි.

Patti (получение/пехота), yutti (сообразность), vutti (поведение/правило), kitti (слава), mutti (освобождение), titti (удовлетворение), khanti (терпение), kanti (красота); santi (покой), tanti (струна/канон), siddhi (успех), suddhi (чистота), iddhi (сверхъестественная сила), vuddhi (рост), buddhi (интеллект), bodhi (просветление).


භූමි ජාති පීති සූති, නන්දි සන්ධි සාණි කොටි;

දිට්ඨි වුඩ්ඪි තුට්ඨි යට්ඨි, පාළි ආළි නාළි කෙළි;

සති මති ගති චුති, ධිති යුවති විකති.

Bhūmi (земля), jāti (рождение), pīti (восторг), sūti (рождение); nandi (радость), sandhi (соединение), sāṇi (занавес), koṭi (вершина/десять миллионов); diṭṭhi (воззрение), vuḍḍhi (рост), tuṭṭhi (довольство), yaṭṭhi (посох); pāḷi (текст/канон), āḷi (дамба), nāḷi (мера объема), keḷi (игра); sati (памятование), mati (ум), gati (участь перерождения), cuti (умирание); dhiti (стойкость), yuvati (девушка), vikati (видоизменение).


රති රුචි රස්මි අසනි වසනි ඔසධි අඞ්ගුලි ධූලි දුන්දුභි දොණි අටවි ඡවි ආදීනි ඉකාරන්තනාමානි.

Rati, ruci, rasmi, asani, vasani, osadhi, aṅguli, dhūli, dundubhi, doṇi, aṭavi, chavi и другие — это имена, оканчивающиеся на „-i“.


ඉකාරන්තං.

[Раздел об именах,] оканчивающихся на „-i“ [завершен].


ඊකාරන්තො [Pg.86] ඉත්ථිලිඞ්ගො ඉත්ථීසද්දො;

‘‘ඉත්ථ’’ඉතීධ ‘‘ඉත්ථියං, පච්චයො’’ති ච වත්තතෙ.

Слово „itthī“ (женщина) женского рода, оканчивающееся на „-ī“. Здесь из [правила] „ittha“ привносятся слова „itthiyaṃ“ (в женском роде) и „paccayo“ (суффикс).


187. නදාදිතො වා ඊ.

187. Nadādito vā ī (После слов, начинающихся с „nadī“, необязательно [добавляется суффикс] „-ī“).


නදාදිතො වා අනදාදිතො වා ඉත්ථියං වත්තමානා ලිඞ්ගම්හා ඊප්පච්චයො හොති. වාග්ගහණමනදාදිසම්පිණ්ඩනත්ථං, තෙන පුථුගවාදිතො ච ඊ.

В женском роде после основ, как начинающихся с „nadī“, так и не начинающихся с „nadī“, добавляется суффикс „-ī“. Употребление слова „vā“ служит для объединения основ, не начинающихся с „nadī“; благодаря этому [суффикс] „-ī“ [добавляется] также после слов „puthu“, „go“ и т. д.


සරලොපෙ ‘‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ’’ති අසවණ්ණෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ඉත්ථී, ඉත්ථී ‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනා රස්සත්තං, ඉත්ථියො. සම්බොධනෙ ‘‘ඣලපා රස්ස’’න්ති රස්සත්තං. භොති ඉත්ථි, භොතියො ඉත්ථී ඉත්ථියො.

При усечении гласного, когда согласно правилу „kvacāsavaṇṇaṃ lutte“ и др. встречается неродственный гласный, применяется так называемое „естественное состояние“ (pakatibhāvo), после чего происходит присоединение падежных окончаний, начиная с „si“ (syādyuppatti). [Так получаются формы:] itthī [именительный падеж, единственное число], itthī [именительный падеж, множественное число]. По правилу „agho rassa“ и др. происходит сокращение [гласного], [отсюда] itthiyo. В звательном падеже по правилу „jhalapā rassa“ происходит сокращение: bhoti itthi, bhotiyo itthī itthiyo.


දුතියෙකවචනෙ ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

В винительном падеже единственного числа из правила „ghapato smiṃ yaṃ vā“ привносится слово „vā“.


188. අං යමීතො පසඤ්ඤතො.

188. Aṃ yamīto pasaññato (Окончание „-aṃ“ необязательно заменяется на „-yaṃ“ после основы на „-ī“, имеющей обозначение „pa“).


පසඤ්ඤතො ඊකාරතො පරස්ස අංවචනස්ස යං හොති වා. ඉත්ථියං ඉත්ථිං, ඉත්ථී ඉත්ථියො, ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි ඉත්ථීභි, ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං, ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි ඉත්ථීභි, ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං, ඉත්ථියං ඉත්ථියා, ඉත්ථීසු.

После гласного „-ī“, имеющего обозначение „pa“, окончание винительного падежа „-aṃ“ необязательно заменяется на „-yaṃ“. [Склонение слова itthī:] itthiyaṃ, itthiṃ [винительный падеж, единственное число], itthī, itthiyo [винительный падеж, множественное число], itthiyā [творительный падеж, единственное число], itthīhi, itthībhi [творительный падеж, множественное число], itthiyā [дательный падеж, единственное число], itthīnaṃ [дательный падеж, множественное число], itthiyā [отложительный падеж, единственное число], itthīhi, itthībhi [отложительный падеж, множественное число], itthiyā [родительный падеж, единственное число], itthīnaṃ [родительный падеж, множественное число], itthiyaṃ, itthiyā [местный падеж, единственное число], itthīsu [местный падеж, множественное число].


එවං නදී, නදී. යොලොපාභාවෙ ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුසද්දෙන යොනමොකාරො ච, ‘‘පසඤ්ඤස්ස චා’’ති ඊකාරස්ස යකාරො, ‘‘යවතං තලන’’ඉච්චාදිනා ද්‍යස්ස ජකාරො, ද්විත්තං. නජ්ජො සන්දන්ති, නදියො.

Точно так же склоняется слово „nadī“ (река), nadī. При отсутствии усечения окончания „-yo“, в силу слова „tu“ в правиле „tato yonamo tū“ окончание „-yo“ заменяется на „-o“, а по правилу „pasaññassa cā“ гласный „-ī“ заменяется на „-y-“. По правилу „yavataṃ talana“ и др. сочетание „dy“ переходит в „j“, и происходит удвоение. [Так получаются формы:] „Najjo sandanti“ (Реки текут) или „nadiyo“.


එත්ථ [Pg.87] චෙවං සිජ්ඣන්තානං නජ්ජොආදීනං වුත්තියං ආනත්තග්ගහණාදිනා නිප්ඵාදනං අත්‍රජ සුගතාදීනං විය නිප්ඵාදනූපායන්තරදස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං.

Следует понимать, что образование таких слов, как „najjo“ и др., достигаемое здесь таким образом, посредством упоминания „ānatta“ и т. д. в комментарии (vutti), приводится для демонстрации иного способа образования, подобно словам „atraja“, „sugata“ и т. д.


හෙ නදි, හෙ නදී හෙ නජ්ජො හෙ නදියො, නදියං නදිං, නදී නජ්ජො නදියො.

He nadi [звательный падеж, единственное число], he nadī, he najjo, he nadiyo [звательный падеж, множественное число], nadiyaṃ, nadiṃ [винительный падеж, единственное число], nadī, najjo, nadiyo [винительный падеж, множественное число].


අමාදිසුත්තෙ ආ පතොති යොගවිභාගෙන ක්වචි නාසානඤ්චාත්තං, තෙන න ජච්චා වසලො හොති, පථබ්‍යා එකරජ්ජෙනාති ආදි ච සිජ්ඣති, පුරෙ විය යකාරජකාරාදෙසද්විත්තානි.

В сутре, начинающейся с „am“, благодаря разделению правила (yogavibhāga) „ā pato“ иногда происходит замена назального звука на „a“ и т. д. Благодаря этому образуются такие формы, как „na jaccā vasalo hoti“ (не по рождению человек становится изгоем), „pathabyā ekarajjena“ (единовластным правлением над землей) и т. д. Замена на „y“ и „j“, а также удвоение происходят так же, как и ранее.


නජ්ජා කතං නදියා, නදීහි නදීභි, නජ්ජා නදියා, නදීනං, නජ්ජා නදියා, නදීහි නදීභි, නජ්ජා නදියා, නදීනං, නජ්ජං නදියං නදියා, නදීසු.

Najjā kataṃ, nadiyā [творительный падеж, единственное число], nadīhi, nadībhi [творительный падеж, множественное число], najjā, nadiyā [дательный падеж, единственное число], nadīnaṃ [дательный падеж, множественное число], najjā, nadiyā [отложительный падеж, единственное число], nadīhi, nadībhi [отложительный падеж, множественное число], najjā, nadiyā [родительный падеж, единственное число], nadīnaṃ [родительный падеж, множественное число], najjaṃ, nadiyaṃ, nadiyā [местный падеж, единственное число], nadīsu [местный падеж, множественное число].


අඤ්ඤෙපි –

Другие [слова] также:


මහී වෙතරණී වාපී, පාටලී කදලී ඝටී;

නාරී කුමාරී තරුණී, වාරුණී බ්‍රාහ්මණී සඛී.

Mahī (земля), vetaraṇī (река Ветарани), vāpī (пруд), pāṭalī (дерево патали), kadalī (банан), ghaṭī (горшок); nārī (женщина), kumārī (девочка), taruṇī (молодая женщина), vāruṇī (хмельной напиток), brāhmaṇī (брахманка), sakhī (подруга) —


ගන්ධබ්බී කින්නරී නාගී, දෙවී යක්ඛී අජී මිගී;

වානරී සූකරී සීහී, හංසී කාකී ච කුක්කුටී –

Gandhabbī (гандхарви), kinnarī (киннари), nāgī (нагиня), devī (богиня), yakkhī (якшини), ajī (коза), migī (лань); vānarī (обезьяна-самка), sūkarī (свинья), sīhī (львица), haṃsī (гусыня), kākī (ворона) и kukkuṭī (курица) —


ඉච්චාදයො ඉත්ථීසද්දසමා.

эти и подобные им слова склоняются так же, как слово „itthī“.


තථෙව මාතුලසද්දතො ඊප්පච්චයෙ කතෙ –

Точно так же, когда к слову „mātula“ (дядя по матери) добавляется суффикс „-ī“:


189. මාතුලාදීනමානත්තමීකාරෙ.

189. Mātulādīnamānattamīkāre (Перед гласным „-ī“ к основам „mātula“ и др. добавляется приращение „-ān-“).


මාතුල අය්‍යකවරුණඉච්චෙවමාදීනමන්තො ආනත්තමාපජ්ජතෙ ඊකාරෙ පච්චයෙ පරෙ, අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, සරලොපාදි. මාතුලානී, එවං අය්‍යකානී, වරුණානී, සෙසං ඉත්ථීසද්දසමං.

Конечная часть слов „mātula“, „ayyaka“, „varuṇa“ и т. д. получает приращение „-ān-“ перед суффиксом „-ī“. Родительный падеж [в правиле] употреблен по отношению к концу слова (anta). Происходит усечение гласного и т. д. [Так получаются формы:] mātulānī (тетя по матери), подобно этому ayyakānī (бабушка), varuṇānī (жена Варуны). Остальное склонение аналогично слову „itthī“.


අනදාදීසු [Pg.88] පුථුසද්දතො ඊප්පච්චයො. ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන උකාරස්ස අවාදෙසො. පුථවී, පුථවියො. සස්මා ස්මිංසු පුථබ්‍යා පුථවියා, පුථබ්‍යා පුථවියා, පුථබ්‍යං පුථවියං පුථවියා ඉච්චාදි.

Среди слов, не начинающихся с „nadī“, к слову „puthu“ добавляется суффикс „-ī“. В силу слова „ca“ в правиле „o sare cā“ происходит замена гласного „u“ на „ava“. [Так получаются формы:] puthavī (земля), puthaviyo. В отложительном, родительном и местном падежах (sasmā smiṃsu) образуются формы puthabyā, puthaviyā; puthabyā, puthaviyā; puthabyaṃ, puthaviyaṃ, puthaviyā и т. д.


ගොසද්දතො ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊප්පච්චයො. මහාවුත්තිනා වා ‘‘ගාව සෙ’’ති එත්ථ ගාවඉති යොගවිභාගෙන වා ඔකාරස්ස ආවාදෙසො. ගාවී, ගාවී ගාවියො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං.

От слова „go“ по правилу „nadādito vā ī“ добавляется суффикс „-ī“. Или же, согласно Махавутти, путем разделения правила „gāva se“ на „gāva“, гласный „o“ необязательно заменяется на „āva“. [Так получаются формы:] gāvī (корова), gāvī, gāviyo и т. д., что аналогично слову „itthī“.


‘‘මානව’’ඉතීධ ‘‘ඉත්ථියං, වා, ඊ’’ති ච වත්තතෙ.

Здесь применительно к слову „mānava“ привносятся слова „itthiyaṃ“ (в женском роде), „vā“ (необязательно) и „ī“ (суффикс „-ī“).


190. ණව ණික ණෙය්‍ය ණන්තුහි.

190. Ṇava ṇika ṇeyya ṇantuhi (После основ, оканчивающихся на суффиксы „-ṇava“, „-ṇika“, „-ṇeyya“ и „-ṇantu“, в женском роде добавляется суффикс „-ī“).


ණව ණික ණෙය්‍ය ණන්තුප්පච්චයන්තෙහි ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ඊප්පච්චයො හොති. වාධිකාරො කත්ථචි නිවත්තනත්ථො, සරලොපාදි. මානවී, එවං නාවිකී, වෙනතෙය්‍යී, ගොතමී.

После основ, оканчивающихся на суффиксы „-ṇava“, „-ṇika“, „-ṇeyya“ и „-ṇantu“ и выражающих женский род, добавляется суффикс „-ī“. Полномочие слова „vā“ (необязательно) служит для исключения в некоторых случаях. Происходит усечение гласного и т. д. [Так получаются формы:] mānavī (девушка), подобно этому nāvikī (морячка), venateyyī (дочь Винаты), gotamī (женщина из рода Готамы).


‘‘ගුණවන්තු ඊ’’ඉතීධ ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Здесь применительно к „guṇavantu“ и „ī“ привносится слово „vā“.


191. න්තුස්ස තමීකාරෙ.

191. Ntussa tamīkāre (Суффикс „-ntu“ необязательно заменяется на „-ta“ перед суффиксом „-ī“).


සබ්බස්සෙව න්තුප්පච්චයස්ස තකාරො හොති වා ඊකාරප්පච්චයෙ පරෙ, අඤ්ඤත්ථ සරලොපාදි. ගුණවතී, ගුණවතී ගුණවතියො, ගුණවන්තී, ගුණවන්තී ගුණවන්තියො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං.

Весь суффикс „-ntu“ необязательно заменяется на „ta“ перед суффиксом „-ī“; в противном случае происходит усечение гласного и т. д. [Так получаются формы:] guṇavatī, guṇavatī, guṇavatiyo; [или] guṇavantī, guṇavantī, guṇavantiyo и т. д., что аналогично слову „itthī“.


එවං කුලවතී, සීලවතී, යසවතී, රූපවතී, සතිමතී, ගොත්තමතී.

Точно так же: kulavatī (благородного происхождения), sīlavatī (добродетельная), yasavatī (славная), rūpavatī (красивая), satimatī (осознанная), gottamatī (из рода Готамы).


මහන්තසද්දතො ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊප්පච්චයො, න්තුබ්‍යපදෙසො විකප්පෙන තකාරාදෙසො. මහතී මහන්තී.

От слова „mahanta“ (великий) по правилу „nadādito vā ī“ добавляется суффикс „-ī“, при этом часть, обозначаемая как „ntu“, необязательно заменяется на „ta“. [Так получаются формы:] mahatī, mahantī.


‘‘භවන්ත ඊ’’ඉතීධ ‘‘ඊකාරෙ’’ති වත්තතෙ.

Здесь применительно к „bhavanta“ и „ī“ привносится слово „īkāre“ (перед гласным „-ī“).


192. භවතො [Pg.89] භොතො.

192. Bhavato bhoto (Слово „bhavanta“ заменяется на „bhota“ перед женским суффиксом „-ī“).


සබ්බස්සෙව භවන්තසද්දස්ස භොතාදෙසො හොති ඊකාරෙ ඉත්ථිගතෙ පරෙ. සා භොතී, භොතී භොතියො, හෙ භොති, හෙ භොතී භොතියො ඉච්චාදි.

Всё слово „bhavanta“ целиком заменяется на „bhota“ перед женским суффиксом „-ī“. [Так получаются формы:] sā bhotī (она, госпожа), bhotī, bhotiyo, he bhoti [звательный падеж, единственное число], he bhotī, bhotiyo [звательный падеж, множественное число] и т. д.


‘‘භික්ඛු’’ ඉතීධ ‘‘ඉත්ථිය’’න්ති වත්තතෙ ‘‘වා’’ති ච.

Здесь применительно к слову „bhikkhu“ привносятся слова „itthiyaṃ“ (в женском роде) и „vā“ (необязательно).


193. පතිභික්ඛුරාජීකාරන්තෙහි ඉනී.

193. Patibhikkhurājīkārantehi inī (После слов „pati“, „bhikkhu“, „rāja“ и слов, оканчивающихся на „-ī“, добавляется суффикс „-inī“).


පති භික්ඛු රාජ ඉච්චෙතෙහි ඊකාරන්තෙහි ච ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ඉනීප්පච්චයො හොති.

После слов „pati“, „bhikkhu“, „rāja“ и основ, оканчивающихся на „-ī“ и выражающих женский род, добавляется суффикс „-inī“.


‘‘සරලොපො’මාදෙස’’ඉච්චාදිසුත්තෙ තුග්ගහණෙන ක්වචි පුබ්බලොපස්ස නිසෙධනතො ‘‘වා පරො අසරූපා’’ති සරලොපො. භික්ඛුනී, භික්ඛුනී භික්ඛුනියො ඉච්චාදි.

Благодаря употреблению слова „tu“ в сутре, начинающейся с „saralopo'mādesa“, из-за запрета на усечение предшествующего гласного в некоторых случаях, происходит усечение гласного по правилу „vā paro asarūpā“. [Так получаются формы:] bhikkhunī (монахиня), bhikkhunī, bhikkhuniyo и т. д.


ගහපතිසද්දතො ඉනී, ‘‘අත්ත’’මිති වත්තතෙ.

От слова „gahapati“ добавляется суффикс „-inī“, при этом привносится слово „attaṃ“ (замена на „a“).


194. පතිස්සිනීම්හි.

194. Patissinīmhi (Конечный гласный слова „pati“ заменяется на „a“ перед суффиксом „-inī“).


පතිසද්දස්ස අන්තො අත්තමාපජ්ජතෙ ඉනීප්පච්චයෙ පරෙ. තථෙව පරසරෙ ලුත්තෙ ‘‘පුබ්බො චා’’ති දීඝො, ගහපතානී.

Конечный гласный слова „pati“ заменяется на „a“ перед суффиксом „-inī“. Точно так же при усечении последующего гласного происходит удлинение по правилу „pubbo ca“. [Так получается форма:] gahapatānī (хозяйка дома).


තථෙව රාජසද්දතො ඉනී, සරලොපපකතිභාවා, රාජිනී. ඊකාරන්තෙසු දණ්ඩීසද්දතො ඉනී, සරලොපාදි, දණ්ඩිනී, දණ්ඩිනී දණ්ඩිනියො, එවං හත්ථිනී, මෙධාවිනී, තපස්සිනී, පියභාණිනී ඉච්චාදි.

Точно так же от слова „rāja“ добавляется суффикс „-inī“; путем усечения гласного и сохранения естественного состояния образуется „rājinī“ (царица). Среди слов, оканчивающихся на „-ī“, от слова „daṇḍī“ добавляется суффикс „-inī“; путем усечения гласного и т. д. образуется „daṇḍinī“ (держащая посох), daṇḍinī, daṇḍiniyo. Подобно этому: hatthinī (слониха), medhāvinī (мудрая женщина), tapassinī (аскетка), piyabhāṇinī (приятно говорящая) и т. д.


‘‘පොක්ඛරිනී’’ ඉතීධ ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරනකාරානං අකාරණකාරාදෙසා, පොක්ඛරණී, පොක්ඛරණී. ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති සුත්තෙ තුග්ගහණෙන යොනමොකාරො [Pg.90] ච, ඊකාරස්ස යකාරො, ‘‘යවත’’මිච්චාදිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන ණ්‍යස්ස ඤකාරො, ද්විත්තං. පොක්ඛරඤ්ඤො පොක්ඛරණියො වා ඉච්චාදි.

В слове „pokkharinī“ по правилу „tesu vuddhī“ и др. происходит замена гласного „i“ на „a“ и согласного „n“ на „ṇ“, [отсюда] pokkharaṇī (лотосовый пруд), pokkharaṇī. Благодаря употреблению слова „tu“ в сутре „tato yonamo tū“ окончание „-yo“ заменяется на „-o“, гласный „-ī“ заменяется на „-y-“, а благодаря употреблению буквы „ka“ в сутре „yavataṃ...“ сочетание „ṇy“ заменяется на „ñ“ с удвоением [в „ññ“]. [Так получаются формы:] pokkharañño или pokkharaṇiyo и т. д.


වාධිකාරො අනුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන විදූ යක්ඛාදිතොපි ඉනී, පරචිත්තවිදුනී, සරලොපරස්සත්තානි, පරචිත්තවිදුනී පරචිත්තවිදුනියො, යක්ඛිනී යක්ඛිනියො, සීහිනී සීහිනියො ඉච්චාදි.

Полномочие слова „vā“ служит для включения неупомянутого; благодаря этому суффикс „-inī“ добавляется также после слов „vidū“, „yakkha“ и т. д. [Так получаются формы:] paracittavidunī (знающая чужие мысли); путем усечения гласного и сокращения образуются формы paracittavidunī, paracittaviduniyo; yakkhinī, yakkhiniyo (якшини); sīhinī, sīhiniyo (львица) и т. д.


ඊකාරන්තං.

[Раздел об именах,] оканчивающихся на „-ī“ [завершен].


උකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො යාගුසද්දො.

Слово „yāgu“ (рисовый отвар) женского рода, оканчивающееся на „-u“.


තස්ස රත්තිසද්දස්සෙව රූපනයො. අමාදෙසාදිඅභාවොව විසෙසො.

Его склонение аналогично слову „ratti“ (ночь). Единственное отличие состоит в отсутствии замены на „-aṃ“ и т. д.


යාගු, යාගූ යාගුයො, හෙ යාගු, හෙ යාගූ යාගුයො, යාගුං, යාගූ යාගුයො, යාගුයා, යාගූහි යාගූභි යාගුහි යාගුභි, යාගුයා, යාගූනං යාගුනං, යාගුයා, යාගූහි යාගූභි යාගුහි යාගුභි, යාගුයා, යාගූනං යාගුනං, යාගුයං යාගුයා, යාගූසු යාගුසු.

yāgu [именительный падеж, единственное число], yāgū, yāguyo [именительный падеж, множественное число], he yāgu [звательный падеж, единственное число], he yāgū, yāguyo [звательный падеж, множественное число], yāguṃ [винительный падеж, единственное число], yāgū, yāguyo [винительный падеж, множественное число], yāguyā [творительный падеж, единственное число], yāgūhi, yāgūbhi, yāguhi, yāgubhi [творительный падеж, множественное число], yāguyā [дательный падеж, единственное число], yāgūnaṃ, yāgunaṃ [дательный падеж, множественное число], yāguyā [отложительный падеж, единственное число], yāgūhi, yāgūbhi, yāguhi, yāgubhi [отложительный падеж, множественное число], yāguyā [родительный падеж, единственное число], yāgūnaṃ, yāgunaṃ [родительный падеж, множественное число], yāguyaṃ, yāguyā [местный падеж, единственное число], yāgūsu, yāgusu [местный падеж, множественное число].


එවං ධාතු ධෙනු කාසු දද්දු කච්ඡු කණ්ඩු රජ්ජු කරෙණු පියඞ්ගු සස්සුආදීනි.

Точно так же склоняются: dhātu (элемент), dhenu (дойная корова), kāsu (яма), daddu (лишай), kacchu (чесотка), kaṇḍu (зуд), rajju (веревка), kareṇu (слониха), piyaṅgu (лекарственное растение), sassu (свекровь/теща) и другие.


මාතුසද්දස්ස භෙදො. තස්ස පිතුසද්දස්සෙව රූපනයො. ‘‘ආරත්ත’’මිති භාවනිද්දෙසෙන ආරාදෙසාභාවෙ ‘‘පතො යා’’ති යාදෙසොව විසෙසො.

Особенности слова „mātu“ (мать). Его склонение аналогично слову „pitu“ (отец). Единственное отличие состоит в том, что при отсутствии замены на „āra“ (в силу абстрактного обозначения „ārattaṃ“) происходит замена на „yā“ по правилу „pato yā“.


මාතා, මාතරො, භොති මාත, භොති මාතා භොතියො මාතරො, මාතරං, මාතරෙ මාතරො, මාතරා මාතුයා මත්‍යා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරලොපො[Pg.91], රස්සත්තඤ්ච. මාතරෙහි මාතරෙභි මාතූහි මාතූභි මාතුහි මාතුභි, මාතු මාතුස්ස මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං මාතුනං, මාතරා මාතුයා, මාතරෙහි මාතරෙභි මාතූහි මාතූභි, මාතු මාතුස්ස මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං මාතුනං, මාතරි, මාතරෙසු මාතූසු මාතුසු.

mātā [именительный падеж, единственное число], mātaro [именительный падеж, множественное число], bhoti māta [звательный падеж, единственное число], bhoti mātā, bhotiyo mātaro [звательный падеж, множественное число], mātaraṃ [винительный падеж, единственное число], mātare, mātaro [винительный падеж, множественное число], mātarā, mātuyā, matyā [творительный падеж, единственное число] — по правилу „tesu vuddhī“ и др. происходит усечение гласного „u“ и сокращение — mātarehi, mātarebhi, mātūhi, mātūbhi, mātuhi, mātubhi [творительный падеж, множественное число], mātu, mātussa, mātuyā [дательный падеж, единственное число], mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ, mātunaṃ [дательный падеж, множественное число], mātarā, mātuyā [отложительный падеж, единственное число], mātarehi, mātarebhi, mātūhi, mātūbhi [отложительный падеж, множественное число], mātu, mātussa, mātuyā [родительный падеж, единственное число], mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ, mātunaṃ [родительный падеж, множественное число], mātari [местный падеж, единственное число], mātaresu, mātūsu, mātusu [местный падеж, множественное число].


එවං ධීතා, ධීතරො, දුහිතා, දුහිතරො ඉච්චාදි.

Точно так же склоняются: dhītā, dhītaro (дочь), duhitā, duhitaro (дочь) и т. д.


උකාරන්තං.

[Раздел об именах,] оканчивающихся на „-u“ [завершен].


ඌකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො ජම්බූසද්දො.

Слово „jambū“ (джамболан) женского рода, оканчивающееся на „-ū“.


ජම්බූ, ජම්බූ ජම්බුයො, හෙ ජම්බු, හෙ ජම්බූ ජම්බුයො, ජම්බුං, ජම්බූ ජම්බුයො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං.

jambū [именительный падеж, единственное число], jambū, jambuyo [именительный падеж, множественное число], he jambu [звательный падеж, единственное число], he jambū, jambuyo [звательный падеж, множественное число], jambuṃ [винительный падеж, единственное число], jambū, jambuyo [винительный падеж, множественное число] и т. д., что аналогично слову „itthī“.


එවං වධූ ච සරභූ, සරබූ සුතනූ චමූ;

වාමූරූ නාගනාසූරූ, සමානි ඛලු ජම්බුයා.

Точно так же, как „jambū“, склоняются: vadhū (невеста/сноха), sarabhū (река Сарабху), sarabū (ящерица), sutanū (стройная женщина), camū (армия), vāmūrū (женщина с красивыми бедрами), nāganāsūrū (женщина с бедрами, подобными хоботу слона).


ඌකාරන්තං.

[Раздел об именах,] оканчивающихся на „-ū“ [завершен].


ඔකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො ගොසද්දො.

Слово „go“ (корова) женского рода, оканчивающееся на „-o“.


තස්ස පුල්ලිඞ්ගගොසද්දස්සෙව රූපනයො.

Его склонение аналогично мужскому роду слова „go“.


කඤ්ඤා රත්ති නදී ඉත්ථී, මාතුලානී ච භික්ඛුනී;

දණ්ඩිනී යාගු මාතා ච, ජම්බූ ගොතිත්ථිසඞ්ගහො.

Kaññā, ratti, nadī, itthī, mātulānī, bhikkhunī, daṇḍinī, yāgu, mātā, jambū и go — таков свод имен женского рода.


ඉත්ථිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

Женский род завершён.


නපුංසකලිඞ්ග

Средний род.


අථ [Pg.92] නපුංසකලිඞ්ගානි වුච්චන්තෙ.

Далее излагаются [существительные] среднего рода.


අකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො චිත්තසද්දො.

Слово «citta», оканчивающееся на «-a», относится к среднему роду.


පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘චිත්ත සි’’ ඉතීධ –

Как и прежде, происходит присоединение падежных окончаний, начиная с «si»; здесь, в случае «citta + si» —


‘‘නපුංසකෙහි, අතො නිච්ච’’න්ති ච වත්තතෙ.

Применяются правила «Napuṃsakehi» и «ato niccaṃ».


195. සිං.

195. «Siṃ».


සි, අංඉති ද්විපදමිදං. අකාරන්තෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි පරස්ස සිවචනස්ස අං හොති නිච්චං. සරලොපපකතිභාවාදි, චිත්තං.

Это [правило] состоит из двух слов: «si» и «aṃ». После основ среднего рода, оканчивающихся на «-a», окончание именительного падежа единственного числа «si» всегда заменяется на «aṃ». [Затем происходят] усечение гласного, восстановление основы и так далее: «cittaṃ».


බහුවචනෙ ‘‘යොනං නි නපුංසකෙහී’’ති වත්තතෙ.

Во множественном числе применяется [правило] «yonaṃ ni napuṃsakehi».


196. අතො නිච්චං.

196. «Ato niccaṃ».


අකාරන්තෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි යොනං නිච්චං නි හොති. ‘‘සබ්බයොනීනමාඑ’’ති නිස්ස වා ආකාරො. අඤ්ඤත්ථ ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. චිත්තා චිත්තානි.

После основ среднего рода, оканчивающихся на «-a», окончания множественного числа «yo» всегда заменяются на «ni». По правилу «Sabbayonīnamāe» окончание «ni» может факультативно заменяться на «ā». В других случаях по правилу «yosu kata-» и т. д. происходит удлинение [предшествующего гласного]. [Таким образом, получаются формы:] «cittā», «cittāni».


යොනං නිභාවෙ චාඑත්තෙ, සිද්ධෙපි අවිසෙසතො;

‘‘අතො නිච්ච’’න්ති ආරම්භා, ආඑත්තං ක්වචිදෙවිධ.

Хотя замена «yo» на «ni» и переход в «e» установлены без различий, благодаря введению правила «Ato niccaṃ» переход в «ā» и «e» происходит здесь лишь в некоторых случаях.


ආලපනෙ ගලොපො. හෙ චිත්ත, හෙ චිත්තා චිත්තානි, දුතියායං නිස්ස විකප්පෙනෙකාරො. චිත්තං, චිත්තෙ චිත්තානි. සෙසං පුරිසසද්දෙන සමං.

В звательном падеже происходит усечение окончания «si» (ga-lopo). «He citta», «he cittā», «cittāni». В винительном падеже окончание «ni» факультативно заменяется на «e». «Cittaṃ», «citte», «cittāni». Остальное склонение подобно слову «purisa».


එවමඤ්ඤානිපි –

Так же склоняются и другие [слова] —


පුඤ්ඤ පාප ඵල රූප සාධනං,සොත ඝාන සුඛ දුක්ඛ කාරණං;

දාන සීල ධන ඣාන ලොචනං,මූල කූල බල ජාලමඞ්ගලං.

puñña (заслуга), pāpa (зло), phala (плод), rūpa (форма), sādhana (средство), sota (ухо), ghāna (нос), sukha (счастье), dukkha (страдание), kāraṇa (причина), dāna (даяние), sīla (нравственность), dhana (богатство), jhāna (джхана), locana (глаз), mūla (корень), kūla (берег), bala (сила), jāla (сеть), maṅgala (благословение).


නළින [Pg.93] ලිඞ්ග මුඛ’ඞ්ග ජල’ම්බුජං,පුලින ධඤ්ඤ හිරඤ්ඤ පදා’මතං;

පදුම වණ්ණ සුසාන වනා’යුධං,හදය චීවර වත්ථ කුලි’න්ද්‍රියං.

naḷina (лотос), liṅga (род/признак), mukha (рот/лицо), aṅga (часть тела/член), jala (вода), ambuja (лотос), pulina (песчаная отмель), dhañña (зерно), hirañña (золото), pada (стопа/слово), amata (бессмертие), paduma (лотос), vaṇṇa (цвет), susāna (кладбище), vana (лес), āyudha (оружие), hadaya (сердце), cīvara (монашеское облачение), vattha (одежда), kula (семья), indriya (способность).


නයන වදන යානො’දාන සොපාන පානං,භවන භුවන ලොහා’ලාත තුණ්ඩ’ණ්ඩ පීඨං;

කරණ මරණ ඤාණා’රම්මණා’රඤ්ඤ තාණං,චරණ නගර තීරච්ඡත්ත ඡිද්දො’දකානි –

nayana (глаз), vadana (лицо), yāna (колесница/повозка), udāna (вдохновенное изречение), sopāna (лестница), pāna (питьё), bhavana (обитель), bhuvana (мир), loha (металл), alāta (головня), tuṇḍa (клюв), aṇḍa (яйцо), pīṭha (сиденье), karaṇa (делание/орган), maraṇa (смерть), ñāṇa (знание), ārammaṇa (объект ума), arañña (лес), tāṇa (защита), caraṇa (поведение/стопа), nagara (город), tīra (берег), chatta (зонт), chidda (отверстие), udaka (вода) —


ඉච්චාදීනි.

и так далее.


කම්මසද්දස්ස තතියෙකවචනාදීසු රූපභෙදො.

Для слова «kamma» существует различие в формах, начиная с творительного падежа единственного числа.


කම්මං, කම්මා කම්මානි, හෙ කම්ම, හෙ කම්මා කම්මානි, කම්මං, කම්මෙ කම්මානි.

«Kammaṃ», «kammā», «kammāni»; «he kamma», «he kammā», «kammāni»; «kammaṃ», «kamme», «kammāni».


‘‘වා, උ, නාම්හි, චා’’ති ච වත්තතෙ.

Применяются правила «Vā, u, nāmhi, cā».


197. අ කම්මන්තස්ස ච.

197. «A kammantassa ca».


කම්මසද්දන්තස්ස උකාර අකාරාදෙසා හොන්ති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. අන්තග්ගහණෙන ථාමද්ධාදීනමන්තස්සපි උත්තං. චසද්දග්ගහණෙන යුව මඝවානමන්තස්ස ආ හොති ක්වචි නා සුඉච්චෙතෙසු. කම්මුනා කම්මනා කම්මෙන වා, කම්මෙහි කම්මෙභි.

На конце слова «kamma» перед падежным окончанием «nā» факультативно происходят замены на «u» и «a». Благодаря использованию слова «anta» (конец), замена на «u» (uttaṃ) также происходит на конце слов «thāma», «addha» и т. д. Благодаря использованию слова «ca», конец слов «yuva» и «maghava» в некоторых случаях заменяется на «ā» перед окончаниями «nā», «su» и т. д. [Таким образом:] «kammunā», «kammanā» или «kammena»; [во множественном числе:] «kammehi», «kammebhi».


සස්මාසු ‘‘උ නාම්හි චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන පුම කම්මථාමන්තස්ස චුකාරො වා සස්මාසූති උත්තං. කම්මුනො කම්මස්ස, කම්මානං, කම්මුනා කම්මා කම්මම්හා කම්මස්මා, කම්මෙහි කම්මෙභි, කම්මුනො කම්මස්ස, කම්මානං.

Перед окончаниями «sa» и «smā», благодаря слову «ca» в правиле «u nāmhi ca», на конце слов мужского рода, а также слов «kamma» и «thāma» перед «sa» и «smā» факультативно происходит замена на «u» (uttaṃ). [Таким образом:] «kammuno», «kammassa»; «kammānaṃ»; «kammunā», «kammā», «kammamhā», «kammasmā»; «kammehi», «kammebhi»; «kammuno», «kammassa»; «kammānaṃ».


ස්මිංවචනෙ ‘‘බ්‍රහ්මතො තු ස්මිංනී’’ති එත්ථ තුසද්දෙන ක්වචි නි හොති. කම්මනි කම්මෙ කම්මම්හි කම්මස්මිං, කම්මෙසු.

В местном падеже (при окончании «smiṃ»), благодаря слову «tu» в правиле «brahmato tu smiṃni», в некоторых случаях происходит замена на «ni». [Таким образом:] «kammani», «kamme», «kammamhi», «kammasmiṃ»; [во множественном числе:] «kammesu».


එවං [Pg.94] ථාමුනා ථාමෙන ථාමසා වා, ථාමුනො ථාමස්ස, ථාමුනා ථාමා. අද්ධුනා, අද්ධුනො ඉච්චාදි පුරිමසමං.

Точно так же: «thāmunā», «thāmena» или «thāmasā»; «thāmuno», «thāmassa»; «thāmunā», «thāmā». Формы «addhunā», «addhuno» и т. д. аналогичны предыдущим.


ගුණවන්තු සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්ස, සිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

«Guṇavantu + si». Применяются правила «savibhattissa», «ntussa», «simhi».


198. අං නපුංසකෙ.

198. «Aṃ napuṃsake».


නපුංසකෙ වත්තමානස්ස ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධිනො න්තුප්පච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස අං හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවං චිත්තං.

У основы среднего рода суффикс «ntu» вместе с падежным окончанием заменяется на «aṃ» перед окончанием «si». [Таким образом:] «guṇavaṃ cittaṃ».


යොම්හි ‘‘න්තුස්සන්තො යොසු චා’’ති අත්තං, ඉකාරො ච. ගුණවන්ති, ගුණවන්තානි, සෙසං ඤෙය්‍යං.

Перед окончанием «yo», по правилу «ntussanto yosu ca», происходит замена на «a» (attaṃ), а также на «i». [Таким образом:] «guṇavanti», «guṇavantāni». Остальное следует понимать аналогично.


ගච්ඡන්ත සි, ‘‘සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අ’’මිති අං. ගච්ඡං ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තා ගච්ඡන්තානි.

«Gacchanta + si». По правилу «simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ» происходит замена на «aṃ». [Таким образом:] «gacchaṃ», «gacchantaṃ»; [во множественном числе:] «gacchantā», «gacchantāni».


අකාරන්තං.

[Раздел об основах], оканчивающихся на «-a» [завершён].


ආකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො අස්සද්ධාසද්දො.

Слово «assaddhā», оканчивающееся на «-ā», относится к среднему роду.


‘‘අස්සද්ධා’’ඉති ඨිතෙ –

Когда установлено «assaddhā» —


‘‘සමාසස්සා’’ති අධිකිච්ච ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති සමාසන්තස්ස රස්සත්තං, සමාසත්තා නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. සෙසං චිත්තසමං.

Под заголовком «Samāsassa», по правилу «saro rasso napuṃsake», происходит сокращение гласного на конце сложного слова. Поскольку это сложное слово, оно получает статус имени (nāma-byapadesa), после чего происходит присоединение падежных окончаний, начиная с «si». Остальное склонение подобно слову «citta».


අස්සද්ධං කුලං, අස්සද්ධා අස්සද්ධානි කුලානි ඉච්චාදි.

«Assaddhaṃ kulaṃ»; [во множественном числе:] «assaddhā», «assaddhāni kulāni» и так далее.


තථා මුඛනාසිකාසද්දො. තස්ස ද්වන්දෙකත්තා සබ්බත්ථෙකවචනමෙව. මුඛනාසිකං, හෙ මුඛනාසික, මුඛනාසිකං, මුඛනාසිකෙන ඉච්චාදි.

Точно так же склоняется слово «mukhanāsikā». Поскольку это собирательное сложное слово (dvanda-ekatta), во всех падежах оно употребляется только в единственном числе. [Таким образом:] «mukhanāsikaṃ», «he mukhanāsika», «mukhanāsikaṃ», «mukhanāsikena» и так далее.


ආකාරන්තං.

[Раздел об основах], оканчивающихся на «-ā» [завершён].


ඉකාරන්තො [Pg.95] නපුංසකලිඞ්ගො අට්ඨිසද්දො.

Слово «aṭṭhi», оканчивающееся на «-i», относится к среднему роду.


ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, අට්ඨි.

Присоединение падежных окончаний, начиная с «si», усечение окончания «si», [таким образом:] «aṭṭhi».


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Применяется правило «Vā».


199. යොනං නි නපුංසකෙහි.

199. «yonaṃ ni napuṃsakehi».


නපුංසකලිඞ්ගෙහි පරෙසං සබ්බෙසං යොනං නි හොති වා.

После основ среднего рода все окончания множественного числа «yo» факультативно заменяются на «ni».


අට්ඨීනි, අඤ්ඤත්ථ නිච්චං යොලොපො, දීඝො ච, අට්ඨී, තථා හෙ අට්ඨි, හෙ අට්ඨී අට්ඨීනි, අට්ඨිං, අට්ඨී අට්ඨීනි, අට්ඨිනා ඉච්චාදි අග්ගිසද්දසමං.

[Таким образом:] «aṭṭhīni». В других случаях всегда происходит усечение окончания «yo» и удлинение [предшествующего гласного]: «aṭṭhī». Точно так же в звательном падеже: «he aṭṭhi», «he aṭṭhī», «aṭṭhīni»; в винительном падеже: «aṭṭhiṃ», «aṭṭhī», «aṭṭhīni»; в творительном падеже: «aṭṭhinā» и так далее, что аналогично склонению слова «aggi».


එවං සත්ථි දධි වාරි අක්ඛි අච්ඡි අච්චි ඉච්චාදීනි.

Точно так же склоняются слова «satthi» (бедро), «dadhi» (простокваша), «vāri» (вода), «akkhi» (глаз), «acchi» (глаз), «acci» (пламя) и так далее.


ඉකාරන්තං.

[Раздел об основах], оканчивающихся на «-i» [завершён].


ඊකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො සුඛකාරීසද්දො.

Слово «sukhakārī», оканчивающееся на «-ī», относится к среднему роду.


‘‘සුඛභාරී සි’’ ඉතීධ අනපුංසකත්තාභාවා සිස්මිම්පි ‘‘අඝො රස්ස’’මිච්චාදිනා රස්සත්තං, සිලොපො. සුඛකාරි දානං, සුඛකාරී සුඛකාරීනි, හෙ සුඛකාරි, හෙ සුඛකාරී හෙ සුඛකාරීනි, සුඛකාරිනං සුඛකාරිං, සුඛකාරී සුඛකාරීනි.

Здесь, в случае «sukhakārī + si», ввиду отсутствия немужского/неженского статуса (то есть поскольку это средний род), даже перед окончанием «si» по правилу «agho rassaṃ» и т. д. происходит сокращение гласного, а также усечение окончания «si». [Таким образом:] «sukhakāri dānaṃ»; [во множественном числе:] «sukhakārī», «sukhakārīni»; в звательном падеже: «he sukhakāri», «he sukhakārī», «he sukhakārīni»; в винительном падеже: «sukhakārinaṃ», «sukhakāriṃ», «sukhakārī», «sukhakārīni».


සෙසං දණ්ඩීසද්දසමං. එවං සීඝයායීආදීනි.

Остальное склонение подобно слову «daṇḍī». Точно так же склоняются слова «sīghayāyī» и так далее.


ඊකාරන්තං.

[Раздел об основах], оканчивающихся на «-ī» [завершён].


උකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො ආයුසද්දො. තස්ස අට්ඨිසද්දස්සෙව රූපනයො.

Слово «āyu», оканчивающееся на «-u», относится к среднему роду. Его склонение аналогично склонению слова «aṭṭhi».


ආයු, ආයූ ආයූනි, හෙ ආයු, හෙ ආයූ හෙ ආයූනි, ආයුං, ආයූ ආයූනි, ආයුනා ආයුසාති [Pg.96] මනොගණාදිත්තා සිද්ධං. ආයූහි ආයූභි, ආයුනො ආයුස්ස, ආයූනමිච්චාදි.

«Āyu»; [во множественном числе:] «āyū», «āyūni»; в звательном падеже: «he āyu», «he āyū», «he āyūni»; в винительном падеже: «āyuṃ», «āyū», «āyūni»; в творительном падеже: «āyunā», а форма «āyusā» образуется в силу принадлежности к группе слов «manogaṇa» и т. д. [Во множественном числе:] «āyūhi», «āyūbhi»; в родительном/дательном падежах: «āyuno», «āyussa»; «āyūnaṃ» и так далее.


එවං චක්ඛු වසු ධනු දාරු තිපු මධු හිඞ්ගු සිග්ගු වත්ථු මත්ථු ජතු අම්බු අස්සුආදීනි.

Точно так же склоняются слова «cakkhu» (глаз), «vasu» (богатство), «dhanu» (лук), «dāru» (древесина), «tipu» (олово), «madhu» (мёд), «hiṅgu» (асафетида), «siggu» (моринга), «vatthu» (основа/объект), «matthu» (сыворотка), «jatu» (лак), «ambu» (вода), «assu» (слеза) и так далее.


උකාරන්තං.

[Раздел об основах], оканчивающихся на «-u» [завершён].


ඌකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො ගොත්‍රභූසද්දො.

Слово «gotrabhū», оканчивающееся на «-ū», относится к среднему роду.


ගොත්‍රභූ සි, නපුංසකත්තා රස්සත්තං, සිලොපො. ගොත්‍රභු චිත්තං, ගොත්‍රභූ ගොත්‍රභූනි, හෙ ගොත්‍රභු, හෙ ගොත්‍රභූ හෙ ගොත්‍රභූනි, ගොත්‍රභුං, ගොත්‍රභූ ගොත්‍රභූනි, ගොත්‍රභුනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙ අභිභූසද්දසමං.

«Gotrabhū + si». Ввиду среднего рода происходит сокращение гласного, а также усечение окончания «si». [Таким образом:] «gotrabhu cittaṃ»; [во множественном числе:] «gotrabhū», «gotrabhūni»; в звательном падеже: «he gotrabhu», «he gotrabhū», «he gotrabhūni»; в винительном падеже: «gotrabhuṃ», «gotrabhū», «gotrabhūni»; в творительном падеже: «gotrabhunā» и так далее, что аналогично склонению слова «abhibhū» в мужском роде.


එවං අභිභූ සයම්භූ ධම්මඤ්ඤූආදීනි.

Точно так же склоняются слова «abhibhū», «sayambhū», «dhammaññū» и так далее.


ඌකාරන්තං.

[Раздел об основах], оканчивающихся на «-ū» [завершён].


ඔකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො චිත්තගොසද්දො.

Слово «cittago», оканчивающееся на «-o», относится к среднему роду.


‘‘චිත්තා ගාවො අස්ස කුලස්සා’’ති අත්ථෙ බහුබ්බීහිසමාසෙ කතෙ ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති ඔකාරස්ස ඨානප්පයතනාසන්නත්තා රස්සත්තමුකාරො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො. චිත්තගු කුලං, චිත්තගූ චිත්තගූනි ඉච්චාදි ආයුසද්දසමං.

Когда образуется сложное слово типа бахувриихи (bahubbīhi) в значении «семья, чьи коровы пестрые» (cittā gāvo assa kulassa), по правилу «saro rasso napuṃsake», в силу близости места и способа артикуляции, краткой заменой для «o» становится «u». Затем происходит присоединение падежных окончаний, начиная с «si», и усечение окончания «si». [Таким образом:] «cittagu kulaṃ»; [во множественном числе:] «cittagū», «cittagūni» и так далее, что аналогично склонению слова «āyu».


ඔකාරන්තං.

Оканчивающиеся на -о.


චිත්තං කම්මඤ්ච අස්සද්ධ-මථට්ඨි සුඛකාරි ච;

ආයු ගොත්‍රභූ ධම්මඤ්ඤූ, චිත්තගූති නපුංසකෙ.

«Читта», «камма», «ассаддха», «аттхи», «сукхакари», «аю», «готрабху», «дхамманью» и «читтагу» — [эти слова употребляются] в среднем роде.


නපුංසකලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

Средний род завершён.


සබ්බනාම

Местоимение.


අථ [Pg.97] සබ්බනාමානි වුච්චන්තෙ.

Теперь излагаются местоимения.


සබ්බ, කතර, කතම, උභය, ඉතර, අඤ්ඤ, අඤ්ඤතර, අඤ්ඤතම, පුබ්බ, පර, අපර, දක්ඛිණ, උත්තර, අධර, ය, ත, එත, ඉම, අමු, කිං, එක, උභ, ද්වි, ති, චතු, තුම්හ, අම්හ ඉති සත්තවීසති සබ්බනාමානි, තානි සබ්බනාමත්තා තිලිඞ්ගානි.

Двадцать семь местоимений: sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, pubba, para, apara, dakkhiṇa, uttara, adhara, ya, ta, eta, ima, amu, kiṃ, eka, ubha, dvi, ti, catu, tumha, amha. Будучи местоимениями, они имеют три рода.


තත්ථ සබ්බසද්දො නිරවසෙසත්ථො, සො යදා පුල්ලිඞ්ගවිසිට්ඨත්ථාභිධායී, තදා රූපනයො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සො’’ති සිස්ස ඔකාරො, සරලොපපරනයනානි. සබ්බො ජනො.

Здесь слово «sabba» имеет значение «без остатка» (все, весь). Когда оно выражает значение, характеризующееся мужским родом, тогда способ образования форм [следующий]. Как и прежде, происходит присоединение падежных окончаний, начиная с «si». По [правилу] «so» [окончание] «si» заменяется на «o», [затем происходят] усечение гласного и перенос [согласного к последующему гласному]. «Sabbo jano» (весь народ).


බහුවචනෙ ‘‘සබ්බ යො’’ ඉතීධ ‘‘පරසමඤ්ඤා පයොගෙ’’ති සබ්බාදීනං සබ්බනාමසඤ්ඤා.

Во множественном числе в сочетании «sabba + yo» в силу [правила] «parasamaññā payoge» слова группы «sabba» и др. получают обозначение «местоимение» (sabbanāmasaññā).


‘‘යො’’ති වත්තතෙ.

Слово «yo» переносится [из предыдущего правила].


200. සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො.

200. [Правило:] «Sabbanāmakārate paṭhamo» (После местоимения на «а» первый [падеж, т. е. окончание именительного множественного «yo», заменяется на «e»]).


සබ්බෙසං ඉත්ථිපුමනපුංසකානං නාමානි සබ්බනාමානි, තෙසං සබ්බෙසං සබ්බනාමසඤ්ඤානං ලිඞ්ගානං අකාරතො පරො පඨමො යො එත්තමාපජ්ජතෙ. සබ්බෙ පුරිසා.

Местоимения — это имена всех [вещей] женского, мужского и среднего рода. После звука «а» всех этих основ, имеющих обозначение местоимения, окончание именительного падежа множественного числа «yo» заменяется на «e». «Sabbe purisā» (все люди).


අකාරතොති කිං? සබ්බා අමූ.

Для чего сказано «после звука „а“»? [Чтобы исключить такие формы, как] «sabbā», «amū».


හෙ සබ්බ සබ්බා, හෙ සබ්බෙ, සබ්බං, සබ්බෙ, සබ්බෙන, සබ්බෙහි සබ්බෙභි.

[Звательный:] he sabba, sabbā, he sabbe; [винительный:] sabbaṃ, sabbe; [творительный:] sabbena, sabbehi, sabbebhi.


චතුත්ථෙකවචනෙ ආයාදෙසෙ සම්පත්තෙ –

В дательном падеже единственного числа, когда должна произойти замена на «āya» —


‘‘අතො, ආ එ, ස්මාස්මිංනං, ආය චතුත්ථෙකවචනස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

И переносятся [правила] «Ato», «ā e», «smāsmiṃnaṃ», «āya catutthekavacanassa».


201. තයො [Pg.98] නෙව ච සබ්බනාමෙහි.

201. [Правило:] «Tayo neva ca sabbanāmehi» (Эти три [замены] не происходят после местоимений).


අකාරන්තෙහි සබ්බනාමෙහි පරෙසං ස්මා ස්මිං ඉච්චෙතෙසං, චතුත්ථෙකවචනස්ස ච ආ එ ආයඉච්චෙතෙ ආදෙසා නෙව හොන්තීති ආයාදෙසාභාවො. චග්ගහණං කත්ථචි පටිසෙධනිවත්තනත්ථං, තෙන පුබ්බාදීහි ස්මා ස්මිංනං ආ එ ච හොන්ති. සබ්බස්ස.

После местоимений, оканчивающихся на «а», не происходят замены на «ā», «e», «āya» для окончаний «smā», «smiṃ» и дательного падежа единственного числа; таким образом, замена на «āya» отсутствует. Употребление слова «ca» служит для отмены запрета в некоторых случаях, благодаря чему после «pubba» и др. для окончаний «smā» и «smiṃ» происходят замены на «ā» и «e». «Sabbassa».


‘‘අකාරො, එ’’ති ච වත්තතෙ.

И переносятся слова «akāro» и «e».


202. සබ්බනාමානං නංම්හි ච.

202. [Правило:] «Sabbanāmānaṃ naṃmhi ca» (И перед окончанием «naṃ» [конечный «а»] местоимений [заменяется на «е»]).


සබ්බෙසං සබ්බනාමානං අකාරො එත්තමාපජ්ජතෙ නංම්හි විභත්තිම්හි.

Конечный звук «а» всех местоимений заменяется на «е» перед падежным окончанием «naṃ».


‘‘සබ්බනාමතො’’ති ච වත්තතෙ.

И переносится слово «sabbanāmato».


203. සබ්බතො නං සංසානං.

203. [Правило:] «Sabbato naṃ saṃsānaṃ» (После всех местоимений окончание «naṃ» заменяется на «saṃ» или «sānaṃ»).


සබ්බතො සබ්බනාමතො පරස්ස නංවචනස්ස සං සානංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති.

После любого местоимения падежное окончание «naṃ» заменяется на «saṃ» и «sānaṃ».


සබ්බෙසං සබ්බෙසානං, සබ්බස්මා සබ්බම්හා, සබ්බෙහි සබ්බෙභි, සබ්බස්ස, සබ්බෙසං සබ්බෙසානං, සබ්බස්මිං සබ්බම්හි, සබ්බෙසු.

Sabbesaṃ, sabbesānaṃ; sabbasmā, sabbamhā; sabbehi, sabbebhi; sabbassa; sabbesaṃ, sabbesānaṃ; sabbasmiṃ, sabbamhi; sabbesu.


ඉත්ථියං ‘‘ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො’’ති ආප්පච්චයො. අඤ්ඤං කඤ්ඤාසද්දසමං අඤ්ඤත්‍ර ස නං ස්මිංවචනෙහි. සබ්බා පජා, සබ්බා සබ්බායො, හෙ සබ්බෙ, හෙ සබ්බා සබ්බායො, සබ්බං, සබ්බා සබ්බායො, සබ්බාය, සබ්බාහි සබ්බාභි.

В женском роде по правилу «itthiyamato āppaccayo» присоединяется суффикс «ā». В остальном слово склоняется подобно слову «kaññā», за исключением окончаний «sa», «naṃ» и «smiṃ». «Sabbā pajā» (все существа); [именительный:] sabbā, sabbāyo; [звательный:] he sabbe, he sabbā, sabbāyo; [винительный:] sabbaṃ, sabbā, sabbāyo; [творительный и др.:] sabbāya; [творительный-отложительный мн. ч.:] sabbāhi, sabbābhi.


චතුත්ථෙකවචනෙ ‘‘සබ්බනාමතො වා’’, සබ්බතො කොති ඉතො ‘‘සබ්බතො’’ති ච වත්තතෙ.

В дательном падеже единственного числа из [правил] «sabbanāmato vā» и «sabbato ko» переносится слово «sabbato».


204. ඝපතො [Pg.99] ස්මිංසානං සංසා.

204. [Правило:] «Ghapato smiṃsānaṃ saṃsā» (После основ класса gha и pa окончания «smiṃ» и «sa» [заменяются на «saṃ» и «sā»]).


සබ්බතො සබ්බනාමතො ඝපසඤ්ඤතො ස්මිං සඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං සංසාආදෙසා හොන්ති වා.

После любого местоимения, имеющего обозначение «gha» или «pa», окончания «smiṃ» и «sa» факультативно заменяются соответственно на «saṃ» и «sā».


‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු චා’’ති වත්තතෙ.

И переносится [правило] «saṃsāsvekavacanesu ca».


205. ඝො රස්සං.

205. [Правило:] «Gho rassaṃ» (Долгий гласный основы класса gha сокращается).


ඝසඤ්ඤො ආකාරො රස්සමාපජ්ජතෙ සංසාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු පරෙසු.

Долгий гласный «ā» основы, имеющей обозначение «gha», сокращается перед заменяющими окончания единственного числа «saṃ» и «sā».


‘‘සාගමො’’ති වත්තතෙ.

Переносится слово «sāgamo» (приращение «s»).


206. සංසාස්වෙකවචනෙසු ච.

206. [Правило:] «Saṃsāsvekavacanesu ca» (И [происходит приращение «s»] перед окончаниями единственного числа «saṃ» и «sā»).


සං සාඉච්චෙතෙසු එකවචනට්ඨානසම්භූතෙසු විභත්තාදෙසෙසු පරෙසු ලිඞ්ගම්හා සකාරාගමො හොති.

Перед заменяющими окончания единственного числа «saṃ» и «sā» после основы (liṅga) происходит приращение согласного «s» (sakārāgama).


සබ්බස්සා සබ්බාය, සබ්බාසං සබ්බාසානං, සබ්බාය, සබ්බාහි සබ්බාභි, සබ්බස්සා සබ්බාය, සබ්බාසං සබ්බාසානං.

Sabbassā, sabbāya; sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ; sabbāya; sabbāhi, sabbābhi; sabbassā, sabbāya; sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ.


ස්මිංම්හි ‘‘සබ්බනාමතො, ඝපතො’’ති ච වත්තතෙ.

В отношении окончания «smiṃ» переносятся слова «sabbanāmato» и «ghapato».


207. නෙතාහි ස්මිමායයා.

207. [Правило:] «Netāhi smimāyayā» (После них окончание «smiṃ» не заменяется на «āya» или «yā»).


එතෙහි සබ්බනාමෙහි ඝපසඤ්ඤෙහි පරස්ස ස්මිංවචනස්ස නෙව ආය යාදෙසා හොන්තීති ආයාභාවො. වාධිකාරතො ක්වචි හොති දක්ඛිණාය උත්තරායාති ආදි.

После этих местоимений, имеющих обозначение «gha» или «pa», окончания «smiṃ» не заменяются на «āya» и «yā»; таким образом, замена на «āya» отсутствует. В силу полномочия слова «vā» (факультативно) это иногда происходит, например: «dakkhiṇāya», «uttarāya» и т. д.


සංයමාදෙසා, සබ්බස්සං සබ්බායං, සබ්බාසු.

Замены на «saṃ» и «yaṃ»: sabbassaṃ, sabbāyaṃ; sabbāsu.


නපුංසකෙ සබ්බං චිත්තං, සබ්බානි, හෙ සබ්බ, හෙ සබ්බානි, සබ්බං, සබ්බානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගෙ විය ඤෙය්‍යං.

В среднем роде: sabbaṃ cittaṃ, sabbāni; [звательный:] he sabba, he sabbāni; [винительный:] sabbaṃ, sabbāni. Остальное следует понимать как в мужском роде.


එවං [Pg.100] කතරාදීනං අඤ්ඤතමසද්දපරියන්තානං තීසුපි ලිඞ්ගෙසු රූපනයො.

Таков же способ образования форм во всех трех родах для слов от «katara» до «aññatama» включительно.


තත්ථ කතරකතමසද්දා පුච්ඡනත්ථා.

Из них слова «katara» и «katama» имеют вопросительное значение.


උභයසද්දො ද්විඅවයවසමුදායවචනො.

Слово «ubhaya» выражает совокупность двух частей (оба).


ඉතරසද්දො වුත්තප්පටියොගවචනො.

Слово «itara» выражает противоположность сказанному (другой).


අඤ්ඤසද්දො අධිකතාපරවචනො.

Слово «añña» выражает «иной» в значении отличного от упомянутого.


අඤ්ඤතර අඤ්ඤතමසද්දා අනියමත්ථා.

Слова «aññatara» и «aññatama» имеют неопределенное значение (некий, какой-то).


‘‘යො, සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො’’ති ච වත්තතෙ.

И переносятся [правила] «yo» и «sabbanāmakārate paṭhamo».


208. ද්වන්දට්ඨා වා.

208. [Правило:] «Dvandaṭṭhā vā» (Факультативно, когда [местоимение] находится в составе сложного слова типа двандва).


ද්වන්දසමාසට්ඨා සබ්බනාමකාරතො පරො පඨමො යො එත්තමාපජ්ජතෙ වා. කතරො ච කතමො චාති කතරකතමෙ, කතරකතමා වා ඉච්චාදි.

После местоимения на «а», находящегося в составе сложного слова двандва, окончание именительного падежа множественного числа «yo» факультативно заменяется на «e». «Kataro ca katamo ca» дает «katarakatame» или «katarakatamā» и т. д.


පුබ්බාදයො දිසාදිවවත්ථානවචනා.

Слова «pubba» и др. выражают пространственные направления и другие относительные положения.


පුබ්බො කාලො. බහුවචනෙ ‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති එත්ථ පරාති නිද්දෙසතො පුබ්බාදීහි යොවචනස්ස විකප්පෙනෙකාරො.

«Pubbo kālo» (прежнее время). Во множественном числе из-за указания «parā» в правиле «dhātuliṅgehi parā paccayā» после «pubba» и др. окончание «yo» факультативно заменяется на «e».


පුබ්බෙ පුබ්බා, හෙ පුබ්බ, හෙ පුබ්බෙ හෙ පුබ්බා, පුබ්බං, පුබ්බෙ, පුබ්බෙන, පුබ්බෙහි පුබ්බෙභි, පුබ්බස්ස, පුබ්බෙසං පුබ්බෙසානං. ‘‘ස්මාස්මිංනං වා’’ති විකප්පෙනාකාරෙකාරා. පුබ්බා පුබ්බස්මා පුබ්බම්හා, පුබ්බෙහි පුබ්බෙභි, පුබ්බස්ස, පුබ්බෙසං පුබ්බෙසානං, පුබ්බෙ පුබ්බස්මිං පුබ්බම්හි, පුබ්බෙසු.

Pubbe, pubbā; [звательный:] he pubba, he pubbe, he pubbā; [винительный:] pubbaṃ, pubbe; [творительный:] pubbena, pubbehi, pubbebhi; [дательный/родительный:] pubbassa, pubbesaṃ, pubbesānaṃ. По правилу «Smāsmiṃnaṃ vā» факультативно происходят замены на «ā» и «e»: pubbā, pubbasmā, pubbamhā; pubbehi, pubbebhi; pubbassa; pubbesaṃ, pubbesānaṃ; pubbe, pubbasmiṃ, pubbamhi; pubbesu.


ඉත්ථියං පුබ්බා දිසා, පුබ්බා පුබ්බායො ඉච්චාදි සබ්බාසද්දසමං.

В женском роде: pubbā disā (восточная сторона); [именительный:] pubbā, pubbāyo и т. д. склоняются точно так же, как слово «sabbā».


නපුංසකෙ [Pg.101] පුබ්බං ඨානං, පුබ්බානි, හෙ පුබ්බ, හෙ පුබ්බානි, පුබ්බං, පුබ්බානි, සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං. එවං පරාපරදක්ඛිණුත්තරාධරසද්දා.

В среднем роде: pubbaṃ ṭhānaṃ (прежнее место), pubbāni; [звательный:] he pubba, he pubbāni; [винительный:] pubbaṃ, pubbāni; остальное подобно мужскому роду. Так же склоняются слова para, apara, dakkhiṇa, uttara, adhara.


‘‘සබ්බනාමතො, ද්වන්දට්ඨා’’ති ච වත්තතෙ.

И переносятся слова «sabbanāmato» и «dvandaṭṭhā».


209. නාඤ්ඤං සබ්බනාමිකං.

209. [Правило:] «Nāññaṃ sabbanāmikaṃ» (Никакая другая операция, свойственная местоимениям, не происходит).


ද්වන්දට්ඨා සබ්බනාමතො පරස්ස යොවචනස්ස ඨපෙත්වා එත්තං අඤ්ඤං සබ්බනාමිකං කාරියං න හොතීති සංසානමාදෙසාභාවො. පුබ්බාපරානං, පුබ්බුත්තරානං අධරුත්තරානං, ‘‘නාඤ්ඤං සබ්බනාමික’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන තතියාසමාසෙපි. මාසපුබ්බාය, මාසපුබ්බානං.

После местоимения, находящегося в составе сложного слова двандва, за исключением замены окончания «yo» на «e», никакая другая операция, свойственная местоимениям, не происходит; таким образом, отсутствует замена на «saṃ» и «sānaṃ». [Примеры:] pubbāparānaṃ, pubbuttarānaṃ, adharuttarānaṃ. В силу применения правила «nāññaṃ sabbanāmikaṃ» без ограничительного условия [«dvandaṭṭhā»] это также относится к сложным словам типа татия-самаса (инструментальное детерминативное сложное слово). [Примеры:] māsapubbāya, māsapubbānaṃ.


‘‘නාඤ්ඤං සබ්බනාමික’’න්ති ච වත්තතෙ.

И переносится [правило] «nāññaṃ sabbanāmikaṃ».


210. බහුබ්බීහිම්හි ච.

210. [Правило:] «Bahubbīhimhi ca» (И в слове типа бахуббихи).


බහුබ්බීහිම්හි ච සමාසෙ සබ්බනාමිකවිධානං නාඤ්ඤං හොති. පියපුබ්බාය, පියපුබ්බානං, පියපුබ්බෙ.

И в сложном слове типа бахуббихи никакая другая операция, свойственная местоимениям, не происходит. [Примеры:] piyapubbāya, piyapubbānaṃ, piyapubbe.


චසද්දග්ගහණෙන දිසත්ථසබ්බනාමානං බහුබ්බීහිම්හි සබ්බනාමිකවිධානංව හොති.

Благодаря использованию слова «ча» (ca) правила для местоимений применяются также к местоимениям со значением направления в [композитах] бахуббихи.


දක්ඛිණස්සා ච පුබ්බස්සා ච යදන්තරාළන්ති අත්ථෙ බහුබ්බීහි, දක්ඛිණපුබ්බස්සං, දක්ඛිණපුබ්බස්සා, එවං උත්තරපුබ්බස්සං, උත්තරපුබ්බස්සා ඉච්චාදි.

В значении «то, что находится между югом и востоком» образуется бахуббихи: dakkhiṇapubbassaṃ, dakkhiṇapubbassā; подобным же образом uttarapubbassaṃ, uttarapubbassā и так далее.


යතෙතසද්දාදීනමාලපනෙ රූපං න සම්භවති. යසද්දො අනියමත්ථො.

Для слов «я» (ya), «та» (ta), «эта» (eta) и других не существует формы звательного падежа. Слово «я» (ya) имеет неопределённое значение.


යො පුරිසො, යෙ පුරිසා, යං, යෙ. යා කඤ්ඤා, යා යායො, යං, යා යායො. යං චිත්තං, යානි, යං, යානි. සෙසං සබ්බත්ථ සබ්බසද්දසමං.

Yo puriso, ye purisā, yaṃ, ye. Yā kaññā, yā yāyo, yaṃ, yā yāyo. Yaṃ cittaṃ, yāni, yaṃ, yāni. Всё остальное во всех случаях подобно слову «сабба» (sabba).


ත [Pg.102] එත ඉම අමු කිංඉච්චෙතෙ පරම්මුඛ සමීප අච්චන්තසමීපදූර පුච්ඡනත්ථවචනා.

[Слова] «та» (ta), «эта» (eta), «има» (ima), «аму» (amu), «ким» (kiṃ) выражают соответственно значения: отдалённого, близкого, очень близкого, далёкого и вопросительного.


තසද්දස්ස භෙදො. ‘‘ත සි’’ ඉතීධ –

Склонение слова «та» (ta). Здесь, в случае «ta si» —


‘‘අනපුංසකස්සායං සිම්හීති, ස’’මිති ච වත්තතෙ.

Применяются правила: «anapuṃsakassāyaṃ simhi» (для не-среднего рода этот [заменяется на ayaṃ] перед окончанием si) и «sa».


211. එතතෙසං තො.

211. [Правило:] «Etatesaṃ to» (для eta и ta [происходит замена t на s перед окончанием si]).


එත තඉච්චෙතෙසං අනපුංසකානං තකාරො සකාරමාපජ්ජතෙ සිම්හි විභත්තිම්හි. සො පුරිසො.

У этих местоимений не-среднего рода, «эта» (eta) и «та» (ta), буква «т» (t) заменяется на «с» (s) перед падежным окончанием «си» (si). [Пример:] So puriso.


සබ්බනාමග්ගහණඤ්ච, ඉතො තග්ගහණඤ්ච වත්තතෙ.

Сюда переносится употребление слова «саббанама» (sabbanāma, местоимение) и употребление слова «та» (ta) из предыдущего [правила].


212. තස්ස වා නත්තං සබ්බත්ථ.

212. [Правило:] «Tassa vā nattaṃ sabbattha» (для «та» во всех случаях необязательно происходит замена на «н» [n]).


තඉච්චෙතස්ස සබ්බනාමස්ස තකාරස්ස නත්තං හොති වා සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු. නෙ තෙ, නං තං, නෙ තෙ, නෙන තෙන, නෙහි නෙභි තෙහි තෙභි.

У этого местоимения «та» (ta) буква «т» (t) необязательно заменяется на «н» (n) во всех родах. [Примеры:] Ne te, naṃ taṃ, ne te, nena tena, nehi nebhi tehi tebhi.


‘‘සබ්බස්ස, තස්ස වා සබ්බත්ථා’’ති ච වත්තතෙ.

Сюда переносятся [слова] «sabbassa» (для всего), «tassa» (для ta), «vā» (необязательно) и «sabbattha» (везде).


213. සස්මාස්මිංසංසාස්වත්තං.

213. [Правило:] «Sasmāsmiṃsaṃsāsvattaṃ» (перед окончаниями sa, smā, smiṃ, saṃ, sā происходит замена на краткий «а» [a]).


තඉච්චෙතස්ස සබ්බනාමස්ස සබ්බස්සෙව අත්තං හොති වා ස ස්මා ස්මිං සං සාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු. අස්ස නස්ස තස්ස, නෙසං තෙසං නෙසානං තෙසානං.

У всего этого местоимения «та» (ta) необязательно происходит замена на краткий «а» (a) перед окончаниями sa, smā, smiṃ, saṃ, sā во всех родах. [Примеры:] Assa nassa tassa, nesaṃ tesaṃ nesānaṃ tesānaṃ.


‘‘ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි වා’’ති ඉතො ‘‘ස්මාස්මිංනං, ම්හාම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

Из правила «Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā» сюда переносятся «smā, smiṃ, naṃ» и «mhā, mhī».


214. න තිමෙහි කතාකාරෙහි.

214. [Правило:] «Na timehi katākārehi» (не [происходит замена] после ta и ima, у которых произведена замена на «а» [a]).


ත ඉමඉච්චෙතෙහි කතාකාරෙහි පරෙසං ස්මාස්මිංනං ම්හා ම්හිඉච්චෙතෙ ආදෙසා න හොන්ති.

После местоимений «та» (ta) и «има» (ima), у которых произведена замена на «а» (a), следующие за ними окончания smā, smiṃ, naṃ не заменяются на mhā, mhi и т. д.


පකතිසන්ධිවිධාන

Правила пакати-сандхи (сохранения исходной формы при слиянии)


අථ [Pg.22] සරානමෙව සන්ධිකාරියෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො වුච්චතෙ.

Теперь объясняется сохранение исходной формы (pakatibhāva) гласных, когда к ним применимы правила сандхи.


‘‘සරා, පකතී’’ති ච වත්තතෙ.

Сюда переносятся [слова] «sarā» (гласные) и «pakati» (исходная форма).


35. සරෙ ක්වචි.

35. [Правило:] «Sare kvaci» (перед гласным иногда [сохраняется исходная форма]).


සරා ඛො සරෙ පරෙ ක්වචි ඡන්දභෙදාසුඛුච්චාරණට්ඨානෙ, සන්ධිච්ඡාරහිතට්ඨානෙ ච පකතිරූපානි හොන්ති, න ලොපාදෙසවිකාරමාපජ්ජන්තෙති අත්ථො.

Смысл в том, что гласные перед последующим гласным иногда сохраняют свою исходную форму в тех местах, где [иначе] произошло бы нарушение метра, для удобства произношения, а также там, где нет намерения совершать сандхи; они не подвергаются усечению (lopa), замене (ādesa) или изменению (vikāra).


තත්ථ පකතිට්ඨානං නාම ආලපනන්තා අනිතිස්මිං අච්ඡන්දානුරක්ඛණෙ අසමාසෙ පදන්තදීඝා ච ඉකාරුකාරා ච නාමපදන්තාතීතක්‍රියාදිම්හීති එවමාදි.

Здесь случаями сохранения исходной формы являются: окончания звательного падежа, когда за ними не следует «iti», когда нет необходимости соблюдать метр, в не-композитах, долгие гласные на конце слов, а также буквы «и» (i) и «у» (u) на конце существительных, глаголов прошедшего времени и так далее.


ආලපනන්තෙසු තාව – කතමා චානන්ද අනිච්චසඤ්ඤා, කතමා චානන්ද ආදීනවසඤ්ඤා, සාරිපුත්ත ඉධෙකච්චො, එහි සිවික උට්ඨෙහි, උපාසකා ඉධෙකච්චො, භොති අය්‍යෙ, භික්ඛු අරොගං තව සීලං, සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, භික්ඛවෙ එවං වදාමි, පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා ඉච්චෙවමාදීසු පකතිභාවො, පුබ්බස්සරලොපයවාදෙසාදයො න හොන්ති.

Прежде всего, в окончаниях звательного падежа: «katamā cānanda aniccasaññā», «katamā cānanda ādīnavasaññā», «sāriputta idhekacco», «ehi sivika uṭṭhehi», «upāsakā idhekacco», «bhoti ayye», «bhikkhu arogaṃ tava sīlaṃ», «siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ», «bhikkhave evaṃ vadāmi», «pañcime gahapatayo ānisaṃsā» — в этих и подобных случаях сохраняется исходная форма, и не происходит усечения предыдущего гласного, замены на y, v и т. д.


ක්වචිග්ගහණෙන ඉතිස්මිං ඡන්දානුරක්ඛණෙ සන්ධි හොති, යථා – සක්කා දෙවීති, නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථු.

Благодаря использованию слова «квачи» (kvaci, иногда) перед «iti» для сохранения метра происходит сандхи, например: «sakkā devīti», «namo te buddha vīratthu».


සරෙති කිං? සාධු මහාරාජාති, එවං කිර භික්ඛූති.

Для чего сказано «sare» (перед гласным)? [Для таких случаев, как] «Sādhu mahārājāti», «evaṃ kira bhikkhūti».


අසමාසෙ පදන්තදීඝෙසු – ආයස්මා ආනන්දො ගාථා අජ්ඣභාසි, දෙවා ආභස්සරා යථා, තෙවිජ්ජා ඉද්ධිප්පත්තා [Pg.23] ච, භගවා උට්ඨායාසනා, භගවා එතදවොච, අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි, ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො, භූතවාදී අත්ථවාදී, යං ඉත්ථී අරහා අස්ස, සාමාවතී ආහ, පාපකාරී උභයත්ථ තප්පති, නදී ඔත්ථරති, යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා, භික්ඛූ ආමන්තෙසි, භික්ඛූඋජ්ඣායිංසු, භික්ඛූ එවමාහංසු, ඉමස්මිං ගාමෙ ආරක්ඛකා, සබ්බෙ ඉමෙ, කතමෙ එකාදස, ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ, අප්පමාදො අමතපදං, සඞ්ඝො ආගච්ඡතු, කො ඉමං පථවිං විච්චෙස්සති, ආලොකො උදපාදි, එකො එකාය, චත්තාරො ඔඝා.

В не-композитах при долгих гласных на конце слов: «āyasmā ānando», «gāthā ajjhabhāsi», «devā ābhassarā yathā», «tevijjā iddhippattā ca», «bhagavā uṭṭhāyāsanā», «bhagavā etadavoca», «abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi», «gantvā olokento», «bhūtavādī atthavādī», «yaṃ itthī arahā assa», «sāmāvatī āha», «pāpakārī ubhayattha tappati», «nadī ottharati», «ye te bhikkhū appicchā», «bhikkhū āmantesi», «bhikkhūujjhāyiṃsu», «bhikkhū evamāhaṃsu», «imasmiṃ gāme ārakkhakā», «sabbe ime», «katame ekādasa», «gambhīre odakantike», «appamādo amatapadaṃ», «saṅgho āgacchatu», «ko imaṃ pathaviṃ viccessati», «āloko udapādi», «eko ekāya», «cattāro oghā».


නිපාතෙසුපි – අරෙ අහම්පි, සචෙ ඉමස්ස කායස්ස, නො අභික්කමො, අහො අච්ඡරියො, අථො අන්තො ච, අථ ඛො ආයස්මා, අථො ඔට්ඨවචිත්තකා, තතො ආමන්තයී සත්ථා.

Также и в частицах (несклоняемых словах): «are ahampi», «sace imassa kāyassa», «no abhikkamo», «aho acchariyo», «atho anto ca», «atha kho āyasmā», «atho oṭṭhavacittakā», «tato āmantayī satthā».


ක්වචිග්ගහණෙන අකාර ඉතීවෙවෙත්ථාදීසු සන්ධිපි. යථා – ආගතත්ථ, ආගතම්හා, කතමාස්සු චත්තාරො, අප්පස්සුතායං පුරිසො, ඉත්ථීති, ච මරීව, සබ්බෙව, ස්වෙව, එසෙව නයො, පරිසුද්ධෙත්ථායස්මන්තො, නෙත්ථ, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා, සචෙස බ්‍රාහ්මණ, තථූපමං, යථාහ.

Благодаря использованию слова «квачи» (kvaci, иногда) сандхи происходит также в случаях с «akāra», «iti», «eva», «ettha» и т. д. Например: «āgatattha», «āgatamhā», «katamāssu cattāro», «appassutāyaṃ puriso», «itthīti», «ca marīva», «sabbeva», «sveva», «eseva nayo», «parisuddhetthāyasmanto», «nettha», «taṃ kutettha labbhā», «sacesa brāhmaṇa», «tathūpamaṃ», «yathāha».


අසමාසෙති කිං? ජිව්හායතනං, අවිජ්ජොඝො, ඉත්ථින්ද්‍රියං, අභිභායතනං, භයතුපට්ඨානං. අච්ඡන්දානුරක්ඛණෙති [Pg.24] කිං? සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨං, යො මිස්සරො.

Для чего сказано «asamāse» (в не-композитах)? [Чтобы показать, что сандхи происходит в композитах, таких как:] «jivhāyatanaṃ», «avijjogho», «itthindriyaṃ», «abhibhāyatanaṃ», «bhayatupaṭṭhānaṃ». Для чего сказано «acchandānurakkhaṇe» (когда нет необходимости соблюдать метр)? [Чтобы показать, что сандхи происходит для соблюдения метра, как в:] «saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ», «yo missaro».


නාමපදන්තඉකාරුකාරෙසු – ගාථාහි අජ්ඣභාසි, පුප්ඵානි ආහරිංසු, සත්ථු අදාසි.

В существительных, оканчивающихся на буквы «и» (i) и «у» (u): «gāthāhi ajjhabhāsi», «pupphāni āhariṃsu», «satthu adāsi».


ක්වචීති කිං? මනසාකාසි.

Для чего сказано «kvaci» (иногда)? [Чтобы показать, что сандхи происходит в таких случаях, как] «manasākāsi».


36. සරා පකති බ්‍යඤ්ජනෙ.

36. [Правило:] «Sarā pakati byañjane» (гласные сохраняют исходную форму перед согласным).


සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ පකතිරූපා හොන්තීති යෙභුය්‍යෙන දීඝරස්සලොපෙහි විකාරාභාවො. යථා – අච්චයො, පච්චයො, භාසති වා කරොති වා, වෙදනාක්ඛන්ධො, භාග්‍යවා, භද්‍රො කසාමිව, දීයති, තුණ්හීභූතො, සො ධම්මං දෙසෙති.

Смысл в том, что гласные перед последующим согласным сохраняют свою исходную форму, то есть по большей части отсутствует изменение путём удлинения, сокращения или усечения. Например: «accayo», «paccayo», «bhāsati vā karoti vā», «vedanākkhandho», «bhāgyavā», «bhadro kasāmiva», «dīyati», «tuṇhībhūto», «so dhammaṃ deseti».


ඉති පකතිසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

На этом завершаются правила пакати-сандхи (сохранения исходной формы).


බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවිධාන

Правила бьянджана-сандхи (слияния согласных)


අථ බ්‍යඤ්ජනසන්ධි වුච්චතෙ.

Теперь объясняется бьянджана-сандхи (слияние согласных).


‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති අධිකාරො, ‘‘සරා, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ.

Управляющим правилом является «byañjene» (перед согласным), а [слова] «sarā» (гласные) и «kvaci» (иногда) переносятся сюда.


37. දීඝං.

37. [Правило:] «Dīghaṃ» (удлинение).


සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි දීඝං පප්පොන්තීති සුත්තසුඛුච්චාරණඡන්දානුරක්ඛණට්ඨානෙසු දීඝො.

Смысл в том, что гласные перед последующим согласным иногда удлиняются; удлинение происходит в целях удобства произношения сутты и для сохранения метра.


ත්‍යස්ස පහීනා ත්‍යාස්ස පහීනා, ස්වස්ස ස්වාස්ස, මධුව මඤ්ඤති බාලො මධුවා මඤ්ඤතී බාලො, තථා එවං ගාමෙ මුනී [Pg.25] චරෙ, ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා, න මඞ්කූ භවිස්සාමි, ස්වාක්ඛාතො, ය්වාහං, කාමතො ජායතී සොකො, කාමතො ජායතී භයං, සක්කො උජූ ච සුහුජූ ච, අනූපඝාතො, දූරක්ඛං, දූරමං, සූරක්ඛං, දූහරතා.

[Примеры:] «tyassa pahīnā» становится «tyāssa pahīnā», «svassa» — «svāssa», «madhuva maññati bālo» — «madhuvā maññatī bālo», также «evaṃ gāme munī care», «khantī paramaṃ tapo titikkhā», «na maṅkū bhavissāmi», «svākkhāto», «yvāhaṃ», «kāmato jāyatī soko», «kāmato jāyatī bhayaṃ», «sakko ujū ca suhujū ca», «anūpaghāto», «dūrakkhaṃ», «dūramaṃ», «sūrakkhaṃ», «dūharatā».


ක්වචීති කිං? ත්‍යජ්ජ, ස්වස්ස, පතිලිය්‍යති.

Для чего сказано «kvaci» (иногда)? [Чтобы показать, что удлинение происходит не всегда, как в:] «tyajja», «svassa», «patiliyyati».


යිට්ඨං වා හුතං වා ලොකෙ, යදි වා සාවකෙ, පුග්ගලා ධම්මදසා තෙ, භොවාදී නාම සො හොති, යථාභාවී ගුණෙන සො ඉතීධ –

Здесь, в таких случаях, как: «yiṭṭhaṃ vā hutaṃ vā loke», «yadi vā sāvake», «puggalā dhammadasā te», «bhovādī nāma so hoti», «yathābhāvī guṇena so» —


පුබ්බස්මිංයෙවාධිකාරෙ –

Под тем же самым предшествующим управляющим правилом —


38. රස්සං.

38. [Правило:] «Rassaṃ» (сокращение).


සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි රස්සං පප්පොන්තීති ඡන්දානුරක්ඛණෙ, ආගමෙ, සංයොගෙ ච රස්සත්තං.

Смысл в том, что гласные перед последующим согласным иногда сокращаются; сокращение происходит для сохранения метра, при добавлении звука (āgama) и при удвоении согласных (saṃyoga).


ඡන්දානුරක්ඛණෙ තාව යිට්ඨංව හුතංව ලොකෙ, යදිව සාවකෙ, පුග්ගල ධම්මදසා තෙ, භොවාදි නාම සො හොති, යථාභාවි ගුණෙන සො.

Прежде всего, для сохранения метра: «yiṭṭhaṃva hutaṃva loke», «yadiva sāvake», «puggala dhammadasā te», «bhovādi nāma so hoti», «yathābhāvi guṇena so».


ආගමෙ යථයිදං, සම්මදක්ඛාතො.

При добавлении звука (āgama): «yathayidaṃ», «sammadakkhāto».


සංයොගෙ පරාකමො පරක්කමො, ආසාදො අස්සාදො, එවං තණ්හක්ඛයො, ඣානස්ස ලාභිම්හි, වසිම්හි, ථුල්ලච්චයො.

При удвоении согласных (saṃyoga): «parākamo» переходит в «parakkamo», «āsādo» — в «assādo»; подобным же образом «taṇhakkhayo», «jhānassa lābhimhi», «vasimhi», «thullaccayo».


ක්වචීති කිං? මායිදං, මනසා දඤ්ඤා විමුත්තානං, යථාක්කමං, ආඛ්‍යාතිකං, දීය්‍යති, සූය්‍යති.

Для чего сказано «kvaci» (иногда)? [Чтобы показать, что сокращение происходит не всегда, как в:] «māyidaṃ», «manasā daññā vimuttānaṃ», «yathākkamaṃ», «ākhyātikaṃ», «dīyyati», «sūyyati».


එසො ඛො බ්‍යන්තිං කාහිති, සො ගච්ඡං න නිවත්තති ඉච්චත්‍ර –

Здесь, в таких случаях, как: «eso kho byantiṃ kāhiti», «so gacchaṃ na nivattati» —


තස්මිංයෙවාධිකාරෙ –

Под тем же самым управляющим правилом —


39. ලොපඤ්ච [Pg.26] තත්‍රාකාරො.

39. [Правило:] «Lopañca tatrākāro» (и [происходит] усечение, и на том месте [появляется] буква «а» [a]).


සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි ලොපං පප්පොන්ති, තත්‍ර ලුත්තෙ ඨානෙ අකාරාගමො ච හොති. එතතසද්දන්තොකාරස්සෙවායං ලොපො.

Смысл в том, что гласные перед последующим согласным иногда усекаются, и на месте усечения добавляется буква «а» (a). Это усечение происходит только для буквы «о» (o) на конце слов «эта» (eta) и «та» (ta).


එස ඛො බ්‍යන්තිං කාහිති, ස ගච්ඡං න නිවත්තති, එවං එස ධම්මො, එස පත්තොසි, ස මුනි, ස සීලවා.

[Примеры:] «Esa kho byantiṃ kāhiti», «sa gacchaṃ na nivattati»; подобным же образом «esa dhammo», «esa pattosi», «sa muni», «sa sīlavā».


ක්වචීති කිං? එසො ධම්මො, සො මුනි, සො සීලවා.

Для чего сказано «kvaci» (иногда)? [Чтобы показать, что это происходит не всегда, как в:] «eso dhammo», «so muni», «so sīlavā».


චසද්දෙන එතසද්දන්තස්ස සරෙපි ක්වචි ලොපො. යථා – එස අත්ථො, එස ආභොගො, එස ඉදානි.

Благодаря слову «ча» (ca) усечение на конце слова «эта» (eta) иногда происходит даже перед гласным. Например: «esa attho», «esa ābhogo», «esa idāni».


විපරිණාමෙන ‘‘සරම්හා, බ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

С изменением падежного окончания (vipariṇāma) сюда переносятся [слова] «saramhā» (после гласного) и «byañjanassa» (согласного).


40. පරද්වෙභාවො ඨානෙ.

40. [Правило:] «Paradvebhāvo ṭhāne» (удвоение последующего [согласного] в надлежащем месте).


සරම්හා පරස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ද්වෙභාවො හොති ඨානෙ. ද්වින්නං භාවො ද්විභාවො, සො එව ද්වෙභාවො.

После гласного происходит удвоение последующего согласного в надлежащем месте. Состояние двух — это двибхава (двойственность), то же самое, что и двебхава.


එත්ථ ච ඨානං නාම රස්සාකාරතො පරං ප පති පටිකමුකුස කුධ කී ගහ ජුත ඤාසි සු සම්භූ සර සසාදීනමාදිබ්‍යඤ්ජනානං ද්වෙභාවං, තික තය තිංස වතාදීනමාදි ච, වතු වටුදිසාදීනමන්තඤ්ච, උ දු නි-උපසග්ග ත චතු ඡ සන්තසද්දාදෙසාදිපරඤ්ච, අපදන්තා නාකාරදීඝතො යකාරාදි ච,

И здесь под «местом» (надлежащим случаем) понимается: после краткого гласного — удвоение начального согласного в па, пати, паṭи, каму, куса, кудха, кӣ, гаха, джута, ння, си, су, самбхӯ, сара, саса и т. д.; а также начального [согласного] в тика, тая, тимса, вата и т. д.; и конечного [согласного] в вату, ваṭу, диса и т. д.; а также после приставок у, ду, ни и после слов или замен та, чату, чха, санта и т. д.; а также после долгого гласного, отличного от ā, не на конце слова — [удвоение] последующего я и т. д.


යවතං තලනාදීන-මාදෙසො ච සයාදිනං;

සහ ධාත්වන්තස්සාදෙසො, සීසකාරො තපාදිතො.

А также замена я и т. д. вместо та, ла, на и т. д. в сая и т. д.; замена вместе с концом глагольного корня; и звук са (или суффикс сӣ) после тапа и т. д.


ඡන්දානුරක්ඛණෙ ච – ඝර ඣෙ ධංසු භමාදීනමාදි ච, රස්සාකාරතො වග්ගානං චතුත්ථදුතියා ච ඉච්චෙවමාදි.

И для сохранения метра — начальный [согласный] в гхара, джхе, дхамсу, бхама и т. д., а также после краткого гласного — четвёртые и вторые [согласные] классов (вагг) и так далее.


තත්ථ [Pg.27] ප පති පටීසු තාව – ඉධ පමාදො ඉධප්පමාදො, එවං අප්පමාදො, විප්පයුත්තො, සුප්පසන්නො, සම්මා පධානං සම්මප්පධානං, රස්සත්තං, අප්පතිවත්තියො, අධිපතිප්පච්චයො, සුප්පතිට්ඨිතො, අප්පටිපුග්ගලො, විප්පටිසාරො, සුප්පටිපන්නො, සුප්පටිපත්ති.

Из них сначала относительно па, пати, паṭи: idha pamādo -> idhappamādo, так же appamādo, vippayutto, suppasanno; sammā padhānaṃ -> sammappadhānaṃ (с сокращением гласного), appativattiyo, adhipatippaccayo, suppatiṭṭhito, appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipanno, suppaṭipatti.


කමාදිධාතූසු – පක්කමො, පටික්කමො, හෙතුක්කමො, ආකමති අක්කමති, එවං පරක්කමති, යථාක්කමං.

В глагольных корнях, начиная с каму: pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati -> akkamati, так же parakkamati, yathākkamaṃ.


පක්කොසති, පටික්කොසති, අනුක්කොසති, ආකොසති, අක්කොසති.

Pakkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati -> akkosati.


අක්කුද්ධො, අතික්කොධො.

Akkuddho, atikkodho.


ධනක්කීතො, වික්කයො, අනුක්කයො.

Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo.


පග්ගහො, විග්ගහො, අනුග්ගහො, නිග්ගහො, චන්දග්ගහො, දිට්ඨිග්ගාහො.

Paggaho, viggaho, anuggaho, niggaho, candaggaho, diṭṭhiggāho.


පජ්ජොතො, විජ්ජොතති, උජ්ජොතො.

Pajjoto, vijjotati, ujjoto.


කතඤ්ඤූ, විඤ්ඤූ, පඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණං, අනුඤ්ඤා, මනුඤ්ඤා, සමඤ්ඤා.

Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anuññā, manuññā, samaññā.


අවස්සයො, නිස්සයො, සමුස්සයො.

Avassayo, nissayo, samussayo.


අප්පස්සුතො, විස්සුතො, බහුස්සුතො, ආසවා අස්සවා.

Appassuto, vissuto, bahussuto, āsavā -> assavā.


පස්සම්භන්තො, විස්සම්භති.

Passambhanto, vissambhati.


අට්ටස්සරො, විස්සරති, අනුස්සරති.

Aṭṭassaro, vissarati, anussarati.


පස්සසන්තො, විස්සසන්තො, මහුස්සසන්තො, ආසාසො අස්සාසො.

Passasanto, vissasanto, mahussasanto, āsāso -> assāso.


අවිස්සජ්ජෙන්තො, විස්සජ්ජෙන්තො, පරිච්චජන්තො, උපද්දවො, උපක්කිලිට්ඨො, මිත්තද්දු, ආයබ්බයො, උදබ්බහි ඉච්චාදි.

Avissajjento, vissajjento, pariccajanto, upaddavo, upakkiliṭṭho, mittaddu, āyabbayo, udabbahi и так далее.


සරම්හාති [Pg.28] කිං? සම්පයුත්තො, සම්පතිජාතො, සම්පටිච්ඡන්නං, සඞ්කමන්තො, සඞ්ගහො.

Для чего сказано «после гласного» (saramhā)? [Чтобы предотвратить удвоение в таких случаях, как] sampayutto, sampatijāto, sampaṭicchannaṃ, saṅkamanto, saṅgaho.


ඨානෙති කිං? මා ච පමාදො, පතිගය්හති, වචීපකොපං රක්ඛෙය්‍ය, යෙ පමත්තා යථා මතා, මනොපකොපං රක්ඛෙය්‍ය, ඉධ මොදති, පෙච්ච මොදති.

Для чего сказано «в надлежащем месте» (ṭhāne)? [Чтобы предотвратить удвоение в таких случаях, как] mā ca pamādo, patigayhati, vacīpakopaṃ rakkheyya, ye pamattā yathā matā, manopakopaṃ rakkheyya, idha modati, pecca modati.


තිකාදීසු – කුසලත්තිකං, පීතිත්තිකං, හෙතුත්තිකං, වෙදනාත්තිකං, ලොකත්තයං, බොධිත්තයං, වත්ථුත්තයං. එකත්තිංස, ද්වත්තිංස, චතුත්තිංස. සීලබ්බතං, සුබ්බතො, සප්පීතිකො, සමන්නාගතො, පුනප්පුනං ඉච්චාදි.

В тика и т. д.: kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ, vedanāttikaṃ, lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ. Ekattiṃsa, dvattiṃsa, catuttiṃsa. Sīlabbataṃ, subbato, sappītiko, samannāgato, punappunaṃ и так далее.


වතු වටු දිසාදීනමන්තෙ යථා – වත්තති, වට්ටති, දස්සනං, ඵස්සො ඉච්චාදි.

Относительно конца вату, ваṭу, диса и т. д., как в: vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso и так далее.


උ දු නි උපසග්ගාදිපරෙසු – උකංසො උක්කංසො. දුකරං දුක්කරං, නිකඞ්ඛො නික්කඞ්ඛෙ.

После приставок у, ду, ни и т. д.: ukaṃso -> ukkaṃso; dukaraṃ -> dukkaraṃ; nikaṅkho -> nikkaṅkhe.


එවං උග්ගතං, දුච්චරිතං, නිජ්ජටං, උඤ්ඤාතං, උන්නති, උත්තරො, දුක්කරො, නිද්දරො, උන්නතො, දුප්පඤ්ඤො, දුබ්බලො, නිම්මලො, උය්‍යුත්තො, දුල්ලභො, නිබ්බත්තො, උස්සාහො, දුස්සහො, නිස්සාරො.

Так же: uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, uññātaṃ, unnati, uttaro, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, dubbalo, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, dussaho, nissāro.


තථා තක්කරො, තජ්ජො, තන්නින්නො, තප්පභවො, තම්මයො.

Так же: takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo.


චතුක්කං, චතුද්දිසං, චතුප්පාදො, චතුබ්බිධං, චතුස්සාලං.

Catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppādo, catubbidhaṃ, catussālaṃ.


ඡක්කං, ඡන්නවුති, ඡප්පදිකා, ඡබ්බස්සානි.

Chakkaṃ, channavuti, chappadikā, chabbassāni.


සක්කාරො, සක්කතො, සද්දිට්ඨි, සප්පුරිසො, මහබ්බලො.

Sakkāro, sakkato, saddiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.


ඨානෙති කිං? නිකායො, නිදානං, නිවාසො, නිවාතො, තතො, චතුවීසති, ඡසට්ඨි.

Для чего сказано «в надлежащем месте» (ṭhāne)? [Чтобы предотвратить удвоение в таких случаях, как] nikāyo, nidānaṃ, nivāso, nivāto, tato, catuvīsati, chasaṭṭhi.


යකාරාදිම්හි [Pg.29] – නීය්‍යති, සූය්‍යති, අභිභූය්‍ය, විචෙය්‍ය, විනෙය්‍ය, ධෙය්‍යං, නෙය්‍යං, සෙය්‍යො, ජෙය්‍යො, වෙය්‍යාකරණො.

Перед [словами или суффиксами], начинающимися на я (y): nīyyati, sūyyati, abhibhūyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo.


ආදිසද්දෙන එත්තො, එත්තාවතා.

Словом «и так далее» (ādisaddena) [охватываются]: etto, ettāvatā.


අනාකාරග්ගහණං කිං? මාලාය, දොලාය, සමාදාය.

Для чего упомянуто «отличный от ā» (anākāraggahaṇaṃ)? [Чтобы предотвратить удвоение в таких случаях, как] mālāya, dolāya, samādāya.


ඨානෙති කිං? උපනීයති, සූයති, තොයං.

Для чего сказано «в надлежащем месте» (ṭhāne)? [Чтобы предотвратить удвоение в таких случаях, как] upanīyati, sūyati, toyaṃ.


යවතමාදෙසෙ – ජාති අන්ධො, විපලි ආසො, අනි ආයො, යදි එවං, අපි එකච්චෙ, අපි එකදා ඉච්චත්‍ර, ඉකාරස්ස ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති යකාරෙ කතෙ –

Относительно замены на я (y) и т. д.: в jāti andho, vipali āso, ani āyo, yadi evaṃ, api ekacce, api ekadā, когда гласный i заменяется на я (y) по правилу «ivaṇṇo yaṃ navā» (звук i факультативно переходит в y) —


‘‘සබ්බස්ස සො දාම්හි වා’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා වාති වත්තතෙ.

По принципу «прыжка лягушки» (maṇḍūkagatiyā) из правила «Sabbassa so dāmhi vā» переносится слово «факультативно» (vā).


41. යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි චලඤජකාරත්තං.

41. Согласные та, ла, на, да вместе с я (y) переходят в ча, ла, ння, джа (c, l, ñ, j).


යකාරවන්තානං තලනදකාරානං සංයොගබ්‍යඤ්ජනානි යථාක්කමං චලඤජකාරත්තමාපජ්ජන්තෙ වා.

Сочетания согласных та, ла, на, да с последующим я (y) факультативно переходят соответственно в ча, ла, ння, джа (c, l, ñ, j).


කාරග්ගහණං යවතං සකාර ක ච ට පවග්ගානං සකාරකචටපවග්ගාදෙසත්ථං, තථා යවතං ත ධ ණකාරානං ඡ ඣඤකාරාදෙසත්ථඤ්ච, තතො යවතමාදෙසස්ස අනෙන ද්විභාවො.

Употребление слова kāra служит для замены классов са, ка, ча, ṭа, па вместо я (y) и т. д. в сочетании с классами са, ка, ча, ṭа, па; а также для замены чха, джха, ння вместо я (y) и т. д. в сочетании с та, дха, ṇa; затем по этому [правилу] происходит удвоение этой замены я (y) и т. д.


ජච්චන්ධො, විපල්ලාසො, අඤ්ඤායො, යජ්ජෙවං, අප්පෙකච්චෙ අප්පෙකදා.

Jaccandho, vipallāso, aññāyo, yajjevaṃ, appekacce, appekadā.


වාති කිං? පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, බාල්‍යං, ආලස්‍යං.

Для чего сказано «факультативно» (vā)? [Чтобы показать, что это не происходит в таких случаях, как] paṭisanthāravutyassa, bālyaṃ, ālasyaṃ.


සරම්හාති කිං? අඤායො, ආකාසානඤ්චායතනං.

Для чего сказано «после гласного» (saramhā)? [Чтобы предотвратить удвоение в таких случаях, как] añāyo, ākāsānañcāyatanaṃ.


තපාදිතො සිම්හි – තපස්සී, යසස්සී.

После тапа и т. д. перед суффиксом сӣ: tapassī, yasassī.


ඡන්දානුරක්ඛණෙ [Pg.30] – නප්පජ්ජහෙ වණ්ණබලං පුරාණං, උජ්ජුගතෙසු සෙය්‍යො, ගච්ඡන්ති සුග්ගතින්ති.

Для сохранения метра: nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggati и т. д.


වග්ගචතුත්ථදුතියෙසු පන තස්මිංයෙවාධිකාරෙ ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Что же касается четвёртых и вторых [согласных] классов (вагг), то в этом же самом разделе переносится правило «paradvebhāvo ṭhāne» (удвоение последующего в надлежащем месте).


වග්ගචතුත්ථදුතියානං සදිසවසෙන ද්විභාවෙ සම්පත්තෙ නියමත්ථමාහ.

Поскольку к четвёртым и вторым [согласным] классов могло бы примениться удвоение путём уподобления сходному согласному, [автор] формулирует [следующее правило] ради ограничения (niyamatthaṃ).


42. වග්ගෙ ඝොසාඝොසානං තතියපඨමා.

42. В классе (вагге) третьи и первые [согласные заменяют] звонкие и глухие [согласные соответственно].


සරම්හා පරභූතානං වග්ගෙ ඝොසාඝොසානං බ්‍යඤ්ජනානං යථාක්කමං වග්ගතතිය පඨමක්ඛරා ද්විභාවං ගච්ඡන්ති ඨානෙති ඨානාසන්නවසෙන තබ්බග්ගෙ තතියපඨමාව හොන්ති.

После гласного звонкие и глухие согласные класса в надлежащем месте претерпевают удвоение соответственно как третьи и первые буквы этого класса; в силу близости места артикуляции (ṭhānāsannavasena) они становятся именно третьими и первыми буквами того же класса.


එත්ථ ච සම්පත්තෙ නියමත්තා ඝොසාඝොසග්ගහණෙන චතුත්ථදුතියාව අධිප්පෙතා, ඉතරථා අනිට්ඨප්පසඞ්ගොසියා. තෙන ‘‘කතඤ්ඤූ, තන්නයො, තම්මයො’’තිආදීසු වග්ගපඤ්චමානං සතිපි ඝොසත්තෙ තතියප්පසඞ්ගොන හොති, ඨානාධිකාරතො වා.

И здесь, в силу ограничительного характера правила, под упоминанием «звонких и глухих» (ghosāghosa) подразумеваются только четвёртые и вторые [согласные]; в противном случае возникло бы нежелательное следствие. Поэтому в таких случаях, как kataññū, tannayo, tammayo и т. д., хотя пятые [согласные] классов и являются звонкими, применения третьих [согласных] не происходит, или же [это предотвращается] в силу раздела о месте артикуляции (ṭhānādhikārato).


ඝරාදීසු ප උ දු නිආදිපරචතුත්ථෙසු තාව – පඝරති පග්ඝරති, එවං උග්ඝරති, උග්ඝාටෙති, දුග්ඝොසො, නිග්ඝොසො, එසෙව චජ්ඣානඵලො, පඨමජ්ඣානං, අභිජ්ඣායති, උජ්ඣායති, විද්ධංසෙති, උද්ධංසිතො, උද්ධාරො, නිද්ධාරො, නිද්ධනො, නිද්ධුතො, විබ්භන්තො, උබ්භතො, දුබ්භික්ඛං, නිබ්භයං, තබ්භාවො, චතුද්ධා, චභුබ්භි, ඡද්ධා, සද්ධම්මො, සබ්භූතො, මහද්ධනො, මහබ්භයං.

Сначала относительно четвёртых [согласных] после па, у, ду, ни и т. д. в гхара и т. д.: pagharati -> paggharati, так же uggharati, ugghāṭeti, dugghoso, nigghoso; eseva ca ajjhānaphalo -> cajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati, viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhāro, niddhano, niddhuto, vibbhanto, ubbhato, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catuddhā, cabhubbhi, chaddhā, saddhammo, sabbhūto, mahaddhano, mahabbhayaṃ.


යවත මාදෙසාදීසු – බොජ්ඣඞ්ගා, ආසබ්භං, බුජ්ඣිතබ්බං, බුජ්ඣති.

В заменах я (y) и т. д.: bojjhaṅgā, āsabbhaṃ, bujjhitabbaṃ, bujjhati.


ඨානෙති [Pg.31] කිං? සීලවන්තස්ස ඣායිනො, යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා, නිධානං, මහාධනං.

Для чего сказано «в надлежащем месте» (ṭhāne)? [Чтобы предотвратить удвоение в таких случаях, как] sīlavantassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhānaṃ, mahādhanaṃ.


රස්සාකාරතොපරං වග්ගදුතියෙසු – පඤ්ච ඛන්ධා පඤ්චක්ඛන්ධා, එවංරූපක්ඛන්ධො, අක්ඛමො, අභික්ඛණං, අවික්ඛෙපො, ජාතික්ඛෙත්තං, ධාතුක්ඛොභො, ආයුක්ඛයො. සෙතඡත්තං සෙතච්ඡත්තං, එවං සබ්බච්ඡන්නං, විච්ඡින්නං, බොධිච්ඡායා, ජම්බුච්ඡායා, සමුච්ඡෙදො. තත්‍ර ඨිතො තත්‍රට්ඨිතො, එවං ථලට්ඨං, ජලට්ඨං, අධිට්ඨිතං, නිට්ඨිතං, චත්තාරිට්ඨානානි, ගරුට්ඨානියො, සමුට්ඨිතො, සුප්පට්ඨානො. යසත්ථෙරො, යත්ථ, තත්ථ, පත්ථරති, විත්ථාරො, අභිත්ථුතො, විත්ථම්භිතො, අනුත්ථුනං, චතුත්ථො, කුත්ථ. පප්ඵොටෙති, මහප්ඵලං, නිප්ඵලං, විප්ඵාරො, පරිප්ඵුසෙය්‍ය, මධුප්ඵාණිතං.

После краткого гласного относительно вторых [согласных] классов: pañca khandhā -> pañcakkhandhā, так же rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setachattaṃ -> setacchattaṃ, так же sabbacchannaṃ, vicchinnaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito -> tatraṭṭhito, так же thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, adhiṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito, suppaṭṭhāno. Yasatthero, yattha, tattha, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ, catuttho, kuttha. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, nipphalaṃ, vipphāro, paripphuseyya, madhupphāṇitaṃ.


ආකාරතො – ආඛාතො ආක්ඛාතො, එවං තණ්හාක්ඛයො, ආණාක්ඛෙත්තං, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ආඡාදයති, ආච්ඡාදයති, එවං ආච්ඡින්දති, නාවාට්ඨං, ආත්ථරති, ආප්ඵොටෙති.

После [долгого гласного] ā: ākhāto -> ākkhāto, так же taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho; āchādayati -> ācchādayati, так же ācchindati, nāvāṭṭhaṃ, āttharati, āpphoṭeti.


සරම්හාති කිං? සඞ්ඛාරො, තඞ්ඛණෙ, සඤ්ඡන්නං, තණ්ඨානං, සන්ථුතො, තම්ඵලං.

Для чего сказано «после гласного» (saramhā)? [Чтобы предотвратить удвоение в таких случаях, как] saṅkhāro, taṅkhaṇe, sañchannaṃ, taṇṭhānaṃ, santhuto, tamphalaṃ.


ඨානෙති කිං? පූවඛජ්ජකං, තස්ස ඡවියාදීනි ඡින්දිත්වා, යථා ඨිතං, කථං, කම්මඵලං.

Для чего сказано «в надлежащем месте» (ṭhāne)? [Чтобы предотвратить удвоение в таких случаях, как] pūvakhajjakaṃ, tassa chaviyādīni chinditvā, yathā ṭhitaṃ, kathaṃ, kammaphalaṃ.


නිකමති, නිපත්ති, නිචයො, නිචරති, නිතරණං ඉච්චත්‍ර – ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ථ චග්ගහණස්ස බහුලත්ථත්තා තෙන චග්ගහණෙන යථාපයොගං බහුධා ආදෙසො සියා.

В nikamati, nipatti, nicayo, nicarati, nitaraṇaṃ — из-за многообразного значения употребления ca в правиле «do dhassa ca», благодаря этому употреблению ca могут происходить различные замены в соответствии с употреблением.


යථා – නි උපසග්ගතො කමු පද චි චර තරානං පඨමස්ස වග්ගදුතියො ඉමිනා ද්විත්තං, නික්ඛමති, නිප්ඵත්ති, නිච්ඡයො, නිච්ඡරති, නිත්ථරණං.

Как в: после приставки ни вместо первого [согласного] корней каму, пада, чи, чара, тара подставляется второй [согласный] класса, и по этому [правилу] происходит удвоение: nikkhamati, nipphatti, nicchayo, niccharati, nittharaṇaṃ.


තථා [Pg.32] බො වස්ස කුව දිව සිව වජාදීනං ද්විරූපස්සාති වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, යථා – කුබ්බන්තො, එවං කුබ්බානො, කුබ්බන්ති, සධාත්වන්තයාදෙසස්ස ද්විත්තං. දිවති දිබ්බති, එවං දිබ්බන්තො, සිබ්බති, සිබ්බන්තො, පවජති පබ්බජති, පබ්බජන්තො, නිවානං නිබ්බානං, නිබ්බුතො, නිබ්බින්දති, උදබ්බයං ඉච්චාදි.

Так же двойное v в кува, дива, сива, ваджа и т. д. переходит в двойное b по [правилу] «bo vassa dvirūpassa», как в: kubbanto, так же kubbāno, kubbanti; а также удвоение замены вместе с концом глагольного корня: divati -> dibbati, так же dibbanto, sibbati, sibbanto; pavajati -> pabbajati, pabbajanto; nivānaṃ -> nibbānaṃ, nibbuto, nibbindati, udabbayaṃ и так далее.


ලො රස්ස පරි තරුණාදීනං ක්වචි. පරිපන්නො පලිපන්නො, එවං පලිබොධො, පල්ලඞ්කං, තරුණො තලුනො, මහාසාලො, මාලුතො, සුඛුමාලො.

Иногда l заменяет r в пари, таруна и т. д.: paripanno -> palipanno, так же palibodho, pallaṅkaṃ; taruṇo -> taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo.


ටො තස්ස දුක්කතාදීනං ක්වචි. යථා – දුක්කතං දුක්කටං, එවං සුකටං, පහටො, පත්ථටො, උද්ධටො, විසටො ඉච්චාදි.

Иногда ṭ заменяет t в дукката и т. д., как в: dukkataṃ -> dukkaṭaṃ, так же sukaṭaṃ, pahaṭo, patthaṭo, uddhaṭo, visaṭo и так далее.


කො තස්ස නියතාදීනං ක්වචි. නියතො නියකො.

Иногда [буква] „ка“ [становится заменой] для „та“ в [словах] „niyata“ и подобных. „Niyato“ — „niyako“.


යො ජස්ස නිජාදිස්ස වා, නිජංපුත්තං නියංපුත්තං.

Опционально [буква] „йа“ [становится заменой] для „джа“ в [словах] „nija“ и подобных: „nijaṃputtaṃ“ — „niyaṃputtaṃ“.


කො ගස්ස කුලූපගාදීනං, කුලූපගො කුලූපකො.

[Буква] „ка“ [становится заменой] для „га“ в [словах] „kulūpaga“ и подобных: „kulūpago“ — „kulūpako“.


තථා ණො නස්ස ප පරිආදිතො. පනිධානං පණිධානං, එවං පණිපාතො, පණාමො, පණීතං, පරිණතො, පරිණාමො, නින්නයො නිණ්ණයො, එවං උණ්ණතො, ඔණතො ඉච්චාදි.

Точно так же [буква] „на“ (ṇ) [становится заменой] для „на“ (n) после [приставок] „pa“, „pari“ и подобных. „Panidhānaṃ“ — „paṇidhānaṃ“, так же „paṇipāto“, „paṇāmo“, „paṇītaṃ“, „pariṇato“, „pariṇāmo“, „ninnayo“ — „niṇṇayo“, так же „uṇṇato“, „oṇato“ и так далее.


පතිඅග්ගි, පතිහඤ්ඤති ඉතීධ –

В таких [примерах], как „patiaggi“, „patihaññati“ —


43. ක්වචි පටි පතිස්ස.

43. Иногда „paṭi“ [становится заменой] для „pati“.


පතිඉච්චෙතස්ස උපසග්ගස්ස සරෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා පරෙ ක්වචි පටිආදෙසො හොති පුබ්බස්සරලොපො. පටග්ගි, පටිහඤ්ඤති.

Для этой приставки „pati“ перед гласным или согласным иногда происходит замена на „paṭi“ и отпадение предшествующего гласного: „paṭaggi“, „paṭihaññati“.


ක්වචීති කිං? පච්චත්තං, පතිලීයති.

Для чего [сказано] „иногда“? [Чтобы исключить] „paccattaṃ“, „patilīyati“.


පුථජනො පුථභූතං ඉතීධ ‘‘අන්තො’’ති වත්තතෙ.

В таких [примерах], как „puthajano“, „puthabhūtaṃ“, применяется [слово] „конец“ (anto).


44. පුථස්සු [Pg.33] බ්‍යඤ්ජනෙ.

44. [Буква] „у“ [становится заменой] для [конца слова] „putha“ перед согласным.


පුථඉච්චෙතස්ස අන්තො සරො උකාරො හොති බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ, ද්විත්තං. පුථුජ්ජනො, පුථුභූතං.

Конечный гласный этого [слова] „putha“ перед согласным становится звуком „у“, [и происходит] удвоение: „puthujjano“, „puthubhūtaṃ“.


බ්‍යඤ්ජනෙති කිං? පුථ අයං. ‘‘පුථස්ස අ පුථ’’ඉති සමාසෙනෙව සිද්ධෙ පුන අන්තග්ගහණාධිකාරෙන ක්වචි අපුථන්තස්සාපි උත්තං සරෙ.

Для чего [сказано] „перед согласным“? [Чтобы исключить] „putha ayaṃ“. Поскольку [форма] „putha“ уже установлена самим сложением как „puthassa a putha“, повторное использование авторитетного термина „конец“ указывает на то, что иногда замена на „у“ происходит перед гласным даже для того, что не является концом „putha“.


මනො අඤ්ඤං මනුඤ්ඤං, එවං ඉමං එවුමං, පරලොපො, ඉති එවං ඉත්වෙවං, උකාරස්ස වකාරො.

„Mano aññaṃ“ — „manuññaṃ“, так же „evaṃ imaṃ“ — „evumaṃ“ (с отпадением последующего гласного), „iti evaṃ“ — „itvevaṃ“ (замена звука „у“ на „ва“).


අවකාසො, අවනද්ධො, අවවදති, අවසානමිතීධ –

В таких [примерах], как „avakāso“, „avanaddho“, „avavadati“, „avasānam“ —


‘‘ක්වචි බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Применяются также [слова] „иногда перед согласным“.


45. ඔ අවස්ස.

45. [Звук] „о“ [становится заменой] для „ava“.


අවඉච්චෙතස්ස උපසග්ගස්ස ඔකාරො හොති ක්වචි බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ. ඔකාසො, ඔනද්ධො, ඔවදති, ඔසානං.

Для этой приставки „ava“ перед согласным иногда происходит замена на звук „о“: „okāso“, „onaddho“, „ovadati“, „osānaṃ“.


ක්වචීති කිං? අවසානං, අවසුස්සතු.

Для чего [сказано] „иногда“? [Чтобы исключить] „avasānaṃ“, „avasussatu“.


බ්‍යඤ්ජනෙති කිං? අවයාගමනං, අවෙක්ඛති.

Для чего [сказано] „перед согласным“? [Чтобы исключить] „avayāgamanaṃ“, „avekkhati“.


අවගතෙ සූරියෙ, අවගච්ඡති, අවගහෙත්වා ඉතීධ –

В таких [примерах], как „avagate sūriye“, „avagacchati“, „avagahetvā“ —


‘‘අවස්සෙ’’ති වත්තතෙ ඔග්ගහණඤ්ච.

Применяется [слово] „для ava“ и принятие [звука] „о“.


46. තබ්බිපරීතූපපදෙ බ්‍යඤ්ජනෙ ච.

46. И перед согласным, когда предшествует противоположное этому.


අවසද්දස්ස උපපදෙ තිට්ඨමානස්ස තස්සොකාරස්ස විපරීතො ච හොති බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ.

Для слова „ava“, стоящего в качестве предшествующего члена, перед согласным происходит замена на противоположное этому звуку „о“.


තස්ස විපරීතො තබ්බිපරීතො, උපොච්චාරිතං පදං උපපදං, ඔකාරවිපරීතොති උකාරස්සෙතං අධිවචනං. චසද්දො කත්ථචි [Pg.34] නිවත්තනත්ථො, ද්විත්තං. උග්ගතෙ සූරියෙ, උග්ගච්ඡති, උග්ගහෙත්වා.

Противоположное этому — „tabbiparīto“. Слово, произносимое вблизи — „upapadaṃ“. Противоположное звуку „о“ — это обозначение звука „у“. Слово „ca“ в некоторых случаях имеет значение исключения, [и происходит] удвоение: „uggate sūriye“, „uggacchati“, „uggahetvā“.


අතිප්පඛො තාව, පරසතං, පරසහස්සං ඉතීධ –

В таких [примерах], как „atippakho tāva“, „parasataṃ“, „parasahassaṃ“ —


‘‘ආගමො’’ති වත්තතෙ.

Применяется [слово] „вставка“ (āgamo).


47. ක්වචි ඔ බ්‍යඤ්ජනෙ.

47. Иногда [вставляется звук] „о“ перед согласным.


බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි ඔකාරාගමො හොතීති අතිප්ප පරසද්දෙහි ඔකාරාගමො ‘‘යවමද’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චසද්දෙන අතිප්පතො ගකාරාගමො ච.

Перед согласным иногда происходит вставка звука „о“. Вставка звука „о“ происходит после слов „atippa“ и „para“, а также, в силу слова „ca“ в сутре, начинающейся с „yavamada...“, происходит вставка звука „г“ после „atippa“.


අතිප්පගො ඛො තාව, පරොසතං, පරොසහස්සං, එත්ථ ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති පුබ්බස්සරලොපො.

„Atippago kho tāva“, „parosataṃ“, „parosahassaṃ“. Здесь по правилу „sarā sare lopaṃ“ происходит отпадение предшествующего гласного.


මනමයං, අයමයං ඉතීධ ‘‘මනොගණාදීන’’න්ති වත්තතෙ.

В таких [примерах], как „manamayaṃ“, „ayamayaṃ“, применяется [выражение] „для группы слов, начинающихся с mano“ (manogaṇādīnaṃ).


48. එතෙසමො ලොපෙ.

48. Для них [происходит замена на] „о“ при отпадении [падежного окончания].


එතෙසං මනොගණාදීනමන්තො ඔත්තමාපජ්ජතෙ විභත්තිලොපෙ කතෙ.

Конец этих слов группы „mano“ и подобных принимает состояние звука „о“, когда произведено отпадение падежного окончания.


මනොමයං, අයොමයං, එවං මනොසෙට්ඨා, අයොපත්තො, තපොධනො, තමොනුදො, සිරොරුහො, තෙජොකසිණං, රජොජල්ලං, අහොරත්තං, රහොගතො.

„Manomayaṃ“, „ayomayaṃ“, так же „manoseṭṭhā“, „ayopatto“, „tapodhano“, „tamonudo“, „siroruho“, „tejokasiṇaṃ“, „rajojallaṃ“, „ahorattaṃ“, „rahogato“.


ආදිසද්දෙන ආපොධාතු, වායොධාතු.

Под словом „и подобные“ [подразумеваются] „āpodhātu“, „vāyodhātu“.


සීහගතියා වාධිකාරතො ඉධ න භවති, මනමත්තෙන මනච්ඡට්ඨානං, අයකපල්ලං, තමවිනොදනො, මනආයතනං.

В силу принципа „движения льва“ (обратного действия) авторитетного правила „опционально“, здесь этого не происходит: „manamattena“, „manacchaṭṭhānaṃ“, „ayakapallaṃ“, „tamavinodano“, „manaāyatanaṃ“.


ඉති බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

Так завершается раздел о правилах сочетания согласных.


නිග්ගහීතසන්ධිවිධාන

Раздел о правилах сочетания ниггахиты


අථ [Pg.35] නිග්ගහීතසන්ධි වුච්චතෙ.

Теперь излагается сочетание ниггахиты.


තණ්හං කරො, රණං ජහො, සං ඨිතො, ජුතිං ධරො, සං මතො ඉතීධ ‘‘නිග්ගහීත’’න්ති අධිකාරො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති වත්තතෙ.

В таких [примерах], как „taṇhaṃ karo“, „raṇaṃ jaho“, „saṃ ṭhito“, „jutiṃ dharo“, „saṃ mato“, действует авторитетное правило „ниггахита“, и применяется [слово] „перед согласным“.


49. වග්ගන්තං වා වග්ගෙ.

49. [Ниггахита становится] конечным звуком класса опционально перед [согласным того же] класса.


වග්ගභූතෙ බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ නිග්ගහීතං ඛො වග්ගන්තං වා පප්පොතීති නිමිත්තානුස්වරානං ඨානාසන්නවසෙන තබ්බග්ගපඤ්චමො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන ‘‘තණ්හඞ්කරො, රණඤ්ජහො, සණ්ඨිතො, ජුතින්ධරො, සම්මතො’’තිආදීසු නිච්චං.

Перед согласным, принадлежащим к какому-либо классу, ниггахита опционально принимает форму конечного звука этого класса. В силу близости места артикуляции обусловливающего звука и анусвары, она становится пятым [носовым] звуком этого класса. Это слово „vā“ имеет значение строго определенной опции. Поэтому в таких случаях, как „taṇhaṅkaro“, „raṇañjaho“, „saṇṭhito“, „jutindharo“, „sammato“ и т. д., это происходит обязательно.


තඞ්කරොති තං කරොති, තඞ්ඛණං තංඛණං, සඞ්ගහො සංගහො, තඞ්ඝතං තං ඝතං. ධම්මඤ්චරෙ ධම්මං චරෙ, තඤ්ඡන්නං තං ඡන්නං, තඤ්ජාතං තං ජාතං, තඤ්ඤාණං තං ඤාණං. තණ්ඨානං තං ඨානං, තණ්ඩහති භං ඩහති. තන්තනොති තං තනොති, තන්ථිරං තං ථිරං, තන්දානං තං දානං, තන්ධනං තං ධනං, තන්නිච්චුතං තං නිච්චුතං. තම්පත්තො තං පත්තො, තම්ඵලං තං ඵලං, තෙසම්බොධො තෙසං බොධො, සම්භූතො සංභූතො, තම්මිත්තං තං මිත්තං. කිඞ්කතො කිං කතො, දාතුඞ්ගතො දාතුං ගතොති එවමාදීසු විකප්පෙන.

„Taṅkaroti“ — „taṃ karoti“, „taṅkhaṇaṃ“ — „taṃkhaṇaṃ“, „saṅgaho“ — „saṃgaho“, „taṅghataṃ“ — „taṃ ghataṃ“. „Dhammañcare“ — „dhammaṃ care“, „tañchannaṃ“ — „taṃ channaṃ“, „tañjāta“ — „taṃ jātaṃ“, „taññāṇaṃ“ — „taṃ ñāṇaṃ“. „Taṇṭhānaṃ“ — „taṃ ṭhānaṃ“, „taṇḍahati“ — „bhaṃ ḍahati“. „Tantanoti“ — „taṃ tanoti“, „tanthiraṃ“ — „taṃ thiraṃ“, „tandānaṃ“ — „taṃ dānaṃ“, „tandhanaṃ“ — „taṃ dhanaṃ“, „tanniccutaṃ“ — „taṃ niccutaṃ“. „Tampatto“ — „taṃ patto“, „tamphalaṃ“ — „taṃ phalaṃ“, „tesambodho“ — „tesaṃ bodho“, „sambhūto“ — „saṃbhūto“, „tammittaṃ“ — „taṃ mittaṃ“. „Kiṅkato“ — „kiṃ kato“, „dātuṅgato“ — „dātuṃ gato“ — в таких и подобных случаях это происходит вариативно.


ඉධ න භවති, න තං කම්මං කතං සාධු, සරණං ගච්ඡාමි.

Здесь этого не происходит: „na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu“, „saraṇaṃ gacchāmi“.


සති චොපරි වාග්ගහණෙ විජ්ඣන්තරෙ වා ඉධ වාග්ගහණකරණමත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන නිග්ගහීතස්ස සංඋපසග්ගපුමන්තස්ස ලෙ ලකාරො. යථා – පටිසංලීනො පටිසල්ලීනො, එවං පටිසල්ලාණො, සල්ලක්ඛණා, සල්ලෙඛො, සල්ලාපො, පුංලිඞ්ගං පුල්ලිඞ්ගං.

Хотя слово „vā“ уже упоминалось выше или в другом правиле, повторное использование слова „vā“ здесь служит для указания на другое значение. Благодаря этому ниггахита в приставке „saṃ“ и в слове „puma“ перед „la“ заменяется на звук „ла“ (l). Например: „paṭisaṃlīno“ — „paṭisallīno“, так же „paṭisallāṇo“, „sallakkhaṇā“, „sallekho“, „sallāpo“, „puṃliṅgaṃ“ — „pulliṅgaṃ“.


පච්චත්තං එව, තං එව, තඤ්හි තස්ස, එවඤ්හි වො ඉතීධ ‘‘වා’’ති අධිකාරො.

В таких [примерах], как „paccattaṃ eva“, „taṃ eva“, „tañhi tassa“, „evañhi vo“, действует авторитетное правило „опционально“ (vā).


50. එහෙ [Pg.36] ඤං.

50. Перед „e“ и „ha“ [ниггахита становится] „ña“.


එකාරහකාරෙ පරෙ නිග්ගහීතං ඛො ඤකාරං පප්පොති වා, එකාරෙ ඤාදෙසස්ස ද්විභාවො.

Перед звуком „e“ или „ha“ ниггахита опционально принимает форму звука „ña“. Перед звуком „e“ происходит удвоение заменяющего звука „ña“.


පච්චත්තඤ්ඤෙවපච්චත්තං එව, තඤ්ඤෙව තං එව, තඤ්හි තස්ස තඤ්හි තස්ස, එවඤ්හි වො එවඤ්හි වො.

„Paccattaññeva“ — „paccattaṃ eva“, „taññeva“ — „taṃ eva“, „tañhi tassa“ — „taṃ hi tassa“, „evañhi vo“ — „evaṃ hi vo“.


වවත්ථිතවිභාසත්තා වාසද්දස්ස එවහිනිපාතතො අඤ්ඤත්ථ න හොති, යථා – එවමෙතං, එවං හොති.

Поскольку слово „vā“ имеет значение строго определенной опции, это не происходит в иных случаях, кроме как с частицами „eva“ и „hi“. Например: „evametaṃ“, „evaṃ hoti“.


සංයොගො, සංයොජනං, සංයතො, සංයාචිකාය, යං යදෙව, ආනන්තරිකං යමාහු ඉතීධ ‘‘ඤ’’මිති වත්තතෙ.

В таких [примерах], как „saṃyogo“, „saṃyojanaṃ“, „saṃyato“, „saṃyācikāya“, „yaṃ yadeva“, „ānantarikaṃ yamāhu“, применяется [слово] „ña“.


51. ස යෙ ච.

51. И [ниггахита] вместе с „ya“ [становится „ñ“].


නිග්ගහීතං ඛො යකාරෙ පරෙ සහ යකාරෙන ඤකාරං පප්පොති වා, ඤාදෙසස්ස ද්විත්තං.

Перед звуком „ya“ ниггахита вместе со звуком „ya“ опционально принимает форму звука „ña“, [и происходит] удвоение заменяющего звука „ña“.


සඤ්ඤොගො සංයොගො, සඤ්ඤොජනං සංයොජනං, සඤ්ඤතො සංයතො, සඤ්ඤාචිකාය සංයාචිකාය, යඤ්ඤදෙව යං යදෙව, ආනන්තරිකඤ්ඤමාහු ආනන්තරිකං යමාහු.

„Saññogo“ — „saṃyogo“, „saññojanaṃ“ — „saṃyojanaṃ“, „saññato“ — „saṃyato“, „saññācikāya“ — „saṃyācikāya“, „yaññadeva“ — „yaṃ yadeva“, „ānantarikaññamāhu“ — „ānantarikaṃ yamāhu“.


වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තාව සංපදන්තතො ච සබ්බනාමයකාරපරතො ච නිග්ගහීතා අඤ්ඤත්ථ න හොති. යථා – එතං යොජනං, තං යානං, සරණං යන්ති.

Поскольку слово „vā“ имеет значение строго определенной опции, это не происходит с ниггахитой в иных случаях, кроме как на конце приставки „saṃ“ и перед звуком „ya“ местоимений. Например: „etaṃ yojanaṃ“, „taṃ yānaṃ“, „saraṇaṃ yanti“.


එත්ථ ච ‘‘සහ යෙ චා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ස යෙ චා’’ති වචනතො සුත්තන්තෙසු සුඛුච්චාරණත්ථමක්ඛරලොපොපීති දට්ඨබ්බං, තෙන පටිසඞ්ඛාය යොනිසො පටිසඞ්ඛා යොනිසො, සයං අභිඤ්ඤාය සච්ඡිකත්වා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා, පරියෙසනාය පරියෙසනාතිආදි සිජ්ඣති.

И здесь, хотя следовало бы сказать „saha ye ca“, из-за формулировки „sa ye ca“ следует понимать, что в сутрах ради удобства произношения также происходит выпадение слогов. Благодаря этому образуются такие формы, как „paṭisaṅkhā yoniso“ [вместо „paṭisaṅkhāya yoniso“], „sayaṃ abhiññā sacchikatvā“ [вместо „sayaṃ abhiññāya sacchikatvā“], „pariyesanā“ [вместо „pariyesanāya“] и так далее.


තං [Pg.37] අහං බ්‍රූමි, යං ආහු, ධනං එව, කිං එතං, නින්දිතුං අරහති, යං අනිච්චං, තං අනත්තා, එතං අවොච, එතං එව ඉච්චත්‍ර –

В таких [примерах], как „taṃ ahaṃ brūmi“, „yaṃ āhu“, „dhanaṃ eva“, „kiṃ etaṃ“, „nindituṃ arahati“, „yaṃ aniccaṃ“, „taṃ anattā“, „etaṃ avoca“, „etaṃ eva“ —


52. මදා සරෙ.

52. [Звуки] „ма“ и „да“ [становятся заменой] перед гласным.


නිග්ගහීතස්ස ඛො සරෙ පරෙ මකාරදකාරාදෙසා හොන්ති වා. එත්ථ ච වාසද්දාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා දකාරො යතෙතසද්දතො පරස්සෙව.

Перед гласным ниггахита опционально заменяется на звуки „ма“ или „да“. И здесь, поскольку авторитетное правило „опционально“ имеет значение строго определенной опции, звук „да“ появляется только после слов „ya“, „ta“, „eta“.


තමහං බ්‍රූමි, යමාහු, ධනමෙව, කිමෙතං, නින්දිතුමරහති, යදනිච්චං, තදනත්තා, එතදවොච, එතදෙව.

„Tamahaṃ brūmi“, „yamāhu“, „dhanameva“, „kimetaṃ“, „ninditumarahati“, „yadaniccaṃ“, „tadanattā“, „etadavoca“, „etadeva“.


වාති කිං? තං අහං, එතං එව, අක්කොච්ඡි මං අවධි මං.

Для чего [сказано] „опционально“? [Чтобы исключить] „taṃ ahaṃ“, „etaṃ eva“, „akkocchi maṃ avadhi maṃ“.


එත්ථ ච මදාති යොගවිභාගෙන බ්‍යඤ්ජනෙපි වා මකාරො. තෙන ‘‘බුද්ධම සරණම ගච්ඡාමී’’තිආදි සිජ්ඣති.

И здесь, путём разделения правила (yogavibhāga) «m-adā...», буква «m» (makāra) [появляется] также и перед согласным. Благодаря этому образуются такие [формы], как «buddhama saraṇama gacchāmi» и т. д.


තාසං අහං සන්තිකෙ, විදූනං අග්ගං, තස්ස අදාසිං අහං ඉතීධ ‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ.

В таких [примерах], как «tāsaṃ ahaṃ santike», «vidūnaṃ aggaṃ», «tassa adāsiṃ ahaṃ», здесь переносится слово «sare» (перед гласным).


53. ක්වචි ලොපං.

53. Иногда — элизия.


නිග්ගහීතං ඛො සරෙ පරෙ ලොපං පප්පොති ක්වචි ඡන්දානුරක්ඛණෙ සුඛුච්චාරණට්ඨානෙ. පුබ්බස්සරලොපො, පරස්ස අසංයොගන්තස්ස දීඝො.

Ниггахита перед гласным иногда подвергается элизии ради сохранения метрического размера или для удобства произношения. [При этом происходит] элизия предшествующего гласного, а последующий [гласный], не находящийся перед двойным согласным, удлиняется.


තාසාහං සන්තිකෙ, විදූනග්ගං, තස්ස අදාසාහං, තථාගතාහං, එවාහං, ක්‍යාහං.

[Например:] «tāsāhaṃ santike», «vidūnaggaṃ», «tassa adāsāhaṃ», «tathāgatāhaṃ», «evāhaṃ», «kyāhaṃ».


ක්වචීති කිං? එවමස්ස, කිමහං.

Для чего [сказано] «иногда» (kvaci)? [Чтобы исключить такие случаи, как] «evamassa», «kimahaṃ».


අරියසච්චානං දස්සනං, එතං බුද්ධානං සාසනං, සංරත්තො, සංරාගො, සංරම්භො, අවිසංහාරො, චිරං පවාසිං, ගන්තුං කාමො, ගන්තුං මනො ඉතීධ ‘‘ක්වචි ලොප’’න්ති වත්තතෙ.

В таких [примерах], как «ariyasaccānaṃ dassanaṃ», «etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ», «saṃratto», «saṃrāgo», «saṃrambho», «avisaṃhāro», «ciraṃ pavāsiṃ», «gantuṃ kāmo», «gantuṃ mano», здесь переносится [правило] «kvaci lopaṃ» (иногда — элизия).


54. බ්‍යඤ්ජනෙ [Pg.38] ච.

54. И перед согласным.


නිග්ගහීතං ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ ච පරෙ ලොපං පප්පොති ක්වචි ඡන්දානුරක්ඛණාදිම්හි. රකාරහකාරෙසු උපසග්ගන්තස්ස දීඝො.

Ниггахита перед согласным также иногда подвергается элизии ради сохранения метрического размера и т. д. Перед буквами «r» (rakāra) и «h» (hakāra) [конечный гласный] приставки удлиняется.


අරියසච්චාන දස්සනං, එතං බුද්ධාන සාසනං, සාරත්තො, සාරාගො, සාරම්භො, අවිසාහාරො, චිරප්පවාසිං, ද්විත්තං, ගන්තුකාමො, ගන්තුමනො.

[Например:] «ariyasaccāna dassanaṃ», «etaṃ buddhāna sāsanaṃ», «sāratto», «sārāgo», «sārambho», «avisāhāro», «cirappavāsiṃ» (с удвоением [согласного]), «gantukāmo», «gantumano».


ක්වචීති කිං? එතං මඞ්ගලමුත්තමං.

Для чего [сказано] «иногда» (kvaci)? [Чтобы исключить такие случаи, как] «etaṃ maṅgalamuttamaṃ».


කතං ඉති, කිං ඉති, අභිනන්දුං ඉති, උත්තත්තං ඉව, චක්කං ඉව, කලිං ඉදානි, කිං ඉදානි, ත්වං අසි, ඉදං අපි, උත්තරිං අපි, දාතුං අපි, සදිසං එව ඉතීධ ‘‘නිග්ගහීතම්හා, ලොප’’න්ති ච වත්තතෙ.

В таких [примерах], как «kataṃ iti», «kiṃ iti», «abhinanduṃ iti», «uttattaṃ iva», «cakkaṃ iva», «kaliṃ idāni», «kiṃ idāni», «tvaṃ asi», «idaṃ api», «uttariṃ api», «dātuṃ api», «sadisaṃ eva», здесь переносятся [слова] «niggahītamhā» (после ниггахиты) и «lopa» (элизия).


55. පරො වා සරො.

55. Или последующий гласный.


නිග්ගහීතම්හා පරො සරො ලොපං පප්පොති වා. නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං.

Гласный, следующий за ниггахитой, факультативно (vā) подвергается элизии. [При этом происходит] превращение ниггахиты в конечный согласный соответствующего класса (vaggantatta).


කතන්ති, කින්ති, අභිනන්දුන්ති, උත්තත්තංව, චක්කංව, කලින්දානි, කින්දානි, ත්වංසි, ඉදම්පි, උත්තරිම්පි, දාතුම්පි, සදිසංව.

[Например:] «katanti», «kinti», «abhinandunti», «uttattaṃva», «cakkaṃva», «kalindāni», «kindāni», «tvaṃsi», «idampi», «uttarimpi», «dātumpi», «sadisaṃva».


වාති කිං? කතං ඉති, කිමිති, දාතුමපි, සාමං එව.

Для чего [сказано] «или» (vā)? [Чтобы исключить обязательность в таких случаях, как] «kataṃ iti», «kimiti», «dātumapi», «sāmaṃ eva».


අයම්පි වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා ඉතීවීදානිසීපෙවාදිතො අඤ්ඤත්ථ න හොති. යථා – අහං එත්ථ, එතං අහොසි.

Поскольку слово «vā» (или) здесь имеет значение ограниченной альтернативы (vavatthitavibhāsā), это [правило] не применяется в иных случаях, кроме как со словами «iti», «iva», «idāni», «asi», «api», «eva» и т. д. Например: «ahaṃ ettha», «etaṃ ahosi».


එවං අස්ස තෙ ආසවා, පුප්ඵං අස්සා උප්පජ්ජති ඉතීධ සරෙ පරෙ ලුත්තෙ විපරිණාමෙන ‘‘පරස්මිං, සරෙ, ලුත්තෙ’’ති ච වත්තතෙ.

В таких [примерах], как «evaṃ assa te āsavā», «pupphaṃ assā uppajjati», здесь, при элизии последующего гласного, путём изменения падежа (vipariṇāma) переносятся [слова] «parasmiṃ» (при последующем), «sare» (гласном), «lutte» (подвергшемся элизии).


56. බ්‍යඤ්ජනො [Pg.39] ච විසඤ්ඤොගො.

56. И согласный становится недвойным (visaññoga).


නිග්ගහීතම්හා පරස්මිං සරෙ ලුත්තෙ බ්‍යඤ්ජනො සඤ්ඤොගො චෙ, විසඤ්ඤොගොව හොතීති සංයොගෙකදෙසස්ස පුරිමබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො.

Если после ниггахиты последующий гласный подвергается элизии, то согласный, если он является двойным (saññoga), становится недвойным (visaññoga); это означает элизию первого согласного из этой группы (saṃyoga).


ද්වින්නං බ්‍යඤ්ජනානමෙකත්‍ර ඨිති සඤ්ඤොගො, ඉධ පන සංයුජ්ජතීති සඤ්ඤොගො, පුරිමො වණ්ණො, විගතො සඤ්ඤොගො අස්සාති විසඤ්ඤොගො, පරො.

Нахождение двух согласных вместе — это двойной согласный (saññoga). Здесь же «saññogo» (то, что соединяется) — это первый звук. Тот, у которого исчезло удвоение (vigato saññogo), — это «visaññogo» (недвойной), то есть последующий [звук].


එවං ස තෙ ආසවා, පුප්ඵංසා උප්පජ්ජති.

[Например:] «evaṃ sa te āsavā», «pupphaṃsā uppajjati».


ලුත්තෙති කිං? එවමස්ස.

Для чего [сказано] «при подвергшемся элизии» (lutte)? [Чтобы исключить такие случаи, как] «evamassa».


චසද්දෙන තිණ්ණං බ්‍යඤ්ජනානං සරූපසංයොගොපි විසඤ්ඤොගො හොති. යථා – අග්‍යාගාරං, වුත්‍යස්ස.

Благодаря слову «ca» (и) группа из трёх согласных (sarūpasaṃyoga) также становится недвойной. Например: «agyāgāraṃ», «vutyassa».


චක්ඛු උදපාදි, අව සිරො, යාවචිධ භික්ඛවෙ, අණුථූලානි, ත සම්පයුත්තා ඉභීධ ‘‘සරෙ, ආගමො, ක්වචි, බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති ච වත්තතෙ.

В таких [примерах], как «cakkhu udapādi», «ava siro», «yāvacidha bhikkhave», «aṇuthūlāni», «ta sampayuttā», здесь переносятся [слова] «sare» (перед гласным), «āgamo» (вставка), «kvaci» (иногда), «byañjane» (перед согласным).


57. නිග්ගහිතඤ්ච.

57. И ниггахита.


නිග්ගහීතඤ්ච ආගමො හොති සරෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා ක්වචි සුඛුච්චාරණට්ඨානෙ. නිග්ගහීතස්ස රස්සානුගතත්තා රස්සතොයෙවායං.

И ниггахита иногда вставляется перед гласным или согласным для удобства произношения. Поскольку ниггахита следует за кратким [гласным], этот [предшествующий гласный] становится именно кратким.


චක්ඛුං උදපාදි, අවංසිරො, යාවඤ්චිධ භික්ඛවෙ, අණුංථූලානි, තංසම්පයුත්තා, එවං තඞ්ඛණෙ, තංසභාවො.

[Например:] «cakkhuṃ udapādi», «avaṃsiro», «yāvañcidha bhikkhave», «aṇuṃthūlāni», «taṃsampayuttā», а также «taṅkhaṇe», «taṃsabhāvo».


ක්වචීති කිං? න හි එතෙහි, ඉධ චෙව.

Для чего [сказано] «иногда» (kvaci)? [Чтобы исключить такие случаи, как] «na hi etehi», «idha ceva».


එවං වුත්තෙ, තං සාධු, එකං සමයං භගවා, අග්ගිංව සනමං ඉතීධ ලොපාදෙසකාරියෙ සම්පත්තෙ යෙභුය්‍යෙන තදපවාදත්ථමාහ.

В таких [примерах], как «evaṃ vutte», «taṃ sādhu», «ekaṃ samayaṃ bhagavā», «aggiṃva sandhamaṃ», когда здесь применимы правила элизии или замены, [автор] формулирует следующее правило главным образом как исключение из них.


58. අං [Pg.40] බ්‍යඤ්ජනෙ නිග්ගහීතං.

58. Ниггахита перед согласным [остается как] «aṃ».


නිග්ගහීතං ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ අංඉති හොති.

Ниггахита перед согласным действительно остается как «aṃ».


අකාරො උච්චාරණත්ථො, ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බස්සරලොපො වා.

Звук «a» [в «aṃ»] служит для произношения, или же происходит элизия предшествующего гласного согласно правилу «saralopo...» и т. д.


එවං වුත්තෙ, තං සාධු, එකං සමයං භගවා, අග්ගිංව සන්ධමං.

[Например:] «evaṃ vutte», «taṃ sādhu», «ekaṃ samayaṃ bhagavā», «aggiṃva sandhamaṃ».


ඉධ අවුත්තවිසෙසානම්පි වුත්තනයාතිදෙසත්ථමතිදෙසමාහ.

Здесь [автор] формулирует правило переноса (atidesa), чтобы распространить уже изложенный метод также и на те частные случаи, которые не были упомянуты.


59. අනුපදිට්ඨානං වුත්තයොගතො.

59. Для неупомянутых [случаев правила применяются] согласно изложенному методу.


යෙ ඉධ අම්හෙහි විසෙසතො න උපදිට්ඨා උපසග්ගනිපාතාදයො, තෙසං වුත්තයොගතො වුත්තනයෙන සරසන්ධාදීසු වුත්තනයානුසාරෙන රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

Те приставки, частицы и т. д., которые не были здесь нами особо упомянуты, для них образование словоформ (rūpasiddhi) в гласных сандхи и т. д. следует понимать согласно изложенному методу, следуя уже описанным правилам.


තෙන ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන පරියාදීනං රහනාදිවණ්ණස්ස විපරියයො යවාදීහි, යථා – පරියුදාහාසි පයිරුදාහාසි, අරියස්ස අයිරස්ස, බහ්වාබාධො බව්හාබාධො, න අභිනෙය්‍ය අනභිනෙය්‍ය.

Благодаря этому, посредством слова «ca» (и) в сутре «do dhassa ca», происходит метатеза (vipariyaya) звуков «r», «h» и т. д. в словах «pariya» и др. со звуками «y» и др., например: «pariyudāhāsi» -> «payirudāhāsi», «ariyassa» -> «ayirassa», «bahvābādho» -> «bavhābādho», «na abhineyya» -> «anabhineyya».


‘‘තං ඉමිනාපි ජානාථා’’ති එත්ථ ‘‘පරො වා සරො’’ති සරෙ ලුත්තෙ ‘‘තත්‍රාකාරො’’ති යොගවිභාගෙන අකාරො නිග්ගහීතස්ස දකාරො, තදමිනාපි ජානාථ ඉච්චාදි.

В выражении «taṃ imināpi jānātha», когда гласный подвергается элизии по правилу «paro vā saro», путём разделения правила «tatrākāro» [появляется] звук «a», а ниггахита заменяется на «d» (dakāra), [в результате чего получается] «tadamināpi jānātha» и т. д.


ඉති නිග්ගහීතසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

Так завершается раздел о правилах сандхи для ниггахиты.


සඤ්ඤාවිධානං සරසන්ධි සන්ධි,නිසෙධනං බ්‍යඤ්ජනසන්ධි සන්ධි;

යො නිග්ගහීතස්ස ච සන්ධිකප්පෙ,සුනිච්ඡයො සොපි මයෙත්ථ වුත්තො.

Правила терминологии (saññāvidhāna), сандхи гласных, сандхи исключений (nisedhana), сандхи согласных, а также точное решение относительно сандхи ниггахиты в разделе о сандхи (sandhikappa) — всё это было изложено мною здесь.


ඉති රූපසිද්ධියං සන්ධිකණ්ඩො

Так в [трактате] «Рупасиддхи» [завершается] глава о сандхи,


පඨමො.

первая.


2. නාමකණ්ඩ

2. Глава об именах (существительных)


අථ [Pg.41] නාමිකවිභත්‍යාවතාරො වුච්චතෙ.

Далее излагается введение в именные падежные окончания (nāmikavibhatti).


අත්ථාභිමුඛං නමනතො, අත්තනි චත්ථස්ස නාමනතො නාමං, දබ්බාභිධානං.

Имя (nāma) [называется так] потому, что оно склоняется (namana) по направлению к значению (attha), или потому, что оно склоняет значение к самому себе; оно является обозначением субстанции (dabbābhidhāna).


තං පන දුවිධං අන්වත්ථරුළ්හීවසෙන, තිවිධං පුමිත්ථිනපුංසකලිඞ්ගවසෙන. යථා – රුක්ඛො, මාලා, ධනං.

Оно бывает двух видов: по этимологическому значению (anvattha) и по традиционному употреблению (ruḷhī); трёх видов: по мужскому, женскому и среднему роду. Например: «rukkho» (дерево), «mālā» (гирлянда), «dhanaṃ» (богатство).


චතුබ්බිධං සාමඤ්ඤගුණක්‍රියායදිච්ඡාවසෙන, යථා – රුක්ඛො, නීලො, පාචකො, සිරිවඩ්ඪොතිආදි.

Оно бывает четырёх видов: по общему понятию (sāmañña), качеству (guṇa), действию (kriyā) и произвольному имени (yadicchā); например: «rukkho» (дерево), «nīlo» (синий), «pācako» (повар), «sirivaḍḍha» (Сириваддха) и т. д.


අට්ඨවිධං අවණ්ණිවණ්ණුවණ්ණොකාරනිග්ගහීතන්තපකතිභෙදෙන.

Оно бывает восьми видов по различию основ (pakati), оканчивающихся на звуки «a»/«ā» (avaṇṇa), «i»/«ī» (ivaṇṇa), «u»/«ū» (uvaṇṇa), «o» (okāra) и ниггахиту.


පුල්ලිඞ්ග

Мужской род


තත්ථ පඨමං අකාරන්තම්හා පුල්ලිඞ්ගා ජාතිනිමිත්තා පුරිසසද්දා ස්‍යාදිවිභත්තියො පරා යොජීයන්තෙ.

Здесь прежде всего после слова «purisa» (человек) мужского рода, оканчивающегося на «a» (akāranta) и обозначающего класс (jātinimitta), присоединяются последующие падежные окончания, начиная с «si» (syādivibhatti).


60. ජිනවචනයුත්තඤ්හි.

60. Ведь [оно должно быть] согласовано со словом Победителя (Джины).


අධිකාරොයං. තත්ථ පඤ්ච මාරෙ ජිතවාති ජිනො, බුද්ධො. ජිනස්ස වචනං ජිනවචනං, තස්ස ජිනවචනස්ස යුත්තං ජිනවචනයුත්තං, තෙපිටකස්ස බුද්ධවචනස්ස මාගධිකාය සභාවනිරුත්තියා යුත්තං අනුරූපමෙවාති ඉදං අධිකාරත්ථං වෙදිතබ්බං.

Это руководящее правило (adhikāra). Здесь «jino» (Победитель) — это Будда, поскольку он победил пять Мар. Слово Победителя — это «jinavacana»; то, что согласовано с этим словом Победителя, — это «jinavacanayutta». Значение этого руководящего правила следует понимать так: оно должно быть полностью соответствующим, согласованным с естественным языком Магадхи, на котором изложено Слово Будды в виде Типитаки.


සා මාගධී මූලභාසා, නරා යායාදිකප්පිකා;

බ්‍රහ්මානො ච’ස්සුතාලාපා, සම්බුද්ධා චාපි භාසරෙ.

Этот магадхи — изначальный язык, на котором говорили люди в начале кальпы, а также Брахмы, не слышавшие иной речи, и всецело пробуждённые Будды.


අධිකාරො පන තිවිධො සීහගතිකමණ්ඩූකගතිකයථානුපුබ්බිකවසෙන, අයං පන සීහගතිකො පුබ්බාපරවිලොකනතො, යථානුපුබ්බිකොයෙව වා.

Руководящее правило (adhikāra) бывает трёх видов: по принципу движения льва (sīhagati), движения лягушки (maṇḍūkagati) и последовательного порядка (yathānupubbika). Это же [правило] относится к типу «движения льва», поскольку оно обращено как назад, так и вперёд, или же оно относится к типу последовательного порядка.


සක්කතවිසදිසං [Pg.42] කත්වා ජිනවචනානුරූපවසෙන පකතිට්ඨපනත්ථං පරිභාසමාහ.

Чтобы установить исходную основу (pakati) в соответствии со Словом Победителя, сделав её отличной от санскрита, [автор] формулирует следующее вспомогательное правило (paribhāsā):


61. ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ.

61. И основа (liṅga) устанавливается.


ලිඞ්ගංපාටිපදිකං, යථා යථා ජිනවචනයුත්තඤ්හි ලිඞ්ගං, තථා තථා ඉධ ලිඞ්ගං නිපච්චතෙ ඨපීයති. චසද්දෙන ධාතවො චාති ජිනවචනානුරූපතො ‘‘පුරිස’’ඉති ලිඞ්ගෙ ඨපිතෙ තතො තස්ස ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතස්ස අත්ථවතො සද්දස්ස ‘‘පරසමඤ්ඤා පයොගෙ’’ති පරිභාසතො ලිඞ්ගසඤ්ඤායං –

Основа (liṅga) — это номинативная основа (pāṭipadika); каким бы образом основа ни была согласована со Словом Победителя, именно таким образом она здесь устанавливается (nipaccate), то есть фиксируется. Благодаря слову «ca» (и) [устанавливаются] также и глагольные корни (dhātu). Когда в соответствии со Словом Победителя установлена основа «purisa», затем для этого значимого слова, лишенного корней, суффиксов и падежных окончаний, в силу вспомогательного правила «parasamaññā payoge» присваивается терминологическое обозначение основы (liṅgasaññā):


ඉතො පරං විභත්තිප්පච්චයාදිවිධානෙ සබ්බත්ථ ලිඞ්ගග්ගහණමනුවත්තතෙ.

Далее, при предписании падежных окончаний, суффиксов и т. д., повсеместно применяется понятие основы (liṅgaggahaṇa).


62. තතො ච විභත්තියො.

62. И после неё [присоединяются] падежные окончания.


තතො ජිනවචනයුත්තෙහි ලිඞ්ගෙහි පරා විභත්තියො හොන්ති. චසද්දග්ගහණෙන තවෙතුනාදිපච්චයන්තනිපාතතොපි. කම්මාදිවසෙන, එකත්තාදිවසෙන ච ලිඞ්ගත්ථං විභජන්තීති විභත්තියො.

Затем после основ, соответствующих словам Победителя, следуют падежные окончания. Благодаря включению слова «ча» (и) — также после неизменяемых слов, оканчивающихся на суффиксы «таве», «туна» и другие. Окончания (вибхатти) называются так потому, что они разделяют значение основы по значению объекта и т. д., а также по числу (единственному и т. д.).


කා ච පන තා විභත්තියො? ‘‘විභත්තියො’’ති අධිකාරො.

И каковы же эти окончания? «Вибхатти» (окончания) — это управляющее правило.


63. සියො, අංයො, නාහි, සනං, ස්මාහි, සනං, ස්මිංසු.

63. Си-йо, ам-йо, на-хи, са-нам, сма-хи, са-нам, смим-су.


ස්‍යාදයො ද්විසත්ත විභත්තියො නාම හොන්ති. තත්ථ සි, යො ඉති පඨමා, අං, යො ඉති දුතියා, නා, හි ඉති තතියා, ස, නං ඉති චතුත්ථී, ස්මා, හි ඉති පඤ්චමී, ස, නං ඉති ඡට්ඨී, ස්මිං, සු ඉති සත්තමී.

Эти четырнадцать окончаний, начиная с «си», называются «вибхатти». Из них «си» и «йо» — это первый падеж, «ам» и «йо» — второй, «на» и «хи» — третий, «са» и «нам» — четвертый, «сма» и «хи» — пятый, «са» и «нам» — шестой, «смим» и «су» — седьмой.


ඉදං [Pg.43] පන සඤ්ඤාධිකාරපරිභාසාවිධිසුත්තෙසු සඤ්ඤාසුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, වුත්තඤ්හි වුත්තියං ‘‘විභත්තිඉච්චනෙන ක්වත්ථො, අම්හස්ස මමං සවිභත්තිස්ස සෙ’’ති, ඉතරථා පුරිමසුත්තෙන එකයොගො කත්තබ්බොති. එත්ථ ච පඨමාදිවොහාරො, එකවචනාදිවොහාරො ච අන්වත්ථවසෙන, පරසමඤ්ඤාවසෙන වා සිද්ධොති වෙදිතබ්බො.

Это же правило среди сутр определения, управления, толкования и предписания следует рассматривать как сутру определения (сання-сутта). Ведь в комментарии сказано: «Какова цель термина „вибхатти“? [Она видна в правиле] „для amha вместе с окончанием будет mamaṃ перед se“». Иначе его пришлось бы объединить в одну сутру с предыдущей. И здесь употребление терминов «первый» и т. д., «единственное число» и т. д. следует понимать как установленное либо согласно буквальному значению, либо согласно терминологии других [грамматистов].


එකස්ස වචනං එකවචනං, බහූනං වචනං බහුවචනං, ද්වින්නං පූරණී දුතියාතිආදි, ඉතරථා පුරිමසුත්තෙ චසද්දෙන සඤ්ඤාකරණෙ අප්පකතනිරත්ථකවිධිප්පසඞ්ගො සියා.

Выражение одного — единственное число (экавачана), выражение многих — множественное число (бахувачана), восполняющий до двух — второй (дутия) и так далее. Иначе, если бы определение вводилось словом «ча» в предыдущей сутре, это привело бы к нежелательному следствию в виде неуместного и бесполезного правила.


‘‘ජිනවචනයුත්තඤ්හි, ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ’’ති ච වත්තතෙ. ඉධ පන පදනිප්ඵාදනම්පි ජිනවචනස්සාවිරොධෙනාති ඤාපෙතුං පරිභාසන්තරමාහ.

Также продолжается действие правила: «Ведь основа устанавливается в соответствии со словами Победителя». Но здесь, чтобы показать, что даже образование слов должно происходить без противоречия словам Победителя, излагается другое интерпретирующее правило (парибхаса).


64. තදනුපරොධෙන.

64. Без противоречия этому.


යථා යථා තෙසං ජිනවචනානං උපරොධො න හොති, තථා තථා ඉධ ලිඞ්ගං, චසද්දෙනාඛ්‍යාතඤ්ච නිපච්චතෙ, නිප්ඵාදීයතීති අත්ථො. තෙනෙව ඉධ ච ආඛ්‍යාතෙ ච ද්විවචනාග්ගහණං, සක්කතවිසදිසතො විභත්තිප්පච්චයාදිවිධානඤ්ච කතන්ති දට්ඨබ්බං.

Смысл таков: каким бы образом ни избегалось противоречие этим словам Победителя, именно таким образом здесь устанавливается, то есть образуется, именная основа (линга), а благодаря слову «ча» — и глагол (акхьята). Именно поэтому следует понимать, что как здесь, так и в глаголе не принято двойственное число (двивачана), а предписание падежных окончаний, суффиксов и прочего сделано отличным от санскрита.


තත්ථ අවිසෙසෙන සබ්බස්‍යාදිවිභත්තිප්පසඞ්ගෙ ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පවත්තී’’ති වත්තිච්ඡාවසා –

В связи с этим, когда без различия могли бы применяться все окончания, начиная с «си», в силу желания говорящего, поскольку «употребление слов следует за желанием говорящего» —


65. ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා.

65. Первый падеж употребляется в значении основы.


ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොතීති පඨමා. තත්ථාපි අනියමෙනෙකවචනබහුවචනප්පසඞ්ගෙ ‘‘එකම්හී වත්තබ්බෙ එකවචන’’න්ති පරිභාසතො ලිඞ්ගත්ථස්සෙකත්තවචනිච්ඡායං පඨමෙකවචනං සි.

Первое окончание (падеж) употребляется при простом обозначении значения основы; поэтому оно называется «первым» (патхама). Но даже там, когда без ограничения могли бы применяться единственное и множественное числа, согласно правилу толкования «когда нужно выразить одно, используется единственное число», при желании выразить единственность значения основы применяется первое окончание единственного числа «си».


‘‘අතො නෙනා’’ති ඉතො ‘‘අතො’’ති වත්තතෙ, ලිඞ්ගග්ගහණඤ්ච.

Из правила «Ато нена» сюда переносится слово «ато» (после -а), а также слово «линга» (основа).


66. සො[Pg.44].

66. Со.


සි, ඔඉති ද්විපදමිදං. ලිඞ්ගස්ස අකාරතො පරස්ස සිවචනස්ස ඔකාරො හොති.

Это правило состоит из двух слов: «си» и «о». После звука «а» основы окончание «си» заменяется на «о».


සුත්තෙසු හි පඨමානිද්දිට්ඨස්ස කාරියිනො ඡට්ඨීවිපරිණාමෙන විවරණං ආදෙසාපෙක්ඛන්ති දට්ඨබ්බං.

Ведь в сутрах объяснение претерпевающего операцию (кариин), указанного в первом падеже, следует рассматривать как требующее изменения в шестой падеж (родительный) по отношению к замене (адеса).


එත්ථ ච සීති විභත්ති ගය්හතෙ විභත්තිකාරියවිධිප්පකරණතො, ‘‘තතො ච විභත්තියො’’ති ඉතො විභත්තිග්ගහණානුවත්තනතො වා, එවං සබ්බත්ථ ස්‍යාදීනං කාරියවිධානෙ විභත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං.

И здесь «си» принимается как падежное окончание (вибхатти) в силу раздела о предписании операций над окончаниями, или же из-за переноса слова «вибхатти» из правила «тато ча вибхаттийо». Таким образом, следует понимать, что везде при предписании операций над «си» и другими речь идет именно о падежном окончании.


‘‘වා පරො අසරූපා’’ති පරලොපෙ සම්පත්තෙ තදපවාදෙන පුබ්බලොපමාහ.

Когда по правилу «Ва паро асарупа» должно было произойти усечение последующего гласного, в качестве исключения из этого правила автор предписывает усечение предшествующего гласного.


67. සරලොපො’මාදෙසප්පච්චයාදිම්හි සරලොපෙ තු පකති.

67. «Саралопо’мадесаппаччаядимхи саралопе ту пакати» (Усечение гласного перед ам, заменой, суффиксом и т. д.; при усечении же гласного — исходное состояние).


පුබ්බස්සරස්ස ලොපො හොති අංවචනෙ, ආදෙසප්පච්චයාදිභූතෙ ච සරෙ පරෙ, සරලොපෙ කතෙ තු පරසරස්ස පකතිභාවො හොති. එත්ථ ච ‘‘සරලොපෙ’’ති පුනග්ගහණං ඉමිනාව කතසරලොපනිමිත්තෙයෙව පරස්ස විකාරෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවත්ථං. පරසරස්ස පකතිභාවවිධානසාමත්ථියතො අමාදෙසප්පච්චයාදිභූතෙ සරෙ පරෙතිපි සිද්ධං.

Происходит усечение предшествующего гласного перед окончанием «ам», а также перед последующим гласным, который является заменой, суффиксом и т. д. Когда же усечение гласного совершено, последующий гласный остается в своем исходном состоянии (пакатибхава). И здесь повторное упоминание слова «саралопе» служит для сохранения исходного состояния, когда могло бы произойти изменение последующего гласного именно при условии усечения гласного, произведенного этим [правилом]. В силу предписания исходного состояния последующего гласного это устанавливается и тогда, когда последующий гласный является окончанием «ам», заменой, суффиксом и т. д.


ත්‍යාදිවිභත්තියො චෙත්ථ, පච්චයත්තෙන ගය්හරෙ;

ආදිග්ගහණමාඛ්‍යාත-කිතකෙස්වාගමත්ථිදං.

И здесь глагольные окончания, начиная с «ти», принимаются в качестве суффиксов; упоминание «и так далее» (ади) служит для [введения] аугментов в глаголах и первичных дериватах (китака).


පච්චයසාහචරියා, චාදෙසො පකතීපරො;

පදන්තස්සරලොපො න, තෙන’බ්භාහාදිකෙ පරෙ.

В силу ассоциации с суффиксами замена также следует за основой; поэтому не происходит усечения конечного гласного слова, когда следует «аббхаха» и т. д.


තුග්ගහණං [Pg.45] භික්ඛුනීආදීසු සරලොපනිවත්තනත්ථං, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං. පුරිසො තිට්ඨති.

Употребление слова «ту» служит для предотвращения усечения гласного в словах вроде «бхиккхуни» и т. д. Согласно правилу «найе парам йутте», [согласный] следует переносить к последующему [гласному]. Пурисо титтхати (Человек стоит).


පුරිසො ච පුරිසො චාති පුරිස පුරිසඉති වත්තබ්බෙ –

Когда вместо «пурисо ча пурисо ча» (человек и человек) нужно сказать «пуриса пуриса» —


68. සරූපානමෙකසෙස්වසකිං.

68. «Сарупанамэкасесвасаким» (Из слов одинаковой формы остается только одно, и не один раз).


සරූපානං සමානරූපානං පදබ්‍යඤ්ජනානං මජ්ඣෙ එකොව සිස්සතෙ, අඤ්ඤෙ ලොපමාපජ්ජන්තෙ අසකින්ති එකසෙසො. එත්ථ ච ‘‘සරූපාන’’න්ති වුත්තත්තාව සිද්ධෙ අසකිම්පයොගෙ පුනාසකිංගහණං එකවිභත්තිවිසයානමෙවාසකිම්පයොගෙ එවායන්ති දස්සනත්ථං, න ච විච්ඡාපයොගෙ’තිප්පසඞ්ගො. ‘‘වග්ගා පඤ්චපඤ්චසො මන්තා’’ති එත්ථ ‘‘පඤ්චපඤ්චසො’’ති නිද්දෙසෙනෙව විච්ඡාපයොගසිද්ධියා ඤාපිතත්තා, අථ වා සහවචනිච්ඡාය’මය’මෙකසෙසො.

Среди слов одинаковой формы (сарупа), то есть имеющих тождественный вид, остается только одно, другие же подвергаются усечению; это называется «экасеса» (сохранение одного), а «асаким» означает «не один раз» (многократно). И здесь, хотя это уже установлено употреблением слова «сарупанам», повторное использование слова «асаким» служит для того, чтобы показать, что это [сохранение] происходит только при многократном употреблении слов, относящихся к одному падежу, и здесь нет чрезмерного применения при дистрибутивном употреблении (виччха). Ведь в выражении «Вагга панчапанчасо манта» дистрибутивное употребление показано как установленное самим упоминанием «панчапанчасо». Или же это сохранение одного (экасеса) происходит при желании выразить совместность.


යොගවිභාගතො චෙත්ථ, එකසෙස්වසකිං ඉති;

විරූපෙකසෙසො හොති, වා ‘‘පිතූන’’න්තිආදිසු.

И здесь путем разделения правила (йогавибхага) «экасесвасаким» факультативно происходит сохранение одного из слов разной формы (вирупа-экасеса), как в «питунам» (родителей) и т. д.


තත්ථෙව ලිඞ්ගත්ථස්ස බහුත්තවචනිච්ඡායං ‘‘බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචන’’න්ති පඨමාබහුවචනං යො, පුරිස යො ඉතීධ ‘‘අතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

В том же самом [значении основы], при желании выразить множественность значения основы, согласно правилу «когда нужно выразить многое, используется множественное число», первым окончанием множественного числа является «йо». В сочетании «пуриса йо» сюда переносятся слова «ато» и «ва».


69. සබ්බයොනීනමාඑ.

69. «Саббаёнинамаэ».


අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරෙසං සබ්බෙසං පඨමායොනීනං, දුතියායොනීනඤ්ච යයාක්කමං ආකාරෙකාරාදෙසා හොන්ති වාති ආකාරො, සබ්බග්ගහණං සබ්බාදෙසත්ථං, සරලොපාදි පුරිමසදිසමෙව, පුරිසා තිට්ඨන්ති.

После основы, оканчивающейся на «а», для всех окончаний «йо» первого падежа и окончаний «йо» второго падежа факультативно происходят замены на «а» и «э» соответственно. Таким образом, получается «а». Упоминание слова «сабба» (все) служит для замены всего окончания целиком. Усечение гласного и прочее происходит так же, как и ранее. Пуриса титтханти (Люди стоят).


වා ඉච්චෙව රූපා රූපානි, අග්ගයො, මුනයො.

Именно благодаря слову «ва» (факультативно) [получаются формы] рупа, рупани, аггайо, мунайо.


වාසද්දොයං වවත්ථිතපිභාසත්ථො, තෙන චෙත්ථ –

Это слово «ва» имеет значение фиксированной альтернативы (ваваттхита-вибхаса); поэтому здесь —


නිච්චමෙව [Pg.46] ච පුල්ලිඞ්ගෙ, අනිච්චඤ්ච නපුංසකෙ;

අසන්තං ඣෙ කතත්තෙ තු, විධිං දීපෙති වාසුති.

«Оно обязательно в мужском роде и необязательно в среднем; но отсутствует при наличии jha (и, и, у, у) и женского рода — так слово ва проясняет правило».


තත්ථෙවාලපනවචනිච්ඡායං ‘‘ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා’’ති වත්තතෙ.

В том же самом [значении основы], при желании выразить обращение (алапана), продолжается действие правила «лингаттхе патхама».


70. ආලපනෙ ච.

70. И при обращении.


අභිමුඛං කත්වා ලපනං ආලපනං, සම්බොධනං. තස්මිං ආලපනත්ථාධිකෙ ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ ච පඨමාවිභත්ති හොති. පුරෙ විය එකවචනාදි.

Речь, обращенная к кому-либо лицом к лицу, — это обращение (алапана), то есть звательный падеж (самбодхана). При наличии этого дополнительного значения обращения, а также при простом обозначении значения основы употребляется первое падежное окончание. Единственное число и прочее — как и прежде.


පුරිස සි ඉච්චත්‍ර –

В сочетании «пуриса си» здесь —


71. ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො.

71. «При обращении си называется га».


ආලපනත්ථෙ විහිතො සි ගසඤ්ඤො හොතීති ගසඤ්ඤායං ‘‘භො ගෙ තූ’’ති ඉතො ‘‘ගෙ’’ති වත්තතෙ.

Окончание «си», предписанное в значении обращения, получает название «га». При наличии этого названия «га» из правила «бхо ге ту» сюда переносится слово «ге» (перед га).


72. අකාරපිතාද්‍යන්තානමා.

72. «Акарапитадьянтанама».


ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී අකාරො ච පිතුසත්ථුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ච ආකාරත්තමාපජ්ජතෙ ගෙ පරෙ.

Звук «а», относящийся к основе, а также конечный гласный слов вроде «питу», «саттку» и т. д., заменяются на «а» долгий перед «га».


‘‘ගෙ, රස්ස’’මිති ච වත්තතෙ.

Также переносятся слова «ге» и «рассам» (краткий).


73. ආකාරො වා.

73. «Акаро ва».


ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී ආකාරො රස්සමාපජ්ජතෙ ගෙ පරෙ විකප්පෙන, අදූරට්ඨස්සාලපනෙවායං.

Звук «а» долгий, относящийся к основе, факультативно становится кратким перед «га». Это происходит только при обращении к тому, кто находится вблизи.


74. සෙසතො ලොපං ගසිපි.

74. «Сесато лопам гасипи».


‘‘සිං, සො, ස්‍යා ච, සඛතො ගස්සෙ වා, ඝතෙ චා’’ති එවමාදීහි නිද්දිට්ඨෙහි අඤ්ඤො සෙසො නාම, තතො සෙසතො ලිඞ්ගම්හා ගසිඉච්චෙතෙ ලොපමාපජ්ජන්තෙ. අපිග්ගහණං [Pg.47] දුතියත්ථසම්පිණ්ඩනත්ථං, එත්ථ ච සතිපි සිග්ගහණෙ වඉති වචනමෙව ඤාපකමඤ්ඤත්ථාපි සිග්ගහණෙ ආලපනාග්ගහණස්ස. කෙචි ආලපනාභිබ්‍යත්තියා භවන්තසද්දං වා හෙසද්දං වා පයුජ්ජන්තෙ. භො පුරිස තිට්ඨ, හෙ පුරිසා වා.

«Остальное» (сеса) — это то, что отлично от указанного в правилах вроде «Сим, со, ся ча, сакхато гассе ва, гхате ча» и т. д. После этой оставшейся основы эти «га» и «си» подвергаются усечению. Употребление слова «апи» служит для объединения второго значения. И здесь, хотя упоминается «си», само слово «ва» указывает на включение обращения и в других случаях упоминания «си». Некоторые для выражения обращения используют слово «бхаванта» или «хе». Бхо пуриса титтха (О человек, стои!), или хе пуриса (О люди!).


බහුවචනෙ න විසෙසො, භවන්තො පුරිසා තිට්ඨථ.

Во множественном числе разницы нет: бхаванто пуриса титтхатха (О люди, стойте!).


තත්ථෙව කම්මත්ථවචනිච්ඡායං ‘‘ව,’’ති වත්තතෙ.

В том же самом [значении основы], при желании выразить значение объекта, переносится слово «ва».


75. යං කරොති තං කම්මං.

75. «Ям кароти там каммам» (Что совершают, то есть объект).


යං වා කරොති, යං වා විකරොති, යං වා පාපුණාති, තං කාරකං ක්‍රියානිමිත්තං කම්මසඤ්ඤං හොති.

То, что совершают, или то, что видоизменяют, или то, чего достигают, — это отношение (карака), являющееся причиной действия, получает название «камма» (объект).


76. කම්මත්ථෙ දුතියා.

76. «Камматтхе дутия» (В значении объекта употребляется второй падеж).


කම්මත්ථෙ දුතියාවිභත්ති හොති. පුරෙ විය දුතියෙකවචනං අං, ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා සරෙ ලුත්තෙ ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො ච, පුරිසං පස්ස.

В значении объекта употребляется второе падежное окончание. Как и прежде, окончанием второго падежа единственного числа является «ам». Когда гласный усекается по правилу «саралопо» и т. д., и когда должно было произойти удлинение по правилу «дигхам», сохраняется исходное состояние. Пурисам пасса (Посмотри на человека).


බහුවචනෙ ‘‘සබ්බයොනීනමාඑ’’ති යොවචනස්සෙකාරො, පුරිසෙ පස්ස.

Во множественном числе по правилу «Саббаёнинамаэ» происходит замена окончания «йо» на «э». Пурисе пасса (Посмотри на людей).


තත්ථෙව කත්තුවචනිච්ඡායං –

В том же самом [значении основы], при желании выразить субъекта действия (картту) —


77. යො කරොති ස කත්තා.

77. «Йо кароти са катта» (Кто совершает действие, тот и субъект).


යො අත්තප්පධානො ක්‍රියං කරොති, සො කත්තුසඤ්ඤො හොති.

Тот, кто, будучи самостоятельным, совершает действие, получает название «катта» (субъект).


‘‘තතියා’’ති වත්තතෙ.

Переносится слово «татия» (третий падеж).


78. කත්තරි ච.

78. «Каттари ча» (И при субъекте).


කත්තරි ච කාරකෙ තතියාවිභත්ති හොතීති තතියෙකවචනං නා.

При отношении субъекта (карака) употребляется третье падежное окончание; таким образом, окончанием второго падежа единственного числа является «на».


79. අතො [Pg.48] නෙන.

79. «Ато нена».


එනාති අවිභත්තිකනිද්දෙසො. අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරස්ස නාවචනස්ස එනාදෙසො හොති, සරලොපාදි, පුරිසෙන කතං.

«Enā» — это указание без падежного окончания. После основы, оканчивающейся на «а», происходит замена окончания «nā» на «ena», [затем] усечение гласного и так далее; [например]: «purisena kataṃ» (сделано человеком).


බහුවචනම්හි –

Во множественном числе —


80. සුහිස්වකාරො එ.

80. Перед «su» и «hi» «а» [переходит в] «е».


සු, හිඉච්චෙතෙසු විභත්තිරූපෙසු පරෙසු ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී අකාරො එත්තමාපජ්ජතෙ.

Когда следуют такие падежные окончания, как «su» и «hi», гласный «а», относящийся к основе, переходит в «е».


81. ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි වා.

81. [Замены] на «mhā», «bhi», «mhi» для «smā», «hi», «smiṃ» [происходят] опционально.


සබ්බතො ලිඞ්ගම්හා ස්මා හි ස්මිංඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ම්හා, භි, ම්හිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි කතං.

После любой основы для «smā», «hi», «smiṃ» соответственно опционально происходят замены на «mhā», «bhi», «mhi»; [например]: «purisehi», «purisebhi kataṃ» (сделано людьми).


තත්ථෙව කරණවචනිච්ඡායං –

Там же, при намерении выразить значение орудия (караны) —


82. යෙන වා කයිරතෙ තං කරණං.

82. То, посредством чего совершается действие, есть орудие (карана).


යෙන වා කයිරතෙ, යෙන වා පස්සති, යෙන වා සුණාති, තං කාරකං කරණසඤ්ඤං හොති.

То, посредством чего совершается действие, или посредством чего видят, или посредством чего слышат — это отношение действия (карака) получает название орудия (караны).


83. කරණෙ තතියා.

83. При орудии — третий падеж (инструменталис).


කරණකාරකෙ තතියාවිභත්ති හොති, සෙසං කත්තුසමං, ආවිට්ඨෙන පුරිසෙන සො පුඤ්ඤං කරොති, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි.

При отношении действия «орудие» употребляется окончание третьего падежа, остальное подобно деятелю; [например]: «āviṭṭhena purisena so puññaṃ karoti» (одержимым человеком он совершает заслугу), «purisehi», «purisebhi».


තත්ථෙව සම්පදානවචනිච්ඡායං –

Там же, при намерении выразить значение получателя (сампаданы) —


84. යස්ස [Pg.49] දාතුකාමො රොචතෙ ධාරයතෙ වා තං සම්පදානං.

84. Тот, кому желают дать, кому нравится или кто задолжал, есть получатель (сампадана).


යස්ස වා දාතුකාමො, යස්ස වා රොචතෙ, යස්ස වා ධාරයතෙ, තං කාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති.

Тот, кому желают дать, или кому нравится, или кто задолжал — это отношение действия (карака) получает название получателя (сампаданы).


85. සම්පදානෙ චතුත්ථී.

85. При получателе — четвертый падеж (датив).


සම්පදානකාරකෙ චතුත්ථීවිභත්ති හොතීති චතුත්ථියා එකවචනං ස.

При отношении действия «получатель» употребляется окончание четвертого падежа. Окончание единственного числа четвертого падежа — «sa».


86. සාගමො සෙ.

86. Приращение «s» перед «se».


සබ්බතො ලිඞ්ගම්හා සකාරාගමො හොති සෙ විභත්තිම්හි පරෙ. පුරිසස්ස ධනං දදාති.

После любой основы происходит приращение звука «s», когда следует падежное окончание «se». [Например]: «Purisassa dhanaṃ dadāti» (дает богатство человеку).


බහුවචනම්හි ‘‘දීඝ’’න්ති වත්තතෙ.

Во множественном числе применяется [правило] «удлинение».


87. සුනංහිසු ච.

87. И перед «su», «naṃ», «hi».


සු නං හිඉච්චෙතෙසු පරෙසු ලිඞ්ගස්ස අන්තභූතා සබ්බෙ රස්සසරා දීඝමාපජ්ජන්තෙ, චග්ගහණමිකාරුකාරානං ක්වචි නිවත්තනත්ථං. පුරිසානං.

Когда следуют «su», «naṃ», «hi», все краткие гласные на конце основы удлиняются; употребление союза «ca» служит для предотвращения этого в некоторых случаях для гласных «i» и «u». [Например]: «Purisānaṃ» (людям).


තත්ථෙවාපාදානවචනිච්ඡායං –

Там же, при намерении выразить значение удаления (ападаны) —


88. යස්මා දපෙති භයමාදත්තෙ වා තදපාදානං.

88. То, от чего удаляют, боятся или берут, есть удаление (ападана).


යස්මා වා අවධිභූතා අපෙති, යස්මා වා භයං, යස්මා වා ආදත්තෙ, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති.

То, от чего как от отправной точки удаляются, или от чего испытывают страх, или от чего берут — это отношение действия (карака) получает название удаления (ападаны).


89. අපාදානෙ [Pg.50] පඤ්චමී.

89. При удалении — пятый падеж (аблатив).


අපාදානකාරකෙ පඤ්චමීවිභත්ති හොතීති පඤ්චමියා එකවචනං ස්මා.

При отношении действия «удаление» употребляется окончание пятого падежа. Окончание единственного числа пятого падежа — «smā».


‘‘අතො, සබ්බෙසං, ආ එ’’ති ච වත්තතෙ.

Применяются [правила] «ato», «sabbesaṃ», «ā e».


90. ස්මාස්මිංන වා.

90. Для «smā» и «smiṃ» — [замена] опционально.


අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා සබ්බෙසං ස්මා ස්මිංඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ආකාරෙකාරාදෙසා හොන්ති වා, අඤ්ඤත්ථ ම්හාදෙසො. පුරිසා අපෙති, පුරිසම්හා, පුරිසස්මා.

После основы, оканчивающейся на «а», для всех окончаний «smā» и «smiṃ» соответственно опционально происходят замены на «ā» и «e»; в других случаях происходит замена на «mhā». [Например]: «Purisā apeti» (уходит от человека), «purisamhā», «purisasmā».


බහුවචනෙ සබ්බත්ථ තතියාසමං, හිස්ස භිආදෙසො හොති. පුරිසෙහි, පුරිසෙභි අපෙති.

Во множественном числе во всех случаях формы подобны третьему падежу, происходит замена «hi» на «bhi». [Например]: «Purisehi», «purisebhi apeti» (уходит от людей).


තත්ථෙව සාමිවචනිච්ඡායං –

Там же, при намерении выразить значение владельца (сами) —


91. යස්ස වා පරිග්ගහො තං සාමි.

91. Тот, чьим является владение, есть владелец (сами).


යස්ස වා පරිග්ගහො, තං සාමිසඤ්ඤං හොති.

Тот, чьим является владение, получает название владельца (сами).


92. සාමිස්මිං ඡට්ඨී.

92. При владельце — шестой падеж (генитив).


සාමිස්මිං ඡට්ඨීවිභත්ති හොති. ඨපෙත්වා ආයාදෙසං සබ්බත්ථ චතුත්ථීඡට්ඨීනං සමානං රූපං. පුරිසස්ස එතං ධනං, පුරිසානං.

При владельце употребляется окончание шестого падежа. За исключением замены на «āya», во всех случаях формы четвертого и шестого падежей одинаковы. [Например]: «Purisassa etaṃ dhanaṃ» (это богатство человека), «purisānaṃ» (людей).


තත්ථෙව ඔකාසවචනිච්ඡායං –

Там же, при намерении выразить значение места (окасы) —


93. යොධාරො තමොකාසං.

93. То, что является вместилищем (опорой), есть место (окаса).


යො කත්තුකම්මානං ක්‍රියාය ආධාරො, තං කාරකං ඔකාසසඤ්ඤං හොති.

То, что является вместилищем (опорой) для действия деятеля или объекта, это отношение действия (карака) получает название места (окасы).


94. ඔකාසෙ [Pg.51] සත්තමී.

94. При месте — седьмой падеж (локатив).


ඔකාසකාරකෙ සත්තමීවිභත්ති හොතීති සත්තමියා එකවචනං ස්මිං, තස්ස ‘‘ස්මාස්මිංනං වා’’ති එකාරො, ම්හිආදෙසො ච, පුරිසෙ පතිට්ඨිතං, පුරිසම්හි, පුරිසස්මිං.

При отношении действия «место» употребляется окончание седьмого падежа. Окончание единственного числа седьмого падежа — «smiṃ»; по правилу «smāsmiṃnaṃ vā» для него происходит замена на «e» и замена на «mhi». [Например]: «purise patiṭṭhitaṃ» (утвержденный в человеку), «purisamhi», «purisasmiṃ».


බහුවචනෙ ‘‘සුහිස්වකාරො එ’’ති එකාරො, පුරිසෙසු.

Во множественном числе по правилу «suhisvakāro e» происходит замена на «e»; [например]: «purisesu» (в людях).


පුරිසො, පුරිසා, භො පුරිස භො පුරිසා වා, භවන්තො පුරිසා, පුරිසං, පුරිසෙ, පුරිසෙන, පුරිසෙහි පුරිසෙභි, පුරිසස්ස, පුරිසානං, පුරිසා පුරිසස්මා පුරිසම්හා, පුරිසෙහි පුරිසෙභි, පුරිසස්ස, පුරිසානං, පුරිසෙ පුරිසස්මිං පුරිසම්හි, පුරිසෙසු.

Puriso, purisā, bho purisa, bho purisā или bhavanto purisā, purisaṃ, purise, purisena, purisehi purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purisā purisasmā purisamhā, purisehi purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purise purisasmiṃ purisamhi, purisesu.


තථා සුගතො, සුගතා, භො සුගත භො සුගතා වා, භවන්තො සුගතා, සුගතං, සුගතෙ, සුගතෙන, සුගතෙහි සුගතෙභි, සුගතස්ස, සුගතානං, සුගතා සුගතස්මා සුගතම්හා, සුගතෙහි සුගතෙභි, සුගතස්ස, සුගතානං, සුගතෙ සුගතස්මිං සුගතම්හි, සුගතෙසු.

Так же: sugato, sugatā, bho sugata, bho sugatā или bhavanto sugatā, sugataṃ, sugate, sugatena, sugatehi sugatebhi, sugatassa, sugatānaṃ, sugatā sugatasmā sugatamhā, sugatehi sugatebhi, sugatassa, sugatānaṃ, sugate sugatasmiṃ sugatamhi, sugatesu.


එවං සුරා’සුර නරො’රග නාග යක්ඛා,ගන්ධබ්බ කින්නර මනුස්ස පිසාච පෙතා;

මාතඞ්ග ජඞ්ගම තුරඞ්ග වරාහ සීහා,බ්‍යග්ඝ’ච්ඡ කච්ඡප තරච්ඡ මිග’ස්ස සොණා.

Так же: sura (бог), asura (асур), nara (человек), uraga (змей), nāga (наг), yakkha (якха), gandhabba (гандхарва), kinnara (киннара), manussa (человек), pisāca (пишача), peta (пет), mātaṅga (слон), jaṅgama (подвижное существо), turaṅga (конь), varāha (кабан), sīha (лев), byaggha (тигр), accha (медведь), kacchapa (черепаха), taraccha (гиена), miga (олень), assa (конь), soṇa (собака).


ආලොක ලොක නිලයා’නිල චාග යොගා, වායාම ගාමනිගමා’ගම ධම්ම කාමා;

සඞ්ඝො’ඝ ඝොස පටිඝා’සව කොධ ලොභා,සාරම්භ ථම්භ මද මාන පමාද මක්ඛා.

Āloka (свет), loka (мир), nilaya (обитель), anila (ветер), cāga (щедрость), yoga (связь), vāyāma (усилие), gāma (деревня), nigama (поселок), agama (писание), dhamma (дхамма), kāma (чувственное желание), saṅgha (община), ogha (поток), ghosa (звук), paṭigha (неприязнь), āsava (асава), kodha (гнев), lobha (жадность), sārambha (соперничество), thambha (упрямство), mada (опьянение), māna (гордыня), pamāda (нерадение), makkha (лицемерие).


පුන්නාග [Pg.52] පූග පනසා’සන චම්පක’ම්බා,හින්තාල තාල බකුල’ජ්ජුන කිංසුකා ච;

මන්දාර කුන්ද පුචිමන්ද කරඤ්ජ රුක්ඛා,ඤෙය්‍යා මයූර සකුනණ්ඩජ කොඤ්ච හංසා –

Punnāga (пуннага), pūga (арека), panasa (джекфрут), asana (асана), campaka (чампака), amba (манго), hintāla (болотная пальма), tāla (пальмира), bakula (бакула), ajjuna (арджуна), kiṃsuka (кимшука), mandāra (мандара), kunda (жасмин кунда), pucimanda (ним), karañja (каранджа) — [все эти] деревья; [а также] следует знать: mayūra (павлин), sakuna (птица), aṇḍaja (рождённый из яйца), koñca (цапля), haṃsā (гусь) —


ඉච්චාදයොපි.

и другие подобные.


මනොගණාදිස්ස තු නාසස්මාස්මිංසු විසෙසො. අඤ්ඤත්ථ පුරිසසමං.

Но для группы слов, начинающейся с «manas» (manogaṇādi), есть различие в окончаниях «nā», «sa», «smā», «smiṃ». В остальных случаях они подобны слову «purisa».


මනො, මනා, හෙ මන හෙ මනා වා, භවන්තො මනා, මනං, මනෙ.

Mano, manā, he mana, he manā или bhavanto manā, manaṃ, mane.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Применяется [слово] «vā» (опционально).


95. මනොගණාදිතො ස්මිංනානමිආ.

95. После группы слов «manas» для «smiṃ» и «nā» [происходят замены на] «i» и «ā».


මනොපභුති ගණො මනොගණො, මනොගණාදිතො ස්මිං, නාඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ඉකාරාකාරාදෙසා හොන්ති වා. ආදිග්ගහණෙන බිලපදාදිතොපි.

Группа, начинающаяся со слова «manas», называется «manogaṇa». После группы «manas» для окончаний «smiṃ» и «nā» соответственно опционально происходят замены на гласные «i» и «ā». Из-за употребления слова «ādi» (и др.) это также относится к группе «bilapada» и др.


‘‘මනොගණාදිතො’’ති වත්තතෙ.

Применяется [правило] «после группы слов manas».


96. ස සරෙ වාගමො.

96. Приращение «s» перед гласным опционально.


එතෙහෙව මනොගණාදීහි සරෙ පරෙ සාගමො හොති වා. මනසා, මනෙන.

После этих самых слов группы «manas», когда следует гласный, опционально происходит приращение «s». [Например]: «Manasā», «manena».


වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘මනො මනා මනං මනෙ මනආයතන’’න්තිආදීසු න හොති. ‘‘මානසිකං, චෙතසික’’න්තිආදීසු නිච්චං. මනෙහි, මනෙභි.

Это слово «vā» имеет значение ограниченной альтернативы (vavatthitavibhāsā), поэтому в таких словах, как «mano», «manā», «manaṃ», «mane», «manaāyatanaṃ» и т.д., этого [приращения] не происходит. В таких словах, как «mānasikaṃ», «cetasikaṃ» и т.д., оно происходит обязательно. [Формы]: «Manehi», «manebhi».


‘‘මනොගණාදිතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

Применяются также [правила] «после группы слов manas» и «опционально».


97. සස්ස [Pg.53] චො.

97. И для «sa» [происходит замена на] «o».


මනොගණාදිතො පරස්ස සස්ස විභත්තිස්ස ඔකාරො හොති වා. සාගමො.

После группы слов «manas» для падежного окончания «sa» опционально происходит замена на «o». [Происходит] приращение «s».


මනසො මනස්ස, මනානං, මනා මනස්මා මනම්හා, මනෙහි මනෙභි, මනසො මනස්ස, මනානං, මනසි මනෙ මනස්මිං මනම්හි, මනෙසු.

Manaso manassa, manānaṃ, manā manasmā manamhā, manehi manebhi, manaso manassa, manānaṃ, manasi mane manasmiṃ manamhi, manesu.


එවං වචො වයො තෙජො,තපො චෙතො තමො යසො;

අයො පයො සිරො ඡන්දො,සරො උරො රහො අහො –

Так: вачо, вайо, теджо, тапо, чето, тамо, йасо, айо, пайо, сиро, чандо, саро, уро, рахо, ахо —


ඉච්චාදි මනොගණො.

— и так далее составляют группу слов «манас» (manogaṇa).


ගුණවන්තුසද්දස්ස භෙදො. ගුණවන්තු සි ඉතීධ –

Склонение слова «гунаванту» (guṇavantu). Здесь [в сочетании] «guṇavantu + si» —


‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්සා’’ති ච අධිකාරො.

Действует управляющее правило (adhikāra): «savibhattissa» (вместе с окончанием) и «ntussa» (вместе с суффиксом -ntu).


98. ආ සිම්හි.

98. [Заменяется на] «ā» перед [окончанием] «si».


සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස ආආදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවා.

Весь суффикс -ntu вместе с падежным окончанием заменяется на «ā» перед падежным окончанием «si». [Пример:] Guṇavā.


‘‘යොම්හි, පඨමෙ’’සීහගතියා ‘‘වා’’ති ච වත්තතෙ.

По принципу львиного прыжка (sīhagati) [из предыдущих правил] привносятся слова «yomhi» (перед окончанием yo), «paṭhame» (в первом падеже) и «vā» (необязательно).


99. න්තුස්ස න්තො.

99. [Суффикс] -ntu заменяется на «nto».


සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස න්තොආදෙසො හොති වා යොම්හි පඨමෙ, ගුණවන්තො තිට්ඨන්ති.

Весь суффикс -ntu вместе с падежным окончанием необязательно заменяется на «nto» перед окончанием «yo» первого падежа. [Пример:] Guṇavanto tiṭṭhanti.


‘‘සුනංහිසු, අත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

Привносятся слова «sunaṃhisu» и «attaṃ».


100. න්තුස්සන්තො [Pg.54] යොසු ච.

100. Конечный гласный суффикса -ntu [заменяется на «a»] также и перед окончаниями «yo».


න්තුපච්චයස්ස අන්තො උකාරො අත්තමාපජ්ජතෙ සුනංහි යොඉච්චෙතෙසු, චග්ගහණෙන අඤ්ඤෙසු අං නා ස්මාස්මිංසු ච. ගුණවන්තා, ඡට්ඨියා සිද්ධෙපි අන්තාදෙසෙ පුන අන්තග්ගහණකරණතො යොනං ඉකාරො ච ක්වචි. ගුණවන්ති.

Конечный гласный «u» суффикса -ntu превращается в краткое «a» перед окончаниями «su», «naṃ», «hi», «yo». Благодаря использованию слова «ca» (также) это происходит и перед другими окончаниями: «aṃ», «nā», «smā», «smiṃ». [Пример:] Guṇavantā. Хотя замена конечного гласного на «a» уже установлена шестым [правилом], повторное употребление слова «anta» указывает на то, что окончание «yo» иногда заменяется на «i». [Пример:] Guṇavanti.


‘‘අ’’මිති වත්තතෙ.

Привносится слово «aṃ».


101. අවණ්ණා ච ගෙ.

101. И звуки «a» перед [окончанием] «ge».


සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස අං අවණ්ණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ගෙ පරෙ.

Весь суффикс -ntu вместе с падежным окончанием заменяется на «aṃ» или на звуки «a» (краткий или долгий) перед звательным окончанием «ge».


භො ගුණවං භො ගුණව භො ගුණවා, භවන්තො ගුණවන්තො ගුණවන්තා, ගුණවන්තං, ගුණවන්තෙ.

Bho guṇavaṃ, bho guṇava, bho guṇavā; bhavanto, guṇavanto, guṇavantā; guṇavantaṃ; guṇavante.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Привносится слово «vā».


102. තොතිතා සස්මිංනාසු.

102. [Заменяется на] «to», «ti», «tā» перед [окончаниями] «sa», «smiṃ», «nā».


සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස තොති තාආදෙසා හොන්ති වා සස්මිංනාඉච්චෙතෙසු යථාසඞ්ඛ්‍යං. ගුණවතා ගුණවන්තෙන, ගුණවන්තෙහි ගුණවන්තෙභි.

Весь суффикс -ntu вместе с падежным окончанием необязательно заменяется соответственно на «to», «ti», «tā» перед окончаниями «sa», «smiṃ», «nā». [Примеры:] Guṇavatā, guṇavantena; guṇavantehi, guṇavantebhi.


103. න්තස්ස සෙ වා.

103. [Заменяется на] «ntassa» перед [окончанием] «se» необязательно.


සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස න්තස්සඉච්චයමාදෙසො හොති වා සෙ විභත්තිම්හි. ගුණවන්තස්ස ගුණවතො.

Весь суффикс -ntu вместе с падежным окончанием необязательно заменяется на «ntassa» перед окончанием «se» (sa). [Примеры:] Guṇavantassa, guṇavato.


104. නංම්හි තං වා.

104. [Заменяется на] «taṃ» перед [окончанием] «naṃ» необязательно.


සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස තංආදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවතං ගුණවන්තානං.

Весь суффикс -ntu вместе с падежным окончанием необязательно заменяется на «taṃ» перед окончанием «naṃ». [Примеры:] Guṇavataṃ, guṇavantānaṃ.


‘‘අම්හ [Pg.55] තුම්හ න්තු’’ඉච්චාදිනා ස්මාවචනස්ස නාබ්‍යපදෙසො.

Согласно правилу «Amha tumha ntu...» окончание аблатива «smā» обозначается как «nā» [и заменяется на «tā»].


ගුණවතා ගුණවන්තා ගුණවන්තස්මා ගුණවන්තම්හා, ගුණවන්තෙහි ගුණවන්තෙභි, ගුණවන්තස්ස ගුණවතො, ගුණවතං ගුණවන්තානං, ගුණවති ගුණවන්තෙ ගුණවන්තස්මිං ගුණවන්තම්හී, ගුණවන්තෙසු.

Guṇavatā, guṇavantā, guṇavantasmā, guṇavantamhā; guṇavantehi, guṇavantebhi; guṇavantassa, guṇavato; guṇavataṃ, guṇavantānaṃ; guṇavati, guṇavante, guṇavantasmiṃ, guṇavantamhī; guṇavantesu.


එවං ගණවා කුලවා බලවා යසවා ධනවා සුතවා භගවා හිමවා ඵලවා සීලවා පඤ්ඤවා ඉච්චාදයො.

Так же [склоняются]: gaṇavā, kulavā, balavā, yasavā, dhanavā, sutavā, bhagavā, himavā, phalavā, sīlavā, paññavā и так далее.


හිමවන්තුසද්දතො සිම්හි කතෙ –

Когда к слову «himavantu» добавляется [окончание] «si» —


‘‘අත්තං, න්තුස්ස’න්තො’’ති ච වත්තමානෙ –

При наличии [правил] «attaṃ» и «ntussa nto» —


105. සිම්හී වා.

105. Необязательно перед [окончанием] «si».


න්තුපච්චයස්ස අන්තො අත්තං හොති වා සිම්හි විභත්තිම්හි. හිමවන්තො, හිමවා, සෙසං සමං.

Конечный гласный суффикса -ntu необязательно заменяется на краткое «a» перед окончанием «si». [Примеры:] Himavanto, himavā. Остальное аналогично.


පුන වාග්ගහණකරණං හිමවන්තුසද්දතො අඤ්ඤත්‍ර අත්තනිසෙධනත්ථං, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන ගුණවන්තාදීසු නාතිප්පසඞ්ගො.

Повторное употребление слова «vā» служит для запрета замены на краткое «a» в словах, отличных от «himavantu»; это слово «vā» имеет значение строго ограниченной альтернативы (vavatthitavibhāsā). Поэтому это правило не распространяется избыточно на «guṇavantu» и другие подобные слова.


එවං සතිමා ධිතිමා ගතිමා මතිමා මුතිමා මුත්තිමා ජුතිමා සිරිමා හිරිමා ථුතිමා රතිමා යතිමා සුචිමා කලිමා බලිමා කසිමා රුචිමා බුද්ධිමා චක්ඛුමා බන්ධුමා හෙතුමා සෙතුමා කෙතුමා රාහුමා භාණුමා ඛාණුමා විජ්ජුමා ඉච්චාදයො.

Так же [склоняются]: satimā, dhitimā, gatimā, matimā, mutimā, muttimā, jutimā, sirimā, hirimā, thutimā, ratimā, yatimā, sucimā, kalimā, balimā, kasimā, rucimā, buddhimā, cakkhumā, bandhumā, hetumā, setumā, ketumā, rāhumā, bhāṇumā, khāṇumā, vijjumā и так далее.


තත්ථ සතිමන්තු බන්ධුමන්තුසද්දානං අංසෙසු රූපභෙදො. ‘‘අත්තං, න්තුස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

Среди них у слов «satimantu» и «bandhumantu» есть различие в формах перед окончаниями «aṃ» и «su». Привносятся слова «attaṃ» и «ntussa».


106. සබ්බස්ස වා අංසෙසු.

106. Весь [суффикс] необязательно [заменяется на краткое «a»] перед окончаниями «aṃ» и «su».


සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස අත්තං හොති වා අංසඉච්චෙතෙසු. ඉධාපි වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නාතිප්පසඞ්ගො[Pg.56]. සතිමං සතිමන්තං, බන්ධුමං බන්ධුමන්තං, සතිමස්ස සතිමතො සතිමන්තස්ස, බන්ධුමස්ස බන්ධුමතො බන්ධුමන්තස්ස, සෙසං සමං.

Весь суффикс -ntu необязательно заменяется на краткое «a» перед окончаниями «aṃ» и «su». Здесь также из-за значения строго ограниченной альтернативы слова «vā» нет избыточного применения. [Примеры:] Satimaṃ, satimantaṃ; bandhumaṃ, bandhumantaṃ; satimassa, satimato, satimantassa; bandhumassa, bandhumato, bandhumantassa. Остальное аналогично.


ගච්ඡන්තසද්දස්ස භෙදො, ගච්ඡන්ත සි,

Склонение слова «gacchanta» (идущий). [В сочетании] «gacchanta + si» —


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Привносится слово «vā».


107. සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අං.

107. Перед [окончанием] «si» суффикс -nt- слов типа «gacchanta» заменяется на «aṃ».


ගච්ඡන්තිච්චෙවමාදීනං අන්තප්පච්චයන්තානං න්තසද්දො අංරූපං ආපජ්ජතෙ වා සිම්හි විභත්තිම්හි. සරලොපසිලොපා, සො ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො වා ගණ්හාති.

Суффикс -nt- слов типа «gacchanta», оканчивающихся на причастный суффикс -anta, необязательно принимает форму «aṃ» перед окончанием «si». После усечения гласного (saralopa) и усечения окончания «si» (silopa) получается: «so gacchaṃ» или «gacchanto gaṇhāti».


‘‘ගච්ඡන්තාදීනං, න්තසද්දො’’ති ච වත්තමානෙ –

При наличии [слов] «gacchantādīnaṃ» и «ntasaddo» —


108. සෙසෙසු න්තුව.

108. Перед остальными [окончаниями он ведет себя] как суффикс -ntu.


ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො න්තුපච්චයොව දට්ඨබ්බො සෙසෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු, අස්මිම්හි කාරියාතිදෙසොයං. සෙසං ගුණවන්තුසමං.

Суффикс -nt- слов типа «gacchanta» следует рассматривать как суффикс -ntu перед остальными падежными окончаниями; это перенос грамматического действия (kāriyātidesa). Остальное аналогично слову «guṇavantu».


තෙ ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා, භො ගච්ඡං භො ගච්ඡ භො ගච්ඡා, භවන්තො ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා, [ගච්ඡං] ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තෙ, ගච්ඡතා ගච්ඡන්තෙන, ගච්ඡන්තෙහි ගච්ඡන්තෙභි, ගච්ඡතො ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡතං ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතා ගච්ඡන්තස්මා ගච්ඡන්තම්හා, ගච්ඡන්තෙහි ගච්ඡන්තෙභි, ගච්ඡතො ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡතං ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡති ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තස්මිං ගච්ඡන්තම්හී, ගච්ඡන්තෙසු.

Te gacchanto, gacchantā; bho gacchaṃ, bho gaccha, bho gacchā; bhavanto, gacchanto, gacchantā; [gacchaṃ] gacchantaṃ, gacchante; gacchatā, gacchantena; gacchantehi, gacchantebhi; gacchato, gacchantassa; gacchataṃ, gacchantānaṃ; gacchatā, gacchantasmā, gacchantamhā; gacchantehi, gacchantebhi; gacchato, gacchantassa; gacchataṃ, gacchantānaṃ; gacchati, gacchante, gacchantasmiṃ, gacchantamhī; gacchantesu.


එවං මහං චරං තිට්ඨං, දදං භුඤ්ජං සුණං පචං;

ජයං ජීරං චවං මීයං, සරං කුබ්බං ජපං වජං –

Так же [склоняются]: mahaṃ, caraṃ, tiṭṭhaṃ, dadaṃ, bhuñjaṃ, suṇaṃ, pacaṃ, jayaṃ, jīraṃ, cavaṃ, mīyaṃ, saraṃ, kubbaṃ, japaṃ, vajaṃ —


ඉච්චාදයො.

— и так далее.


භවන්තසද්දස්ස [Pg.57] ග යො නා සවචනෙසු විසෙසො. සො භවං.

У слова «bhavanta» (господин) есть особенности перед окончаниями «ga» (звательный), «yo» (именительный мн.ч.) и «nā» (инструменталис ед.ч.). [Пример:] So bhavaṃ.


‘‘භවතො’’ති වත්තතෙ.

Привносится слово «bhavato».


109. ඔභාවො ක්වචි යොසු වකාරස්ස.

109. Иногда буква «va» заменяется на «o» перед окончаниями «yo».


භවන්තඉච්චෙතස්ස වකාරස්ස ඔභාවො හොති ක්වචි යොඉච්චෙතෙසු. තෙ භොන්තො භවන්තො භවන්තා.

Буква «va» слова «bhavanta» иногда заменяется на «o» перед окончаниями «yo». [Примеры:] Te bhonto, bhavanto, bhavantā.


‘‘භවතො’’ති වත්තතෙ.

Привносится слово «bhavato».


110. භො ගෙ තු.

110. [Заменяется на] «bho» перед [окончанием] «ge».


සබ්බස්සෙව භවන්තසද්දස්ස භො හොති ගෙ පරෙ. තුසද්දෙන භන්තෙ, භොන්තාදි ච, ගලොපො, භො භන්තෙ භොන්ත භොන්තා, භොන්තො භවන්තො භවන්තා, භවන්තං, භොන්තෙ භවන්තෙ.

Все слово «bhavanta» заменяется на «bho» перед звательным окончанием «ge». Из-за употребления слова «tu» также образуются формы «bhante», «bhonta» и т.д., при этом окончание «ge» усекается (galopa). [Примеры:] Bho, bhante, bhonta, bhontā; bhonto, bhavanto, bhavantā; bhavantaṃ; bhonte, bhavante.


නාසෙසු ‘‘ඔභාවො ක්වචී’’ති යොගවිභාගෙන ඔභාවො.

Перед окончаниями «nā» и другими замена на «o» происходит путем разделения правила (yogavibhāga) «obhāvo kvaci».


භොතා භවතා භවන්තෙන, භොතො භවතො භවන්තස්ස ඉච්චාදි.

Bhotā, bhavatā, bhavantena; bhoto, bhavato, bhavantassa и так далее.


111. භදන්තස්ස භද්දන්ත භන්තෙ.

111. [Слово] «bhadanta» заменяется на «bhaddanta» и «bhante».


සබ්බස්සෙව භදන්තසද්දස්ස භද්දන්ත භන්තෙඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ක්වචි ගෙ පරෙ යොසු ච. භො භද්දන්ත භන්තෙ, භදන්ත භදන්තා වා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං.

Все слово «bhadanta» иногда заменяется на «bhaddanta» и «bhante» перед звательным окончанием «ge» и окончаниями «yo». [Примеры:] Bho bhaddanta, bhante; bhadanta, bhadantā и так далее, аналогично слову «purisa».


112. සන්තසද්දස්ස සො භෙ බො චන්තෙ.

112. [Слово] «santa» заменяется на «sa» перед [окончанием] «bha», и вставляется «ba» в конце.


සබ්බස්සෙව සන්තසද්දස්ස සසද්දාදෙසො හොති භකාරෙ පරෙ, අන්තෙ ච බකාරාගමො හොති.

Все слово «santa» заменяется на «sa» перед согласным «bha», и в конце происходит вставка буквы «ba» (bakārāgama).


චසද්දග්ගහණෙන [Pg.58] අභකාරෙපි සමාසෙ ක්වචි සකාරාදෙසො. සබ්භි.

Благодаря использованию слова «ca» замена на «sa» иногда происходит и в сложных словах, даже если далее следует не «bha». [Пример:] Sabbhi.


භෙති කිං? සන්තෙහි, සෙසං ගච්ඡන්තසද්දසමං.

Для чего сказано «перед bha»? [Чтобы предотвратить замену в таких формах, как] «santehi». Остальное аналогично слову «gacchanta».


අත්ථි රාජ බ්‍රහ්ම අත්ත සඛසද්දාදීනං භෙදො, තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘රාජ සි’’ඉති ඨිතෙ –

Существует различие [в склонении] слов «rāja» (царь), «brahma» (Брахма), «atta» (себя), «sakha» (друг) и других, а также возникновение окончаний syā и т. д. Когда установлено «rāja + si» —


‘‘බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො’’ති අධිකාරො.

[Вступает в силу] управляющее правило (adhikāra): «Brahmattasakharājādito» (После слов «brahma», «atta», «sakha», «rāja» и т. д.).


113. ස්‍යා ච.

113. «Syā ca» (И [окончание] si [становится ā]).


බ්‍රහ්ම අත්ත සඛ රාජඉච්චෙවමාදිතො සිවචනස්ස ආකාරො හොති. ආදිසද්දෙන ආතුමාදිසද්දතො ච. සරලොපාදි. රාජා තිට්ඨති.

После слов «brahma», «atta», «sakha», «rāja» и подобных им окончание si принимает форму ā. Словом «ādi» (и т. д.) охватываются также слова «ātuma» и другие. [Происходит] усечение гласного и т. д. [Пример:] «Rājā tiṭṭhati» (Царь стоит).


114. යොනමානො.

114. «Yonamāno» (Вместо yo [назначается] āno).


බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො යොනං ආනොආදෙසො හොති. රාජානො තිට්ඨන්ති, භො රාජ භො රාජා, භවන්තො රාජානො.

После слов «brahma», «atta», «sakha», «rāja» и т. д. вместо окончания yo происходит замена на āno. [Примеры:] «Rājāno tiṭṭhanti» (Цари стоят), «bho rāja», «bho rājā» (О царь!), «bhavanto rājāno» (О цари!).


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Переносится слово «vā» (опционально).


115. බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො අමානං.

115. «Brahmattasakharājādito amānaṃ» (После слов «brahma», «atta», «sakha», «rāja» и т. д. вместо aṃ [назначается] ānaṃ).


බ්‍රහ්මාදීහි පරස්ස අංවචනස්ස ආනං හොති වා. රාජානං පස්ස රාජං වා, රාජානො.

После слов «brahma» и т. д. окончание aṃ опционально заменяется на ānaṃ. [Примеры:] «Rājānaṃ passa» или «rājaṃ [passa]» (Смотри на царя), «rājāno» (Смотри на царей).


‘‘සවිභත්තිස්ස, රාජස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

Переносятся слова «savibhattissa» (вместе с падежным окончанием) и «rājassa» (для слова «rāja»).


116. නාම්හි රඤ්ඤා වා.

116. «Nāmhi raññā vā» (При окончании nā опционально [происходит замена на] «raññā»).


සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤාආදෙසො හොති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤා කතං රාජෙන වා.

Для всего слова «rāja» вместе с падежным окончанием опционально происходит замена на «raññā», когда следует окончание nā. [Примеры:] «Raññā kataṃ» или «rājena [kataṃ]» (сделано царем).


117. රාජස්ස [Pg.59] රාජු සුනංහිසු ච.

117. «Rājassa rāju sunaṃhisu ca» (Для слова «rāja» [назначается замена на] «rāju» перед окончаниями su, naṃ и hi).


සබ්බස්ස රාජසද්දස්ස රාජුආදෙසො හොති සු නං හිඉච්චෙතෙසු වචනෙසු. චසද්දො විකප්පනත්ථො, ‘‘සුනංහිසු චා’’ති දීඝො, රාජූහි රාජූභි, රාජෙහි රාජෙභි වා.

Для всего слова «rāja» происходит замена на «rāju» перед окончаниями su, naṃ и hi. Слово «ca» указывает на альтернативу (опциональность); согласно правилу «sunaṃhisu ca» происходит удлинение [гласного]. [Примеры:] «Rājūhi», «rājūbhi» или же «rājehi», «rājebhi».


‘‘සවිභත්තිස්සා’’ති අධිකාරො.

[Вступает в силу] управляющее правило «savibhattissā» (вместе с падежным окончанием).


118. රාජස්ස රඤ්ඤොරාජිනො සෙ.

118. «Rājassa raññorājino se» (Для слова «rāja» перед окончанием sa [происходят замены на] «rañño» и «rājino»).


සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤො රාජිනොඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි. රඤ්ඤො, රාජිනො දෙති.

Для всего слова «rāja» вместе с падежным окончанием происходят замены на «rañño» и «rājino», когда следует окончание sa. [Примеры:] «Rañño deti», «rājino [deti]» (дает царю).


‘‘රාජස්සා’’ති වත්තතෙ.

Переносится слово «rājassā» (для слова «rāja»).


119. රඤ්ඤං නං ම්හී වා.

119. «Raññaṃ naṃ mhī vā» (Перед окончанием naṃ опционально [происходит замена на] «raññaṃ»).


සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤංආදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤං රාජූනං රාජානං.

Для всего слова «rāja» вместе с падежным окончанием опционально происходит замена на «raññaṃ», когда следует окончание naṃ. [Примеры:] «Raññaṃ», «rājūnaṃ», «rājānaṃ» (царей).


පඤ්චමියං –

В отложительном падеже (пятом падеже) —


120. අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතාදීහි ස්මා නාව.

120. «Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smā nāva» (После слов «amha», «tumha», «antu», «rāja», «brahma», «atta», «sakha», «satthu», «pitu» и т. д. окончание smā [рассматривается] как nā).


අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතුඉච්චෙවමාදීහි ස්මාවචනං නාව දට්ඨබ්බන්ති ස්මාවචනස්ස නාභාවාතිදෙසො. අතිදෙසො පන ඡබ්බිධො.

После слов «amha», «tumha», «antu», «rāja», «brahma», «atta», «sakha», «satthu», «pitu» и подобных им окончание smā должно рассматриваться как nā; это перенос (atidesa) свойств окончания nā на окончание smā. Перенос же бывает шести видов.


වුත්තඤ්ච –

И сказано:


‘‘බ්‍යපදෙසො නිමිත්තඤ්ච, තංරූපං තංසභාවතා;

සුත්තඤ්චෙව තථා කාරි-යාතිදෙසොති ඡබ්බිධො’’ති.

«Обозначение (vyapadesa), причина (nimitta), форма (taṃrūpa), собственная природа (taṃsabhāvatā), сутра (sutta) и действие (kāriya) — таков шестикратный перенос (atidesa)».


තත්‍රායං [Pg.60] බ්‍රහ්මත්තසඛාදීසු පාඨසාමත්ථියතො රූපාතිදෙසො. සෙසං තතියාසමං.

Здесь, в случае слов «brahma», «atta», «sakha» и т. д., в силу авторитета текста имеет место перенос формы (rūpātidesa). Остальное аналогично третьему падежу (творительному).


රඤ්ඤා අපෙති, රාජූහි රාජූභි, රාජෙහි රාජෙභි, රඤ්ඤො, රාජිනො සන්තකං, රඤ්ඤං රාජූනං රාජානං.

[Примеры:] «Raññā apeti» (уходит от царя), «rājūhi», «rājūbhi», «rājehi», «rājebhi» (от царей); «rañño», «rājino santakaṃ» (принадлежащее царю), «raññaṃ», «rājūnaṃ», «rājānaṃ» (принадлежащее царям).


‘‘රාජස්සා’’ති වත්තතෙ.

Переносится слово «rājassā» (для слова «rāja»).


121. ස්මිංම්හි රඤ්ඤෙ රාජිනි.

121. «Smiṃmhi raññe rājini» (При окончании smiṃ [происходят замены на] «raññe» и «rājini»).


සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤෙරාජිනිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤෙ, රාජිනි පතිට්ඨිතං, රාජූසු රාජෙසු.

Для всего слова «rāja» вместе с падежным окончанием происходят замены на «raññe» и «rājini», когда следует окончание smiṃ. [Примеры:] «Raññe patiṭṭhitaṃ», «rājini [patiṭṭhitaṃ]» (утвержденный в царе), «rājūsu», «rājesu» (в царях).


බ්‍රහ්මසද්දස්ස ච ග නා ස ස්මිංසු විසෙසො. බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානො.

И для слова «brahma» существует различие в окончаниях ga (звательном), nā, sa и smiṃ. [Примеры:] «Brahmā», «brahmāno».


ආලපනෙ ච ‘‘එ’’ති වත්තතෙ.

И в звательном падеже (ālapana) переносится «e».


122. බ්‍රහ්මතො ගස්ස ච.

122. «Brahmato gassa ca» (После слова «brahma» и для окончания ga [назначается e]).


බ්‍රහ්මසද්දතො ගස්ස ච එකාරො හොති, චග්ගහණං එග්ගහණානුකඩ්ඪනත්ථං, භො බ්‍රහ්මෙ, භවන්තො බ්‍රහ්මානො, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මං, බ්‍රහ්මානො.

После слова «brahma» окончание ga становится звуком e. Употребление слова «ca» служит для привлечения [ранее упомянутого] звука e. [Примеры:] «bho brahme» (О Брахма!), «bhavanto brahmāno» (О Брахмы!), «brahmānaṃ», «brahmaṃ» (Брахму), «brahmāno» (Брахм).


විපරිණාමෙන ‘‘බ්‍රහ්මස්ස, අන්තො’’ති ච වත්තතෙ.

С изменением формы (vipariṇāma) переносятся слова «brahmassa» (для слова «brahma») и «anto» (конечный гласный).


123. උත්තං සනාසු.

123. «Uttaṃ sanāsu» (Перед окончаниями sa и nā [конечный гласный заменяется на] u).


බ්‍රහ්මසද්දස්ස අන්තො උත්තමාපජ්ජතෙ ස නාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු. උත්තමිති භාවනිද්දෙසො කත්ථචි අභාවදස්සනත්ථො. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි බ්‍රහ්මෙභි.

Конечный гласный слова «brahma» переходит в u перед окончаниями sa и nā. Слово «uttaṃ» (состояние звука u) — это абстрактное указание (bhāvaniddesa), служащее для демонстрации отсутствия [этого изменения] в некоторых случаях. [Примеры:] «Brahmunā» (Брахмой), «brahmehi», «brahmebhi» (Брахмами).


සස්මිං උත්තෙ කතෙ ‘‘ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා’’ති ලසඤ්ඤායං –

Когда перед окончанием sa произведена замена на u, согласно правилу «ivaṇṇuvaṇṇā jhalā» [присваивается] обозначение la —


124. ඣලතො [Pg.61] සස්ස නො වා.

124. «Jhalato sassa no vā» (После [гласных с обозначением] jha и la окончание sa опционально заменяется на no).


ඣලසඤ්ඤෙහි ඉවණ්ණුවණ්ණෙහි පරස්ස සඉච්චෙතස්ස වචනස්ස නොඉච්චාදෙසො හොති වා. බ්‍රහ්මුනො බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මූනං වා, උත්තමිති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි උත්තං.

После гласных i, ī, u, ū, имеющих обозначения jha и la, окончание sa опционально заменяется на no. [Примеры:] «Brahmuno», «brahmassa» (Брахмы), «brahmānaṃ», «brahmūnaṃ» (Брахм). Путем разделения правила (yogavibhāga) слова «uttaṃ» замена на u происходит и в других случаях.


පඤ්චමියං නාභාවාතිදෙසො. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි බ්‍රහ්මෙභි, බ්‍රහ්මුනො බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මූනං වා.

В отложительном падеже происходит перенос свойств окончания nā. [Примеры:] «Brahmunā», «brahmehi», «brahmebhi»; «brahmuno», «brahmassa», «brahmānaṃ» или «brahmūnaṃ».


125. බ්‍රහ්මතො තු ස්මිං නි.

125. «Brahmato tu smiṃ ni» (Но после слова «brahma» окончание smiṃ заменяется на ni).


බ්‍රහ්මසද්දතො ස්මිංවචනස්ස නි හොති. තුසද්දෙන කම්මචම්මමුද්ධාදිතො ච ක්වචි. බ්‍රහ්මනි, බ්‍රහ්මෙසු.

После слова «brahma» окончание smiṃ заменяется на ni. Благодаря слову «tu» это также иногда происходит после слов «kamma», «camma», «muddha» и т. д. [Примеры:] «Brahmani» (в Брахме), «brahmesu» (в Брахмах).


අත්තසද්දස්ස තතියාදීස්වෙව විසෙසො.

Для слова «atta» (себя) различие существует только начиная с третьего падежа (творительного) и далее.


අත්තා, අත්තානො, භො අත්ත භො අත්තා, භවන්තො අත්තානො, අත්තානං අත්තං, අත්තානො.

[Примеры:] «Attā», «attāno»; «bho atta», «bho attā» (О сам!), «bhavanto attāno» (О сами!); «attānaṃ», «attaṃ» (себя), «attāno» (себя - мн. ч.).


නාම්හි ‘‘අකම්මන්තස්ස චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන අත්තන්තස්ස අත්තං වා. අත්තනා අත්තෙන වා.

При окончании nā, благодаря слову «ca» в правиле «akammantassa ca», конечная часть слова «atta» опционально заменяется на «atta». [Примеры:] «Attanā» или «attena».


126. අත්තන්තො හිස්මිමනත්තං.

126. «Attanto hismimanattaṃ» (Конечная часть слова «atta» перед окончаниями hi и smiṃ заменяется на «anatta»).


අත්තසද්දස්ස අන්තො අනත්තමාපජ්ජතෙ හිස්මිං පරෙ. අත්තනෙහි අත්තනෙභි.

Конечная часть слова «atta» переходит в «anatta», когда следуют окончания hi и smiṃ. [Примеры:] «Attanehi», «attanebhi».


‘‘තතො, අත්තතො’’ති ච වත්තතෙ.

И переносятся слова «tato» (оттуда) и «attato» (после слова «atta»).


127. සස්ස නො.

127. «Sassa no» (Окончание sa заменяется на no).


තතො අත්තසද්දතො සස්ස විභත්තිස්ස නො හොති. අත්තනො, අත්තානං.

После этого слова «atta» окончание sa заменяется на no. [Примеры:] «Attano» (себя / своего), «attānaṃ» (себя / своих).


128. ස්මා [Pg.62] නා.

128. «Smā nā» (Окончание smā заменяется на nā).


තතො අත්තසද්දතො ස්මාවචනස්ස නා හොති. අත්තනා අපෙති.

После этого слова «atta» окончание smā заменяется на nā. [Пример:] «Attanā apeti» (уходит от самого себя).


නාභාවාතිදෙසෙනෙව සිද්ධෙපි උත්තරසුත්තෙන එකයොගමකත්වා භින්නයොගකරණං අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන අත්තන්තතකාරස්ස රකාරො ජකාරෙ ක්වචි. අත්‍රජො අත්තජො වා. අත්තනෙහි අත්තනෙභි, අත්තනො, අත්තානං.

Хотя это уже установлено самим переносом свойств окончания nā, разделение правил вместо объединения их в одно с последующей сутрой сделано для указания на иное значение; благодаря этому буква t на конце слова «atta» иногда заменяется на r перед звуком j. [Примеры:] «Atrajo» или «attajo» (рожденный от себя, т. е. сын); «attanehi», «attanebhi», «attano», «attānaṃ».


‘‘අත්තතො’’ති වත්තතෙ.

Переносится слово «attato» (после слова «atta»).


129. තතො ස්මිං නි.

129. «Tato smiṃ ni» (После этого окончание smiṃ заменяется на ni).


තතො අත්තසද්දතො ස්මිංවචනස්ස නි හොති. අත්තනි, අත්තෙසු.

После этого слова «atta» окончание smiṃ заменяется на ni. [Примеры:] «Attani» (в себе), «attesu» (в себе / в самих).


සඛසද්දස්ස භෙදො. සඛා, සඛානො.

Различие [в склонении] слова «sakha» (друг). [Примеры:] «Sakhā», «sakhāno».


‘‘යොන’’මිති වත්තතෙ.

Переносится слово «yonaṃ» (для окончаний yo).


130. සඛතො චායොනො.

130. «Sakhato cāyono» (И после слова «sakha» окончание yo заменяется на āno).


සඛසද්දතො යොනං ආයො නොආදෙසා ච හොන්ති. සඛායො.

От слова «sakha» (друг) для окончаний «yo» происходят замены на «āyo» и «no». [Пример:] Sakhāyo.


131. සඛන්තස්සි නොනානංසෙසු.

131. [Замена на] «i» для конца [слова] «sakha» перед «no», «naṃ» и «su».


සඛසද්දන්තස්ස ඉකාරාදෙසො හොති නොනානංසඉච්චෙතෙසු පරෙසු. සඛිනො තිට්ඨන්ති.

Происходит замена на гласный «i» (ikāra) для конца слова «sakha», когда за ними следуют «no», «naṃ» и «su». [Пример:] Sakhino tiṭṭhanti.


ආලපනෙ ගසඤ්ඤායං –

В звательном падеже (ālapana), при обозначении «ga» —


132. සඛතො [Pg.63] ගස්සෙ වා.

132. После «sakha» для «ga» необязательно [происходит замена].


සඛතො ගස්ස අකාර ආකාර ඉකාර ඊකාරඑකාරාදෙසා හොන්ති. වාසද්දෙන අඤ්ඤස්මාපි ක්වචි එකාරො. යථා – භද්දන්තෙ ඉසෙ ඉති.

После «sakha» для «ga» происходят замены на «a», «ā», «i», «ī» и «e». Благодаря слову «vā» (необязательно) иногда происходит замена на «e» и после других [слов]. Например: «bhaddante», «ise» и т. д.


අ ච ආ ච ඉ ච ඊ ච එ චාතිපි එ, පුබ්බස්සරානං කමෙන ලොපො.

«a», «ā», «i», «ī» и «e» также [становятся] «e», с постепенным усечением предшествующих гласных.


භො සඛ භො සඛා භො සඛි භො සඛී භො සඛෙ, භවන්තො සඛානො සඛායො සඛිනො.

Bho sakha, bho sakhā, bho sakhi, bho sakhī, bho sakhe, bhavanto sakhāno sakhāyo sakhino.


‘‘සඛන්තස්ස, ආරො චා’’ති ච වත්තතෙ.

Понятия «sakhantassa» (для конца [слова] «sakha») и «āro ca» (и [замена на] «āra») продолжают действовать.


133. සුනමංසු වා.

133. Необязательно перед «su», «naṃ» и «aṃ».


සඛන්තස්ස ආරො භොති වා සුනං අංඉච්චෙතෙසු පරෙසු. සඛාරං සඛානං සඛං, සඛානො සඛායො සඛිනො, සඛිනා.

Для конца [слова] «sakha» необязательно происходит замена на «āra», когда за ними следуют «su», «naṃ» и «aṃ». [Примеры:] Sakhāraṃ sakhānaṃ sakhaṃ, sakhāno sakhāyo sakhino, sakhinā.


‘‘සඛන්තස්සා’’ති වත්තතෙ.

Понятие «sakhantassa» продолжает действовать.


134. ආරො හිම්හි වා.

134. [Замена на] «āra» необязательно перед «hi».


සඛන්තස්ස ආරො හොති වා හිම්හි විභත්තිම්හි. සඛාරෙහි සඛාරෙභි, සඛෙහි සඛෙභි.

Для конца [слова] «sakha» необязательно происходит замена на «āra» перед падежным окончанием «hi». [Примеры:] Sakhārehi sakhārebhi, sakhehi sakhebhi.


ඉකාරාදෙසෙ ‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. සඛිනො සඛිස්ස, සඛාරානං සඛීනං.

При замене на «i» (ikārādese), согласно [правилу] «jhalato sassa no vā», происходит замена на «no». [Примеры:] Sakhino sakhissa, sakhārānaṃ sakhīnaṃ.


ස්මාවචනස්ස නාභාවො. සඛිනා, සඛාරෙහි සඛාරෙභි සඛෙහි සඛෙභි, සඛිනො සඛිස්ස, සඛාරානං සඛීනං.

Происходит замена окончания «smā» на «nā» (nābhāvo). [Примеры:] Sakhinā, sakhārehi sakhārebhi sakhehi sakhebhi, sakhino sakhissa, sakhārānaṃ sakhīnaṃ.


‘‘සඛතො’’ති ච වත්තතෙ.

И понятие «sakhato» продолжает действовать.


135. ස්මිමෙ[Pg.64].

135. [Замена] окончания «smiṃ» на «e».


සඛතො ස්මිංවචනස්ස එකාරො හොති. නිච්චත්ථොයමාරම්භො. සඛෙ, සඛාරෙසු සඛෙසු.

После «sakha» окончание «smiṃ» заменяется на «e» (ekāra). Это правило применяется обязательно (niccattha). [Примеры:] Sakhe, sakhāresu sakhesu.


ආතුමසද්දස්ස පඨමාදුතියාසු අත්තසද්දස්සෙව රූපනයො. ආතුමා, ආතුමානො, භො ආතුම භො ආතුමා, භවන්තො ආතුමානො, ආතුමානං ආතුමං, ආතුමානො, ආතුමෙන ඉච්චාදි පුරිසසමං.

Для слова «ātuma» в именительном и винительном падежах (paṭhamā-dutiyāsu) способ образования форм (rūpanayo) аналогичен слову «atta». [Примеры:] Ātumā, ātumāno, bho ātuma bho ātumā, bhavanto ātumāno, ātumānaṃ ātumaṃ, ātumāno, ātumena и т. д., подобно «purisa».


පුමසද්දස්ස භෙදො. පුම සි,

Разновидность слова «puma» (мужчина). Puma + si,


‘‘සවිභත්තිස්සා’’ති අධිකාරො.

Управляющее правило (adhikāra) — «savibhattissa» (вместе с падежным окончанием).


136. පුමන්තස්සා සිම්හි.

136. Для конца [слова] «puma» перед «si».


පුමසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස ආකාරාදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. අන්තග්ගහණෙන මඝවයුවාදීනමන්තස්ස ච. පුමා.

Для слова «puma» вместе с его падежным окончанием происходит замена на «ā» (ākāra) перед падежным окончанием «si». Благодаря включению слова «anta» (конец) это также относится к концу слов «maghava», «yuva» и т. д. [Пример:] Pumā.


‘‘පුමන්තස්සා’’ති අධිකාරො.

Управляющее правило — «pumantassa».


137. යොස්වානො.

137. [Замена на] «āno» перед окончаниями «yo».


පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස ආනොආදෙසො හොති යොසු විභත්තීසු. පුමානො.

Для конца [слова] «puma» вместе с его падежным окончанием происходит замена на «āno» перед падежными окончаниями «yo». [Пример:] Pumāno.


138. අමාලපනෙකවචනෙ.

138. [Замена на] «aṃ» в звательном падеже единственного числа.


පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස අං හොති ආලපනෙකවචනෙ පරෙ. හෙ පුමං, හෙ පුමානො, පුමං, පුමානො.

Для конца [слова] «puma» вместе с его падежным окончанием происходит замена на «aṃ», когда за ним следует звательный падеж единственного числа. [Примеры:] He pumaṃ, he pumāno, pumaṃ, pumāno.


‘‘ආ, වා’’ති ච වත්තතෙ.

Понятия «ā» и «vā» (необязательно) продолжают действовать.


139. උ [Pg.65] නාම්හි ච.

139. И [замена на] «u» перед «nā».


පුමන්තස්ස ආඋආදෙසා හොන්ති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දෙන පුමකම්මථාමන්තස්ස චු’කාරො වා සස්මාසු. පුමානා පුමුනා පුමෙන වා.

Для конца [слова] «puma» необязательно происходят замены на «ā» и «u» перед падежным окончанием «nā». Благодаря слову «ca» также необязательно происходит замена на гласный «u» (ukāra) для конца слов «puma», «kamma», «thāma» перед окончаниями «sa» и «smā». [Примеры:] Pumānā, pumunā или pumena.


‘‘ආනෙ’’ති වත්තතෙ.

Понятие «āne» продолжает действовать.


140. හිවිභත්තිම්හි ච.

140. И перед падежным окончанием «hi».


පුමන්තස්ස හිවිභත්තිම්හී ච ආනෙආදෙසො හොති. විභත්තිග්ගහණං සවිභත්තිග්ගහණනිවත්තනත්ථං. පුමානෙහි පුමානෙභි.

И для конца [слова] «puma» перед падежным окончанием «hi» происходит замена на «āne». Упоминание слова «vibhatti» служит для исключения понятия «savibhatti» (вместе с падежным окончанием). [Примеры:] Pumānehi pumānebhi.


චසද්දෙන යුවමඝවාදීනමන්තස්ස වා ආනාදෙසො හොති සබ්බවිභත්තීසු. ‘‘උ නාම්හි චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන පුමන්තස්සුකාරො වා සස්මාසු විභත්තීසු. ‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. පුමුනො පුමස්ස, පුමානං.

Благодаря слову «ca» необязательно происходит замена на «āna» для конца слов «yuva», «maghava» и т. д. во всех падежах. В правиле «u nāmhi ca» благодаря слову «ca» необязательно происходит замена на гласный «u» (ukāra) для конца [слова] «puma» перед падежными окончаниями «sa» и «smā». Согласно [правилу] «jhalato sassa no vā», происходит замена на «no». [Примеры:] Pumuno pumassa, pumānaṃ.


‘‘ස්මා, නා’’ති වත්තතෙ.

Понятия «smā» и «nā» продолжают действовать.


141. ඣලතො ච.

141. И после «jha» и «la».


ඣලඉච්චෙතෙහි ස්මාවචනස්ස නා හොති. චග්ගහණං ක්වචි නිවත්තනත්ථං. පුමානා පුමුනා පුමා පුමස්මා පුමම්හා, පුමානෙහි පුමානෙභි පුමෙහි පුමෙභි, පුමුනො පුමස්ස, පුමානං.

После «jha» и «la» окончание «smā» заменяется на «nā». Упоминание «ca» служит для того, чтобы иногда исключать [это]. [Примеры:] Pumānā pumunā pumā pumasmā pumamhā, pumānehi pumānebhi pumehi pumebhi, pumuno pumassa, pumānaṃ.


142. ආනෙ ස්මිංම්හි වා.

142. Необязательно [замена на] «āne» перед «smiṃ».


පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස ආනෙආදෙසො හොති වා ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. පුමානෙ පුමෙ පුමස්මිං පුමම්හි.

Для конца [слова] «puma» вместе с его падежным окончанием необязательно происходит замена на «āne» перед падежным окончанием «smiṃ». [Примеры:] Pumāne pume pumasmiṃ pumamhi.


143. සුස්මිමා [Pg.66] වා.

143. Необязательно [замена на] «ā» перед «su».


පුමන්තස්ස සුඉච්චෙතස්මිං පරෙ ආආදෙසො හොති වා. පුමාසු පුමෙසු.

Для конца [слова] «puma», когда за ним следует «su», необязательно происходит замена на «ā». [Примеры:] Pumāsu pumesu.


යුවාදීසු ‘‘යුව සි’’ ඉතීධ –

Среди слов «yuva» и т. д., здесь в «yuva + si» —


‘‘පුමන්තස්සා සිම්හී’’ති එත්ථ අන්තග්ගහණෙන ආකාරො, ‘‘හිවිභත්තිම්හි චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන ආනාදෙසො ච.

В правиле «pumantassā simhi» благодаря включению слова «anta» происходит замена на «ā» (ākāra), а в сутре «hivibhattimhi ca» благодаря слову «ca» происходит замена на «āna».


යුවා යුවානො, යුවානා යුවා, හෙ යුව හෙ යුවා හෙ යුවාන හෙ යුවානා, භවන්තො යුවානා, යුවානං යුවං, යුවානෙ යුවෙ.

Yuvā yuvāno, yuvānā yuvā, he yuva he yuvā he yuvāna he yuvānā, bhavanto yuvānā, yuvānaṃ yuvaṃ, yuvāne yuve.


‘‘අකම්මන්තස්ස චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන යුවමඝවාදීනමන්තස්ස ආ හොති වා නාසුඉච්චෙතෙසූති ආත්තං.

В правиле «akammantassa ca» благодаря слову «ca» необязательно происходит замена на «ā» для конца слов «yuva», «maghava» и т. д. перед окончаниями «nā», «su» и т. д.; таким образом, имеет место состояние «ā» (āttaṃ).


යුවානා යුවෙන යුවානෙන වා, යුවානෙහි යුවානෙභි යුවෙහි යුවෙභි, යුවානස්ස යුවස්ස, යුවානානං යුවානං, යුවානා යුවානස්මා යුවානම්හා, යුවානෙහි යුවානෙභි යුවෙහි යුවෙභි, යුවානස්ස යුවස්ස, යුවානානං යුවානං, යුවානෙ යුවානස්මිං යුවානම්හි යුවෙ යුවම්හි යුවස්මිං, යුවානෙසු යුවාසු යුවෙසු.

Yuvānā yuvena yuvānena vā, yuvānehi yuvānebhi yuvehi yuvebhi, yuvānassa yuvassa, yuvānānaṃ yuvānaṃ, yuvānā yuvānasmā yuvānamhā, yuvānehi yuvānebhi yuvehi yuvebhi, yuvānassa yuvassa, yuvānānaṃ yuvānaṃ, yuvāne yuvānasmiṃ yuvānamhi yuve yuvamhi yuvasmiṃ, yuvānesu yuvāsu yuvesu.


එවං මඝවා මඝවානො, මඝවානා ඉච්චාදි යුවසද්දසමං.

Таким образом, «maghavā», «maghavāno», «maghavānā» и т. д. аналогичны слову «yuva».


අකාරන්තං.

Оканчивающиеся на «a» (akāranta).


ආකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො සාසද්දො.

Слово «sā» (собака), оканчивающееся на «ā» (ākāranta), мужского рода (pulliṅga).


සා සි, සිලොපො, සා සුනඛො.

Sā + si, усечение «si» (silopo), «sā» (собака).


බහුවචනෙ –

Во множественном числе —


144. අඝො [Pg.67] රස්සමෙකවචනයොස්වපි ච.

144. Сокращение (rassa) также в единственном числе и перед окончаниями «yo», за исключением «gha».


ඝසඤ්ඤකආකාරවජ්ජිතො ලිඞ්ගස්සන්තො සරො රස්සමාපජ්ජතෙ එකවචනෙසු යොසු ච පරෙසූති රස්සත්තං. අපිග්ගහණං සිම්හි නිවත්තනත්ථං. සෙසං නෙය්‍යං.

Конечный гласный основы, за исключением «ā», обозначаемого как «gha», становится кратким (rassa), когда за ним следуют окончания единственного числа и окончания «yo»; таким образом, происходит сокращение (rassattaṃ). Упоминание «api» служит для исключения [этого] перед «si». Остальное следует понимать аналогично.


සා තිට්ඨන්ති, හෙ ස හෙ සා, හෙ සා, සං, සෙ, සෙන, සාහි සාභි, සස්ස සාය, සානං, සා සස්මා සම්හා, සාහි සාභි, සස්ස, සානං, සෙ සස්මිං සම්හි, සාසු.

Sā tiṭṭhanti, he sa he sā, he sā, saṃ, se, sena, sāhi sābhi, sassa sāya, sānaṃ, sā sasmā samhā, sāhi sābhi, sassa, sānaṃ, se sasmiṃ samhi, sāsu.


එවං පච්චක්ඛධම්මා ගාණ්ඩීවධන්වාපභුතයො.

Таким образом склоняются «paccakkhadhammā», «gāṇḍīvadhanvā» и т. д.


ආකාරන්තං.

Оканчивающиеся на «ā» (ākāranta).


ඉකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො අග්ගිසද්දො. ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අග්ගි සි,

Слово «aggi» (огонь), оканчивающееся на «i» (ikāranta), мужского рода. Образование форм с «si» и т. д. (syādyuppatti): aggi + si,


‘‘අන්තො, සිම්හි, වා’’ති ච වත්තතෙ.

И понятия «anto», «simhi» и «vā» продолжают действовать.


145. අග්ගිස්සිනි.

145. Aggissini.


අග්ගිස්ස අන්තො ඉනි හොති වා සිම්හි විභත්තිම්හි. ‘‘සෙසතො ලොපං ගසිපී’’ති සිලොපො. අග්ගිනි අග්ගි.

Конечный гласный слова «aggi» факультативно заменяется на «ini» перед окончанием «si». По правилу «Sesato lopaṃ gasipī» происходит опущение окончания «si». [Получаются формы] «aggini» и «aggi».


බහුවචනෙ ‘‘ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා’’ති ඣලසඤ්ඤායං –

Во множественном числе, при наличии технического обозначения «jhala» согласно правилу «ivaṇṇuvaṇṇā jhalā» —


‘‘ඣලතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

продолжают действовать [слова] «jhalato» и «vā».


146. ඝපතො ච යොනං ලොපො.

146. «Ghapato ca yonaṃ lopo».


ඝපසඤ්ඤෙහි ඉත්ථිවාචකෙහි ආකාරිවණ්ණුවණ්ණෙහි, ඣලසඤ්ඤෙහි ච පරෙසං යොවචනානං ලොපො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසායං.

После слов женского рода с обозначениями «gha» и «pa», оканчивающихся на «ā», «i», «ī», «u», «ū», а также после слов с обозначением «jhala», окончание множественного числа «yo» факультативно опускается. Это является ограниченной альтернативой (vavatthitavibhāsā).


147. යොසු [Pg.68] කතනිකාරලොපෙසු දීඝං.

147. При опущении окончаний «yo» без изменения [предыдущего гласного] происходит удлинение.


ලිඞ්ගස්සන්තභූතා සබ්බෙ රස්සසරා යොසු කතනිකාරලොපෙසු දීඝමාපජ්ජන්තෙ. කතා නිකාරලොපා යෙසං තෙ කතනිකාරලොපා. අග්ගී.

Все краткие гласные на конце основы претерпевают удлинение, когда окончания «yo» опускаются без изменения. «Katanikāralopā» — это те [окончания], у которых произведено опущение без изменения. [Получается форма] «aggī».


‘‘පඤ්චාදීනමත්ත’’න්ති ඉතො ‘‘අත්ත’’මිති වත්තතෙ.

Из правила «Pañcādīnamattaṃ» сюда переносится слово «attaṃ».


148. යොස්වකතරස්සො ඣො.

148. «Yosvakatarasso jho».


යොසු පරෙසු අකතරස්සො ඣො අත්තමාපජ්ජතෙ. අග්ගයො.

Перед окончаниями «yo» гласный с обозначением «jhala», не подвергшийся сокращению, заменяется на «a». [Получается форма] «aggayo».


ඣොති කිං? රත්තියො.

Для чего сказано «jho»? [Чтобы исключить такие формы, как] «rattiyo».


ආලපනෙපෙවං. හෙ අග්ගි, හෙ අග්ගී හෙ අග්ගයො.

В звательном падеже — так же: «he aggi, he aggī, he aggayo».


දුතියෙකවචනෙ පුබ්බස්සරලොපෙ සම්පත්තෙ –

В единственном числе винительного падежа, когда применимо опущение предшествующего гласного —


149. අං මො නිග්ගහීතං ඣලපෙහි.

149. «Aṃ mo niggahītaṃ jhalapehi».


ඣලපඉච්චෙතෙහි පරස්ස අංවචනස්ස, මකාරස්ස ච නිග්ගහීතං ආදෙසො හොති. අග්ගිං.

После основ с обозначениями «jhala» и «pa» окончание «aṃ» и согласный «m» заменяются на ниггахиту. [Получается форма] «aggiṃ».


අග්ගී අග්ගයො, අග්ගිනා, අග්ගීහි අග්ගීභි, ‘‘සුනංහිසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන කත්ථචි දීඝාභාවො. අග්ගිහි අග්ගිභි.

«aggī», «aggayo», «agginā», «aggīhi», «aggībhi». Из-за употребления слова «ca» в правиле «sunaṃhisu ca» в некоторых случаях удлинения не происходит: «aggihi», «aggibhi».


‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. අග්ගිනො අග්ගිස්ස, අග්ගීනං.

По правилу «Jhalato sassa no vā» [окончание «sa»] факультативно заменяется на «no». [Получаются формы:] «aggino», «aggissa», «aggīnaṃ».


‘‘ස්මා නා’’ති වත්තමානෙ ‘‘ඣලතො චා’’ති විකප්පෙන නා. අග්ගිනා අග්ගිස්මා අග්ගිම්හා, අග්ගීහි අග්ගීභි අග්ගිහි අග්ගිභි, අග්ගිනො අග්ගිස්ස, අග්ගීනං අග්ගිනං, අග්ගිම්හි අග්ගිස්මිං, අග්ගීසු අග්ගිසු.

При переносе правила «Smā nā», по правилу «jhalato ca» окончание «smā» факультативно заменяется на «nā». [Получаются формы:] «agginā», «aggismā», «aggimhā»; «aggīhi», «aggībhi», «aggihi», «aggibhi»; «aggino», «aggissa»; «aggīnaṃ», «agginaṃ»; «aggimhi», «aggismiṃ»; «aggīsu», «aggisu».


එවමඤ්ඤෙපි –

Таким же образом склоняются и другие [слова]:


ජොති පාණි ගණ්ඨි මුට්ඨි, කුච්ඡි වත්ථි සාලි වීහි;

බ්‍යාධි ඔධි බොධි සන්ධි, රාසි කෙසි සාති දීපි.

«joti», «pāṇi», «gaṇṭhi», «muṭṭhi», «kucchi», «vatthi», «sāli», «vīhi»; «byādhi», «odhi», «bodhi», «sandhi», «rāsi», «kesi», «sāti», «dīpi».


ඉසි [Pg.69] මුනි මණි ධනි යති ගිරි රවි කවි,කපි අසි මසි නිධි විධි අහි කිමි පති;

හරි අරි තිමි කලි බලි ජලධි ගහපති,උරුධිති වරමති නිරුපධි අධිපති.

«isi», «muni», «maṇi», «dhani», «yati», «giri», «ravi», «kavi»; «kapi», «asi», «masi», «nidhi», «vidhi», «ahi», «kimi», «pati»; «hari», «ari», «timi», «kali», «bali», «jaladhi», «gahapati»; «urudhiti», «varamati», «nirupadhi», «adhipati».


අඤ්ජලි සාරථි අතිථි සමාධි උදධිප්පභුතයො.

«añjali», «sārathi», «atithi», «samādhi», «udadhi» и другие подобные.


ඉකාරන්තං.

[Раздел о словах], оканчивающихся на «i».


ඊකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො දණ්ඩීසද්දො.

Слово «daṇḍī» мужского рода, оканчивающееся на «ī».


‘‘දණ්ඩී සි’’ ඉතීධ –

В данном случае, при сочетании «daṇḍī + si» —


‘‘අඝො රස්සමෙකවචනයොස්වපි චා’’ති රස්සත්තෙ සම්පත්තෙ එත්ථෙවාපිග්ගහණෙන සිස්මිං තදභාවෙ සිද්ධෙ නියමත්ථමාහ.

Хотя по правилу «Agho rassamekavacanayosvapi ca» должно произойти сокращение гласного, благодаря использованию слова «api» в этом правиле устанавливается отсутствие сокращения перед окончанием «si». Для определения этого правила [автор] говорит:


‘‘රස්ස’’න්ති වත්තමානෙ –

При переносе слова «rassaṃ» —


150. න සිස්මිමනපුංසකානි.

150. «Na sismimanapuṃsakāni».


සිස්මිං නපුංසකවජ්ජිතානි ලිඞ්ගානි න රස්සමාපජ්ජන්තෙති රස්සත්තාභාවො, සිලොපො. දණ්ඩී තිට්ඨති.

Перед окончанием «si» основы слов, за исключением среднего рода, не сокращаются; таким образом, сокращения не происходит, а окончание «si» опускается. [Получается:] «Daṇḍī tiṭṭhati».


අනපුංසකානීති කිං? සුඛකාරි දානං.

Для чего сказано «anapuṃsakāni»? [Чтобы исключить средний род, например:] «sukhakāri dānaṃ».


එත්ථ ච –

И здесь:


විසදාවිසදාකාර-වොහාරොභයමුත්තකා;

පුමාදිජානනෙ හෙතු-භාවතො ලිඞ්ගමීරිතා.

Свободные от явного и неявного проявления, [грамматические] роды называются так потому, что они служат причиной для распознавания мужского и других родов.


යොලොපෙ දණ්ඩී තිට්ඨන්ති.

При опущении окончания «yo» [получается форма]: «daṇḍī tiṭṭhanti».


ඉතරත්‍ර ‘‘අඝො රස්ස’’මිච්චාදිනා රස්සත්තෙ කතෙ –

В ином случае, когда по правилу «Agho rassa» и др. происходит сокращение гласного —


‘‘ඣතො, කතරස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

продолжают действовать [слова] «jhato» и «katarassā».


151. යොනං [Pg.70] නො.

151. «Yonaṃ no».


සබ්බෙසං යොනං සාලපනානං ඣතො කතරස්සා පරෙසං නොඉච්චාදෙසො හොති. දණ්ඩිනො තිට්ඨන්ති.

После основ с обозначением «jha», подвергшихся сокращению, все окончания «yo», включая звательный падеж, заменяются на «no». [Получается:] «daṇḍino tiṭṭhanti».


කතරස්සාති කිං? අග්ගයො.

Для чего сказано «katarassā»? [Чтобы исключить такие формы, как] «aggayo».


අධිකාරං විනා ‘‘යොනං,නො’’ති යොගවිභාගතො;

ක්වචි අකතරස්සාපි,නො සාරමතිනො යථා.

Без влияния контекста, благодаря разделению правила на «yonaṃ» и «no», иногда замена на «no» происходит и без сокращения гласного, как в слове «sāramatino».


ආලපනෙ ‘‘ගෙ’’ති වත්තතෙ.

В звательном падеже продолжает действовать слово «ge».


152. ඣලපා රස්සං.

152. «Jhalapā rassaṃ».


ඣලපඉච්චෙතෙ රස්සමාපජ්ජන්තෙ ගෙ පරෙ. භො දණ්ඩි.

Основы с обозначениями «jhala» и «pa» сокращаются перед окончанием «ga». [Получается:] «Bho daṇḍi».


‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනාව සිද්ධෙපි රස්සත්තෙ පුනාරම්භො නියමත්ථො, තෙන ‘‘භො ගො’’තිආදීසු න භවති. දණ්ඩී දණ්ඩිනො.

Хотя сокращение гласного уже достигается правилом «Agho rassa» и др., повторное введение этого правила служит для ограничения, поэтому оно не применяется в таких случаях, как «bho go». [Формы множественного числа звательного падежа:] «daṇḍī», «daṇḍino».


දුතියායං රස්සත්තෙ කතෙ ‘‘අ’’මිති වත්තතෙ, ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

В винительном падеже, когда произведено сокращение гласного, продолжает действовать слово «aṃ», а из правила «ghapato smiṃ yaṃ vā» скачкообразным переносом переносится слово «vā».


153. නං ඣතො කතරස්සා.

153. «Naṃ jhato katarassā».


ඣතො කතරස්සා පරස්ස අංවචනස්ස නං හොති වා. දණ්ඩිනං දණ්ඩිං, දණ්ඩී දණ්ඩිනො, දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි දණ්ඩීභි, දණ්ඩිනො දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං.

После основы с обозначением «jha», подвергшейся сокращению, окончание «aṃ» факультативно заменяется на «naṃ». [Получаются формы:] «daṇḍinaṃ», «daṇḍiṃ»; «daṇḍī», «daṇḍino»; «daṇḍinā»; «daṇḍīhi», «daṇḍībhi»; «daṇḍino», «daṇḍissa»; «daṇḍīnaṃ».


‘‘ඣලතො චා’’ති නා. දණ්ඩිනා දණ්ඩිස්මා දණ්ඩිම්හා, දණ්ඩීහි දණ්ඩීභි, දණ්ඩිනො දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං.

По правилу «jhalato ca» [окончание «smā» заменяется на] «nā». [Получаются формы:] «daṇḍinā», «daṇḍismā», «daṇḍimhā»; «daṇḍīhi», «daṇḍībhi»; «daṇḍino», «daṇḍissa»; «daṇḍīnaṃ».


‘‘ඣතො, කතරස්සා’’ති ච වත්තතෙ, පුරෙ විය ‘‘වා’’ති ච.

Продолжают действовать [слова] «jhato» и «katarassā», а также, как и прежде, «vā».


154. ස්මිං [Pg.71] නි.

154. «Smiṃ ni».


ඣතො කතරස්සා පරස්ස ස්මිංවචනස්ස නිඉච්චාදෙසො හොති වා. දණ්ඩිනි දණ්ඩිස්මිං දණ්ඩිම්හි, දණ්ඩීසු.

После основы с обозначением «jha», подвергшейся сокращению, окончание «smiṃ» факультативно заменяется на «ni». [Получаются формы местного падежа:] «daṇḍini», «daṇḍismiṃ», «daṇḍimhi»; «daṇḍīsu».


එවමඤ්ඤානිපි –

Таким же образом склоняются и другие [слова]:


ධම්මී සඞ්ඝී ඤාණී හත්ථී, චක්කී පක්ඛී දාඨී රට්ඨී;

ඡත්තී මාලී වම්මී යොගී, භාගී භොගී කාමී සාමී.

«dhammī», «saṅghī», «ñāṇī», «hatthī», «cakkī», «pakkhī», «dāṭhī», «raṭṭhī»; «chattī», «mālī», «vammī», «yogī», «bhāgī», «bhogī», «kāmī», «sāmī».


ධජී ගණී සසී කුට්ඨී, ජටී යානී සුඛී සිඛී;

දන්තී මන්තී කරී චාගී, කුසලී මුසලී බලී.

«dhajī», «gaṇī», «sasī», «kuṭṭhī», «jaṭī», «yānī», «sukhī», «sikhī»; «dantī», «mantī», «karī», «cāgī», «kusalī», «musalī», «balī».


පාපකාරී සත්තුඝාතී, මාල්‍යකාරී දීඝජීවී;

ධම්මචාරී සීඝයායී, සීහනාදී භූමිසායී –

«pāpakārī», «sattughātī», «mālyakārī», «dīghajīvī»; «dhammacārī», «sīghayāyī», «sīhanādī», «bhūmisāyī» —


ඉච්චාදීනි ඊකාරන්තනාමානි.

и другие подобные имена существительные, оканчивающиеся на «ī».


ගාමණීසද්දස්ස තු සත්තමියං භෙදො.

Однако у слова «gāmaṇī» есть различие в местном падеже.


ගාමණී, ගාමණී ගාමණිනො, භො ගාමණි, භොන්තො ගාමණී භොන්තො ගාමණිනො, ගාමණිනං ගාමණිං, ගාමණී ගාමණිනො.

«gāmaṇī», «gāmaṇī», «gāmaṇino»; «bho gāmaṇi», «bhonto gāmaṇī», «bhonto gāmaṇino»; «gāmaṇinaṃ», «gāmaṇiṃ»; «gāmaṇī», «gāmaṇino».


සෙසං දණ්ඩීසමං. නිආදෙසාභාවොව විසෙසො. එවං සෙනානී සුධීප්පභුතයො.

Остальное склонение подобно слову «daṇḍī». Единственное отличие — отсутствие замены на «ni». Так же склоняются «senānī», «sudhī» и другие подобные.


ඊකාරන්තං.

[Раздел о словах], оканчивающихся на «ī».


උකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො භික්ඛුසද්දො.

Слово «bhikkhu» — мужского рода, оканчивающееся на «u».


තථෙව භික්ඛුසද්දතො සි, සිලොපො. සො භික්ඛු.

Точно так же от слова «bhikkhu» [прибавляется окончание] «si», [затем происходит] отпадение «si». Получается «bhikkhu».


බහුවචනෙ ‘‘ඝපතො ච යොනං ලොපො’’ති යොලොපො, ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. තෙ භික්ඛූ.

Во множественном числе по правилу «ghapato ca yonaṃ lopo» происходит отпадение окончания «yo», а по правилу «yosu kata» и т. д. — удлинение. Получается «bhikkhū».


ලොපාභාවෙ ‘‘වා, යොන’’න්ති ච වත්තතෙ.

При отсутствии отпадения применяются [слова] «vā» и «yonaṃ».


155. ලතො [Pg.72] වොකාරො ච.

155. После [основы на краткий гласный] также [происходит замена] на «vo».


ලසඤ්ඤතො පරෙසං යොවචනානං වොකාරාදෙසො හොති වා. කාරග්ගහණෙන යොනං නො ච හොති. චසද්දග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං. අථ වා චග්ගහණං නොග්ගහණානුවත්තනත්ථං, තෙන ජන්තුසබ්බඤ්ඤූආදිතො යොනං නො ච හොති. වාසද්දො වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන –

После того, что обозначается как «la», для последующих окончаний «yo» опционально происходит замена на «vo». Из-за употребления [слога] «kā» [в слове «vokāro»] также происходит замена окончаний «yo» на «no». Употребление слова «ca» служит для исключения в некоторых случаях. Или же употребление «ca» служит для следования за употреблением «no», благодаря чему после слов «jantu», «sabbaññū» и т. д. также происходит замена окончаний «yo» на «no». Слово «vā» имеет значение ограниченной альтернативы. Поэтому —


භික්ඛුප්පභුතිතො නිච්චං, වො යොනං හෙතුආදිතො;

විභාසා න ච වො නො ච, අමුප්පභුතිතො භවෙ.

После «bhikkhu» и т. д. [замена «yo» на «vo»] обязательна, после «hetu» и т. д. — факультативна; после «amu» и т. д. не бывает ни «vo», ни «no».


‘‘අත්තං, අකතරස්සො’’ති ච වත්තතෙ.

Применяются также [слова] «attaṃ» и «akatarasso».


156. වෙවොසු ලො ච.

156. А перед «ve» и «vo» [основа на] «la» также [принимает краткое «a»].


වෙ වොඉච්චෙතෙසු ච පරෙසු අකතරස්සො ලො අත්තමාපජ්ජතෙ. භික්ඛවො, භො භික්ඛු, භවන්තො භික්ඛූ.

И перед последующими «ve» и «vo» несокращенный «la» переходит в краткое «a». [Примеры]: Bhikkhavo, bho bhikkhu, bhavanto bhikkhū.


ලොපාභාවෙ –

При отсутствии отпадения —


157. අකතරස්සා ලතො ය්වාලපනස්ස වෙවො.

157. После несокращенного «la» для звательного окончания «yo» [происходит замена на] «ve» и «vo».


අකතරස්සා ලතො පරස්ස ආලපනෙ විහිතස්ස යොඉච්චෙතස්ස වෙ වොආදෙසා හොන්ති. අත්තං. භවන්තො භික්ඛවෙ භික්ඛවො. ‘‘අං මො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති නිග්ගහීතං.

После несокращенного «la» для окончания «yo», предписанного в звательном падеже, происходят замены на «ve» и «vo». [Происходит переход в] краткое «a». [Примеры]: Bhavanto bhikkhave bhikkhavo. По правилу «aṃ mo niggahītaṃ jhalapehī» [происходит замена на] ниггахиту.


භික්ඛුං, භික්ඛූ භික්ඛවො, භික්ඛුනා, භික්ඛූහි භික්ඛූභි භික්ඛුහි භික්ඛුභි, භික්ඛුනො භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං [Pg.73] භික්ඛුනං, භික්ඛුනා භික්ඛුස්මා භික්ඛුම්හා, භික්ඛූහි භික්ඛූභි භික්ඛුහි භික්ඛුභි, භික්ඛුනො භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං භික්ඛුනං, භික්ඛුම්හි භික්ඛුස්මිං, භික්ඛූසු භික්ඛුසු.

Bhikkhuṃ, bhikkhū bhikkhavo, bhikkhunā, bhikkhūhi bhikkhūbhi bhikkhuhi bhikkhubhi, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ bhikkhunaṃ, bhikkhunā bhikkhusmā bhikkhumhā, bhikkhūhi bhikkhūbhi bhikkhuhi bhikkhubhi, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ bhikkhunaṃ, bhikkhumhi bhikkhusmiṃ, bhikkhūsu bhikkhusu.


එවං සෙතු කෙතු රාහු භානු පඞ්ගු උච්ඡු වෙළු මච්චු සින්ධු බන්ධු නෙරු මෙරු සත්තු කාරු හෙතු ජන්තු රුරු පටු ඉච්චාදයො.

Так же [склоняются] setu, ketu, rāhu, bhānu, paṅgu, ucchu, veḷu, maccu, sindhu, bandhu, neru, meru, sattu, kāru, hetu, jantu, ruru, paṭu и т. д.


හෙතුජන්තුසද්දානං පඨමාදුතියාසු විසෙසො.

Для слов «hetu» и «jantu» есть различие в именительном и винительном падежах.


හෙතු, හෙතූ හෙතවො හෙතුයො, භො හෙතු, භොන්තො හෙතූ හෙතවෙ හෙතවො, හෙතුං, හෙතූ හෙතවො හෙතුයො. සෙසං භික්ඛුසමං.

Hetu, hetū hetavo hetuyo, bho hetu, bhonto hetū hetave hetavo, hetuṃ, hetū hetavo hetuyo. Остальное подобно слову «bhikkhu».


ජන්තු, ජන්තූ ජන්තවො. කාරග්ගහණෙන යොනං නො ච හොති. ජන්තුනො ජන්තුයො, භො ජන්තු, ජන්තූ ජන්තවෙ ජන්තවො, ජන්තුං, ජන්තූ ජන්තවො ජන්තුනො ජන්තුයො ඉච්චාදි.

Jantu, jantū jantavo. Из-за употребления [слога] «kā» также происходит замена окончаний «yo» на «no». Jantuno jantuyo, bho jantu, jantū jantave jantavo, jantuṃ, jantū jantavo jantuno jantuyo и т. д.


සත්ථුසද්දස්ස භෙදො. ‘‘සත්ථු සි’’ඉතීධ –

Различие слова «satthu». Здесь, при «satthu + si» —


‘‘අන්තො’’ති වත්තතෙ.

Применяется [слово] «anto».


158. සත්ථුපිතාදීනමා සිස්මිං සිලොපො ච.

158. Для «satthu», «pitu» и т. д. [происходит замена конечного гласного на] «ā» перед «si», а также отпадение «si».


සත්ථු පිතු මාතු භාතු ධීතු කත්තුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ආත්තමාපජ්ජතෙ සිස්මිං, සිලොපො ච හොති. සත්ථා.

Конечный гласный слов «satthu», «pitu», «mātu», «bhātu», «dhītu», «kattu» и т. д. переходит в «ā» перед «si», и происходит отпадение «si». Получается «satthā».


‘‘සත්ථු පිතාදීන’’න්ති අධිකාරො.

[Слова] «satthu pitādīnaṃ» являются управляющим правилом.


159. අඤ්ඤෙස්වාරත්තං[Pg.74].

159. В других [падежах происходит замена на] «āra».


සත්ථු පිතාදීනමන්තො සිවචනතො අඤ්ඤෙසු වචනෙසු ආරත්තමාපජ්ජතෙ. ආරත්තමිතිභාවනිද්දෙසෙන කත්ථචි අනියමං දස්සෙති.

Конечный гласный слов «satthu», «pitu» и т. д. в других падежных окончаниях, кроме «si», переходит в «āra». Указанием на состояние в виде «ārattam» показывается необязательность в некоторых случаях.


ආරග්ගහණමනුවත්තතෙ.

Следует употребление «āra».


160. තතො යොනමො තු.

160. После этого для «yo» [происходит замена на] «o».


තතො ආරාදෙසතො සබ්බෙසං යොනං ඔකාරාදෙසො හොති.

После этой замены на «āra» для всех окончаний «yo» происходит замена на «o».


තුග්ගහණෙන අඤ්ඤෙහිපි චතුඋභනදීගවාදීහි යොනමොකාරො හොති, සරලොපාදි. සත්ථාරො.

Из-за употребления «tu» также после других слов, таких как «catu», «ubha», «nadī», «go» и т. д., происходит замена «yo» на «o», отпадение гласного и т. д. Получается «satthāro».


ආලපනෙ ‘‘අකාරපිතාද්‍යන්තානමා’’ති ආත්තං. ‘‘ගෙ රස්ස’’න්ති අධිකිච්ච ‘‘ආකාරො වා’’ති විකප්පෙන රස්සත්තං, වලොපො. භො සත්ථ භො සත්ථා, භවන්තො සත්ථාරො, සත්ථාරං, සත්ථාරෙ සත්ථාරො.

В звательном падеже по правилу «akārapitādyantānamā» происходит переход в «ā». Под управлением правила «ge rassa», по правилу «ākāro vā» опционально происходит сокращение и отпадение «va». [Примеры]: Bho sattha bho satthā, bhavanto satthāro, satthāraṃ, satthāre satthāro.


‘‘තතො’’ති ච වත්තතෙ.

Применяется также [слово] «tato».


161. නා ආ.

161. Для «nā» [происходит замена на] «ā».


තතො ආරාදෙසතො නාවචනස්ස ආකාරාදෙසො හොති. සත්ථාරා, සත්ථුනාති ආරත්තමිතිභාවනිද්දෙසෙන සිද්ධං. සත්ථාරෙහි සත්ථාරෙභි.

После этой замены на «āra» для окончания «nā» происходит замена на «ā». [Примеры]: Satthārā. Форма «satthunā» образуется благодаря указанию на состояние в виде «ārattam». [Примеры]: Satthārehi satthārebhi.


‘‘වා නංම්හී’’ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Из правила «vā naṃmhi» применяется [слово] «vā».


162. උ [Pg.75] සස්මිං සලොපො ච.

162. [Замена на] «u» перед «sa», а также отпадение «sa».


සත්ථු පිතුඉච්චෙවමාදීනමන්තස්ස උත්තං හොති වා සස්මිං, සලොපො ච හොති. ආරාදෙසාපවාදොයං. සත්ථු, අඤ්ඤත්ථ භාවනිද්දෙසෙනාරාභාවො. සත්ථුස්ස සත්ථුනො.

Конечный гласный слов «satthu», «pitu» и т. д. опционально переходит в «u» перед «sa», и происходит отпадение «sa». Это исключение из замены на «āra». [Пример]: Satthu. В других случаях из-за указания на состояние замена на «āra» отсутствует. [Примеры]: Satthussa satthuno.


‘‘ආරත්ත’’න්ති වත්තතෙ.

Применяется [слово] «ārattam».


163. වා නංම්හි.

163. Опционально перед «naṃ».


සත්ථු පිතුආදීනමන්තො ආරත්තමාපජ්ජතෙ වා නංම්හි විභත්තිම්හි. සත්ථාරානං.

Конечный гласный слов «satthu», «pitu» и т. д. опционально переходит в «āra» перед падежным окончанием «naṃ». [Пример]: Satthārānaṃ.


ආරාභාවෙ ‘‘වා නංම්හී’’ති වත්තතෙ.

При отсутствии замены на «āra» применяется [правило] «vā naṃmhi».


164. සත්ථුනත්තඤ්ච.

164. А также переход в «a» для «satthu».


සත්ථුසද්දන්තස්ස, පිතාදීනමන්තස්ස ච අත්තං හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි, පුන සත්ථුග්ගහණං සත්ථුනො නිච්චවිධානත්ථං. සත්ථානං.

Конечный гласный слова «satthu» и конечный гласный слов «pitu» и т. д. опционально переходит в «a» перед падежным окончанием «naṃ». Повторное упоминание слова «satthu» служит для предписания обязательности для «satthu». [Пример]: Satthānaṃ.


‘‘අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතාදීහි ස්මා නාවා’’ති ස්මාවචනස්සනාභාවො. සත්ථාරා, සත්ථාරෙහි සත්ථාරෙභි, සත්ථු සත්ථුනො සත්ථුස්ස, සත්ථාරානං සත්ථානං.

По правилу «Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smā nāvā» происходит замена окончания «smā» на «nā» или «ā». [Примеры]: Satthārā, satthārehi satthārebhi, satthu satthuno satthussa, satthārānaṃ satthānaṃ.


‘‘ආරතො’’ති වත්තතෙ.

Применяется [слово] «ārato».


165. තතො ස්මිමි.

165. После этого для «smiṃ» [происходит замена на] «i».


තතො ආරාදෙසතො ස්මිංවචනස්ස ඉකාරාදෙසො හොති. පුන තතොග්ගහණෙන අඤ්ඤස්මාපි ස්මිංවචනස්ස ඉකාරො. යථා – භුවි, දිවි.

После этой замены на «āra» для окончания «smiṃ» происходит замена на «i». Из-за повторного употребления слова «tato» также после других основ происходит замена окончания «smiṃ» на «i». Например: bhuvi, divi.


166. ආරො [Pg.76] රස්සමිකාරෙ.

166. «āra» сокращается перед «i».


ආරාදෙසො රස්සමාපජ්ජතෙ ඉකාරෙ පරෙ, සත්ථරි, සත්ථාරෙසු.

Замена на «āra» переходит в краткий гласный перед последующим «i». [Примеры]: satthari, satthāresu.


එවං කත්තා, කත්තාරො, භො කත්ත භො කත්තා, භවන්තො කත්තාරො, කත්තාරං, කත්තාරෙ කත්තාරො, කත්තාරා, කත්තාරෙහි කත්තාරෙභි. ‘‘උ සස්මිං සලොපො චා’’ති උත්තං, සලොපො ච. කත්තු කත්තුනො කත්තුස්ස, කත්තාරානං කත්තානං කත්තූනං කත්තුනං, කත්තාරා, කත්තාරෙහි කත්තාරෙභි, කත්තු කත්තුනො කත්තුස්ස, කත්තාරානං කත්තානං කත්තූනං කත්තුනං, කත්තරි, කත්තාරෙසු, ආරාභාවෙ කත්තූසු කත්තුසු.

Так же [склоняется] kattā, kattāro, bho katta bho kattā, bhavanto kattāro, kattāraṃ, kattāre kattāro, kattārā, kattārehi kattārebhi. По правилу «U sasmiṃ salopo ca» происходит переход в «u» и отпадение «sa». Kattu kattuno kattussa, kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ kattunaṃ, kattārā, kattārehi kattārebhi, kattu kattuno kattussa, kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ kattunaṃ, kattari, kattāresu, при отсутствии замены на «āra» — kattūsu kattusu.


එවං –

Так же —


භත්තු වත්තු නෙතු සොතු, ඤාතු ජෙතු ඡෙත්තු භෙත්තු. දාතු ධාතු නත්තු බොද්ධු, විඤ්ඤාපෙතු ආදයොපි.

bhattu, vattu, netu, sotu, ñātu, jetu, chettu, bhettu, dātu, dhātu, nattu, boddhu, viññāpetu и другие также.


‘‘උ සස්මිං සලොපො චා’’ති වත්තතෙ.

Применяется [правило] «U sasmiṃ salopo ca».


167. සකමන්ධාතාදීනඤ්ච.

167. А также для «sakamandhātu» и т. д.


සකමන්ධාතුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ච උත්තමාපජ්ජතෙ සස්මිං, සලොපො ච, නිච්චං පුනබ්බිධානා. සකමන්ධාතු විය අස්ස රාජිනො විභවො, සෙසං සමං. එවං මහාමන්ධාතුප්පභුතයො.

Конечный гласный слов «sakamandhātu» и т. д. переходит в «u» перед «sa», и происходит отпадение «sa», что является обязательным из-за повторного предписания. [Пример]: «Sakamandhātu viya assa rājino vibhavo», остальное аналогично. Так же «mahāmandhātu» и т. д.


පිතුසද්දස්ස භෙදො. සිම්හි ආත්තං, සිලොපො, පිතා.

Различие слова «pitu». Перед «si» [происходит] переход в «ā», отпадение «si». [Форма]: pitā.


යොම්හි ‘‘ආරො, රස්ස’’න්ති ච වත්තතෙ.

Перед «yo» применяются также [слова] «āro» и «rassa».


168. පිතාදීනමසිම්හි[Pg.77].

168. Для «pitu» и т. д. перед «asi».


පිතාදීනමාරාදෙසො රස්සමාපජ්ජතෙ අසිම්හි විභත්තිම්හි. සිස්මිං ආරාදෙසාභාවෙපි අසිම්හීති අධිකවචනමත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන තොආදිම්හි පිතාදීනමිකාරො ච. යථා – පිතිතො, මාතිතො, භාතිතො, ධීතිතො, පිතිපක්ඛො, මාතිපක්ඛොති.

Замена на «āra» для «pitu» и т. д. сокращается перед падежным окончанием «asi». Хотя перед «si» нет замены на «āra», избыточное выражение «asimhi» служит для указания на другое значение, благодаря чему перед «to» и т. д. конечный гласный слов «pitu» и т. д. переходит в «i». Например: pitito, mātito, bhātito, dhītito, pitipakkho, mātipakkho.


පිතරො, සෙසං කත්තුසමං. භො පිත භො පිතා, භවන්තො පිතරො, පිතරං, පිතරෙ පිතරො, පිතරා පිතුනා, පිතරෙහි පිතරෙභි. භාවනිද්දෙසෙන ආරාදෙසාභාවෙ පිතූහි පිතූභි පිතුහි පිතුභි, පිතු පිතුනො පිතුස්ස, පිතරානං පිතානං පිතූනං, දීඝාභාවෙ පිතුනං වා, පිතරා, පිතරෙහි පිතරෙභි පිතූහි පිතූභි පිතුහි පිතුභි, පිතු පිතුනො පිතුස්ස, පිතරානං පිතානං පිතූනං පිතුනං, පිතරි, පිතරෙසු පිතූසු පිතුසු.

Pitaro, остальное подобно слову «kattu». Bho pita bho pitā, bhavanto pitaro, pitaraṃ, pitare pitaro, pitarā pitunā, pitarehi pitarebhi. При отсутствии замены на «āra» из-за указания на состояние: pitūhi pitūbhi pituhi pitubhi, pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitānaṃ pitūnaṃ, при отсутствии удлинения также pitunaṃ, pitarā, pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi pituhi pitubhi, pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitānaṃ pitūnaṃ pitunaṃ, pitari, pitaresu pitūsu pitusu.


එවං භාතා, භාතරො ඉච්චාදි.

Так же bhātā, bhātaro и т. д.


උකාරන්තං.

Оканчивающиеся на u.


ඌකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො අභිභූසද්දො.

Слово «abhibhū» мужского рода, оканчивающееся на «ū».


තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො. සො අභිභූ, යොලොපෙ කතෙ තෙ අභිභූ.

Точно так же происходит присоединение окончаний начиная с «si» и отпадение «si». [В именительном падеже единственного числа] получается «so abhibhū», а при отпадении окончания «yo» — «te abhibhū».


‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනා රස්සත්තං, වොකාරො. කතරස්සත්තා අත්තාභාවො. අභිභුවො, භො අභිභු, භවන්තො අභිභූ අභිභුවො.

Согласно правилу «Agho rassa» и другим, происходит сокращение [гласного] и замена на «vo». При осуществлении сокращения [гласного] собственная форма [долгого гласного] отсутствует. [Получается] «abhibhuvo». [В звательном падеже:] «bho abhibhu», «bhavanto abhibhū», «abhibhuvo».


කතරස්සත්තා වෙආදෙසො න හොති. සෙසං භික්ඛුසද්දසමං, රස්සත්තමෙව විසෙසො. අභිභුං, අභිභූ අභිභුවො[Pg.78], අභිභුනා, අභිභූහි අභිභූභි, අභිභුනො අභිභුස්ස, අභිභූනං ඉච්චාදි.

При осуществлении сокращения [гласного] замены на «ve» не происходит. Остальное подобно слову «bhikkhu», единственным отличием является сокращение [гласного]. [Формы:] «abhibhuṃ», «abhibhū», «abhibhuvo», «abhibhunā», «abhibhūhi», «abhibhūbhi», «abhibhuno», «abhibhussa», «abhibhūnaṃ» и так далее.


එවං සයම්භූ, වෙස්සභූ, පරාභිභූ, සහභූආදයො. සහභූසද්දස්ස යොනං නොආදෙසොව විසෙසො. සහභූ, සහභූ සහභුවො සහභුනො ඉච්චාදි.

Так же склоняются «sayambhū», «vessabhū», «parābhibhū», «sahabhū» и другие. Для слова «sahabhū» единственным отличием является замена окончания «yo» на «no». [Формы:] «sahabhū», «sahabhū», «sahabuvo», «sahabhuno» и так далее.


තථා සබ්බඤ්ඤූසද්දස්ස යොස්වෙව විසෙසො. සො සබ්බඤ්ඤූ තෙ සබ්බඤ්ඤූ, යොලොපාභාවෙ රස්සත්තං, ‘‘ලතො වොකාරො චා’’ති එත්ථ කාරග්ගහණෙන යොනං නොආදෙසො. වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා න ච වොකාරො. සබ්බඤ්ඤුනො, භො සබ්බඤ්ඤු, භොන්තො සබ්බඤ්ඤූ සබ්බඤ්ඤුනො, සබ්බඤ්ඤුං, සබ්බඤ්ඤූ සබ්බඤ්ඤුනො ඉච්චාදි.

Точно так же для слова «sabbaññū» отличие состоит только в окончаниях «yo». [Формы:] «so sabbaññū», «te sabbaññū». При отсутствии отпадения «yo» происходит сокращение [гласного], а в правиле «lato vokāro cā» благодаря принятию буквы «ka» происходит замена окончания «yo» на «no». Из-за ограниченной вариативности правила «vā» замены на «vo» не происходит. [Формы:] «sabbaññuno», «bho sabbaññu», «bhonto sabbaññū», «sabbaññuno», «sabbaññuṃ», «sabbaññū», «sabbaññuno» и так далее.


එවං මග්ගඤ්ඤූ ධම්මඤ්ඤූ අත්ථඤ්ඤූ කාලඤ්ඤූ රත්තඤ්ඤූ මත්තඤ්ඤූ කතඤ්ඤූ තථඤ්ඤූ විඤ්ඤූ විදූ වෙදගූ පාරගූ ඉච්චාදයො.

Так же склоняются «maggaññū», «dhammaññū», «atthaññū», «kālaññū», «rattaññū», «mattaññū», «kataññū», «tathaññū», «viññū», «vidū», «vedagū», «pāragū» и другие.


ඌකාරන්තං.

Оканчивающиеся на «ū».


එකාරන්තො අප්පසිද්ධො.

Оканчивающиеся на «e» не встречаются.


ඔකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො ගොසද්දො.

Слово «go» мужского рода, оканчивающееся на «o».


තතො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, ගො ගච්ඡති.

После этого происходит присоединение окончаний начиная с «si» и отпадение «si»: «go gacchati».


‘‘ගාව සෙ’’ති ඉතො ‘‘ගො’’ති අධිකාරො, ‘‘ආවා’’ති ච වත්තතෙ.

Из правила «Gāva se» переносится руководящее слово «go», а также переносится «āva».


169. යොසු ච.

169. И перед окончаниями «yo».


ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස ආවාදෙසො හොති යොසු. චසද්දෙන නා ස්මා ස්මිංසුඉච්චෙතෙසු ච. ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුග්ගහණෙන යොනමොකාරො, සරලොපාදි. ගාවො තිට්ඨන්ති.

Происходит замена гласного «o» слова «go» на «āva» перед окончаниями «yo». Посредством слова «ca» [эта замена происходит] также перед «nā», «smā», «smiṃ» и «su». В правиле «Tato yonamo tū» благодаря принятию буквы «ta» происходит замена окончаний «yo» на «o», отпадение гласного и так далее. [Форма:] «gāvo tiṭṭhanti».


170. අවංම්හි [Pg.79] ච.

170. И перед «aṃ».


ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස ආව අවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. සෙද්දෙන යො නා ස ස්මාස්මිංසුඉච්චෙතෙසු ච අවාදෙසො හොති. ගවො ගච්ඡන්ති, හෙ ගො, හෙ ගාවො හෙ ගවො.

Происходит замена гласного «o» слова «go» на «āva» и «ava» перед падежным окончанием «aṃ». Посредством слова «sa» замена на «ava» происходит также перед «yo», «nā», «sa», «smā», «smiṃ» и «su». [Формы:] «gavo gacchanti», «he go», «he gāvo», «he gavo».


දුතියායං ‘‘අංම්හී’’ති වත්තතෙ.

Во втором падеже переносится «aṃmhi».


171. ආවස්සු වා.

171. Или «u» вместо «āva».


ආවඉච්චෙතස්ස ගාවාදෙසස්ස අන්තසරස්ස උකාරාදෙසො හොති වා අංම්හි විභත්තිම්හි. ආවස්ස අ ආව, තස්ස ආවසද්දන්තස්ස. ‘‘අංමො’’තිආදිනා නිග්ගහීතං. ගාවුං ගාවං ගවං, ගාවො ගවො.

Конечный гласный замены «gāva» (которая есть «āva») опционально заменяется на «u» перед падежным окончанием «aṃ». «āva» — это «a» и «āva», то есть оканчивающееся на слово «āva». Согласно правилу «Aṃmo» и другим, добавляется ниггахита. [Формы:] «gāvuṃ», «gāvaṃ», «gavaṃ», «gāvo», «gavo».


‘‘ගොණ, වා’’ති වත්තතෙ.

Переносятся «goṇa» и «vā».


172. සුහිනාසු ච.

172. И перед «su», «hi», «nā».


සු හි නාඉච්චෙතෙසු සබ්බස්ස ගොසද්දස්ස ගොණාදෙසො හොති වා. චසද්දෙන සෙසෙසු ච. ගොණො, ගොණා, හෙ ගොණ හෙ ගොණා, ගොණං, ගොණෙ, ගොණෙන, ගොණෙහි ගොණෙභි, ගොණස්ස.

Перед окончаниями «su», «hi», «nā» всё слово «go» опционально заменяется на «goṇa». Посредством слова «ca» [эта замена происходит] также и перед остальными окончаниями. [Формы:] «goṇo», «goṇā», «he goṇa», «he goṇā», «goṇaṃ», «goṇe», «goṇena», «goṇehi», «goṇebhi», «goṇassa».


173. ගොණ නංම්හි වා.

173. «goṇa» перед «naṃ» опционально.


සබ්බස්ස ගොසද්දස්ස ගොණාදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. ගොණානං, ගොණා ගොණස්මා ගොණම්හා, ගොණෙහි ගොණෙභි, ගොණස්ස, ගොණානං, ගොණෙ ගොණස්මිං ගොණම්හි, ගොණෙසු.

Всё слово «go» опционально заменяется на «goṇa» перед падежным окончанием «naṃ». [Формы:] «goṇānaṃ», «goṇā», «goṇasmā», «goṇamhā», «goṇehi», «goṇebhi», «goṇassa», «goṇānaṃ», «goṇe», «goṇasmiṃ», «goṇamhi», «goṇesu».


ගොණාදෙසාභාවෙ ගාවෙන ගවෙන, ගොහි ගොභි.

При отсутствии замены на «goṇa»: «gāvena», «gavena», «gohi», «gobhi».


174. ගාව [Pg.80] සෙ.

174. «gāva» перед «sa».


‘‘ගො ආව සෙ’’ඉති තිපදමිදං. ගොස්ස ඔ ගො, ගොසද්දොකාරස්ස ආවාදෙසො හොති සෙ විභත්තිම්හි. ගාවස්ස ගවස්ස.

Это правило состоит из трех слов: «go», «āva», «se». «o» слова «go» есть «go»; происходит замена гласного «o» слова «go» на «āva» перед падежным окончанием «sa». [Формы:] «gāvassa», «gavassa».


නංම්හි ‘‘ගො, අවා’’ති ච වත්තතෙ.

Перед «naṃ» переносятся «go» и «ava».


175. තතො නමං පතිම්හාලුත්තෙ ච සමාසෙ.

175. После этого [слова «go»] окончание «naṃ» заменяется на «aṃ», а гласный «o» слова «go» заменяется на «ava» перед «pati» в неразобранном сложном слове.


තතො ගොසද්දතො පරස්ස නංවචනස්ස අංආදෙසො හොති, ගොසද්දොකාරස්ස අවාදෙසො ච පතිම්හි පරෙ අලුත්තෙ ච සමාසෙ. චසද්දෙන අසමාසෙපි අං අවාදෙසා. ගවංපතිස්ස ථෙරස්ස, ගවං.

После слова «go» падежное окончание «naṃ» заменяется на «aṃ», а гласный «o» слова «go» заменяется на «ava» перед словом «pati» в неразобранном сложном слове. Посредством слова «ca» замены на «aṃ» и «ava» происходят также и вне сложного слова. [Примеры:] «gavaṃpatissa therassa», «gavaṃ».


‘‘සුහිනාසු චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන නංම්හි ගුආදෙසො. ‘‘නො ච ද්වාදිතො නංම්හී’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන නකාරාගමො ච. ගුන්නංගොනං වා.

В правиле «Suhināsu ca» посредством слова «ca» перед окончанием «naṃ» происходит замена на «gu». А в сутре «No ca dvādito naṃmhi» посредством слова «ca» добавляется согласный «n». [Формы:] «gunnaṃ», «gonaṃ» опционально.


ගාවා ගාවම්හා ගාවස්මා ගවා ගවම්හා ගවස්මා, ගොහි ගොභි, ගාවස්ස ගවස්ස, ගවං ගුන්නං ගොනං, ගාවෙ ගාවම්හි ගාවස්මිං ගවෙ ගවම්හි ගවස්මිං, ගාවෙසු ගවෙසු ගොසු.

«gāvā», «gāvamhā», «gāvasmā», «gavā», «gavamhā», «gavasmā», «gohi», «gobhi», «gāvassa», «gavassa», «gavaṃ», «gunnaṃ», «gonaṃ», «gāve», «gāvamhi», «gāvasmiṃ», «gave», «gavamhi», «gavasmiṃ», «gāvesu», «gavesu», «gosu».


ඔකාරන්තං.

Оканчивающиеся на «o».


පුරිසො ගුණවා රාජා, සා’ග්ගි දණ්ඩී ච භික්ඛු ච;

සත්ථා’භිභූ ච සබ්බඤ්ඤූ, ගොති පුල්ලිඞ්ගසඞ්ගහො.

Мужчина, добродетельный, царь, собака, огонь, имеющий посох, монах, учитель, победитель, всеведущий, бык — таково собрание слов мужского рода.


පුල්ලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

Мужской род завершен.


අස්මා [Pg.103] නස්මා තස්මා නම්හා තම්හා, නෙහි නෙභි තෙහි තෙභි, අස්ස නස්ස තස්ස, නෙසං තෙසං නෙසානං තෙසානං, අස්මිං නස්මිං තස්මිං නම්හි තම්හි, නෙසු තෙසු.

«asmā», «nasmā», «tasmā», «namhā», «tamhā», «nehi», «nebhi», «tehi», «tebhi», «assa», «nassa», «tassa», «nesaṃ», «tesaṃ», «nesānaṃ», «tesānaṃ», «asmiṃ», «nasmiṃ», «tasmiṃ», «namhi», «tamhi», «nesu», «tesu».


ඉත්ථියං ‘‘තා සි’’ ඉතීධ සාදෙසසිලොපා. සා කඤ්ඤා, නත්තං. නා තා නායො තායො, නං තං, නා තා නායො තායො, නාය තාය, නාහි තාහි නාභි තාභි.

В женском роде при «tā si» происходят замена на «sā» и отпадение «si»: «sā kaññā», замены на «na» нет. [Формы:] «nā», «tā», «nāyo», «tāyo», «naṃ», «taṃ», «nā», «tā», «nāyo», «tāyo», «nāya», «tāya», «nāhi», «tāhi», «nābhi», «tābhi».


‘‘එතිමාසමී’’ති ඉතො එතිමාග්ගහණඤ්ච ‘‘තස්සා වා’’ති ඉතො තග්ගහණඤ්ච පඤ්චමියන්තවසෙන වත්තතෙ ‘‘වා’’ති ච.

Из правила «Etimāsamī» переносится основа «etimā», а из правила «tassā vā» переносится основа «ta» в значении отложительного падежа, а также слово «vā».


215. තතො සස්ස ස්සාය.

215. После этого окончание «sa» заменяется на «ssāya».


තතො තා එතා ඉමාතො පරස්ස සස්ස විභත්තිස්ස ස්සායාදෙසො හොති වා.

После основ «tā», «etā», «imā» падежное окончание «sa» опционально заменяется на «ssāya».


‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු ච, ඉ’’ඉති ච වත්තතෙ.

Также переносятся «saṃsāsvekavacanesu ca» и «i».


216. තස්සා වා.

216. Опционально «tassā».


තාඉච්චෙතස්ස ඉත්ථියං වත්තමානස්ස අන්තස්ස ඉකාරො හොති වා සං සාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු. තිස්සාය තස්සාය අස්සාය නස්සාය අස්සා නස්සා තිස්සා තස්සා නාය තාය, නාසං තාසං.

Конечный гласный основы «tā» в женском роде опционально заменяется на «i» перед падежными окончаниями единственного числа «saṃ» и «sā». [Формы:] «tissāya», «tassāya», «assāya», «nassāya», «assā», «nassā», «tissā», «tassā», «nāya», «tāya», «nāsaṃ», «tāsaṃ».


පඤ්චමීඡට්ඨීසු තතියාචතුත්ථීසමං. සත්තමියං අස්සං නස්සං තිස්සං තස්සං නායං තායං, නාසු තාසු.

В отложительном и родительном падежах формы подобны творительному и дательному падежам. В местном падеже: «assaṃ», «nassaṃ», «tissaṃ», «tassaṃ», «nāyaṃ», «tāyaṃ», «nāsu», «tāsu».


නපුංසකෙ සිම්හිසාදෙසාභාවා නත්තං. නං තං, නානි තානි, නං තං, නානි තානි, නෙන තෙන ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

В среднем роде из-за отсутствия замены на «sā» перед окончанием «si» происходит замена на «na». [Формы:] «naṃ», «taṃ», «nāni», «tāni», «naṃ», «taṃ», «nāni», «tāni», «nena», «tena» и так далее, подобно мужскому роду.


එත සි, ‘‘එතතෙසං තො’’ති සකාරාදෙසො. එසො පුරිසො, එතෙ, එතං, එතෙ ඉච්චාදි සබ්බසද්දසමං.

При «eta si» согласно правилу «etatesaṃ to» происходит замена на «sa». [Формы:] «eso puriso», «ete», «etaṃ», «ete» и так далее, подобно слову «sabba».


ඉත්ථියං [Pg.104] එතා සි, සාදෙසො. එසා කඤ්ඤා, එතා එතායො, එතං, එතා එතායො, එතාය, එතාහි එතාභි.

В женском роде при «etā si» происходит замена на «sā». [Формы:] «esā kaññā», «etā», «etāyo», «etaṃ», «etā», «etāyo», «etāya», «etāhi», «etābhi».


ස ස්මිංසු පන ‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු චා’’ති වත්තතෙ.

Однако перед «sa», «smiṃ» и «su» переносится «saṃsāsvekavacanesu ca».


217. එතිමාසමි.

217. Правило «Etimāsami».


අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, එතා ඉමාඉච්චෙතෙසමන්තො සරො ඉකාරො හොති සංසාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු. සාදෙසගතිකත්තා ස්සායාදෙසෙපි. චසද්දාධිකාරතො අඤ්ඤෙකාසද්දාදීනමන්තස්ස ච.

Родительный падеж указывает на конечный гласный; конечный гласный основ «etā» и «imā» заменяется на «i» перед падежными окончаниями единственного числа «saṃ» и «sā». В силу действия замены на «sā» это происходит также и при замене на «ssāya». Благодаря руководящему слову «ca» это относится также к конечному гласному слов «aññā», «ekā» и других.


එතිස්සාය එතිස්සා එතාය, එතාසං එතාසානං, එතාය, එතාහි එතාභි, එතිස්සාය එතිස්සා එතාය, එතාසං එතාසානං, එතිස්සං එතායං, එතාසු.

«etissāya», «etissā», «etāya», «etāsaṃ», «etāsānaṃ», «etāya», «etāhi», «etābhi», «etissāya», «etissā», «etāya», «etāsaṃ», «etāsānaṃ», «etissaṃ», «etāyaṃ», «etāsu».


චසද්දතො අඤ්ඤිස්සා අඤ්ඤාය, අඤ්ඤිස්සං අඤ්ඤායං. එකිස්සා එකාය, එකිස්සං එකායං. ඉතරිස්සා ඉතරාය, ඉතරිස්සං ඉතරායං ඉච්චාදි.

Благодаря слову «ca» [образуются формы]: «aññissā», «aññāya», «aññissaṃ», «aññāyaṃ»; «ekissā», «ekāya», «ekissaṃ», «ekāyaṃ»; «itarissā», «itarāya», «itarissaṃ», «itarāyaṃ» и так далее.


නපුංසකෙ එතං, එතානි, එතං, එතානි, සෙසං ඤෙය්‍යං.

В среднем роде: «etaṃ», «etāni», «etaṃ», «etāni», остальное следует знать [как подобное мужскому роду].


ඉමසද්දස්ස භෙදො. ඉම සි –

Различие слова «ima». При «ima si» —


‘‘සබ්බස්සිමස්සා’’ති වත්තතෙ.

Переносится «Sabbassimassa».


218. අනපුංසකස්සායං සිම්හි.

218. Для не-среднего рода заменяется на «ayaṃ» перед «si».


ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව අනපුංසකස්ස අයංආදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි, සිලොපො. අයං පුරිසො, ඉමෙ, ඉමං, ඉමෙ.

Всё слово «ima» не-среднего рода заменяется на «ayaṃ» перед падежным окончанием «si», после чего происходит отпадение «si». [Формы:] «ayaṃ puriso», «ime», «imaṃ», «ime».


219. අනිමි [Pg.105] නාම්හි ච.

219. Замена на «ana» и «imi» перед «nā».


ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව අන ඉමිආදෙසා හොන්ති නාම්හි විභත්තිම්හි. අනිත්ථිලිඞ්ගස්සෙවෙතං ගහණං. අනෙන ඉමිනා.

Всё слово «ima» заменяется на «ana» и «imi» перед падежным окончанием «nā». Это применимо только к не-женскому роду. [Формы:] «anena», «iminā».


‘‘සුනංහිසූ’’ති වත්තතෙ.

Действует [правило] «sunaṃhisu».


220. සබ්බස්සිමස්සෙ වා.

220. «Для всего этого [местоимения ima] необязательно [бывает e]».


සබ්බස්ස ඉමසද්දස්ස එකාරො හොති වා සු නං හිඉච්චෙතෙසු වචනෙසු.

Для всего слова «ima» необязательно происходит замена на звук «e» перед окончаниями «su», «naṃ» и «hi».


ආප්පච්චයන්තානිද්දෙසා, සබ්බත්ථාති අවුත්තතො;

අනිත්ථිලිඞ්ගස්සෙවෙත්ථ, ගහණඤ්හි ඉමස්සිති.

Из-за неуказания [слов], оканчивающихся на суффикс «ā», и поскольку не сказано «везде» (sabbattha), здесь [местоимение] «imassa» берётся только в не-женском роде.


එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි.

Ehi, ebhi, imehi, imebhi.


‘‘සබ්බස්ස, වා, සබ්බත්ථ, සස්මාස්මිංසංසාස්වත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

И переносятся [слова] «sabbassa» (всего), «vā» (необязательно), «sabbattha» (везде) и «sasmāsmiṃsaṃsāsv attaṃ» (краткий «a» перед sa, smā, smiṃ, saṃ, sā).


221. ඉමසද්දස්ස ච.

221. «И слова „ima“».


ඉමසද්දස්ස ච සබ්බස්සෙව අත්තං හොති වා ස ස්මා ස්මිංසං සාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු.

И для всего слова «ima» необязательно происходит замена на краткий «a» перед окончаниями «sa», «smā», «smiṃ», «saṃ» и «sā» во всех родах.


අස්ස ඉමස්ස, එසං එසානං ඉමෙසං ඉමෙසානං, අස්මා ඉමස්මා ඉමම්හා, එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි, අස්ස ඉමස්ස, එසං එසානං ඉමෙසං ඉමෙසානං, අස්මිං ඉමස්මිං ඉමම්හි, එසු ඉමෙසු.

Assa, imassa; esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ; asmā, imasmā, imamhā; ehi, ebhi, imehi, imebhi; assa, imassa; esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ; asmiṃ, imasmiṃ, imamhi; esu, imesu.


ඉත්ථියං ඉමා සි, අයමාදෙසසිලොපා.

В женском роде: «imā» и «si» — замена на «ayaṃ» и элизия [окончания] «si».


අයං කඤ්ඤා, ඉමා ඉමායො, ඉමං, ඉමා ඉමායො, ඉමාය, ඉමාහි ඉමාභි. චතුත්ථියං අත්තං, ඉකාර- ස්සායාදෙසා [Pg.106] ච, අස්සාය ඉමිස්සාය අස්සා ඉමිස්සා ඉමාය, ඉමාසං ඉමාසානං. සත්තමියං අස්සං ඉමිස්සං ඉමිස්සා වා, ‘‘තෙසු වුද්ධිලොපා’’දිනා ස්මිංවචනස්ස වා සාදෙසො. ඉමායං, ඉමාසු. සෙසං ඤෙය්‍යං.

«Ayaṃ kaññā» (эта девушка), «imā», «imāyo»; «imaṃ»; «imā», «imāyo»; «imāya»; «imāhi», «imābhi». В дательном падеже — замена на краткий «a» и замена звука «i» на «yā»: «assāya», «imissāya», «assā», «imissā», «imāya»; «imāsaṃ», «imāsānaṃ». В местном падеже — «assaṃ», «imissaṃ» или «imissā»; согласно правилу «tesu vuddhilopa...» и т. д., окончание «smiṃ» необязательно заменяется на «sā». «Imāyaṃ», «imāsu». Остальное следует понимать аналогично.


නපුංසකෙ ඉම සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ.

В среднем роде: «ima» и «si»; переносятся также [слова] «savibhattissa» (вместе с окончанием) и «vā» (необязательно).


222. ඉමස්සිදමංසිසු න පුංසකෙ.

222. «Для [местоимения] ima в среднем роде перед aṃ и si [бывает] idaṃ».


නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සබ්බස්සෙව ඉමසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස ඉදං හොති වා අං සිසු පරෙසු.

Для всего слова «ima» в среднем роде вместе с его падежным окончанием необязательно происходит замена на «idaṃ», когда следуют окончания «aṃ» или «si».


ඉදං චිත්තං විරොචති, ඉමං, ඉමානි, ඉදං පුප්ඵං පස්සසි, ඉමං, ඉමානි, අනෙන ඉමිනා, එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙ විය ඤෙය්‍යං.

«Idaṃ cittaṃ virocati» (этот ум сияет), «imaṃ», «imāni»; «idaṃ pupphaṃ passasi» (ты видишь этот цветок), «imaṃ», «imāni»; «anena», «iminā»; «ehi», «ebhi», «imehi», «imebhi» и так далее следует понимать так же, как в мужском роде.


අමුසද්දස්ස භෙදො. අමු සි –

Склонение слова «amu». «Amu» + «si» —


‘‘වා, අනපුංසකස්ස, සිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

И переносятся [слова] «vā» (необязательно), «anapuṃsakassa» (не-среднего рода) и «simhi» (перед si).


223. අමුස්ස මො සං.

223. «У [местоимения] amu звук m [заменяется на] s».


අනපුංසකස්ස අමුසද්දස්ස මකාරො සකාරමාපජ්ජතෙ වා සිම්හි පරෙ. අසු රාජා.

Для слова «amu» в не-среднем роде буква «m» необязательно заменяется на букву «s», когда следует окончание «si». [Пример]: «Asu rājā» (тот царь).


‘‘සබ්බනාමතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

И переносятся [слова] «sabbanāmato» (после местоимения) и «vā» (необязательно).


224. සබ්බතො කො.

224. «После всех [местоимений] — ka».


සබ්බතො සබ්බනාමතො පරො කඉච්චයමාගමො හොති වා. පුන සබ්බතොග්ගහණෙන හීනාදිතොපි කො. ‘‘අමුස්ස මො ස’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන කකාරෙපි සාදෙසො.

После любого местоимения необязательно добавляется приращение «ka». Из-за повторного употребления слова «sabbato» (от всех) приращение «ka» также бывает после слов вроде «hīna» (низкий) и т. д. По связи с правилом «amussa mo saṃ» без его управляющего контекста, замена на «s» происходит также при наличии буквы «k».


අසුකො[Pg.107], අසුකා, අසුකං. සාදෙසාභාවෙ අමුකො, අමුකා, අමුකං ඉච්චාදි.

Asuko, asukā, asukaṃ. При отсутствии замены [m на s]: amuko, amukā, amukaṃ и так далее.


බහුවචනෙ ‘‘ලතො වොකාරො චා’’ති සුත්තෙ අනුවත්තමානවාග්ගහණෙන වොකාරො න හොති, නිච්චං යොලොපො, දීඝො ච.

Во множественном числе из-за переноса слова «vā» (необязательно) в правиле «lato vokāro ca» замены на «vo» не происходит; всегда происходит элизия окончания «yo» и удлинение [предшествующего гласного].


අමූ පුරිසා, අමුං, අමූ, අමුනා, අමූහි අමූභි අමුහි අමුභි, අමුස්ස. ‘‘අමුස්සාදු’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන අදුංආදෙසො, අදුස්ස, අමූසං අමූසානං අමුසං අමුසානං, අමුස්මා අමුම්හා, අමූහි අමූභි අමුහි අමුභි, අමුස්ස අදුස්ස, අමූසං අමූසානං අමුසං අමුසානං, අමුස්මිං අමුම්හි, අමූසු අමුසු.

Amū purisā (те люди), amuṃ, amū, amunā, amūhi, amūbhi, amuhi, amubhi, amussa. По связи с правилом «amussāduṃ» без его управляющего контекста происходит замена на «aduṃ», [отсюда] adussa; amūsaṃ, amūsānaṃ, amusaṃ, amusānaṃ; amusmā, amumhā; amūhi, amūbhi, amuhi, amubhi; amussa, adussa; amūsaṃ, amūsānaṃ, amusaṃ, amusānaṃ; amusmiṃ, amumhi; amūsu, amusu.


ඉත්ථියං සිම්හි සාදෙසාදි.

В женском роде перед «si» происходит замена на «s» и т. д.


අසු කඤ්ඤා අසුකා අමුකා වා, අමූ අමුයො, අමුං, අමූ අමුයො, අමුයා, අමූහි අමූභි, අමුස්සා අමුයා, අමූසං අමූසානං, අමුයා, අමූහි අමූභි, අමුස්සා අමුයා, අමූසං අමූසානං, අමුස්සං අමුයං අමුයා, අමූසු.

Asu kaññā (та девушка), или asukā, amukā; amū, amuyo; amuṃ; amū, amuyo; amuyā; amūhi, amūbhi; amussā, amuyā; amūsaṃ, amūsānaṃ; amuyā; amūhi, amūbhi; amussā, amuyā; amūsaṃ, amūsānaṃ; amussaṃ, amuyaṃ, amuyā; amūsu.


නපුංසකෙ අමුසි. ‘‘සවිභත්තිස්ස’’, ඉමස්සිදමිච්චාදිතො ‘‘අංසිසු නපුංසකෙ’’ති ච වත්තතෙ.

В среднем роде: «amu» и «si». Переносятся [слово] «savibhattissa» (вместе с окончанием) и из правила «imassidaṃ...» и т. д. — [слова] «aṃsisu napuṃsake» (перед aṃ и si в среднем роде).


225. අමුස්සාදුං.

225. «Для [местоимения] amu [бывает] aduṃ».


නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සබ්බස්සෙව අමුසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස අදුං හොති අංසිසු පරෙසු. අදුං පුප්ඵං, අමූ අමූනි, අදුං, අමූ අමූනි, අමුනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

Для всего слова «amu» в среднем роде вместе с его падежным окончанием происходит замена на «aduṃ», когда следуют окончания «aṃ» или «si». [Примеры]: «Aduṃ pupphaṃ» (тот цветок), «amū», «amūni»; «aduṃ», «amū», «amūni»; «amunā» и так далее — так же, как в мужском роде.


කිංසද්දස්ස භෙදො. ‘‘කිං සි’’ ඉතීධ –

Склонение слова «kiṃ». Здесь, при «kiṃ» и «si» —


‘‘කිස්ස [Pg.108] ක වෙ චා’’ති ඉතො ‘‘කිස්ස, ක’’ඉති ච වත්තතෙ.

Из правила «kissa ka ve ca» переносятся [слова] «kissa» и «ka».


226. සෙසෙසු ච.

226. «И в остальных [падежах]».


කිමිච්චෙතස්ස කසද්දො ආදෙසො හොති වප්පච්චයතො සෙසෙසු විභත්තිභෙදෙසු. එත්ථ ච ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන වප්පච්චයාවසිට්ඨ ථමාදිප්පච්චයානං ගහිතත්තා සෙසග්ගහණෙන විභත්තියොව ගය්හන්තෙ. චග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං, තෙන ‘‘කිස්ස, කිස්මි’’න්තිආදි ච සිජ්ඣති. ‘‘සො’’ති සිස්ස ඔ, සරලොපාදි.

Для этого слова «kiṃ» происходит замена на слово «ka» в остальных падежных окончаниях, отличных от суффикса «va». И здесь, поскольку словом «ca» в правиле «kissa ka ve ca» охватываются суффиксы «thā» и др., оставшиеся после суффикса «va», словом «sesesu» (в остальных) берутся именно падежные окончания. Использование слова «ca» служит для предотвращения [действия правила] в некоторых случаях, благодаря чему также образуются формы вроде «kissa», «kismiṃ» и т. д. По правилу «so» происходит замена окончания «si» на «o», элизия гласного и т. д.


කො එසො, කෙ, කං, කෙ, කෙන, කෙහි කෙභි, කස්ස කිස්ස, නිග්ගහීතලොපාදි, කෙසං කෙසානං, කස්මා කම්හා, කෙහි කෙභි, කස්ස කිස්ස, කෙසං කෙසානං, කස්මිං කිස්මිං කම්හි කිම්හි, කෙසු.

Ko eso (кто это?), ke; kaṃ, ke; kena; kehi, kebhi; kassa, kissa, с элизией ниггахиты и т. д.; kesaṃ, kesānaṃ; kasmā, kamhā; kehi, kebhi; kassa, kissa; kesaṃ, kesānaṃ; kasmiṃ, kismiṃ, kamhi, kimhi; kesu.


ඉත්ථියං ‘‘කිං සි’’ඉතීධ ‘‘සෙසෙසු චා’’ති විභත්තියං පරායං කාදෙසෙ කතෙ ‘‘ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො’’ති මජ්ඣෙ ආප්පච්චයො, සිලොපො.

В женском роде: при «kiṃ» и «si», когда по правилу «sesesu ca» перед падежным окончанием сделана замена на «ka», в середине добавляется суффикс «ā» по правилу «itthiyamato āppaccayo», и происходит элизия окончания «si».


කා එසා කඤ්ඤා, කා කායො, කං, කා කායො ඉච්චාදි සබ්බාසද්දසමං.

Kā esā kaññā (кто эта девушка?), kā, kāyo; kaṃ; kā, kāyo и так далее — так же, как для слова «sabbā».


නපුංසකෙ කිං සි, ලොපවිධිස්ස බලවතරත්තා පඨමං සිලොපෙ කතෙ පුන විභත්තිපරත්තාභාවා, ‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති පරිභාසතො වා කාදෙසාභාවො. කිං එතං, කානි.

В среднем роде: при «kiṃ» и «si», поскольку правило элизии сильнее, когда сначала происходит элизия окончания «si», падежное окончание больше не следует за ним; или же по метаправилу «tadanuparodhena» (без препятствования этому) замена на «ka» не происходит. [Примеры]: «Kiṃ etaṃ» (что это?), «kāni».


දුතියෙකවචනෙ ‘‘ක්වචි ලොප’’න්ති නිග්ගහීතලොපෙ කතෙ ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති නිග්ගහීතං. කිං, කානි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

В винительном падеже единственного числа, когда по правилу «kvaci lopaṃ» происходит элизия ниггахиты, по правилу «aṃmo niggahītaṃ jhalapehi» появляется ниггахита. [Формы]: «Kiṃ», «kāni» и так далее — так же, как в мужском роде.


එකසද්දො [Pg.109] සඞ්ඛ්‍යාතුල්‍යාසහායඤ්ඤවචනො. යදා සඞ්ඛ්‍යාවචනො, තදා සබ්බත්ථෙකවචනන්තොව, අඤ්ඤත්ථ බහුවචනන්තොපි. එකො, එකා, එකං ඉච්චාදි සබ්බත්ථ සබ්බසද්දසමං. සංසාස්වෙව විසෙසො.

Слово «eka» выражает число (один), сходство (равный), одиночество (одинокий) или другое. Когда оно выражает число, оно всегда имеет только окончания единственного числа; в других значениях оно также имеет окончания множественного числа. «Eko», «ekā», «ekaṃ» и так далее везде склоняются так же, как слово «sabba». Различие есть только перед окончаниями «saṃ» и «sā».


උභසද්දො ද්විසද්දපරියායො, සදා බහුවචනන්තොව.

Слово «ubha» является синонимом слова «dvi» (два) и всегда имеет только окончания множественного числа.


‘‘උභ යො’’ ඉතීධ ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුග්ගහණෙන ක්වචි යොනමොකාරො. උභො පුරිසාඋභෙ වා, උභො පුරිසෙ උභෙ. සු හිසු ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ක්වචි එකාරස්සොකාරො. උභොහි උභොභි උභෙහි උභෙභි.

Здесь, при «ubha» и «yo», благодаря использованию слова «tu» в правиле «tato yonamo tu» в некоторых случаях происходит замена окончания «yo» на «o». [Примеры]: «Ubho purisā» или «ubhe» (оба человека); «ubho purise», «ubhe». Перед окончаниями «su» и «hi» по правилу «tesu vuddhi...» и т. д. в некоторых случаях происходит замена звука «e» на «o». [Формы]: «Ubhohi», «ubhobhi», «ubhehi», «ubhebhi».


227. උභාදිතො නමින්නං.

227. «После ubha и др. окончание naṃ заменяется на innaṃ».


උභඉච්චෙවමාදිතො නංවචනස්ස ඉන්නං හොති.

После слов вроде «ubha» падежное окончание «naṃ» заменяется на «innaṃ».


උභින්නං, උභොහි උභොභි උභෙහි උභෙභි, උභින්නං, උභොසු උභෙසු.

Ubhinnaṃ; ubhohi, ubhobhi, ubhehi, ubhebhi; ubhinnaṃ; ubhosu, ubhesu.


ද්විආදයො සඞ්ඛ්‍යාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනා, බහූනං වාචිතත්තා සදා බහුවචනන්තාව.

Слова вроде «dvi» (два) выражают числа и исчисляемые предметы; поскольку они выражают множество, они всегда имеют только окончания множественного числа.


‘‘ද්වි යො’’ඉතීධ ‘‘සවිභත්තිස්ස, ඉත්ථිපුමනපුංසකසඞ්ඛ්‍ය’’න්ති ච අධිකාරො.

Здесь, при «dvi» и «yo», действует область влияния (adhikāra) [правил] «savibhattissa» (вместе с окончанием) и «itthipumanapuṃsakasaṅkhyaṃ» (числительные женского, мужского и среднего рода).


228. යොසු ද්වින්නං ද්වෙ ච.

228. «Перед yo [для dvi бывает] dve, а также [dvinnaṃ перед naṃ]».


ද්විඉච්චෙතස්ස සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්ස ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානස්ස සවිභත්තිස්ස ද්වෙඉච්චාදෙසො හොති යොසු පරෙසු. චසද්දෙන දුවෙ ච, ක්වචි දුවි ච නංම්හි. බහුවචනුච්චාරණං ද්විසද්දතො [Pg.110] බහුවචනමෙව හොතීති ඤාපනත්ථං. ද්වෙ ධම්මා, ද්වෙ ඉත්ථියො, ද්වෙ රූපානි, දුවෙ වා, එවං දුතියායම්පි, ද්වීහි ද්වීභි.

Для этого числительного «dvi» в женском, мужском или среднем роде вместе с его падежным окончанием происходит замена на «dve», когда следуют окончания «yo». Благодаря слову «ca» также бывает «duve», а в некоторых случаях — «duvi» перед «naṃ». Употребление формы множественного числа служит для указания на то, что после слова «dvi» бывают только окончания множественного числа. [Примеры]: «Dve dhammā» (два учения), «dve itthiyo» (две женщины), «dve rūpāni» (две формы), или «duve»; так же и в винительном падеже; «dvīhi», «dvībhi».


නංම්හි දීඝෙ සම්පත්තෙ –

Когда перед «naṃ» должно произойти удлинение —


229. නො ච ද්වාදිතො නංම්හි.

229. «И [приращение] n после dvi и др. перед naṃ».


ද්විඉච්චෙවමාදිතො සඞ්ඛ්‍යාතො නකාරාගමො හොති නංම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දග්ගහණෙන ඉත්ථියං ති ච තුසද්දතො ස්සඤ්චාගමො නංම්හි විභත්තිම්හි. ද්වින්නං දුවින්නං වා, ද්වීහි ද්වීභි, ද්වින්නං දුවින්නං, ද්වීසු.

После числительных вроде «dvi» перед падежным окончанием «naṃ» добавляется приращение буквы «n» (nakāra). Благодаря использованию слова «ca» для числительного «ti» в женском роде, а также благодаря слову «tu» перед падежным окончанием «naṃ» добавляется приращение «ssa». [Формы]: «Dvinnaṃ» или «duvinnaṃ»; «dvīhi», «dvībhi»; «dvinnaṃ», «duvinnaṃ»; «dvīsu».


තිසද්දස්ස භෙදො. ‘‘ති යො’’ඉතීධ

Склонение слова «ti» (три). Здесь, при «ti» и «yo» —


යොලොපෙ සම්පත්තෙ

Когда должна произойти элизия окончания «yo» —


‘‘යොසූ’’ති වත්තතෙ.

Переносится [слово] «yosu».


230. ති චතුන්නං තිස්සො චතස්සො තයොචත්තාරොතීණි චත්තාරි.

230. «Для ti и catu [бывают] tisso, catasso, tayo, cattāro, tīṇi, cattāri».


ති චතුන්නං සඞ්ඛ්‍යානං ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තිස්සො චතස්සො තයො චත්තාරොතීණි චත්තාරිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යොසු පරෙසු. තයො පුරිසා, තයො පුරිසෙ පස්ස, තීහි තීභි.

Для числительных «ti» и «catu» в женском, мужском и среднем роде вместе с их падежными окончаниями соответственно происходят замены на «tisso», «catasso», «tayo», «cattāro», «tīṇi», «cattāri», когда следуют окончания «yo». [Примеры]: «Tayo purisā» (три человека), «tayo purise passa» (посмотри на трёх человек), «tīhi», «tībhi».


‘‘න’’මිති වත්තතෙ.

Переносится [слово] «naṃ».


231. ඉණ්ණමිණ්ණන්නං තීහි සඞ්ඛ්‍යාහි.

231. «[Замены] iṇṇaṃ и iṇṇannaṃ для числительного ti».


තිඉච්චෙතස්මා සඞ්ඛ්‍යාසද්දා පරස්ස නංවචනස්ස ඉණ්ණං ඉණ්ණන්නංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, සරලොපාදි. තිණ්ණං තිණ්ණන්නං, තීහි තීභි, තිණ්ණං තිණ්ණන්නං, තීසු.

После этого числительного «ti» для следующего за ним падежного окончания «naṃ» происходят замены на «iṇṇaṃ» и «iṇṇannaṃ», с элизией гласного и т. д. [Формы]: «Tiṇṇaṃ», «tiṇṇannaṃ»; «tīhi», «tībhi»; «tiṇṇaṃ», «tiṇṇannaṃ»; «tīsu».


ඉත්ථියං [Pg.111] තිස්සො ඉත්ථියො, තිස්සො, තීහි තීභි, නංම්හි ස්සඤ්චාගමො, තිස්සන්නං, ස්සංබ්‍යවධානතො ඉණ්ණාභාවො, සෙසං සමං.

В женском роде: tisso (например, tisso itthiyo — три женщины), [в винительном] tisso; [в орудийном и отложительном] tīhi, tībhi; при окончании -naṃ происходит приращение -ssa-, [образуя] tissannaṃ; из-за разделения [вставкой] -ssa- отсутствует форма -iṇṇa-; остальное совпадает [с мужским родом].


නපුංසකෙ තීණි, තීණි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං.

В среднем роде: tīṇi, tīṇi. Остальное совпадает с мужским родом.


තථා චතුසද්දස්සපි යොසු ‘‘තිචතුන්න’’න්තිආදිනා යථාවුත්තාදෙසො, ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුසද්දෙන ක්වචි ඔකාරො ච. චත්තාරො චතුරො වා, චත්තාරො චතුරො, චතූහි චතූභි චතුබ්භි, චතුන්නං, නකාරාගමො. චතූහි චතූභි චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූසු.

Точно так же и для слова «catu» (четыре) при окончаниях -yo происходит упомянутая замена согласно правилу «ticatunnaṃ...» и т. д., а в правиле «tato yonamo tū» из-за слова «tu» иногда происходит замена на «o». [Именительный:] cattāro или caturo; [винительный:] cattāro, caturo; [орудийный:] catūhi, catūbhi, catubbhi; [дательный/родительный:] catunnaṃ, с приращением согласного «n» (nakārāgamo); [отложительный:] catūhi, catūbhi, catubbhi; [родительный:] catunnaṃ; [местный:] catūsu.


ඉත්ථියං චතස්සො, චතස්සො, නංම්හි ස්සඤ්චාගමො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා චතුරුකාරස්ස අකාරො. චතස්සන්නං. සෙසං සමං.

В женском роде: catasso, catasso; при окончании -naṃ происходит приращение -ssa-, а гласный «u» слова «catu» заменяется на «a» согласно правилу «tesu vuddhī» и т. д., [образуя] catassannaṃ. Остальное совпадает.


නපුංසකෙ චත්තාරි, චත්තාරි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං.

В среднем роде: cattāri, cattāri. Остальное совпадает с мужским родом.


තථා –

Также:


නීලාදිගුණනාමඤ්ච, බහුබ්බීහි ච තද්ධිතං;

සාමඤ්ඤවුත්‍යතීතාදි-කිතන්තං වාච්චලිඞ්ගිකං.

Имена качеств, такие как «синий» (nīla) и т. д., [композиты] бахуббихи, таддхита, а также китанта (причастия) со значением прошедшего времени и т. д., употребляемые в общем смысле, изменяются по родам.


එත්ථෙදං වුච්චතෙ –

Об этом говорится следующее:


එසෙ’සො එතමිති ච,පසිද්ධි අත්ථෙසු යෙසු ලොකස්ස;

ථීපුන්නපුංසකානිති,වුච්චන්තෙ තානි නාමානි.

Те имена, которые известны в мире в таких значениях, как «эта» (esā), «этот» (eso) и «это» (etaṃ), называются [именами] женского, мужского и среднего рода.


තිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

Раздел о трёх родах завершён.


අලිඞ්ගනාම

Имена, не имеющие рода


අථාලිඞ්ගෙසු [Pg.112] නාමෙසු තුම්හම්හසද්දා වුච්චන්තෙ.

Теперь среди имен, не имеющих рода, излагаются слова tumha (ты) и amha (я).


තෙසං පනාලිඞ්ගත්තා තීසු ලිඞ්ගෙසු සමානරූපං. ‘‘තුම්හම්හ’’ඉති ඨිතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

Поскольку они не имеют рода, их форма одинакова во всех трёх родах. При установлении основы «tumha» и «amha» происходит присоединение падежных окончаний, начиная с -si.


‘‘සවිභත්තීනං, තුම්හම්හාක’’න්ති අධිකාරො.

Вводится руководящее правило: «savibhattīnaṃ, tumhamhākaṃ» (вместе с падежными окончаниями, для основ tumha и amha...).


232. ත්වමහං සිම්හි ච.

232. Правило: «Tvamahaṃ simhi ca» (Замена на tvaṃ и ahaṃ при окончании -si, а также...).


සබ්බෙසං තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං ත්වංඅහංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සිම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දෙන තුම්හස්ස තුවඤ්ච හොති. ත්වං පුමා, ත්වං ඉත්ථී, ත්වං නපුංසකං, තුවං සත්ථා වා. අහං පුමා, අහං ඉත්ථී, අහං නපුංසකං.

Для всех слов tumha и amha вместе с их падежными окончаниями соответственно происходят замены на «tvaṃ» и «ahaṃ» перед падежным окончанием -si. В силу слова «ca» [в правиле] для основы tumha также происходит замена на «tuvaṃ». [Например:] tvaṃ pumā (ты — мужчина), tvaṃ itthī (ты — женщина), tvaṃ napuṃsakaṃ (ты — существо среднего рода), или tuvaṃ satthā (ты — учитель). Ahaṃ pumā (я — мужчина), ahaṃ itthī (я — женщина), ahaṃ napuṃsakaṃ (я — существо среднего рода).


බහුවචනෙ ‘‘සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො’’ති එකාරො. තුම්හෙ තිට්ඨථ, භිය්‍යො අම්හෙ මහෙමසෙ.

Во множественном числе по правилу «sabbanāmakārate paṭhamo» происходит замена на «e». [Например:] tumhe tiṭṭhatha (вы стоите), bhiyyo amhe mahemase (да будем мы чтить ещё больше).


‘‘අම්හස්සා’’ති වත්තතෙ.

Применяется слово «amhassa» (для основы amha).


233. මයං යොම්හි පඨමෙ.

233. Правило: «Mayaṃ yomhi paṭhame» (Замена на mayaṃ при окончании -yo первого падежа).


සබ්බස්ස අම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස මයංආදෙසො හොති යොම්හි පඨමෙ. මයං ගච්ඡාම.

Для всего слова amha вместе с его падежным окончанием происходит замена на «mayaṃ» перед окончанием -yo первого падежа (именительного). [Например:] mayaṃ gacchāma (мы идем).


එත්ථ ච එකස්මිම්පි ගාරවබහුමානෙන බහුත්තසමාරොපා බහුවචනං හොති.

И здесь множественное число употребляется даже в отношении одного лица из-за почтения и уважения.


‘‘අංම්හී’’ති වත්තතෙ.

Применяется слово «aṃmhi» (при окончании -aṃ).


234. තවං මමඤ්ච නවා.

234. Правило: «Tavaṃ mamañca navā» (Замена на tavaṃ и mamaṃ иногда).


සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තවං මමංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති නවා යථාක්කමං අංම්හි විභත්තිම්හි. තවං, මමං පස්ස.

Для всех слов tumha и amha вместе с их падежными окончаниями соответственно иногда происходят замены на «tavaṃ» и «mamaṃ» перед падежным окончанием -aṃ. [Например:] tavaṃ passa (смотри на тебя), mamaṃ passa (смотри на меня).


235. තං [Pg.113] මමංම්හි.

235. Правило: «Taṃ maṃ aṃmhi» (Замена на taṃ и maṃ при окончании -aṃ).


සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තං මංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං අංම්හි විභත්තිම්හි. තං, මං.

Для всех слов tumha и amha вместе с их падежными окончаниями соответственно происходят замены на «taṃ» и «maṃ» перед падежным окончанием -aṃ. [Например:] taṃ (тебя), maṃ (меня).


236. තුම්හස්ස තුවං ත්වමංම්හි.

236. Правило: «Tumhassa tuvaṃ tvamaṃmhi» (Для основы tumha замена на tuvaṃ и tvaṃ при окончании -aṃ).


සබ්බස්ස තුම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස තුවංත්වංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. තුවං ත්වං.

Для всего слова tumha вместе с его падежным окончанием происходят замены на «tuvaṃ» и «tvaṃ» перед падежным окончанием -aṃ. [Например:] tuvaṃ, tvaṃ (тебя).


බහුවචනෙ ‘‘තුම්හම්හෙහි, ආක’’න්ති ච වත්තතෙ.

Во множественном числе применяются слова «tumhamhehi» (после основ tumha и amha) и «ākaṃ».


237. වා ය්වප්පඨමො.

237. Правило: «Vā yvappaṭhamo» (Иногда при окончании -yo, отличном от первого падежа).


තුම්හම්හෙහි පරො අප්පඨමො යො ආකං හොති වා. තුම්හාකං පස්සාමි, තුම්හෙ පස්සාමි, අම්හාකං පස්සසි, අම්හෙ පස්සසි.

После основ tumha и amha окончание -yo винительного падежа (не первого падежа) иногда заменяется на «ākaṃ». [Например:] tumhākaṃ passāmi (вижу вас) или tumhe passāmi (вижу вас); amhākaṃ passasi (видишь нас) или amhe passasi (видишь нас).


238. නාම්හි තයා මයා.

238. Правило: «Nāmhi tayā mayā» (Замена на tayā и mayā при окончании -nā).


සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයා මයාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං නාම්හි විභත්තිම්හි.

Для всех слов tumha и amha вместе с их падежными окончаниями соответственно происходят замены на «tayā» и «mayā» перед падежным окончанием -nā.


239. තයාතයීනං තකාරො ත්වත්තං වා.

239. Правило: «Tayātayīnaṃ takāro tvattaṃ vā» (Согласный «t» в словах tayā и tayi иногда заменяется на «tva»).


තයා තයිඉච්චෙතෙසං තකාරො ත්වත්තමාපජ්ජතෙ වා. ත්වයා තයා, මයා, තුම්හෙහි තුම්හෙභි, අම්හෙහි අම්හෙභි.

Согласный «t» в словах «tayā» и «tayi» иногда заменяется на «tva». [Например:] tvayā или tayā (тобой), mayā (мной); [во множественном числе:] tumhehi, tumhebhi (вами), amhehi, amhebhi (нами).


‘‘සස්මිං, වා’’ති වත්තතෙ.

Применяются слова «sasmiṃ» (при окончании -sa) и «vā» (иногда).


240. සස්සං.

240. Правило: «Sassaṃ» (Замена окончания -sa на -aṃ).


තුම්හම්හෙහි සස්ස විභත්තිස්ස අමාදෙසො හොති වා. තුම්හං, අම්හං දීයතෙ.

После основ tumha и amha падежное окончание -sa иногда заменяется на «aṃ». [Например:] tumhaṃ dīyate (дается тебе), amhaṃ dīyate (дается мне).


241. තව [Pg.114] මම සෙ.

241. Правило: «Tava mama se» (Замена на tava и mama при окончании -sa).


සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තවමමඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි, විකප්පෙනායං විජ්ඣන්තරස්ස විජ්ජමානත්තා.

Для всех слов tumha и amha вместе с их падежными окончаниями соответственно происходят замены на «tava» и «mama» перед падежным окончанием -sa (здесь обозначенным как «se»); это происходит факультативно, поскольку существуют и другие правила.


‘‘සෙ’’ති වත්තතෙ.

Применяется слово «se» (при окончании -sa).


242. තුය්හං මය්හඤ්ච.

242. Правило: «Tuyhaṃ mayhañca» (А также замена на tuyhaṃ и mayhaṃ).


සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තුය්හංමය්හංඉච්චෙතෙ ආදෙසා ච හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි. තව, මම තුය්හං, මය්හං වා දීයතෙ.

Для всех слов tumha и amha вместе с их падежными окончаниями соответственно также происходят замены на «tuyhaṃ» и «mayhaṃ» перед падежным окончанием -sa. [Например:] tava dīyate, tuyhaṃ dīyate (дается тебе) или mama dīyate, mayhaṃ dīyate (дается мне).


243. අම්හස්ස මමං සවිභත්තිස්ස සෙ.

243. Правило: «Amhassa mamaṃ savibhattissa se» (Для основы amha вместе с окончанием -sa замена на mamaṃ).


සබ්බස්සෙව අම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස මමංආදෙසො හොති සෙ විභත්තිම්හි. මමං දීයතෙ.

Для всего слова amha вместе с его падежным окончанием происходит замена на «mamaṃ» перед падежным окончанием -sa. [Например:] mamaṃ dīyate (дается мне).


‘‘සස්ස’’න්ති ඉතො සීහගතියා ‘‘අ’’මිති වත්තතෙ.

Из правила «sassaṃ» по принципу «львиного взгляда» применяется элемент «aṃ».


244. තුම්හම්හෙහි නමාකං.

244. Правило: «Tumhamhehi namākaṃ» (После основ tumha и amha окончание -naṃ заменяется на -ākaṃ).


තුම්හම්හෙහි පරස්ස නංවචනස්ස ආකමිච්චාදෙසො හොති, අඤ්ච. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අම්හස්ස ක්වචි අස්මාදෙසො. තුම්හං තුම්හාකං, අම්හං අම්හාකං අස්මාකං වා.

После основ tumha и amha падежное окончание -naṃ заменяется на «ākaṃ», а также на «aṃ». Согласно правилу «tesu vuddhī» и т. д. основа amha иногда заменяется на «asma». [Например:] tumhaṃ, tumhākaṃ (вам/вас); amhaṃ, amhākaṃ или asmākaṃ (нам/нас).


පඤ්චමියං ‘‘අම්හතුම්හන්තුරාජ’’ඉච්චාදිනා ස්මාවචනස්ස නාභාවාතිදෙසො. තයා, මයා අපෙති, තුම්හෙහි, අම්හෙහි තුම්හෙභි අම්හෙභි, තුම්හං අම්හං තව මම, තුය්හං, මය්හං මමං පරිග්ගහො, තුම්හං තුම්හාකං, අම්හං අම්හාකං අස්මාකං ධම්මතා.

В отложительном падеже (пятом) согласно правилу «amhatumhanturāja...» и т. д. предписывается замена окончания -smā на форму с окончанием -nā. [Например:] tayā apeti (уходит от тебя), mayā apeti (уходит от меня); [во множественном числе:] tumhehi, tumhebhi (от вас), amhehi, amhebhi (от нас). [В родительном падеже:] tumhaṃ, amhaṃ, tava, mama, tuyhaṃ, mayhaṃ, mamaṃ pariggaho (твоё имущество, моё имущество); tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ dhammatā (ваша природа, наша природа).


‘‘ස්මිංම්හී’’ති වත්තතෙ.

Применяется слово «smiṃmhi» (при окончании -smiṃ).


245. තුම්හම්හාකං [Pg.115] තයි මයි.

245. Правило: «Tumhamhākaṃ tayi mayi» (Для основ tumha и amha замена на tayi и mayi).


සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයි මයිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. තකාරස්ස ත්වත්තං. ත්වයි තයි මයි, තුම්හෙසු අම්හෙසු.

Для всех слов tumha и amha вместе с их падежными окончаниями соответственно происходят замены на «tayi» и «mayi» перед падежным окончанием -smiṃ. Происходит замена согласного «t» на «tva». [Например:] tvayi, tayi (в тебе), mayi (во мне); [во множественном числе:] tumhesu (в вас), amhesu (в нас).


තෙසං එව තුම්හ අම්හසද්දානං පදතො පරෙසං ක්වචි ආදෙසන්තරවිධානෙ රූපභෙදො.

Для этих же слов tumha и amha, когда они следуют за другим словом, иногда при предписании иных замен возникают другие формы.


‘‘නවා’’ති අධිකාරො.

Вводится руководящее слово «navā» (иногда).


246. පදතො දුතියාචතුත්ථීඡට්ඨීසු වො නො.

246. Правило: «Padato dutiyācatutthīchaṭṭhīsu vo no» (После другого слова во втором, четвертом и шестом падежах заменяются на vo и no).


සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං වො නොආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං දුතියාචතුත්ථීඡට්ඨීසු බහුවචනෙසු නවා. එත්ථ ච ‘‘එකවචනෙසූ’’ති වක්ඛමානත්තා ‘‘බහුවචනෙසූ’’ති ලද්ධං. පහාය වො ගමිස්සාමි, මා නො අජ්ජ විකන්තිංසු, ධම්මං වො භික්ඛවෙ දෙසිස්සාමි, සංවිභජෙථ නො රජ්ජෙන, තුට්ඨොස්මි වො පකතියා, සත්ථා නො භගවා අනුප්පත්තො.

Для всех слов tumha и amha вместе с их падежными окончаниями, когда они следуют за другим словом, соответственно иногда происходят замены на «vo» и «no» во множественном числе винительного (второго), дательного (четвертого) и родительного (шестого) падежей. И здесь, поскольку далее будет сказано «в единственном числе», подразумевается «во множественном числе». [Например:] pahāya vo gamissāmi (оставив вас, я уйду), mā no ajja vikantiṃsu (пусть они не погубят нас сегодня), dhammaṃ vo bhikkhave desissāmi (я проповедаю вам Дхамму, о монахи), saṃvibhajetha no rajjena (поделитесь с нами царством), tuṭṭhosmi vo pakatiyā (я доволен вами по природе), satthā no bhagavā anuppatto (Благословенный, наш Учитель, прибыл).


නවාති කිං? භයං තුම්හාක නො සියා, එසො අම්හාකං සත්ථා.

Для чего сказано «иногда» (navā)? [Чтобы показать, что возможны и полные формы, например:] bhayaṃ tumhākaṃ no siyā (пусть не будет вам страха), eso amhākaṃ satthā (это наш Учитель).


‘‘පදතො, චතුත්ථීඡට්ඨීසූ’’ති වත්තතෙ.

Применяются слова «padato» (после другого слова) и «catutthīchaṭṭhīsu» (в дательном и родительном падежах).


247. තෙමෙකවචනෙසු ච.

247. Правило: «Temekavacanesu ca» (А также замена на te и me в единственном числе).


සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං චතුත්ථීඡට්ඨීසු එකවචනෙසු [Pg.116] නවා. දදාමි තෙ ගාමවරානි පඤ්ච, දදාහි මෙ ගාමවරං, ඉදං තෙ රට්ඨං, අයං මෙ පුත්තො.

Для всех слов tumha и amha вместе с их падежными окончаниями, когда они следуют за другим словом, соответственно иногда происходят замены на «te» и «me» в единственном числе дательного и родительного падежей. [Например:] dadāmi te gāmavarāni pañca (я даю тебе пять прекрасных деревень), dadāhi me gāmavaraṃ (дай мне прекрасную деревню), idaṃ te raṭṭhaṃ (это твое царство), ayaṃ me putto (это мой сын).


නවාති කිං? ඉදං චීවරං තුය්හං විකප්පනත්ථාය දම්මි, සුණාථ වචනං මම.

Зачем сказано «не или» (na vā)? «Я отдаю это одеяние тебе для викаппаны, слушайте моё слово».


නවාධිකාරතො චෙත්ථ,වො නො තෙ මෙති යෙ ඉමෙ;

පාදාදො ච ච වා එවා-දියොගෙ ච න හොන්ති තෙ.

И в силу управления «na vā» здесь, эти [формы] — «vo», «no», «te», «me» — не употребляются в начале строки (пады), а также при соединении с «ca», «vā», «eva» и т. д.


යථා –

Например:


න සොචාමි න රොදාමි, තව සුත්වාන මාණව;

තුය්හඤ්චාපි මහාරාජ, මය්හඤ්ච රට්ඨවඩ්ඪන.

«Я не скорблю и не плачу, услышав тебя, о юноша; и твоего также, о великий царь, и моего, о приумножитель страны».


එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්චාති.

«Так в течение долгого времени блуждали и скитались и я, и вы».


පදතොති කිං? තව ඤාති, මම ඤාති.

Зачем сказано «после слова» (padato)? «Твой родственник, мой родственник».


‘‘තෙ මෙ’’ති වත්තතෙ.

Переносится: «te, me».


248. න අංම්හි.

248. Не перед окончанием «aṃ».


සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙආදෙසා න හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. පස්සෙය්‍ය තං වස්සසතං ආරොග්‍යං. සො මමබ්‍රවීති.

Для всех слов «tumha» и «amha» вместе с их падежными окончаниями, следующих за другим словом, замены на «te» и «me» не происходят перед окончанием «aṃ». [Например]: «Пусть он видит тебя здоровым сто лет» (Passeyya taṃ vassasataṃ ārogyaṃ), «Он сказал мне» (So mamabravīti).


‘‘තෙමෙකවචනෙ’’ති වත්තතෙ.

Переносится: «te, me в единственном числе».


249. වා තතියෙ ච.

249. Опционально и в третьем [падеже].


සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙ ආදෙසා හොන්ති වා යථාක්කමං තතියෙකවචනෙ පරෙ[Pg.117]. කතං තෙ පාපං, කතං තයා පාපං, කතං මෙ පුඤ්ඤං, කතං මයා පුඤ්ඤං.

Для всех слов «tumha» и «amha» вместе с их окончаниями, следующих за другим словом, замены на «te» и «me» происходят опционально, соответственно, перед окончанием единственного числа третьего падежа (инструменталиса). [Например]: «Зло совершено тобой» (kataṃ te pāpaṃ / kataṃ tayā pāpaṃ), «Заслуга совершена мной» (kataṃ me puññaṃ / kataṃ mayā puññaṃ).


‘‘වා, තතියෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Переносится также: «опционально, в третьем [падеже]».


250. බහුවචනෙසු වො නො.

250. Во множественном числе — «vo», «no».


සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං වො නොආදෙසා හොන්ති වා යථාක්කමං තතියාබහුවචනෙ පරෙ. කතං වො කම්මං, කතං නො කම්මං.

Для всех слов «tumha» и «amha» вместе с их окончаниями, следующих за другим словом, замены на «vo» и «no» происходят опционально, соответственно, перед окончанием множественного числа третьего падежа. [Например]: «Деяние совершено вами» (kataṃ vo kammaṃ), «Деяние совершено нами» (kataṃ no kammaṃ).


බහුවචනනිද්දෙසෙන ක්වචි යොම්හි පඨමෙ ච වො නො හොන්ති. ගාමං වො ගච්ඡෙය්‍යාථ, ගාමං නො ගච්ඡෙය්‍යාම.

В силу указания на множественное число, иногда перед окончанием «yo» первого падежа (номинатива) также употребляются «vo» и «no». [Например]: «Идите вы в деревню» (Gāmaṃ vo gaccheyyātha), «Пойдём мы в деревню» (Gāmaṃ no gaccheyyāma).


තථා පඤ්චාදීනමට්ඨාරසන්තානං, කතිසද්දස්ස චාලිඞ්ගත්තා තිලිඞ්ගෙපි සමානරූපං, අලිඞ්ගත්තා එව පඤ්චාදිතො ඉත්ථිප්පච්චයාභාවො.

Точно так же, из-за отсутствия рода у числительных от пяти до восемнадцати и у слова «kati» (сколько), их форма одинакова во всех трёх родах; и именно из-за отсутствия рода у числительных от пяти и далее отсутствуют женские суффиксы.


‘‘පඤ්ච යො’’ඉතීධ –

В правиле «Pañca yo» здесь —


‘‘යොසු ද්වින්නං ද්වෙ චා’’ති ඉතො ‘‘යොසූ’’ති වත්තතෙ, ‘‘ඉත්ථිපුමනපුංසකසඞ්ඛ්‍ය’’න්ති ච.

Из правила «Yosu dvinnaṃ dve ca» переносится «yosu» (перед окончаниями yo), а также «itthipumanapuṃsakasaṅkhyaṃ» (числительные женского, мужского и среднего рода).


251. පඤ්චාදීනමකාරො.

251. Краткий «a» вместо конечного гласного числительных от пяти и далее.


අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, පඤ්චාදීනං අට්ඨාරසන්තානං සඞ්ඛ්‍යානං ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානානමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස අකාරො හොති යොසු පරෙසු. ආ එආදෙසාපවාදොයං, පඤ්චක්ඛන්ධා, පඤ්ච ගතියො, පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි. එවං දුතියායඤ්ච.

Родительный падеж здесь указывает на конец слова. Вместо конечного звука вместе с падежным окончанием числительных от пяти до восемнадцати, употребляющихся в женском, мужском и среднем родах, появляется краткий «a» перед окончаниями «yo». Это исключение из правил о заменах на «ā» и «e». [Например]: «пять совокупностей» (pañcakkhandhā), «пять путей перерождения» (pañca gatiyo), «пять способностей» (pañca indriyāni). То же самое и во втором падеже (аккузативе).


‘‘සුනංහිසූ’’ති වත්තතෙ.

Переносится: «перед su, naṃ, hi».


252. පඤ්චාදීනමත්තං.

252. Краткий «a» у числительных от пяти и далее.


පඤ්චාදීනමට්ඨාරසන්තානං සඞ්ඛ්‍යානමන්තො අත්තමාපජ්ජතෙ සු නං හිඉච්චෙතෙසු පරෙසු. එත්තදීඝාපවාදොයං. පඤ්චහි පඤ්චභි[Pg.118], පඤ්චන්නං, පඤ්චහි පඤ්චභි, පඤ්චන්නං, පඤ්චසු. එවං ඡ ස ත්ත අට්ඨනව දසසද්දා.

Конечный гласный числительных от пяти до восемнадцати переходит в краткий «a» перед окончаниями «su», «naṃ», «hi». Это исключение из правил о переходе в «e» и удлинении. [Например]: «пятью» (pañcahi, pañcabhi), «пяти» (pañcannaṃ), «пятью» (pañcahi, pañcabhi), «пяти» (pañcannaṃ), «в пяти» (pañcasu). Таким же образом склоняются слова «cha» (шесть), «satta» (семь), «aṭṭha» (восемь), «nava» (девять), «dasa» (десять).


‘‘එකඤ්ච දස චා’’ති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසෙ, ‘‘එකෙන අධිකා දසා’’ති අත්ථෙ තප්පුරිසෙ වා කතෙ

Когда образовано либо сложное слово типа двандва в значении «один и десять», либо таппуриса в значении «десять, увеличенные на один» —


‘‘සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති වත්තතෙ.

Переносится: «в числительном».


253. ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා.

253. Долгий «ā» вместо конечного гласного слов «dvi», «eka», «aṭṭha» опционально.


ද්විඑකඅට්ඨඉච්චෙතෙසමන්තො ආකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ උත්තරපදෙ පරෙ. වවත්ථිතවිභාසායං. එකාදස, ද්වාදස, අට්ඨාරස.

Конечный гласный слов «dvi», «eka», «aṭṭha» опционально переходит в долгий «ā», когда за ними следует числительное в качестве последующего члена сложного слова. Это ограниченная опция (vavatthitavibhāsā). [Например]: «одиннадцать» (ekādasa), «двенадцать» (dvādasa), «восемнадцать» (aṭṭhārasa).


සඞ්ඛ්‍යානෙති කිමත්ථං? එකදන්තො, ද්විදන්තො, අට්ඨත්ථම්භො.

Зачем сказано «в числительном»? [Чтобы не происходило в таких словах, как]: «однозубый» (ekadanto), «двузубый» (dvidanto), «восьмистолпный» (aṭṭhatthambho).


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Переносится: «опционально».


254. එකාදිතො දස්ස ර සඞ්ඛ්‍යානෙ.

254. Замена «d» на «r» в слове «dasa» после «eka» и др. в числительном.


එකාදිතො සඞ්ඛ්‍යාතො පරස්ස දසස්ස ආදිස්ස දස්ස රකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. සෙසං සමං. එකාරස, එකාදස.

Начальный согласный «d» слова «dasa», следующего за числительными «eka» и др., опционально заменяется на «r» в числительном. Всё остальное так же. [Например]: «одиннадцать» (ekārasa, ekādasa).


ද්වෙ ච දස ච, ද්වීහි වා අධිකා දසාති ද්විදස ඉතීධ –

В слове «dvidasa» в значении «два и десять» или «десять, увеличенные на два» здесь —


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Переносится: «опционально».


255. වීසතිදසෙසු බා ද්විස්ස තු.

255. Замена «dvi» на «bā» перед «vīsati» и «dasa».


වීසති දසඉච්චෙතෙසු පරෙසු ද්විසද්දස්ස බා හොති වා. තුසද්දෙන තිංසායම්පි. රකාරො, ආත්තඤ්ච. බාරස, ද්වාදස.

Перед словами «vīsati» и «dasa» слово «dvi» опционально заменяется на «bā». Благодаря слову «tu» [в правиле, это происходит] также перед «tiṃsā» (тридцать). [Происходит также замена на] звук «r» и удлинение до «ā». [Например]: «двенадцать» (bārasa, dvādasa).


තයො ච දස ච, තීහි වා අධිකා දසාති තෙරස. එත්ථ ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා තිසද්දස්ස තෙආදෙසො ආනවුතියා.

«Три и десять» или «десять, увеличенные на три» — это «terasa» (тринадцать). Здесь, согласно правилу «tesu vuddhī» и др., происходит замена слова «ti» на «te» вплоть до девяноста.


චත්තාරො [Pg.119] ච දස ච, චතූහි වා අධිකා දසාති චතුද්දස ඉච්චත්‍ර –

В слове «catuddasa» в значении «четыре и десять» или «десять, увеличенные на четыре» здесь —


‘‘ගණනෙ, දසස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

Переносится также: «при счёте» и «слова dasa».


256 . චතූපපදස්ස ලොපො තුත්තරපදාදි චස්ස චු චොපි නවා.

256 . Усечение слова «catu», стоящего перед ним, и замена начального «c» последующего слова на «cu» или «co» опционально.


ගණනෙ දසස්සාදිම්හි ඨිතස්ස චතුඉච්චෙතස්ස උපපදස්ස තුසද්දො ලොපො හොති, උත්තරපදාදිම්හි ඨිතස්ස චතූපපදස්ස චකාරස්ස චු චොආදෙසා හොන්ති නවා. චුද්දස, චොද්දස, චතුද්දස.

При счёте, у предшествующего члена «catu», стоящего перед словом «dasa», в силу слова «tu» происходит отсечение [конечной части], а буква «c» предшествующего члена «catu» опционально заменяется на «cu» или «co» перед начальным звуком последующего члена. [Например]: «четырнадцать» (cuddasa, coddasa, catuddasa).


අපිග්ගහණෙන අනුපපදස්සාපි ගණනෙ පදාදිචකාරස්ස ලොපො, චු චො හොන්ති නවා. යථා – තාලීසං, චුත්තාලීසං, චොත්තාලීසං, චත්තාලීසං.

Благодаря использованию слова «api», даже без предшествующего члена при счёте происходит отсечение начального «c» слова, а также опционально происходят замены на «cu» и «co». Например: «сорок» (tālīsaṃ, cuttālīsaṃ, cottālīsaṃ, cattālīsaṃ).


පඤ්ච ච දස ච, පඤ්චහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ පඤ්චදස. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා පඤ්චසද්දස්ස දස වීසතීසු ක්වචි පන්නපණ්ණආදෙසා. පන්නරස, පණ්ණරස.

В значении «пять и десять» или «десять, увеличенные на пять» получается «pañcadasa». Согласно правилу «tesu vuddhī» и др., слово «pañca» перед «dasa» и «vīsati» иногда заменяется на «panna» или «paṇṇa». [Например]: «пятнадцать» (pannarasa, paṇṇarasa).


ඡ ච දස ච, ඡහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ ඡදස ඉතීධ –

В значении «шесть и десять» или «десять, увеличенные на шесть» получается «chadasa». Здесь —


‘‘ඡස්සා’’ති වත්තතෙ.

Переносится: «слова cha».


257. දසෙ සො නිච්චඤ්ච.

257. Обязательная замена на «so» перед «dasa».


ඡඉච්චෙතස්ස සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්ස නිච්චං සො හොති දසෙ පරෙ.

Числительное «cha» обязательно заменяется на «so» перед словом «dasa».


‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

Переносится также: «числительных» и «опционально».


258. ල දරානං.

258. Замена «d» и «r» на «l».


සඞ්ඛ්‍යානං දකාරරකාරානං ලකාරාදෙසො හොති වා.

У числительных буквы «d» и «r» опционально заменяются на «l».


ලළානමවිසෙසො[Pg.120]. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘සොළස’’ ඉති නිච්චං, ‘‘තෙළස, තෙරස, චත්තාලීසං, චත්තාරීස’’මිති විභාසා, දස පන්නරසාදීසු න ච හොති.

Между «l» и «ḷ» нет разницы. Слово «vā» здесь служит для обозначения ограниченной опции (vavatthitavibhāsā), поэтому форма «soḷasa» (шестнадцать) является обязательной, формы «teḷasa / terasa» (тринадцать), «cattālīsaṃ / cattārīsaṃ» (сорок) — опциональными, а в словах «dasa», «pannarasa» и т. д. эта замена не происходит.


සත්ත ච දස ච, සත්තහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ සත්තරස, සත්තදස.

В значении «семь и десять» или «десять, увеличенные на семь» получается «sattarasa», «sattadasa» (семнадцать).


අට්ඨ ච දස ච, අට්ඨහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ අට්ඨදස ඉතීධ ආත්තෙ කතෙ –

В значении «восемь и десять» или «десять, увеличенные на восемь» получается «aṭṭhadasa». Здесь, после удлинения до «ā» —


‘‘වා, දස්ස, ර, සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Переносится также: «опционально», «буквы d», «на r», «в числительном».


259. අට්ඨාදිතො ච.

259. А также после «aṭṭha» и др.


අට්ඨාදිතො ච දසසද්දස්ස දකාරස්ස රකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. අට්ඨාරස, අට්ඨාදස.

А также после «aṭṭha» и др. буква «d» слова «dasa» опционально заменяется на «r» в числительном. [Например]: «восемнадцать» (aṭṭhārasa, aṭṭhādasa).


අට්ඨාදිතොති කිං? චතුද්දස.

Зачем сказано «после aṭṭha и др.»? [Чтобы не происходило в таких словах, как]: «четырнадцать» (catuddasa).


කතිසද්දො බහුවචනන්තොව, ‘‘කති යො’’ ඉතීධ

Слово «kati» употребляется только во множественном числе. В сочетании «kati yo» здесь —


නිච්චං යොලොපාදි, රස්සත්තං, කති තිට්ඨන්ති, කති පස්සසි, කතිහි කතිභි, කතිනං, කතිහි කතිභි, කතිනං, කතිසු.

Всегда происходит отсечение окончания «yo» и т. д., а также сокращение [гласного]. [Например]: «сколько стоят?» (kati tiṭṭhanti), «сколько ты видишь?» (kati passasi), «сколькими» (katihi, katibhi), «скольких» (katinaṃ), «сколькими» (katihi, katibhi), «скольких» (katinaṃ), «в скольких» (katisu).


අලිඞ්ගනාමං නිට්ඨිතං.

Раздел об именах, не имеющих рода (бесполых), завершён.


විභත්තිප්පච්චයවිධාන

Предписание о падежных суффиксах


අථ විභත්තිප්පච්චයන්තා වුච්චන්තෙ.

Теперь излагаются [слова], оканчивающиеся на падежные суффиксы.


තෙසං පනාලිඞ්ගත්තා, නිපාතත්තා ච තිලිඞ්ගෙ, වචනද්වයෙ ච සමානං රූපං.

Поскольку они не имеют [собственного] рода и являются неизменяемыми словами (нипата), их форма одинакова в трёх родах и обоих числах.


පුරිසස්මා, පුරිසෙහි වාති අත්ථෙ –

В значении «от человека» (purisasmā) или «от людей» (purisehi):


260. ක්වචි [Pg.121] තො පඤ්චම්‍යත්ථෙ.

260. Иногда [добавляется суффикс] -to в значении пятого падежа.


සබ්බස්මා සුද්ධනාමතො, සබ්බනාමතො ච ලිඞ්ගම්හා ක්වචි තොපච්චයො හොති පඤ්චම්‍යත්ථෙ.

После любой чистой основы имени или местоимения в значении пятого падежа иногда добавляется суффикс -to.


261. ත්වාදයො විභත්තිසඤ්ඤා.

261. [Суффиксы], начиная с -to, имеют техническое обозначение «падеж» (вибхатти).


තොආදි යෙසං දානිපරියන්තානං පච්චයානං තෙ හොන්ති පච්චයා ත්වාදයො, තෙ පච්චයා විභත්තිසඤ්ඤා හොන්ති. තෙන තදන්තානම්පි විභත්‍යන්තපදත්තං සිද්ධං හොති.

Те суффиксы, начиная с -to и заканчивая -dāni, называются «суффиксами, начиная с -to» (tvādayo); эти суффиксы получают обозначение «падеж» (вибхатти). Благодаря этому слова, оканчивающиеся на них, также признаются словами с падежными окончаниями.


පුරිසතො, එවං රාජතො වා, චොරතො වා, අග්ගිතො වා, ගහපතිතො වා, හත්ථිතො, හෙතුතො, සබ්බඤ්ඤුතො, කඤ්ඤතො, යුත්තිතො, ඉත්ථිතො, භික්ඛුනිතො, එත්ථ ච ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං දීඝරස්සාපච්චයෙසු චා’’ති තොපච්චයෙ රස්සත්තං. යාගුතො, ජම්බුතො, චිත්තතො, ආයුතො ඉච්චාදි.

Purisato, подобным же образом rājato, corato, aggito, gahapatito, hatthito, hetuto, sabbaññuto, kaññato, yuttito, itthito, bhikkhunito — и здесь, согласно правилу «kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu ca», перед суффиксом -to происходит сокращение [гласного]. Yāguto, jambuto, cittato, āyuto и так далее.


සබ්බනාමතො සබ්බස්මා, සබ්බෙහීති වා අත්ථෙ සබ්බතො, එවං යතො, තතො, කතරතො, කතමතො, ඉතරතො, අඤ්ඤතො, එකතො, උභයතො, පුබ්බතො, පරතො, අපරතො, දක්ඛිණතො, උත්තරතො, අමුතො.

От местоимения в значении «от всего» (sabbasmā) или «от всех» (sabbehi) образуется sabbato. Подобным же образом: yato, tato, katarato, katamato, itarato, aññato, ekato, ubhayato, pubbato, parato, aparato, dakkhiṇato, uttarato, amuto.


‘‘කිස්ස, කු’’ඉති ච වත්තතෙ.

Продолжает действовать [правило] «kissa» и «ku».


262. ත්‍රතොථෙසු ච.

262. А также перед [суффиксами] -tra, -to и -tha.


කිමිච්චෙතස්ස කු හොති ත්‍රතො ථඉච්චෙතෙසු ච පරෙසු. කස්මා, කෙහීති වා කුතො.

Вместо [местоимения] kim появляется ku, когда за ним следуют -tra, -to или -tha. В значении «от чего/кого» (kasmā) или «от каких» (kehi) образуется kuto.


‘‘තොථෙසූ’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать [правило] «перед -to и -tha».


263. සබ්බස්සෙතස්සාකාරො [Pg.122] වා.

263. Вместо всего [местоимения] eta факультативно появляется звук «a».


සබ්බස්ස එතසද්දස්ස අකාරො හොති වා තොථඉච්චෙතෙසු. එතස්මා, එතෙහීති වා අතො.

Вместо всего местоимения eta факультативно появляется звук «a» перед -to и -tha. В значении «от этого» (etasmā) или «от этих» (etehi) образуется ato.


‘‘සබ්බස්සෙතස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

Также продолжает действовать [правило] «вместо всего [местоимения] eta».


264. එ තොථෙසු ච.

264. Появляется «e» перед -to и -tha.


සබ්බස්ස එතසද්දස්ස එකාරො හොති වා තොථඉච්චෙතෙසු. ද්විත්තං, එත්තො.

Вместо всего местоимения eta факультативно появляется звук «e» перед -to и -tha. С удвоением [согласного] получается etto.


‘‘සබ්බස්සා’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать [правило] «вместо всего».


265. ඉමස්සි ථංදානිහතොධෙසු ච.

265. Вместо [местоимения] ima появляется «i» перед -thaṃ, -dāni, -ha, -to и -dha.


ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව ඉකාරො හොති ථංදානිහතොධඉච්චෙතෙසු ච. ඉමස්මාති ඉතො.

Вместо всего местоимения ima появляется звук «i» перед -thaṃ, -dāni, -ha, -to и -dha. В значении «от этого» (imasmā) образуется ito.


‘‘ක්වචි තො’’ති යොගවිභාගෙන ආදිප්පභුතීහි තො සත්තමියත්ථෙ. අනිච්චාදීහි තතියත්ථෙ ච. යථා – ආදිම්හීභි අත්ථෙ ආදිතො. එවං මජ්ඣතො, එකතො, පුරතො, පච්ඡතො, පස්සතො, පිට්ඨිතො, පාදතො, සීසතො, අග්ගතො, මූලතො, පරතො ඉච්චාදයො.

В силу разделения правила (йогавибхага) «kvaci to», после слов «ādi» и подобных суффикс -to употребляется в значении седьмого падежа. А после слов «anicca» и подобных — в значении третьего падежа. Например, в значении «в начале» (ādimhi) — ādito. Подобным же образом: majjhato, ekato, purato, pacchato, passato, piṭṭhito, pādato, sīsato, aggato, mūlato, parato и так далее.


තතියත්ථෙ අනිච්චෙනාති අනිච්චතො, අනිච්චතො සම්මසති. එවං දුක්ඛතො, රොගතො, ගණ්ඩතො ඉච්චාදයො.

В значении третьего падежа: «как непостоянное» (aniccena) — aniccato, [например] «созерцает как непостоянное» (aniccato sammasati). Подобным же образом: dukkhato, rogato, gaṇḍato и так далее.


‘‘අත්ථෙ, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ.

Продолжают действовать [слова] «в значении» и «иногда».


266. ත්‍රථ සත්තමියා සබ්බනාමෙහි.

266. [Суффиксы] -tra и -tha добавляются после местоимений в значении седьмого падежа.


සබ්බනාමෙහි පරා ත්‍ර ථඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. සබ්බස්මිං, සබ්බෙසු චාති සබ්බත්‍ර සබ්බත්ථ. එවං [Pg.123] යත්‍ර යත්ථ, තත්‍ර තත්ථ, ඉතරත්‍ර ඉතරත්ථ, අඤ්ඤත්‍ර අඤ්ඤත්ථ, උභයත්‍ර උභයත්ථ, පරත්‍ර පරත්ථ, කුත්‍ර කුත්ථ, ‘‘ත්‍රතොථෙසු චා’’ති කුත්තං. ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කාදෙසො. කත්ථ, අමුත්‍ර අමුත්ථ.

После местоимений иногда добавляются суффиксы -tra и -tha в значении седьмого падежа. В значении «во всём» (sabbasmiṃ) или «во всех» (sabbesu) образуется sabbatra, sabbattha. Подобным же образом: yatra yattha, tatra tattha, itaratra itarattha, aññatra aññattha, ubhayatra ubhayattha, paratra parattha, kutra kuttha (где по правилу «tratothesu ca» происходит замена на ku-). По слову «ca» в сутре «kissa ka ve ca» происходит замена на ka-: kattha. [Также] amutra, amuttha.


‘‘සබ්බස්සෙතස්සාකාරො’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать [правило] «вместо всего [местоимения] eta появляется звук a».


267. ත්‍රෙ නිච්චං.

267. Перед -tre это происходит обязательно.


සබ්බස්සෙව එතසද්දස්ස අකාරො හොති නිච්චං ත්‍රෙ පරෙ. අත්‍ර. ‘‘සබ්බස්සෙතස්සාකාරො වා’’ති අත්තං, ‘‘එ තොථෙසු චා’’ති එකාරො, අත්ථ, එත්ථ.

Вместо всего местоимения eta обязательно появляется звук «a» перед -tre: atra. По правилу «sabbassetassākāro vā» появляется звук «a», а по правилу «e tothesu ca» появляется звук «e» [перед -tha]: attha, ettha.


‘‘ක්වචි, අත්ථෙ, සත්තමියා’’ති ච අධිකාරො, සබ්බස්මින්ති අත්ථෙ –

Под управлением правил «иногда», «в значении» и «седьмого падежа», в значении «во всём» (sabbasmiṃ):


268. සබ්බතො ධි.

268. После sabba [добавляется суффикс] -dhi.


සබ්බඉච්චෙතස්මා ධිප්පච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. සබ්බධි.

После слова sabba иногда добавляется суффикс -dhi в значении седьмого падежа: sabbadhi.


269. කිස්මා වො.

269. После kim [добавляется суффикс] -va.


කිමිච්චෙතස්මා වප්පච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

После [местоимения] kim иногда добавляется суффикс -va в значении седьмого падежа.


270. කිස්ස ක වෙ ච.

270. Вместо kim появляется ka, а также [суффикс -va заменяется на] -ve.


කිමිච්චෙතස්ස කසද්දො ආදෙසො හොති වප්පච්චයෙපරෙ. චග්ගහණෙන ථහමාදිඅවප්පච්චයෙපි. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා කකාරෙ අකාරස්ස ලොපො ච වම්හි. ක්ව ගතොසි ත්වං.

Вместо [местоимения] kim появляется звук ka перед суффиксом -va. Благодаря слову «ca» [в сутре] это происходит также перед другими суффиксами, такими как -tha, -ha и т. д. По правилу «tesu vuddhī» и т. д. происходит элизия звука «a» в слоге «ka» перед «v». [Получается] kva, [например]: «Kva gatosi tvaṃ» (Куда ты пошёл?).


‘‘කිස්මා’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать [правило] «после kim».


271. හිංහංහිඤ්චනං[Pg.124].

271. [Добавляются суффиксы] -hiṃ, -haṃ, -hiñcanaṃ.


කිමිච්චෙතස්මා හිං හං හිඤ්චනංඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

После [местоимения] kim иногда добавляются суффиксы -hiṃ, -haṃ, -hiñcanaṃ в значении седьмого падежа.


‘‘කිස්සා’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать [правило] «вместо kim».


272. කු හිංහංසු ච.

272. Появляется ku перед -hiṃ, -haṃ [и другими].


කිමිච්චෙතස්ස කු හොති හිං හං ඉච්චෙතෙසු. චග්ගහණෙන හිඤ්චනංදාචනමිච්චාදීසුපි. කිස්මින්ති කුහිං, කුහං, කුහිඤ්චනං, කහං කාදෙසො.

Вместо [местоимения] kim появляется ku перед -hiṃ и -haṃ. Благодаря слову «ca» [в сутре] это происходит также перед -hiñcanaṃ, -dācanaṃ и т. д. В значении «где» (kismiṃ) образуются kuhiṃ, kuhaṃ, kuhiñcanaṃ, а также kahaṃ с заменой на ka.


‘‘හිං හ’’න්ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать [правило] «перед -hiṃ и -haṃ».


273. තම්හා ච.

273. А также после ta.


තඉච්චෙතස්මා ච සබ්බනාමතො හිංහංපච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. තස්මින්ති තහිං, තහං.

А также после местоимения ta иногда добавляются суффиксы -hiṃ и -haṃ в значении седьмого падежа. В значении «там» (tasmiṃ) образуются tahiṃ, tahaṃ.


274. ඉමස්මා හධා ච.

274. После ima [добавляются суффиксы] -ha и -dha.


ඉමසද්දතො හධප්පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. ‘‘ඉමස්සි ථ’’න්තිආදිනා ඉකාරො. ඉමස්මින්ති ඉහ, ඉධ.

После местоимения ima иногда добавляются суффиксы -ha и -dha в значении седьмого падежа. По правилу «imassi thaṃ» и т. д. появляется звук «i». В значении «здесь» (imasmiṃ) образуются iha, idha.


275. යතො හිං.

275. После ya [добавляется суффикс] -hiṃ.


යඉච්චෙතස්මා සබ්බනාමතො හිංපච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. යස්මින්ති යහිං.

После местоимения ya иногда добавляется суффикс -hiṃ в значении седьмого падежа. В значении «где» (yasmiṃ) образуется yahiṃ.


‘‘කාලෙ’’ති අධිකාරොයං.

Это раздел под управлением слова «во время» (kāle).


කස්මිං කාලෙති අත්ථෙ

В значении «в какое время» (kasmiṃ kāle):


276. කිංසබ්බඤ්ඤෙකයකුහි [Pg.125] දා දාචනං.

276. После kiṃ, sabba, añña, eka, ya [добавляется суффикс] -dā, а после ku — -dācanaṃ.


කිං සබ්බඅඤ්ඤඑකයඉච්චෙතෙහි සබ්බනාමෙහි දාපච්චයො හොති. කුඉච්චෙතස්මා දාචනඤ්ච කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

После местоимений kiṃ, sabba, añña, eka, ya добавляется суффикс -dā, а после ku — суффикс -dācanaṃ во временном значении седьмого падежа.


‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කාදෙසො, කදා.

По слову «ca» в сутре «kissa ka ve ca» происходит замена на ka-: kadā.


277. සබ්බස්ස සො දාම්හි වා.

277. Вместо sabba факультативно появляется sa перед -dā.


සබ්බඉච්චෙතස්ස සද්දස්ස සසද්දාදෙසො හොති වා දාපච්චයෙ පරෙ. සබ්බස්මිං කාලෙති සදා, සබ්බදා.

Вместо слова sabba факультативно появляется замена на sa перед суффиксом -dā. В значении «во всякое время» (sabbasmiṃ kāle) образуются sadā, sabbadā.


එවං අඤ්ඤදා, එකදා, යදා, කස්මිං කාලෙති කුදාචනං, ‘‘කු හිංහංසු චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කුත්තං, ‘‘කු’’ඉති නිපාතනෙන වා.

Подобным же образом: aññadā, ekadā, yadā. В значении «в какое-то время» (kasmiṃ kāle) образуется kudācanaṃ; по слову «ca» в сутре «ku hiṃhaṃsu ca» происходит замена на ku-, либо это происходит в силу допущения формы «ku».


‘‘දා’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать [правило] «-dā».


278. තම්හා දානි ච.

278. После ta [добавляется суффикс -dā], а также -dāni.


තඉච්චෙතස්මා සබ්බනාමතො දානිදාපච්චයා හොන්ති කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. තස්මිං කාලෙති තදානි, තදා.

От этого местоимения «ta» [и от других] местоимений суффиксы «dā» и «dāni» образуются в значении времени, иногда в значении седьмого падежа (местного). «В то время» (tasmiṃ kāle) — это «tadāni», «tadā».


279. ඉමස්මා රහිධුනාදානි ච.

279. От [местоимения] «ima» также [образуются суффиксы] «rahi», «dhunā» и «dāni».


ඉමසද්දතො රහි ධුනා දානිඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

От слова «ima» эти суффиксы «rahi», «dhunā», «dāni» образуются в значении времени, иногда в значении седьмого падежа.


‘‘සබ්බස්ස, ඉමස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

И [правило] «sabbassa, imassa» (всего [местоимения] «ima») продолжает действовать.


280. එත [Pg.126] රහිම්හි.

280. Замена на «eta» происходит перед суффиксом «rahi».


සබ්බස්ස ඉමසද්දස්ස එතාදෙසො හොති රහිම්හි පච්චයෙ පරෙ. ඉමස්මිං කාලෙති එතරහි.

Происходит замена всего местоимения «ima» на «eta» перед суффиксом «rahi». «В это время» (imasmiṃ kāle) — это «etarahi».


281. අ ධුනාම්හි ච.

281. И замена на «a» перед суффиксом «dhunā».


සබ්බස්සෙව ඉමසද්දස්ස අකාරො හොති ධුනාපච්චයෙ පරෙ. අධුනා, ඉමසද්දස්ස ඉකාරො. ඉමස්මිං කාලෙති ඉදානි.

Перед суффиксом «dhunā» происходит замена всего местоимения «ima» на звук «a» — [получается] «adhunā». Перед суффиксом «dāni» происходит замена местоимения «ima» на звук «i». «В это время» (imasmiṃ kāle) — это «idāni».


විභත්තිප්පච්චයවිධානං නිට්ඨිතං.

Раздел о правилах применения падежных суффиксов завершен.


ඔපසග්ගිකපද

Слова с приставками (упасаргами)


අථාලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාවිභත්තිභෙදා උපසග්ගනිපාතා වුච්චන්තෙ.

Теперь излагаются приставки (упасарги) и частицы (нипаты), не имеющие различий по родам, числам и падежам.


ප පරා නි නී උ දු සං වි අව අනු පරි අධි අභි පති සු ආ අති අපි අප උප ඉති පීසති උපසග්ගා.

Pa, parā, ni, nī, u, du, saṃ, vi, ava, anu, pari, adhi, abhi, pati, su, ā, ati, api, apa, upa — эти двадцать являются приставками (упасаргами).


තත්ථ පසද්දො පකාරා’දිකම්ම පධානි’ස්සරිය’න්තොභාවවියොග තප්පර භුසත්ථ සම්භවතිත්ති අනාවිල පත්ථනාදීසු. පඉති අයමුපසග්ගො එතෙසු පකාරාදීසු අත්ථෙසු වත්තති, යථා – පකාරෙ පඤ්ඤා, ආදිකම්මෙ විප්පකතං, පධානෙ පණීතං, පධානං පධානත්තං, ඉස්සරියෙ පභූ අයං දෙසස්ස, අන්තොභාවෙ පක්ඛිත්තං, වියොගෙ පවාසී, තප්පරෙ පාචරියො, භුසත්ථෙ පවුද්ධකායො, සම්භවෙ හිමවතා ගඞ්ගා පභවති, තිත්තියං පහූතමන්නං, අනාවිලෙ පසන්නමුදකං, පත්ථනෙ පණිහිතං.

Здесь слово (приставка) «pa» употребляется в значениях: превосходство (pakāra), начало действия (ādikamma), преобладание (padhāna), господство (issariya), нахождение внутри (antobhāva), отделение (viyoga), преданность чему-то (tappara), интенсивность (bhusattha), возникновение (sambhava), удовлетворение (titti), чистота (anāvila), устремление (patthana) и других. Приставка «pa» действует в этих значениях, например: в значении превосходства — «paññā» (мудрость); в значении начала действия — «vippakataṃ» (начатое); в значении преобладания — «paṇītaṃ» (превосходный), «padhānaṃ» (главный), «padhānattaṃ» (главенство); в значении господства — «pabhū ayaṃ desassa» (он является владыкой этой страны); в значении нахождения внутри — «pakkhittaṃ» (брошенный внутрь); в значении отделения — «pavāsī» (уехавший на чужбину); в значении преданности — «pācariyo» (помощник учителя); в значении интенсивности — «pavuddhakāyo» (с сильно развитым телом); в значении возникновения — «himavatā gaṅgā pabhavati» (Ганг берет начало из Гималаев); в значении удовлетворения — «pahūtamannaṃ» (обильная пища); в значении чистоты — «pasannamudakaṃ» (чистая вода); в значении устремления — «paṇihitaṃ» (направленный).


පරාඉති [Pg.127] පරිහානි පරාජය ගතිවික්කමා’මසනාදීසු. යථා – පරිහානියං පරාභවො, පරාජයෙ පරාජිතො, ගතියං පරායනං. වික්කමෙ පරක්කමති, ආමසනෙ අඞ්ගස්ස පරාමසනං.

Приставка «parā» употребляется в значениях: упадок (parihāni), поражение (parājaya), движение (gati), доблесть (vikkama), прикосновение (āmasana) и других. Например: в значении упадка — «parābhavo» (упадок, гибель); в значении поражения — «parājito» (побежденный); в значении движения — «parāyana» (прибежище, путь); в значении доблести — «parakkamati» (проявлять доблесть); в значении прикосновения — «aṅgassa parāmasanaṃ» (прикосновение к телу).


නිඉති නිස්සෙස නිග්ගත නීහරණ’න්තොපවෙසනා’භාවනිසෙධ නික්ඛන්ත පාතුභාවා’වධාරණ විභජන උපමූ’පධාරණා’වසානඡෙකාදීසු. නිස්සෙසෙ නිරුත්ති, නිරවසෙසං දෙති, නිග්ගතෙ නික්කිලෙසො, නිය්‍යාති, නීහරණෙ නිද්ධාරණං, අන්තොපවෙසනෙ නිඛාතො, අභාවෙ නිම්මක්ඛිකං, නිසෙධෙ නිවාරෙති, නික්ඛන්තෙ නිබ්බානො, නිබ්බානං, පාතුභාවෙ නිම්මිතං, අවධාරණෙ නිච්ඡයො, විභජනෙ නිද්දෙසො, උපමායං නිදස්සනං, උපධාරණෙ නිසාමනං, අවසානෙ නිට්ඨිතං, ඡෙකෙ නිපුණො.

Приставка «ni» употребляется в значениях: полнота без остатка (nissesa), выход наружу (niggata), извлечение (nīharaṇa), проникновение внутрь (antopavesana), отсутствие (abhāva), запрет (nisedha), уход (nikkhanta), проявление (pātubhāva), определение (avadhāraṇa), разделение (vibhajana), сравнение (upamā), постижение (upadhāraṇa), завершение (avasāna), искусность (cheka) и других. В значении полноты — «nirutti» (толкование), «niravasesaṃ deti» (дает без остатка); в значении выхода наружу — «nikkileso» (свободный от загрязнений), «niyyāti» (выходит); в значении извлечения — «niddhāraṇaṃ» (выделение); в значении проникновения внутрь — «nikhāto» (вкопанный); в значении отсутствия — «nimmakkhikaṃ» (свободный от мух); в значении запрета — «nivāreti» (препятствует); в значении ухода — «nibbāno» (угасший), «nibbānaṃ» (ниббана); в значении проявления — «nimmitaṃ» (сотворенный); в значении определения — «nicchayo» (решение); в значении разделения — «niddeso» (разъяснение); в значении сравнения — «nidassanaṃ» (пример); в значении постижения — «nisāmanaṃ» (внимание); в значении завершения — «niṭṭhitaṃ» (завершенный); в значении искусности — «nipuṇo» (искусный).


නීඉති නීහරණා’වරණාදීසු. නීහරණෙ නීහරති, ආවරණෙ නීවරණං.

Приставка «nī» употребляется в значениях извлечения (nīharaṇa), препятствия (āvaraṇa) и других. В значении извлечения — «nīharati» (выносит); в значении препятствия — «nīvaraṇaṃ» (помеха).


උඉති උග්ගතු’ද්ධකම්ම පධාන වියොග සම්භව අත්ථලාභසත්ති සරූපකථනාදීසු. උග්ගතෙ උග්ගච්ඡති, උද්ධකම්මෙ ආසනා උට්ඨිතො, උක්ඛෙපො, පධානෙ උත්තමො, ලොකුත්තරො, වියොගෙ උබ්බාසිතො, සම්භවෙ උබ්භූතො, අත්ථලාභෙ උප්පන්නං ඤාණං, සත්තියං උස්සහති ගන්තුං, සරූපකථනෙ උද්දිසති සුත්තං.

Приставка «u» употребляется в значениях: подъем вверх (uggata), действие вверх (uddhakamma), превосходство (padhāna), отделение (viyoga), возникновение (sambhava), обретение пользы (atthalābha), способность (satti), изложение сути (sarūpakathana) и других. В значении подъема вверх — «uggacchati» (поднимается); в значении действия вверх — «āsanā uṭṭhito» (вставший с сиденья), «ukkhepo» (подбрасывание); в значении превосходства — «uttamo» (высший), «lokuttaro» (надмирский); в значении отделения — «ubbāsito» (изгнанный); в значении возникновения — «ubbhūto» (возникший); в значении обретения пользы — «uppannaṃ ñāṇaṃ» (возникшее знание); в значении способности — «ussahati gantuṃ» (стремится идти); в значении изложения сути — «uddisati suttaṃ» (декламирует сутту).


දුඉති අසොභනා’භාවකුච්ඡිතා’සමිද්ධි කිච්ඡ විරූපතාදීසු. අසොභනෙ දුග්ගන්ධො, අභාවෙ දුබ්භික්ඛං, කුච්ඡිතෙ දුක්කටං, අසමිද්ධියං දුස්සස්සං, කිච්ඡෙ දුක්කරං, විරූපතායං දුබ්බණ්ණො, දුම්මුඛො.

Приставка «du» употребляется в значениях: неприятное (asobhana), отсутствие (abhāva), предосудительное (kucchita), неудача (asamiddhi), трудность (kiccha), уродство (virūpatā) и других. В значении неприятного — «duggandho» (дурной запах); в значении отсутствия — «dubbhikkhaṃ» (голод); в значении предосудительного — «dukkaṭaṃ» (плохо сделанное); в значении неудачи — «dussassaṃ» (плохой урожай); в значении трудности — «dukkaraṃ» (трудновыполнимое); в значении уродства — «dubbaṇṇo» (дурного цвета), «dummukho» (с угрюмым лицом).


සංඉති සමොධාන සම්මාසම සමන්තභාවසඞ්ගත සඞ්ඛෙපභුසත්ථ සහත්ථ අප්පත්ථ පභවා’භිමුඛභාව සඞ්ගහ පිධාන පුනප්පුනකරණ සමිද්ධාදීසු. සමොධානෙ සන්ධි, සම්මාසමෙසු සමාධි[Pg.128], සම්පයුත්තො, සමන්තභාවෙ සංකිණ්ණා සමුල්ලපනා, සඞ්ගතෙ සඞ්ගමො, සඞ්ඛෙපෙ සමාසො, භුසත්ථෙ සාරත්තො, සහත්ථෙ සංවාසො, අප්පත්ථෙ සමග්ඝො. පභවෙ සම්භවො, අභිමුඛභාවෙ සම්මුඛං, සඞ්ගහෙ සඞ්ගණ්හාති, පිධානෙ සංවුතං, පුනප්පුනකරණෙ සන්ධාවති, සමිද්ධියං සම්පන්නො.

Приставка «saṃ» употребляется в значениях: соединение (samodhāna), правильность и равенство (sammāsama), всесторонность (samantabhāva), связь (saṅgata), сокращение (saṅkhepa), интенсивность (bhusattha), совместность (sahattha), незначительность (appattha), происхождение (pabhava), обращенность лицом (abhimukhabhāva), собирание (saṅgaha), закрытие (pidhāna), повторение (punappunakaraṇa), успех (samiddhi) и других. В значении соединения — «sandhi» (соединение); в значении правильности и равенства — «samādhi» (сосредоточение), «sampayutto» (соединенный); в значении всесторонности — «saṃkiṇṇā» (смешанный), «samullapanā» (разговор со всеми); в значении связи — «saṅgamo» (встреча); в значении сокращения — «samāso» (сокращение); в значении интенсивности — «sāratto» (сильно привязанный); в значении совместности — «saṃvāso» (совместное проживание); в значении незначительности — «samaggho» (согласный); в значении происхождения — «sambhavo» (возникновение); в значении обращенности лицом — «sammukhaṃ» (лицом к лицу); в значении собирания — «saṅgaṇhāti» (собирает); в значении закрытия — «saṃvutaṃ» (сдержанный); в значении повторения — «sandhāvati» (блуждает); в значении успеха — «sampanno» (наделенный).


විඉති විසෙස විවිධ විරුද්ධ විගත වියොග විරූපතාදීසු. විසෙසෙ විමුත්ති විසිට්ඨො, විවිධෙ විමති විචිත්‍රං, විරුද්ධෙ විවාදො, විගතෙ විමලං, වියොගෙ විප්පයුත්තො, විරූපතායං විරූපො.

Приставка «vi» употребляется в значениях: особенность (visesa), разнообразие (vividha), противоположность (viruddha), устранение (vigata), разделение (viyoga), уродство (virūpatā) и других. В значении особенности — «vimutti» (освобождение), «visiṭṭho» (выдающийся); в значении разнообразия — «vimati» (сомнение), «vicitraṃ» (разнообразный); в значении противоположности — «vivādo» (спор); в значении устранения — «vimalaṃ» (чистый); в значении разделения — «vippayutto» (разъединенный); в значении уродства — «virūpo» (безобразный).


අවඉති අධොභාග වියොග පරිභව ජානන සුද්ධි නිච්ඡයදෙස ථෙය්‍යාදීසු. අධොභාගෙ අවක්ඛිත්තචක්ඛු, වියොගෙ ඔමුක්කඋපාහනො අවකොකිලං වනං, පරිභවෙ අවජානනං අවමඤ්ඤති, ජානනෙ අවගච්ඡති, සුද්ධියං වොදානං, නිච්ඡයෙ අවධාරණං, දෙසෙ අවකාසො, ථෙය්‍යෙ අවහාරො.

Приставка «ava» употребляется в значениях: направление вниз (adhobhāga), отделение (viyoga), пренебрежение (paribhava), познание (jānana), очищение (suddhi), определение (nicchaya), место (desa), воровство (theyya) и других. В значении направления вниз — «avakkhittacakkhu» (с опущенным взором); в значении отделения — «omukkaupāhano» (снявший обувь), «avakokilaṃ vanaṃ» (лес, покинутый кукушками); в значении пренебрежения — «avajānanaṃ» (презрение), «avamaññati» (пренебрегает); в значении познания — «avagacchati» (понимает); в значении очищения — «vodānaṃ» (очищение); в значении определения — «avadhāraṇaṃ» (установление); в значении места — «avakāso» (пространство); в значении воровства — «avahāro» (кража).


අනුඉති අනුගතා’නුපච්ඡින්න පච්ඡත්ථ භුසත්ථ සාදිස්ස හීනතතියත්ථ ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන භාග විච්ඡාදීසු. අනුගතෙ අන්වෙති, අනුපච්ඡින්නෙ අනුසයො, පච්ඡාසද්දත්ථෙ අනුරථං, භුසත්ථෙ අනුරත්තො, සාදිස්සෙ අනුරූපං. හීනෙ අනුසාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො, තතියත්ථෙ නදිමන්වවසිතා සෙනා, ලක්ඛණෙ රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, ඉත්ථම්භූතක්ඛානෙ සාධු දෙවදත්තො මාතරං අනු, භාගෙ යදෙත්ථ මං අනුසියා තං දීයතු, විච්ඡායං රුක්ඛං රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ චන්දො.

Приставка «anu» употребляется в значениях: следование (anugata), непрерывность (anupacchinna), нахождение позади (pacchattha), интенсивность (bhusattha), сходство (sādissa), уступающий по положению (hīna), значение третьего падежа (tatiyattha), признак (lakkhaṇa), отношение к кому-то (itthambhūtakkhāna), доля (bhāga), повторение (vicchā) и других. В значении следования — «anveti» (следует за); в значении непрерывности — «anusayo» (скрытая склонность); в значении нахождения позади — «anurathaṃ» (позади колесницы); в значении интенсивности — «anuratto» (сильно привязанный); в значении сходства — «anurūpaṃ» (соответствующий); в значении уступающего по положению — «anusāriputtaṃ paññavanto» (обладающие мудростью, уступающей Сарипутте); в значении третьего падежа — «nadimanvavasitā senā» (армия, расположившаяся вдоль реки); в значении признака — «rukkhaṃ anu vijjotate vijju» (молния сверкает над деревом); в значении отношения — «sādhu devadatto mātaraṃ anu» (Девадатта хорош по отношению к своей матери); в значении доли — «yadettha maṃ anusiyā taṃ dīyatu» (пусть мне дадут то, что причитается мне здесь как доля); в значении повторения — «rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando» (луна освещает дерево за деревом).


පරිඉති සමන්තතොභාව පරිච්ඡෙද වජ්ජනා’ලිඞ්ගන නිවාසනපූජාභොජනා’වජානන දොසක්ඛාන ලක්ඛණාදීසු. සමන්තතොභාවෙ පරිවුතො, පරිච්ඡෙදෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යං, වජ්ජනෙ පරිහරති[Pg.129], ආලිඞ්ගනෙ පරිස්සජති, නිවාසනෙ වත්ථං පරිධස්සති, පූජායං පාරිචරියා, භොජනෙ භික්ඛුං පරිවිසති. අවජානනෙ පරිභවති, දොසක්ඛානෙ පරිභාසති, ලක්ඛණාදීසු රුක්ඛං පරි විජ්ජොතතෙ විජ්ජුඉච්චාදි.

Приставка «pari» употребляется в значениях: всесторонность (samantatobhāva), ограничение (pariccheda), избегание (vajjana), объятие (āliṅgana), одевание (nivāsana), почитание (pūjā), кормление (bhojana), пренебрежение (avajānana), порицание (dosakkhāna), признак (lakkhaṇa) и других. В значении всесторонности — «parivuto» (окруженный); в значении ограничения — «pariññeyyaṃ» (то, что должно быть полностью познано); в значении избегания — «pariharati» (избегает); в значении объятия — «parissajati» (обнимает); в значении одевания — «vatthaṃ paridhassati» (надевает одежду); в значении почитания — «pāricariyā» (служение); в значении кормления — «bhikkhuṃ parivisati» (прислуживает бхиккху за едой); в значении пренебрежения — «paribhavati» (презирает); в значении порицания — «paribhāsati» (порицает); в значении признака — «rukkhaṃ pari vijjotate vijju» (молния сверкает вокруг дерева) и так далее.


අධිඉති අධිකි’ස්ස’රූපරිභාවා’ධිභවනජ්ඣායනා’ධිට්ඨානනිච්ඡයපාපුණනාදීසු. අධිකෙ අධිසීලං, ඉස්සරෙ අධිපති, අධි බ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, උපරිභාවෙ අධිරොහති, පථවිං අධිසෙස්සති, අධිභවනෙ අධිභවති, අජ්ඣායනෙ බ්‍යාකරණමධීතෙ, අධිට්ඨානෙ භූමිකම්පාදිං අධිට්ඨාති, නිච්ඡයෙ අධිමොක්ඛො, පාපුණනෙ භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති.

Приставка «adhi» употребляется в значениях: избыток (adhika), господство (issara), нахождение сверху (uparibhāva), преодоление (adhibhavana), изучение (ajjhāyana), решимость (adhiṭṭhāna), убежденность (nicchaya), достижение (pāpuṇana) и других. В значении избытка — «adhisīlaṃ» (высшая нравственность); в значении господства — «adhipati» (владыка), «adhi brahmadatte pañcālā» (Панчалы под властью Брахмадатты); в значении нахождения сверху — «adhirohati» (всходит), «pathaviṃ adhisessati» (будет лежать на земле); в значении преодоления — «adhibhavati» (преодолевает); в значении изучения — «byākaraṇamadhīte» (изучает грамматику); в значении решимости — «bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti» (вызывает землетрясение и т. д. волевым решением); в значении убежденности — «adhimokkho» (решимость); в значении достижения — «bhogakkhandhaṃ adhigacchati» (обретает массу богатств).


අභිඉති අභිමුඛභාව විසිට්ඨා’ධි කු’ද්ධකම්ම කුල සාරුප්පවන්දන ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන විච්ඡාදීසු. අභිමුඛභාවෙ අභිමුඛො අභික්කමති, විසිට්ඨෙ අභිධම්මො, අධිකෙ අභිවස්සති, උද්ධකම්මෙ අභිරුහති, කුලෙ අභිජාතො, සාරුප්පෙ අභිරූපො, වන්දනෙ අභිවාදෙති, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං.

Приставка «abhi» употребляется в значениях: обращенность к чему-то (abhimukhabhāva), особенность (visiṭṭha), избыток (adhika), действие вверх (uddhakamma), благородное происхождение (kula), соответствие (sāruppa), приветствие (vandana), признак (lakkhaṇa), отношение (itthambhūtakkhāna), повторение (vicchā) и других. В значении обращенности — «abhimukho» (обращенный лицом), «abhikkamati» (идет вперед); в значении особенности — «abhidhammo» (Абхидхамма); в значении избытка — «abhivassati» (проливает дождь в изобилии); в значении действия вверх — «abhiruhati» (всходит); в значении благородного происхождения — «abhijāto» (благородного происхождения); в значении соответствия — «abhirūpo» (прекрасный); в значении приветствия — «abhivādeti» (приветствует); в значениях признака и т. д. — аналогично предыдущему.


පතිඉති පතිගත පටිලොමපතිනිධි පතිදාන නිසෙධනිවත්තන සාදිස්ස පතිකරණා’දාන පතිබොධ පටිච්ච ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන භාගවිච්ඡාදීසු. පතිගතෙ පච්චක්ඛං, පටිලොමෙ පතිසොතං, පතිනිධිම්හි ආචරියතො පති සිස්සො, පතිදානෙ තෙලත්ථිකස්ස ඝතං පති දදාති, නිසෙධෙ පටිසෙධනං, නිවත්තනෙ පටික්කමති, සාදිස්සෙ පතිරූපකං, පතිකරණෙ පතිකාරො, ආදානෙ පතිග්ගණ්හාති, පතිබොධෙ පටිවෙධො, පටිච්චෙ පච්චයො, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං.

Приставка «pati» употребляется в значениях: направление к чему-то (patigata), противоположность (paṭiloma), замена (patinidhi), возврат (patidāna), запрет (nisedha), возвращение назад (nivattana), сходство (sādissa), возмещение (patikaraṇa), принятие (ādāna), постижение (patibodha), обусловленность (paṭicca), признак (lakkhaṇa), отношение (itthambhūtakkhāna), доля (bhāga), повторение (vicchā) и других. В значении направления к чему-то — «paccakkhaṃ» (очевидное); в значении противоположности — «patisotaṃ» (против течения); в значении замены — «ācariyato pati sisso» (ученик вместо учителя); в значении возврата — «telatthikassa ghataṃ pati dadāti» (дает топленое масло взамен тому, кто ищет обычное масло); в значении запрета — «paṭisedhanaṃ» (запрещение); в значении возвращения назад — «paṭikkamati» (возвращается); в значении сходства — «patirūpakaṃ» (подобный); в значении возмещения — «patikāro» (возмещение); в значении принятия — «patiggaṇhāti» (принимает); в значении постижения — «paṭivedho» (постижение); в значении обусловленности — «paccayo» (условие); в значениях признака и т. д. — аналогично предыдущему.


සුඉති සොභන සුට්ඨුසම්මා සමිද්ධි සුඛත්ථාදීසු. සොභනෙ සුගන්ධො, සුට්ඨුසම්මාදත්ථෙසු සුට්ඨු ගතො සුගතො, සම්මා ගතොතිපි සුගතො, සමිද්ධියං සුභික්ඛං, සුඛත්ථෙ සුකරො.

Приставка «su» употребляется в значениях: прекрасное (sobhana), хорошее и правильное (suṭṭhu, sammā), изобилие (samiddhi), легкость (sukhattha) и других. В значении прекрасного — «sugandho» (благоухающий); в значениях хорошего и правильного — «sugato» (Сугата, букв. «хорошо ушедший» или «правильно ушедший»); в значении изобилия — «subhikkhaṃ» (обилие пищи); в значении легкости — «sukaro» (легко выполнимый).


ආඉති [Pg.130] අභිමුඛභාවු’ද්ධකම්ම මරියාදා’භිවිධි පත්ති’ච්ඡාපරිස්සජන ආදිකම්මග්ගහණ නිවාස සමීප’ව්හානාදීසු. අභිමුඛභාවෙ ආගච්ඡති, උද්ධකම්මෙ ආරොහති, මරියාදායං ආපබ්බතා ඛෙත්තං, අභිවිධිම්හි ආකුමාරං යසො කච්චායනස්ස, පත්තියං ආපත්තිමාපන්නො, ඉච්ඡායං ආකඞ්ඛා, පරිස්සජනෙ ආලිඞ්ගනං, ආදිකම්මෙ ආරම්භො, ගහණෙ ආදීයති ආලම්බති, නිවාසෙ ආවසථො, සමීපෙ ආසන්නං, අව්හානෙ ආමන්තෙසි.

Приставка «ā» употребляется в значениях: направление к чему-то (abhimukhabhāva), действие вверх (uddhakamma), предел (mariyādā), охват (abhividhi), достижение (patti), желание (icchā), объятие (parissajana), начало действия (ādikamma), взятие (gahaṇa), жилище (nivāsa), близость (samīpa), призыв (avhāna) и других. В значении направления к чему-то — «āgacchati» (приходит); в значении действия вверх — «ārohati» (всходит); в значении предела — «āpabbatā khettaṃ» (поле вплоть до горы); в значении охвата — «ākumāraṃ yaso kaccāyanassa» (слава Каччаяны распространяется вплоть до детей); в значении достижения — «āpattimāpanno» (совершивший проступок); в значении желания — «ākaṅkhā» (желание); в значении объятия — «āliṅganaṃ» (объятие); в значении начала действия — «ārambho» (начало); в значении взятия — «ādīyati» (берет), «ālambati» (опирается); в значении жилища — «āvasatho» (жилище); в значении близости — «āsannaṃ» (близкий); в значении призыва — «āmantesi» (обратился).


අතිඉති අභික්කමනා’තික්කන්තා’තිසය භුසත්ථාදීසු. අතික්කමනෙ අතිරොචති අම්හෙහි, අතීතො, අතික්කන්තෙ අච්චන්තං, අතිසයෙ අතිකුසලො, භුසත්ථෙ අතික්කොධො අතිවුද්ධි.

Приставка «ati» употребляется в значениях: превышение (abhikkamana), переход за пределы (atikkanta), избыток (atisaya), интенсивность (bhusattha) и других. В значении превышения — «atirocati amhehi» (сияет ярче нас), «atīto» (прошедший); в значении перехода за пределы — «accantaṃ» (чрезвычайно); в значении избытка — «atikusalo» (очень умелый); в значении интенсивности — «atikkodho» (сильный гнев), «ativuddhi» (чрезмерный рост).


අපිඉති සම්භාවනා’පෙක්ඛා සමුච්චය ගරහ පඤ්හාදීසු. සම්භාවනායං අපි දිබ්බෙසු කාමෙසු, මෙරුම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, අපෙක්ඛායං අයම්පි ධම්මො අනියතො, සමුච්චයෙ ඉතිපි අරහං, අන්තම්පි අන්තගුණම්පි ආදාය, ගරහෙ අපි අම්හාකං පණ්ඩිතක, පඤ්හෙ අපි භන්තෙ භික්ඛං ලභිත්ථ.

Приставка (или частица) «api» употребляется в значениях: предположение (sambhāvanā), соотнесение (apekkha), объединение (samuccaya), порицание (garaha), вопрос (pañha) и других. В значении предположения — «api dibbesu kāmesu» (даже в небесных удовольствиях [нет удовлетворения]), «merumpi vinivijjhitvā gaccheyya» (он мог бы пройти даже сквозь гору Меру); в значении соотнесения — «ayampi dhammo aniyato» (и это правило также неопределенное); в значении объединения — «itipi arahaṃ» (таким образом он — Арахант), «antampi antaguṇampi ādāya» (взяв и кишки, и брыжейку); в значении порицания — «api amhākaṃ paṇḍitaka» (тоже мне, наш мудрец!); в значении вопроса — «api bhante bhikkhaṃ labhittha» (досточтимый, получил ли ты подаяние?).


අපඉති අපගත ගරහ වජ්ජන පූජා පදුස්සනාදීසු. අපගතෙ අපමානො අපෙතො, ගරහෙ අපගබ්භො, වජ්ජනෙ අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, පූජායං වුද්ධාපචායී, පදුස්සනෙ අපරජ්ඣති.

Приставка «apa» употребляется в значениях: удаление (apagata), порицание (garaha), исключение (vajjana), почитание (pūjā), проступок (padussana) и других. В значении удаления — «apamāno» (неуважение), «apeto» (ушедший); в значении порицания — «apagabbho» (бесстыдный); в значении исключения — «apasālāya āyanti vāṇijā» (торговцы идут в обход зала); в значении почитания — «vuddhāpacāyī» (почитающий старших); в значении проступка — «aparajjhati» (совершает проступок).


උපඉති උපගමන සමීපූ’පපත්ති සාදිස්සා’ධිකූ’පරිභාවා’නසන දොසක්ඛාන සඤ්ඤා පුබ්බකම්ම පූජා ගය්හාකාර භුසත්ථාදීසු. උපගමනෙ නිසින්නං වා උපනිසීදෙය්‍ය, සමීපෙ උපනගරං, උපපත්තියං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති, අථ වා උපපත්ති යුත්ති, යථා [Pg.131]– උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා, සාදිස්සෙ උපමානං උපමා, අධිකෙ උප ඛාරියං දොණො, උපරිභාවෙ උපසම්පන්නො, අනසනෙ උපවාසො, දොසක්ඛානෙ පරං උපපදති, සඤ්ඤායං උපධා උපසග්ගො, පුබ්බකම්මෙ උපක්කමො උපකාරො, පූජායං බුද්ධුපට්ඨාකො, මාතුපට්ඨානං, ගය්හාකාරෙ සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, භුසත්ථෙ උපාදානං, උපායාසො, උපනිස්සයොති. ඉති අනෙකත්ථා හි උපසග්ගා.

Приставка «upa» употребляется в значениях: приближение (upagamana), близость (samīpa), рождение (upapatti), сходство (sādissa), избыток (adhika), нахождение сверху (uparibhāva), воздержание от пищи (anasana), порицание (dosakkhāna), обозначение (saññā), предварительное действие (pubbakamma), почитание (pūjā), способ проявления (gayhākāra), интенсивность (bhusattha) и других. В значении приближения — «nisinnaṃ vā upanisīdeyya» (или пусть сядет рядом с сидящим); в значении близости — «upanagaraṃ» (пригород); в значении рождения — «saggaṃ lokaṃ upapajjati» (рождается в небесном мире), или же «upapatti» означает логическое обоснование, например: «upekkhā» (беспристрастие) — это то, что видит на основе логического обоснования (upapattito ikkhati); в значении сходства — «upamānaṃ», «upamā» (сравнение); в значении избытка — «upa khāriyaṃ doṇo» (дона сверх кхари); в значении нахождения сверху — «upasampanno» (посвященный в монахи); в значении воздержания от пищи — «upavāso» (пост); в значении порицания — «paraṃ upapadati» (оскорбляет другого); в значении обозначения — «upadhā» (испытание), «upasaggo» (приставка); в значении предварительного действия — «upakkamo» (начинание), «upakāro» (помощь); в значении почитания — «buddhupaṭṭhāko» (служащий Будде), «mātupaṭṭhānaṃ» (уход за матерью); в значении способа проявления — «soceyyapaccupaṭṭhānaṃ» (проявляющийся как чистота); в значении интенсивности — «upādānaṃ» (цепляние), «upāyāso» (отчаяние), «upanissayo» (сильное условие). Таким образом, приставки имеют множество значений.


වුත්තඤ්ච –

И сказано:


‘‘උපසග්ග නිපාතා ච, පච්චයා ච ඉමෙ තයො;

නෙකෙනෙකත්ථවිසයා, ඉති නෙරුත්තිකාබ්‍රවු’’න්ති.

«Приставки, частицы и суффиксы — эти три имеют множество различных значений, так говорят этимологи».


තත්ථ උපසග්ගානං නාමාඛ්‍යාතවිසෙසකත්තා ලිඞ්ගසඤ්ඤායං අනියමෙන ස්‍යාදිම්හි සම්පත්තෙ තෙසං සඞ්ඛ්‍යාකම්මාදිභෙදාභාවා තෙහි පඨමෙකවචනමෙව භවති.

Поскольку приставки определяют значения имен и глаголов, при получении падежных окончаний (начиная с «si») по правилу обозначения рода, из-за отсутствия у них различий по числу, падежу и т. д., от них образуется только форма именительного падежа единственного числа.


‘‘ලොප’’න්ති වත්තමානෙ

При действующем [правиле] «lopa» (отсечение):


282. සබ්බාසමාවුසොපසග්ගනිපාතාදීහි ච.

282. А также после слова «āvuso», приставок, частиц и других происходит отсечение всех [падежных окончаний].


ආවුසොසද්දතො, උපසග්ගනිපාතෙහි ච සබ්බාසං පරාසං විභත්තීනං ලොපො හොති. ආදිසද්දෙන ක්වචි සුත්තපදාදීහි ච. එත්ථ ච ආවුසොතිමස්ස විසුං ගහණං සසඞ්ඛ්‍යත්තදීපනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං.

После слова «āvuso», а также после приставок и частиц происходит отсечение всех последующих падежных окончаний. Под словом «и другие» (ādi) подразумеваются некоторые слова из сутт и т. д. И здесь отдельное упоминание слова «āvuso» следует понимать как указывающее на то, что оно имеет число.


උපෙච්චත්ථං සජ්ජන්තීති, උපසග්ගා හි පාදයො;

චාදී පදාදිමජ්ඣන්තෙ, නිපාතා නිපතන්තිති.

«Приставки, такие как «pa» и другие, называются «upasagga», потому что они присоединяются к значению [корня]; частицы же, такие как «ca» и другие, называются «nipāta», потому что они падают (встречаются) в начале, середине или конце слова».


පහරණං පහාරො, එවං පරාභවො, නිවාසො, නීහාරො, උහාරො, දුහාරො, සංහාරො, විහාරො, අවහාරො, අනුහාරො, පරිහාරො, අධිහාරො, අභිහාරො, පතිහාරො, සුහාරො, ආහාරො, අතිහාරො, අපිහාරො, අපහාරො[Pg.132], උපහාරො. පහරති, පරාභවති, නිවසති, නීහරති, උද්ධරති ඉච්චාදි යොජෙතබ්බං.

Удар — «pahāro», подобным же образом: «parābhavo», «nivāso», «nīhāro», «uhāro», «duhāro», «saṃhāro», «vihāro», «avahāro», «anuhāro», «parihāro», «adhihāro», «abhihāro», «patihāro», «suhāro», «āhāro», «atihāro», «apihāro», «apahāro», «upahāro». Следует сочетать их [с глаголами]: «paharati» (бьет), «parābhavati» (терпит упадок), «nivasati» (живет), «nīharati» (выносит), «uddharati» (вытаскивает) и так далее.


ධාත්වත්ථං බාධතෙ කොචි, කොචි තමනුවත්තතෙ;

තමෙවඤ්ඤො විසෙසෙති, උපසග්ගගතී තිධා.

«Иногда приставка изменяет значение корня, иногда следует за ним, а иногда придает ему особый оттенок — таково тройное действие приставок».


ඔපසග්ගිකපදං නිට්ඨිතං.

Раздел о словах с приставками завершен.


නෙපාතිකපද

Слова с частицами (нипатами)


සමුච්චයවිකප්පනපටිසෙධපූරණාදිඅත්ථං අසත්වවාචකං නෙපාතිකං පදං.

Слово с частицей (нипата) — это слово, не обозначающее субстанцию (вещь), служащее для выражения объединения, разделения, отрицания, восполнения и других значений.


තත්‍ර චඉති සමුච්චයා’න්වාචයෙ’තරීතරයොගසමාහාරා’වධාරණාදීසු.

Среди них частица «ca» употребляется в значениях объединения (samuccaya), последующего присоединения (anvācaya), взаимной связи (itarītarayoga), собирательности (samāhāra), ограничения (avadhāraṇa) и других.


වාඉති විකප්පනූ’පමාන සමුච්චය වවත්ථිතවිභාසාසු.

Частица «vā» употребляется в значениях разделения (vikappana), сравнения (upamāna), объединения (samuccaya), ограниченной альтернативы (vavatthitavibhāsā).


න නො මා අ අලං හලං ඉච්චෙතෙ පටිසෙධනත්ථෙ.

Эти частицы «na», «no», «mā», «a», «alaṃ», «halaṃ» употребляются в значении отрицания.


අලං පරියත්ති භූසනෙසු ච.

Частица «alaṃ» также употребляется в значениях достаточности (pariyatti) и украшения (bhūsana).


පූරණත්ථං දුවිධං අත්ථපූරණං පදපූරණඤ්ච.

Заполнение бывает двух видов: заполнение смысла (аттхапурана) и заполнение стиха/слова (падапурана).


තත්ථ අථ ඛලු වත වථ අථො අස්සු යග්ඝෙ හි චරහි නං තං වා ච තුව වො පන හවෙ කීව හ තතො යථා සුදං ඛො වෙ හං එනං සෙය්‍යථිදං ඉච්චෙවමාදීනි පදපූරණානි.

Среди них «атха», «кхалу», «вата», «ватха», «атхо», «ассу», «яггхе», «хи», «чарахи», «нам», «там», «ва», «ча», «тува», «во», «пана», «хаве», «кива», «ха», «тато», «йатха», «судам», «кхо», «ве», «хам», «энам», «сейятхидам» и подобные им являются заполнителями слова (падапурана).


තත්ථ – අථඉති පඤ්හා’නන්තරියා’ධිකාරාදීසු ච.

Из них «атха» используется в значении вопроса, непосредственной последовательности, темы и так далее.


ඛලුඉති පටිසෙධා’වධාරණ පසිද්ධීසු ච.

«Кхалу» — в значении запрета, ограничения (выделения) и известности.


වතඉති එකංස ඛෙදා’නුකම්පසඞ්කප්පෙසු ච.

«Вата» — в значении уверенности, скорби, сострадания и намерения.


අථොඉති අන්වාදෙසෙ ච.

«Атхо» — в значении последующего указания (присоединения).


හිඉති [Pg.133] හෙතු අවධාරණෙසු ච.

«Хи» — в значении причины и ограничения (выделения).


තුඉති විසෙස හෙතු නිවත්තනාදීසු ච.

«Ту» — в значении различия, причины, устранения и так далее.


පනඉති විසෙසෙපි.

«Пана» — также в значении различия.


හවෙ, වෙඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙපි.

«Хаве» и «ве» — также в значении уверенности.


හංඉති විසාද සම්භමෙසුපි.

«Хам» — также в значении уныния и волнения.


සෙය්‍යථිදන්ති තං කතමන්ති අත්ථෙපි.

«Сейятхидам» — также в значении «что это такое?» (а именно).


අත්ථපූරණං දුවිධං විභත්තියුත්තං, අවිභත්තියුත්තඤ්ච.

Заполнение смысла (аттхапурана) бывает двух видов: связанное с падежными окончаниями и не связанное с падежными окончаниями.


අත්ථි සක්කා ලබ්භා ඉච්චෙතෙ පඨමායං.

«Аттхи», «сакка», «лаббха» — эти используются в первом (именительном) падеже.


ආවුසො අම්භො හම්භො රෙ අරෙ හරෙ ජෙඉච්චෙතෙ ආමන්තනෙ.

«Авусо», «амбхо», «хамбхо», «ре», «аре», «харе», «дже» — эти используются в звательном падеже.


දිවා භිය්‍යො නමො ඉච්චෙතෙ පඨමායං, දුතියායඤ්ච.

«Дива», «бхиййо», «намо» — эти используются в первом (именительном) и во втором (винительном) падежах.


සයං සාමං සං සම්මා කින්ති ඉච්චෙතෙ තතියත්ථෙ, සොතො ධාපච්චයන්තා ච. සුත්තසො පදසො අනිච්චතො දුක්ඛතො එකධා ද්විධා ඉච්චාදි.

«Саям», «самам», «сам», «самма», «кинти» — эти используются в значении третьего (творительного) падежа, а также слова, оканчивающиеся на суффиксы -со, -то и -дха, например: «суттасо», «падасо», «аниччато», «дуккхато», «экадха», «двидха» и так далее.


තවෙ තුංපච්චයන්තා චතුත්ථියා, කාතවෙ දාතවෙ කාතුං කාරෙතුං දාතුං දාපෙතුං ඉච්චාදි.

Оканчивающиеся на суффиксы -таве и -тум используются в значении четвертого (дательного) падежа, например: «катаве», «датаве», «катум», «каретум», «датум», «дапетум» и так далее.


සො තොපච්චයන්තා පඤ්චමියත්ථෙ, දීඝසො ඔරසො රාජතො වා චොරතො වා ඉච්චාදි.

Оканчивающиеся на суффиксы -со и -то используются в значении пятого (отложительного) падежа, например: «дигхасо», «орасо», «раджато» или «чорато» и так далее.


තො සත්තම්‍යත්ථෙපි, ත්‍රථාදිපච්චයන්තා ච. එකතො පුරතො පච්ඡතො පස්සතො පිට්ඨිතො පාදතො සීසතො අග්ගතො මූලතො යත්‍ර යත්ථ යහිං තත්‍ර තත්ථ තහිං තහං ඉච්චාදි.

Суффикс -то также используется в значении седьмого (местного) падежа, а также слова, оканчивающиеся на суффиксы -тра, -тха и другие, например: «экато», «пурато», «паччхато», «пассато», «питтхито», «падато», «сисато», «аггато», «мулато», «йатра», «йаттха», «йахим», «татра», «таттха», «тахим», «тахам» и так далее.


සමන්තා සාමන්තා පරිතො අභිතො සමන්තතො එකජ්ඣං එකමන්තං හෙට්ඨා උපරි උද්ධං අධො තිරියං සම්මුඛා [Pg.134] පරම්මුඛා ආවි රහො තිරො උච්චං නීචං අන්තො අන්තරා අජ්ඣත්තං බහිද්ධා බාහිරා බාහිරං බහි ඔරං පාරං ආරා ආරකා පච්ඡා පුරෙ හුරං පෙච්ච ඉච්චෙතෙ සත්තමියා.

«Саманта», «саманта» (sāmantā), «парито», «абхито», «самантато», «экадджхам», «экамантам», «хеттха», «упари», «уддхам», «адхо», «тириям», «саммукха», «параммукха», «ави», «рахо», «тиро», «уччам», «ничам», «анто», «антара», «адждхаттам», «бахиддха», «бахира» (bāhirā), «бахирам», «бахи», «орам», «парам», «ара», «арака», «паччха», «пуре», «хурам», «печча» — эти используются в значении седьмого (местного) падежа.


සම්පති ආයති අජ්ජ අපරජ්ජු පරජ්ජ සුවෙ ස්වෙ පරසුවෙ හිය්‍යො පරෙ සජ්ජු සායං පාතො කාලං කල්ලං දිවා නත්තං නිච්චං සතතං අභිණ්හං අභික්ඛණං මුහුං මුහුත්තං භූතපුබ්බං පුරා යදා තදා කදා ඉච්චාදයො කාලසත්තමියා. ඉති විභත්තියුත්තානි.

«Сампати», «аяти», «адджя», «апарадджю», «парадджю», «суве», «све», «парасуве», «хиййо», «паре», «садджю», «саям», «пато», «калам», «каллам», «дива», «наттам», «ниччам», «сататам», «абхинхам», «абхиккханам», «мухум», «мухуттам», «бхутапуббам», «пура», «яда», «тада», «када» и подобные им используются в значении местного падежа времени. Таковы слова, связанные с падежными окончаниями.


අවිභත්තියුත්තෙසු ච අප්පෙව අප්පෙවනාම නු ඉච්චෙතෙ සංසයත්ථෙ.

А среди не связанных с падежными окончаниями: «аппева», «аппеванама», «ну» — эти используются в значении сомнения.


අද්ධා අඤ්ඤදත්ථු තග්ඝ ජාතු කාමං සසක්කංඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙ.

«Аддха», «анньядаттху», «таггха», «джату», «камам», «сасаккам» — эти используются в значении уверенности.


එවඉති අවධාරණෙ.

«Эва» — в значении ограничения (выделения).


කච්චිනු’කින්නුනනුකථං කිංසු කිංඉච්චෙතෙ පුච්ඡනත්ථෙ.

«Каччину», «кимну», «нану», «катхам», «кимсу», «ким» — эти используются в значении вопроса.


එවං ඉති ඉත්ථං ඉච්චෙතෙ නිදස්සනෙ.

«Эвам», «ити», «иттхам» — эти используются в значении указания (иллюстрации).


ඉති හෙතු වාක්‍යපරිසමත්තීසු ච.

«Ити» — также в значении причины и завершения предложения.


යාව තාව යාවතා තාවතා කිත්තාවතා එත්තාවතා කීව ඉච්චෙතෙ පරිච්ඡෙදනත්ථෙ.

«Ява», «тава», «явата», «тавата», «киттавата», «эттавата», «кива» — эти используются в значении предела (определения меры).


එවං සාහු ලහු ඔපායිකං පතිරූපං ආම සාධු ඉති සම්පටිච්ඡනත්ථෙ.

«Эвам», «саху», «лаху», «опайикам», «патирупам», «ама», «саддху» — эти используются в значении согласия (принятия).


යථා තථා යථෙව තථෙව එවං එවමෙව එවමෙවං එවම්පි යථාපි සෙය්‍යථාපි සෙය්‍යථාපිනාම විය ඉව යථරිව තථරිව යථානාම තථානාම යථාහි තථාහි යථාචතථාච ඉච්චෙතෙ පටිභාගත්ථෙ.

«Йатха», «татха», «йатхева», «татхева», «эвам», «эвамева», «эвамевам», «эвампи», «йатхапи», «сейяттхапи», «сейяттхапинама», «вия», «ива», «йатхарива», «татхарива», «йатханама», «татханама», «йатхахи», «татхахи», «йатхача татхача» — эти используются в значении сравнения (подобия).


යථාඉති [Pg.135] යොග්ගතා විච්ඡා පදත්ථානතිවත්තනිදස්සනෙසු ච.

«Йатха» — в значении соответствия, повторения, непревышения значения слова и иллюстрации.


එවංඉති උපදෙස පඤ්හාදීසු ච.

«Эвам» — в значении наставления, вопроса и так далее.


කිඤ්චාපිඉති අනුග්ගහත්ථෙ.

«Кинчапи» — в значении уступки (благосклонности).


අහොඉති ගරහ පසංසන පත්ථනෙසු ච.

«Ахо» — в значении порицания, похвалы и пожелания.


නාමඉති ගරහ පසංසන සඤ්ඤා පඤ්හෙසු ච.

«Нама» — в значении порицания, похвалы, обозначения (имени) и вопроса.


සාධුඉති පසංසන යාචනෙසු ච.

«Саддху» — в значении похвалы и просьбы.


ඉඞ්ඝ හන්ද ඉච්චෙතෙ චොදනත්ථෙ.

«Ингха», «ханда» — эти используются в значении побуждения.


සාධු සුට්ඨු එවමෙතන්ති අනුමොදනෙ.

«Саддху», «суттху», «эвам этам» — эти используются в значении одобрения (сорадования).


කිරඉති අනුස්සවණ අස්සද්ධෙය්‍යෙසු.

«Кира» — в значении слуха (пересказа) и недостоверности.


නූනඉති අනුමානා’නුස්සරණ පරිවිතක්කනෙසු.

«Нуна» — в значении предположения, воспоминания и размышления.


කස්මාඉති කාරණපුච්ඡනෙ.

«Касма» — в значении вопроса о причине.


යස්මා තස්මා තථාහි තෙන ඉච්චෙතෙ කාරණච්ඡෙදනත්ථෙ.

«Ясма», «тасма», «татхахи», «тена» — эти используются в значении установления причины.


සහ සද්ධිං සමං අමාඉති සමක්‍රියායං.

«Саха», «саддхим», «самам», «ама» — эти используются в значении совместного действия.


විනා රිතෙඉති විප්පයොගෙ.

«Вина», «рите» — эти используются в значении разделения (разобщения).


නානා පුථු බහුප්පකාරෙ.

«Нана», «путху» — в значении многообразия.


පුථු විසුං අසඞ්ඝාතෙ ච.

«Путху», «висум» — также в значении несоединения (обособленности).


දුට්ඨු කු ජිගුච්ඡායං.

«Дуттху», «ку» — в значении отвращения.


පුන අප්පඨමෙ.

«Пуна» — в значении не-первого (повторения).


කථඤ්චි කිච්ඡත්ථෙ ච.

«Катханчи» — также в значении трудности.


ධා ක්ඛත්තුං සකිඤ්ච සඞ්ඛ්‍යාවිභාගෙ.

«-дха», «-ккхаттум», «саким» — в значении деления чисел.


ඊසකං [Pg.136] අප්පත්ථෙ.

«Исакам» — в значении малого.


සණිකං මන්දත්ථෙ.

«Саникам» — в значении медленного.


ඛිප්පං අරං ලහු ආසුං තුණ්ණං අචිරං සීඝත්ථෙ.

«Кхиппам», «арам», «лаху», «асум», «туннам», «ачирам» — в значении быстрого.


චිරං චිරස්සං දීඝකාලෙ.

«Чирам», «чирассам» — в значении долгого времени.


චෙ යදි සඞ්කාවට්ඨානෙ.

«Че», «яди» — в значении условия (предположения).


ධුවං ථිරාවධාරණෙසු.

«Дхувам» — в значении постоянства и ограничения (выделения).


හා විසාදෙ.

«Ха» — в значении уныния.


තුණ්හී අභාසනෙ.

«Тунхи» — в значении молчания.


සච්ඡි පච්චක්ඛෙ.

«Саччхи» — в значении очевидного (непосредственного восприятия).


මුසා මිච්ඡා අලිකං අසච්චෙ.

«Musā», «micchā», «alikaṃ» [используются] в значении неправды (лжи).


සුවත්ථි ආසීසත්ථෙ ඉච්චාදි.

«Suvatthi» [используется] в значении благословения и так далее.


තුන ත්වාන ත්වාපච්චයන්තා උස්සුක්කනත්ථෙ භවන්ති.

[Слова], оканчивающиеся на суффиксы «tuna», «tvāna» и «tvā», употребляются в значении усердия.


යථා – පස්සිතුන පස්සිය පස්සිත්වාන පස්සිත්වා දිස්වා දිස්වානදස්සෙත්වා දාතුන දත්වාන දත්වා උපාදාය දාපෙත්වා විඤ්ඤාපෙත්වා විචෙය්‍ය විනෙය්‍ය නිහච්ච සමෙච්ච අපෙච්ච උපෙච්ච ආරබ්භ ආගම්ම ඉච්චාදි.

Например: passituna, passiya, passitvāna, passitvā, disvā, disvāna, dassetvā, dātuna, datvāna, datvā, upādāya, dāpetvā, viññāpetvā, viceyya, vineyya, nihacca, samecca, apecca, upecca, ārabbha, āgamma и так далее.


එවං නාමාඛ්‍යාතොපසග්ගවිනිමුත්තං යදබ්‍යයලක්ඛණං, තං සබ්බං නිපාතපදන්ති වෙදිතබ්බං.

Таким образом, всё то, что свободно от имён (существительных), глаголов и приставок и обладает признаком неизменяемости (abyaya), следует понимать как частицу (nipātapada).


වුත්තඤ්ච –

И сказано:


‘‘මුත්තං පදත්තයා යස්මා, තස්මා නිපතත්‍යන්තරා;

නෙපාතිකන්ති තං වුත්තං, යං අබ්‍යය සලක්ඛණ’’න්ති.

«Поскольку оно свободно от трёх видов слов, оно вклинивается между ними; то, что обладает признаком неизменяемости (abyaya), называют частицей (nepātika)».


නෙපාතිකපදං නිට්ඨිතං.

Раздел о частицах завершён.


පුල්ලිඞ්ගං ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච, නපුංසකමථාපරං;

තිලිඞ්ගඤ්ච අලිඞ්ගඤ්ච, නාමිකං පඤ්චධා ඨිතං.

Мужской род, женский род, а также средний род; трёхродовые и безродовые — так в пяти видах предстают имена (nāmika).


ඉති පදරූපසිද්ධියං නාමකණ්ඩො දුතියො.

Так завершается вторая глава — Глава об именах (nāmakaṇḍa) — в «Падарупасиддхи».


3. කාරකකණ්ඩ

3. Глава о падежных отношениях (Kārakakaṇḍa)


අථ [Pg.137] විභත්තීනමත්ථභෙදා වුච්චන්තෙ.

Теперь излагаются различия в значениях падежных окончаний (vibhatti).


තත්ථ එකම්පි අත්ථං කම්මාදිවසෙන, එකත්තාදිවසෙන ච විභජන්තීති විභත්තියො, ස්‍යාදයො. තා පන පඨමාදිභෙදෙන සත්තවිධා.

Здесь падежными окончаниями (vibhatti) называются [окончания] «syā» и другие, поскольку они разделяют (vibhajanti) даже одно значение посредством объекта (kamma) и т. д., а также единственного числа (ekatta) и т. д. Они бывают семи видов, начиная с первого (именительного).


තත්ථ කස්මිං අත්ථෙ පඨමා?

В каком же значении употребляется первый (именительный) падеж?


283. ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා.

283. Первый падеж употребляется в значении основы слова (liṅgattha).


ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොති.

Первое падежное окончание используется исключительно для выражения значения основы слова (liṅgattha).


ලිඞ්ගස්ස අත්ථො ලිඞ්ගත්ථො. එත්ථ ච ලීනං අඞ්ගන්ති ලිඞ්ගං, අපාකටො අවයවො, පුරිසොතිආදීනඤ්හි පකතිප්පච්චයාදිවිභාගකප්පනාය නිප්ඵාදිතානං සද්දප්පතිරූපකානං නාමිකපදානං පඨමං ඨපෙතබ්බං පකතිරූපං අපාකටත්තා, අවයවත්තා ච ලිඞ්ගන්ති වුච්චති. අථ වා විසදාවිසදොභයරහිතාකාරවොහාරසඞ්ඛාතෙන තිවිධලිඞ්ගෙන සහිතත්ථස්ස, තබ්බිනිමුත්තස්සුපසග්ගාදීනමත්ථස්ස ච ලීනස්ස ගමනතො, ලිඞ්ගනතො වා ලිඞ්ගන්ති අන්වත්ථනාමවසෙන වා ‘‘ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ග’’න්ති වචනතො පරසමඤ්ඤාවසෙන වා ලිඞ්ගන්ති ඉධ පාටිපදිකාපරනාමධෙය්‍යං ස්‍යාදිවිභත්‍යන්තපදපකතිරූපමෙව වුච්චතීති දට්ඨබ්බං.

Значение основы слова (liṅgattha) — это значение основы (liṅga). И здесь «liṅga» (основа, признак) — это то, чья часть (aṅga) скрыта (līna), то есть непроявленный элемент. Ведь для именных слов, таких как «purisa» (человек) и т. д., которые образуются путём разделения на основу (pakati), суффикс (paccaya) и т. д. и представляют собой звуковые формы, их исходная базовая форма (pakatirūpa), устанавливаемая в первую очередь, называется «liṅga» из-за её непроявленности и того, что она является составной частью. Или же, поскольку она указывает (liṅgana) или переходит к скрытому значению, сопровождаемому тройственным родом (tividhaliṅga), характеризующимся ясным, неясным или обоими видами употребления, а также к значению приставок и т. д., свободных от этого; либо в силу этимологического названия (anvatthanāma), либо в силу общепринятого определения (parasamaññā) из утверждения «то, что обладает значением, но лишено корней, суффиксов и падежных окончаний, есть liṅga» — следует понимать, что здесь под «liṅga», являющимся другим названием для пратипадики (pāṭipadika, именной основы), понимается именно исходная форма слова, оканчивающегося падежными окончаниями «syā» и т. д.


ලිඞ්ගස්සත්ථො නාම පබන්ධවිසෙසාකාරෙන පවත්තමානෙ රූපාදයො උපාදාය පඤ්ඤාපීයමානො තදඤ්ඤානඤ්ඤභාවෙන අනිබ්බචනීයො සමූහසන්තානාදිභෙදො උපාදාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො ඝටපටාදිවොහාරත්ථො ච පථවීධාතුඵස්සාදීනං සභාවධම්මානං [Pg.138] කාලදෙසාදිභෙදභින්නානං විජාතියවිනිවත්තො සජාතියසාධාරණො යථාසඞ්කෙතමාරොපසිද්ධො තජ්ජාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො කක්ඛළත්තඵුසනාදිසාමඤ්ඤාකාරො ච.

«Значение основы» (liṅgassattho) — это: [во-первых], общепринятое значение таких вещей, как кувшин, ткань и т. д., именуемое производным обозначением (upādāpaññatti), которое неопределимо с точки зрения тождества или отличия от других вещей, разделяется на группы, континуумы и т. д. и обозначается на основе формы (rūpa) и т. д., существующих в виде особого сочетания; [во-вторых], общие свойства, такие как твёрдость, касание и т. д., именуемые обозначением на основе этого (tajjāpaññatti), которые присущи своему классу, исключены из других классов, установлены условным соглашением и относятся к феноменам с собственной природой (sabhāvadhamma), таким как элемент земли, контакт и т. д., различающимся по времени, месту и т. д.


සො පන කම්මාදිසංසට්ඨො, සුද්ධො චාති දුවිධො. තත්ථ කම්මාදීසු දුතියාදීනං විධීයමානත්තා කම්මාදිසංසග්ගරහිතො ලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාපරිමාණයුත්තො, තබ්බිනිමුත්තුපසග්ගාදිපදත්ථභූතො ච සුද්ධො සද්දත්ථො ඉධ ලිඞ්ගත්ථො නාම.

Оно же бывает двух видов: связанное с объектом (kamma) и т. д. и чистое (suddha). Поскольку для объекта и т. д. предписываются второй (винительный) и последующие падежи, то чистое значение слова, свободное от связи с объектом и т. д., наделённое родом, числом и мерой, а также составляющее значение таких слов, как приставки, свободные от них, — это и есть то, что здесь называется «liṅgattha» (значение основы).


යො පන ආඛ්‍යාතකිතකතද්ධිතසමාසෙහි වුත්තො කම්මාදිසංසට්ඨො අත්ථො, සොපි දුතියාදීනං පුන අත්තනා වත්තබ්බස්ස අත්ථවිසෙසස්සාභාවෙන අවිසයත්තා, ලිඞ්ගත්ථමත්තස්ස සම්භවතො ච පඨමායෙව විසයො.

Что же касается значения, связанного с объектом и т. д., которое уже выражено глаголами (ākhyāta), первичными производными (kita), вторичными производными (taddhita) или сложными словами (samāsa), то оно также является областью только первого падежа, поскольку для второго и последующих падежей нет иного особого значения, которое они должны были бы выразить, и присутствует лишь само значение основы (liṅgattha).


හොති චෙත්ථ –

И по этому поводу есть [стих]:


පඨමාවුපසග්ගත්ථෙ, කෙසඤ්චත්ථෙ නිපාතසද්දානං;

ලිඞ්ගාදිකෙ ච සුද්ධෙ-භිහිතෙ කම්මාදිඅත්ථෙපි.

«Первый падеж [употребляется] в значении приставок, в значении некоторых частиц, в чистом [значении] рода и т. д., а также когда значение объекта и т. д. уже выражено».


සලිඞ්ගෙ තාව – එසො පුරිසො, එතෙ පුරිසා, එසා කඤ්ඤා, එතා කඤ්ඤායො, එතං චිත්තං, එතානි චිත්තානි.

Прежде всего, с родом: eso puriso (этот мужчина), ete purisā (эти мужчины), esā kaññā (эта девушка), etā kaññāyo (эти девушки), etaṃ cittaṃ (этот ум), etāni cittāni (эти умы).


සසඞ්ඛ්‍යෙ – එකො ද්වෙ.

С числом: eko (один), dve (два).


සපරිමාණෙ – දොණො ඛාරී ආළ්හකං.

С мерой: doṇo, khārī, āḷhakaṃ.


ලිඞ්ගාදිවිනිමුත්තෙ සත්තාමත්තෙ – ච වා හ අහං අත්ථි සක්කාලබ්භා ඉච්චාදි.

Свободные от рода и т. д., в значении простого существования: ca, vā, ha, ahaṃ, atthi, sakkā, labbhā и так далее.


‘‘ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ආලපනෙ චා’’ති ආලපනත්ථෙ ච පඨමා, අභිමුඛං කත්වා ලපනං ආලපනං, ආමන්තනං අව්හානන්ති අත්ථො.

Ссылаясь на [правило] «Первый падеж в значении основы», согласно [правилу] «А также при обращении» (ālapane ca), первый падеж употребляется и в значении обращения. Обращение (ālapana) — это речь, обращённая к кому-либо лицом к лицу; его значение — призыв или оклик.


එත්ථ ච ආමන්තනං නාම පගෙව ලද්ධසරූපස්ස සද්දෙන අභිමුඛීකරණං, කතාභිමුඛො පන ‘‘ගච්ඡා’’තිආදිනා නයෙන ක්‍රියාය [Pg.139] යොජීයති, තස්මා ආමන්තනසමයෙ ක්‍රියායොගාභාවතො ඉදං කාරකවොහාරං න ලභති.

И здесь обращение (āmantana) означает привлечение внимания (поворачивание к себе лицом) того, кто уже присутствует, с помощью слова. Тот, чьё внимание привлечено, затем связывается с действием посредством таких выражений, как «Иди!» и т. д. Поэтому из-за отсутствия связи с действием в момент обращения оно не получает названия караки (kāraka, падежного отношения).


වුත්තඤ්ච

И сказано:


‘‘සද්දෙනාභිමුඛීකාරො, විජ්ජමානස්ස වත්ථුනො;

ආමන්තනං විධාතබ්බෙ, නත්ථි ‘රාජා භවෙ’තිද’’න්ති.

«Обращение — это привлечение внимания существующего объекта с помощью слова; при предписании действия не бывает [такого обращения, как] "о царь, будь!"».


භො පුරිස එහි, භො පුරිසා වා, භවන්තො පුරිසා එථ.

Bho purisa ehi (О человек, приди!), bho purisā (О люди!) или bhavanto purisā etha (Господа, придите!).


කස්මිං අත්ථෙ දුතියා?

В каком значении употребляется второй (винительный) падеж?


284. කම්මත්ථෙ දුතියා.

284. Второй падеж употребляется в значении объекта (kamma).


කම්මත්ථෙ ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති.

Второе падежное окончание присоединяется к основе слова в значении объекта.


අනභිහිතෙ එවායං, ‘‘කම්මනි දුතියායං ත්තො’’ති වචනඤ්චෙත්ථ ඤාපකං.

Это происходит только тогда, когда [объект] не выражен [иным способом] (anabhihite), и указанием (ñāpaka) на это здесь служит выражение «kammani dutiyā...».


කිං කම්මං?

Что такое объект (kamma)?


‘‘යෙන වා කයිරතෙ තං කරණ’’න්ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Из правила «То, посредством чего совершается [действие], есть орудие (karaṇa)» сюда переносится слово «vā» (или/опционально).


285. යං කරොති තං කම්මං.

285. То, что совершают, есть объект.


යං වා කරොති, යං වා විකරොති, යං වා පාපුණාති, තං කාරකං කම්මසඤ්ඤං හොති.

То, что создают, или то, что изменяют, или то, чего достигают — этот фактор действия (kāraka) получает название объекта (kamma).


ඉධ ලිඞ්ගකාලවචනමතන්තං. කරීයතීති කම්මං. තත්ථ කාරකං, සාධකං ක්‍රියානිප්ඵත්තියා කාරණමුච්චතෙ, තං පන කාරකං ඡබ්බිධං කම්මං කත්තා කරණං සම්පදානමපාදානමොකාසො චාති. තත්ථ සභාවතො, පරිකප්පතො වා කම්මාදිම්හි සතියෙව ක්‍රියාභාවතො කම්මාදීනං ඡන්නම්පි කාරකවොහාරො සිද්ධොව හොති.

Здесь род, время и число не ограничены строгими рамками. То, что совершается, есть объект (kamma). При этом каракой (kāraka, фактором действия) называют то, что осуществляет, причину совершения действия. Сама же карака бывает шести видов: объект (kamma), деятель (kattā), орудие (karaṇa), адресат (sampadāna), отправной пункт (apādāna) и место действия (okāsa). Поскольку действие существует только при наличии объекта и т. д. — либо по своей природе, либо по допущению, — обозначение караки прочно закреплено за всеми шестью факторами, начиная с объекта.


තං [Pg.140] පන කම්මං තිවිධං නිබ්බත්තනීයං විකරණීයං පාපණීයඤ්චාති. යථා – මාතා පුත්තං විජායති, ආහාරො සුඛං ජනයති. ඝටං කරොති දෙවදත්තො, කට්ඨමඞ්ගාරං කරොති, සුවණ්ණං කෙයූරං, කටකං වා කරොති, වීහයො ලුනාති. දෙවදත්තො නිවෙසනං පවිසති, ආදිච්චං පස්සති, ධම්මං සුණාති, පණ්ඩිතෙ පයිරුපාසති.

Этот объект бывает трёх видов: производимый (nibbattanīya), изменяемый (vikaraṇīya) и достигаемый (pāpaṇīya). Например: «Мать рождает сына», «Пища порождает счастье» [производимый]. «Девадатта делает кувшин», «Он превращает дерево в уголь», «Он делает из золота браслет или кольцо», «Он жнёт рис» [изменяемый]. «Девадатта входит в дом», «Он смотрит на солнце», «Он слушает Дхамму», «Он почитает мудрецов» [достигаемый].


වුත්තඤ්ච

И сказано:


‘‘නිබ්බත්තිවිකතිප්පත්ති-භෙදෙන තිවිධං මතං;

කත්තු ක්‍රියාභිගම්මං තං, සුඛඞ්ගාරං නිවෙසන’’න්ති.

«Оно считается трёх видов по различию создания (nibbatti), изменения (vikati) и достижения (patti); то, на что направлено действие деятеля, [как в примерах] "счастье" (sukha), "уголь" (aṅgāra) и "дом" (nivesana)».


එත්ථ ච ඉච්ඡිතානිච්ඡිතකථිතාකථිතාදිභෙදමනපෙක්ඛිත්වා සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන ‘‘යං කරොති තං කම්ම’’න්ති වුත්තත්තා, අත්ථන්තරවිකප්පනවාධිකාරතො ච සබ්බත්ථ ඉමිනාව කම්මසඤ්ඤා හොති.

И здесь, без учёта различий на желаемое, нежелаемое, высказанное, невысказанное и т. д., в силу всеохватывающего утверждения «то, что совершают, есть объект», а также в силу полномочий по различению иных значений, название объекта (kamma) везде устанавливается именно этим [правилом].


තත්ථ අනිච්ඡිතකම්මං යථා – කණ්ටකං මද්දති, විසං ගිලති, ගාමං ගච්ඡන්තො රුක්ඛමූලං උපගච්ඡති.

Здесь нежелаемый объект таков: «Он наступает на колючку», «Он глотает яд», «Идя в деревню, он приближается к подножию дерева».


අකථිතකම්මං යථා – යඤ්ඤදත්තං කම්බලං යාචතෙ බ්‍රාහ්මණො. එත්ථ හි ‘‘කම්බල’’මිති කථිතකම්මං ද්විකම්මිකාය යාචනක්‍රියාය පත්තුමිච්ඡිතතරත්තා. ‘‘යඤ්ඤදත්ත’’මිති අප්පධානත්තා අකථිතකම්මං. තථා සමිද්ධං ධනං භික්ඛතෙ, අජං ගාමං නයති, පරාභවන්තං පුරිසං, මයං පුච්ඡාම ගොතමං, භගවා භික්ඛූ එතදවොච ඉච්චාදි.

Невысказанный (косвенный) объект таков: «Брахман просит у Яджнядатты одеяло». Здесь «одеяло» (kambala) — это высказанный (прямой) объект, поскольку он является наиболее желаемым для получения при двухпереходном действии просьбы. «Яджнядатта» — это невысказанный (косвенный) объект, так как он является второстепенным. Точно так же: «Он просит богатство у богача», «Он ведёт козу в деревню», «Мы спрашиваем Готаму о гибнущем человеке», «Благословенный сказал монахам следующее» и так далее.


අභිහිතකම්මෙ පන න හොති, යථා – කටො කරීයතෙ දෙවදත්තෙන, සුගතෙන දෙසිතො ධම්මො, යඤ්ඤදත්තො කම්බලං යාචීයතෙ බ්‍රාහ්මණෙන ඉච්චාදි.

Однако это не происходит, когда объект уже выражен (abhihitakamma), например: «Циновка делается Девадаттой», «Дхамма проповедана Сугатой», «Яджнядатту просит об одеяле брахман» и так далее.


‘‘දුතියා’’ති අධිකාරො.

Слово «dutiyā» (второй падеж) является управляющим правилом (adhikāra).


286. ගති [Pg.141] බුද්ධි භුජ පඨ හර කර සයාදීනං කාරිතෙ වා.

286. [Второе падежное окончание присоединяется] опционально (vā) в каузативе (kārita) от глаголов со значением движения (gati), познания (buddhi), поедания/наслаждения (bhuja), чтения (paṭha), несения (hara), делания (kara), сна (saya) и т. д.


ගමු සප්ප ගතිම්හි, බුධ බොධනෙ, බුධ අවගමනෙ වා, භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, පඨ බ්‍යත්තියං වාචායං, හර හරණෙ, කර කරණෙ, සි සයෙ ඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං පයොගෙ කාරිතෙ සති පයොජ්ජකකත්තුභූතෙ කම්මනි ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති වා. නිච්චසම්පත්තෙ විකප්පත්ථොයං, තෙන තස්ස පක්ඛෙ තතියා හොති.

При употреблении каузатива от таких корней, как «gamu», «sappa» в значении движения; «budha» в значении пробуждения или «budha» в значении понимания; «bhuja» в значении защиты или потребления; «paṭha» в значении ясной речи; «hara» в значении несения; «kara» в значении делания; «si» в значении сна и т. д., второе падежное окончание присоединяется опционально к основе слова в роли объекта, который является побуждаемым деятелем (payojjakakattubhūte kammani). Поскольку это правило даёт выбор там, где иначе действовало бы постоянное предписание, в альтернативном варианте используется третий (творительный) падеж.


යො කොචි පුරිසො ගාමං ගච්ඡති, තමඤ්ඤො පයොජයති. පුරිසො පුරිසං ගාමං ගමයති, පුරිසෙන වා ගාමං ගමයති. එවං සිස්සං ධම්මං බොධෙති ආචරියො, මාතා පුත්තං භොජනං භොජයති, සිස්සං ධම්මං පාඨෙති ආචරියො, පුරිසො පුරිසං භාරං හාරෙති, තථා පුරිසො පුරිසං කම්මං කාරයති, පුරිසෙන වා කම්මං කාරාපයති, පුරිසො පුරිසං සයාපයති. එවං සබ්බත්ථ කාරිතෙ කත්තුකම්මනි දුතියා.

Какой-то человек идёт в деревню, другой побуждает его. «Человек заставляет человека идти в деревню» (purisaṃ gāmaṃ gamayati) или «посредством человека заставляет идти в деревню» (purisena vā gāmaṃ gamayati). Точно так же: «Учитель побуждает ученика понять Дхамму», «Мать кормит сына пищей», «Учитель заставляет ученика читать Дхамму», «Человек заставляет человека нести ношу», а также «Человек заставляет человека делать работу» или «посредством человека заставляет делать работу», «Человек укладывает человека спать». Таким образом, везде в каузативе для деятеля-объекта (kattukamma) используется второй падеж.


කාරිතෙති කිං? පුරිසො ගාමං ගච්ඡති.

Для чего сказано «в каузативе»? [Потому что иначе]: «Человек идёт в деревню» (puriso gāmaṃ gacchati).


අභිහිතෙ න භවති, පුරිසෙන පුරිසො ගාමං ගමීයතෙ, සිස්සො ධම්මං බොධීයතෙ ඉච්චාදි.

Это не происходит, когда [объект] уже выражен, [как в примерах]: «Человек заставляется человеком идти в деревню», «Ученик побуждается понять Дхамму» и так далее.


287. කාලද්ධානමච්චන්තසංයොගෙ.

287. [Второй падеж употребляется] для обозначения времени (kāla) и пути (addhāna) при непрерывной связи (accantasaṃyoga).


අච්චන්තං නිරන්තරං සංයොගොඅච්චන්තසංයොගො. කාලද්ධානං දබ්බගුණක්‍රියාහි අච්චන්තසංයොගෙ තෙහි කාලද්ධානවාචීහි ලිඞ්ගෙහි දුතියාවිභත්ති හොති.

«Accantasaṃyoga» означает непрерывную, непрерывающуюся связь. При непрерывной связи времени и пути с субстанцией (dabba), качеством (guṇa) или действием (kriyā) второе падежное окончание присоединяется к основам слов, выражающим время и путь.


කාලෙ තාව – සත්තාහං ගවපානං, මාසං මංසොදනං, සරදං රමණීයා නදී, සබ්බකාලං රමණීයං නන්දනං, මාසං සජ්ඣායති, තයො මාසෙ අභිධම්මං දෙසෙසි.

Прежде всего, относительно времени: «питьё молока в течение семи дней» (sattāhaṃ gavapānaṃ), «рис с мясом в течение месяца» (māsaṃ maṃsodanaṃ), «река прекрасна осенью (в течение осени)» (saradaṃ ramaṇīyā nadī), «роща Нандана прекрасна во все времена» (sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ), «он декламирует в течение месяца» (māsaṃ sajjhāyati), «он проповедовал Абхидхамму в течение трёх месяцев» (tayo māse abhidhammaṃ desesi).


අද්ධානෙ [Pg.142] – යොජනං වනරාජි, යොජනං දීඝො පබ්බතො, කොසං සජ්ඣායති.

Относительно пути: «лесная полоса длиной в йоджану» (yojanaṃ vanarāji), «гора длиной в йоджану» (yojanaṃ dīgho pabbato), «он декламирует на протяжении косы» (kosaṃ sajjhāyati).


අච්චන්තසංයොගෙති කිං? මාසෙ මාසෙ භුඤ්ජති, යොජනෙ යොජනෙ විහාරං පතිට්ඨාපෙසි.

Для чего сказано «при непрерывной связи»? [Потому что иначе, когда связь прерывистая]: «Он ест каждый месяц» (māse māse bhuñjati), «Он основывал монастырь на каждой йоджане» (yojane yojane vihāraṃ patiṭṭhāpesi).


288. කම්මප්පවචනීයයුත්තෙ.

288. [Второй падеж употребляется] при связи с предложными частицами (kammappavacanīya).


කම්මප්පවචනීයෙහි නිපාතොපසග්ගෙහි යුත්තෙ යොගෙ සති ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති.

При наличии связи с частицами (nipāta) или приставками (upasagga), выступающими в роли предложных частиц (kammappavacanīya), второе падежное окончание присоединяется к основе слова.


කම්මං පවචනීයං යෙසං තෙ කම්මප්පවචනීයා, පරසමඤ්ඤාවසෙන වා අන්වාදයො කම්මප්පවචනීයා.

Те [частицы], чьё действие (kammaṃ) подлежит объяснению (pavacanīyaṃ), называются «каммаппавачания» (kammappavacanīyā), или же «анва» и подобные называются «каммаппавачания» согласно чужой терминологии.


තත්ථ අනුසද්දස්ස ලක්ඛණෙ, සහත්ථෙ, හීනෙ ච කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා. යථා – පබ්බජිතමනු පබ්බජිංසු, නදිමන්වවසිතා බාරාණසී, නදියා සහ අවබද්ධාති අත්ථො, අනු සාරිපුත්තං පඤ්ඤවා.

Там обозначение «каммаппавачания» для слова «anu» сказано в значении признака (lakkhaṇa), совместности (sahattha) и уступки (hīna). Например: pabbajitamanu pabbajiṃsu («Они ушли в монашество вслед за ушедшим в монашество»); nadimanvavasitā bārāṇasī — значение: «Варанаси расположена вдоль реки» (связана с рекой); anu sāriputtaṃ paññavā («По мудрости уступает Сариputte»).


ලක්ඛණාදීසු ‘‘ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛානභාග විච්ඡාසු පති පරි අනවො’’ති පති පරි අනූනං කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා.

В правиле «При указании признака, описании состояния, доли и повторении — pati, pari, anu» сказано обозначение «каммаппавачания» для частиц pati, pari и anu.


ලක්ඛණෙ සූරියුග්ගමනං පති දිබ්බා භක්ඛා පාතුභවෙය්‍යුං, රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛං පරි, රුක්ඛං අනු.

В значении признака: sūriyuggamanaṃ pati dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṃ («К восходу солнца могут появиться божественные яства»); rukkhaṃ pati vijjotate cando («Луна сияет у дерева»), rukkhaṃ pari, rukkhaṃ anu.


ඉත්ථම්භූතක්ඛානෙ සාධු දෙවදත්තො මාතරං පති, මාතරං පරි, මාතරං අනු.

В значении описания состояния: sādhu devadatto mātaraṃ pati («Девадатта добр по отношению к матери»), mātaraṃ pari, mātaraṃ anu.


භාගෙ යදෙත්ථ මං පති සියා, මං පරි, මං අනු, තං දීයතු.

В значении доли: yadettha maṃ pati siyā («Что здесь причитается на мою долю»), maṃ pari, maṃ anu, taṃ dīyatu («пусть то будет дано»).


විච්ඡායොගෙ [Pg.143] අත්ථමත්ථං පති සද්දො නිවිසති, රුක්ඛං රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛං රුක්ඛං පරි, රුක්ඛං රුක්ඛං අනු.

При повторении слово относится к каждому значению отдельности: rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando («Луна светит над каждым деревом»), rukkhaṃ rukkhaṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ anu.


‘‘අභිරභාගෙ’’ති අභිස්ස භාගවජ්ජිතෙසු ලක්ඛණාදීසු කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො, සාධු දෙවදත්තො මාතරං අභි.

В правиле «Abhi — за исключением доли» обозначение «каммаппавачания» для частицы abhi сказано в значениях признака и прочих, за исключением доли. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato («О господине Готаме распространилась такая добрая слава»), sādhu devadatto mātaraṃ abhi («Девадатта добр к матери»).


නිපාතෙ ධි බ්‍රාහ්මණස්ස හන්තාර මිච්චෙවමාදි.

В несклоняемом слове: dhi brāhmaṇassa hantāram («Позор убившему брахмана!») и так далее.


289. ක්වචි දුතියා ඡට්ඨීනමත්ථෙ.

289. Иногда винительный падеж используется в значении родительного.


ඡට්ඨීනං අත්ථෙ ක්වචි දුතියාවිභත්ති හොති. අන්තරාඅභිතො පරිතො පති පටිභාතියොගෙ අයං. අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො, රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච මජ්ඣෙති අත්ථො. අභිතො ගාමං වසති, පරිතො ගාමං වසති, නදිං නෙරඤ්ජරං පති, නෙරඤ්ජරාය නදියා සමීපෙති අත්ථො. පටිභන්තු තං චුන්ද බොජ්ඣඞ්ගා, උපමා මං පටිභාති, උපමා මය්හං උපට්ඨහතීති අත්ථො.

Иногда винительный падеж бывает в значении родительного падежа. Это происходит при сочетании со словами antarā, abhito, parito, pati, paṭibhāti. Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ addhānamaggappaṭipanno — значение: «идущий по дороге между Раджагахой и Наландой» (посередине Раджагахи и Наланды). Abhito gāmaṃ vasati («Живёт неподалёку от деревни»), parito gāmaṃ vasati («Живёт вокруг деревни»), nadiṃ nerañjaraṃ pati — значение: «у реки Неранджары» (вблизи реки Неранджары). Paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā («Пусть перед тобой, Чунда, предстанут факторы просветления»), upamā maṃ paṭibhāti — значение: «мне пришло на ум сравнение» (сравнение предстало передо мной).


‘‘ක්වචි දුතියා, අත්ථෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Применяются также выражения «Иногда винительный» и «в значении».


290. තතියාසත්තමීනඤ්ච.

290. И [в значении] третьего и седьмого [падежей].


තතියාසත්තමීනමත්ථෙ ච ක්වචි ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති.

И в значении третьего (творительного) и седьмого (местного) падежей иногда от основы слова образуется винительный падеж.


තතියත්ථෙ සචෙ මං නාලපිස්සති, ත්වඤ්ච මං නාභිභාසසි, විනා සද්ධම්මං කුතො සුඛං, උපායමන්තරෙන න අත්ථසිද්ධි.

В значении творительного падежа: sace maṃ nālapissati («если он не заговорит со мной»), tvañca maṃ nābhibhāsasi («и ты со мной не говоришь»), vinā saddhammaṃ kuto sukhaṃ («без Благой Дхаммы откуда быть счастью?»), upāyamantarena na atthasiddhi («без надлежащего средства цель не достигается»).


සත්තමියත්ථෙ [Pg.144]– කාලෙ, උපාන්වජ්ඣාවසස්ස පයොගෙ, අධිසිට්ඨාවසානං පයොගෙ, තප්පානචාරෙ ච දුතියා.

В значении местного падежа: винительный падеж используется при указании времени, при употреблении глагольного корня vas с приставками upa-, anu-, adhi-, ā-, при употреблении глаголов adhi-ṣṭhā и adhi-vas, а также при питье или движении по объекту.


කාලෙ තාව – පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා, එකං සමයං භගවා. ඉමං රත්තිං චත්තාරො මහාරාජානො.

Прежде всего, при указании времени: pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā («одевшись в утреннее время»), ekaṃ samayaṃ bhagavā («Однажды Благословенный…»), imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāno («В эту ночь четыре великих царя…»).


උපාදිපුබ්බස්ස වසධාතුස්ස පයොගෙ – ගාමං උපවසති, ගාමං අනුවසති, විහාරං අධිවසති, ගාමං ආවසති, අගාරං අජ්ඣාවසති. තථා පථවිං අධිසෙස්සති, ගාමං අධිතිට්ඨති, ගාමං අජ්ඣාවසති.

При употреблении глагольного корня vas с приставками upa- и др.: gāmaṃ upavasati («живёт в деревне»), gāmaṃ anuvasati («живёт при деревне»), vihāraṃ adhivasati («проживает в монастыре»), gāmaṃ āvasati («населяет деревню»), agāraṃ ajjhāvasati («живёт домохозяйской жизнью»). Также: pathaviṃ adhisessati («будет лежать на земле»), gāmaṃ adhitiṭṭhati («пребывает в деревне»), gāmaṃ ajjhāvasati («живёт в деревне»).


තප්පානචාරෙසු – නදිං පිවති, ගාමං චරති ඉච්චාදි.

При питье и движении по объекту: nadiṃ pivati («пьёт из реки»), gāmaṃ carati («ходит по деревне») и так далее.


කස්මිං අත්ථෙ තතියා?

В каком значении используется творительный падеж?


291. කරණෙ තතියා.

291. Творительный падеж используется в значении орудия.


කරණකාරකෙ තතියාවිභත්ති හොති.

В роли фактора орудия используется творительный падеж.


කිං කරණං?

Что такое орудие?


292. යෙන වා කයිරතෙ තං කරණං.

292. То, посредством чего совершается действие, есть орудие.


යෙන වා කත්තා උපකරණභූතෙන වත්ථුනා ක්‍රියං අබ්‍යවධානෙන කරොති, යෙන වා විකරොති, යෙන වා පාපුණාති, තං කාරකං කරණසඤ්ඤං හොති.

Тот предмет, служащий вспомогательным средством, посредством которого деятель непосредственно совершает действие, или посредством которого он видоизменяет, или посредством которого он достигает цели, этот фактор получает название «орудие».


කරීයතෙ අනෙනාති කරණං, එත්ථ ච සතිපි සබ්බකාරකානං ක්‍රියාසාධකත්තෙ ‘‘යෙන වා කයිරතෙ’’ති විසෙසෙත්වා වචනං කත්තූපකරණභූතෙසු කාරකෙසු සාධකතමස්සෙව ගහණත්ථං.

«Орудие — это то, посредством чего совершается действие». И здесь, хотя все факторы осуществляют действие, специальная формулировка «посредством чего совершается» используется для того, чтобы среди факторов, служащих вспомогательными средствами для деятеля, обозначить именно самое эффективное средство.


වුත්තඤ්ච [Pg.145]

И сказано:


‘‘යස්ස සබ්බවිසෙසෙන, ක්‍රියාසංසිද්ධිහෙතුතා;

සම්භාවීයති තං වුත්තං, කරණං නාම කාරක’’න්ති.

«То, чему в наивысшей степени присуще свойство быть причиной успешного осуществления действия, называется фактором под названием "орудие"».


තං පන දුවිධං අජ්ඣත්තික බාහිරවසෙන.

Оно бывает двух видов: внутреннее и внешнее.


යථා – හත්ථෙන කම්මං කරොති, චක්ඛුනා රූපං පස්සති, මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය. දත්තෙන වීහයො ලුනාති, අග්ගිනා කුටිං ඣාපෙති.

Например: hatthena kammaṃ karoti («делает работу рукой»), cakkhunā rūpaṃ passati («видит форму глазом»), manasā dhammaṃ viññāya («познав умом ментальный объект»). Dattena vīhayo lunāti («жнёт рис серпом»), agginā kuṭiṃ jhāpeti («сжигает хижину огнём»).


‘‘තතියා’’ති අධිකාරො.

Руководящее правило: «Творительный падеж».


293. කත්තරි ච.

293. И при деятеле.


කත්තරි ච කාරකෙ ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති. චග්ගහණෙන ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ, ක්‍රියාපවග්ගෙ, පුබ්බසදිසසමූනත්ථ කලහ නිපුණ මිස්සක සඛිලත්ථාදියොගෙ, කාලද්ධානෙසු, පච්චත්තකම්මත්ථපඤ්චමියත්ථාදීසු ච තතියා.

И при факторе деятеля от основы слова образуется творительный падеж. Посредством слова «и» творительный падеж также используется при указании признака состояния, завершении действия, в сочетании со словами в значениях «предыдущий», «подобный», «равный», «уменьшенный», «ссора», «искусный», «смешанный», «дружелюбный» и т. д., при указании времени и расстояния, а также в значениях именительного, винительного, исходного падежей и т. д.


කො ච කත්තා?

И кто такой деятель?


294. යො කරොති ස කත්තා.

294. Кто совершает действие, тот — деятель.


යො ක්‍රියං අත්තප්පධානො හුත්වා කරොති, සො කත්තුසඤ්ඤො හොති.

Кто совершает действие, будучи главным сам по себе, тот получает название «деятель».


සො තිවිධො සුද්ධකත්තා හෙතුකත්තා කම්මකත්තාති. තත්ථ යො සයමෙව ක්‍රියං කරොති, සො සුද්ධකත්තා. යො අඤ්ඤං කාතුං සමත්ථං අකරොන්තං කම්මං නියොජෙති, සො හෙතුකත්තා, යථා – ගන්තුං සමත්ථො දෙවදත්තො, තමඤ්ඤො පයොජෙති ‘‘ගමයති දෙවදත්ත’’න්ති.

Он бывает трёх видов: простой деятель, причинный деятель и объект-деятель. Из них тот, кто совершает действие сам по себе, есть простой деятель. Тот, кто побуждает другого, не совершающего действие, хотя и способного его совершить, есть причинный деятель. Например: Девадатта способен идти, а другой побуждает его: gamayati devadattaṃ («он заставляет Девадатту идти»).


යං පන තත්ථ තත්ථ ගච්ඡති දෙවදත්තො, තමඤ්ඤො පයොජයති ‘‘ගමයති දෙවදත්ත’’න්ති හෙත්වත්ථනිදස්සනං, තම්පි සාමත්ථියදස්සනවසෙන [Pg.146] වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා යදි සයමෙව ගච්ඡති, කිං තත්ථ පයොජකබ්‍යාපාරෙන අකරොන්තං බලෙන කාරයති, පාසාණං උට්ඨාපයතීතිආදිකඤ්ච න සිජ්ඣෙය්‍ය.

А то, что в разных местах в качестве иллюстрации причинного значения приводится: «Девадатта идёт, а другой побуждает его: "заставляет Девадатту идти"», следует понимать как сказанное с целью показать способность к действию. Иначе, если он идёт сам по себе, какова здесь роль побудителя? Тогда выражения вроде «принуждает нежелающего силой» или «поднимает камень» не имели бы смысла.


එත්ථ පන

Здесь же:


‘‘කත්තා’’ති වත්තතෙ.

Применяется слово «Деятель».


293. යො කාරෙති ස හෙතු.

293. Тот, кто побуждает делать, есть причина.


යො කත්තාරං කාරෙති, සො හෙතුසඤ්ඤො හොති, කත්තා චාති හෙතුකත්තුසඤ්ඤා.

Тот, кто побуждает деятеля делать, получает название «причина», а поскольку он является и деятелем — название «причинный деятель».


යො පන පරස්ස ක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතොපි සුකරත්තා සයමෙව සිජ්ඣන්තො විය හොති, සො කම්මකත්තා නාම, යථා – සයං කරීයතෙ කටො, සයමෙව පච්චතෙ ඔදනොති.

Тот же, кто, будучи объектом в силу действия другого, из-за лёгкости совершения действия словно осуществляется сам по себе, называется «объект-деятель». Например: sayaṃ karīyate kaṭo («циновка плетётся сама»), sayameva paccate odano («рис варится сам по себе»).


වුත්තඤ්ච

И сказано:


‘‘අත්තප්පධානො කිරියං, යො නිබ්බත්තෙති කාරකො;

අප්පයුත්තො පයුත්තො වා, ස කත්තාති පවුච්චති.

«Тот фактор, который порождает действие, будучи главным сам по себе — будучи не побуждаемым или побуждаемым, — называется "деятелем".


හෙතුකත්තාති කථිතො,කත්තුනො යො පයොජකො;

කම්මකත්තාති සුකරො,කම්මභූතො කථීයතෙ’’ති.

Тот, кто побуждает деятеля, именуется "причинным деятелем". А тот, кто, являясь объектом, лёгкостью действия осуществляет его, именуется "объектом-деятелем"».


නනු ච ‘‘සංයොගො ජායතෙ’’තිආදීසු කථං පුරෙ අසතො ජනනක්‍රියාය කත්තුභාවොසියාති? වුච්චතෙ – ලොකසඞ්කෙතසිද්ධො හි සද්දප්පයොගො, අවිජ්ජමානම්පි හි ලොකො සද්දාභිධෙය්‍යතාය විජ්ජමානං විය ගහෙත්වා වොහරති[Pg.147], විකප්පබුද්ධිගහිතාකාරොයෙව හි සද්දෙනාභිධීයතෙ, න තු වත්ථුසභාවො, අඤ්ඤථා සුතමයඤාණෙනපි පච්චක්ඛෙන විය වත්ථුසභාවසච්ඡිකරණප්පසඞ්ගො ච මුසාවාද කුදිට්ඨිවාදාදීනමභාවප්පසඞ්ගො ච සියා, තස්මා බුද්ධිපරිකප්පිතපඤ්ඤත්තිවසෙනපි සද්දප්පවත්ති හොතීති අසතො සංයොගාදිස්සපි හොතෙව ජනනක්‍රියාය කත්තුකාරකතාති.

Но ведь в выражениях вроде «возникает связь» и т. п., как то, чего прежде не существовало, может быть деятелем в действии возникновения? Отвечается: ведь употребление слов установлено мирским соглашением. Мир выражается языком, воспринимая даже несуществующее как существующее через словесное обозначение. Ибо словом обозначается лишь образ, уловленный различающим умом, а не собственная природа вещей. Иначе из знания, основанного на услышанном, следовало бы прямое постижение собственной природы вещей, как при непосредственном восприятии, а также следовало бы отсутствие ложной речи, ложных воззрений и т. д. Поэтому функционирование речи происходит в том числе в силу умозрительных концепций, и следовательно, даже несуществующая связь и т. п. может выступать в роли фактора-деятеля для действия возникновения.


යථාහ

Как сказано:


‘‘වොහාරවිසයො සද්දො, නෙකන්තපරමත්ථිකො;

බුද්ධිසඞ්කප්පිතො අත්ථො, තස්සත්ථොති පවුච්චති.

«Слово относится к сфере условного общения и не является исключительно выражением абсолютного смысла; значение, сконструированное умом, называется его значением.


බුද්ධියා ගහිතත්තා හි, සංයොගො ජායතෙ ඉති;

සංයොගො විජ්ජමානොව, කත්තා භවති ජාතියා’’ති.

Ибо благодаря тому, что связь схвачена умом, в выражении "связь возникает" связь, словно существующая, становится деятелем рождения».


තත්‍ර තතියා ජිනෙන දෙසිතො ධම්මො, බුද්ධෙන ජිතො මාරො, අහිනා දට්ඨො නරො, බුද්ධෙන බොධිතො ලොකො, සද්ධෙහි කාරිතො විහාරො.

Примеры творительного падежа в этом случае: jinena desito dhammo («Дхамма, проповеданная Победителем»), buddhena jito māro («Мара, побеждённый Буддой»), ahinā daṭṭho naro («человек, укушенный змеёй»), buddhena bodhito loko («мир, пробуждённый Буддой»), saddhehi kārito vihāro («монастырь, построенный исполненными веры»).


අභිහිතෙ න භවති. කටං කරොති දෙවදත්තො, කාරෙති වා.

При выраженном деятеле творительный падеж не употребляется: kaṭaṃ karoti devadatto («Девадатта делает циновку») или kāreti («велит делать»).


ඉත්ථම්භූතස්ස ලක්ඛණෙ – සා භින්නෙන සීසෙන පග්ඝරන්තෙන ලොහිතෙන පටිවිස්සකානං උජ්ඣාපෙසි, ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙන අඤ්ඤං නවං පත්තං චෙතාපෙය්‍ය, තිදණ්ඩකෙන පරිබ්බාජකමද්දක්ඛි.

При указании признака состояния: sā bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭivissakānaṃ ujjhāpesi («Она с разбитой головой и вытекающей кровью пожаловалась соседям»), ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya («из-за чаши с менее чем пятью починенными трещинами выманивал бы новую чашу»), tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhi («он увидел странника с трезубым посохом»).


අපවග්ගෙ – එකාහෙනෙව බාරාණසිං පායාසි, නවහි මාසෙහි විහාරං නිට්ඨාපෙසි, යොජනෙන අධීතං බ්‍යාකරණං, ක්‍රියාපවග්ගොති ක්‍රියාය ආසුං පරිනිට්ඨාපනං.

При завершении действия: ekāheneva bārāṇasiṃ pāyāsi («всего за один день отправился в Варанаси»), navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi («за девять месяцев завершил постройку монастыря»), yojanena adhītaṃ byākaraṇaṃ («грамматика выучена за одну йоджану пути»). Завершение действия означает быстрое окончательное выполнение действия.


පුබ්බාදියොගෙ [Pg.148]– මාසෙන පුබ්බො, පිතරා සදිසො, මාතරා සමො, කහාපණෙන ඌනො, ධනෙන විකලො, අසිනා කලහො, ආචාරෙන නිපුණො, වාචාය නිපුණො, ගුළෙන මිස්සකං, තිලෙන මිස්සකං, වාචාය සඛිලො, මණිනා අත්ථො, ධනෙන අත්ථො, පිතරා තුල්‍යො.

При сочетании со словами pubba и другими: māsena pubbo («на месяц старше»), pitarā sadiso («подобный отцу»), mātarā samo («равный матери»), kahāpaṇena ūno («без одной кахапаны»), dhanena vikalo («лишённый богатства»), asinā kalaho («ссора из-за меча»), ācārena nipuṇo («искусный в поведении»), vācāya nipuṇo («искусный в речи»), guḷena missakaṃ («смешанное с патокой»), tilena missakaṃ («смешанное с кунжутом»), vācāya sakhilo («приветливый в речи»), maṇinā attho («потребность в драгоценном камне»), dhanena attho («потребность в богатстве»), pitarā tulyo («равный отцу»).


කාලද්ධානෙසු – මාසෙන භුඤ්ජති, යොජනෙන ගච්ඡති.

При указании времени и расстояния: māsena bhuñjati («ест в течение месяца»), yojanena gacchati («идёт в течение йоджаны»).


පච්චත්තෙ – අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නති.

В значении именительного падежа: attanāva attānaṃ sammannati («сам назначает самого себя»).


කම්මත්ථෙ – තිලෙහි ඛෙත්තෙ වපති.

В значении винительного падежа: tilehi khette vapati («сеет кунжут на поле»).


පඤ්චමියත්ථෙ – සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන.

В значении исходного падежа: sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena («мы полностью освободились от этого великого отшельника»).


296. සහාදියොගෙ ච.

296. И при сочетании со словами saha и прочими.


සහ සද්ධිං සමං නානා විනා අලං කිමිච්චෙවමාදීහි යොගෙ ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති, චසද්දෙන සහත්ථෙපි.

При связи со словами saha, saddhiṃ, samaṃ, nānā, vinā, alaṃ, kiṃ и им подобными от основы существительного образуется окончание третьего падежа, а благодаря слову «ca» — также и в значении совместности.


තත්ථ සහසද්දෙන යොගො ක්‍රියා ගුණ දබ්බ සමවායෙ සම්භවති. යථා – විතක්කෙන සහ වත්තති, පුත්තෙන සහ ථූලො, අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකෙහි සහ ආචරියුපජ්ඣායානං ලාභො, නිසීදි භගවා සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන, සහස්සෙන සමං මිතා, සබ්බෙහි මෙ පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො, සඞ්ඝො විනාපි ගග්ගෙන උපොසථං කරෙය්‍ය, අලං තෙ ඉධ වාසෙන, කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, පුරිසෙන ථාමදස්සිනා, කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ, කිං තෙ අජිනසාටියා.

Здесь связь со словом saha возможна при объединении действия, качества или субстанции. Например: «происходит вместе с направлением мысли» (vitakkena saha vattati), «толстый вместе с сыном» (puttena saha thūlo), «приобретение учителей и наставников вместе с учениками и сожителями» (antevāsikasaddhivihārikehi saha ācariyupajjhāyānaṃ lābho), «Благословенный сел вместе с общиной бхиккху» (nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena), «измерено наравне с тысячей» (sahassena samaṃ mitā), «разделение и разлука со всеми моими любимыми и приятными» (sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo), «Община может совершить упосатху даже без Гагги» (saṅgho vināpi gaggena uposathaṃ kareyya), «довольно тебе жить здесь» (alaṃ te idha vāsena), «что мне в одном переправившемся человеке, показывающем силу?» (kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā), «зачем тебе спутанные волосы, о неразумный, зачем тебе шкура антилопы?» (kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā).


සහත්ථෙ [Pg.149]– දෙවදත්තො රාජගහං පාවිසි කොකාලිකෙන පච්ඡාසමණෙන, දුක්ඛො බාලෙහි සංවාසො.

В значении совместности: «Девадатта вошел в Раджагаху с Кокаликой в качестве сопровождающего шрамана» (devadatto rājagahaṃ pāvisi kokālikena pacchāsamaṇena), «тягостно сожительство с глупцами» (dukkho bālehi saṃvāso).


297. හෙත්වත්ථෙ ච.

297. И в значении причины.


යොගග්ගහණමිහානුවත්තතෙ, හෙත්වත්ථෙ, හෙත්වත්ථප්පයොගෙ ච ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති.

Здесь наследуется употребление слова «связь»; в значении причины и при связи со значением причины от основы существительного образуется окончание третьего падежа.


කිස්මිඤ්චි ඵලෙ දිට්ඨසාමත්ථියං කාරණං හෙතු, සොයෙව අත්ථො, තස්මිං හෙත්වත්ථෙ, අන්නෙන වසති, ධම්මෙන වසති, විජ්ජාය වසති.

Причина — это основание, чья действенность усматривается в каком-либо результате; это и есть данное значение. В этом значении причины: «живёт благодаря пище» (annena vasati), «живёт по Дхамме» (dhammena vasati), «живёт благодаря знанию» (vijjāya vasati).


න ජච්චාවසලො හොති,න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො;

කම්මුනා වසලො හොති,කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො.

«Не по рождению становятся изгоем, не по рождению становятся брахманом; по деяниям становятся изгоем, по деяниям становятся брахманом».


දානෙන භොගවා, ආචාරෙන කුලී.

«Благодаря даянию — богатый, благодаря поведению — благородного происхождения».


කෙන පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො;

කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති.

«Благодаря чему твоя рука исполняет желания, благодаря чему твоя рука источает сладость? Благодаря какому твоему святому житию заслуга созревает в твоей руке?»


හෙත්වත්ථප්පයොගෙ – කෙන නිමිත්තෙන, කෙන පයොජනෙන, කෙනට්ඨෙන, කෙන හෙතුනා වසති.

При связи со значением причины: «по какой причине, с какой целью, ради чего, по какому поводу он живёт?».


298. සත්තම්‍යත්ථෙ ච.

298. И в значении седьмого падежа.


සත්තම්‍යත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති.

И в значении седьмого падежа от основы существительного образуется окончание третьего падежа.


කාලද්ධානදිසාදෙසාදීසු චායං. තෙන සමයෙන, තෙන කාලෙන, කාලෙන ධම්මස්සවණං, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා, මාසෙන භුඤ්ජති, යොජනෙන ධාවති. පුරත්ථිමෙන ධතරට්ඨො, දක්ඛිණෙන විරූළ්හකො, පච්ඡිමෙන විරූපක්ඛො, උත්තරෙන [Pg.150] කසිවන්තො ජනොඝමපරෙන ච, යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි ඉච්චාදි.

Это происходит при выражении времени, расстояния, направления, места и т. д. «В то время» (tena samayena), «в тот период» (tena kālena), «слушание Дхаммы в надлежащее время» (kālena dhammassavaṇaṃ), «он будет вашим учителем после моей кончины» (so vo mamaccayena satthā), «ест в течение месяца» (māsena bhuñjati), «бежит на расстояние йоджаны» (yojanena dhāvati). «На востоке — Дхатараттха, на юге — Вирулхака, на западе — Вирупаккха, на севере — Касивант, и поток людей на западе», «где находился Благословенный, туда он и направился» (yena bhagavā tenupasaṅkami) и так далее.


299. යෙනඞ්ගවිකාරො.

299. «Тот орган, деформацией которого характеризуется существо».


යෙන බ්‍යාධිමතා අඞ්ගෙන අඞ්ගිනො විකාරො ලක්ඛීයතෙ, තත්ථ තතියාවිභත්ති හොති. එත්ථ ච අඞ්ගමස්ස අත්ථීති අඞ්ගං, සරීරං. අක්ඛිනා කාණො, හත්ථෙන කුණී, පාදෙන ඛඤ්ජො, පිට්ඨියා ඛුජ්ජො.

Тот больной орган, по которому замечается деформация обладателя этого органа, принимает окончание третьего падежа. Здесь под «органом» (aṅga) понимается то, у чего есть органы, то есть тело. «Слепой на один глаз» (akkhinā kāṇo), «с покалеченной рукой» (hatthena kuṇī), «хромой на ногу» (pādena khañjo), «горбатый спиной» (piṭṭhiyā khujjo).


300. විසෙසනෙ ච.

300. И при определении.


විසෙසීයති විසෙසිතබ්බං අනෙනාති විසෙසනං, ගොත්තාදි. තස්මිං ගොත්තනාමජාතිසිප්පවයොගුණසඞ්ඛාතෙ විසෙසනත්ථෙ තතියාවිභත්ති හොති, චසද්දෙන පකතිආදීහි ච. ගොත්තෙන ගොතමො නාථො.

То, посредством чего определяется определяемое, есть определение, например, клан и т. д. В этом определяющем значении, охватывающем клан, имя, рождение, ремесло, возраст и качество, употребляется окончание третьего падежа, а благодаря слову «ca» — также со словами «pakati» (природа) и т. д. «По клану Покровитель — Готама» (gottena gotamo nātho).


සාරිපුත්තොති නාමෙන, විස්සුතො පඤ්ඤවා ච සො;

ජාතියා ඛත්තියො බුද්ධො, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො.

«Сарипутта по имени, он знаменит и мудр; по рождению кхаттий — Будда, несравненный в мире».


තදහු පබ්බජිතො සන්තො, ජාතියා සත්තවස්සිකො;

සොපි මං අනුසාසෙය්‍ය, සම්පටිච්ඡාමි මත්ථකෙ.

«Даже если бы он, приняв монашество в тот же день, был семи лет от роду (по рождению), если бы он наставлял меня, я принял бы это с почтением (на свою голову)».


සිප්පෙන නළකාරො සො, එකූනතිංසො වයසා, විජ්ජාය සාධු, පඤ්ඤාය සාධු, තපසා උත්තමො, සුවණ්ණෙන අභිරූපො.

«По ремеслу он изготовитель тростниковых плетёнок» (sippena naḷakāro so), «двадцати девяти лет от роду» (ekūnatiṃso vayasā), «хорош в знании» (vijjāya sādhu), «хорош в мудрости» (paññāya sādhu), «высочайший в аскезе» (tapasā uttamo), «прекрасен обликом» (suvaṇṇena abhirūpo).


පකතිආදීසු – පකතියා අභිරූපො, යෙභුය්‍යෙන මත්තිකා, සමෙන ධාවති, විසමෙන ධාවති, ද්විදොණෙන ධඤ්ඤං කිණාති, සහස්සෙන අස්සකෙ කිණාති ඉච්චාදි.

«Со словами „pakati“ и т. д.: „прекрасен от природы“ (pakatiyā abhirūpo), „по большей части глина“ (yebhuyyena mattikā), „бежит по ровному“ (samena dhāvati), „бежит по неровному“ (visamena dhāvati), „покупает зерно мерой в две доны“ (dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti), „покупает лошадей за тысячу“ (sahassena assake kiṇāti) и так далее».


කස්මිං අත්ථෙ චතුත්ථී?

«В каком значении употребляется четвертый падеж?»


301. සම්පදානෙ [Pg.151] චතුත්ථී.

301. «Четвертый падеж употребляется в значении получателя (sampadāne)».


සම්පදානකාරකෙ ලිඞ්ගම්හා චතුත්ථීවිභත්ති හොති.

«При отношении получателя (sampadānakāraka) от основы существительного образуется окончание четвертого падежа».


කිඤ්ච සම්පදානං?

«И что такое получатель (sampadāna)?»


302. යස්ස දාතුකාමො රොචතෙ ධාරයතෙ වා තං සම්පදානං.

302. «Тот, кому желают дать, кому нравится или кто должен, является получателем».


යස්ස වා දාතුකාමො, යස්ස වා රොචතෙ, යස්ස වා ධාරයතෙ, තං කාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති. සම්මා පදීයතෙ අස්සාති සම්පදානං, පටිග්ගාහකො.

«Или же то отношение, при котором желают дать кому-то, или кому-то нравится, или кто-то должен, получает название „получатель“ (sampadāna). „То, кому должным образом даётся“ — это получатель, то есть принимающий (paṭiggāhako)».


තං පන තිවිධං දිය්‍යමානස්සානිවාරණජ්ඣෙසනානුමතිවසෙන. යථා – බුද්ධස්ස පුප්ඵං යජති, බොධිරුක්ඛස්ස ජලං දදාති. අජ්ඣෙසනෙ – යාචකානං ධනං දදාති. අනුමතියං – භික්ඛූනං දානං දෙති.

«Оно бывает трёх видов: в силу непрепятствования даруемому, по просьбе и с согласия. Например, [при непрепятствовании]: „подносит цветок Будде“ (buddhassa pupphaṃ yajati), „даёт воду дереву Бодхи“ (bodhirukkhassa jalaṃ dadāti). По просьбе (ajjhesane): „даёт богатство просящим“ (yācakānaṃ dhanaṃ dadāti). С согласия (anumatiyaṃ): „даёт даяние бхиккху“ (bhikkhūnaṃ dānaṃ deti)».


යථාහ

«Как сказано:»


‘‘අනිරාකරණාරාධ-නාබ්භනුඤ්ඤවසෙන හි;

සම්පදානං තිධා වුත්තං, රුක්ඛ යාචක භික්ඛවො’’ති.

«„Поистине, в силу неотвержения, просьбы и дозволения получатель называется трёх видов, [как в примерах с] деревом, просящими и бхиккху“».


දාතුකාමොති කිං? රඤ්ඤො දණ්ඩං දදාති.

«Для чего сказано „желающий дать“? [Чтобы исключить такие случаи, как]: „назначает наказание царю“ (rañño daṇḍaṃ dadāti)».


රොචනාදීසු පන – සමණස්ස රොචතෙ සච්චං, මායස්මන්තානම්පි සඞ්ඝභෙදො රුච්චිත්ථ, යස්සායස්මතො ඛමති, දෙවදත්තස්ස සුවණ්ණච්ඡත්තං ධාරයතෙ යඤ්ඤදත්තො.

«А при выражении симпатии и т. д.: „отшельнику нравится истина“ (samaṇassa rocate saccaṃ), „даже почтенным пришёлся по душе раскол Общины“ (māyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha), „какому почтенному угодно“ (yassāyasmato khamati), „Янньядатта должен Девадатте золотой зонт“ (devadattassa suvaṇṇacchattaṃ dhārayate yaññadatto)».


‘‘සම්පදානං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

«И наследуются слова „sampadāna“ (получатель) и „vā“ (необязательно)».


303. සිලාඝ හනු ඨා සප ධාර පිහ කුධ දුහි ස්සාසූය රාධික්ඛ පච්චාසුණ අනුපතිගිණපුබ්බකත්තාරොචනත්ථතදත්ථ තුමත්ථාලමත්ථ මඤ්ඤානාදරප්පාණිනි ගත්‍යත්ථකම්මනි ආසිසත්ථ සම්මුති භිය්‍යසත්තම්‍යත්ථෙසු ච.

303. «При глаголах silāgha (хвалить), hanu (скрывать), ṭhā (стоять/прислуживать), sapa (клясться), dhāra (быть должным), piha (желать), kudha (гневаться), duha (вредить), issa (завидовать), usūya (негодовать), rādha (угождать/вредить), ikkha (смотреть/предсказывать), при приставках pati- и ā- перед su (слушать/обещать), при приставках anu- и pati- перед gī (вторить), при субъекте предыдущего действия (pubbakattā), при значении сообщения (ārocanattha), ради чего-то (tadattha), в значении инфинитива (tumattha), при значении достаточности (alamattha), при глаголе maññati (считать) в значении пренебрежения к неодушевленному объекту (anādara-appāṇini), при объекте глаголов движения (gatyatthakamma), при значении пожелания (āsisattha), согласия (sammuti), превосходства (bhiyya) и в значении седьмого падежа (sattamyatthe) [карма и другие караки получают название получателя (sampadāna)]».


චතුප්පදමිදං[Pg.152]. සිලාඝ කත්ථනෙ, හනු අපනයනෙ, ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, සප අක්කොසෙ, ධර ධාරණෙ, පිහ ඉච්ඡායං ඉච්චෙතෙසං ධාතූනං පයොගෙ, කුධ කොපෙ, දුහ ජිඝංසායං, ඉස්ස ඉස්සායං, උසූය දොසාවිකරණෙ ඉච්චෙතෙසං තදත්ථවාචීනඤ්ච ධාතූනං පයොගෙ ච රාධ හිංසාසංරාධෙසු, ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසූති ඉමෙසං පයොගෙ ච පති ආපුබ්බස්ස සු සවණෙති ඉමස්ස ච අනුපතිපුබ්බස්ස ගෙසද්දෙති ඉමස්ස ච පුබ්බකත්තා ච ආරොචනත්ථප්පයොගෙ, තදත්ථෙ, තුමත්ථෙ, අලමත්ථප්පයොගෙ ච මඤ්ඤතිප්පයොගෙ අනාදරෙ අප්පාණිනි ච ගත්‍යත්ථානං කම්මනි ච ආසිසත්ථප්පයොගෙ ච සම්මුති භිය්‍යප්පයොගෙසු ච සත්තම්‍යත්ථෙ චාති තං කම්මාදිකාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති, චසද්දග්ගහණෙන පහිණතිකප්පති පහොති උපමාඤ්ජලිකරණ ඵාසු අත්ථසෙය්‍යප්පභුතියොගෙ ච පුරෙ විය චතුත්ථී.

«Это правило состоит из четырех слов. При употреблении корней: silāgha в значении похвалы (katthane), hanu в значении сокрытия (apanayane), ṭhā в значении прекращения движения (gatinivattimhi), sapa в значении проклятия (akkose), dhara в значении удержания/долга (dhāraṇe), piha в значении желания (icchāyaṃ); при употреблении корней kudha в значении гнева (kope), duha в значении причинения вреда (jighaṃsāyaṃ), issa в значении зависти (issāyaṃ), usūya в значении проявления злобы (dosāvikaraṇe) и корней с аналогичным значением; при употреблении корней rādha в значениях вреда и угождения (hiṃsāsaṃrādhesu), ikkha в значениях видения и предсказания (dassanaṅkesu); при употреблении корня su (слушать) с приставками pati- и ā- в значении обещания (savaṇe); при употреблении корня gī (петь/звучать) с приставками anu- и pati-; при субъекте предыдущего действия (pubbakattā); при употреблении в значении сообщения (ārocanattha), ради чего-то (tadattha), в значении инфинитива (tumattha), при употреблении в значении достаточности (alamattha); при употреблении глагола maññati в значении пренебрежения к неодушевленному объекту (anādare appāṇini); при объекте глаголов движения (gatyatthānaṃ kammani); при употреблении в значении пожелания (āsisattha), при выражении согласия (sammuti) и превосходства (bhiyya), а также в значении седьмого падежа (sattamyatthe) — этот объект (kamma) и другие караки получают название получателя (sampadāna). А благодаря включению слова „ca“ четвертый падеж употребляется, как и прежде, при связи со словами pahiṇati (посылать), kappati (подходить), pahoti (быть достаточным), при сравнении (upamā), складывании ладоней (añjalikaraṇa), благополучии (phāsu), ложе (atthaseyya) и т. д.»


සිලාඝාදිප්පයොගෙ තාව – බුද්ධස්ස සිලාඝතෙ. උපජ්ඣායස්ස සිලාඝතෙ, ථොමෙතීති අත්ථො.

«Прежде всего, при употреблении silāgha и т. д.: „восхваляет Будду“ (buddhassa silāghate). „Восхваляет наставника“ (upajjhāyassa silāghate), что означает „славит“ (thometi)».


හනුතෙ මය්හමෙව, හනුතෙ තුය්හමෙව, අපලපතීති අත්ථො.

«„Скрывает именно от меня“ (hanute mayhameva), „скрывает именно от тебя“ (hanute tuyhameva), что означает „отпирается, утаивает“ (apalapati)».


උපතිට්ඨෙය්‍ය සක්‍යපුත්තානං වඩ්ඪකී, එත්ථ ච උපට්ඨානං නාම උපගමනං. භික්ඛුස්ස භුඤ්ජමානස්ස පානීයෙන වා විධූපනෙන වා උපතිට්ඨෙය්‍ය.

«„Плотник прислуживал бы сыновьям Сакья“ (upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī), и здесь „прислуживание“ (upaṭṭhāna) означает приближение. „Он прислуживал бы вкушающему бхиккху с водой или веером“ (bhikkhussa bhuñjamānassa pānīyena vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya)».


තුය්හං සපතෙ, මය්හං සපතෙ, එත්ථ ච සපනං නාම සච්චකරණං.

«„Клянётся тебе“ (tuyhaṃ sapate), „клянётся мне“ (mayhaṃ sapate), и здесь „клятва“ (sapana) означает подтверждение истинности».


ධාරයතිප්පයොගෙ ධනිකොයෙව සම්පදානං, සුවණ්ණං තෙ ධාරයතෙ, ඉණං ධාරයතීති අත්ථො. තස්ස රඤ්ඤො මයං නාගං ධාරයාම.

«При употреблении dhārayati (быть должным) именно кредитор является получателем: „он должен тебе золото“ (suvaṇṇaṃ te dhārayate), что означает „он несёт долг“ (iṇaṃ dhārayati). „Мы должны слона тому царю“ (tassa rañño mayaṃ nāgaṃ dhārayāma)».


පිහප්පයොගෙ [Pg.153] ඉච්ඡිතොයෙව, දෙවාපි තස්ස පිහයන්ති තාදිනො, දෙවාපි තෙසං පිහයන්ති, සම්බුද්ධානං සතීමතං, පත්ථෙන්තීති අත්ථො.

«При употреблении piha (желать) получателем является именно желаемый объект: „даже боги желают быть подобными ему“ (devāpi tassa pihayanti tādino), „даже боги желают быть как они — памятующие, всепросветлённые“ (devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmataṃ), что означает „они жаждут“ (patthenti)».


කොධාදිඅත්ථානං පයොගෙ යං පති කොපො, තස්ස කුජ්ඣ මහාවීර, යදිහං තස්ස කුප්පෙය්‍යං.

«При употреблении слов со значением гнева и т. д. получателем является тот, на кого направлен гнев: „разгневайся на него, о Великий Герой“ (tassa kujjha mahāvīra), „если бы я разгневался на него“ (yadihaṃ tassa kuppeyyaṃ)».


දුහයති දිසානං මෙඝො, යො මිත්තානං න දුබ්භති.

«„Облако вредит сторонам света“ (duhayati disānaṃ megho), „кто не вредит друзьям“ (yo mittānaṃ na dubbhati)».


තිත්ථියා ඉස්සන්ති සමණානං.

«„Иноверцы завидуют отшельникам“ (titthiyā issanti samaṇānaṃ)».


දුජ්ජනා ගුණවන්තානං උසූයන්ති, කා උසූයා විජානතං.

«„Дурные люди негодуют на добродетельных“ (dujjanā guṇavantānaṃ usūyanti), „какое негодование может быть у знающих?“ (kā usūyā vijānataṃ)».


රාධික්ඛප්පයොගෙ යස්ස විපුච්ඡනං කම්මවිඛ්‍යාපනත්ථං, වාධිකාරතො දුතියා ච. ආරාධො මෙ රඤ්ඤො, රඤ්ඤො අපරජ්ඣති, රාජානං වා අපරජ්ඣති, ක්‍යාහං අය්‍යානං අපරජ්ඣාමි, ක්‍යාහං අය්‍යෙ අපරජ්ඣාමි වා.

«При употреблении rādha и ikkha получателем является тот, о ком расспрашивают ради прояснения его поступков, а в силу полномочия слова „vā“ (необязательно) употребляется также и второй падеж (винительный). „Я угодил царю“ (ārādho me rañño), „он совершает проступок против царя“ (rañño aparajjhati или rājānaṃ vā aparajjhati), „в чём я провинился перед благородными?“ (kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi или kyāhaṃ ayye aparajjhāmi vā)».


ආයස්මතො උපාලිත්ථෙරස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො උපතිස්සො, ආයස්මන්තං වා.

«„Упатисса стремится к принятию полного монашества у почтенного старейшины Упали“ (āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso) или же с винительным падежом (āyasmantaṃ vā)».


පච්චාසුණ අනුපතිගිණානං පුබ්බකත්තා ච සුණොතිස්ස ධාතුස්ස පච්චායොගෙ, ගිණස්ස ච අනුපතියොගෙ පුබ්බස්ස කම්මුනො යො කත්තා, සො සම්පදානසඤ්ඤො හොති. යථා – භගවා භික්ඛූ එතදවොච, එත්ථ ‘‘භික්ඛූ’’ති අකථිතකම්මං, ‘‘එත’’න්ති කථිතකම්මං, පුබ්බස්ස වචනකම්මස්ස කත්තා භගවා. භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං, ආසුණන්ති බුද්ධස්ස භික්ඛූ, තථා භික්ඛු ජනං ධම්මං සාවෙති, තස්ස භික්ඛුනො ජනො අනුගිණාති, තස්ස භික්ඛුනො ජනො පතිගිණාති, සාධුකාරදානාදිනා තං උස්සාහයතීති අත්ථො.

«Субъект предыдущего действия (pubbakattā) при глаголах с приставками paccā- и ā- перед su (слушать) и с приставками anu- и pati- перед gī (вторить): тот, кто был субъектом (kattā) предшествующего действия говорения (kamma), получает название получателя (sampadāna). Например: „Благословенный сказал это бхиккху“ (bhagavā bhikkhū etadavoca). Здесь „bhikkhū“ — это невыраженный объект (akathitakamma), „etaṃ“ — выраженный объект (kathitakamma), а субъектом предшествующего действия говорения является Благословенный. „Бхиккху ответили Благословенному“ (bhikkhū bhagavato paccassosuṃ), „бхиккху внимают Будде“ (āsuṇanti buddhassa bhikkhū). Точно так же: „бхиккху возвещает Дхамму людям, люди вторят этому бхиккху“ (tassa bhikkhuno jano anugiṇāti), „люди соглашаются с этим бхиккху“ (tassa bhikkhuno jano patigiṇāti), что означает, что они подбадривают его возгласами одобрения („садху“) и т. д.»


යො වදෙති ස කත්තාති, වුත්තං කම්මන්ති වුච්චති;

යො පටිග්ගාහකො තස්ස, සම්පදානං විජානියාති.

«„Тот, кто говорит — это субъект (kattā), сказанное называют объектом (kamma); а тот, кто принимает это, должен быть известен как получатель (sampadāna)“».


ආරොචනත්ථප්පයොගෙ [Pg.154] යස්ස ආරොචෙති, තං සම්පදානං. ආරොචයාමි වො භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො භික්ඛවෙ, ආමන්තයාමි තෙ මහාරාජ, ආමන්ත ඛො තං ගච්ඡාමාති වා. එත්ථ ච ආරොචනසද්දස්ස කථනප්පකාරත්ථත්තා දෙසනත්ථාදිප්පයොගෙපි චතුත්ථී. ධම්මං වො දෙසෙස්සාමි, දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං භික්ඛූනං, යථා නො භගවා බ්‍යාකරෙය්‍ය, නිරුත්තිං තෙ පවක්ඛාමි ඉච්චාදි.

«При употреблении в значении сообщения (ārocanattha) тот, кому сообщают, является получателем: „сообщаю вам, бхиккху“ (ārocayāmi vo bhikkhave), „извещаю вас, бхиккху“ (paṭivedayāmi vo bhikkhave), „обращаюсь к тебе, о великий царь“ (āmantayāmi te mahārāja) или „обращаюсь к тебе: я ухожу“ (āmanta kho taṃ gacchāmi). И здесь, поскольку слово „сообщение“ (ārocana) имеет значение способа говорения, четвертый падеж употребляется также при выражении поучения и т. д.: „я возвещу вам Дхамму“ (dhammaṃ vo desessāmi), „пусть, владыка, Благословенный возвестит Дхамму бхиккху“ (desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ), „как разъяснил бы нам Благословенный“ (yathā no bhagavā byākareyya), „я поведаю тебе толкование“ (niruttiṃ te pavakkhāmi) и так далее».


තදත්ථෙ සම්පදානසඤ්ඤා, චතුත්ථී ච.

«В значении „ради этого“ (tadatthe) даётся название получателя (sampadāna) и употребляется четвертый падеж».


‘‘අතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

«И наследуются слова „ato“ (от краткого -a) и „vā“ (необязательно)».


304. ආය චතුත්ථෙකවචනස්ස තු.

304. «Вместо окончания единственного числа четвертого падежа употребляется суффикс -āya».


අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරස්ස චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසො හොති වා, සරලොපාදි.

«После основы существительного, оканчивающейся на краткий -a, окончание единственного числа четвертого падежа необязательно заменяется на -āya, с последующим усечением гласного и т. д.»


බුද්ධස්සත්ථාය ධම්මස්සත්ථාය සඞ්ඝස්සත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජාමි, පිණ්ඩපාතං පටිසෙවාමි නෙව දවාය න මදාය න මණ්ඩනාය න විභූසනාය, ඌනස්ස පාරිපූරියා, අත්ථාය හිතාය සුඛාය සංවත්තති.

«„Ради Будды, ради Дхаммы, ради Общины я отдаю жизнь“ (buddhassatthāya dhammassatthāya saṅghassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi), „я принимаю подаяние пищи не ради забавы, не ради опьянения, не ради украшения, не ради щегольства“ (piṇḍapātaṃ paṭisevāmi neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya), „для восполнения недостающего“ (ūnassa pāripūriyā), „ведет к пользе, благу и счастью“ (atthāya hitāya sukhāya saṃvattati)».


තුමත්ථෙ – ලොකානුකම්පාය, ලොකමනුකම්පිතුන්ති අත්ථො. තථා ඵාසුවිහාරාය.

«В значении инфинитива (tumatthe): „из сострадания к миру“ (lokānukampāya), что означает „чтобы сострадать миру“ (lokamanukampituṃ). Точно так же: „для комфортного пребывания“ (phāsuvihārāya)».


අලංසද්දස්ස අත්ථා අරහපටික්ඛෙපා. අරහත්ථෙ – අලං මෙ රජ්ජං, අලං භික්ඛු පත්තස්ස, අක්ඛධුත්තො පුරිසපුග්ගලො නාලං දාරභරණාය, අලං මල්ලො මල්ලස්ස, අරහති මල්ලො මල්ලස්ස.

«Значения слова alaṃ — это соответствие/пригодность (araha) и отказ/запрет (paṭikkhepa). В значении соответствия: „мне достаточно царства“ (alaṃ me rajjaṃ), „достаточно для чаши бхиккху“ (alaṃ bhikkhu pattassa), „человек, пристрастившийся к азартным играм, непригоден для содержания жены“ (akkhdhutto purisapuggalo nālaṃ dārabharaṇāya), „один борец под стать другому борцу“ (alaṃ mallo mallassa), что означает „один борец достоин другого борца“ (arahati mallo mallassa)».


පටික්ඛෙපෙ [Pg.155]– අලං තෙ ඉධ වාසෙන, අලං මෙ හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙන, කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ, කිං තෙත්ථ චතුමට්ඨස්ස.

«При отказе: „довольно тебе жить здесь“ (alaṃ te idha vāsena), „довольно мне золота и серебра“ (alaṃ me hiraññasuvaṇṇena), „что мне в одном переправившемся?“ (kiṃ me ekena tiṇṇena), „зачем тебе спутанные волосы, о неразумный?“ (kiṃ te jaṭāhi dummedha), „что толку здесь в четырёх локтях?“ (kiṃ tettha catumaṭṭhassa)».


මඤ්ඤතිප්පයොගෙ අනාදරෙ අප්පාණිනි කම්මනියෙව – කට්ඨස්ස තුවං මඤ්ඤෙ, කළිඞ්ගරස්ස තුවං මඤ්ඤෙ, ජීවිතං තිණායපි න මඤ්ඤමානො.

«При употреблении глагола maññati (считать) в значении пренебрежения (anādara) к неодушевленному объекту (appāṇini) только при самом объекте (kamma): „я считаю тебя за деревяшку“ (kaṭṭhassa tuvaṃ maññe), „я считаю тебя за черепок“ (kaḷiṅgarassa tuvaṃ maññe), „не ценя жизнь даже в травинку“ (jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamāno)».


අනාදරෙති කිං? සුවණ්ණං තං මඤ්ඤෙ. අප්පාණිනීති කිං? ගද්‍රභං තුවං මඤ්ඤෙ.

«Для чего сказано „при пренебрежении“? [Чтобы исключить такие случаи, как]: „я считаю это золотом“ (suvaṇṇaṃ taṃ maññe). Для чего сказано „к неодушевленному“? [Чтобы исключить такие случаи, как]: „я считаю тебя ослом“ (gadrabhaṃ tuvaṃ maññe)».


ගත්‍යත්ථකම්මනි වාධිකාරතො දුතියා ච. අප්පො සග්ගාය ගච්ඡති, අප්පො සග්ගං ගච්ඡති, නිබ්බානාය වජන්තියා, මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය, මූලං පටිකස්සෙය්‍ය.

Также винительный падеж (dutiyā) [используется] при объекте глаголов движения (gatyatthakamma) в силу руководящего правила (adhikāra). «Мало кто отправляется в небесную обитель» (appo saggāya gacchati [датив] / appo saggaṃ gacchati [аккузатив]), «к уходящей в ниббану» (nibbānāya vajantiyā), «пусть потянет назад к корню» (mūlāya paṭikasseyya / mūlaṃ paṭikasseyya).


ආසීසනත්ථෙ ආයුභද්දකුසලාදියොගෙයෙව, ආයස්මතො දීඝායු හොතු, ‘‘තොතිතා සස්මිංනාසූ’’ති න්තුස්ස සවිභත්තිස්ස තො ආදෙසො. භද්දං භවතො හොතු, කුසලං භවතො හොතු, අනාමයං භවතො හොතු, සුඛං භවතො හොතු, අත්ථං භවතො හොතු, හිතං භවතො හොතු, ස්වාගතං භවතො හොතු, සොත්ථි හොතු සබ්බසත්තානං.

В значении благословения (āsīsanattha) только при связи со словами «жизнь» (āyu), «благо» (bhadda), «благополучие» (kusala) и т. д.: «Да будет долгая жизнь у почтенного!» (āyasmato dīghāyu hotu) — по правилу «totitā sasmiṃnāsū» происходит замена суффикса «ntu» вместе с падежным окончанием на «to». «Да будет благо Вам!», «Да будет благополучие Вам!», «Да будет здоровье Вам!», «Да будет счастье Вам!», «Да будет польза Вам!», «Да будет благо Вам!», «Добро пожаловать Вам!», «Да будет благополучие всем существам!».


සම්මුතිප්පයොගෙ – සාධු සම්මුති මෙ තස්ස භගවතො දස්සනාය.

При выражении согласия (sammutippayoga): «Хорошо, я согласен увидеть того Благословенного» (sādhu sammuti me tassa bhagavato dassanāya).


භිය්‍යප්පයොගෙ භිය්‍යොසො මත්තාය.

При выражении увеличения (bhiyyappayoga): «в еще большей степени» (bhiyyoso mattāya).


සත්තමියත්ථෙ ආවිකරණ පාතුභවනාදියොගෙ – තුය්හඤ්චස්ස ආවිකරොමි, තස්ස මෙ සක්කො පාතුරහොසි.

В значении местного падежа (sattamiyatthe) при связи с выражением обнаружения, проявления и т. д. (āvikaraṇa-pātubhavanādiyoga): «Я открываю это тебе» (tuyhañcassa āvikaromi), «Мне явился Сакка» (tassa me sakko pāturahosi).


චසද්දග්ගහණෙන [Pg.156] පහිණාදික්‍රියායොගෙ, ඵාසුආදිනාමපයොගෙ ච – තස්ස පහිණෙය්‍ය, භික්ඛූනං දූතං පාහෙසි, කප්පති සමණානං ආයොගො, එකස්ස දින්නං ද්වින්නං තිණ්ණං පහොති, උපමං තෙ කරිස්සාමි, අඤ්ජලිං තෙ පග්ගණ්හාමි. තථා තස්ස ඵාසු හොති, ලොකස්සත්ථො, මණිනා මෙ අත්ථො, සෙය්‍යො මෙ අත්ථො ඉච්චාදි.

Благодаря использованию слова «ca» (и) [дательный падеж употребляется] также при связи с действиями отправки и т. д. (pahiṇādikriyāyoga) и при использовании имен, таких как «phāsu» (комфорт) и т. д.: «пусть отправит ему» (tassa pahiṇeyya), «отправил вестника к монахам» (bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi), «надлежит старание отшельников» (kappati samaṇānaṃ āyogo), «данного одному достаточно для двоих или троих» (ekassa dinnaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ pahoti), «я приведу тебе сравнение» (upamaṃ te karissāmi), «я поднимаю руки в приветствии тебе» (añjaliṃ te paggaṇhāmi). Также: «ему комфортно» (tassa phāsu hoti), «польза для мира» (lokassattho), «мне нужен драгоценный камень» (maṇinā me attho), «мне нужно лучшее» (seyyo me attho) и так далее.


‘‘චතුත්ථී’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать [правило] «Дательный падеж» (Catutthī).


305. නමොයොගාදීස්වපි ච.

305. А также при связи со словом «namo» (поклонение) и другими.


නමොසද්දයොගෙ, සොත්ථිස්වාගතාදීහි ච යොගෙ ලිඞ්ගම්හා චතුත්ථීවිභත්ති හොති. නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථු, නමො කරොහි නාගස්ස, නමත්ථු බුද්ධානං, නමත්ථු බොධියා, සොත්ථි පජානං, ස්වාගතං තෙ මහාරාජ, අථො තෙ අදුරාගතං.

При связи со словом «namo», а также при связи со словами «sotthi» (благополучие), «svāgata» (приветствие) и т. д., от основы имени образуется дательный падеж (catutthīvibhatti). «Поклонение тебе, о Будда-герой!», «Вырази почтение нагу», «Да будет поклонение Буддам!», «Да будет поклонение Пробуждению!», «Благополучия людям!», «Добро пожаловать тебе, о великий царь!», «И воистину твой приход не был дурным!».


‘‘කාලෙ, භවිස්සතී’’ති ච වත්තතෙ.

Продолжают действовать [слова] «во времени» (kāle) и «в будущем» (bhavissati).


306. භාවවාචිම්හි චතුත්ථී.

306. Дательный падеж при выражении состояния или действия (bhāvavācin).


භාවවාචිම්හි චතුත්ථීවිභත්ති හොති භවිස්සතිකාලෙ. භවනං භාවො. පච්චිස්සතෙ, පචනං වා පාකො, පාකාය වජති, පචිතුං ගච්ඡතීති අත්ථො. එවං භොගාය වජති ඉච්චාදි.

Дательный падеж употребляется при выражении состояния или действия в будущем времени. Состояние или действие (bhāva) — это бытие (bhavana). «Будет вариться», варка — это приготовление (pāka); «идет для приготовления» (pākāya vajati), что означает «идет, чтобы приготовить» (pacituṃ gacchati). Точно так же: «идет для наслаждения» (bhogāya vajati) и так далее.


කස්මිං අත්ථෙ පඤ්චමී?

В каком значении употребляется пятый падеж (аблатив)?


307. අපාදානෙ පඤ්චමී.

307. Пятый падеж (аблатив) употребляется в значении удаления или отделения (apādāna).


කිමපාදානං?

Что такое удаление или отделение (apādāna)?


308. යස්මාදපෙති [Pg.157] භයමාදත්තෙ වා තදපාදානං.

308. То, от чего удаляются или от чего испытывают страх, является удалением или отделением (apādāna).


යස්මා වා අවධිතො අපෙති, යස්මා වා භයහෙතුතො භයං භවති, යස්මා වා අක්ඛාතාරා විජ්ජං ආදදාති, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති. අපනෙත්වා ඉතො ආදදාතීති අපාදානං.

Или то, от какого предела (avadhi) удаляются, или от какого источника страха (bhayahetu) возникает страх, или от какого учителя (akkhātar) принимают знание — эта падежная роль (kāraka) получает название «apādāna» (удаление/отделение). «Удалив, отсюда берет» — таково значение «apādāna».


තං පන තිවිධං විසයභෙදෙන නිද්දිට්ඨවිසයං, උපාත්තවිසයං, අනුමෙය්‍යවිසයඤ්චාති.

Оно бывает трех видов в зависимости от различия сферы применения (visayabheda): с указанной сферой (niddiṭṭhavisaya), с подразумеваемой сферой (upāttavisaya) и с выводимой сферой (anumeyyavisaya).


අපාදානසඤ්ඤාවිසයස්ස ක්‍රියාවිසෙසස්ස නිද්දිට්ඨත්තා නිද්දිට්ඨවිසයං. යථා – ගාමා අපෙන්ති මුනයො, නගරා නිග්ගතො රාජා.

С указанной сферой (niddiṭṭhavisaya) — когда конкретное действие, являющееся сферой названия «apādāna», прямо указано. Например: «мудрецы уходят из деревни» (gāmā apenti munayo), «царь вышел из города» (nagarā niggato rājā).


එත්ථ ච ‘‘පාපා චිත්තං නිවාරයෙ, පාපා නිවාරෙන්තී’’තිආදීසු යදිපි කායසංයොගපුබ්බකාපගමනං නත්ථි, තථාපි චිත්තසංයොගපුබ්බකස්ස අපගමනස්ස සම්භවතො ඉමිනා ච අපාදානසඤ්ඤා.

И здесь, хотя в таких выражениях, как «пусть удерживает ум от зла» (pāpā cittaṃ nivāraye), «удерживают от зла» (pāpā nivārenti), нет физического удаления, предваряемого телесным контактом, тем не менее, поскольку возможно удаление, предваряемое ментальным контактом (cittasaṃyoga), благодаря этому [правилу] также присваивается название «apādāna».


යත්ථ පන අපගමනක්‍රියං උපාත්තං අජ්ඣාහටං විසයං කත්වා පවත්තති, තං උපාත්තවිසයං. යථා – වලාහකා විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, කුසූලතො පචතීති. එත්ථ ච ‘‘වලාහකා නික්ඛම්ම, කුසූලතො අපනෙත්වා’’ති ච පුබ්බක්‍රියා අජ්ඣාහරීයති.

Там же, где действие удаления происходит путем привлечения подразумеваемой сферы, это называется «с подразумеваемой сферой» (upāttavisaya). Например: «из облака сверкает молния» (valāhakā vijjotate vijju), «варит из амбара» (kusūlato pacati). Здесь подразумеваются предшествующие действия: «выйдя из облака» (valāhakā nikkhamma), «взяв из амбара» (kusūlato apanetvā).


අනුමෙය්‍යවිසයං යථා – මාථුරා පාටලිපුත්තකෙහි අභිරූපා. එත්ථ හි කෙනචි ගුණෙන උක්කංසීයන්තීති අනුමෙය්‍යොව ක්‍රියාවිසෙසො. ඉධ පන දූරන්තිකාදිසුත්තෙ විභත්තග්ගහණෙන අපාදානසඤ්ඤා.

С выводимой сферой (anumeyyavisaya), например: «жители Матхуры красивее жителей Паталипутры» (māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpā). Здесь конкретное действие превосходства в каком-то качестве является лишь выводимым (anumeyya). В данном же случае название «apādāna» присваивается на основании употребления падежа в сутре о далеком, близком и т. д. (dūrantikādi-sutta).


වුත්තඤ්ච

И сказано:


‘‘නිද්දිට්ඨවිසයං කිඤ්චි, උපාත්තවිසයං තථා;

අනුමෙය්‍යවිසයඤ්චාති, අපාදානං තිධා මත’’න්ති.

«Одно — с указанной сферой, другое — с подразумеваемой сферой, и третье — с выводимой сферой; так apādāna считается тройственным».


තදෙව [Pg.158] චලාචලවසෙන දුවිධම්පි හොති.

Оно же бывает двух видов в зависимости от подвижности или неподвижности (calācala).


චලං යථා – ධාවතා හත්ථිම්හා පතිතො අඞ්කුසධාරී.

Подвижное (cala), например: «погонщик упал с бегущего слона» (dhāvatā hatthimhā patito aṅkusadhārī).


අචලං යථා – පබ්බතා ඔතරන්ති වනචරා.

Неподвижное (acala), например: «лесные жители спускаются с горы» (pabbatā otaranti vanacarā).


භයහෙතුම්හි – චොරා භයං ජායති, තණ්හාය ජායතී භයං, පාපතො උත්තසති, අක්ඛාතරි – උපජ්ඣායා සික්ඛං ගණ්හාති, ආචරියම්හා අධීතෙ, ආචරියතො සුණාති.

При источнике страха (bhayahetu): «от вора возникает страх» (corā bhayaṃ jāyati), «от вожделения рождается страх» (taṇhāya jāyatī bhayaṃ), «трепещет перед злом» (pāpato uttasati). При учителе (akkhātar): «принимает обучение от наставника» (upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti), «учится у учителя» (ācariyamhā adhīte), «слушает от учителя» (ācariyato suṇāti).


‘‘අපාදාන’’න්ති අධිකාරො.

Действует руководящее правило (adhikāra) «Apādāna».


309. ධාතුනාමානමුපසග්ගයොගාදීස්වපි ච.

309. А также при связи глагольных корней (dhātu) и имен (nāma) с приставками (upasagga) и т. д.


ධාතවො ච නාමානි ච ධාතුනාමානි, තෙසං අවිහිතලක්ඛණානං ධාතුනාමානං පයොගෙ, උපසග්ගයොගෙ ච ආදිසද්දෙන නිපාතයොගෙ ච තංයුත්තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති.

Корни и имена — это «dhātunāmāni». При употреблении этих корней и имен, чьи признаки не определены [в других правилах], при связи с приставками, а под словом «ādi» (и т. д.) — при связи с частицами (nipāta), связанная с ними падежная роль (kāraka) получает название «apādāna».


ධාතුප්පයොගෙ තාව – පරාජියොගෙ යො අසය්හො, පභූයොගෙ පභවො, ජනියොගෙ ජායමානස්ස පකති ච. යථා – බුද්ධස්මා පරාජෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා. හිමවතා පභවන්ති පඤ්ච මහානදියො, අනවතත්තම්හා මහාසරා පභවන්ති, අචිරවතියා පභවන්ති කුන්නදියො. කාමතො ජායතී සොකො, යස්මා සො ජායතෙ ගිනි, උරස්මා ජාතො පුත්තො, කම්මතො ජාතං ඉන්ද්‍රියං.

Прежде всего, при употреблении корней: при связи с корнем «parā-ji» (терпеть поражение) — то, что непереносимо (asayha); при связи с корнем «pa-bhū» (возникать, брать начало) — источник (pabhava); при связи с корнем «jan» (рождаться) — первопричина (pakati) рождающегося. Например: «иноверцы терпят поражение от Будды» (buddhasmā parājenti aññatitthiyā). «Из Гималаев берут начало пять великих рек» (himavatā pabhavanti pañca mahānadiyo), «из озера Анавататта берут начало великие озера» (anavatattamhā mahāsarā pabhavanti), «из реки Ачиравати берут начало малые реки» (aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo). «От вожделения рождается печаль» (kāmato jāyatī soko), «от чего рождается огонь» (yasmā so jāyate gini), «сын, рожденный из груди» (urasmā jāto putto), «орган чувств, рожденный от каммы» (kammato jātaṃ indriyaṃ).


නාමප්පයොගෙ අඤ්ඤත්ථිතරාදීහි යුත්තෙ – නාඤ්ඤත්‍ර දුක්ඛා සම්භොති, නාඤ්ඤං දුක්ඛා නිරුජ්ඣති, තතො අඤ්ඤෙන කම්මෙන, තතො ඉතරං, උභතො සුජාතො පුත්තො ඉච්චාදි.

При употреблении имен в связи со словами «añña» (другой), «itara» (иной) и т. д.: «не возникает ни из чего, кроме страдания» (nāññatra dukkhā sambhoti), «не прекращается ничего, кроме страдания» (nāññaṃ dukkhā nirujjhati), «помимо того другого действия» (tato aññena kammena), «иное, чем то» (tato itaraṃ), «сын, благородно рожденный с обеих сторон» (ubhato sujāto putto) и так далее.


උපසග්ගයුත්තෙසු [Pg.159] අපපරීහි වජ්ජනත්ථෙහි යොගෙ, මරියාදාභිවිධිඅත්ථෙ ආයොගෙ පතිනා පතිනිධිපතිදානත්ථෙන යොගෙ ච. යථා – අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, සාලං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො. තථා පරිපබ්බතා දෙවො වස්සති, පබ්බතං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො. මරියාදායං – ආපබ්බතා ඛෙත්තං. අභිවිධිම්හි – ආබ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, බ්‍රහ්මලොකං අභිබ්‍යාපෙත්වාති අත්ථො. පතිනිධිම්හි – බුද්ධස්මා පති සාරිපුත්තො ධම්මදෙසනාය ආලපති තෙමාසං. පතිදානෙ – ඝතමස්ස තෙලස්මා පති දදාති, කනකමස්ස හිරඤ්ඤස්මා පති දදාති.

При связи с приставками: при связи с «apa» и «pari» в значении исключения (vajjanattha); при связи с «ā» в значении предела (mariyādā) или охвата (abhividhi); при связи с «pati» в значении замещения (patinidhi) или обмена (patidāna). Например: «торговцы идут в обход зала» (apasālāya āyanti vāṇijā), что означает «минуя зал» (sālaṃ vajjetvā). Точно так же: «дождь идет вокруг горы» (paripabbatā devo vassati), что означает «минуя гору» (pabbataṃ vajjetvā). В значении предела: «поле простирается до горы» (āpabbatā khettaṃ). В значении охвата: «звук возносится вплоть до мира Брахмы» (ābrahmalokā saddo abbhuggacchati), что означает «охватывая мир Брахмы» (brahmalokaṃ abhibyāpetvā). В значении замещения: «вместо Будды Сарипутта проповедует Дхамму в течение трех месяцев» (buddhasmā pati sāriputto dhammadesanāya ālapati temāsaṃ). В значении обмена: «он дает ему топленое масло взамен кунжутного» (ghatamassa telasmā pati dadāti), «он дает ему золото взамен серебра» (kanakamassa hiraññasmā pati dadāti).


නිපාතයුත්තෙසු රිතෙ නානා විනාදීහි යොගෙ – රිතෙ සද්ධම්මා කුතො සුඛං ලභති. තෙ භික්ඛූ නානාකුලා පබ්බජිතා. විනා සද්ධම්මා නත්ථඤ්ඤො කොචි නාථො ලොකෙ විජ්ජති. අරියෙහි පුථගෙවායං ජනො, යාව බ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති.

При связи с частицами: при связи со словами «rite» (без, кроме), «nānā» (различный, отдельно), «vinā» (без) и т. д.: «без Истинной Дхаммы откуда обрести счастье?» (rite saddhammā kuto sukhaṃ labhati). «Те монахи ушли в бездомность из разных семей» (te bhikkhū nānākulā pabbajitā). «Без Истинной Дхаммы нет иного прибежища в мире» (vinā saddhammā natthañño koci nātho loke vijjati). «Этот человек отдельно от благородных» (ariyehi puthagevāyaṃ jano), «звук возносится до самого мира Брахмы» (yāva brahmalokā saddo abbhuggacchati).


අපිග්ගහණෙන කම්මාපාදානකාරකමජ්ඣෙපි පඤ්චමී කාලද්ධානෙහි, පක්ඛස්මා විජ්ඣති මිගං ලුද්දකො, ඉතො පක්ඛස්මා මිගං විජ්ඣතීති වුත්තං හොති. එවං මාසස්මා භුඤ්ජති භොජනං, කොසා විජ්ඣති කුඤ්ජරං.

Благодаря использованию слова «api» (также) пятый падеж (аблатив) употребляется также для обозначения времени и расстояния между объектом (kamma) и исходной точкой (apādāna): «охотник стреляет в оленя через половину месяца» (pakkhasmā vijjhati migaṃ luddako), что означает «он стреляет в оленя по прошествии половины месяца от этого момента» (ito pakkhasmā migaṃ vijjhatīti vuttaṃ hoti). Точно так же: «ест пищу раз в месяц» (māsasmā bhuñjati bhojanaṃ), «поражает слона с расстояния в одну косу» (kosā vijjhati kuñjaraṃ).


චසද්දග්ගහණෙන පභුත්‍යාදිඅත්ථෙ, තදත්ථප්පයොගෙ ච – යතොහං භගිනි අරියාය ජාතියා ජාතො, යතො සරාමි අත්තානං, යතො පත්තොස්මි විඤ්ඤුතං, යත්වාධිකරණමෙනං, යතො පභුති, යතො පට්ඨාය, තතො පට්ඨාය ඉච්චාදි.

Благодаря использованию слова «ca» (и) [аблатив употребляется] в значении «начиная с» (pabhuti) и т. д., а также при употреблении слов с этим значением: «с тех пор как я, сестра, родился в благородном рождении» (yatohaṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto), «с тех пор как я помню себя» (yato sarāmi attānaṃ), «с тех пор как я достиг зрелости» (yato pattosmi viññutaṃ), «по какой причине это» (yatvādhikaraṇamenaṃ), «начиная с которого» (yato pabhuti), «начиная с которого» (yato paṭṭhāya), «начиная с того времени» (tato paṭṭhāya) и так далее.


310. රක්ඛණත්ථානමිච්ඡිතං[Pg.160].

310. Желаемое [для защиты] при глаголах со значением защиты (rakkhaṇattha).


රක්ඛණත්ථානං ධාතූනං පයොගෙ යං ඉච්ඡිතං, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති, චකාරාධිකාරතො අනිච්ඡිතඤ්ච. රක්ඛණඤ්චෙත්ථ නිවාරණං, තායනඤ්ච. කාකෙ රක්ඛන්ති තණ්ඩුලා, යවා පටිසෙධෙන්ති ගාවො.

При употреблении глагольных корней со значением защиты то, что желательно [защитить], получает название «apādāna», а в силу руководящего правила со словом «ca» — также и нежелательное. Защита (rakkhaṇa) здесь означает предотвращение (nivāraṇa) и оберегание (tāyana). «Оберегают рис от ворон» (kāke rakkhanti taṇḍulā), «удерживают коров от ячменя» (yavā paṭisedhenti gāvo).


අනිච්ඡිතං යථා – පාපා චිත්තං නිවාරයෙ, පාපානිවාරෙන්ති, රාජතො වා චොරතො වා අග්ගිතො වා උදකතො වා නානාභයතො වා නානාරොගතො වා නානාඋපද්දවතො වා ආරක්ඛං ගණ්හන්තු.

Нежелательное, например: «пусть удерживает ум от зла» (pāpā cittaṃ nivāraye), «удерживают от зла» (pāpā nivārenti), «пусть они обеспечат защиту от царя, или от вора, или от огня, или от воды, или от различных опасностей, или от различных болезней, или от различных несчастий» (rājato vā corato vā aggito vā udakato vā nānābhayato vā nānārogato vā nānāupaddavato vā ārakkhaṃ gaṇhantu).


‘‘ඉච්ඡිත’’මිති වත්තතෙ.

Продолжает действовать слово «желаемое» (icchita).


311. යෙන වා’දස්සනං.

311. Или [то лицо], от которого желают скрыться (yena adassanam icchitaṃ).


යෙන අදස්සනමිච්ඡිතං අන්තරධායන්තෙන, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති වා, අන්තරධානෙවායං. උපජ්ඣායා අන්තරධායති සිස්සො, නිලීයතීති අත්ථො. මාතාපිතූහි අන්තරධායති පුත්තො.

То лицо, от которого скрывающийся желает остаться невидимым, факультативно (vā) получает название «apādāna»; это правило применяется именно при исчезновении (antaradhāna). «Ученик скрывается от наставника» (upajjhāyā antaradhāyati sisso), что означает «прячется» (nilīyati). «Сын скрывается от родителей» (mātāpitūhi antaradhāyati putto).


වාති කිං? ජෙතවනෙ අන්තරහිතො. යෙනාති කිං? යක්ඛො තත්ථෙව අන්තරධායති.

Для чего нужно «vā» (факультативно)? «Исчез в роще Джета» (Jetavane antarahito). Для чего нужно «yena» (от которого)? «Яккха исчез прямо там» (yakkho tattheva antaradhāyati).


312. දූරන්තිකද්ධකාලනිම්මානත්වාලොපදිසායොගවිභත්තාරප්පයොග සුද්ධප්පමොචන හෙතු විවිත්තප්පමාණ පුබ්බයොග බන්ධන ගුණවචන පඤ්හ කථනථොකාකත්තූසු ච.

312. А также при далеком, близком, измерении расстояния, измерении времени, опущении суффикса -tvā, связи со странами света, разделении, воздержании, очищении, освобождении, причине, уединении, мере, предшествовании, связывании, качественном слове, вопросе, рассказе, малом количестве и не-деятеле.


දූරත්ථෙ, අන්තිකත්ථෙ, අද්ධනිම්මානෙ, කාලනිම්මානෙ, ත්වාලොපෙ, දිසායොගෙ, විභත්තෙ, ආරතිප්පයොගෙ, සුද්ධත්ථප්පයොගෙ, පමොචනත්ථප්පයොගෙ, හෙත්වත්ථෙ, විවිත්තත්ථප්පයොගෙ, පමාණත්ථෙ, පුබ්බයොගෙ, බන්ධනත්ථප්පයොගෙ, ගුණවචනෙ[Pg.161], පඤ්හෙ, කථනෙ, ථොකත්ථෙ, අකත්තරි ච යදවධිභූතං, හෙතුකම්මාදිභූතඤ්ච, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති, චසද්දෙන යථායොගං දුතියා, තතියා, ඡට්ඨී ච.

То, что служит пределом (avadhi), причиной, объектом и т. д. в значении далекого (dūrattha), близкого (antikattha), измерения расстояния (addhanimmāna), измерения времени (kālanimmāna), опущения суффикса -tvā (tvālope), связи со странами света (disāyoga), разделения (vibhatta), воздержания (ārati), очищения (suddhattha), освобождения (pamocanattha), причины (hetu), уединения (vivittattha), меры (pamāṇa), предшествования (pubbayoga), связывания (bandhanattha), качественного слова (guṇavacana), вопроса (pañha), рассказа (kathana), малого количества (thokattha) и не-деятеля (akattar) — эта падежная роль получает название «apādāna». Благодаря слову «ca» (и) по обстоятельствам могут также употребляться второй (dutiyā), третий (tatiyā) и шестой (chaṭṭhī) падежи.


එත්ථ ච දූරන්තිකඤ්ච දූරන්තිකත්ථඤ්චාති දූරන්තිකන්ති සරූපෙකසෙසං කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, තෙන දූරන්තිකත්ථප්පයොගෙ, තදත්ථෙ ච අපාදානසඤ්ඤො හොති.

И здесь следует понимать, что слово «dūrantika» употреблено как одноостаточное сложение (sarūpekasesa), означающее «далекое и близкое, а также слова со значением далекого и близкого»; поэтому при употреблении слов со значением далекого и близкого, а также в самих этих значениях присваивается название «apādāna».


දූරත්ථප්පයොගෙ තාව – කීවදූරො ඉතො නළකාරගාමො, තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති, ගාමතො නාතිදූරෙ. ආරකා තෙ මොඝපුරිසා ඉමස්මා ධම්මවිනයා, ආරකා තෙහි භගවා. දූරත්ථෙ – දූරතොව නමස්සන්ති, අද්දස දූරතොව ආගච්ඡන්තං.

Прежде всего, при употреблении слов со значением далекого: «как далеко отсюда деревня тростников?» (kīvadūro ito naḷakāragāmo), «говорят, что это воистину еще дальше» (tato have dūrataraṃ vadanti), «не слишком далеко от деревни» (gāmato nātidūre). «Далеки эти пустые люди от этой Дхаммы и Винаи» (ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā), «далек от них Благословенный» (ārakā tehi bhagavā). В значении далекого: «кланяются издалека» (dūratova namassanti), «увидел идущего издалека» (addasa dūratova āgacchantaṃ).


අන්තිකත්ථප්පයොගෙ – අන්තිකං ගාමා, ආසන්නං ගාමා, සමීපං ගාමා, ගාමස්ස සමීපන්ති අත්ථො.

При употреблении слов со значением близкого: «вблизи деревни» (antikaṃ gāmā), «около деревни» (āsannaṃ gāmā), «вблизи деревни» (samīpaṃ gāmā), что означает «рядом с деревней» (gāmassa samīpa).


දුතියා, තතියා ච, දූරං ගාමං ආගතො, දූරෙන ගාමෙන ආගතො, දූරතො ගාමා ආගතොති අත්ථො. දූරං ගාමෙන වා. අන්තිකං ගාමං ආගතො, අන්තිකං ගාමෙන වා, ආසන්නං ගාමං, ආසන්නං ගාමෙන වා ඉච්චාදි.

Также второй и третий падежи: «пришел в далекую деревню» (dūraṃ gāmaṃ āgato), «пришел дальней дорогой от деревни» (dūrena gāmena āgato), что означает «пришел издалека от деревни» (dūrato gāmā āgato). Или «далеко от деревни» (dūraṃ gāmena). «Пришел вблизи деревни» (antikaṃ gāmaṃ āgato), или «вблизи деревни» (antikaṃ gāmena), «около деревни» (āsannaṃ gāmaṃ), или «около деревни» (āsannaṃ gāmena) и так далее.


අද්ධකාලනිම්මානෙ නිම්මානං නාම පරිමාණං, තස්මිං ගම්‍යමානෙ – ඉතො මථුරාය චතූසු යොජනෙසු සඞ්කස්සං, රාජගහතො පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්ථකෙ සාවත්ථි.

При измерении расстояния и времени (addhakālanimmāna) «nimmāna» означает меру (parimāṇa). Когда это подразумевается: «отсюда, в четырех йоджанах от Матхуры, находится Санкасса» (ito mathurāya catūsu yojanesu saṅkassaṃ), «в сорока пяти йоджанах от Раджагахи находится Саваттхи» (rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi).


කාලනිම්මානෙ – ඉතො එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ විපස්සී භගවා ලොකෙ උදපාදි, ඉතො වස්සසහස්සච්චයෙන බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති.

При измерении времени: «девяносто один каппа назад от этого момента Благословенный Випасси явился в мире» (ito ekanavutikappamatthake vipassī bhagavā loke udapādi), «через тысячу лет от этого момента Будда явится в мире» (ito vassasahassaccayena buddho loke uppajjissati).


ත්වාපච්චයන්තස්ස ලොපො නාම තදත්ථසම්භවෙපි අවිජ්ජමානතා, තස්මිං ත්වාලොපෙ කම්මාධිකරණෙසු – පාසාදා සඞ්කමෙය්‍ය, පාසාදං අභිරුහිත්වා සඞ්කමෙය්‍යාති අත්ථො[Pg.162]. තථා හත්ථික්ඛන්ධා සඞ්කමෙය්‍ය, අභිධම්මා පුච්ඡන්ති, අභිධම්මං සුත්වා වා, අභිධම්මා කථයන්ති, අභිධම්මං පඨිත්වා වා, ආසනා වුට්ඨහෙය්‍ය, ආසනෙ නිසීදිත්වා වා.

Опущение суффикса -tvā (tvā-lopa) означает его отсутствие, даже когда его значение присутствует. При таком опущении суффикса -tvā в отношении объекта (kamma) или места (adhikaraṇa): «пусть перейдет со дворца» (pāsādā saṅkameyya), что означает «поднявшись на дворец, пусть перейдет» (pāsādaṃ abhiruhitvā saṅkameyya). Точно так же: «пусть перейдет со спины слона» (hatthikkhandhā saṅkameyya); «спрашивают по Абхидхамме» (abhidhammā pucchanti), то есть «услышав Абхидхамму» (abhidhammaṃ sutvā); «говорят по Абхидхамме» (abhidhammā kathayanti), то есть «изучив Абхидхамму» (abhidhammaṃ paṭhitvā); «пусть встанет с сиденья» (āsanā vuṭṭhaheyya), то есть «посидев на сиденье» (āsane nisīditvā).


දිසත්ථවාචීහි යොගෙ, දිසත්ථෙ ච – ඉතො සා පුරිමා දිසා, ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා, ඉතො සා පච්ඡිමා දිසා, ඉතො සා උත්තරා දිසා, අවීචිතො උපරිභවග්ගා, උද්ධං පාදතලා, අධො කෙසමත්ථකා ඉච්චාදි. දිසත්ථෙ – පුරත්ථිමතො දක්ඛිණතොතිආදි. එත්ථ පන සත්තමියත්ථෙ තොපච්චයොපි භවිස්සති.

При связи со словами, выражающими направление (страны света), и в значении направления: «отсюда — то восточное направление» (ito sā purimā disā), «отсюда — то южное направление» (ito sā dakkhiṇā disā), «отсюда — то западное направление» (ito sā pacchimā disā), «отсюда — то северное направление» (ito sā uttarā disā), «от Авичи вверх до вершины бытия» (avīcito uparibhavaggā), «вверх от подошв ног» (uddhaṃ pādatalā), «вниз от макушки волос» (adho kesamatthakā) и так далее. В значении направления: «с востока» (puratthimato), «с юга» (dakkhiṇato) и т. д. Здесь же в значении местного падежа также будет употребляться суффикс -to.


විභත්තං නාම සයං විභත්තස්සෙව තදඤ්ඤතො ගුණෙන විභජනං, තස්මිං විභත්තෙ – යතො පණීතතරො වා විසිට්ඨතරො වා නත්ථි, අත්තදන්තො තතො වරං. කිඤ්චාපි දානතො සීලමෙව වරං, තතො මයා සුතා අස්සුතමෙව බහුතරං, සීලමෙව සුතා සෙය්‍යො. ඡට්ඨී ච, ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩානං පවරං යදිදං සුගතවිනයො.

Разделение (vibhatta) — это выделение самого разделяемого из другого на основании какого-либо качества. При таком разделении: «то, превосходнее или отличнее чего нет ничего» (yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi), «укротивший себя лучше того» (attadanto tato varaṃ). «Хотя нравственность лучше даяния» (kiñcāpi dānato sīlameva varaṃ), «из этого неуслышанное мной гораздо больше услышанного» (tato mayā sutā assutameva bahutaraṃ), «нравственность лучше учености» (sīlameva sutā seyyo). Также употребляется шестой падеж (chaṭṭhī): «лучшее из девяноста шести сект — это Учение и Дисциплина Сугаты» (channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayo).


ආරතිප්පයොගො නාම විරමණත්ථසද්දප්පයොගො. තත්ථ – අසද්ධම්මා ආරති, විරති පාපා, පාණාතිපාතා වෙරමණී, අදින්නාදානා පටිවිරතො, අප්පටිවිරතො මුසාවාදා.

Воздержание (āratippayoga) — это употребление слов со значением воздержания. В этом случае: «воздержание от ложного учения» (asaddhammā ārati), «отвращение от зла» (virati pāpā), «воздержание от лишения жизни» (pāṇātipātā veramaṇī), «воздерживающийся от взятия неданного» (adinnādānā paṭivirato), «не воздерживающийся от лжи» (appaṭivirato musāvādā).


සුද්ධත්ථප්පයොගෙ – ලොභනීයෙහි ධම්මෙහි සුද්ධො අසංසට්ඨො, මාතිතො ච පිතිතො ච සුද්ධො අනුපක්කුට්ඨො අගරහිතො.

При употреблении в значении очищения (suddhattha): «чистый, не смешанный с вещами, вызывающими алчность» (lobhanīyehi dhammehi suddho asaṃsaṭṭho), «чистый со стороны матери и со стороны отца, безупречный, безукоризненный» (mātito ca pitito ca suddho anupakkuṭṭho agarahito).


පමොචනත්ථප්පයොගෙ [Pg.163]– පරිමුත්තො දුක්ඛස්මාති වදාමි, මුත්තො මාරබන්ධනා, න තෙ මුච්චන්ති මච්චුනා, මුත්තොහං සබ්බපාසෙහි.

При употреблении в значении освобождения (pamocanattha): «я говорю: полностью освободился от страдания» (parimutto dukkhasmāti vadāmi), «освобожденный от оков Мары» (mutto mārabandhanā), «они не освобождаются от смерти» (na te muccanti maccunā), «я освобожден от всех сетей» (muttohaṃ sabbapāsehi).


හෙත්වත්ථෙ, සරූපෙකසෙසස්ස ගහිතත්තා හෙත්වත්ථප්පයොගෙ ච සබ්බනාමතො – කස්මා නු තුම්හං දහරා න මීයරෙ, කස්මා ඉධෙව මරණං භවිස්සති, කස්මා හෙතුනා, යස්මා ච කම්මානි කරොන්ති, යස්මා තිහ භික්ඛවෙ, තස්මා තිහ භික්ඛවෙ එවං සික්ඛිතබ්බං, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණ, යස්මා කාරණා, තස්මා කාරණා, කිං කාරණා. දුතියා, ඡට්ඨී ච, කිං කාරණං, තං කිස්ස හෙතු, කිස්ස තුම්හෙ කිලමථ.

В значении причины (hetvatthe), из-за принятия формы sarūpekasesa (одноостаточного эллипсиса сходных форм) и при употреблении в значении причины от всех местоимений: «Почему же (kasmā) твои юноши не умирают?», «Почему (kasmā) именно здесь наступит смерть?», «По какой причине (kasmā hetunā)?», «И из-за какого (yasmā) действия они совершают?», «Поскольку же (yasmā tiha), о монахи, постольку же (tasmā tiha), о монахи, так следует тренироваться», «Поэтому (tasmā) я Будда, о брахман», «По какой причине (yasmā kāraṇā)», «По той причине (tasmā kāraṇā)», «По какой причине (kiṃ kāraṇā)?». Также во втором (винительном) и шестом (родительном) падежах: «По какой причине (kiṃ kāraṇaṃ)?», «По какой причине это (taṃ kissa hetu)?», «Отчего (kissa) вы утомляетесь?».


කෙන හෙතුනා, කෙන කාරණෙන, යෙන මිධෙකච්චෙ සත්තා, තෙන නිමිත්තෙන, තෙන වුත්තමිච්චාදීසු ‘‘හෙත්වත්ථෙ චා’’ති තතියා.

В таких выражениях, как «По какой причине (kena hetunā)?», «По какому поводу (kena kāraṇena)?», «По какой причине (yena) некоторые существа здесь...», «По тому признаку (tena nimittena)», «Поэтому сказано (tena vuttaṃ)» и т. д., употребляется третий падеж (tatiyā) согласно правилу «hetvatthe ca» (и в значении причины).


විවිත්තං නාම විවෙචනං, තදත්ථප්පයොගෙ – විවිත්තො පාපකා ධම්මා, විවිච්චෙව කාමෙහි, විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි.

«Обособленный» (vivitta) означает отделение. При употреблении в этом значении: «обособленный от злых качеств (vivitto pāpakā dhammā)», «обособившись от чувственных удовольствий (vivicceva kāmehi)», «обособившись от неблагих качеств (vivicca akusalehi dhammehi)».


පමාණත්ථෙ තතියා ච, ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච යොජනං, ගම්භීරතො ච පුථුලතො ච යොජනං චන්දභාගාය පරිමාණං, පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතපරිමාණො මජ්ඣිමපදෙසො.

В значении меры (pamāṇatthe) употребляется также третий падеж: «йоджана в длину (āyāmato) и в ширину (vitthārato)», «йоджана в глубину (gambhīrato) и в ширину (puthulato) — мера реки Чандабхага», «Срединная страна размером в девятьсот йоджан в окружности (parikkhepato)».


දීඝසො නව විදත්ථියො සුගතවිදත්ථියා පමාණිකා කාරෙතබ්බා.

«В длину (dīghaso) хижина должна быть сделана размером в девять пядей по пяди Сугаты».


එත්ථ ච ‘‘ස්මාහිස්මිංන’’මිච්චාදිතො ‘‘ස්මා’’ති ච ‘‘සො, වා’’ති ච වත්තමානෙ

И здесь, при наличии влияния правил, начиная с «smāhismiṃnaṃ...», а также «smā», «so» и «vā»,


313. දීඝොරෙහි[Pg.164].

313. после слов «dīgha» (длинный) и «ora» (ближний).


දීඝ ඔරඉච්චෙතෙති ස්මාවචනස්ස සොආදෙසො හොති වා.

После слов «dīgha» и «ora» окончание пятого падежа (smā) необязательно заменяется на «so».


දීඝසො, දීඝම්හා වා, [ඔරසො, ඔරම්හා වා] තතියා ච, යොජනං ආයාමෙන, යොජනං විත්ථාරෙන, යොජනං උබ්බෙධෙන සාසපරාසි.

«Dīghaso» (в длину) или «dīghamhā»; [«oraso» или «oramhā»]. А также в третьем падеже: «йоджана в длину (āyāmena)», «йоджана в ширину (vitthārena)», «куча горчичных зерен высотой (ubbedhena) в одну йоджану».


පඨමත්ථවාචකෙන පුබ්බසද්දෙන යොගො පුබ්බයොගො, එත්ථ ච පුබ්බග්ගහණං අදිසත්ථවුත්තිනො පුබ්බාදිග්ගහණස්සුපලක්ඛණන්ති දට්ඨබ්බං, තෙන පරාදියොගෙපි. යථා – පුබ්බෙව මෙ භික්ඛවෙ සම්බොධා, ඉතො පුබ්බෙනාහොසි, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා, තතො අපරෙන සමයෙන, තතො උත්තරිම්පි ඉච්චාදි.

Связь со словом «pubba» (прежде, до), выражающим первичное значение, называется «pubbayogo». И здесь следует понимать, что упоминание слова «pubba» указывает на группу слов, начинающихся с «pubba» (pubbādi), имеющих значение направления и т. д. Поэтому это правило применяется также при связи со словами «para» (после, за) и другими. Например: «Еще до (pubbeva) моего пробуждения, о монахи», «до этого времени (ito pubbe) было», «за тем (tato paraṃ) — пограничные земли», «после (parā) корней и основ — суффиксы», «спустя некоторое время после этого (tato aparena samayena)», «даже к северу от того (tato uttarimpi)» и т. д.


බන්ධනත්ථප්පයොගෙ බන්ධනහෙතුම්හි ඉණෙ පඤ්චමී, තතියා ච හොති, සතස්මා බද්ධො නරො රඤ්ඤා, සතෙන වා බද්ධො නරො.

При употреблении в значении связывания (bandhanattha) в отношении долга, являющегося причиной связывания, употребляется пятый или третий падеж: «человек связан царем из-за ста монет (satasmā)» или «человек связан из-за ста монет (satena)».


ඵලසාධනහෙතුභූතස්ස ගුණස්ස වචනං ගුණවචනං, තස්මිං ගුණවචනෙ පඤ්චමී, තතියා ච, ඉස්සරියා ජනං රක්ඛති රාජා, ඉස්සරියෙන වා, සීලතො නං පසංසන්ති, සීලෙන වා, පඤ්ඤාය විමුත්තිමනො ඉච්චාදි.

Слово, выражающее качество, которое служит причиной достижения результата, называется «guṇavacana» (качественное слово). С этим качественным словом употребляется пятый или третий падеж: «царь защищает людей благодаря своему могуществу (issariyā)» или «благодаря могуществу (issariyena)», «его хвалят за нравственность (sīlato)» или «за нравственность (sīlena)», «освобожденный умом благодаря мудрости (paññāya)» и т. д.


පඤ්හකථනෙසු – කුතොසි ත්වං, කුතො භවං, පාටලිපුත්තතො. එත්ථ ච කථනං නාම විස්සජ්ජනං.

При ответах на вопросы: «Откуда (kuto) ты?», «Откуда почтенный?», «Из Паталипутры (pāṭaliputtato)». И здесь «ответ» (kathana) означает разъяснение (vissajjana).


ථොකත්ථෙ අසත්වවචනෙ කරණෙ තතියා ච, ථොකා මුච්චති, ථොකෙන මුච්චති වා, අප්පමත්තකා මුච්චති, අප්පමත්තකෙන වා, කිච්ඡා මුච්චති, කිච්ඡෙන වා.

В значении «мало» (thokatthe), когда оно не выражает субстанцию (asatvavacane), в качестве орудия (karaṇe) употребляется также третий падеж наряду с пятым: «освобождается с трудом или за малую цену (thokā)» или «освобождается с трудом (thokena)», «освобождается за ничтожную плату (appamattakā)» или «за ничтожную плату (appamattakena)», «освобождается с трудом (kicchā)» или «с трудом (kicchena)».


අකත්තරි [Pg.165] අකාරකෙ ඤාපකහෙතුම්හි – කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා උස්සන්නත්තා විපුලත්තා උප්පන්නං හොති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ, න තාවිදං නාමරූපං අහෙතුකං සබ්බත්ථ සබ්බදා සබ්බෙසඤ්ච එකසදිසභාවාපත්තිතො.

При указании на познавательную причину (ñāpakahetu), которая не является деятелем (akattari) и не является каракой (akārake): «Сознание глаза возникает из-за совершения (katattā), накопления (upacitattā), преобладания (ussannattā) и изобилия (vipulattā) каммы», «это имя-и-форма (nāmarūpa) не является беспричинным, поскольку повсюду, всегда и у всех не возникает одинакового состояния (ekasadisabhāvāpattito)».


හුත්වා අභාවතො නිච්චා, උදයබ්බයපීළනා;

දුක්ඛා අවසවත්තිත්තා, අනත්තාති තිලක්ඛණං.

«Непостоянны (aniccā) — из-за отсутствия после того, как они возникли; страдательны (dukkhā) — из-за угнетения возникновением и исчезновением; безличны (anattā) — из-за неподвластности воле» — таковы три характеристики.


‘‘පඤ්චමී’’ති වත්තතෙ.

Слово «pañcamī» (пятый падеж) продолжается из предыдущего правила.


314. කාරණත්ථෙ ච.

314. «И в значении причины (kāraṇatthe ca)».


කරොති අත්තනො ඵලන්ති කාරණං, කාරකහෙතු [ජනකහෙතු], තස්මිං කාරණත්ථෙ ච පඤ්චමීවිභත්ති හොති, විකප්පෙනායං, හෙත්වත්ථෙ තතියාය ච විහිතත්තා, අනනුබොධා අප්පටිවෙධා චතුන්නං අරියසච්චානං යථාභූතං අදස්සනා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං, අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො, විඤ්ඤාණනිරොධා ඉච්චාදි.

«То, что производит свой плод, есть причина (kāraṇa)» — то есть производящая причина (kārakahetu / janakahetu). В этом значении причины также употребляется окончание пятого падежа (pañcamīvibhatti). Это употребление является факультативным, поскольку в значении причины предписан также третий падеж. «Из-за непонимания (ananubodhā), из-за непроникновения (appaṭivedhā), из-за невидения четырех благородных истин как они есть, так долго мы блуждали и скитались в сансаре», «из-за невежества как условия (avijjāpaccayā) возникают обусловливающие силы», «из-за обусловливающих сил как условия (saṅkhārapaccayā) возникает сознание», «но с полным угасанием и прекращением невежества прекращаются обусловливающие силы (saṅkhāranirodho)», «с прекращением обусловливающих сил прекращается сознание (viññāṇanirodho)», «с прекращением сознания...» и т. д.


කස්මිං අත්ථෙ ඡට්ඨී?

В каком значении употребляется шестой падеж (chaṭṭhī)?


315. සාමිස්මිං ඡට්ඨී.

315. «Шестой падеж употребляется в значении владельца (sāmismiṃ)».


කො ච සාමී?

И кто такой владелец (sāmī)?


316. යස්ස වා පරිග්ගහො තං සාමී.

316. Или тот, чьим является владение (pariggaho), есть владелец (sāmī).


පරිග්ගය්හතීති පරිග්ගහො, යො යස්ස පරිග්ගහො ආයත්තො සම්බන්ධී, තං පති සො අත්ථො සාමිසඤ්ඤො හොති. වාග්ගහණෙන සාමිතබ්බ රුජාදියොගෙපි.

«То, что присваивается, есть владение (pariggaho)». То, что является чьим-то владением, зависимым или связанным с кем-то, по отношению к нему этот объект называется «владением» (sāmisañña). Благодаря использованию слова «vā» (или) шестой падеж употребляется также при связи со словами, выражающими долженствование (tabba), болезнь (rujā) и т. д.


එත්ථ [Pg.166] ච ක්‍රියාභිසම්බන්ධාභාවා න කාරකතා සම්භවති. සාමිභාවො හි ක්‍රියාකාරකභාවස්ස ඵලභාවෙන ගහිතො, තථා හි ‘‘රඤ්ඤො පුරිසො’’ති වුත්තෙ යස්මා රාජා දදාති, පුරිසො ච පතිග්ගණ්හාති, තස්මා ‘‘රාජපුරිසො’’ති විඤ්ඤායති. එවං යො යස්ස ආයත්තො සෙවකාදිභාවෙන වා භණ්ඩභාවෙන වා සමීප සමූහාවයවවිකාර කාරියඅවත්ථා ජාති ගුණ ක්‍රියාදිවසෙන වා, තස්ස සබ්බස්සාපි සො සම්බන්ධාධාරභූතො විසෙසනට්ඨානී ආගමීවසෙන තිවිධොපි අත්ථො සාමී නාමාති ගහෙතබ්බො.

И здесь, из-за отсутствия прямой связи с действием (kriyā), отношение караки (kārakatā) невозможно. Ведь отношение владения (sāmibhāvo) воспринимается как результат отношения между действием и каракой. Так, когда говорят «человек царя» (rañño puriso), поскольку царь дает, а человек принимает, то под этим понимается «царский человек» (rājapuriso). Таким образом, то, что зависит от кого-то в качестве слуги и т. д., или в качестве имущества, или в силу близости, группы, части, видоизменения, следствия, состояния, рода, качества, действия и т. д. — для всего этого отношение владения, служащее основой связи и выступающее в роли определения, следует понимать как «владелец» (sāmī) в трех его аспектах в зависимости от его происхождения.


වුත්තඤ්ච

И сказано:


‘‘ක්‍රියාකාරකසඤ්ජාතො,අස්සෙදං භාවහෙතුකො;

සම්බන්ධො නාම සො අත්ථො,තත්ථ ඡට්ඨී විධීයතෙ.

«Отношение, возникающее из действия и караки и являющееся причиной состояния "это принадлежит ему", называется связью (sambandho); в этом значении предписывается шестой падеж.


පාරතන්ත්‍යඤ්හි සම්බන්ධො,තත්ථ ඡට්ඨී භවෙතිතො;

උපාධිට්ඨානා ගමිතො,න විසෙස්‍යාදිතො තිතො’’ති.

Ибо связь — это зависимость, в этом значении употребляется шестой падеж; она понимается из обусловливающего фактора, а не из самого определяемого слова и т. д.»


විසෙසනතො තාව – රඤ්ඤො පුරිසොති, එත්ථ ච රාජා පුරිසං අඤ්ඤසාමිතො විසෙසෙති නිවත්තෙතීති විසෙසනං, පුරිසො තෙන විසෙසීයතීති විසෙසිතබ්බො, එවං සබ්බත්ථ විසෙසිතබ්බයොගෙ විසෙසනතොව ඡට්ඨී.

Прежде всего, в качестве определения: «человек царя» (rañño puriso). Здесь «царь» (rājā) выделяет человека среди других владельцев и исключает их, поэтому он является определением (visesana), а «человек» (puriso) определяется им, поэтому он является определяемым (visesitabbo). Таким образом, везде при связи с определяемым шестой падеж употребляется именно в качестве определения.


භණ්ඩෙන සම්බන්ධෙ – පහූතං මෙ ධනං සක්ක, එතස්ස පටිවීසො, භික්ඛුස්ස පත්තචීවරං.

При связи с имуществом (bhaṇḍena): «у меня много богатства (me dhanaṃ), о Сакка», «доля этого (etassa paṭivīso)», «чаша и роба монаха (bhikkhussa pattacīvaraṃ)».


සමීපසම්බන්ධෙ – අම්බවනස්ස අවිදූරෙ, නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙ.

При связи по близости (samīpasambandhe): «недалеко от манговой рощи (ambavanassa avidūre)», «в самой близости от ниббаны (nibbānasseva santike)».


සමූහසම්බන්ධෙ [Pg.167]– සුවණ්ණස්ස රාසි, භික්ඛූනං සමූහො.

При связи по группе (samūhasambandhe): «куча золота (suvaṇṇassa rāsi)», «собрание монахов (bhikkhūnaṃ samūho)».


අවයවසම්බන්ධෙ – මනුස්සස්සෙව තෙ සීසං, රුක්ඛස්ස සාඛා.

При связи по части целого (avayavasambandhe): «твоя голова подобна человеческой (manussasseva te sīsaṃ)», «ветвь дерева (rukkhassa sākhā)».


විකාරසම්බන්ධෙ – සුවණ්ණස්ස විකති, භට්ඨධඤ්ඤානං සත්තු.

При связи по видоизменению (vikārasambandhe): «изделие из золота (suvaṇṇassa vikati)», «мука из жареного зерна (bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu)».


කාරියසම්බන්ධෙ – යවස්ස අඞ්කුරො, මෙඝස්ස සද්දො, පුත්තාපි තස්ස බහවො, කම්මානං ඵලං විපාකො.

При связи по следствию (kāriyasambandhe): «росток ячменя (yavassa aṅkuro)», «звук облака (meghassa saddo)», «у него также много сыновей (puttāpi tassa bahavo)», «плод и созревание поступков (kammānaṃ phalaṃ vipāko)».


අවත්ථාසම්බන්ධෙ – ඛන්ධානං පාතුභාවො, ඛන්ධානං ජරා, ඛන්ධානං භෙදො.

При связи по состоянию (avatthāsambandhe): «проявление совокупностей (khandhānaṃ pātubhāvo)», «старение совокупностей (khandhānaṃ jarā)», «распад совокупностей (khandhānaṃ bhedo)».


ජාතිසම්බන්ධෙ – මනුස්සස්ස භාවො, මනුස්සානං ජාති.

При связи по роду (jātisambandhe): «человеческая природа (manussassa bhāvo)», «рождение людей (manussānaṃ jāti)».


ගුණසම්බන්ධෙ – සුවණ්ණස්ස වණ්ණො, වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්ස, බුද්ධස්ස ගුණඝොසො, පුප්ඵානං ගන්ධො, ඵලානං රසො, චිත්තස්ස ඵුසනා, සිප්පිකානං සතං නත්ථි, තිලානං මුට්ඨි, තෙසං සමායොගො, සන්ධිනො විමොක්ඛො, තථාගතස්ස පඤ්ඤාපාරමිං ආරබ්භ, පුබ්බචරියං වා, සුඛං තෙ, දුක්ඛං තෙ, චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි, පඤ්ඤාය පටුභාවො, රූපස්ස ලහුතා, රූපස්ස මුදුතා, රූපස්ස උපචයො.

При связи по качеству (guṇasambandhe): «цвет золота (suvaṇṇassa vaṇṇo)», «пусть не увянет сияние Татхагаты (vaṇṇo... tathāgatassa)», «провозглашение качеств Будды (buddhassa guṇaghoso)», «запах цветов (pupphānaṃ gandho)», «вкус плодов (phalānaṃ raso)», «касание ума (cittassa phusanā)», «у ремесленников нет и сотни (sippikānaṃ sataṃ natthi)», «горсть кунжута (tilānaṃ muṭṭhi)», «их соединение (tesaṃ samāyogo)», «освобождение от уз (sandhino vimokkho)», «относительно совершенства мудрости Татхагаты (tathāgatassa paññāpāramiṃ) или его прежнего поведения», «счастья тебе (sukhaṃ te)», «горя тебе (dukkhaṃ te)», «в уме возникла мысль (cetaso parivitakko)», «проявление мудрости (paññāya paṭubhāvo)», «легкость материи (rūpassa lahutā)», «мягкость материи (rūpassa mudutā)», «накопление материи (rūpassa upacayo)».


ක්‍රියාසම්බන්ධෙ – පාදස්ස උක්ඛිපනං, පාදස්ස අවක්ඛෙපනං වා, හත්ථස්ස සමිඤ්ජනං, පාදානං පසාරණං, ධාතූනං ගමනං, ධාතූනංයෙව ඨානං, නිසජ්ජා, සයනං වා. තථා තස්ස නාමගොත්තාදි, තස්ස කාරණං, තස්ස මාතාපිතරො, තස්ස පුරතො පාතුරහොසි, තස්ස පච්ඡතො, නගරස්ස දක්ඛිණතො, වස්සානං තතියෙ මාසෙ, න තස්ස උපමා, කුවෙරස්ස බලි ඉච්චාදි.

При связи по действию (kriyāsambandhe): «поднимание ноги (pādassa ukkhipanaṃ)» или «опускание ноги (pādassa avakkhepanaṃ)», «сгибание руки (hatthassa samiñjanaṃ)», «вытягивание ног (pādānaṃ pasāraṇaṃ)», «движение элементов (dhātūnaṃ gamanaṃ)», «стояние, сидение или лежание самих элементов (dhātūnaṃyeva ṭhānaṃ, nisajjā, sayanaṃ vā)». А также: «его имя, клан и т. д. (tassa nāmagottādi)», «его причина (tassa kāraṇaṃ)», «его родители (tassa mātāpitaro)», «предстал перед ним (tassa purato)», «позади него (tassa pacchato)», «к югу от города (nagarassa dakkhiṇato)», «в третий месяц сезона дождей (vassānaṃ tatiye māse)», «нет ему сравнения (na tassa upamā)», «подношение Кувере (kuverassa bali)» и т. д.


ඨානිතො [Pg.168]– යමෙදන්තස්සාදෙසො, ඔ අවස්ස.

По месту (ṭhānito): «замена конечного "i" на "y"», «"o" вместо "a"».


ආගමිතො – පුථස්සාගමො ඉච්චාදි.

По добавлению (āgamito): «добавление "putha"» и т. д.


සාමියොගෙ – දෙවානමින්දො, මිගානං රාජා.

При связи с владельцем (sāmiyoge): «владыка богов (devānamindo)», «царь зверей (migānaṃ rājā)».


තබ්බ රුජාදියොගෙ – මහාසෙනාපතීනං උජ්ඣාපෙතබ්බං විකන්දිතබ්බං විරවිතබ්බං, දෙවදත්තස්ස රුජති, තස්ස රොගො උප්පජ්ජති, රජකස්ස වත්ථං දදාති, මුසාවාදස්ස ඔත්තප්පං ඉච්චාදි.

При связи со словами на «tabba», «rujā» и т. д.: «великим военачальникам надлежит жаловаться (mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ), кричать, вопить», «у Девадатты болит (devadattassa rujati)», «у него возникает болезнь (tassa rogo)», «дает одежду прачке (rajakassa vatthaṃ dadāti)», «страх перед ложью (musāvādassa ottappaṃ)» и т. д.


‘‘ක්වචි, තතියාසත්තමීන’’න්ති ච වත්තතෙ.

Слова «kvaci» (иногда) и «tatiyāsattamīnaṃ» (вместо третьего и седьмого падежей) продолжаются.


317. ඡට්ඨී ච.

317. «И шестой падеж (chaṭṭhī ca)».


තතියාසත්තමීනමත්ථෙ ක්වචි ඡට්ඨීවිභත්ති හොති.

Иногда окончание шестого падежа (chaṭṭhīvibhatti) употребляется в значении третьего и седьмого падежей.


යජස්ස කරණෙ – පුප්ඵස්ස බුද්ධං යජති, පුප්ඵෙන වා, ඝතස්ස අග්ගිං ජුහොති.

В качестве орудия при глаголе «yaja» (приносить в жертву, подносить): «подносит Будде цветок (pupphassa)» или «цветком (pupphena)», «совершает подношение топленым маслом (ghatassa) в огонь».


සුහිතත්ථයොගෙ – පත්තං ඔදනස්ස පූරෙත්වා, ඔදනෙනාති අත්ථො. ඉමමෙව කායං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති, පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස, පූරති බාලො පාපස්ස.

При связи со словами со значением наполнения (suhitattha): «наполнив чашу рисом (odanassa)» — значение «рисом (odanena)» [третий падеж]. «Он созерцает это самое тело, полное нечистот разного рода (nānappakārassa asucino)», «полный золота и серебра (hiraññasuvaṇṇassa)», «глупец наполняется злом (pāpassa)».


තුල්‍යත්ථකිමලමාදියොගෙ – පිතුස්ස තුල්‍යො, පිතරා වා තුල්‍යො, මාතු සදිසො, මාතරා සදිසො වා, කිං තස්ස ච තුට්ඨස්ස, කිං තෙන තුට්ඨෙනාති අත්ථො. අලං තස්ස ච තුට්ඨස්ස.

При связи со словами со значением равенства (tulyattha), а также «kiṃ», «alaṃ» и т. д.: «равный отцу (pitussa tulyo)» или «равный отцу (pitarā tulyo)», «подобный матери (mātu sadiso)» или «подобный матери (mātarā sadiso)», «что толку ему, удовлетворенному (kiṃ tassa ca tuṭṭhassa)?» — значение «что толку тем удовлетворенным (kiṃ tena tuṭṭhena)?». «Довольно ему, удовлетворенному (alaṃ tassa ca tuṭṭhassa)».


කත්තරි කිතප්පච්චයයොගෙ – සොභනා කච්චායනස්ස කති, කච්චායනෙන වා, රඤ්ඤො සම්මතො, රඤ්ඤා වා, එවං රඤ්ඤො [Pg.169] පූජිතො, රඤ්ඤො සක්කතො, රඤ්ඤො අපචිතො, රඤ්ඤො මානිතො, අමතං තෙසං භික්ඛවෙ අපරිභුත්තං, යෙසං කායගතාසති අපරිභුත්තා ඉච්චාදි.

В значении деятеля (kattari) при связи с суффиксами «kita»: «прекрасно творение Каччаяны (kaccāyanassa kati)» или «Каччаяной (kaccāyanena)», «одобряемый царем (rañño sammato)» или «царем (raññā)», также «почитаемый царем (rañño pūjito)», «уважаемый царем (rañño sakkato)», «чтимый царем (rañño apacito)», «ценимый царем (rañño mānito)», «бессмертное не вкушено теми (tesaṃ), о монахи, кем не вкушена памятование о теле (kāyagatāsati)» и т. д.


සත්තමියත්ථෙ කුසලාදියොගෙ – කුසලා නච්චගීතස්ස සික්ඛිතා චාතුරිත්ථියො, කුසලො ත්වං රථස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගානං, කුසලො මග්ගස්ස, කුසලො අමග්ගස්ස, සන්ති හි භන්තෙ උළාරා යක්ඛා භගවතො පසන්නා, දිවසස්ස තික්ඛත්තුං, දිවසෙ තික්ඛත්තුං වා, මාසස්ස ද්වික්ඛත්තුං ඉච්චාදි.

В значении седьмого падежа при связи со словами «kusala» (искусный) и т. д.: «искусные в танце и пении (naccagītassa) обученные женщины», «ты искусен в частях колесницы (rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ)», «искусен в пути (maggassa)», «искусен в бездорожье (amaggassa)», «ведь есть, Господин, великие яккхи, преданные Благословенному (bhagavato pasannā)», «трижды в день (divasassa tikkhattuṃ)» или «трижды в день (divase tikkhattuṃ)», «дважды в месяц (māsassa dvikkhattuṃ)» и т. д.


‘‘ක්වචි, ඡට්ඨී’’ති ච වත්තතෙ.

Слова «kvaci» (иногда) и «chaṭṭhī» (шестой падеж) продолжаются.


318. දුතියාපඤ්චමීනඤ්ච.

318. «И вместо второго и пятого падежей (dutiyāpañcamīnañca)».


දුතියාපඤ්චමීනමත්ථෙ ච ක්වචි ඡට්ඨීවිභත්ති හොති.

Иногда окончание шестого падежа употребляется также в значении второго и пятого падежей.


දුතියත්ථෙ කම්මනි කිතකයොගෙ – තස්ස භවන්ති වත්තාරො, සහසා කම්මස්ස කත්තාරො, අමතස්ස දාතා, භින්නානං සන්ධාතා, සහිතානං අනුප්පදාතා, බොධෙතා පජාය, කම්මස්ස කාරකො නත්ථි, විපාකස්ස ච වෙදකො, අවිසංවාදකො ලොකස්ස, පාපානං අකරණං සුඛං, චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො, අච්ඡරියො අරජකෙන වත්ථානං රාගො, අච්ඡරියො අගොපාලකෙන ගාවීනං දොහො.

В значении второго падежа (винительного) для объекта действия (kammani) при связи с суффиксами «kitaka»: «они становятся его обличителями (tassa... vattāro)», «совершающие действие поспешно (kammassa kattāro)», «дарующий бессмертие (amatassa dātā)», «примиряющий разделенных (bhinnānaṃ sandhātā)», «поддерживающий объединенных (sahitānaṃ anuppadātā)», «пробуждающий людей (bodhetā pajāya)», «нет совершающего действие (kammassa kārako) и испытывающего созревание (vipākassa ca vedako)», «не обманывающий мир (avisaṃvādako lokassa)», «несовершение зла (pāpānaṃ akaraṇaṃ) приносит счастье», «чувствительность, производная от четырех великих элементов (catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo)», «удивительно окрашивание одежд (vatthānaṃ rāgo) не-красильщиком», «удивительно доение коров (gāvīnaṃ doho) не-пастухом».


තථා සරිච්ඡාදීනං කම්මනි – මාතු සරති, මාතරං සරති, න තෙසං කොචි සරති, සත්තානං කම්මප්පච්චයා, පුත්තස්ස ඉච්ඡති, පුත්තමිච්ඡති.

Также для объекта действия при глаголах воспоминания (sari) и т. д.: «помнит о матери (mātu sarati)» или «помнит мать (mātaraṃ sarati)», «никто не помнит о них (tesaṃ)», «из-за кармы существ (sattānaṃ)», «желает сына (puttassa icchati)» или «желает сына (puttamicchati)».


කරොතිස්ස [Pg.170] පතියතනෙ ච – පතියතනං අභිසඞ්ඛාරො, උදකස්ස පතිකුරුතෙ, උදකං පතිකුරුතෙ, කණ්ඩස්ස පතිකුරුතෙ, කණ්ඩං පතිකුරුතෙ.

И при глаголе «karoti» в значении подготовки (patiyatana) — подготовка означает приготовление (abhisaṅkhāro): «приготовляет воду (udakassa patikurute)» или «приготовляет воду (udakaṃ patikurute)», «приготовляет стрелу (kaṇḍassa patikurute)» или «приготовляет стрелу (kaṇḍaṃ patikurute)».


පඤ්චමියත්ථෙ පරිහානිභයත්ථයොගෙ – අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, කිං නු ඛො අහං තස්ස සුඛස්ස භායාමි, සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො, භීතො චතුන්නං ආසිවිසානං ඉච්චාදි.

В значении пятого падежа при связи со словами, выражающими упадок (parihāni) или страх (bhaya): «из-за неслушания они приходят в упадок от Дхаммы (dhammassa parihāyanti)», «неужели я боюсь того счастья (tassa sukhassa bhāyāmi)?», «все трепещут перед наказанием (daṇḍassa)», «все боятся смерти (maccuno)», «боящийся четырех ядовитых змей (catunnaṃ āsivisānaṃ)» и т. д.


ක්වචීති කිං? ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, කාලෙන ධම්මිං කථං භාසිතා හොති, පරෙසං පුඤ්ඤානි අනුමොදිතා, බුජ්ඣිතා සච්චානි, කටං කාරකො, පසවො ඝාතකො.

Для чего сказано «иногда» (kvaci)? «говорящий глубокую речь (gambhīrañca kathaṃ kattā)», «своевременно ведущий беседу о Дхамме (dhammiṃ kathaṃ bhāsitā)», «радующийся заслугам других (paresaṃ puññāni anumoditā)», «постигший истины (bujjhitā saccāni)», «делающий циновку (kaṭaṃ kārako)», «убивающий скот (pasavo ghātako)».


තථා න නිට්ඨාදීසු ච – සුඛකාමී විහාරං කතො, රථං කතවන්තො, රථං කතාවී, කටං කත්වා, කටං කරොන්තො, කටං කරානො, කටං කුරුමානො ඉච්චාදි.

Также [шестой падеж не употребляется] со словами, оканчивающимися на суффиксы «niṭṭhā» и т. д.: «желающий счастья построил обитель (vihāraṃ kato)», «сделавший колесницу (rathaṃ katavanto)», «сделавший колесницу (rathaṃ katāvī)», «сделав циновку (kaṭaṃ katvā)», «делающий циновку (kaṭaṃ karonto)», «делающий циновку (kaṭaṃ karāno)», «делающий циновку (kaṭaṃ kurumāno)» и т. д.


කස්මිං අත්ථෙ සත්තමී?

В каком значении употребляется седьмой падеж (локатив)?


319. ඔකාසෙ සත්තමී.

319. Седьмой падеж употребляется в значении места (вместилища).


ඔකාසකාරකෙ සත්තමීවිභත්ති හොති.

Окончание седьмого падежа употребляется при выражении караки места (вместилища).


කො ච ඔකාසො?

И что такое место (вместилище)?


320. යොධාරො තමොකාසං.

320. То, что является опорой, и есть место.


ආධාරීයති අස්මින්ති ආධාරො, අධිකරණං. කත්තුකම්මසමවෙතානං නිසජ්ජපචනාදික්‍රියානං පතිට්ඨානට්ඨෙන යො ආධාරො, තං කාරකං ඔකාසසඤ්ඤං හොති.

«То, на чём основываются» — это опора (ādhāra), то есть место действия (adhikaraṇa). Та опора, которая служит основанием для таких действий, как сидение, варка и т. д., связанных с деятелем и объектом, — эта карака получает название «место» (okāsa).


කටෙ [Pg.171] නිසීදති දෙවදත්තො, ථාලියං ඔදනං පචති. එත්ථ හි දෙවදත්තතණ්ඩුලානං කත්තුකම්මානං ධාරණතො තංසමවෙතං ආසනපචනසඞ්ඛාතං ක්‍රියං ධාරෙති නාම.

«Девадатта сидит на циновке», «варит рис в горшке». Здесь, благодаря удержанию деятеля и объекта — Девадатты и риса, — удерживается и связанное с ними действие, именуемое сидением и варкой.


සො පනායමොකාසො චතුබ්බිධො බ්‍යාපිකො ඔපසිලෙසිකො සාමීපිකො වෙසයිකොති.

Это самое место бывает четырёх видов: всеобъемлющее (byāpika), соприкасающееся (opasilesika), соседствующее (sāmīpika) и предметное (vesayika).


තත්ථ බ්‍යාපිකො නාම යත්ථ සකලොපි ආධාරභූතො අත්ථො ආධෙය්‍යෙන පත්ථටො හොති, යස්මිඤ්ච ආධෙය්‍යභූතං කිඤ්චි බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨති, තං යථා – තිලෙසු තෙලං අත්ථි, ඛීලෙසු ජලං, දධිම්හි සප්පීති.

Из них «всеобъемлющим» называется то, где весь объект, служащий опорой, полностью охвачен поддерживаемым, и в котором поддерживаемое пребывает, пронизывая его. Например: «в кунжуте есть масло», «в молоке — вода», «в простокваше — топлёное масло».


ඔපසිලෙසිකො නාම පච්චෙකසිද්ධානං භාවානං යත්ථ උපසිලෙසෙන උපගමො හොති, යස්මිඤ්ච ආධෙය්‍යො උපසිලිස්සති අල්ලීයිත්වා තිට්ඨති, තං යථා – ආසනෙ නිසින්නො සඞ්ඝො, ථාලියං ඔදනං පචති, ඝටෙසු උදකං අත්ථි, දූරෙ ඨිතො, සමීපෙ ඨිතොති.

«Соприкасающимся» называется то, где происходит сближение посредством физического контакта отдельно существующих сущностей, и в котором поддерживаемое соприкасается, пребывая в прилегании. Например: «сангха сидит на сиденьях», «варит рис в горшке», «в кувшинах есть вода», «стоящий вдали», «стоящий вблизи».


සාමීපිකො නාම යත්ථ සමීපෙ සමීපිවොහාරං කත්වා තදායත්තවුත්තිතාදීපනත්ථං ආධාරභාවො විකප්පීයති, තං යථා – ගඞ්ගායං ඝොසො වසති, ගඞ්ගාය සමීපෙ වජො වසතීති අත්ථො. භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ, සාවත්ථියා සමීපෙති අත්ථො.

«Соседствующим» называется то, где отношение опоры предполагается в силу близости, используя выражение близости для указания на зависимое существование. Например: «в Ганге живёт пастушеское селение», что означает «вблизи Ганга находится загон для скота». «Благословенный пребывает в Саваттхи, в роще Джеты», что означает «вблизи Саваттхи».


වෙසයිකො නාම යත්ථ අඤ්ඤත්ථාභාවවසෙන, දෙසන්තරාවච්ඡෙදවසෙන වා ආධාරභාවො පරිකප්පො, තං යථා – ආකාසෙ සකුණා පක්ඛන්ති, භූමීසු මනුස්සා චරන්ති, ජලෙසු මච්ඡා, පාදෙසු පතිතො, පාපස්මිං රමතී මනො, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ, පඤ්ඤාය සාධු, විනයෙ නිපුණො, මාතරි සාධු, පිතරි නිපුණො ඉච්චාදි.

«Предметным» называется то, где отношение опоры воображается в силу отсутствия в ином месте или в силу ограничения иным пространством. Например: «в небе летают птицы», «на земле ходят люди», «в водах — рыбы», «павший к ногам», «ум радуется во зле», «обрёл веру в учении Будды», «хорош в мудрости», «искусен в Винае», «хорош по отношению к матери», «искусен по отношению к отцу» и так далее.


සබ්බොපි [Pg.172] චායමාධාරො පධානවසෙන වා පරිකප්පිතවසෙන වා ක්‍රියාය පතිට්ඨා භවතීති ඔකාසොත්වෙව වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

Следует понимать, что всякая такая опора, будь то в первичном смысле или в воображаемом, является основанием для действия, и потому называется именно «местом» (okāsa).


වුත්තඤ්චෙතං

И об этом сказано:


‘‘කිරියා කත්තුකම්මානං,යත්ථ හොති පතිට්ඨිතා;

‘ඔකාසො’ති පවුත්තො සො,චතුධා බ්‍යාපිකාදිතො.

«Где утверждается действие деятеля и объекта, то называется „местом“ (okāsa), которое бывает четырёх видов, начиная со всеобъемлющего.


බ්‍යාපිකො තිලඛීරාදි,කටො ඔපසිලෙසිකො;

සාමීපිකො තු ගඞ්ගාදි,ආකාසො විසයො මතො’’ති.

Всеобъемлющее — это [масло] в кунжуте, [вода] в молоке и т. д.; соприкасающееся — это циновка; соседствующее — это Ганга и т. д.; а небо считается предметным (visaya)».


‘‘ඡට්ඨී, සත්තමී’’ති ච අධිකාරො.

И действует управляющее правило: «шестой падеж (родительный), седьмой падеж (местный)».


321. සාමිස්සරාධිපතිදායාදසක්ඛීපතිභූපසූතකුසලෙහි ච.

321. А также со словами «хозяин» (sāmī), «владыка» (issara), «правитель» (adhipati), «наследник» (dāyāda), «свидетель» (sakkhī), «поручитель» (patibhū), «порождённый» (pasūta), «искусный» (kusala).


සාමී ඉස්සර අධිපති දායාද සක්ඛිපතිභූ පසූත කුසලඉච්චෙතෙහි යොගෙ ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. උභයත්ථං වචනං.

При связи с этими словами: sāmī, issara, adhipati, dāyāda, sakkhi, patibhū, pasūta, kusala — употребляется окончание шестого падежа, а также седьмого. Это предписание для обоих случаев.


ගවං සාමි, ගොසු සාමි, ගවං ඉස්සරො, ගොසු ඉස්සරො, ගවං අධිපති, ගොසු අධිපති, ගවං දායාදො, ගොසු දායාදො, ගවං සක්ඛි, ගොසු සක්ඛි, ගවං පතිභූ, ගොසු පතිභූ, ගවං පසූතො, ගොසු පසූතො, ගවං කුසලො, ගොසු කුසලො.

«Хозяин коров» (gavaṃ sāmi / gosu sāmi), «владыка коров» (gavaṃ issaro / gosu issaro), «правитель коров» (gavaṃ adhipati / gosu adhipati), «наследник коров» (gavaṃ dāyādo / gosu dāyādo), «свидетель коров» (gavaṃ sakkhi / gosu sakkhi), «поручитель за коров» (gavaṃ patibhū / gosu patibhū), «порождённый коровами» (gavaṃ pasūto / gosu pasūto), «искусный в коровах» (gavaṃ kusalo / gosu kusalo).


322. නිද්ධාරණෙ ච.

322. А также при выделении (niddhāraṇa).


නීහරිත්වා ධාරණං නිද්ධාරණං, ජාති ගුණ ක්‍රියා නාමෙහි සමුදායතො එකදෙසස්ස පුථක්කරණං, තස්මිං නිද්ධාරණත්ථෙ ගම්‍යමානෙ [Pg.173] තතො සමුදායවාචිලිඞ්ගම්හා ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච.

Выделение (niddhāraṇa) — это удержание после извлечения, то есть обособление части от целого по признаку рода (jāti), качества (guṇa), действия (kriyā) или имени (nāma). Когда подразумевается это значение выделения, от основы, выражающей целое, употребляется окончание шестого падежа, а также седьмого.


මනුස්සානං ඛත්තියො සූරතමො, මනුස්සෙසු ඛත්තියො සූරතමො, කණ්හා ගාවීනං සම්පන්නඛීරතමා, කණ්හා ගාවීසු සම්පන්නඛීරතමා, අද්ධිකානං ධාවන්තො සීඝතමො, අද්ධිකෙසු ධාවන්තො සීඝතමො, ආයස්මා ආනන්දො අරහතං අඤ්ඤතරො අහොසි, අරහන්තෙසු වා ඉච්චාදි.

«Среди людей кшатрий — самый храбрый» (manussānaṃ khattiyo sūratamo / manussesu...), «чёрная корова среди коров — самая удойная» (kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā / gāvīsu...), «среди путников бегущий — самый быстрый» (addhikānaṃ dhāvanto sīghatamo / addhikesu...), «достопочтенный Ананда был одним из арахантов» (āyasmā ānando arahataṃ aññataro ahosi / arahantesu vā) и так далее.


323. අනාදරෙ ච.

323. А также при пренебрежении (anādara).


අනාදරෙ ගම්‍යමානෙ භාවවතා ලිඞ්ගම්හා ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. අකාමකානං මාතාපිතූනං රුදන්තානං පබ්බජි, මාතාපිතූසු රුදන්තෙසු පබ්බජි.

Когда подразумевается пренебрежение, от основы, выражающей состояние, употребляется окончание шестого падежа, а также седьмого. «Он ушёл в монахи вопреки воле плачущих родителей» (akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji / mātāpitūsu rudantesu pabbaji).


ආකොටයන්තො සො නෙති,සිවිරාජස්ස පෙක්ඛතො;

මච්චු ගච්ඡති ආදාය,පෙක්ඛමානෙ මහාජනෙ.

«Ударяя, он уводит его на глазах у царя Сиви; Смерть уходит, забрав его, на глазах у смотрящих людей».


324. කම්මකරණනිමිත්තත්ථෙසු සත්තමී.

324. Седьмой падеж употребляется в значениях объекта (kamma), орудия (karaṇa) и причины (nimitta).


කම්මකරණනිමිත්තඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති.

В этих значениях — объекта, орудия и причины — от основы употребляется окончание седьмого падежа.


කම්මත්ථෙ – භික්ඛූසු අභිවාදෙන්ති, මුද්ධනි චුම්බිත්වා, පුරිසස්ස බාහාසු ගහෙත්වා.

В значении объекта: «приветствуют бхиккху» (bhikkhūsu abhivādenti), «поцеловав в голову» (muddhani cumbitvā), «схватив человека за руки» (purisassa bāhāsu gahetvā).


කරණත්ථෙ – හත්ථෙසු පිණ්ඩාය චරන්ති, පත්තෙසු පිණ්ඩාය චරන්ති, පථෙසු ගච්ඡන්ති, සොපි මං අනුසාසෙය්‍ය, සම්පටිච්ඡාමි මත්ථකෙ.

В значении орудия: «ходят за подаянием с руками [в качестве чаши]» (hatthesu piṇḍāya caranti), «ходят за подаянием с чашами» (pattesu piṇḍāya caranti), «идут по дорогам» (pathesu gacchanti), «пусть и он наставит меня», «я принимаю головой» (sampaṭicchāmi matthake).


නිමිත්තත්ථෙ [Pg.174]– දීපි චම්මෙසු හඤ්ඤතෙ, කුඤ්ජරො දන්තෙසු හඤ්ඤතෙ, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී, සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියං, මුසාවාදනිමිත්තං මුසාවාදප්පච්චයාති අත්ථො.

В значении причины: «леопарда убивают ради шкуры» (dīpi cammesu haññate), «слона убивают ради бивней» (kuñjaro dantesu haññate), «видящий опасность в малейших проступках» (aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī), «за сознательную ложь — пачиттия» (sampajānamusāvāde pācittiyaṃ), что означает «по причине лжи, из-за лжи».


‘‘සත්තමී’’ති අධිකාරො.

Действует управляющее правило: «седьмой падеж».


325. සම්පදානෙ ච.

325. А также в значении дательного падежа (sampadāna).


සම්පදානත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති. සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලං, සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි.

И в значении дательного падежа от основы употребляется окончание седьмого падежа. «Поданное Сангхе приносит великий плод» (saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ), «дай Сангхе, Готами» (saṅghe gotami dehi), «когда подано Сангхе, и я буду почтен тобой» (saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi).


යා පලාලමයං මාලං, නාරී දත්වාන චෙතියෙ;

අලත්ථ කඤ්චනමයං, මාලං බොජ්ඣඞ්ගිකඤ්ච සා.

«Женщина, поднеся четии гирлянду из соломы, обрела золотую гирлянду и факторы пробуждения».


326. පඤ්චම්‍යත්ථෙ ච.

326. А также в значении пятого падежа (аблатива).


පඤ්චම්‍යත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති. කදලීසු ගජෙ රක්ඛන්ති.

И в значении пятого падежа от основы употребляется окончание седьмого падежа. «Оберегают слонов от банановых деревьев» (kadalīsu gaje rakkhanti).


327. කාලභාවෙසු ච.

327. А также в значениях времени (kāla) и состояния (bhāva).


කාලො නාම නිමෙස ඛණ ලය මුහුත්ත පුබ්බණ්හාදිකො, භාවො නාම ක්‍රියා, සා චෙත්ථ ක්‍රියන්තරූපලක්ඛණාව අධිප්පෙතා, තස්මිං කාලත්ථෙ ච භාවලක්ඛණෙ භාවත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති.

«Время» — это миг (nimesa), мгновение (khaṇa), доля секунды (laya), мухурта (muhutta), утро (pubbaṇha) и так далее. «Состояние» — это действие (kriyā), и здесь под этим понимается признак другого действия. В этом значении времени, а также в значении состояния, характеризующего другое состояние, от основы употребляется окончание седьмого падежа.


කාලෙ – පුබ්බණ්හසමයෙ ගතො, සායන්හසමයෙ ආගතො, අකාලෙ වස්සති තස්ස, කාලෙ තස්ස න වස්සති, ඵුස්සමාසම්හා තීසු මාසෙසු වෙසාඛමාසො, ඉතො සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි චක්ඛුමා.

Во времени: «ушёл в утреннее время» (pubbaṇhasamaye gato), «пришёл в вечернее время» (sāyanhasamaye āgato), «для него дождь идёт не вовремя, вовремя для него не идёт», «через три месяца после месяца Пхусса наступает месяц Весакха», «сто тысяч кальп назад отсюда явился Обладающий Оком».


භාවෙනභාවලක්ඛණෙ [Pg.175]– භික්ඛුසඞ්ඝෙසු භොජීයමානෙසු ගතො, භුත්තෙසු ආගතො, ගොසු දුය්හමානාසු ගතො, දුද්ධාසු ආගතො, ජායමානෙ ඛො සාරිපුත්ත බොධිසත්තෙ අයං දසසහස්සිලොකධාතු සංකම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධි.

В значении состояния, характеризующего другое состояние: «когда общину бхиккху кормили, он ушёл» (bhikkhusaṅghesu bhojīyamānesu gato), «когда они поели, он пришёл» (bhuttesu āgato), «когда коров доили, он ушёл» (gosu duyhamānāsu gato), «когда они были подоены, он пришёл» (duddhāsu āgato), «когда, о Сарипутта, Бодхисатта рождался, эта десятитысячная мировая система содрогнулась, затряслась и заколебалась».


පාසාණා සක්ඛරා චෙව, කඨලා ඛාණුකණ්ටකා;

සබ්බෙ මග්ගා විවජ්ජෙන්ති, ගච්ඡන්තෙ ලොකනායකෙ.

«Камни, гравий, черепки, пни и колючки — все они исчезают с дороги, когда идёт Проводник Мира».


ඉමස්මිං සති ඉදං හොති ඉච්චාදි.

«При наличии этого возникает то» и так далее.


328. උපාඣාධිකිස්සරවචනෙ.

328. При словах upa и adhi в значении превосходства и владычества.


ද්විපදමිදං. අධිකත්ථෙ, ඉස්සරත්ථෙ ච වත්තමානෙහි උපඅධිඉච්චෙතෙහි යොගෙ අධිකිස්සරවචනෙ ගම්‍යමානෙ ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති.

Это правило состоит из двух слов. При связи со словами upa и adhi, употребляемыми в значении превосходства (adhika) и владычества (issara), когда подразумевается выражение превосходства или владычества, от основы употребляется окончание седьмого падежа.


අධිකවචනෙ – උප ඛාරියං දොණො, ඛාරියා දොණො අධිකොති අත්ථො. තථා උප නික්ඛෙ කහාපණං, අධි දෙවෙසු බුද්ධො, සම්මුතිඋපපත්තිවිසුද්ධිදෙවසඞ්ඛාතෙහි තිවිධෙහිපි දෙවෙහි සබ්බඤ්ඤූ බුද්ධොව අධිකොති අත්ථො.

В значении превосходства: «дона уступает кхари», что означает «кхари больше доны». Также «кахапана уступает никкхе», «Будда выше богов», что означает «Всеведущий Будда превосходит всех богов трёх видов: условных богов, богов по рождению и богов по чистоте».


ඉස්සරවචනෙ – අධි බ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, බ්‍රහ්මදත්තිස්සරා පඤ්චාලාති අත්ථො.

В значении владычества: «панчалы под властью Брахмадатты», что означает «Брахмадатта — владыка панчалов».


329. මණ්ඩිතුස්සුක්කෙසු තතියා ච.

329. А также со словами «довольный» (maṇḍita) и «усердный» (ussukka) употребляется третий падеж.


මණ්ඩිතඋස්සුක්කඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ගම්‍යමානෙසු ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. මණ්ඩිතසද්දො පනෙත්ථ පසන්නත්ථවාචකො, උස්සුක්කසද්දො සඊහත්ථො. ඤාණෙන පසන්නො, ඤාණස්මිං පසන්නො, ඤාණෙන උස්සුක්කො, ඤාණස්මිං උස්සුක්කො සප්පුරිසො.

Когда подразумеваются эти значения — «довольный» и «усердный» — от основы употребляется окончание третьего падежа, а также седьмого. Слово «maṇḍita» здесь означает «довольный» (pasanna), а слово «ussukka» означает «усердный» (saīha). «Добродетельный человек доволен знанием» (ñāṇena pasanno / ñāṇasmiṃ pasanno), «усерден в знании» (ñāṇena ussukko / ñāṇasmiṃ ussukko).


කාරකං [Pg.176] ඡබ්බිධං සඤ්ඤා-වසා ඡබ්බීසතීවිධං;

පභෙදා සත්තධා කම්මං, කත්තා පඤ්චවිධො භවෙ.

Карака бывает шести видов, а по названиям — двадцатишести видов. Объект (kamma) подразделяется на семь видов, а деятель (kattā) бывает пяти видов.


කරණං දුවිධං හොති, සම්පදානං තිධා මතං;

අපාදානං පඤ්චවිධං, ආධාරො තු චතුබ්බිධො.

Орудие (karaṇa) бывает двух видов, даяние (sampadāna) считается трёх видов, отложение (apādāna) — пяти видов, а опора (ādhāra) — четырёх видов.


විභත්තියො පන පච්චත්තවචනාදිවසෙන අට්ඨවිධා භවන්ති. යථාහ

Падежные окончания бывают восьми видов, начиная с именительного падежа. Как сказано:


‘‘පච්චත්තමුපයොගඤ්ච, කරණං සම්පදානියං;

නිස්සක්කං සාමිවචනං, භුම්මාලපනමට්ඨම’’න්ති.

«Именительный (paccatta), винительный (upayoga), творительный (karaṇa), дательный (sampadāniya), отложительный (nissakka), родительный (sāmivacana), местный (bhumma) и звательный (ālapana) как восьмой».


ඉති පදරූපසිද්ධියං කාරකකණ්ඩො

Так в «Падарупасиддхи» раздел о караке


තතියො.

третий [завершён].


4. සමාසකණ්ඩ

4. Раздел о сложных словах (самасах)


අථ නාමමෙව අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධීනං සමාසොති නාමනිස්සිතත්තා, සයඤ්ච නාමිකත්තා නාමානන්තරං සමාසො වුච්චතෙ.

Далее, поскольку сложное слово (samāsa) — это связь имён друг с другом, и поскольку оно зависит от имён и само является именным, сложное слово излагается сразу после раздела об именах.


සො ච සඤ්ඤාවසෙන ඡබ්බිධො අබ්‍යයීභාවො කම්මධාරයො දිගු තප්පුරිසො බහුබ්බීහි ද්වන්දො චාති.

И оно бывает шести видов по названиям: авьяйибхава (abyayībhāva), каммадхарая (kammadhārayo), дигу (digu), таппуриса (tappuriso), бахуббихи (bahubbīhi) и дванда (dvando).


අබ්‍යයීභාවසමාස

Сложные слова типа авьяйибхава (abyayībhāva)


තත්‍ර පඨමං අබ්‍යයීභාවසමාසො වුච්චතෙ;

සො ච නිච්චසමාසොති අස්සපදවිග්ගහො.

Из них сначала излагается сложное слово типа авьяйибхава. И оно является постоянным сложным словом (niccasamāsa), то есть не имеющим анализа через собственные члены (assapadaviggaha).


‘‘උපනගරං’’ඉතීධ – උපසද්දතො පඨමෙකවචනං සි, තස්ස උපසග්ගපරත්තා ‘‘සබ්බාසමාවුසොපසග්ගනිපාතාදීහි චා’’ති ලොපො, නගරසද්දතො ඡට්ඨෙකවචනං ස, නගරස්ස සමීපන්ති අඤ්ඤපදෙන විග්ගහෙ –

«Upanagaraṃ» здесь: от слова «upa» — окончание именительного падежа единственного числа «si», его отсечение (лопа) ввиду того, что за ним следует приставка, согласно правилу «sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cā»; от слова «nagara» — окончание родительного падежа единственного числа «sa»; при анализе (виггаха) с помощью другого слова: «nagarassa samīpaṃ» (вблизи города) —


‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති සමාසවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

Правило «Nāmānaṃ samāso yuttattho» («Сложение имен, имеющих связанный смысл») применяется повсеместно при предписании образования сложных слов (самаса).


330. උපසග්ගනිපාතපුබ්බකො අබ්‍යයීභාවො.

330. Абьяйибхава-самаса имеет на первом месте приставку или частицу.


උපසග්ගපුබ්බකො, නිපාතපුබ්බකො ච නාමිකො යුත්තත්ථො තෙහෙව අත්තපුබ්බකෙහි උපසග්ගනිපාතෙහි සහ නිච්චං සමසීයතෙ, සො ච සමාසො අබ්‍යයීභාවසඤ්ඤො හොති. ඉධ අබ්‍යයීභාවාදිසඤ්ඤාවිධායකසුත්තානෙව වා සඤ්ඤාවිධානමුඛෙන සමාසවිධායකානීති දට්ඨබ්බානි.

Именное слово, имеющее связанный смысл, которому предшествует приставка или частица, всегда слагается с этими самыми приставками и частицами, стоящими перед ним, и это сложение (самаса) получает название «абьяйибхава». Здесь следует понимать, что сутры, устанавливающие названия, такие как «абьяйибхава» и т. д., посредством установления названий предписывают само сложение слов.


තත්ථ අබ්‍යයමිති උපසග්ගනිපාතානං සඤ්ඤා, ලිඞ්ගවචනභෙදෙපි බ්‍යයරහිතත්තා, අබ්‍යයානං අත්ථං විභාවයතීති අබ්‍යයීභාවො අබ්‍යයත්ථපුබ්බඞ්ගමත්තා, අනබ්‍යයං අබ්‍යයං භවතීති වා [Pg.178] අබ්‍යයීභාවො. පුබ්බපදත්ථප්පධානො හි අබ්‍යයීභාවො, එත්ථ ච ‘‘උපසග්ගනිපාතපුබ්බකො’’ති වුත්තත්තා උපසග්ගනිපාතානමෙව පුබ්බනිපාතො.

Здесь «абьяя» (неизменяемое) — это название приставок и частиц, поскольку они лишены изменения (вьяя) даже при различии родов и чисел. «Абьяйибхава» (становление неизменяемым) — поскольку он проясняет значение неизменяемых слов, так как значение неизменяемого слова является ведущим; или же «абьяйибхава» означает, что то, что не было неизменяемым, становится неизменяемым. Ведь в абьяйибхаве главным является значение первого члена. И поскольку здесь сказано «имеющий на первом месте приставку или частицу», именно приставки и частицы ставятся на первое место.


331. නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො.

331. Сложение имен, имеющих связанный смысл.


තෙසං නාමානං පයුජ්ජමානපදත්ථානං යො යුත්තත්ථො, සො සමාසසඤ්ඤො හොති, තදඤ්ඤං වාක්‍යමිති රුළ්හං.

Тот связанный смысл этих имен, значения слов которых употребляются вместе, получает название «самаса» (сложное слово), а то, что отлично от этого, традиционно называется предложением (вакья).


නාමානි ස්‍යාදිවිභත්‍යන්තානි, සමස්සතෙති සමාසො, සඞ්ඛිපියතීති අත්ථො.

Имена — это слова, оканчивающиеся на падежные окончания, начиная с «si». «Самаса» (сложное слово) — оттого, что оно слагается, то есть сокращается.


වුත්තඤ්හි

Ибо сказано:


‘‘සමාසො පදසඞ්ඛෙපො, පදප්පච්චයසංහිතං;

තද්ධිතං නාම හොතෙවං, විඤ්ඤෙය්‍යං තෙසමන්තර’’න්ති.

«Самаса — это сокращение слов, а таддхита — это соединение слов и суффиксов; так следует понимать различие между ними».


දුවිධඤ්චස්ස සමසනං සද්දසමසනමත්ථසමසනඤ්ච, තදුභයම්පි ලුත්තසමාසෙ පරිපුණ්ණමෙව ලබ්භති. අලුත්තසමාසෙ පන අත්ථසමසනමෙව විභත්තිලොපාභාවතො, තත්ථාපි වා එකපදත්තූපගමනතො දුවිධම්පි ලබ්භතෙව. ද්වෙ හි සමාසස්ස පයොජනානි එකපදත්තමෙකවිභත්තිත්තඤ්චාති.

И это сложение бывает двух видов: сложение звуков и сложение смыслов. Оба они в полной мере обнаруживаются в сложениях с опущением окончаний (лутта-самаса). В сложениях же без опущения окончаний (алутта-самаса) имеет место только сложение смыслов из-за отсутствия опущения падежных окончаний; однако даже там, благодаря обретению статуса единого слова, обнаруживаются оба вида. Ведь у сложного слова (самаса) есть две цели: статус единого слова и статус единого падежного окончания.


යුත්තො අත්ථො යුත්තත්තො, අථ වා යුත්තො සඞ්ගතො, සම්බන්ධො වා අත්ථො යස්ස සොයං යුත්තත්ථො, එතෙන සඞ්ගතත්ථෙන යුත්තත්ථවචනෙන භින්නත්ථානං එකත්ථීභාවො සමාසලක්ඛණන්ති වුත්තං හොති. එත්ථ ච ‘‘නාමාන’’න්ති වචනෙන ‘‘දෙවදත්තො පචතී’’තිආදීසු ආඛ්‍යාතෙන සමාසො න හොතීති දස්සෙති. සම්බන්ධත්ථෙන පන යුත්තත්ථග්ගහණෙන ‘‘භටො රඤ්ඤො පුත්තො දෙවදත්තස්සා’’තිආදීසු අඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛෙසු, ‘‘දෙවදත්තස්ස කණ්හා දන්තා’’තිආදීසු ච අඤ්ඤසාපෙක්ඛෙසු [Pg.179] අයුත්තත්ථතාය සමාසො න හොතීති දීපෙති.

«Связанный смысл» (юттатто) — это смысл, который связан. Или же: тот, чей смысл связан, соединен или соотнесен, есть «юттатто» (имеющий связанный смысл). Этим выражением «юттатто» в значении «соединенный смысл» утверждается, что признаком сложного слова (самаса-лаккхана) является объединение в один смысл слов, имеющих разные смыслы. И здесь употреблением слова «nāmānaṃ» (имен) показывается, что не происходит сложения с глаголом в таких выражениях, как «devadatto pacati» (Девадатта готовит) и т. д. А употреблением слова «yuttattha» в значении «связанный» разъясняется, что сложение не происходит из-за отсутствия связанности смысла в таких случаях, как «bhaṭo rañño putto devadattassa» (воин царя, сын Девадатты) и т. д., где слова не зависят друг от друга, а также в таких случаях, как «devadattassa kaṇhā dantā» (у Девадатты черные зубы) и т. д., где слова зависят от других слов.


‘‘අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමො’’ති විපරිණාමෙන ‘‘යුත්තත්ථාන’’න්ති වත්තතෙ.

В силу правила «Atthavasā vibhattivipariṇāmo» («Изменение падежа в соответствии со смыслом»), путем изменения падежа привносится слово «yuttatthānaṃ» (имеющих связанный смысл).


332. තෙසං විභත්තියො ලොපා ච.

332. Их падежные окончания опускаются.


ඉධ පදන්තරෙන වා තද්ධිතප්පච්චයෙහි වා ආයාදිප්පච්චයෙහි වා එකත්ථීභූතා යුත්තත්ථා නාම, තෙන ‘‘තෙසං යුත්තත්ථානං සමාසානං, තද්ධිතායාදිප්පච්චයන්තානඤ්ච විභත්තියො ලොපනීයා හොන්තී’’ති අත්ථො. සමාසග්ගහණාධිකාරෙ පන සති තෙසංගහණෙන වා තද්ධිතායාදිප්පච්චයන්ත විභත්තිලොපො. චග්ගහණං ‘‘පභඞ්කරො’’තිආදීසු ලොපනිවත්තනත්ථං.

Здесь «имеющими связанный смысл» называются те слова, которые объединены в один смысл либо с другим словом, либо посредством суффиксов таддхита, либо посредством суффиксов, начинающихся с «āya». Поэтому смысл таков: «падежные окончания этих имеющих связанный смысл сложных слов, а также слов, оканчивающихся на суффиксы таддхита и суффиксы, начинающиеся с āya, должны быть опущены». Но поскольку действует раздел о сложных словах, употреблением слова «tesaṃ» (их) предписывается опущение падежных окончаний у слов, оканчивающихся на суффиксы таддхита и суффиксы, начинающиеся с āya. Употребление частицы «ca» служит для предотвращения опущения в таких словах, как «pabhaṅkaro» и т. д.


විපරිණාමෙන ‘‘ලුත්තාසු, විභත්තීසූ’’ති වත්තතෙ, යුත්තත්ථග්ගහණඤ්ච.

Путем изменения падежа привносятся слова «luttāsu vibhattīsu» (при опущенных падежных окончаниях), а также слово «yuttattha».


333. පකති චස්ස සරන්තස්ස.

333. И его гласный на конце остается в своей исходной форме.


ලුත්තාසු විභත්තීසු සරන්තස්ස අස්ස යුත්තත්ථභූතස්ස තිවිධස්සපි ලිඞ්ගස්ස පකතිභාවො හොති. චසද්දෙන කිංසමුදය ඉදප්පච්චයතාදීසු නිග්ගහීතන්තස්සපි. නිමිත්තාභාවෙ නෙමිත්තකාභාවස්ස ඉධ අනිච්ඡිතත්තා අයමතිදෙසො.

При опущенных падежных окончаниях конечный гласный этого имеющего связанный смысл слова трех родов остается в своей исходной форме. Посредством слова «ca» это относится также к словам, оканчивающимся на ниггахиту, в таких случаях, как «kiṃsamudaya», «idappaccayatā» и т. д. Это правило переноса (атидеса) дано потому, что здесь нежелательно отсутствие следствия при отсутствии причины.


සකත්ථවිරහෙනිධ සමාසස්ස ච ලිඞ්ගභාවාභාවා විභත්තුප්පත්තියමසම්පත්තායං නාමබ්‍යපදෙසාතිදෙසමාහ.

Поскольку здесь, из-за отсутствия собственного значения, у сложного слова нет признаков рода, и возникновение падежного окончания не достигается, автор излагает правило переноса наименования «имя».


334. තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවා’තවෙතුනාදීසු ච.

334. Слова, оканчивающиеся на таддхита, сложные слова (самаса) и слова, оканчивающиеся на китака, рассматриваются как имена, за исключением тех, что оканчиваются на суффиксы «tave», «tuna» и т. д.


තද්ධිතන්තා[Pg.180], කිතන්තා, සමාසා ච නාමමිව දට්ඨබ්බා තවෙතුන ත්වාන ත්වාදිප්පච්චයන්තෙ වජ්ජෙත්වා. චග්ගහණං කිච්චප්පච්චයආඊඉනීඉත්ථිප්පච්චයන්තාදිස්සපි නාමබ්‍යපදෙසත්ථං. ඉධ සමාසග්ගහණං අත්ථවතං සමුදායානං නාමබ්‍යපදෙසො සමාසස්සෙවාති නියමත්ථන්ති අපරෙ.

Слова, оканчивающиеся на таддхита, слова, оканчивающиеся на кита, и сложные слова следует рассматривать как имена, исключая те, что оканчиваются на суффиксы «tave», «tuna», «tvāna», «tva» и т. д. Употребление частицы «ca» служит для присвоения наименования «имя» также словам, оканчивающимся на суффиксы кичча и женские суффиксы. Другие же говорят, что упоминание здесь сложных слов служит для ограничения: наименование «имя» для значимых совокупностей слов применимо только к сложным словам.


‘‘අබ්‍යයීභාවො’’ති වත්තතෙ.

Привносится слово «Abyayībhāvo».


335. සො නපුංසකලිඞ්ගො.

335. Он среднего рода.


සො අබ්‍යයීභාවසමාසො නපුංසකලිඞ්ගොව දට්ඨබ්බොති නපුංසකලිඞ්ගත්තං. එත්ථ හි සතිපි ලිඞ්ගාතිදෙසෙ ‘‘අධිපඤ්ඤ’’න්තිආදීසු ‘‘අධිඤාණං’’න්තිආදි රූපප්පසඞ්ගො න හොති සද්දන්තරත්තා, ‘‘තිපඤ්ඤ’’න්තිආදීසු වියාති දට්ඨබ්බං, න චායං අතිදෙසො, සුත්තෙ අතිදෙසලිඞ්ගස්ස ඉවසද්දස්ස අදස්සනතො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

Этот абьяйибхава-самаса следует рассматривать только как средний род, отсюда его средний род. Ведь хотя здесь и имеет место перенос рода, в таких словах, как «adhipaññaṃ», не возникает нежелательной формы вроде «adhiñāṇaṃ» из-за различия слов, подобно тому как это происходит в «tipaññaṃ» и т. д. И это не является переносом (атидеса), поскольку в сутре не видно слова «iva» (подобно), указывающего на перенос рода. Возникновение падежных окончаний, начиная с «si», происходит так же, как и ранее.


‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

Привносится слово «Kvacī» (иногда).


336. අං විභත්තීනමකාරන්තා අබ්‍යයීභාවා.

336. Окончание «aṃ» вместо падежных окончаний после абьяйибхавы, оканчивающейся на «a».


තස්මා අකාරන්තා අබ්‍යයීභාවා පරාසං විභත්තීනං ක්වචි අං හොති, සෙසං නෙය්‍යං.

После абьяйибхавы, оканчивающейся на «a», последующие падежные окончания иногда заменяются на «aṃ»; остальное следует понимать аналогично.


තං උපනගරං, නගරස්ස සමීපං තිට්ඨතීති අත්ථො. තානි උපනගරං, ආලපනෙපෙවං, තං උපනගරං පස්ස, තානි උපනගරං.

«Taṃ upanagaraṃ» означает «оно находится вблизи города». Во множественном числе: «tāni upanagaraṃ». В звательном падеже так же. В винительном падеже: «taṃ upanagaraṃ passa» (посмотри на то, что вблизи города), во множественном числе: «tāni upanagaraṃ».


න පඤ්චම්‍යායමම්භාවො, ක්වචීති අධිකාරතො;

තතියාසත්තමීඡට්ඨී-නන්තු හොති විකප්පතො.

«Эта замена на „aṃ“ не происходит в отложительном падеже в силу авторитета слова „kvaci“; в творительном, предложном и родительном падежах она происходит факультативно».


තෙන උපනගරං කතං, උපනගරෙන වා, තෙහි උපනගරං, උපනගරෙහි වා, තස්ස උපනගරං දෙහි, තෙසං උපනගරං, උපනගරා ආනය, උපනගරම්හා උපනගරස්මා, උපනගරෙහි, උපනගරං සන්තකං, උපනගරස්ස වා, තෙසං උපනගරං, උපනගරානං වා[Pg.181], උපනගරං නිධෙහි, උපනගරම්හි උපනගරස්මිං, උපනගරං උපනගරෙසු වා. එවං උපකුම්භං.

Поэтому: «upanagaraṃ kataṃ» или «upanagarena» (сделано вблизи города); во множественном числе: «tehi upanagaraṃ» или «upanagarehi»; «tassa upanagaraṃ dehi» (дай тому, что вблизи города), «tesaṃ upanagaraṃ»; «upanagarā ānaya», «upanagaramhā», «upanagarasmā» (принеси из окрестностей города), во множественном числе: «upanagarehi»; «upanagaraṃ santakaṃ» или «upanagarassa» (принадлежащий окрестностям города), во множественном числе: «tesaṃ upanagaraṃ» или «upanagarānaṃ»; «upanagaraṃ nidhehi», «upanagaramhi», «upanagarasmiṃ» (положи в окрестностях города), во множественном числе: «upanagaraṃ» или «upanagaresu». Так же и «upakumbhaṃ» (вблизи кувшина).


අභාවෙ – දරථානං අභාවො නිද්දරථං, නිම්මසකං.

В значении отсутствия: отсутствие беспокойства — «niddarathaṃ» (безмятежный); «nimmasakaṃ» (свободный от комаров).


පච්ඡාඅත්ථෙ – රථස්ස පච්ඡා අනුරථං, අනුවාතං.

В значении «позади»: позади колесницы — «anurathaṃ»; по направлению ветра — «anuvātaṃ».


යොග්ගතායං – යථාසරූපං, අනුරූපං, රූපයොග්ගන්ති අත්ථො.

В значении соответствия: «yathāsarūpaṃ», «anurūpaṃ», что означает «соответствующий форме».


විච්ඡායං – අත්තානමත්තානං පති පච්චත්තං, අද්ධමාසං අද්ධමාසං අනු අන්වද්ධමාසං.

В значении распределения: по отношению к самому себе — «paccattaṃ» (лично); каждые полмесяца — «anvaddhamāsaṃ».


අනුපුබ්බියං – ජෙට්ඨානං අනුපුබ්බො අනුජෙට්ඨං.

В значении порядка следования: в порядке старшинства — «anujeṭṭhaṃ».


පටිලොමෙ – සොතස්ස පටිලොමං පටිසොතං, පටිපථං, පතිවාතං, අත්තානං අධිකිච්ච පවත්තා අජ්ඣත්තං.

В значении противоположного направления: против течения — «paṭisotaṃ»; против пути — «paṭipathaṃ»; против ветра — «pativātaṃ»; происходящее в отношении самого себя — «ajjhattaṃ» (внутреннее).


පරියාදාභිවිධීසු ආපාණකොටියා ආපාණකොටිකං, ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති කප්පච්චයො, ආකුමාරෙහි යසො කච්චායනස්ස ආකුමාරං.

В значениях исчерпания и предела: до предела жизни — «āpāṇakoṭikaṃ» (где суффикс «ka» добавляется по правилу «kvaci samāsantagatānamakāranto»); слава Каччаяны распространяется вплоть до детей — «ākumāraṃ».


සමිද්ධියං – භික්ඛාය සමිද්ධීති අත්ථෙ සමාසෙව නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ ච කතෙ –

В значении изобилия: в значении «изобилие подаяния» (bhikkhāya samiddhi), когда образовано сложное слово и ему присвоен средний род —


‘‘සමාසස්ස, අන්තො’’ති ච වත්තතෙ.

Привносятся слова «Samāsassa» и «anto».


337. සරො රස්සො නපුංසකෙ.

337. Гласный сокращается в среднем роде.


නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සමාසස්ස අන්තො සරො රස්සො හොති. එත්ථ ච අබ්‍යයීභාවග්ගහණං නානුවත්තෙතබ්බං, තෙන දිගුද්වන්දබහුබ්බීහීසුපි නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සමාසන්තස්සරස්ස රස්සත්තං සිද්ධං හොති. ‘‘අං විභත්තීන’’මිච්චාදිනා අමාදෙසො, සුභික්ඛං. ගඞ්ගාය සමීපෙ වත්තතීති උපගඞ්ගං, මණිකාය සමීපං උපමණිකං.

Конечный гласный сложного слова, употребляемого в среднем роде, становится кратким. И здесь не следует привносить упоминание «абьяйибхава», благодаря чему сокращение конечного гласного сложного слова в среднем роде устанавливается также для дигу, двандвы и бахуббихи. Посредством правила «Aṃ vibhattīnam» и т. д. происходит замена на «aṃ» — «subhikkhaṃ» (изобилие пищи). Находящееся вблизи Ганги — «upagaṅgaṃ»; вблизи чаши — «upamaṇikaṃ».


ඉත්ථීසු [Pg.182] අමිකිච්චාති අත්ථෙ සමාසනපුංසකරස්සත්තාදීසු කතෙසු –

В значении «касательно женщин» (itthīsu adhikicca), когда произведено сложение, присвоен средний род, сделано сокращение гласного и т. д. —


‘‘අබ්‍යයීභාවා, විභත්තීන’’න්ති ච වත්තතෙ.

Привносятся слова «Abyayībhāvā» и «vibhattīnaṃ».


338. අඤ්ඤස්මා ලොපො ච.

338. И после иного происходит отсечение.


අකාරන්තතො අඤ්ඤස්මා අබ්‍යයීභාවසමාසා පරාසං විභත්තීනං ලොපො ච හොති. අධිත්ති, ඉත්ථීසු අධිකිච්ච කථා පවත්තතීති අත්ථො. අධිත්ථි පස්ස, අධිත්ථි කතං ඉච්චාදි, එවං අධිකුමාරි, වධුයා සමීපං උපවධු, ගුන්නං සමීපං උපගු, ඔකාරස්ස රස්සත්තං උකාරො. එවං උපසග්ගපුබ්බකො.

После абьяйибхава-самасы, оканчивающейся на гласный, отличный от «a», последующие падежные окончания опускаются. «Adhitthi» означает «разговор ведется касательно женщин». «Adhitthi passa» (посмотри на то, что касается женщин), «adhitthi kataṃ» (сделано касательно женщин) и т. д. Точно так же: «adhikumāri» (касательно девушек); вблизи невестки — «upavadhu»; вблизи коров — «upagu» (где краткой формой звука «o» является «u»). Таковы сложные слова с приставкой на первом месте.


නිපාතපුබ්බකො යථා – වුඩ්ඪානං පටිපාටි, යෙ යෙ වුඩ්ඪා වා යථාවුඩ්ඪං, පදත්ථානතික්කමෙ – යථාක්කමං, යථාසත්ති, යථාබලං කරොති, බලමනතික්කමිත්වා කරොතීති අත්ථො. ජීවස්ස යත්තකො පරිච්ඡෙදො යාවජීවං, යාවතායුකං, කප්පච්චයො. යත්තකෙන අත්ථො යාවදත්ථං, පබ්බතස්ස පරභාගො තිරොපබ්බතං, තිරොපාකාරං, තිරොකුට්ටං, පාසාදස්ස අන්තො අන්තොපාසාදං, අන්තොනගරං, අන්තොවස්සං, නගරස්ස බහි බහිනගරං, පාසාදස්ස උපරි උපරිපාසාදං, උපරිමඤ්චං, මඤ්චස්ස හෙට්ඨා හෙට්ඨාමඤ්චං, හෙට්ඨාපාසාදං, භත්තස්ස පුරෙ පුරෙභත්තං, එවං පච්ඡාභත්තං.

Сложные слова с частицей на первом месте, например: в соответствии со старшинством или «кто бы ни был старшим» — «yathāvuḍḍhaṃ»; в значении непревышения значения слова — «yathākkamaṃ» (по порядку), «yathāsatti» (в меру способностей); «yathābalaṃ karoti» означает «делает, не превышая своих сил». Какова мера жизни — «yāvajīvaṃ» (всю жизнь); «yāvatāyukaṃ» (в течение срока жизни, с суффиксом «ka»). Сколько требуется — «yāvadatthaṃ» (сколько нужно); по ту сторону горы — «tiropabbataṃ»; по ту сторону стены — «tiropākāraṃ», «tirokuṭṭaṃ»; внутри дворца — «antopāsādaṃ»; внутри города — «antonagaraṃ»; во время сезона дождей — «antovassaṃ»; вне города — «bahinagaraṃ»; над дворцом — «uparipāsādaṃ»; над ложем — «uparimañcaṃ»; под ложем — «heṭṭhāmañcaṃ»; под дворцом — «heṭṭhāpāsādaṃ»; до еды — «purebhattaṃ»; аналогично после еды — «pacchābhattaṃ».


සාකල්ලත්ථෙ – සහ මක්ඛිකාය සමක්ඛිකං භුඤ්ජති, න කිඤ්චි පරිවජ්ජෙතීති අත්ථො. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා සහසද්දස්ස සාදෙසො. ගඞ්ගාය ඔරං ඔරගඞ්ගමිච්චාදි.

В значении полноты: вместе с мухами — «samakkhikaṃ bhuñjati», что означает «ест, ничего не исключая». По правилу «Tesu vuddhī» и т. д. происходит замена слова «saha» на «sa». По эту сторону Ганги — «oragaṅgaṃ» и т. д.


අබ්‍යයීභාවසමාසො නිට්ඨිතො.

Абьяйибхава-самаса завершена.


කම්මධාරයසමාස

Каммадхарая-самаса


අථ [Pg.183] කම්මධාරයසමාසො වුච්චතෙ.

Теперь излагается каммадхарая-самаса.


සො ච නවවිධො විසෙසනපුබ්බපදො විසෙසනුත්තරපදො විසෙසනොභයපදො උපමානුත්තරපදො සම්භාවනාපුබ්බපදො අවධාරණපුබ්බපදො නනිපාතපුබ්බපදො කුපුබ්බපදො පාදිපුබ්බපදො චාති.

И она бывает девяти видов: с определением на первом месте (висесана-пуббапада), с определением на втором месте (висесануттарапада), с определением на обоих местах (висесанобхаяпада), со сравнением на втором месте (упамануттарапада), с предположением на первом месте (самбхавана-пуббапада), с ограничением на первом месте (авадхарана-пуббапада), с отрицательной частицей на первом месте (на-нипата-пуббапада), с приставкой «ku» на первом месте (ку-пуббапада) и с приставками «pa» и др. на первом месте (пади-пуббапада).


තත්ථ විසෙසනපුබ්බපදො තාව – ‘‘මහන්ත පුරිස’’ඉතීධ උභයත්ථ පඨමෙකවචනං සි, තුල්‍යාධිකරණභාවප්පසිද්ධත්ථං චසද්ද තසද්දප්පයොගො, මහන්තො ච සො පුරිසො චාති විග්ගහෙ –

Из них, во-первых, с определением на первом месте (висесана-пуббапада): в выражении «mahanta purisa» в обоих словах употребляется окончание именительного падежа единственного числа «si». Для установления их согласованности используются слова «ca» и «ta». При анализе: «mahanto ca so puriso ca» (и великий он, и человек) —


ඉතො පරං ‘‘විභාසා රුක්ඛතිණ’’ඉච්චාදිතො ‘‘විභාසා’’ති සමාසවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

Далее от правила «vibhāsā rukkhatiṇa» и т. д. слово «vibhāsā» (факультативно) привносится повсеместно при предписании сложения слов.


339. ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ කම්මධාරයො.

339. При двух согласованных словах образуется каммадхарая.


ද්වෙ පදානි නාමිකානි තුල්‍යාධිකරණානි අඤ්ඤමඤ්ඤෙන සහ විභාසා සමස්‍යන්තෙ, තස්මිං ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ සති සො සමාසො කම්මධාරයසඤ්ඤො ච හොති.

Два именных согласованных слова факультативно слагаются друг с другом; при наличии этих двух согласованных слов это сложение получает название «каммадхарая».


ද්වෙ පදානි ද්විපදං, තුල්‍යං සමානං අධිකරණං අත්ථො යස්ස පදද්වයස්ස තං තුල්‍යාධිකරණං, තස්මිං ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ. භින්නප්පවත්තිනිමිත්තානං ද්වින්නං පදානං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන එකස්මිං අත්ථෙ පවත්ති තුල්‍යාධිකරණතා. කම්මමිව ද්වයං ධාරයතීති කම්මධාරයො. යථා හි කම්මං ක්‍රියඤ්ච පයොජනඤ්ච ද්වයං ධාරයති, කම්මෙ සති ක්‍රියාය, පයොජනස්ස ච සම්භවතො, තථා අයං සමාසො එකස්ස අත්ථස්ස ද්වෙ නාමානි ධාරයති, තස්මිං සමාසෙ සති එකත්ථජොතකස්ස නාමද්වයස්ස සම්භවතො.

Два слова — это «двусловие» (двипада). То двусловие, у которого одинаковый референт (значение), есть «согласованное» (тульядхикарана); в этом согласованном двусловии. Согласованность — это отнесение двух слов, имеющих разные основания для употребления, к одному и тому же объекту в качестве определения и определяемого. «Каммадхарая» — поскольку он удерживает два элемента, подобно действию (камма). Ведь как действие удерживает два элемента — саму активность и цель, поскольку при наличии действия возможны и активность, и цель, так и это сложение удерживает два имени для одного значения, поскольку при наличии этого сложения возможно существование двух имен, выражающих одно значение.


පුරෙ [Pg.184] විය සමාසසඤ්ඤාවිභත්තිලොපපකතිභාවා, සමාසෙනෙව තුල්‍යාධිකරණභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති චසද්ද තසද්දානමප්පයොගො.

Присвоение названия «самаса», опущение падежных окончаний и сохранение исходной формы происходят так же, как и ранее. Поскольку само сложение выражает отношение согласованности, слова «ca» и «ta» не употребляются согласно правилу «vuttatthānamappayogo» (неупотребление слов, значение которых уже выражено).


340. මහතං මහා තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ.

340. Замена слова «mahanta» на «mahā» перед согласованным словом.


මහන්ත සද්දස්ස මහා හොති තුල්‍යාධිකරණෙ උත්තරපදෙ පරෙ. මහතන්ති බහුවචනග්ගහණෙන ක්වචි මහආදෙසො ච, එත්ථ ච විසෙසනස්ස පුබ්බනිපාතො විසෙසනභූතස්ස පුබ්බපදස්ස මහාදෙසවිධානතොව විඤ්ඤායති.

Вместо слова «mahanta» появляется «mahā», если за ним следует согласованное последующее слово. Из-за употребления множественного числа «mahataṃ» иногда происходит также замена на «maha». И здесь то, что определение ставится на первое место, явствует из самого предписания замены на «mahā» для первого члена, являющегося определением.


‘‘කම්මධාරයො, දිගූ’’ති ච වත්තතෙ.

Привносятся слова «Kammadhārayo» и «digū».


341. උභෙ තප්පුරිසා.

341. Оба они — таппурисы.


උභෙ කම්මධාරයදිගුසමාසා තප්පුරිසසඤ්ඤා හොන්ති.

Оба сложения — каммадхарая и дигу — получают название «таппуриса».


තස්ස පුරිසො තප්පුරිසො, තප්පුරිසසදිසත්තා අයම්පි සමාසො අන්වත්ථසඤ්ඤාය තප්පුරිසොති වුත්තො. යථා හි තප්පුරිසසද්දො ගුණමතිවත්තො, තථා අයං සමාසොපි. උත්තරපදත්ථප්පධානො හි තප්පුරිසොති. තතො නාමබ්‍යපදෙසො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. අයං පන තප්පුරිසො අභිධෙය්‍යවචනො, පරලිඞ්ගො ච.

«Его слуга» (tassa puriso) — это «таппуриса» (tappurisa). Из-за сходства с этим [примером] данное сложение также называется «таппуриса» по значению названия. Ведь как слово «таппуриса» указывает на качество, так же и это сложение. Ведь в таппурисе главным является значение последующего члена. Отсюда происходит наименование и образование падежных окончаний. Этот же таппуриса выражает определяемое слово и принимает род другого слова.


මහාපුරිසො, මහාපුරිසා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං, එවං මහාවීරො, මහාමුනි, මහන්තඤ්ච තං බලඤ්චාති මහාබලං, මහබ්භයං, මහආදෙසො. සන්තො ච සො පුරිසො චාති සප්පුරිසො, ‘‘සන්තසද්දස්ස සො භෙ බො චන්තෙ’’ති එත්ථ චසද්දෙන සන්තසද්දස්ස සමාසෙ අභකාරෙපි සාදෙසො, තථා පුබ්බපුරිසො, පරපුරිසො, පඨමපුරිසො, මජ්ඣිමපුරිසො, උත්තමපුරිසො, දන්තපුරිසො, පරමපුරිසො, වීරපුරිසො, සෙතහත්ථී, කණ්හසප්පො, නීලුප්පලං, ලොහිතචන්දනං.

«Великий человек» (mahāpuriso), «великие люди» (mahāpurisā) и так далее склоняются подобно слову «purisa». Точно так же: «великий герой» (mahāvīro), «великий мудрец» (mahāmuni); «великая и притом сила» — «великая сила» (mahābalaṃ), «великий страх» (mahabbhayaṃ), «великое указание» (mahādeso). «Добродетельный и притом человек» — «добродетельный человек» (sappuriso); здесь, согласно правилу «santasaddassa so bhe bo cante», из-за слова «ca» происходит замена слова «sant» на «sa» при сложении, даже если нет буквы «bha». Точно так же: pubbapuriso, parapuriso, paṭhamapuriso, majjhimapuriso, uttamapuriso, dantapuriso, paramapuriso, vīrapuriso, setahatthī, kaṇhasappo, nīluppalaṃ, lohitacandanaṃ.


ක්වචි [Pg.185] විභාසාධිකාරතො න භවති, යථා – පුණ්ණො මන්තානිපුත්තො, චිත්තො ගහපති, සක්කො දෙවරාජාති.

Иногда, в силу полномочия факультативности, сложение не происходит, например: «Пуння Мантанипутта» (puṇṇo mantāniputto), «домохозяин Читта» (citto gahapati), «царь богов Сакка» (sakko devarājā).


පුමා ච සො කොකිලො චාති අත්ථෙ සමාසෙ කතෙ –

Когда образуется сложение в значении «самец и притом кукушка» (pumā ca so kokilo ca):


‘‘ලොප’’න්ති වත්තතෙ.

Применяется правило «lopa» (отсечение).


342. පුමස්ස ලිඞ්ගාදීසු සමාසෙසු.

342. «[Отсечение конечного гласного] слова «puma» перед «liṅga» и другими в сложениях».


පුමඉච්චෙතස්ස අන්තො අකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ ලිඞ්ගාදීසු පරපදෙසු සමාසෙසු, ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති මකාරස්ස නිග්ගහීතං. පුඞ්කොකිලො. එවං පුන්නාගො.

Конечный звук «а» слова «puma» подвергается отсечению в сложениях перед последующими словами, такими как «liṅga» и др. По правилу «aṃmo niggahītaṃ jhalapehī» согласный «m» заменяется на ниггахиту. Получается «puṅkokilo». Точно так же «punnāgo».


ඛත්තියා ච සා කඤ්ඤා චාති විග්ගය්හ සමාසෙ කතෙ –

Когда после анализа «она и кшатрийка, и дева» (khattiyā ca sā kaññā ca) образуется сложение:


‘‘තුල්‍යාධිකරණෙ, පදෙ, ඉත්ථියං භාසිතපුමිත්ථී පුමාව චෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Применяется также правило: «Tulyādhikaraṇe, pade, itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāva ce» (Если последующий член стоит в том же падеже, а предшествующее слово женского рода ранее употреблялось в мужском роде, оно уподобляется мужскому роду).


343. කම්මධාරයසඤ්ඤෙ ච.

343. «И при обозначении каммадхарая».


කම්මධාරයසඤ්ඤෙ ච සමාසෙ ඉත්ථියං වත්තමානෙ තුල්‍යාධිකරණෙ උත්තරපදෙ පරෙ පුබ්බභූතො ඉත්ථිවාචකො සද්දො පුබ්බෙ භාසිතපුමා චෙ, සො පුමා ඉව දට්ඨබ්බොති පුබ්බපදෙ ඉත්ථිප්පච්චයස්ස නිවත්ති හොති.

И в сложении, обозначаемом как каммадхарая, когда оно употребляется в женском роде, если за ним следует член в том же падеже, а предшествующее слово женского рода ранее употреблялось в мужском роде, оно должно рассматриваться как мужской род; таким образом, в предшествующем члене происходит устранение женского суффикса.


ඛත්තියකඤ්ඤා, ඛත්තියකඤ්ඤායො ඉච්චාදි. එවං රත්තලතා, දුතියභික්ඛා, බ්‍රාහ්මණී ච සා දාරිකා චාති බ්‍රාහ්මණදාරිකා, නාගමාණවිකා.

«Девушка-кшатрийка» (khattiyakaññā), «девушки-кшатрийки» (khattiyakaññāyo) и так далее. Точно так же: «красная лиана» (rattalatā), «второе подаяние» (dutiyabhikkhā); «она и брахманка, и девочка» — «девочка-брахманка» (brāhmaṇadārikā), «девушка-нага» (nāgamāṇavikā).


පුබ්බපදස්සෙවායං පුම්භාවාතිදෙසො, තෙන ‘‘ඛත්තියකුමාරී කුමාරසමණී තරුණබ්‍රාහ්මණී’’තිආදීසු උත්තරපදෙසු ඉත්ථිප්පච්චයස්ස න නිවත්ති හොති.

Это уподобление мужскому роду относится только к предшествующему члену; поэтому в последующих членах в таких словах, как «khattiyakumārī», «kumārasamaṇī», «taruṇabrāhmaṇī» и т. д., устранения женского суффикса не происходит.


ඉත්ථියමිච්චෙව [Pg.186] කිං? කුමාරීරතනං, සමණීපදුමං.

Для чего сказано «в женском роде» (itthiyaṃ)? [Чтобы предотвратить это в таких случаях, как] «драгоценная дева» (kumārīratanaṃ), «лотосоподобная шрамани» (samaṇīpadumaṃ).


භාසිතපුමාති කිං? ගඞ්ගානදී, තණ්හානදී, පථවීධාතු. ‘‘නන්දාපොක්ඛරණී, නන්දාදෙවී’’තිආදීසු පන සඤ්ඤාසද්දත්තා න හොති.

Для чего сказано «ранее употреблявшееся в мужском роде» (bhāsitapumā)? [Чтобы исключить такие слова, как] «река Ганга» (gaṅgānadī), «река вожделения» (taṇhānadī), «элемент земли» (pathavīdhātu). А в таких именах собственных, как «пруд Нанда» (nandāpokkharaṇī), «царица Нанда» (nandādevī) и т. д., этого не происходит, поскольку они являются именами собственными.


තථා පුරත්ථිමො ච සො කායො චාති පුරත්ථිමකායො, එත්ථ ච කායෙකදෙසො කායසද්දො. එවං පච්ඡිමකායො, හෙට්ඨිමකායො, උපරිමකායො, සබ්බකායො, පුරාණවිහාරො, නවාවාසො, කතරනිකායො, කතමනිකායො, හෙතුප්පච්චයො, අබහුලං බහුලං කතන්ති බහුලීකතං, ජීවිතප්පධානං නවකං ජීවිතනවකං ඉච්චාදි.

Точно так же: «переднее и притом тело» — «передняя часть тела» (puratthimakāyo), и здесь слово «kāya» означает часть тела. Точно так же: pacchimakāyo (задняя часть тела), heṭṭhimakāyo (нижняя часть тела), uparimakāyo (верхняя часть тела), sabbakāyo (все тело), purāṇavihāro (старая обитель), navāvāso (новое жилище), kataranikāyo (какая именно группа), katamanikāyo (какая группа), hetuppaccayo (причинное условие), «сделанное обильным то, что не было обильным» — «умноженное» (bahulīkataṃ), «девятка [материальных качеств], в которой главным является жизнь» — «девятка жизни» (jīvitanavakaṃ) и так далее.


විසෙසනුත්තරපදෙ ජිනවචනානුපරොධතො ථෙරාචරියපණ්ඩිතාදි විසෙසනං පරඤ්ච භවති. යථා – සාරිපුත්තො ච සො ථෙරො චාති සාරිපුත්තත්ථෙරො. එවං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො, මහාකස්සපත්ථෙරො, බුද්ධඝොසාචරියො, ධම්මපාලාචරියො, ආචරියගුත්තිලොති වා, මහොසධො ච සො පණ්ඩිතො චාති මහොසධපණ්ඩිතො. එවං විධුරපණ්ඩිතො, වත්ථුවිසෙසො.

В сложениях с определяющим словом в качестве последующего члена (visesanuttarapada), без противоречия слову Победоносца, определяющее слово, такое как «thera» (старец), «ācariya» (учитель), «paṇḍita» (мудрец) и т. д., ставится в конце. Например: «Сарипутта и притом старец» — «старец Сарипутта» (sāriputtatthero). Точно так же: mahāmoggallānatthero (старец Махамоггаллана), mahākassapatthero (старец Махакассапа), buddhaghosācariyo (учитель Буддхагхоса), dhammapālācariyo (учитель Дхаммапала), или ācariyaguttilo (учитель Гуттила); «Махосадха и притом мудрец» — «мудрец Махосадха» (mahosadhapaṇḍito). Точно так же: vidhurapaṇḍito (мудрец Видхура), vatthuviseso (особый предмет).


විසෙසනොභයපදො යථා – සීතඤ්ච තං උණ්හඤ්චාති සීතුණ්හං, සිනිද්ධො ච සො උණ්හො චාති සිනිද්ධුණ්හො, මාසො. ඛඤ්ජො ච සො ඛුජ්ජො චාති ඛඤ්ජඛුජ්ජො. එවං අන්ධබධිරො, කතාකතං, ඡිද්දාවඡිද්දං, උච්චාවචං, ඡින්නභින්නං, සිත්තසම්මට්ඨං, ගතපච්චාගතං.

Сложение, в котором оба члена являются определяющими (visesanobhayapada), например: «и холодное, и горячее» — «холодное и горячее» (sītuṇhaṃ); «и влажный, и горячий» — «влажный и горячий» (siniddhuṇho) месяц; «и хромой, и горбатый» — «хромой и горбатый» (khañjakhujjo). Точно так же: andhabadhiro (слепой и глухой), katākataṃ (сделанное и несделанное), chiddāvachiddaṃ (полное дыр), uccāvacaṃ (высокое и низкое), chinnabhinnaṃ (разорванное и сломанное), sittasammaṭṭhaṃ (обрызганное и подметенное), gatapaccāgataṃ (ушедшее и вернувшееся).


උපමානුත්තරපදෙ අභිධානානුරොධතො උපමානභූතං විසෙසනං පරං භවති. යථා – සීහො විය සීහො, මුනි ච සො සීහො චාති මුනිසීහො. එවං මුනිවසභො, මුනිපුඞ්ගවො, බුද්ධනාගො, බුද්ධාදිච්චො, රංසි විය රංසි, සද්ධම්මො ච [Pg.187] සො රංසි චාති සද්ධම්මරංසි. එවං විනයසාගරො, පුණ්ඩරීකමිව පුණ්ඩරීකො, සමණො ච සො පුණ්ඩරීකො චාති සමණපුණ්ඩරීකො, සමණපදුමො. චන්දො විය චන්දො, මුඛඤ්ච තං චන්දො චාති මුඛචන්දො. එවං මුඛපදුමං ඉච්චාදි.

В сложениях со сравнением в качестве последующего члена (upamānuttarapada), в соответствии с традицией именования, слово, служащее сравнением, выступает в качестве определяющего и ставится в конце. Например: «подобный льву» — «лев», «мудрец и притом лев» — «лев среди мудрецов» (munisīho). Точно так же: munivasabho (бык среди мудрецов), munipuṅgavo (бык среди мудрецов), buddhanāgo (слон среди будд), buddhādicco (солнце-Будда); «подобный лучу» — «луч», «истинная Дхамма и притом луч» — «луч истинной Дхаммы» (saddhammaraṃsi). Точно так же: vinayasāgaro (океан Винаи); «подобный белому лотосу» — «белый лотос», «шраман и притом белый лотос» — «белый лотос среди шраманов» (samaṇapuṇḍarīko), samaṇapadumo (лотос среди шраманов); «подобное луне» — «луна», «лицо и притом луна» — «лицо-луна» (mukhacando). Точно так же: mukhapadumaṃ (лицо-лотос) и так далее.


සම්භාවනාපුබ්බපදො යථා – ධම්මො ඉති බුද්ධි ධම්මබුද්ධි. එවං ධම්මසඤ්ඤා, ධම්මසඞ්ඛාතො, ධම්මසම්මතො, පාණසඤ්ඤිතා, අසුභසඤ්ඤා, අනිච්චසඤ්ඤා, අනත්තසඤ්ඤා, ධාතුසඤ්ඤා, ධීතුසඤ්ඤා, අත්තසඤ්ඤා, අත්ථිසඤ්ඤා, අත්තදිට්ඨි ඉච්චාදි.

Сложение с мысленным определением в качестве предшествующего члена (sambhāvanāpubbapada), например: «мысль о том, что это Дхамма» — «мысль о Дхамме» (dhammabuddhi). Точно так же: dhammasaññā (восприятие Дхаммы), dhammasaṅkhāto (называемый Дхаммой), dhammasammato (почитаемый как Дхамма), pāṇasaññitā (осознание живого существа), asubhasaññā (восприятие непривлекательности), aniccasaññā (восприятие непостоянства), anattasaññā (восприятие безличности), dhātusaññā (восприятие элементов), dhītusaññā (восприятие дочери), attasaññā (восприятие «я»), atthisaññā (восприятие существования), attadiṭṭhi (воззрение о «я») и так далее.


අවධාරණපුබ්බපදො යථා – ගුණො එව ධනං ගුණධනං. එවං සද්ධාධනං, සීලධනං, පඤ්ඤාධනං, චක්ඛු එව ඉන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියං. එවං චක්ඛායතනං, චක්ඛුධාතු, චක්ඛුද්වාරං, රූපාරම්මණමිච්චාදි.

Сложение с ограничением в качестве предшествующего члена (avadhāraṇapubbapada), например: «именно добродетель есть богатство» — «богатство добродетели» (guṇadhanaṃ). Точно так же: saddhādhanaṃ (богатство веры), sīladhanaṃ (богатство нравственности), paññādhanaṃ (богатство мудрости); «именно глаз есть способность» — «способность глаза» (cakkhundriyaṃ). Точно так же: cakkhāyatanaṃ (сфера глаза), cakkhudhātu (элемент глаза), cakkhudvāraṃ (дверь глаза), rūpārammaṇam (объект формы) и так далее.


නනිපාතපුබ්බපදො යථා – න බ්‍රාහ්මණොති අත්ථෙ කම්මධාරයසමාසෙ, විභත්තිලොපාදිම්හි ච කතෙ –

Сложение с отрицательной частицей «na» в качестве предшествующего члена (nanipātapubbapada), например: когда образуется сложение каммадхарая в значении «не брахман» (na brāhmaṇo), и произведено отсечение падежного окончания и прочее:


‘‘උභෙ තප්පුරිසා’’ති තප්පුරිසසඤ්ඤා.

По правилу «Ubhe tappurisā» [оно получает] название «таппуриса».


344. අත්තං නස්ස තප්පුරිසෙ.

344. «Замена [частицы] «na» на «а» в таппурисе».


නස්ස නිපාතපදස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ පරෙ සබ්බස්සෙව අත්තං හොති. තප්පුරිසෙකදෙසත්තා තප්පුරිසො, අබ්‍රාහ්මණො.

Вся частица «na» заменяется на «а» в таппурисе, когда за ней следует последующий член. Поскольку это является частью таппурисы, оно называется таппурисой: «не-брахман» (abrāhmaṇo).


න නිසෙධො සතො යුත්තො,දෙසාදිනියමං විනා;

අසතො චාඵලො තස්මා,කථමබ්‍රාහ්මණොති චෙ?

«Если спросят: отрицание существующего нелогично без ограничения местом и т. д., а отрицание несуществующего бесплодно; как же тогда возможно [слово] «не-брахман» (abrāhmaṇo)?»


නිසෙධත්ථානුවාදෙන, පටිසෙධවිධි ක්වචි;

පරස්ස මිච්ඡාඤාණත්තා-ඛ්‍යාපනායොපපජ්ජතෙ.

«Посредством повторения отрицаемого смысла правило отрицания иногда применяется для того, чтобы показать ложное знание другого [человека]».


දුවිධො චස්සත්ථො පසජ්ජප්පටිසෙධපරියුදාසවසෙන.

И значение этого [отрицания] бывает двух видов: в силу абсолютного отрицания (pasajjappaṭisedha) и исключающего отрицания (pariyudāsa).


තත්ථ [Pg.188] යො ‘‘අසූරියපස්සා රාජදාරා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථස්ස සබ්බථා අභාවං දීපෙති, සො පසජ්ජප්පටිසෙධවාචී නාම. යො පන ‘‘අබ්‍රාහ්මණ අමනුස්සා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථං පරියුදාසිත්වා තංසදිසෙ වත්ථුම්හි කාරියං පටිපාදයති, සො පරියුදාසවාචී නාම.

Из них то, которое указывает на полное отсутствие значения последующего члена, как в выражении «царские жены, не видящие солнца» (asūriyapassā rājadārā), называется выражающим абсолютное отрицание (pasajjappaṭisedhavācī). А то, которое, исключая значение последующего члена, указывает на действие в отношении подобного ему объекта, как в словах «не-брахман» (abrāhmaṇa), «не-человек» (amanussa), называется выражающим исключающее отрицание (pariyudāsavācī).


වුත්තඤ්ච

И сказано:


‘‘පසජ්ජප්පටිසෙධස්ස, ලක්ඛණං වත්ථුනත්ථිතා;

වත්ථුතො අඤ්ඤත්‍ර වුත්ති, පරියුදාසලක්ඛණ’’න්ති.

«Признаком абсолютного отрицания является несуществование вещи; признаком исключающего отрицания является указание на нечто иное, чем эта вещь».


නන්වෙවං සන්තෙපි ‘‘අබ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු කථමුත්තරපදත්ථප්පධානතා සියාති?

Но если это так, то как в таких словах, как «не-брахман» (abrāhmaṇo), может преобладать значение последующего члена?


වුච්චතෙ – බ්‍රාහ්මණාදිසද්දානං බ්‍රාහ්මණාදිඅත්ථස්සෙව තංසදිසාදිඅත්ථස්සාපි වාචකත්තා, බ්‍රාහ්මණාදිසද්දා හි කෙවලාබ්‍රාහ්මණාදිඅත්ථෙස්වෙව පාකටා, භූසද්දො වියසත්තායං, යදා තෙ පන අඤ්ඤෙන සදිසාදිවාචකෙන නඉති නිපාතෙන යුජ්ජන්ති, තදා තංසදිසතදඤ්ඤතබ්බිරුද්ධතදභාවෙසුපි වත්තන්ති, භූසද්දො විය අන්වභියාදියොගෙ අනුභවනඅභිභවනාදීසු, තස්මා උත්තරපදත්ථජොතකොයෙවෙත්ථ නඉති නිපාතොති න දොසො, තෙන අබ්‍රාහ්මණොති බ්‍රාහ්මණසදිසොති වුත්තං හොති. එවං අමනුස්සො, අස්සමණො.

Отвечается: поскольку слова, такие как «брахман» и др., выражают как само значение «брахман» и т. д., так и значение «подобный ему» и т. д. Ведь слова, такие как «брахман» и др., сами по себе известны только в значении «брахман» и т. д., подобно тому как глагол «bhū» известен в значении «быть». Но когда они соединяются с отрицательной частицей «na», выражающей подобие и т. д., тогда они употребляются также в значениях «подобный ему», «отличный от него», «противоположный ему» и «его отсутствие», подобно тому как глагол «bhū» при соединении с приставками «anu», «abhi» и др. употребляется в значениях «испытывать» (anubhavana), «преодолевать» (abhibhavana) и т. д. Поэтому здесь отрицательная частица «na» лишь проясняет значение последующего члена, и в этом нет ошибки. Таким образом, под словом «не-брахман» (abrāhmaṇo) понимается «подобный брахману». Точно так же: «не-человек» (amanusso), «не-шраман» (assamaṇo).


අඤ්ඤත්ථෙ – න බ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා, අසංකිලිට්ඨා, අපරියාපන්නා.

В значении «иной»: «не определенные» — «неопределенные» (abyākatā), «незагрязненные» (asaṃkiliṭṭhā), «неохваченные» (apariyāpannā).


විරුද්ධත්ථෙ – න කුසලා අකුසලා, කුසලපටිපක්ඛාති අත්ථො. එවං අලොභො, අමිත්තො.

В противоположном значении: «не благие» — «неблагие» (akusalā), что означает «противоположные благому». Точно так же: «не-алчность» (alobho), «не-друг» (amitto).


පසජ්ජප්පටිසෙධෙ – න කත්වා අකත්වා, අකාතුන පුඤ්ඤං අකරොන්තො.

При абсолютном отрицании: «не сделав» — «не сделав» (akatvā), «не делая» — «не делающий заслуг» (puññaṃ akaronto).


‘‘නස්ස, තප්පුරිසෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Применяются также правила «nassa» и «tappurise».


345. සරෙ [Pg.189] අන.

345. «Перед гласным — ana».


නඉච්චෙතස්ස පදස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ අන හොති සරෙ පරෙ.

Слово «na» заменяется на «ana» в таппурисе, когда за ним следует последующий член, начинающийся с гласного.


න අස්සො අනස්සො, න අරියො අනරියො. එවං අනිස්සරො, අනිට්ඨො, අනුපවාදො, න ආදාය අනාදාය, අනොලොකෙත්වා ඉච්චාදි.

«Не лошадь» — «не-лошадь» (anasso), «не благородный» — «неблагородный» (anariyo). Точно так же: «не-владыка» (anissaro), «нежелательный» (aniṭṭho), «безупречный» (anupavādo), «не взяв» — «не взяв» (anādāya), «не глядя» (anoloketvā) и так далее.


කුපුබ්බපදො යථා – කුච්ඡිතමන්නන්ති නිච්චසමාසත්තා අඤ්ඤපදෙන විග්ගහො, කම්මධාරයසමාසෙ කතෙ –

Сложение с «ku» в качестве предшествующего члена (kupubbapada), например: «скверная пища» (kucchitam annaṃ) — из-за того, что это постоянное сложение (niccasamāsa), анализ производится с помощью другого слова; когда образуется сложение каммадхарая:


‘‘තප්පුරිසෙ, සරෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Применяются также правила «tappurise» и «sare».


346. කදද කුස්ස.

346. «Замена [частицы] «ku» на «kada»».


කුඉච්චෙතස්ස නිපාතස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ කද හොති සරෙ පරෙ. කදන්නං. එවං කදසනං.

Частица «ku» заменяется на «kada» в таппурисе перед последующим членом, начинающимся с гласного. [Получается] «скверная пища» (kadannaṃ). Точно так же «скверная еда» (kadasanaṃ).


සරෙති කිං? කුදාරා, කුපුත්තා, කුදාසා, කුදිට්ඨි.

Для чего сказано «перед гласным» (sare)? [Чтобы исключить такие случаи, как] «скверная жена» (kudārā), «скверные сыновья» (kuputtā), «скверные слуги» (kudāsā), «скверное воззрение» (kudiṭṭhi).


‘‘කුස්සා’’ති වත්තතෙ.

Применяется правило «kussa».


347. කාප්පත්ථෙසු ච.

347. «А также [замена на] «kā» в значении малости».


කුඉච්චෙතස්ස අප්පත්ථෙ වත්තමානස්ස කා හොති තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ පරෙ. බහුවචනුච්චාරණතො කුච්ඡිතත්ථෙ ච ක්වචි තප්පුරිසෙ. අප්පකං ලවණං කාලවණං. එවං කාපුප්ඵං, කුච්ඡිතො පුරිසො කාපුරිසො, කුපුරිසො වා.

Частица «ku» в значении малости (appattha) заменяется на «kā» в таппурисе перед последующим членом. Из-за употребления множественного числа [в правиле] это также иногда происходит в значении скверного (kucchitattha) в таппурисе. «Малое количество соли» — «немного соли» (kālavaṇaṃ). Точно так же: «маленький цветок» (kāpupphaṃ); «скверный человек» — «скверный человек» (kāpuriso) или «kupuriso».


පාදිපුබ්බපදො ච නිච්චසමාසොව, පධානං වචනං පාවචනං, භුසං වද්ධං පවද්ධං, සරීරං, සමං, සම්මා වා ආධානං සමාධානං, විවිධා මති විමති, විවිධො කප්පො විකප්පො, විසිට්ඨො වා කප්පො [Pg.190] විකප්පො, අධිකො දෙවො අතිදෙවො. එවං අධිදෙවො, අධිසීලං, සුන්දරො ගන්ධො සුගන්ධො, කුච්ඡිතො ගන්ධො දුග්ගන්ධො, සොභනං කතං සුකතං, අසොභනං කතං දුක්කටං ඉච්චාදි.

Сложение с «pa» и другими приставками в качестве предшествующего члена (pādipubbapada) также является исключительно постоянным сложением (niccasamāsa): «главное слово» — «изречение Будды / Писание» (pāvacanaṃ); «сильно выросший» — «очень выросший» (pavaddhaṃ); «тело» (sarīraṃ); «равное» или «правильное сосредоточение» — «сосредоточение» (samādhānaṃ); «различные мнения» — «сомнение» (vimati); «различные концепции» или «особая концепция» — «различение / концепция» (vikappo); «превосходящее божество» — «высшее божество» (atidevo). Точно так же: adhidevo (высшее божество), adhisīlaṃ (высшая нравственность), «приятный запах» — «благовоние» (sugandho), «скверный запах» — «зловоние» (duggandho), «хорошо сделанное» — «доброе дело» (sukataṃ), «плохо сделанное» — «дурной поступок» (dukkaṭaṃ) и так далее.


යෙ ඉධ අවිහිතලක්ඛණා නාමනිපාතොපසග්ගා, තෙසං ‘‘නාමානං සමාසො’’ති යොගවිභාගෙන සමාසො දට්ඨබ්බො. යථා – අපුනගෙය්‍යා ගාථා, අචන්දමුල්ලොකිකානි මුඛානි, අස්සද්ධභොජී, අලවණභොජීතිආදීසු අයුත්තත්ථත්තා නාඤ්ඤෙන සමාසො.

Те имена, частицы и приставки, правила для которых здесь не предписаны, должны рассматриваться как образующие сложение на основе разделения правила (yogavibhāga) «nāmānaṃ samāso» (сложение имен). Например: «строфы, которые не следует петь снова» (apunageyyā gāthā), «лица, не смотрящие на луну» (acandamullokikāni mukhāni), «тот, кто ест без веры» (assaddhabhojī), «тот, кто ест без соли» (alavaṇabhojī) — в этих случаях из-за несовместимости значений сложение с другими словами не происходит.


තථා දිට්ඨො පුබ්බන්ති දිට්ඨපුබ්බො තථාගතං. එවං සුතපුබ්බො ධම්මං, ගතපුබ්බො මග්ගං, කම්මනි දිට්ඨා පුබ්බන්ති දිට්ඨපුබ්බා දෙවා තෙන. එවං සුතපුබ්බා ධම්මා, ගතපුබ්බා දිසා, පහාරො, පරාභවො, විහාරො, ආහාරො, උපහාරො ඉච්චාදි.

Точно так же: «виденный ранее» — «ранее виденный» (diṭṭhapubbo) Татхагата. Точно так же: «ранее слышанная» (sutapubbo) Дхамма, «ранее пройденный» (gatapubbo) путь; в пассивном значении: «ранее виденные» — «ранее виденные божества» (diṭṭhapubbā devā) им. Точно так же: sutapubbā dhammā (ранее слышанные учения), gatapubbā disā (ранее посещенные стороны света), pahāro (удар), parābhavo (упадок), vihāro (обитель), āhāro (пища), upahāro (подношение) и так далее.


කම්මධාරයසමාසො.

Сложение каммадхарая.


දිගුසමාස

Сложение дигу.


අථ දිගුසමාසො වුච්චතෙ.

Далее излагается сложение дигу.


තයො ලොකා සමාහටා චිත්තෙන සම්පිණ්ඩිතා, තිණ්ණං ලොකානං සමාහාරොති වා අත්ථෙ –

В значении «три мира, собранные вместе, объединенные умом» или «совокупность трех миров»:


‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති වත්තමානෙ ‘‘ද්විපදෙ’’තිආදිනා කම්මධාරයසමාසො, තතො සමාසසඤ්ඤායං, විභත්තිලොපෙ, පකතිභාවෙ ච කතෙ –

При действии правила «Nāmānaṃ samāso yuttattho» образуется сложение каммадхарая по правилу «dvipade» и т. д., затем, после присвоения названия сложения, отсечения падежного окончания и сохранения исходной формы:


‘‘කම්මධාරයො’’ති වත්තතෙ.

Применяется правило «kammadhārayo».


348. සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො [Pg.191] දිගු.

348. «[Сложение каммадхарая], начинающееся с числительного, называется дигу».


සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො කම්මධාරයසමාසො දිගුසඤ්ඤො හොති.

Каммадхарая-самаса, первым членом которого является числительное, называется дигу.


ද්වෙ ගාවො දිගු, දිගුසදිසත්තා අයම්පි සමාසො දිගූති වුත්තො. අථ වා සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බත්තනපුංසකෙකත්තසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි ලක්ඛණෙහි ගතො අවගතොති දිගූති වුච්චති, ද්වීහි වා ලක්ඛණෙහි ගච්ඡති පවත්තතීති දිගු. එත්ථ ච ‘‘සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො’’ති වුත්තත්තා සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්සෙව පුබ්බනිපාතො, ‘‘උභෙ තප්පුරිසා’’ති තප්පුරිසසඤ්ඤා.

«Две коровы» — это «дигу»; из-за сходства с этим [выражением] данный вид самасы также называют «дигу». Или же он называется «дигу», поскольку постигается (gato, avagato) по двум (di) признакам: наличию числительного в начале и форме среднего рода единственного числа. Или же «дигу» — это то, что функционирует на основании двух признаков. И здесь, поскольку сказано «имеющий числительное в начале» (saṅkhyāpubbo), именно числительное ставится на первое место, а согласно правилу «оба — таппуриса», он классифицируется как таппуриса.


‘‘නපුංසකලිඞ්ගො’’ති වත්තතෙ.

Применяется [правило] «среднего рода» (napuṃsakaliṅgo).


349. දිගුස්සෙකත්තං.

349. Единственное число для дигу.


දිගුස්ස සමාසස්ස එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච.

Сложное слово дигу принимает форму единственного числа и среднего рода.


සමාහාරදිගුස්සෙතං ගහණං, තත්ථ සබ්බත්ථෙකවචනමෙව හොති, අඤ්ඤත්‍ර පන බහුවචනම්පි, නාමබ්‍යපදෙසස්‍යාද්‍යුප්පත්ති අමාදෙසාදි.

Это положение относится к собирательному дигу (samāhāra-digu); в нём во всех случаях употребляется только единственное число, тогда как в иных случаях [употребляется] и множественное число; [здесь также происходят] образование имени, замена на окончание «-ам» и так далее.


තිලොකං, හෙ තිලොක, තිලොකං, තිලොකෙන, තිලොකස්ස, තිලොකා තිලොකස්මා තිලොකම්හා, තිලොකස්ස, තිලොකෙ තිලොකම්හි තිලොකස්මිං.

Тилокам (три мира), хе тилока, тилокам, тилокена, тилокасса, тилока/тилокасма/тилокамха, тилокасса, тилоке/тилокамхи/тилокасмин.


එවං තයො දණ්ඩා තිදණ්ඩං, තීණි මලානි සමාහටානි, තිණ්ණං මලානං සමාහාරොති වා තිමලං, තිලක්ඛණං, චතුස්සච්චං, චතස්සො දිසා චතුද්දිසං, ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති රස්සත්තං, පඤ්චසික්ඛාපදං, සළායතනං, සත්තාහං, අට්ඨසීලං, නවලොකුත්තරං, දසසීලං, සතයොජනං.

Таким образом: три посоха — тидандам; три загрязнения, собранные вместе, или совокупность трёх загрязнений — тималам; тилаккханам (три характеристики), чатуссаччам (четыре истины); четыре стороны света — чатуддисам (где происходит сокращение гласного по правилу «гласный становится кратким в среднем роде»); паньчасиккхападам (пять правил обучения), салаятанам (шесть баз чувств), саттахам (семь дней), аттхасилам (восемь правил поведения), навалокуттарам (девять надмирских состояний), дасасилам (десять правил поведения), сатаюджанам (сто йоджан).


තථා – ද්වෙ රත්තියො ද්විරත්තං, තිස්සො රත්තියො තිරත්තං, ද්වෙ අඞ්ගුලියො ද්වඞ්ගුලං, සත්ත ගොදාවරියො, තාසං සමාහාරොති වා සත්තගොදාවරං.

Также: две ночи — двираттам; три ночи — тираттам; два пальца — двангулам; семь рек Годавари, или их совокупность — саттагодаварам.


එත්ථ ච රත්ති අඞ්ගුලි ගොදාවරීනමන්තස්ස –

И здесь, для конечного гласного слов «ратти», «ангули» и «годавари» —


350. ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො.

350. «Иногда конечный гласный слов на конце сложного слова заменяется на краткий "а"».


රාජාදිගණස්සෙතං ගහණං, තෙන සමාසන්තගතානං රාජාදීනං නාමානං අන්තො ක්වචි අකාරො හොතීති අත්ථො. කාරග්ගහණෙන බහුබ්බීහාදිම්හි සමාසන්තෙ ක්වචි කප්පච්චයො හොති, සුරභි සු දු පූතීහි ගන්ධන්තස්සිකාරො ච.

Это положение относится к группе слов, начинающейся с «раджа» (rājādigaṇa); смысл в том, что конечный гласный существительных, таких как «раджа» и другие, находящихся на конце сложного слова, иногда заменяется на краткий «а». Благодаря использованию слова «каро» [в правиле], на конце сложных слов типа бахуббихи иногда добавляется суффикс «ка», а после слов «сурабхи», «су», «ду», «пути» конечный гласный слова «гандха» заменяется на «и».


අථ වා අ ච කො ච අකා, රකාරො පදසන්ධිකරො, තෙන ක්වචි සමාසන්තගතානමන්තො හුත්වා අ ක ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති අත්ථො. තෙන පඤ්ච ගාවො සමාහටාති අත්ථෙ සමාසාදිං කත්වා සමාසන්තෙ අප්පච්චයෙ, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති අවාදෙසෙ ච කතෙ ‘‘පඤ්චගව’’න්තිආදි ච සිජ්ඣති. ‘‘ද්විරත්ත’’න්තිආදීසු පන අප්පච්චයෙ කතෙ පුබ්බසරස්ස ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා ලොපො.

Или же: «а» и «ка» — это «акā», где звук «р» служит для соединения слов (padasandhikaro); смысл в том, что на конце сложных слов иногда добавляются суффиксы «а» и «ка». Благодаря этому, в значении «пять коров, собранных вместе», после образования сложного слова и добавления суффикса «а» на конце сложного слова, а также после замены «о» на «ав» по правилу «o sare ca», образуется форма «pañcagavaṃ» (паньчагавам) и подобные. В таких же словах, как «двираттам», после добавления суффикса «а», предшествующий гласный выпадает по правилу «saralopo» и так далее.


අසමාහාරදිගු යථා – එකො ච සො පුග්ගලො චාති එකපුග්ගලො. එවං එකධම්මො, එකපුත්තො, තයො භවා තිභවා, චතස්සො දිසා චතුද්දිසා, දසසහස්සචක්කවාළානි ඉච්චාදි.

Несобирательный дигу (asamāhāra-digu), например: «один и тот же человек» — экапуггало. Точно так же: экадхаммо, экапутто, три существования — тибхава, четыре стороны света — чатуддиса, десять тысяч миров — дасасахассачаккавалани и так далее.


දිගුසමාසො.

[Раздел о] дигу-самасе [окончен].


තප්පුරිසසමාස

Таппуриса-самаса


අථ තප්පුරිසසමාසො වුච්චතෙ.

Теперь излагается таппуриса-самаса.


සො පන දුතියාදීසු ඡසු විභත්තීසු භාවතො ඡබ්බිධො. තත්ථ දුතියාතප්පුරිසො ගතනිස්සිතාතීතාතික්කන්තප්පත්තාපන්නාදීහි භවති.

Он бывает шести видов в зависимости от шести падежей, начиная со второго. Из них таппуриса второго падежа (dutiyā-tappurisa) образуется со словами, означающими «ушедший» (gata), «прибегнувший» (nissita), «прошедший» (atīta), «превзошедший» (atikkanta), «достигший» (patta), «попавший» (āpanna) и так далее.


සරණං ගතොති විග්ගහෙ –

При анализе (viggahe) выражения «ушедший под защиту» (saraṇaṃ gato) —


‘‘තප්පුරිසො’’ති වත්තතෙ.

Применяется [правило] «таппуриса».


351. අමාදයො[Pg.193] පරපදෙභි.

351. «[Слова с окончаниями] "ам" и другими [соединяются] со следующими словами».


අමාදිවිභත්‍යන්තානි යුත්තත්ථානි පුබ්බපදානි නාමෙහි පරපදෙභි සහ විභාසා සමස්‍යන්තෙ, සො සමාසො තප්පුරිසසඤ්ඤො හොති. අයඤ්ච තප්පුරිසො අභිධෙය්‍යවචනලිඞ්ගො.

Предшествующие слова, оканчивающиеся на падежные окончания «-ам» и другие и имеющие подходящее значение, факультативно соединяются со следующими за ними именами существительными; это сложное слово называется таппуриса. И этот таппуриса принимает род и число определяемого слова.


ගතාදිසද්දා කිතන්තත්තා තිලිඞ්ගා, විභත්තිලොපාදි සබ්බං පුබ්බසමං. සො සරණගතො, තෙ සරණගතා. සා සරණගතා, තා සරණගතායො. තං කුලං සරණගතං, තානි කුලානි සරණගතානි ඉච්චාදි.

Слова «гата» и подобные, будучи отглагольными образованиями (kitanta), имеют три рода; отпадение падежных окончаний и прочее происходит так же, как и ранее. Он — ушедший под защиту (saraṇagato), они — ушедшие под защиту (saraṇagatā). Она — ушедшая под защиту (saraṇagatā), они (ж. р.) — ушедшие под защиту (saraṇagatāyo). То семейство, ушедшее под защиту (saraṇagataṃ), те семейства, ушедшие под защиту (saraṇagatāni) и так далее.


එවං අරඤ්ඤගතො, භූමිගතො, ධම්මං නිස්සිතො ධම්මනිස්සිතො, අත්ථනිස්සිතො, භවං අතීතො භවාතීතො, කාලාතීතො, පමාණං අතික්කන්තං පමාණාතික්කන්තං. ලොකාතික්කන්තං, සුඛං පත්තො සුඛප්පත්තො, දුක්ඛප්පත්තො, සොතං ආපන්නො සොතාපන්නො, නිරොධසමාපන්නො, රථං ආරුළ්හො රථාරුළ්හො, සබ්බරත්තිං සොභනො සබ්බරත්තිසොභනො, මුහුත්තසුඛං.

Точно так же: ушедший в лес (araññagato), сошедший на землю (bhūmigato), опирающийся на Дхамму (dhammanissito), опирающийся на смысл (atthanissito), вышедший за пределы существования (bhavātīto), вышедший за пределы времени (kālātīto), превзошедший меру (pamāṇātikkantaṃ), превзошедший мир (lokātikkantaṃ), достигший счастья (sukhappatto), достигший страдания (dukkhappatto), вошедший в поток (sotāpanno), вошедший в прекращение (nirodhasamāpanno), взошедший на колесницу (rathāruḷho), прекрасный всю ночь (sabbarattisobhano), счастье на мгновение (muhuttasukhaṃ).


උපපදසමාසෙ පන වුත්තියෙව තස්ස නිච්චත්තා. යථා – කම්මං කරොතීති කම්මකාරො, කුම්භකාරො, අත්ථං කාමෙතීති අත්ථකාමො, ධම්මකාමො, ධම්මං ධාරෙතීති ධම්මධරො, විනයධරො, සච්චං වදිතුං සීලමස්සාති සච්චවාදී ඉච්චාදි.

В упапада-самасе (upapada-samāsa) употребляется только сложная форма, поскольку она является обязательной. Например: «тот, кто совершает действие» — каммакаро, кумбхакаро (гончар); «тот, кто желает блага» — аттхакамо, дхаммакамо (желающий Дхаммы); «тот, кто помнит Дхамму» — дхаммадхаро, винаядхаро (знаток Винаи); «тот, чья природа — говорить правду» — саччавади (говорящий правду) и так далее.


තවන්තුමානන්තාදිකිතන්තෙහි වාක්‍යමෙව වවත්ථිතවිභාසාධිකාරතො. යථා – ඔදනං භුත්තවා, ධම්මං සුණමානො, ධම්මං සුණන්තො, කටං කරානො, අනභිධානතො වා, අභිධානලක්ඛණා හි තද්ධිතසමාසකිතකාති.

С отглагольными суффиксами, оканчивающимися на «-таванту», «-мана», «-анта» и другими, употребляется только предложение (vākya), в силу действия правила об ограниченной факультативности (vavatthitavibhāsā). Например: «съевший рис» (odanaṃ bhuttavā), «слушающий Дхамму» (dhammaṃ suṇamāno), «слушающий Дхамму» (dhammaṃ suṇanto), «делающий циновку» (kaṭaṃ karāno); или же по причине отсутствия общепринятого выражения, ведь таддхита, самаса и китака характеризуются общепринятым употреблением.


දුතියාතප්පුරිසො.

[Раздел о] таппурисе второго падежа [окончен].


තතියා [Pg.194] කිතක පුබ්බ සදිස සමූනත්ථ කලහ නිපුණ මිස්සසඛිලාදීහි.

Таппуриса третьего падежа (tatiyā-tappurisa) образуется с отглагольными именами (kitaka), а также со словами «пубба» (прежний), «садиса» (подобный), «сама» (равный), «унаттха» (меньший), «калаха» (спор), «нипуна» (искусный), «мисса» (смешанный), «сакхила» (дружелюбный) и так далее.


බුද්ධෙන භාසිතො බුද්ධභාසිතො, ධම්මො. එවං ජිනදෙසිතො, සත්ථාරා වණ්ණිතො සත්ථුවණ්ණිතො, විඤ්ඤූහි ගරහිතො විඤ්ඤුගරහිතො, විඤ්ඤුප්පසත්ථො, ඉස්සරකතං, සයංකතං, සුකෙහි ආහටං සුකාහතං, රඤ්ඤා හතො රාජහතො, රොගපීළිතො, අග්ගිදඩ්ඪො, සප්පදට්ඨො, සල්ලෙන විද්ධො සල්ලවිද්ධො, ඉච්ඡාය අපකතො ඉච්ඡාපකතො, සීලෙන සම්පන්නො සීලසම්පන්නො. එවං සුඛසහගතං, ඤාණසම්පයුත්තං, මිත්තසංසග්ගො, පියවිප්පයොගො, ජාතිත්ථද්ධො, ගුණහීනො, ගුණවුඩ්ඪො, චතුවග්ගකරණීයං, චතුවග්ගාදිකත්තබ්බං, කාකෙහි පෙය්‍යා කාකපෙය්‍යා, නදී.

«Изречённая Буддой» — буддхабхасито (о Дхамме). Точно так же: преподанная Джиной (jinadesito), восхваленный Учителем (satthuvaṇṇito), порицаемый мудрыми (viññugarahito), одобряемый мудрыми (viññuppasattho), созданный творцом (issarakataṃ), сделанный самостоятельно (sayaṃkataṃ), принесённый попугаями (sukāhataṃ), убитый царем (rājahato), измученный болезнью (rogapīḷito), обожжённый огнём (aggidaḍḍho), укушенный змеёй (sappadaṭṭho), пронзённый стрелой (sallaviddho), испорченный желанием (icchāpakato), наделённый добродетелью (sīlasampanno). Точно так же: сопровождаемый счастьем (sukhasahagataṃ), соединённый с мудростью (ñāṇasampayuttaṃ), общение с друзьями (mittasaṃsaggo), разлука с любимым (piyavippayogo), высокомерный из-за происхождения (jātitthaddho), лишённый достоинств (guṇahīno), преклонный по достоинствам (guṇavuḍḍho), то, что должно быть сделано группой из четырёх человек (catuvaggakaraṇīyaṃ), то, что должно быть сделано группой из четырёх человек и т. д. (catuvaggādikattabbaṃ), река, полная до краёв, так что из неё могут пить вороны (kākapeyyā nadī).


ක්වචි වුත්තියෙව, උරෙන ගච්ඡතීති උරගො, පාදෙන පිවතීති පාදපො. ක්වචි වාක්‍යමෙව, පරසුනා ඡින්නවා, කාකෙහි පාතබ්බා, දස්සනෙන පහාතබ්බා.

Иногда употребляется только сложная форма: «тот, кто ползёт на груди» — ураго (змея), «тот, кто пьёт корнями» — падапо (дерево). Иногда употребляется только предложение: «срубивший топором» (parasunā chinnavā), «то, что должно быть выпито воронами» (kākehi pātabbā), «то, что должно быть устранено видением» (dassanena pahātabbā).


පුබ්බාදියොගෙ – මාසෙන පුබ්බො මාසපුබ්බො. එවං මාතුසදිසො, පිතුසමො, එකූනවීසති, සීලවිකලො, අසිකලහො, වාචානිපුණො, යාවකාලිකසංමිස්සං, වාචාසඛිලො, සත්ථාරා සදිසො සත්ථුකප්පො, පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො පුඤ්ඤත්ථිකො, ගුණාධිකො, ගුළෙන සංසට්ඨො ඔදනො ගුළොදනො, ඛීරොදනො, අස්සෙන යුත්තො රථො අස්සරථො, මග්ගචිත්තං, ජම්බුයා පඤ්ඤාතො ලක්ඛිතො දීපො ජම්බුදීපො, එකෙන අධිකා දස එකාදස, ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො, පකතියා මෙධාවී පකතිමෙධාවී ඉච්චාදි.

При соединении со словами «пубба» и другими: «раньше на месяц» — масапуббо. Точно так же: подобный матери (mātusadiso), равный отцу (pitusamo), девятнадцать (ekūnavīsati), лишённый нравственности (sīlavikalo), спор на мечах (asikalaho), искусный в речи (vācānipuṇo), смешанный с тем, что разрешено на время (yāvakālikasaṃmissaṃ), мягкий в речи (vācāsakhilo), подобный Учителю (satthukappo), стремящийся к заслугам (puññatthiko), превосходящий достоинствами (guṇādhiko), рис, смешанный с патокой — гулодано, рис на молоке (khīrodano), колесница, запряжённая лошадью — ассаратхо, сознание пути (maggacittaṃ), остров, известный по дереву джамбу — Джамбудипа, десять, увеличенные на один — одиннадцать (ekādasa), слепой от рождения (jaccandho), мудрый от природы (pakatimedhāvī) и так далее.


තතියාතප්පුරිසො.

[Раздел о] таппурисе третьего падежа [окончен].


චතුත්ථී [Pg.195] තදත්ථඅත්ථහිතදෙය්‍යාදීහි.

Таппуриса четвёртого падежа (catutthī-tappurisa) образуется со словами, выражающими цель этого (tadattha), пользу (attha), благо (hita), то, что должно быть дано (deyya) и так далее.


තදත්ථෙ – කථිනස්ස දුස්සං කථිනදුස්සං, කථිනචීවරත්ථායාති අත්ථො. එවං චීවරදුස්සං, චීවරමූල්‍යං, යාගුයා අත්ථාය තණ්ඩුලා යාගුතණ්ඩුලා, භත්තතණ්ඩුලා, සඞ්ඝස්සත්ථාය භත්තං සඞ්ඝභත්තං, ආගන්තුකානමත්ථාය භත්තං ආගන්තුකභත්තං. එවං ගමිකභත්තං, පාසාදාය දබ්බං පාසාදදබ්බං.

В значении «цель этого»: ткань для катхины — катхинадуссам (смысл в том, что она предназначена для робы катхины). Точно так же: ткань для робы (cīvaradussaṃ), плата за робу (cīvaramūlyaṃ), рис для каши — ягутандула, рис для еды (bhattataṇḍulā), еда для Сангхи — сангхабхаттам, еда для прибывших гостей — агантукабхаттам. Точно так же: еда для уходящих (gamikabhattaṃ), материалы для дворца — пасададаббам.


අත්ථෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්සත්ථාය විහාරො භික්ඛුසඞ්ඝත්ථො විහාරො, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථා යාගු, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථං චීවරං. යස්සත්ථාය යදත්ථො, යදත්ථා, යදත්ථං. එවං තදත්ථො, තදත්ථා. තදත්ථං. එතදත්ථො වායාමො, එතදත්ථා කථා, එතදත්ථං සොතාවධානං. කිමත්ථං, අත්තත්ථං, පරත්ථං, විනයො සංවරත්ථාය, සුඛං සමාධත්ථාය, නිබ්බිදා විරාගත්ථාය, විරාගො විමුත්තත්ථාය. තථා ලොකස්ස හිතො ලොකහිතො, බුද්ධස්ස දෙය්‍යං බුද්ධදෙය්‍යං, පුප්ඵං. සඞ්ඝදෙය්‍යං, චීවරං. ඉධ න භවති, සඞ්ඝස්ස දාතබ්බං, සඞ්ඝස්ස දාතුං ඉච්චාදි.

В значении «польза/цель»: обитель для общины монахов — бхиккхусангхаттхо вихаро, каша для общины монахов — бхиккхусангхаттха ягу, роба для общины монахов — бхиккхусангхаттхам чиварам. Для какой цели — ядаттхо (м. р.), ядаттха (ж. р.), ядаттхам (ср. р.). Точно так же: тадаттхо, тадаттха, тадаттхам. Усилие ради этого (etadattho vāyāmo), беседа ради этого (etadatthā kathā), слушание ради этого (etadatthaṃ sotāvadhānaṃ). Для чего? (kimatthaṃ), ради себя (attatthaṃ), ради других (paratthaṃ), Виная — ради сдержанности (saṃvaratthāya), счастье — ради сосредоточения (samādhatthāya), разочарование — ради бесстрастия (virāgatthāya), бесстрастие — ради освобождения (vimuttatthāya). Также: благо для мира — локахито; то, что должно быть дано Будде — буддхадейям (например, цветок); то, что должно быть дано Сангхе — сангхадейям (например, роба). Здесь сложение не происходит: «saṅghassa dātabbaṃ» (должно быть дано Сангхе), «saṅghassa dātuṃ» (дать Сангхе) и так далее.


චතුත්ථීතප්පුරිසො.

[Раздел о] таппурисе четвертого падежа [окончен].


පඤ්චමී අපගමන භය විරති මොචනත්ථාදීහි.

Таппуриса пятого падежа (pañcamī-tappurisa) образуется со словами, выражающими удаление (apagamana), страх (bhaya), воздержание (virati), освобождение (mocana) и так далее.


මෙථුනස්මා අපෙතො මෙථුනාපෙතො. එවං පලාපාපගතො, නගරනිග්ගතො, පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො. ගාමතො නික්ඛන්තං ගාමනික්ඛන්තං, රුක්ඛග්ගා පතිතො රුක්ඛග්ගපතිතො, සාසනචුතො, ආපත්තිවුට්ඨානං, ධරණිතලුග්ගතො, සබ්බභවෙහි නිස්සටො සබ්බභවනිස්සටො.

«Отошедший от половой жизни» — метхунапето. Точно так же: избавившийся от пустословия (palāpāpagato), ушедший из города (nagaraniggato), вернувшийся со сбора подаяния (piṇḍapātapaṭikkanto). Вышедший из деревни — гаманиккхантам, упавший с верхушки дерева — руккхаггапатито, отпавший от Учения (sāsanacuto), очищение от проступка (āpattivuṭṭhānaṃ), поднявшийся с поверхности земли (dharaṇitaluggato), освободившийся от всех видов существования — саббабхаваниссато.


භයත්ථාදියොගෙ යථා – රාජතො භයං රාජභයං, චොරෙහි භයං චොරභයං, අමනුස්සෙහි භයං අමනුස්සභයං, අග්ගිතො භයං අග්ගිභයං. පාපතො භීතො පාපභීතො[Pg.196], පාපභීරුකො, අකත්තබ්බතො විරති අකත්තබ්බවිරති. එවං කායදුච්චරිතවිරති, වචීදුච්චරිතවිරති, බන්ධනා මුත්තො බන්ධනමුත්තො, වනමුත්තො, බන්ධනමොක්ඛො, කම්මතො සමුට්ඨිතං කම්මසමුට්ඨිතං, උක්කට්ඨුක්කට්ඨං, ඔමකොමකං.

При соединении со словами, выражающими страх и подобные, например: страх перед царем — раджабхаям, страх перед ворами — чорабхаям, страх перед нелюдьми — амануссабхаям, страх перед огнём — аггибхаям. Боящийся зла — папабхито, испытывающий страх перед злом (pāpabhīruko), воздержание от того, что не должно делать — акаттаббавирати. Точно так же: воздержание от телесного дурного поведения (kāyaduccaritavirati), воздержание от словесного дурного поведения (vacīduccaritavirati), освобождённый от уз — бандханамутто, освобождённый из леса (vanamutto), освобождение от уз (bandhanamokkho), порождённый каммой — каммасамуттхитам, превосходнейший из превосходных (ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ), нижайший из низших (omakomakaṃ).


ක්වචි වුත්තියෙව, කම්මතො ජාතං කම්මජං. එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං. ඉධ න භවති, පාසාදා පතිතො.

Иногда употребляется только сложная форма: «рождённый от каммы» — каммаджа. Точно так же: рождённый от ума (читтаджа), рождённый от климата (уtuja), рождённый от пищи (āhāraja). Здесь сложение не происходит: «упавший с дворца» (pāsādā patito).


පඤ්චමීතප්පුරිසො.

[Раздел о] таппурисе пятого падежа [окончен].


ඡට්ඨී රඤ්ඤො පුත්තො රාජපුත්තො. එවං රාජපුරිසො, ආචරියපූජකො, බුද්ධසාවකො, බුද්ධරූපං, ජිනවචනං, සමුද්දඝොසො, ධඤ්ඤානං රාසි ධඤ්ඤරාසි, පුප්ඵගන්ධො, ඵලරසො, කායස්ස ලහුතා කායලහුතා, මරණස්සති, රුක්ඛමූලං, අයස්ස පත්තො අයොපත්තො, එවං සුවණ්ණකටාහං, පානීයථාලකං, සප්පිකුම්භො.

Таппуриса шестого падежа (chaṭṭhī-tappurisa): «сын царя» — раджапутто. Точно так же: царский слуга (rājapuriso), почитатель учителя (ācariyapūjako), ученик Будды (buddhasāvako), образ Будды (buddharūpaṃ), слово Джины (jinavacanaṃ), шум океана (samuddaghoso), куча зерна — дханьяраси, аромат цветов (pupphagandho), сок плодов (phalaraso), лёгкость тела — каялахута, памятование о смерти (maraṇassati), подножие дерева (rukkhamūlaṃ), железная чаша — айопатто. Точно так же: золотой котёл (suvaṇṇakaṭāhaṃ), сосуд для питьевой воды (pānīyathālakaṃ), кувшин с топлёным маслом (sappikumbho).


‘‘දෙවානං රාජා’’ති අත්ථෙ සමාසාදිම්හි කතෙ ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති අකාරො, තතො ‘‘ස්‍යා චා’’ති ආත්තං න භවති. දෙවරාජො, දෙවරාජා, දෙවරාජං, දෙවරාජෙ ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. අත්තාභාවෙ සො දෙවරාජා, තෙ දෙවරාජානො ඉච්චාදි රාජසද්දසමං. තථා දෙවානං සඛා දෙවසඛො, දෙවසඛා, සො දෙවසඛා, තෙ දෙවසඛානො ඉච්චාදි.

В значении «царь богов», после образования сложного слова, по правилу «kvaci samāsantagatānamakāranto» конечный гласный заменяется на «а», поэтому удлинение в «ā» по правилу «syā ca» не происходит. Формы «девараджо», «девараджа», «девараджам», «деварадже» и так далее склоняются подобно слову «пуриса». При отсутствии замены на «а» (attābhāve), формы «со девараджа», «те девараджано» и так далее склоняются подобно слову «раджа». Точно так же: друг богов — девасакхо, девасакха; «со девасакха», «те девасакхано» и так далее.


පුමස්ස ලිඞ්ගං පුල්ලිඞ්ගං. එවං පුම්භාවො, පුමන්තලොපාදි.

«Род мужчины» — пуллингам (мужской род). Точно так же: мужское состояние (pumbhāvo), отпадение конечного согласного слова «пума» (pumantalopa) и так далее.


හත්ථිපදං, ඉත්ථිරූපං, භික්ඛුනිසඞ්ඝො, ජම්බුසාඛා, එත්ථ ච ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා මජ්ඣෙ ඊකාරූකාරානං රස්සත්තං.

След слона (hatthipadaṃ), женский образ (itthirūpaṃ), община монахинь (bhikkhunisaṅgho), ветвь джамбу (jambusākhā); и здесь, по правилу «kvacādimajjhuttarānaṃ» и другим, происходит сокращение долгих гласных «ī» и «ū» в середине слова.


විභාසාධිකාරතො [Pg.197] ක්වචි වාක්‍යමෙව, සහසා කම්මස්ස කත්තාරො, භින්නානං සන්ධාතා, කප්පස්ස තතියො භාගො, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී, මනුස්සානං ඛත්තියො සූරතමො.

В силу действия правила о факультативности (vibhāsādhikāra), иногда употребляется только предложение: «совершающие действие поспешно» (sahasā kammassa kattāro), «примиритель разделившихся» (bhinnānaṃ sandhātā), «третья часть каппы» (kappassa tatiyo bhāgo), «восьмой день лунной половины» (yā ca pakkhassa aṭṭhamī), «среди людей кшатрий — самый храбрый» (manussānaṃ khattiyo sūratamo).


යුත්තත්ථො ඉච්චෙව? ‘‘භටො රඤ්ඤො පුරිසො දෙවදත්තස්සා’’ති එත්ථ ‘‘භටසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛතාය අයුත්තත්ථභාවතො සමාසො න භවති, ‘‘කොසලස්ස රඤ්ඤො පුත්තො’’තිආදීසු පන සාපෙක්ඛතාය අසමත්ථත්තා න භවති, සම්බන්ධීසද්දානං පන නිච්චං සාපෙක්ඛත්තෙපි ගමකත්තා සමාසො, යථා – දෙවදත්තස්ස ගුරුකුලං, භගවතො සාවකසඞ්ඝොතිආදි.

Почему сказано «имеющие подходящее значение» (yuttattho)? В выражении «воин царя, слуга Девадатты», поскольку шестой падеж относится к связи с воином, из-за отсутствия взаимной зависимости и отсутствия подходящего значения сложение не происходит. В таких же выражениях, как «сын царя Косалы», из-за внешней зависимости (sāpekkhatā) и неспособности к сложению (asamatthattā) сложение не происходит. Однако для слов, выражающих отношения связи, несмотря на их постоянную зависимость, сложение происходит благодаря понятности значения (gamakattā), например: дом учителя Девадатты (devadattassa gurukulaṃ), община учеников Благословенного (bhagavato sāvakasaṅgho) и так далее.


ඡට්ඨීතප්පුරිසො.

[Раздел о] таппурисе шестого падежа [окончен].


සත්තමී රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, එවං රූපසඤ්චෙතනා, සංසාරදුක්ඛං, චක්ඛුම්හි සන්නිස්සිතං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, ධම්මෙ රතො ධම්මරතො, ධම්මාභිරති, ධම්මරුචි, ධම්මගාරවො, ධම්මෙසු නිරුත්ති ධම්මනිරුත්ති, දානාධිමුත්ති, භවන්තරකතං, දස්සනෙ අස්සාදො දස්සනස්සාදො, අරඤ්ඤෙ වාසො අරඤ්ඤවාසො, විකාලෙ භොජනං විකාලභොජනං, කාලෙ වස්සං කාලවස්සං, වනෙ පුප්ඵං වනපුප්ඵං. එවං වනමහිසො, ගාමසූකරො, සමුද්දමච්ඡො, ආවාටකච්ඡපො, ආවාටමණ්ඩූකො, කූපමණ්ඩූකො, තිත්ථනාවා, ඉත්ථීසු ධුත්තො ඉත්ථිධුත්තො ඡායාය සුක්ඛො ඡායාසුක්ඛො, අඞ්ගාරපක්කං, චාරකබද්ධො.

Таппуриса седьмого падежа (sattamī-tappurisa): «восприятие формы» — рупасання. Точно так же: волевое намерение в отношении формы (rūpasañcetanā), страдание сансары (saṃsāradukkhaṃ), сознание, опирающееся на глаз — чаккхувиннянам, находящий радость в Дхамме — дхаммарато, восхищение Дхаммой (dhammābhirati), склонность к Дхамме (dhammaruci), уважение к Дхамме (dhammagāravo), язык Дхаммы — дхамманирутти, склонность к даянию (dānādhimutti), совершённое в ином существовании (bhavantarakataṃ), удовольствие от видения — дассанассадо, обитание в лесу — араннявасо, принятие пищи в ненадлежащее время — викалабходжанам, дождь в надлежащее время — калавассам, лесной цветок — ванапуппхам. Точно так же: лесной буйвол (vanamahiso), деревенская свинья (gāmasūkaro), морская рыба (samuddamaccho), черепаха в яме (āvāṭakacchapo), лягушка в яме (āvāṭamaṇḍūko), лягушка в колодце (kūpamaṇḍūko), лодка у причала (titthanāvā), распутник среди женщин — итдхидхутто, высушенный в тени — чаясуккхо, испечённый на углях (aṅgārapakkaṃ), заключённый в тюрьму (cārakabaddho).


ඉධ වුත්තියෙව, යථා – වනෙ චරතීති වනචරො, කුච්ඡිම්හි සයතීති කුච්ඡිසයො, ථලෙ තිට්ඨතීති ථලට්ඨො. එවං ජලට්ඨො, පබ්බතට්ඨො, මග්ගට්ඨො, පඞ්කෙ ජාතං පඞ්කජං, සිරෙ රුහතීති සිරොරුහං ඉච්චාදි.

Здесь [имеет место] только словообразование, как например: «тот, кто бродит в лесу» — лесной житель (vanacara), «тот, кто лежит во чреве» — лежащий во чреве (kucchisaya), «тот, кто стоит на суше» — стоящий на суше (thalaṭṭha). Так же: стоящий в воде (jalaṭṭha), стоящий на горе (pabbataṭṭha), стоящий на пути (maggaṭṭha), «рождённый в тине» — лотос (paṅkaja), «то, что растёт на голове» — волос (siroruha) и так далее.


ඉධ [Pg.198] න භවති, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, ආසනෙ නිසින්නො, ආසනෙ නිසීදිතබ්බං.

Здесь этого не происходит, [например]: умеренность в еде (bhojane mattaññutā), охрана врат чувств (indriyesu guttadvāratā), сидящий на сиденье (āsane nisinno), надлежит сидеть на сиденье (āsane nisīditabbaṃ).


සත්තමීතප්පුරිසො.

Локативный таппуриса (таппуриса в местном падеже).


‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති වුත්තත්තා යථාභිධානං තප්පුරිසෙ ක්වචි අච්චන්තාදීසු අමාදිවිභත්‍යන්තං පුබ්බපදං පරං සම්භවති.

Поскольку сказано «без противоречия этому» (tadanuparodhena), согласно традиционному употреблению, в некоторых [сложных словах типа] таппуриса, таких как accanta и т. д., первый член, оканчивающийся на падежное окончание винительного падежа и т. д. (amādi), может становиться последующим членом.


යථා – අන්තං අතික්කන්තං අච්චන්තං, අච්චන්තානි, වෙලං අතික්කන්තො අතිවෙලො, රස්සත්තං. එවං මාලං අතීතො අතිමාලො, පත්තජීවිකො, ආපන්නජීවිකො, අක්ඛං පතිගතං නිස්සිතන්ති පච්චක්ඛං දස්සනං, පච්චක්ඛො අත්තභාවො, පච්චක්ඛා බුද්ධි, අත්ථං අනුගතං අන්වත්ථං, කොකිලාය අවකුට්ඨං අවකොකිලං වනං, පරිච්චත්තන්ති අත්ථො. අවමයූරං, අජ්ඣයනාය පරිගිලානො පරියජ්ඣයනො, කම්මස්ස අලං සමත්ථොති අලංකම්මො, වචනාය අලන්ති අලංවචනො, වානතො නික්ඛන්තං නිබ්බානං, කිලෙසෙහි නික්ඛන්තො නික්කිලෙසො, නිරඞ්ගණො, කොසම්බියා නික්ඛන්තො නික්කොසම්බී, වනතො නිය්‍යාතො නිබ්බනො, ආචරියතො පරො පාචරියො. එවං පය්‍යකො, පරහිය්‍යො, ගඞ්ගාය උපරි උපරිගඞ්ගං. එවං හෙට්ඨානදී, අන්තොසමාපත්ති, හංසානං රාජා රාජහංසො, හංසරාජා වා, මාසස්ස අද්ධං අද්ධමාසං, මාසද්ධං වා, ආමලකස්ස අද්ධං අද්ධාමලකං, ආමලකද්ධං වා, කහාපණස්ස අඩ්ඪං අඩ්ඪකහාපණං, අඩ්ඪමාසකං, රත්තියා අඩ්ඪං අඩ්ඪරත්තං, රත්තියා පුබ්බං පුබ්බරත්තං, රත්තියා පච්ඡා පච්ඡාරත්තං. එත්ථ ච ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති රත්තිසද්දන්තස්ස අත්තං, අහස්ස පුබ්බං පුබ්බන්හං. එවං සායන්හං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අහස්ස අන්හාදෙසො.

Например: «вышедший за предел» (antaṃ atikkantaṃ) — запредельный (accanta), запредельные (accantāni); «вышедший за пределы берегов» (velaṃ atikkanto) — чрезмерный (ativelo), [где происходит] сокращение [гласного]. Так же: «превзошедший гирлянду» (mālaṃ atīto) — превосходящий гирлянду (atimālo); достигший средств к жизни (pattajīvika); получивший средства к жизни (āpannajīvika); «обращённое к глазу, опирающееся на него» (akkhaṃ patigataṃ nissitaṃ) — непосредственное видение (paccakkhaṃ dassanaṃ), непосредственное индивидуальное существование (paccakkho attabhāvo), непосредственный разум (paccakkhā buddhi); «соответствующий смыслу» (atthaṃ anugataṃ) — сообразный смыслу (anvattha); «лес, оглашённый кукушкой» (kokilāya avakuṭṭhaṃ) — оглашённый кукушкой лес (avakokilaṃ vanaṃ), значение — покинутый [лес]. Оглашённый павлинами (avamayūra); «утомлённый учением» (ajjhayanāya parigilāno) — утомлённый учением (pariyajjhayano); «достаточный, способный для работы» (kammassa alaṃ samattho) — способный к работе (alaṃkammo); «достаточный для речи» (vacanāya alaṃ) — способный говорить (alaṃvacano); «вышедшее из вожделения» (vānato nikkhantaṃ) — ниббана (nibbāna); «вышедший из загрязнений» (kilesehi nikkhanto) — свободный от загрязнений (nikkileso); безгрешный (niraṅgaṇo); «вышедший из Косамби» (kosambiyā nikkhanto) — ушедший из Косамби (nikkosambī); «вышедший из леса» (vanato niyyāto) — безлесный (nibbano); «следующий за учителем» (ācariyato paro) — помощник учителя (pācariyo). Так же: прадед (payyako); позавчера (parahiyyo); «над Гангом» (gaṅgāya upari) — над Гангом (uparigaṅgaṃ). Так же: под рекой (heṭṭhānadī); внутреннее вхождение в сосредоточение (antosamāpatti); «царь гусей» (haṃsānaṃ rājā) — королевский гусь (rājahaṃso или haṃsarājā); «половина месяца» (māsassa addhaṃ) — полмесяца (addhamāsaṃ или māsaddhaṃ); «половина плода амалаки» (āmalakassa addhaṃ) — половина амалаки (addhāmalakaṃ или āmalakaddhaṃ); «половина кахапаны» (kahāpaṇassa aḍḍhaṃ) — полкахапаны (aḍḍhakahāpaṇaṃ); полмасаки (aḍḍhamāsakaṃ); «половина ночи» (rattiyā aḍḍhaṃ) — полночь (aḍḍharattaṃ); «первая половина ночи» (rattiyā pubbaṃ) — начало ночи (pubbarattaṃ); «последняя половина ночи» (rattiyā pacchā) — конец ночи (pacchārattaṃ). И здесь, согласно правилу «иногда окончание сложного слова заменяется на -а» (kvaci samāsantagatānamakāranto), конечный гласный слова ratti заменяется на а; «первая половина дня» (ahassa pubbaṃ) — утро (pubbanhaṃ). Так же: вечер (sāyanhaṃ), где согласно правилу «tesu vuddhī» и т. д. слово aha заменяется на anha.


අමාදිපරතප්පුරිසො.

Таппуриса с последующим членом, оканчивающимся на -аṃ и т. д. (amādiparatappuriso).


ක්වචි [Pg.199] තප්පුරිසෙ ‘‘පභඞ්කරා’’දීසු විභත්තිලොපො න භවති.

В некоторых [сложных словах типа] таппуриса, таких как pabhaṅkara и т. д., падежное окончание не опускается.


යථා – පභං කරොතීති අත්ථෙ ‘‘අමාදයො පරපදෙභී’’ති සමාසො, ‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති සමාසසඤ්ඤා, තතො ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති විභත්තිලොපෙ සම්පත්තෙ තත්ථෙව චග්ගහණෙන පුබ්බපදෙ විභත්තිලොපාභාවො. සෙසං සමං. පභඞ්කරො, අමතං දදාතීති අමතන්දදො, රණං ජහාතීති රණඤ්ජහො, ජුතිං ධාරෙතීති ජුතින්ධරො, තථා සහසාකතං, පරස්සපදං. අත්තනොපදං, භයතො උපට්ඨානං භයතූපට්ඨානං, පරතොඝොසො, ගවංපතිත්ථෙරො, මනසිකාරො, පුබ්බෙනිවාසො, පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, මජ්ඣෙකල්‍යාණං, අන්තෙවාසී, අන්තෙවාසිකො, ජනෙසුතො, උරසිලොමො, කණ්ඨෙකාළො, සරසිජමිච්චාදි.

Например: в значении «тот, кто создаёт свет» (pabhaṃ karoti) образуется сложное слово согласно правилу «amādayo parapadebhi», обозначение сложного слова даётся согласно правилу «nāmānaṃ samāso yuttattho», затем, когда должно произойти опущение падежного окончания согласно правилу «tesaṃ vibhattiyo lopā ca», из-за употребления слова «ca» в самом этом правиле падежное окончание в первом члене не опускается. Остальное аналогично. Создатель света (pabhaṅkaro); «тот, кто дарует бессмертие» — дарующий бессмертие (amatandado); «тот, кто оставляет битву» — побеждающий страсть (raṇañjaho); «тот, кто несёт сияние» — сияющий (jutindharo); так же: сделанное внезапно (sahasākataṃ); парассапада (parassapadaṃ); аттанопада (attanopadaṃ); «возникновение из страха» — видение опасности (bhayatūpaṭṭhānaṃ); голос другого (paratoghoso); старейшина Гавампати (gavaṃpatitthero); внимание (manasikāro); прежняя жизнь (pubbenivāso); памятование о прежних жизнях (pubbenivāsānussati); прекрасный в середине (majjhekalyāṇaṃ); ученик (antevāsī), ученик (antevāsiko); известный среди людей (janesuto); волосатогрудый (urasilomo); черношеий (kaṇṭhekāḷo); рождённый в озере (sarasijaṃ) и так далее.


අලොපතප්පුරිසො.

Алопа-таппуриса (таппуриса без опущения падежного окончания).


තප්පුරිසසමාසො නිට්ඨිතො.

Раздел о сложных словах типа таппуриса завершён.


බහුබ්බීහිසමාස

Сложные слова типа бахуббихи.


අථ බහුබ්බීහිසමාසො වුච්චතෙ.

Теперь излагаются сложные слова типа бахуббихи.


සො ච නවවිධො ද්විපදො තුල්‍යාධිකරණො, ද්විපදො භින්නාධිකරණො, තිපදො නනිපාතපුබ්බපදො, සහපුබ්බපදො උපමානපුබ්බපදො සඞ්ඛ්‍යොභයපදො දිසන්තරාළත්ථො බ්‍යතිහාරලක්ඛණො චාති.

Они бывают девяти видов: двухчленные с одинаковым падежным управлением (dvipado tulyādhikaraṇo), двухчленные с разным падежным управлением (dvipado bhinnādhikaraṇo), трёхчленные (tipado), с отрицательной частицей в качестве первого члена (nanipātapubbapado), со словом «saha» в качестве первого члена (sahapubbapado), со сравнением в качестве первого члена (upamānapubbapado), с числительными в обоих членах (saṅkhyobhayapado), выражающие промежуточное направление (disantarāḷattho) и характеризующиеся взаимным действием (byatihāralakkhaṇo).


තත්ථ ද්විපදො තුල්‍යාධිකරණො බහුබ්බීහි කම්මාදීසු ඡසු විභත්‍යත්ථෙසු භවති.

Из них двухчленный бахуббихи с одинаковым падежным управлением употребляется в значениях шести падежей, начиная с винительного.


තත්ථ [Pg.200] දුතියත්ථෙ තාව – ‘‘ආගතා සමණා ඉමං සඞ්ඝාරාම’’න්ති විග්ගහෙ –

Из них сначала в значении второго падежа — при анализе: «āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmaṃ» (шраманы пришли в эту обитель общины):


352. අඤ්ඤපදත්ථෙසු බහුබ්බීහි.

352. Бахуббихи в значении другого слова.


සමස්‍යමානපදතො අඤ්ඤෙසං පඨමදුතියාදිවිභත්‍යන්තානං පදානමත්ථෙසු යුත්තත්ථානි නාමානි විභාසා සමස්‍යන්තෙ, සො සමාසො බහුබ්බීහිසඤ්ඤො ච හොති.

Имена, имеющие подходящее значение, по желанию объединяются в сложные слова в значениях других слов, оканчивающихся на первый, второй и т. д. падежи, отличных от объединяемых слов; и такое сложное слово называется бахуббихи.


බහවො වීහයො යස්ස සො බහුබ්බීහි, බහුබ්බීහිසදිසත්තා අයම්පිසමාසො අන්වත්ථසඤ්ඤාවසෙන බහුබ්බීහීති වුත්තො, අඤ්ඤපදත්ථප්පධානො හි බහුබ්බීහි.

«Тот, у кого много риса» — бахуббихи (bahubbīhi). Из-за сходства с этим словом данное сложное слово также называется «бахуббихи» в силу буквального значения названия, ведь в бахуббихи главным является значение другого слова.


දුවිධො චායං බහුබ්බීහි තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණාතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණවසෙන, තෙසු යත්ථ විසෙසනභූතො අත්ථො අඤ්ඤපදත්ථග්ගහණෙන ගය්හති, සො තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා – ලම්බකණ්ණමානයාති.

И этот бахуббихи бывает двух видов: с включением качеств членов (tagguṇasaṃviññāṇa) и без включения качеств членов (atagguṇasaṃviññāṇa). Из них тот, в котором значение, выступающее в качестве определения, охватывается при восприятии значения другого слова, называется tagguṇasaṃviññāṇa, например: «приведи длинноухого» (lambakaṇṇamānaya).


යත්ථ පන න ගය්හති, සො අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා – බහුධනමානයාති.

Там же, где оно не охватывается, он называется atagguṇasaṃviññāṇa, например: «приведи богатого» (bahudhanamānaya).


ඉධ බහුබ්බීහිසද්දෙ විය විසෙසනස්ස පුබ්බනිපාතො, සෙසං පුබ්බසමං.

Здесь, как и в слове «bahubbīhi», определение ставится на первое место; остальное аналогично предыдущему.


ආගතසමණො සඞ්ඝාරාමො. එත්ථ ච ආගතසද්දො, සමණසද්දො ච අත්තනො අත්ථෙ අට්ඨත්වා දුතියාවිභත්‍යත්ථභූතෙ සඞ්ඝාරාමසඞ්ඛාතෙ අඤ්ඤපදත්ථෙ වත්තන්ති, තදත්ථජොතනත්ථමෙව තදනන්තරං ‘‘සඞ්ඝාරාමො’’ති පදන්තරං පයුජ්ජති, තතො සමාසෙනෙව කම්මත්ථස්ස අභිහිතත්තා පුන දුතියා න හොති. ඉදංසද්දස්ස ච අප්පයොගො, එවං සබ්බත්ථ. බහුබ්බීහි චායං අභිධෙය්‍යලිඞ්ගවචනො.

«Обитель общины, в которую пришли шраманы» (āgatasamaṇo saṅghārāmo). И здесь слова āgata и samaṇa, не оставаясь в своих собственных значениях, указывают на значение другого слова, а именно saṅghārāma, выступающее в значении второго падежа. Именно для прояснения этого значения сразу после этого употребляется другое слово «saṅghārāmo». Поскольку значение объекта (kammattha) уже выражено самим сложным словом, второй падеж снова не употребляется. И местоимение idaṃ не используется; так же везде. И этот бахуббихи принимает род и число определяемого слова.


තථා ආගතසමණා සාවත්ථි, ආගතසමණං ජෙතවනං, පටිපන්නා අද්ධිකා යං පථං සොයං පටිපන්නද්ධිකො පථො[Pg.201], අභිරුළ්හා වාණිජා යං නාවං සා අභිරුළ්හවාණිජා නාවා. එවං කම්මත්ථෙ බහුබ්බීහි.

Так же: Саваттхи, в которую пришли шраманы (āgatasamaṇā sāvatthi), Джетавана, в которую пришли шраманы (āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ); путь, по которому пошли путники (paṭipannā addhikā yaṃ pathaṃ soyaṃ paṭipannaddhiko patho); лодка, на которую взошли торговцы (abhiruḷhā vāṇijā yaṃ nāvaṃ sā abhiruḷhavāṇijā nāvā). Так образуется бахуббихи в значении объекта (второго падежа).


තතියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – ජිතානි ඉන්ද්‍රියානි යෙන සමණෙන සොයං ජිතින්ද්‍රියො සමණො. එවං දිට්ඨධම්මො, පත්තධම්මො, කතකිච්චො, ජිතා මාරා අනෙනාති ජිතමාරො භගවා, පටිවිද්ධසබ්බධම්මො.

Бахуббихи в значении третьего падежа, например: шраман, которым побеждены чувства (jitāni indriyāni yena samaṇena soyaṃ jitindriyo samaṇo). Так же: узревший Дхамму (diṭṭhadhammo), достигший Дхаммы (pattadhammo), исполнивший долг (katakicco), Благословенный, которым побеждён Мара (jitā mārā anenāti jitamāro bhagavā), постигший все дхаммы (paṭividdhasabbadhammo).


චතුත්ථියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – දින්නො සුඞ්කො යස්ස රඤ්ඤො සොයං දින්නසුඞ්කො රාජා, උපනීතං භොජනං අස්ස සමණස්සාති උපනීතභොජනො සමණො, උපහටො බලි අස්සාති උපහටබලි යක්ඛො.

Бахуббихи в значении четвёртого падежа, например: царь, которому уплачена пошлина (dinno suṅko yassa rañño soyaṃ dinnasuṅko rājā); шраман, которому поднесена еда (upanītaṃ bhojanaṃ assa samaṇassāti upanītabhojano samaṇo); яккха, которому принесено подношение (upahaṭo bali assāti upahaṭabali yakkho).


පඤ්චමියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – නිග්ගතා ජනා අස්මා ගාමා සොයං නිග්ගතජනො ගාමො, නිග්ගතො අයො අස්මාති නිරයො, නිග්ගතා කිලෙසා එතස්මාති නික්කිලෙසො, අපෙතං විඤ්ඤාණං අස්මාති අපෙතවිඤ්ඤාණො මතකායො, අපගතං භයභෙරවං අස්මාති අපගතභයභෙරවො අරහා.

Бахуббихи в значении пятого падежа, например: деревня, из которой ушли люди (niggatā janā asmā gāmā soyaṃ niggatajano gāmo); ад (niraya), из которого ушло благо; свободный от загрязнений (nikkileso), из которого ушли загрязнения; мёртвое тело, из которого ушло сознание (etasmā apetaṃ viññāṇaṃ asmāti apetaviññāṇo matakāyo); арахант, у которого исчезли страх и трепет (apagataṃ bhayabheravaṃ asmāti apagatabhayabheravo arahā).


ඡට්ඨියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – ඡින්නා හත්ථා යස්ස පුරිසස්ස සොයං ඡින්නහත්ථො පුරිසො. එවං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො, ඛීණාසවො, වීතො රාගො අස්සාති වීතරාගො, ද්වෙ පදානි අස්සාති ද්විපදො, ද්විහත්ථො පටො, තෙවිජ්ජො, චතුප්පදො, පඤ්ච චක්ඛූනි අස්සාති පඤ්චචක්ඛු භගවා, ඡළභිඤ්ඤො, රස්සත්තං, නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං, දසබලො, අනන්තඤාණො, තීණි දස පරිමාණමෙතෙසන්ති තිදසා දෙවා, සමාසන්තස්ස අත්තං, ඉධ පරිමාණසද්දස්ස සන්නිධානතො [Pg.202] දසසද්දො සඞ්ඛ්‍යානෙ වත්තතෙ, අයං පච්චයො එතෙසන්ති ඉදප්පච්චයා, කො පභවො අස්සාති කිංපභවො අයං කායො, විගතං මලමස්සාති විමලො, සුන්දරො ගන්ධො අස්සාති සුගන්ධං චන්දනං. එවං සුසීලො, සුමුඛො, කුච්ඡිතො ගන්ධො අස්සාති දුග්ගන්ධං කුණපං, දුට්ඨු මනො අස්සාති දුම්මනො. එවං දුස්සීලො, දුම්මුඛො, තපො එව ධනං අස්සාති තපොධනො, ඛන්තිසඞ්ඛාතං බලං අස්සාති ඛන්තිබලො, ඉන්දොති නාමං එතස්සාති ඉන්දනාමො.

Бахуббихи в значении шестого падежа, например: человек, у которого отрублены руки (chinnā hatthā yassa purisassa soyaṃ chinnahattho puriso). Так же: тот, чьи намерения исполнены (paripuṇṇasaṅkappo); уничтоживший влечения (khīṇāsavo); «тот, у кого ушла страсть» — бесстрастный (vītarāgo); «тот, у кого две ноги» — двуногий (dvipado); ткань длиной в два локтя (dvihattho paṭo); обладающий тройственным знанием (tevijjo); четвероногий (catuppado); «Благословенный, обладающий пятью глазами» (pañca cakkhūni assāti pañcacakkhu bhagavā); обладающий шестью сверхспособностями (chaḷabhiñño), [где происходит] сокращение [гласного]; девятичастное Учение Учителя (navaṅgaṃ satthusāsanaṃ); обладающий десятью силами (dasabalo); обладающий безграничным знанием (anantañāṇo); «боги, число которых тридцать (три десятка)» (tīṇi dasa parimāṇametesanti tidasā devā), [где происходит] замена окончания сложного слова на -а; здесь из-за близости слова parimāṇa слово dasa употребляется в значении числа; «то, у чего это является условием» — обусловленное этим (idappaccayā); «каков источник этого тела» — имеющее какой источник это тело (kiṃpabhavo ayaṃ kāyo); «то, у чего ушла грязь» — чистый (vimalo); «то, у чего приятный запах» — благовонный сандал (sugandhaṃ candanaṃ). Так же: добродетельный (susīlo), прекрасноликий (sumukho); «то, у чего дурной запах» — зловонный труп (duggandhaṃ kuṇapaṃ); «тот, у кого дурной ум» — удручённый (dummano). Так же: безнравственный (dussīlo), дурноликий (dummukho); «тот, чьё богатство — аскеза» — богатый аскезой (tapodhano); «тот, чья сила зовётся терпением» — сильный терпением (khantibalo); «тот, чьё имя — Инда» — по имени Инда (indanāmo).


ඡන්දජාතාදීසු විසෙසනවිසෙසිතබ්බානං යථිච්ඡිතත්තා උභයං පුබ්බං නිපතති, යථා – ඡන්දො ජාතො අස්සාති ඡන්දජාතො, ජාතො ඡන්දො අස්සාතිපි ජාතඡන්දො. එවං සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සො, පීතිසොමනස්සසඤ්ජාතො, මාසජාතො, ජාතමාසො, ඡින්නහත්ථො, හත්ථච්ඡින්නො.

В таких словах, как chandajāta и т. д., поскольку порядок определения и определяемого произволен, любой из них может стоять на первом месте, например: «тот, у кого возникло желание» — chandajāto, или также jātachando. Так же: sañjātapītisomanasso / pītisomanassasañjāto (тот, у кого возникли восторг и радость); māsajāto / jātamāso (новорожденный возрастом в один месяц); chinnahattho / hatthacchinno (тот, у кого отрублены руки).


‘‘දීඝා ජඞ්ඝායස්සා’’ති විග්ගය්හ සමාසාදිම්හි කතෙ –

При анализе «dīghā jaṅghā yassa» (тот, у кого длинные голени) и образовании сложного слова:


‘‘තුල්‍යාධිකරණෙ, පදෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Применяются [правила] «tulyādhikaraṇe» и «pade».


353. ඉත්ථියං භාසිතපුමිත්ථී පුමාව චෙ.

353. Если слово женского рода, которое ранее употреблялось в мужском роде, [находится в первом члене], оно рассматривается как слово мужского рода.


ඉත්ථියං වත්තමානෙ තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ පරෙ පුබ්බෙ භාසිතපුමා ඉත්ථිවාචකො සද්දො අත්ථි චෙ, සො පුමා ඉව දට්ඨබ්බොති පුබ්බපදෙ ඉත්ථිප්පච්චයාභාවො, බහුබ්බීහිවිසයොයං, උපරි ‘‘කම්මධාරයසඤ්ඤෙ චා’’ති වක්ඛමානත්තා.

Если за словом женского рода следует слово с одинаковым падежным управлением, а перед ним стоит слово женского рода, которое ранее употреблялось в мужском роде, оно должно рассматриваться как слово мужского рода; таким образом, в первом члене отсутствует женский суффикс. Это относится к сфере бахуббихи, поскольку далее будет сказано «и при обозначении каммадхарая» (kammadhārayasaññe ca).


354. ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං දීඝරස්සාපච්චයෙසු ච.

354. Иногда [происходит] удлинение или сокращение начальных, средних или конечных [гласных] перед суффиксами и без суффиксов.


ක්වචි තද්ධිතසමාසනාමොපසග්ගාදීසු පදෙසු ආදිමජ්ඣුත්තරභූතානං සරානං ජිනවචනානුපරොධෙන දීඝරස්සා හොන්ති පච්චයෙසු, අපච්චයෙසු පරෙසු, අපරභූතෙසු ච.

Иногда в таддхите, сложных словах, именах, приставках и т. д. гласные, находящиеся в начале, середине или конце, становятся долгими или краткими, без противоречия слову Победителя (Будды), перед суффиксами, без суффиксов или перед последующими членами.


තත්ථ [Pg.203]

Здесь:


දීඝත්තං පාකටානූප- ඝාතාදො මධුවාදිසු;

රස්සත්තං අජ්ජවෙ ඉත්ථි- රූපාදො ච ක, තාදිසූති.

Удлинение [происходит] в таких словах, как pākaṭa, anūpa, ghāta и т. д., а также в madhu и т. д. Сокращение [происходит] в ajjava, в женских формах и т. д., а также перед суффиксом -ka и т. д.


බහුබ්බීහිසමාසෙ සති පුල්ලිඞ්ගෙ උත්තරපදන්තස්ස රස්සත්තං. දීඝජඞ්ඝො පුරිසො, තථා පහූතා ජිව්හා අස්සාති පහූතජිව්හො භගවා. මහතී පඤ්ඤා අස්සාති මහාපඤ්ඤො. ‘‘මහතං මහා තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ’’ති මහාදෙසො.

При наличии бахуббихи в мужском роде происходит сокращение конечного гласного последующего члена. Человек с длинными голенями (dīghajaṅgho puriso); так же: Благословенный, у которого длинный язык (pahūtā jivhā assāti pahūtajivho bhagavā); обладающий великой мудростью (mahatī paññā assāti mahāpañño), где согласно правилу «mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade» происходит замена на mahā.


ඉත්ථියමිති කිං? ඛමාධනො. භාසිතපුමාති කිං? සද්ධාධුරො, සද්ධාපකතිකො, පඤ්ඤාපකතිකො, පඤ්ඤාවිසුද්ධිකො, එත්ථ ච ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති කප්පච්චයො. තුල්‍යාධිකරණෙ ඉච්චෙව? සමණිභත්තිකො, කුමාරිභත්තිකො, කුමාරිභත්ති.

Для чего сказано «в женском роде»? [Пример]: khamādhano (тот, чьё богатство — терпение). Для чего сказано «ранее употреблявшееся в мужском роде»? [Примеры]: saddhādhuro (тот, у кого вера является главным), saddhāpakatiko (верующий по природе), paññāpakatiko (мудрый по природе), paññāvisuddhiko (очищенный мудростью), и здесь согласно правилу «kvaci samāsantagatānamakāranto» добавляется суффикс -ka. Для чего сказано «с одинаковым падежным управлением»? [Примеры]: samaṇibhattiko (преданный монахине), kumāribhattiko (преданный девушке), kumāribhatti (преданность девушке).


පුබ්බපදස්සෙවායං පුම්භාවාතිදෙසො, තෙන ඉධ න භවති. බහුදාසිකො පුරිසො. බහුකුමාරිකං කුලං.

Это перенесение мужского рода относится только к первому члену, поэтому здесь этого не происходит: человек, у которого много служанок (bahudāsiko puriso); семья, в которой много девушек (bahukumārikaṃ kulaṃ).


‘‘ගාණ්ඨිවො ධනු අස්සා’’ති විග්ගය්හ සමාසාදිම්හි කතෙ –

При анализе «gāṇṭhivo dhanu assa» (тот, чьё имя лука — Гандива) и образовании сложного слова:


355. ධනුම්හා ච.

355. И от слова dhanu.


තිපදමිදං. ක්වචිසමාසන්තගතා ධනුසද්දා ආපච්චයො හොති, චසද්දෙන ධම්මාදිතො ච, ‘‘වමොදුදන්තාන’’න්ති වකාරො, ගාණ්ඨිවධන්වා. එවං පච්චක්ඛධම්මා.

Это правило состоит из трёх слов. Иногда от слова dhanu, находящегося на конце сложного слова, образуется суффикс -ā; из-за слова «ca» — также от dhamma и т. д.; согласно правилу «vamodudantānaṃ» появляется звук «v»: gāṇṭhivadhanvā. Так же: paccakkhadhammā.


ක්වචීති කිං? සහස්සථාමධනු, පච්චක්ඛධම්මො, විදිතධම්මො.

Для чего сказано «иногда»? [Примеры]: sahassathāmadhanu (лук силой в тысячу [мужей]), paccakkhadhammo (тот, для кого Дхамма очевидна), viditadhammo (познавший Дхамму).


නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු ඉච්චත්‍ර – නානප්පකාරා දුමා නානාදුමා, නානාදුමෙහි පතිතානි නානාදුමපතිතානි, නානාදුමපතිතානි ච තානි පුප්ඵානි චාති නානාදුමපතිතපුප්ඵානි, තෙහි වාසිතා නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතා, නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතා සානූ යස්ස පබ්බතස්ස සොයං නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු [Pg.204] පබ්බතො. අයං පන කම්මධාරයතප්පුරිසගබ්භො තුල්‍යාධිකරණබහුබ්බීහි.

В выражении «nānādumapatitapupphavāsitasānu»: различные деревья — nānādumā; опавшие с различных деревьев — nānādumapatitāni; эти цветы, которые опали с различных деревьев — nānādumapatitapupphāni; благоухающий ими — nānādumapatitapupphavāsitā; гора, склон которой благоухает цветами, опавшими с различных деревьев — nānādumapatitapupphavāsitasānu pabbato. Это бахуббихи с одинаковым падежным управлением, содержащий внутри себя каммадхарая и таппуриса.


තථා බ්‍යාලම්බො අම්බුධරො බ්‍යාලම්බම්බුධරො, තස්ස බින්දූනි බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දූනි, තෙහි චුම්බිතො බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දුචුම්බිතො, තාදිසො කූටො යස්ස සොයං බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දුචුම්බිතකූටො ඉච්චාදි.

Так же: нависающее облако — byālambambudharo; его капли — byālambambudharabindūni; омываемая ими — byālambambudharabinducumbito; гора, вершина которой омывается каплями нависающих облаков — byālambambudharabinducumbitakūṭo и так далее.


සත්තමියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – සම්පන්නානි සස්සානි යස්මිං ජනපදෙ සොයං සම්පන්නසස්සො ජනපදො, සුලභො පිණ්ඩො ඉමස්මින්ති සුලභපිණ්ඩො දෙසො. ආකිණ්ණා මනුස්සා යස්සං රාජධානියං සා ආකිණ්ණමනුස්සා රාජධානී, බහවො තාපසා එතස්මින්ති බහුතාපසො අස්සමො, උපචිතං මංසලොහිතං අස්මින්ති උපචිතමංසලොහිතං සරීරං, බහවො සාමිනො අස්මින්ති බහුස්සාමිකං නගරං.

Бахуббихи в значении седьмого падежа, например: область, в которой созрел урожай (sampannāni sassāni yasmiṃ janapade soyaṃ sampannasasso janapado); страна, в которой легко получить подаяние (sulabho piṇḍo imasminti sulabhapiṇḍo deso); столица, которая заполнена людьми (ākiṇṇā manussā yassaṃ rājadhāniyaṃ sā ākiṇṇamanussā rājadhānī); ашрам, в котором много аскетов (bahavo tāpasā etasminti bahutāpaso assamo); тело, в котором накоплены плоть и кровь (upacitaṃ maṃsalohitaṃ asminti upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ); город, в котором много правителей (bahavo sāmino asminti bahussāmikaṃ nagaraṃ).


‘‘බහූ නදියො අස්මි’’න්ති අත්ථෙ සමාසාදිම්හි කතෙ –

В значении «в котором много рек» при образовании сложного слова:


සමාසන්තග්ගහණං, කප්පච්චයො ච වත්තතෙ.

Применяются [правила] об окончании сложного слова и суффиксе -ka.


356. නදිම්හා ච.

356. И от слова nadi.


සමාසන්තගතා නදිම්හා කප්පච්චයො හොති, චසද්දෙන තුඅන්තා ච. නිච්චත්ථං වචනං. නදීති චෙත්ථ ඉත්ථිවාචකානං ඊකාරූකාරානං පරසමඤ්ඤා, තතො ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා නදිසඤ්ඤස්ස කප්පච්චයෙ රස්සත්තං, බහුනදිකො ජනපදො. එවං බහුජම්බුකං වනං. බහුනාරිකොති ඡට්ඨීබහුබ්බීහිනා සිද්ධං. බහවො කත්තාරො අස්මිං, අස්සාති වා බහුකත්තුකො දෙසො. එවං බහුභත්තුකො.

От слов, оканчивающихся на [определения] реки (nadī), находящихся в конце сложного слова, образуется суффикс -ka, а в силу слова «ca» — также и от слов, оканчивающихся на -tu. Это утверждение имеет постоянное значение. Здесь под словом «nadī» понимается традиционное обозначение слов женского рода, оканчивающихся на ī и ū; затем, согласно правилу «kvacādimajjhuttarānaṃ» и т. д., при добавлении суффикса -ka к тому, что обозначается как «nadī», происходит укорочение гласного, например: «bahunadiko janapado» (страна со множеством рек). Точно так же: «bahujambukaṃ vanaṃ» (лес со множеством деревьев джамбу). Слово «bahunāriko» образуется посредством бахуббихи в шестом падеже. «Много деятелей в этой местности» или «у этой местности» — так образуется «bahukattuko deso» (местность со множеством деятелей). Точно так же: «bahubhattuko».


භින්නාධිකරණො යථා – එකරත්තිං වාසො අස්සාති එකරත්තිවාසො, සමානෙන ජනෙන සද්ධිං වාසො අස්සාති සමානවාසො [Pg.205] පුරිසො. උභතො බ්‍යඤ්ජනමස්ස අත්ථීති උභභොබ්‍යඤ්ජනකො, ඡත්තං පාණිම්හි අස්සාති ඡත්තපාණි පුරිසො. එවං දණ්ඩපාණි, සත්ථපාණි, වජිරපාණි, ඛග්ගහත්ථො, සත්ථහත්ථො, දානෙ අජ්ඣාසයො අස්සාති දානජ්ඣාසයො, දානාධිමුත්තිකො, බුද්ධභත්තිකො, සද්ධම්මගාරවො ඉච්චාදි.

Пример [бахуббихи] с разными падежными основами (bhinnādhikaraṇa): «проживание в течение одной ночи у него есть» — так образуется «ekarattivāso» (проживающий одну ночь); «проживание совместно с равными людьми у него есть» — так образуется «samānavāso puriso» (человек, живущий с равными себе). «Признаки обоих полов у него есть» — так образуется «ubhabhobyañjanako» (имеющий признаки обоих полов); «зонт в руке у него есть» — так образуется «chattapāṇi puriso» (человек с зонтом в руке). Точно так же: «daṇḍapāṇi» (с посохом в руке), «satthapāṇi» (с оружием в руке), «vajirapāṇi» (с ваджрой в руке), «khaggahattho» (с мечом в руке), «satthahattho» (с оружием в руке); «склонность к даянию у него есть» — так образуется «dānajjhāsayo» (склонный к даянию), «dānādhimuttiko» (преданный даянию), «buddhabhattiko» (преданный Будде), «saddhammagāravo» (почитающий Истинную Дхамму) и так далее.


තිපදො යථා – පරක්කමෙනාධිගතා සම්පදා යෙහි තෙ භවන්ති පරක්කමාධිගතසම්පදා මහාපුරිසා. එවං ධම්මාධිගතභොගා, ඔණීතො පත්තතො පාණි යෙන සොයං ඔණීතපත්තපාණි, සීහස්ස පුබ්බද්ධං විය කායො අස්සාති සීහපුබ්බද්ධකායො, මත්තා බහවො මාතඞ්ගා අස්මින්ති මත්තබහුමාතඞ්ගං වනං ඉච්චාදි.

Пример трехчленного [сложного слова] (tipada): «достижения, обретенные благодаря усердию, у которых есть» — это «parakkamādhigatasampadā mahāpurisā» (великие мужи, чьи достижения обретены усердием). Точно так же: «dhammādhigatabhogā» (те, чье богатство обретено праведным путем); «тот, кем убрана рука от чаши» — это «oṇītapattapāṇi» (убравший руку от чаши); «тело которого подобно передней части льва» — это «sīhapubbaddhakāyo» (имеющий тело, подобное передней части льва); «много неистовых слонов в котором есть» — это «mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ» (лес со множеством неистовых слонов) и так далее.


නනිපාතපුබ්බපදො යථා – නත්ථි එතස්ස සමොති අසමො භගවා. ඉධ ‘‘අත්තං නස්ස තප්පුරිසෙ’’ති සුත්තෙ ‘‘අත්තං නස්සා’’ති යොගවිභාගෙන නස්ස අත්තං. එවං අප්පටිපුග්ගලො, අපුත්තකො, අහෙතුකො, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා කප්පච්චයො, නත්ථි සංවාසො එතෙසන්ති අසංවාසා, න විජ්ජතෙ වුට්ඨි එත්ථාති අවුට්ඨිකො ජනපදො, අභික්ඛුකො විහාරො, නත්ථි එතස්ස උත්තරොති අනුත්තරො, ‘‘සරෙ අන’’ති අන, තප්පුරිසග්ගහණමුපලක්ඛණං, අථවා ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා නස්ස අන. එවං නත්ථි අන්තො අස්සාති අනන්තං, න විජ්ජන්ති ආසවා එතෙසන්ති අනාසවා ඉච්චාදි.

Пример [бахуббихи] с отрицательной частицей «na» в качестве первого члена (nanipātapubbapada): «нет ему равного» — так образуется «asamo bhagavā» (несравненный Благословенный). Здесь, в сутре «attaṃ nassa tappurise», путем разделения правила (yogavibhāga) на «attaṃ nassa» устанавливается, что отрицание «na» заменяется на «a». Точно так же: «appaṭipuggalo» (несравненный человек), «aputtako» (бездетный), «ahetuko» (беспричинный), где суффикс -ka добавляется согласно правилу «kvaci samāsanta» и т. д.; «нет совместного проживания у них» — так образуется «asaṃvāsā» (те, с кем нельзя совместно проживать); «не наблюдается дождя здесь» — так образуется «avuṭṭhiko janapado» (бездождливая местность); «abhikkhuko vihāro» (монастырь без бхиккху); «нет ничего превосходящего его» — так образуется «anuttaro» (непревзойденный), где согласно правилу «sare ana» перед гласным «na» заменяется на «an» (упоминание таппурисы здесь является лишь указанием), или же замена «na» на «an» происходит согласно правилу «tesu vuddhī» и т. д. Точно так же: «нет конца у него» — так образуется «anantaṃ» (бесконечный); «не существуют асавы у них» — так образуется «anāsavā» (свободные от асав) и так далее.


පඨමායත්ථෙ සහපුබ්බපදො යථා – සහ හෙතුනා යො වත්තතෙති සහෙතුකො, සහෙතු වා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා [Pg.206] සහසද්දස්ස සාදෙසො, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා කප්පච්චයො ච, සහ පීතියා ඉමෙ වත්තන්තීති සප්පීතිකා. එවං සහ පච්චයෙහි වත්තන්තීති සප්පච්චයා, සකිලෙසො, සඋපාදානො, සපරිවාරො, සහ මූලෙන උද්ධතො සමූලුද්ධතො රුක්ඛො.

Пример [бахуббихи] со словом «saha» (вместе с) в качестве первого члена в значении именительного падежа (paṭhamāyatthe sahapubbapada): «то, что существует вместе с причиной» — это «sahetuko» или «sahetu» (обусловленный / имеющий причину), где согласно правилу «tesu vuddhī» и т. д. слово «saha» заменяется на «sa», а согласно правилу «kvaci samāsanta» и т. д. добавляется суффикс -ka; «эти состояния существуют вместе с восторгом (pīti)» — так образуется «sappītikā» (сопровождаемые восторгом). Точно так же: «существующие вместе с условиями» — это «sappaccayā» (обусловленные), «sakileso» (с загрязнениями ума), «saupādāno» (с привязанностью), «saparivāro» (со свитой); «вырванное вместе с корнем» — это «samūluddhato rukkho» (дерево, вырванное с корнем).


උපමානපුබ්බපදො පඨමායත්ථෙ තාව – උපමානොපමෙය්‍යභාවප්පසිද්ධත්ථං ඉවසද්දප්පයොගො, කායබ්‍යාමානං සමප්පමාණතාය නිග්‍රොධො ඉව පරිමණ්ඩලො යො රාජකුමාරො සොයංනිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො රාජකුමාරො. ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති ඉවසද්දස්ස අප්පයොගො, සඞ්ඛො විය පණ්ඩරො අයන්ති සඞ්ඛපණ්ඩරො, කාකො විය සූරො අයන්ති කාකසූරො, චක්ඛු ඉව භූතො අයං පරමත්ථදස්සනතොති චක්ඛුභූතො භගවා. එවං අත්ථභූතො. ධම්මභූතො, බ්‍රහ්මභූතො, අන්ධො විය භූතො අයන්ති අන්ධභූතො බාලො. මුඤ්ජපබ්බජමිව භූතා අයන්ති මුඤ්ජපබ්බජභූතා කුදිට්ඨි. තන්තාකුලකමිව ජාතා අයන්ති තන්තාකුලකජාතා.

Сначала пример [бахуббихи] со сравнением в качестве первого члена в значении именительного падежа (upamānapubbapada paṭhamāyatthe): для установления отношения между сравниваемым и тем, с чем сравнивают, используется слово «iva» (как, подобно); «царевич, который пропорционален во всех частях тела, подобно дереву нигродха (банъян)» — это «nigrodhaparimaṇḍalo rājakumāro» (царевич, пропорциональный как дерево нигродха). Согласно правилу «vuttatthānamappayogo» (неиспользование слов, значение которых уже выражено), слово «iva» опускается; «белый, как раковина» — это «saṅkhapaṇḍaro» (белый как раковина); «храбрый, как ворона» — это «kākasūro» (храбрый как ворона); «ставший как око благодаря видению высшей истины» — это «cakkhubhūto bhagavā» (Благословенный, ставший оком). Точно так же: «atthabhūto» (ставший благом), «dhammabhūto» (ставший Дхаммой), «brahmabhūto» (ставший Брахмой); «ставший подобно слепому» — это «andhabhūto bālo» (глупец, ставший слепым); «ставшее подобно траве мунджа и паббаджа [спутанным]» — это «muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi» (ложное воззрение, ставшее запутанным, как трава мунджа и паббаджа); «ставшее подобно запутавшемуся клубку ниток» — это «tantākulakajātā» (ставшее запутанным, как клубок ниток).


ඡට්ඨියත්ථෙ – සුවණ්ණවණ්ණො විය වණ්ණො යස්ස සොයං සුවණ්ණවණ්ණො භගවා. උත්තරපදලොපො, නාගස්ස විය අස්ස ගතීති නාගගති. එවං සීහගති, නාගවික්කමො, සීහවික්කමො, සීහහනු, එණිස්ස විය අස්ස ජඞ්ඝාති එණිජඞ්ඝො, සීහස්ස පුබ්බද්ධං විය අස්ස කායොති සීහපුබ්බද්ධකායො, බ්‍රහ්මුනො විය අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො අස්සාති බ්‍රහ්මස්සරො.

В значении шестого падежа (родительного): «тот, чей цвет кожи подобен цвету золота» — это «suvaṇṇavaṇṇo bhagavā» (золотокожий Благословенный). С выпадением последующего члена (uttarapadalopa): «походка которого подобна походке слона (nāga)» — это «nāgagati» (имеющий походку слона). Точно так же: «sīhagati» (с походкой льва), «nāgavikkamo» (с силой слона), «sīhavikkamo» (с силой льва), «sīhahanu» (с челюстью льва); «голени которого подобны голеням антилопы эни» — это «eṇijaṅgho» (с голенями антилопы); «тело которого подобно передней части льва» — это «sīhapubbaddhakāyo» (имеющий тело, подобное передней части льва); «голос которого наделен восемью качествами, подобно голосу Брахмы» — это «brahmassaro» (имеющий голос Брахмы).


වාසද්දත්ථෙ [Pg.207] සඞ්ඛ්‍යොභයපදො යථා – ද්වෙ වා තයො වා පත්තා ද්වත්තිපත්තා, ‘‘ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා’’ති ද්විසද්දන්තස්ස ආත්තං, රස්සත්තං, ද්වීහං වා තීහං වා ද්වීහතීහං, ඡ වා පඤ්ච වා වාචා ඡප්පඤ්චවාචා. එවං සත්තට්ඨමාසා, එකයොජනද්වියොජනානි.

Пример [бахуббихи] с числительными в обоих членах в значении альтернативы (выражаемой словом «vā»): «два или три патра» — это «dvattipattā» (имеющий два или три патра), где согласно правилу «dvekaṭṭhānamākāro vā» конечный гласный слова «dvi» заменяется на «ā», а затем укорачивается; «два или три дня» — это «dvīhatīhaṃ» (период в два или три дня); «пять или шесть слов» — это «chappañcavācā» (речь из пяти или шести слов). Точно так же: «sattaṭṭhamāsā» (семь или восемь месяцев), «ekayojanadviyojanāni» (одно или два йоджаны).


දිසන්තරාළත්ථො යථා – පුබ්බස්සා ච දක්ඛිණස්සා ච දිසාය යදන්තරාළං සායං පුබ්බදක්ඛිණා විදිසා. එත්ථ තුල්‍යාධිකරණපදපරත්තාභාවා න පුම්භාවාතිදෙසො, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා දිසන්තරාළත්ථෙ පුබ්බපදස්ස රස්සත්තං. එවං පුබ්බුත්තරා, අපරදක්ඛිණා, පච්ඡිමුත්තරා. යදා පන දක්ඛිණා ච සා පුබ්බා චාති කම්මධාරයසමාසො හොති, තදා පුම්භාවාතිදෙසො උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා, සබ්බනාමිකවිධානම්පි නිච්චං භවතියෙව, යථා – දක්ඛිණපුබ්බස්සා, දක්ඛිණපුබ්බස්සමිති.

Пример в значении промежуточного направления между сторонами света (disantarāḷattha): промежуточное направление между восточной (pubba) и южной (dakkhiṇa) сторонами света — это юго-восток (pubbadakkhiṇā vidisā). Здесь, из-за отсутствия последующего однопадежного слова (tulyādhikaraṇapadaparattābhāva), не происходит перенос мужского рода (pumbhāvātidesa); согласно правилу «kvacādimajjhuttarānaṃ» и т. д., в значении промежуточного направления происходит укорочение первого члена. Точно так же: «pubbuttarā» (северо-восток), «aparadakkhiṇā» (юго-запад), «pacchimuttarā» (северо-запад). Когда же это каммадхарая-самаса: «она и южная, и восточная», тогда происходит перенос мужского рода из-за преобладания значения последующего члена, и склонение по типу местоимений также обязательно происходит, например: «dakkhiṇapubbassā», «dakkhiṇapubbassamiṃ».


බ්‍යතිහාරලක්ඛණො යථා – කෙසෙසු ච කෙසෙසු ච ගහෙත්වා ඉදං යුද්ධං පවත්තතීති කෙසාකෙසි, දණ්ඩෙහි ච දණ්ඩෙහි ච පහරිත්වා ඉදං යුද්ධං පවත්තතීති දණ්ඩාදණ්ඩි, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා මජ්ඣෙදීඝො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අන්තස්සිකාරො.

Пример со значением взаимного действия (byatihāralakkhaṇa): «схватив друг друга за волосы, эта битва происходит» — так образуется «kesākesi» (схватка за волосы); «ударяя друг друга палками, эта битва происходит» — так образуется «daṇḍādaṇḍi» (бой на палках), где согласно правилу «kvacādimajjhuttarānaṃ» и т. д. происходит удлинение гласного в середине, а согласно правилу «tesu vuddhī» и т. д. конечный гласный заменяется на «i».


පඨමාවිභත්‍යත්ථබහුබ්බීහි.

На этом завершается бахуббихи в значении именительного падежа.


බහුබ්බීහිසමාසො නිට්ඨිතො.

Сложное слово бахуббихи (bahubbīhisamāsa) завершено.


ද්වන්දසමාස

Сложное слово дванда (dvandasamāsa).


අථ ද්වන්දසමාසො වුච්චතෙ.

Теперь излагается сложное слово дванда.


සො ච දුවිධො ඉතරීතරයොග සමාහාරත්ථභෙදෙන.

Оно бывает двух видов в зависимости от различия значений: итаритарв-йога (взаимное соединение) и самахара (собирательное значение).


තත්ථ [Pg.208] ඉතරීතරයොගෙ තාව – ‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලාන’’ඉතීධ උභයත්ථාපි පඨමෙකවචනං, සමුච්චයජොතනත්ථං චසද්දප්පයොගො ච.

Из них сначала во взаимном соединении (itarītarayoga): в выражении «sāriputtamoggallānā» в обоих случаях [в анализе] используется именительный падеж единственного числа, а также употребляется слово «ca» для выражения объединения (samuccaya).


‘‘සාරිපුත්තො ච මොග්ගල්ලානො චා’’ති විග්ගහෙ –

При анализе (viggahe): «Sāriputto ca moggallāno ca» (Сарипутта и Моггаллана) —


357. නාමානං සමුච්චයො ද්වන්දො.

357. Объединение имен существительных есть дванда.


නානානාමානමෙව එකවිභත්තිකානං යුත්තත්ථානං යො සමුච්චයො, සො විභාසා සමාසො භවති, ද්වන්දසඤ්ඤො ච.

Объединение различных имен существительных, стоящих в одном падеже и имеющих совместимые значения, факультативно (vibhāsā) становится сложным словом и именуется дванда.


එත්ථ ච සමුච්චයො නාම සම්පිණ්ඩනං, සො පන අත්ථවසෙන කෙවලසමුච්චයො අන්වාචයො ඉතරීතරයොගො සමාහාරො චාති චතුබ්බිධො.

Здесь «объединение» (samuccaya) означает собирание вместе; в зависимости от значения оно бывает четырех видов: простое объединение (kevalasamuccaya), сопутствующее добавление (anvācaya), взаимное соединение (itarītarayoga) и собирательное объединение (samāhāra).


තත්ථ කෙවලසමුච්චයෙ, අන්වාචයෙ ච සමාසො න භවති, ක්‍රියාසාපෙක්ඛතාය නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අයුත්තත්ථභාවතො, යථා – චීවරං පිණ්ඩපාතඤ්ච පච්චයං සයනාසනං අදාසි, දානඤ්ච දෙහි, සීලඤ්ච රක්ඛාහි. ඉතරීතරයොගෙ, සමාහාරෙ ච සමාසො භවති, තත්ථ නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං යුත්තත්ථභාවතො.

Из них при простом объединении и сопутствующем добавлении сложение слов не происходит, поскольку из-за зависимости от действия имена существительные не имеют взаимно совместимого значения, например: «cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi» (он поднес монашеское облачение, а также подаяние пищи, обитель и постель), «dānañca dehi, sīlañca rakkhāhi» (и давай даяние, и соблюдай нравственность). При взаимном соединении и собирательном объединении сложение слов происходит, поскольку в этих случаях имена существительные имеют взаимно совместимое значение.


ද්වෙ ද්වෙ පදානි ද්වන්දා, ද්වන්දට්ඨා වා ද්වන්දා, ද්වන්දසදිසත්තා අයං සමාසොපි අන්වත්ථසඤ්ඤාය ද්වන්දොති වුච්චති, උභයපදත්ථප්පධානො හි ද්වන්දො.

Пары слов — это «дванда» (двойка), или же находящиеся в паре — это «дванда»; из-за сходства с парой это сложное слово также называется «дванда» в силу буквального значения термина, ведь в дванде значение обоих членов является главным.


නනු ච උභයපදත්ථප්පධානත්තෙ සති ද්වන්දෙ කථමෙකත්ථීභාවො සියාති? වුච්චතෙ – සදිසාදිඅත්ථෙපි සද්දප්පවත්තිසම්භවෙනද්වින්නං පදානං එකක්ඛණෙයෙව අත්ථද්වයදීපකත්තා න විරොධො, තඤ්ච ද්වන්දවිසයමෙව, තෙසමත්ථද්වයදීපකත්තා. යථා හි භූසද්දො අනුභවඅභිභවාදිකෙ අත්ථෙ අන්වභිආදිඋපසග්ගසහිතොව දීපෙති, න කෙවලො, එවං ‘‘ගවස්සක’’න්තිආදීසු [Pg.209] ගවාදීනං අස්සාදිසද්දන්තරසහිතානමෙව අත්ථද්වයදීපනං, න කෙවලානන්ති තඤ්ච ද්වන්දවිසයමෙව, න සබ්බත්ථාති දට්ඨබ්බං. අථ වා ද්වින්නම්පි යථාවුත්තසමුච්චයදීපකත්තා අත්ථි ද්වන්දෙපෙකත්ථිතාති න කොචි විරොධො, තතො සමාසසඤ්ඤාවිභත්තිලොපාදි වුත්තනයමෙව, සමාසෙනෙව චත්ථස්ස වුත්තත්තා ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති චසද්දස්ස අප්පයොගො.

Возражение: «Если в дванде значение обоих членов является главным, то как может возникнуть единое значение (ekatthībhāva)?» Ответ: «Даже в таких значениях, как сходство и т. д., благодаря возможности употребления слов, два слова одновременно выражают два значения, поэтому противоречия нет, и это относится именно к сфере дванды, поскольку они выражают два значения. Подобно тому как корень «bhū» выражает значения переживания (anubhava), преодоления (abhibhava) и т. д. только в сочетании с приставками «anu-», «abhi-» и т. д., а не сам по себе, точно так же в словах вроде «gavassakaṃ» (коровы и кони) слова «gava» и т. д. выражают два значения только в сочетании с другими словами, такими как «assa» (конь), а не сами по себе; и следует понимать, что это относится именно к сфере дванды, а не ко всем случаям. Или же, поскольку оба члена выражают вышеупомянутое объединение, в дванде также присутствует единое значение, поэтому здесь нет никакого противоречия. Следовательно, присвоение имени сложного слова, выпадение падежных окончаний и т. д. происходят вышеописанным образом. Поскольку значение союза «и» (ca) уже выражено самим сложным словом, согласно правилу «vuttatthānamappayogo», слово «ca» не употребляется».


ඉධ ද්වන්දෙ අච්චිතතරං පුබ්බං නිපතති, පරස්සෙව ලිඞ්ගඤ්ච. ඉතරීතරයොගස්ස අවයවප්පධානත්තා සබ්බත්ථ බහුවචනමෙව.

Здесь, в дванде, более почитаемое [слово] ставится впереди, а род [всего сложного слова] соответствует роду последующего члена. Поскольку во взаимном соединении (itarītarayoga) главными являются отдельные составляющие члены, везде используется только множественное число.


සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙහි ඉච්චාදි, සමණො ච බ්‍රාහ්මණො ච සමණබ්‍රාහ්මණා. එවං බ්‍රාහ්මණගහපතිකා, ඛත්තියබ්‍රාහ්මණා, දෙවමනුස්සා, චන්දිමසූරියා, මාතා ච පිතා ච මාතාපිතරො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ද්වන්දෙ මාතුආදිපුබ්බපදුකාරස්ස ආකාරො. එවං පිතාපුත්තා.

«Sāriputtamoggallānā» (Сарипутта и Моггаллана), «sāriputtamoggallāne», «sāriputtamoggallānehi» и так далее; «саман и брахман» — это «samaṇabrāhmaṇā» (саманы и брахманы). Точно так же: «brāhmaṇagahapatikā» (брахманы и домохозяева), «khattiyabrāhmaṇā» (кшатрии и брахманы), «devamanussā» (божества и люди), «candimasūriyā» (луна и солнце); «мать и отец» — это «mātāpitaro» (родители), где согласно правилу «tesu vuddhī» и т. д. в дванде гласный «u» первого члена, такого как «mātu», заменяется на «ā». Точно так же: «pitāputtā» (отец и сын).


‘‘ජායා ච පති චාති ජායාපති’’ඉතීධ –

В выражении «jāyā ca pati ca» — «jāyāpati» (жена и муж) здесь:


‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

Применяется слово «kvaci» (иногда).


358. ජායාය තුදං ජානි පතිම්හි.

358. Вместо слова «jāyā» перед словом «pati» [появляются основы] «tudaṃ» и «jāni».


ජායාසද්දස්ස තුදං ජානිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති පතිසද්දෙ පරෙ ක්වචි. තුදංපති, ජානිපති, ජයම්පතිකා. එත්ථ නිග්ගහීතාගමො, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තඤ්ච.

Вместо слова «jāyā» перед словом «pati» иногда происходят замены на «tudaṃ» и «jāni», например: «tudaṃpati», «jānipati», «jayampatikā». Здесь [в последнем случае] происходит добавление ниггахиты (niggahītāgama) и укорочение [гласного] согласно правилу «kvaci» и т. д.


ක්වචි අප්පසරං පුබ්බං නිපතති, යථා – චන්දො ච සූරියො ච චන්දසූරියා, නිගමා ච ජනපදා ච නිගමජනපදා, සුරා ච අසුරා [Pg.210] ච ගරුළා ච මනුජා ච භුජගා ච ගන්ධබ්බා ච සුරාසුරගරුළමනුජභුජගගන්ධබ්බා.

Иногда слово с меньшим количеством гласных ставится впереди, например: «луна и солнце» — это «candasūriyā», «города и сельские местности» — это «nigamajanapadā», «суры, асуры, гаруды, люди, змеи и гандхарвы» — это «surāsuragaruḷamanujabhujagagandhabbā».


ක්වචි ඉවණ්ණුවණ්ණන්තානං පුබ්බනිපාතො, යථා – අග්ගි ච ධූමො ච අග්ගිධූමා. එවං ගතිබුද්ධිභුජපඨහරකරසයා, ධාතවො ච ලිඞ්ගානි ච ධාතුලිඞ්ගානි.

Иногда впереди ставятся слова, оканчивающиеся на звуки группы «i» и «u», например: «огонь и дым» — это «aggidhūmā». Точно так же: «gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā», «глагольные корни и номинальные основы» — это «dhātuliṅgāni».


ක්වචි සරාදිඅකාරන්තානං පුබ්බනිපාතො, යථා – අත්ථො ච ධම්මො ච අත්ථධම්මා. එවං අත්ථසද්දා, සද්දත්ථා වා.

Иногда впереди ставятся слова, начинающиеся на гласный и оканчивающиеся на «a», например: «смысл и закон» — это «atthadhammā». Точно так же: «atthasaddā» (смысл и слово) или «saddatthā» (слово и смысл).


සමාහාරෙ පන – ‘‘චක්ඛු ච සොතඤ්චා’’ති අත්ථෙ ‘‘නාමානං සමුච්චයො ද්වන්දො’’ති ද්වන්දසමාසං කත්වා විභත්තිලොපාදිම්හි කතෙ –

В собирательном же объединении (samāhāra): в значении «глаз и ухо» после образования сложного слова дванда согласно правилу «nāmānaṃ samuccayo dvando» и после выпадения падежных окончаний и т. д. —


‘‘නපුංසකලිඞ්ගං, එකත්තඤ්චා’’ති වත්තතෙ.

Применяется правило «средний род и единственное число».


359. තථා ද්වන්දෙ පාණි තූරිය යොග්ග සෙනඞ්ග ඛුද්දජන්තුක විවිධ විරුද්ධ විසභාගත්ථාදීනඤ්ච.

359. Точно так же в дванде [это относится к словам, обозначающим] части тела (pāṇi), музыкальные инструменты (tūriya), упряжь (yogga), части войска (senaṅga), мелких существ (khuddajantuka), различные противоположности (vividha viruddha), разнородные понятия (visabhāgattha) и так далее.


යථා දිගුසමාසෙ, තථා සමාහාරද්වන්දසමාසෙපි පාණි තූරිය යොග්ග සෙනඞ්ගත්ථානං, ඛුද්දජන්තුකවිවිධ විරුද්ධවිසභාගත්ථඉච්චෙවමාදීනඤ්ච එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච.

Как в сложном слове дигу (digusamāse), так и в собирательной дванде (samāhāradvandasamāsepi) слова, обозначающие части тела, музыкальные инструменты, упряжь, части войска, мелких существ, различные противоположности, разнородные понятия и тому подобное, принимают единственное число и средний род.


පාණිනො ච තූරියානි ච යොග්ගානි ච සෙනා චාති පාණිතූරිය යොග්ගසෙනා, තාසමඞ්ගානි පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගානි, ද්වන්දතො පරත්තා අඞ්ගසද්දො පච්චෙකමභිසම්බජ්ඣතෙ. ඛුද්දා ච තෙ ජන්තුකා චෙති ඛුද්දජන්තුකා, විවිධෙනාකාරෙන විරුද්ධා විවිධවිරුද්ධා, නිච්චවිරොධිනො. සමානො භාගො යෙසං තෙ සභාගා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා සමානස්ස සආදෙසො, විවිධා ච තෙ ලක්ඛණතො සභාගා ච කිච්චතොති විසභාගා. පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගානි ච ඛුද්දජන්තුකා ච විවිධවිරුද්ධා ච විසභාගා චාති ද්වන්දො, ඉධ බහුත්තා පුබ්බනිපාතස්ස අනියමො, තෙ අත්ථා යෙසං [Pg.211] තෙ පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගඛුද්දජන්තුකවිවිධවිරුද්ධවිසභාගත්ථා, තෙ ආදයො යෙසං තෙ තදාදයො.

«Руки, музыкальные инструменты, упряжь и войско» — это «pāṇitūriyayoggasenā»; их части — это «pāṇitūriyayoggasenaṅgāni», где слово «aṅga» (часть), стоящее после дванды, относится к каждому из них в отдельности. «Мелкие и они же существа» — это «khuddajantukā» (мелкие существа); «противоположные различным образом» — это «vividhaviruddhā» (постоянные противники). «Те, у кого одинаковая доля» — это «sabhāgā» (однородные), где согласно правилу «tesu vuddhī» и т. д. слово «samāna» заменяется на «sa»; «те, которые различны по своим признакам, но однородны по своим функциям» — это «visabhāgā» (разнородные). Дванда из слов «pāṇitūriyayoggasenaṅgāni», «khuddajantukā», «vividhaviruddhā» и «visabhāgā»; здесь из-за множественности членов порядок их расположения впереди не регламентирован строго; те, чьи значения таковы, — это «pāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthā», а те, которые начинаются с них, — это «tadādayo» (и тому подобные).


ආදිග්ගහණෙන අඤ්ඤොඤ්ඤලිඞ්ගවිසෙසිත සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණත්ථ පචනචණ්ඩාලත්ථ දිසත්ථාදීනඤ්ච ද්වන්දෙ එකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච, ඉති පාණ්‍යඞ්ගත්ථභාවතො චක්ඛුසොතසද්දානං ඉමිනා එකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච කත්වා සමාසත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති අමාදෙසාදි.

Благодаря использованию слова «ādi» (и т. д.) в дванде также принимают единственное число и средний род слова, обозначающие взаимно различающиеся по роду числительные и меры, поваров и чандалов, стороны света и так далее. Таким образом, поскольку слова «cakkhu» (глаз) и «sota» (ухо) имеют значение частей тела, с помощью этого правила они принимают единственное число и средний род, и после того как они получают статус имени существительного в силу того, что являются сложным словом, происходит присоединение падежных окончаний, начиная с «si», замена их на «aṃ» и так далее.


චක්ඛුසොතං, හෙ චක්ඛුසොත, චක්ඛුසොතං, චක්ඛුසොතෙන. එවං සබ්බත්ථෙකවචනමෙව. මුඛඤ්ච නාසිකා ච මුඛනාසිකං, ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති අන්තස්ස රස්සත්තං, හනු ච ගීවා ච හනුගීවං. එවං කණ්ණනාසං, පාණිපාදං, ඡවිමංසලොහිතං. හත්ථපාදා මංසලොහිතානීතිආදීනං පන ඉතරීතරයොගෙන සිද්ධං. එවං පාණ්‍යඞ්ගත්ථෙ.

«Cakkhusotaṃ, he cakkhusota, cakkhusotaṃ, cakkhusotena» — так во всех падежах используется только единственное число. «Mukhañca nāsikā ca» [лицо и нос] — «mukhanāsikaṃ», здесь происходит сокращение конечного гласного согласно правилу «saro rasso napuṃsake» [гласный становится коротким в среднем роде]. «Hanu ca gīvā ca» [челюсть и шея] — «hanugīvaṃ». Так же: «kaṇṇanāsaṃ» [уши и нос], «pāṇipādaṃ» [кисти и стопы], «chavimaṃsalohitaṃ» [кожа, плоть и кровь]. Однако формы вроде «hatthapādā» [руки и ноги], «maṃsalohitāni» [плоть и кровь] образуются как раздельное сочетание (итаритар-айога). Так происходит в значении частей тела живых существ (панянга).


තූරියඞ්ගත්ථෙ ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච ගීතවාදිතං, සම්මඤ්ච තාළඤ්ච සම්මතාළං, සම්මන්ති කංසතාළං. තාළන්ති හත්ථතාළං. සඞ්ඛෙ ච පණවො ච ඩිණ්ඩිමො ච, සඞ්ඛා ච පණවා ච ඩංණ්ඩිමා චාති වා සඞ්ඛපණවඩිණ්ඩිමං, පණවාදයො ද්වෙපි භෙරිවිසෙසො.

В значении элементов музыкального ансамбля (туриянга): «gītañca vāditañca» [пение и игра на инструментах] — «gītavāditaṃ»; «sammañca tāḷañca» — «sammatāḷaṃ», где «samma» означает бронзовые тарелки, а «tāḷa» — хлопки руками. «Saṅkhe ca paṇavo ca ḍiṇḍimo ca» или «saṅkhā ca paṇavā ca ḍaṃṇḍimā ca» [раковина, малый барабан и барабан диндима] — «saṅkhapaṇavaḍiṇḍimaṃ»; оба инструмента, начиная с панавы (панава и диндима), являются разновидностями барабанов (бхери).


යොග්ගඞ්ගත්ථෙ යථා – ඵාලො ච පාචනඤ්ච ඵාලපාචනං, යුගඤ්ච නඞ්ගලඤ්ච යුගනඞ්ගලං.

В значении составных частей упряжки (йогганга), например: «phālo ca pācanañca» [лемех и стрекало] — «phālapācanaṃ»; «yugañca naṅgalañca» [ярмо и плуг] — «yuganaṅgalaṃ».


සෙනඞ්ගත්ථෙ හත්ථිනො ච අස්සා ච හත්ථිඅස්සං, රථා ච පත්තිකා ච රථපත්තිකං, අසි ච චම්මඤ්ච අසිචම්මං, චම්මන්ති සරවාරණඵලකං. ධනු ච කලාපො ච ධනුකලාපං, කලාපොති තූණීරං.

В значении родов войск (сенанга): «hatthino ca assā ca» [слоны и кони] — «hatthiassaṃ»; «rathā ca pattikā ca» [колесницы и пехота] — «rathapattikaṃ»; «asi ca cammañca» [меч и щит] — «asicammaṃ», где «camma» означает щит для защиты от стрел; «dhanu ca kalāpo ca» [лук и колчан] — «dhanukalāpaṃ», где «kalāpa» означает колчан.


ඛුද්දජන්තුකත්ථෙ ඩංසා ච මකසා ච ඩංසමකසං. එවං කුන්ථකිපිල්ලිකං, කීටපටඞ්ගං, කීටසරීසපං. තත්ථ කුන්ථා සුඛුමකිපිල්ලිකා, කීටා කපාලපිට්ඨිකපාණා.

В значении мелких существ (кхуддаджанту): «ḍaṃsā ca makasā ca» [слепни и комары] — «ḍaṃsamakasaṃ». Так же: «kunthakipillikaṃ» [крошечные муравьи и муравьи], «kīṭapaṭaṅgaṃ» [насекомые и мотыльки], «kīṭasarīsapaṃ» [насекомые и пресмыкающиеся]. Здесь «kunthā» — это крошечные муравьи, а «kīṭā» — существа с твёрдым панцирем на спине.


විවිධවිරුද්ධත්ථෙ [Pg.212] අහි ච නකුලො ච, අහී ච නකුලා චාති වා අහිනකුලං. එවං බිළාරමූසිකං, අන්තස්ස රස්සත්තං, කාකොලූකං, සප්පමණ්ඩූකං, ගරුළසප්පං.

В значении извечных врагов (вивидхавируддха): «ahi ca nakulo ca» или «ahī ca nakulā ca» [змея и мангуст] — «ahinakulaṃ». Так же: «biḷāramūsikaṃ» [кошка и мышь] с укорочением гласного на конце, «kākolūkaṃ» [ворон и сова], «sappamaṇḍūkaṃ» [змея и жаба], «garuḷasappaṃ» [гаруда и змея].


විසභාගත්ථෙ සීලඤ්ච පඤ්ඤාණඤ්ච සීලපඤ්ඤාණං, සමථො ච විපස්සනා ච සමථවිපස්සනං. එවං නාමරූපං, හිරොත්තප්පං. සතිසම්පජඤ්ඤං, ලොභමොහං, දොසමොහං, අහිරිකානොත්තප්පං, ථිනමිද්ධං, උද්ධච්චකුක්කුච්චමිච්චාදි. ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති එත්ථ ‘‘අංමො’’ති නිද්දෙසදස්සනතො කත්ථචි නපුංසකලිඞ්ගත්තං න හොතීති දට්ඨබ්බං, තෙන ආධිපච්චපරිවාරො ඡන්දපාරිසුද්ධි පටිසන්ධිප්පවත්තියන්තිආදි සිජ්ඣති.

В значении разнородных категорий (висабхага): «sīlañca paññāṇañca» [нравственность и мудрость] — «sīlapaññāṇaṃ»; «samatho ca vipassanā ca» [спокойствие и прозрение] — «samathavipassanaṃ». Так же: «nāmarūpaṃ» [имя и форма], «hirottappaṃ» [стыд и отвращение к злу], «satisampajaññaṃ» [осознанность и бдительность], «lobhamohaṃ» [жадность и неведение], «dosamohaṃ» [злоба и неведение], «ahirikānottappaṃ» [бесстыдство и бесстрашие перед злом], «thinamiddhaṃ» [лень и сонливость], «uddhaccakukkuccaṃ» [неусидчивость и сожаление] и т. д. По причине указания «aṃmo» в правиле «aṃmo niggahītaṃ jhalapehi» следует понимать, что в некоторых случаях среднего рода не образуется; благодаря этому формируются такие сочетания, как «ādhipaccaparivāro» [власть и свита], «chandapārisuddhi» [желание и чистота], «paṭisandhippavattiyaṃ» [соединение и течение] и т. д.


අඤ්ඤොඤ්ඤලිඞ්ගවිසෙසිතානං ද්වන්දෙ දාසී ච දාසො ච දාසිදාසං, ‘‘ක්වචාදී’’තිආදිනා මජ්ඣෙ රස්සත්තං. එවං ඉත්ථිපුමං, පත්තචීවරං, සාඛාපලාසමිච්චාදි.

В соединении типа двандва слов, различающихся родом: «dāsī ca dāso ca» [рабыня и раб] — «dāsidāsaṃ», с укорочением гласного в середине по правилу «kvaci» и т. д. Так же: «itthipumaṃ» [женщина и мужчина], «pattacīvaraṃ» [чаша и роба], «sākhāpalāsaṃ» [ветви и листья] и т. д.


සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණත්ථානං ද්වන්දෙ එකකඤ්ච දුකඤ්ච එකකදුකං, සඞ්ඛ්‍යාද්වන්දෙ අප්පසඞ්ඛ්‍යා පුබ්බං නිපතති. එවං දුකතිකං, තිකචතුක්කං, චතුක්කපඤ්චකං, දීඝො ච මජ්ඣිමො ච දීඝමජ්ඣිමං.

В двандве слов в значении чисел и количественных мер: «ekakañca dukañca» [единица и двойка] — «ekakadukaṃ». В двандве числительных меньшее число ставится впереди. Так же: «dukatikaṃ» [пара и тройка], «tikacatukkaṃ» [тройка и четвёрка], «catukkapañcakaṃ» [четвёрка и пятёрка], а также «dīgho ca majjhimo ca» [длинный и средний] — «dīghamajjhimaṃ».


පචනචණ්ඩාලත්ථානං ද්වන්දෙ ඔරබ්භිකා ච සූකරිකා ච ඔරබ්භිකසූකරිකං. එවං සාකුණිකමාගවිකං, සපාකො ච චණ්ඩාලො ච සපාකචණ්ඩාලං, පුක්කුසඡවඩාහකං, වෙනරථකාරං. තත්ථ වෙනා තච්ඡකා, රථකාරා චම්මකාරා.

В двандве слов со значением забойщиков скота и чандалов: «orabbhikā ca sūkarikā ca» [овцебои и свинобои] — «orabbhikasūkarikaṃ». Так же: «sākuṇikamāgavikaṃ» [птицеловы и охотники], «sapāko ca caṇḍālo ca» [сапака и чандала] — «sapākacaṇḍālaṃ», «pukkusachavaḍāhakaṃ» [пуккуса и могильщик], «venarathakāraṃ» [вена и колесничий]. Здесь «venā» — это плетельщики из бамбука, а «rathakārā» — кожевники.


දිසත්ථානං ද්වන්දෙ පුබ්බා ච අපරා චාති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසං, විභත්තිලොපඤ්ච කත්වා ඉධාදිග්ගහණෙන එකත්තෙ, නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ ච කතෙ ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති රස්සත්තං, පුබ්බාපරං[Pg.213], හෙ පුබ්බාපර, පුබ්බාපරං, පුබ්බාපරෙන, පුබ්බාපරස්ස ඉච්චාදි. එවං පුරත්ථිමපච්ඡිමං, දක්ඛිණුත්තරං, අධරුත්තරං.

В двандве слов со значением сторон света: в значении «pubbā ca aparā ca» [восточная и западная] образуется сложное слово двандва, происходит выпадение падежных окончаний, а в силу употребления слова «ādi» здесь устанавливаются единственное число и средний род с укорочением гласного по правилу «saro rasso napuṃsake»: «pubbāparaṃ», «he pubbāpara», «pubbāparaṃ», «pubbāparena», «pubbāparassa» и т. д. Так же: «puratthimapacchimaṃ» [восточно-западный], «dakkhiṇuttaraṃ» [южно-северный], «adharuttaraṃ» [нижне-верхний].


‘‘නපුංසකලිඞ්ගං, එකත්තං, ද්වන්දෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Выражения «средний род», «единственное число» и «в сложении двандва» продолжают применяться.


360. විභාසා රුක්ඛ තිණ පසු ධන ධඤ්ඤ ජනපදාදීනඤ්ච.

360. Правило 331: «В сложении двандва слов, обозначающих деревья, травы, скот, богатство, зерно, страны и прочее, средний род и единственное число применяются факультативно».


රුක්ඛ තිණ පසු ධන ධඤ්ඤ ජනපදාදීනමෙකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච විභාසා හොති ද්වන්දෙ සමාසෙ. එකත්තාභාවෙ බහුවචනං, පරස්සෙව ලිඞ්ගඤ්ච.

Единственное число и средний род для деревьев, трав, скота, богатств, зерна, стран и прочего образуются факультативно в сложении двандва. При отсутствии единственного числа используется множественное число, а род принимает последующий член сложного слова.


තත්ථ රුක්ඛානං ද්වන්දෙ අස්සත්ථා ච කපිත්ථා චාති අත්ථෙ සමාහාරෙ ද්වන්දසමාසාදිම්හි කතෙ ඉමිනා විකප්පෙනෙකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච. අස්සත්ථකපිත්ථං, අස්සත්ථකපිත්ථා වා. එවං අම්බපනසං, අම්බපනසා වා, ඛදිරපලාසං, ඛදිරපලාසා වා, ධවස්සකණ්ණකං, ධවස්සකණ්ණකා වා.

Из них в двандве деревьев: в значении «деревья ассаттха и капиттха», когда образовано сложное слово самахара-двандва, в силу этого варианта применяются единственное число и средний род: «assatthakapitthaṃ» или «assatthakapitthā». Так же: «ambapanasaṃ» или «ambapanasā» [манго и хлебное дерево], «khadirapalāsaṃ» или «khadirapalāsā» [хадира и палаша], «dhavassakaṇṇakaṃ» или «dhavassakaṇṇakā» [дхава и ассаканна].


තිණානං ද්වන්දෙ උසීරානි ච බීරණානි ච උසීරබීරණං, උසීරබීරණානි වා. එවං මුඤ්ජපබ්බජං, මුඤ්ජපබ්බජා වා, කාසකුසං, කාසකුසා වා.

В двандве трав: «usīrāni ca bīraṇāni ca» [трава усира и трава бирана] — «usīrabīraṇaṃ» или «usīrabīraṇāni». Так же: «muñjapabbajaṃ» или «muñjapabbajā» [мунджа и паббаджа], «kāsakusaṃ» или «kāsakusā» [каша и куша].


පසූනං ද්වන්දෙ අජා ච එළකා ච අජෙළකං, අජෙළකා වා, හත්ථී ච ගාවො ච අස්සා ච වළවා ච හත්ථිගවස්සවළවං, හත්ථිගවස්සවළවා වා, ‘‘ක්වචා’’තිආදිනා රස්සත්තං, ‘‘ඔසරෙ චා’’ති අවාදෙසො ච, ගොමහිංසං, ගොමහිංසා වා, එණෙය්‍යවරාහං, එණෙය්‍යවරාහා වා, සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡං, සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡා වා.

В двандве скота (животных): «ajā ca eḷakā ca» [козы и овцы] — «ajeḷakaṃ» или «ajeḷakā»; «hatthī ca gāvo ca assā ca vaḷavā ca» [слоны, коровы, кони и кобылы] — «hatthigavassavaḷavaṃ» или «hatthigavassavaḷavā», с укорочением гласного по правилу «kvaci» и заменой на «ava» по правилу «osare ca». Так же: «gomahiṃsaṃ» или «gomahiṃsā» [коровы и буйволы], «eṇeyyavarāhaṃ» или «eṇeyyavarāhā» [олени энейя и кабаны], «sīhabyagghataracchaṃ» или «sīhabyagghataracchā» [львы, тигры и гиены].


ධනානං ද්වන්දෙ හිරඤ්ඤඤ්ච සුවණ්ණඤ්ච හිරඤ්ඤසුවණ්ණං, හිරඤ්ඤසුවණ්ණානි වා. එවං ජාතරූපරජතං, ජාතරූපරජතානි වා, මණිමුත්තසඞ්ඛවෙළුරියං, මණිමුත්තසඞ්ඛවෙළුරියා වා.

В двандве видов богатства: «hiraññañca suvaṇṇañca» [необработанное золото и золото] — «hiraññasuvaṇṇaṃ» или «hiraññasuvaṇṇāni». Так же: «jātarūparajataṃ» или «jātarūparajatāni» [золото и серебро], «maṇimuttasaṅkhaveḷuriyaṃ» или «maṇimuttasaṅkhaveḷuriyā» [драгоценные камни, жемчуг, раковины и лазурит].


ධඤ්ඤානං [Pg.214] ද්වන්දෙ සාලී ච යවා ච සාලියවං, සාලියවා වා. එවං තිලමුග්ගමාසං, තිලමුග්ගමාසා වා.

В двандве зерновых культур: «sālī ca yavā ca» [рис и ячмень] — «sāliyavaṃ» или «sāliyavā». Так же: «tilamuggamāsaṃ» или «tilamuggamāsā» [кунжут, мунг и фасоль].


ජනපදානං ද්වන්දෙ කාසී ච කොසලා ච කාසිකොසලං, කාසිකොසලා වා, වජ්ජී ච මල්ලා ච වජ්ජිමල්ලං, වජ්ජිමල්ලා වා, අඞ්ගා ච මගධා ච අඞ්ගමගධං, අඞ්ගමගධා වා.

В двандве названий стран: «kāsī ca kosalā ca» [Каши и Косала] — «kāsikosalaṃ» или «kāsikosalā»; «vajjī ca mallā ca» [Вадджи и Малла] — «vajjimallaṃ» или «vajjimallā»; «aṅgā ca magadhā ca» [Анга и Магадха] — «aṅgamagadhaṃ» или «aṅgamagadhā».


ආදිග්ගහණෙන අඤ්ඤොඤ්ඤප්පටිපක්ඛධම්මානං, සකුණත්ථානඤ්ච ද්වන්දෙ විභාසා එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච. කුසලඤ්ච අකුසලඤ්ච කුසලාකුසලං, කුසලාකුසලා වා, එවං සාවජ්ජානවජ්ජං, සාවජ්ජානවජ්ජා වා, හීනප්පණීතං, හීනප්පණීතා වා, කණ්හසුක්කං, කණ්හසුක්කා වා, සුඛදුක්ඛං, සුඛදුක්ඛානි වා, පටිඝානුනයං, පටිඝානුනයා වා, ඡායාතපං, ඡායාතපා වා, ආලොකන්ධකාරං, ආලොකන්ධකාරා වා, රත්ති ච දිවා ච රත්තින්දිවං, රත්තින්දිවා වා, අහඤ්ච රත්ති ච අහොරත්තං, අහොරත්තා වා, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා ආකාරිකාරානමත්තං.

Благодаря употреблению слова «и прочее» (ādi) в двандве взаимопротивоположных качеств и птиц единственное число и средний род также образуются факультативно. «Kusalañca akusalañca» [умелое и неумелое] — «kusalākusalaṃ» или «kusalākusalā». Так же: «sāvajjānavajjaṃ» или «sāvajjānavajjā» [порицаемое и непорицаемое], «hīnappaṇītaṃ» или «hīnappaṇītā» [низшее и возвышенное], «kaṇhasukkaṃ» или «kaṇhasukkā» [тёмное и светлое], «sukhadukkhaṃ» или «sukhadukkhāni» [счастье и страдание], «paṭighānunayaṃ» или «paṭighānunayā» [неприязнь и привязанность], «chāyātapaṃ» или «chāyātapā» [тень и зной], «ālokandhakāraṃ» или «ālokandhakārā» [свет и тьма], «ratti ca divā ca» [ночь и день] — «rattindivaṃ» или «rattindivā», «ahañca ratti ca» [день и ночь] — «ahorattaṃ» или «ahorattā», где происходит изменение гласных «ā» и «ī» в «a» по правилу «kvaci samāsanta» и т. д.


සකුණානං ද්වන්දෙ හංසා ච බකා ච හංසබකං, හංසබකා වා. එවං කාරණ්ඩවචක්කවාකං, කාරණ්ඩවචක්කවාකා වා, මයූරකොඤ්චං, මයූරකොඤ්චා වා, සුකසාලිකං, සුකසාලිකා වා.

В двандве птиц: «haṃsā ca bakā ca» [лебеди и цапли] — «haṃsabakaṃ» или «haṃsabakā». Так же: «kāraṇḍavacakkavākaṃ» или «kāraṇḍavacakkavākā» [утки-карандава и утки-чакравака], «mayūrakoñcaṃ» или «mayūrakoñcā» [павлины и журавли], «sukasālikaṃ» или «sukasālikā» [попугаи и майны].


සමාහාරද්වන්දො.

Раздел о собирательной двандве (самахара-двандва).


යෙභුය්‍යෙන චෙත්ථ –

И по большей части здесь применяется следующее правило:


අච්චිතප්පසරං පුබ්බං, ඉවණ්ණුවණ්ණකං ක්වචි;

ද්වන්දෙ සරාද්‍යකාරන්තං, බහූස්වනියමො භවෙ.

«В двандве слово с меньшим количеством слогов чаще ставится впереди; иногда впереди ставится слово с гласными „i“ и „u“, а также начинающееся на гласный и оканчивающееся на „a“. При множестве членов правило не является строгим».


ද්වන්දසමාසො නිට්ඨිතො.

Раздел о сложном слове типа двандва (двандва-самаса) завершён.


පුබ්බුත්තරුභයඤ්ඤත්ථ-ප්පධානත්තා [Pg.215] චතුබ්බිධො;

සමාසොයං දිගු කම්ම-ධාරයෙහි ච ඡබ්බිධො.

Сложное слово (самаса) бывает четырёх видов в зависимости от преобладания значения первого, второго, обоих или иного слова, а вместе с дигу и каммадхарая оно бывает шести видов.


දුවිධො අබ්‍යයීභාවො, නවධා කම්මධාරයො;

දිගු දුධා තප්පුරිසො, අට්ඨධා නවධා භවෙ;

බහුබ්බීහි ද්විධා ද්වන්දො, සමාසො චතුරට්ඨධාති.

Абьяйибхава бывает двух видов, каммадхарая — девяти видов, дигу — двух видов, таппуриса — восьми или девяти видов, бахуббихи — двух видов, двандва — двух видов; таким образом, сложное слово бывает тридцати двух видов.


ඉති පදරූපසිද්ධියං සමාසකණ්ඩො

Так в «Падарупасиддхи» завершена глава о сложных словах (Самасаканда),


චතුත්ථො.

четвёртая.


5. තද්ධිතකණ්ඩ

5. Глава о вторичном словообразовании (Таддхитаканда).


අපච්චතද්ධිත

Отчественные суффиксы (Апачча-таддхита).


අථ [Pg.216] නාමතො එව විභත්‍යන්තා අපච්චාදිඅත්ථවිසෙසෙ තද්ධිතුප්පත්තීති නාමතො පරං තද්ධිතවිධානමාරභීයතෙ.

Теперь начинается изложение правил словообразования таддхита после имени (существительного), поскольку образование суффиксов таддхита происходит именно от именной основы с падежным окончанием для выражения особых значений, таких как потомство и прочее.


තත්ථ තස්මා තිවිධලිඞ්ගතො පරං හුත්වා හිතා සහිතාති තද්ධිතා, ණාදිපච්චයානමෙතං අධිවචනං, තෙසං වා නාමිකානං හිතා උපකාරා තද්ධිතාති අන්වත්ථභූතපරසමඤ්ඤාවසෙනාපි ණාදිප්පච්චයාව තද්ධිතා නාම.

Здесь: «поскольку они благотворны (хита) и соединены (сахита), находясь после основ трёх родов, они называются таддхита». Это наименование суффиксов, начиная с «ṇa». Или же «таддхита» называются суффиксы, начинающиеся с «ṇa», на основании традиционного наименования, выражающего их сущность: «они полезны для этих именных основ».


‘‘වසිට්ඨස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ –

В грамматическом разборе «Vasiṭṭhassa apaccaṃ» [потомок Васиттхи]:


‘‘ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ’’ති ඉතො ලිඞ්ගග්ගහණමනුවත්තතෙ.

Слово «основа» (liṅga) привлекается сюда из правила «Liṅgañca nipaccate».


361. වා ණ’පච්චෙ.

361. Правило 332: «Суффикс ṇa присоединяется факультативно в значении потомства (апачча)».


ඡට්ඨියන්තතො ලිඞ්ගම්හා ණප්පච්චයො හොති විකප්පෙන ‘‘තස්ස අපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ.

Суффикс «ṇa» присоединяется факультативно к именной основе с окончанием родительного падежа в значении «его потомок» («tassa apaccaṃ»).


සො ච –

И этот суффикс присоединяется следующим образом:


362. ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා.

362. Правило 333: «Суффиксы присоединяются после глагольных корней и именных основ».


ධාතූහි, ලිඞ්ගෙහි ච පච්චයා පරාව හොන්තීති පරිභාසතො අපච්චත්ථසම්බන්ධිලිඞ්ගතො ඡට්ඨියන්තායෙව පරො හොති. පටිච්ච එතස්මා අත්ථො එතීති පච්චයො, පතීයන්ති අනෙන අත්ථාති වා පච්චයො, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති අපච්චසද්දස්ස අප්පයොගො, ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චෙ’’ති විභත්තිලොපො ච.

Согласно метаправилу о том, что суффиксы всегда присоединяются после корней и именных основ, суффикс присоединяется именно после имеющей окончание родительного падежа основы, связанной со значением потомства. Суффикс (paccaya) — это то, благодаря опиранию на что возникает значение, или то, посредством чего познаётся значение. По правилу «уже выраженное значение не употребляется заново» происходит неупотребление слова «apacca», а по правилу «tesaṃ vibhattiyo lopā ca» происходит выпадение падежного окончания.


363. තෙසං [Pg.217] ණො ලොපං.

363. Правило: «Элемент ṇ у этих суффиксов выпадает».


තෙසං තද්ධිතප්පච්චයානං ණානුබන්ධානං ණකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ.

Элемент «ṇ» (анубандха) у этих таддхита-суффиксов подлежит выпадению.


364. වුද්ධාදිසරස්ස වාසංයොගන්තස්ස සණෙ ච.

364. Правило 334: «Усиливается (принимает вриддхи) начальный гласный основы, не имеющей стечения согласных на конце, при суффиксе с элементом ṇ».


ආදිසරස්ස වා ආදිබ්‍යඤ්ජනස්ස වා අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි හොති සණකාරප්පච්චයෙ පරෙ. සංයොගො අන්තො අස්සාති සංයොගන්තො, තදඤ්ඤො අසංයොගන්තො. අථ වා වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තදා ච පකතිභූතෙ ලිඞ්ගෙ සරානමාදිසරස්ස අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි හොති සණකාරෙ තද්ධිතප්පච්චයෙ පරෙති අත්ථො.

Наступает усиление (вриддхи) начального гласного или начального гласного после согласного у основы, не оканчивающейся на стечение согласных, если за ней следует суффикс с элементом «ṇ». «Saṃyoganta» — это то, чьим концом является стечение согласных; иное же — «asaṃyoganta» [не имеющее стечения согласных на конце]. Или же слово «vā» имеет значение строго определённой факультативности (ваваттхита-вибхаса); в таком случае смысл заключается в том, что происходит вриддхи начального гласного в исходной основе, не оканчивающейся на стечение согласных, если за ней следует таддхита-суффикс с элементом «ṇ».


තෙන –

Поэтому сказано:


වාසිට්ඨාදීසු නිච්චායං, අනිච්චොළුම්පිකාදිසු;

න වුද්ධි නීලපීතාදො, වවත්ථිතවිභාසතො.

«Это усиление (вриддхи) является постоянным в таких словах, как Vāsiṭṭha, непостоянным — в oḷumpika и других, и не происходит вовсе в nīla, pīta и прочих в силу строгой факультативности».


චසද්දග්ගහණමවධාරණත්ථං.

Употребление слова «ca» служит для ограничения.


තස්සා වුද්ධියා අනියමප්පසඞ්ගෙ නියමත්ථං පරිභාසමාහ.

Чтобы избежать неопределённости в отношении этого усиления (вриддхи), автор излагает регулирующее правило (парибхасу):


365. අයුවණ්ණානඤ්චායො වුද්ධී.

365. Правило 335: «Усилениями (вриддхи) для гласных a, i, u являются соответственно ā, e, o».


තෙසං අකාරඉවණ්ණුවණ්ණානමෙව යථාක්කමං ආ එඔඉච්චෙතෙ වුද්ධියො හොන්ති. චසද්දග්ගහණමවුද්ධිසම්පිණ්ඩනත්ථං, අවධාරණත්ථං වා. ඉ ච උ ච යු, යු එව වණ්ණා යුවණ්ණා, අ ච යුවණ්ණා ච අයුවණ්ණා. ආ ච එ ච ඔ ච ආයො. පුන වුද්ධිග්ගහණං ‘‘නෙගමජානපදා’’තිආදීසු උත්තරපදවුද්ධිභාවත්ථං, එත්ථ ච ‘‘අයුවණ්ණාන’’න්ති ඨානනියමවචනං ආයොනං වුද්ධිභාවප්පසඞ්ගනිවත්තනත්ථං.

Для этих гласных — «a», «i/ī» и «u/ū» — вриддхи соответствуют по порядку «ā», «e» и «o». Употребление слова «ca» служит для объединения случаев отсутствия вриддхи или для ограничения. «i» и «u» — это «yu»; гласные «i» и «u» — это «yuvaṇṇā»; «a» вместе с «yuvaṇṇā» — это «ayuvaṇṇā». «ā», «e» и «o» — это «āyo». Повторное употребление слова «vuddhi» служит для усиления второго члена сложного слова в таких примерах, как «negamajānapada» и т. д. А выражение «ayuvaṇṇānaṃ», указывающее на место применения, служит для предотвращения возможности вторичного усиления гласных, уже являющихся вриддхи («āyo»).


යථා [Pg.218] හි කතවුද්ධීනං, පුන වුද්ධි න හොතිහ;

තථා සභාවවුද්ධීනං, ආයොනං පුන වුද්ධි න.

«Ибо как для гласных, уже подвергшихся усилению (вриддхи), повторное усиление здесь не происходит, так и для гласных, являющихся вриддхи по своей природе (āyo), повторное усиление не осуществляется».


තතො අකාරස්ස ආකාරො වුද්ධි, ‘‘සරලොපොමාදෙසප්පච්චයාදිම්හි සරලොපෙ තු පකතී’’ති සරලොපපකතිභාවා, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරනයනං කත්වා තද්ධිතත්තා ‘‘තද්ධිතසමාස’’ඉච්චාදිනා නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

Затем происходит усиление (вриддхи) краткого «a» в долгий «ā». По правилу «saralopomādesappaccayādimhi...» происходит выпадение гласного с сохранением естественного состояния основы (пакати-бхава). По правилу «naye paraṃ yuttaṃ» происходит соединение с последующим элементом. А поскольку полученная форма является производной таддхита, ей присваивается статус имени по правилу «taddhitasamāsa...», после чего, как и прежде, образуются падежные окончания, начиная с «si».


වාසිට්ඨො, වසිට්ඨස්ස පුත්තො වා, වාසිට්ඨා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. තස්ස නත්තුපනත්තාදයොපි තදුපචාරතො වාසිට්ඨායෙව. එවං සබ්බත්ථ ගොත්තතද්ධිතෙ පඨමප්පකතිතොයෙව පච්චයො හොති.

«Vāsiṭṭho» [Васиттха] или «vasiṭṭhassa putto» [сын Васиттхи]; во множественном числе — «vāsiṭṭhā» и т. д. Склоняется аналогично слову «purisa». Его внуки, правнуки и прочие в силу переноса значения также называются «Васиттха» («vāsiṭṭhā»). Таким образом, при родовой суффиксации (готта-таддхита) суффикс всегда присоединяется к первоначальной исходной основе.


ඉත්ථියං ණප්පච්චයන්තත්තා ‘‘ණව ණික ණෙය්‍ය ණ න්තූහී’’ති වාසිට්ඨසද්දතො ඊපච්චයො. සරලොපාදිං කත්වා ඉත්ථිප්පච්චයන්තත්තා ‘‘තද්ධිතසමාස’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, වාසිට්ඨී කඤ්ඤා, වාසිට්ඨී, වාසිට්ඨියො ඉච්චාදි ඉත්ථිසද්දසමං.

В женском роде, поскольку слово оканчивается на суффикс «ṇa», по правилу «ṇava ṇika ṇeyya ṇa ntūhi...» к слову «vāsiṭṭha» присоединяется женский суффикс «ī». Выполнив выпадение гласного и т. д., на основании наличия суффикса женского рода и в силу употребления слова «ca» в правиле «taddhitasamāsa...» присваивается статус имени, после чего образуются падежные окончания: «vāsiṭṭhī kaññā» [девица Васиттхи], в склонении: «vāsiṭṭhī», «vāsiṭṭhiyo» и т. д. Склоняется аналогично слову «itthi».


නපුංසකෙ වාසිට්ඨං අපච්චං, වාසිට්ඨානි අපච්චානි ඉච්චාදි චිත්තසද්දසමං. එවං උපරිපි තද්ධිතන්තස්ස තිලිඞ්ගතා වෙදිතබ්බා.

В среднем роде: «vāsiṭṭhaṃ apaccaṃ» [потомок Васиттхи], во множественном числе — «vāsiṭṭhāni apaccāni» и т. д., склоняясь аналогично слову «citta». Таким образом следует понимать способность производных слов таддхита принимать все три рода и далее.


භාරද්වාජස්ස පුත්තො භාරද්වාජො, වෙසාමිත්තස්ස පුත්තො වෙසාමිත්තො, ගොතමස්ස පුත්තො ගොතමො. එත්ථ ච අයුවණ්ණත්තාභාවා ආකාරාදීනං න වුද්ධි හොති. වසුදෙවස්ස අපච්චං වාසුදෙවො, බලදෙවො. ‘‘චිත්තකො’’තිආදීසු පන සංයොගන්තත්තා වුද්ධි න භවති.

«Сын Бхарадваджи — Бхарадваджа» (bhāradvājo), «сын Весамитты — Весамитта» (vesāmitto), «сын Готамы — Готама» (gotamo). В этих примерах из-за отсутствия гласных типа «ayu» (a, i, u) у долгих гласных «ā» и др. усиления (вриддхи) не происходит. «Потомок Васудевы — Васудева» (vāsudevo), [потомок Баладевы — Баладева] (baladevo). Однако в таких словах, как «Cittaka», из-за наличия стечения согласных на конце основы усиления (вриддхи) не происходит.


‘‘වච්ඡස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ ණම්හි සම්පත්තෙ ‘‘වා ණ’පච්චෙ’’ති ඉතො වාති තද්ධිතවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ, තෙන සබ්බත්ථ වාක්‍යවුත්තියො භවන්ති. ‘‘අපච්චෙ’’ති පදං යාව සංසට්ඨග්ගහණාව වත්තතෙ.

В разборе «Vacchassa apaccaṃ» [потомок Ваччхи], когда наступает чёред суффикса «ṇa», слово «vā» [факультативно] из правила «vā ṇa’pacce» продолжается во всех правилах образования таддхита; поэтому во всех случаях возможна синтаксическая форма аналитического типа (вакья-вутти). Слово же «apacce» [в значении потомка] продолжается вплоть до употребления слова «saṃsaṭṭha».


366. ණායන [Pg.219] ණාන වච්ඡාදිතො.

366. Правило 336: «Суффиксы ṇāyana и ṇāna присоединяются после слов группы vaccha и прочих».


වච්ඡ කච්චඉච්චෙවමාදිතො ඡට්ඨියන්තතො ගොත්තගණතො ණායන ණානඉච්චතෙ පච්චයා හොන්ති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සබ්බත්ථ ණකාරානුබන්ධො වුද්ධත්ථො, සෙසං පුබ්බසමං, සංයොගන්තත්තා වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො.

От группы родовых имён (готра), таких как Ваччха, Качча и подобных, оканчивающихся на родительный падеж, в значении «его потомство» факультативно добавляются суффиксы ṇāyana и ṇāna. Везде анубандха «ṇ» служит для указания на вриддхи (усиление гласного), остальное аналогично предыдущему; особенность же заключается в отсутствии вриддхи из-за конечного сочетания согласных.


වච්ඡායනො වච්ඡානො වච්ඡස්ස පුත්තො වා. එවං කච්චස්ස පුත්තො කච්චායනො කච්චානො, මොග්ගල්ලස්ස පුත්තො මොග්ගල්ලායනො මොග්ගල්ලානො. එවං අග්ගිවෙස්සායනො අග්ගිවෙස්සානො, කණ්හායනො කණ්හානො, සාකටායනො සාකටානො, මුඤ්චායනො මුඤ්චානො, කුඤ්ජායනො කුඤ්ජානො ඉච්චාදි. ආකතිගණො’යං.

Ваччхаяна, Ваччхана или «сын Ваччхи». Так же: сын Каччи — Каччаяна, Каччана; сын Моггаллы — Моггаллаяна, Моггаллана. Так же: Аггивессаяна, Аггивессана; Канхаяна, Канхана; Сакатаяна, Сакатана; Мунчаяна, Мунчана; Кунджаяна, Кунджана и так далее. Это открытая группа (акатигана).


‘‘කත්තිකාය අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ –

При анализе «потомство Каттики» —


367. ණෙය්‍යො කත්තිකාදීහි.

367. суффикс ṇeyya добавляется после слов Каттика и подобных.


ආදිසද්දොයං පකාරෙ වත්තතෙ. කත්තිකා විනතාරොහිණීඉච්චෙවමාදීහි ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ණෙය්‍යප්පච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ.

Слово «ади» здесь употребляется в значении «вид, тип». От основ женского рода, таких как Каттика, Вината, Рохини и подобных, в значении «его потомство» факультативно добавляется суффикс ṇeyya.


විභත්තිලොපෙ ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො. කත්තිකෙය්‍යො, කත්තිකාය පුත්තො වා. එවං විනතාය අපච්චං වෙනතෙය්‍යො, ඉකාරස්සෙකාරො වුද්ධි, රොහිණියා පුත්තො රොහිණෙය්‍යො, ගඞ්ගාය අපච්චං ගඞ්ගෙය්‍යො, භගිනියා පුත්තො භාගිනෙය්‍යො, නදියාපුත්තො නාදෙය්‍යො. එවං අන්තෙය්‍යො, ආහෙය්‍යො, කාමෙය්‍යො. සුචියා [Pg.220] අපච්චං සොචෙය්‍යො, එත්ථ උකාරස්සොකාරො වුද්ධි, බාලාය අපච්චං බාලෙය්‍යො ඉච්චාදි.

При элизии падежного окончания, согласно правилу «pakati cassa sarantassa», происходит сохранение исходной формы. Каттикейя или «сын Каттики». Так же: потомство Винаты — Венатейя (здесь гласный «i» переходит во вриддхи «e»); сын Рохини — Рохинейя; потомство Ганги — Гангейя; сын сестры — бхагинейя; сын реки — надейя. Так же: антейя, ахейя, камейя. Потомство Сучи — Сочейя (здесь гласный «u» переходит во вриддхи «o»); потомство Балы — Балейя и так далее.


‘‘දක්ඛස්සාපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ ණම්හි සම්පත්තෙ –

При анализе «потомство Даккхи», когда применим суффикс ṇa —


368. අතො ණි වා.

368. После основы на краткий «a» факультативно добавляется суффикс ṇi.


අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා ණිපච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. දක්ඛි, දක්ඛී, දක්ඛයො, දොණස්ස අපච්චං දොණි. එවං වාසවි, සක්‍යපුත්ති, නාටපුත්ති, දාසපුත්ති, දාසරථි. වාරුණි, කණ්ඩි, බාලදෙවි, පාවකි, ජිනදත්තස්ස අපච්චං ජෙනදත්ති, සුද්ධොදනි, අනුරුද්ධි ඉච්චාදි.

От основы, оканчивающейся на краткий «a», факультативно добавляется суффикс ṇi в значении «его потомство». Даккхи, Даккхи (с долгим ī), Даккхайо; потомство Доны — Дони. Так же: Васави, Сакьяпутти, Натапутти, Дасапутти, Дасаратхи, Варуни, Канди, Баладеви, Паваки; потомство Джинадатты — Дженадатти, Суддходани, Ануруддхи и так далее.


පුන වාග්ගහණෙන අපච්චත්ථෙ ණිකප්පච්චයො, අදිතිආදිතො ණ්‍යප්පච්චයො ච. යථා – සක්‍යපුත්තස්ස පුත්තො සක්‍යපුත්තිකො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා කකාරස්ස යකාරො, සක්‍යපුත්තියො. එවං නාටපුත්තිකො, ජෙනදත්තිකො, විමාතුයා පුත්තො වෙමාතිකො.

Снова, благодаря использованию слова «vā» (факультативно), в значении потомства добавляется суффикс ṇika, а после слов Адити и подобных — суффикс ṇya. Например: сын Сакьяпутты — Сакьяпуттико; согласно правилу «tesu vuddhī» и др., буква «k» заменяется на «y» — Сакьяпуттийо. Так же: Натапуттико, Дженадаттико; сын мачехи — вематико.


‘‘අදිතියා පුත්තො’’ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, වුද්ධි ච.

В значении «сын Адити» добавляется суффикс ṇya и происходит вриддхи.


369. අවණ්ණො යෙ ලොපඤ්ච.

369. Гласный «a» (краткий или долгий) перед суффиксом ya элидируется.


අවණ්ණො තද්ධිතභූතෙ යප්පච්චයෙ පරෙ ලොපමාපජ්ජතෙ. චසද්දෙන ඉවණ්ණොපීති ඉකාරලොපො, ‘‘යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි ච ල ඤ ජකාරත්ත’’න්ති ත්‍යකාරසංයොගස්ස චකාරො, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විත්තං, ආදිච්චො. එවං දිතියා පුත්තො දෙච්චො.

Гласный «a» (краткий или долгий) перед таддхита-суффиксом ya подвергается элизии. Благодаря слову «ca» также происходит элизия гласного «i» (краткого или долгого); согласно правилу «yavataṃ talanadakārānaṃ...» сочетание согласных «ty» заменяется на «c»; согласно правилу «paradvebhāvo ṭhāne» происходит удвоение — получается «ādicco» (солнце, сын Адити). Так же: сын Дити — деччо.


‘‘කුණ්ඩනියා පුත්තො’’ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයෙ කතෙ –

В значении «сын Кундани», когда добавлен суффикс ṇya —


‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරෙසූ’’ති වත්තතෙ.

Применяется правило «kvacādimajjhuttaresū».


370. තෙසු [Pg.221] වුද්ධිලොපාගමවිකාරවිපරීතාදෙසා ච.

370. В них происходят вриддхи, элизия, аугмент, изменение, инверсия и замена.


තෙසු ආදිමජ්ඣුත්තරෙසු අවිහිතලක්ඛණෙසු ජිනවචනානුපරොධෙන ක්වචි වුද්ධි ලොප ආගම විකාර විපරීතආදෙසා හොන්තීති සංයොගන්තත්තෙපි ආදිවුද්ධි, ඉකාරලොපෙ න්‍යස්සඤාදෙසො, කොණ්ඩඤ්ඤො, කුරුනො පුත්තො කොරබ්‍යො, එත්ථාපි තෙනෙව උකාරස්ස අවාදෙසො, භාතුනො පුත්තො භාතබ්‍යො.

В этих начальных, срединных и конечных слогах, где характеристики не предписаны другими правилами, без противоречия слову Будды иногда происходят вриддхи, элизия, аугмент, изменение, инверсия и замена. Таким образом, даже при конечном сочетании согласных происходит вриддхи начального гласного; при элизии гласного «i» сочетание «ny» заменяется на «ññ» — получается Конданьё; сын Куру — Корабьо (здесь также по тому же правилу гласный «u» заменяется на «ava»); сын брата — бхатабьо.


‘‘උපගුස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ –

При анализе «потомство Упагу» —


371. ණවොපග්වාදීහි.

371. суффикс ṇava добавляется после слов Упагу и подобных.


උපගු මනුඉච්චෙවමාදීහි උකාරන්තෙහි ගොත්තගණෙහි ණවප්පච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. ආදිසද්දස්ස චෙත්ථ පකාරවාචකත්තා උකාරන්තතොයෙවායං. ඔපගවො, ඔපගවී, ඔපගවං, මනුනො අපච්චං මානවො, ‘‘මානුසො’’ති ණප්පච්චයෙ, සාගමෙ ච කතෙ රූපං, භග්ගුනො අපච්චං භග්ගවො, පණ්ඩුනො අපච්චං පණ්ඩවො, උපවින්දුස්ස අපච්චං ඔපවින්දවො ඉච්චාදි.

От группы родовых имён, оканчивающихся на «u», таких как Упагу, Ману и подобных, факультативно добавляется суффикс ṇava в значении «его потомство». Поскольку слово «ādi» здесь указывает на вид, это относится только к основам на «u». Опагаво, Опагави, Опагавам; потомство Ману — Манаво; форма «манусо» образуется при добавлении суффикса ṇa и аугмента «s»; потомство Бхаггу — Бхаггаво; потомство Панду — Пандаво; потомство Упавинду — Опавиндаво и так далее.


‘‘විධවාය අපච්ච’’න්ති අත්ථෙ –

В значении «потомство вдовы» —


372. ණෙර විධවාදිතො.

372. суффикс ṇera добавляется после слов Видхава и подобных.


විධවාදිතො ණෙරප්පච්චයො හොති වා අපච්චත්ථෙ. විගතො ධවො පති එතිස්සාති විධවා, වෙධවෙරො, බන්ධුකියා අභිසාරිණියා පුත්තො බන්ධුකෙරො, සමණස්ස උපජ්ඣායස්ස පුත්තො පුත්තට්ඨානියත්තාති සාමණෙරො, නාළිකෙරො ඉච්චාදි.

От слов Видхава и подобных факультативно добавляется суффикс ṇera в значении потомства. «Та, у которой ушёл муж (дхава)» — это вдова (видхава); её потомство — ведхаверо; сын куртизанки (бандхуки) — бандхукеро; сын саманы или наставника (упаджхаи), поскольку он занимает положение сына — саманеро; наликеро и так далее.


අපච්චතද්ධිතං.

Раздел патронимических таддхита-суффиксов.


සංසට්ඨාදිඅනෙකත්ථතද්ධිත

Таддхита-суффиксы со множеством значений, начиная со значения «смешанный».


‘‘තිලෙන [Pg.222] සංසට්ඨ’’න්ති විග්ගහෙ –

При анализе «смешанный с кунжутом» —


373. යෙන වා සංසට්ඨං තරති චරති වහති ණිකො.

373. суффикс ṇika добавляется после слова в творительном падеже, обозначающего то, чем смешано, на чём переправляется, посредством чего передвигается или на чём везёт.


යෙන වා සංසට්ඨං, යෙන වා තරති, යෙන වා චරති, යෙන වා වහති, තතො තතියන්තතො ලිඞ්ගම්හා තෙසු සංසට්ඨාදීස්වත්ථෙසු ණිකප්පච්චයො හොති වා. තෙලිකං භොජනං, තිලෙන අභිසඞ්ඛතන්ති අත්ථො. තෙලිකී යාගු. ගුළෙන සංසට්ඨං එගාළිකං. එවං ඝාතිකං, දාධිකං, මාරිචිකං, ලොණිකං.

От основы, оканчивающейся на творительный падеж, обозначающей то, чем смешано, на чём переправляется, посредством чего передвигается или на чём везёт, в этих значениях факультативно добавляется суффикс ṇika. «Теликам бходжанам» (кунжутная пища) означает «приготовленная с кунжутом». «Телики ягу» (кунжутная каша). Смешанное с патокой — эгаликам. Так же: гхатикам (с топлёным маслом), дадхикам (с простоквашей), маричикам (с чёрным перцем), лоникам (с солью).


නාවාය තරතීති නාවිකො, උළුම්පෙන තරතීති ඔළුම්පිකො, වුද්ධිඅභාවපක්ඛෙ උළුම්පිකො. එවං කුල්ලිකො, ගොපුච්ඡිකො. සකටෙන චරතීති සාකටිකො. එවං පාදිකො, දණ්ඩිකො, ධම්මෙන චරති පවත්තතීති ධම්මිකො. සීසෙන වහතීති සීසිකො, වාග්ගහණෙන ඊකාරස්ස වුද්ධි න හොති. එවං අංසිකො, ඛන්ධිකො, හත්ථිකො, අඞ්ගුලිකො.

«Переправляется на лодке» — навико; «переправляется на плоту» — олумпико, а в варианте без вриддхи — улумпико. Так же: куллико, гопуччхико. «Передвигается на повозке» — сакатико. Так же: падико, дандико; «поступает согласно Дхамме» — дхаммико. «Несёт на голове» — сисико (здесь из-за употребления слова «vā» не происходит вриддхи гласного «ī»). Так же: амсико, кхандхико, hatthiko (хаттхико), ангулико.


පුන වාග්ගහණෙන අඤ්ඤත්ථෙසුපි ණිකප්පච්චයො, පරදාරං ගච්ඡතීති පාරදාරිකො, පථං ගච්ඡතීති පථිකො.

Снова, благодаря использованию слова «vā», суффикс ṇika добавляется и в других значениях: «идёт к чужой жене» — парадарико; «идёт по пути» — патхико.


‘‘විනයමධීතෙ, අවෙච්චාධීතෙ’’ති වා විග්ගහෙ –

При анализе «изучает Винаю» или «изучает, постигнув» —


‘‘ණිකො’’ති වත්තතෙ.

Применяется суффикс ṇika.


374. තමධීතෙ තෙනකතාදිසන්නිධානනියොගසිප්පභණ්ඩජීවිකත්ථෙසු ච.

374. В значениях «изучает это», «сделано им» и т. д., «находящийся в этом», «назначенный туда», «его ремесло», «его товар», «его средство к существованию».


චතුප්පදමිදං. තමධීතෙති අත්ථෙ, තෙන කතාදීස්වත්ථෙසු ච තම්හි සන්නිධානො, තත්ථ නියුත්තො, තමස්ස සිප්පං, තමස්ස භණ්ඩං[Pg.223], තමස්ස ජීවිකා ඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ච දුතියාදිවිභත්‍යන්තෙහි ලිඞ්ගෙහි ණිකප්පච්චයො හොති වා. වෙනයිකො. එවං සුත්තන්තිකො, ආභිධම්මිකො.

Это правило состоит из четырёх слов. В значении «изучает это», в значениях «сделано им» и т. д., а также в значениях «находящийся в этом», «назначенный туда», «его ремесло», «его товар», «его средство к существованию» от основ, оканчивающихся на винительный и другие падежи, факультативно добавляется суффикс ṇika. Венайико. Так же: суттантико, абхидхаммико.


‘‘බ්‍යාකරණමධීතෙ’’ති අත්ථෙ ණිකප්පච්චයාදිම්හි කතෙ –

В значении «изучает грамматику», когда добавлен суффикс ṇika —


‘‘වුද්ධාදිසරස්ස වාසංයොගන්තස්ස සණෙ චා’’ති වත්තමානෙ –

При действии правила «vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇe cā» —


375. මායූනමාගමො ඨානෙ.

375. Появление аугмента на месте [вриддхи начальных гласных i и u].


ඉ උඉච්චෙභෙසං ආදිසරානං අසංයොගන්තානං මා වුද්ධි හොති සණෙ, තත්‍රෙව වුද්ධි ආගමො හොති ච ඨානෙති එකාරවුද්ධාගමො.

Не происходит вриддхи начальных гласных «i» и «u», не оканчивающихся на сочетание согласных, перед суффиксами с анубандхой «ṇ»; вместо этого на их месте появляется аугмент вриддхи — аугмент «e».


‘‘ඨානෙ’’ති වචනා චෙත්ථ, යූනමාදෙසභූතතො;

යවෙහි පුබ්බෙව එඔ-වුද්ධියො හොන්ති ආගමා.

Из-за слова «ṭhāne» здесь, перед «y» и «v», появляются аугменты вриддхи «e» и «o».


යකාරස්ස ද්විභාවො.

Происходит удвоение буквы «y».


වෙය්‍යාකරණිකො, න්‍යායමධීතෙති නෙය්‍යායිකො. එවං තක්කිකො, වෙදිකො, නෙමිත්තිකො, කායෙන කතො පයොගො කායිකො, කායෙන කතං කම්මං කායිකං, වචසා කතං කම්මං වාචසිකං. එවං මානසිකං, එත්ථ ච ‘‘සසරෙ වාගමො’’ති සුත්තෙ වවත්ථිතවාසද්දෙන පච්චයෙ පරෙපි සාගමො, ථෙරෙහි කතා සඞ්ගීති ථෙරිකා. එවං පඤ්චසතිකා, සත්තසතිකා, එත්ථ ‘‘ණවණිකා’’දිසුත්තෙ අනුවත්තිතවාග්ගහණෙන ඊපච්චයො න හොති.

Вейякаранико; «изучает ньяю» — нейяйико. Так же: таккико, ведико, немиттико; «действие, совершённое телом» — кайико; «камма, совершённая телом» — кайикам; «камма, совершённая речью» — вачасикам. Так же: манасикам; и здесь, согласно правилу «sasare vāgamo», из-за ограничительного употребления слова «vā», даже перед суффиксом появляется аугмент «s». «Собор, проведённый старейшинами» — тхерика. Так же: паньчасатика, саттасатика; здесь, из-за наследования слова «vā» из правила «ṇavaṇikā» и др., суффикс ī не добавляется.


සන්නිධානත්ථෙ සරීරෙ සන්නිධානා වෙදනා සාරීරිකා, සාරීරිකං දුක්ඛං. එවං මානසිකා, මානසිකං.

В значении «находящийся в»: «чувство, находящееся в теле» — саририка, «телесное страдание» — саририкам дуккхам. Так же: манасика, манасикам.


නියුත්තත්ථෙ [Pg.224] ද්වාරෙ නියුත්තො දොවාරිකො, එත්ථ ‘‘මායූනමාගමො ඨානෙ’’ති වකාරතො පුබ්බෙඔකාරාගමො. එවං භණ්ඩාගාරිකො, නාගරිකො, නවකම්මිකො, වනකම්මිකො, ආදිකම්මිකො, ඔදරිකො, රථිකො, පථිකො, උපායෙ නියුත්තො ඔපායිකො, චෙතසි නියුත්තා චෙතසිකා.

В значении «назначенный туда»: «назначенный к дверям» — доварико (здесь, согласно правилу «māyūnamāgamo ṭhāne», перед буквой «v» появляется аугмент «o»). Так же: бхандагарико, нагарико, навакаммико, ванакаммико, адикаммико, одарико, ратхико, патхико; «назначенный к средствам» — опайико; «связанные с умом» — четасика.


සිප්පත්ථෙ වීණාවාදනං වීණා, වීණා අස්ස සිප්පං වෙණිකො. එවං පාණවිකො, මොදිඞ්ගිකො, වංසිකො.

В значении «ремесло»: игра на лютне — вина, «его искусство — вина» — венико. Так же: панавико, модингико, вамсико.


භණ්ඩත්ථෙ ගන්ධො අස්ස භණ්ඩන්ති ගන්ධිකො. එවං තෙලිකො, ගොළිකො, පූවිකො, පණ්ණිකො, තම්බූලිකො, ලොණිකො.

В значении «товар»: «его товар — благовония» — гандхико. Так же: телико, голико, пувико, паннико, тамбулико, лонико.


ජීවිකත්ථෙ උරබ්භං හන්ත්වා ජීවති, උරබ්භමස්ස ජීවිකාති වා ඔරබ්භිකො. එවං මාගවිකො, එත්ථ වකාරාගමො. සූකරිකො, සාකුණිකො, මච්ඡිකො ඉච්චාදි.

В значении «средство к существованию»: «живёт, убивая баранов» или «бараны — его средство к существованию» — ораббхико. Так же: магавико (здесь появляется аугмент «v»), сукарико, сакунико, маччхико и так далее.


‘‘තෙන කතාදී’’ති එත්ථ ආදිග්ගහණෙන තෙන හතං, තෙන බද්ධං, තෙන කීතං, තෙන දිබ්බති, සො අස්ස ආවුධො, සො අස්ස ආබාධො, තත්ථ පසන්නො, තස්ස සන්තකං, තමස්ස පරිමාණං, තස්ස රාසි, තං අරහති, තමස්ස සීලං, තත්ථ ජාතො, තත්ථ වසති, තත්‍ර විදිතො, තදත්ථාය සංවත්තති, තතො ආගතො, තතො සම්භූතො, තදස්ස පයොජනන්ති එවමාදිඅත්ථෙ ච ණිකප්පච්චයො හොති. යථා – ජාලෙන හතො, හනතීති වා ජාලිකො. එවං බාළිසිකො, වාකරිකො, සුත්තෙන බද්ධො සුත්තිකො, වරත්තාය බද්ධො වාරත්තිකො නාගො.

Из-за употребления слова «ādi» в правиле «tena katādi», суффикс ṇika добавляется также в таких значениях, как: «убитый им», «связанный им», «купленный им», «играет этим», «это его оружие», «это его болезнь», «преданный этому», «принадлежащий ему», «это его мера», «его куча», «заслуживает этого», «это его привычка», «рождённый там», «живущий там», «известный там», «ведёт к этому», «пришедший оттуда», «возникший оттуда», «это его цель» и подобных. Например: «убитый сетью» или «убивает сетью» — джалико. Так же: балисико, вакарико; «связанный нитью» — суттико; «связанный кожаным ремнём слон» — вараттико наго.


වත්ථෙන [Pg.225] කීතං භණ්ඩං වත්ථිකං. එවං කුම්භිකං, ඵාලිකං, සොවණ්ණිකං, සාතිකං. අක්ඛෙන දිබ්බතීති අක්ඛිකො. එවං සාලාකිකො, තින්දුකිකො, අම්බඵලිකො. චාපො අස්ස ආවුධොති චාපිකො. එවං තොමරිකො, මුග්ගරිකො, මොසලිකො.

«Товар, купленный за ткань» — ваттхикам. Так же: кумбхикам, пхаликам, сованникам, сатикам. «Играет в кости» — аккхико. Так же: салакико, тиндукико, амбапхалико. «Лук — его оружие» — чапико. Так же: томарико, муггарико, мосалико.


වාතො අස්ස ආබාධොති වාතිකො. එවං සෙම්හිකො, පිත්තිකො.

«Ветер — его болезнь» — ватико. Так же: семхико, питтико.


බුද්ධෙ පසන්නො බුද්ධිකො. එවං ධම්මිකො, සඞ්ඝිකො. බුද්ධස්ස සන්තකො බුද්ධිකො. එවං ධම්මිකො, සඞ්ඝිකො විහාරො, සඞ්ඝිකා භූමි, සඞ්ඝිකං චීවරං, පුග්ගලිකං.

«Преданный Будде» — буддхико. Так же: дхаммико, сангхико. «Принадлежащий Будде» — буддхико. Так же: дхаммико, сангхико вихаро (монастырь Сангхи), сангхика бхуми (земля Сангхи), сангхикам чиварам (роба Сангхи), пуггаликам (индивидуальное).


කුම්භො අස්ස පරිමාණන්ති කුම්භිකං. එවං ඛාරිකං, දොණිකං. කුම්භස්ස රාසි කුම්භිකො. කුම්භං අරහතීති කුම්භිකො. එවං දොණිකො, අට්ඨමාසිකො, කහාපණිකො, ආසීතිකා ගාථා, නාවුතිකා, සාතිකං, සාහස්සිකං. සන්දිට්ඨමරහතීති සන්දිට්ඨිකො, ‘‘එහි පස්සා’’ති ඉමං විධිං අරහතීති එහිපස්සිකො.

«Горшок — его мера» — кумбхикам. Так же: кхарикам, доникам. «Куча размером с горшок» — кумбхико. «Заслуживает горшка» — кумбхико. Так же: донико, аттхамасико, кахапанико, аситика гатха, навутика, saṭikaṃ (сатикам), сахассикам. «Заслуживает непосредственного видения» — сандиттхико; «заслуживает призыва "приди и посмотри"» — эхипассико.


සීලත්ථෙ පංසුකූලධාරණං පංසුකූලං, තං සීලමස්සාති පංසුකූලිකො. එවං තෙචීවරිකො, එකාසනෙ භොජනසීලො එකාසනිකො, රුක්ඛමූලෙ වසනසීලො රුක්ඛමූලිකො, තථා ආරඤ්ඤිකො, සොසානිකො.

В значении «практика»: ношение одеяния из тряпок — пансукула, «это его практика» — пансукулико. Так же: течиварико, экасанико (принимающий пищу за один присест), руккхамулико (живущий у подножия дерева), а также араньнико, сосанико.


ජාතත්ථෙ අපායෙ ජාතො ආපායිකො. එවං නෙරයිකො, සාමුද්දිකො මච්ඡො, වස්සෙසු ජාතො වස්සිකො, වස්සිකා, වස්සිකං පුප්ඵං, සාරදිකො, හෙමන්තිකො, වාසන්තිකො, චාතුද්දසිකො, රාජගහෙ ජාතො, රාජගහෙ [Pg.226] වසතීති වා රාජගහිකො ජනො, මගධෙසු ජාතො, වසතීති වා මාගධිකො, මාගධිකා, මාගධිකං, සාවත්ථියං ජාතො, වසතීති වා සාවත්ථිකො, කාපිලවත්ථිකො, වෙසාලිකො.

В значении «рождённый в»: «рождённый в несчастливых мирах» — апайико. Так же: нерайико, самуддико маччхо (морская рыба); «рождённый в сезон дождей» — вассико, вассика, вассикам пуппхам (цветок сезона дождей); сарадико, хемантико, васантико, чатуддасико; «рождённый в Раджагахе» или «живущий в Раджагахе» — раджагахико джано; «рождённый в Магадхе» или «живущий там» — магадхико, магадхика, магадхикам; «рождённый в Саваттхи» или «живущий там» — саваттхико, капилаваттхико, весалико.


ලොකෙ විදිතො ලොකිකො, ලොකාය සංවත්තතීතිපි ලොකිකො. තථා මාතිතො ආගතං මාතිකං, පිතිතො ආගතං පෙත්තිකං නාමං.

«Известный в мире» — локико, «ведёт к миру» — также локико. Так же: «пришедшее от матери» — матикам; «пришедшее от отца имя» — петтикам намам.


සම්භූතත්ථෙ මාතිතො සම්භූතං මත්තිකං. එවං පෙත්තිකං. උපධිතස්ස පයොජනං ඔපධිකං.

В значении «возникший из»: «возникший от матери» — маттикам. Так же: петтикам. «Его цель — упадхи» — опадхикам.


සකත්ථෙපි අසඞ්ඛාරොයෙව අසඞ්ඛාරිකං. එවං සසඞ්ඛාරිකං, නාමමෙව නාමිකං. එවං ආඛ්‍යාතිකං, ඔපසග්ගිකං, නෙපාතිකං, චතුමහාරාජෙ භත්ති එතෙසන්ති චාතුමහාරාජිකා. එවං අඤ්ඤත්ථෙපි යොජෙතබ්බං.

Также в собственном значении: просто «асанкхара» — асанкхарикам. Так же: сасанкхарикам; просто «нама» — намикам. Так же: акхьятикам, опасаггикам, непатикам; «их преданность обращена к Четырем Великим Царям» — чатумахараджика. Так же следует применять и в других значениях.


‘‘කසාවෙන රත්ත’’න්ති විග්ගහෙ –

При анализе «окрашенный красителем» —


376. ණ රාගා තෙනරත්තං තස්සෙදමඤ්ඤත්ථෙසු ච.

376. суффикс ṇa добавляется после слов, обозначающих краситель, в значении «окрашенный им», а также после слов в родительном падеже в значении «это принадлежит ему» и в других значениях.


රාගත්ථවාචකා ලිඞ්ගම්හා ‘‘තෙන රත්ත’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ, ‘‘තස්සෙ’’ති ඡට්ඨියන්තතො ‘‘ඉද’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ ච අඤ්ඤත්ථෙසු ච ණප්පච්චයො හොති වා.

От основы, выражающей значение красителя, в значении «окрашенный им», а также от основы в родительном падеже в значении «это» и в других значениях факультативно добавляется суффикс ṇa.


කාසාවං වත්ථං. එවං කාසායං, කුසුම්භෙන රත්තං කොසුම්භං, හලිද්දියා රත්තං හාලිද්දං, පත්තඞ්ගං, මඤ්ජිට්ඨං, කුඞ්කුමං, නීලෙන රත්තං නීලං. එවං පීතං.

«Касавам ваттхам» (одеяние цвета касава). Так же: касаям; «окрашенный сафлором» — косумбхам; «окрашенный куркумой» — халиддам; паттангам, манджиттхам, кункумам; «окрашенный синим» — нилам. Так же: питам.


ඉදමත්ථෙ [Pg.227] මහිංසස්ස ඉදං මාහිංසං මංසං, දධි සප්පි චම්මාදිකං වා, සූකරස්ස ඉදං සූකරං, කච්චායනස්ස ඉදං කච්චායනං බ්‍යාකරණං. එවං සොගතං සාසනං.

В этом значении: принадлежащее буйволу (mahiṃsa) — это буйволиное (māhiṃsa) мясо, простокваша, топлёное масло, кожа и так далее; принадлежащее свинье (sūkara) — это свиное (sūkara); принадлежащая Каччаяне (kaccāyana) — это грамматика Каччаяны (kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ). Точно так же: учение Будды (sogataṃ sāsanaṃ).


‘‘ඉසිස්ස ඉද’’න්ති අත්ථෙ ණප්පච්චයෙ කතෙ වුද්ධිම්හි සම්පත්තෙ –

В значении «принадлежащее риши (isi)», когда добавлен суффикс «ṇa» и происходит усиление (vuddhi) —


‘‘සණෙ, යූනමාගමො ඨානෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Применяется [правило]: «При [суффиксе] sa-ṇa [происходит] вставка yūn на месте...»


377. ආත්තඤ්ච.

377. А также замена на «ā».


ඉ උඉච්චෙතෙසං ආදිසරානං ආත්තඤ්ච හොති සණකාරප්පච්චයෙ පරෙ, චසද්දෙන රිකාරාගමො ච ඨානෙති ඉකාරස්ස ආත්තං.

Происходит замена на «ā» начальных гласных «i» и «u», когда за ними следует суффикс «sa-ṇa-kāra»; а благодаря слову «ca» [в правиле] происходит также вставка звука «rika», и замена «i» на «ā» на месте.


ඨානාධිකාරතො ආත්තං, ඉසූසභඋජාදිනං;

ඉසිස්ස තු රිකාරාග-මො චාත්තානන්තරෙ භවෙ.

В силу управления (adhikāra) слова «ṭhāna» происходит замена на «ā» в словах «isi», «usabha», «uja» и других; для слова же «isi» происходит вставка «rikāra» и замена на «ā» в последующем слоге.


ආරිස්‍යං, උසභස්ස ඉදං ආසභං ඨානං, ආසභී වාචා.

«Ārisya» (принадлежащее риши), принадлежащее быку (usabha) — бычье (āsabha) положение, бычья (āsabhī) речь.


අඤ්ඤත්ථග්ගහණෙන පන අවිදූරභවො, තත්‍ර භවො, තත්‍ර ජාතො, තතො ආගතො, සො අස්ස නිවාසො, තස්ස ඉස්සරො, කත්තිකාදීහි නියුත්තො මාසො, සාස්ස දෙවතා, තමවෙච්චාධීතෙ, තස්ස විසයො දෙසො, තස්මිං දෙසෙ අත්ථි, තෙන නිබ්බත්තං, තං අරහති, තස්ස විකාරො, තමස්ස පරිමාණන්ති ඉච්චෙවමාදීස්වත්ථෙසු ච ණප්පච්චයො. යථා – විදිසාය අවිදූරෙ භවො වෙදිසො ගාමො, උදුම්බරස්ස අවිදූරෙ භවං ඔදුම්බරං විමානං.

Однако благодаря использованию выражения «в других значениях» суффикс «ṇa» также употребляется в таких значениях, как: «находящийся неподалёку от этого», «находящийся там», «рождённый там», «пришедший оттуда», «это его жилище», «его владыка», «месяц, связанный с созвездием Каттика и т. д.», «это его божество», «изучающий это с полным пониманием», «страна, являющаяся его сферой», «существующий в этой стране», «произведённый тем», «заслуживающий этого», «его видоизменение», «это его мера» и так далее. Например: находящаяся неподалёку от Видисы — деревня Ведиса (vediso gāmo); находящаяся неподалёку от дерева удумбара — обитель Одумбара (odumbaraṃ vimānaṃ).


භවත්ථෙ මනසි භවං මානසං සුඛං, සාගමො. සරෙ භවො සාරසො සකුණො, සාරසා සකුණී, සාරසං පුප්ඵං[Pg.228], උරසි භවො ඔරසො පුත්තො, උරසි සංවඩ්ඪිතත්තා, මිත්තෙ භවා මෙත්තා, මෙත්තී වා, පුරෙ භවා පොරී වාචා.

В значении «находящийся в»: находящееся в уме (manas) — ментальное (mānasa) счастье, со вставкой «sa». Находящаяся в озере (sara) — птица сараса (sāraso sakuṇo), самка сарасы (sārasā sakuṇī), цветок лотоса (sārasaṃ pupphaṃ); рождённый из груди (uras) — родной (oraso) сын, поскольку он выращен у груди; находящаяся в друге (mitta) — дружественность (mettā или mettī); находящаяся в городе (pura) — городская (porī) речь.


ජාතාදීසු පාවුසෙ ජාතො පාවුසො මෙඝො, පාවුසා රත්ති, පාවුසං අබ්භං, සරදෙ ජාතො සාරදො මාසො, සාරදා රත්ති, සාරදං පුප්ඵං. එවං සිසිරො, හෙමන්තො, වසන්තො, විම්හො, මථුරායං ජාතො මාථුරො ජනො, මාථුරා ගණිකා, මාථුරං වත්ථං. මථුරාය ආගතො මාථුරො, මථුරා අස්ස නිවාසොති මාථුරො, මථුරාය ඉස්සරො මාථුරො රාජා. ‘‘සබ්බතො කො’’ති එත්ථ පුන සබ්බතොග්ගහණෙන තද්ධිතතොපි ක්වචි සසරකකාරාගමො, මාථුරකො වා, රාජගහෙ ජාතො, රාජගහා ආගතො, රාජගහො අස්ස නිවාසොති වා, රාජගහස්ස ඉස්සරොති වා රාජගහො, රාජගහකො වා. එවං සාගලො, සාගලකො වා, පාටලිපුත්තො, පාටලිපුත්තකො වා, වෙසාලියං ජාතොතිආදිඅත්ථෙ වෙසාලො, වෙසාලකො වා, කුසිනාරෙ ජාතො කොසිනාරො, කොසිනාරකො වා. එවං සාකෙතො, සාකෙතකො වා, කොසම්බො, කොසම්බකො වා, ඉන්දපත්තො, ඉන්දපත්තකො වා, කපිල්ලො, කපිල්ලකො වා, භාරුකච්ඡො, භාරුකච්ඡකො වා, නගරෙ ජාතො, නගරා ආගතො, නගරෙ වසතීති වා නාගරො, නාගරකො වා. එවං ජානපදො.

В значениях «рождённый там» и т. д.: рождённое в сезон дождей (pāvusa) — дождевое (pāvuso) облако, дождевая (pāvusā) ночь, дождевая (pāvusaṃ) туча; рождённый осенью (sarada) — осенний (sārado) месяц, осенняя (sāradā) ночь, осенний (sāradaṃ) цветок. Точно так же: прохладный сезон (sisiro), зима (hemanto), весна (vasanto), жаркий сезон (vimho); рождённый в Матхуре — человек из Матхуры (māthuro jano), куртизанка из Матхуры (māthurā gaṇikā), ткань из Матхуры (māthuraṃ vatthaṃ). Пришедший из Матхуры — māthuro; тот, чьё жилище Матхура — māthuro; владыка Матхуры — царь Матхуры (māthuro rājā). В правиле «Sabbato ko» из-за повторного употребления слова «sabbato» иногда даже после таддхита-суффикса происходит вставка звука «ka» вместе с гласным, например: māthurako; рождённый в Раджагахе, пришедший из Раджагахи, тот, чьё жилище Раджагаха, или владыка Раджагахи — rājagaho или rājagahako. Точно так же: sāgalo или sāgalako; pāṭaliputto или pāṭaliputtako; в значении «рождённый в Весали» и т. д. — vesālo или vesālako; рождённый в Кусинаре — kosināro или kosinārako. Точно так же: sāketo или sāketako; kosambo или kosambako; indapatto или indapattako; kapillo или kapillako; bhārukaccho или bhārukacchako; рождённый в городе, пришедший из города или живущий в городе — nāgaro или nāgarako. Точно так же: jānapado (сельский житель).


ජනපදනාමෙසු පන සබ්බත්ථ බහුවචනමෙව භවති. යථා – අඞ්ගෙසු ජාතො, අඞ්ගෙහි ආගතො, අඞ්ගා අස්ස නිවාසො, අඞ්ගානං ඉස්සරො වා අඞ්ගො, අඞ්ගකො වා, මාගධො, මාගධකො වා, කොසලො, කොසලකො වා[Pg.229], වෙදෙහො, වෙදෙහකො වා, කම්බොජො, කම්බොජකො වා, ගන්ධාරො, ගන්ධාරකො වා, සොවීරො, සොවීරකො වා, සින්ධවො, සින්ධවකො වා, අස්සකො, කාලිඞ්ගො, පඤ්චාලො, සක්කො, තථා සුරට්ඨෙ ජාතො, සුරට්ඨස්ස ඉස්සරො වා සොරට්ඨො, සොරට්ඨකො වා. එවං මහාරට්ඨො, මහාරට්ඨකො වා ඉච්චාදි.

Однако в названиях областей (janapada) везде используется только множественное число [в основе]. Например: рождённый в [землях] Ангов, пришедший от Ангов, тот, чьё жилище — [земли] Ангов, или владыка Ангов — aṅgo или aṅgako; māgadho или māgadhako; kosalo или kosalako; vedeho или vedehako; kambojo или kambojako; gandhāro или gandhārako; sovīro или sovīrako; sindhavo или sindhavako; assako; kāliṅgo; pañcālo; sakko; точно так же рождённый в Сураттхе или владыка Сураттхи — soraṭṭho или soraṭṭhako. Точно так же: mahāraṭṭho или mahāraṭṭhako и так далее.


නක්ඛත්තයොගෙ කත්තිකාය පුණ්ණචන්දයුත්තාය යුත්තො මාසො කත්තිකො, මගසිරෙන චන්දයුත්තෙන නක්ඛත්තෙන යුත්තො මාසො මාගසිරො. එවං ඵුස්සෙන යුත්තො මාසො ඵුස්සො, මඝාය යුත්තො මාසො මාඝො, ඵග්ගුනියා යුත්තො මාසො ඵග්ගුනො, චිත්තාය යුත්තො මාසො චිත්තො, විසාඛාය යුත්තො මාසො වෙසාඛො, ජෙට්ඨාය යුත්තො මාසො ජෙට්ඨො, උත්තරාසාළ්හාය යුත්තො මාසො ආසාළ්හො, ආසාළ්හී වා, සවණෙන යුත්තො මාසො සාවණො, සාවණී. භද්දෙන යුත්තො මාසො භද්දො, අස්සයුජෙන යුත්තො මාසො අස්සයුජො, බුද්ධො අස්ස දෙවතාති බුද්ධො. එවං සොගතො, මාහින්දො, යාමො, සොමො.

В связи с созвездиями (nakkhatta): месяц, связанный с созвездием Каттика во время полнолуния — это [месяц] Каттика (kattiko); месяц, связанный с созвездием Магасира, соединённым с луной — это Магасира (māgasiro). Точно так же: месяц, связанный с Пхусса — Пхусса (phusso); месяц, связанный с Магха — Магха (māgho); месяц, связанный с Пхаггуни — Пхаггуно (phagguno); месяц, связанный с Читта — Читто (citto); месяц, связанный с Висакха — Весакхо (vesākho); месяц, связанный с Джеттха — Джеттхо (jeṭṭho); месяц, связанный с Уттарасальха — Асальхо (āsāḷho) или Асальхи (āsāḷhī); месяц, связанный с Савана — Савано (sāvaṇo), Савани (sāvaṇī). Месяц, связанный с Бхадда — Бхаддо (bhaddo); месяц, связанный с Ассаюджа — Ассаюджо (assayujo); тот, чьим божеством является Будда — буддо (buddho). Точно так же: согато (sogato), махиндо (māhindo), ямо (yāmo), сомо (somo).


බ්‍යාකරණං අවෙච්චාධීතෙ වෙය්‍යාකරණො. එවං මොහුත්තො, නෙමිත්තො, අඞ්ගවිජ්ජො, වත්ථුවිජ්ජො. වසාතීනං විසයො දෙසො වාසාතො, උදුම්බරා අස්මිං පදෙසෙ සන්තීති ඔදුම්බරො දෙසො.

Тот, кто изучает грамматику с полным пониманием — грамматик (veyyākaraṇo). Точно так же: астролог (mohutto), предсказатель по знамениям (nemitto), знаток телесных признаков (aṅgavijjo), знаток признаков жилищ (vatthuvijjo). Страна, являющаяся местом обитания племени Васата — Васато (vāsāto); местность, где растут деревья удумбара — местность Одумбара (odumbaro deso).


සහස්සෙන නිබ්බත්තා සාහස්සී පරිඛා, පයසා නිබ්බත්තං පායාසං, සහස්සං අරහතීති සාහස්සී ගාථා, අයසො [Pg.230] විකාරො ආයසො. එවං සොවණ්ණො, පුරිසො පරිමාණමස්සාති පොරිසං උදකං.

Вырытый за тысячу [монет] — ров стоимостью в тысячу (sāhassī parikhā); приготовленный из молока — молочный рис (pāyāsaṃ); заслуживающая тысячи [монет] — строфа стоимостью в тысячу (sāhassī gāthā); изделие из железа (ayasa) — железное (āyaso). Точно так же: золотое (sovaṇṇo); то, чья глубина равна росту человека (purisa) — вода глубиной в человеческий рост (porisaṃ udakaṃ).


චග්ගහණෙන තත්ථ ජාතො, තත්ථ වසති, තස්ස හිතං, තං අරහතීතිආදීසු ණෙය්‍යප්පච්චයො. බාරාණසියං ජාතො, වසතීති වා බාරාණසෙය්‍යකො, පුරෙ විය කකාරාගමො. එවං චම්පෙය්‍යකො, සාගලෙය්‍යකො, මිථිලෙය්‍යකො ජනො, ගඞ්ගෙය්‍යො මච්ඡො, සිලාය ජාතං සෙලෙය්‍යකං, කුලෙ ජාතො කොලෙය්‍යකො සුනඛො, වනෙ ජාතං වානෙය්‍යං පුප්ඵං. එවං පබ්බතෙය්‍යො මානුසො, පබ්බතෙය්‍යා නදී, පබ්බතෙය්‍යං ඔසධං, පථස්ස හිතං පාථෙය්‍යං, සපතිස්ස හිතං සාපතෙය්‍යං ධනං, පදීපෙය්‍යං තෙලං, මාතු හිතං මත්තෙය්‍යං. එවං පෙත්තෙය්‍යං. දක්ඛිණමරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො ඉච්චාදි.

Благодаря использованию слова «ca» [в правиле] суффикс «ṇeyya» употребляется в таких значениях, как «рождённый там», «живущий там», «полезный для него», «заслуживающий этого» и т. д. Рождённый или живущий в Баранаси — bārāṇaseyyako, со вставкой звука «ka», как и ранее. Точно так же: campeyyako, sāgaleyyako, человек из Митилы (mithileyyako jano); рыба из Ганга (gaṅgeyyo maccho); рождённый на скале (silā) — каменный (seleyyakaṃ); рождённая в хорошей семье (kula) — породистая собака (koleyyako sunakho); рождённый в лесу (vana) — лесной цветок (vāneyyaṃ pupphaṃ). Точно так же: горный человек (pabbateyyo mānuso), горная река (pabbateyyā nadī), горное лекарство (pabbateyyaṃ osadhaṃ); полезное для пути — дорожные припасы (pātheyyaṃ); полезное для хозяина — собственное имущество (sāpateyyaṃ dhanaṃ); масло для светильника (padīpeyyaṃ); полезный для матери — почтительный к матери (matteyyaṃ). Точно так же: почтительный к отцу (petteyyaṃ). Заслуживающий подношений — достойный даров (dakkhiṇeyyo) и так далее.


378. ජාතාදීනමිමියා ච.

378. «А также [суффиксы] ima и iya для [значений] „рождённый“ и т. д.»


ජාතඉච්චෙවමාදීනං සද්දානං අත්ථෙ ඉම ඉයඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.

В значении слов «рождённый» и так далее факультативно употребляются суффиксы «ima» и «iya».


පච්ඡා ජාතො පච්ඡිමො, පච්ඡිමා ජනතා, පච්ඡිමං චිත්තං, අන්තෙ ජාතො අන්තිමො, අන්තිමා, අන්තිමං. එවං මජ්ඣිමො, පුරිමො, උපරිමො, හෙට්ඨිමො, පච්චන්තිමො, ගොප්ඵිමො, ගන්ථිමො.

Рождённый позади (pacchā) — последний (pacchimo), последнее поколение (pacchimā janatā), последнее сознание (pacchimaṃ cittaṃ); рождённый на краю (anta) — конечный (antimo, antimā, antimaṃ). Точно так же: средний (majjhimo), первый (purimo), upper (uparimo), нижний (heṭṭhimo), пограничный (paccantimo), лодыжечный (gopphimo), узловой (ganthimo).


තථා [Pg.231] ඉයප්පච්චයෙ මනුස්සජාතියා ජාතො මනුස්සජාතියො, මනුස්සජාතියා, මනුස්සජාතියං. එවං අස්සජාතියො, හත්ථිජාතියො, බොධිසත්තජාතියො, දබ්බජාතියො, සමානජාතියො, ලොකියො ඉච්චාදි.

Точно так же с суффиксом «iya»: рождённый в человеческом роде (manussajāti) — принадлежащий к человеческому роду (manussajātiyo, manussajātiyā, manussajātiyaṃ). Точно так же: принадлежащий к роду лошадей (assajātiyo), принадлежащий к роду слонов (hatthijātiyo), принадлежащий к роду бодхисаттв (bodhisattajātiyo), принадлежащий к роду веществ (dabbajātiyo), принадлежащий к тому же роду (samānajātiyo), мирской (lokiyo) и так далее.


ආදිග්ගහණෙන තත්ථ නියුත්තො, තදස්ස අත්ථි, තත්ථ භවොතිආදීස්වපි ඉම ඉයප්පච්චයා හොන්ති, චසද්දෙන ඉකප්පච්චයො ච. අන්තෙ නියුත්තො අන්තිමො, අන්තියො, අන්තිකො, පුත්තො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති පුත්තිමො, පුත්තියො, වුත්තිකො, කප්පො අස්ස අත්ථීති කප්පියො, ජටා අස්ස අත්ථීති ජටියො, හානභාගො අස්ස අත්ථීති හානභාගියො. එවං ඨිතිභාගියො, බොධිස්ස පක්ඛෙ භවා බොධිපක්ඛියා, පඤ්චවග්ගෙ භවා පඤ්චවග්ගියා. එවං ඡබ්බග්ගියා, උදරියං, අත්තනො ඉදන්ති අත්තනියං, නකාරාගමො.

Благодаря использованию слова «ādi» (и т. д.) суффиксы «ima» и «iya» также употребляются в таких значениях, как «назначенный туда», «это у него есть», «находящийся там» и т. д., а благодаря слову «ca» употребляется также суффикс «ika». Назначенный на край (anta) — крайний (antimo, antiyo, antiko); тот, у кого есть сын (putta), или в ком он есть — puttimo, puttiyo, puttiko; тот, у кого есть надлежащее (kappa) — надлежащий (kappiyo); тот, у кого есть спутанные волосы (jaṭā) — аскет со спутанными волосами (jaṭiyo); тот, у кого есть доля упадка (hānabhāga) — ведущий к упадку (hānabhāgiyo). Точно так же: ведущий к стабильности (ṭhitibhāgiyo); находящиеся на стороне Пробуждения — способствующие Пробуждению (bodhipakkhiyā); входящие в группу пяти — принадлежащие к группе пяти (pañcavaggiyā). Точно так же: принадлежащие к группе шести (chabbaggiyā); находящееся в желудке (udara) — содержимое желудка (udariyaṃ); принадлежащее самому себе (attan) — собственное (attaniyaṃ), со вставкой звука «na».


චසද්දග්ගහණෙන කිය යණ්‍යප්පච්චයා ච. ජාතියා නියුත්තො ජාතිකියො. එවං අන්ධකියො, ජච්චන්ධෙ නියුත්තො ජච්චන්ධකියො. සස්ස අයන්ති සකියො. එවං පරකියො.

Благодаря использованию слова «ca» также употребляются суффиксы «kiya» и «yaṇya». Связанный с рождением (jāti) — jātikiyo. Точно так же: andhakiyo; связанный со слепым от рождения — jaccandhexiyo. Принадлежащий себе (sa) — собственный (sakiyo). Точно так же: принадлежащий другому (parakiyo).


යප්පච්චයො සාධුහිතභවජාතාදිඅත්ථෙසු. යථා – කම්මනි සාධු කම්මඤ්ඤං. සභායං සාධු සබ්භං, ‘‘යවතං තලනා’’දිනා උකාරාදි. එවං මෙධාය හිතං මෙජ්ඣං ඝටං. පාදානං හිතං පජ්ජං තෙලං, රථස්ස හිතා රච්ඡා, ගාමෙ භවො ගම්මො[Pg.232], ගවෙ භවං ගබ්‍යං, ‘‘ඔසරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන යප්පච්චයෙ පරෙපි අවාදෙසො. කවිම්හි භවං කබ්‍යං, දිවි භවා දිබ්‍යා, ථනතො ජාතං ථඤ්ඤං, ධනාය සංවත්තතීති ධඤ්ඤං.

Суффикс «ya» употребляется в значениях «хороший в чём-то», «полезный для чего-то», «находящийся в чём-то», «рождённый в чём-то» и т. д. Например: хороший в работе (kamma) — пригодный для работы (kammaññaṃ). Хороший для собрания (sabhā) — вежливый (sabbhaṃ), с изменением гласного «u» и т. д. согласно правилу «yavataṃ talanā...». Точно так же: полезное для разума (medhā) — чистый (mejjhaṃ) горшок (ghaṭaṃ). Полезное для ног (pāda) — масло для ног (pajjaṃ telaṃ); полезная для колесницы (ratha) — дорога для колесниц (racchā); находящийся в деревне (gāma) — деревенский (gammo); находящееся в корове (gava) — коровье (gabyaṃ), согласно правилу «osare cā», благодаря слову «ca», происходит замена на «ava» даже перед суффиксом «ya». Находящееся в поэте (kavi) — поэзия (kabyaṃ); находящиеся на небесах (divi) — небесные (dibyā); рождённое из груди (thana) — материнское молоко (thaññaṃ); ведущее к богатству (dhana) — зерно (dhaññaṃ).


ණ්‍යප්පච්චයො පරිසායං සාධු පාරිසජ්ජො, දකාරාගමො, සමණානං හිතා සාමඤ්ඤා ජනා, බ්‍රාහ්මණානං හිතා බ්‍රාහ්මඤ්ඤා, අරූපෙ භවා ආරුප්පා ඉච්චාදි.

Суффикс «ṇya»: хороший в собрании (parisā) — член собрания (pārisajjo), со вставкой звука «da»; полезные для отшельников (samaṇa) — дружественные к отшельникам люди (sāmaññā janā); полезные для брахманов (brāhmaṇa) — дружественные к брахманам (brāhmaññā); находящиеся в нематериальной сфере (arūpa) — нематериальные состояния (āruppā) и так далее.


‘‘රාජපුත්තානං සමූහො’’ති විග්ගහෙ –

При анализе (viggaha) «группа царских сыновей (rājaputta)» —


379. සමූහත්ථෙ කණණා.

379. «В значении группы [употребляются суффиксы] ka-ṇa и ṇa».


ඡට්ඨියන්තතො ‘‘තෙසං සමූහො’’ති අත්ථෙ කණණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. රාජපුත්තකො, රාජපුත්තකං වා, රාජපුත්තො. එවං මානුස්සකො, මානුස්සො, මාථුරකො, මාථුරො, පොරිසකො, පොරිසො, වුද්ධානං සමූහො වුද්ධකො, වුද්ධො. එවං මායූරකො, මායූරො, කාපොතො, කොකිලො, මාහිංසකො, මාහිංසො, ඔට්ඨකො, ඔරබ්භකො, අට්ඨන්නං සමූහො අට්ඨකො, රාජානං සමූහො රාජකො, භික්ඛානං සමූහො භික්ඛො, සික්ඛානං සමූහො සික්ඛො, ද්වින්නං සමූහො ද්වයං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්ස අයාදෙසො. එවං තිණ්ණං සමූහො තයං ඉච්චාදි.

После слова в родительном падеже в значении «группа их» употребляются суффиксы «ka-ṇa» и «ṇa». Группа царских сыновей — rājaputtako, rājaputtakaṃ или rājaputto. Точно так же: mānussako, mānusso; māthurako, māthuro; porisako, poriso; группа старейшин (vuddha) — vuddhako, vuddho. Точно так же: māyūrako, māyūro (стая павлинов); kāpoto (стая голубей); kokilo (стая кукушек); māhiṃsako, māhiṃso (стадо буйволов); oṭṭhako (стадо верблюдов); orabbhako (стадо баранов); группа восьми — aṭṭhako; группа царей — rājako; группа просящих — bhikkho; группа учеников — sikkho; группа двух — dvayaṃ, с заменой «i» на «aya» согласно правилу «tesu vuddhī...». Точно так же: группа трёх — tayaṃ и так далее.


‘‘සමූහත්ථෙ’’ති වත්තතෙ.

Применяется [выражение]: «В значении группы».


380. ගාමජනබන්ධුසහායාදීහි තා.

380. «После [слов] gāma, jana, bandhu, sahāya и т. д. [употребляется суффикс] tā».


ගාමජනබන්ධුසහායඉච්චෙවමාදීහි තාපච්චයො හොති සමූහත්ථෙ. ගාමානං සමූහො ගාමතා. එවං ජනතා, බන්ධුතා, සහායතා, නාගරතා. ‘‘තා’’ති යොගවිභාගෙන සකත්ථෙපි දෙවොයෙව දෙවතා, තාපච්චයන්තස්ස නිච්චමිත්ථිලිඞ්ගතා.

После слов «gāma», «jana», «bandhu», «sahāya» и так далее в значении группы употребляется суффикс «tā». Группа деревень (gāma) — gāmatā. Точно так же: группа людей — janatā; группа родственников — bandhutā; группа друзей — sahāyatā; группа горожан — nāgaratā. Из-за разделения правила (yogavibhāga) для «tā» этот суффикс употребляется также в собственном значении слова, например: божество (deva) — devatā. Слова с суффиксом «tā» всегда женского рода.


381. තදස්ස ඨානමියො ච.

381. «[Суффикс] iya в значении „это его место“».


‘‘තදස්ස ඨාන’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ ඡට්ඨියන්තතො ඉයප්පච්චයො හොති. මදනස්ස ඨානං මදනියො, මදනියා, මදනියං, බන්ධනස්ස ඨානං බන්ධනියං. එවං මුච්ඡනියං. රජනියං, ගමනියං, දස්සනියං, උපාදානියං, පසාදනියං. චසද්දෙන හිතාදිඅත්ථෙපි උපාදානානං හිතා උපාදානියා ඉච්චාදි.

В значении «это его место» после слова в родительном падеже употребляется суффикс «iya». Место опьянения (madana) — опьяняющее (madaniyo, madaniyā, madaniyaṃ); место связывания (bandhana) — связывающее (bandhaniyaṃ). Точно так же: приводящее к обмороку (mucchaniyaṃ); вызывающее страсть (rajaniyaṃ); то, куда следует идти (gamaniyaṃ); достойное созерцания (dassaniyaṃ); являющееся объектом цепляния (upādāniyaṃ); вызывающее умиротворение (pasādaniyaṃ). Благодаря слову «ca» этот суффикс употребляется также в значении «полезный для чего-то» и т. д., например: полезные для цепляния — способствующие цеплянию (upādāniyā) и так далее.


382. උපමත්ථායිතත්තං.

382. «[Суффикс] āyitatta в значении сравнения».


උපමත්ථෙ උපමාවාචිලිඞ්ගතො ආයිතත්තප්පච්චයො හොති. ධූමො විය දිස්සතීති ධූමායිතත්තං. එවං තිමිරායිතත්තං.

В значении сравнения после слова, выражающего сравнение, употребляется суффикс «āyitatta». То, что выглядит как дым (dhūma) — задымлённость (dhūmāyitattaṃ). Точно так же: темнота (timirāyitattaṃ).


‘‘තදස්ස ඨාන’’න්ති වත්තතෙ.

Применяется [выражение]: «Это его место».


383. තන්නිස්සිතත්ථෙ ලො.

383. «[Суффикс] la в значении „зависящий от этого“».


‘‘තන්නිස්සිත’’න්ති අත්ථෙ, ‘‘තදස්සඨාන’’න්ති අත්ථෙ ච ලප්පච්චයො හොති. දුට්ඨු නිස්සිතං, දුට්ඨු ඨානං වා දුට්ඨුල්ලං, දුට්ඨුල්ලා වාචා, ලස්ස ද්විභාවො. එවං වෙදල්ලං.

В значении «зависящий от этого» и в значении «это его место» употребляется суффикс «la». Плохо зависящее или плохое место — порочное (duṭṭhullaṃ), порочная речь (duṭṭhullā vācā), с удвоением звука «la». Точно так же: ведалла (vedallaṃ).


‘‘අභිජ්ඣා [Pg.234] අස්ස පකති, අභිජ්ඣා අස්ස බහුලා’’ති වා විග්ගහෙ –

При анализе «алчность (abhijjhā) — его природа» или «алчность у него в избытке» —


384. ආලු තබ්බහුලෙ.

384. «[Суффикс] ālu в значении „в избытке этого“».


පඨමාවිභත්‍යන්තතො ආලුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්ස බහුල’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. අභිජ්ඣාලු, අභිජ්ඣාලූ, අභිජ්ඣාලවො. එවං සීතාලු, ධජාලු, දයාලු. ‘‘සබ්බතො කො’’ති එත්ථ පුන සබ්බතොග්ගහණෙන කකාරාගමො, අභිජ්ඣාලුකො, අභිජ්ඣාලුකා, අභිජ්ඣාලුකං. එවං සීතාලුකො, දයාලුකො, තථා හීනොව හීනකො. එවං පොතකො, කුමාරකො, මාණවකො, මුදුකො, උජුකො, අප්පමත්තකං, ඔරමත්තකං, සීලමත්තකං ඉච්චාදි.

После слова в именительном падеже употребляется суффикс «ālu» в значении «этого у него в избытке». Алчный (abhijjhālu, abhijjhālū, abhijjhālavo). Точно так же: чувствительный к холоду (sītālu), имеющий много знамён (dhajālu), сострадательный (dayālu). В правиле «Sabbato ko» из-за повторного употребления слова «sabbato» происходит вставка звука «ka», например: abhijjhāluko, abhijjhālukā, abhijjhālukaṃ. Точно так же: sītāluko, dayāluko; а также низкий — низковатый (hīnako). Точно так же: детёныш (potako), мальчик (kumārako), юноша (māṇavako), мягкий (muduko), прямой (ujuko), незначительный (appamattakaṃ), ничтожный (oramattakaṃ), лишь нравственность (sīlamattakaṃ) и так далее.


‘‘යදනුපපන්නා නිපාතනා සිජ්ඣන්තී’’ති ඉමිනා පටිභාගකුච්ඡිතසඤ්ඤානුකම්පාදිඅත්ථෙසු කප්පච්චයො. පටිභාගත්ථෙ හත්ථිනො ඉව හත්ථිකා. එවං අස්සකා. කුච්ඡිතත්ථෙ කුච්ඡිතො සමණො සමණකො. එවං බ්‍රාහ්මණකො, මුණ්ඩකො, පණ්ඩිතකො, වෙය්‍යාකරණකො. සඤ්ඤායං කතකො, භටකො. අනුකම්පායං පුත්තකො.

Согласно правилу «Невыведенные формы образуются путём нипатаны (исключения)», суффикс «ka» употребляется в значениях сходства, презрения, обозначения, сострадания и т. д. В значении сходства: похожие на слонов (hatthin) — игрушечные слоны (hatthikā). Точно так же: игрушечные кони (assakā). В значении презрения: презренный отшельник (samaṇa) — отшельничек (samaṇako). Точно так же: брахманишка (brāhmaṇako), бритоголовый (muṇḍako), лжемудрец (paṇḍitako), горе-грамматик (veyyākaraṇako). В значении обозначения: Катака (katako), Бхатака (bhaṭako). В значении сострадания: сыночек (puttako).


තථා කිංයතෙතතො පරිමාණත්ථෙ ත්තකවන්තුප්පච්චයා. කිං පරිමාණමස්සාති කිත්තකං. එවං යත්තකං, තත්තකං, එත්තකං. වන්තුම්හි ආත්තඤ්ච, යං පරිමාණමස්සාති යාවා, යාවන්තො[Pg.235], ගුණවන්තුසමං. එවං තාවා, තාවන්තො. එතාවා, එතාවන්තො ඉච්චාදි.

Точно так же после местоимений «kiṃ», «ya», «ta», «eta» в значении меры употребляются суффиксы «ttaka» и «vantu». Какова его мера? — сколько (kittakaṃ). Точно так же: сколько (yattakaṃ), столько (tattakaṃ), столько (ettakaṃ). При суффиксе «vantu» также происходит замена на «ā»: какова его мера — yāvā, yāvanto (склоняется подобно guṇavantu). Точно так же: tāvā, tāvanto; etāvā, etāvanto и так далее.


‘‘සුවණ්ණෙන පකත’’න්ති විග්ගහෙ –

При анализе «сделанное из золота (suvaṇṇa)» —


385. තප්පකතිවචනෙ මයො.

385. «[Употребляется суффикс] maya в значении „сделанный из этого вещества“».


තප්පකතිවචනත්ථෙ මයප්පච්චයො හොති, පකරීයතීති පකති, තෙන පකති තප්පකති, තප්පකතියා වචනං කථනං තප්පකතිවචනං. සුවණ්ණමයො රථො, සොවණ්ණමයො වා, සුවණ්ණමයා භාජනවිකති, සුවණ්ණමයං භාජනං. එවං රූපියමයං, රජතමයං, ජතුමයං, දාරුමයං, මත්තිකාමයං, ඉද්ධියා නිබ්බත්තං ඉද්ධිමයං.

Суффикс -maya употребляется в значении выражения материала этого [слова] (tappakativacana). То, из чего производится, есть материал (pakati); следовательно, материал этого — это 'tappakati'. Выражение (vacana), то есть обозначение (kathana) материала этого — это 'tappakativacana'. Золотая колесница (suvaṇṇamayo ratho или sovaṇṇamayo), золотое изделие в виде сосуда (suvaṇṇamayā bhājanavikati), золотой сосуд (suvaṇṇamayaṃ bhājanaṃ). Точно так же: сделанный из серебра (rūpiyamaya, rajatamaya), сделанный из лака (jatumaya), деревянный (dārumaya), глиняный (mattikāmaya), созданный сверхъестественной силой — сотворенный силой (iddhimaya).


මනතො නිප්ඵන්නා මනොමයා, අයසාපකතං අයොමයං. එත්ථ ච ‘‘මනොගණාදීන’’න්ති වත්තමානෙ –

Созданный умом — рожденный умом (manomaya), сделанный из железа — железный (ayomaya). И здесь, при наличии [правила] «manogaṇādīnaṃ»...


386. එතෙසමො ලොපෙ.

386. [Правило:] «Etesam o lope» (У этих [слов] конечный гласный заменяется на 'o' при опущении окончания).


එතෙසං මනොගණාදීනං අන්තො ඔත්තමාපජ්ජතෙ විභත්තිලොපෙ කතෙති ඔකාරො.

У этих слов группы manogaṇa и т. д. конечный гласный заменяется на 'o' (ottam āpajjate), когда произведено опущение окончания (vibhattilope kate); то есть [появляется] звук 'o' (okāro).


ගවෙන පකතං කරීසං, ගොතො නිබ්බත්තන්ති වා ගොමයං. ‘‘මයො’’තියොගවිභාගෙන සකත්ථෙපි දානමෙව දානමයං, සීලමයං ඉච්චාදි.

Навоз, произведенный коровой, или происходящий от коровы — коровий навоз (gomaya). Из-за разделения правила (yogavibhāga) «mayo» [этот суффикс употребляется] также и в собственном значении (sakattha): само даяние — состоящее из даяния (dānamaya), нравственность — состоящая из нравственности (sīlamaya) и так далее.


සංසට්ඨාදිඅනෙකත්ථතද්ධිතං.

[Раздел] вторичных дериватов со многими значениями, такими как «смешанный» и т. д. (saṃsaṭṭhādianekatthataddhita).


භාවතද්ධිත

Вторичные дериваты со значением состояния (bhāvataddhita).


‘‘අලසස්ස [Pg.236] භාවො’’ති විග්ගහෙ –

При анализе (viggahe): «Состояние ленивого (alasassa bhāvo)»...


387. ණ්‍යත්තතා භාවෙ තු.

387. [Правило:] «Ṇyattatā bhāve tu» (Но суффиксы -ṇya, -tta, -tā употребляются в значении состояния).


ඡට්ඨියන්තතො ණ්‍යත්තතාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ‘‘තස්ස භාවො’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ, තුසද්දග්ගහණෙන ත්තනණෙය්‍යාදිප්පච්චයා ච. භවන්ති එතස්මා බුද්ධිසද්දා ඉති භාවො, සද්දප්පවත්තිනිමිත්තං වුච්චති, වුත්තඤ්ච – ‘‘යස්ස ගුණස්ස හි භාවා දබ්බෙ සද්දනිවෙසො තදභිධානෙණ්‍යත්තතාදයො’’ති. ණ්‍යත්තත්තනන්තානං නිච්චං නපුංසකත්තං, තාපච්චයන්තස්ස සභාවතො නිච්චමිත්ථිලිඞ්ගතා. ණ්‍යප්පච්චයොයං ගුණවචනෙ බ්‍රාහ්මණාදීහි, තත්ථ ‘‘අවණ්ණො යෙ ලොපඤ්චා’’ති අවණ්ණලොපො, ආදිවුද්ධි.

От слов в родительном падеже образуются суффиксы -ṇya, -tta, -tā в значении «его состояние» (tassa bhāvo), а благодаря использованию слова «tu» — также суффиксы -ttana, -ṇeyya и другие. «Состояние» (bhāvo) называется так потому, что «из этого возникают понятия и слова»; оно называется причиной употребления слова (saddappavattinimitta). И сказано: «Поскольку из-за наличия какого-либо качества слово применяется к субстанции, для выражения этого [качества] используются суффиксы -ṇya, -tta, -tā и т. д.». Слова, оканчивающиеся на суффиксы -ṇya, -tta, -ttana, всегда среднего рода, а оканчивающиеся на суффикс -tā по своей природе всегда женского рода. Этот суффикс -ṇya присоединяется к качественным прилагательным и к словам типа brāhmaṇa; при этом по правилу «avaṇṇo ye lopañca» происходит опущение гласного 'a' (avaṇṇalopo) и усиление начального гласного (ādivuddhi).


ආලස්‍යං. එවං ආරොග්‍යං, උදග්ගස්ස භාවො ඔදග්‍යං, සඛිනො භාවො සඛ්‍යං, අණණස්ස භාවො ආණණ්‍යං, විධවාය භාවො වෙධබ්‍යං, දුබ්බලස්ස භාවො දුබ්බල්‍යං, චපලස්ස භාවො චාපල්‍යං.

Лень (ālasyaṃ). Точно так же: здоровье (ārogyaṃ), состояние радостного — радость (odagyaṃ), состояние друга — дружба (sakhyaṃ), состояние свободного от долгов — отсутствие долгов (āṇaṇyaṃ), состояние вдовы — вдовство (vedhabyaṃ), состояние слабого — слабость (dubbalyaṃ), состояние легкомысленного — легкомыслие (cāpalyaṃ).


වියත්තස්ස භාවො වෙය්‍යත්තියං, මච්ඡරස්ස භාවො මච්ඡරියං. එවං ඉස්සරියං, ආලසියං, මුණ්ඩියං, මූළ්හියං. එත්ථ ‘‘වෙය්‍යත්තිය’’න්තිආදීසු ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා යම්හි ඉකාරාගමො.

Состояние ученого — ученость (veyyattiyaṃ), состояние скупого — скупость (macchariyaṃ). Точно так же: владычество (issariyaṃ), лень (ālasiyaṃ), бритоголовость (muṇḍiyaṃ), заблуждение (mūḷhiyaṃ). Здесь в словах типа «veyyattiya» перед суффиксом -ya по правилу «tesu vuddhī» и т. д. происходит вставка гласного 'i' (ikārāgamo).


‘‘පණ්ඩිතස්ස භාවො පණ්ඩිත්‍ය’’න්තිආදීසු ‘‘යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි චලඤජකාරත්ත’’න්ති ත්‍යකාරසංයොගාදීනං චලඤජකාරාදෙසා[Pg.237], ද්විත්තං. පණ්ඩිච්චං, බහුස්සුතස්ස භාවො බාහුස්සච්චං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරස්ස අකාරො, එවං පොරොහිච්චං, අධිපතිස්ස භාවො ආධිපච්චං, මුට්ඨස්සතිස්ස භාවො මුට්ඨස්සච්චං, ඉවණ්ණලොපො. කුසලස්ස භාවො කොසල්ලං. එවං වෙපුල්ලං, සමානානං භාවො සාමඤ්ඤං, ගිලානස්ස භාවො ගෙලඤ්ඤං, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරා’’දිසුත්තෙන සංයොගෙ පරෙ රස්සත්තං.

В словах типа «состояние мудрого — мудрость (paṇḍitya)» и т. д. по правилу «yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañajakārattaṃ» сочетание согласных 'tya' и т. д. заменяется на согласные 'ca', 'la', 'ña', 'ja' с последующим удвоением. [Так получается] мудрость (paṇḍicca). Состояние многознающего — эрудиция (bāhussacca); по правилу «tesu vuddhī» и т. д. гласный 'u' заменяется на 'a'. Точно так же: должность жреца (porohicca), состояние владыки — владычество (ādhipacca), состояние забывчивого — забывчивость (muṭṭhassacca), при этом происходит опущение гласного 'i'. Состояние умелого — умелость (kosalla). Точно так же: изобилие (vepulla), состояние равных — равенство (sāmañña), состояние больного — болезнь (gelañña); по правилу «kvacādimajjhuttarā» и т. д. перед сочетанием согласных происходит сокращение гласного.


සුහදස්ස භාවොසොහජ්ජං. එවං වෙසාරජ්ජං, කුසීදස්සභාවොකොසජ්ජං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඊකාරස්ස අකාරො. තථා ‘‘පුරිසස්ස භාවො පොරිස’’න්තිආදීසු ‘‘යවතං තලනා’’දිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන යවතං සකාරකචටපවග්ගානං සකාරකචටපවග්ගාදෙසා. සුමනස්ස භාවො සොමනස්සං. එවං දොමනස්සං, සොවචස්සං, දොවචස්සං, එත්ථ සකාරාගමො. තථා නිපකස්ස භාවො නෙපක්කං, ද්විත්තං. එවං ආධික්කං, දුභගස්ස භාවො දොභග්ගං, වාණිජස්ස භාවො වාණිජ්ජං, රාජිනො භාවො රජ්ජං, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තං. සරූපස්ස භාවො සාරුප්පං. එවං ඔපම්මං, සොඛුම්මං.

Состояние друга — дружба (sohajja). Точно так же: уверенность (vesārajja), состояние ленивого — лень (kosajja); по правилу «tesu vuddhī» и т. d. гласный 'ī' заменяется на 'a'. Также в словах типа «состояние человека — мужественность (porisa)» и т. д., благодаря использованию буквы 'ka' в правиле «yavataṃ talanā» и т. д., сочетания согласных с 'ya' заменяются на согласные классов 'sa', 'ka', 'ca', 'ṭa', 'pa'. Состояние благомыслящего — радость (somanassa). Точно так же: печаль (domanassa), послушание (sovacassa), непослушание (dovacassa); здесь происходит вставка согласного 's'. Также состояние мудрого — мудрость (nepakka), с удвоением. Точно так же: превосходство (ādhikka), состояние несчастного — несчастье (dobhagga), состояние торговца — торговля (vāṇijja), состояние царя — царство (rajja); по правилу «kvacā» и т. д. происходит сокращение гласного. Состояние сходного — пригодность (sāruppa). Точно так же: сравнение (opamma), тонкость (sokhumma).


තථස්ස භාවො තච්ඡං, දුම්මෙධස්ස භාවො දුම්මෙජ්ඣං, සමණස්ස භාවො සාමඤ්ඤං. එවං බ්‍රාහ්මඤ්ඤං, නිපුණස්ස භාවො නෙපුඤ්ඤං. ‘‘තච්ඡ’’න්තිආදීසුපි කාරග්ගහණෙනෙව යවතං ථධණකාරානං ඡඣඤකාරාදෙසා.

Состояние истинного — истина (taccha), состояние глупого — глупость (dummejjha), состояние отшельника — отшельничество (sāmañña). Точно так же: состояние брахмана — брахманство (brāhmañña), состояние искусного — искусность (nepuñña). В словах типа «taccha» и т. д. также благодаря использованию буквы 'ka' сочетания согласных 'tha', 'dha', 'ṇa' с 'ya' заменяются на согласные 'cha', 'jha', 'ña'.


ත්තතාපච්චයෙසු [Pg.238]– පංසුකූලිකස්ස භාවො පංසුකූලිකත්තං, පංසුකූලිකතා. එවං තෙචීවරිකත්තං, තෙචීවරිකතා, ඔදරිකත්තං, ඔදරිකතා, මනුස්සත්තං, මනුස්සතා ජාති, නීලත්තං, නීලතා ගුණො, යාචකත්තං, යාචකතා ක්‍රියා, දණ්ඩිත්තං, දණ්ඩිතා දබ්බං, සච්චවාදිතා, පාරමිතා, කතඤ්ඤුතා, සබ්බඤ්ඤුතා, ‘‘ක්වචා’’දිනා තාපච්චයෙ රස්සත්තං, අප්පිච්ඡතා, අසංසග්ගතා, භස්සාරාමතා, නිද්දාරාමතා, ලහුතා ඉච්චාදි.

Что касается суффиксов -tta и -tā: состояние носящего одеяние из тряпок с кладбища — ношение одеяния из тряпок с кладбища (paṃsukūlikatta, paṃsukūlikatā). Точно так же: ношение трех одеяний (tecīvarikatta, tecīvarikatā), прожорливость (odarikatta, odarikatā), человечность (manussatta, manussatā) как происхождение (jāti), синева (nīlatta, nīlatā) как качество (guṇa), попрошайничество (yācakatta, yācakatā) как действие (kriyā), обладание посохом (daṇḍitta, daṇḍitā) как субстанция (dabba), правдивость (saccavāditā), совершенство (pāramitā), благодарность (kataññutā), всеведение (sabbaññutā); по правилу «kvacā» и т. д. перед суффиксом -tā происходит сокращение гласного: маложелание (appicchatā), избегание общения (asaṃsaggatā), пристрастие к разговорам (bhassārāmatā), пристрастие ко сну (niddārāmatā), легкость (lahutā) и так далее.


ත්තනපච්චයෙ – පුථුජ්ජනස්ස භාවො පුථුජ්ජනත්තනං, වෙදනත්තනං, ජායත්තනං.

Что касается суффикса -ttana: состояние обычного человека — состояние путхуджжаны (puthujjanattana), состояние чувства (vedanattana), состояние жены (jāyattana).


ණෙය්‍යෙ – සුචිස්ස භාවො සොචෙය්‍යං. එවං ආධිපභෙය්‍යං, කවිස්ස භාවොකාවෙය්‍යං, ථෙනස්ස භාවො ථෙය්‍යං, මහාවුත්තිනා නකාරස්ස ලොපො.

Что касается суффикса -ṇeyya: состояние чистого — чистота (soceyya). Точно так же: владычество (ādhipabheyya), состояние поэта — поэзия (kāveyya), состояние вора — воровство (theyya); по великому правилу (mahāvutti) происходит опущение буквы 'n'.


‘‘ණ්‍යත්තතා’’ති යොගවිභාගෙන කම්මනි, සකත්ථෙ ච ණ්‍යාදයො, වීරානං භාවො, කම්මං වා වීරියං, පරිභටස්ස කම්මං පාරිභට්‍යං, පාරිභට්‍යස්ස භාවො පාරිභට්‍යතා. එවං සොවචස්සතා, භිසග්ගස්ස කම්මං භෙසජ්ජං, බ්‍යාවටස්ස කම්මං වෙය්‍යාවච්චං, සඨස්ස භාවො, කම්මං වා සාඨෙය්‍යං.

Из-за разделения правила (yogavibhāga) «ṇyattatā» суффиксы -ṇya и другие употребляются также в значении действия (kamma) и в собственном значении (sakattha). Состояние или действие героев — героизм (vīriya), действие слуги — услужение (pāribhaṭya), состояние услужения — услужливость (pāribhaṭyatā). Точно так же: послушание (sovacassatā), действие врача — лекарство (bhesajja), действие занятого — служение (veyyāvacca), состояние или действие коварного — коварство (sāṭheyya).


සකත්ථෙ පන – යථාභූතමෙව යථාභුච්චං, කරුණායෙව කාරුඤ්ඤං, පත්තකාලමෙව පත්තකල්ලං, ආකාසානන්තමෙව [Pg.239] ආකාසානඤ්චං, කායපාගුඤ්ඤමෙව කායපාගුඤ්ඤතා ඉච්චාදි.

В собственном же значении (sakattha): то, как оно есть на самом деле — действительность (yathābhucca), само сострадание — сострадание (kāruñña), само подходящее время — своевременность (pattakalla), сама бесконечность пространства — бесконечность пространства (ākāsānañca), сама пригодность тела — пригодность тела (kāyapāguññatā) и так далее.


‘‘විසමස්ස භාවො’’ති විග්ගහෙ –

При анализе (viggahe): «Состояние неровного (visamassa bhāvo)»...


‘‘ත්තතා, භාවෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Присутствуют [правила] «ttatā» и «bhāve».


388. ණ විසමාදීහි.

388. [Правило:] «Ṇa visamādīhi» (Суффикс -ṇa образуется от слов типа visama).


විසමඉච්චෙවමාදීහි ඡට්ඨියන්තෙහි ණප්පච්චයො හොති, ත්ත තා ච ‘‘තස්ස භාවො’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. ආකතිගණොයං. වෙසමං, විසමත්තං, විසමතා. සුචිස්ස භාවො සොචං, සුචිත්තං, සුචිතා, ගරුනො භාවො ගාරවො, ආදිවුද්ධි, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දග්ගහණෙන උකාරස්ස ච අවාදෙසො. පටුනො භාවො පාටවං, පටුත්තං, පටුතා.

От слов типа visama в родительном падеже образуется суффикс -ṇa, а также -tta и -tā в значении «его состояние» (tassa bhāvo). Это открытая группа слов (ākatigaṇa). Неровность (vesama, visamatta, visamatā). Состояние чистого — чистота (soca, sucitta, sucitā). Состояние тяжелого (уважаемого) — уважение (gārava); происходит усиление начального гласного (ādivuddhi), а по правилу «o sare ca» благодаря использованию слова «ca» гласный 'u' заменяется на 'ava'. Состояние умелого — умелость (pāṭava, paṭutta, paṭutā).


උජුනො භාවො අජ්ජවං, මුදුනො භාවො මද්දවං ඉච්චත්‍ර ‘‘ආත්තඤ්චා’’ති ණම්හි ඉකාරුකාරානං ආත්තං, ද්විභාවො, සංයොගෙ ආදිරස්සත්තඤ්ච. උජුතා, මුදුතා. එවං ඉසිස්ස භාවො ආරිස්‍යං, ආසභං, කුමාරස්ස භාවොකොමාරං, යුවස්ස භාවො යොබ්බනං, මහාවුත්තිනා නකාරාගමො, පරමානං භාවො, කම්මං වා පාරමී දානාදික්‍රියා, ‘‘ණවණිකා’’දිසුත්තෙන ඊපච්චයො, සමග්ගානං භාවො සාමග්ගී.

В словах «состояние прямого — прямота (ajjava)», «состояние мягкого — мягкость (maddava)» перед суффиксом -ṇa по правилу «āttañca» гласные 'i' и 'u' заменяются на 'a', происходит удвоение, а перед сочетанием согласных — сокращение начального гласного. Прямота (ujutā), мягкость (mudutā). Точно так же: состояние мудреца — мудрость мудреца (ārisya), состояние быка (лидера) — величие (āsabha), состояние юноши — юность (komāra), состояние молодого — молодость (yobbana); по великому правилу (mahāvutti) происходит вставка буквы 'n'. Состояние или действие высших — совершенство (pāramī), такое как даяние и другие действия; по правилу «ṇavaṇikā» и т. д. образуется суффикс -ī. Состояние согласных — согласие (sāmaggī).


389. රමණීයාදිතො කණ.

389. [Правило:] «Ramaṇīyādito kaṇa» (Суффикс -kaṇa образуется от слов типа ramaṇīya).


රමණීයඉච්චෙවමාදිතො කණපච්චයො හොති, ත්ත තා ච භාවත්ථෙ. රමණීයස්ස භාවො රාමණීයකං, රමණීයත්තං, රමණීයතා[Pg.240]. එවං මානුඤ්ඤකං, මනුඤ්ඤත්තං, මනුඤ්ඤතා, පියරූපකං, පියරූපත්තං, පියරූපතා, කල්‍යාණකං, කල්‍යාණත්තං, කල්‍යාණතා, චොරකං, චොරිකා වා, චොරත්තං, චොරතා, අඩ්ඪකං, අඩ්ඪත්තං, අඩ්ඪතා ඉච්චාදි.

Состояние прекрасного — прелесть (rāmaṇīyaka, rāmaṇīyatta, rāmaṇīyatā). Точно так же: приятность (mānuññaka, manuññatta, manuññatā), миловидность (piyarūpaka, piyarūpatta, piyarūpatā), благородство (kalyāṇaka, kalyāṇatta, kalyāṇatā), воровство (coraka или corikā, coratta, coratā), богатство (aḍḍhaka, aḍḍhatta, aḍḍhatā) и так далее.


භාවතද්ධිතං.

[Раздел] вторичных дериватов со значением состояния (bhāvataddhita).


විසෙසතද්ධිත

Вторичные дериваты со значением превосходства (visesataddhita).


‘‘සබ්බෙ ඉමෙ පාපා අයමිමෙසං විසෙසෙන පාපො’’ති විග්ගහෙ –

При анализе (viggahe): «Все они порочны, но этот среди них особенно порочен»...


390. විසෙසෙ තරතමිසිකියිට්ඨා.

390. [Правило:] «Visese taratamisikiyiṭṭhā» (В значении превосходства употребляются суффиксы -tara, -tama, -isika, -iya, -iṭṭha).


විසෙසත්ථෙ තර තම ඉසික ඉය ඉට්ඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. පාපතරො, පාපතරා, පාපතරං. තතොපි අධිකො පාපතමො, පාපතමා, පාපතමං. පාපිසිකො, පාපිසිකා, පාපිසිකං. පාපියො, පාපියා, පාපියං. පාපිට්ඨො, පාපිට්ඨා, පාපිට්ඨං. අතිසයෙන පාපිට්ඨො, පාපිට්ඨතරො. එවං පටුතරො, පටුතමො, පටිසිකො, පටියො, පටිට්ඨො. සබ්බෙසං අතිසයෙන වරො වරතරො, වරතමො, වරිසිකො, වරියො, වරිට්ඨො. එවං පණීතතරො, පණීතතමො.

Более порочный (pāpataro, pāpatarā, pāpataraṃ). Еще более порочный — самый порочный (pāpatamo, pāpatamā, pāpatamaṃ). Порочнейший (pāpisiko, pāpisikā, pāpisikaṃ). Более порочный (pāpiyo, pāpiyā, pāpiyaṃ). Самый порочный (pāpiṭṭho, pāpiṭṭhā, pāpiṭṭhaṃ). Чрезвычайно порочный — еще более порочный (pāpiṭṭhataro). Точно так же: более умелый (paṭutaro), самый умелый (paṭutamo), умелейший (paṭisiko), более умелый (paṭiyo), самый умелый (paṭiṭṭho). Лучший из всех, чрезвычайно превосходный — более превосходный (varataro), самый превосходный (varatamo), превосходнейший (varisiko), более превосходный (variyo), самый превосходный (variṭṭho). Точно так же: более изысканный (paṇītataro), самый изысканный (paṇītatamo).


‘‘සබ්බෙ ඉමෙ වුඩ්ඪා අයමිමෙසං විසෙසෙන වුඩ්ඪො’’ති අත්ථෙ ඉයඉට්ඨප්පච්චයා හොන්ති.

В значении «Все они стары, но этот среди них особенно стар» образуются суффиксы -iya и -iṭṭha.


391. වුඩ්ඪස්ස [Pg.241] ජො ඉයිට්ඨෙසු.

391. [Правило:] «Vuḍḍhassa jo iyiṭṭhesu» (Слово vuḍḍha заменяется на 'ja' перед суффиксами -iya и -iṭṭha).


සබ්බස්සෙව වුඩ්ඪසද්දස්ස ජො හොති ඉය ඉට්ඨඉච්චෙතෙසු පච්චයෙසු. ජෙය්‍යො, ජෙට්ඨො, එත්ථ ච ‘‘සරලොපාදි’’සුත්තෙ තුග්ගහණෙන ලොපමකත්වා ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති පුබ්බසරෙ ලුත්තෙ ‘‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ’’ති එකාරො.

Всё слово vuḍḍha целиком заменяется на 'ja' перед суффиксами -iya и -iṭṭha. [Так получается] старший (jeyyo, jeṭṭho). И здесь, по правилу «saralopādi» благодаря использованию буквы 'tu' не происходит опущения, а по правилу «sarā sare lopa» при опущении предшествующего гласного по правилу «kvacāsavaṇṇaṃ lutte» появляется звук 'e'.


‘‘ඉයිට්ඨෙසූ’’ති අධිකාරො, ‘‘ජො’’ති ච වත්තතෙ.

Присутствует раздел «iyiṭṭhesu» и слово «jo».


392. පසත්ථස්ස සො ච.

392. [Правило:] «Pasatthassa so ca» (Слово pasattha заменяется на 'sa', а также на 'ja' перед суффиксами -iya и -iṭṭha).


සබ්බස්සෙව පසත්ථසද්දස්ස සාදෙසො හොති, ජො ච ඉයිට්ඨෙසු. අයඤ්ච පසත්ථො අයඤ්ච පසත්ථො සබ්බෙ ඉමෙ පසත්ථා අයමිමෙසං විසෙසෙන පසත්ථොති සෙය්‍යො, සෙට්ඨො, ජෙය්‍යො, ජෙට්ඨො.

Всё слово pasattha целиком заменяется на 'sa', а также на 'ja' перед суффиксами -iya и -iṭṭha. «И этот превосходен, и тот превосходен, все они превосходны, но этот среди них особенно превосходен» — [так получается] лучший (seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho).


393. අන්තිකස්ස නෙදො.

393. [Правило:] «Antikassa nedo» (Слово antika заменяется на 'neda' перед суффиксами -iya и -iṭṭha).


සබ්බස්සෙව අන්තිකසද්දස්ස නෙදාදෙසො හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන අන්තිකොති නෙදියො, නෙදිට්ඨො.

Всё слово antika целиком заменяется на 'neda' перед суффиксами -iya и -iṭṭha. «Особенно близкий» — ближайший (nediyo, nediṭṭho).


394. බාළ්හස්ස සාධො.

394. [Правило:] «Bāḷhassa sādho» (Слово bāḷha заменяется на 'sādha' перед суффиксами -iya и -iṭṭha).


සබ්බස්සෙව බාළ්හසද්දස්ස සාධාදෙසො හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන බාළ්හොති සාධියො, සාධිට්ඨො.

Всё слово bāḷha целиком заменяется на 'sādha' перед суффиксами -iya и -iṭṭha. «Особенно сильный» — сильнейший (sādhiyo, sādhiṭṭho).


395. අප්පස්ස කණ.

395. [Правило:] «Appassa kaṇa» (Слово appa заменяется на 'kaṇa' перед суффиксами -iya и -iṭṭha).


සබ්බස්ස අප්පසද්දස්ස කණ හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන අප්පොති කණියො, කණිට්ඨො.

Всё слово appa целиком заменяется на 'kaṇa' перед суффиксами -iya и -iṭṭha. «Особенно малый» — меньший (kaṇiyo, kaṇiṭṭho).


‘‘විසෙසෙන යුවා’’ති අත්ථෙ ‘‘කණ’’ඉති වත්තතෙ.

В значении «особенно молодой» присутствует слово «kaṇa».


396. යුවානඤ්ච[Pg.242].

396. [Правило:] «Yuvānañca» (А также слово yuvan заменяется на 'kaṇa' перед суффиксами -iya и -iṭṭha).


සබ්බස්ස යුවසද්දස්ස කණ හොති ඉයිට්ඨෙසු. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ණකාරස්ස නකාරො. කනියො, කනිට්ඨො.

Всё слово yuvan целиком заменяется на 'kaṇa' перед суффиксами -iya и -iṭṭha. По правилу «tesu vuddhī» и т. д. буква 'ṇ' заменяется на 'n'. [Получается] младший (kaniyo, kaniṭṭho).


397. වන්තු මන්තු වීනඤ්ච ලොපො.

397. [Правило:] «Vantu mantu vīnañca lopo» (Суффиксы -vantu, -mantu, -vī опускаются перед суффиксами -iya и -iṭṭha).


වන්තුමන්තුවී ඉච්චෙතෙසං පච්චයානං ලොපො හොති ඉයිට්ඨෙසු. සබ්බෙ ඉමෙ ගුණවන්තො අයමිමෙසං විසෙසෙන ගුණවාති ගුණියො, ගුණිට්ඨො, විසෙසෙන සතිමාති සතියො, සතිට්ඨො, විසෙසෙන මෙධාවීති මෙධියො, මෙධිට්ඨො ඉච්චාදි.

Суффиксы -vantu, -mantu, -vī опускаются перед суффиксами -iya и -iṭṭha. «Все они добродетельны, но этот среди них особенно добродетелен» — более добродетельный (guṇiyo), самый добродетельный (guṇiṭṭho); «особенно внимательный» — более внимательный (satiyo), самый внимательный (satiṭṭho); «особенно мудрый» — более мудрый (medhiyo), самый мудрый (medhiṭṭho) и так далее.


විසෙසතද්ධිතං.

[Раздел] вторичных дериватов со значением превосходства (visesataddhita).


අස්සත්ථිතද්ධිත

Вторичные дериваты со значением обладания (assatthitaddhita).


‘‘මෙධා යස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

При анализе (viggahe): «Тот, у кого есть мудрость, или в ком она обнаруживается»...


398. තදස්සත්ථීති වී ච.

398. [Правило:] «Tadassatthīti vī ca» (В значении «это у него есть» образуется также суффикс -vī).


පඨමාවිභත්‍යන්තා ‘‘තදස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජති’’ ඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු වීපච්චයො හොති. මෙධාමායා සද්දෙහි චායං. මෙධාවී, මෙධාවිනො. ඉත්ථියං ඊකාරන්තත්තා ‘‘පතිභික්ඛුරාජීකාරන්තෙහි ඉනී’’ති ඉනී, මෙධාවිනී, මෙධාවිනියො. නපුංසකෙ මෙධාවි කුලං. එවං මායාවී, මායාවිනී, මායාවි චිත්තං.

От слов в именительном падеже в значении «это у него есть» или «в нем обнаруживается» образуется суффикс -vī. Этот суффикс образуется от слов medhā и māyā. Мудрый (medhāvī, medhāvino). В женском роде из-за окончания на 'ī' по правилу «patibhikkhurājīkārantehi inī» образуется суффикс -inī: мудрая (medhāvinī, medhāviniyo). В среднем роде: мудрое семейство (medhāvi kulaṃ). Точно так же: иллюзорный (māyāvī), иллюзорная (māyāvinī), иллюзорный ум (māyāvi cittaṃ).


චග්ගහණෙන සො ඉ ලව ආලාදිප්පච්චයා ච. යථා – සුමෙධා යස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති සුමෙධසො, රස්සත්තං. එවං ලොමසො. පිච්ඡං අස්ස අත්ථි, තස්මිං [Pg.243] වා විජ්ජතීති පිච්ඡිලො. එවං ඵෙනිලො, තුණ්ඩිලො, ජටිලො. කෙසා අස්ස අත්ථීති කෙසවො, වාචාලො ඉච්චාදි.

Благодаря использованию слова «ca» образуются также суффиксы -sa, -i, -la, -va, -āla и другие. Например: «Тот, у кого есть благая мудрость, или в ком она обнаруживается» — благомудрый (sumedhaso), с сокращением гласного. Точно так же: волосатый (lomaso). «Тот, у кого есть перья, или в ком они обнаруживаются» — пернатый (picchilo). Точно так же: пенистый (phenilo), пузатый (tuṇḍilo), с запутавшимися волосами (jaṭilo). «Тот, у кого есть волосы» — волосатый (kesavo), болтливый (vācālo) и так далее.


‘‘තපො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

При анализе (viggahe): «Тот, у кого есть аскеза, или в ком она обнаруживается»...


‘‘තදස්සත්ථී’’ති අධිකාරො.

Присутствует раздел «tadassatthi».


399. තපාදිතො සී.

399. [Правило:] «Tapādito sī» (Суффикс -sī образуется от слов типа tapa).


තපඉච්චෙවමාදිතො සීපච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථි’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සස්ස ද්විභාවො. තපස්සී, තපස්සිනො, තපස්සිනී, තපස්සි. එවං තෙජස්සී, යසස්සී, මනස්සී, පයස්සී.

От слов типа tapa образуется суффикс -sī в значении «это у него есть». Происходит удвоение буквы 's'. Аскет (tapassī, tapassino), аскетка (tapassinī), аскет (средний род, tapassi). Точно так же: величественный (tejassī), славный (yasassī), разумный (manassī), молочный (payassī).


‘‘දණ්ඩො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

При анализе (viggahe): «Тот, у кого есть посох, или в ком он обнаруживается»...


400. දණ්ඩාදිතො ඉකඊ.

400. После [слов] «данда» и подобных [добавляются суффиксы] ика [и] и.


ආදිසද්දොයං පකාරත්ථො, දණ්ඩඉච්චෙවමාදිතො අවණ්ණන්තා ඉක ඊ ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ‘‘තදස්සත්ථි’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. දණ්ඩිකො, දණ්ඩී, දණ්ඩිනො, දණ්ඩිනී. එවං මාලිකො, මාලී, මාලිනී, ඡත්තිකො, ඡත්තී, රූපිකො, රූපී, කෙසිකො, කෙසී, සඞ්ඝී, ඤාණී, හත්ථී ඉච්චාදි.

Это слово «ади» имеет значение «подобие» (пакараттха). После слов, оканчивающихся на звук «а» (а-ванна), таких как «данда» и подобных, эти суффиксы «ика» и «и» добавляются в значении «это принадлежит ему» (тад-асса-аттхи). [Примеры:] дандико, данди, дандино, дандини. Точно так же: малико, мали, малини, чаттико, чатти, рупико, рупи, кесико, кеси, сангхи, няни, хаттхи и так далее.


401. මධ්වාදිතො රො.

401. После [слов] «мадху» и подобных [добавляется суффикс] ра.


මධුආදිතො රප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථී’’ති අත්ථෙ. මධු අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති මධුරො ගුළො, මධුරා සක්ඛරා, මධුරං ඛීරං, කුඤ්ජා හනූ එතස්ස සන්තීති කුඤ්ජරො, සබ්බස්මිං [Pg.244] වත්තබ්බෙ මුඛමස්ස අත්ථීති මුඛරො, සුසි අස්ස අත්ථීති සුසිරො. එවං රුචිරො, නගරො.

После [слов] «мадху» и подобных суффикс «ра» добавляется в значении «это принадлежит ему» (тад-асса-аттхи). «Сладость (мадху) принадлежит ему или имеется в нём» — отсюда: мадхуро гуло (сладкая патока), мадхура саккхара (сладкий сахар), мадхурам кхирам (сладкое молоко). «У него есть бивни (кунджа) и челюсть (хану)» — кунджаро (слон). «У него есть рот (мукха), чтобы говорить обо всём» — мукхаро (болтливый). «У него есть отверстие (суси)» — сусиро (полый). Точно так же: ручиро, нагаро.


‘‘ගුණො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

При анализе (виггаха): «Добродетель (гуна) принадлежит ему или имеется в нём» —


402. ගුණාදිතොවන්තු.

402. После [слов] «гуна» и подобных [добавляется суффикс] ванту.


ගුණඉච්චෙවමාදිතො වන්තුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්ස අත්ථී’’ති අත්ථෙ. විභත්තිලොපෙ, නාමබ්‍යපදෙසෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ගුණවන්තු සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්සා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ආ සිම්හී’’ති ආත්තං, ගුණවා පුරිසො, සෙසං ඤෙය්‍යං. එවං ගණවා, කුලවා ඉච්චාදයො. ඉත්ථියං ‘‘ණව ණික ණෙය්‍යණන්තූහී’’ති ඊපච්චයො, ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘න්තුස්ස තමීකාරෙ’’ති තකාරො, ගුණවතී, ගුණවන්තී ඉච්චාදි. නපුංසකෙ ‘‘අං නපුංසකෙ’’ති සවිභත්තිස්ස න්තුස්ස අමාදෙසො, ගුණවං ඉච්චාදි.

После [слов] «гуна» и подобных суффикс «ванту» добавляется в значении «это принадлежит ему». Когда падежное окончание элидируется и образуется имя, происходит присоединение падежных окончаний, начиная с «си» (сьядьюппатти). [Из] гунаванту + си, согласно правилам «савибхаттисса, нтусса» и «а симхи», происходит замена на «а», [отсюда] гунава пурисо (добродетельный человек), остальное следует понимать аналогично. Точно так же: ганава, кулава и т. д. В женском роде по правилу «нава ника нейянантухи» добавляется суффикс «и»; при действии правила «ва», согласно «нтусса тамикаре», происходит замена на «т», [отсюда] гунавати, гунаванти и т. д. В среднем роде по правилу «ам напумсаке» происходит замена суффикса «нту» вместе с падежным окончанием на «ам», [отсюда] гунавам и т. д.


‘‘සති අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

При анализе: «Осознанность (сати) принадлежит ему или имеется в нём» —


‘‘තදස්සත්ථී’’ති වත්තතෙ.

[Выражение] «тад-асс-аттхи» (это принадлежит ему) продолжает действовать.


493. සත්‍යාදීහි මන්තු.

493. После [слов] «сати» и подобных [добавляется суффикс] манту.


සතිඉච්චෙවමාදීහි අවණ්ණන්තරහිතෙහි පඨමාවිභත්‍යන්තෙහි ලිඞ්ගෙහි මන්තුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථී’’ති අත්ථෙ. සෙසං ගුණවන්තුසමං. සතිමා, සතිමතී, සතිමන්තී, සතිමං. එවං ධිතිමා, ගතිමා ඉච්චාදයො.

После основ в именительном падеже, таких как «сати» и подобных, не оканчивающихся на «а» или «а» (аванна-рахита), суффикс «манту» добавляется в значении «это принадлежит ему». Остальное аналогично «гунаванту». Сатима, сатимати, сатиманти, сатимам. Точно так же: дхитима, гатима и т. д.


තථා ‘‘ආයු අස්ස අත්ථීති ආයු මන්තු’’ඉච්චත්‍ර –

Точно так же в случае «аю асса аттхи» (жизнь принадлежит ему) — «аю манту» здесь —


404. ආයුස්සුකාරාසමන්තුම්හි[Pg.245].

404. [Гласный] «у» в слове «аю» заменяется на «ас» перед [суффиксом] манту.


ආයුස්ස උකාරො අස හොති මන්තුම්හීති අසාදෙසො. ආයස්මා, සෙසං සමං. ගාවො අස්ස සන්තීති ගොමා, ගොමන්තො, ගොමතී, ගොමන්තී, ගොමං කුලං ඉච්චාදි.

Гласный «у» в слове «аю» заменяется на «ас» перед [суффиксом] манту. Аясма, остальное аналогично. «Коровы (гаво) принадлежат ему» — гома, гоманто, гомати, гоманти, гомам кулам и т. д.


‘‘සද්ධා අස්ස අත්ථී’’ති විග්ගහෙ –

При анализе: «Вера (саддха) принадлежит ему» —


405. සද්ධාදිතො ණ.

405. После [слов] «саддха» и подобных [добавляется суффикс] на.


සද්ධා පඤ්ඤාඉච්චෙවමාදිතො ණප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථි’’ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සද්ධො පුරිසො, සද්ධා කඤ්ඤා, සද්ධං කුලං. එවං පඤ්ඤො, අමච්ඡරො, තථා බුද්ධං, බුද්ධි අස්ස අත්ථීති බුද්ධො ඉච්චාදි.

После [слов] «саддха», «пання» и подобных суффикс «на» добавляется в значении «это принадлежит ему». Саддхо пурисо (верующий человек), саддха кання (верующая девушка), саддхам кулам (верующая семья). Точно так же: пання (мудрый), амаччхаро (нескупой), а также буддхам (?), «понимание (буддхи) принадлежит ему» — буддхо и т. д.


අස්සත්ථිතද්ධිතං.

[На этом заканчивается раздел] Ассаттхи-таддхита (притяжательные вторичные дериваты).


සඞ්ඛ්‍යාතද්ධිත

Санкхья-таддхита (числительные вторичные дериваты).


‘‘පඤ්චන්නං පූරණො’’ති විග්ගහෙ –

При анализе: «Восполняющий пять» (пятый) —


406. සඞ්ඛ්‍යාපූරණෙ මො.

406. Для обозначения порядкового числительного (восполнения числа) [добавляется суффикс] ма.


පූරයති සඞ්ඛ්‍යා අනෙනාති පූරණො, සඞ්ඛ්‍යාය පූරණො සඞ්ඛ්‍යාපූරණො, තස්මිං සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ ඡට්ඨියන්තතො මප්පච්චයො හොති. පඤ්චමො, පඤ්චන්නං පූරණී පඤ්චමී, ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊපච්චයො. ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, පඤ්චමා වීරියපාරමී, පඤ්චමං ඣානං. එවං සත්තමො, සත්තමී, සත්තමා, සත්තමං, අට්ඨමො, අට්ඨමී, අට්ඨමා, අට්ඨමං, නවමො[Pg.246], නවමී, නවමා, නවමං, දසමො, දසමී, දසමා, දසමං ඉච්චාදි.

«Число восполняется этим» — восполняющий (пурано, то есть порядковое числительное). Восполняющий число — санкхьяпурано. В этом значении порядкового числительного к слову в родительном падеже добавляется суффикс «ма». Панчамо (пятый). Восполняющая пять в женском роде — панчами, по правилу «нададито ва и» добавляется суффикс «и». По правилу «иттхиямато апаччайо» добавляется суффикс «а»: панчама вирияпарами (пятое совершенство усердия), панчамам джханам (пятая джхана). Точно так же: саттамо, саттами, саттама, саттамам (седьмой); аттхамо, аттхами, аттхама, аттхамам (восьмой); навамо, навами, навама, навамам (девятый); дасамо, дасами, дасама, дасамам (десятый) и т. д.


‘‘සඞ්ඛ්‍යාපූරණෙ’’ති අධිකාරො.

[Выражение] «санкхьяпуране» (в значении порядкового числительного) является управляющим правилом (адхикара).


407. චතුච්ඡෙහි ථඨා.

407. После [слов] «чату» (четыре) и «чха» (шесть) [добавляются суффиксы] тха [и] тхха.


චතුඡඉච්චෙතෙහි ථඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ. චතුන්නං පූරණො චතුත්ථො, ද්විත්තං, චතුත්ථී, චතුත්ථා, චතුත්ථං, ඡන්නං පූරණො ඡට්ඨො, ඡට්ඨී, ඡට්ඨා, ඡට්ඨං, ඡට්ඨො එව ඡට්ඨමො.

После [слов] «чату» и «чха» эти суффиксы «тха» и «тхха» добавляются в значении порядкового числительного. Восполняющий четыре — чатуттхо (четвёртый), с удвоением согласного (двитта), чатуттхи, чатуттха, чатуттхам. Восполняющий шесть — чхаттхо (шестой), чхаттхи, чхаттха, чхаттхам. Чхаттхо — это то же самое, что и чхаттхамо.


ඡාහං, ඡළායතනං ඉච්චත්‍ර –

В случаях «чхахам» (шесть дней), «чхалаятанам» (шесть баз чувств) здесь —


408. ස ඡස්ස වා.

408. «Са» необязательно заменяет «чха».


ඡස්ස සකාරාදෙසො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. ඡාහමස්ස ජීවිතං සාහං, ඡාහං වා, සළායතනං.

Замена на звук «са» (сакарадеса) вместо «чха» происходит необязательно при счёте. «Его жизнь длится шесть дней» — сахам или чхахам. Также: чхалаятанам.


‘‘ද්වින්නං පූරණො’’ති විග්ගහෙ –

При анализе: «Восполняющий два» (второй) —


409. ද්විතීහි තියො.

409. После [слов] «дви» (два) и «ти» (три) [добавляется суффикс] тия.


ද්විතිඉච්චෙතෙහි තියප්පච්චයො හොති සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ. විපරිණාමෙන ‘‘ද්වි තිණ්ණ’’න්ති වත්තමානෙ –

После [слов] «дви» и «ти» суффикс «тия» добавляется в значении порядкового числительного. С изменением формы, пока действуют слова «дви» и «тиннам» —


410. තියෙ දුතාපි ච.

410. А перед [суффиксом] тия также [происходит замена на] ду и та.


ද්විතිඉච්චෙතෙසං දුතඉච්චාදෙසා හොන්ති තියප්පච්චයෙ පරෙ. දුතියො පුරිසො, දුතියා, දුතියං. එවං තිණ්ණං පූරණො තතියො, තතියා, තතියං. අපිග්ගහණෙන අඤ්ඤත්ථාපි ද්විසද්දස්ස දුආදෙසො හොති, චසද්දෙන දි ච. ද්වෙ රත්තියො දුරත්තං, දුවිධං, දුවඞ්ගං, දිරත්තං, දිගුණං, දිගු.

Для [слов] «дви» и «ти» происходят замены на «ду» и «та», когда следует суффикс «тия». Дутийо пурисо (второй человек), дутия, дутиям. Точно так же восполняющий три — татийо (третий), татия, татиям. Благодаря использованию слова «апи» замена слова «дви» на «ду» происходит и в других случаях, а благодаря слову «ча» также происходит замена на «ди». «Две ночи» — дураттам, дувидхам (двукратный), дувангам (двухчастный), дираттам (две ночи), дигунам (двойной), дигу (тип компаунда).


411. තෙසමඩ්ඪූපපදෙන අඩ්ඪුඩ්ඪදිවඩ්ඪදියඩ්ඪඩ්ඪතියා.

411. Для них с приставкой «аддха» происходят замены на аддхуддха, диваддха, дияддха [и] аддхатия.


තෙසං චතුත්ථදුතියතතියානං අඩ්ඪූපපදානං අඩ්ඪූපපදෙන සහ අඩ්ඪුඩ්ඪදිවඩ්ඪදියඩ්ඪඅඩ්ඪතියාදෙසා හොන්ති.

Для них, а именно для чатуттха (четвёртый), дутия (второй) и татия (третий), когда они сочетаются с приставкой «аддха», вместе с этой приставкой происходят замены на: аддхуддха, диваддха, дияддха и аддхатия.


එත්ථ ච –

И здесь —


අඩ්ඪූපපදපාදාන-සාමත්ථා අඩ්ඪපුබ්බකා;

තෙසංසද්දෙන ගය්හන්තෙ, චතුත්ථදුතියාදයො.

В силу присоединения приставки «аддха» подразумеваются слова, перед которыми стоит «аддха»; словом «тесам» охватываются чатуттха, дутия и т. д.


අඩ්ඪෙන චතුත්ථො අඩ්ඪුඩ්ඪො, අඩ්ඪෙන දුතියො දිවඩ්ඪො, දියඩ්ඪො, අඩ්ඪෙන තතියො අඩ්ඪතියො.

«Четвёртый наполовину» (три с половиной) — аддхуддхо, «второй наполовину» (полтора) — диваддхо, дияддхо, «третий наполовину» (два с половиной) — аддхатийо.


‘‘එකඤ්ච දස චා’’ති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසෙ, ‘‘එකෙන අධිකා දසා’’ති අත්ථෙ තප්පුරිසසමාසෙ වා කතෙ ‘‘සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති වත්තමානෙ ‘‘ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා’’ති ආත්තං. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

Когда образуется сложная основа двандва в значении «один и десять» или таппуриса в значении «десять, увеличенное на один», при действии правила «санкхьяне», согласно «двекатттханамакаро ва», происходит замена на «а» (атта). Это слово «ва» служит для обозначения строго определённой альтернативы (ваваттхита-вибхаса).


තෙන චෙත්ථ –

Поэтому здесь —


ද්වෙකට්ඨානං දසෙ නිච්චං, ද්විස්සා’නවුතියා නවා;

ඉතරෙස’මසන්තඤ්ච, ආත්තං දීපෙති වාසුති.

Замена на «а» для «дви», «ека», «аттха» перед «даса» является обязательной (ниччам); для «дви» перед «навути» — необязательной (нава); для остальных она отсутствует (асантам) — вот что показывает слово «ва».


‘‘එකාදිතො දසර සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති රත්තං.

По правилу «Екадито дасара санкхьяне» происходит замена на «ра» (ратта).


රාදෙසො වණ්ණමත්තත්තා, වණ්ණමත්තප්පසඞ්ගිපි;

සියා දසස්ස දස්සෙව, නිමිත්තාසන්නභාවතො.

Замена на «ра», будучи заменой лишь одного звука, хотя теоретически могла бы относиться к любому звуку, происходит только для «да» в слове «даса» в силу его близости к обусловливающему фактору.


තතො බහුවචනං යො, ‘‘පඤ්චාදීනමකාරො’’ති සවිභත්තිස්ස අන්තස්ස අත්තං. එකාරස, එකාදස, ලිඞ්ගත්තයෙපි සමානං.

Затем добавляется окончание множественного числа «йо», и по правилу «панчадинамакаро» происходит замена конца слова вместе с падежным окончанием на «а» (атта). Экараса, екадаса (одиннадцать), одинаковые во всех трёх родах.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

[Слово] «ва» (необязательно) продолжает действовать.


412. එකාදිතො [Pg.248] දසස්සී.

412. После [слов] «ека» и подобных к [слову] «даса» [добавляется суффикс] и.


එකාදිතො පරස්ස දසස්ස අන්තෙ ඊපච්චයො හොති වා පූරණත්ථෙ.

После [слов] «ека» и подобных к концу слова «даса» необязательно добавляется суффикс «и» в значении порядкового числительного.


දසස්ස පච්චයායොගා, ලද්ධමන්තෙති අත්ථතො;

තදන්තස්ස සභාවෙන, ඉත්ථියංයෙව සම්භවො.

Поскольку суффикс присоединяется к «даса», по смыслу он оказывается на конце; в силу природы этого окончания оно встречается только в женском роде.


එකාදසන්නං පූරණී එකාදසී, අඤ්ඤත්‍ර එකාදසමො, එකාදසමං.

Восполняющая одиннадцать в женском роде — екадаси (одиннадцатая), в других случаях: екадасамо, екадасамам.


ද්වෙ ච දස ච, ද්වීහි වා අධිකා දසාති ‘‘ද්වි දස’’ඉච්චත්‍ර ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

«Два и десять» или «десять, увеличенное на два» — «дви даса», здесь продолжает действовать «ва».


‘‘වීසති දසෙසු බා ද්විස්ස තූ’’ති බාදෙසො, දස්ස රාදෙසො. බාරස, අඤ්ඤත්‍ර ආත්තං, ද්වාදස. ද්වාදසන්නං පූරණො බාරසමො, ද්වාදසමො, ද්වාදසී.

По правилу «Висати дасесу ба двисса ту» происходит замена на «ба» (бадеса) [вместо дви], а также замена «да» на «ра». Бараса (двенадцать), в противном случае с заменой на «а» — двадаса. Восполняющий двенадцать — барасамо, двадасамо, двадаси.


තයො ච දස ච, තීහි වා අධිකා දසාති තෙරස, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා තිස්ස තෙආදසො ආනවුතියා, තෙරසමො, තෙරසී.

«Три и десять» или «десять, увеличенное на три» — тераса (тринадцать). По правилу «тесу вуддхи лопа» и т. д. происходит замена «ти» на «те» вплоть до девяноста. Терасамо, тераси.


චත්තාරො ච දස ච, චතූහි වා අධිකා දසාති චතුද්දස ඉච්චත්‍ර ‘‘ගණනෙ දසස්සා’’ති ච වත්තමානෙ ‘‘චතූපපදස්ස ලොපො තුත්තරපදාදි චස්ස චුචොපි නවා’’ති තුලොපො, චුචො ච. චුද්දස, චොද්දස, චතුද්දස. චුද්දසමො, චතුද්දසමො, චකුද්දසී, චාතුද්දසී වා.

«Четыре и десять» или «десять, увеличенное на четыре» — чатуддаса (четырнадцать). Здесь, при действии правила «ганане дасасса», согласно «чатупападасса лопо туттарападади часса чучопи нава», происходит элизия «ту» (тулопа) и замена на «чу» и «чо». Чуддаса, чоддаса, чатуддаса. Чуддасамо, чатуддасамо, чакуддаси, чатуддаси или чатуддаси.


පඤ්ච ච දස ච, පඤ්චහි වා අධිකා දසාති පඤ්චදස, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා පඤ්චසද්දස්ස දස වීසෙසු පන්නපණ්ණආදෙසාපි, ‘‘අට්ඨාදිතො චා’’ති රත්තං. පන්නරස, පඤ්චදස. පන්නරසමො, පඤ්චදසමො, පන්නරසී, පඤ්චදසී.

«Пять и десять» или «десять, увеличенное на пять» — панчадаса (пятнадцать). По правилу «тесу вуддхи лопа» и т. д. для слова «панча» перед «даса» и «виса» также происходят замены на «панна» и «панна» (с ретрофлексным ṇ), а по правилу «аттхадито ча» происходит замена на «ра» (ратта). Паннараса, панчадаса. Паннарасамо, панчадасамо, паннараси, панчадаси.


‘‘ඡ [Pg.249] ච දස ච, ඡහි වා අධිකා දසා’’ති සමාසෙ කතෙ ‘‘ඡස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘දසෙ සො නිච්චඤ්චා’’ති සො, ‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා’’ති ච වත්තතෙ, ‘‘ල දරාන’’න්ති ලත්තං, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

Когда образуется сложная основа в значении «шесть и десять» или «десять, увеличенное на шесть», при действии правила «чхасса», согласно «дасе со ниччанча», происходит замена на «са» (со); при действии правил «санкхьянам» и «ва», согласно «ла даранам», происходит замена на «ла» (латта). Это слово «ва» служит для обозначения строго определённой альтернативы.


ළො නිච්චං සොළසෙ දස්ස, චත්තාලීසෙ ච තෙරසෙ;

අඤ්ඤත්‍ර න ච හොතායං, වවත්ථිතවිභාසතො.

Ḷ Замена на «ла» является обязательной для «да» в слове «соласа» (шестнадцать), а также в «чатталиса» и «тераса» (теласа); в других случаях она не происходит в силу строго определённой альтернативы.


ලළානමවිසෙසො ක්වචි, සොළස. තෙළස, චත්තාලීසං, චත්තාරීසං. සොළසමො, සොළසී.

Иногда нет различия между «ла» и «ла» (ретрофлексным ḷ) — соласа. Теласа, чатталисам, чаттарисам. Соласамо, соласи.


‘‘වා, දසර සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති අධිකිච්ච ‘‘අට්ඨාදිතො චා’’ති රත්තං. අට්ඨාරස, අට්ඨාදස, ආත්තං. අට්ඨාරසන්නං පූරණො අට්ඨාරසමො, අට්ඨාදසමො. එවං සත්තරස, සත්තදස. සත්තරසමො, සත්තදසමො.

Под влиянием правил «ва, дасара санкхьяне», согласно «аттхадито ча», происходит замена на «ра» (ратта). Аттхараса, аттхадаса, с заменой на «а» (атта). Восполняющий восемнадцать — аттхарасамо, аттхадасамо. Точно так же: саттараса, саттадаса. Саттарасамо, саттадасамо.


අට්ඨාදිතොති කිමත්ථං? චතුද්දස.

Для чего сказано «после аттха и подобных»? Чатуддаса (четырнадцать, где нет замены на «ра»).


එකෙන ඌනා වීසතීති තප්පුරිසො, එකූනවීසති. එකූනවීසතාදයො ආනවුතියා එකවචනන්තා, ඉත්ථිලිඞ්ගා ච දට්ඨබ්බා, තෙ ච සඞ්ඛ්‍යානෙ, සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ ච වත්තන්තෙ, යදා සඞ්ඛ්‍යානෙ වත්තන්තෙ, තදා භික්ඛූනමෙකූනවීසති තිට්ඨති, භොති භික්ඛූනමෙකූනවීසති තිට්ඨතු, භික්ඛූනමෙකූනවීසතිං පස්ස, භික්ඛූනමෙකූනවීසතියා කතං ඉච්චාදි.

«Двадцать без одного» — сложная основа таппуриса: екунависати (девятнадцать). Слова от «екунависати» до девяноста следует рассматривать как употребляющиеся в единственном числе и женском роде. Они выражают как само число (санкхья), так и исчисляемое (санкхейя). Когда они выражают число, тогда: «девятнадцать монахов стоит» (бхиккхунам екунависати титтхати), «о госпожа, пусть девятнадцать монахов стоит» (бхоти бхиккхунам екунависати титтхату), «посмотри на девятнадцать монахов» (бхиккхунам екунависатим пасса), «сделано девятнадцатью монахами» (бхиккхунам екунависатия катам) и т. д.


සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ පන එකූනවීසති භික්ඛවො තිට්ඨන්ති, භොන්තො එකූනවීසති භික්ඛවො තිට්ඨථ, එකූනවීසතිං භික්ඛූ පස්ස, එකූනවීසතියා භික්ඛූහි කතං ඉච්චාදි. එවං වීසතාදීසුපි යොජෙතබ්බං, එකූනවීසතියා පූරණො එකූනවීසතිමො.

В отношении же исчисляемого: «стоят девятнадцать бхиккху» (ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhanti), «о почтенные девятнадцать бхиккху, стойте» (bhonto ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhatha), «посмотри на девятнадцать бхиккху» (ekūnavīsatiṃ bhikkhū passa), «сделано девятнадцатью бхиккху» (ekūnavīsatiyā bhikkhūhi kataṃ) и так далее. Таким же образом следует применять это и к двадцати и последующим [числам]. Порядковое числительное от девятнадцати — девятнадцатый (ekūnavīsatimo).


දස ච දස චාති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසං කත්වා ‘‘දසදසා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සරූපානමෙකසෙස්වසකි’’න්ති එකසෙසෙ කතෙ [Pg.250] දසසද්දතො පඨමාබහුවචනං යො. ‘‘දස යො’’ඉතීධ –

В значении «десять и десять», после образования сложного слова двандва (dvandasamāsa), когда должно быть сказано «даса-даса» (dasadasā), при сокращении однородных членов (ekasesa) согласно правилу «sarūpānamekasesvasakiṃ», к слову «dasa» присоединяется окончание именительного падежа множественного числа «yo». Здесь, в форме «dasa yo» —


413. ගණනෙ දසස්ස ද්විති චතු පඤ්ච ඡ සත්ත අට්ඨනවකානං වීති චත්තාර පඤ්ඤා ඡ සත්තාස නවා යොසු යොනඤ්චී සමාසං ඨිරි තීතුති.

413. При счете, вместо «dasa» в сочетании с «dvi», «ti», «catu», «pañca», «cha», «satta», «aṭṭha» и «navaka» [появляются] «vī», «ti», «cattāra», «paññā», «cha», «satta», «asa», «nava» перед окончаниями «yo», а вместо самих окончаний «yo» — «īsaṃ», «āsaṃ», «ṭhi», «ri», «īti», «uti».


ගණනෙ දසස්ස සම්බන්ධීනං ද්වික තික චතුක්ක පඤ්චක ඡක්කසත්තක අට්ඨක නවකානං කතෙකසෙසානං යථාක්කමං වීති චත්තාර පඤ්ඤා ඡ සත්ත අස නව ඉච්චාදෙසා හොන්ති යොසු පරෙසු, යොනඤ්ච ඊසං ආසං ඨි රිති ඊති උතිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්තීති ද්විදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස වීආදෙසො හොති, යොවචනස්ස ඊසඤ්ච, සරලොපාදි.

При счете, для связанных с «dasa» [групп из] двух, трех, четырех, пяти, шести, семи, восьми и девяти, к которым применено сокращение (ekasesa), соответственно происходят замены на «vī», «ti», «cattāra», «paññā», «cha», «satta», «asa», «nava» перед последующими окончаниями «yo». А вместо окончаний «yo» происходят замены на «īsaṃ», «āsaṃ», «ṭhi», «ri», «īti», «uti». Таким образом, вместо «dasa», выражающего значение «двадцать» (два раза по десять), происходит замена на «vī», а вместо окончания «yo» — на «īsaṃ», [после чего происходят] усечение гласного и другие [изменения].


‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා, අන්තෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Также привносятся [слова] «saṅkhyānaṃ» (числительных), «vā» (опционально) и «ante» (в конце).


414. ති ච.

414. И «ti».


තාසං සඞ්ඛ්‍යානමන්තෙ තිකාරාගමො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

В конце этих числительных опционально добавляется звук «ti». Слово «vā» здесь имеет значение ограниченной опциональности (vavatthitavibhāsā).


විභාසා වීස තිංසාන-මන්තෙ හොති තිආගමො;

අඤ්ඤත්ථ න ච හොතෙව, වවත්ථිතවිභාසතො.

Опционально в конце «vīsa» и «tiṃsa» происходит добавление «ti»; в других же местах оно вовсе не происходит в силу ограниченной опциональности.


‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ චා’’ති නිග්ගහීතලොපො, පුන තද්ධිතත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. භික්ඛූනං වීසති, වීසං වා, වීසති භික්ඛූ, වීසං වා ඉච්චාදි. වීසතිමො. තථා එකවීසති කුසලචිත්තානි, එකවීසං වා. එකවීසතිමො. බාවීසති, බාවීසං වා. බාවීසතිමො. ද්වාවීසති, ද්වාවීසං වා. ද්වාවීසතිමො. තෙවීසති, තෙවීසං වා. තෙවීසතිමො. චතුවීසති, චතුවීසං වා. චතුවීසතිමො. පණ්ණවීසති, පණ්ණවීසං වා. පණ්ණවීසතිමො. පඤ්චවීසති, පඤ්චවීසං වා. පඤ්චවීසතිමො. ඡබ්බීසති[Pg.251], ඡබ්බීසං වා. ඡබ්බීසතිමො. සත්තවීසති, සත්තවීසං වා. සත්තවීසතිමො. අට්ඨවීසති, අට්ඨවීසං වා. අට්ඨවීසතිමො. එකූනතිංසති, එකූනතිංසංවා. එකූනතිංසතිමො.

Согласно правилу «Byañjane ca» происходит отпадение ниггахиты, затем, поскольку это вторичное производное (taddhita), оно получает статус имени, и к нему присоединяются падежные окончания, начиная с «si». «Двадцать бхиккху» (bhikkhūnaṃ vīsati или vīsaṃ, либо vīsati bhikkhū или vīsaṃ) и так далее. Двадцатый (vīsatimo). Так же: двадцать одно благое сознание (ekavīsati kusalacittāni или ekavīsaṃ). Двадцать первый (ekavīsatimo). Двадцать два (bāvīsati или bāvīsaṃ). Двадцать второй (bāvīsatimo). Двадцать два (dvāvīsati или dvāvīsaṃ). Двадцать второй (dvāvīsatimo). Двадцать три (tevīsati или tevīsaṃ). Двадцать третий (tevīsatimo). Двадцать четыре (catuvīsati или catuvīsaṃ). Двадцать четвертый (catuvīsatimo). Двадцать пять (paṇṇavīsati или paṇṇavīsaṃ). Двадцать пятый (paṇṇavīsatimo). Двадцать пять (pañcavīsati или pañcavīsaṃ). Двадцать пятый (pañcavīsatimo). Двадцать шесть (chabbīsati или chabbīsaṃ). Двадцать шестой (chabbīsatimo). Двадцать семь (sattavīsati или sattavīsaṃ). Двадцать седьмой (sattavīsatimo). Двадцать восемь (aṭṭhavīsati или aṭṭhavīsaṃ). Двадцать восьмой (aṭṭhavīsatimo). Двадцать девять (ekūnatiṃsati или ekūnatiṃsaṃ). Двадцать девятый (ekūnatiṃsatimo).


දස ච දස ච දස චාති ‘‘දස දස දසා’’ති වත්තබ්බෙ එකසෙසෙ කතෙ ‘‘ගණනෙ දසස්සා’’තිආදිනා තිඊසමාදෙසා, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තං, නිග්ගහීතාගමො ච, සෙසං වීසතිසමං. තිංසති, තිංසං, තිංස වස්සානි, නිග්ගහීතලොපො, තිංසං, තිංසාය ඉච්චාදි. එකතිංසති, එකතිංසං වා, බාත්තිංසං, ද්වත්තිංසං, තෙත්තිංසං ඉච්චාදි.

В значении «десять, десять и десять», когда должно быть сказано «даса, даса, даса», при сокращении однородных членов (ekasesa) согласно правилу «gaṇane dasassa» и др. происходят замены на «ti» и «īsaṃ», согласно правилу «kvaci» и др. происходит сокращение гласного и добавление ниггахиты, а остальное аналогично [числу] двадцать. Тридцать (tiṃsati или tiṃsaṃ), «тридцать лет» (tiṃsa vassāni — с отпадением ниггахиты), «тридцатью» (tiṃsaṃ, tiṃsāya) и так далее. Тридцать один (ekatiṃsati или ekatiṃsaṃ), тридцать два (bāttiṃsaṃ, dvattiṃsaṃ), тридцать три (tettiṃsaṃ) и так далее.


චතුදසත්ථවාචකස්ස කතෙකසෙසස්ස දසස්ස චත්තාර, යොවචනස්ස ඊසං, චත්තාලීසං, ‘‘ල දරාන’’න්ති රස්ස ලත්තං, තාලීසං වා. චත්තාලීසතිමො. එකචත්තාලීසං, ද්වාචත්තාලීසං, ද්විචත්තාලීසං, තෙචත්තාලීසං, තිචත්තාලීසං ඉච්චාදි.

Для слова «dasa», выражающего значение сорока (четырех десятков), к которому применено сокращение (ekasesa), происходит замена на «cattāra», а для окончания «yo» — на «īsaṃ», [что дает] «cattālīsaṃ»; согласно правилу «la darānaṃ» происходит замена «r» на «l», или же [образуется форма] «tālīsaṃ». Сороковой (cattālīsatimo). Сорок один (ekacattālīsaṃ), сорок два (dvācattālīsaṃ, dvicattālīsaṃ), сорок три (tecattālīsaṃ, ticattālīsaṃ) и так далее.


පඤ්චදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස පඤ්ඤා, යොවචනස්ස ආසඤ්ච. පඤ්ඤාසං, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා පණ්ණාදෙසො, පණ්ණාසං වා. එකපඤ්ඤාසං, ද්වෙපඤ්ඤාසං, ද්විපඤ්ඤාසං.

Для слова «dasa», выражающего значение пятидесяти (пяти десятков), происходит замена на «paññā», а для окончания «yo» — на «āsaṃ», [что дает] «paññāsaṃ»; согласно правилу «tesu vuddhi lopa» и др. происходит замена на «paṇṇā», или же [образуется форма] «paṇṇāsaṃ». Пятьдесят один (ekapaññāsaṃ), пятьдесят два (dvepaññāsaṃ, dvipaññāsaṃ).


ඡදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස ඡ, යොවචනස්ස ඨිආදෙසො, ‘‘ස ඡස්ස වා’’ති සකාරාදෙසො, සට්ඨි, ද්වාසට්ඨි, ද්වෙසට්ඨි, ද්විසට්ඨි, තෙසට්ඨි, තිසට්ඨි.

Для слова «dasa», выражающего значение шестидесяти (шести десятков), происходит замена на «cha», а для окончания «yo» — замена на «ṭhi»; согласно правилу «sa chassa vā» происходит замена на звук «sa», [что дает] «saṭṭhi». Шестьдесят два (dvāsaṭṭhi, dvesaṭṭhi, dvisaṭṭhi), шестьдесят три (tesaṭṭhi, tisaṭṭhi).


සත්තදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස සත්ත, යොවචනස්ස රි, ති ච. සත්තරි, සත්තති, ද්වාසත්තරි, ද්වාසත්තති, ද්විසත්තරි, දිසත්තති, තෙසත්තති, තිසත්තති ඉච්චාදි.

Для слова «dasa», выражающего значение семидесяти (семи десятков), происходит замена на «satta», а для окончания «yo» — на «ri», а также [добавляется] «ti», [что дает] «sattari», «sattati». Семьдесят два (dvāsattari, dvāsattati, dvisattari, disattati), семьдесят три (tesattati, tisattati) и так далее.


අට්ඨදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස අස, යොවචනස්ස ඊතිආදෙසො ච. අසීති, එකාසීති, ද්වෙඅසීති, තෙඅසීති, චතුරාසීති, ‘‘ක්වචා’’දිනා දීඝො.

Для слова «dasa», выражающего значение восьмидесяти (восьми десятков), происходит замена на «asa», а для окончания «yo» — замена на «īti». Восемьдесят (asīti), восемьдесят один (ekāsīti), восемьдесят два (dveasīti), восемьдесят три (teasīti), восемьдесят четыре (caturāsīti) — согласно правилу «kvaci» и др. происходит удлинение гласного.


නවදසත්ථවාචකස්ස [Pg.252] දසස්ස නව, යොවචනස්ස උති ච, නවුති, ද්වානවුති, ද්වෙනවුති, ද්විනවුති, තෙනවුති, තිනවුති, චතුනවුති, ඡන්නවුතියා, ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩානං.

Для слова «dasa», выражающего значение девяноста (девяти десятков), происходит замена на «nava», а для окончания «yo» — на «uti», [что дает] «navuti». Девяносто два (dvānavuti, dvenavuti, dvinavuti), девяносто три (tenavuti, tinavuti), девяносто четыре (catunavuti), девяносто шестью (channavutiyā), «девяноста шести сект» (channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ).


‘‘ගණනෙ, දසස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

Также привносятся [слова] «gaṇane» и «dasassa».


415. දසදසකං සතං දසකානං සතං සහස්සඤ්ච යොම්හි.

415. Десять десятков — это сто (sataṃ), а сто десятков — это тысяча (sahassaṃ) перед окончанием «yo».


ගණනෙ පරියාපන්නස්ස දසදසකත්ථවාචකස්ස දසසද්දස්ස සතං හොති, සතදසකත්ථවාචකස්ස දසස්ස සහස්සං හොති යොම්හි. ඉමිනා නිපාතනෙන යොලොපො, තද්ධිතත්තා පුන නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, නිග්ගහීතස්ස ලොපො, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො, යොජනානං සතං, සහස්සං. සතං නපුංසකමෙකවචනන්තඤ්ච, තථා සහස්සං, වග්ගභෙදෙ සබ්බත්ථ බහුවචනම්පි භවති. ද්වෙ වීසතියො. එවං තිංසාදීසුපි, ද්වෙ සතානි, බහූනි සතානි, ද්වෙ සහස්සානි, බහූනි සහස්සානි.

При счете, вместо слова «dasa», выражающего значение десяти десятков, происходит замена на «sataṃ», а вместо «dasa», выражающего значение ста десятков, происходит замена на «sahassaṃ» перед окончанием «yo». В силу этого исключения (nipātana) происходит отпадение окончания «yo», затем, поскольку это вторичное производное (taddhita), оно получает статус имени, и к нему присоединяются падежные окончания, начиная с «si», происходит отпадение ниггахиты, а окончание «si» заменяется на «am»: «сто йоджан» (yojanānaṃ sataṃ), «тысяча» (sahassaṃ). Слово «sataṃ» среднего рода и употребляется в единственном числе, так же и «sahassaṃ», однако при разделении на группы (vaggabheda) везде может употребляться и во множественном числе. «Две двадцатки» (dve vīsatiyo). Так же и для тридцати и последующих: «две сотни» (dve satāni), «многие сотни» (bahūni satāni), «две тысячи» (dve sahassāni), «многие тысячи» (bahūni sahassāni).


සතස්ස ද්විකන්ති අත්ථෙ ඡට්ඨීතප්පුරිසං කත්වා ‘‘සතං ද්වික’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘ද්විකාදීනං තදුත්තරපදානඤ්ච නිපච්චන්තෙ’’ති වුත්තියං වචනතො ඉමිනා නිපාතනෙන උත්තරපදස්ස පුබ්බනිපාතො, කකාරලොපො ච හොති. ද්විසතං. එවං සතස්ස තිකං තිසතං, තථා චතුසතං, පඤ්චසතං, ඡසතං, සත්තසතං, අට්ඨසතං, නවසතං, දසසතං සහස්සං හොති. අථ වා ද්වෙ සතානි ද්විසතන්ති දිගුසමාසො. එවං තිසතං, චතුසතං ඉච්චාදි.

В значении «двойка сотен», образовав сложное слово татпуриса с шестым падежом (chaṭṭhītappurisa), когда должно быть сказано «sataṃ dvikaṃ», согласно утверждению в комментарии (vutti): «dvikādīnaṃ taduttarapadānañca nipaccante», в силу этого исключения происходит перестановка последующего члена вперед (pubbanipāta) и отпадение звука «ka», [что дает] «dvisataṃ» (двести). Так же: тройка сотен — «tisataṃ» (триста), а также «catusataṃ» (четыреста), «pañcasataṃ» (пятьсот), «chasataṃ» (шестьсот), «sattasataṃ» (семьсот), «aṭṭhasataṃ» (восемьсот), «navasataṃ» (девятьсот), а десять сотен («dasasataṃ») — это тысяча («sahassaṃ»). Или же: «две сотни» — это «dvisataṃ», сложное слово дигу (digusamāso). Так же «tisataṃ», «catusataṃ» и так далее.


416. යාව තදුත්තරි දසගුණිතඤ්ච.

416. И далее каждое последующее умножается на десять.


යාව තාසං සඞ්ඛ්‍යානමුත්තරි, තාව දසගුණිතඤ්ච කාතබ්බං, එත්ථ දකාරො සන්ධිජො. යථා – දසස්ස ගණනස්ස දසගුණිතං [Pg.253] සතං හොති, සතස්ස දසගුණිතං සහස්සං, සහස්සස්ස දසගුණිතං දසසහස්සං, ඉදං නහුතන්තිපි වුච්චති, දසසහස්සස්ස දසගුණිතං සතසහස්සං, තං ලක්ඛන්තිපි වුච්චති, සතසහස්සස්ස දසගුණිතං දසසතසහස්සං.

Насколько эти числительные идут далее, настолько же следует производить умножение на десять; здесь звук «da» [в слове «taduttari»] рожден сандхи. Например: число десять, умноженное на десять, становится сотней (sataṃ); сотня, умноженная на десять — тысячей (sahassaṃ); тысяча, умноженная на десять — десятью тысячами (dasasahassaṃ), это также называют «nahuta»; десять тысяч, умноженные на десять — стами тысячами (satasahassaṃ), это также называют «lakkha» (лакх); сто тысяч, умноженные на десять — десятью стами тысяч (dasasatasahassaṃ).


‘‘යදනුපපන්නා නිපාතනා සිජ්ඣන්තී’’ති වත්තතෙ.

Привносится [правило]: «Yadanupapannā nipātanā sijjhanti» (то, что не выводится [правилами], устанавливается как исключение).


417. සකනාමෙහි.

417. Своими собственными именами.


යාසං පන සඞ්ඛ්‍යානං අනිද්දිට්ඨනාමධෙය්‍යානං යානි රූපානි, තානි සකෙහි නාමෙහි නිපච්චන්තෙ. සතසහස්සානං සතං කොටි, ඉත්ථිලිඞ්ගා, එකවචනන්තා ච, වග්ගභෙදෙ බහුවචනඤ්ච භවති, කොටිසතසහස්සානං සතං පකොටි, පකොටිසතසහස්සානං සතං කොටිප්පකොටි. එවං නහුතං, නින්නහුතං, අක්ඛොභිනී, බින්දු, අබ්බුදං, නිරබ්බුදං, අහහං, අබබං, අටටං, සොගන්ධිකං, උප්පලං, කුමුදං, පුණ්ඩරීකං, පදුමං, කථානං, මහාකථානං, අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යන්ති.

Формы же тех числительных, чьи названия не были указаны, устанавливаются как исключения под своими собственными именами. Сто раз по сто тысяч — это коти (koṭi); оно женского рода и употребляется в единственном числе, а при разделении на группы может употребляться и во множественном числе. Сто тысяч коти — это пакоти (pakoṭi); сто тысяч пакоти — это котиппакоти (koṭippakoṭi). Так же: нахута (nahutaṃ), ниннахута (ninnahutaṃ), аккхобхини (akkhobhinī), бинду (bindu), аббуда (abbudaṃ), нираббуда (nirabbudaṃ), ахаха (ahahaṃ), абаба (ababaṃ), атата (aṭaṭaṃ), согандхика (sogandhikaṃ), уппала (uppalaṃ), кумуда (kumudaṃ), пундарика (puṇḍarīkaṃ), падума (padumaṃ), катхана (kathānaṃ), махакатхана (mahākathānaṃ), асанкхейя (asaṅkhyeyyaṃ).


ඉච්චෙවං ඨානතො ඨානං, සතලක්ඛගුණං මතං;

කොටිප්පභුතිනං වීස-සඞ්ඛ්‍යානඤ්ච යථාක්කමං.

Таким образом, от разряда к разряду, считается, что каждое последующее умножается на сто тысяч для двадцати числительных по порядку, начиная с коти.


‘‘ද්වෙ පරිමාණානි එතස්සා’’ති විග්ගහෙ –

При анализе (viggahe): «У этого две меры» —


418. ද්වාදිතො කොනෙකත්ථෙ ච.

418. После «dvi» и др. [присоединяется суффикс] «ka» во многих значениях.


ද්විඉච්චෙවමාදිතො ගණනතො කප්පච්චයො හොති අනෙකත්ථෙ. ද්විකො රාසි ද්විකං. එවං තිකං, චතුක්කං, පඤ්චකං, ඡක්කං, සත්තකං, අට්ඨකං, නවකං, දසකං, පණ්ණාසකං, සතකං, සහස්සකං ඉච්චාදි.

После числительных, начиная с «dvi» и др., во многих значениях присоединяется суффикс «ka». «Группа из двух» — это «dvikaṃ» (двойка). Так же: тройка (tikaṃ), четверка (catukkaṃ), пятерка (pañcakaṃ), шестерка (chakkaṃ), семерка (sattakaṃ), восьмерка (aṭṭhakaṃ), девятка (navakaṃ), десятка (dasakaṃ), группа из пятидесяти (paṇṇāsakaṃ), сотня (satakaṃ), тысяча (sahassakaṃ) и так далее.


සඞ්ඛ්‍යාතද්ධිතං.

Раздел числительных вторичных производных (Saṅkhyātaddhita).


අබ්‍යයතද්ධිත

Несклоняемые вторичные производные (Abyayataddhita).


‘‘එකස්මිං [Pg.254] වාරෙ භුඤ්ජති, ද්විවාරෙ භුඤ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

При анализе: «Ест один раз, ест два раза» —


419. එකාදිතො සකිස්ස ක්ඛත්තුං.

419. После «eka» и др. вместо «sakiṃ» [присоединяется суффикс] «kkhattuṃ».


එකද්විතිඉච්චෙවමාදිතො ගණනතො සකිස්ස ඨානෙ වාරත්ථෙ ක්ඛත්තුංපච්චයො හොති. එකක්ඛත්තුං, ද්වික්ඛත්තුං භුඤ්ජති, ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා සිලොපො. එවං තික්ඛත්තුං, චතුක්ඛත්තුං, පඤ්චක්ඛත්තුං, ඡක්ඛත්තුං, සත්තක්ඛත්තුං, අට්ඨක්ඛත්තුං, නවක්ඛත්තුං, දසක්ඛත්තුං, සතක්ඛත්තුං, සහස්සක්ඛත්තුං, බහුක්ඛත්තුං, කතික්ඛත්තුං.

После числительных, начиная с «eka», «dvi», «ti» и др., вместо «sakiṃ» в значении кратности присоединяется суффикс «kkhattuṃ». «Ест один раз» (ekakkhattuṃ bhuñjati), «ест два раза» (dvikkhattuṃ bhuñjati) — согласно правилу «sabbāsamāvuso» и др. происходит отпадение окончания «si». Так же: трижды (tikkhattuṃ), четырежды (catukkhattuṃ), пять раз (pañcakkhattuṃ), шесть раз (chakkhattuṃ), семь раз (sattakkhattuṃ), восемь раз (aṭṭhakkhattuṃ), девять раз (navakkhattuṃ), десять раз (dasakkhattuṃ), сто раз (satakkhattuṃ), тысячу раз (sahassakkhattuṃ), многократно (bahukkhattuṃ), сколько раз (katikkhattuṃ).


‘‘එකෙන විභාගෙනා’’ති විග්ගහෙ –

При анализе: «Одной частью» —


මණ්ඩූකගතියා සඞ්ඛ්‍යාග්ගහණමනුවත්තතෙ.

По принципу прыжка лягушки (maṇḍūkagati) привносится понятие числительного (saṅkhyā).


420. විභාගෙ ධා ච.

420. В значении разделения [присоединяется суффикс] «dhā».


විභාගත්ථෙ එකාදිසඞ්ඛ්‍යාතො ධාපච්චයො හොති. චසද්දෙන එකද්විතො ජ්ඣ ච, සුත්තාදිතො සො ච. එකධා. ද්වීහි විභාගෙහි ද්විධා, දුධා වා, ද්වෙධා. තීහි විභාගෙහි තිධා, තෙධා වා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්සෙකාරො. එවං චතුධා, පඤ්චධා, ඡධා, සත්තධා, අට්ඨධා, නවධා, දසධා, සතධා, සහස්සධා, කතිධා, බහුධා.

В значении разделения после числительных, начиная с «eka» и др., присоединяется суффикс «dhā». Благодаря слову «ca» [в правиле] после «eka» и «dvi» также [присоединяется суффикс] «jjha», а после «sutta» и др. — «so». Одним способом (ekadhā). Двумя частями — «dvidhā», «dudhā» или «dvedhā». Тремя частями — «tidhā» или «tedhā»; согласно правилу «tesu vuddhi» и др. звук «i» заменяется на «e». Так же: четырьмя способами (catudhā), пятью (pañcadhā), шестью (chadhā), семью (sattadhā), восемью (aṭṭhadhā), девятью (navadhā), десятью (dasadhā), сотней способов (satadhā), тысячей способов (sahassadhā), сколькими способами (katidhā), многими способами (bahudhā).


ජ්ඣප්පච්චයෙ එකධා කරොතීති එකජ්ඣං. එවං ද්වෙජ්ඣං.

При суффиксе «jjha»: «делает одним способом» — «ekajjhaṃ» (вместе). Так же «dvejjhaṃ» (надвое).


සොපච්චයෙ සුත්තෙන විභාගෙන සුත්තසො. එවං බ්‍යඤ්ජනසො, පදසො, අත්ථසො, බහුසො, සබ්බාකාරෙන සබ්බසො[Pg.255], උපායසො, හෙතුසො, ඨානසො, යොනිසො.

При суффиксе «so»: «разделением по суттам» — «suttaso» (по суттам). Так же: по слогам (byañjanaso), по словам (padaso), по смыслу (atthaso), во многом (bahuso), во всех отношениях (sabbaso), по средствам (upāyaso), по причинам (hetuso), по основаниям (ṭhānaso), надлежащим образом (yoniso).


421. සබ්බනාමෙහි පකාරවචනෙ තු ථා.

421. После местоимений в значении образа действия [присоединяется суффикс] «thā».


සබ්බනාමෙහි පකාරවචනත්ථෙ ථාපච්චයො හොති, තුසද්දෙන ථත්තාපච්චයො ච. සාමඤ්ඤස්ස භෙදකො විසෙසො පකාරො, තස්සාභිධානෙති අත්ථො, සො පකාරො තථා, තං පකාරං තථා, තෙන පකාරෙන තථා, යෙන පකාරෙන යථා. එවං සබ්බථා, අඤ්ඤථා, ඉතරථා, උභයථා, ථත්තාපච්චයෙ තෙන පකාරෙන තථත්තා. එවං යථත්තා, අඤ්ඤථත්තා.

После местоимений в значении образа действия (pakāra) присоединяется суффикс «thā», а благодаря слову «tu» также [присоединяется] суффикс «thattā». Образ действия (pakāra) — это особенность, отличающая общее; значение заключается в его выражении. «Этот образ» — «tathā» (так), «в этот образ» — «tathā», «этим образом» — «tathā»; «каким образом» — «yathā» (как). Так же: всячески (sabbathā), иначе (aññathā), иным образом (itarathā), обоими способами (ubhayathā). При суффиксе «thattā»: «этим образом» — «tathattā». Так же «yathattā», «aññathattā».


කො පකාරොති අත්ථෙ –

В значении «какой образ?» —


422. කිමිමෙහි ථං.

422. После «kiṃ» и «ima» [присоединяется суффикс] «thaṃ».


කිංඉමඉච්චෙතෙහි ථංපච්චයො හොති පකාරවචනත්ථෙ. ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන කිස්ස කාදෙසො. කථං, කං පකාරං කථං, කෙන පකාරෙන කථං, අයං පකාරො ඉත්ථං, ඉමං පකාරං ඉත්ථං. අනෙන පකාරෙන ඉත්ථං, ‘‘ඉමස්සි ථං දානිහ තො ධෙසු චා’’ති ඉමසද්දස්ස ඉකාරො, ද්විත්තං. එත්ථ හි ක්ඛත්තුං ආදිථංපරියොසානප්පච්චයන්තානං අබ්‍යයතද්ධිතත්තා නාමබ්‍යපදෙසං කත්වා විභත්තිම්හි කතෙ ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා විභත්තිලොපො, ‘‘ක්වචි තො පඤ්චම්‍යත්ථෙ’’තිආදිනා වුත්තතොආදිප්පච්චයන්තා ච ඉධෙව අබ්‍යයතද්ධිතෙ සඞ්ගය්හන්ති.

После «kiṃ» и «ima» в значении образа действия присоединяется суффикс «thaṃ». Согласно правилу «Kissa ka ve ca», благодаря слову «ca» здесь происходит замена «kiṃ» на «ka». «Как?» (kathaṃ), «какой образ?» — «kathaṃ», «каким образом?» — «kathaṃ». «Этот образ» — «itthaṃ» (так), «в этот образ» — «itthaṃ», «этим образом» — «itthaṃ». Согласно правилу «imassi thaṃ dāniha to dhesu ca» происходит замена основы «ima» на «i» и удвоение [последующего согласного]. Здесь, поскольку слова, оканчивающиеся на суффиксы от «kkhattuṃ» до «thaṃ», являются несклоняемыми вторичными производными (abyayataddhita), они получают статус имени, и после присоединения падежных окончаний происходит их отпадение согласно правилу «sabbāsamāvuso» и др., а слова, оканчивающиеся на суффикс «to» и др., упомянутые в правиле «kvaci to pañcamyatthe» и др., также включаются сюда же, в несклоняемые вторичные производные.


423. යදනුපපන්නා [Pg.256] නිපාතනා සිජ්ඣන්ති.

423. То, что не выводится [правилами], устанавливается как исключение.


යෙ සද්දා ලක්ඛණෙන අනුපපන්නා අනිද්දිට්ඨලක්ඛණා අක්ඛරාදිතො, නාමොපසග්ගනිපාතතො වා සමාසතද්ධිතාදිතො වා, තෙ නිපාතනා සිජ්ඣන්ති.

Те слова, которые не выводятся правилами и чьи характеристики не указаны — будь то с точки зрения звуков, имен, приставок, частиц, сложных слов, вторичных производных и т. д., — устанавливаются как исключения (nipātana).


තද්ධිතතො තාව –

Прежде всего, из раздела вторичных производных (taddhita) —


ඉමස්මා ජ්ජ සියා කාලෙ, සමානාපරතො ජ්ජු ච;

ඉමසද්දස්ස’කාරො ච, සමානස්ස ච සො සියා.

После «ima» в значении времени пусть будет «jja», а после «samāna» и «apara» — «jju»; также пусть будет замена «ima» на «a», а «samāna» — на «sa».


ඉමස්මිං කාලෙ, ඉමස්මිං දිවසෙ වා අජ්ජ, සමානෙ කාලෙ සජ්ජු, අපරස්මිංදිවසෙ අපරජ්ජු. නිපාතෙහි භවත්ථෙ තනප්පච්චයො. අජ්ජ භවං අජ්ජතනං, අජ්ජ භවා අජ්ජතනී, ස්වෙ භවං ස්වාතනං. එවං පුරාතනං, හිය්‍යො භවං හිය්‍යත්තනං, හිය්‍යො භවා හිය්‍යත්තනී ඉච්චාදි.

«В это время» или «в этот день» — «ajja» (сегодня); «в то же время» — «sajju» (тотчас); «в другой день» — «aparajju» (на следующий день). После этих частиц в значении бытия (bhava) присоединяется суффикс «tana». «Находящийся в сегодняшнем дне» — «ajjatanaṃ» (сегодняшний), «ajjatanī» (сегодняшняя); «находящийся в завтрашнем дне» — «svātanaṃ» (завтрашний). Так же: древний (purātanaṃ), «находящийся во вчерашнем дне» — «hiyyattanaṃ» (вчерашний), «hiyyattanī» (вчерашняя) и так далее.


අබ්‍යයතද්ධිතං.

Раздел несклоняемых вторичных производных (Abyayataddhita).


සාමඤ්ඤවුත්තිභාවත්ථා-බ්‍යයතො තද්ධිතං තිධා;

තත්‍රාදි චතුධාපච්චා-නෙකත්ථස්සත්ථිසඞ්ඛ්‍යාතො.

Вторичные производные (taddhita) делятся на три вида: выражающие общее значение (sāmañña), значение состояния (bhāva) и несклоняемые (abyaya). Из них первый [вид] делится на четыре [группы] суффиксов: во многих значениях (anekattha), обладания (atthi) и числительных (saṅkhyā) [а также потомства (apatya)].


ඉති පදරූපසිද්ධියං තද්ධිතකණ්ඩො

Так в «Падарупасиддхи» [завершается] раздел о вторичных производных (taddhitakaṇḍa) —


පඤ්චමො.

пятый.


6. ආඛ්‍යාතකණ්ඩ

6. Раздел о глаголе (Ākhyātakaṇḍa)


භූවාදිගණ

Класс глаголов с «bhū» во главе (Bhūvādigaṇa)


විභත්තිවිධාන

Правила о глагольных окончаниях (Vibhattividhāna)


අථ [Pg.257] ආඛ්‍යාතවිභත්තියො ක්‍රියාවාචීහි ධාතූහි පරා වුච්චන්තෙ.

Далее излагаются глагольные окончания (ākhyātavibhatti), присоединяемые после выражающих действие корней (dhātu).


තත්ථ ක්‍රියං ආචික්ඛතීති ආඛ්‍යාතං, ක්‍රියාපදං. වුත්තඤ්හි ‘‘කාලකාරකපුරිසපරිදීපකං ක්‍රියාලක්ඛණමාඛ්‍යාතික’’න්ති. තත්ථ කාලොති අතීතාදයො, කාරකමිති කම්මකත්තුභාවා, පුරිසාති පඨමමජ්ඣිමුත්තමා, ක්‍රියාති ගමනපචනාදිකො ධාත්වත්ථො, ක්‍රියාලක්ඛණං සඤ්ඤාණං එතස්සාති ක්‍රියාලක්ඛණං, අතිලිඞ්ගඤ්ච.

Здесь то, что выражает действие, называется глаголом (ākhyāta) или глагольным словом (kriyāpada). Ибо сказано: «Глагол характеризуется действием и проясняет время, отношение действия к деятелю (kāraka) и лицо». Здесь «время» — это прошедшее и другие [времена]; «отношение действия к деятелю» (kāraka) — это объект (kamma), субъект (kattu) и само состояние действия (bhāva); «лица» — это первое, среднее и высшее лица; «действие» — это значение корня, такое как движение, варка и так далее; «характеризующийся действием» означает, что его признаком является действие; кроме того, он лишен рода (atiliṅga).


වුත්තම්පි චෙතං –

Об этом также сказано —


‘‘යං තිකාලං තිපුරිසං, ක්‍රියාවාචි තිකාරකං;

අතිලිඞ්ගං ද්විවචනං, තදාඛ්‍යාතන්ති වුච්චතී’’ති.

«То, что выражает три времени, три лица, действие и три караки (фактора действия), выходящее за пределы рода и имеющее два числа — называется глаголом (ākhyāta)».


කාලාදිවසෙන ධාත්වත්ථං විභජන්තීති විභත්තියො, ත්‍යාදයො, තා පන වත්තමානා පඤ්චමී සත්තමී පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනී අජ්ජතනී භවිස්සන්තී කාලාතිපත්ති චාති අට්ඨවිධා භවන්ති.

«Те [суффиксы], которые распределяют значение корня согласно времени и прочим категориям, называются личными окончаниями (vibhatti) — это ti и другие. Они бывают восьми видов: настоящее время (vattamānā), повелительное наклонение (pañcamī), желательное наклонение (sattamī), прошедшее давно прошедшее (parokkhā), прошедшее вчерашнее (hiyyattanī), прошедшее сегодняшнее (ajjatanī), будущее время (bhavissantī) и условное наклонение (kālātipatti)».


ක්‍රියං ධාරෙන්තීති ධාතවො, භූවාදයො, ඛාදිධාතුප්පච්චයන්තා ච, තෙ පන අත්ථවසා ද්විධා භවන්ති සකම්මකා, අකම්මකා චාති. තත්‍ර සකම්මකා යෙ ධාතවොකම්මාපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා – කටං කරොති, ගාමං ගච්ඡති, ඔදනං පචතීතිආදයො, අකම්මකා යෙ කම්මනිරපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා – අච්ඡති, සෙති, තිට්ඨතීතිආදයො.

««Те, что несут действие» — это корни (dhātu), такие как bhū и другие, а также оканчивающиеся на глагольные суффиксы, как khādi. По своему значению они бывают двух видов: переходные (sakammaka) и непереходные (akammaka). Из них переходные — это те корни, которые выражают действие, требующее объекта (kamma), например: «делает циновку» (kaṭaṃ karoti), «идёт в деревню» (gāmaṃ gacchati), «варит рис» (odanaṃ pacati) и т. д. Непереходные — это те, которые выражают действие без относительно объекта, например: «сидит» (acchati), «спит» (seti), «стоит» (tiṭṭhati) и т. д.».


තෙ [Pg.258] පන සත්තවිධා භවන්ති විකරණප්පච්චයභෙදෙන, කථං? අවිකරණා භූවාදයො. නිග්ගහීතපුබ්බකඅවිකරණා රුධාදයො, යවිකරණා දිවාදයො, ණුණා උණාවිකරණා ස්වාදයො, නාප්පණ්හාවිකරණා කියාදයො, ඔයිරවිකරණා තනාදයො, සකත්ථෙ ණෙ ණයන්තා චුරාදයොති.

«Они подразделяются на семь классов по различию показателей классов (vikaraṇa-paccaya). Как? Класс bhū и другие — без показателей [со специальным показателем a]; класс rudh и другие — с показателем a и вставкой ниггахиты перед ним; класс div и другие — с показателем ya; класс su и другие — с показателями ṇu, ṇā, uṇā; класс kī и другие — с показателями nā, ppa, ṇhā; класс tan и другие — с показателями o, yira; класс cur и другие — оканчивающиеся на ṇe, ṇaya в собственном значении».


තත්ථ පඨමං අවිකරණෙසු භූවාදීසු ධාතූසු පඨමභූතා අකම්මකා භූඉච්චෙතස්මා ධාතුතො ත්‍යාදයො පරා යොජීයන්තෙ.

«Из них прежде всего после первого непереходного корня bhū среди корней класса bhū и других (не имеющих особых показателей) присоединяются окончания ti и другие».


භූසත්තායං, ‘‘භූ’’ඉච්චයං ධාතු සත්තායමත්ථෙ වත්තතෙ, ක්‍රියාසාමඤ්ඤභූතෙ භවනෙ වත්තතෙති අත්ථො.

««Bhū — в значении бытия (sattā)». Этот корень bhū употребляется в значении бытия; смысл заключается в том, что он употребляется в значении существования (бытия/становления), которое является обобщённым действием».


‘‘භූ’’ඉති ඨිතෙ –

«Когда установлено «bhū» —»


424. භූවාදයො ධාතවො.

424. «[Применяется правило:] «Bhū и подобные ему называются корнями (dhātu)»».


භූඉච්චෙවමාදයො යෙ ක්‍රියාවාචිනො සද්දගණා, තෙ ධාතුසඤ්ඤා හොන්ති. භූ ආදි යෙසං තෙ භූවාදයො, අථ වා භූවා ආදී පකාරා යෙසං තෙ භූවාදයො.

«Те группы слов, выражающие действие, которые начинаются с bhū и т. д., получают название «корень» (dhātu). «Те, первыми из которых является bhū» — это bhūvādayo. Или же «те, виды которых аналогичны bhū» — это bhūvādayo».


භූවාදීසු වකාරොයං, ඤෙය්‍යො ආගමසන්ධිජො;

භූවාප්පකාරා වා ධාතූ, සකම්මාකම්මකත්ථතො.

«Следует знать, что звук «v» в слове «bhūvādayo» появился как вставной звук в сандхи (āgama); или же корни бывают различных видов (bhūvā-ppakāra) в зависимости от переходного и непереходного значения».


‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිතො ‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

«Из правила «Kvaci dhātū...» и др. притягивается слово «kvaci» (иногда)».


425. ධාතුස්සන්තො ලොපොනෙකස්සරස්ස.

425. «[Применяется правило:] «Конец корня, состоящего более чем из одного гласного, усекается (выпадает)»».


අනෙකස්සරස්ස ධාතුස්ස අන්තො ක්වචි ලොපො හොති.

«Конец корня, имеющего более одного гласного, иногда выпадает».


ක්වචිග්ගහණං ‘‘මහීයති සමථො’’තිආදීසු නිවත්තනත්ථං, ඉති අනෙකස්සරත්තාභාවා ඉධ ධාත්වන්තලොපො න හොති.

«Употребление слова «kvaci» (иногда) служит для исключения таких случаев, как «mahīyati samatho» и т. д.; таким образом, из-за отсутствия свойства многогласности здесь выпадение конечного гласного корня не происходит».


තතො [Pg.259] ධාත්වාධිකාරවිහිතානෙකප්පච්චයප්පසඞ්ගෙ ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පටිපත්තී’’ති කත්වා වත්තමානවචනිච්ඡායං –

«Затем, при возможности применения множества суффиксов, предписанных в разделе о корнях, руководствуясь принципом «образование слов следует за намерением говорящего», при желании выразить настоящее время —»


426. වත්තමානා තිඅන්ති, සිථ, මිම, තෙඅන්තෙ, සෙව්හෙ, එම්හෙ.

426. «[Применяется правило:] «Окончания настоящего времени (vattamānā) — это ti, anti; si, tha; mi, ma; te, ante; se, vhe; e, mhe»».


ත්‍යාදයො ද්වාදස වත්තමානාසඤ්ඤා හොන්තීති ත්‍යාදීනං වත්තමානත්ථවිසයත්තා වත්තමානාසඤ්ඤා.

«Эти двенадцать окончаний, начиная с ti, получают название «vattamānā» (настоящее время), поскольку сферой значения ti и других является настоящее время».


427. කාලෙ.

427. «[Применяется правило:] «В [значении] времени (kāle)»».


අයමධිකාරො.

«Это управляющее правило (adhikāra)».


ඉතො පරං ත්‍යාදිවිභත්තිවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

«Отсюда и далее оно действует повсеместно при предписании окончаний ti и других».


428. වත්තමානා පච්චුප්පන්නෙ.

428. «[Применяется правило:] «Настоящее время (vattamānā) — в настоящем [времени] (paccuppanna)»».


පච්චුප්පන්නෙ කාලෙ ගම්‍යමානෙ වත්තමානාවිභත්ති හොති, කාලොති චෙත්ථ ක්‍රියා, කරණං කාරො, රකාරස්ස ලකාරො, කාලො.

«При выражении настоящего времени употребляется окончание настоящего времени (vattamānā-vibhatti). Слово «kāla» (время) здесь означает «действие» (kriyā): совершение — это «kāra», замена звука «r» на «l» даёт «kāla»».


තස්මා –

«Поэтому —»


ක්‍රියාය ගම්‍යමානාය, විභත්තීනං විධානතො;

ධාතූහෙව භවන්තීති, සිද්ධං ත්‍යාදිවිභත්තියො.

««Поскольку предписание окончаний происходит при выражении действия, установлено, что окончания ti и другие присоединяются именно к корням»».


ඉධ පන කාලස්ස අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාණත්තිපරිකප්පකාලාභිපත්තිවසෙන ඡධා භින්නත්තා ‘‘පච්චුප්පන්නෙ’’ති විසෙසෙති. තං තං කාරණං පටිච්ච උප්පන්නො පච්චුප්පන්නො, පටිලද්ධසභාවො, න තාව අතීතොති අත්ථො.

«Но здесь, поскольку время делится на шесть видов — прошедшее, будущее, настоящее, повеление, предположение и условность — формулировка уточняет: «в настоящем» (paccuppanne). «Возникший в зависимости от той или иной причины» — это настоящий (paccuppanna), то есть тот, что обрёл свою собственную природу и ещё не стал прошедшим».


පච්චුප්පන්නසමීපෙපි, තබ්බොහාරූපචාරතො;

වත්තමානා අතීතෙපි, තංකාලවචනිච්ඡයාති.

««Также в близости к настоящему времени, в силу метафорического употребления, настоящее время применяется и к прошедшему при желании выразить это время»».


තස්මිං පච්චුප්පන්නෙ වත්තමානාවිභත්තිං කත්වා, තස්සා ඨානානියමෙ ‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති පරිභාසතො ධාතුතො [Pg.260] පරං වත්තමානප්පච්චයෙ කත්වා, තෙසමනියමප්පසඞ්ගෙසති ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පටිපත්තී’’ති පරස්සපදවචනිච්ඡායං –

«Установив окончание настоящего времени для настоящего времени, при неопределённости его позиции, согласно руководящему правилу «суффиксы [ставится] после корней и основ слов», присоединив окончания настоящего времени после корня, при неопределённости среди них, руководствуясь принципом «образование слов следует за намерением говорящего», при желании выразить активный залог (parassapada) —»


429. අථ පුබ්බානි විභත්තීනං ඡ පරස්සපදානි.

429. «[Применяется правило:] «Итак, первые шесть окончаний — parassapada»».


අථ තද්ධිතානන්තරං වුච්චමානානං සබ්බාසං වත්තමානාදීනං අට්ඨවිධානං විභත්තීනං යානි යානි පුබ්බකානි ඡ පදානි, තානි තානි අත්ථතො අට්ඨචත්තාලීසමත්තානි පරස්සපදසඤ්ඤානි හොන්තීතිආදිම්හි ඡන්නං පරස්සපදසඤ්ඤා, පරස්සත්ථානි පදානි පරස්සපදානි, තබ්බාහුල්ලතො තබ්බොහාරො.

«Итак, среди всех восьми видов окончаний (настоящее и др.), упоминаемых после раздела о таддхита, те первые шесть окончаний, числом сорок восемь по смыслу, получают название «parassapada». Понятие «parassapada» означает «слова (формы), выражающие действие для другого», и такое обозначение используется в силу их преобладания».


‘‘ධාතූහි ණෙ ණය’’ඉච්චාදිතො ‘‘ධාතූහී’’ති වත්තමානෙ –

«При притягивании слова «dhātūhi» (от корней) из правила «Dhātūhi ṇe ṇaya...» и т. д. —»


430. කත්තරි පරස්සපදං.

430. «[Применяется правило:] «В действительном залоге (kattar) — parassapada»».


කත්තරිකාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ සබ්බධාතූහි පරස්සපදං හොතීති පරස්සපදං කත්වා, තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ වත්තිච්ඡාවසා –

«При выражении деятеля как фактора действия (kattari-kāraka) от всех корней образуется parassapada. Установив parassapada, при неопределённости конкретных форм, в силу желания говорящего —»


විපරිණාමෙන ‘‘පරස්සපදානං, අත්තනොපදාන’’න්ති ච වත්තතෙ.

«С изменением падежной формы притягиваются слова «parassapadānaṃ» (для парассапада) и «attanopadānaṃ» (для аттанопада)».


431. ද්වෙ ද්වෙ පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසා.

431. «[Применяется правило:] «Каждые две формы по порядку — третье, второе и первое лицо»».


තාසං විභත්තීනං පරස්සපදාන’මත්තනොපදානඤ්ච ද්වෙ ද්වෙ වචනානි යථාක්කමං පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසසඤ්ඤානි හොන්ති. තං යථා? ති අන්තිඉති පඨමපුරිසා, සි ථඉති මජ්ඣිමපුරිසා, මි මඉති උත්තමපුරිසා. අත්තනොපදෙසුපි තෙ අන්තෙඉති පඨමපුරිසා, සෙ ව්හෙඉති මජ්ඣිමපුරිසා, එ ම්හෙඉති උත්තමපුරිසා. එවං සෙසාසු සත්තසු විභත්තීසුපි යොජෙතබ්බන්ති[Pg.261]. එවං අට්ඨවිභත්තිවසෙන ඡන්නවුතිවිධෙ ආඛ්‍යාතපදෙ ද්වත්තිංස ද්වත්තිංස පඨමමජ්ඣිමඋත්තමපුරිසා හොන්තීති වත්තමානපරස්සපදාදිම්හි ද්වින්නං පඨමපුරිසසඤ්ඤා.

«Каждая пара форм этих окончаний — как parassapada, так и attanopada — по порядку получает названия третьего, второго и первого лица (paṭhama-, majjhima-, uttama-purisa). Каким образом? ti и anti — третье лицо, si и tha — второе лицо, mi и ma — первое лицо. В аттанопада также: te и ante — третье лицо, se и vhe — второе лицо, e и mhe — первое лицо. Таким же образом следует сочетать и в остальных семьях типов окончаний. Так, в девяноста шести видах глагольных форм (согласно восьми типам окончаний) содержится по тридцать два окончания третьего, второго и первого лица. Таким образом, у первых двух окончаний в настоящем времени parassapada и т. д. имеется название «третье лицо» (paṭhamapurisa)».


432. නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපිතුල්‍යාධිකරණෙ පඨමො.

432. «[Применяется правило:] «При согласующемся имени, даже если оно не употребляется [или употребляется], используется третье лицо (paṭhama)»».


තුම්හාම්හසද්දවජ්ජිතෙ තුල්‍යාධිකරණභූතෙ සාධකවාචකෙ නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි පඨමපුරිසො හොතීති පඨමපුරිසං කත්වා, තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ ක්‍රියාසාධකස්ස කත්තුනො එකත්තෙ වත්තුමිච්ඡිතෙ ‘‘එකම්හි වත්තබ්බෙ එකවචන’’න්ති වත්තමානපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ති.

«При употреблении или неупотреблении имени существительного, выражающего деятеля, согласующегося в синтаксической роли и отличного от местоимений «tumha» и «amha», от корней образуется третье лицо (paṭhamapurisa). Установив третье лицо, при неопределённости формы, когда требуется выразить единственность деятеля, совершающего действие, по правилу «при выражении единственного числа — единственное число», получается окончание единственного числа третьего лица настоящего времени парассапада — ti».


‘‘පරො, පච්චයො, ධාතූ’’ති ච අධිකාරො, ‘‘යථා කත්තරි චා’’ති ඉතො ‘‘කත්තරී’’ති විකරණප්පච්චයවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

«Применяются управляющие правила «за [корнем]», «суффикс» и «от корней», а из правила «yathā kattari cā» слово «kattarī» (в действительном залоге) действует повсеместно при предписании суффикса класса (vikaraṇa-paccaya)».


433. භූවාදිතො අ.

433. «[Применяется правило:] «После корней класса bhū и др. — [показатель класса] a»».


භූඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො පරො අපච්චයො හොති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු පරෙසු. සබ්බධාතුකම්හියෙවායමිස්සතෙ.

«После группы корней, начинающейся с bhū, присоединяется суффикс a, когда следуют личные окончания, предписанные в действительном залоге. Это предписание применяется именно перед всеми глагольными окончаниями (sabbadhātuka)».


‘‘අසංයොගන්තස්ස, වුද්ධී’’ති ච වත්තතෙ.

«Притягиваются правила «для корня, не оканчивающегося на группу согласных» и «усиление (vuddhi)»».


434. අඤ්ඤෙසු ච.

434. «[Применяется правило:] «И перед другими [суффиксами]»».


කාරිතතො අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු අසංයොගන්තානං ධාතූනං වුද්ධි හොති. චග්ගහණෙන ණුප්පච්චයස්සාපි වුද්ධි හොති. එත්ථ ච ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති ඉතො වාසද්දො අනුවත්තෙතබ්බො, සො ච වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන –

«Перед суффиксами, отличными от каузативных (kārita), происходит усиление (vuddhi) гласных корней, не оканчивающихся на группу согласных. Употреблением союза «ca» (и) достигается также усиление перед суффиксом ṇu. В данном случае из правила «ghaṭādīnaṃ vā» следует притянуть слово «vā» (опционально), и оно имеет значение ограниченной факультативности (vavatthita-vibhāsā). Поэтому —»


ඉවණ්ණුවණ්ණන්තානඤ්ච, ලහූපන්තාන ධාතුනං;

ඉවණ්ණුවණ්ණානමෙව, වුද්ධි හොති පරස්ස න.

««Усиление (vuddhi) происходит только для гласных типа i и u, стоящих в конце корней, и для кратких предконечных гласных корня, но не для последующего гласного»».


යුවණ්ණානම්පි [Pg.262] ය ණු ණා-නානිට්ඨාදීසු වුද්ධි න;

තුදාදිස්සාවිකරණෙ, න ඡෙත්වාදීසු වා සියා.

««У гласных типа i и u усиление не происходит перед ya, ṇu, ṇā, nā, iṭṭha и др.; при показателе класса a у корней класса tud усиление не происходит; перед chetvā и др. оно может не происходить»».


තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ – ‘‘අයුවණ්ණානඤ්චායො වුද්ධී’’ති පරිභාසතො ඌකාරස්සොකාරො වුද්ධි.

«При неопределённости формы, в силу руководящего правила «усиление гласных, отличных от a, даёт e и o», гласный ū усиливается в o».


විපරිණාමෙන ‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තතෙ.

«С изменением падежной формы притягивается слово «dhātūnaṃ» (корней)».


435. ඔ අව සරෙ.

435. «[Применяется правило:] «Звук o [заменяется на] ava перед гласным»».


ඔකාරස්ස ධාත්වන්තස්ස සරෙ පරෙ අවාදෙසො හොති. ‘‘සරලොපො මාදෙස’’ඉච්චාදිනා සරලොපාදිම්හි කතෙ ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරනයනං කාතබ්බං.

«Конечный o корня заменяется на ava перед гласным. После выполнения выпадения гласного и др. по правилу «Saralopo mādesa...» следует соединить согласный с последующим гласным согласно правилу «Naye paraṃ yutte»».


සො පුරිසො සාධු භවති, සා කඤ්ඤා සාධු භවති, තං චිත්තං සාධු භවති.

««Тот человек становится хорошим» (so puriso sādhu bhavati), «та девушка становится хорошей» (sā kaññā sādhu bhavati), «то сознание становится хорошим» (taṃ cittaṃ sādhu bhavati)».


එත්ථ හි –

«Ибо здесь —»


කත්තුනොභිහිතත්තාව, ආඛ්‍යාතෙන න කත්තරි;

තතියා පඨමා හොති, ලිඞ්ගත්ථං පනපෙක්ඛිය.

««Поскольку деятель уже выражен глаголом, для выражения деятеля употребляется не третий падеж (творительный), а первый падеж (именительный), с учётом лишь значения основы существительного»».


සතිපි ක්‍රියායෙකත්තෙ කත්තූනං බහුත්තා ‘‘බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචන’’න්ති වත්තමානපරස්සපදපඨමපුරිසබහුවචනං අන්ති, පුරෙ විය අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි. තෙ පුරිසා භවන්ති, අප්පයුජ්ජමානෙපි භවති, භවන්ති.

«Хотя действие едино, в силу множественности деятелей, по правилу «при выражении множества — множественное число», добавляется окончание множественного числа третьего лица настоящего времени парассапада — anti. Как и прежде, добавляется суффикс a, происходят усиление (vuddhi) и замена на ava, выпадение гласного и т. д. [Получается]: «Те люди становятся» (te purisā bhavanti); а при неупотреблении [местоимения]: bhavati, bhavanti».


‘‘පයුජ්ජමානෙපි, තුල්‍යාධිකරණෙ’’ති ච වත්තතෙ.

«Также притягиваются слова «при употреблении» и «при согласующемся [имени/местоимении]»».


436. තුම්හෙ මජ්ඣිමො.

436. «[Применяется правило:] «При [местоимении] tumhe — второе лицо (majjhima)»».


තුල්‍යාධිකරණභූතෙ තුම්හසද්දෙ පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි මජ්ඣිමපුරිසො හොතීති වත්තමානපරස්සපදමජ්ඣිමපුරිසෙකවචනංසි, සෙසං පුරිමසමං. ත්වං භවසි, තුම්හෙ භවථ, අප්පයුජ්ජමානෙපි භවසි, භවථ.

«При употреблении или неупотреблении согласующегося местоимения tumha от корней образуется второе лицо (majjhimapurisa). Окончание единственного числа второго лица настоящего времени парассапада — si, остальное аналогично предыдущему. «Ты становишься» (tvaṃ bhavasi), «вы становитесь» (tumhe bhavatha); а при неупотреблении [местоимений]: bhavasi, bhavatha».


තුල්‍යාධිකරණෙති [Pg.263] කිමත්ථං? තයා පච්චතෙ ඔදනො.

«Для чего сказано «при согласующемся»? [Чтобы исключить такие случаи, как] «Тобой варится рис» (tayā paccate odano)».


තස්මිංයෙවාධිකාරෙ –

«В том же разделе —»


437. අම්හෙ උත්තමො.

437. «[Применяется правило:] «При [местоимении] amha — первое лицо (uttama)»».


තුල්‍යාධිකරණභූතෙ අම්හසද්දෙ පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි උත්තමපුරිසො හොතීති වත්තමානපරස්සපදඋත්තමපුරිසෙකවචනං මි, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා.

«При употреблении или неупотреблении согласующегося местоимения amha от корней образуется первое лицо (uttamapurisa). [Присоединяется] окончание единственного числа первого лица настоящего времени парассапада — mi, [а также] суффикс a, происходят усиление (vuddhi) и замена на ava».


438. අකාරො දීඝං හිමිමෙසු.

438. Звук «а» становится долгим перед окончаниями hi, mi, ma.


අකාරො දීඝමාපජ්ජතෙ හිමිමඉච්චෙතාසු විභත්තීසු. අහං භවාමි, මයං භවාම. භවාමි, භවාම.

Звук «а» удлиняется перед этими окончаниями: hi, mi, ma. Например: «Ahaṃ bhavāmi» (Я есть), «mayaṃ bhavāma» (Мы есть). «Bhavāmi», «bhavāma».


‘‘විභත්තීනං, ඡා’’ති ච වත්තතෙ.

Продолжается действие слов «vibhattīnaṃ» (окончаний) и «chā» (шесть).


439. පරාණ්‍යත්තනොපදානි.

439. Последующие шесть окончаний — это аттанопада.


සබ්බාසං වත්තමානානං අට්ඨවිධානං විභත්තීනං යානි යානි පරානි ඡ පදානි, තානි තානි අත්තනොපදසඤ්ඤානි හොන්තීති තෙආදීනං අත්තනොපදසඤ්ඤා.

Из всех восьми видов окончаний настоящего времени те шесть окончаний, которые являются последующими, получают обозначение «аттанопада»; так окончания «te» и другие обозначаются как аттанопада.


‘‘ධාතූහි, අත්තනොපදානී’’ති ච වත්තතෙ.

Продолжается действие слов «dhātūhi» (от корней) и «attanopadāni» (окончания аттанопада).


440. කත්තරි ච.

440. И в действительном залоге (при выражении агента).


කත්තරි ච කාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ ධාතූහි අත්තනොපදානි හොන්ති. චග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං, සෙසං පරස්සපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. භවතෙ, භවන්තෙ, භවසෙ, භවව්හෙ, භවෙ, භවාම්හෙ.

И когда выражается отношение деятеля (агента), от корней образуются окончания аттанопада. Употребление «ca» служит для исключения в некоторых случаях, остальное следует понимать так же, как было изложено для парассапада. Примеры: bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavāmhe.


පච පාකෙ, ධාතුසඤ්ඤායං ධාත්වන්තලොපො, වුත්තනයෙනෙව ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ඉවණ්ණුවණ්ණානමභාවා වුද්ධිඅභාවොවෙත්ථ විසෙසො. සො දෙවදත්තො ඔදනං පචති, පචන්ති, පචසි[Pg.264], පචථ, පචාමි, පචාම, සො ඔදනං පචතෙ, තෙ පචන්තෙ, ත්වං පචසෙ, තුම්හෙ පචව්හෙ, අහං පචෙ, මයං පචාම්හෙ.

Корень «pac» в значении «варить». При обозначении его как корня происходит отсечение конечного гласного корня, а присоединение окончаний «ti» и т. д. происходит так же, как было изложено ранее. Особенность здесь заключается в отсутствии усиления (вриддхи) из-за отсутствия гласных ряда «i» или «u». Примеры: «So devadatto odanaṃ pacati» (Этот Девадатта варит рис), «pacanti», «pacasi», «pacatha», «pacāmi», «pacāma»; в аттанопада: «so odanaṃ pacate», «te pacante», «tvaṃ pacase», «tumhe pacavhe», «ahaṃ pace», «mayaṃ pacāmhe».


පඨමපුරිසාදීනමෙකජ්ඣප්පවත්තිප්පසඞ්ගෙ පරිභාසමාහ –

В случае возможности одновременного применения третьего лица и других лиц излагается следующее правило толкования:


441. සබ්බෙසමෙකාභිධානෙ පරො පුරිසො.

441. При едином выражении всех лиц используется последующее лицо.


සබ්බෙසං පඨමමජ්ඣිමානං, පඨමුත්තමානං, මජ්ඣිමුත්තමානං තිණ්ණං වා පුරිසානං එකතොභිධානෙ කාතබ්බෙ පරො පුරිසො යොජෙතබ්බො. එකකාලානමෙවාභිධානෙ චායං. සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචසීති පරියායප්පසඞ්ගෙ තුම්හෙ පචථාති භවති. එවං සො ච පචති, අහඤ්ච පචාමීති මයං පචාම, තථා ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි, මයං පචාම, සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි, මයං පචාම. එවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං.

При едином выражении всех трех лиц — третьего и второго, третьего и первого, второго и первого — следует применять последующее лицо. И это относится только к выражению действий, происходящих в одно и то же время. Вместо раздельного выражения «Он варит, и ты варишь» получается «Вы варите» (tumhe pacathā). Таким образом: «Он варит, и я варю» преобразуется в «Мы варим» (mayaṃ pacāma); так же «Ты варишь, и я варю» — в «Мы варим» (mayaṃ pacāma); «Он варит, ты варишь, и я варю» — в «Мы варим» (mayaṃ pacāma). Так следует применять повсеместно.


එකාභිධානෙති කිමත්ථං? ‘‘සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචිස්සසි, අහං පචිං’’ එත්ථ භින්නකාලත්තා ‘‘මයං පචිම්හා’’ති න භවති.

Для чего сказано «при едином выражении»? В предложении «Он варит, ты будешь варить, а я сварил» из-за разного времени не получается «мы сварили» (mayaṃ pacimhā).


ගමු සප්ප ගතිම්හි, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤායං ධාත්වන්තලොපො.

Корень «gamu» в значении «идти, двигаться». Как и прежде, при обозначении его как корня происходит отсечение конечного гласного корня.


කත්තරි ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

В действительном залоге происходит присоединение окончаний «ti» и т. д.


442. ගමිස්සන්තො ච්ඡො වා සබ්බාසු.

442. Конечный согласный корня «gamu» факультативно заменяется на «ccha» перед всеми окончаниями.


ගමුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්සන්තො මකාරො ච්ඡො හොති වා සබ්බාසු විභත්තීසු, සබ්බග්ගහණෙන මානන්ත ය කාරිතප්පච්චයෙසු ච. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙනායං –

Конечный согласный «m» корня «gamu» факультативно заменяется на «ccha» перед всеми окончаниями. Из-за употребления слова «всеми» это происходит также перед суффиксами «māna», «anta», «ya» и каузативными суффиксами. Слово «vā» здесь имеет значение ограниченной альтернативы. Поэтому:


විධිං නිච්චඤ්ච වාසද්දො, මාන’න්තෙසු තු කත්තරි;

දීපෙතානිච්චමඤ්ඤත්ථ, පරොක්ඛායමසන්තකං.

Слово «vā» указывает на обязательное правило перед суффиксами «māna» и «anta» в действительном залоге; в других случаях оно указывает на необязательность, а перед окончаниями parokkhā эта замена отсутствует.


අප්පච්චයපරනයනානි[Pg.265], සො පුරිසො ගාමං ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගරුපුබ්බරස්සතො පරස්ස පඨමපුරිසබහුවචනස්ස රෙ වා හොති, ගච්ඡරෙ. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම.

После присоединения суффикса «a»: «so puriso gāmaṃ gacchati» (этот человек идет в деревню), «te gacchanti». По правилу «kvaci dhātū» и т. д., после краткого гласного, перед которым стоит долгий слог, окончание третьего лица множественного числа факультативно заменяется на «re»: «gacchare». «Tvaṃ gacchasi», «tumhe gacchatha». «Ahaṃ gacchāmi», «mayaṃ gacchāma».


ච්ඡාදෙසාභාවෙ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්ස එකාරො. ගමෙති, ගමෙන්ති, සරලොපො. ගමෙසි, ගමෙථ. ගමෙමි, ගමෙම.

При отсутствии замены на «ccha», по правилу «lopañcettamakāro», суффикс «a» заменяется на «e»: «gameti», «gamenti» (с выпадением гласного), «gamesi», «gametha», «gamemi», «gamema».


අත්තනොපදෙපි සො ගාමං ගච්ඡතෙ, ගච්ඡන්තෙ, ගච්ඡරෙ. ගච්ඡසෙ, ගච්ඡව්හෙ. ගච්ඡෙ, ගච්ඡාම්හෙ.

Также и в аттанопада: «so gāmaṃ gacchate», «gacchante», «gacchare». «Gacchase», «gacchavhe». «Gacche», «gacchāmhe».


‘‘කුතො නු ත්වං ආගච්ඡසි, රාජගහතො ආගච්ඡාමී’’තිආදීසු පන පච්චුප්පන්නසමීපෙ වත්තමානවචනං.

В таких выражениях, как «Откуда ты идешь? — Я иду из Раджагахи», употребление настоящего времени указывает на непосредственную близость к настоящему моменту.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Продолжается действие слова «vā».


443. ගමිස්ස ඝම්මං.

443. Корень «gamu» заменяется на «ghamma».


ගමුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ඝම්මාදෙසො හොති වා. ඝම්මති, ඝම්මන්ති ඉච්චාදි.

Весь корень «gamu» факультативно заменяется на «ghamma». Примеры: «ghammati», «ghammanti» и т. д.


භාවකම්මෙසු පන –

Что касается безличного и страдательного залогов:


444. අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනි.

444. Окончания аттанопада употребляются в безличном и страдательном залогах.


භාවෙ ච කම්මනි ච කාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ අත්තනොපදානි හොන්ති, චසද්දෙන කම්මකත්තරිපි. භවනං භාවො, සො ච කාරකන්තරෙන අසංසට්ඨො කෙවලො භවනලවනාදිකො ධාත්වත්ථො. කරීයතීති කම්මං. අකම්මකාපි ධාතවො සොපසග්ගා සකම්මකාපි භවන්ති, තස්මා කම්මනි අනුපුබ්බා භූධාතුතො වත්තමානත්තනොපදපඨමපුරිසෙකවචනං තෙ.

Когда выражаются отношения безличного действия или объекта действия, употребляются окончания аттанопада; благодаря слову «ca» они употребляются также в возвратно-пассивном залоге. «Bhāva» (состояние) — это само существование, чистое значение корня, такое как бытие или срезание, не связанное с другими факторами. «Kamma» (объект) — это то, что совершается. Даже непереходные корни с приставками становятся переходными, поэтому в страдательном залоге от корня «bhū» с приставкой «anu» образуется окончание настоящего времени аттанопада третьего лица единственного числа «te».


‘‘ධාතූහි [Pg.266] ණෙ ණය’’ඉච්චාදිතො ‘‘ධාතූහී’’ති වත්තමානෙ –

При продолжении действия слова «dhātūhi» (от корней) из правила «dhātūhi ṇe ṇaya» и т. д.:


445. භාවකම්මෙසු යො.

445. В безличном и страдательном залогах присоединяется суффикс «ya».


සබ්බධාතූහි පරො භාවකම්මෙසු යප්පච්චයො හොති. අත්තනොපදවිසයෙවායමිස්සතෙ, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තෙ අනුවත්තිතවාග්ගහණෙන යප්පච්චයෙ වුද්ධි න භවති, අනුභූයතෙ සුඛං දෙවදත්තෙන.

После всех корней в безличном и страдательном залогах присоединяется суффикс «ya». Это правило применяется преимущественно в сфере аттанопада. Из-за повторения слова «vā», переходящего из правила «aññesu ca», при суффиксе «ya» не происходит усиления (вриддхи). Пример: «anubhūyate sukhaṃ devadattena» (счастье испытывается Девадаттой).


ආඛ්‍යාතෙන අවුත්තත්තා, තතියා හොති කත්තරි;

කම්මස්සාභිහිතත්තා න, දුතියා පඨමාවිධ.

Поскольку деятель не выражен глаголом, он ставится в третий падеж (творительный); поскольку же объект выражен глаголом, здесь употребляется не второй падеж (винительный), а первый (именительный).


අනුභූයන්තෙ සම්පත්තියො තයා. අනුභූයසෙ ත්වං දෙවදත්තෙන, අනුභූයව්හෙ තුම්හෙ. අහං අනුභූයෙ තයා, මයං අනුභූයාම්හෙ.

«Anubhūyante sampattiyo tayā» (Богатства испытываются тобой). «Anubhūyase tvaṃ devadattena» (Ты испытываешься Девадаттой), «anubhūyavhe tumhe» (Вы испытываетесь). «Ahaṃ anubhūye tayā» (Я испытываюсь тобой), «mayaṃ anubhūyāmhe» (Мы испытываемся).


‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිතො ‘‘ක්වචී’’ති වත්තමානෙ –

При продолжении действия слова «kvaci» (иногда) из правила «kvaci dhātu» и т. д.:


446. අත්තනොපදානි පරස්සපදත්තං.

446. Окончания аттанопада принимают форму парассапада.


අත්තනොපදානි ක්වචි පරස්සපදත්තමාපජ්ජන්තෙ, අකත්තරියෙවෙතං. යකාරස්ස ද්විත්තං, අනුභූය්‍යති මයා සුඛං, අනුභූය්‍යතෙ වා, අනුභූය්‍යන්ති. අනුභූය්‍යසි, අනුභූය්‍යථ. අනුභූය්‍යාමි, අනුභූය්‍යාම. ද්විත්තාභාවෙ – අනුභූයති, අනුභූයන්ති.

Окончания аттанопада иногда принимают форму парассапада, и это происходит только не в действительном залоге. Происходит удвоение звука «y»: «anubhūyyati mayā sukhaṃ» (счастье испытывается мной), или «anubhūyyate», «anubhūyyanti». «Anubhūyyasi», «anubhūyyatha». «Anubhūyyāmi», «anubhūyyāma». При отсутствии удвоения: «anubhūyati», «anubhūyanti».


ක්වචීති කිං? අනුභූයතෙ.

Для чего сказано «иногда»? Чтобы показать форму: «anubhūyate».


භාවෙ අදබ්බවුත්තිනො භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, තඤ්ච පඨමපුරිසස්සෙව, භූයතෙ දෙවදත්තෙන, දෙවදත්තෙන සම්පති භවනන්ති අත්ථො.

В безличном залоге, поскольку действие не выражает субстанцию, из-за единственности действия употребляется только единственное число, и притом только третьего лица. Пример: «bhūyate devadattena», что означает «сейчас происходит бытие Девадатты».


පචධාතුතො [Pg.267] කම්මනි අත්තනොපදෙ යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

Когда от корня «pac» в страдательном залоге образуются окончания аттанопада и суффикс «ya»:


විපරිණාමෙන ‘‘යස්සා’’ති වත්තමානෙ –

При продолжении действия слова «yassa» (суффикса ya) с изменением падежа:


447. තස්ස චවග්ගයකාරවකාරත්තං සධාත්වන්තස්ස.

447. Этот суффикс вместе с конечным согласным корня заменяется на согласный класса «ca», либо на «ya», либо на «va».


තස්ස භාවකම්මවිසයස්ස යප්පච්චයස්ස චවග්ගයකාරවකාරත්තං හොති ධාත්වන්තෙන සහ යථාසම්භවං. එත්ථ ච ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඉතො සීහගතියා වාසද්දො අනුවත්තෙතබ්බො, සො ච වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන –

Этот суффикс «ya», относящийся к безличному или страдательному залогу, вместе с конечным согласным корня заменяется, по мере возможности, на согласный класса «ca», на «ya» или на «va». И здесь из правила «ivaṇṇāgamo vā» по принципу «львиного шага» следует перенести слово «vā», которое имеет значение ограниченной альтернативы. Поэтому:


චවග්ගො ච ත වග්ගානං, ධාත්වන්තානං යවත්තනං;

රවානඤ්ච සයප්පච්ච-යානං හොති යථාක්කමන්ති.

Происходит замена конечных согласных корня класса «ta» на класс «ca», а конечных согласных «ra» и «va» вместе с суффиксом «ya» — соответственно на «ya» и «va».


ධාත්වන්තස්ස චවග්ගාදිත්තා චකාරෙ කතෙ ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති චකාරස්ස ද්විත්තං. පච්චතෙ ඔදනො දෙවදත්තෙන, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගරුපුබ්බරස්සතො පරස්ස පඨමපුරිසබහුවචනස්ස ක්වචි රෙ හොති. පච්චරෙ, පච්චන්තෙ. පච්චසෙ, පච්චව්හෙ. පච්චෙ, පච්චාම්හෙ.

Поскольку конечный согласный корня заменяется на звук класса «ca», а именно на «c», по правилу «paradvebhāvo ṭhāne» происходит удвоение звука «c». Пример: «Paccate odano devadattena» (Рис варится Девадаттой). По правилу «kvaci dhātū» и т. д., после краткого гласного, перед которым стоит долгий слог, окончание третьего лица множественного числа иногда заменяется на «re»: «paccare», «paccante». «Paccase», «paccavhe». «Pacce», «paccāmhe».


පරස්සපදාදෙසෙ පච්චති, පච්චන්ති. පච්චසි, පච්චථ. පච්චාමි, පච්චාම. තථා කම්මකත්තරි පච්චතෙ ඔදනො සයමෙව, පච්චන්තෙ. පච්චති, පච්චන්ති වා ඉච්චාදි.

При замене на окончания парассапада: «paccati», «paccanti». «Paccasi», «paccatha». «Paccāmi», «paccāma». Так же в возвратно-пассивном залоге: «paccate odano sayameva» (рис варится сам по себе), «paccante»; или «paccati», «paccanti» и т. д.


ගමිතො කම්මනි අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

Когда от корня «gamu» в страдательном залоге образуются окончания аттанопада и суффикс «ya»:


‘‘ධාතූහි, තස්මිං, යෙ’’ති ච වත්තතෙ.

И продолжается действие слов «dhātūhi» (от корней), «tasmiṃ» (перед тем) и «ye» (перед суффиксом ya).


448. ඉවණ්ණාගමො වා.

448. Факультативно вставляется гласный ряда «i».


සබ්බෙහි ධාතූහි තස්මිං භාවකම්මවිසයෙ යප්පච්චයෙ පරෙ ඉවණ්ණාගමො හොති වාති ඊකාරාගමො. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. ච්ඡාදෙසො, ගච්ඡීයතෙ ගාමො දෙවදත්තෙන[Pg.268], ගච්ඡීයන්තෙ. ගච්ඡීයසෙ, ගච්ඡීයව්හෙ. ගච්ඡීයෙ, ගච්ඡීයාම්හෙ.

После всех корней перед суффиксом «ya» в безличном или страдательном залоге факультативно вставляется гласный ряда «i», то есть долгий «ī». Слово «vā» здесь имеет значение ограниченной альтернативы. При замене на «ccha»: «gacchīyate gāmo devadattena» (деревня посещается Девадаттой), «gacchīyante». «Gacchīyase», «gacchīyavhe». «Gacchīye», «gacchīyāmhe».


ච්ඡාදෙසාභාවෙ –

При отсутствии замены на «ccha»:


‘‘ධාතූහි, යො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

И продолжается действие слов «dhātūhi» (от корней), «yo» (суффикс ya) и «vā» (факультативно).


449. පුබ්බරූපඤ්ච.

449. И уподобление предыдущему звуку.


හෙට්ඨානුත්තෙහි පරස්සෙවෙදං, තෙන කටපවග්ගයකාරලසන්තෙහෙව ධාතූහි පරො යප්පච්චයො පුබ්බරූපමාපජ්ජතෙ වාති මකාරා පරස්ස යකාරස්ස මකාරො. ගම්මතෙ, ගමීයතෙ, ගම්මන්තෙ, ගමීයන්තෙ. ගම්මසෙ, ගමීයසෙ, ගම්මව්හෙ, ගමීයව්හෙ. ගම්මෙ, ගමීයෙ, ගම්මාම්හෙ, ගමීයාම්හෙ.

Это относится только к корням, оканчивающимся на звуки, не упомянутые ниже; поэтому после корней, оканчивающихся на звуки классов «ka», «ṭa», «pa», а также на «ya», «la», «sa», последующий суффикс «ya» факультативно уподобляется предыдущему звуку. Таким образом, после согласного «m» последующий звук «y» превращается в «m». Примеры: «gammate», «gamīyate», «gammante», «gamīyante». «Gammase», «gamīyase», «gammavhe», «gamīyavhe». «Gamme», «gamīye», «gammāmhe», «gamīyāmhe».


පරස්සපදත්තෙ – ගච්ඡීය්‍යති, ගච්ඡීය්‍යන්ති. ගච්ඡීයති, ගච්ඡීයන්ති වා. ගම්මති, ගම්මන්ති. ගමීයති, ගමීයන්ති. ඉකාරාගමෙ ගමිය්‍යති, ගමිය්‍යන්ති. තථා ඝම්මීයති, ඝම්මීයන්ති ඉච්චාදි.

При принятии окончаний парассапада: «gacchīyyati», «gacchīyyanti»; или «gacchīyati», «gacchīyanti». «Gammati», «gammanti». «Gamīyati», «gamīyanti». При вставке краткого гласного «i»: «gamiyyati», «gamiyyanti». Так же «ghammīyati», «ghammīyanti» и т. д.


වත්තමානාවිභත්ති.

[На этом завершается] настоящее время.


450. පඤ්චමී තු අන්තු, හි ථ, මි ම, තං අන්තං, ස්සුව්හො, එ ආමසෙ.

450. Пятый тип окончаний (императив): tu, antu, hi, tha, mi, ma; taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase.


ත්වාදයො ද්වාදස පඤ්චමීසඤ්ඤා හොන්ති.

Эти двенадцать окончаний, начиная с «tu», получают обозначение «pañcamī».


451. ආණත්‍යාසිට්ඨෙනුත්තකාලෙ පඤ්චමී.

451. Окончания pañcamī употребляются в значении приказания, пожелания и в не-прошедшем времени.


ආණත්‍යත්ථෙ ච ආසීසත්ථෙ අනුත්තකාලෙ පඤ්චමීවිභත්ති හොති.

Окончания pañcamī употребляются в значении приказания, пожелания и в не-прошедшем времени.


සතිපි කාලාධිකාරෙ පුන කාලග්ගහණෙන විධිනිමන්තනාජ්ඣෙසනානුමතිපත්ථනාපත්තකාලාදීසු ච පඤ්චමී. ආණාපනමාණත්ති, ආසීසනමාසිට්ඨො, සො ච ඉට්ඨස්ස අසම්පත්තස්ස [Pg.269] අත්ථස්ස පත්ථනං, තස්මිං ආණත්‍යාසිට්ඨෙ. අනු සමීපෙ උත්තකාලො අනුත්තකාලො, පච්චුප්පන්නකාලොති අත්ථො, න උත්තකාලොති වා අනුත්තකාලො, තස්මිං අනුත්තකාලෙ, කාලමනාමසිත්වා හොතීති අත්ථො.

Несмотря на то, что действует раздел о времени, повторное употребление слова «время» указывает на то, что pañcamī употребляется также в значениях предписания, приглашения, вежливой просьбы, разрешения, желания, надлежащего времени и т. д. Приказание (āṇatti) — это веление. Пожелание (āsiṭṭha) — это стремление к желаемому, но еще не достигнутому благу. «Anuttakāla» означает время, близкое к прошедшему, то есть настоящее время, либо «не-прошедшее время». В этом не-прошедшем времени правило применяется без указания на конкретное время.


තත්ථ ආසීසනත්ථෙ භූධාතුතො පඤ්චමීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං තු, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා. සො සුඛී භවතු, තෙ සුඛිතා භවන්තු.

В этом контексте, в значении пожелания (āsīsana), от глагольного корня bhū прибавляется окончание единственного числа первого лица (paṭhamapurisa) активного залога (parassapada) пятого класса (pañcamī) — «tu», происходит прибавление суффикса «a», усиление (vuddhi) и замена на «av» (avādesa). Примеры: «So sukhī bhavatu» (Пусть он будет счастлив), «te sukhitā bhavantu» (Пусть они будут счастливы).


විපරිණාමෙන ‘‘අකාරතො’’ති වත්තතෙ.

Путем изменения падежного окончания продолжается действие слова «akārato» (от звука «a»).


452. හිලොපං වා.

452. Или отпадение окончания «hi».


අකාරතො පරො හිවිභත්ති ලොපමාපජ්ජතෙ වා. ත්වං සුඛී භව, භවාහි වා, හිම්හි දීඝො. තුම්හෙ සුඛිතා භවථ. අහං සුඛී භවාමි, මයං සුඛිනො භවාම.

После звука «a» окончание «hi» факультативно подвергается отпадению. Примеры: «Tvaṃ sukhī bhava» или «bhavāhi» (Будь счастлив), при окончании «hi» предшествующий гласный становится долгим. «Tumhe sukhitā bhavatha» (Будьте счастливы). «Ahaṃ sukhī bhavāmi» (Пусть я буду счастлив), «mayaṃ sukhino bhavāma» (Пусть мы будем счастливы).


අත්තනොපදෙ සො සුඛී භවතං, තෙ සුඛිතා භවන්තං. ත්වං සුඛී භවස්සු, තුම්හෙ සුඛිතා භවව්හො. අහං සුඛී භවෙ, මයං සුඛිතා භවාමසෙ.

В медиальном залоге (attanopada): «so sukhī bhavataṃ» (пусть он будет счастлив), «te sukhitā bhavantaṃ» (пусть они будут счастливы). «Tvaṃ sukhī bhavassu» (будь счастлив), «tumhe sukhitā bhavavho» (будьте счастливы). «Ahaṃ sukhī bhave» (пусть я буду счастлив), «mayaṃ sukhitā bhavāmase» (пусть мы будем счастливы).


කම්මනි අනුභූයතං තයා, අනුභූයන්තං. අනුභූයස්සු, අනුභූයව්හො. අනුභූයෙ, අනුභූයාමසෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභූය්‍යතු, අනුභූය්‍යන්තු. අනුභූයතු, අනුභූයන්තු වා, අනුභූය්‍යාහි ඉච්චාදි. භාවෙ භූයතං.

В страдательном залоге (kammani): «anubhūyataṃ tayā» (пусть это испытывается тобой), «anubhūyantaṃ». «Anubhūyassu», «anubhūyavho». «Anubhūye», «anubhūyāmase». При переходе в активный залог (parassapadatta): «anubhūyyatu», «anubhūyyantu». Или «anubhūyatu», «anubhūyantu», «anubhūyyāhi» и так далее. В безличном залоге (bhāve): «bhūyataṃ».


ආණත්තියං කත්තරි දෙවදත්තො දානි ඔදනං පචතු, පචන්තු. පච, පචාහි, පචථ. පචාමි, පචාම. පචතං, පචන්තං. පචස්සු, පචව්හො. පචෙ, පචාමසෙ.

В значении повеления (āṇatti) в действительном залоге (kattar): «devadatto dāni odanaṃ pacatu» (пусть Девадатта сейчас варит рис), «pacantu». «Paca», «pacāhi», «pacatha». «Pacāmi», «pacāma». В медиальном залоге: «pacataṃ», «pacantaṃ». «Pacassu», «pacavho». «Pace», «pacāmase».


කම්මනි යප්පච්චයචවග්ගාදි, පච්චතං ඔදනො දෙවදත්තෙන, පච්චන්තං. පච්චස්සු, පච්චව්හො. පච්චෙ, පච්චාමසෙ. පරස්සපදත්තෙ පච්චතු, පච්චන්තු. පච්ච, පච්චාහි, පච්චථ. පච්චාමි, පච්චාම.

В страдательном залоге (kammani) с добавлением суффикса «ya» и ассимиляцией в группу «ca» и т. д.: «paccataṃ odano devadattena» (пусть рис варится Девадаттой), «paccantaṃ». «Paccassu», «paccavho». «Pacce», «paccāmase». При переходе в активный залог (parassapadatta): «paccatu», «paccantu». «Pacca», «paccāhi», «paccatha». «Paccāmi», «paccāma».


තථා [Pg.270] සො ගාමං ගච්ඡතු, ගච්ඡන්තු. ගච්ඡ, ගච්ඡාහි, ගච්ඡථ. ගච්ඡාමි, ගච්ඡාම. ගමෙතු, ගමෙන්තු. ගම, ගමාහි, ගමෙථ. ගමෙමි, ගමෙම. ගච්ඡතං, ගච්ඡන්තං. ගච්ඡස්සු, ගච්ඡව්හො. ගච්ඡෙ, ගච්ඡාමසෙ. ඝම්මාදෙසෙ ඝම්මතු, ඝම්මන්තු ඉච්චාදි.

Точно так же: «so gāmaṃ gacchatu» (пусть он идет в деревню), «gacchantu». «Gaccha», «gacchāhi», «gacchatha». «Gacchāmi», «gacchāma». «Gametu», «gamentu». «Gama», «gamāhi», «gametha». «Gamemi», «gamema». «Gacchataṃ», «gacchantaṃ». «Gacchassu», «gacchavho». «Gacche», «gacchāmase». При замене на «ghamma»: «ghammatu», «ghammantu» и так далее.


කම්මනි ගච්ඡීයතං, ගච්ඡීයතු, ගමීයතං, ගමීයතු, ගම්මතං, ගම්මතු ඉච්චාදි.

В страдательном залоге (kammani): «gacchīyataṃ», «gacchīyatu», «gamīyataṃ», «gamīyatu», «gammataṃ», «gammatu» и так далее.


විධිම්හි ඉධ පබ්බතො හොතු, අයං පාසාදො සුවණ්ණමයො හොතූතිආදි.

В значении предписания (vidhi): «idha pabbato hotu» (пусть здесь будет гора), «ayaṃ pāsādo suvaṇṇamayo hotu» (пусть этот дворец станет золотым) и так далее.


නිමන්තනෙ අධිවාසෙතු මෙ භන්තෙ භගවා භොජනං, ඉධ නිසීදතු භවං.

В значении приглашения (nimantana): «adhivāsetu me bhante bhagavā bhojanaṃ» (о господин, пусть Благословенный примет мою пищу), «idha nisīdatu bhavaṃ» (пусть почтенный сядет здесь).


අජ්ඣෙසනෙ දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං.

В значении вежливой просьбы (ajjhesana): «desetu bhante bhagavā dhammaṃ» (о господин, пусть Благословенный проповедует Дхамму).


අනුමතියං පුච්ඡතු භවං පඤ්හං, පවිසතු භවං, එත්ථ නිසීදතු.

В значении дозволения (anumati): «pucchatu bhavaṃ pañhaṃ» (пусть почтенный задаст вопрос), «pavisatu bhavaṃ» (пусть почтенный войдет), «ettha nisīdatu» (пусть сядет здесь).


පත්ථනා යාචනා, දදාහි මෙ ගාමවරානි පඤ්ච, එකං මෙ නයනං දෙහි.

Желание (patthanā) — это просьба (yācanā): «dadāhi me gāmavarāni pañca» (дай мне пять лучших деревень), «ekaṃ me nayanaṃ dehi» (дай мне один глаз).


පත්තකාලෙ සම්පත්තො තෙ කාලො කටකරණෙ, කටං කරොතු භවං ඉච්චාදි.

В значении надлежащего времени (pattakāla): «sampatto te kālo kaṭakaraṇe, kaṭaṃ karotu bhavaṃ» (пришло твое время для изготовления циновки, пусть почтенный делает циновку) и так далее.


පඤ්චමීවිභත්ති.

Окончания пятого класса (pañcamī-vibhatti).


453. සත්තමී එය්‍ය එය්‍යුං, එය්‍යාසි එය්‍යාථ, එය්‍යාමිඑය්‍යාම, එථ එරං, එථො එය්‍යාව්හො, එය්‍යංඑය්‍යාම්හෙ.

453. Седьмой класс окончаний (sattamī): eyya, eyyuṃ; eyyāsi, eyyātha; eyyāmi, eyyāma; etha, eraṃ; etho, eyyāvho; eyyaṃ, eyyāmhe.


එය්‍යාදයො ද්වාදස සත්තමීසඤ්ඤා හොන්ති.

Двенадцать окончаний, начиная с «eyya», получают название «sattamī» (седьмой класс).


‘‘අනුත්තකාලෙ’’ති වත්තතෙ.

Продолжается действие слова «anuttakāle» (в невыраженном времени).


454. අනුමතිපරිකප්පත්ථෙසු [Pg.271] සත්තමී.

454. Окончания седьмого класса (sattamī) употребляются в значениях дозволения (anumati) и предположения (parikappa).


අනුමත්‍යත්ථෙ ච පරිකප්පත්ථෙ ච අනුත්තකාලෙ සත්තමීවිභත්ති හොති.

В значении дозволения и в значении предположения в невыраженном времени употребляются окончания седьмого класса (sattamī-vibhatti).


අත්ථග්ගහණෙන විධිනිමන්තනාදීසු ච සත්තමී. කත්තුමිච්ඡතො පරස්ස අනුජානනං අනුමති, පරිකප්පනං පරිකප්පො, ‘‘යදි නාම භවෙය්‍යා’’ති සල්ලක්ඛණං නිරූපනං, හෙතුක්‍රියාය සම්භවෙ ඵලක්‍රියාය සම්භවපරිකප්පො ච.

Благодаря употреблению слова «attha» (значение), окончания седьмого класса (sattamī) также используются в значениях предписания, приглашения и т. д. Дозволение (anumati) — это разрешение другому, желающему совершить действие; предположение (parikappa) — это допущение, рассмотрение и определение в виде «если бы это было так», а также предположение о возможности действия-результата при наличии действия-причины.


තත්ථ පරිකප්පෙ සත්තමීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං එය්‍ය, අප්පච්චයවුද්ධාදි පුරිමසමං, ‘‘ක්වචි ධාතු විභත්තී’’තිආදිනා එය්‍ය එය්‍යාසි එය්‍යාමි එය්‍යංඉච්චෙතෙසං විකප්පෙන එකාරාදෙසො. සො දානි කිං නු ඛො භවෙ, යදි සො පඨමවයෙ පබ්බජෙය්‍ය, අරහා භවෙය්‍ය, සචෙ සඞ්ඛාරා නිච්චා භවෙය්‍යුං, න නිරුජ්ඣෙය්‍යුං. යදි ත්වං භවෙය්‍යාසි, තුම්හෙ භවෙය්‍යාථ. කථමහං දෙවො භවෙය්‍යාමි, කිං නු ඛො මයං භවෙය්‍යාම. තථා භවෙථ, භවෙරං. භවෙථො, භවෙය්‍යාව්හො.

В этом контексте, в значении предположения, окончание единственного числа первого лица (paṭhamapurisa) активного залога (parassapada) седьмого класса (sattamī) — «eyya», прибавление суффикса «a», усиление и т. д. аналогичны предыдущему. Согласно правилу «kvaci dhātu vibhatti...» и т. д., для окончаний «eyya», «eyyāsi», «eyyāmi», «eyyaṃ» факультативно происходит замена на звук «e». Примеры: «So dāni kiṃ nu kho bhave» (Кем же он теперь станет?), «yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya» (Если бы он ушел в бездомность в юности, он стал бы арахантом), «sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ» (Если бы обусловленные явления были постоянными, они бы не прекращались). «Yadi tvaṃ bhaveyyāsi» (Если бы ты был), «tumhe bhaveyyātha» (Если бы вы были). «Kathamahaṃ devo bhaveyyāmi» (Как бы я стал божеством?), «kiṃ nu kho mayaṃ bhaveyyāma» (Кем же мы станем?). Точно так же: «bhavetha», «bhaveraṃ». «Bhavetho», «bhaveyyāvho».


පත්ථනෙ තු අහං සුඛී භවෙ, බුද්ධො භවෙය්‍යං, භවෙය්‍යාම්හෙ.

В значении же желания (patthana): «ahaṃ sukhī bhave» (пусть я буду счастлив), «buddho bhaveyyaṃ» (пусть я стану Буддой), «bhaveyyāmhe».


කම්මනි සුඛං තයා අනුභූයෙථ, අනුභූයෙරං. අනුභූයෙථො, අනුභූයෙය්‍යාව්හො. අනුභූයෙ, අනුභූයෙය්‍යං, අනුභූයෙය්‍යාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභූයෙය්‍ය, අනුභූයෙය්‍යුං. අනුභූයෙය්‍යාසි ඉච්චාදි. භාවෙ භූයෙථ.

В страдательном залоге (kammani): «sukhaṃ tayā anubhūyetha» (пусть счастье испытывается тобой), «anubhūyeraṃ». «Anubhūyetho», «anubhūyeyyāvho». «Anubhūye», «anubhūyeyyaṃ», «anubhūyeyyāmhe». При переходе в активный залог (parassapadatta): «anubhūyeyya», «anubhūyeyyuṃ». «Anubhūyeyyāsi» и так далее. В безличном залоге (bhāve): «bhūyetha».


විධිම්හි සො ඔදනං පචෙ, පචෙය්‍ය, පචෙය්‍යුං. ත්වං පචෙ, පචෙය්‍යාසි, තුම්හෙ පචෙය්‍යාථ. අහං පචෙ, පචෙය්‍යාමි, මයං පචෙය්‍යාම. පචෙථ, පචෙරං. පචෙථො, පචෙය්‍යාව්හො. පචෙ, පචෙය්‍යං, පචෙය්‍යාම්හෙ.

В значении предписания (vidhi): «so odanaṃ pace» или «paceyya» (пусть он варит рис), «paceyyuṃ». «Tvaṃ pace» или «paceyyāsi» (вари рис), «tumhe paceyyātha». «Ahaṃ pace» или «paceyyāmi» (пусть я сварю рис), «mayaṃ paceyyāma». В медиальном залоге: «pacetha», «paceraṃ». «Pacetho», «paceyyāvho». «Pace», «paceyyaṃ», «paceyyāmhe».


කම්මනි [Pg.272] පච්චෙථ, පච්චෙරං. පච්චෙථො, පච්චෙය්‍යාව්හො. පච්චෙ, පච්චෙය්‍යං, පච්චෙය්‍යාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ පච්චෙ, පච්චෙය්‍ය, පච්චෙය්‍යුං. පච්චෙය්‍යාසි ඉච්චාදි.

В страдательном залоге (kammani): «paccetha», «pacceraṃ». «Paccetho», «pacceyyāvho». «Pacce», «pacceyyaṃ», «pacceyyāmhe». При переходе в active залог (parassapadatta): «pacce», «pacceyya», «pacceyyuṃ». «Pacceyyāsi» и так далее.


අනුමතියං සො ගාමං ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍ය, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එය්‍යුස්ස උං වා, ගච්ඡුං, ගච්ඡෙය්‍යුං. ත්වං ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යාසි, ගච්ඡෙය්‍යාථ. ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යාමි, ගච්ඡෙය්‍යාම. ගමෙ, ගමෙය්‍ය, ගමුං, ගමෙය්‍යුං. ගමෙ, ගමෙය්‍යාසි, ගමෙය්‍යාථ. ගමෙ, ගමෙය්‍යාමි, ගමෙය්‍යාම. ගච්ඡෙථ, ගච්ඡෙරං. ගච්ඡෙථො, ගච්ඡෙය්‍යාව්හො. ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යං, ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ. ගමෙථ, ගමෙරං ඉච්චාදි.

В значении дозволения (anumati): «so gāmaṃ gacche» или «gaccheyya» (пусть он идет в деревню); согласно правилу «kvaci dhātu...» и т. д., окончание «eyyuṃ» факультативно заменяется на «uṃ» — «gacchuṃ» или «gaucheyyuṃ». «Tvaṃ gacche» или «gaceyyāsi» (иди), «gaceyyātha». «Gacche» или «gaceyyāmi» (пусть я пойду), «gaceyyāma». С корнем gam: «game», «gameyya», «gamuṃ», «gameyyuṃ». «Game», «gameyyāsi», «gameyyātha». «Game», «gameyyāmi», «gameyyāma». В медиальном залоге: «gacchetha», «gaccheraṃ». «Gacchetho», «gaucheyyāvho». «Gacche», «gaucheyyaṃ», «gaucheyyāmhe». «Gametha», «gameraṃ» и так далее.


කම්මනි ගච්ඡීයෙථ, ගමීයෙථ, ගච්ඡීයෙරං, ගමීයෙරං ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ ගච්ඡීයෙය්‍ය, ගමීයෙය්‍ය, ගම්මෙය්‍ය, ගම්මෙය්‍යුං ඉච්චාදි. තථා ඝම්මෙ, ඝම්මෙය්‍ය, ඝම්මෙය්‍යුං ඉච්චාදි.

В страдательном залоге (kammani): «gacchīyetha», «gamīyetha», «gacchīyeraṃ», «gamīyeraṃ» и так далее. При переходе в активный залог (parassapadatta): «gacchīyeyya», «gamīyeyya», «gammeyya», «gammeyyuṃ» и так далее. Точно так же: «ghamme», «ghammeyya», «ghammeyyuṃ» и так далее.


සත්තමීවිභත්ති.

Окончания седьмого класса (sattamī-vibhatti).


පච්චුප්පන්නාණත්තිපරිකප්පකාලිකවිභත්තිනයො.

Раздел об окончаниях настоящего времени (vattamānā), повеления (āṇatti) и предположения (parikappa).


455. හිය්‍යත්තනී ආඌ, ඔත්ථ, අංම්හා, ත්ථත්ථුං, සෙව්හං, ඉංම්හසෙ.

455. Хийяттани (hiyyattanī): ā, ū; o, ttha; aṃ, mhā; ttha, tthuṃ; se, vhaṃ; iṃ, mhase.


ආආදයො ද්වාදස හිය්‍යත්තනීසඤ්ඤා හොන්ති.

Двенадцать окончаний, начиная с «ā», получают название «hiyyattanī».


‘‘අප්පච්චක්ඛෙ, අතීතෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Продолжается действие слов «appaccakkhe» (неочевидное) и «atīte» (в прошедшем времени).


456. හිය්‍යොපභුති පච්චක්ඛෙ හිය්‍යත්තනී.

456. Окончания хийяттани (hiyyattanī) употребляются для выражения прошедшего времени, начиная со вчерашнего дня, как очевидного.


හිය්‍යොපභුති අතීතෙ කාලෙ පච්චක්ඛෙ වා අප්පච්චක්ඛෙ වා හිය්‍යත්තනීවිභත්ති හොතීති හිය්‍යත්තනීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ආ.

В прошедшем времени, начиная со вчерашнего дня, будь оно очевидным или неочевидным, употребляются окончания хийяттани (hiyyattanī-vibhatti). Окончание единственного числа первого лица (paṭhamapurisa) активного залога (parassapada) класса хийяттани — «ā».


‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිතො ‘‘ක්වචි, ධාතූන’’න්ති ච වත්තතෙ.

Из правила «kvaci dhātu...» и т. д. продолжается действие слов «kvaci» (иногда) и «dhātūnaṃ» (глагольных корней).


457. අකාරාගමො [Pg.273] හිය්‍යත්තනී අජ්ජතනීකාලාතිපත්තීසු.

457. Приращение звука «a» (akārāgama) происходит при окончаниях хийяттани (hiyyattanī), адджатани (ajjatanī) и калатипатти (kālātipatti).


ක්වචි ධාතූනමාදිම්හි අකාරාගමො හොති හිය්‍යත්තනීඅජ්ජතනීකාලාතිපත්තිඉච්චෙතාසු තීසු විභත්තීසු. කථමයමකාරාගමො ධාත්වාදිම්හීති චෙ?

Иногда в начале глагольных корней происходит приращение звука «a» при этих трех классах окончаний: хийяттани, адджатани и калатипатти. Если спросят: «Как это приращение звука „a“ происходит в начале корня?»


සතිස්සරෙපි ධාත්වන්තෙ, පුනකාරාගමස්සිධ;

නිරත්ථත්තා පයොගානු රොධා ධාත්වාදිතො අයං.

«Даже при наличии гласного на конце корня, повторное приращение звука „a“ здесь было бы бессмысленным; поэтому, в соответствии с практическим употреблением, это приращение происходит в начале корня».


අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසසරලොපාදි වුත්තනයමෙව.

Прибавление суффикса «a», усиление (vuddhi), замена на «av» (avādesa), элизия гласных (saralopa) и т. д. происходят так же, как было описано ранее.


අභවා, අභවූ. අභවො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඔකාරස්ස අආදෙසො වා, අභව, අභවත්ථ. අභවං, අභවම්හා. අභවත්ථ, අභවත්ථුං. අභවසෙ, අභවව්හං. අභවිං, අභවම්හසෙ.

«Abhavā», «abhavū». «Abhavo» — или, согласно правилу «kvaci dhātu...» и т. д., происходит замена звука «o» на «a» — «abhava», «abhavattha». «Abhavaṃ», «abhavamhā». В медиальном залоге: «abhavattha», «abhavatthuṃ». «Abhavase», «abhavavhaṃ». «Abhaviṃ», «abhavamhase».


කම්මනි යප්පච්චයො, තයා සුඛමන්වභූයත්ථ, අකාරාගමාභාවෙ අනුභූයත්ථ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ත්ථස්ස ථාදෙසො, අන්වභූයථ, අනුභූයථ, අන්වභූයත්ථුං, අනුභූයත්ථුං. අන්වභූයසෙ, අනුභූයසෙ, අන්වභූයව්හං, අනුභූයව්හං. අන්වභූයිං, අනුභූයිං, අන්වභූයම්හසෙ, අනුභූයම්හසෙ. පරස්සපදත්තෙ අන්වභූයා, අනුභූයා ඉච්චාදි. භාවෙ අන්වභූයත්ථ.

В страдательном залоге (kammani) прибавляется суффиксальный «ya»: «tayā sukham anvabhūyattha» (тобой испытывалось счастье), при отсутствии приращения звука «a» — «anubhūyattha»; согласно правилу «kvaci dhātu...» и т. д., происходит замена «ttha» на «tha» — «anvabhūyatha», «anubhūyatha», «anvabhūyatthuṃ», «anubhūyatthuṃ». «Anvabhūyase», «anubhūyase», «anvabhūyavhaṃ», «anubhūyavhaṃ». «Anvabhūyiṃ», «anubhūyiṃ», «anvabhūyamhase», «anubhūyamhase». При переходе в активный залог (parassapadatta): «anvabhūyā», «anubhūyā» и так далее. В безличном залоге (bhāve): «anvabhūyattha».


තථා සො ඔදනං අපචා, පචා, අපචූ, පචූ. අපචො, පචො, අපචත්ථ, පචත්ථ. අපචං, පචං, අපචම්හා, පචම්හා. අපචත්ථ, පචත්ථ, අපචත්ථු, පචත්ථුං. අපචසෙ, පචසෙ, අපචව්හං, පචව්හං. අපචිං, පචිං, අපචම්හසෙ, පචම්හසෙ.

Точно так же: «so odanaṃ apacā» или «pacā» (он варил рис), «apacū», «pacū». «Apaco», «paco», «apacattha», «pacattha». «Apacaṃ», «pacaṃ», «apacamhā», «pacamhā». В медиальном залоге: «apacattha», «pacattha», «apacatthu», «pacatthuṃ». «Apacase», «pacase», «apacavhaṃ», «pacavhaṃ». «Apaciṃ», «paciṃ», «apacamhase», «pacamhase».


කම්මනි [Pg.274] අපච්චථ, අපච්චත්ථ, අපච්චත්ථුං. අපච්චසෙ, අපච්චව්හං. අපච්චිං, අපච්චම්හසෙ. අපච්චා, අපච්චූ ඉච්චාදි.

В страдательном залоге (kammani): «apaccatha», «apaccattha», «apaccatthuṃ». «Apaccase», «apaccavhaṃ». «Apacciṃ», «apaccamhase». «Apaccā», «apaccū» и так далее.


තථා අගච්ඡා, අගච්ඡූ. අගච්ඡො, අගච්ඡ, අගච්ඡත්ථ. අගච්ඡං, අගච්ඡම්හා. අගච්ඡත්ථ, අගච්ඡත්ථුං. අගච්ඡසෙ, අගච්ඡව්හං. අගච්ඡිං, අගච්ඡම්හසෙ. අගමා, අගමූ. අගමො, අගම, අගමත්ථ. අගමං, අගමම්හා. අගමත්ථ, අගමත්ථුං. අගමසෙ, අගමව්හං. අගමිං, අගමම්හසෙ.

Точно так же: «agacchā», «agacchū». «Agaccho», «agaccha», «agacchattha». «Agacchaṃ», «agacchamhā». В медиальном залоге: «agacchattha», «agacchatthuṃ». «Agacchase», «agacchavhaṃ». «Agacchiṃ», «agacchamhase». С корнем gam: «agamā», «agamū». «Agamo», «agama», «agamattha». «Agamaṃ», «agamamhā». В медиальном залоге: «agamattha», «agamatthuṃ». «Agamase», «agamavhaṃ». «Agamiṃ», «agamamhase».


කම්මනි අගච්ඡීයත්ථ, ගච්ඡීයත්ථ, අගමීයත්ථ, ගමීයත්ථ, අගච්ඡීයත්ථුං, ගච්ඡීයත්ථුං, අගමීයත්ථුං, ගමීයත්ථුං ඉච්චාදි. තථා අඝම්මා, අඝම්මූ ඉච්චාදි.

В страдательном залоге (kammani): «agacchīyattha», «gacchīyattha», «agamīyattha», «gamīyattha», «agacchīyatthuṃ», «gacchīyatthuṃ», «agamīyatthuṃ», «gamīyatthuṃ» и так далее. Точно так же: «aghammā», «aghammū» и так далее.


හිය්‍යත්තනීවිභත්ති.

Окончания класса хийяттани (hiyyattanī-vibhatti).


458. හිය්‍යත්තනී සත්තමී පඤ්චමී වත්තමානා සබ්බධාතුකං.

458. Хийяттани (hiyyattanī), саттами (sattamī), паньчами (pañcamī) и ваттамана (vattamānā) называются саббадхатука (sabbadhātuka).


හිය්‍යත්තනාදයො චතස්සො විභත්තියො සබ්බධාතුකසඤ්ඤා හොන්තීති හිය්‍යත්තනාදීනං සබ්බධාතුකසඤ්ඤත්තා ‘‘ඉකාරාගමො අසබ්බධාතුකම්හී’’ති වුත්තො ඉකාරාගමො න භවති.

Поскольку эти четыре класса окончаний, начиная с хийяттани, получают название «sabbadhātuka», то из-за их статуса саббадхатука не происходит приращения звука «i», предписанного правилом «ikārāgamo asabbadhātukamhi» (приращение звука «i» происходит перед окончаниями асаббадхатука).


සබ්බධාතුකං.

Саббадхатука (sabbadhātuka).


459. පරොක්ඛා අ උ, එ ත්ථ, අං ම්හ, ත්ථ රෙ, ථො ව්හො, ඉංම්හෙ.

459. Пароккха (parokkhā): a, u; e, ttha; aṃ, mha; ttha, re; tho, vho; iṃ, mhe.


අආදයො ද්වාදස පරොක්ඛාසඤ්ඤා හොන්ති. අක්ඛානං ඉන්ද්‍රියානං පරං පරොක්ඛා, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති පරොක්ඛාති වුච්චති.

Двенадцать окончаний, начиная с «a», получают название «parokkhā». «Parokkhā» означает «находящееся за пределами (para) глаз (akkha), то есть органов чувств»; поскольку этот класс окончаний указывает на такое прошедшее время, он называется «parokkhā».


460. අපච්චක්ඛෙ [Pg.275] පරොක්ඛාතීතෙ.

460. Окончания пароккха (parokkhā) употребляются для выражения неочевидного прошедшего времени.


අපච්චක්ඛෙ වත්තුනො ඉන්ද්‍රියාවිසයභූතෙ අතීතෙ කාලෙ පරොක්ඛාවිභත්ති හොති. අතික්කම්ම ඉතොති අතීතො, හුත්වා අතික්කන්තොති අත්ථො.

Окончания пароккха (parokkhā-vibhatti) употребляются для выражения прошедшего времени, которое неочевидно и находится вне сферы восприятия органов чувств говорящего. «Atīta» (прошедшее) означает «вышедшее за пределы этого», то есть «то, что произошло и миновало».


හෙට්ඨා වුත්තනයෙන පරොක්ඛාපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං අ. ‘‘භූ අ’’ඉතීධ –

Согласно описанному выше способу, окончание единственного числа первого лица (paṭhamapurisa) активного залога (parassapada) класса пароккха — «a». В случае «bhū a» здесь —


විපරිණාමෙන ‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තතෙ.

Путем изменения падежного окончания продолжается действие слова «dhātūnaṃ» (глагольных корней).


461. ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො.

461. Иногда происходит удвоение (dvebhāvo) начальных звуков с одним гласным.


ධාතූනමාදිභූතානං වණ්ණානමෙකස්සරානං ක්වචි ද්වෙභාවො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං ක්වචිසද්දො, තෙන –

Иногда происходит удвоение начальных звуков с одним гласным у глагольных корней. Слово «kvaci» (иногда) здесь используется в значении ограниченной альтернативы (vavatthitavibhāsā), поэтому —


ඛ ඡ සෙසු පරොක්ඛායං, ද්වෙභාවො සබ්බධාතුනං;

අප්පච්චයෙ ජුහොත්‍යාදි-ස්සපි කිච්චාදිකෙ ක්වචි.

Удвоение (dvebhāvo) всех глагольных корней происходит перед суффиксами kha, cha, sa и в перфекте (parokkhā); а также у корней класса juhoti и др. при отсутствии суффикса (appaccaye) и иногда в формах долженствования (kicca) и т. д.


‘‘භූ භූ අ’’ඉතීධ –

Здесь в примере «bhū bhū a» —


462. පුබ්බොබ්භාසො.

462. Предыдущий слог — аббхаса (удвоенный слог).


ද්වෙභූතස්ස ධාතුස්ස යො පුබ්බො අවයවො, සො අබ්භාසසඤ්ඤො හොතීති අබ්භාසසඤ්ඤා.

Тот первый элемент удвоенного корня, который является предшествующим, получает обозначение «аббхаса» (abbhāsa); отсюда название «аббхаса».


අබ්භාසග්ගහණමනුවත්තතෙ.

Слово «аббхаса» переносится из предыдущего правила.


463. අන්තස්සිවණ්ණාකාරො වා.

463. Или появляется гласный i или a на конце аббхасы.


අබ්භාසස්ස අන්තස්ස ඉවණ්ණො හොති වා, අකාරො ච. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන –

На конце аббхасы факультативно (vā) появляется либо гласный i, либо гласный a. Слово «vā» здесь имеет значение строго распределённой альтернативы (vavatthitavibhāsa). Благодаря этому —


ඛ [Pg.276] ඡ සෙසු අවණ්ණස්ස,ඉකාරො සගුපුස්ස ඊ;

වාස්ස භූස්ස පරොක්ඛායං,අකාරො නාපරස්සිමෙති.

Перед kha, cha, sa вместо гласного a (avaṇṇassa) появляется i (ikāro); у корней gup и др. — ī; у корня bhū в перфекте (parokkhā) — факультативно появляется i, а перед другим суффиксом — a (akāro), но не в иных случаях.


ඌකාරස්ස අකාරො.

Вместо звука ū появляется a.


464. දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා.

464. Вместо вторых и четвёртых согласных класса — первые и третьи соответственно.


අබ්භාසගතානං දුතියචතුත්ථානං වග්ගබ්‍යඤ්ජනානං යථාක්කමං පඨමතතියා හොන්තීති භකාරස්ස බකාරො.

Вместо вторых и четвёртых согласных класса, находящихся в аббхасе, соответственно появляются первые и третьи; таким образом, вместо звука bha появляется ba.


465. බ්‍රූභූනමාහභූවා පරොක්ඛායං.

465. Вместо корней brū и bhū появляются основы āha и bhūva в перфекте (parokkhā).


බ්‍රූභූඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ආහභූවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති පරොක්ඛාවිභත්තියන්ති භූසද්දස්ස භූවආදෙසො, ‘‘සරලොපො මාදෙසප්පච්චයාදිම්හී’’තිආදිනා සරලොපාදි, සො කිර රාජා බභූව, තෙ කිර බභූවු. ත්වං කිර බභූවෙ.

Для этих корней brū и bhū в перфекте (parokkhā) происходят замены на āha и bhūva. Таким образом, для слова bhū происходит замена на bhūva; по правилу «saralopo mādesappaccayādimhi» и др. происходит усечение гласного и т. д. Получаются формы: «so kira rājā babhūva» (он, говорят, стал царем), «te kira babhūvu» (они, говорят, стали). «tvaṃ kira babhūve» (ты, говорят, стал).


‘‘ධාතූහී’’ති වත්තතෙ, සීහගතියා ක්වචිග්ගහණඤ්ච.

Слово «dhātūhi» (от корней) переносится, а также, по принципу львиного взгляда (sīhagati), переносится слово «kvaci» (иногда).


466. ඉකාරාගමො අසබ්බධාතුකම්හි.

466. Вставка гласного i перед не-саббадхатука (asabbadhātuka).


සබ්බස්මිං අසබ්බධාතුකම්හි පරෙ ක්වචි ධාතූහි පරො ඉකාරාගමො හොති.

Когда следует любое окончание не-саббадхатука, после корней иногда появляется вставка гласного i.


අසබ්බධාතුකෙ බ්‍යඤ්ජ-නාදිම්හෙ වායමාගමො;

ක්වචාධිකාරතො බ්‍යඤ්ජ-නාදොපි ක්වචි නො සියා.

Эта вставка происходит перед окончанием не-саббадхатука, начинающимся на согласный; в силу авторитета слова «kvaci» (иногда) перед согласным она иногда может и не происходить.


එත්ථ ච ‘‘න සබ්බධාතුකං අසබ්බධාතුක’’මිති කත්වා ‘‘හිය්‍යත්තනී සත්තමී පඤ්චමී වත්තමානා සබ්බධාතුක’’න්ති හිය්‍යත්තනීආදීනං සබ්බධාතුකසඤ්ඤාය වුත්තත්තා තදඤ්ඤා චතස්සො විභත්තියො අසබ්බධාතුකන්ති වුච්චති.

И здесь, определив «не-саббадхатука» (asabbadhātuka) как «то, что не является саббадхатука», поскольку имперфект (hiyyattanī), оптатив (sattamī), императив (pañcamī) и настоящее время (vattamānā) названы «саббадхатука», остальные четыре группы окончаний называются «не-саббадхатука» (asabbadhātuka).


තුම්හෙ [Pg.277] කිර බභූවිත්ථ. අහං කිර බභූවං, මයං කිර බභූවිම්හ. අත්තනොපදෙ සො බභූවිත්ථ, බභූවිරෙ. බභූවිත්ථො, බභූවිව්හො. බභූවිං, බභූවිම්හෙ.

«tumhe kira babhūvittha» (вы, говорят, стали). «ahaṃ kira babhūvaṃ» (я, говорят, стал), «mayaṃ kira babhūvimha» (мы, говорят, стали). В аттанопада (медиальном залоге): «so babhūvittha» (он стал), «babhūvire» (они стали). «babhūvittho» (ты стал), «babhūvivho» (вы стали). «babhūviṃ» (я стал), «babhūvimhe» (мы стали).


කම්මනි අත්තනොපදෙ ඊකාරාගමයප්පච්චයිකාරාගමා, අනුබභූවීයිත්ථ, යප්පච්චයස්ස අසබ්බධාතුකම්හි ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ලොපෙ කතෙ ඉවණ්ණාගමො න භවති, තයා කිර අනුබභූවිත්ථ, අනුබභූවිරෙ ඉච්චාදි. භාවෙ බභූවීයිත්ථ, බභූවිත්ථ වා.

В пассиве (kammani) в аттанопада происходят вставка ī, суффикс ya и вставка i: anubabhūvīyittha. Когда суффикс ya перед не-саббадхатука элидируется по правилу «kvaci dhātu» и др., вставка гласного i не происходит: «tayā kira anubabhūvittha» (тобой, говорят, это было испытано), «anubabhūvire» и т. д. В безличном залоге (bhāve): babhūvīyittha или babhūvittha.


තථා පපච, පපචූ. පපචෙ, පපචිත්ථ. පපචං, පපචිම්හ. පපචිත්ථ, පපචිරෙ. පපචිත්ථො, පපචිව්හො. පපචිං, පපචිම්හෙ.

Точно так же: papaca, papacū. Papace, papacittha. Papacaṃ, papacimha. Papacittha, papacire. Papacittho, papacivho. Papaciṃ, papacimhe.


කම්මනි පපච්චිත්ථ, පපච්චිරෙ ඉච්චාදි. තථා අපච්ච, අපච්චූ ඉච්චාදි.

В пассиве: papaccittha, papaccire и т. д. Точно так же apacca, apaccū и т. д.


ගමිම්හි ‘‘ක්වචාදිවණ්ණාන’’න්තිආදිනා ද්වෙභාවො, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා.

Для корня gam происходит удвоение по правилу «kvacādivaṇṇānaṃ» и др., и присваивается обозначение аббхаса по правилу «pubbo abbhāso».


‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ.

Слово «abbhāse» (в аббхасе) переносится.


467. කවග්ගස්ස චවග්ගො.

467. Вместо согласных класса ka появляются согласные класса ca.


අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස කවග්ගස්ස චවග්ගො හොතීති වකාරස්ස ජකාරො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අනබ්භාසස්ස පඨමපුරිසෙකවචනම්හි දීඝො. සො ගාමං ජගාම කිර, ජගම වා, ජගමු. ජගමෙ, ජගමිත්ථ. ජගමං, ජගමිම්හ. ජගමිත්ථ, ජගමිරෙ. ජගමිත්ථො, ජගමිව්හො. ජගමිං, ජගමිම්හෙ.

Вместо согласных класса ka, находящихся в аббхасе, появляются согласные класса ca; таким образом, вместо звука va появляется ja. По правилу «kvaci dhātu» и др. происходит удлинение гласного в единственном числе третьего лица не-аббхасы. Получаются формы: «so gāmaṃ jagāma kira» (он, говорят, пошел в деревню) или «jagama vā», «jagamu». «jagame», «jagamittha». «jagamaṃ», «jagamimha». «jagamittha», «jagamire». «jagamittho», «jagamivho». «jagamiṃ», «jagamimhe».


කම්මනි ජගමීයිත්ථ, ජගමිත්ථ වා ඉච්චාදි.

В пассиве: jagamīyittha или jagamittha и т. д.


පරොක්ඛාවිභත්ති.

Окончания перфекта (parokkhā).


468. අජ්ජතනී [Pg.278] ඊ උං, ඔ ත්ථ, ඉං ම්හා, ආ ඌ, සෙ ව්හං, අම්හෙ.

468. Аорист (ajjatanī): ī, uṃ; o, ttha; iṃ, mhā; ā, ū; se, vhaṃ; amhe.


ඊආදයො ද්වාදස අජ්ජතනීසඤ්ඤා හොන්ති. අජ්ජ භවො අජ්ජතනො, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති අජ්ජතනීති වුච්චති.

Эти двенадцать окончаний, начиная с ī, получают обозначение «аджатани» (ajjatanī). Происходящее сегодня (ajja bhavo) называется «аджатана» (ajjatano); поскольку это окончание указывает на данное время, оно называется «аджатани».


‘‘අපච්චක්ඛෙ, අතීතෙ, පච්චක්ඛෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Слова «apaccakkhe» (неочевидное), «atīte» (прошедшее) и «paccakkhe» (очевидное) переносятся.


469. සමීපෙජ්ජතනී.

469. Аджатани используется для недавнего прошедшего времени (samīpe).


සමීපෙ සමීපතො පට්ඨාය අජ්ජප්පභුති අතීතෙ කාලෙ පච්චක්ඛෙ ච අපච්චක්ඛෙ ච අජ්ජතනීවිභත්ති හොතීති අජ්ජතනීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ඊ.

В недавнем прошедшем времени, начиная с близкого к настоящему моменту, начиная с сегодняшнего дня, в прошедшем времени — как очевидном, так и неочевидном — употребляется окончание аджатани. Таким образом, окончание единственного числа третьего лица парассапада в аджатани — это ī.


පුරෙ විය අකාරාගමො, වුද්ධාදි ච, ‘‘ක්වචි ධාතුවිභත්තී’’තිආදිනා ඊම්හාදිවිභත්තීනං ක්වචි රස්සත්තං, ඔආඅවචනානං ඉත්ථඅමාදෙසා ච, සරලොපාදි, සො අභවි, අභවී වා, අකාරාගමාභාවෙ භවි.

Как и прежде, происходит вставка звука a, усиление (vuddhi) и т. д. По правилу «kvaci dhātuvibhatti» и др. иногда происходит укорочение окончаний, начиная с ī, а также замена окончаний o и ā на ittha и a соответственно, усечение гласных и т. д. Получаются формы: «so abhavi» или «abhavī»; при отсутствии вставки a — «bhavi».


මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

По принципу прыжка лягушки (maṇḍūkagati) переносится слово «vā» (факультативно).


470. සබ්බතො උං ඉං සු.

470. После всех корней вместо окончания uṃ появляется iṃsu.


සබ්බෙහි ධාතූහි උංවිභත්තිස්ස ඉංස්වාදෙසො හොති වා.

После всех корней вместо окончания uṃ факультативно происходит замена на iṃsu.


තෙ අභවිංසු, භවිංසු වා, අභවුං, භවුං වා. ත්වං අභවි, භවි වා, අභවො, භවො වා, තුම්හෙ අභවිත්ථ, භවිත්ථ වා, ඉකාරාගමො. අහං අභවිං, භවිං වා, මයං අභවිම්හ, භවිම්හ වා, අභවිම්හා, භවිම්හා වා. සො අභවිත්ථ, භවිත්ථ වා, අභවා, භවා වා, අභවූ, භවූ වා. අභවිසෙ, භවිසෙ වා, අභවිව්හං, භවිව්හං වා. අභවං[Pg.279], භවං වා, අභව, භව වා, අභවිම්හෙ, භවිම්හෙ වා.

«te abhaviṃsu» или «bhaviṃsu», «abhavuṃ» или «bhavuṃ» (они стали). «tvaṃ abhavi» или «bhavi», «abhavo» или «bhavo» (ты стал). «tumhe abhavittha» или «bhavittha» (вы стали) — с вставкой гласного i. «ahaṃ abhaviṃ» или «bhaviṃ» (я стал), «mayaṃ abhavimha» или «bhavimha», «abhavimhā» или «bhavimhā» (мы стали). В аттанопада: «so abhavittha» или «bhavittha», «abhavā» или «bhavā» (он стал), «abhavū» или «bhavū» (они стали). «abhavise» или «bhavise» (ты стал), «abhavivhaṃ» или «bhavivhaṃ» (вы стали). «abhavaṃ» или «bhavaṃ», «abhava» или «bhava» (я стал), «abhavimhe» или «bhavimhe» (мы стали).


කම්මනි යප්පච්චයලොපෙ වුද්ධිඅවාදෙසාදි, සුඛං තයා අනුභවිත්ථ, අන්වභූයිත්ථ, අනුභූයිත්ථ වා ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ තයා අන්වභූයි, අනුභූයි, අන්වභූයී, අනුභූයී වා, අන්වභූයිංසු, අනුභූයිංසු, අන්වභූයුං, අනුභූයුං. ත්වං අන්වභූයි, අනුභූයි, තුම්හෙ අන්වභූයිත්ථ, අනුභූයිත්ථ. අහං අන්වභූයිං, අනුභූයිං, මයං අන්වභූයිම්හ, අනුභූයිම්හ, අන්වභූයිම්හා, අනුභූයිම්හා වා. භාවෙ අභවිත්ථ, අභූයිත්ථ තයා.

В пассиве при элизии суффикса ya происходят усиление, замена на ava и т. д.: «sukhaṃ tayā anubhavittha» (счастье было испытано тобой), «anvabhūyittha» или «anubhūyittha» и т. д. При переходе в парассапада: «tayā anvabhūyi», «anubhūyi», «anvabhūyī» или «anubhūyī», «anvabhūyiṃsu», «anubhūyiṃsu», «anvabhūyuṃ», «anubhūyuṃ». «tvaṃ anvabhūyi», «anubhūyi», «tumhe anvabhūyittha», «anubhūyittha». «ahaṃ anvabhūyiṃ», «anubhūyiṃ», «mayaṃ anvabhūyimha», «anubhūyimha», «anvabhūyimhā» или «anubhūyimhā». В безличном залоге (bhāve): «abhavittha» или «abhūyittha tayā».


සො අපචි, පචි, අපචී, පචී වා, තෙ අපචිංසු, පචිංසු, අපචුං, පචුං. ත්වං අපචි, පචි, අපචො, පචො වා, තුම්හෙ අපචිත්ථ, පචිත්ථ. අහං අපචිං, පචිං, මයං අපචිම්හ, පචිම්හ, අපචිම්හා, පචිම්හා වා. සො අපචිත්ථ, පචිත්ථ, අපචා, පචා වා, අපචූ, පචූ. අපචිසෙ, අපචිව්හං. අපචං, පචං, අපච, පච වා, අපචිම්හෙ, පචිම්හෙ.

«so apaci», «paci», «apacī» или «pacī» (он приготовил), «te apaciṃsu», «paciṃsu», «apacuṃ», «pacuṃ» (они приготовили). «tvaṃ apaci», «paci», «apaco» или «paco» (ты приготовил), «tumhe apacittha», «pacittha» (вы приготовили). «ahaṃ apaciṃ», «paciṃ» (я приготовил), «mayaṃ apacimha», «pacimha», «apacimhā» или «pacimhā» (мы приготовили). В аттанопада: «so apacittha», «pacittha», «apacā» или «pacā» (он приготовил), «apacū», «pacū» (они приготовили). «apacise», «apacivhaṃ». «apacaṃ», «pacaṃ», «apaca» или «paca» (я приготовил), «apacimhe», «pacimhe» (мы приготовили).


කම්මනි අපච්චිත්ථ, පච්චිත්ථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අපච්චි, පච්චි, අපච්චී, පච්චී වා, අපච්චිංසු, පච්චිංසු, අපච්චුං, පච්චුං. අපච්චි, පච්චි, අපච්චො, පච්චො වා, අපච්චිත්ථ, පච්චිත්ථ. අපච්චිං, පච්චිං, අපච්චිම්හ, පච්චිම්හ, අපච්චිම්හා, පච්චිම්හා වා.

В пассиве: apaccittha, paccittha и т. д. При переходе в парассапада: apacci, pacci, apaccī или paccī, apacciṃsu, pacciṃsu, apaccuṃ, paccuṃ. Apacci, pacci, apacco или pacco, apaccittha, paccittha. Apacciṃ, pacciṃ, apaccimha, paccimha, apaccimhā или paccimhā vā.


සො ගාමං අගච්ඡී, ගච්ඡී, අගච්ඡි, ගච්ඡි වා, තෙ අගච්ඡිංසු, ගච්ඡිංසු, අගච්ඡුං, ගච්ඡුං. ත්වං අගච්ඡි, ගච්ඡි, අගච්ඡො, ගච්ඡො වා, තුම්හෙ අගච්ඡිත්ථ, ගච්ඡිත්ථ. අහං අගච්ඡිං, ගච්ඡිං, මයං අගච්ඡිම්හ, ගච්ඡිම්හ, අගච්ඡිම්හා, ගච්ඡිම්හා වා.

«so gāmaṃ agacchī», «gacchī», «agacchi» или «gacchi» (он пошел в деревню), «te agacchiṃsu», «gacchiṃsu», «agacchuṃ», «gacchuṃ» (они пошли). «tvaṃ agacchi», «gacchi», «agaccho» или «gaccho» (ты пошел), «tumhe agacchittha», «gacchittha» (вы пошли). «ahaṃ agacchiṃ», «gacchiṃ» (я пошел), «mayaṃ agacchimha», «gacchimha», «agacchimhā» или «gacchimhā» (мы пошли).


‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අජ්ජතනිම්හි ගමිස්ස ච්ඡස්ස ක්වචි ඤ්ඡාදෙසො, අගඤ්ඡි, ගඤ්ඡි, අගඤ්ඡී, ගඤ්ඡී වා, තෙ අගඤ්ඡිංසු[Pg.280], ගඤ්ඡිංසු, අගඤ්ඡුං, ගඤ්ඡුං. ත්වං අගඤ්ඡි, ගඤ්ඡි, අගඤ්ඡො, ගඤ්ඡො වා, තුම්හෙ අගඤ්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ. අහං අගඤ්ඡිං, ගඤ්ඡිං, මයං අගඤ්ඡිම්හ, ගඤ්ඡිම්හ, අගඤ්ඡිම්හා, ගඤ්ඡිම්හා වා.

По правилу «kvaci dhātu» и др. в аджатани вместо элемента ccha корня gam иногда происходит замена на ñcha: «agañchi», «gañchi», «agañchī» или «gañchī» (он пошел), «te agañchiṃsu», «gañchiṃsu», «agañchuṃ», «gañchuṃ» (они пошли). «tvaṃ agañchi», «gañchi», «agañcho» или «gañcho» (ты пошел), «tumhe agañchittha», «gañchittha» (вы пошли). «ahaṃ agañchiṃ», «gañchiṃ» (я пошел), «mayaṃ agañchimha», «gañchimha», «agañchimhā» или «gañchimhā» (мы пошли).


ච්ඡාදෙසාභාවෙ සො අගමි, ගමි, අගමී, ගමී වා, ‘‘කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති එත්ථ භාවනිද්දෙසෙන, ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන වා සාගමෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා බ්‍යඤ්ජනතො ආකාරාගමො, අගමාසි, උංවචනස්ස ක්වචි අංස්වාදෙසො, උචාගමො ත්ථම්හෙසු ක්වචි, අගමිංසු, ගමිංසු, අගමංසු, ගමංසු, අගමුං, ගමුං, ත්වං අගමි, ගමි, අගමො, ගමො වා, අගමිත්ථ, ගමිත්ථ, අගමුත්ථ, ගමුත්ථ. අහං අගමිං, ගමිං, අගමිම්හ, ගමිම්හ, අගමුම්හ, ගමුම්හ, අගමිම්හා, ගමිම්හා වා.

При отсутствии замены на ccha: «so agami», «gami», «agamī» или «gamī» (он пошел). В силу указания на состояние (bhāvaniddesa) в правиле «karassa kāsattamajjatanimhi» или в силу разделения правила (yogavibhāga) «sattamajjatanimhi», при наличии вставки s (sāgama), по правилу «kvaci dhātu» и др. после согласного происходит вставка гласного ā: «agamāsi». Вместо окончания uṃ иногда происходит замена на aṃsu, а перед окончаниями ttha и mha иногда происходит вставка гласного u: «agamiṃsu», «gamiṃsu», «agamaṃsu», «gamaṃsu», «agamuṃ», «gamuṃ». «tvaṃ agami», «gami», «agamo» или «gamo» (ты пошел), «agamittha», «gamittha», «agamuttha» или «gamuttha» (вы пошли). «ahaṃ agamiṃ», «gamiṃ» (я пошел), «agamimha», «gamimha», «agamumha», «gamumha», «agamimhā» или «gamimhā» (мы пошли).


‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගමිස්ස අජ්ජතනිම්හි ගාදෙසො ච, සො අජ්ඣගා, පරලොපො, තෙ අජ්ඣගුං. ත්වං අජ්ඣගො, තුම්හෙ අජ්ඣගුත්ථ. අහං අජ්ඣගිං, මයං අජ්ඣගුම්හ.

По правилу «kvaci dhātu» и др. для корня gam в аджатани также происходит замена на gā: «so ajjhagā» (он нашел/постиг) — с усечением гласного приставки (paralopo), «te ajjhaguṃ» (они нашли). «tvaṃ ajjhago» (ты нашел), «tumhe ajjhaguttha» (вы нашли). «ahaṃ ajjhagiṃ» (я нашел), «mayaṃ ajjhagumha» (мы нашли).


අත්තනොපදෙ සො අගච්ඡිත්ථ, ගච්ඡිත්ථ, අගඤ්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ ඉච්චාදි. ච්ඡාදෙසාභාවෙ සො අගමිත්ථ, ගමිත්ථ, අගමා, ගමා, තෙ අගමූ, ගමූ, අජ්ඣගූ, අගූ. ත්වං අගමිසෙ, ගමිසෙ, අගමිව්හං, ගමිව්හං. අහං අගමං, ගමං, අගම, ගම, අජ්ඣගං වා, අගමිම්හෙ, ගමිම්හෙ.

В аттанопада: «so agacchittha», «gacchittha», «agañchittha», «gañchittha» и т. д. При отсутствии замены на ccha: «so agamittha», «gamittha», «agamā», «gamā», «te agamū», «gamū», «ajjhagū», «agū» (они пошли). «tvaṃ agamise», «gamise», «agamivhaṃ», «gamivhaṃ» (вы пошли). «ahaṃ agamaṃ», «gamaṃ», «agama», «gama» или «ajjhagaṃ» (я пошел), «agamimhe», «gamimhe» (мы пошли).


කම්මෙ ගාමො අගච්ඡීයිත්ථ තෙන, ගච්ඡීයිත්ථ, අගඤ්ඡියිත්ථ, ගඤ්ඡියිත්ථ, අගමීයිත්ථ, ගමීයිත්ථ, අගමිත්ථ, ගමිත්ථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අගච්ඡීයි, ගච්ඡීයි වා, අගමීයි, ගමීයි [Pg.281] වා, අගච්ඡීයුං, අගමීයුං වා. තථා අඝම්මීයි, අඝම්මීයිංසු ඉච්චාදි.

В пассиве: «gāmo agacchīyittha tena» (деревня была посещена им), «gacchīyittha», «agañchiyittha», «gañchiyittha», «agamīyittha», «gamīyittha», «agamittha», «gamittha» и т. д. При переходе в парассапада: «agacchīyi» или «gacchīyi», «agamīyi» или «gamīyi», «agacchīyuṃ» или «agamīyuṃ». Точно так же: «aghammīyi», «aghammīyiṃsu» и т. д.


‘‘හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී’’ති ච වත්තතෙ.

Слова «hiyyattanī» (имперфект) и «ajjatanī» (аорист) переносятся.


471. මායොගෙ සබ්බකාලෙ ච.

471. При сочетании с частицей mā — во всех временах.


යදාමායොගො, තදා හිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්තියො සබ්බකාලෙපි හොන්ති, චසද්දෙන පඤ්චමී ච. මා භවති, මා භවා, මා භවිස්සතීති වා අත්ථෙ හිය්‍යත්තනජ්ජතනීපඤ්චමී විභත්තියො, සෙසං නෙය්‍යං, සො මා භවා, මා භවී, මා තෙ භවන්ත්වන්තරායා. මා පචා, මා පචී, මා පචතු. මා ගච්ඡා, මා ගච්ඡී, මා ගච්ඡතු. මා කඤ්චි පාපමාගමා, මා අගමි, මා ගමා, මා ගමී, මා ගමෙතු. ත්වං මා ගච්ඡො, මා ගච්ඡි, මා ගච්ඡාහි ඉච්චාදි.

Когда есть сочетание с частицей mā, тогда окончания имперфекта (hiyyattanī) и аориста (ajjatanī) употребляются для выражения любого времени, а благодаря слову «ca» — также и императив (pañcamī). В значении «mā bhavati» (да не будет), «mā bhavā», «mā bhavissati» употребляются окончания имперфекта, аориста и императива; остальное следует понимать аналогично. Получаются формы: «so mā bhavā», «mā bhavī», «mā te bhavantvantarāyā» (да не будет у тебя препятствий). «mā pacā», «mā pacī», «mā pacatu». «mā gacchā», «mā gacchī», «mā gacchatu». «mā kañci pāpamāgamā» (да не постигнет никого зло), «mā agami», «mā gamā», «mā gamī», «mā gametu». «tvaṃ mā gaccho», «mā gacchi», «mā gacchāhi» и т. д.


අතීතකාලිකවිභත්ති.

Окончания прошедшего времени.


472. භවිස්සන්තී ස්සති ස්සන්ති, ස්සසි ස්සථ, ස්සාමිස්සාම, ස්සතෙ ස්සන්තෙ, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සංස්සාම්හෙ.

472. Будущее время (bhavissantī): ssati, ssanti; ssasi, ssatha; ssāmi, ssāma; ssate, ssante; ssase, ssavhe; ssaṃ, ssāmhe.


ස්සත්‍යාදීනං ද්වාදසන්නං වචනානං භවිස්සන්තීසඤ්ඤා හොති. භවිස්සතීති භවිස්සන්තො, තංකාලදීපකත්තා අයං විභත්ති භවිස්සන්තීති වුච්චති.

Эти двенадцать окончаний, начиная с ssati, получают обозначение «бхависсанти» (bhavissantī). Будущим (bhavissanto) называется то, что будет (bhavissati); поскольку это окончание указывает на данное время, оно называется «бхависсанти».


473. අනාගතෙ භවිස්සන්තී.

473. Бхависсанти употребляется в будущем времени (anāgate).


අනාගතෙ කාලෙ භවිස්සන්තීවිභත්ති හොති.

В будущем времени употребляется окончание бхависсанти.


අතීතෙපි භවිස්සන්තී, තංකාලවචනිච්ඡයා;

‘‘අනෙකජාතිසංසාරං, සන්ධාවිස්ස’’න්තිආදිසු.

Бхависсанти употребляется также и в прошедшем времени, когда есть намерение выразить то время, как в стихах: «anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ» (сквозь круговорот многих рождений я скитался) и т. д.


න [Pg.282] ආගතො අනාගතො, පච්චයසාමග්ගියං සති ආයතිං උප්පජ්ජනාරහොති අත්ථො, ඉකාරාගමො, වුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි ච.

«Не наступившее» (na āgato) — это будущее (anāgato); значение заключается в том, что способно возникнуть в будущем при наличии совокупности условий. Происходят вставка гласного i, усиление, замена на ava, усечение гласных и т. д.


භවිස්සති, භවිස්සන්ති. භවිස්සසි, භවිස්සථ. භවිස්සාමි, භවිස්සාම. භවිස්සතෙ, භවිස්සන්තෙ. භවිස්සසෙ, භවිස්සව්හෙ. භවිස්සං, භවිස්සාම්හෙ.

Bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe.


කම්මෙ යප්පච්චයලොපො, සුඛං තයා අනුභවිස්සතෙ, අනුභවිස්සන්තෙ. අනුභවිස්සසෙ, අනුභවිස්සව්හෙ. අනුභවිස්සං, අනුභවිස්සාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභවිස්සති දෙවදත්තෙන, අනුභවිස්සන්ති ඉච්චාදි. භාවෙ භවිස්සතෙ තෙන, යප්පච්චයලොපාභාවෙ අනුභූයිස්සතෙ, අනුභූයිස්සන්තෙ ඉච්චාදි. භාවෙ භූයිස්සතෙ.

В пассиве происходит элизия суффикса ya: «sukhaṃ tayā anubhavissate» (счастье будет испытано тобой), «anubhavissante». «anubhavissase», «anubhavissavhe». «anubhavissaṃ», «anubhavissāmhe». При переходе в парассапада: «anubhavissati devadattena» (будет испытано Девадаттой), «anubhavissanti» и т. д. В безличном залоге (bhāve): «bhavissate tena»; при отсутствии элизии суффикса ya: «anubhūyissate», «anubhūyissante» и т. д. В безличном залоге: bhūyissate.


තථා පචිස්සති, පචිස්සන්ති. පචිස්සසි, පචිස්සථ. පචිස්සාමි, පචිස්සාම. පචිස්සතෙ, පචිස්සන්තෙ. පචිස්සසෙ, පචිස්සව්හෙ. පචිස්සං, පචිස්සාම්හෙ.

Точно так же: pacissati, pacissanti. Pacissasi, pacissatha. Pacissāmi, pacissāma. Pacissate, pacissante. Pacissase, pacissavhe. Pacissaṃ, pacissāmhe.


කම්මෙ පච්චිස්සතෙ ඔදනො දෙවදත්තෙන, පච්චිස්සන්තෙ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ පච්චිස්සති, පච්චිස්සන්ති. පච්චිස්සසි, පච්චිස්සථ. පච්චිස්සාමි, පච්චිස්සාම.

В пассивном залоге (kamme): «рис будет вариться Девадаттой» — paccissate, paccissante и так далее. В активном залоге (parassapada): paccissati, paccissanti. Paccissasi, paccissatha. Paccissāmi, paccissāma.


ගච්ඡිස්සති, ගච්ඡිස්සන්ති. ගච්ඡිස්සසි, ගච්ඡිස්සථ. ගච්ඡිස්සාමි, ගච්ඡිස්සාම. ගච්ඡිස්සතෙ, ගච්ඡිස්සන්තෙ. ගච්ඡිස්සසෙ, ගච්ඡිස්සව්හෙ. ගච්ඡිස්සං, ගච්ඡිස්සාම්හෙ. සො සග්ගං ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති. ගමිස්සසි, ගමිස්සථ. ගමිස්සාමි, ගමිස්සාම ඉච්චාදි.

Gacchissati, gacchissanti. Gacchissasi, gacchissatha. Gacchissāmi, gacchissāma. Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. «Он пойдёт на небеса» — gamissati, gamissanti. Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma и так далее.


කම්මෙ ගච්ඡීයිස්සතෙ, ගච්ඡීයිස්සන්තෙ. ගච්ඡීයිස්සති, ගච්ඡීයිස්සන්ති වා, ගමීයිස්සතෙ, ගමීයිස්සන්තෙ. ගමීයිස්සති, ගමීයිස්සන්ති වා ඉච්චාදි. යප්පච්චයලොපෙ ගමිස්සතෙ[Pg.283], ගමිස්සන්තෙ. ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති වා. තථා ඝම්මිස්සති, ඝම්මිස්සන්ති ඉච්චාදි.

В пассивном залоге (kamme): gacchīyissate, gacchīyissante. Или gacchīyissati, gacchīyissanti; gamīyissate, gamīyissante. Или gamīyissati, gamīyissanti и так далее. При выпадении суффикса ya (yappaccayalope): gamissate, gamissante. Или gamissati, gamissanti. Также ghammissati, ghammissanti и так далее.


භවිස්සන්තීවිභත්ති.

Окончания будущего времени (bhavissantī).


484. කාලාතිපත්ති ස්සා ස්සංසු, ස්සෙ ස්සථ, ස්සංස්සාම්හා, ස්සථ ස්සිසු, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සිංස්සාම්හසෙ.

484. Условное наклонение (kālātipatti): ssā, ssaṃsu; sse, ssatha; ssaṃ, ssāmhā; ssatha, ssisu; ssase, ssavhe; ssiṃ, ssāmhase.


ස්සාදීනං ද්වාදසන්නං කාලාතිපත්තිසඤ්ඤා හොති. කාලස්ස අතිපතනං කාලාතිපත්ති, සා පන විරුද්ධපච්චයූපනිපාතතො, කාරණවෙකල්ලතො වා ක්‍රියාය අනභිනිබ්බත්ති, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති කාලාතිපත්තීති වුච්චති.

Двенадцать окончаний, начиная с ssā, получают название «калатипатти» (условное наклонение). «Калатипатти» означает «упущение времени» (выход за пределы времени); это невозникновение действия из-за неблагоприятных условий или отсутствия причин. Поскольку это окончание указывает на такое невозникновение, оно называется «калатипатти».


475. ක්‍රියාතිපන්නෙතීතෙ කාලාතිපත්ති.

475. При несовершении действия в прошлом используется условное наклонение (kālātipatti).


ක්‍රියාතිපන්නමත්තෙ අතීතෙ කාලෙ කාලාතිපත්තිවිභත්ති හොති. ක්‍රියාය අතිපතනං ක්‍රියාතිපන්නං, තං පන සාධකසත්තිවිරහෙන ක්‍රියාය අච්චන්තානුප්පත්ති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි න ක්‍රියා අතීතසද්දෙන වොහරිතබ්බා, තථාපි තක්කිරියුප්පත්තිප්පටිබන්ධකරක්‍රියාය කාලභෙදෙන අතීතවොහාරො ලබ්භතෙවාති දට්ඨබ්බං.

Окончание условного наклонения (kālātipatti) употребляется в прошедшем времени, когда действие просто не совершилось. «Несовершение действия» (kriyātipanna) — это абсолютное невозникновение действия из-за отсутствия производящей силы. И хотя здесь само действие не должно обозначаться словом «прошедшее», тем не менее, из-за временного различия в действии, препятствующем возникновению этого действия, оно всё же получает обозначение прошедшего времени — так следует это понимать.


කාලාතිපත්තිපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ස්සා, අකාරිකාරාගමා, වුද්ධිඅවාදෙසා ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්සා ස්සාම්හාවිභත්තීනං ක්වචි රස්සත්තං, ස්සෙවචනස්ස ච අත්තං.

Окончание единственного числа третьего лица активного залога (parassapada) условного наклонения (kālātipatti) — это ssā; происходят приращение гласных a и i, усиление (vuddhi) и замена на ava. По правилу «kvaci dhātū» и т. д. иногда происходит сокращение окончаний ssā и ssāmhā, а также замена окончания sse на a.


සො චෙ පඨමවයෙ පබ්බජ්ජං අලභිස්ස, අරහා අභවිස්ස, භවිස්ස, අභවිස්සා, භවිස්සාවා, තෙ චෙ තං අලභිස්සංසු, අරහන්තො අභවිස්සංසු, භවිස්සංසු. එවං ත්වං අභවිස්ස, භවිස්ස, අභවිස්සෙ වා, තුම්හෙ අභවිස්සථ, භවිස්සථ. අහං අභවිස්සං, භවිස්සං, මයං [Pg.284] අභවිස්සම්හ, භවිස්සම්හ, අභවිස්සාම්හා, භවිස්සාම්හා වා. සො අභවිස්සථ, අභවිස්සිසු. අභවිස්සසෙ, අභවිස්සව්හෙ. අභවිස්සිං, අභවිස්සාම්හසෙ.

«Если бы он в юности получил монашеское посвящение, он стал бы арахантом» — alabhissa, abhavissa, bhavissa, abhavissā или bhavissā; «если бы они получили его, они стали бы арахантами» — alabhissaṃsu, abhavissaṃsu, bhavissaṃsu. Таким же образом: «ты бы стал» — abhavissa, bhavissa или abhavisse; «вы бы стали» — abhavissatha, bhavissatha. «Я бы стал» — abhavissaṃ, bhavissaṃ; «мы бы стали» — abhavissamha, bhavissamha, abhavissāmhā или bhavissāmhā. «Он бы стал» [в медиальном залоге] — abhavissatha, abhavissisu. «Ты бы стал» — abhavissase, abhavissavhe. «Я бы стал» — abhavissiṃ, abhavissāmhase.


කම්මෙ අන්වභවිස්සථ, අන්වභවිස්සිසු. අන්වභූයිස්සථ වා ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අන්වභවිස්ස, අන්වභවිස්සංසු. අන්වභූයිස්ස වා ඉච්චාදි. භාවෙ අභවිස්සථ දෙවදත්තෙන, අභූයිස්සථ.

В пассивном залоге (kamme): anvabhavissatha, anvabhavissisu. Или anvabhūyissatha и так далее. В активном залоге (parassapada): anvabhavissa, anvabhavissaṃsu. Или anvabhūyissa и так далее. В безличном залоге (bhāve): «было бы пройдено Девадаттой» — abhavissatha, abhūyissatha.


තථා සො චෙ තං ධනං අලභිස්ස, ඔදනං අපචිස්ස, පචිස්ස, අපචිස්සා, පචිස්සා වා, අපචිස්සංසු, පචිස්සංසු. අපචිස්ස, පචිස්ස, අපචිස්සෙ, පචිස්සෙ වා, අපචිස්සථ, පචිස්සථ. අපචිස්සං, පචිස්සං, අපචිස්සම්හ, පචිස්සම්හ, අපචිස්සාම්හා, පචිස්සාම්හා වා. අපචිස්සථ, පචිස්සථ, අපචිස්සිසු, පචිස්සිසු. අපචිස්සසෙ, පචිස්සසෙ, අපචිස්සව්හෙ, පචිස්සව්හෙ. අපචිස්සිං, පචිස්සිං, අපචිස්සාම්හසෙ, පචිස්සාම්හසෙ.

Точно так же: «Если бы он получил то богатство, он сварил бы рис» — alabhissa, apacissa, pacissa, apacissā или pacissā; [они] — apacissaṃsu, pacissaṃsu. [Ты] — apacissa, pacissa, apacisse или pacisse; [вы] — apacissatha, pacissatha. [Я] — apacissaṃ, pacissaṃ; [мы] — apacissamha, pacissamha, apacissāmhā или pacissāmhā. [В медиальном залоге]: apacissatha, pacissatha, apacissisu, pacissisu. Apacissase, pacissase, apacissavhe, pacissavhe. Apacissiṃ, pacissiṃ, apacissāmhase, pacissāmhase.


කම්මෙ අපචිස්සථ ඔදනො දෙවදත්තෙන, අපචිස්සිසු. යප්පච්චයලොපාභාවෙ අපචීයිස්සථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අපච්චිස්ස තෙන, පච්චිස්ස, අපච්චිස්සා, පච්චිස්සා වා, අපච්චිස්සංසු, පච්චිස්සංසු ඉච්චාදි.

В пассивном залоге (kamme): «рис был бы сварен Девадаттой» — apacissatha, apacissisu. При отсутствии выпадения суффикса ya (yappaccayalopābhāve): apacīyissatha и так далее. В активном залоге (parassapada): «было бы сварено им» — apaccissa, paccissa, apaccissā или paccissā, apaccissaṃsu, paccissaṃsu и так далее.


සො අගච්ඡිස්ස, ගච්ඡිස්ස, අගච්ඡිස්සා, ගච්ඡිස්සාවා, අගච්ඡිස්සංසු, ගච්ඡිස්සංසු. ත්වං අගච්ඡිස්ස, ගච්ඡිස්ස, අගච්ඡිස්සෙ, ගච්ඡිස්සෙ වා, අගච්ඡිස්සථ, ගච්ඡිස්සථ. අගච්ඡිස්සං, ගච්ඡිස්සං, අගච්ඡිස්සම්හ, ගච්ඡිස්සම්හ, අගච්ඡිස්සාම්හා, ගච්ඡිස්සාම්හා වා. අගමිස්ස, ගමිස්ස, අගමිස්සා, ගමිස්සා වා, අගමිස්සංසු, ගමිස්සංසු. අගමිස්ස, ගමිස්ස, අගමිස්සෙ වා, අගමිස්සථ, ගමිස්සථ. අගමිස්සං[Pg.285], ගමිස්සං, අගමිස්සම්හ, ගමිස්සම්හ, අගමිස්සාම්හා, ගමිස්සාම්හා වා. අගච්ඡිස්සථ, ගච්ඡිස්සථ වා ඉච්චාදි.

«Он пошёл бы» — agacchissa, gacchissa, agacchissā или gacchissā; «они пошли бы» — agacchissaṃsu, gacchissaṃsu. «Ты» — agacchissa, gacchissa, agacchisse или gacchisse; «вы» — agacchissatha, gacchissatha. «Я» — agacchissaṃ, gacchissaṃ; «мы» — agacchissamha, gacchissamha, agacchissāmhā или gacchissāmhā. [С основой gam-]: agamissa, gamissa, agamissā или gamissā; agamissaṃsu, gamissaṃsu. Agamissa, gamissa или agamisse; agamissatha, gamissatha. Agamissaṃ, gamissaṃ; agamissamha, gamissamha, agamissāmhā или gamissāmhā. Agacchissatha или gacchissatha и так далее.


කම්මෙ අගච්ඡීයිස්සථ, අගමීයිස්සථ, අගච්ඡීයිස්ස, අගමීයිස්සඉච්චාදි. තථා අඝම්මිස්සා, අඝම්මිස්සංසු ඉච්චාදි.

В пассивном залоге (kamme): agacchīyissatha, agamīyissatha, agacchīyissa, agamīyissa и так далее. Также aghammissā, aghammissaṃsu и так далее.


කාලාතිපත්තිවිභත්ති.

Окончания условного наклонения (kālātipatti).


පඤ්චමී සත්තමී වත්ත-මානා සම්පතිනාගතෙ;

භවිස්සන්තී පරොක්ඛාදී, චතස්සොතීතකාලිකා.

Пятая (pañcamī — императив), седьмая (sattamī — оптатив) и настоящая (vattamānā) употребляются в настоящем и будущем; будущее (bhavissantī) — в будущем; пароккха (parokkhā) и другие — это четыре прошедших времени.


ඡකාලිකවිභත්තිවිධානං.

Правила для окончаний шести временных периодов.


විකරණවිධාන

Правила для конъюгационных суффиксов (vikaraṇa).


ඉසු ඉච්ඡාකන්තීසු, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපො, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච.

Корень isu в значении «желать, стремиться» (icchākantīsu): как и прежде, происходит отпадение конечного звука корня, присоединение окончаний, начиная с ti, и суффикса a.


‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තමානෙ –

При продолжении действия слова «dhātūnaṃ» (корней):


476. ඉසුයමූනමන්තො ච්ඡො වා.

476. Конечный звук корней isu и yamu иногда заменяется на ccha.


ඉසුයමුඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තො ච්ඡො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, ‘‘අන්තො ච්ඡො වා’’ති යොගවිභාගෙන ආසස්සපි. සො සග්ගං ඉච්ඡති, ඉච්ඡන්ති. ඉච්ඡසි, ඉච්ඡථ. ඉච්ඡාමි, ඉච්ඡාම. ච්ඡාදෙසාභාවෙ අසංයොගන්තත්තා ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, එසති, එසන්ති ඉච්චාදි.

Конечный звук корней isu и yamu иногда заменяется на ccha. Слово «vā» (или/иногда) здесь используется в значении фиксированного выбора (vavatthitavibhāsa); благодаря разделению правила (yogavibhāga) «anto ccho vā» это также применимо к корню āsa. «Он желает небес» — icchati, icchanti. Icchasi, icchatha. Icchāmi, icchāma. При отсутствии замены на ccha, поскольку корень не оканчивается на группу согласных (asaṃyogantattā), по правилу «aññesu cā» происходит усиление (vuddhi): esati, esanti и так далее.


කම්මෙ අත්තනොපදස්ස යෙභුය්‍යෙන පරස්සපදත්තමෙව පයොජීයති, තෙන චෙත්ථ අත්තනොපදෙ රූපානි සඞ්ඛිපිස්සාම. සො ඉච්ඡීයති, එසීයති, ඉස්සතෙ, ඉස්සති, යකාරස්ස [Pg.286] පුබ්බරූපත්තං. තථා ඉච්ඡතු, එසතු. ඉච්ඡෙය්‍ය, එසෙය්‍ය. පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනීසු පන රූපානි සබ්බත්ථ පයොගමනුගම්ම පයොජෙතබ්බානි, ඉච්ඡි, එසි. ඉච්ඡිස්සති, එසිස්සති. ඉච්ඡිස්සා, එසිස්සා ඉච්ඡාදි.

В пассивном залоге (kamme) для медиального залога (attanopada) в основном используется форма активного залога (parassapada), поэтому здесь мы сократим формы медиального залога. «Он желаем» — icchīyati, esīyati, issate, issati (с уподоблением звука y предшествующему согласному). Точно так же: icchatu, esatu. Iccheyya, eseyya. Что касается прошедших времен пароккха (parokkhā) и хийяттани (hiyyattanī), то их формы следует использовать повсеместно в соответствии с употреблением: icchi, esi. Icchissati, esissati. Icchissā, esissā и так далее.


යමු උපරමෙ, නිපුබ්බො, ච්ඡාදෙසො ච. නියච්ඡති, නියච්ඡන්ති. නියමති, නියමන්ති. සංපුබ්බො ‘‘සයෙ චා’’ති ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච. සඤ්ඤමති, සඤ්ඤමන්ති.

Корень yamu в значении «прекращение» (uparame), с приставкой ni и заменой на ccha: niyacchati, niyacchanti. [Без замены]: niyamati, niyamanti. С приставкой saṃ, по правилу «saye cā» происходит замена на ñ и удвоение: saññamati, saññamanti.


කම්මෙ නියච්ඡීයති, නියමීයති, නියම්මති, සඤ්ඤමීයති වා. තථා නියච්ඡතු, සඤ්ඤමතු. නියච්ඡෙය්‍ය, සඤ්ඤමෙය්‍ය. නියච්ඡී, සඤ්ඤමී. නියච්ඡිස්සති, සඤ්ඤමිස්සති. නියච්ඡිස්ස, සඤ්ඤමිස්ස ඉච්චාදි.

В пассивном залоге (kamme): niyacchīyati, niyamīyati, niyammati или saññamīyati. Точно так же: niyacchatu, saññamatu. Niyaccheyya, saññameyya. Niyacchī, saññamī. Niyacchissati, saññamissati. Niyacchissa, saññamissa и так далее.


ආස උපවෙසනෙ, යොගවිභාගෙන ච්ඡාදෙසො, රස්සත්තං. අච්ඡති, අච්ඡන්ති. අච්ඡසි, අච්ඡථ. අච්ඡාමි, අච්ඡාම. අඤ්ඤත්‍ර උපපුබ්බො උපාසති, උපාසන්ති. අච්ඡීයති, උපාසීයති. අච්ඡතු, උපාසතු. අච්ඡෙය්‍ය, උපාසෙය්‍ය. අච්ඡී, උපාසී. අච්ඡිස්සති, උපාසිස්සති. අච්ඡිස්ස, උපාසිස්ස ඉච්චාදි.

Корень āsa в значении «сидение» (upavesane); благодаря разделению правила (yogavibhāga) происходит замена на ccha и сокращение гласного: acchati, acchanti. Acchasi, acchatha. Acchāmi, acchāma. В других случаях, с приставкой upa: upāsati, upāsanti. [В пассивном залоге]: acchīyati, upāsīyati. Acchatu, upāsatu. Accheyya, upāseyya. Acchī, upāsī. Acchissati, upāsissati. Acchissa, upāsissa и так далее.


ලභ ලාභෙ, ලභති, ලභන්ති. ලභසි, ලභථ. ලභාමි, ලභාම. ලභතෙ, ලභන්තෙ. ලභසෙ, ලභව්හෙ. ලභෙ, ලභාම්හෙ.

Корень labha в значении «получение» (lābhe): labhati, labhanti. Labhasi, labhatha. Labhāmi, labhāma. [В медиальном залоге]: labhate, labhante. Labhase, labhavhe. Labhe, labhāmhe.


කම්මෙ යකාරස්ස පුබ්බරූපත්තෙ කතෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පුරිමභකාරස්ස බකාරො, ලබ්භතෙ, ලබ්භන්තෙ. ලබ්භති, ලබ්භන්ති. ලබ්භතං, ලබ්භතු. ලබ්භෙ, ලබ්භෙය්‍ය.

В пассивном залоге (kamme), после уподобления звука y предшествующему согласному, по правилу «kvaci dhātū» и т. д. предшествующий звук bh заменяется на b: labbhate, labbhante. Labbhati, labbhanti. Labbhataṃ, labbhatu. Labbhe, labbheyya.


අජ්ජතනිම්හි ‘‘වා, අන්තලොපො’’ති ච වත්තමානෙ –

В аористе (ajjatanī), при продолжении действия слов «vā» (иногда) и «antalopo» (отпадение конечного звука):


477. ලභස්මා ඊ ඉංනං ත්ථත්ථං.

477. После корня labh окончания ī и iṃ заменяются на ttha и tthaṃ.


ලභඉච්චෙතස්මා ධාතුතො පරෙසං ඊඉංනං විභත්තීනං ත්ථ ත්ථංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො [Pg.287] ච. අලත්ථ, අලභි, ලභි, අලභිංසු, ලභිංසු. අලභො, ලභො, අලභි, ලභි, අලභිත්ථ, ලභිත්ථ. අලත්ථං, අලභිං, ලභිං, අලභිම්හ, ලභිම්හ ඉච්චාදි.

После корня labha следующие за ним окончания ī и iṃ иногда заменяются на ttha и tthaṃ, и происходит отпадение конечного звука корня. Alattha, alabhi, labhi; alabhiṃsu, labhiṃsu. Alabho, labho; alabhi, labhi; alabhittha, labhittha. Alatthaṃ, alabhiṃ, labhiṃ; alabhimha, labhimha и так далее.


භවිස්සන්තිම්හි ‘‘කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො’’ති එත්ථ සප්පච්චයග්ගහණෙන වච මුච භුජාදිතො ස්සස්සඛාදෙසො, වස ඡිද ලභාදිතො ඡාදෙසො ච වා හොතීති ස්සස්ස ඡාදෙසො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු චා’’ති ධාත්වන්තස්ස චකාරො, ලච්ඡති, ලච්ඡන්ති. ලච්ඡසි, ලච්ඡථ. ලච්ඡාමි, ලච්ඡාම. ඡාදෙසාභාවෙ ලභිස්සති, ලභිස්සන්ති. ලභිස්සසි, ලභිස්සථ. ලභිස්සාමි, ලභිස්සාම ඉච්චාදි. අලභිස්ස, අලභිස්සංසු ඉච්චාදි.

В будущем времени (bhavissantī), согласно правилу «karassa sappaccayassa kāho», благодаря упоминанию «вместе с суффиксом» (sappaccaya), окончание ssa после корней vaca, muca, bhuja и др. заменяется на kha, а после корней vasa, chida, labha и др. иногда заменяется на cha. Таким образом, происходит замена ssa на cha, и по правилу «byañjanantassa co chappaccayesu cā» конечный согласный корня заменяется на ca: lacchati, lacchanti. Lacchasi, lacchatha. Lacchāmi, lacchāma. При отсутствии замены на cha: labhissati, labhissanti. Labhissasi, labhissatha. Labhissāmi, labhissāma и так далее. Alabhissa, alabhissaṃsu и так далее.


වච වියත්තියං වාචායං, වචති, වචන්ති. වචසි, වචථ. වචාමි, වචාම.

Корень vaca в значении «ясная речь» (viyattiyaṃ vācāyaṃ): vacati, vacanti. Vacasi, vacatha. Vacāmi, vacāma.


කම්මෙ අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

В пассивном залоге (kamme) в медиальном залоге (attanopada), при добавлении суффикса ya:


478. වච වස වහාදීනමුකාරො වස්ස යෙ.

478. В корнях vaca, vasa, vaha и др. звук v заменяется на u перед суффиксом ya.


වච වස වහඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං වකාරස්ස උකාරො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, ආදිසද්දෙන වඩ්ඪස්ස ච. ‘‘වස්ස අ ව’’ඉති සමාසෙන දුතියඤ්චෙත්ථ වග්ගහණං ඉච්ඡිතබ්බං, තෙන අකාරස්සපි උකාරො හොති, පුරිමපක්ඛෙ පරලොපො. ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස යකාරස්ස චකාරො, ද්විත්තං. උච්චතෙ, උච්චන්තෙ. වුච්චතෙ, වුච්චන්තෙ. වුච්චති, වුච්චන්ති වා ඉච්චාදි. තථා වචතු, වුච්චතු. වචෙය්‍ය, වුච්චෙය්‍ය. අවචා, අවච්චා, අවචූ, අවච්චූ. අවච, අවචො, අවචුත්ථ. අවච, අවචං, අවචම්හා. අවචුත්ථ ඉච්චාදි.

В корнях vaca, vasa, vaha и др. звук v заменяется на u перед суффиксом ya, а по слову «и др.» (ādi) — также в корне vaḍḍha. Из-за сложного слова «vassa a va» здесь следует принять второе упоминание звука v, благодаря чему гласный a также заменяется на u, а в первом случае происходит отпадение последующего звука. По правилу «tassa cavagga» и т. д. звук y вместе с конечным согласным корня заменяется на ca с последующим удвоением: uccate, uccante. Vuccate, vuccante. Или vuccati, vuccanti и так далее. Точно так же: vacatu, vuccatu. Vaceyya, vucceyya. Avacā, avaccā, avacū, avaccū. Avaca, avaco, avacuttha. Avaca, avacaṃ, avacamhā. Avacuttha и так далее.


479. වචස්සජ්ජතනිම්හි [Pg.288] මකාරො ඔ.

479. В корне vaca в аористе (ajjatanī) гласный a заменяется на o.


වචඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අකාරො ඔත්තමාපජ්ජතෙ අජ්ජතනිම්හි විභත්තිම්හි. අවොචි, අවොචුං. අවොචො, අවොචුත්ථ. අවොචිං, අවොචුම්හ, උකාරාගමො. අවොච, රස්සත්තං, අවොචු ඉච්චාදි. අවුච්චිත්ථ.

В корне vaca гласный a переходит в o перед окончаниями аориста (ajjatanī). Avoci, avocuṃ. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha (с приращением звука u). Avoca (с сокращением), avocu и так далее. Avuccittha.


භවිස්සන්තිම්හි සප්පච්චයග්ගහණෙන ස්සස්ස ඛාදෙසො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘කො ඛෙ චා’’ති ධාත්වන්තස්ස කාදෙසො, වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසි, වක්ඛථ. වක්ඛාමි, වක්ඛාම ඉච්චාදි.

В будущем времени (bhavissantī), благодаря упоминанию «вместе с суффиксом» (sappaccaya), окончание ssa заменяется на kha. При продолжении действия правила «byañjanantassa» по правилу «ko khe cā» конечный согласный корня заменяется на ka: vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma и так далее.


වස නිවාසෙ, වසති, වසන්ති.

Корень vasa в значении «обитание» (nivāse): vasati, vasanti.


කම්මෙ උත්තං, පුබ්බරූපත්තඤ්ච වුස්සති, වුස්සන්ති ඉච්චාදි. වසතු. වසෙය්‍ය. අවසි, වසි.

В пассивном залоге (kamme) происходят замена на u и уподобление предшествующему звуку: vussati, vussanti и так далее. Vasatu. Vaseyya. Avasi, vasi.


භවිස්සන්තියං ස්සස්ස ඡාදෙසො, ධාත්වන්තස්ස චකාරො ච, වච්ඡති, වච්ඡන්ති. වච්ඡසි, වච්ඡථ. වච්ඡාමි, වච්ඡාම. වසිස්සති, වසිස්සන්ති. අවසිස්ස, අවසිස්සංසු.

В будущем времени (bhavissantī) происходит замена ssa на cha, а конечный согласный корня заменяется на ca: vacchati, vacchanti. Vacchasi, vacchatha. Vacchāmi, vacchāma. [Без замены]: vasissati, vasissanti. Avasissa, avasissaṃsu.


තථා රුද අස්සුවිමොචනෙ, රොදති, රුච්ඡති. රොදිස්සති ඉච්චාදි.

Точно так же корень ruda в значении «проливание слез» (assuvimocane): rodati, rucchati. Rodissati и так далее.


කුස අක්කොසෙ, ආපුබ්බො ද්විත්තරස්සත්තානි, අප්පච්චයවුද්ධියො ච. අක්කොසති. අක්කොසතු. අක්කොසෙය්‍ය.

Корень kusa в значении «ругать» (akkose), с приставкой ā, удвоением и сокращением гласного, а также с суффиксом a и усилением (vuddhi): akkosati. Akkosatu. Akkoseyya.


‘‘අන්තලොපො’’ති වත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති ච.

При продолжении действия слова «antalopo» (отпадение конечного звука) и, по принципу прыжка лягушки (maṇḍūkagati), слова «vā» (иногда):


480. කුසස්මා දී ච්ඡි.

480. После корня kusa окончание ī заменяется на cchi.


කුස ඉච්චෙතස්මා ධාතුතො ඊවිභත්තිස්ස ච්ඡිආදෙසො හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අක්කොච්ඡි මං, අක්කොසි වා. අක්කොසිස්සති. අක්කොසිස්ස ඉච්චාදි.

После корня kusa окончание ī заменяется на cchi, и происходит отпадение конечного звука корня. «Он обругал меня» — akkocchi или akkosi. Akkosissati. Akkosissa и так далее.


වහ [Pg.289] පාපුණනෙ, වහති, වහන්ති.

Корень vaha в значении «достижение» (pāpuṇane): vahati, vahanti.


කම්මෙ අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

В пассивном залоге (kamme) в медиальном залоге (attanopada), при добавлении суффикса ya:


‘‘යෙ’’ති වත්තතෙ.

При продолжении действия слова «ye» (перед суффиксом ya):


481. හ විපරියයො ලො වා.

481. Происходит взаимная перестановка звука h [и суффикса ya], и звук ya иногда заменяется на l.


හකාරස්ස විපරියයො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, යප්පච්චයස්ස ච ලකාරො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘ගය්හතී’’තිආදීසු ලත්තං න හොති, නිමිත්තභූතස්ස යකාරස්සෙවෙතං ලත්තං, ‘‘වචවස’’ඉච්චාදිනා උත්තං. වුය්හති, වුල්හති, වුය්හන්ති. වහතු, වුය්හතු. වහෙය්‍ය, වුය්හෙය්‍ය. අවහී, අවුය්හිත්ථ, අවහිත්ථ. අවහිස්සති, වුය්හිස්සති. අවහිස්ස, අවුය්හිස්ස ඉච්චාදි.

Происходит взаимная перестановка звука h перед суффиксом ya, и суффикс ya иногда заменяется на l. Слово «vā» здесь используется в значении фиксированного выбора (vavatthitavibhāsa), поэтому в таких словах, как «gayhati» и др., замена на l не происходит; эта замена на l относится только к самому суффиксу ya, служащему причиной. По правилу «vacavasa» и т. д. происходит замена на u: vuyhati, vulhati, vuyhanti. Vahatu, vuyhatu. Vaheyya, vuyheyya. Avahī, avuyhittha, avahittha. Avahissati, vuyhissati. Avahissa, avuyhissa и так далее.


ජර වයොහානිම්හි.

Корень jara в значении «утрата сил, старение» (vayohānimhi).


482. ජරමරානං ජීරජීය්‍යමීය්‍යා වා.

482. Корни jara и mara иногда заменяются на jīra, jīyya и mīyya.


ජරමර ඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ජීරජීය්‍යමීය්‍යාදෙසා හොන්ති වා, සරලොපාදි. ජීරති, ජීරන්ති. ජීය්‍යති, ජීය්‍යන්ති. ‘‘ක්වචා’’දිසුත්තෙන එකයකාරස්ස ක්වචි ලොපො හොති. ජීයති, ජීයන්ති.

Корни jara и mara иногда заменяются на jīra, jīyya и mīyya; происходят отпадение гласного и другие изменения. Jīrati, jīranti. Jīyyati, jīyyanti. По правилу «kvaci» и т. д. один звук y иногда выпадает: jīyati, jīyanti.


කම්මෙ ජීරීයති, ජීරීයන්ති. ජීයිය්‍යති, ජීයිය්‍යන්ති. ජීරතු, ජීය්‍යතු. ජීරෙය්‍ය, ජීය්‍යෙය්‍ය. අජීරී, ජීරී, ජීය්‍යී. ජීරිස්සති, ජීය්‍යිස්සති. අජීරිස්ස, අජීය්‍යිස්ස.

В пассивном залоге (kamme): jīrīyati, jīrīyanti; jīyiyyati, jīyiyyanti. [В императиве]: jīratu, jīyyatu. [В оптативе]: jīreyya, jīyyeyya. [В аористе]: ajīrī, jīrī, jīyyī. [В будущем времени]: jīrissati, jīyyissati. [В кондиционалисе]: ajīrissa, ajīyyissa.


මර පාණචාගෙ, මීය්‍යාදෙසො, මීය්‍යති, මීය්‍යන්ති. මීයති, මීයන්ති වා. මරති, මරන්ති ඉච්චාදි.

Корень mara [используется] в значении «лишение жизни» (pāṇacāga). [Происходит] замена на mīyy: mīyyati, mīyyanti. Или же mīyati, mīyanti. [Также] marati, maranti и так далее.


දිස පෙක්ඛණෙ.

Корень disa [используется] в значении «видение» (pekkhaṇa).


483. දිසස්ස [Pg.290] පස්ස දිස්ස දක්ඛා වා.

483. [Для корня] disa [происходят замены на] passa, dissa или dakkha.


දිසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පස්ස දිස්ස දක්ඛඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන දිස්සාදෙසො කම්මනි සබ්බධාතුකෙ එව. පස්සති, පස්සන්ති. දක්ඛති, දක්ඛන්ති.

Для этого корня disa происходят замены на passa, dissa, dakkha. Слово «vā» (или) здесь используется в смысле фиксированного распределения (vavatthitavibhāsa), поэтому замена на dissa происходит только в пассивном залоге (kammani) перед суффиксами sabbadhātuka. Passati, passanti. Dakkhati, dakkhanti.


කම්මනි යකාරලොපො, දිස්සතෙ, දිස්සන්තෙ. දිස්සති, දිස්සන්ති. විපස්සීයති, දක්ඛීයති. පස්සතු, දක්ඛතු, දිස්සතු. පස්සෙය්‍ය, දක්ඛෙය්‍ය, දිස්සෙය්‍ය.

В пассивном залоге (kammani) происходит элизия звука «ya»: dissate, dissante; dissati, dissanti. Vipassīyati, dakkhīyati. [В императиве]: passatu, dakkhatu, dissatu. [В оптативе]: passeyya, dakkheyya, disseyya.


හිය්‍යත්තනියං ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාතුඉකාරස්ස අත්තං, අද්දසා, අද්දස. කම්මනි අදිස්ස.

В прошедшем времени hiyyattanī по правилу «kvaci dhātū» и т. д. гласный «i» корня заменяется на «a»: addasā, addasa. В пассивном залоге: adissa.


තථා අපස්සි, පස්සි, අපස්සිංසු, පස්සිංසු. අපස්සි, පස්සි, අපස්සිත්ථ, පස්සිත්ථ. අපස්සිං, පස්සිං, අපස්සිම්හ, පස්සිම්හ. අද්දසි, දසි, අද්දසංසු, දසංසු. කම්මනි අදිස්සංසු. අද්දක්ඛි, අද්දක්ඛිංසු.

Также: apassi, passi, apassiṃsu, passiṃsu. Apassi, passi, apassittha, passittha. Apassiṃ, passiṃ, apassimha, passimha. Addasi, dasi, addasaṃsu, dasaṃsu. В пассивном залоге: adissaṃsu. Addakkhi, addakkhiṃsu.


පස්සිස්සති, පස්සිස්සන්ති. ‘‘භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස චා’’ති යොගවිභාගෙන ස්සස්ස ලොපො, ඉකාරාගමො ච, දක්ඛිති, දක්ඛින්ති. ලොපාභාවෙ දක්ඛිස්සති, දක්ඛිස්සන්ති. අපස්සිස්ස, අදක්ඛිස්ස ඉච්චාදි.

Passissati, passissanti. По правилу «bhavissantimhi ssassa ca» путём разделения правила (yogavibhāga) происходит элизия «ssa» и вставка гласного «i» (ikārāgama): dakkhiti, dakkhinti. При отсутствии элизии: dakkhissati, dakkhissanti. [В кондиционалисе]: apassissa, adakkhissa и так далее.


සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු.

Корень sada [используется] в значениях «распад» (visaraṇa), «движение» (gati) и «оседание» (avasāna).


‘‘සබ්බත්ථා’’ති වත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා ‘‘ක්වචී’’ති ච.

Слово «sabbattha» (повсюду) переносится [из предыдущего правила], а также слово «kvaci» (иногда) путём «лягушачьего прыжка» (maṇduplicate/maṇḍūkagati).


484. සදස්ස සීදත්තං.

484. Замена корня sada на sīda.


සදඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සීදාදෙසො හොති සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු ක්වචි. සෙසං නෙය්‍යං. නිසීදති, නිසීදන්ති. භාවෙ නිසජ්ජතෙ, ඉධ ක්වචාධිකාරෙන සීදා-දෙසො [Pg.291] න භවති. නිසීදතු. නිසීදෙ. නිසීදි. නිසීදිස්සති. නිසීදිස්ස ඉච්චාදි.

Для этого корня sada иногда происходит замена на sīda перед всеми окончаниями и суффиксами. Остальное следует понимать аналогично. Nisīdati, nisīdanti. В безличном залоге (bhāve): nisajjate; здесь из-за влияния слова «kvaci» замена на sīda не происходит. Nisīdatu. Nisīde. Nisīdi. Nisīdissati. Nisīdissa и так далее.


යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු. යජති, යජන්ති.

Корень yaja [используется] в значениях «почитание божеств» (devapūjā), «объединение» (saṅgatikaraṇa) и «даяние» (dāna). Yajati, yajanti.


කම්මනි ‘‘යම්හී’’ති වත්තතෙ.

В пассивном залоге переносится [условие] «yamhi» (перед суффиксом ya).


485. යජස්සාදිස්සි.

485. Замена начального звука корня yaja на i.


යජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ආදිස්ස යකාරස්ස ඉකාරාදෙසො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, සරලොපො. ඉජ්ජතෙ මයා බුද්ධො. තථා යජතු, ඉජ්ජතං. යජෙ, ඉජ්ජෙථ. යජි, ඉජ්ජිත්ථ. යජිස්සති, ඉජ්ජිස්සතෙ. යජිස්ස, ඉජ්ජිස්සථ ඉච්චාදි.

Для этого корня yaja начальный звук «ya» заменяется на «i» перед суффиксом «ya», после чего происходит элизия гласного (saralopo). Ijjate mayā buddho («Будда почитается мною»). Также: yajatu, ijjataṃ. Yaje, ijjetha. Yaji, ijjittha. Yajissati, ijjissate. Yajissa, ijjissatha и так далее.


වද වියත්තියං වාචායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච.

Корень vada [используется] в значении «отчётливая речь» (viyatti vācā); [происходит] присоединение окончаний ti и т. д., а также суффикса a.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Слово «vā» (или) переносится.


486. වදස්ස වජ්ජං.

486. Замена корня vada на vajja.


වදඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස වජ්ජාදෙසො හොති වා සබ්බාසු විභත්තීසු. විභත්‍යාධිකාරත්තා චෙත්ථ සබ්බාසූති අත්ථතො සිද්ධං.

Для этого корня vada весь корень иногда заменяется на vajja перед всеми окончаниями. Поскольку здесь действует раздел об окончаниях (vibhatyādhikāra), значение «перед всеми» устанавливается по смыслу.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Слово «vā» (или) переносится.


487. ලොපඤ්චෙත්තමකාරො.

487. А также элизия и превращение в «e» [суффикса] «a».


භූවාදිතො පරො අප්පච්චයො එත්තමාපජ්ජතෙ, ලොපඤ්ච වා. විකරණකාරියවිධිප්පකරණතො චෙත්ථ අකාරොති අප්පච්චයො ගය්හති.

Суффикс «a» после корней класса bhū- заменяется на «e», а также иногда элидируется. Из контекста правил о действиях с показателями класса (vikaraṇa) под словом «akāro» здесь понимается суффикс «a».


භූවාදිතො ජුහොත්‍යාදි-තො ච අප්පච්චයො පරො;

ලොපමාපජ්ජතෙ නාඤ්ඤො, වවත්ථිතවිභාසතොති.

«Суффикс „a“, следующий за корнями классов bhū- и juhoti-, подвергается элизии, и никакой другой, в силу фиксированного распределения (vavatthitavibhāsa)».


අප්පච්චයස්ස එකාරො, සරලොපාදි, වජ්ජෙති, වදෙති, වදති, අන්තිම්හි –

Превращение суффикса «a» в «e», элизия гласного и т. д.: vajjeti, vadeti, vadati; перед окончанием anti —


488. ක්වචි [Pg.292] ධාතුවිභත්තිප්පච්චයානං දීඝවිපරීතාදෙසලොපාගමා ච.

488. Иногда [происходят] удлинение, противоположное [т. е. сокращение], замена, элизия и вставка для корней, окончаний и суффиксов.


ඉධ ධාත්වාධිකාරෙ ආඛ්‍යාතෙ, කිතකෙ ච අවිහිතලක්ඛණෙසු පයොගෙසු ක්වචි ධාතූනං, ත්‍යාදිවිභත්තීනං, ධාතුවිහිතප්පච්චයානඤ්ච දීඝතබ්බිපරීතආදෙසලොපාගමඉච්චෙතානි කාරියානි ජිනවචනානුරූපතො භවන්ති. තත්ථ –

Здесь, в разделе о корнях, в глагольных формах (ākhyāta) и в первичных производных (kitaka), в случаях употребления, не определённых другими правилами, иногда для корней, окончаний ti и т. д., а также для суффиксов, предписанных для корней, происходят такие действия, как удлинение, противоположное ему [сокращение], замена, элизия и вставка, в соответствии со Словом Победителя (jinavacana). В связи с этим:


නාම්හි රස්සො කියාදීනං, සංයොගෙ චඤ්ඤධාතුනං;

ආයූනං වා විභත්තීනං, ම්හා, ස්සාන්තස්ස ච රස්සතා.

«Происходит сокращение [гласного] перед окончанием nā для корней класса kī- и др., а также перед двойным согласным для других корней; сокращение окончаний āyu, mhā, а также окончания, оканчивающегося на ssa».


ගමිතො ච්ඡස්ස ඤ්ඡො වාස්ස, ගමිස්සජ්ජතනිම්හි ගා;

උචාගමො වා ත්ථම්හෙසු, ධාතූනං යම්හි දීඝතා.

«Для корня gam- звук „ccha“ заменяется на „ñcha“; в аористе для корня gam- [происходит замена на] „gā“; вставка „uca“ перед окончаниями ttha и mha; и удлинение [гласного] корней перед суффиксом ya».


එය්‍යෙය්‍යාසෙය්‍යාමෙත්තඤ්ච, වා ස්සෙස්සෙත්තඤ්ච පාපුණෙ;

ඔකාරා අත්තමිත්තඤ්ච, ආත්ථා පප්පොන්ති වා ත්ථථෙ.

«[Окончания] eyya, eyyāsi, eyyāma заменяются на „e“; окончание ssa иногда заменяется на „e“; гласный „o“ заменяется на „a“ или „i“; а окончания ttha и tha заменяются на „ātthā“».


තථා බ්‍රූතොති අන්තීනං, අඋ වාහ ච ධාතුයා;

පරොක්ඛාය විභත්තිම්හි, අනබ්භාසස්ස දීඝතා.

«Также для корня brū- окончания ti и anti [заменяются на] „āha“; в перфекте (parokkhā) для корня без удвоения (anabbhāsa) происходит удлинение».


සංයොගන්තො අකාරෙත්ථ, විභත්තිප්පච්චයාදි තු;

ලොප මාපජ්ජතෙ නිච්ච-මෙකාරොකාරතො පරොති.

«Звук „a“ перед двойным согласным, а также начальный звук окончания или суффикса всегда подвергаются элизии после гласных „e“ и „o“».


එකාරතො පරස්ස අන්තිඅකාරස්ස ලොපො, වජ්ජෙන්ති, වදෙන්ති, වදන්ති. වජ්ජෙසි, වදෙසි, වදසි, වජ්ජෙථ, වදෙථ, වදථ. වජ්ජෙමි, වජ්ජාමි, වදෙමි, වදාමි, වජ්ජෙම, වදෙම, වජ්ජාම, වදාම.

После гласного «e» происходит элизия начального звука «a» окончания anti: vajjenti, vadenti, vadanti. Vajjesi, vadesi, vadasi; vajjetha, vadetha, vadatha. Vajjemi, vajjāmi, vademi, vadāmi; vajjema, vadema, vajjāma, vadāma.


කම්මනි වජ්ජීයති, වජ්ජීයන්ති. වජ්ජති, වජ්ජන්ති. වදීයති වා. වජ්ජෙතු, වදෙතු, වදතු. වජ්ජෙ, වජ්ජෙය්‍ය, වදෙ, වදෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං, වදෙය්‍යුං. වජ්ජෙය්‍යාසි, වජ්ජෙසි, වදෙය්‍යාසි. අවදි, වදි, වදිංසු. වදිස්සති, වදිස්සන්ති. අවදිස්ස ඉච්චාදි.

В пассивном залоге: vajjīyati, vajjīyanti; vajjati, vajjanti. Или же vadīyati. [В императиве]: vajjetu, vadetu, vadatu. [В оптативе]: vajje, vajjeyya, vade, vadeyya, vajjeyyuṃ, vadeyyuṃ; vajjeyyāsi, vajjesi, vadeyyāsi. [В аористе]: avadi, vadi, vadiṃsu. [В будущем времени]: vadissati, vadissanti. [В кондиционалисе]: avadissa и так далее.


කමු [Pg.293] පදවික්ඛෙපෙ, අප්පච්චයෙ කතෙ ‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ද්විත්තං, කවග්ගස්ස චවග්ගො.

Корень kamu [используется] в значении «шаг» (padavikkhepa). При добавлении суффикса a происходит удвоение (dvitta) по правилу «kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo», и звуки класса ka заменяются на звуки класса ca.


අබ්භාසග්ගහණමන්තග්ගහණං, වාග්ගහණඤ්ච වත්තතෙ.

Переносятся слова «abbhāsa» (удвоенный слог), «anta» (конец) и «vā» (или).


489. නිග්ගහීතඤ්ච.

489. А также ниггахита (niggahīta).


අබ්භාසන්තෙ නිග්ගහීතඤ්චාගමො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන කමාදීනමෙවෙතං. චඞ්කමති, චඞ්කමන්ති ඉච්චාදි. කමති, කමන්ති ඉච්චාදි.

В конце удвоенного слога (abbhāsa) иногда происходит вставка ниггахиты. Слово «vā» здесь используется в смысле фиксированного распределения (vavatthitavibhāsa), поэтому это относится только к корню kamu и др. Caṅkamati, caṅkamanti и так далее. Kamati, kamanti и так далее.


චල කම්පනෙ, චඤ්චලති, චලති.

Корень cala [используется] в значении «колебание» (kampana): cañcalati, calati.


චල දලනෙ, දද්දල්ලති.

Корень cala [используется] в значении «сияние» (dalana): daddallati.


ඣෙචින්තායං, අප්පච්චයෙ ‘‘ඔ, සරෙ, එ’’ති ච අධිකිච්ච ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන අකාරිතෙපි එකාරස්ස ආයාදෙසො, ඣායති, ඣායන්ති ඉච්චාදි, විසෙසවිධානං.

Корень jhe [используется] в значении «размышление» (cintā). При добавлении суффикса a, на основании разделов «o, sare, e» и т. д., а также путём разделения правила (yogavibhāga) «te āvāyā», даже без каузативного суффикса происходит замена гласного «e» на «āya»: jhāyati, jhāyanti и так далее. Это особое правило.


අවුද්ධිකභූවාදිනයො.

На этом завершается раздел о корнях класса bhū- без усиления (avuddhi).


තුද බ්‍යථනෙ, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති අප්පච්චයො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථානුවත්තිත වාග්ගහණෙන තුදාදීනං වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො, තුදති, තුදන්ති. තුදසි, තුදථ. තුදාමි, තුදාම.

Корень tuda [используется] в значении «причинение боли» (byathana); [происходит] присоединение окончаний ti и т. д. и суффикса a. Особенность корней класса tuda- состоит в отсутствии усиления (vuddhi) в силу переноса слова «vā» из правила «aññesu ca»: tudati, tudanti. Tudasi, tudatha. Tudāmi, tudāma.


කම්මෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සදකාරස්ස යප්පච්චයස්ස ජකාරො ද්විත්තං, තුජ්ජතෙ, තුජ්ජන්තෙ. තුජ්ජති, තුජ්ජන්ති, තුජ්ජරෙ වා. තථා තුදතු, තුදන්තු. තුදෙ, තුදෙය්‍ය, තුදෙය්‍යුං. අතුදි, තුදිංසු. අතුදි, අතුදිත්ථ. අතුදිං, අතුදිම්හ. අතුජ්ජිත්ථ, අතුජ්ජි. තුදිස්සති. අතුදිස්ස ඉච්චාදි.

В пассивном залоге по правилу «tassa cavagga» и т. д. звук «da» вместе с суффиксом «ya» превращается в удвоенный «ja»: tujjate, tujjante; или tujjati, tujjanti, tujjare. Также: tudatu, tudantu. [В оптативе]: tude, tudeyya, tudeyyuṃ. [В аористе]: atudi, tudiṃsu; atudi, atudittha; atudiṃ, atudimha. [В пассивном аористе]: atujjittha, atujji. [В будущем времени]: tudissati. [В кондиционалисе]: atudissa и так далее.


විස පවෙසනෙ පපුබ්බො, සො ගාමං පවිසති, පවිසන්ති. පවිසසි, පවිසථ. පවිසාමි, පවිසාම.

Корень visa [используется] в значении «вхождение» (pavesana) с приставкой pa: so gāmaṃ pavisati («он входит в деревню»), pavisanti. Pavisasi, pavisatha. Pavisāmi, pavisāma.


කම්මෙ [Pg.294] පවිසිය්‍යතෙ, පවිසිය්‍යන්තෙ. පවිසිය්‍යති, පවිසිය්‍යන්ති. පවිස්සතෙ වා. තථා පවිසතු, පවිසන්තු. පවිසෙය්‍ය. පාවිසි, පවිසි, පාවෙක්ඛි පථවිං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අජ්ජතනිම්හි විසස්ස වෙක්ඛාදෙසො ච. පාවිසිංසු, පවිසිංසු.

В пассивном залоге: pavisiyyate, pavisiyyante; pavisiyyati, pavisiyyanti; или pavissate. Также: pavisatu, pavisantu. [В оптативе]: paviseyya. [В аористе]: pāvisi, pavisi; pāvekkhi pathaviṃ («он вошёл в землю»), где в аористе (ajjatanī) по правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит замена корня visa на vekkha. Pāvisiṃsu, pavisiṃsu.


කම්මෙ පාවිසීයිත්ථ, පවිසීයිත්ථ, පාවිසීයි, පවිසීයි. පවිසිස්සති, පවිසිස්සන්ති. පවිසීයිස්සතෙ, පවිසිස්සතෙ. පාවිසිස්ස. පාවිසීයිස්ස ඉච්චාදි.

В пассивном залоге [в аористе]: pāvisīyittha, pavisīyittha, pāvisīyi, pavisīyi. [В будущем времени]: pavisissati, pavisissanti; pavisīyissate, pavisissate. [В кондиционалисе]: pāvisissa, pāvisīyissa и так далее.


නුද ඛෙපෙ, නුදති, නුදන්ති.

Корень nuda [используется] в значении «отбрасывание» (khepa): nudati, nudanti.


දිස අතිසජ්ජනෙ, උද්දිසති, උද්දිසන්ති.

Корень disa [используется] в значении «указание/дарование» (atisajjana): uddisati, uddisanti.


ලිඛ ලෙඛනෙ, ලිඛති, ලිඛන්ති.

Корень likha [используется] в значении «письмо» (lekhana): likhati, likhanti.


ඵුස සම්ඵස්සෙ, ඵුසති, ඵුසන්ති ඉච්චාදි.

Корень phusa [используется] в значении «соприкосновение» (samphassa): phusati, phusanti и так далее.


තුදාදිනයො.

На этом завершается раздел о корнях класса tuda-.


හූ, භූ සත්තායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති අප්පච්චයො, ‘‘වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති භූවාදිතො පරස්ස අප්පච්චයස්ස ලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි. සො හොති, තෙ හොන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පරසරස්ස ලොපො. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. භාවෙ හූයතෙ.

Корни hū и bhū [используются] в значении «бытие» (sattā). [Происходит] присоединение окончаний ti и т. д., добавляется суффикс a по правилу «bhūvādito a». Под влиянием слова «vā» по правилу «lopañcettamakāro» происходит элизия суффикса a после корней класса bhū-, а по правилу «aññesu ca» происходит усиление (vuddhi). [Получается]: so hoti, te honti, где по правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит элизия последующего гласного. Hosi, hotha. Homi, homa. В безличном залоге (bhāve): hūyate.


තථා හොතු, හොන්තු. හොහි, අනකාරපරත්තා හිලොපො න භවති, හොථ. හොමි, හොම. භාවෙ හූයතං.

Также: hotu, hontu. Hohi — здесь элизия окончания hi не происходит, так как перед ним нет звука «a»; hotha. Homi, homa. В безличном залоге: hūyataṃ.


සත්තමියං සරලොපාදි, හෙය්‍ය, හෙය්‍යුං. හෙය්‍යාසි, හෙය්‍යාථ. හෙය්‍යාමි, හෙය්‍යාම. හෙය්‍යං වා. භාවෙ හූයෙථ.

В желательном наклонении (sattamī) происходят элизия гласного и другие действия: heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Или heyyaṃ. В безличном залоге: hūyetha.


හිය්‍යත්තනියං [Pg.295] අප්පච්චයලොපෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හූධාතුස්ස ඌකාරස්ස උවාදෙසො. අහුවා, අහුවු, අහුවූ. අහුව, අහුවො, අහුවත්ථ. අහුවං, අහුවම්හ. අහුවත්ථ, අහුවත්ථුං. අහුවසෙ, අහුවව්හං. අහුවිං, අහුවම්හසෙ. භාවෙ අහූයත්ථ.

В прошедшем времени hiyyattanī при элизии суффикса по правилу «kvaci dhātū» и т. д. долгий гласный «ū» корня hū заменяется на «uva». Ahuvā, ahuvu, ahuvū. Ahuva, ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. В безличном залоге: ahūyattha.


අජ්ජතනිම්හි ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හූතො ඊවිභත්තිස්ස ලොපො රස්සත්තං, සො අහු, ලොපාභාවෙ ‘‘කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති එත්ථ ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන සාගමො, වුද්ධි, අහොසි, අහෙසුං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඔකාරස්සෙකාරො. අහවුං වා. අහොසි, අහොසිත්ථ. අහොසිං, අහුං, පරසරස්ස ලොපො, රස්සත්තඤ්ච, අහොසිම්හ, අහුම්හ, රස්සත්තං. භාවෙ අහූයිත්ථ.

В аористе (ajjatanī) по правилу «kvaci dhātū» и т. д. после корня hū происходит элизия окончания ī и сокращение гласного: он стал ahu. При отсутствии элизии, на основании разделения правила (yogavibhāga) «sattamajjatanimhī» в правиле «karassa kāsattamajjatanimhī», происходит вставка звука «s» (sāgama) и усиление (vuddhi): ahosi, ahesuṃ, где по правилу «kvaci dhātū» и т. д. гласный «o» заменяется на «e». Или же ahavuṃ. Ahosi, ahosittha. Ahosiṃ, ahuṃ (где происходят элизия последующего гласного и сокращение), ahosimha, ahumha (с сокращением). В безличном залоге: ahūyittha.


‘‘හි ලොපං වා’’ති ඉතො ‘‘ලොපො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

Из правила «hi lopaṃ vā» переносятся слова «lopo» (элизия) и «vā» (или).


490. හොතිස්සරෙ’හොහෙ භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස ච.

490. В будущем времени (bhavissantī) перед гласным происходит замена на ho и he, а также [замена] суффикса ssa.


හූඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සරො එහ ඔහ එත්තමාපජ්ජතෙ භවිස්සන්තිම්හි විභත්තිම්හි, ස්සස්ස ච ලොපො හොති වා. ඉකාරාගමො, සරලොපාදි.

Гласный корня «hū» заменяется на «eha», «oha» или «e» перед окончанием будущего времени, а также факультативно происходит выпадение «ssa». [Происходит] приращение «i», выпадение гласного и т. д.


හෙහිති, හෙහින්ති. හෙහිසි, හෙහිථ. හෙහාමි, හෙහාම. ලොපාභාවෙ – හෙහිස්සති, හෙහිස්සන්ති. හෙහිස්සසි, හෙහිස්සථ. හෙහිස්සාමි, හෙහිස්සාම. ඔහාදෙසෙ – හොහිති, හොහින්ති. හොහිසි, හොහිථ. හොහාමි, හොහාම. තථා හොහිස්සති, හොහිස්සන්ති. හොහිස්සසි, හොහිස්සථ. හොහිස්සාමි, හොහිස්සාම. එකාරාදෙසෙ – හෙති, හෙන්ති. හෙසි, හෙථ. හෙමි[Pg.296], හෙම. හෙස්සති, හෙස්සන්ති. හෙස්සසි, හෙස්සථ. හෙස්සාමි, හෙස්සාම. භාවෙ හූයිස්සතෙ.

Hehiti, hehinti. Hehisi, hehitha. Hehāmi, hehāma. При отсутствии выпадения [ssa] — hehissati, hehissanti. Hehissasi, hehissatha. Hehissāmi, hehissāma. При замене на «oha» — hohiti, hohinti. Hohisi, hohitha. Hohāmi, hohāma. Также hohissati, hohissanti. Hohissasi, hohissatha. Hohissāmi, hohissāma. При замене на «e» — heti, henti. Hesi, hetha. Hemi, hema. Hessati, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. В безличном залоге (bhāve) — hūyissate.


කාලාතිපත්තියං අහවිස්ස, අහවිස්සංසු. අහුයිස්සථ ඉච්චාදි.

В условном наклонении (kālātipatti): ahavissa, ahavissaṃsu. Ahuyissatha и т. д.


හූ, භූ සත්තායං, භූ ඉතීධ අනුපුබ්බො, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති අප්පච්චයස්ස ලොපවුද්ධියො, අනුභොති, අනුභොන්ති. අනුභොසි, අනුභොථ. අනුභොමි, අනුභොම.

Корни «hū» и «bhū» имеют значение «бытие» (sattā). Здесь корень «bhū» употребляется с приставкой [anu-]; происходит присоединение окончаний, начиная с «ti», выпадение и усиление суффикса «a»: anubhoti, anubhonti. Anubhosi, anubhotha. Anubhomi, anubhoma.


කම්මෙ අනුභූයති, අනුභූයන්ති. තථා අනුභොතු, අනුභොන්තු. අනුභොහි, අනුභොථ. අනුභොමි, අනුභොම. අනුභූයතු, අනුභූයන්තු. අනුභවෙ, අනුභවෙය්‍ය. අනුභූයෙය්‍ය. අනුභොසි, අනුභවි. අනුභොස්සති, අනුභොස්සන්ති. අනුභොස්සසි, අනුභොස්සථ. අනුභොස්සාමි, අනුභොස්සාම. අනුභවිස්සති වා. අනුභොස්ස, අනුභවිස්ස වා ඉච්චාදි.

В страдательном залоге (kamme) — anubhūyati, anubhūyanti. Также [в повелительном наклонении] — anubhotu, anubhontu. Anubhohi, anubhotha. Anubhomi, anubhoma. Anubhūyatu, anubhūyantu. [В желательном наклонении] — anubhave, anubhaveyya. Anubhūyeyya. [В аористе] — anubhosi, anubhavi. [В будущем времени] — anubhossati, anubhossanti. Anubhossasi, anubhossatha. Anubhossāmi, anubhossāma. Или anubhavissati. [В условном наклонении] — anubhossa или anubhavissa и т. д.


සී සයෙ අප්පච්චයලොපො, වුද්ධි ච, සෙති, සෙන්ති. සෙසි, සෙථ. සෙමි, සෙම. සෙතෙ, සෙන්තෙ ඉච්චාදි.

Корень «sī» в значении «лежать, спать» (saye). Выпадение суффикса «a» и усиление [гласного корня]: seti, senti. Sesi, setha. Semi, sema. Sete, sente и т. д.


අප්පච්චයලොපාභාවෙ –

При отсутствии выпадения суффикса «a» —


‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ, ධාතුග්ගහණඤ්ච.

Применяется [правило] «sare» (перед гласным), а также берется слово «dhātu» (корень).


491. එ අය.

491. «e» [заменяется на] «aya».


එකාරස්ස ධාත්වන්තස්ස සරෙ පරෙ අයාදෙසො හොති, සරලොපාදි. සයති, සයන්ති. සයසි, සයථ. සයාමි, සයාම.

Конечный гласный корня «e» перед гласным заменяется на «aya»; [происходит] выпадение гласного и т. д. Sayati, sayanti. Sayasi, sayatha. Sayāmi, sayāma.


කම්මෙ [Pg.297] අතිපුබ්බො, ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා යම්හි රස්සසරස්ස ධාත්වන්තස්ස දීඝො, අතිසීයතෙ, අතිසීයන්තෙ. අතිසීයති, අතිසීයන්ති. භාවෙ සීයතෙ.

В страдательном залоге (kamme) с приставкой «ati-», согласно правилу «kvaci dhātu...» и т. д., перед суффиксом «ya» краткий конечный гласный корня удлиняется: atisīyate, atisīyante. Atisīyati, atisīyanti. В безличном залоге (bhāve) — sīyate.


තථා සෙතු, සෙන්තු. සෙහි, සෙථ. සෙමි, සෙම. සයතු, සයන්තු. සය, සයාහි, සයථ. සයාමි, සයාම. සයතං, සයන්තං. සයස්සු, සයව්හො. සයෙ, සයාමසෙ. අතිසීයතං, අතිසීයන්තං. අතිසීයතු, අතිසීයන්තු. භාවෙ සීයතං.

Также [в повелительном наклонении]: setu, sentu. Sehi, setha. Semi, sema. Sayatu, sayantu. Saya, sayāhi, sayatha. Sayāmi, sayāma. Sayataṃ, sayantaṃ. Sayassu, sayavho. Saye, sayāmase. Atisīyataṃ, atisīyantaṃ. Atisīyatu, atisīyantu. В безличном залоге (bhāve) — sīyataṃ.


සයෙ, සයෙය්‍ය, සයෙය්‍යුං. අතිසීයෙය්‍ය. භාවෙ සීයෙථ.

[В желательном наклонении]: saye, sayeyya, sayeyyuṃ. Atisīyeyya. В безличном залоге (bhāve) — sīyetha.


අසයි, සයි, අසයිංසු, සයිංසු, අසයුං. සාගමෙ අතිසෙසි, අතිසෙසුං. කම්මෙ අච්චසීයිත්ථ, අච්චසීයි, අතිසීයි. භාවෙ සීයිත්ථ.

[В аористе]: asayi, sayi, asayiṃsu, sayiṃsu, asayuṃ. С приращением «s» (sāgame) — atisesi, atisesuṃ. В страдательном залоге (kamme) — accasīyittha, accasīyi, atisīyi. В безличном залоге (bhāve) — sīyittha.


සයිස්සති, සයිස්සන්ති. ඉකාරාගමාභාවෙ සෙස්සති, සෙස්සන්ති. කම්මෙ අතිසීයිස්සථ, අතිසීයිස්සති. භාවෙ සීයිස්සතෙ.

[В будущем времени]: sayissati, sayissanti. При отсутствии приращения «i» — sessati, sessanti. В страдательном залоге (kamme) — atisīyissatha, atisīyissati. В безличном залоге (bhāve) — sīyissate.


අසයිස්සා, අසයිස්සංසු. කම්මෙ අච්චසීයිස්සථ ඉච්චාදි.

[В условном наклонении]: asayissā, asayissaṃsu. В страдательном залоге (kamme) — accasīyissatha и т. д.


නී පාපුණනෙ, ද්විකම්මකොයං, අජං ගාමං නෙති, නෙන්ති. නෙසි, නෙථ. නෙමි, නෙම. ලොපාභාවෙ නයති, නයන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ නීයතෙ ගාමං අජො දෙවදත්තෙන, නීයරෙ, නීයන්තෙ. නීයති, නීයන්ති.

Корень «nī» в значении «вести, достигать» (pāpuṇana). Он является двухпереходным (dvikammako): «ведет козу в деревню» (ajaṃ gāmaṃ neti), nenti. Nesi, netha. Nemi, nema. При отсутствии выпадения [суффикса a] — nayati, nayanti и т. д. В страдательном залоге (kamme): «коза ведется в деревню Девадаттой» (nīyate gāmaṃ ajo devadattena), nīyare, nīyante. Nīyati, nīyanti.


තථා නෙතු, නයතු. නීයතං, නීයන්තං. නයෙ, නයෙය්‍ය. නීයෙථ, නීයෙය්‍ය. අනයි, නයි, අනයිංසු, නයිංසු. විනෙසි, විනෙසුං. අනීයිත්ථ, නීයිත්ථ. නයිස්සති[Pg.298], නෙස්සති. නයිස්සතෙ, නීයිස්සතෙ, නීයිස්සති. අනයිස්ස, අනීයිස්ස ඉච්චාදි.

Также [в повелительном наклонении]: netu, nayatu. Nīyataṃ, nīyantaṃ. [В желательном наклонении]: naye, nayeyya. Nīyetha, nīyeyya. [В аористе]: anayi, nayi, anayiṃsu, nayiṃsu. Vinesi, vinesuṃ. Anīyittha, nīyittha. [В будущем времени]: nayissati, nessati. Nayissate, nīyissate, nīyissati. [В условном наклонении]: anayissa, anīyissa и т. д.


ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Корень «ṭhā» в значении «прекращение движения» (gatinivatti). Применяется слово «vā» (факультативно).


492. ඨා තිට්ඨො.

492. Корень «ṭhā» [заменяется на] «tiṭṭha».


ඨාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස තිට්ඨාදෙසො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, අප්පච්චයලොපො. තිට්ඨති, තිට්ඨන්ති. ඨාති, ඨන්ති. ලොපාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඨාතො හකාරාගමො ච රස්සත්තං, සංපුබ්බො සණ්ඨහති, සණ්ඨහන්ති. එත්තෙ අධිට්ඨෙති, අධිට්ඨෙන්ති.

Корень «ṭhā» факультативно заменяется на «tiṭṭha». Слово «vā» здесь имеет значение ограниченной альтернативы (vavatthitavibhāsā). Выпадение суффикса «a»: tiṭṭhati, tiṭṭhanti. Ṭhāti, ṭhanti. При отсутствии выпадения, согласно правилу «kvaci dhātū...» и т. д., происходит приращение «ha» после «ṭhā» и сокращение [гласного]; с приставкой «saṃ-» — saṇṭhahati, saṇṭhahanti. При замене на «e» (ette) [с приставкой adhi-] — adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti.


කම්මෙ –

В страдательном залоге (kamme) —


493. යම්හි දාධා මා ඨා හා පා මහ මථාදීනමී.

493. Перед суффиксом «ya» конечный гласный корней «dā», «dhā», «mā», «ṭhā», «hā», «pā», «maha», «matha» и т. д. заменяется на «ī».


භාවකම්මවිසයෙ යම්හි පච්චයෙ පරෙ දා ධා මා ඨා හාපා මහ මථ ඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං අන්තො ඊකාරමාපජ්ජතෙ, නිච්චත්ථොයමාරම්භො. උපට්ඨීයති, උපට්ඨීයන්ති. හකාරාගමෙ රස්සත්තං, ඊකාරාගමො ච, පතිට්ඨහීයති, පතිට්ඨහීයන්ති. භාවෙ ඨීයතෙ.

В сфере безличного и страдательного залогов (bhāvakammavisaye), перед суффиксом «ya», конечный гласный таких корней, как «dā», «dhā», «mā», «ṭhā», «hā», «pā», «maha», «matha» и т. д., заменяется на долгий «ī». Это правило является обязательным (niccattho): upaṭṭhīyati, upaṭṭhīyanti. При приращении «ha» происходит сокращение [гласного] и приращение «ī»: patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti. В безличном залоге (bhāve) — ṭhīyate.


තථා තිට්ඨතු, තිට්ඨන්තු. ඨාතු, ඨන්තු. සණ්ඨහතු, සණ්ඨහන්තු. තිට්ඨෙ, තිට්ඨෙය්‍ය. සණ්ඨෙ, සණ්ඨෙය්‍ය, සණ්ඨෙය්‍යුං. සණ්ඨහෙ, සණ්ඨහෙය්‍යුං. අට්ඨාසි, අට්ඨංසු. සණ්ඨහි, සණ්ඨහිංසු. පකිට්ඨිස්සති, පතිට්ඨිස්සන්ති. ඨස්සති, ඨස්සන්ති. පතිට්ඨහිස්සති, පතිට්ඨහිස්සන්ති. පතිට්ඨිස්ස, පතිට්ඨිස්සංසු. පතිට්ඨහිස්ස, පතිට්ඨහිස්සංසු ඉච්චාදි.

Также [в повелительном наклонении]: tiṭṭhatu, tiṭṭhantu. Ṭhātu, ṭhantu. Saṇṭhahatu, saṇṭhahantu. [В желательном наклонении]: tiṭṭhe, tiṭṭheyya. Saṇṭhe, saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ. Saṇṭhahe, saṇṭhaheyyuṃ. [В аористе]: aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu. [В будущем времени]: pakiṭṭhissati, patiṭṭhissanti. Ṭhassati, ṭhassanti. Patiṭṭhahissati, patiṭṭhahissanti. [В условном наклонении]: patiṭṭhissa, patiṭṭhissaṃsu. Patiṭṭhahissa, patiṭṭhahissaṃsu и т. д.


පා පානෙ, ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Корень «pā» в значении «пить» (pāne). Применяется слово «vā» (факультативно).


494. පා [Pg.299] පිබො.

494. Корень «pā» [заменяется на] «piba».


පාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පිබාදෙසො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

Корень «pā» факультативно заменяется на «piba». Слово «vā» здесь имеет значение ограниченной альтернативы (vavatthitavibhāsā).


පිබති. පිබතු. පිබෙය්‍ය. ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා බකාරස්ස වකාරො, පිවති, පිවන්ති. පාති, පාන්ති, පන්ති වා. පීයතෙ, පීයන්තෙ. පීයති, පීයන්ති. පිවතු. පිවෙය්‍ය. අපායි, පිවි. පිවිස්සති. අපිවිස්ස ඉච්චාදි.

Pibati. Pibatu. Pibeyya. Согласно правилу «kvaci dhātvā...» и т. д., происходит замена «b» на «v»: pivati, pivanti. Или pāti, pānti, panti. [В страдательном залоге]: pīyate, pīyante. Pīyati, pīyanti. [В повелительном наклонении]: pivatu. [В желательном наклонении]: piveyya. [В аористе]: apāyi, pivi. [В будущем времени]: pivissati. [В условном наклонении]: apivissa и т. д.


අස භුවි, විභත්තුප්පත්ති, අප්පච්චයලොපො, අස ඉතීධ –

Корень «as» в значении «быть» (bhuvi). Присоединение окончаний, выпадение суффикса «a». Здесь корень «as» —


‘‘අසස්මා, අන්තලොපො’’ති ච වත්තතෙ.

Применяются [правила] «asasmā» (после корня as) и «antalopo» (выпадение конечного гласного).


495. තිස්ස ත්ථිත්තං.

495. Замена «ti» на «ttha».


අසඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරස්ස තිස්ස විභත්තිස්ස ත්ථිත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අත්ථි.

Окончание «ti» после корня «as» заменяется на «ttha», а конечный гласный корня выпадает: atthi.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Применяется слово «vā» (факультативно).


496. සබ්බත්ථාසස්සාදි ලොපො ච.

496. И повсеместное выпадение начального гласного корня «as».


සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු ච අසඉච්චෙතාය ධාතුයා ආදිස්ස ලොපො හොති වා, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. සන්ති.

Повсеместно перед окончаниями и суффиксами начальный гласный корня «as» факультативно выпадает. Слово «vā» здесь имеет значение ограниченной альтернативы: santi.


‘‘අසස්මා, අන්තලොපො’’ති ච අධිකාරො.

Также действует сфера влияния (adhikāra) [правил] «asasmā» и «antalopo».


497. සිම්හි ච.

497. И перед окончанием «si».


අසධාතුස්ස අන්තලොපො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි ච. ත්වං අසි.

Конечный гласный корня «as» выпадает также перед окончанием «si»: tvaṃ asi.


498. ථස්ස [Pg.300] ත්ථත්තං.

498. Замена «tha» на «ttha».


අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස ථස්ස විභත්තිස්ස ත්ථත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. තුම්හෙ අත්ථ.

Окончание «tha» после корня «as» заменяется на «ttha», а конечный гласный корня выпадает: tumhe attha.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Применяется слово «vā» (факультативно).


499. අසස්මා මිමානං ම්හිම්හාන්තලොපො ච.

499. После корня «as» окончания «mi» и «ma» заменяются на «mhi» и «mha», а конечный гласный корня выпадает.


අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරාසං මි මඉච්චෙතාසං විභත්තීනං ම්හිම්හඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අම්හි, අම්හ. අස්මි, අස්ම.

Окончания «mi» и «ma» после корня «as» факультативно заменяются на «mhi» и «mha», а конечный гласный корня выпадает: amhi, amha. Asmi, asma.


500. තුස්ස ත්ථුත්තං.

500. Замена «tu» на «tthu».


අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස තුස්ස විභත්තිස්ස ත්ථුත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අත්ථු. අසස්සාදිලොපො ච, සන්තු. ආහි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම.

Окончание «tu» после корня «as» заменяется на «tthu», а конечный гласный корня выпадает: atthu. Также происходит выпадение начального гласного корня «as»: santu. Āhi, attha. Asmi, asma.


සත්තමියං අසස්සාදිලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අසතො එය්‍යඑය්‍යුං විභත්තීනං ඉයාඉයුඤ්ච හොන්ති. සියා, සියුං.

В желательном наклонении (sattamī) происходит выпадение начального гласного корня «as», и согласно правилу «kvaci dhātū...» и т. д., окончания «eyya» и «eyyuṃ» после корня «as» заменяются на «iyā» и «iyuṃ»: siyā, siyuṃ.


ලොපාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා අසතො එය්‍යාදීනං සධාත්වන්තානං ස්ස ස්සු ස්ස ස්සථ ස්සං ස්සාමආදෙසා හොන්ති.

При отсутствии выпадения, согласно правилу «kvaci dhātvā...» и т. д., окончания «eyya» и т. д. вместе с конечным гласным корня «as» заменяются на «ssa», «ssu», «ssa», «ssatha», «ssaṃ», «ssāma».


එවමස්ස වචනීයො, අස්සු. අස්ස, අස්සථ. අස්සං, අස්සාම.

Таким образом, следует говорить: assa, assu. Assa, assatha. Assaṃ, assāma.


අජ්ජතනියං අකාරාගමො, දීඝො ච, ආසි, ආසිංසු, ආසුං. ආසි, ආසිත්ථ. ආසිං, ආසිම්හ.

В аористе (ajjatanī) происходит приращение «a» и удлинение [гласного]: āsi, āsiṃsu, āsuṃ. Āsi, āsittha. Āsiṃ, āsimha.


‘‘වා[Pg.301], අසස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

Применяются [слова] «vā» (факультативно) и «asassa» (корня as).


501. අසබ්බධාතුකෙ භූ.

501. Перед не-глагольными (asabbadhātuke) окончаниями [корень as заменяется на] «bhū».


අසස්සෙව ධාතුස්ස භූආදෙසො හොති වා අසබ්බධාතුකෙ. භවිස්සති, භවිස්සන්ති. අභවිස්ස, අභවිස්සංසු.

Корень «as» факультативно заменяется на «bhū» перед не-глагольными окончаниями: bhavissati, bhavissanti. Abhavissa, abhavissaṃsu.


වාති කිමත්ථං? ආසුං.

Для чего нужно слово «vā»? [Чтобы получить форму] āsuṃ.


බ්‍රූ වියත්තියං වාචායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයලොපො ච.

Корень «brū» в значении «ясная речь» (viyattiyaṃ vācāyaṃ). Присоединение окончаний, начиная с «ti», и выпадение суффикса «a».


‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

Применяется слово «kvaci» (иногда).


502. බ්‍රූතො ඊ තිම්හි.

502. После корня «brū» перед окончанием «ti» [происходит приращение] «ī».


බ්‍රූඉච්චෙතාය ධාතුයා පරො ඊකාරාගමො හොති තිම්හි විභත්තිම්හි ක්වචි, වුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි. බ්‍රවීති, බ්‍රූති, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තානුවත්තිතවාග්ගහණෙන බ්‍රූධාතුස්ස බ්‍යඤ්ජනෙ වුද්ධි න හොති, බහුවචනෙ ‘‘ඣලානමියුවා සරෙ වා’’ති ඌකාරස්ස සරෙ උවාදෙසො, බ්‍රුවන්ති. ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා බ්‍රූතො තිඅන්තීනං වා අ උ ආදෙසා බ්‍රූස්ස ආහාදෙසො ච.

После корня «brū» перед окончанием «ti» иногда происходит приращение долгого «ī», усиление и замена на «ava», выпадение гласного и т. д.: bravīti, brūti. В силу употребления слова «vā», следующего из правила «aññesu ca», перед согласным усиления корня «brū» не происходит. Во множественном числе, согласно правилу «jhalānamiyuvā sare vā», перед гласным происходит замена «ū» на «uva»: bruvanti. Согласно правилу «kvaci dhātvā...» и т. д., окончания «ti» и «anti» после корня «brū» факультативно заменяются на «a» и «u», а корень «brū» заменяется на «āha».


ආහ, ආහු. බ්‍රූසි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතෙ, බ්‍රුවන්තෙ. බ්‍රූසෙ, බ්‍රුවව්හෙ. බ්‍රුවෙ, බ්‍රූම්හෙ. බ්‍රූතු, බ්‍රුවන්තු. බ්‍රූහි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතං, බ්‍රුවන්තං. බ්‍රුවෙ, බ්‍රුවෙය්‍ය, බ්‍රුවෙය්‍යුං. බ්‍රුවෙය්‍යාසි, බ්‍රුවෙය්‍යාථ. බ්‍රුවෙය්‍යාමි, බ්‍රුවෙය්‍යාම. බ්‍රුවෙථ, බ්‍රුවෙරං. අබ්‍රුවා, අබ්‍රුවූ.

Āha, āhu. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūte, bruvante. Brūse, bruvavhe. Bruve, brūmhe. Brūtu, bruvantu. Brūhi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūtaṃ, bruvantaṃ. Bruve, bruveyya, bruveyyuṃ. Bruveyyāsi, bruveyyātha. Bruveyyāmi, bruveyyāma. Bruvetha, bruveraṃ. Abruvā, abruvū.


පරොක්ඛායං [Pg.302] ‘‘බ්‍රූභූනමාහභූවා පරොක්ඛාය’’න්ති බ්‍රූධාතුස්ස ආහආදෙසො, සරලොපාදි, සුපිනෙ කිර මාහ, තෙනාහු පොරාණා, ආහංසු වා ඉච්චාදි.

В перфекте (parokkhā), согласно правилу «brūbhūnamāhabhūvā parokkhāyaṃ», корень «brū» заменяется на «āha», [происходит] выпадение гласного и т. д.: supine kira māha (говорят, во сне он сказал мне), tenāhu porāṇā (поэтому древние сказали), или āhaṃsu и т. д.


අජ්ජතනියං අබ්‍රවි, අබ්‍රුවි, අබ්‍රවුං. බ්‍රවිස්සති. අබ්‍රවිස්ස ඉච්චාදි.

В аористе: abravi, abruvi, abravuṃ. В будущем времени: bravissati. В условном наклонении: abravissa и так далее.


හන හිංසාගතීසු, තිම්හි ක්වචි අප්පච්චයලොපො, හන්ති, හනති, හනන්ති. හනසි, හනථ. හනාමි, හනාම.

Корень han [используется] в значениях «убивать, вредить, идти». Перед [окончанием] ti иногда происходит элизия суффикса a: hanti, hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Hanāmi, hanāma.


කම්මෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච, හඤ්ඤතෙ, හඤ්ඤන්තෙ, හඤ්ඤරෙ. හඤ්ඤති, හඤ්ඤන්ති. හනතු, හනන්තු. හනෙය්‍ය.

В страдательном залоге по правилу «tassa cavagga» и т. д. происходит замена на ñ и удвоение: haññate, haññante, haññare. Haññati, haññanti. [В повелительном наклонении]: hanatu, hanantu. [В желательном наклонении]: haneyya.


‘‘හනස්සා’’ති වත්තතෙ.

Применяется правило «Hanassā».


503. වධො වා සබ්බත්ථ.

503. Или повсеместно [происходит замена на] vadha.


හනඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වධාදෙසො හොති වා සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. වධෙති. වධීයති. වධෙතු. වධීයතු. වධෙය්‍ය. අවධි, අවධිංසු. අහනි, අහනිංසු. වධිස්සති, හනිස්සති. ඛාදෙසෙ පටිහඞ්ඛාමි, පටිහනිස්සාමි. අවධිස්ස, අහනිස්ස ඉච්චාදි.

Для этого корня han происходит замена на vadha опционально перед всеми флексиями и суффиксами; слово «vā» здесь имеет значение фиксированной альтернативы. Vadheti. Vadhīyati. Vadhetu. Vadhīyatu. Vadheyya. [В аористе]: avadhi, avadhiṃsu, ahani, ahaniṃsu. [В будущем времени]: vadhissati, hanissati. При замене на kha: paṭihaṅkhāmi, paṭihanissāmi. [В условном наклонении]: avadhissa, ahanissa и так далее.


හූවාදිනයො.

Метод [класса] hū и др.


හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච, ‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ද්විත්තං, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා.

Корень hu [используется] в значениях «приношение в жертву, даяние, поедание». Происходит появление [окончаний] ti и т. д., а также суффикса a. Удвоение происходит по правилу «kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo», а обозначение [первого слога] как «аббхаса» (удвоенный слог) — по правилу «pubbobbhāso».


‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ.

Применяется правило «Abbhāse».


504. හස්ස [Pg.303] ජො.

504. [Замена] h на j.


හකාරස්ස අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස ජො හොති. ‘‘ලොපඤ්චෙත්ත මකාරො’’ති අප්පච්චයලොපො, වුද්ධි. ජුහොති.

Происходит замена звука h в удвоенном слоге (аббхаса) на j. По правилу «Lopañcetta makāro» происходит элизия суффикса a и усиление: juhoti.


ලොපාභාවෙ ‘‘ඣලානං, සරෙ’’ති ච වත්තමානෙ –

При отсутствии элизии, когда применяется правило «jhalānaṃ, sare»:


505. යවකාරා ච.

505. И [замена на] звуки y и v.


ඣලසඤ්ඤානං ඉවණ්ණුවණ්ණානං යකාරවකාරාදෙසා හොන්ති සරෙ පරෙති අපදන්තස්ස උකාරස්ස වකාරො.

Происходит замена гласных i/ī и u/ū (имеющих обозначение jhala) на звуки y и v перед гласным; [таким образом происходит замена] не находящегося на конце слова звука u на v.


ජුහ්වති, ජුහොති, ජුහ්වන්ති, ජුහොන්ති. ජුහ්වසි, ජුහොසි, ජුහ්වථ, ජුහොථ. ජුහ්වාමි, ජුහොමි, ජුහ්වාම, ජුහොම.

Формы: juhvati, juhoti, juhvanti, juhonti. juhvasi, juhosi, juhvatha, juhotha. juhvāmi, juhomi, juhvāma, juhoma.


කම්මෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො, හූයතෙ, හූයන්තෙ. හූයති, හූයන්ති.

В страдательном залоге по правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит удлинение гласного: hūyate, hūyante. Hūyati, hūyanti.


තථා ජුහොතු, ජුහොන්තු, ජුහ්වන්තු වා. ජුහෙ, ජුහෙය්‍ය, ජුහෙය්‍යුං. අජුහවි, අජුහවුං. අජුහොසි, අජුහොසුං. අහූයිත්ථ අග්ගි. ජුහිස්සති, ජුහිස්සන්ති. ජුහොස්සති, ජුහොස්සන්ති වා. අජුහිස්ස, අජුහිස්සංසු ඉච්චාදි.

Также [в повелительном наклонении]: juhotu, juhontu или juhvantu. [В желательном наклонении]: juhe, juheyya, juheyyuṃ. [В аористе]: ajuhavi, ajuhavuṃ, ajuhosi, ajuhosuṃ. «Огонь был принесён в жертву» (ahūyittha aggi). [В будущем времени]: juhissati, juhissanti или juhossati, juhossanti. [В условном наклонении]: ajuhissa, ajuhissaṃsu и так далее.


හා චාගෙ, පුරෙ විය ද්වෙභාවජාදෙස අප්පච්චයලොපා.

Корень hā [используется] в значении «оставление, отказ». Как и ранее, происходят удвоение, замена на j и элизия суффикса a.


‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ.

Применяется правило «Abbhāse».


506. රස්සො.

506. Сокращение гласного.


අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස සරස්ස රස්සො හොති.

Происходит сокращение гласного, находящегося в удвоенном слоге (аббхаса).


ජහාති, ජහන්ති. ජහාසි, ජහාථ. ජහාමි, ජහාම.

Формы: jahāti, jahanti. Jahāsi, jahātha. Jahāmi, jahāma.


කම්මෙ [Pg.304] ‘‘යම්හි දාධාමාඨාහාපාමහමථාදීනමී’’ති ධාත්වන්තස්ස ඊකාරො. හීයතෙ, හීයන්තෙ, හීයරෙ. හීයති, හීයන්ති.

В страдательном залоге по правилу «yamhi dādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamī» конечный гласный корня заменяется на долгий ī: hīyate, hīyante, hīyare. Hīyati, hīyanti.


තථා ජහාතු, ජහන්තු. ජහෙ, ජහෙය්‍ය, ජහෙය්‍යුං. හීයෙථ, හීයෙය්‍ය. අජහාසි, අජහිංසු, අජහාසුං. පජහි, පජහිංසු, පජහංසු, පජහුං. කම්මෙ පජහීයිත්ථ, පජහීයි. පජහිස්සති, පජහිස්සන්ති. හීයිස්සති, හීයිස්සන්ති. පජහිස්ස, පජහිස්සංසු ඉච්චාදි.

Также [в повелительном наклонении]: jahātu, jahantu. [В желательном наклонении]: jahe, jaheyya, jaheyyuṃ, hīyetha, hīyeyya. [В аористе]: ajahāsi, ajahiṃsu, ajahāsuṃ, pajahi, pajahiṃsu, pajahaṃsu, pajahuṃ. В страдательном залоге: pajahīyittha, pajahīyi. [В будущем времени]: pajahissati, pajahissanti, hīyissati, hīyissanti. [В условном наклонении]: pajahissa, pajahissaṃsu и так далее.


දා දානෙ, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ද්වෙභාවරස්සත්තානි, අප්පච්චයස්ස ලොපො, දදාති, දදන්ති. දදාසි, දදාථ. දදාමි, දදාම.

Корень dā [используется] в значении «давать». Происходит появление [окончаний] ti и т. д., удвоение, сокращение гласного и элизия суффикса a: dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma.


ද්විත්තාභාවෙ මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

При отсутствии удвоения, по принципу «прыжка лягушки» (мандукагати), применяется слово «vā» (опционально).


507. දාධාතුස්ස දජ්ජං.

507. [Замена] корня dā на dajja.


දාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස දජ්ජාදෙසො හොති වා, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, අප්පච්චයලොපො. දජ්ජති, දජ්ජන්ති. දජ්ජසි, දජ්ජථ. දජ්ජාමි, දජ්ජාම. දජ්ජාදෙසාභාවෙ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්ස එකාරො, දානං දෙති, දෙන්ති. දෙසි, දෙථ.

Для всего этого корня dā происходит замена на dajja опционально; слово «vā» здесь имеет значение фиксированной альтернативы, происходит элизия суффикса a: dajjati, dajjanti. Dajjasi, dajjatha. Dajjāmi, dajjāma. При отсутствии замены на dajja по правилу «lopañcettamakāro» происходит замена суффикса a на e: дает дар (dānaṃ deti), denti. Desi, detha.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Применяется слово «vā» (опционально).


508. දාදන්තස්සං මිමෙසු.

508. [Замена] конца [корня] dā на aṃ перед mi и ma.


දාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස අං හොති වා මිමඉච්චෙතෙසු පරෙසු, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං. දම්මි, දම්ම. දෙමි, දෙම.

Для конца этого корня dā происходит замена на aṃ опционально перед mi и ma, с последующей заменой ниггахиты на соответствующий конечный звук класса: dammi, damma. Demi, dema.


කම්මෙ ‘‘යම්හි දාධා’’ඉච්චාදිනා ඊකාරො, දීයතෙ, දීයන්තෙ. දීයති, දීයන්ති. දීය්‍යතෙ, දීය්‍යන්තෙ. දීය්‍යති, දීය්‍යන්ති වා ඉච්චාදි.

В страдательном залоге по правилу «yamhi dādhā» и т. д. происходит замена на долгий ī: dīyate, dīyante. Dīyati, dīyanti. Или dīyyate, dīyyante, dīyyati, dīyyanti и так далее.


දදාතු[Pg.305], දදන්තු. දදාහි, දදාථ. දදාමි, දදාම. දදතං, දදන්තං. දදස්සු, දදව්හො. දදෙ, දදාමසෙ. දජ්ජතු, දජ්ජන්තු ඉච්චාදි. දෙතු, දෙන්තු. දෙහි, දෙථ. දෙමි, දෙම. කම්මෙ දීයතං, දීයන්තං. දීයතු, දීයන්තු.

[В повелительном наклонении]: dadātu, dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadataṃ, dadantaṃ. Dadassu, dadavho. Dade, dadāmase. Dajjatu, dajjantu и так далее. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dema. В страдательном залоге: dīyataṃ, dīyantaṃ. Dīyatu, dīyantu.


සත්තමියං දදෙ, දදෙය්‍ය, දදෙය්‍යුං. දදෙය්‍යාසි, දදෙය්‍යාථ. දදෙය්‍යාමි, දදෙය්‍යාම. දදෙථ, දදෙරං. දදෙථො, දදෙය්‍යාව්හො. දදෙය්‍යං, දදෙය්‍යාම්හෙ. දජ්ජෙ, දජ්ජෙය්‍ය.

В желательном наклонении (оптативе): dade, dadeyya, dadeyyuṃ. Dadeyyāsi, dadeyyātha. Dadeyyāmi, dadeyyāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho. Dadeyyaṃ, dadeyyāmhe. Dajje, dajjeyya.


‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එය්‍යස්සාත්තඤ්ච, දජ්ජා, දජ්ජුං, දජ්ජෙය්‍යුං. දජ්ජෙය්‍යාසි, දජ්ජෙය්‍යාථ. දජ්ජං, එය්‍යාමිස්ස අමාදෙසො ච, දජ්ජෙය්‍යාමි, දජ්ජෙය්‍යාම. ද්විත්තාභාවෙ දෙය්‍ය, දෙය්‍යුං. දෙය්‍යාසි, දෙය්‍යාථ. දීයෙථ, දීයෙය්‍ය.

По правилу «kvaci dhātū» и т. д. также происходит замена eyya на ā: dajjā, dajjuṃ, dajjeyyuṃ. Dajjeyyāsi, dajjeyyātha. Dajjaṃ, а также замена eyyāmi на aṃ: dajjeyyāmi, dajjeyyāma. При отсутствии удвоения: deyya, deyyuṃ. Deyyāsi, deyyātha. [В страдательном залоге]: dīyetha, dīyeyya.


හිය්‍යත්තනියං අදදා, අදදූ. අදදො, අදදත්ථ. අදදං, අදදම්හ. අදදත්ථ, අදදම්හසෙ. කම්මෙ අදීයිත්ථ.

В имперфекте: adadā, adadū. Adado, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadamhase. В страдательном залоге: adīyittha.


අජ්ජතනිම්හි අදදි, අදදිංසු, අදදුං. අදජ්ජි, අදජ්ජිංසු. අදාසි, අදංසු. අදාසි, අදො, අදිත්ථ. අදාසිං, අදාසිම්හ, අදම්හ. අදාදානං පුරින්දදො. කම්මෙ අදීයිත්ථ, අදීය්‍යි.

В аористе: adadi, adadiṃsu, adaduṃ. Adajji, adajjiṃsu. Adāsi, adaṃsu. Adāsi, ado, adittha. Adāsiṃ, adāsimha, adamha. «Пуриндада дал дары» (adā dānaṃ purindado). В страдательном залоге: adīyittha, adīyyi.


භවිස්සන්තියං ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, දදිස්සති, දදිස්සන්ති. දජ්ජිස්සති, දජ්ජිස්සන්ති. රස්සත්තං, දස්සති, දස්සන්ති. දස්සසි, දස්සථ. දස්සාමි, දස්සාම. දස්සතෙ. දීයිස්සතෙ, දීයිස්සති.

В будущем времени происходит появление гласного i (агама), элизия гласного и т. д.: dadissati, dadissanti. Dajjissati, dajjissanti. При сокращении гласного: dassanti, dassanti. Dassasi, dassatha. Dassāmi, dassāma. Dassate. [В страдательном залоге]: dīyissate, dīyissati.


කාලාතිපත්තියං අදදිස්ස, අදජ්ජිස්ස, අදජ්ජිස්සා, අදස්ස, අදස්සා, අදස්සංසු. අදීයිස්සථ, අදීයිස්ස ඉච්චාදි.

В условном наклонении: adadissa, adajjissa, adajjissā, adassa, adassā, adassaṃsu. [В страдательном залоге]: adīyissatha, adīyissa и так далее.


ධා [Pg.306] ධාරණෙ, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති, ද්විත්තරස්සත්තානි, අප්පච්චයලොපො ච, ‘‘දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා’’ති ධකාරස්ස දකාරො, දධාති, දධන්ති. අපිපුබ්බො තස්ස ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අකාරලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධකාරස්ස හකාරො, රස්සත්තඤ්ච, ද්වාරං පිදහති, පිදහන්ති. ද්වෙභාවාභාවෙ නිධිං නිධෙති, නිධෙන්ති.

Корень dhā [используется] в значении «держать, носить». Как и ранее, происходят появление флексий, удвоение, сокращение гласного и элизия суффикса a. По правилу «dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā» происходит замена звука dh на d: dadhāti, dadhanti. С приставкой api для него происходит элизия звука a по правилу «tesu vuddhī» и т. д., а по правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит замена звука dh на h и сокращение гласного: закрывает дверь (dvāraṃ pidahati), pidahanti. При отсутствии удвоения: прячет сокровище (nidhiṃ nidheti), nidhenti.


කම්මෙ ධීයතෙ, ධීයති, පිධීයතෙ, පිධීයති.

В страдательном залоге: dhīyate, dhīyati, pidhīyate, pidhīyati.


තථා දධාතු, පිදහතු, නිධෙතු, නිධෙන්තු. දධෙ, දධෙය්‍ය, පිදහෙ, පිදහෙය්‍ය, නිධෙ, නිධෙය්‍ය. දධාසි, පිදහි. ධස්සති, පිදහිස්සති, පරිදහෙස්සති. අධස්ස, පිදහිස්ස ඉච්චාදි.

Также [в повелительном наклонении]: dadhātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu. [В желательном наклонении]: dadhe, dadheyya, pidahe, pidaheyya, nidhe, nidheyya. [В других формах]: dadhāsi, pidahi. [В будущем времени]: dhassati, pidahissati, paridahessati. [В условном наклонении]: adhassa, pidahissa и так далее.


ජුහොත්‍යාදිනයො.

Метод [класса] juhoti и др.


අවුද්ධිකා තුදාදී ච, හූවාදි ච තථාපරො;

ජුහොත්‍යාදි චතුද්ධෙවං, ඤෙය්‍යා භූවාදයො ඉධ.

Класс tudādi без усиления, а также класс hūvādi и другие; класс juhotyādi — так следует знать эти четыре [подкласса] класса bhūvādi здесь.


භූවාදිගණො.

Класс bhūvādi.


රුධාදිගණ

Класс rudhādi.


රුධ ආවරණෙ, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤාදිම්හි කතෙ විභත්තුප්පත්ති.

Корень rudh [используется] в значении «препятствовать, закрывать». Как и ранее, после установления обозначения корня и т. д., происходит появление флексий.


‘‘අ’’ඉති වත්තතෙ.

Применяется [суффикс] «a».


509. රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්ච.

509. Из класса rudhādi [появляется суффикс a], а также ниггахита перед [последним согласным корня].


චතුප්පදමිදං. රුධඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො අප්පච්චයො හොති කත්තරි විභත්තිප්පච්චයෙසු, නිග්ගහීතඤ්ච තතො පුබ්බං [Pg.307] හුත්වා ආගමො හොති, තඤ්ච නිග්ගහීතං පකතියා සරානුගතත්තා ධාතුස්සරතො පරං හොති. චසද්දෙන ඉඊඑඔපච්චයා ච, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං. ඉධ සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි හොති, තදාගමස්ස තග්ගහණෙන ගහණතො.

Это [правило] состоит из четырех слов. От класса корней, начинающегося с rudh, происходит появление суффикса a в действительном залоге перед флексиями, и ниггахита появляется в качестве инфикса перед ним (перед последним согласным); и эта ниггахита по своей природе, следуя за гласным, ставится после гласного корня. Благодаря слову «ca» также [появляются] суффиксы i, ī, e, o, с последующей заменой ниггахиты на соответствующий конечный звук класса. Здесь из-за наличия группы согласных на конце не происходит усиления, поскольку этот инфикс охватывается этим понятием.


සො මග්ගං රුන්ධති, රුන්ධන්ති. රුන්ධසි, රුන්ධථ. රුන්ධාමි, රුන්ධාම. රුන්ධතෙ, රුන්ධන්තෙ ඉච්චාදි, ඉකාරාදිප්පච්චයෙසු පන රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධෙති, රුන්ධොතීතිපි හොති.

Он преграждает путь (so maggaṃ rundhati), rundhanti. Rundhasi, rundhatha. Rundhāmi, rundhāma. Rundhate, rundhante и так далее. При суффиксах, начинающихся с i и т. д., также бывают формы rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhoti.


කම්මෙ නිපුබ්බො යප්පච්චයස්ස ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස ඣකාරෙ කතෙ ‘‘වග්ගෙ ඝොසා’’තිආදිනා ද්විත්තං, මග්ගො නිරුජ්ඣතෙ තෙන, නිරුජ්ඣන්තෙ. පරස්සපදත්තෙ නිරුජ්ඣති, නිරුජ්ඣන්ති. නිරුජ්ඣසි, නිරුජ්ඣථ. නිරුජ්ඣාමි, නිරුජ්ඣාම.

В страдательном залоге с приставкой ni, когда перед суффиксом ya конечный согласный корня вместе с ним заменяется на jh по правилу «tassa cavagga» и т. д., происходит удвоение по правилу «vagge ghosā» и т. д.: путь преграждается им (maggo nirujjhate tena), nirujjhante. В действительном залоге (парассапада): nirujjhati, nirujjhanti. Nirujjhasi, nirujjhatha. Nirujjhāmi, nirujjhāma.


රුන්ධතු, රුන්ධන්තු. රුන්ධාහි, රුන්ධථ. රුන්ධාමි, රුන්ධාම. රුන්ධතං, රුන්ධන්තං. රුන්ධස්සු, රුන්ධව්හො. රුන්ධෙ, රුන්ධාමසෙ. නිරුජ්ඣතං, නිරුජ්ඣන්තං. නිරුජ්ඣතු, නිරුජ්ඣන්තු. රුන්ධෙ, රුන්ධෙය්‍ය, රුන්ධෙය්‍යුං. රුන්ධෙථ, රුන්ධෙරං. නිරුජ්ඣෙථ, නිරුජ්ඣෙය්‍ය ඉච්චාදි. රුන්ධි, රුන්ධිංසු. අරුන්ධි, නිරුජ්ඣිත්ථ. නිරුජ්ඣි, නිරුජ්ඣිංසු. රුන්ධිස්සති, රුන්ධිස්සන්ති. නිරුජ්ඣිස්සතෙ, නිරුජ්ඣිස්සන්තෙ. නිරුජ්ඣිස්සති, නිරුජ්ඣිස්සන්ති. අරුන්ධිස්ස, අරුන්ධිස්සංසු. නිරුජ්ඣිස්සථ, නිරුජ්ඣිස්ස ඉච්චාදි.

[В повелительном наклонении]: rundhatu, rundhantu. Rundhāhi, rundhatha. Rundhāmi, rundhāma. Rundhataṃ, rundhantaṃ. Rundhassu, rundhavho. Rundhe, rundhāmase. [В страдательном залоге]: nirujjhataṃ, nirujjhantaṃ. Nirujjhatu, nirujjhantu. [В желательном наклонении]: rundhe, rundheyya, rundheyyuṃ. Rundhetha, rundheraṃ. [В страдательном залоге]: nirujjhetha, nirujjheyya и так далее. [В аористе]: rundhi, rundhiṃsu, arundhi, nirujjhittha, nirujjhi, nirujjhiṃsu. [В будущем времени]: rundhissati, rundhissanti. [В страдательном залоге]: nirujjhissate, nirujjhissante, nirujjhissati, nirujjhissanti. [В условном наклонении]: arundhissa, arundhissaṃsu, nirujjhissatha, nirujjhissa и так далее.


ඡිදි ද්විධාකරණෙ, ඡින්දති, ඡින්දන්ති. කම්මෙ ඡිජ්ජතෙ, ඡිජ්ජන්තෙ. ඡිජ්ජති, ඡිජ්ජන්ති. තථා ඡින්දතු, ඡින්දන්තු. ඡිජ්ජතු, ඡිජ්ජන්තු. ඡින්දෙ, ඡින්දෙය්‍ය. ඡිජ්ජෙය්‍ය. අඡින්දි, ඡින්දි, ඡින්දිංසු. අඡිජ්ජිත්ථ, ඡිජ්ජි. ඡින්දිස්සති, ඡින්දිස්සන්ති. ස්සස්ස ඡාදෙසෙ – ඡෙච්ඡති, ඡෙච්ඡන්ති. ඡෙච්ඡිති වා. කම්මෙ ඡිජ්ජිස්සතෙ, ඡිජ්ජිස්සන්තෙ. ඡිජ්ජිස්සති, ඡිජ්ජිස්සන්ති. අඡින්දිස්ස. අඡිජ්ජිස්ස ඉච්චාදි.

Корень chid [используется] в значении «разделять надвое, рассекать»: chindati, chindanti. В страдательном залоге: chijjate, chijjante. Chijjati, chijjanti. Также [в повелительном наклонении]: chindatu, chindantu. Chijjatu, chijjantu. [В желательном наклонении]: chinde, chindeyya, chijjeyya. [В аористе]: achindi, chindi, chindiṃsu, achijjittha, chijji. [В будущем времени]: chindissati, chindissanti. При замене ss на ch: checchati, checchanti или checchiti. В страдательном залоге: chijjissate, chijjissante, chijjissati, chijjissanti. [В условном наклонении]: achindissa, achijjissa и так далее.


භිදි [Pg.308] විදාරණෙ, භින්දති, භින්දන්ති ඉච්චාදි.

Корень bhid [используется] в значении «раскалывать, разделять»: bhindati, bhindanti и так далее.


යුජ යොගෙ, යුඤ්ජති, යුඤ්ජන්ති. යුජ්ජතෙ, යුජ්ජන්තෙ. යුජ්ජති, යුජ්ජන්ති. යුඤ්ජතු. යුජ්ජතං. යුඤ්ජෙ. යුජ්ජෙථ. අයුඤ්ජි, අයුඤ්ජිංසු. අයුජ්ජිත්ථ, අයුජ්ජි. යුඤ්ජිස්සති, යුඤ්ජිස්සන්ති. යුජ්ජිස්සතෙ, යුජ්ජිස්සන්තෙ. යුජ්ජිස්සති, යුජ්ජිස්සන්ති. අයුඤ්ජිස්ස. අයුජ්ජිස්සථ, අයුජ්ජිස්ස ඉච්චාදි.

Корень yuj [используется] в значении «соединять, связывать»: yuñjati, yuñjanti. [В страдательном залоге]: yujjate, yujjante. Yujjati, yujjanti. [В повелительном наклонении]: yuñjatu, yujjataṃ. [В желательном наклонении]: yuñje, yujjetha. [В аористе]: ayuñji, ayuñjiṃsu, ayujjittha, ayujji. [В будущем времени]: yuñjissati, yuñjissanti. [В страдательном залоге]: yujjissate, yujjissante, yujjissati, yujjissanti. [В условном наклонении]: ayuñjissa, ayujjissatha, ayujjissa и так далее.


භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, භුඤ්ජති, භුඤ්ජන්ති ඉච්චාදි.

Корень bhuj [используется] в значениях «защищать, использовать, есть»: bhuñjati, bhuñjanti и так далее.


භවිස්සන්තියං ‘‘කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො’’ති සුත්තෙ සප්පච්චයග්ගහණෙන භුජතො ස්සස්ස ඛාදෙසො, ‘‘කො ඛෙ චා’’ති ධාත්වන්තස්ස කකාරො, වුද්ධි, භොක්ඛති, භොක්ඛන්ති. භොක්ඛසි, භොක්ඛථ. භොක්ඛාමි, භොක්ඛාම. ඛාදෙසාභාවෙ භුඤ්ජිස්සති, භුඤ්ජිස්සන්ති ඉච්චාදි.

В будущем времени, в силу употребления слова «вместе с суффиксом» в правиле «karassa sappaccayassa kāho», происходит замена ss после корня bhuj на kh. По правилу «ko khe ca» конечный согласный корня заменяется на k, происходит усиление: bhokkhati, bhokkhanti. Bhokkhasi, bhokkhatha. Bhokkhāmi, bhokkhāma. При отсутствии замены на kh: bhuñjissati, bhuñjissanti и так далее.


මුච මොචනෙ, මුඤ්චති, මුඤ්චන්ති. මුච්චතෙ, මුච්චන්තෙ. මුඤ්චතු, මුඤ්චන්තු. මුච්චතං, මුච්චන්තං. මුඤ්චෙ, මුඤ්චෙය්‍ය, මුඤ්චෙය්‍යුං. මුච්චෙථ, මුච්චෙරං. අමුඤ්චි, අමුඤ්චිංසු. අමුච්චිත්ථ. මොක්ඛති, මොක්ඛන්ති. මුඤ්චිස්සති, මුඤ්චිස්සන්ති. මුච්චිස්සතෙ, මුච්චිස්සන්තෙ. අමුඤ්චිස්ස, අමුච්චිස්සථ ඉච්චාදි.

Корень muc [используется] в значении «освобождать»: muñcati, muñcanti. [В страдательном залоге]: muccate, muccante. [В повелительном наклонении]: muñcatu, muñcantu, muccataṃ, muccantaṃ. [В желательном наклонении]: muñce, muñceyya, muñceyyuṃ, muccetha, mucceraṃ. [В аористе]: amuñci, amuñciṃsu, amuccittha. [В будущем времени]: mokkhati, mokkhanti, muñcissati, muñcissanti. [В страдательном залоге]: muccissate, muccissante. [В условном наклонении]: amuñcissa, amuccissatha и так далее.


රුධාදිගණො.

Класс rudhādi.


දිවාදිගණ

Класс divādi


දිවු කීළාවිජිගීසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිකන්තිගතීසු. පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපවිභත්තුප්පත්තියො.

Корень «divu» [используется] в значениях игры, желания победить, торговли, сияния, восхваления, желания и движения. Как и прежде, происходят выпадение конечного гласного корня и присоединение окончаний.


510. දිවාදිතො [Pg.309] යො.

510. После [корней] класса divādi [присоединяется суффикс] ya.


දිවාදිතො ධාතුගණතො යප්පච්චයො හොති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු.

После глагольного класса divādi присоединяется суффикс ya, когда предписаны глагольные окончания в активном залоге (картари).


‘‘යග්ගහණං, චවග්ග යකාර වකාරත්තං සධාත්වන්තස්ස, පුබ්බරූප’’න්ති ච වත්තතෙ.

[Сюда] относятся правила: «принятие ya», «замена конечного звука корня вместе с суффиксом на согласные класса ca, на yakāra или vakāra» и «уподобление предыдущему звуку (пуббарупа)».


511. තථා කත්තරි ච.

511. Так же и в активном залоге.


යථා භාවකම්මෙසු යප්පච්චයස්සාදෙසො හොති, තථා කත්තරිපි යප්පච්චයස්ස සධාත්වන්තස්ස චවග්ග යකාරවකාරාදෙසො, පුබ්බරූපඤ්ච කාතබ්බානීති ධාත්වන්තස්ස වකාරත්තා සහ තෙන යකාරස්ස වකාරෙ කතෙ ද්විභාවො, ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන ‘‘බො වස්සා’’ති වුත්තත්තා වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, දිබ්බති, දිබ්බන්ති. දිබ්බසි, දිබ්බථ. දිබ්බාමි, දිබ්බාම.

Подобно тому как в безличном и страдательном залогах происходит замена суффикса ya, так же и в активном залоге для суффикса ya вместе с конечным звуком корня следует производить замену на согласные класса ca, на yakāra или vakāra, а также уподобление предыдущему звуку. Поскольку конечный звук корня — это vakāra, при замене его вместе с суффиксом ya на vakāra происходит удвоение [до vv]. В правиле «do dhassa ca» в силу принятия слова «ca», а также согласно правилу «bo vassā», происходит замена двойного vakāra на двойной bakāra [bb]: dibbati, dibbanti. Dibbasi, dibbatha. Dibbāmi, dibbāma.


කම්මෙ දිබ්බතෙ, දිබ්බන්තෙ. දිබ්බති, දිබ්බන්ති. දිබ්බතු. දිබ්බතං. දිබ්බෙ. දිබ්බෙථ. අදිබ්බි. අදිබ්බිත්ථ. දිබ්බිස්සති. දිබ්බිස්සතෙ. අදිබ්බිස්ස ඉච්චාදි.

В страдательном залоге: dibbate, dibbante. Dibbati, dibbanti. Dibbatu. Dibbataṃ. Dibbe. Dibbetha. Adibbi. Adibbittha. Dibbissati. Dibbissate. Adibbissa и так далее.


සිවු තන්තසන්තානෙ, සිබ්බති, සිබ්බන්ති. සිබ්බතු. සිබ්බෙය්‍ය. අසිබ්බි, සිබ්බි. සිබ්බිස්සති. අසිබ්බිස්ස ඉච්චාදි.

Корень «sivu» в значении ткачества: sibbati, sibbanti. Sibbatu. Sibbeyya. Asibbi, sibbi. Sibbissati. Asibbissa и так далее.


පද ගතිම්හි, උපුබ්බො ද්විත්තං, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති සධාත්වන්තස්ස යකාරස්ස ජකාරො, ද්විත්තඤ්ච.

Корень «pada» в значении движения. С приставкой «u-» происходит удвоение; согласно правилу «tathā kattari ca», происходит замена суффикса ya вместе с конечным звуком корня на jakāra и удвоение [до jj].


උප්පජ්ජති, උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජතෙ, උප්පජ්ජන්තෙ, උප්පජ්ජරෙ.

Uppajjati, uppajjanti. Uppajjate, uppajjante, uppajjare.


කම්මෙ පටිපජ්ජතෙ, පටිපජ්ජන්තෙ. පටිපජ්ජති, පටිපජ්ජන්ති. භාවෙ උප්පජ්ජතෙ තයා.

В страдательном залоге: paṭipajjate, paṭipajjante. Paṭipajjati, paṭipajjanti. В безличном залоге: uppajjate tayā.


තථා [Pg.310] උප්පජ්ජතු. උප්පජ්ජෙය්‍ය. උදපජ්ජා. උදපජ්ජථ. උදපාදි, උප්පජ්ජී. උප්පජ්ජිත්ථ. උප්පජ්ජිස්සති. උප්පජ්ජිස්ස, උප්පජ්ජිස්සා ඉච්චාදි.

Также: uppajjatu. Uppajjeyya. Udapajjā. Udapajjatha. Udapādi, uppajjī. Uppajjittha. Uppajjissati. Uppajjissa, uppajjissā и так далее.


බුධ අවගමනෙ, යප්පච්චයපරත්තා න වුද්ධි, ඣකාරාදෙසොව විසෙසො, ධම්මං බුජ්ඣති, බුජ්ඣන්ති. බුජ්ඣතෙ, බුජ්ඣන්තෙ, බුජ්ඣරෙ වා.

Корень «budha» в значении понимания. Из-за последующего суффикса ya усиления (вриддхи) не происходит; особенностью является лишь замена на jhakāra [jh]: dhammaṃ bujjhati, bujjhanti. Bujjhate, bujjhante, или bujjhare.


කම්මෙ බුජ්ඣතෙ මයා ධම්මො, බුජ්ඣන්තෙ. බුජ්ඣති, බුජ්ඣන්ති. බුජ්ඣතු. බුජ්ඣෙය්‍ය. අබුජ්ඣි. අබුජ්ඣිත්ථ. බුජ්ඣිස්සති. අබුජ්ඣිස්ස.

В страдательном залоге: bujjhate mayā dhammo, bujjhante. Bujjhati, bujjhanti. Bujjhatu. Bujjheyya. Abujjhi. Abujjhittha. Bujjhissati. Abujjhissa.


යුධ සම්පහාරෙ, යුජ්ඣති, යුජ්ඣන්ති.

Корень «yudha» в значении сражения: yujjhati, yujjhanti.


කුධ කොපෙ, කුජ්ඣති, කුජ්ඣන්ති.

Корень «kudha» в значении гнева: kujjhati, kujjhanti.


විධ තාළනෙ, විජ්ඣති, විජ්ඣන්ති ඉච්චාදි.

Корень «vidha» в значении пронзания: vijjhati, vijjhanti и так далее.


නහ බන්ධනෙ, ‘‘හ විපරියයො’’ති යොගවිභාගෙන විපරියයො. සන්නය්හති, සන්නය්හන්ති ඉච්චාදි.

Корень «naha» в значении связывания. По правилу «ha vipariyayo» путем разделения правила происходит перестановка [звуков h и y]: sannayhati, sannayhanti и так далее.


මන ඤාණෙ, ඤාදෙසොව විසෙසො, මඤ්ඤති, මඤ්ඤන්ති ඉච්චාදි.

Корень «mana» в значении познания. Особенностью является лишь замена на ññ: maññati, maññanti и так далее.


දා ආදානෙ, සංආපුබ්බො ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා යම්හි ධාත්වන්තස්ස ඉකාරො, සීලං සමාදියති, සමාදියන්ති ඉච්චාදි.

Корень «dā» в значении принятия. С приставками «saṃ-» и «ā-», по правилу «kvaci dhātū» и т. д., перед суффиксом ya конечный гласный корня заменяется на ikāra [i]: sīlaṃ samādiyati, samādiyanti и так далее.


තුස පීතිම්හි, යප්පච්චයස්ස පුබ්බරූපත්තං, තුස්සති, තුස්සන්ති ඉච්චාදි.

Корень «tusa» в значении радости. Происходит уподобление суффикса ya предыдущему звуку: tussati, tussanti и так далее.


තථා සමු උපසමෙ, සම්මති, සම්මන්ති.

Также корень «samu» в значении успокоения: sammati, sammanti.


කුප කොපෙ, කුප්පති, කුප්පන්ති.

Корень «kupa» в значении гнева: kuppati, kuppanti.


ජනජනනෙ, ‘‘ජනාදීනමා තිම්හි චා’’ති එත්ථ ‘‘ජනාදීනමා’’ති යොගවිභාගෙන යම්හි ධාත්වන්තස්ස ආකාරො. ජායති, ජායන්ති. ජායතෙ, ජායන්තෙ.

Корень «jana» в значении рождения. В правиле «janādīnamā timhi ca», путем разделения правила на «janādīnamā», перед суффиксом ya конечный гласный корня заменяется на ākāra [ā]: jāyati, jāyanti. Jāyate, jāyante.


කම්මෙ [Pg.311] ජනීයති, ජනීයන්ති. ජායතු. ජායෙය්‍ය. අජායි, අජනි. ජායිස්සති, ජනිස්සති. අජායිස්ස, අජනිස්ස ඉච්චාදි.

В страдательном залоге: janīyati, janīyanti. Jāyatu. Jāyeyya. Ajāyi, ajani. Jāyissati, janissati. Ajāyissa, ajanissa и так далее.


දිවාදිගණො.

[Так заканчивается] класс divādi.


ස්වාදිගණ

Класс svādi.


සු සවණෙ, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති.

Корень «su» в значении слышания. Как и прежде, происходит присоединение окончаний.


512. ස්වාදිතො ණුණාඋණා ච.

512. После [корней] класса svādi [присоединяются суффиксы] ṇu, ṇā и uṇā.


සුඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ණු ණාඋණාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු. ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන ණුප්පච්චයස්ස වුද්ධි. තත්ථෙවානුවත්තිතවාග්ගහණෙන ස්වාදීනං ණුණාදීසු න වුද්ධි.

После глагольного класса, начинающегося с su, присоединяются суффиксы ṇu, ṇā и uṇā, когда предписаны глагольные окончания в активном залоге. В правиле «aññesu ca» в силу принятия слова «ca» происходит усиление (вриддхи) суффикса ṇu. Однако из-за следования слова «vā» (факультативно) для корней класса svādi перед суффиксами ṇu, ṇā и т. д. усиления не происходит.


ධම්මං සුණොති, සරලොපාදි, සුණන්ති. සුණොසි, සුණොථ. සුණොමි, සුණොම. ණාපච්චයෙ සුණාති, සුණන්ති. සුණාසි, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රස්සත්තං, සුණසි, සුණාථ, සුණථ. සුණාමි, සුණාම.

Dhammaṃ suṇoti, [затем] выпадение гласного и т. д. — suṇanti. Suṇosi, suṇotha. Suṇomi, suṇoma. С суффиксом ṇā: suṇāti, suṇanti. Suṇāsi, по правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит сокращение гласного — suṇasi, suṇātha, suṇatha. Suṇāmi, suṇāma.


කම්මෙ යප්පච්චයෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො, සූයතෙ, සූයන්තෙ. සූයති, සූයන්ති. ද්විත්තෙ රස්සත්තං, සුය්‍යති, සුය්‍යන්ති. සූය්‍යති, සූය්‍යන්ති වා.

В страдательном залоге с суффиксом ya, по правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит удлинение гласного: sūyate, sūyante. Sūyati, sūyanti. При удвоении происходит сокращение: suyyati, suyyanti, или же sūyyati, sūyyanti.


සුණොතු, සුණන්තු. සුණොහි, සුණොථ. සුණොමි, සුණොම. සුණාතු, සුණන්තු. සුණ, සුණාහි, සුණාථ. සුණාමි, සුණාම. සුණතං, සුණන්තං[Pg.312]. සුණස්සු, සුණව්හො. සුණෙ, සුණාමසෙ. කම්මෙ සූයතං, සූයන්තං. සූයතු, සූයන්තු.

Suṇotu, suṇantu. Suṇohi, suṇotha. Suṇomi, suṇoma. Suṇātu, suṇantu. Suṇa, suṇāhi, suṇātha. Suṇāmi, suṇāma. Suṇataṃ, suṇantaṃ. Suṇassu, suṇavho. Suṇe, suṇāmase. В страдательном залоге: sūyataṃ, sūyantaṃ. Sūyatu, sūyantu.


සුණෙ, සුණෙය්‍ය, සුණෙය්‍යුං. සුණෙය්‍යාසි, සුණෙය්‍යාථ. සුණෙය්‍යාමි, සුණෙය්‍යාම. සුණෙථ, සුණෙරං. සුණෙථො, සුණෙය්‍යාව්හො. සුණෙය්‍යං, සුණෙය්‍යාම්හෙ. සූයෙථ, සූයෙය්‍ය.

Suṇe, suṇeyya, suṇeyyuṃ. Suṇeyyāsi, suṇeyyātha. Suṇeyyāmi, suṇeyyāma. Suṇetha, suṇeraṃ. Suṇetho, suṇeyyāvho. Suṇeyyaṃ, suṇeyyāmhe. Sūyetha, sūyeyya.


අසුණි, සුණි, අසුණිංසු, සුණිංසු. අසුණි, අසුණිත්ථ. අසුණිං, සුණිං, අසුණිම්හ, සුණිම්හ. අසුණිත්ථ, සුණිත්ථ. ණාපච්චයලොපො, වුද්ධි, සස්ස ද්විභාවො, සාගමො, අස්සොසි, අස්සොසිංසු, පච්චස්සොසුං. අස්සොසි, අස්සොසිත්ථ. අස්සොසිං, අස්සොසිම්හ, අස්සොසිම්හා වා, අස්සොසිත්ථ. අසූයිත්ථ, අස්සූයි.

Asuṇi, suṇi, asuṇiṃsu, suṇiṃsu. Asuṇi, asuṇittha. Asuṇiṃ, suṇiṃ, asuṇimha, suṇimha. Asuṇittha, suṇittha. При выпадении суффикса ṇā происходят усиление, удвоение s и приращение s: assosi, assosiṃsu, paccassosuṃ. Assosi, assosittha. Assosiṃ, assosimha или assosimhā, assosittha. Asūyittha, assūyi.


සරලොපාදි, සුණිස්සති, සුණිස්සන්ති. සුණිස්සසි, සුණිස්සථ. සුණිස්සාමි, සුණිස්සාම. සුණිස්සතෙ, සුණිස්සන්තෙ. සුණිස්සසෙ, සුණිස්සව්හෙ. සුණිස්සං, සුණිස්සාම්හෙ. ණාපච්චයලොපො, වුද්ධි, සොස්සති, සොස්සන්ති. සොස්සසි, සොස්සථ. සොස්සාමි, සොස්සාම. සොස්සතෙ. සූයිස්සතෙ, සූයිස්සති. අසුණිස්ස. අසූයිස්ස ඉච්චාදි.

При выпадении гласного и т. д.: suṇissati, suṇissanti. Suṇissasi, suṇissatha. Suṇissāmi, suṇissāma. Suṇissate, suṇissante. Suṇissase, suṇissavhe. Suṇissaṃ, suṇissāmhe. При выпадении суффикса ṇā и усилении: sossati, sossanti. Sossasi, sossatha. Sossāmi, sossāma. Sossate. Sūyissate, sūyissati. Asuṇissa. Asūyissa и так далее.


හි ගතිම්හි, පපුබ්බො ණාපච්චයො, පහිණාති, පහිණති වා, පහිණන්ති. පහිණාතු, පහිණන්තු. පහිණෙය්‍ය. පහිණි, දූතං පාහෙසි. පහිණිස්සති. පහිණිස්ස ඉච්චාදි.

Корень «hi» в значении движения. С приставкой «pa-» и суффиксом ṇā: pahiṇāti, или pahiṇati, pahiṇanti. Pahiṇātu, pahiṇantu. Pahiṇeyya. Pahiṇi, dūtaṃ pāhesi. Pahiṇissati. Pahiṇissa и так далее.


වු සංවරණෙ, ආවුණාති, ආවුණන්ති ඉච්චාදි.

Корень «vu» в значении закрывания: āvuṇāti, āvuṇanti и так далее.


මි පක්ඛෙපෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ණස්ස නත්තං, මිනොති, මිනන්ති ඉච්චාදි.

Корень «mi» в значении помещения. По правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит замена ṇ на n: minoti, minanti и так далее.


අප [Pg.313] පාපුණනෙ, පපුබ්බො සරලොපෙ ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝො, උණාපච්චයො, සම්පත්තිං පාපුණාති, පාපුණන්ති. පාපුණාසි, පාපුණාථ. පාපුණාමි, පාපුණාම.

Корень «apa» в значении достижения. С приставкой «pa-», при выпадении гласного, по правилу «dīgha» происходит удлинение, [присоединяется] суффикс uṇā: sampattiṃ pāpuṇāti, pāpuṇanti. Pāpuṇāsi, pāpuṇātha. Pāpuṇāmi, pāpuṇāma.


කම්මෙ පාපීයති, පාපීයන්ති. තථා පාපුණාතු. පාපීයතු. පාපුණෙ, පාපුණෙය්‍ය. පාපීයෙය්‍ය. පාපුණි, පාපුණිංසු. පාපීයි. පාපුණිස්සති. පාපීයිස්සති. පාපුණිස්ස. පාපීයිස්ස ඉච්චාදි.

В страдательном залоге: pāpīyati, pāpīyanti. Также: pāpuṇātu. Pāpīyatu. Pāpuṇe, pāpuṇeyya. Pāpīyeyya. Pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Pāpīyi. Pāpuṇissati. Pāpīyissati. Pāpuṇissa. Pāpīyissa и так далее.


සක සත්තිම්හි, ද්විභාවො, සක්කුණාති, සක්කුණන්ති. භාවෙ ‘‘පුබ්බරූපඤ්චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, සක්කතෙ තයා, සක්කති වා, සක්කුණාතු. සක්කුණෙය්‍ය. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා සකන්තස්ස ඛාදෙසො අජ්ජතනාදිම්හි, අසක්ඛි, සක්ඛි, අසක්ඛිංසු, සක්ඛිංසු. සක්ඛිස්සති, සක්ඛිස්සන්ති. අසක්ඛිස්ස, අසක්ඛිස්සංසු ඉච්චාදි.

Корень «saka» в значении способности. Происходит удвоение: sakkuṇāti, sakkuṇanti. В безличном залоге, по правилу «pubbarūpañca» происходит уподобление предыдущему звуку: sakkate tayā, или sakkati. [Формы]: sakkuṇātu. Sakkuṇeyya. По правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит замена конечного звука корня sak на kh в аористе и последующих временах: asakkhi, sakkhi, asakkhiṃsu, sakkhiṃsu. Sakkhissati, sakkhissanti. Asakkhissa, asakkhissaṃsu и так далее.


ස්වාදිගණො.

[Так заканчивается] класс svādi.


කියාදිගණ

Класс kiyādi.


කී දබ්බවිනිමයෙ, විපුබ්බො ද්විත්තං, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති.

Корень «kī» в значении обмена товаров. С приставкой «vi-» происходит удвоение; как и прежде, происходит присоединение окончаний.


513. කියාදිතො නා.

513. После [корней] класса kiyādi [присоединяется суффикс] nā.


කීඉච්චෙව මාදිතො ධාතුගණතො නාපච්චයො හොති කත්තරි. නාපරත්තා න වුද්ධි, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කියාදීනං නාම්හි රස්සත්තං, කීතො නාපච්චයනකාරස්ස ණත්තඤ්ච.

После глагольного класса, начинающегося с kī, присоединяется суффикс nā в активном залоге. Из-за последующего суффикса nā усиления (вриддхи) не происходит. По правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит сокращение гласного корней класса kiyādi перед суффиксом nā, а также замена звука n суффикса nā на ṇ после корня kī.


භණ්ඩං වික්කිණාති, වික්කිණන්ති. වික්කීයති, වික්කීයන්ති. වික්කිණාතු, වික්කිණන්තු. වික්කීයතු, වික්කීයන්තු. වික්කිණෙ, වික්කිණෙය්‍ය[Pg.314]. වික්කීයෙය්‍ය, වික්කීයෙය්‍යුං. අවික්කිණි, වික්කිණි. වික්කීයිත්ථ, වික්කීයි. වික්කිණිස්සති, වික්කිණිස්සන්ති. වික්කීයිස්සති, වික්කීයිස්සන්ති. අවික්කිණිස්ස, අවික්කිණිස්සංසු. වික්කීයිස්ස, වික්කීයිස්සංසු ඉච්චාදි.

Bhaṇḍaṃ vikkiṇāti, vikkiṇanti. Vikkīyati, vikkīyanti. Vikkiṇātu, vikkiṇantu. Vikkīyatu, vikkīyantu. Vikkiṇe, vikkiṇeyya. Vikkīyeyya, vikkīyeyyuṃ. Avikkiṇi, vikkiṇi. Vikkīyittha, vikkīyi. Vikkiṇissati, vikkiṇissanti. Vikkīyissati, vikkīyissanti. Avikkiṇissa, avikkiṇissaṃsu. Vikkīyissa, vikkīyissaṃsu и так далее.


ජි ජයෙ, කිලෙසෙ ජිනාති, ජිනන්ති. ජීයති, ජීයන්ති. එවං ජිනාතු. ජීයතු. ජිනෙය්‍ය. ජීයෙය්‍ය. අජිනි, ජිනි, අජිනිංසු, ජිනිංසු. අජෙසි, අජෙසුං. අජිනිත්ථ. අජීයිත්ථ, අජීයි. ජිනිස්සති, ජිනිස්සන්ති. විජෙස්සති, විජෙස්සන්ති. ජීයිස්සති, ජීයිස්සන්ති. අජිනිස්ස. අජීයිස්ස ඉච්චාදි.

Корень «ji» в значении победы: kilese jināti, jinanti. Jīyati, jīyanti. Также: jinātu. Jīyatu. Jineyya. Jīyeyya. Ajini, jini, ajiniṃsu, jiniṃsu. Ajesi, ajesuṃ. Ajinittha. Ajīyittha, ajīyi. Jinissati, jinissanti. Vijessati, vijessanti. Jīyissati, jīyissanti. Ajinissa. Ajīyissa и так далее.


තථා චි චයෙ, චිනාති, චිනන්ති ඉච්චාදි.

Также корень «ci» в значении накопления: cināti, cinanti и так далее.


ඤා අවබොධනෙ නාපච්චයො.

Корень «ñā» в значении понимания, [присоединяется] суффикс nā.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

[Слово] «vā» продолжает действовать.


514. ඤාස්ස ජා ජං නා.

514. Для [корня] ñā [происходят замены на] jā или jaṃ перед [суффиксом] nā.


ඤාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ජා ජං නාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා.

Для корня ñā замены jā и jaṃ перед суффиксом nā происходят факультативно.


ජාදෙසො නාම්හි ජං ඤාම්හි, නාභාවො තිම්හි එවිධ;

වවත්ථිතවිභාසත්ථ-වාසද්දස්සානුවත්තනා;

ධම්මං විජානාති, විනායති වා, විජානන්ති.

Замена на jā происходит перед nā, замена на jaṃ перед ñā, а отсутствие суффикса nā перед ti здесь [происходит] в силу следования слова «vā», имеющего значение строго определенного распределения: dhammaṃ vijānāti, или vināyati, vijānanti.


කම්මෙ විඤ්ඤායති, විඤ්ඤායන්ති. ඉවණ්ණාගමෙ පුබ්බලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එකාරො, ද්විත්තඤ්ච, ඤෙය්‍යති, ඤෙය්‍යන්ති. විජානාතු, විජානන්තු, රස්සත්තං. විජාන, විජානාහි, විජානාථ. විජානාමි, විජානාම. විජානතං, විජානන්තං. විජානස්සු. විඤ්ඤායතු, විඤ්ඤායන්තු.

В страдательном залоге: viññāyati, viññāyanti. При приращении гласного i происходит выпадение предыдущего гласного, а по правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит замена на ekāra [e] и удвоение: ñeyyati, ñeyyanti. [Формы]: Vijānātu, vijānantu, [при] сокращении гласного — vijāna, vijānāhi, vijānātha. Vijānāmi, vijānāma. Vijānataṃ, vijānantaṃ. Vijānassu. Viññāyatu, viññāyantu.


515. එය්‍යස්ස [Pg.315] ඤාතො ඉයා ඤා වා.

515. Для окончания eyya после корня ñā происходят замены на iyā или ñā факультативно.


එය්‍යස්ස විභත්තිස්ස ඤාඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස ඉයා ඤාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, සරලොපාදි. විජානියා.

Для глагольного окончания eyya после корня ñā замены iyā и ñā происходят факультативно, [затем] выпадение гласного и т. д. — vijāniyā.


ඤාදෙසෙ ඤාස්ස ජංආදෙසො.

При замене на ñā происходит замена корня ñā на jaṃ.


‘‘ඤාතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

Слова «ñāto» (от корня ñā) и «vā» (или/опционально) переносятся [из предыдущего правила].


516. නාස්ස ලොපො යකාරත්තං.

516. Происходит элизия [суффикса] «nā» и [его] замена на букву «ya».


ඤාඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස නාපච්චයස්ස ලොපො හොති වා, යකාරත්තඤ්ච, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන –

После этого корня «ñā» у последующего суффикса «nā» опционально происходит элизия, а также замена на букву «ya». Это слово «vā» имеет значение фиксированного выбора (vavatthitavibhāsā). Благодаря этому:


ඤාම්හි නිච්චඤ්ච නාලොපො,විභාසාජ්ජතනාදිසු;

අඤ්ඤත්ථ න ච හොතායං,නාතො තිම්හි යකාරතා.

Перед [суффиксом] «ñā» элизия «nā» происходит обязательно, Опционально — в аористе и других [временах]; В других местах этого не происходит, А перед [окончанием] «ti» после «ñā» [происходит] замена на «ya».


නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, විජඤ්ඤා, විජානෙය්‍ය, විජානෙය්‍යුං. විජානෙය්‍යාසි, විජානෙය්‍යාථ. විජානෙය්‍යාමි, විජානෙය්‍යාම, විජානෙමු වා. විජානෙථ. විඤ්ඤායෙය්‍ය, විඤ්ඤායෙය්‍යුං.

Переход ниггахиты в конечный звук соответствующего класса (vaggantatta): vijaññā, vijāneyya, vijāneyyuṃ. Vijāneyyāsi, vijāneyyātha. Vijāneyyāmi, vijāneyyāma или vijānemu. Vijānetha. Viññāyeyya, viññāyeyyuṃ.


සමජානි, සඤ්ජානි, සඤ්ජානිංසු. නාලොපෙ අඤ්ඤාසි, අඤ්ඤාසුං. විජානිත්ථ. විඤ්ඤායිත්ථ. පඤ්ඤායි, පඤ්ඤායිංසු. විජානිස්සති, විජානිස්සන්ති. ඤස්සති, ඤස්සන්ති. විඤ්ඤායිස්සතෙ, විඤ්ඤායිස්සන්තෙ. පඤ්ඤායිස්සති, පඤ්ඤායිස්සන්ති. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්සස්ස [Pg.316] හි ච, පඤ්ඤායිහිති, පඤ්ඤායිහින්ති. අජානිස්ස. අජානිස්සථ. අඤ්ඤායිස්සථ, අඤ්ඤායිස්ස ඉච්චාදි.

Samajāni, sañjāni, sañjāniṃsu. При элизии «nā»: aññāsi, aññāsuṃ. Vijānittha. Viññāyittha. Paññāyi, paññāyiṃsu. Vijānissati, vijānissanti. Ñassati, ñassanti. Viññāyissate, viññāyissante. Paññāyissati, paññāyissanti. По правилу «Kvaci dhātu...» и т. д. происходит замена «ssa» на «hi»: paññāyihiti, paññāyihinti. Ajānissa. Ajānissatha. Aññāyissatha, aññāyissa и так далее.


මා මානෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා මාන්තස්ස ඉකාරො, මිනාති, මිනන්ති. කම්මෙ මීයති, මීයන්ති ඉච්චාදි.

Корень «mā» в значении измерения (māna). По правилу «Kvaci dhātu...» и т. д. конечный гласный корня «mā» заменяется на «i»: mināti, minanti. В пассивном залоге (kamme): mīyati, mīyanti и так далее.


ලූ ඡෙදනෙ, නාම්හි රස්සත්තං, ලුනාති, ලුනන්ති. ලූයති, ලූයන්ති ඉච්චාදි.

Корень «lū» в значении срезания (chedana). Перед «nā» происходит укорочение гласного: lunāti, lunanti. В пассивном залоге: lūyati, lūyanti и так далее.


ධූ කම්පනෙ, ධුනාති, ධුනන්ති. ධූයති, ධූයන්ති ඉච්චාදි.

Корень «dhū» в значении сотрясения (kampana): dhunāti, dhunanti. В пассивном залоге: dhūyati, dhūyanti и так далее.


ගහ උපාදානෙ, නාම්හි සම්පත්තෙ –

Корень «gaha» в значении цепляния или схватывания (upādāna). При применении [суффикса] «nā»:


517. ගහාදිතොප්පණ්හා.

517. «Gahāditoppaṇhā» [После корня gaha и др. следуют суффиксы ppa и ṇhā].


ගහඉච්චෙවමාදිතො ධාතුතො ප්ප ණ්හාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි. ආදිසද්දොයං පකාරො.

После глагольных корней, таких как «gaha» и подобных, в активном залоге (kattari) присоединяются суффиксы «ppa» и «ṇhā». Слово «ādi» здесь означает «тип» (pakāra).


‘‘ගහස්සා’’ති වත්තතෙ.

Слово «gahassa» переносится [из предыдущего правила].


518. හලොපො ණ්හාම්හි.

518. «Halopo ṇhāmhi» [Элизия буквы «ha» перед суффиксом «ṇhā»].


ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස හකාරස්ස ලොපො හොති ණ්හාම්හි පච්චයෙ පරෙ. සීලං ගණ්හාති, රස්සත්තෙ ගණ්හති වා, ගණ්හන්ති. ගණ්හාසි, ගණ්හාථ. ගණ්හාමි, ගණ්හාම.

Происходит элизия буквы «ha» корня «gaha», когда за ним следует суффикс «ṇhā». Sīlaṃ gaṇhāti (соблюдает нравственность), или при укорочении гласного: gaṇhati, gaṇhanti. Gaṇhāsi, gaṇhātha. Gaṇhāmi, gaṇhāma.


කම්මෙ ‘‘යෙ’’ති වත්තමානෙ ‘‘හවිපරියයො ලො වා’’ති හකාරස්ස යකාරෙන විපරියයො හොති. ගය්හති, ගය්හන්ති.

В пассивном залоге (kamme), при переносе суффикса «ya», по правилу «havipariyayo lo vā» происходит взаимная перестановка (метатеза) буквы «ha» с «ya»: gayhati, gayhanti.


ගණ්හාතු, ගණ්හන්තු. ගණ්හ, ගණ්හාහි, ගණ්හාථ. ගණ්හාමි, ගණ්හාම. ගණ්හතං, ගණ්හන්තං. ගය්හතං, ගය්හන්තං. ගය්හතු, ගය්හන්තු. ගණ්හෙ, ගණ්හෙය්‍ය, ගණ්හෙය්‍යුං. ගය්හෙය්‍ය, ගය්හෙය්‍යුං. අග්ගණ්හි, ගණ්හි, අග්ගණ්හිංසු, ගණ්හිංසු.

Gaṇhātu, gaṇhantu. Gaṇha, gaṇhāhi, gaṇhātha. Gaṇhāmi, gaṇhāma. Gaṇhataṃ, gaṇhantaṃ. Gayhataṃ, gayhantaṃ. Gayhatu, gayhantu. Gaṇhe, gaṇheyya, gaṇheyyuṃ. Gayheyya, gayheyyuṃ. Aggaṇhi, gaṇhi, aggaṇhiṃsu, gaṇhiṃsu.


යදා [Pg.317] ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අසබ්බධාතුකෙ විකරණපච්චයස්ස ලොපො, ඉකාරාගමස්ස එකාරො ච, තදා සාගමො.

Когда по правилу «Kvaci dhātu...» и т. д. перед окончаниями класса asabbadhātuka происходит элизия суффикса спряжения (vikaraṇa-paccaya), а гласный вставки «i» переходит в «e», тогда появляется вставка «s» (sāgama).


අග්ගහෙසි, අග්ගහෙසුං. අග්ගහි, අග්ගහිංසු, අග්ගහුං. අග්ගය්හිත්ථ, අග්ගය්හි. ගණ්හිස්සති, ගණ්හිස්සන්ති. ගහෙස්සති, ගහෙස්සන්ති. ගහීයිස්සතෙ, ගහීයිස්සන්තෙ. ගය්හිස්සති, ගය්හිස්සන්ති. අග්ගණ්හිස්ස, අග්ගහිස්ස. අග්ගණ්හිස්සථ, අග්ගහිස්සථ. අග්ගය්හිස්සථ, අග්ගය්හිස්ස ඉච්චාදි.

Aggahesi, aggahesuṃ. Aggahi, aggahiṃsu, aggahuṃ. Aggayhittha, aggayhi. Gaṇhissati, gaṇhissanti. Gahessati, gahessanti. Gahīyissate, gahīyissante. Gayhissati, gayhissanti. Aggaṇhissa, aggahissa. Aggaṇhissatha, aggahissatha. Aggayhissatha, aggayhissa и так далее.


ප්පප්පච්චයෙ –

При суффиксе «ppa»:


519. ගහස්ස ඝෙ ප්පෙ.

519. «Gahassa ghe ppe» [Замена корня gaha на ghe перед суффиксом ppa].


ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ඝෙආදෙසො හොති ප්පප්පච්චයෙ පරෙ. ඝෙප්පති ඉච්චාදි.

Весь этот корень «gaha» заменяется на «ghe», когда за ним следует суффикс «ppa»: gheppati и так далее.


කියාදිගණො.

Класс глаголов, начинающихся с kī (kiyādigaṇa).


තනාදිගණ

Класс глаголов, начинающихся с tanu (tanādigaṇa).


තනු විත්ථාරෙ, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපවිභත්තුප්පත්තියො.

Корень «tanu» в значении распространения (vitthāra). Как и прежде, происходят элизия конечного звука корня и присоединение личных окончаний.


520. තනාදිතො ඔයිරා.

520. «Tanādito oyirā» [После tanu и др. следуют суффиксы o и yira].


තනුඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ඔයිරඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි. කරතොවායං යිරප්පච්චයො.

После класса глагольных корней, таких как «tanu» и подобных, в активном залоге (kattari) присоединяются суффиксы «o» и «yira». Или же этот суффикс «yira» происходит от корня «kar».


ධම්මං තනොති, තනොන්ති. තනොසි, තනොථ. තනොමි, තනොම.

Dhammaṃ tanoti (распространяет Дхамму), tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Слово «vā» переносится [из предыдущего правила].


521. උත්තමොකාරො[Pg.318].

521. «Uttamokāro» [Замена буквы «o» на «u»].


තනාදිතො ඔකාරප්පච්චයො උත්තමාපජ්ජතෙ වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. එත්ථ ච විකරණකාරියවිධිප්පකරණතො ‘‘ඔකාරො’’ති ඔවිකරණං ගය්හති. තනුතෙ, බහුවචනෙ ‘‘යවකාරා චා’’ති වත්තං, තන්වන්තෙ. තනුසෙ, තනුව්හෙ. තන්වෙ, තනුම්හෙ.

Суффикс «o» после корней класса tanu и др. опционально переходит в «u». Слово «vā» здесь имеет значение фиксированного выбора. И здесь, в силу раздела о правилах для суффиксов спряжения, под «okāro» понимается суффикс спряжения «o». Tanute, во множественном числе по правилу «yavakārā ca» [u переходит в v]: tanvante. Tanuse, tanuvhe. Tanve, tanumhe.


කම්මෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා තනුධාත්වන්තස්ස යම්හි ආකාරො, පතායතෙ, පතායන්තෙ. පතායති, පතායන්ති. ආකාරාභාවෙ පතඤ්ඤති, පතඤ්ඤන්ති. තනොතු, තනොන්තු. තනෙය්‍ය, තනෙය්‍යුං. අතනි, අතනිංසු. අතායිත්ථ, පතායි. තනිස්සති, තනිස්සන්ති. පතායිස්සති, පතායිස්සන්ති. අතනිස්ස. පතායිස්ස ඉච්චාදි.

В пассивном залоге (kamme), по правилу «Kvaci dhātu...» и т. д., перед суффиксом «ya» конечный гласный корня «tanu» заменяется на «ā»: patāyate, patāyante. Patāyati, patāyanti. При отсутствии замены на «ā»: pataññati, pataññanti. Tanotu, tanontu. Taneyya, taneyyuṃ. Atani, ataniṃsu. Atāyittha, patāyi. Tanissati, tanissanti. Patāyissati, patāyissanti. Atanissa. Patāyissa и так далее.


කර කරණෙ, පුඤ්ඤං කරොති.

Корень «kara» в значении делания (karaṇa). Puññaṃ karoti (совершает заслуги).


බහුවචනෙ ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ, ‘‘උත්තමොකාරො’’ති උත්තෙ කතෙ –

Во множественном числе, при переносе слова «vā», когда по правилу «uttamokāro» произведена замена на «u» (utta):


‘‘වා, උත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

Слова «vā» и «uttaṃ» переносятся [из предыдущего правила].


522. කරස්සාකාරො ච.

522. «Karassākāro ca» [И замена буквы «a» корня «kar» на «u»].


කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අකාරො උත්තමාපජ්ජතෙ වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, ‘‘යවකාරා චා’’ති අපදන්තස්ස පරඋකාරස්ස වකාරො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාතුරකාරස්ස වකාරස්මිං ලොපො, වකාරස්ස ද්විත්තෙ තස්ස ‘‘බ්බො ව්වස්සා’’ති බකාරද්වයං, කුබ්බන්ති, කරොන්ති. කරොසි, කරොථ. කරොමි, කරොම. තථා කුරුතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුරුසෙ, කුරුව්හෙ. කුබ්බෙ, කුරුම්හෙ. යිරප්පච්චයෙ රකාරලොපො, කයිරති, කයිරන්ති ඉච්චාදි.

Буква «a» этого корня «kara» опционально переходит в «u». Слово «vā» здесь имеет значение фиксированного выбора. По правилу «yavakārā ca» последующий неконцевой гласный «u» заменяется на «v». По правилу «Kvaci dhātu...» и т. д. происходит элизия буквы «r» корня перед «v». При удвоении буквы «v», по правилу «bbo vvassa» она заменяется на двойную «b» (bb): kubbanti, karonti. Karosi, karotha. Karomi, karoma. Также: kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kubbe, kurumhe. При суффиксе «yira» происходит элизия буквы «r»: kayirati, kayiranti и так далее.


කම්මෙ [Pg.319] යප්පච්චයෙ ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඊකාරාගමො, යකාරස්ස ද්විත්තං, කරීය්‍යතෙ කටො තෙන, කරීය්‍යති, කරීය්‍යන්ති. කරීයති, කරීයන්ති වා. ඊකාරාභාවෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස යකාරත්තං, ද්විත්තඤ්ච. කය්‍යති, කය්‍යන්ති. ඉකාරාගමෙ ‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන රයානං විපරියයො, කයිරති කටො තෙන, කයිරන්ති ඉච්චාදි.

В пассивном залоге (kamme) при суффиксе «ya», по правилу «ivaṇṇāgamo vā» происходит вставка «ī» (īkārāgama) и удвоение буквы «y»: karīyyate kaṭo tena (циновка делается им), karīyyati, karīyyanti. Или же: karīyati, karīyanti. При отсутствии вставки «ī», по правилу «tassa cavagga...» и т. д. конечный звук корня вместе с «y» заменяется на «ya» и удваивается: kayyati, kayyanti. При вставке «i», благодаря слову «ca» в сутре «Kvaci dhātu...» и т. д., происходит взаимная перестановка (метатеза) букв «r» и «y»: kayirati kaṭo tena, kayiranti и так далее.


තථා කුසලං කරොතු, කුරුතු වා, කුබ්බන්තු, කරොන්තු. කරොහි, කරොථ. කරොමි, කරොම. කුරුතං, කුබ්බන්තං. කුරුස්සු, කුරස්සු වා, කුරුව්හො. කුබ්බෙ, කුබ්බාමසෙ.

Также: kusalaṃ karotu (пусть совершает благое) или kurutu, kubbantu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, karoma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Kurussu или kurassu, kuruvho. Kubbe, kubbāmase.


කම්මෙ කරීයතු, කරීයන්තු, කය්‍යතං, කයිරතං, කයිරතු.

В пассивном залоге: karīyatu, karīyantu, kayyataṃ, kayirataṃ, kayiratu.


සත්තමියං කරෙ, කරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං. කරෙය්‍යාසි, කරෙය්‍යාථ. කරෙය්‍යාමි, කරෙය්‍යාම. උත්තෙ කුබ්බෙ, කුබ්බෙය්‍ය.

В оптативе (sattamī): kare, kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. При замене на «u» (utte): kubbe, kubbeyya.


යිරප්පච්චයෙ –

При суффиксе «yira»:


යිරතො ආත්තමෙය්‍යස්ස, එථාදිස්සෙය්‍යුමාදිසු;

එය්‍යසද්දස්ස ලොපො ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා.

После «yira» происходит замена «eyya» на «ā» перед «etha» и т. д., «eyyuṃ» и т. д., а также элизия слова «eyya» по правилу «Kvaci dhātu...» и т. д.


සරලොපාදි, කයිරා, කයිරුං. කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. අත්තනොපදෙ කයිරාථ ධීරො, කුබ්බෙථ, කරෙථ වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කුස්ස ක්‍රු ච, ක්‍රුබ්බෙථ, ක්‍රුබ්බෙරං. ක්‍රුබ්බෙථො, ක්‍රුබ්බෙය්‍යාව්හො. ක්‍රුබ්බෙය්‍යං, ක්‍රුබ්බෙය්‍යාම්හෙ. කම්මෙ කරීයෙය්‍ය, කරීයෙය්‍යුං.

Элизия гласных и т. д.: kayirā, kayiruṃ. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. В медиальном залоге (attanopada): kayirātha dhīro (мудрец должен делать), kubbetha или karetha. По правилу «Kvaci dhātu...» и т. д. происходит замена «ka» на «kru»: krubbetha, krubberaṃ. Krubbetho, krubbeyyāvho. Krubbeyyaṃ, krubbeyyāmhe. В пассивном залоге: karīyeyya, karīyeyyuṃ.


හිය්‍යත්තනියං [Pg.320] ‘‘කරස්ස කා’’ති යොගවිභාගෙන කා හොති, සරලොපාදි.

В имперфекте (hiyyattanī), благодаря разделению правила (yogavibhāga) «karassa kā», происходит замена на «kā», элизия гласных и т. д.


අකා, අකරා, අකරූ. අකරො, අකත්ථ, අකරොත්ථ. අකං, අකරං, අකම්හ, අකරම්හ. අකත්ථ. අකරිං, අකරම්හසෙ.

Akā, akarā, akarū. Akaro, akattha, akarottha. Akaṃ, akaraṃ, akamha, akaramha. Akattha. Akariṃ, akaramhase.


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Слово «vā» переносится [из предыдущего правила].


523. කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හි.

523. «Karassa kāsattamajjatanimhi» [Замена корня kar на kā и вставка «sa» в аористе].


කර ඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්සෙව කාසත්තං හොති වා අජ්ජතනිම්හි විභත්තිම්හි පරෙ. ‘‘කාසත්ත’’මිති භාවනිද්දෙසෙන අඤ්ඤස්මාපි ධාතුතො සාගමො. අථ වා යදා කරස්ස කා හොති, සත්තඤ්චාගමො අජ්ජතනිම්හි වාති අත්ථො, තදා ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤස්මාපි ධාතුතො සාගමොපි සිජ්ඣති, ‘‘යොගවිභාගතො ඉට්ඨප්පසිද්ධී’’ති යෙභුය්‍යෙන දීඝතොව හොති, ‘‘කරස්ස කා’’ති යොගවිභාගෙන කාභාවො ච හිය්‍යත්තනියං සිද්ධො හොති.

Для всего этого корня «kara» опционально происходит замена на «kā» и добавление вставки «sa» (kāsatta), когда следует окончание аориста (ajjatanī). Из-за абстрактного обозначения «kāsatta» вставка «sa» (sāgama) происходит и после других корней. Или же смысл таков: когда «kara» заменяется на «kā», в аористе также опционально происходит вставка «sa» (satta). Тогда, благодаря разделению правила на «sattam ajjatanimhi», вставка «sa» устанавливается и после других корней. По принципу «достижения желаемого через разделение правил» гласный становится преимущественно долгим. А благодаря разделению правила «karassa kā» устанавливается отсутствие замены на «kā» в имперфекте.


අකාසි, අකාසුං. අකාසි, අකාසිත්ථ. අකාසිං, අකාසිම්හ. අකාසිත්ථ. කාසත්තාභාවෙ අකරි, කරි, අකරිංසු, කරිංසු, අකංසු, අකරුං. අකරි, අකරිත්ථ. අකරිං, කරිං, අකරිම්හ, කරිම්හ. අකරිත්ථ. අකරීයිත්ථ, අකරීයි වා.

Akāsi, akāsuṃ. Akāsi, akāsittha. Akāsiṃ, akāsimha. Akāsittha. При отсутствии kāsatta: akari, kari, akariṃsu, kariṃsu, akaṃsu, akaruṃ. Akari, akarittha. Akariṃ, kariṃ, akarimha, karimha. Akarittha. Akarīyittha или akarīyi.


‘‘වා, ලොපො, භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස චා’’ති ච වත්තතෙ.

Слова «vā», «lopo», «bhavissantimhi» и «ssassa ca» также переносятся [из предыдущих правил].


524. කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො.

524. «Karassa sappaccayassa kāho» [Замена корня kar вместе с суффиксом на kāha].


කරඉච්චෙතස්ස [Pg.321] ධාතුස්ස සප්පච්චයස්ස කාහාදෙසො හොති වා භවිස්සන්තිම්හි, ස්සස්ස ච ලොපො හොති. අධිකභූතසප්පච්චයග්ගහණෙන වචමුචභුජාදිතො ස්සස්ස ඛාදෙසො, වස ඡිදි ලභාදිතො ඡාදෙසො ච හොති.

Для этого корня «kara» вместе с суффиксом в будущем времени (bhavissantī) опционально происходит замена на «kāha», а также элизия «ssa». Благодаря избыточному упоминанию «вместе с суффиксом» (sappaccaya), после корней vac, muc, bhuj и др. происходит замена «ssa» на «kha», а после vas, chid, labh и др. — замена на «cha».


කාහති, කාහන්ති. කාහසි, කාහථ. කාහාමි, කාහාම. ඉකාරාගමෙ කාහිති, කාහින්ති ඉච්චාදි. කාහාභාවෙ කරිස්සති, කරිස්සන්ති. කරිස්සසි, කරිස්සථ. කරිස්සාමි, කරිස්සාම. කරිස්සතෙ, කරිස්සන්තෙ. කරිස්සසෙ, කරිස්සව්හෙ. කරිස්සං, කරිස්සාම්හෙ. කරීයිස්සති, කරීයිස්සන්ති. අකරිස්ස. අකරීයිස්සා ඉච්චාදි.

Kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. При вставке «i»: kāhiti, kāhinti и так далее. При отсутствии kāha: karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, karissāmhe. Karīyissati, karīyissanti. Akarissa. Akarīyissā и так далее.


යදා සංපුබ්බො, තදා ‘‘පුරසමුපපරීහි කරොතිස්ස ඛ ඛරා වා’’ති යොගවිභාගෙන ත්‍යාදිවිභත්තීසුපි සංපුබ්බකරොතිස්ස ඛරාදෙසො.

Когда корень предваряется приставкой «saṃ», тогда, благодаря разделению правила «purasamupaparīhi karotissa kha kharā vā», даже перед личными окончаниями «ti» и др. происходит замена корня «karoti» с приставкой «saṃ» на «khara».


අභිසඞ්ඛරොති, අභිසඞ්ඛරොන්ති. අභිසඞ්ඛරීයති, අභිසඞ්ඛරීයන්ති. අභිසඞ්ඛරොතු. අභිසඞ්ඛරෙය්‍ය. අභිසඞ්ඛරි, ඛාදෙසෙ අභිසඞ්ඛාසි වා. අභිසඞ්ඛරිස්සති. අභිසඞ්ඛරිස්ස ඉච්චාදි.

Abhisaṅkharoti, abhisaṅkharonti. Abhisaṅkharīyati, abhisaṅkharīyanti. Abhisaṅkharotu. Abhisaṅkhareyya. Abhisaṅkhari, или при замене на «kha»: abhisaṅkhāsi. Abhisaṅkharissati. Abhisaṅkharissa и так далее.


සක සත්තිම්හි, ඔපච්චයො, සක්කොති, සක්කොන්ති. සක්කොසි, සක්කොථ. සක්කොමි, සක්කොම ඉච්චාදි.

Корень «sak» в значении способности или силы (satti). Суффикс «o»: sakkoti, sakkonti. Sakkosi, sakkotha. Sakkomi, sakkoma и так далее.


අප පාපුණනෙ, පපුබ්බො, පප්පොති, පප්පොන්ති. පප්පොසි, පප්පොථ. පප්පොමි, පප්පොම. පප්පොතු, පප්පොන්තු ඉච්චාදි.

Корень «ap» в значении достижения (pāpuṇana) с приставкой «pa»: pappoti, papponti. Papposi, pappotha. Pappomi, pappoma. Pappotu, pappontu и так далее.


තනාදිගණො.

Класс глаголов, начинающихся с tanu (tanādigaṇa).


චුරාදිගණ

Класс глаголов, начинающихся с cura (curādigaṇa).


ධුර [Pg.322] ථෙය්‍යෙ, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපො, විභත්තුප්පත්ති.

«Dhura» в значении кражи (theyya); как и прежде, происходит усечение конечного звука корня и присоединение глагольного окончания.


‘‘තථා කත්තරි චා’’ති ඉතො ‘‘කත්තරී’’ති ච සීහවිලොකනෙන භාවකම්මග්ගහණානි ච වත්තන්තෙ, මණ්ඩූකගතියා කාරිතග්ගහණඤ්ච.

Из правила «Tathā kattari ca» слово «kattari» (в активном залоге), а также путём «взгляда льва» (sīhavilokana) привлекаются понятия «bhāva» (безличный залог) и «kamma» (пассивный залог), а путём «прыжка лягушки» (maṇḍūkagati) — понятие «kārita» (каузатив).


525. චුරාදිතො ණෙණයා.

525. После корней класса «cur» (curādi) следуют суффиксы «ṇe» и «ṇaya».


චුරඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ණෙ ණයඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි, භාවෙ ච කම්මනි, විභත්තිප්පච්චයෙසු. ‘‘කාරිතං විය ණානුබන්ධො’’ති ණෙ ණයානං කාරිතබ්‍යපදෙසො.

От группы корней, начинающейся с «cura» и т. д., эти суффиксы «ṇe» и «ṇaya» присоединяются в активном (kattar), безличном (bhāva) и пассивном (kamma) залогах перед окончаниями и суффиксами. Из-за наличия индикаторного звука «ṇ» (ṇ-anubandha), как и в каузативе, суффиксы «ṇe» и «ṇaya» обозначаются термином «kārita».


526. කාරිතානං ණො ලොපං.

526. Элизия (усечение) звука «ṇ» в каузативных суффиксах (kārita).


කාරිතප්පච්චයානං ණකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ.

Звук «ṇ» в каузативных суффиксах подвергается элизии.


527. අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ.

527. Усиление (vuddhi) гласного в корне, не оканчивающемся на группу согласных (asaṃyoganta), перед каузативным суффиксом (kārite).


අසංයොගන්තස්ස ධාතුස්ස කාරිතෙ පරෙ වුද්ධි හොතීති උකාරස්සොකාරො වුද්ධි.

Для корня, не оканчивающегося на группу согласных, перед каузативным суффиксом происходит усиление (vuddhi); так, усилением звука «u» является «o».


ධනං චොරෙති, චොරෙන්ති. චොරෙසි, චොරෙථ. චොරෙමි, චොරෙම. ණයප්පච්චයෙ – චොරයති, චොරයන්ති. චොරයසි, චොරයථ. චොරයාමි, චොරයාම. චොරයතෙ, චොරයන්තෙ. චොරයසෙ, චොරයව්හෙ. චොරයෙ, චොරයාම්හෙ.

Dhanaṃ coreti (он крадет богатство), corenti. Coresi, coretha. Coremi, corema. С суффиксом «ṇaya»: corayati, corayanti. Corayasi, corayatha. Corayāmi, corayāma. Corayate, corayante. Corayase, corayavhe. Coraye, corayāmhe.


කම්මෙ යප්පච්චයෙ ඊකාරාගමො, සරලොපාදි ච, චොරීයතෙ දෙවදත්තෙන, චොරීයති, චොරීයන්ති ඉච්චාදි.

В пассивном залоге (kamma) при суффиксе «ya» происходит приращение долгого «ī» (īkārāgama), элизия гласного и т. д.: corīyate devadattena (крадется Девадаттой), corīyati, corīyanti и так далее.


චොරෙතු[Pg.323], චොරෙන්තු. චොරෙහි. චොරයතු, චොරයන්තු. චොරය, චොරයාහි.

Coretu, corentu. Corehi. Corayatu, corayantu. Coraya, corayāhi.


චොරෙය්‍ය, චොරෙය්‍යුං. චොරයෙ, චොරයෙය්‍යුං. අචොරෙසි, චොරෙසි, අචොරෙසුං, චොරෙසුං. අචොරයි, චොරයි, අචොරයිංසු, චොරයිංසු, අචොරයුං, චොරයුං. අචොරෙසි, අචොරෙසිත්ථ. ත්වං අචොරයි, අචොරයිත්ථ. අචොරෙසිං, අචොරෙසිම්හ. අචොරයිං, අචොරයිම්හ. අචොරයිත්ථ. අචොරීයිත්ථ, අචොරීයි.

Coreyya, coreyyuṃ. Coraye, corayeyyuṃ. Acoresi, coresi, acoresuṃ, coresuṃ. Acorayi, corayi, acorayiṃsu, corayiṃsu, acorayuṃ, corayuṃ. Acoresi, acoresittha. Tvaṃ acorayi, acorayittha. Acoresiṃ, acoresimha. Acorayiṃ, acorayimha. Acorayittha. Acorīyittha, acorīyi.


චොරිස්සති, චොරිස්සන්ති. චොරයිස්සති, චොරයිස්සන්ති. චොරීයිස්සතෙ, චොරීයිස්සන්තෙ. චොරීයිස්සති, චොරීයිස්සන්ති. අචොරිස්ස, අචොරයිස්ස. අචොරීයිස්සථ, අචොරීයිස්ස ඉච්චාදි.

Corissati, corissanti. Corayissati, corayissanti. Corīyissate, corīyissante. Corīyissati, corīyissanti. Acorissa, acorayissa. Acorīyissatha, acorīyissa и так далее.


තථා චින්ත චින්තායං, සංයොගන්තත්තා වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො.

Точно так же корень «cinta» в значении размышления (cintā); единственное отличие состоит в отсутствии усиления (vuddhi) из-за того, что корень оканчивается на группу согласных (saṃyogantattā).


චින්තෙති, චින්තයති, චින්තෙන්ති, චින්තයන්ති. චින්තෙතු, චින්තයතු. චින්තෙය්‍ය, චින්තයෙය්‍ය. අචින්තෙසි, චින්තෙසි, අචින්තයි, චින්තයි. චින්තෙස්සති, චින්තයිස්සති. අචින්තිස්ස, අචින්තයිස්ස ඉච්චාදි.

Cinteti, cintayati, cintenti, cintayanti. Cintetu, cintayatu. Cinteyya, cintayeyya. Acintesi, cintesi, acintayi, cintayi. Cintessati, cintayissati. Acintissa, acintayissa и так далее.


මන්ත ගුත්තභාසනෙ, මන්තෙති, මන්තයති ඉච්චාදි පුරිමසමං.

Корень «manta» в значении тайной беседы (guttabhāsana); формы «manteti», «mantayati» и т. д. аналогичны предыдущему.


පාල රක්ඛණෙ, ධම්මං පාලෙති, පාලයති. පාලීයති. පාලෙතු, පාලයතු ඉච්චාදි.

Корень «pāla» в значении защиты (rakkhaṇa); dhammaṃ pāleti (он защищает Дхамму), pālayati. Пассив: pālīyati. Повелительное наклонение: pāletu, pālayatu и так далее.


ඝට ඝටනෙ, ඝාටෙති, ඝාටයති, ඝටෙති, ඝටයති, ඝටාදිත්තා විකප්පෙන වුද්ධි.

Корень «ghaṭa» в значении соединения или усилия (ghaṭana); ghāṭeti, ghāṭayati, ghaṭeti, ghaṭayati; из-за принадлежности к группе «ghaṭa» усиление (vuddhi) происходит факультативно (vikappena).


විද ඤාණෙ, වෙදෙති, වෙදයති.

Корень «vida» в значении знания (ñāṇa); vedeti, vedayati.


ගණ [Pg.324] සඞ්ඛ්‍යානෙ, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති න වුද්ධි, ගණෙති, ගණයති ඉච්චාදි, සබ්බත්ථ සුබොධං.

Корень «gaṇa» в значении счета (saṅkhyāna); согласно правилу «ghaṭādīnaṃ vā» усиление (vuddhi) не происходит; gaṇeti, gaṇayati и так далее — всё это легко для понимания.


චුරාදිගණො.

Класс корней «cur» (curādigaṇa).


භූවාදී ච රුධාදී ච, දිවාදී ස්වාදයො ගණා;

කියාදී ච තනාදී ච, චුරාදී චිධ සත්තධා.

Классы корней: bhūvādi, rudhādi, divādi, svādi, kiyādi, tanādi и curādi — здесь они делятся на семь видов.


විකරණවිධානං සමත්තං.

Предписание о спрягательных показателях (vikaraṇa) завершено.


ධාතුප්පච්චයන්තනය

Метод глагольных суффиксов (dhātuppaccaya).


අථ ධාතුප්පච්චයන්තා වුච්චන්තෙ.

Теперь излагаются [формы], оканчивающиеся на глагольные суффиксы.


තත්ථ ධාත්වත්ථෙ නිද්දිට්ඨා ඛාදිකාරිතන්තා පච්චයා ධාතුප්පච්චයා නාම.

Среди них суффиксы, указанные в значении корня, начиная с «kha» и заканчивая каузативными (kārita), называются глагольными суффиксами (dhātuppaccaya).


තිජ නිසාන බන්ධනඛමාසු, ධාතුසඤ්ඤාදි.

Корень «tija» в значениях затачивания (nisāna), связывания (bandhana) и терпения (khama); обозначение его как корня и т. д.


‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති ඉතො ධාතුග්ගහණං අනුවත්තතෙ, ‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච අධිකාරො.

Из правила «Dhātuliṅgehi parā paccayā» слово «dhātu» продолжает действовать, а слова «parā» (после) и «paccayā» (суффиксы) являются управляющими правилами (adhikāra).


528. තිජ ගුප කිත මානෙහි ඛ ඡ සා වා.

528. После корней tija, gupa, kita и māna факультативно (vā) присоединяются суффиксы kha, cha и sa.


තිජ ගුප කිත මාන ඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ඛ ඡ ස ඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති වා.

После этих корней, а именно tija, gupa, kita и māna, факультативно следуют эти суффиксы, а именно kha, cha и sa.


තිජතො ඛන්තියං ඛොව, නින්දායං ගුපතො තු ඡො;

කිතා ඡො සොව මානම්හා, වවත්ථිතවිභාසතො.

От корня tija в значении терпения (khanti) — только суффикс «kha»; от gupa в значении порицания (nindā) — суффикс «cha»; от kita — суффикс «cha»; от māna — только «sa», в силу фиксированного выбора (vavatthitavibhāsā).


‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ධාත්වාදිස්ස ද්විභාවො.

Согласно правилу «Kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo» происходит редупликация (удвоение) начального слога корня.


‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්සා’’ති වත්තමානෙ –

При действии правила «Byañjanantassa»:


529. කො ඛෙ ච.

529. Замена на звук «ka» перед суффиксом «kha».


ධාත්වන්තස්ස [Pg.325] බ්‍යඤ්ජනස්ස කකාරාදෙසො හොති ඛප්පච්චයෙ පරෙ.

Конечный согласный корня заменяется на звук «ka» перед суффиксом «kha».


තිතික්ඛ ඉති ඨිතෙ –

Когда получена основа «titikkha»:


ධාතුවිහිතානං ත්‍යාදිවිභත්තීනං අධාතුතො අප්පවත්තියමාහ.

Указывается на то, что личные окончания типа «ti» (tyādivibhatti), предписанные для корней, не присоединяются к тому, что не является корнем [однако эти основы приравниваются к корням].


530. ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො.

530. Окончания после глагольных суффиксов.


ධාත්වත්ථෙ නිද්දිට්ඨෙහි ඛාදිකාරිතන්තෙහි පච්චයෙහි ත්‍යාදයො විභත්තියො හොන්තීති පුරෙ විය වත්තමානාදයො යොජෙතබ්බා.

После суффиксов, указанных в значении корня, начиная с «kha» и заканчивая каузативными (kārita), присоединяются окончания «ti» и т. д.; таким образом, формы настоящего времени и других времен должны образовываться так же, как и прежде.


අතිවාක්‍යං තිතික්ඛති, තිතික්ඛන්ති. කම්මෙ තිතික්ඛීයති. තථා තිතික්ඛතු, තිතික්ඛන්තු. තිතික්ඛෙය්‍ය, තිතික්ඛෙය්‍යුං. අතිතික්ඛි, අතිතික්ඛිංසු. තිතික්ඛිස්සති. අතිතික්ඛිස්ස ඉච්චාදි.

Ativākyaṃ titikkhati (он терпит оскорбительные слова), titikkhanti. В пассивном залоге: titikkhīyati. Также: titikkhatu, titikkhantu. Titikkheyya, titikkheyyuṃ. Atitikkhi, atitikkhiṃsu. Titikkhissati. Atitikkhissa и так далее.


ඛප්පච්චයාභාවෙ අප්පච්චයස්ස එකාරො, තෙජෙති, තෙජති වා, තෙජන්ති ඉච්චාදි.

При отсутствии суффикса «kha» происходит замена на «e» суффикса «a» (или обычный суффикс «a»): tejeti или tejati, tejanti и так далее.


ගුප ගොපනෙ, ඡප්පච්චයෙ ද්විභාවො, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා, ‘‘අබ්භාසස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘අන්තස්සිවණ්ණාකාරො වා’’ති අබ්භාසන්තස්සිකාරො, ‘‘කවග්ගස්ස චවග්ගො’’ති අබ්භාසගකාරස්ස ජකාරො ච.

Корень «gupa» в значении защиты (gopana); при суффиксе «cha» происходит удвоение (dvibhāva); по правилу «pubbobbhāso» первый слог получает название «abbhāsa» (редуплицированный слог); при действии правила «abbhāsassa», согласно «antassivaṇṇākāro vā», конечный гласный редуплицированного слога заменяется на «i», а по правилу «kavaggassa cavaggo» звук «g» в редуплицированном слоге заменяется на «j».


531. බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු ච.

531. Замена конечного согласного на «ca» перед суффиксами «cha».


ධාත්වන්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස චකාරාදෙසො හොති ඡප්පච්චයෙසු පරෙසු. තතො විභත්තියො, කායං ජිගුච්ඡති, ජිගුච්ඡන්ති. සෙසං පුරිමසමං. ඡාභාවෙ ගොපෙති, ගොපෙන්ති ඉච්චාදි.

Конечный согласный корня заменяется на звук «ca» перед суффиксами «cha». Затем присоединяются окончания: kāyaṃ jigucchati (он питает отвращение к телу), jigucchanti. Остальное аналогично предыдущему. При отсутствии суффикса «cha»: gopeti, gopenti и так далее.


කිත රොගාපනයනෙ, ඡප්පච්චයො, ද්විත්තඤ්ච.

Корень «kita» в значении устранения болезни (rogāpanayana); суффикс «cha» и удвоение (dvitta).


අබ්භාසග්ගහණමනුවත්තතෙ[Pg.326].

Понятие «abbhāsa» (редуплицированный слог) продолжает действовать.


532. මානකිතානං වතත්තං වා.

532. Факультативная замена на «va» и «ta» для [редуплицированных слогов корней] māna и kita.


අබ්භාසගතානං මාන කිතඉච්චෙතෙසං ධාතූනං වකාරතකාරත්තං හොති වා යථාක්කමන්ති තකාරො, ධාත්වන්තස්ස චකාරො, සෙසං සමං. රොගං තිකිච්ඡති, තිකිච්ඡන්ති ඉච්චාදි. තකාරාභාවෙ ‘‘කවග්ගස්ස චවග්ගො’’ති චකාරො, විචිකිච්ඡති, විචිකිච්ඡන්ති ඉච්චාදි.

Для корней māna и kita в редуплицированном состоянии факультативно происходит замена на звуки «va» и «ta» соответственно; таким образом, [для kita] происходит замена на «ta», конечный согласный корня заменяется на «ca», остальное аналогично. Rogaṃ tikicchati (он лечит болезнь), tikicchanti и так далее. При отсутствии замены на «ta», согласно правилу «kavaggassa cavaggo», происходит замена на «c»: vicikicchati (он сомневается), vicikicchanti и так далее.


මාන වීමංසපූජාසු, සප්පච්චයද්විභාවඊකාරවකාරා.

Корень «māna» в значениях исследования (vīmaṃsā) и почитания (pūjā); суффикс «sa», удвоение, а также звуки «ī» и «v».


533. තතො පාමානානං වා මං සෙසු.

533. После этого факультативно происходит замена корней pā и māna на «maṃ» перед суффиксами «sa».


තතො අබ්භාසතො පරාසං පාමානානං ධාතූනං වාමංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං සප්පච්චයෙ පරෙ. සෙසූති බහුවචනනිද්දෙසො පයොගෙපි වචනවිපල්ලාසඤාපනත්ථං. අත්ථං වීමංසති, වීමංසන්ති ඉච්චාදි.

После редуплицированного слога для корней pā и māna происходят замены на «vā» и «maṃ» соответственно перед суффиксом «sa». Употребление множественного числа в слове «sesu» указывает на изменение числа даже на практике. Atthaṃ vīmaṃsati (он исследует смысл), vīmaṃsanti и так далее.


අඤ්ඤත්ථ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්සෙකාරො, මානෙති, මානෙන්ති.

В других случаях, согласно правилу «lopañcettamakāro», происходит замена суффикса «a» на «e»: māneti, mānenti.


භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, භොත්තුමිච්ඡතීති අත්ථෙ –

Корень «bhuja» в значениях защиты (pālana) и употребления/еды (byavaharaṇa); в значении «он желает есть» (bhottumicchati):


‘‘ඛ ඡ සා, වා’’ති ච වත්තතෙ.

И действует правило «Kha cha sā, vā».


534. භුජ ඝස හර සු පාදීහි තුමිච්ඡත්ථෙසු.

534. После корней bhuja, ghasa, hara, su, pā и др. в значении желания совершить действие (tumicchattha).


භුජ ඝස හර සු පා ඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තුමිච්ඡත්ථෙසු ච ඛ ඡ සඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා. තුමිච්ඡානං, තුමන්තයුත්තඉච්ඡාය වා අත්ථා තුමිච්ඡත්ථා, තෙන තුමන්තරහිතෙසු ‘‘භොජනමිච්ඡතී’’තිආදීසු න හොන්ති, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති වාක්‍යස්ස අප්පයොගො, ධාත්වාදිස්ස ද්වෙභාවෙ කතෙ [Pg.327] ‘‘දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා’’ති අබ්භාසභකාරස්ස බකාරො, ධාත්වන්තස්ස ‘‘කො ඛෙ චා’’ති කකාරො, බුභුක්ඛති, බුභුක්ඛන්ති ඉච්චාදි.

После этих корней, а именно bhuja, ghasa, hara, su, pā и др., в значении желания совершить действие факультативно присоединяются суффиксы kha, cha и sa. Значение «tumicchattha» — это значение желания, связанное с инфинитивом на «-tuṃ». Поэтому эти суффиксы не используются в выражениях без инфинитива, таких как bhojanamicchati (он желает пищу). В силу принципа «vuttatthānamappayogo» (неупотребление того, что уже выражено) само предложение [с инфинитивом и глаголом желания] не употребляется [при наличии суффикса]. При удвоении начального слога корня, согласно правилу «dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā», звук «bh» в редуплицированном слоге заменяется на «b», а конечный согласный корня по правилу «ko khe ca» заменяется на «k»; отсюда bubhukkhati (он желает есть), bubhukkhanti и так далее.


වාති කිමත්ථං? භොත්තුමිච්ඡති, ඉච්ඡත්ථෙසූති කිමත්ථං? භොත්තුං ගච්ඡති.

Для чего сказано «vā» (факультативно)? Чтобы было возможно выражение bhottumicchati (он желает есть). Для чего сказано «в значении желания»? Чтобы исключить такие случаи, как bhottuṃ gacchati (он идет есть).


ඝස අදනෙ, ඝසිතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ ඡප්පච්චයො, ද්විත්තං, තතිය චවග්ග ඉකාර චකාරාදෙසා, ජිඝච්ඡති, ජිඝච්ඡන්ති.

Корень «ghasa» в значении еды (adana); в значении «он желает есть» (ghasitumicchati) присоединяется суффикс «cha», происходит удвоение, а также замены на третий согласный класса, согласный палатального класса, гласный «i» и звук «c»; отсюда jighacchati (он желает есть), jighacchanti.


හර හරණෙ, හරිතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ සප්පච්චයො.

Корень «hara» в значении несения/взятия (haraṇa); в значении «он желает взять» (haritumicchati) присоединяется суффикс «sa».


535. හරස්ස ගී සෙ.

535. Замена корня hara на «gī» перед суффиксом «sa».


හරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ගී හොති සෙ පච්චයෙ පරෙ. ‘‘ගීසෙ’’ති යොගවිභාගෙන ජිස්සපි, ඨානූපචාරෙනාදෙසස්සාපි ධාතුවොහාරත්තා ද්විත්තං, භික්ඛං ජිගීසති, ජිගීසන්ති.

У всего корня «хара» возникает замена на «гī» при последующем суффиксе «са». Благодаря разделению правила (йогавибхага) [правила] «gīse», [эта замена происходит] и перед [суффиксом] «джи»; из-за метафорического употребления (тханупачара) замены в качестве корня происходит удвоение (двитта): «bhikkhaṃ jigīsati» (он хочет просить подаяние), «jigīsanti» (они хотят просить подаяние).


සු සවණෙ, සොතුමිච්ඡති සුස්සූසති, සුස්සූසන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො.

Корень «су» в значении слушания: «sotum icchati» (хочет слушать) — «sussūsati», «sussūsanti»; удлинение [гласного происходит] по правилу «kvaci dhātū» и т. д.


පා පානෙ, පාතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ සප්පච්චයද්විත්තරස්සත්තඉකාරාදෙසා, ‘‘තතො පාමානානං වාමං සෙසූ’’ති වාදෙසො, පිවාසති, පිවාසන්ති ඉච්චාදි.

Корень «пā» в значении питья: в значении «pātum icchati» (хочет пить) [применяются] суффикс «са», удвоение, укорочение, замена на «и», а по правилу «tato pāmānānaṃ vāmaṃ sesū» — замена на «ва»: «pivāsati», «pivāsanti» и т. д.


ජි ජයෙ, විජෙතුමිච්ඡති විජිගීසති ඉච්චාදි.

Корень «джи» в значении победы: «vijetum icchati» (хочет победить) — «vijigīsati» и т. д.


සඞ්ඝො පබ්බතමිව අත්තානමාචරති, පබ්බතො ඉව ආචරතීති වා අත්ථෙ –

В значении «Сангха ведет себя подобно горе» или «ведет себя как гора» —


536. ආය නාමතො කත්තුපමානාදාචාරෙ.

536. «[Суффикс] āya [добавляется] к имени, [выступающему] сравнением для агента, в значении поведения».


ආචරණක්‍රියාය කත්තුනො උපමානභූතම්හා නාමතො ආයප්පච්චයො හොති ආචාරත්ථෙ. උපමීයති එතෙනාති [Pg.328] උපමානං, කත්තුනො උපමානං කත්තුපමානං, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති ඉවසද්දනිවත්ති, ධාතුප්පච්චයන්තත්තා ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති සුත්තෙ තෙසංගහණෙන විභත්තිලොපො, ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො, සරලොපාදි, ‘‘ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො’’ති විභත්තුප්පත්ති, පබ්බතායති සඞ්ඝො, එවං සමුද්දමිව අත්තානමාචරති සමුද්දායති, චිච්චිටමිව අත්තානමාචරති චිච්චිටායති සද්දො. එවං ධූමායති.

К имени, являющемуся сравнением для агента действия поведения, добавляется суффикс «āya» в значении поведения. «То, посредством чего сравнивают» — это сравнение (упамана); «сравнение для агента» — это каттупамана. Слово «iva» опускается согласно «vuttatthānamappayogo» (неупотребление слов с уже выраженным значением); из-за завершения на глагольный суффикс происходит выпадение падежного окончания (вибхаттилопа) в силу упоминания «tesaṃ» в сутре «tesaṃ vibhattiyo lopā cā», сохранение исходной формы (пакатибхава) по «pakati cassa sarantassā», выпадение гласных и т. д., и образование личных окончаний по «dhātuppaccayehi vibhattiyo»: «pabbatāyati saṅgho» (Сангха ведет себя подобно горе); аналогично, «samuddamiva attānamācarati» — «samuddāyati» (ведет себя подобно океану), «cicciṭamiva attānamācarati» — «cicciṭāyati saddo» (звук издает шкворчание). Так же: «dhūmāyati» (дымит).


‘‘නාමතො, ආචාරෙ’’ති ච වත්තතෙ.

[Слова] «nāmato» (от имени) и «ācāre» (в [значении] поведения) продолжают действовать.


537. ඊයූපමානා ච.

537. «И [суффикс] īya [добавляется] после сравнения».


උපමානභූතා නාමතො ඊයප්පච්චයො හොති ආචාරත්ථෙ. පුන උපමානග්ගහණං කත්තුග්ගහණනිවත්තනත්ථං, තෙන කම්මතොපි සිජ්ඣති, සෙසං සමං. අඡත්තං ඡත්තමිවාචරති ඡත්තීයති, අපුත්තං පුත්තමිවාචරති පුත්තීයති සිස්සමාචරියො.

От имени, являющегося сравнением, добавляется суффикс «īya» в значении поведения. Повторное упоминание слова «upamāna» служит для отмены ограничения агентом (катту), благодаря чему [форма] образуется и от объекта (камма); остальное аналогично. «Achattaṃ chattamivācarati» — «chattīyati» (обращается с не-зонтиком как с зонтиком); «aputtaṃ puttamivācarati» — «puttīyati sissaṃ ācariyo» (учитель относится к ученику, не являющемуся сыном, как к сыну).


උපමානාති කිං? ධම්මමාචරති, ආචාරෙති කිං? අඡත්තං ඡත්තමිව රක්ඛති.

Зачем сказано «от сравнения»? [Пример]: «dhammamācarati» (он практикует Дхамму). Зачем сказано «в [значении] поведения»? [Пример]: «achattaṃ chattamiva rakkhati» (он защищает не-зонт как зонт).


‘‘ඊයො’’ති වත්තතෙ.

[Слово] «īyo» продолжает действовать.


538. නාමම්හාත්තිච්ඡත්ථෙ.

538. «От имени в значении желания своего собственного [предмета]».


නාමම්හා අත්තනො ඉච්ඡත්ථෙ ඊයප්පච්චයො හොති. අත්තනො පත්තමිච්ඡති පත්තීයති, එවං වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, චීවරීයති, පටීයති, ධනීයති, පුත්තීයති.

От имени в значении желания своего собственного [предмета] добавляется суффикс «īya». «Attano pattam icchati» — «pattīyati» (желает свою собственную чашу); аналогично: «vatthīyati», «parikkhārīyati», «cīvarīyati», «paṭīyati», «dhanīyati», «puttīyati».


අත්තිච්ඡත්ථෙති කිමත්ථං? අඤ්ඤස්ස පත්තමිච්ඡති.

Зачем сказано «в значении желания своего собственного»? [Пример]: «aññassa pattamicchati» (желает чашу другого).


දළ්හං කරොති වීරියන්ති අත්ථෙ –

В значении «делает усердие крепким» —


කාරිතග්ගහණමනුවත්තතෙ.

Упоминание [термина] «kārita» продолжается.


539. ධාතුරූපෙ [Pg.329] නාමස්මා ණයොච.

539. «При наличии формы корня к имени [добавляются суффиксы] ṇaya и [другие]».


ධාතුයා රූපෙ නිප්ඵාදෙතබ්බෙ, ‘‘තං කරොති, තෙන අතික්කමති’’ඉච්චාදිකෙ පයුජ්ජිතබ්බෙ වා සති නාමම්හා ණයප්පච්චයො හොති, කාරිතසඤ්ඤා ච. ණලොපෙ, විභත්තිලොපසරලොපාදීසු කතෙසු විභත්තුප්පත්ති, දළ්හයති වීරියං, එවං පමාණයති, අමිස්සයති, තථා හත්ථිනා අතික්කමති අතිහත්ථයති, වීණාය උපගායති උපවීණයති, විසුද්ධා හොති රත්ති විසුද්ධයති, කුසලං පුච්ඡති කුසලයති ඉච්චාදි.

Когда требуется образовать форму корня или употребить [выражения] «делает то», «превосходит с помощью того» и т. д., к имени добавляется суффикс «ṇaya», который получает обозначение «kārita» (каузатив). При выпадении «ṇ» и совершении выпадения падежного окончания, выпадения гласного и т. д. образуются личные окончания: «daḷhayati vīriyaṃ» (укрепляет усердие); аналогично: «pamāṇayati», «amissayati»; также «hatthinā atikkamati» — «atihatthayati» (превосходит с помощью слона), «vīṇāya upagāyati» — «upavīṇayati» (поет под лютню), «visuddhā hoti ratti» — «visuddhayati» (ночь становится чистой), «kusalaṃ pucchati» — «kusalayati» (спрашивает о благополучии) и т. д.


540. ධාතූහි ණෙ ණය ණාපෙ ණාපයා කාරිතානි හෙත්වත්ථෙ.

540. «От корней [суффиксы] ṇe, ṇaya, ṇāpe, ṇāpaya являются каузативными (kārita) в значении причины (hetvattha)».


සබ්බෙහි ධාතූහි හෙත්වත්ථෙ අභිධෙය්‍යෙ ණෙ ණයණාපෙ ණාපය ඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති, තෙ කාරිතසඤ්ඤා ච හොන්ති. හෙතුයෙව අත්ථො හෙත්වත්ථො, සො ච ‘‘යො කාරෙති ස හෙතූ’’ති ලද්ධහෙතුසඤ්ඤො සුද්ධකත්තුනො පයොජකො හෙතුකත්තා, අත්ථතො පෙසනජ්ඣෙසනාදිකො පයොජකබ්‍යාපාරො ඉධ හෙතු නාම.

От всех корней, когда выражается значение причины (хетваттха), следует использовать суффиксы «ṇe», «ṇaya», «ṇāpe», «ṇāpaya», и они получают наименование «kārita». Значение самой причины — это «хетваттха», и она, получив обозначение «hetu» согласно [правилу] «тот, кто побуждает делать, есть причина», является побуждающим агентом (пайоджака-катта). По смыслу побуждающее действие, такое как принуждение, просьба и т. д., и называется здесь причиной (hetu).


එත්ථ ච –

И здесь —


ණෙ ණයාව උවණ්ණන්තා, ආතො ද්වෙ පච්ඡිමා සියුං;

සෙසතො චතුරො ද්වෙ වා, වාසද්දස්සානුවත්තිතො.

От [корней, оканчивающихся на] гласные «u», [бывают] только «ṇe» и «ṇaya»; от [оканчивающихся на] «ā» должны быть два последних [ṇāpe, ṇāpaya]; от остальных — [все] четыре или два, вследствие продолжения действия слова «vā» (опционально).


අකම්මා ධාතවො හොන්ති, කාරිතෙ තු සකම්මකා;

සකම්මකා ද්විකම්මාස්සු, ද්විකම්මා තු තිකම්මකා.

Непереходные (акамма) корни в каузативе (карита) становятся переходными (сакаммака); переходные становятся двухпереходными (двикаммака); двухпереходные же становятся трехпереходными (трикаммака).


තස්මා කත්තරි කම්මෙ ච, කාරිතාඛ්‍යාතසම්භවො;

න භාවෙ සුද්ධකත්තා ච, කාරිතෙ කම්මසඤ්ඤිතො.

Поэтому появление каузативных финитных глаголов (карита-акхьята) возможно в залоге агента (каттари) и объекта (камме), но не в залоге состояния (бхаве); а [исходный] агент в каузативе получает наименование объекта (камма).


නියාදීනං [Pg.330] පධානඤ්ච, අප්පධානං දුහාදිනං;

කාරිතෙ සුද්ධකත්තා ච, කම්මමාඛ්‍යාතගොචරන්ති.

У [корней] типа «nī» и т. д. — главный [объект], а у [корней] типа «duh» и т. д. — второстепенный [объект]; в каузативе же [исходный] агент становится сферой глагольного окончания (субъектом пассива).


තත්ථ යො කොචි භවති, තමඤ්ඤො ‘‘භවාහි භවාහි’’ ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, අථ වා භවන්තං භවිතුං සමත්ථං පයොජයති, භවිතුං පයොජෙතීති වා අත්ථෙ ඉමිනා ණෙණයප්පච්චයා, කාරිතසඤ්ඤා ච, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති වාක්‍යස්ස අප්පයොගො, ‘‘කාරිතානං ණො ලොප’’න්ති ණලොපො, ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති ඌකාරස්සොකාරො වුද්ධි.

Там, когда кто-либо существует, а другой говорит ему: «существуй, существуй!», или же побуждает к существованию способного существовать, то в значении «побуждает быть/существовать» по этому [правилу] добавляются суффиксы «ṇe» и «ṇaya», а также наименование «kārita»; предложение опускается в силу «vuttatthānamappayogo»; выпадение «ṇ» происходит по «kāritānaṃ ṇo lopa»; усиление (вуддхи) гласного «ū» в «o» происходит по «asaṃyogantassa vuddhi kārite».


‘‘ඔ, එ’’ති ච වත්තතෙ, ධාතුග්ගහණඤ්ච.

[Слова] «o, e» и упоминание «dhātu» продолжают действовать.


541. තෙ ආවායා කාරිතෙ.

541. «Они [гласные o и e] заменяются на āva и āya перед [суффиксом] kārita».


තෙ ධාත්වන්තභූතා ඔකාරෙකාරා ආවආයාදෙසෙ පාපුණන්ති කාරිතෙ පරෙ. ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන ඣෙආදීනං අකාරිතෙපි හොන්තීති ඔකාරස්ස ආවාදෙසො, සරලොපාදි, ‘‘ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො’’ති ත්‍යාදයො.

Эти гласные «o» и «e», находящиеся на конце корня, получают замену на «āva» и «āya» при последующем суффиксе kārita. Благодаря разделению правила (йогавибхага) «te āvāyā», [эти замены] происходят для [корней] типа «jhe» и в не-каузативе; таким образом, происходит замена «o» на «āv», выпадение гласного и т. д., и личные окончания «ti» и т. д. по «dhātuppaccayehi vibhattiyo».


සො සමාධිං භාවෙති, භාවයති, භාවෙන්ති, භාවයන්ති. භාවෙසි, භාවයසි, භාවෙථ, භාවයථ. භාවෙමි, භාවයාමි, භාවෙම, භාවයාම. භාවයතෙ, භාවයන්තෙ.

Он взращивает сосредоточение: bhāveti, bhāvayati; [они] bhāventi, bhāvayanti. [Ты] bhāvesi, bhāvayasi; [вы] bhāvetha, bhāvayatha. [Я] bhāvemi, bhāvayāmi; [мы] bhāvema, bhāvayāma. [Он] bhāvayate, [они] bhāvayante.


කම්මෙ අත්තනොපදයප්පච්චයඊකාරාගමා, සරලොපාදි ච, තෙන භාවීයතෙ සමාධි, භාවීයන්තෙ. භාවීයති, භාවීයන්ති.

В пассиве (камме) [применяются] окончания аттанопада, суффикс [ya], вставка гласного «ī», выпадение гласного и т. д., благодаря чему [образуется]: «bhāvīyate samādhi» (сосредоточение взращивается), «bhāvīyante»; «bhāvīyati», «bhāvīyanti».


තථා භාවෙතු, භාවයතු, භාවෙන්තු, භාවයන්තු. භාවෙහි, භාවය, භාවයාහි, භාවෙථ, භාවයථ[Pg.331]. භාවෙමි, භාවයාමි, භාවෙම, භාවයාම. භාවයතං, භාවයන්තං.

Так же [в повелительном наклонении]: bhāvetu, bhāvayatu, bhāventu, bhāvayantu; bhāvehi, bhāvaya, bhāvayāhi, bhāvetha, bhāvayatha; bhāvemi, bhāvayāmi, bhāvema, bhāvayāma; bhāvayataṃ, bhāvayantaṃ.


කම්මෙ භාවීයතං, භාවීයතු, භාවීයන්තු.

В пассиве: bhāvīyataṃ, bhāvīyatu, bhāvīyantu.


භාවෙය්‍ය, භාවයෙ, භාවයෙය්‍ය, භාවෙය්‍යුං, භාවයෙය්‍යුං. භාවෙය්‍යාසි, භාවයෙය්‍යාසි, භාවෙය්‍යාථ, භාවයෙය්‍යාථ. භාවෙය්‍යාමි, භාවයෙය්‍යාමි, භාවෙය්‍යාම, භාවයෙය්‍යාම. භාවෙථ, භාවයෙථ, භාවෙරං, භාවයෙරං.

[В желательном наклонении]: bhāveyya, bhāvaye, bhāvayeyya, bhāveyyuṃ, bhāvayeyyuṃ; bhāveyyāsi, bhāvayeyyāsi, bhāveyyātha, bhāvayeyyātha; bhāveyyāmi, bhāvayeyyāmi, bhāveyyāma, bhāvayeyyāma; bhāvetha, bhāvayetha, bhāveraṃ, bhāvayeraṃ.


කම්මෙ භාවීයෙය්‍ය, භාවීයෙය්‍යුං.

В пассиве: bhāvīyeyya, bhāvīyeyyuṃ.


අජ්ජතනියං ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන කාරිතන්තාපි දීඝතො සකාරාගමො.

В аористе (адджхатани) благодаря разделению правила «sattamajjatanimhī» после долгих гласных даже в каузативах происходит вставка согласного «s» (сакарагама).


අභාවෙසි, භාවෙසි, අභාවයි, භාවයි, අභාවෙසුං, භාවෙසුං, අභාවයිංසු, භාවයිංසු, අභාවයුං, භාවයුං. අභාවෙසි, අභාවයසි, අභාවිත්ථ, අභාවයිත්ථ. අභාවෙසිං, භාවෙසිං, අභාවයිං, භාවයිං, අභාවිම්හ, අභාවයිම්හ.

[Формы аориста]: abhāvesi, bhāvesi, abhāvayi, bhāvayi, abhāvesuṃ, bhāvesuṃ, abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu, abhāvayuṃ, bhāvayuṃ; abhāvesi, abhāvayasi, abhāvittha, abhāvayittha; abhāvesiṃ, bhāvesiṃ, abhāvayiṃ, bhāvayiṃ, abhāvimha, abhāvayimha.


කම්මෙ අභාවීයිත්ථ, අභාවීයි.

В пассиве: abhāvīyittha, abhāvīyi.


භාවෙස්සති, භාවයිස්සති, භාවෙස්සන්ති, භාවයිස්සන්ති. භාවෙස්සසි, භාවයිස්සසි, භාවිස්සථ, භාවයිස්සථ. භාවෙස්සාමි, භාවයිස්සාමි, භාවෙස්සාම, භාවයිස්සාම.

[В будущем времени]: bhāvessati, bhāvayissati, bhāvessanti, bhāvayissanti; bhāvessasi, bhāvayissasi, bhāvissatha, bhāvayissatha; bhāvessāmi, bhāvayissāmi, bhāvessāma, bhāvayissāma.


කම්මෙ භාවීයිස්සතෙ, භාවීයිස්සන්තෙ. භාවීයිස්සති, භාවීයිස්සන්ති.

В пассиве: bhāvīyissate, bhāvīyissante; bhāvīyissati, bhāvīyissanti.


අභාවිස්ස, අභාවයිස්ස, අභාවිස්සංසු, අභාවයිස්සංසු. කම්මෙ අභාවීයිස්සථ, අභාවීයිස්ස ඉච්චාදි.

[В условном наклонении]: abhāvissa, abhāvayissa, abhāvissaṃsu, abhāvayissaṃsu. В пассиве: abhāvīyissatha, abhāvīyissa и т. д.


තථා [Pg.332] යො කොචි පචති, තමඤ්ඤො ‘‘පචාහි පචාහි’’ ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, අථ වා පචන්තං පයොජෙති, පචිතුං වා පයොජෙතීති අත්ථෙ වුත්තනයෙන ණෙ ණයාදයො, අකාරස්සාකාරො වුද්ධි, සෙසං නෙය්‍යං.

Так же, когда кто-либо варит, а другой говорит ему: «вари, вари!», или же побуждает варящего, то в значении «побуждает варить» указанным способом [добавляются суффиксы] ṇe, ṇaya и т. д., происходит усиление (вуддхи) гласного «a» в «ā», а остальное следует понять по аналогии.


සො දෙවදත්තං ඔදනං පාචෙති, පාචෙන්ති. පාචෙසි, පාචෙථ. පාචෙමි, පාචෙම. පාචයති, පාචයන්ති. පාචයසි, පාචයථ. පාචයාමි, පාචයාම. ණාපෙණාපයෙසු පන සො පුරිසො තං පුරිසං ඔදනං පාචාපෙති, පාචාපෙන්ති. පාචාපයති, පාචාපයන්ති.

Он заставляет Девадатту варить рис: pāceti, pācenti; [ты] pācesi, [вы] pācetha; [я] pācemi, [мы] pācema; pācayati, pācayanti; [ты] pācayasi, [вы] pācayatha; [я] pācayāmi, [мы] pācayāma. При суффиксах же ṇāpe и ṇāpaya: «so puriso taṃ purisaṃ odanaṃ pācāpeti» (тот человек заставляет того человека варить рис), «pācāpenti»; «pācāpayati», «pācāpayanti».


කම්මෙ සො ඔදනං පාචීයති තෙන, පාචයීයති, පාචාපීයති, පාචාපයීයති.

В пассиве: тот рис варится по его побуждению (им): pācīyati, pācayīyati, pācāpīyati, pācāpayīyati.


තථා පාචෙතු, පාචයතු, පාචාපෙතු, පාචාපයතු. පාචීයතං, පාචීයතු, පාචයීයතං, පාචයීයතු, පාචාපීයතං, පාචාපීයතු, පාචාපයීයතං, පාචාපයීයතු. පාචෙය්‍ය, පාචයෙය්‍ය, පාචාපෙය්‍ය, පාචාපයෙය්‍ය. පාචීයෙය්‍ය, පාචීයෙය්‍යුං. අපාචෙසි, අපාචයි, අපාචාපෙසි, අපාචාපයි. පාචෙස්සති, පාචයිස්සති, පාචාපෙස්සති, පාචාපයිස්සති. අපාචිස්ස, අපාචයිස්ස, අපාචාපිස්ස, අපාචාපයිස්ස ඉච්චාදි.

Так же: pācetu, pācayatu, pācāpetu, pācāpayatu; pācīyataṃ, pācīyatu, pācayīyataṃ, pācayīyatu, pācāpīyataṃ, pācāpīyatu, pācāpayīyataṃ, pācāpayīyatu; pāceyya, pācayeyya, pācāpeyya, pācāpayeyya; pācīyeyya, pācīyeyyuṃ; apācesi, apācayi, apācāpesi, apācāpayi; pācessati, pācayissati, pācāpessati, pācāpayissati; apācissa, apācayissa, apācāpissa, apācāpayissa и т. д.


ගච්ඡන්තං, ගන්තුං වා පයොජෙතීති අත්ථෙ ණෙ ණයාදයො, වුද්ධියං සම්පත්තායං –

В значении «побуждает идущего» или «побуждает идти» [применяются суффиксы] ṇe, ṇaya и т. д.; когда настает очередь усиления (вуддхи) —


‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වත්තතෙ.

[Правило] «asaṃyogantassa vuddhi kārite» продолжает действовать.


542. ඝටාදීනං වා.

542. «[Усиление происходит] опционально для [корней] группы ghaṭa...»


ඝටාදීනං ධාතූනං අසංයොගන්තානං වුද්ධි හොති වා කාරිතෙති එත්ථ වාග්ගහණෙන වුද්ධි න හොති, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

В каузативе для корней группы «ghaṭa», оканчивающихся не на группу согласных, усиление происходит опционально; благодаря упоминанию слова «vā» здесь усиления не происходит, поскольку слово «vā» здесь употреблено в смысле строгой опциональности (ваваттхитавибхаса).


සො [Pg.333] තං පුරිසං ගාමං ගමෙති, ගමයති, ගච්ඡාපෙති, ගච්ඡාපයති. සො ගාමං ගමීයති තෙන, ගමයීයති, ගච්ඡාපීයති, ගච්ඡාපයීයති ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. එවං උපරිපි.

Он заставляет того человека идти в деревню: gameti, gamayati, gacchāpeti, gacchāpayati. В ту деревню идет заставленный им человек: gamīyati, gamayīyati, gacchāpīyati, gacchāpayīyati и т. д. Это следует применять везде. Так же и далее.


ඝට ඊහායං, ඝටන්තං පයොජයති, ඝටෙති, ඝටාදීනං වාති න වුද්ධි, ඝටයති, ඝටාපෙති, ඝටාපයති.

Корень «ghaṭa» в значении усердия: побуждает проявлять усердие — ghaṭeti; в силу «ghaṭādīnaṃ vā» усиления не происходит: ghaṭayati, ghaṭāpeti, ghaṭāpayati.


‘‘කාරිතෙ’’ති වත්තතෙ.

[Слово] «kārite» продолжает действовать.


543. ගුහ දුසානං දීඝං.

543. «Удлинение [гласного у корней] guha и dusa».


ගුහදුසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං සරො දීඝමාපජ්ජතෙ කාරිතෙ පරෙ, වුද්ධාපවාදොයං.

Гласный этих корней «guha» и «dusa» становится долгим при последующем суффиксе kārita; это правило является исключением из правила об усилении (вуддхи).


ගුහ සංවරණෙ, ගුහිතුං පයොජයති ගූහයති, ගූහයන්ති. දුස අප්පීතිම්හි, දුස්සන්තං පයොජයති දූසයති, දූසයන්ති ඉච්චාදි.

Корень «guha» в значении скрывания: побуждает скрывать — gūhayati, gūhayanti. Корень «dusa» в значении неприязни: побуждает портиться / испытывать неприязнь — dūsayati, dūsayanti и т. д.


තථා ඉච්ඡන්තං පයොජයති ඉච්ඡාපෙති, ඉච්ඡාපයති, එසෙති, එසයති. නියච්ඡන්තං පයොජයති නියාමෙති, නියාමයති. ආසන්තං පයොජයති ආසෙති, ආසයති, අච්ඡාපෙති, අච්ඡාපයති. ලභන්තං පයොජයති ලාභෙති, ලාභයති. වචන්තං පයොජයති වාචෙති, වාචයති, වාචාපෙති, වාචාපයති. එවං වාසෙති, වාසයති, වාසාපෙති, වාසාපයති. වාහෙති, වාහයති, වාහාපෙති, වාහාපයති. ජීරෙති, ජීරයති, ජීරාපෙති, ජීරාපයති. මාරෙති, මාරයති, මාරාපෙති, මාරාපයති. දස්සෙති, දස්සයති ඉච්චාදි.

Так же: побуждает желающего — icchāpeti, icchāpayati, eseti, esayati; побуждает направляющего/управляющего — niyāmeti, niyāmayati; побуждает сидящего — āseti, āsayati, acchāpeti, acchāpayati; побуждает получающего — lābheti, lābhayati; побуждает говорящего — vāceti, vācayati, vācāpeti, vācāpayati; аналогично: vāseti, vāsayati, vāsāpeti, vāsāpayati; vāheti, vāhayati, vāhāpeti, vāhāpayati; jīreti, jīrayati, jīrāpeti, jīrāpayati; māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati; dasseti, dassayati и т. д.


තථා තුදන්තං පයොජයති තොදෙති, තොදයති, තොදාපෙති, තොදාපයති. පවිසන්තං පයොජයති, පවිසිතුං වා පවෙසෙති, පවෙසයති, පවෙසාපෙති[Pg.334], පවෙසාපයති. උද්දිසන්තං පයොජයති උද්දිසාපෙති, උද්දිසාපයති. පහොන්තං පයොජයති පහාවෙති, පහාවයති. සයන්තං පයොජයති සායෙති, සායයති, සායාපෙති, සායාපයති. එත්ථ එකාරස්ස ආයාදෙසො, සයාපෙති, සයාපයති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ණාපෙණාපයෙසු ආයාදෙසස්ස රස්සත්තං. නයන්තං පයොජයති නයාපෙති, නයාපයති. පතිට්ඨන්තං පයොජයති පතිට්ඨාපෙති, පතිට්ඨාපයති, පතිට්ඨපෙති වා.

Так же: побуждает подгоняющего — todeti, todayati, todāpeti, todāpayati; побуждает входящего или войти — paveseti, pavesayati, pavesāpeti, pavesāpayati; побуждает декламировать / указывать — uddisāpeti, uddisāpayati; побуждает способного/достаточного — pahāveti, pahāvayati; побуждает лежащего — sāyeti, sāyayati, sāyāpeti, sāyāpayati; здесь замена «e» на «āya»: sayāpeti, sayāpayati — сокращение замены «āya» перед ṇāpe и ṇāpaya по правилу «kvaci dhātū» и т. д.; побуждает ведущего — nayāpeti, nayāpayati; побуждает утверждающегося / стоящего — patiṭṭhāpeti, patiṭṭhāpayati или patiṭṭhapeti.


හනන්තං පයොජයතීති අත්ථෙ ණෙණයාදයො.

В значении «побуждает убивающего / бьющего» [применяются суффиксы] ṇe, ṇaya и т. д.


‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ.

[Слово] «ṇamhi» продолжает действовать.


544. හනස්ස ඝාතො.

544. У [корня] han- [происходит замена на] ghāta.


හනඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ඝාතාදෙසො හොති ණකාරවති කාරිතප්පච්චයෙ පරෙ. ඝාතෙති, ඝාතයති, ඝාතාපෙති, ඝාතාපයති, ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති වධාදෙසෙ වධෙති, වධාපෙති.

У этого корня «han» происходит замена на «ghāta», когда следует каузативный суффикс (kāritappaccaya), содержащий букву «ṇ». [Например:] ghāteti, ghātayati, ghātāpeti, ghātāpayati. При замене на «vadha» в соответствии с правилом «vadho vā sabbatthā» [получаются формы:] vadheti, vadhāpeti.


ජුහොන්තං පයොජයති ජුහාවෙති, ජුහාවයති. ජහන්තං පයොජයති ජහාපෙති, ජහාපයති, හාපෙති, හාපයති. දදන්තං පයොජයති දාපෙති, දාපයති. පිදහන්තං පයොජයති පිධාපෙති, පිධාපයති, පිදහාපෙති, පිදහාපයති.

Побуждает совершающего подношение — [формы:] juhāveti, juhāvayati. Побуждает оставляющего — jahāpeti, jahāpayati, hāpeti, hāpayati. Побуждает дающего — dāpeti, dāpayati. Побуждает закрывающего — pidhāpeti, pidhāpayati, pidahāpeti, pidahāpayati.


රුන්ධන්තං පයොජයති රොධෙති, රොධයති, රොධාපෙති, රොධාපයති. ඡින්දන්තං පයොජයති ඡෙදෙති, ඡෙදයති, ඡෙදාපෙති, ඡෙදාපයති. යුඤ්ජන්තං පයොජයති [Pg.335] යොජෙති, යොජයති, යොජාපෙති, යොජාපයති. භුඤ්ජන්තං පයොජයති භොජෙති, භොජයති, භොජාපෙති, භොජාපයති. මුඤ්චන්තං පයොජයති මොචෙති, මොචයති, මොචාපෙති, මොචාපයති.

Побуждает преграждающего — rodheti, rodhayati, rodhāpeti, rodhāpayati. Побуждает режущего — chedeti, chedayati, chedāpeti, chedāpayati. Побуждает применяющего — yojeti, yojayati, yojāpeti, yojāpayati. Побуждает вкушающего — bhojeti, bhojayati, bhojāpeti, bhojāpayati. Побуждает освобождающего — moceti, mocayati, mocāpeti, mocāpayati.


දිබ්බන්තං පයොජයති දෙවෙති, දෙවයති. උප්පජ්ජන්තං පයොජයති උප්පාදෙති, උප්පාදයති. බුජ්ඣන්තං පයොජයති බොධෙති, බොධයති. ‘‘දාධාන්තතො යො ක්වචී’’ති යකාරාගමො, බුජ්ඣාපෙති, බුජ්ඣාපයති. තුස්සන්තං පයොජයති තොසෙති, තොසයති, තොසාපෙති, තොසාපයති. සම්මන්තං පයොජයති සමෙති, සමයති, ඝටාදිත්තා න වුද්ධි. කුප්පන්තං පයොජයති කොපෙති, කොපයති. ජායන්තං පයොජයති ජනෙති, ජනයති, ඝටාදිත්තා න වුද්ධි.

Побуждает играющего — deveti, devayati. Побуждает возникающего — uppādeti, uppādayati. Побуждает пробуждающегося — bodheti, bodhayati. Согласно правилу «dādhāntato yo kvaci» добавляется согласный «y»: bujjhāpeti, bujjhāpayati. Побуждает радующегося — toseti, tosayati, tosāpeti, tosāpayati. Побуждает успокаивающегося — sameti, samayati (из-за принадлежности к группе «ghaṭādi» вриддхи не происходит). Побуждает гневающегося — kopeti, kopayati. Побуждает рождающегося — janeti, janayati (из-за принадлежности к группе «ghaṭādi» вриддхи не происходит).


සුණන්තං පයොජයති ධම්මං සාවෙති, සාවයති. පාපුණන්තං පයොජයති පාපෙති, පාපයති.

Побуждает слушающего — даёт слушать Дхамму (dhammaṃ sāveti, sāvayati). Побуждает достигающего — pāpeti, pāpayati.


වික්කිණන්තං පයොජයති වික්කායාපෙති, වික්කායාපයති. ජිනන්තං පයොජයති ජයාපෙති, ජයාපයති. ජානන්තං පයොජයති ඤාපෙති, ඤාපයති. ගණ්හන්තං පයොජයති ගාහෙති, ගාහයති, ගාහාපෙති, ගාහාපයති, ගණ්හාපෙති, ගණ්හාපයති.

Побуждает продающего — vikkāyāpeti, vikkāyāpayati. Побуждает побеждающего — jayāpeti, jayāpayati. Побуждает знающего — ñāpeti, ñāpayati. Побуждает берущего — gāheti, gāhayati, gāhāpeti, gāhāpayati, gaṇhāpeti, gaṇhāpayati.


විතනන්තං පයොජයති විතානෙති, විතානයති. යො කොචි කරොති, තමඤ්ඤො ‘‘කරොහි කරොහි’’ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, කරොන්තං පයොජයති, කාතුං වා කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයති ඉච්චාදි.

Побуждает распространяющего — vitāneti, vitānayati. Когда кто-либо делает [что-то], а другой говорит ему: «делай, делай», побуждая делающего сделать [это], [образуются формы] kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati и т. д.


චොරෙන්තං පයොජයති චොරාපෙති, චොරාපයති. චින්තෙන්තං පයොජයති චින්තාපෙති, චින්තාපයති[Pg.336], පූජෙන්තං පයොජයති පූජාපෙති, පූජාපයති ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ සුබොධං.

Побуждает ворующего — corāpeti, corāpayati. Побуждает размышляющего — cintāpeti, cintāpayati; побуждает почитающего — pūjāpeti, pūjāpayati и т. д. Везде всё легко для понимания.


ධාතුප්පච්චයතො චාපි, කාරිතප්පච්චයා සියුං;

සකාරිතෙහි යුණ්වූනං, දස්සනඤ්චෙත්ථ ඤාපකං.

Каузативные суффиксы (kāritappaccaya) могут присоединяться и к отглагольным суффиксам (dhātuppaccaya); и появление здесь [суффиксов] yu и ṇvu с каузативными формами служит указанием [на это].


තෙන තිතික්ඛන්තං පයොජයති තිතික්ඛෙති, තිතික්ඛාපෙති. තිකිච්ඡන්තං පයොජයති තිකිච්ඡෙති, තිකිච්ඡයති, තිකිච්ඡාපෙති, තිකිච්ඡාපයති. එවං බුභුක්ඛෙති, බුභුක්ඛයති, බුභුක්ඛාපෙති, බුභුක්ඛාපයති, පබ්බතායන්තං පයොජයති පබ්බතායයති. පුත්තීයයති ඉච්චාදිපි සිද්ධං භවති.

Поэтому: побуждает терпящего — titikkheti, titikkhāpeti. Побуждает лечащего — tikiccheti, tikicchayati, tikicchāpeti, tikicchāpayati. Таким же образом: bubhukkheti, bubhukkhayati, bubhukkhāpeti, bubhukkhāpayati; побуждает действующего подобно горе — pabbatāyayati. Также образуются [формы] puttīyayati и другие.


ධාතුප්පච්චයන්තනයො.

Способ [образования слов], оканчивающихся на суффиксы, присоединяемые к корням (dhātuppaccaya).


සාසනත්ථං සමුද්දිට්ඨං, ආඛ්‍යාතං සකබුද්ධියා;

බාහුසච්චබලෙනීදං, චින්තයන්තු විචක්ඛණා.

Пусть мудрые размышляют над этим [разделом] о глаголе, изложенным ради Учения своими силами ума и благодаря силе глубокого познания.


භවති තිට්ඨති සෙති, අහොසි එවමාදයො;

අකම්මකාති විඤ්ඤෙය්‍යා, කම්මලක්ඛණවිඤ්ඤුනා.

Глаголы, такие как «bhavati», «tiṭṭhati», «seti», «ahosi» и тому подобные, должны признаваться непереходными (akammaka) тем, кто знает признаки объекта действия.


අකම්මකාපි හෙත්වත්ථ-ප්පච්චයන්තා සකම්මකා;

තං යථා භික්ඛු භාවෙති, මග්ගං රාගාදිදූසකන්ති.

Даже непереходные глаголы, оканчивающиеся на суффиксы с каузативным значением, становятся переходными; как, например: «Бхиккху взращивает (bhāveti) Путь, уничтожающий страсть и прочее».


ඉති පදරූපසිද්ධියං ආඛ්‍යාතකණ්ඩො

Так в «Падарупасиддхи» [завершается] раздел о глаголе,


ඡට්ඨො.

Шестой.


7. කිබ්බිධානකණ්ඩ

7. Раздел о правилах образования первичных производных (кидбидхана).


තෙකාලික

Относящиеся к трём временам (текалика).


කිච්චප්පච්චයන්තනය

Способ [образования слов], оканчивающихся на суффиксы кичча.


අථ ධාතූහියෙව භාවකම්මකත්තුකරණාදිසාධනසහිතං කිබ්බිධානමාරභීයතෙ.

Теперь начинается раздел правил о первичных производных (kibbidhāna), присоединяемых непосредственно к корням, вместе со значениями действия (bhāva), объекта (kamma), агента (kattu), инструмента (karaṇa) и прочих отношений (sādhana).


තත්ථ කිච්චකිතකවසෙන දුවිධා හි පච්චයා, තෙසු කිච්චසඤ්ඤාය පඨමං වුත්තත්තා, කිච්චානමප්පකත්තා ච කිච්චප්පච්චයා තාව වුච්චන්තෙ.

Здесь суффиксы бывают двух видов: суффиксы «кичча» (kicca) и «китака» (kitaka). Из них сначала описываются суффиксы «кичча», поскольку название «кичча» упоминается первым и поскольку [число] этих суффиксов невелико.


භූ සත්තායං, ‘‘භූයතෙ, අභවිත්ථ, භවිස්සතෙ වා දෙවදත්තෙනා’’ති විග්ගහෙ –

Корень «bhū» — в значении бытия (sattā). При анализе конструкции (viggeha): «bhūyate, abhavittha, bhavissate vā devadattena» («Девадаттой осуществляется бытие, было бытие или будет бытие»):


‘‘ධාතුයා කම්මාදිම්හි ණො’’ති ඉතො ‘‘ධාතුයා’’ති සබ්බත්ථ පච්චයාදිවිධානෙ වත්තතෙ, ‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච අධිකාරො.

Из правила «Dhātuyā kammādimhi ṇo» слово «dhātuyā» («от корня») распространяется во всех правилах, предписывающих суффиксы и т. д., а также действует руководящее правило (adhikāra): «parā» («после») и «paccayā» («суффиксы»).


545. භාවකම්මෙසු තබ්බානීයා.

545. [Правило:] «В значениях действия (bhāva) и объекта (kamma) [присоединяются суффиксы] tabba и anīya».


භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු සබ්බධාතූහි තබ්බ අනීයඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති. යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි.

После всех корней в значениях действия (bhāva) и объекта (kamma) присоединяются суффиксы «tabba» и «anīya». А путём разделения правила (yogavibhāga) — также и в других значениях.


තත්ථ –

В связи с этим:


අකම්මකෙහි ධාතූහි, භාවෙ කිච්චා භවන්ති තෙ;

සකම්මකෙහි කම්මත්ථෙ, අරහසක්කත්ථදීපකා.

От непереходных корней эти суффиксы кичча образуются в значении действия (bhāva), а от переходных — в значении объекта (kamma), выражая значения достойности (araha) и возможности (sakkāttha).


තෙ ච –

И они —


546. ණාදයො [Pg.338] තෙකාලිකා.

546. [Правило:] «Суффиксы, начинающиеся с ṇ, относятся к трём временам».


තිකාලෙ නියුත්තා තෙකාලිකා, යෙ ඉධ තතියෙ ධාත්වාධිකාරෙ විහිතා අනිද්දිට්ඨකාලා ණාදයො පච්චයා, තෙ තෙකාලිකා හොන්තීති පරිභාසතො කාලත්තයෙපි හොන්ති.

«Tekālika» означает относящиеся к трём временам. Суффиксы, начинающиеся с «ṇ», предписанные здесь в третьем разделе о корнях без указания конкретного времени, в силу мета-правила (paribhāsā) употребляются во всех трёх временах.


සීහගතියා ‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

По принципу львиного шага (sīhagati) продолжается действие слова «kvaci» («иногда»).


547. යථාගමමිකාරො.

547. [Правило:] «Гласный i добавляется согласно традиционному употреблению».


යථාගමං යථාපයොගං ජිනවචනානුපරොධෙන ධාතූහි පරො ඉකාරාගමො හොති ක්වචි බ්‍යඤ්ජනාදිකෙසු කිච්චකිතකප්පච්චයෙසු, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, ‘‘ඔ අව සරෙ’’ති අවාදෙසො, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං.

Согласно правилам и употреблению, без нарушения Текстов Победителя (jinavacana), после корней иногда появляется вставка гласного «i» (ikārāgama) перед суффиксами кичча и китака, начинающимися с согласного. По правилу «aññesu ca» происходит вриддхи, по правилу «o ava sare» — замена на «ava», и согласно «naye paraṃ yutte» следует соединить с последующим [звуком].


548. තෙ කිච්චා.

548. [Правило:] «Они называются кичча».


යෙ ඉධ වුත්තා තබ්බානීයණ්‍ය තෙය්‍ය රිච්චප්පච්චයා, තෙ කිච්චසඤ්ඤා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. තතො ‘‘අඤ්ඤෙ කිති’’ති වචනතො කිච්චප්පච්චයානමකිතකත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ අසම්පත්තෙ ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසො, තතො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. භාවෙ භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො. භවිතබ්බං භවතා පඤ්ඤෙන, භවනීයං.

Следует знать, что упомянутые здесь суффиксы «tabba», «anīya», «ṇya», «teyya», «ri» получают название «кичча» (kicca). Поскольку из-за выражения «прочие называются кит» (aññe kiti) суффиксы кичча не являются китака, они не получили бы наименования «имя» (nāma); однако благодаря включению союза «ca» в правиле «taddhitasamāsakitakā nāmaṃ...» они получают наименование «имя», и после них образуются падежные окончания (syādi). В значении действия (bhāva), поскольку действие всегда в единственном числе, используется только единственное число, и происходит замена окончания «si» на «aṃ»: bhavitabbaṃ bhavatā paññena («следует быть мудрым вам»), bhavanīyaṃ.


ඉධ බ්‍යඤ්ජනාදිත්තාභාවා අනුවත්තිතක්වචිග්ගහණෙන ඉකාරාගමාභාවො. භාවෙ කිච්චප්පච්චයන්තා නපුංසකා. කම්මෙ තිලිඞ්ගා.

Здесь из-за отсутствия начального согласного [в суффиксе anīya] и в силу переносимого слова «kvaci» вставка гласного «i» отсутствует. В значении действия (bhāva) слова с суффиксами кичча имеют средний род. В значении объекта (kamma) они изменяются по трём родам.


කම්මනි අභිපුබ්බො, අභිභූයතෙ, අභිභූයිත්ථ, අභිභූයිස්සතෙති අභිභවිතබ්බො කොධො පණ්ඩිතෙන, අභිභවිතබ්බා [Pg.339] තණ්හා, අභිභවිතබ්බං දුක්ඛං, එවං අභිභවනීයො, අභිභවනීයා, අභිභවනීයං, පුරිස කඤ්ඤා චිත්තසද්දනයෙන නෙතබ්බං, එවං සබ්බත්ථ.

В значении объекта с приставкой «abhi-»: «преодолевается», «преодолевалось», «будет преодолеваться» — abhibhavitabbo kodho paṇḍitena («гневу следует быть преодоленным мудрецом»), abhibhavitabbā taṇhā («жажда должна быть преодолена»), abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ («страдание должно быть преодолено»); точно так же abhibhavanīyo, abhibhavanīyā, abhibhavanīyaṃ. Их следует склонять по образцу слов «purisa», «kaññā», «citta», и так везде.


එත්ථ හි –

Ибо здесь:


තබ්බාදීහෙව කම්මස්ස, වුත්තත්තාව පුනත්තනා;

වත්තබ්බස්ස අභාවා න, දුතියා පඨමා තතො.

Поскольку объект действия (kamma) уже выражен самими суффиксами «tabba» и др., то из-за отсутствия необходимости выражать его снова используется не второй падеж (винительный), а первый падеж (именительный).


ආස උපවෙසනෙ, ආසීයිත්ථ, ආසීයතෙ, ආසීයිස්සතෙති ආසිතබ්බං තයා, ආසනීයං. කම්මෙ උපාසිතබ්බො ගරු, උපාසනීයො.

Корень «ās» — в значении сидения: «сиделось», «сидится», «будет сидеться» — āsitabbaṃ tayā («тебе следует сидеть»), āsanīyaṃ. В значении объекта: upāsitabbo garu («учитель, которому следует прислуживать»), upāsanīyo.


සී සයෙ, අසීයිත්ථ, සීයතෙ, සීයිස්සතෙති සයිතබ්බං භවතා, සයනීයං, ‘‘එ අයා’’ති අයාදෙසො, අතිසයිතබ්බො පරො, අතිසයනීයො.

Корень «sī» — в значении лежания/сна: «спалось», «спится», «будет спаться» — sayitabbaṃ bhavatā («вам следует спать»), sayanīyaṃ; по правилу «e ayā» происходит замена на «ay»; atisayitabbo paro («другой, которого следует превзойти»), atisayanīyo.


පද ගතිම්හි, උප්පජ්ජිත්ථ, උප්පජ්ජතෙ, උප්පජ්ජිස්සතෙති උප්පජ්ජිතබ්බං තෙන, උප්පජ්ජනීයං, එත්ථ ච ‘‘කත්තරී’’ති අධිකාරං විනා ‘‘දිවාදිතො යො’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන යප්පච්චයො, ‘‘තස්ස චවග්ගයකාර’’ඉච්චාදිනා චවග්ගො, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විභාවො, පටිපජ්ජිතබ්බො මග්ගො, පටිපජ්ජනීයො.

Корень «pad» — в значении движения: «возникалось», «возникает», «будет возникать» — uppajjitabbaṃ tena («им должно быть порождено»), uppajjanīyaṃ; и здесь без руководства «kattari» («в активном залоге»), благодаря разделению правила «divādito yo», присоединяется суффикс «ya», по правилу «tassa cavaggayakāra...» происходит замена на согласный группы «ca», и по правилу «paradvebhāvo ṭhāne» — удвоение; paṭipajjitabbo maggo («путь, которым следует идти»), paṭipajjanīyo.


බුධ අවගමනෙ, අබුජ්ඣිත්ථ, බුජ්ඣතෙ, බුජ්ඣිස්සතෙති බුජ්ඣිතබ්බො ධම්මො, බුජ්ඣනීයො.

Корень «budh» — в значении познания: «познавался», «познаётся», «будет познаваться» — bujjhitabbo dhammo («Дхамма, которая должна быть познана»), bujjhanīyo.


සු සවණෙ, අසූයිත්ථ, සූයතෙ, සූයිස්සතෙති සොතබ්බො ධම්මො, ඉධ යථාගමග්ගහණෙන ඉකාරාගමාභාවො, සුණිතබ්බො, ‘‘ස්වාදිතො ණු ණා උණා චා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන ණාපච්චයො, සවණීයො.

Корень «su» — в значении слушания: «слушался», «слушается», «будет слушаться» — sotabbo dhammo («Дхамма, которую следует слушать»; здесь из-за указания «yathāgama» вставка «i» отсутствует), suṇitabbo (благодаря разделению правила без руководства «svādito ṇu ṇā uṇā ca» присоединяется суффикс «ṇā»), savaṇīyo.


කර කරණෙ, කරීයිත්ථ, කරීයති, කරීයිස්සතීති අත්ථෙ තබ්බා’නීයා.

Корень «kar» — в значении делания: в значениях «делалось», «делается», «будет делаться» [присоединяются суффиксы] tabba и anīya.


‘‘අන්තස්ස, කරස්ස, ච, තත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

Продолжается действие слов «antassa» («конечного»), «karassa» («корня kar»), «ca» («и») и «tattam» («замена на t»).


549. තුං [Pg.340] තු න තබ්බෙසු වා.

549. [Правило:] «Перед суффиксами tuṃ, tu, na и tabba [конечный звук корня kar-] опционально заменяется на t».


කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තභූතස්ස රකාරස්ස තකාරත්තං හොති වා තුං තු න තබ්බඉච්චෙතෙසු පච්චයෙසු පරෙසු. කත්තබ්බො භවතා ධම්මො, කත්තබ්බා පූජා, කත්තබ්බං කුසලං, තත්තාභාවෙ ‘‘කරොතිස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘තවෙතුනාදීසු කා’’ති එත්ථ ආදිසද්දෙන තබ්බෙපි කාදෙසො, කාතබ්බං හිතං.

Конечный звук «r» корня «kar» опционально заменяется на «t», когда следуют суффиксы «tuṃ», «tu», «na» и «tabba». Kattabbo bhavatā dhammo («Дхамма, которую вам следует практиковать»), kattabbā pūjā («почитание, которое следует совершить»), kattabbaṃ kusalaṃ («благое, которое следует совершить»). В отсутствие замены на «t», со ссылкой на «karotissa...», по правилу «tavetunādīsu kā» слово «ādi» включает и суффикс «tabba», поэтому происходит замена на «kā»: kātabbaṃ hitaṃ («польза, которую следует принести»).


550. රහාදිතො ණ.

550. [Правило:] «После корней, оканчивающихся на r, h и др., [звук n-] заменяется на ṇ».


රකාර හහාරාද්‍යන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස අනානීයාදිනකාරස්ස ණකාරො හොති. ආදිසද්දෙන රමු අපඤාතාදිතොපි.

Звук «n» в суффиксах «anīya» и других после корней, оканчивающихся на «r», «h» и др., заменяется на «ṇ». Из-за слова «ādi» [это происходит] также после «ram» и малоизвестных корней.


රහාදිතො පරස්සෙත්ථ, නකාරස්ස අසම්භවා;

අනානීයාදිනස්සෙව, සාමථ්‍යායං ණකාරතා.

Поскольку непосредственно после «r», «h» и др. звук «n» здесь отсутствует, то в силу смысловой необходимости на «ṇ» заменяется именно звук «n» в суффиксах «anīya» и прочих.


කරණීයො ධම්මො, කරණාරහොති අත්ථො, කරණීයා, කරණීයං.

Karaṇīyo dhammo — значение: «Дхамма, достойная совершения»; karaṇīyā, karaṇīyaṃ.


භර භරණෙ, භරීයතීති භරිතබ්බො, භරණීයො.

Корень «bhar» — в значении поддержания: «поддерживается» — bharitabbo, bharaṇīyo.


ගහ උපාදානෙ, අගය්හිත්ථ, ගය්හති, ගය්හිස්සතීති ගහෙතබ්බො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්සෙකාරො, සඞ්ගණ්හිතබ්බො, ‘‘ගහාදිතො ප්පණ්හා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන ණ්හාපච්චයො, හලොපසරලොපාදි, සඞ්ගණ්හණීයො, ගහණීයො.

Корень «gah» — в значении принятия: «схватывалось», «схватывается», «будет схватываться» — gahetabbo (по правилу «tesu vuddhi...» происходит замена гласного «i» на «e»), saṅgaṇhitabbo (благодаря разделению правила без руководства «gahādito ppaṇhā» присоединяется суффикс «ṇhā», происходит выпадение согласного, гласного и т. д.), saṅgaṇhaṇīyo, gahaṇīyo.


ආදිග්ගහණෙන රමු කීළායං, රමීයිත්ථ, රමීයති, රමීයිස්සතීති රමිතබ්බො, රමණීයො විහාරො.

Из-за употребления слова «ādi» [включается] корень «ram» — в значении игры/наслаждения: «наслаждалось», «наслаждается», «будет наслаждаться» — ramitabbo, ramaṇīyo vihāro («прекрасная обитель / обитель, доставляющая радость»).


අප [Pg.341] පාපුණනෙ, උණාපච්චයො, පාපීයතීති පාපුණිතබ්බො, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තස්ස ලොපො, ද්විත්තඤ්ච, පත්තබ්බො, පත්තෙය්‍යො, පාපුණණීයො, පාපණීයො.

Корень «ap» — в значении достижения: [присоединяется] суффикс «uṇā», «достигается» — pāpuṇitabbo; по правилу «gupādīnañca» происходит выпадение конца корня и удвоение согласного: pattabbo, patteyyo, pāpuṇaṇīyo, pāpaṇīyo.


‘‘අන්තස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ.

Продолжается действие слов «antassa» («конечного») и «vā» («опционально»).


551. ගම ඛන හනාදීනං තුංතබ්බාදීසු න.

551. [Правило:] «У [корней] gam, khan, han и др. перед [суффиксами] tuṃ, tabba и др. [конечный звук заменяется на] n».


ගම ඛන හනඉච්චෙවමාදීනං මකාර නකාරන්තානං ධාතූනමන්තස්ස නකාරො හොති වා තුං තබ්බ තවෙ තුන ත්වානත්වාඉච්චෙවමාදීසු තකාරාදිප්පච්චයෙසු පරෙසු. අගච්ඡීයිත්ථ, ගච්ඡීයති, ගච්ඡීයිස්සතීති ගන්තබ්බො මග්ගො, ගමිතබ්බං, ගමනීයං.

У корней «gam», «khan», «han» и прочих, оканчивающихся на звуки «m» и «n», конечный звук опционально заменяется на «n», когда следуют суффиксы, начинающиеся с «t», такие как «tuṃ», «tabba», «tave», «tuna», «tvāna», «tvā» и т. д. «Проходился», «проходится», «будет проходиться» — gantabbo maggo («путь, который следует пройти»), gamitabbaṃ, gamanīyaṃ.


ඛනු අවදාරණෙ, අඛඤ්ඤිත්ථ, ඛඤ්ඤති, ඛඤ්ඤිස්සතීති ඛන්තබ්බං ආවාටං, ඛනිතබ්බං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඛනන්තස්ස ණත්තඤ්ච, ඛණිතබ්බං, ඛණණීයං, ඛනනීයං වා.

Корень khanu в значении раскапывания (avadāraṇe): [в пассиве] akhaññittha (была вырыта), khaññati (роется), khaññissati (будет вырыта) — отсюда [формы должествования]: khantabbaṃ āvāṭaṃ (яма, которую надлежит вырыть), khanitabbaṃ. По правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит также замена na на ṇa у корня khan: khaṇitabbaṃ, khaṇaṇīyaṃ или khananīyaṃ.


හන හිංසා ගතීසු, අහඤ්ඤිත්ථ, හඤ්ඤතෙ, හඤ්ඤිස්සතෙති හන්තබ්බං, හනිතබ්බං, හනනීයං.

Корень hana в значениях причинения вреда и движения (hiṃsā-gatīsu): ahaññittha, haññate, haññissate — отсюда hantabbaṃ, hanitabbaṃ, hananīyaṃ.


මන ඤාණෙ, අමඤ්ඤිත්ථ, මඤ්ඤතෙ, මඤ්ඤිස්සතෙති මන්තබ්බො, මනිතබ්බො, යප්පච්චයෙ චවග්ගාදි, මඤ්ඤිතබ්බං, මඤ්ඤනීයං.

Корень mana в значении познания (ñāṇa): amaññittha, maññate, maññissate — отсюда mantabbo, manitabbo; при суффиксе ya происходит замена на согласные класса ca (ca-varga) и т. д.: maññitabbaṃ, maññanīyaṃ.


පූජ පූජායං, අපූජීයිත්ථ, පූජීයති, පූජීයිස්සතීති අත්ථෙ තබ්බානීයා. ‘‘චුරාදිතො ණෙ ණයා’’ති අකත්තරිපි ණෙණයා, ඉකාරාගමානීයෙසු ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා කාරිතසරස්ස ලොපො, පූජෙතබ්බො, පූජයිතබ්බො, පූජනීයො භගවා.

Корень pūja в значении почитания (pūjā): apūjīyittha, pūjīyati, pūjīyissati — в этом значении [применяются суффиксы] tabba и anīya. По правилу «Curādito ṇe ṇayā» суффиксы ṇe и ṇaya добавляются даже не к агенсу (в пассиве). При добавлении вставки i (ikārāgama) и суффикса anīya происходит отпадение гласного каузатива (kāritasarassa lopo) по правилу «saralopo» и т. д. [Отсюда формы]: pūjetabbo, pūjayitabbo, pūjanīyo bhagavā (Благословенный, достойный почитания).


‘‘තබ්බානීයා’’ති යොගවිභාගෙන කත්තුකරණෙසුපි, යා පාපුණනෙ, නිය්‍යාතීති නිය්‍යානීකො මග්ගො. ගච්ඡන්තීති ගමනීයා [Pg.342] භොගා. නහ සොචෙ, නහායති එතෙනාති නහානීයං චුණ්ණං.

Благодаря разделению правила (yogavibhāga) «tabbānīyā», [эти суффиксы применяются] также в значениях агенса (kattu) и инструмента (karaṇa). Корень yā в значении достижения (pāpuṇana): niyyāti (выходит) — отсюда niyyānīko maggo (выводящий путь). Gacchantī (уходят) — отсюда gamanīyā bhogā (преходящие богатства). Корень naha в значении очищения (soce): nahāyati etena (им совершают омовение) — отсюда nahānīyaṃ cuṇṇaṃ (порошок для омовения).


‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති අධිකාරො.

«В значениях состояния и объекта» (bhāvakammesu) — это руководящее правило (adhikāra).


552. ණ්‍යො ච.

552. А также [суффикс] ṇya.


භාවකම්මෙසු සබ්බධාතූහි ණ්‍යප්පච්චයො හොති, චග්ගහණෙන ‘‘ඤාතෙය්‍ය’’න්තිආදීසු තෙය්‍යප්පච්චයො ච.

В значениях состояния и объекта от всех корней образуется суффикс ṇya, а благодаря употреблению слова «ca» (и) также образуется суффикс teyya в таких словах, как ñāteyyaṃ и т. д.


553. කාරිතං විය ණානුබන්ධො.

553. Маркер ṇ (ṇānubandho) подобен каузативу (kārita).


අනුබන්ධො අප්පයොගී, ණකාරානුබන්ධො පච්චයො කාරිතං විය දට්ඨබ්බොති කාරිතබ්‍යපදෙසො, ‘‘කාරිතානං ණො ලොප’’න්ති ණලොපො, ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වුද්ධි, ඉකාරාගමො, කත්තබ්බං කාරියං.

Маркер (anubandha) не используется непосредственно в слове (appayogī). Суффикс с маркером ṇ следует рассматривать как каузатив, поэтому он обозначается как каузатив (kāritabyapadeso). По правилу «kāritānaṃ ṇo lopa» происходит отпадение ṇ (ṇalopo). По правилу «asaṃyogantassa vuddhi kārite» происходит усиление (vuddhi), добавляется вставка i (ikārāgamo). [Отсюда]: kattabbaṃ, kāriyaṃ (надлежащее к исполнению).


හර හරණෙ, අහරීයිත්ථ, හරීයති, හරීයිස්සතීති වා හරිතබ්බං හාරියං.

Корень hara в значении унесения (haraṇa): aharīyittha, harīyati, harīyissati — отсюда haritabbaṃ или hāriyaṃ.


භර භරණෙ, භරිතබ්බං භාරියං.

Корень bhara в значении поддержания (bharaṇa) — отсюда bharitabbaṃ, bhāriyaṃ.


ලභ ලාභෙ, ලභිතබ්බං ලබ්භං, ‘‘යවතං තලන’’ඉච්චාදිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන යවතො භකාරස්ස භකාරො, ද්විත්තං.

Корень labha в значении обретения (lābha) — отсюда labhitabbaṃ, labbhaṃ. В сутре «yavataṃ talana» и т. д., благодаря упоминанию буквы ka, происходит замена ya на bha после bha, и удвоение (dvitta).


සාස අනුසිට්ඨිම්හි, සාසිතබ්බො සිස්සො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ආකාරස්සිකාරො.

Корень sāsa в значении наставления (anusiṭṭhi) — отсюда sāsitabbo, sisso (ученик, тот, кого надлежит наставлять). По правилу «kvaci dhātū» и т. д. происходит замена гласного ā на i.


වච වියත්තියං වාචායං, ණ්‍යප්පච්චයාදිම්හි කතෙ ‘‘අන්තානං, ණානුබන්ධෙ’’ති ච වත්තතෙ.

Корень vaca в значении ясной речи (viyattiyaṃ vācāyaṃ). Когда добавляется суффикс ṇya и т. д., применяются правила «antānaṃ» и «ṇānubandhe».


554. කගා [Pg.343] චජානං.

554. Замена ca и ja на ka и ga (Kagā cajānaṃ).


චජඉච්චෙතෙසං ධාත්වන්තානං කකාර ගකාරාදෙසා හොන්ති ණකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙති චස්ස කාදෙසො. වචනීයං වාක්‍යං.

Для конечных согласных корня ca и ja происходят замены на ka и ga, если за ними следует суффикс с маркером ṇ. Таким образом, происходит замена ca на ka. [Отсюда]: vacanīyaṃ, vākyaṃ (речь, высказывание).


භජ සෙවායං, භජනීයං භාග්‍යං, ජස්ස ගාදෙසො.

Корень bhaja в значении служения (sevā) — отсюда bhajanīyaṃ, bhāgyaṃ; происходит замена ja на ga.


චි චයෙ, අචීයිත්ථ, චීයති, චීයිස්සතීති චෙතබ්බං චෙය්‍යං, ඉකාරස්සෙකාරො වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තං, විනිපුබ්බො ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චග්ගහණෙන චකාරස්ස ඡකාරො, විනිච්ඡෙය්‍යං, විනිච්ඡිතබ්බං, විනිච්ඡනීයං. ‘‘කියාදිතො නා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන තබ්බානීය තුං තුනා දීසු ච නාපච්චයො, විනිච්ඡිනිතබ්බං, විනිච්ඡිනනීයං.

Корень ci в значении собирания (caya): acīyittha, cīyati, cīyissati — отсюда cetabbaṃ, ceyyaṃ. Происходит усиление гласного i в e (vuddhi) и удвоение ya. С приставкой vini (vinipubbo), благодаря упоминанию буквы ca в сутре «do dhassa cā», происходит замена ca на cha, [отсюда]: viniccheyyaṃ, vinicchitabbaṃ, vinicchanīyaṃ. По разделению правила «kiyādito nā» без руководящего правила, суффикс nā добавляется перед tabba, anīya, tuṃ, tunā и т. д., а также добавляется вставка i, [отсюда]: vinicchinitabbaṃ, vinicchinanīyaṃ.


නී පාපුණනෙ, අනීයිත්ථ, නීයති, නීයිස්සතීති නෙය්‍යො, නෙය්‍යා, නෙය්‍යං. නෙතබ්බං.

Корень nī в значении ведения/достижения (pāpuṇana): anīyittha, nīyati, nīyissati — отсюда neyyo, neyyā, neyyaṃ, а также netabbaṃ.


ණ්‍යග්ගහණං ඡට්ඨීයන්තවසෙනානුවත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා අන්තග්ගහණඤ්ච තතියන්තවසෙන.

Упоминание суффикса ṇya продолжается в форме родительного падежа, а упоминание слова anta продолжается в форме творительного падежа по принципу прыжка лягушки (maṇḍūkagatiyā).


555. භූතොබ්බ.

555. Замена на abba после корня bhū (Bhūtobba).


භූ ඉච්චෙතස්මා පරස්ස ණ්‍යප්පච්චයස්ස සහ ධාත්වන්තෙන අබ්බාදෙසො හොති. භවිතබ්බො භබ්බො, භබ්බා, භබ්බං.

После корня bhū суффикс ṇya вместе с конечным гласным корня заменяется на abba. [Отсюда]: bhavitabbo, bhabbo, bhabbā, bhabbaṃ (способный, должный).


‘‘ණ්‍යස්ස, අන්තෙනා’’ති ච වත්තතෙ.

Продолжают действовать слова «суффикса ṇya» и «с конечным [звуком]».


556. වද මද ගමු යුජ ගරහාකාරාදීහි ජ්ජම්මග්ගය්හෙය්‍යාගාරො වා.

556. После корней vada, mada, gamu, yuja, garaha и оканчивающихся на ā факультативно происходят замены на jja, mma, gga, yha, e, yya и gāra.


වද මද ගමු යුජ ගරහඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, ආකාරන්තෙහි ච පරස්ස ණ්‍යප්පච්චයස්ස ධාත්වන්තෙන සහ යථාක්කමං [Pg.344] ජ්ජ ම්ම ග්ග ය්හ එ ය්‍යඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ගරස්ස ච ගාරාදෙසො, ගරහස්ස ගරස්සෙවායං ගාරො. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

После корней vada, mada, gamu, yuja, garaha и т. д., а также оканчивающихся на ā, суффикс ṇya вместе с конечным звуком корня факультативно заменяется соответственно на jja, mma, gga, yha, e, yya. Для части gara [в корне garaha] происходит замена на gāra (этот gāra относится именно к gara в garaha). Слово «vā» (или/факультативно) здесь имеет значение строго определённой альтернативы (vavatthitavibhāsā).


වද වියත්තියං වාචායං, අවජ්ජිත්ථ, වජ්ජති, වජ්ජිස්සතීති වා වජ්ජං වදනීයං, රස්සත්තං. වජ්ජං දොසො.

Корень vada в значении ясной речи (viyattiyaṃ vācāyaṃ): avajjittha, vajjati, vajjissati — отсюда vajjaṃ или vadanīyaṃ; происходит сокращение гласного (rassattaṃ). Слово vajjaṃ означает изъян (doso).


මද උම්මාදෙ, අමජ්ජිත්ථ, මජ්ජතෙ, මජ්ජිස්සති එතෙනාති මජ්ජං මදනීයං. මදග්ගහණෙන කරණෙපි ණ්‍යප්පච්චයො. ගමු සප්ප ගතිම්හි, ගන්තබ්බං ගම්මං.

Корень mada в значении опьянения (ummāda): amajjittha, majjate, majjissati etena (им опьяняются) — отсюда majjaṃ (хмельное), madanīyaṃ. Благодаря упоминанию корня mada, суффикс ṇya используется также в значении инструмента (karaṇa). Корень gamu в значении движения (sappa-gati) — отсюда gantabbaṃ, gammaṃ.


යුජ යොගෙ, අයුජ්ජිත්ථ, යුජ්ජතෙ, යුජ්ජිස්සතීති යොග්ගං, නියොජ්ජො වා.

Корень yuja в значении соединения (yoga): ayujjittha, yujjate, yujjissati — отсюда yoggaṃ или niyojjo.


ගරහ නින්දායං, අගරය්හිත්ථ, ගරහීයති, ගරහීයිස්සතීති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, තස්සිමිනා ධාත්වන්තෙන සහ ය්හාදෙසො, ගරස්ස ගාරාදෙසො ච, ගාරය්හො, ගාරය්හා, ගාරය්හං, ගරහණීයං.

Корень garaha в значении порицания (nindā): в пассивном значении (agarayhittha, garahīyati, garahīyissati) добавляется суффикс ṇya, который вместе с конечным звуком корня заменяется на yha, а часть gara заменяется на gāra. [Отсюда]: gārayho, gārayhā, gārayhaṃ, а также garahaṇīyaṃ.


ආදිසද්දෙන අඤ්ඤෙපි දමජහන්තා ගය්හන්තෙ. ගද වියත්තියං වාචායං, ගජ්ජතෙ, ගදනීයං වා ගජ්ජං. පද ගතිම්හි, පජ්ජනීයං පජ්ජං ගාථා. ඛාද භක්ඛණෙ, ඛජ්ජතෙති ඛජ්ජං ඛාදනීයං. දමු දමනෙ, අදම්මිත්ථ, දම්මතෙ, දමීයිස්සතීති දම්මො දමනීයො. භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, අභුජ්ජිත්ථ, භුජ්ජති, භුජ්ජිස්සතීති භොග්ගං, භොජ්ජං වා, කාරග්ගහණෙන යස්ස ජකාරො. ගහෙතබ්බං ගය්හමිච්චාදි.

Под словом «и т. д.» (ādisaddena) подразумеваются и другие корни, оканчивающиеся на dama, jaha и т. д. Корень gada в значении ясной речи (viyattiyaṃ vācāyaṃ): gajjate — отсюда gadanīyaṃ или gajjaṃ. Корень pada в значении движения (gati) — отсюда pajjanīyaṃ, pajjaṃ (стих, путь). Корень khāda в значении поедания (bhakkhaṇa): khajjate — отсюда khajjaṃ (твердая пища), khādanīyaṃ. Корень damu в значении укрощения (damana): adammittha, dammate, damīyissati — отсюда dammo, damanīyo. Корень bhuja в значениях защиты и употребления (pālana-byavaharaṇesu): abhujjittha, bhujjati, bhujjissati — отсюда bhoggaṃ или bhojjaṃ; благодаря упоминанию буквы ka, ya заменяется на ja. [Отсюда же]: gahetabbaṃ — gayhaṃ и т. д.


ආකාරන්තතො පන දා දානෙ, අදීයිත්ථ, දීයති, දීයිස්සතීති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, තස්සිමිනා ධාත්වන්තෙන ආකාරෙන සහ එය්‍යාදෙසො, දෙය්‍යං, දාතබ්බං. අනීයෙ ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බසරස්ස ලොපෙ සම්පත්තෙ තත්ථෙව [Pg.345] තුග්ගහණෙන නිසෙධෙත්වා ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති ආකාරෙ ලුත්තෙ පරසරස්ස දීඝො, දානීයං.

От корней же, оканчивающихся на ā, например, dā в значении даяния (dāna): в пассивном значении (adīyittha, dīyati, dīyissati) добавляется суффикс ṇya, который вместе с конечным гласным корня ā заменяется на eyya, [отсюда]: deyyaṃ, dātabbaṃ. При добавлении суффикса anīya, когда должно произойти отпадение предшествующего гласного (pubbasarassa lopo) по правилу «saralopo» и т. д., это предотвращается упоминанием буквы tu в том же правиле, и когда гласный ā отпадает по правилу «sarā sare lopa», последующий гласный удлиняется, [отсюда]: dānīyaṃ.


පා පානෙ, අපීයිත්ථ, පීයති, පීයිස්සතීති පෙය්‍යං, පාතබ්බං, පානීයං. හා චාගෙ, අහීයිත්ථ, හීයති, හීයිස්සතීති හෙය්‍යං, හාතබ්බං, හානීයං. මා මානෙ, අමීයිත්ථ, මීයති, මීයිස්සතීති මෙය්‍යං, මාතබ්බං, මිනිතබ්බං, මෙතබ්බං වා. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤායිත්ථ, ඤායති, ඤායිස්සතීති ඤෙය්‍යං, ඤාතබ්බං, ඤාතෙය්‍යං. ‘‘ඤාස්ස ජා ජං නා’’ති ජාදෙසෙ ‘‘කියාදිතො නා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන නාපච්චයො, ඉකාරාගමො ච, ජානිතබ්බං, විජානනීයං. ඛ්‍යාපකථනෙ, සඞ්ඛ්‍යාතබ්බං, සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං ඉච්චාදි.

Корень pā в значении питья (pāna): apīyittha, pīyati, pīyissati — отсюда peyyaṃ, pātabbaṃ, pānīyaṃ. Корень hā в значении оставления (cāga): ahīyittha, hīyati, hīyissati — отсюда heyyaṃ, hātabbaṃ, hānīyaṃ. Корень mā в значении измерения (māna): amīyittha, mīyati, mīyissati — отсюда meyyaṃ, mātabbaṃ, minitabbaṃ или metabbaṃ. Корень ñā в значении познания (avabodhana): aññāyittha, ñāyati, ñāyissati — отсюда ñeyyaṃ, ñātabbaṃ, ñāteyyaṃ. При замене на jā по правилу «Ñāssa jā jaṃ nā», по разделению правила «kiyādito nā» без руководящего правила, добавляется суффикс nā и вставка i, [отсюда]: jānitabbaṃ, vijānanīyaṃ. Корень khyā в значении повествования (pakathana) — отсюда saṅkhyātabbaṃ, saṅkhyeyyaṃ и т. д.


557. කරම්හා රිච්ච.

557. После корня kar [образуется суффикс] ricca (Karamhā ricca).


කරධාතුතො රිච්චප්පච්චයො හොති භාවකම්මෙසු.

От корня kara образуется суффикс ricca в значениях состояния и объекта.


558. රම්හි රන්තො රාදි නො.

558. При суффиксе с маркером r конечный звук корня и начальный r суффикса отпадают (Ramhi ranto rādi no).


රකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ සබ්බො ධාත්වන්තො රාදි පච්චයරකාරමරියාදො නො හොති, ලොපමාපජ්ජතෙති අත්ථො. රන්තොති එත්ථ රකාරො සන්ධිජො, කත්තබ්බං කිච්චං. ‘‘රිච්චා’’ති යොගවිභාගෙන භරාදිතොපි රිච්චප්පච්චයො, යථා, භරීයතීති භච්චො, සරලොපො. ඉ ගතිම්හි, පති එතබ්බො පටිච්චො.

Когда следует суффикс с маркером r (rakārānubandhe paccaye), весь конечный звук корня вместе с начальным r суффикса становится no, что означает, что он подвергается отпадению (lopa). В слове ranto звук r возник в результате сандхи. [Отсюда]: kattabbaṃ, kiccaṃ (обязанность, то, что должно быть сделано). Благодаря разделению правила (yogavibhāga) «riccā», суффикс ricca добавляется также к корням вроде bhara и т. д. Например: bharīyati (содержится) — отсюда bhacco (слуга, тот, кого содержат), с отпадением гласного (saralopo). Корень i в значении движения (gati): pati etabbo — отсюда paṭicco (обусловленный).


559. පෙසාතිසග්ගපත්තකාලෙසු කිච්චා.

559. Суффиксы kicca употребляются в значениях приказания (pesa), дозволения (atisagga) и надлежащего времени (pattakāla).


පෙස අතිසග්ග පත්තකාලඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු කිච්චප්පච්චයා හොන්ති. පෙසනං නාම ‘‘කත්තබ්බමිදං භවතා’’ති ආණාපනං, අජ්ඣෙසනඤ්ච. අතිසග්ගොනාම ‘‘කිමිදං මයා කත්තබ්බ’’න්ති පුට්ඨස්ස වා [Pg.346] ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා පටිපත්තිදස්සනමුඛෙන වා කත්තබ්බස්ස අනුඤ්ඤා. පත්තකාලො නාම සම්පත්තසමයො යො අත්තනො කිච්චකරණසමයමනුපපරික්ඛිත්වා න කරොති, තස්ස සමයාරොචනං, න තත්ථ අජ්ඣෙසනමත්ථීති. තෙ ච ‘‘භාවකම්මෙසු කිච්චත්තක්ඛත්ථා’’ති වුත්තත්තා භාවකම්මෙස්වෙව භවන්ති.

Приказание (pesana) — это веление (āṇāpana) или просьба (ajjhesana) вида: «Это должно быть сделано вами» (kattabbamidaṃ bhavatā). Дозволение (atisagga) — это разрешение на то, что должно быть сделано, либо в ответ на вопрос «Что мне надлежит сделать?» (kimidaṃ mayā kattabbaṃ), либо посредством указания на практику вроде «Живое существо не должно быть убиваемо» (pāṇo na hantabbo). Надлежащее время (pattakāla) — это наступившее время (sampattasamaya); для того, кто не действует, не исследовав время выполнения своего долга, это объявление времени, и здесь нет просьбы. И поскольку сказано, что они употребляются «в значениях состояния и объекта», они встречаются только в значениях состояния и объекта (bhāvakammesu).


පෙසනෙ තාව – කරීයතු භවතා කම්මන්ති අත්ථෙ ඉමිනා තබ්බානීයා, සෙසං වුත්තනයමෙව, කත්තබ්බං කම්මං භවතා, කරණීයං කිච්චං භවතා.

Прежде всего, в значении приказания (pesane) — в значении «пусть дело будет сделано вами» (karīyatu bhavatā kammaṃ) по этому правилу применяются суффиксы tabba и anīya, остальное — как уже было объяснено: kattabbaṃ kammaṃ bhavatā (дело должно быть сделано вами), karaṇīyaṃ kiccaṃ bhavatā (обязанность должна быть исполнена вами).


අතිසග්ගෙ භුජ්ජතු භවතාති අත්ථෙ තබ්බාදි, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි.

В значении дозволения (atisagge) — в значении «пусть это будет съедено вами» (bhujjatu bhavatā) применяются суффиксы tabba и т. д. По правилу «aññesu ca» происходит усиление (vuddhi).


‘‘තස්සා’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать слово «его» (tassa).


560. භුජාදීනමන්තො නො ද්වි ච.

560. Конечный звук корней bhuju и т. д. заменяется на na, и происходит удвоение (Bhujādīnamanto no dvi ca).


භුජඉච්චෙවමාදීනං ජකාරාදිඅන්තානං ධාතූනමන්තො නො හොති, පරස්ස කිච්චකිතකප්පච්චයතකාරස්ස ච ද්වෙභාවො හොති. භොත්තබ්බං භොජනං භවතා, භොජනීයං භොජ්ජං භවතා.

Для корней вроде bhuja, оканчивающихся на ja и т. д., конечный звук заменяется на na, а последующий звук ta суффикса kicca или kitaka удваивается (dvebhāva). [Отсюда]: bhottabbaṃ bhojanaṃ bhavatā (пища должна быть съедена вами), bhojanīyaṃ bhojjaṃ bhavatā.


ඉකාරාගමයුත්තතකාරෙ පන – ‘‘නමකරානමන්තානං නියුත්තතම්හී’’ති එත්ථ ‘‘අන්තානං නියුත්තතම්හී’’ති යොගවිභාගෙන ධාත්වන්තලොපාදිනිසෙධො, ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බ’’න්ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා නිග්ගහීතාගමො, භුඤ්ජිතබ්බං තයා, යුඤ්ජිතබ්බං.

Когда же звук ta соединен с вставкой i (ikārāgama), то по разделению правила «namakarānamantānaṃ niyuttatamhī» на «antānaṃ niyuttatamhī» происходит запрет на отпадение конечного звука корня. По разделению правила «rudhādito niggahītapubbaṃ» без руководящего правила или по правилу «niggahītañca» добавляется вставка ниггахиты (niggahītāgama). [Отсюда]: bhuñjitabbaṃ tayā (должно быть съедено тобой), yuñjitabbaṃ.


සමයාරොචනෙ පන – ඉ අජ්ඣයනෙ අධිපුබ්බො, අධීයතං භවතාති අත්ථෙ තබ්බානීයාදි, ඉකාරාගමවුද්ධිඅයාදෙසඅජ්ඣාදෙසා ච, ණ්‍යප්පච්චයෙ තු වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච, අජ්ඣයිතබ්බං, අජ්ඣෙය්‍යං භවතා, අජ්ඣයනීයං භවතා, අවස්සං [Pg.347] කත්තබ්බන්ති වාක්‍යෙ පන ‘‘කිච්චා’’ති අධිකිච්ච ‘‘අවස්සකාධමිණෙසු ණී චා’’ති අවස්සකාධමිණත්ථෙ ච තබ්බාදයො, කත්තබ්බං මෙ භවතා ගෙහං, කරණීයං, කාරියං. එවං දාතබ්බං මෙ භවතා සතං, දානීයං, දෙය්‍යං.

В значении же объявления времени (samayārocane) — корень i в значении изучения (ajjhayana) с приставкой adhi (adhipubbo). В значении «пусть это изучается вами» (adhīyataṃ bhavatā) применяются суффиксы tabba, anīya и т. д., со вставкой i, усилением (vuddhi), заменой на aya и заменой на ajjhā. При суффиксе ṇya происходит усиление и удвоение ya. [Отсюда]: ajjhayitabbaṃ, ajjheyyaṃ bhavatā (должно быть изучено вами), ajjhayanīyaṃ bhavatā. В выражении же «обязательно должно быть сделано» (avassaṃ kattabbaṃ), под руководством правила «kiccā», по правилу «avassakādhamiṇesu ṇī ca» в значениях необходимости (avassaka) и долга (adhamiṇa) применяются суффиксы tabba и т. д.: kattabbaṃ me bhavatā gehaṃ (дом обязательно должен быть построен вами для меня), karaṇīyaṃ, kāriyaṃ. Точно так же: dātabbaṃ me bhavatā sataṃ (сотня обязательно должна быть дана вами мне), dānīyaṃ, deyyaṃ.


ධර ධාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙණයා, වුද්ධි, ඉකාරාගමො ච, ධාරෙතබ්බං, ධාරයිතබ්බං ඉච්චාදි.

Корень dhara в значении удержания (dhāraṇa): поскольку он относится к классу curādi, добавляются суффиксы ṇe и ṇaya, происходят усиление (vuddhi) и вставка i (ikārāgama). [Отсюда]: dhāretabbaṃ, dhārayitabbaṃ и т. д.


‘‘නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි චා’’ති සකාරිතෙහිපි යුණ්වූනමාදෙසවිධානතොයෙව ධාතුප්පච්චයන්තතොපි කිච්චකිතකප්පච්චයා භවන්තීති දට්ඨබ්බො. තෙන තිතික්ඛාපීයතීති තිතික්ඛාපෙතබ්බො. එවං තිකිච්ඡාපෙතබ්බො තිකිච්ඡාපනීයො. අභාවීයිත්ථ, භාවීයති, භාවීයිස්සතීති භාවෙතබ්බො මග්ගො. භාවයිතබ්බො, භාවනීයො, භාවනීයං, භාවනීයා, අකාරීයිත්ථ, කාරීයති, කාරීයිස්සතීති කාරෙතබ්බං, කාරයිතබ්බං, කාරාපෙතබ්බං, කාරාපයිතබ්බං, කාරාපනීයමිච්චාදි ච සිද්ධං භවති.

По правилу «Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi ca», поскольку предписывается замена суффиксов yu и ṇvu даже при наличии каузативных суффиксов (sakāritehi), следует понимать, что суффиксы kicca и kitaka образуются также от основ, оканчивающихся на глагольные суффиксы. Поэтому: «заставляют терпеть» (titikkhāpīyati) — отсюда titikkhāpetabbo (тот, кого следует заставить терпеть). Точно так же: tikicchāpetabbo, tikicchāpanīyo. «Был развиваем» (abhāvīyittha), «развивается» (bhāvīyati), «будет развиваем» (bhāvīyissati) — отсюда bhāvetabbo maggo (путь, который надлежит развивать), bhāvayitabbo, bhāvanīyo, bhāvanīyaṃ, bhāvanīyā. «Заставляли делать» (akārīyittha), «заставляют делать» (kārīyati), «заставят делать» (kārīyissati) — отсюда образуются kāretabbaṃ, kārayitabbaṃ, kārāpetabbaṃ, kārāpayitabbaṃ, kārāpanīyaṃ и т. д.


කත්තබ්බං කරණීයඤ්ච, කාරියං කිච්චමිච්චපි;

කාරෙතබ්බං තථා කාරා-පෙතබ්බං කිච්චසඞ්ගහො.

Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kāriyaṃ, а также kiccaṃ; kāretabbaṃ, а также kārāpetabbaṃ — таков свод форм должествования (kicca).


කිච්චප්පච්චයන්තනයො.

Раздел о суффиксах должествования (kicca).


තෙකාලික

Относящийся к трём временам (tekālika)


කිතකප්පච්චයන්තනය

Раздел о первичных суффиксах (kitaka)


ඉදානි කිතකප්පච්චයා වුච්චන්තෙ.

Теперь излагаются первичные суффиксы (kitaka).


කර කරණෙ, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤාදි.

Корень kara в значении делания (karaṇa): как и прежде, применяется обозначение корня (dhātusaññā) и т. д.


කුම්භඉච්චුපපදං, තතො දුතියා.

Зависимое слово (upapada) — kumbha (горшок), после него следует винительный падеж (dutiyā).


‘‘කුම්භං කරොති, අකාසි, කරිස්සතී’’ති වා විග්ගහෙ –

Или при анализе сложного слова (viggahe): «делает, сделал или сделает горшок» (kumbhaṃ karoti, akāsi, karissati) —


‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච වත්තතෙ.

Продолжают действовать слова «после» (parā) и «суффиксы» (paccayā).


561. ධාතුයා [Pg.348] කම්මාදිම්හි ණො.

561. После корня при наличии объекта и т. д. образуется суффикс ṇo (Dhātuyā kammādimhi ṇo).


කම්මස්මිං ආදිම්හි සති ධාතුයා පරො ණප්පච්චයො හොති.

При наличии впереди объекта (kamma) и т. д., после корня добавляется суффикс ṇa (ṇappaccayo).


සො ච –

И он —


562. අඤ්ඤෙ කිත.

562. Другие [суффиксы] называются «кит».


තතියෙ ධාත්වාධිකාරෙ විහිතා කිච්චෙහි අඤ්ඤෙ පච්චයා කිතිච්චෙව සඤ්ඤා හොන්තීති කිතසඤ්ඤා කතා.

Суффиксы, предписанные в третьем разделе о корнях (dhātvādhikāra) помимо [суффиксов] кичча, получают обозначение «кит», и таким образом устанавливается название «кит».


563. කත්තරි කිත.

563. Суффиксы кит [применяются] в значении деятеля.


කත්තරි කාරකෙ කිතපච්චයො හොතීති නියමතො කත්තරි භවති, සො ච ‘‘ණාදයො තෙකාලිකා’’ති වුත්තත්තා කාලත්තයෙ ච හොති. පුරෙ විය කාරිතබ්‍යපදෙසණලොපවුද්ධියො, පච්චයන්තස්සාලිඞ්ගත්තා ස්‍යාදිම්හි අසම්පත්තෙ ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති කිතකන්තත්තා නාමංව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, තතො කුම්භං කරොතීති අත්ථෙ ‘‘අමාදයො පරපදෙභී’’ති දුතියාතප්පුරිසසමාසො, ‘‘නාමාන’’න්තිආදිනා සමාසසඤ්ඤා, ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති විභත්තිලොපො, ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො, පුන සමාසත්තා නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

Поскольку суффикс кит употребляется в значении деятеля (kattari kārake), он по правилу выражает деятеля; и он, в силу утверждения «[суффиксы] ṇa и другие относятся к трем временам», употребляется во всех трех временам. Как и прежде, происходят обозначение карита (kārita), элизия [суффикса] ṇa и усиление (vuddhi). Поскольку слово, оканчивающееся на суффикс, не имеет рода, и падежные окончания ряда si к нему не присоединяются, то в силу правила «Таддхита, самаса и китака [считаются] именем, за исключением оканчивающихся на tvā, tave, tuṃ и т. д.», слово, оканчивающееся на кит, рассматривается как имя, и к нему присоединяются падежные окончания ряда si. Затем в значении «делает горшок» (kumbhaṃ karoti) по правилу «am и другие после последующих слов» образуется сложная основа татпуруша второго падежа, по правилу «nāmānaṃ...» и т. д. устанавливается название сложного слова, по правилу «их падежные окончания отбрасываются» происходит элизия падежного окончания, по правилу «и сохраняется исходная форма оканчивающегося на гласный» происходит сохранение исходной формы, и снова, поскольку это сложное слово рассматривается как имя, к нему присоединяются падежные окончания ряда si.


සො කුම්භකාරො, තෙ කුම්භකාරා ඉච්චාදි. ඉත්ථියං කුම්භකාරී, කුම්භකාරියො ඉච්චාදි, තථා කම්මං කරොතීති කම්මකාරො. එවං මාලාකාරො, කට්ඨකාරො, රථකාරො, සුවණ්ණකාරො, සුත්තකාරො, වුත්තිකාරො, ටීකාකාරො.

Он — горшечник (kumbhakāro), они — горшечники (kumbhakārā) и так далее. В женском роде: kumbhakārī, kumbhakāriyo и так далее. Точно так же: «делает работу» — работник (kammakāro). Таким же образом: гирляндщик (mālākāro), дровосек (kaṭṭhakāro), колесничий (rathakāro), золотых дел мастер (suvaṇṇakāro), составитель сутр (suttakāro), автор комментария (vuttikāro), автор субкомментария (ṭīkākāro).


ගහ උපාදානෙ, පත්තං අගණ්හි, ගණ්හාති, ගණ්හිස්සතීති වා පත්තග්ගාහො. එවං රස්මිග්ගාහො, රජ්ජුග්ගාහො.

Корень gaha в значении «брать» (upādāna): «взял чашу», «берет» или «возьмет» — держащий чашу (pattaggāho). Таким же образом: держащий поводья (rasmiggāho), держащий веревку (rajjuggāho).


වෙ [Pg.349] තන්තසන්තානෙ, තන්තං අවායි, වායති, වායිස්සතීති වා තන්තවායො, ‘‘තෙ ආවායා කාරිතෙ’’ති ආයාදෙසො, වාක්‍යෙ පනෙත්ථ ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන ආයාදෙසො. එවං තුන්නවායො.

Корень ve в значении «ткать» (tantasantāna): «ткал ткань», «ткет» или «будет ткать» — ткач (tantavāyo). По правилу «te āvāyā kārite» происходит замена на āya, а в данном предложении замена на āya происходит путем разделения правила (yogavibhāga) «te āvāyā». Таким же образом: портной (tunnavāyo).


මා පරිමාණෙ, ධඤ්ඤං අමිනි, මිනාති, මිනිස්සතීති වා අත්ථෙ ණප්පච්චයෙ කතෙ –

Корень mā в значении «измерять» (parimāṇa): в значении «измерил зерно», «измеряет» или «будет измерять», при добавлении суффикса ṇa —


‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ.

Применяется [правило] «Ṇamhi» (перед суффиксом ṇa).


564. ආකාරන්තානමායො.

564. Замена на āya для [корней], оканчивающихся на ā.


ආකාරන්තානං ධාතූනං අන්තස්ස ආයාදෙසො හොති ණකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ, සරලොපාදි. ධඤ්ඤමායො. එවං දානං දදාතීති දානදායො.

Происходит замена конечного звука корней, оканчивающихся на ā, на āya перед суффиксом с анубандхой ṇ, [затем следуют] элизия гласного и другие [процессы]. [Получается] dhaññamāyo (измеритель зерна). Таким же образом: «дает дары» — даритель (dānadāyo).


කමු කන්තිම්හි, ධම්මං අකාමයි, කාමයති, කාමයිස්සතීති වා ධම්මකාමො පුරිසො, ධම්මකාමා කඤ්ඤා, ධම්මකාමං චිත්තං. එවං අත්ථකාමො, හිතකාමො, සුඛකාමො, ධම්මං පාලෙතීති ධම්මපාලො ඉච්චාදි.

Корень kamu в значении «желать» (kanti): «возжелал Дхамму», «желает» или «будет желать» — любящий Дхамму человек (dhammakāmo puriso), любящая Дхамму девушка (dhammakāmā kaññā), любящий Дхамму ум (dhammakāmaṃ cittaṃ). Таким же образом: стремящийся к пользе (atthakāmo), желающий блага (hitakāmo), желающий счастья (sukhakāmo); «защищает Дхамму» — защитник Дхаммы (dhammapālo) и так далее.


දමු දමනෙ, ‘‘අරිං අදමි, දමෙති, දමිස්සතී’’ති විග්ගහෙ ‘‘ධාතුයා’’ති අධිකාරො, ‘‘කම්මාදිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

Корень damu в значении «укрощать» (damana). При анализе (viggaha) «укротил врага», «укрощает» или «укротит» применяется руководящее правило (adhikāra) «dhātuyā» (от корня), а также «kammādimhi» (при наличии дополнения и т. д.).


565. සඤ්ඤායමනු.

565. При [выражении] имени собственного (saññā) [применяется суффикс] a и [вставляется] nu.


කම්මූපපදෙ ආදිම්හි සති සඤ්ඤායං ගම්‍යමානායං ධාතුයා අප්පච්චයො හොති, උපපදන්තෙ නුකාරාගමො ච. එත්ථ ච ‘‘නු නිග්ගහීතං පදන්තෙ’’ති සුත්තෙ ‘‘පදන්තෙ’’ති වචනතො උපපදන්තෙයෙව නුකාරාගමො හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරලොපො. අයං පන න්වාගමො සමාසං [Pg.350] කත්වා උපපදවිභත්තිලොපෙ කතෙයෙව හොතීති වෙදිතබ්බං.

При наличии в начале слова, выполняющего роль дополнения (kammūpapada), и при выражении имени собственного, к корню присоединяется суффикс a, а в конце зависимого слова (upapadanta) вставляется звук nu. И здесь следует понимать, что в силу слова «padante» (в конце слова) в правиле «nu niggahītaṃ padante» вставка nu происходит именно в конце зависимого слова. По правилу «tesu vuddhī...» и т. д. происходит элизия звука u. Следует знать, что эта вставка nu происходит только после образования сложного слова и элизии падежного окончания зависимого слова.


566. නු නිග්ගහීතං පදන්තෙ.

566. Звук nu в конце зависимого слова превращается в ниггахиту.


උපපදභූතනාමපදන්තෙ වත්තමානො නුකාරාගමො නිග්ගහීතමාපජ්ජතෙ, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, සෙසං සමං, වුද්ධාභාවොව විසෙසො, අරින්දමො රාජා.

Вставка nu, находящаяся в конце имени, выступающего в роли зависимого слова, превращается в ниггахиту; [затем происходит] уподобление ниггахиты согласному того же класса (vaggantatta), остальное аналогично, особенность лишь в отсутствии усиления (vuddhābhāva). [Получается] arindamo rājā (царь, укрощающий врагов).


තථා තර තරණෙ, වෙස්සං තරතීති වෙස්සන්තරො, තණ්හං කරොති හිංසතීති තණ්හඞ්කරො භගවා. එවං මෙධඞ්කරො, සරණඞ්කරො, දීපඞ්කරො.

Точно так же корень tara в значении «переправляться» (taraṇa): «переправляется через вессу» — Вессантара (vessantaro); «уничтожает (букв. делает, вредит) жажду» — Благословенный Танханкара (taṇhaṅkaro bhagavā). Таким же образом: Медханкара (medhaṅkaro), Сарананкара (saraṇaṅkaro), Дипанкара (dīpaṅkaro).


‘‘ආදිම්හි, අ’’ඉති ච වත්තතෙ.

Применяются [слова] «ādimhi» (в начале) и «a».


567. පුරෙ දදා ච ඉං.

567. При наличии слова pure в начале, от корня dā (dada) в значении «давать» [присоединяется] суффикс a, а вместо звука a в слове pure появляется iṃ.


පුරසද්දෙ ආදිම්හි සති ‘‘දද දානෙ’’ඉච්චෙතාය ධාතුයා අප්පච්චයො හොති, පුරසද්දෙ අකාරස්ස ඉඤ්ච හොති. එත්ථ ච ‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති පරිභාසතො පුරසද්දන්තස්සෙව ඉං හොතීති දට්ඨබ්බං. ණාදීනං තෙකාලිකත්තෙපි උපපදත්ථවිසෙසෙන අතීතෙයෙවායමප්පච්චයො හොතීති දට්ඨබ්බං. පුරෙ දානං අදදීති පුරින්දදො සක්කො. ඉධාපි විභත්තිලොපෙ කතෙයෙව ඉංආදෙසො.

При наличии слова pura в начале, от корня dā (dada) в значении «давать» (dāna) присоединяется суффикс a, а вместо звука a в слове pura появляется iṃ. И здесь, согласно толковательному правилу (paribhāsā) «tadanuparodhena» (без противоречия этому), следует понимать, что замена на iṃ происходит именно в конце слова pura. Хотя [суффиксы] ṇa и другие относятся к трем временам, из-за особого значения зависимого слова следует понимать, что этот суффикс a употребляется только в прошедшем времени. «В прежние времена давал дары» — Пуриндада Сакка (purindado sakko). Здесь также замена на iṃ происходит только после элизии падежного окончания.


‘‘කම්මාදිම්හි, අ’’ඉති ච වත්තතෙ.

Применяются [слова] «kammādimhi» (при наличии дополнения и т. д.) и «a».


568. සබ්බතො ණ්වු ත්වාවී වා.

568. От любого [корня] факультативно [присоединяются суффиксы] a, ṇvu, tu, āvī.


සබ්බතො ධාතුතො කම්මාදිම්හි වා අකම්මාදිම්හි වා සති අ ණ්වු තු ආවී ඉච්චෙතෙ චත්තාරො පච්චයා හොන්ති. වාග්ගහණං ‘‘අකම්මාදිම්හි වා’’ති විකප්පනත්ථං.

От любого корня, при наличии дополнения и т. д. или при его отсутствии, присоединяются эти четыре суффикса: a, ṇvu, tu, āvī. Употребление слова «vā» (факультативно) служит для указания на вариант «или при отсутствии дополнения и т. д.».


අප්පච්චයෙ [Pg.351] තාව – ධර ධාරණෙ, ධම්මං අධරි, ධරති, ධරිස්සතීති වා ධම්මධරො. එවං විනයධරො. තථා තං කරොතීති තක්කරො, ද්විත්තං. එවං හිතකරො, දිවසකරො, දිනකරො, දිවාකරො, නිසාකරො, ධනුං ගණ්හාතීති ධනුග්ගහො. එවං කටග්ගහො, සබ්බකාමං දදාතීති සබ්බකාමදදො, සබ්බදදො.

Сначала о суффиксе a: корень dhara в значении «держать» (dhāraṇa): «держал Дхамму», «держит» или «будет держать» — знаток Дхаммы (dhammadharo). Таким же образом: знаток Винаи (vinayadharo). Точно так же: «делает это» — делающий это (takkaro), [происходит] удвоение. Таким же образом: приносящий благо (hitakaro), создатель дня (divasakaro, dinakaro, divākaro — солнце), создатель ночи (nisākaro — луна); «берет лук» — лучник (dhanuggaho). Таким же образом: выигрывающий в кости (kaṭaggaho); «дает всё желаемое» — дарующий всё желаемое (sabbakāmadado), дарующий всё (sabbadado).


ආතො පන – අන්නං අදාසි, දදාති, දදිස්සතීති අන්නදො. එවං ධනදො, සච්චං සන්දහතීති සච්චසන්ධො. පා පානෙ, මජ්ජං පිවතීති මජ්ජපො. තා පාලනෙ, ගවං සද්දං තායතීති ගොත්තං. එවං කත්තරි.

От [корней], оканчивающихся на ā: «дал пищу», «дает» или «будет давать» — дающий пищу (annado). Таким же образом: дающий богатство (dhanado); «скрепляет истину» — верный истине (saccasandho). Корень pā в значении «пить» (pāna): «пьет хмельное» — пьющий хмельное (majjapo). Корень tā в значении «защищать» (pālana): «защищает голос коров» — загон для скота (gottaṃ). Так [образуются слова] в значении деятеля.


අකම්මාදිම්හි පන ‘‘යස්මා දපෙතී’’ති සුත්තෙ භයග්ගහණෙන සෙසසාධනෙපි අප්පච්චයො.

При отсутствии же дополнения и т. д., в силу упоминания страха (bhaya) в правиле «yasmā dapeti», суффикс a употребляется и при других видах словообразования (sādhana).


නී පාපුණනෙ විපුබ්බො, විනෙසි, විනෙති, විනෙස්සති එතෙන, එත්ථාති වා විනයො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, අයාදෙසො ච, නයනං නයො. සි සෙවායං නිපුබ්බො, නිස්සීයිත්ථ, නිස්සීයති, නිස්සීයිස්සතීති වා නිස්සයො. සි සයෙ, අනුසයි, අනුසෙති, අනුසෙස්සතීති වා අනුසයො.

Корень nī в значении «вести» (pāpuṇana) с приставкой vi: «усмирял», «усмиряет» или «будет усмирять» посредством этого или в этом — дисциплина (vinayo); по правилу «aññesu ca» происходит усиление (vuddhi) и замена на aya; «ведение» — руководство (nayo). Корень si в значении «прибегать» (sevā) с приставкой ni: «прибегал», «прибегает» или «будет прибегать» — прибежище (nissayo). Корень si в значении «лежать» (saya): «лежал вслед за», «лежит вслед за» или «будет лежать вслед за» — склонность (anusayo).


ඉ ගතිම්හි පතිපුබ්බො, පටිච්ච එකස්මා ඵලමෙතීති පච්චයො, සමුදයො. චි චයෙ, විනිච්ඡීයතෙ අනෙන, විනිච්ඡයනං වා විනිච්ඡයො, උච්චයනං උච්චයො, සඤ්චයො, ධම්මං විචිනාතීති ධම්මවිචයො. ඛී ඛයෙ, ඛයනං ඛයො. ජි ජයෙ, විජයනං විජයො, ජයො. කී දබ්බවිනිමයෙ, වික්කයනං වික්කයො, කයො. ලී සිලෙසනෙ, අල්ලීයති එත්ථාති ආලයො, ලයො. එවං ඉවණ්ණන්තතො.

Корень i в значении «идти» (gati) с приставкой pati: «завися от одного, возникает плод» — условие (paccayo), возникновение (samudayo). Корень ci в значении «собирать» (caya): «исследуется посредством этого» или «исследование» — исследование (vinicchayo), собирание (uccayo), накопление (sañcayo); «исследует Дхамму» — исследование Дхаммы (dhammavicayo). Корень khī в значении «истощаться» (khaya): «истощение» — истощение (khayo). Корень ji в значении «побеждать» (jaya): «победа» — победа (vijayo, jayo). Корень kī в значении «обменивать вещи» (dabbavinimaya): «продажа» — продажа (vikkayo), покупка (kayo). Корень lī в значении «прилипать» (silesana): «прилипает к этому» — обитель (ālayo), растворение (layo). Так [образуются слова] от корней, оканчивающихся на i и ī.


ආසුණන්තීති [Pg.352] අස්සවා, අවාදෙසො, පටිස්සවනං පටිස්සවො. සු ගතිම්හි, ආභවග්ගා සවන්තීති ආසවා. රු සද්දෙ, රවතීති රවො. භවතීති භවො. පභවති එතස්මාති පභවො. ලූ ඡෙදනෙ, ලවනං ලවො. එවං උවණ්ණන්තතො.

«Слушают» — послушные (assavā), [происходит] замена на ava; «согласие» — согласие (paṭissavo). Корень su в значении «течь» (gati): «текут вплоть до вершины существования» — влечения (āsavā). Корень ru в значении «звучать» (sadda): «звучит» — звук (ravo). «Существует» — существование (bhavo). «Происходит из этого» — происхождение (pabhavo). Корень lū в значении «резать» (chedana): «резание» — жатва (lavo). Так [образуются слова] от корней, оканчивающихся на u и ū.


නිග්ගණ්හාති, නිග්ගහණං වා නිග්ගහො, පග්ගහො, සඞ්ගණ්හාති තෙන, සඞ්ගහණං වා සඞ්ගහො. වර වරණෙ, සංවරණං සංවරො. දර ආදරෙ, ආදරණං ආදරො. ආගච්ඡති, ආගමනන්ති වා ආගමො, ආගමීයන්ති එත්ථ, එතෙන වා අත්ථාති ආගමො පරියත්ති. සප්පතීති සප්පො. දිබ්බතීති දෙවො. කමු පදවික්ඛෙපෙ, පක්කමනං, පක්කමතීති වා පක්කමො. එවං වික්කමො.

«Сдерживает» или «сдерживание» — порицание (niggaho), усилие (paggaho); «собирает посредством этого» или «собирание» — собрание (saṅgaho). Корень vara в значении «препятствовать» (varaṇa): «препятствование» — самообладание (saṃvaro). Корень dara в значении «уважать» (ādara): «уважение» — уважение (ādaro). «Приходит» или «прихождение» — традиция (āgamo); «в этом или посредством этого приходят к смыслам» — традиция изучения (āgamo pariyatti). «Ползет» — змея (sappo). «Играет (сияет)» — божество (devo). Корень kamu в значении «шагать» (padavikkhepa): «шагание вперед» или «шагает вперед» — продвижение (pakkamo). Таким же образом: доблесть (vikkamo).


චර චරණෙ, වනෙ චරතීති වනචරො, කාමො අවචරති එත්ථාති කාමාවචරො ලොකො, කාමාවචරා සඤ්ඤා, කාමාවචරං චිත්තං. ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ඡට්ඨීතප්පුරිසො.

Корень cara в значении «бродить» (caraṇa): «бродит в лесу» — лесной житель (vanacaro); «чувственное желание проявляется в этом» — сфера чувственного (kāmāvacaro loko — мир сферы чувственного, kāmāvacarā saññā — восприятие сферы чувственного, kāmāvacaraṃ cittaṃ — ум сферы чувственного). «Коровы бродят в этом» — пастбище (gocaro), сложная основа татпуруша шестого падежа.


පාදෙන පිවතීති පාදපො. එවං කච්ඡපො, තතියාතප්පුරිසො.

«Пьет корнями (букв. ногой)» — дерево (pādapo). Таким же образом: черепаха (kacchapo), сложная основа татпуруша третьего падежа.


රුහ ජනනෙ, සිරස්මිං රුහතීති සිරොරුහො, ගුහායං සයතීති ගුහාසයං චිත්තං. එවං කුච්ඡිසයා වාතා. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, පබ්බතෙ අට්ඨාසි, තිට්ඨති, ඨස්සතීති වා පබ්බතට්ඨො පුරිසො, පබ්බතට්ඨා නදී, පබ්බතට්ඨං ඔසධං. එවං ථලට්ඨං, ජලට්ඨං, සත්තමීතප්පුරිසො.

Корень ruha в значении «расти» (janana): «растет на голове» — волос (siroruho); «лежит в пещере» — покоящийся в пещере ум (guhāsayaṃ cittaṃ). Таким же образом: ветры, находящиеся в животе (kucchisayā vātā). Корень ṭhā в значении «стоять» (gatinivatti): «стоял на горе», «стоит» или «будет стоять» — стоящий на горе человек (pabbataṭṭho puriso), текущая по горе река (pabbataṭṭhā nadī), находящееся на горе лекарство (pabbataṭṭhaṃ osadhaṃ). Таким же образом: находящийся на суше (thalaṭṭhaṃ), находящийся в воде (jalaṭṭhaṃ), сложная основа татпуруша седьмого падежа.


569. ගහස්සුපධස්සෙ වා.

569. Вместо предпоследнего звука (upadhā) корня gaha факультативно появляется e.


ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස උපධස්ස එත්තං හොති වා, උපධාති අන්තක්ඛරතො පුබ්බක්ඛරස්ස පරසමඤ්ඤා, ගය්හතීති ගෙහං, ගහං වා.

Вместо предпоследнего звука корня gaha факультативно происходит замена на e. Предпоследний звук (upadhā) — это технический термин для обозначения звука, предшествующего конечному звуку. «То, что берется» — дом (gehaṃ или gahaṃ).


ණ්වුප්පච්චයෙ [Pg.353] රථං කරොතීති අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, සො ච ‘‘අඤ්ඤෙ කිත’’ති කිතසඤ්ඤත්තා ‘‘කත්තරි කිත’’ති කත්තරියෙව භවති, තතො කාරිතබ්‍යපදෙස ණලොපවුද්ධියො.

При суффиксе ṇvu: в значении «делает колесницу» присоединяется суффикс ṇvu. И он, поскольку в силу правила «aññe kita» имеет название кит, по правилу «kattari kita» употребляется только в значении деятеля. Затем происходят обозначение карита, элизия ṇ и усиление.


570. අනකා යුණ්වූනං.

570. Вместо суффиксов yu и ṇvu происходят замены на ana и aka.


යුණ්වුඉච්චෙතෙසං පච්චයානං අන අකඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්තීති අකාදෙසො. සෙසං කුම්භකාරසද්දසමං, රථකාරකො. තථා අන්නං දදාතීති අන්නදායකො, ‘‘ආකාරන්තානමායො’’ති ආයාදෙසො, ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අකාරස්ස ඉකාරො, අන්නදායිකා කඤ්ඤා, අන්නදායකං කුලං. ලොකං නෙතීති ලොකනායකො, විනෙති සත්තෙති විනායකො, ‘‘තෙ ආවායා කාරිතෙ’’ති ආයාදෙසො.

Вместо суффиксов yu и ṇvu происходят замены на ana и aka; таким образом, происходит замена на aka. Остальное аналогично слову kumbhakāra: колесничий (rathakārako). Точно так же: «дает пищу» — дающий пищу (annadāyako); по правилу «ākārantānamāyo» происходит замена на āya; по правилу «itthiyamato āpaccayo» присоединяется суффикс женского рода ā; по правилу «tesu vuddhī...» и т. д. звук a заменяется на i: дающая пищу девушка (annadāyikā kaññā), дающая пищу семья (annadāyakaṃ kulaṃ). «Ведет мир» — вождь мира (lokanāyako); «усмиряет существ» — усмиритель (vināyako); по правилу «te āvāyā kārite» происходит замена на āya.


අකම්මූපපදෙ කරොතීති කාරකො, කාරිකා, කාරකං. දදාතීති දායකො, දායිකා, දායකං. නෙතීති නායකො, නායිකා, නායකං. භගවතො ඔවාදානුසාසනිං අසුණි, සුණාති, සුණිස්සතීති වා සාවකො, සාවිකා, ආවාදෙසො. ලුනාතීති ලාවකො. පු පවනෙ, පුනාතීති පාවකො, භවතීති භාවකො, උපාසතීති උපාසකො, උපාසිකා. ගණ්හාතීති ගාහකො.

При отсутствии зависимого слова в роли дополнения: «делает» — творец (kārako, kārikā, kārakaṃ). «Дает» — даритель (dāyako, dāyikā, dāyakaṃ). «Ведет» — вождь (nāyako, nāyikā, nāyakaṃ). «Слушал, слушает или будет слушать наставление Благословенного» — слушатель (sāvako, sāvikā), [происходит] замена на āva. «Жнет» — жнец (lāvako). Корень pu в значении «очищать» (pavana): «очищает» — огонь (pāvako). «Существует» — порождающий (bhāvako). «Почитает» — мирянин-последователь (upāsako, upāsikā). «Берет» — берущий (gāhako).


පචතීති පාචකො. අයජි, යජති, යජිස්සතීති වා යාජකො. එත්ථ හි ‘‘කගා චජාන’’න්ති චජානං කගත්තෙ සම්පත්තෙ –

«Варит» — повар (pācako). «Со совершал жертвоприношение», «совершает» или «будет совершать» — жрец (yājako). Ведь здесь, когда по правилу «kagā cajānaṃ» должна произойти замена звуков ca и ja на ka и ga —


571. න [Pg.354] කගත්තං චජා ණ්වුම්හි.

571. Перед суффиксом ṇvu не происходит замены звуков ca и ja на ka и ga.


ධාත්වන්තභූතා චකාරජකාරා කකාර ගකාරත්තං නාපජ්ජන්තෙ ණ්වුප්පච්චයෙ පරෙති පටිසිද්ධත්තා න භවති.

Звуки ca и ja, находящиеся в конце корня, не заменяются на звуки ka и ga перед суффиксом ṇvu; в силу этого запрета [замена] не происходит.


ජන ජනනෙ, ජනෙතීති ජනකො, ජනිකා, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති එත්ථ වාග්ගහණෙන වුද්ධි න හොති. එවං ඛනතීති ඛනකො, සමෙතීති සමකො, ගමෙතීති ගමකො, දමෙතීති දමකො, අහනි, හන්ති, හනිස්සතීති වා වධකො, ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති හනස්ස වධාදෙසො, හන්තීති යාතකො, ‘‘හනස්ස ඝාතො’’ති ණ්වුම්හි ඝාතාදෙසො, ගාවො හනතීති ගොඝාතකො, රුන්ධතීති රුන්ධකො, නිග්ගහීතාගමො, සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි හොති. එවං භුඤ්ජතීති භුඤ්ජකො, කිණාතීති කායකො, පාලෙතීති පාලකො, පූජෙතීති පූජකො.

Корень jana в значении «порождать» (janana): «порождает» — родитель (janako, janikā); из-за употребления слова «vā» в правиле «ghaṭādīnaṃ vā» здесь не происходит усиления (vuddhi). Таким же образом: «копает» — копатель (khanako); «успокаивает» — успокоитель (samako); «заставляет идти» — ведущий (gamako); «укрощает» — укротитель (damako); «убил», «убивает» или «убьет» — убийца (vadhako), по правилу «vadho vā sabbatthā» происходит замена корня han на vadha; «убивает» — убийца (yātako), по правилу «hanassa ghāto» перед суффиксом ṇvu происходит замена на ghāta; «убивает коров» — мясник (goghātako); «препятствует» — препятствующий (rundhako), [происходит] вставка ниггахиты, усиления не происходит, так как слог оканчивается на группу согласных (saṃyoganta). Таким же образом: «ест» — едок (bhuñjako); «покупает» — покупатель (kāyako); «защищает» — защитник (pālako); «почитает» — почитатель (pūjako).


572. නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි ච.

572. После корней группы nuda и после корней с каритой (каузативных) вместо суффиксов yu и ṇvu соответственно происходят замены на ana, ānana, aka, ānanaka.


නුදාදීහි ධාතූහි, සකාරිතෙහි ච ධාතූහි පරෙසං යුණ්වුප්පච්චයානං යථාක්කමං අන ආනන අක ආනනකඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති.

После корней группы nuda и после корней с каритой вместо последующих суффиксов yu и ṇvu соответственно происходят замены на ana, ānana, aka, ānanaka.


එත්ථ හි –

Ведь здесь —


සකාරිතෙහි යුණ්වූනං, කාරියස්ස විධානතො;

කිච්චකිත්ථම්භවො ධාතු-ප්පච්චයෙහිපි වෙදියො.

Поскольку предписывается действие для [суффиксов] yu и ṇvu после [корней] с каритой, следует знать, что значение долженствования (kicca) и образа действия (itthambhāva) выражается также и этими глагольными суффиксами.


නුද ඛෙපෙ පපුබ්බො, පනුදි, පනුදති, පනුදිස්සතීති වා අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, තස්සිමිනා අකාදෙසො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා නුදිස්ස දීඝො, පනූදකො.

Корень nuda в значении «отбрасывать» (khepa) с приставкой pa: в значении «отбросил», «отбрасывает» или «отбросит» присоединяется суффикс ṇvu, вместо которого по этому правилу происходит замена на aka, а по правилу «kvaci dhātū...» и т. д. происходит удлинение гласного корня nuda — [получается] panūdako (устранитель).


සූද [Pg.355] පග්ඝරණෙ, සූදතීති සූදකො. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤාසි, ජානාති, ජානිස්සතීති වා අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, තස්සානෙන ආනනකාදෙසො, ‘‘ඤාස්ස ජාජංනා’’ති ජාදෙසො, සරලොපාදි, ජානනකො.

Корень sūda в значении «вытекать» (paggharaṇa): «вытекает» — повар (sūdako). Корень ñā в значении «понимать» (avabodhana): в значении «понял», «знает» или «узнает» присоединяется суффикс ṇvu, вместо которого по этому правилу происходит замена на ānanaka, по правилу «ñāssa jājaṃnā» происходит замена на jā, [затем следуют] элизия гласного и другие [процессы] — [получается] jānanako (познающий).


සකාරිතෙහි පන ආණ පෙසනෙ, ආණාපෙසි, ආණාපෙති, ආණාපෙස්සතීති වා අත්ථෙ ‘‘සබ්බතො ණ්වුත්වාවී වා’’ති ණ්වුප්පච්චයො, තස්සිමිනා අකාදෙසො, සරලොපාදි, ආණාපකො, සඤ්ඤාපෙතීති සඤ්ඤාපකො, සඤ්ජානනකො, එත්ථ ආනනකාදෙසො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කාරිතලොපො. තථා දාපෙතීති දාපකො, ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති අකාදෙසො, පතිට්ඨාපෙතීති පතිට්ඨාපකො, නිබ්බානං සම්පාපෙතීති නිබ්බානසම්පාපකො, කාරාපෙතීති කාරාපකො, කාරාපිකා ඉච්චාදි.

После корней с каритой: корень āṇa в значении «посылать» (pesana): в значении «приказал», «приказывает» или «прикажет» по правилу «sabbato ṇvu tvāvī vā» присоединяется суффикс ṇvu, вместо которого по этому правилу происходит замена на aka, [затем следуют] элизия гласного и другие [процессы] — [получается] āṇāpako (приказывающий); «дает понять» — saññāpako, sañjānanako (разъясняющий), здесь происходит замена на ānanaka, а по правилу «kvaci dhātū...» и т. д. происходит элизия кариты (kāritalopa). Точно так же: «заставляет дать» — dāpako (побуждающий дать), по правилу «anakā yuṇvūnaṃ» происходит замена на aka; «устанавливает» — patiṭṭhāpako (учредитель); «приводит к Ниббане» — nibbānasampāpako (приводящий к Ниббане); «заставляет делать» — kārāpako, kārāpikā и так далее.


තුප්පච්චයෙ අකාසි, කරොති, කරිස්සතීති වා අත්ථෙ ‘‘සබ්බතො ණ්වුත්වාවී වා’’ති තුප්පච්චයො, සො ච කිතසඤ්ඤත්තා ණ්වුප්පච්චයො විය සබ්බත්ථ කත්තරියෙව භවති.

При суффиксе tu: в значении «сделал», «делает» или «сделает» по правилу «sabbato ṇvu tvāvī vā» присоединяется суффикс tu. И он, поскольку имеет название кит, подобно суффиксу ṇvu, во всех случаях употребляется только в значении деятеля.


‘‘අන්තස්සා’’ති වත්තතෙ.

Применяется [слово] «antassa» (вместо конечного звука).


573. කරස්ස ච තත්තං තුස්මිං.

573. И вместо конечного звука корня kara перед суффиксом tu происходит замена на t.


කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස රකාරස්ස තකාරත්තං හොති තුප්පච්චයෙ පරෙ. චසද්දෙන භරාදීනඤ්ච, තතො නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සත්ථුපිතාදීනමා සිස්මිං සිලොපො චා’’ති ආත්තං, සිලොපො, තස්ස කත්තා තක්කත්තා, ඡට්ඨීසමාසො. තථා භරතීති භත්තා.

Вместо конечного звука r корня kara перед суффиксом tu происходит замена на t. В силу слова «ca» (и) [это относится] также к корням bhara и другим. Затем, когда слово рассматривается как имя, к нему присоединяются падежные окончания ряда si; по правилу «satthupitādīnamā sismiṃ silopo ca» происходит замена на ā и элизия окончания si — [получается] kattā (делатель), takkattā (делатель этого), сложная основа татпуруша шестого падежа. Точно так же: «поддерживает» — bhattā (поддерживающий, муж).


හර හරණෙ, හරතීති හත්තා, භින්දතීති භෙත්තා, භෙදිතා වා, ඡින්දතීති ඡෙත්තා, දදාතීති දාතා, භොජනස්ස දාභා භොජනදාතා, සන්දහතීති සන්ධාතා, අවචි, වචති[Pg.356], වක්ඛතීති වා වත්තා, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච, භුඤ්ජතීති භොත්තා, අබුජ්ඣි, බුජ්ඣති, බුජ්ඣිස්සතීති වා බුජ්ඣිතා, යකාරිකාරාගමා, ජානාතීති ඤාතා, ජිනාතීති ජෙතා, සුණාතීති සොතා, ගණ්හාතීති ගහෙතා, භවතීති භවිතා, සරතීති සරිතා, ගච්ඡතීති ගන්තා. ‘‘ගම ඛන හනාදීනං තුං තබ්බාදීසු න’’ඉති ධාත්වන්තස්ස නත්තං. එවං ඛනතීති ඛන්තා, හනතීති හන්තා, මඤ්ඤතීති මන්තා, පාලෙතීති පාලෙතා, පාලයිතා.

Корень hara в значении „уносить“: „тот, кто уносит“ — это hattā. „Тот, кто раскалывает“ — это bhettā или bheditā. „Тот, кто отсекает“ — это chettā. „Тот, кто дает“ — это dātā; „дающий пищу“ — это bhojanadātā. „Тот, кто соединяет“ — это sandhātā. „Тот, кто говорил, говорит или скажет“ — это vattā; по правилу „bhujādīnamanto no dvi ca“ происходит отсечение конца корня и удвоение согласного, [поэтому] „тот, кто ест“ — это bhottā. „Тот, кто познал, познаёт или познает“ — это bujjhitā (с добавлением звуков ya и i). „Тот, кто знает“ — это ñātā. „Тот, кто побеждает“ — это jetā. „Тот, кто слушает“ — это sotā. „Тот, кто берет“ — это gahetā. „Тот, кто становится“ — это bhavitā. „Тот, кто помнит“ — это saritā. „Тот, кто идет“ — это gantā. По правилу „Gama khana hanādīnaṃ tuṃ tabbādīsu na“ конечный согласный корня заменяется на n. Таким же образом: „тот, кто копает“ — это khantā; „тот, кто убивает“ — это hantā; „тот, кто мыслит“ — это mantā; „тот, кто защищает“ — это pāletā или pālayitā.


කාරිතෙ භාවෙතීති භාවෙතා, භාවයිතා. එවං සාරෙතා, සාරයිතා, දාපෙතා, දාපයිතා, හාපෙතා, හාපයිතා, නිරොධෙතා, නිරොධයිතා, බොධෙතා, බොධයිතා, ඤාපෙතා, ඤාපයිතා, සාවෙතා, සාවයිතා, ගාහෙභා, ගාහයිතා, කාරෙතා, කාරයිතා, කාරාපෙතා, කාරාපයිතා ඉච්චාදි.

В каузативе: „тот, кто взращивает“ — это bhāvetā или bhāvayitā. Таким же образом: sāretā, sārayitā (напоминающий); dāpetā, dāpayitā (побуждающий дать); hāpetā, hāpayitā (упускающий); nirodhetā, nirodhayitā (прекращающий); bodhetā, bodhayitā (пробуждающий); ñāpetā, ñāpayitā (сообщающий); sāvetā, sāvayitā (дающий услышать); gāhetā, gāhayitā (заставляющий взять); kāretā, kārayitā (заставляющий делать); kārāpetā, kārāpayitā (побуждающий делать) и так далее.


ආවීපච්චයෙ දිස පෙක්ඛනෙ, භයං අපස්සි, පස්සති, පස්සිස්සතීති වා අත්ථෙ ආවීපච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දිසස්ස දස්සාදෙසො, භයදස්සාවී, භයදස්සාවිනො ඉච්චාදි දණ්ඩීව නෙය්‍යං. ඉත්ථියං භයදස්සාවිනී. නපුංසකෙ භයදස්සාවි චිත්තං.

При суффиксе āvī: корень disa в значении „видеть“; в значении „тот, кто видел, видит или увидит опасность“ добавляется суффикс āvī. По правилу „kvaci dhātu...“ и др. корень disa заменяется на dassa, [получается] bhayadassāvī (видящий опасность), во множественном числе bhayadassāvino и т. д., склоняемые подобно слову daṇḍī. В женском роде — bhayadassāvinī. В среднем роде — bhayadassāvi, [например] bhayadassāvi cittaṃ (ум, видящий опасность).


සාස අනුසිට්ඨිම්හි, සදෙවකං ලොකං දිට්ඨධම්මිකාදිවසෙන සාසතීති අත්ථෙ –

Корень sāsa в значении „наставлять“; в значении „тот, кто наставляет мир вместе с богами относительно блага в этой жизни и т. д.“:


574. සාසාදීහි රත්ථු.

574. „Sāsādīhi ratthu“.


සාසඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රත්ථුප්පච්චයො හොති.

После таких корней, как sāsa и др., добавляется суффикс ratthu.


‘‘රම්හි රන්තො රාදි නො’’ති රාදිලොපො, සරලොපාදි, නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ආත්තං, සිලොපො. සත්ථා, සත්ථාරො.

По правилу „Ramhi ranto rādi no“ происходит отсечение начального r и т. д., затем отсечение гласного и т. д., обозначение в качестве имени, присоединение падежных окончаний, начиная с si, замена на ā и отсечение окончания si. [Получается] Satthā (Учитель), [во множественном числе] satthāro.


පා රක්ඛණෙ, පුත්තං පාතීති අත්ථෙ –

Корень pā в значении „защищать“; в значении „тот, кто защищает сына“:


575. පාදිතො [Pg.357] රිතු.

575. „Pādito ritu“.


පාඉච්චෙවමාදිතො ධාතුග්ගණතො රිතුප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො සරලොපාදි. පිතා. ධර ධාරණෙ, මාතාපිතූහි ධරීයතීති ධීතා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඉකාරස්ස දීඝො.

После группы корней, начинающейся с pā, добавляется суффикс ritu; происходит отсечение начального r и т. д., отсечение гласного и т. д. [Получается] Pitā (отец). Корень dhara в значении „поддерживать“: „та, кого поддерживают мать и отец“ — это dhītā (дочь); по правилу „kvaci dhātu...“ и др. происходит удлинение звука i.


මාන පූජායං, ධම්මෙන පුත්තං මානෙතීති අත්ථෙ –

Корень māna в значении „почитать“; в значении „та, кто должным образом почитает сына“:


576. මානාදීහි රාතු.

576. „Mānādīhi rātu“.


මාන භාසඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රාතුප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො, මාතා. භාස වියත්තියං වාචායං, පුබ්බෙ භාසතීති භාතා ඉච්චාදි.

После таких корней, как māna, bhāsa и др., добавляется суффикс rātu; происходит отсечение начального r и т. д., [получается] mātā (мать). Корень bhāsa в значении „ясная речь“: „тот, кто говорит первым“ — это bhātā (брат) и т. д.


විස පවෙසනෙ පපුබ්බො, පාවිසි, පවිසති, පවිසිස්සතීති වා අත්ථෙ –

Корень visa в значении „входить“ с приставкой pa; в значении „тот, кто вошел, входит или войдет“ (или в значении вхождения):


577. විස රුජ පදාදිතො ණ.

577. „Visa ruja padādito ṇa“.


විස රුජ පදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරො ණප්පච්චයො හොතීති ණප්පච්චයො. සො ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවති, කාරිතබ්‍යපදෙසණලොප වුද්ධියො, පවෙසො.

После таких корней, как visa, ruja, pada и др., добавляется суффикс ṇa. И он, будучи классифицирован как суффикс kita, выражает деятеля; происходят обозначение каузатива, отсечение суффикса ṇa и усиление (vuddhi), [получается] paveso (вхождение).


තථා රුජ රොගෙ, අරුජි, රුජති, රුජිස්සතීති වා රොගො, ‘‘කගාචජාන’’න්ති ජකාරස්ස ගකාරො, උප්පජ්ජතීති උප්පාදො. ඵුස ඵුසනෙ, අඵුසි, ඵුසති, ඵුසිස්සති, ඵුසන්ති වා තෙන සම්පයුත්තාති ඵස්සො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඵුසස්ස ඵස්සො, සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි. භවතීති භාවො. උච සමවායෙ, උචතීති ඔකො, චකාරස්ස කකාරො. අය ගතිම්හි, අයි, අයති, අයිස්සති, අයති වා ඉතොති ආයො. බුධ අවගමනෙ, සම්මා බුජ්ඣතීති සම්බොධො, ආහරතීති [Pg.358] ආහාරො, උපහනතීති උපඝාතො, ‘‘හනස්ස ඝාතො’’ති ඝාතාදෙසො.

Точно так же: корень ruja в значении „болеть“; „то, что болело, болит или будет болеть“ — это rogo (болезнь); по правилу „kagācajānaṃ“ звук j заменяется на g. „То, что возникает“ — это uppādo (возникновение). Корень phusa в значении „касаться“; „то, что коснулось, касается, коснется, или то, с чем соприкасаются сопутствующие состояния“ — это phasso (контакт); по правилу „kvaci dhātu...“ и др. phusa превращается в phassa, и из-за конечного сочетания согласных усиления (vuddhi) не происходит. „То, что существует“ — это bhāvo (состояние). Корень uca в значении „собираться“; „то, где собираются“ — это oko (жилище), звук c заменяется на k. Корень aya в значении „идти“; „то, что шло, идет, пойдет, или то, что приходит отсюда“ — это āyo (доход). Корень budha в значении „понимать“; „то, что полностью пробуждается“ — это sambodho (полное пробуждение). „То, что приносит“ — это āhāro (питание). „То, что вредит“ — это upaghāto (вред); по правилу „hanassa ghāto“ происходит замена на ghāta.


රන්ජ රාගෙ, රන්ජතීති අත්ථෙ ණප්පච්චයො.

Корень ranja в значении „окрашивать“; в значении „то, что окрашивает“ добавляется суффикс ṇa.


578. නිග්ගහීත සංයොගාදි නො.

578. „Niggahīta saṃyogādi no“.


සංයොගස්මිං ආදිභූතො නකාරො නිග්ගහීතමාපජ්ජතෙ. නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, ජකාරස්ස ගත්තං, රඞ්ගො.

Звук n, являющийся начальным в сочетании согласных, превращается в ниггахиту. Ниггахита заменяется на конечный согласный соответствующего класса, а звук j заменяется на g, [получается] raṅgo (сцена).


579. ණම්හි රන්ජස්ස ජො භාවකරණෙසු.

579. „Ṇamhi ranjassa jo bhāvakaraṇesu“.


රන්ජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තභූතස්ස න්ජස්ස ජකාරාදෙසො හොති භාවකරණඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු විහිතෙ ණකාරවතිප්පච්චයෙ පරෙ.

Происходит замена конечного сочетания ñja корня ranja на звук j, когда за ним следует суффикс, содержащий ṇ, выражающий значение состояния (bhāva) или орудия (karaṇa).


එත්ථ හි –

Ибо здесь:


ණම්හි රන්ජස්ස කරණෙ, ජාදෙසස්ස විධානතො;

අකත්තරිපි විඤ්ඤෙය්‍යො, කාරකෙ ණස්ස සම්භවොති.

„Поскольку при суффиксе ṇa предписана замена на j для корня ranja в значении орудия, следует понимать, что суффикс ṇa возможен также и в падежных отношениях (kāraka), отличных от деятеля (akattar)“.


රන්ජන්ති අනෙනාති රාගො, රඤ්ජීයති අනෙනාති වා රාගො, සයං රඤ්ජතීතිපි රාගො. ‘‘ණම්හි රන්ජස්ස ජො’’ති යොගවිභාගෙන ජකාරො. පජ්ජතෙ අනෙනාති පාදො, පතුජ්ජතෙ අනෙනාති පතොදො, ජරීයති අනෙනාති ජාරො. එවං දාරො. තථා කම්මාදීසු, භුජ්ජතීති භොගො. එවං භාගො, භාරො, ලබ්භතීති ලාභො, වොහරීයතීති වොහාරො, දීයතීති දායො, විහඤ්ඤති එතස්මාති විඝාතො, විහරන්ති එත්ථාති විහාරො, ආරමන්ති එතස්මින්ති ආරාමො. එවං පපාතො ඉච්චාදි.

„То, посредством чего привязываются“ — это rāgo (страсть), или „то, посредством чего окрашивается“ — это rāgo, или „то, что окрашивается само по себе“ — это также rāgo. Звук j получается путем разделения правила (yogavibhāga) „Ṇamhi ranjassa jo“. „То, посредством чего ходят“ — это pādo (нога); „то, посредством чего погоняют“ — это patodo (стрекало); „тот, из-за кого увядают“ — это jāro (любовник). Таким же образом dāro (жена). Точно так же в значении объекта (kamma) и др.: „то, чем наслаждаются“ — это bhogo (богатство). Таким же образом bhāgo (доля), bhāro (ноша); „то, что получают“ — это lābho (прибыль); „то, что выражают речью“ — это vohāro (общение); „то, что дается“ — это dāyo (дар); „то, из-за чего страдают“ — это vighāto (разрушение); „то, где обитают“ — это vihāro (обитель); „то, в чем находят отраду“ — это ārāmo (парк). Таким же образом papāto (обрыв) и так далее.


‘‘ණ’’ඉති වත්තතෙ.

Слово „ṇa“ переносится [из предыдущего правила].


580. භාවෙ ච.

580. „Bhāve ca“.


භාවත්ථෙ භාවාභිධෙය්‍යෙ ධාතූහි ණප්පච්චයො හොති. භූයතෙ, භවනං වා භාවො, පච්චතෙ, පචනං වා පාකො, ‘‘කගා චජාන’’න්ති කාදෙසො.

В значении состояния (bhāva), когда выражается само действие, после корней добавляется суффикс ṇa. „То, что существует“ или „существование“ — это bhāvo; „то, что варится“ или „созревание“ — это pāko; по правилу „kagā cajānaṃ“ происходит замена на звук k.


සිච පග්ඝරණෙ, සෙචනං සෙකො. සුච සොකෙ, සොචනං සොකො. චජ හානිම්හි, අචජ්ජිත්ථ, චජ්ජතෙ, චජ්ජිස්සතෙ, චජනං වා චාගො. යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු, ඉජ්ජිත්ථ, ඉජ්ජතෙ, ඉජ්ජිස්සතෙ, යජනං වා යාගො, යුඤ්ජනං යොගො. භජ සෙවායං, අභජ්ජිත්ථ, භජ්ජතෙ, භජ්ජිස්සතෙ, භජනං වා භාගො, අරජ්ජිත්ථ, රජ්ජතෙ, රජ්ජිස්සතෙ, රජනං වා රාගො, ජස්ස ගකාරො.

Корень sica в значении „проливать“: „орошение“ — это seko. Корень suca в значении „горевать“: „горевание“ — это soko (горе). Корень caja в значении „оставлять“: „то, что оставлялось, оставляется, будет оставлено“ или „оставление“ — это cāgo (щедрость). Корень yaja в значении „поклонение божествам, объединение и даяние“: „то, что приносилось в жертву, приносится, будет приноситься“ или „жертвоприношение“ — это yāgo; „соединение“ — это yogo. Корень bhaja в значении „служить“: „то, что разделялось, разделяется, будет разделяться“ или „разделение“ — это bhāgo; „то, что окрашивалось, окрашивается, окрасится“ или „окрашивание“ — это rāgo, где звук j заменяется на g.


දහ භස්මීකරණෙ, පරිඩය්හිත්ථ, පරිඩය්හති, පරිඩය්හිස්සති, පරිඩය්හනං වාති අත්ථෙ ණප්පච්චයො.

Корень daha в значении „сжигать дотла“; в значении „то, что сгорало, сгорает, сгорит“ или „сгорание“ добавляется суффикс ṇa.


‘‘ණම්හි, වා’’ති ච වත්තතෙ.

Слова „ṇamhi“ и „vā“ переносятся.


581. දහස්ස දො ලං.

581. „Dahassa do laṃ“.


දහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස දකාරො ලත්තමාපජ්ජතෙ ණප්පච්චයෙ පරෙ වා. පරිළාහො, පරිදාහො. භන්ජ අවමද්දනෙ, භඤ්ජනං භඞ්ගො. සන්ජ සඞ්ගෙ, සඤ්ජනං සඞ්ගො, නස්ස නිග්ගහීතං.

Звук d корня daha факультативно заменяется на ḷ перед суффиксом ṇa. [Получается] pariḷāho или paridāho (горение). Корень bhanja в значении „сокрушать“: „сокрушение“ — это bhaṅgo (разрушение). Корень sanja в значении „привязываться“: „привязывание“ — это saṅgo (привязанность), где звук n заменяется на ниггахиту.


පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කරීයති, සඞ්ඛරීයති තෙන වාති අත්ථෙ විසරුජපදාදිනා, සඞ්ඛරණන්ති අත්ථෙ ‘‘භාවෙ චා’’ති වා ණප්පච්චයො.

В значении „то, что создается путем соединения условий“ или „то, посредством чего создается“ добавляется суффикс ṇa по правилу „visarujapada...“ и др., а в значении „созидание“ добавляется суффикс ṇa по правилу „bhāve ca“.


‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ.

Слово „ṇamhī“ переносится.


582. පුරසමුපපරීහි [Pg.360] කරොතිස්ස ඛඛරා වා තප්පච්චයෙසු ච.

582. „Purasamupaparīhi karotissa khakharā vā tappaccayesu ca“.


පුර සං උප පරිඉච්චෙතෙහි පරස්ස කරොතිස්ස ධාතුස්ස ඛ ඛරඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා තප්පච්චයෙ, ණප්පච්චයෙ ච පරෙ. ‘‘තප්පච්චයෙසූ’’ති බහුවචනනිද්දෙසෙන තුං ත්වාදීසුපි. ධාත්වාදෙසස්සාපි ඨානොපචාරෙන ධාතුවොහාරතො ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වුද්ධි, සඞ්ඛාරො. එවං පරික්ඛාරො, පුරෙක්ඛාරො.

После приставок pura, saṃ, upa, pari корень karoti факультативно заменяется на kha или khara перед этими суффиксами, а также перед суффиксом ṇa. Из-за употребления множественного числа в слове „tappaccayesu“ это относится также к суффиксам tuṃ, tvā и др. Поскольку замена корня по метонимии также называется корнем, происходит усиление (vuddhi) по правилу „asaṃyogantassa vuddhi kārite“, [получается] saṅkhāro (санкхара). Таким же образом — parikkhāro (принадлежность), purekkhāro (почитание).


වාති කිං? උපකාරො.

Для чего нужно „vā“ (факультативно)? [Чтобы получить форму] upakāro.


ලුභ ගිද්ධිම්හි, ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. දුස අප්පීතිම්හි, දුස්සන්ති තෙන, සයං වා දුස්සති, දුස්සනමත්තමෙව වා තන්ති දොසො. මුහ වෙචිත්තෙ, මුය්හන්ති තෙන, සයං වා මුය්හති, මුය්හනමත්තමෙව වා තන්ති මොහො ඉච්චාදි කත්තුකරණභාවෙසු යථාරහං යොජෙතබ්බං.

Корень lubha в значении „жаждать“: „то, посредством чего жаждут“, или „то, что жаждет само по себе“, или „просто жажда“ — это lobho (жадность). Корень dusa в значении „неприязнь“: „то, посредством чего испытывают неприязнь“, или „то, что испытывает неприязнь само по себе“, или „просто неприязнь“ — это doso (злость). Корень muha в значении „заблуждение“: „то, посредством чего заблуждаются“, или „то, что заблуждается само по себе“, или „просто заблуждение“ — это moho (заблуждение). Эти примеры следует применять надлежащим образом в значениях деятеля (kattu), орудия (karaṇa) и состояния (bhāva).


ගහ උපාදානෙ, ගය්හතීති අත්ථෙ විසරුජපදාදිනා කම්මනි ණප්පච්චයො.

Корень gaha в значении „схватывать“; в значении объекта (kamma) „то, что схватывается“ добавляется суффикс ṇa по правилу „visarujapada...“ и др.


583. ගහස්ස ඝර ණෙ වා.

583. „Gahassa ghara ṇe vā“.


ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ඝරාදෙසො හොති වා ණප්පච්චයෙ පරෙ, සරලොපාදි, ඝරං, ඝරානි.

Корень gaha факультативно заменяется на ghara перед суффиксом ṇa; происходит отсечение гласного и т. д., [получается] gharaṃ (дом), [во множественном числе] gharāni.


වාති කිං? ගණ්හාති, ගහණං වා ගාහො.

Для чего нужно „vā“ (факультативно)? [Чтобы получить формы] gaṇhāti, gahaṇaṃ или gāho.


සම්භවතීති අත්ථෙ –

В значении „то, что возникает“:


584. ක්වි [Pg.361] ච.

584. „Kvi ca“.


සබ්බධාතූහි ක්විපච්චයො හොති, සො ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවති.

После всех корней добавляется суффикс kvi, и он, будучи классифицирован как суффикс kita, выражает деятеля.


585. ක්විලොපො ච.

585. „Kvilopo ca“.


ක්විනො සබ්බස්ස ලොපො හොති. කිතන්තත්තා නාමමිව කත්වා ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, සම්භූ. එවං විභවතීති විභූ, අභිභූ, සයම්භූ.

Происходит полное отсечение суффикса kvi. Поскольку слово оканчивается на суффикс kita, оно трактуется как имя, присоединяются падежные окончания, начиная с si, происходит отсечение окончания si, [получается] sambhū (возникший). Таким же образом: „тот, кто процветает“ — это vibhū (владыка); abhibhū (победитель), sayambhū (самовозникший).


තථා ධූ කම්පනෙ, සන්ධුනාතීති සන්ධූ. භා දිත්තිම්හි, විභාතීති විභා, පභාතීති පභා, සහ, සඞ්ගම්ම වා භන්ති, භාසන්ති වා එත්ථාති සභා, සහස්ස සාදෙසො, නිග්ගහීතලොපො ච.

Точно так же: корень dhū в значении „трясти“; „то, что сотрясает“ — это sandhū. Корень bhā в значении „сиять“: „то, что сияет“ — это vibhā (сияние) или pabhā (свет); „то, где сияют вместе или собравшись“ — это sabhā (собрание), где слово saha заменяется на sa и происходит отсечение ниггахиты.


භුජෙන ගච්ඡතීති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො.

В значении „тот, кто ползет“ добавляется суффикс kvi.


586. ධාත්වන්තස්ස ලොපො ක්විම්හි.

586. „Dhātvantassa lopo kvimhi“.


ධාත්වන්තස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො හොති ක්විප්පච්චයෙ පරෙ. ක්විලොපො, භුජගො. එවං උරසා ගච්ඡතීති උරගො, තුරං සීඝං තුරිතතුරිතො ගච්ඡතීති තුරගො, ඛෙ ගච්ඡතීති ඛගො, විහායසෙ ගච්ඡතීති විහගො, විහාදෙසො, න ගච්ඡතීති අගො, නගො.

Конечный согласный корня отсекается перед суффиксом kvi. Происходит отсечение суффикса kvi, [получается] bhujago (змея). Таким же образом: „тот, кто ползет на груди“ — это urago (змея); „тот, кто идет быстро“ — это turago (конь); „тот, кто летит в небе“ — это khago (птица); „тот, кто летит в воздухе“ — это vihago (птица) с заменой на viha; „то, что не двигается“ — это ago или nago (гора).


ඛනු අවධාරණෙ සංපුබ්බො, සඞ්ඛනි, සඞ්ඛනති, සඞ්ඛනිස්සතීති වා සඞ්ඛො. රමු කීළායං, කුඤ්ජෙ රමතීති කුඤ්ජරො. ජන ජනනෙ, කම්මතො ජාතොති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ධාත්වන්තස්ස ලොපාදි පුරිමසමං, පඤ්චමීතප්පුරිසොව විසෙසො. කම්මජො විපාකො, කම්මජා පටිසන්ධි, කම්මජං රූපං[Pg.362]. එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං, අත්තජො පුත්තො. වාරිම්හි ජාතො වාරිජො. එවං ථලජො, පඞ්කජං, ජලජං, අණ්ඩජං, සිරජං, සත්තමීසමාසො. ද්වික්ඛත්තුං ජාතො ද්විජො, පච්ඡා ජාතො අනුජො ඉච්චාදි.

Корень khanu в значении „копать“ с приставкой saṃ; „то, что раскопано, раскапывается, будет раскопано“ — это saṅkho (раковина). Корень ramu в значении „играть“: „тот, кто резвится в роще“ — это kuñjaro (слон). Корень jana в значении „рождаться“; в значении „рожденный от кармы“ добавляется суффикс kvi, отсечение конечного согласного корня и т. д. происходит как и ранее, отличие лишь в том, что это аблативный таппуриса (pañcamītappurisa): kammajo vipāko (созревание, рожденное от кармы), kammajā paṭisandhi (перерождение, рожденное от кармы), kammajaṃ rūpaṃ (материя, рожденная от кармы). Таким же образом: cittajaṃ (рожденное умом), utujaṃ (рожденное температурой), āhārajaṃ (рожденное пищей), attajo putto (собственный сын). „Рожденный в воде“ — это vārijo. Таким же образом: thalajo (рожденный на суше), paṅkajaṃ (рожденный в иле), jalajaṃ (рожденный в воде), aṇḍajaṃ (рожденный из яйца), sirajaṃ (волосы на голове) — это локативный самаса (sattamīsamāso). „Рожденный дважды“ — это dvijo; „рожденный позже“ — это anujo и так далее.


විද ඤාණෙ, ලොකං අවෙදීති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො.

Корень vida в значении „знать“; в значении „тот, кто познал мир“ добавляется суффикс kvi.


‘‘ක්විම්හී’’ති වත්තතෙ.

Слово „kvimhī“ переносится.


587. විදන්තෙ ඌ.

587. „Vidante ū“.


විදධාතුනො අන්තෙ ඌකාරාගමො හොති ක්විම්හි, ක්විලොපො. ලොකවිදූ.

В конце корня vida добавляется звук ū перед суффиксом kvi, затем происходит отсечение суффикса kvi, [получается] Lokavidū (Познавший мир).


දිස පෙක්ඛණෙ, ඉමමිව නං අපස්සි, පස්සති, පස්සිස්සතීති, අයමිව දිස්සතීති වා අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො.

Корень disa в значении „видеть“; в значении „тот, кто видел, видит или увидит его подобным этому“ или „тот, кто видится подобным этому“ добавляется суффикс kvi.


‘‘ධාත්වන්තස්ස ලොපො ක්විම්හී’’ති ධාත්වන්තලොපෙ සම්පත්තෙ –

Когда по правилу „Dhātvantassa lopo kvimhī“ должно произойти отсечение конечного согласного корня:


588. ඉයතමකිඑසානමන්තස්සරො දීඝං ක්වචි දිසස්ස ගුණං දො රං සක්ඛී ච.

588. „Iyatamakiesānamantassaro dīghaṃ kvaci disassa guṇaṃ do raṃ sakkhī ca“.


ඉම ය ත අම්හ කිං එත සමානඉච්චෙතෙසං සබ්බනාමානං උපමානුපපදභාවෙන දිසස්ස ධාතුස්ස ගුණභූතානං අන්තො සරො දීඝමාපජ්ජතෙ, දිසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස ස ක්ඛ ඊඉච්චෙතෙ ආදෙසා ච හොන්ති. දිසස්ස දකාරො රකාරමාපජ්ජතෙති ක්විම්හි ධාත්වන්තස්ස සසද්දාදෙසං කත්වා ක්විලොපාදිම්හි ච කතෙ ඉඉති නිපාතනෙන ඉමසද්දස්සිකාරෙ, තස්සිමිනා දීඝෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

Когда местоимения «ima», «ya», «ta», «amha», «kiṃ», «eta», «samāna» выступают в качестве сопутствующих слов (upapada) со значением сравнения при коренном глаголе «disa», являясь определяющими словами, их конечный гласный удлиняется, а конечный звук корня «disa» заменяется на «sa», «kkha» или «ī». Буква «d» корня «disa» заменяется на «r». Выполнив замену конечного звука корня на «sa» при суффиксе «kvi», удалив «kvi» и т. д., заменив «ima» на «i» в силу частицы (nipātana) и удлинив этот «i», присоединяются падежные окончания (syādyuppatti).


ඊදිසො [Pg.363] පුරිසො, ඊදිසා කඤ්ඤා, ඊදිසී වා, ඊදිසං චිත්තං. තථා යමිව නං පස්සති, යො විය දිස්සතීති වා යාදිසො, යාදිසා, යාදිසී, යාදිසං. තමිව නං පස්සති, සො විය දිස්සතීති වා තාදිසො, තාදිසා, තාදිසී, තාදිසං. මමිව නං පස්සති, අහං විය සො දිස්සතීති වා මාදිසො, මාදිසා, මාදිසී, මාදිසං, මඉති නිපාතනෙන අම්හසද්දස්ස මසද්දාදෙසො. කිමිව නං පස්සති, කො විය දිස්සතීති වා කීදිසො, කීදිසා, කීදිසී, කීදිසං. එතමිව නං පස්සති, එසො විය දිස්සතීති වා එදිසො, එතාදිසො වා, එදිසා, එදිසී, එදිසං, එඉති නිපාතනෙන එතසද්දස්ස එකාරො. සමානං කත්වා නං පස්සති, සමානො විය දිස්සතීති සාදිසො, සදිසො, සඉති නිපාතනෙන සමානස්ස සාදෙසො, තදන්තස්ස වා දීඝො, සාදිසා, සාදිසී, සදිසා, සදිසී, සාදිසං, සදිසං.

«Īdiso puriso» (такой человек), «īdisā kaññā» или «īdisī» (такая девушка), «īdisaṃ cittaṃ» (такой ум). Подобно этому: «yamiva naṃ passati» (видит его подобным кому-то) или «yo viya dissati» (выглядит как кто-то) — «yādiso, yādisā, yādisī, yādisaṃ» (каков, какой). «Tamiva naṃ passati» или «so viya dissati» — «tādiso, tādisā, tādisī, tādisaṃ» (таковой, такой). «Mamiva naṃ passati» или «ahaṃ viya so dissati» — «mādiso, mādisā, mādisī, mādisaṃ» (подобный мне), где «amha» заменяется на «ma» по правилу частицы (nipātana). «Kimiva naṃ passati» или «ko viya dissati» — «kīdiso, kīdisā, kīdisī, kīdisaṃ» (каковой?). «Etamiva naṃ passati» или «eso viya dissati» — «ediso» или «etādiso», «edisā, edisī, edisaṃ», где «eta» заменяется на «e» по правилу частицы. «Samānaṃ katvā naṃ passati» или «samāno viya dissati» — «sādiso, sadiso», где «samāna» заменяется на «sa» по частице или происходит удлинение гласного на конце — «sādisā, sādisī, sadisā, sadisī, sādisaṃ, sadisaṃ».


දකාරස්ස රකාරාදෙසෙ පන ඊරිසො, යාරිසො, තාරිසො, මාරිසො, කීරිසො, එරිසො, සාරිසො, සරිසො. ක්ඛාදෙසෙ ඊදික්ඛො, යාදික්ඛො, තාදික්ඛො, මාදික්ඛො, කීදික්ඛො, එදික්ඛො, සාදික්ඛො, සදික්ඛො. රකාරාදෙසෙ සාරික්ඛො, සරික්ඛො, ඊකාරාදෙසෙ ඊදී, යාදී, තාදී, මාදී, කීදී, එදී, සාදී.

При замене буквы «d» на «r» получаются формы: «īriso, yāriso, tāriso, māriso, kīriso, eriso, sāriso, sariso». При замене на «kkha»: «īdikkho, yādikkho, tādikkho, mādikkho, kīdikkho, edikkho, sādikkho, sadikkho». При замене на «r» (с геминацией): «sārikkho, sarikkho». При замене на «ī»: «īdī, yādī, tādī, mādī, kīdī, edī, sādī».


චසද්දෙන තුම්හාදිඋපපදෙපි තුම්හෙ විය දිස්සතීති තුම්හාදිසො, තුම්හාදිසී, ඛන්ධා විය දිස්සන්තීති ඛන්ධාදිසා ඉච්චාදි.

Слово «ca» указывает на то, что это также происходит при таких сопутствующих словах (upapada), как «tumha» и др.: «tumhe viya dissati» (выглядит как вы) — «tumhādiso, tumhādisī»; «khandhā viya dissanti» (выглядят как скандхи) — «khandhādisā» и т. д.


ධර ධාරණෙ, අපායෙස්වපතමානෙ අධිගතමග්ගාදිකෙ සත්තෙ ධාරෙති, ධරන්ති තෙනාති වා, සලක්ඛණං ධාරෙති වා, පච්චයෙහි ධරීයති වාති අත්ථෙ –

Корень «dhara» в значении «удержание, поддержание» (dhāraṇa): удерживает существ, достигших Пути и т. д., не давая им пасть в несчастные миры (apāya), или то, посредством чего удерживают; либо удерживает собственный признак (salakkhaṇa); либо удерживается суффиксами — в этих значениях:


589. ධරාදීහි [Pg.364] රම්මො.

589. «Dharādīhi rammo» [К корням «dhara» и др. присоединяется суффикс «ramma»].


ධරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රම්මප්පච්චයො හොති.

К глагольным корням «dhara» и прочим присоединяется суффикс «ramma».


සො ච –

И он [применяется так]:


කම්මග්ගහණභො භාව- කම්මෙසූතෙත්ථ වෙදියො;

අකත්තරිපි හොතීති, කාරකෙ රම්මප්පච්චයො.

«Здесь следует знать, что в правиле «kammaggahaṇa...» [суффикс ramma] используется в значениях состояния (bhāva) и объекта действия (kamma); также он бывает и в субъектно-объектных отношениях помимо деятеля (akattari) — в отношениях фактора действия (kāraka)».


රාදිලොපො, ධම්මො, එවං කරීයතීති කම්මං. වර වරණෙ, වම්මං.

С выпадением начального «r» [суффикса]: «dhammo» (Дхамма). «То, что делается таким образом» — «kammaṃ» (камма). Корень «vara» в значении «выбор, защита» — «vammaṃ» (доспехи).


සංස පසංසනෙ පපුබ්බො, පියඉච්චුපපදං, පියං පසංසිතුං සීලං යස්සාති වා පියං පසංසනසීලො, පියං පසංසනධම්මො, පියං පසංසනෙ සාධුකාරීති වා අත්ථෙ –

Корень «saṃsa» в значении «восхваление» с приставкой «pa-» и сопутствующим словом (upapada) «piya»: в значениях «тот, чья природа — восхвалять приятное», «склонный хвалить приятное», «имеющий природу хвалить приятное» или «умелый в восхвалении приятного» —


590. තස්සීලාදීසු ණීත්වාවී ච.

590. «Tassīlādīsu ṇītvāvī ca» [В значениях «склонный к тому» и др. присоединяются суффиксы «ṇī», «tu» и «āvī»].


සීලං පකති, තස්සීල තද්ධම්ම තස්සාධුකාරීස්වත්ථෙසු ගම්‍යමානෙසු සබ්බධාතූහි ණී තු ආවීඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති කත්තරි ණීපච්චයො, සංයොගන්තත්තාන වුද්ධි. සෙසං නෙය්‍යං.

«Sīla» означает «природа, привычка». Когда выражаются значения «склонный к тому» (tassīla), «имеющий такую природу» (taddhamma) и «умелый в этом» (tassādhukārī), ко всем корням могут присоединяться суффиксы «ṇī», «tu» и «āvī». При выражении деятеля (kattar) используется суффикс «ṇī»; усиление (vuddhi) не происходит из-за того, что корень оканчивается на сочетание согласных. Остальное следует понять аналогично.


පියපසංසී රාජා. අථ වා පියං පසංසි, පසංසති, පසංසිස්සති වා සීලෙන වා ධම්මෙන වා සාධු වාති පියපසංසී, පියපසංසිනී, පියපසංසි කුලං. බ්‍රහ්මං චරිතුං සීලං යස්සාති වා බ්‍රහ්මං චරති සීලෙන, ධම්මෙන, සාධු වාති බ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහ්මචාරිනී, බ්‍රහ්මචාරි. එවං සච්චවාදී, ධම්මවාදී, සීඝයායී, පාපකාරී, මාලාකාරී ඉච්චාදි.

«Piyapasaṃsī rājā» (царь, восхваляющий приятное). Или же: «похвалил, хвалит или будет хвалить приятное в силу своей природы, характера или должным образом» — «piyapasaṃsī» (м. р.), «piyapasaṃsinī» (ж. р.), «piyapasaṃsi kulaṃ» (ср. р.). «Тот, чья природа — вести святую жизнь (brahma)» или «ведет святую жизнь в силу природы, характера или должным образом» — «brahmacārī» (ведающий святую жизнь / брахмачари), «brahmacārinī», «brahmacāri». Аналогично: «saccavādī» (говорящий правду), «dhammavādī» (говорящий о Дхамме), «sīghayāyī» (быстро передвигающийся), «pāpakārī» (творящий зло), «mālākārī» (изготовитель гирлянд) и т. д.


චසද්දෙන අත්තමානෙපි ණී, පණ්ඩිතං අත්තානං මඤ්ඤතීති පණ්ඩිතමානී බාලො, බහුස්සුතමානී ඉච්චාදි.

Из-за слова «ca» суффикс «ṇī» употребляется также в значении «мнение о самом себе» (attamāna): «paṇḍitaṃ attānaṃ maññati» (глупец, мнящий себя мудрецом) — «paṇḍitamānī bālo» (мнящий себя мудрым глупец); «bahussutamānī» (мнящий себя многознающим) и т. д.


වතු [Pg.365] වත්තනෙ පපුබ්බො, පසය්හ පවත්තිතුං සීලං යස්සාති අත්ථෙ ඉමිනා තුප්පච්චයො, පසය්හපවත්තා. අථ වා වච වියත්තියං වාචායං, පසය්හ පවත්තිතුං සීලමස්සාති පසය්හපවත්තා, පසය්හපවත්තාරො, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි, සෙසං කත්තුසමං.

Корень «vatu» в значении «бытие, существование» с приставкой «pa-»: в значении «тот, чья природа — действовать с силой/напористо» с помощью данного [правила] присоединяется суффикс «tu» — «pasayhapavattā». Или же корень «vaca» в значении «выразительная речь»: «тот, чья природа — говорить прямо/напористо» — «pasayhapavattā» (ед. ч.), «pasayhapavattāro» (мн. ч.); из-за принадлежности к классу «bhujādi» происходят выпадение конца корня и удвоение согласного; остальное аналогично форме субъектного существительного (kattu).


භයං පස්සිතුං සීලං යස්සාති වා භයං දස්සනසීලො, භයං දස්සනධම්මො, භයං දස්සනෙ සාධුකාරීති වා භයදස්සාවී, භයදස්සාවිනී, භයදස්සාවි චිත්තං. එවං ආදීනවදස්සාවී.

«Тот, чья природа — видеть опасность», или «склонный видеть опасность», «имеющий природу видеть опасность», «умелый в видении опасности» — «bhayadassāvī» (м. р.), «bhayadassāvinī» (ж. р.), «bhayadassāvi cittaṃ» (ср. р.: ум, видящий опасность). Аналогично: «ādīnavadassāvī» (видящий изъяны/опасность).


‘‘තස්සීලාදීසූ’’ති අධිකාරො.

Действует руководящее правило (adhikāra): «Tassīlādīsu» [В значениях «склонный к тому» и т. д.].


591. සද්ද කු ධ ච ල ම ණ්ඩ ත්ථ රුචාදීහි යු.

591. «Sadda ku dha ca la maṇḍatthehi rucādīhi yu» [К корням со значением звука, гнева, движения, украшения, а также к «ruca» и др. присоединяется суффикс «yu»].


සද්ද කු ධ ච ල මණ්ඩත්ථෙහි ධාතූහි, රුචාදීහි ච යුප්පච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු.

К глагольным корням со значениями «звучать» (sadda), «гневаться» (kudha), «двигаться» (cala), «украшать» (maṇḍa), а также к корням группы «ruca» и др., в значениях «склонный к тому» и т. д. присоединяется суффикс «yu».


ඝුස සද්දෙ, ඝොසිතුං සීලං අස්සාති වා ඝොසනසීලොති වා අඝොසයි, ඝොසයති, ඝොසයිස්සති සීලෙන, ධම්මෙන, සාධු වාති අත්ථෙ ඉමිනා යුප්පච්චයො, තස්ස ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති අනාදෙසො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, සො ඝොසනො, සා ඝොසනා. භාස වියත්තියං වාචායං, භාසිතුං සීලමස්සාති වා භාසනසීලො, භාසනධම්මො, භාසනෙ සාධුකාරීති වා භාසනො.

Корень «ghusa» в значении «издавать звук»: в значениях «тот, чья природа — провозглашать/громко говорить», «склонный извещать» или «извещал, извещает, будет извещать по своей природе, характеру или должным образом» данным правилом присоединяется суффикс «yu», который заменяется на «ana» согласно правилу «anakā yuṇvūnaṃ», и происходит усиление (vuddhi) по правилу «aññesu ca»: «so ghosano» (м. р.), «sā ghosanā» (ж. р.). Корень «bhāsa» в значении «ясная речь»: «тот, чья природа — говорить» или «склонный говорить», «имеющий характером речь», «умелый в речи» — «bhāsano».


කුධ කොපෙ, කුජ්ඣිතුං සීලමස්සාති වා කුජ්ඣනසීලොති වා කොධනො, කොධනා, කොධනං.

Корень «kudha» в значении «гнев»: «тот, чья природа — гневаться» или «склонный к гневу» — «kodhano» (м. р.), «kodhanā» (ж. р.), «kodhanaṃ» (ср. р. / сварливый, гневливый).


රුස රොසෙ, රොසිතුං සීලමස්සාති වා රොසනසීලොති වා රොසනො.

Корень «rusa» в значении «раздражение/гнев»: «тот, чья природа — раздражаться» или «склонный к раздражению» — «rosano» (раздражительный).


චල කම්පනෙ, චලිතුං සීලං යස්සාති වා චලති සීලෙනාති වා චලනො. කපිචලනෙ, කම්පිතුං සීලං යස්සාති වා [Pg.366] අකම්පි, කම්පති, කම්පිස්සති සීලෙනාති වා කම්පනො, ඉකාරානුබන්ධිධාතුසරතො ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා නිග්ගහීතාගමො. ඵදි කිඤ්චිචලනෙ, ඵන්දිතුං සීලං යස්සාති වා ඵන්දති සීලෙනාති වා ඵන්දනො.

Корень «cala» в значении «дрожать, двигаться»: «тот, чья природа — двигаться» или «движется по своей природе» — «calano». Корень «kapi» в значении «колебание»: «тот, чья природа — колебаться» или «колебался, колеблется, будет колебаться по природе» — «kampano»; после гласного корня с показателем «i» происходит вставка ниггахиты (niggahītāgama) по правилу «kvaci dhātu...» или «niggahītañca...». Корень «phadi» в значении «легкое движение/пульсация»: «тот, чья природа — трепетать» или «трепещет по природе» — «phandano».


මඩි භූසායං, මණ්ඩයිතුං සීලං යස්සාති වා මණ්ඩයති සීලෙනාති වා මණ්ඩනො. භූස අලඞ්කාරෙ, භූසනසීලොති වා අභූසයි, භූසයති, භූයයිස්සති සීලෙනාති වා භූසනො, භූසනා, භූසනං.

Корень «maḍi» в значении «украшение»: «тот, чья природа — украшать» или «украшает по природе» — «maṇḍano». Корень «bhūsa» в значении «украшение»: «склонный украшать» или «украшал, украшает, будет украшать по природе» — «bhūsano», «bhūsanā», «bhūsanaṃ».


රුච දිත්තිම්හි, අරුච්චි, රුච්චති, රුච්චිස්සති සීලෙනාති වා රොචනො. ජුත දිත්තිම්හි, අජොති, ජොතති, ජොතිස්සති සීලෙනාති වා ජොතනො. වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ, වඩ්ඪිතුං සීලමස්සාති වඩ්ඪනො ඉච්චාදි.

Корень «ruca» в значении «сияние, удовлетворение»: «нравилось, нравится, будет нравиться по природе» — «rocano». Корень «juta» в значении «сияние»: «сиял, сияет, будет сиять по природе» — «jotano». Корень «vaḍḍha» в значении «рост, увеличение»: «тот, чья природа — расти/развивать» — «vaḍḍhano» и т. д.


592. පාරාදිගමිම්හා රූ.

592. «Pārādigamimhā rū» [После корня «gami» при сопутствующих словах «pāra» и др. присоединяется суффикс «rū»].


පාරාදිඋපපදෙහි පරස්මා ගමිඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරො රූපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු කත්තරියෙව. පාරො ආදි යෙසං තෙ පාරාදයො, පාරාදීහි ගමි පාරාදිගමි. රාදිලොපො, භවපාරං ගන්තුං සීලං යස්සාති වා භවපාරං ගමනසීලො, භවපාරං ගමනධම්මො, භවපාරං ගමනෙ සාධුකාරීති වා භවපාරගූ, භවපාරගුනො. අන්තං ගමනසීලො අන්තගූ. එවං වෙදගූ, අද්ධගූ.

После глагольного корня «gami», следом за сопутствующими словами (upapada) «pāra» и др., присоединяется суффикс «rū» в значениях «склонный к тому» и т. д., только при выражении деятеля (kattari). «Pārādayo» — те слова, первым из которых является «pāra»; «pārādigami» — корень «gami» при словах «pāra» и др. Происходит выпадение буквы «r» [суффикса]: «тот, чья природа — уйти на тот берег существования (bhavapāra)», «склонный к переходу на тот берег существования», «имеющий природу перехода на тот берег существования», «умелый в переходе на тот берег существования» — «bhavapāragū» (достигший иного берега бытия), «bhavapāraguno» (род. п.). «Склонный доходить до конца» — «antagū» (достигший конца). Аналогично: «vedagū» (знаток ведения/знания), «addhagū» (странник/путешественник).


‘‘රූ’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать термин: «rū» [суффикс «rū»].


593. භික්ඛාදිතො ච.

593. «Bhikkhādito ca» [А также от корней «bhikkha» и др.].


භික්ඛඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රූපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු. භික්ඛ යාචනෙ, භික්ඛිතුං සීලං යස්සාති වා අභික්ඛි, භික්ඛති, භික්ඛිස්සති සීලෙනාති වා භික්ඛනධම්මොති [Pg.367] වා භික්ඛනෙ සාධුකාරීති වා භික්ඛු, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රස්සත්තං. ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු, සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීතිපි භික්ඛු, විජානිතුං සීලං යස්ස, විජානනසීලොති වා විඤ්ඤූ, සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ. එවං මත්තඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ, අත්ථඤ්ඤූ, කාලඤ්ඤූ, කතඤ්ඤූ ඉච්චාදයො.

От глагольных корней «bhikkha» и прочих присоединяется суффикс «rū» в значениях «склонный к тому» и т. д. Корень «bhikkha» в значении «просить подаяние»: «тот, чья природа — просить подаяние», или «просил, просит, будет просить подаяние по своей природе», «имеющий природу просить подаяние», «умелый в прошении подаяния» — «bhikkhu» (бхиккху), где происходит сокращение гласного по правилу «kvaci dhātu...». Корень «ikkha» в значении «видеть, замечать»: также бхиккху — это «тот, кто видит опасность в сансаре» (saṃsāre bhayaṃ ikkhati). «Тот, чья природа — всесторонне знать» или «знающий» — «viññū» (знающий/мудрый); «тот, кто знает всё» — «sabbaññū» (всеведущий). Аналогично: «mattaññū» (знающий меру), «dhammaññū» (знающий Дхамму), «atthaññū» (знающий смысл/цель), «kālaññū» (знающий время), «kataññū» (благодарный / знающий сделанное) и т. д.


594. හනත්‍යාදීනං ණුකො.

594. «Hanatyādīnaṃ ṇuko» [К корням «hana» и др. присоединяется суффикс «ṇuka»].


හනත්‍යාදීනං ධාතූනමන්තෙ ණුකප්පච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු කත්තරි, අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, ණකාරො වුද්ධත්ථො. ආහනනසීලො ආඝාතුකො, ඝාතාදෙසො, සරලොපාදි, කරණසීලො කාරුකො සිප්පි. භී භයෙ, භායනසීලො භීරුකො, රකාරාගමො. අව රක්ඛණෙ, ආවුකො පිතා.

В конце глагольных корней «hana» и др. присоединяется суффикс «ṇuka» в значениях «склонный к тому» и т. д. при выражении деятеля (kattari); родительный падеж [в сутре] употреблен в отношении окончания слов; буква «ṇ» предназначена для усиления (vuddhi). «Склонный нападать/убивать» — «āghātuko» (агрессивный/убийственный), где происходит замена на «ghāta», выпадение гласного и т. д. «Склонный делать/мастерить» — «kāruko sippi» (ремесленник). Корень «bhī» в значении «страх»: «склонный бояться» — «bhīruko» (боязливый), с вставкой буквы «r» (rakārāgama). Корень «ava» в значении «защита»: «āvuko pitā» (отец-покровитель).


595. සංහනඤ්ඤාය වා රො ඝො.

595. «Saṃhanaññāya vā ro gho» [После корня «hana» с приставкой «saṃ-» и после других корней иногда присоединяется суффикс «ra», а «hana» заменяется на «gha»].


සංපුබ්බාය හනඉච්චෙතාය ධාතුයා, අඤ්ඤාය ච ධාතුයා පරො රප්පච්චයො හොති, හනස්ස ඝො ච. වාග්ගහණං සම්පිණ්ඩනත්ථං, විකප්පනත්ථං වා, තෙන සඞ්ඝාතොතිපි සිද්ධං හොති.

После глагольного корня «hana» с приставкой «saṃ-», а также после некоторых других корней присоединяется суффикс «ra», при этом корень «hana» заменяется на «gha». Употребление слова «vā» (иногда/или) служит для объединения или показа вариативности, благодаря чему также образуется форма «saṅghāto».


හනස්සෙවායං ඝො හොති, අභිධානානුරූපතො;

අසංපුබ්බා ච රො තෙන, පටිඝොතිපි සිජ්ඣති.

«Эта замена на «gha» происходит именно для корня «hana» в соответствии со значением; также в силу этого суффикс «ra» присоединяется и без приставки «saṃ-», образуя слово «paṭighato» (сопротивление/неприязнь)».


හන හිංසාගතීසු සං පුබ්බො, සංහනති සමග්ගං කම්මං සමුපගච්ඡති, සම්මදෙව කිලෙසදරථෙ හනතීති වා සඞ්ඝො, රාදිලොපො[Pg.368], සමන්තතො නගරස්ස බාහියෙ ඛඤ්ඤතීති පරිඛා, ඉත්ථියං ආපච්චයො, අන්තං කරොතීති අන්තකො මච්චු.

Корень «hana» в значении «вредить, идти» с приставкой «saṃ-»: «собирается вместе для совершения общего дела» или «полностью уничтожает мучения от клеш» — «saṅgho» (Сангха/община), с выпадением начального «r» [суффикса]. «То, что выкапывается вокруг города» — «parikhā» (ров), где в женском роде присоединяется суффикс «ā». «То, что положит конец» — «antako maccu» (смерть-Губитель).


‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать руководящее правило: «Bhāvakammesu» [В значениях состояния и объекта действия].


596. නන්දාදීහි යු.

596. «Nandādīhi yu» [К корням «nanda» и др. присоединяется суффикс «yu»].


නන්දඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරො යුප්පච්චයො හොති භාවකම්මෙසු. ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති යුප්පච්චයස්ස අනාදෙසො, නන්ද සමිද්ධිම්හි, නන්ද නන්දනෙ වා. භාවෙ – නන්දීයතෙ නන්දනං. කම්මෙ – අනන්දීයිත්ථ, නන්දීයති, නන්දීයිස්සති, නන්දිතබ්බන්ති වා නන්දනං වනං, ගය්හති, ගහණීයං වා ගහණං, ගණ්හනං වා, චරිතබ්බං චරණං, භූයතෙ භවනං, හූයතෙ හවනං. රුන්ධිතබ්බං රුන්ධනං, රොධනං වා, භුඤ්ජිතබ්බං භුඤ්ජනං, භොජනං වා. බුජ්ඣිතබ්බං බුජ්ඣනං, බොධනං වා. සූයති, සුති වා සවණං, පාපීයතීති පාපුණනං, පාපනං වා, පාලීයතීති පාලනං ඉච්චාදි.

После глагольных корней «nanda» и прочих присоединяется суффикс «yu» в значениях состояния (bhāva) и объекта действия (kamma). По правилу «anakā yuṇvūnaṃ» суффикс «yu» заменяется на «ana». Корень «nanda» в значении «процветание» или «радость». В значении состояния: «радование» — «nandanaṃ». В значении объекта действия: «то, что радовало, радует, будет радовать, или то, чему следует радоваться» — «nandanaṃ vanaṃ» (роща Радости); «то, что берётся или должно быть взято» — «gahaṇaṃ» или «gaṇhanaṃ» (схватывание/задержание); «то, что должно соблюдаться» — «caraṇaṃ» (поведение/практика); «то, что существует» — «bhavanaṃ» (обитель/бытие); «то, что приносится в жертву» — «havanaṃ» (пожертвование). «То, что должно быть заблокировано» — «rundhanaṃ» или «rodhanaṃ» (препятствование); «то, что должно быть съедено» — «bhuñjanaṃ» или «bhojanaṃ» (пища/поедание); «то, что должно быть понято/пробуждено» — «bujjhanaṃ» или «bodhanaṃ» (понимание/пробуждение); «то, что слышится, или слушание» — «savaṇaṃ» (слушание); «то, к чему приходят» — «pāpuṇanaṃ» или «pāpanaṃ» (достижение); «то, что защищается» — «pālanaṃ» (защита) и т. д.


‘‘යූ’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать термин: «yu» [суффикс «yu»].


597. කත්තුකරණපදෙසෙසු ච.

597. «Kattukaraṇapadesesu ca» [А также в значениях деятеля, орудия и места действия].


කත්තුකරණපදෙසඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ච සබ්බධාතූහි යුප්පච්චයො හොති. එත්ථ ච පදෙසොති අධිකරණකාරකං වුච්චති. කත්තරි තාව – රජං හරතීති රජොහරණං තොයං. ආරමණං විජානාතීති විඤ්ඤාණං, විජානනං වා, ආනනජාදෙසා. ඝා ගන්ධොපාදානෙ, ඝායතීති ඝානං, ඣෙ චින්තායං, ඣායතීති ඣානං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ආත්තං.

Ко всем корням присоединяется суффикс «yu» в значениях деятеля (kattu), орудия (karaṇa) и места действия (padesa). Здесь под словосочетанием «padesa» понимается отношение места/обстоятельства (adhikaraṇakāraka). Во-первых, при выражении деятеля: «то, что уносит пыль» — «rajoharaṇaṃ toyaṃ» (очищающая пыль вода). «То, что познаёт объект» — «viññāṇaṃ» (сознание/винняна) или «vijānanaṃ», где происходят замены на «āna» и «ja». Корень «ghā» в значении «восприятие запаха»: «то, что обоняет» — «ghānaṃ» (нос/обоняние). Корень «jhe» в значении «мышление, созерцание»: «то, что созерцает» — «jhānaṃ» (джхана), где происходит замена гласного на «ā» по правилу «kvaci dhātu...».


කරණෙ [Pg.369] – කර කරණෙ, කරොති තෙනාති කරණං, යථාසරූපං සද්දා බ්‍යාකරීයන්ති එතෙනාති බ්‍යාකරණං. පූර පූරණෙ, පූරයති තෙනාති පූරණං. දීයති අනෙනාති දානං, පමීයති අනෙනාති පමානං, වුච්චති අනෙනාති වචනං, පනුදති, පනුජ්ජතෙ අනෙනාති වා පනූදනො. සූද පග්ඝරණෙ, සූදති, සුජ්ජතෙ අනෙනාති වා සූදනො, සුණාති, සූයති එතෙනාති වා සවණං. ලූ ඡෙදනෙ, ලුනාති, ලූයති අනෙනාති වා ලවනං, ලවණං, ලොණං වා. නයති, නීයති එතෙනාති වා නයනං. පූ පවනෙ, පුනාති, පූයතෙ අනෙනාති වා පවනො, සමෙති, සමීයති වා පාපං අනෙනාති සමණො, සමණං වා. තථා භාවෙති, භාවීයති එකායාති වා භාවනා. එවං පාචනං, පාචාපනං ඉච්චාදි.

При выражении орудия действия (karaṇa): корень «kara» в значении «делание»: «то, посредством чего делают» — «karaṇaṃ» (инструмент/орудие); «то, посредством чего слова разъясняются в их надлежащей форме» — «byākaraṇaṃ» (грамматика/разъяснение). Корень «pūra» в значении «наполнение»: «то, чем наполняют» — «pūraṇaṃ» (наполнение/заполнение). «То, чем даётся» — «dānaṃ» (дар/дарение); «то, чем измеряется» — «pamānaṃ» (мера/измерение); «то, чем выражается» — «vacanaṃ» (речь/слово); «то, чем устраняют» — «panūdano» (устраняющий). Корень «sūda» в значении «вытекание/приготовление»: «то, чем приготавливается» — «sūdano» (повар/приготавливающий); «то, чем слышат» — «savaṇaṃ» (ухо/слух). Корень «lū» в значении «резание»: «то, чем режут» — «lavanaṃ», «lavaṇaṃ» или «loṇaṃ» (серп/соль). «То, чем ведут» — «nayanaṃ» (глаз/ведение). Корень «pū» в значении «очищение»: «то, чем очищают» — «pavano» (ветер/очиститель); «то, чем умиротворяется зло» — «samaṇo» (отшельник/шрамана) или «samaṇaṃ». Также «то, благодаря чему взращивается однонаправленно» — «bhāvanā» (медитация/взращивание). Аналогично: «pācanaṃ» (приготовление), «pācāpanaṃ» (побуждение к приготовлению) и т. д.


අධිකරණෙ – ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, තිට්ඨති තස්මින්ති ඨානං. එවං සයනං, සෙනං වා, ආසනං, අධිකරීයති එත්ථාති අධිකරණං.

При выражении места действия (adhikaraṇa): корень «ṭhā» в значении «прекращение движения»: «то, где стоят» — «ṭhānaṃ» (место/стоянка). Аналогично: «sayanaṃ» или «senaṃ» (место для сна/ложе), «āsanaṃ» (сиденье/место для сидения); «то, где совершается разбирательство» — «adhikaraṇaṃ» (судебное разбирательство/дело).


චසද්දෙන සම්පදානාපාදානෙසුපි – සම්මා පකාරෙන දදාති අස්සාති සම්පදානං, අපෙච්ච එතස්මා ආදදාතීති අපාදානං.

Благодаря слову «ca» [суффикс «yu» используется] также в значениях дательного адресата (sampadāna) и источника/отделения (apādāna): «то, кому дают подобающим образом» — «sampadānaṃ» (дательный падеж / получатель); «то, от чего забирают или отходят» — «apādānaṃ» (исходный падеж / источник).


598. සඤ්ඤායං දාධාතො ඉ.

598. «Saññāyaṃ dādhāto i» [Для выражения имени собственного от корня «dā» присоединяется суффикс «i»].


සඤ්ඤායං ගම්‍යමානායං දාධාඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ඉප්පච්චයො හොති, භාවකම්මාදිඅධිකාරෙවායං, සරලොපාදි. දා දානෙ ආපුබ්බො, ආදීයතීතිආදි. එවං උපාදි. ධා ධාරණෙ[Pg.370], උදකං දධාතීති උදධි, තෙසු වුද්ධිලොපාදිනා සඤ්ඤායං උදකස්ස උදාදෙසො. ජලං ධීයතෙ අස්මින්ති ජලධි, වාලානි දධාති තස්මින්ති වාලධි, සන්ධීයති, සන්දධාතීති වා සන්ධි, නිධීයතීති නිධි. එවං විධීයති, විදධාති, විධානං වා විධි, සම්මා, සමං වා චිත්තං ආදධාතීති සමාධි.

Когда выражается имя собственное (название), от корней dā и dhā присоединяется суффикс i. Это происходит в контексте правил о состоянии (bhāva), объекте действия (kamma) и т. д. [с применением] выпадения гласного и т. д. Корень dā в значении «давание» с приставкой ā-: «берется» (ādīyati) и т. д. Так же: upādi (привязанность). Корень dhā в значении «удержание»: «содержит воду» — udadhi (океан); в этих случаях посредством усиления (vuddhi), выпадения и т. д. при образовании имени собственного происходит замена udaka на ud-. «В чем содержится вода» — jaladhi (море); «что содержит волосы» — vāladhi (хвост); «соединяется» или «соединяет» — sandhi (сандхи/соединение); «закладывается» — nidhi (сокровище). Так же: «устанавливается», «устраивает» или «порядок» — vidhi; «надлежащим образом или ровно помещает ум» — samādhi (самадхи).


599. ඉත්ථියමතියවො වා.

599. В женском роде [присоединяются суффиксы] a, ti, yu и т. д. необязательно.


ඉත්ථියං අභිධෙය්‍යායං සබ්බධාතූහි අකාරතියුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා භාවකම්මාදීසු. අප්පච්චයෙ තාව ජර වයොහානිම්හි, ජීරති, ජීරණන්ති වා ජරා, ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, පටිසම්භිජ්ජතීති පටිසම්භිදා. පටිපජ්ජති එතායාති පටිපදා. එවං සම්පදා, ආපදා. උපාදීයතීති උපාදා. සඤ්ජානාතීති සඤ්ඤා, පජානාතීති පඤ්ඤා. උපෙක්ඛතීති උපෙක්ඛා. චින්තනං චින්තා. පතිට්ඨානං පතිට්ඨා. සික්ඛ විජ්ජොපාදානෙ, සික්ඛනං, සික්ඛීයතීති වා සික්ඛා. එවං භික්ඛා. ඣෙ චින්තායං, පරසම්පත්තිං අභිමුඛං ඣායතීති අභිජ්ඣා, හිතෙසිතං උපට්ඨපෙත්වා ඣායතීති උපජ්ඣා, උපජ්ඣායො, සම්මා ඣායති එත්ථාති සජ්ඣා.

Когда выражается женский род, от всех корней в значениях состояния (bhāva), объекта (kamma) и т. д. необязательно присоединяются суффиксы a, ti, yu и т. д. Что касается суффикса a: корень jara в значении «увядание возраста»: «стареет» или «старение» — jarā (старость); по правилу «itthiyamato āpaccayo» добавляется суффикс ā; «расчленяется / анализируется» — paṭisambhidā (аналитическое знание). «Посредством чего продвигаются» — paṭipadā (путь, практика). Так же: sampadā (достижение), āpadā (несчастье). «Удерживается» — upādā. «Распознает» — saññā (восприятие); «мудро понимает» — paññā (мудрость). «Наблюдает безоценочно» — upekkhā (упеккха/беспристрастие). «Размышление» — cintā (мысль). «Опора» — patiṭṭhā (основание). Корень sikkha в значении «приобретение знания»: «обучение» или «изучается» — sikkhā (обучение). Так же: bhikkhā (подаяние). Корень jhe в значении «мышление»: «помышляет о чужом процветании» — abhijjhā (алчность); «помыслив, проявляет заботу о благе» — upajjhā, upajjhāyo (наставник, упадчхая); «в чем надлежащим образом созерцают / повторяют» — sajjhā (повторение).


ඉසු [Pg.371] ඉච්ඡායං, එසනන්ති අත්ථෙ අප්පච්චයො, ‘‘ඉසු යමූනමන්තො ච්ඡො වා’’ති ච්ඡාදෙසො, ඉච්ඡා. පුච්ඡ පුච්ඡනෙ, පුච්ඡනං පුච්ඡා, තිකිච්ඡනං තිකිච්ඡා, ඝසිතුමිච්ඡා ජිඝච්ඡා, තිතික්ඛා, බුභුක්ඛා, පාතුමිච්ඡා පිපාසා, මණ්ඩූකගතියා වාධිකාරතො වාදෙසාභාවො. බ්‍යාපිතුමිච්ඡා විච්ඡා ඉච්චාදි.

Корень isu в значении «желание»: в значении «поиск» присоединяется суффикс a; по правилу «isu yamūnamanto ccho vā» происходит замена на cch — icchā (желание). Корень puccha в значении «спрашивание»: «вопрошение» — pucchā (вопрос); «лечение» — tikicchā (врачевание); «желание есть» — jighacchā (голод); titikkhā (терпение); bubhukkhā (жажда пищи / голод); «желание пить» — pipāsā (жажда); в силу контекста «необязательно» по принципу «прыжка лягушки» (maṇḍūkagati) замена отсутствует. «Желание охватить» — vicchā и т. д.


තිප්පච්චයෙ සම්භවනං සම්භූති. වාධිකාරතො තිප්පච්චයම්හි න වුද්ධි, සවණං සුති, නයනං, නීයති එතායාති වා නීති. මන ඤාණෙ, මඤ්ඤතීති මති.

При суффиксе ti: «возникновение» — sambhūti (появление). В силу раздела о «необязательности» при суффиксе ti усиления (vuddhi) не происходит: «слушание» — suti (слух, услышанное); «ведение» или «посредством чего ведут» — nīti (направление, руководство). Корень mana в значении «познание»: «мыслит» — mati (ум, понимание).


‘‘තෙ, නො, තිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

Продолжает действовать правило «Te, no, timhi».


600. ගමඛනහනරමාදීනමන්තො.

600. «Конечный [согласный корней] gama, khana, hana, rama и т. д.»


ගම ඛන හන රමඉච්චෙවමාදීනං මකාරනකාරන්තානං ධාතූනං අන්තො බ්‍යඤ්ජනො නො හොති තප්පච්චයෙ, තිම්හි චාති ධාත්වන්තලොපො. ගමනං, ගන්තබ්බාති වා ගති, උපහනනං උපහති, රමන්ති තාය, රමණං වා රති. තනු විත්ථාරෙ, තනනං තති. යමු උපරමෙ, නියමනං නියති. ‘‘රමතො, රමතී’’තිආදීසු පන අකාරබ්‍යවහිතත්තා න ධාත්වන්තලොපො, භුඤ්ජනං භුත්ති, යුඤ්ජනං යුත්ති, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච. සමාපජ්ජනං, සමාපජ්ජතෙති වා සමාපත්ති, සම්පත්ති, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හාදිතො තිස්ස නි හොති. හානි, ජානි ඉච්චාදි.

У корней gama, khana, hana, rama и т. д., оканчивающихся на m и n, при суффиксе ta, а также при ti происходит выпадение конечного согласного — выпадение конца корня. «Хождение» или «то, куда следует идти» — gati (участь, путь); «подавление» — upahati (вред, поражение); «посредством чего радуются» или «радость» — rati (привязанность, услада). Корень tanu в значении «расширение»: «распространение» — tati. Корень yamu в значении «прекращение»: «регулирование» — niyati (закон, предопределение). Однако в таких формах, как ramato, ramatī и т. д., из-за разделения гласным a выпадения конца корня не происходит. «Поедание» — bhutti; «применение» — yutti; по правилу «bhujādīnamanto no dvi ca» происходит выпадение конца корня и удвоение. «Вхождение [в состояние]» или «входит» — samāpatti (достижение, самапатти); sampatti (совершенство); по правилу «gupādīnañca» происходит выпадение конца корня и удвоение. На основании правила «Kvaci dhātū...» и т. д. после корней hā и т. д. суффикс ti заменяется на ni: hāni (уподок, урон), jāni (ущерб) и т. д.


යුප්පච්චයෙ චිත සඤ්චෙතනෙ, චෙතයතීති අත්ථෙ යුප්පච්චයො, අනාදෙසවුද්ධී, ආපච්චයො, චෙතනා. විද අනුභවනෙ[Pg.372], වෙදයතීති වෙදනා. දිසී උච්චාරණෙ, දෙසීයතීති දෙසනා, භාවීයතීති භාවනා ඉච්චාදි.

При суффиксе yu: корень cita в значении «намерение»: в значении «помышляет» присоединяется суффикс yu, замена на an, усиление (vuddhi), суффикс ā — cetanā (воление, намерение). Корень vida в значении «переживание»: «чувствует» — vedanā (чувство). Корень disī в значении «произнесение»: «разъясняется» — desanā (проповедь, учение); «развивается» — bhāvanā (культивация, развитие) и т. д.


‘‘ඉත්ථියං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

Продолжают действовать слова «Itthiyaṃ» (в женском роде) и «vā» (необязательно).


601. කරතො රිරිය.

601. «От [корня] kara — [суффикс] ririya.»


කරධාතුතො ඉත්ථියමනිත්ථියං වා අභිධෙය්‍යායං රිරියප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො. කත්තබ්බා කිරියා. කරණීයං කිරියං.

От корня kara при выражении грамматического значения как женского, так и не-женского рода присоединяется суффикс ririya, происходит выпадение начального r и т. д. «То, что следует сделать» (в женском роде) — kiriyā (действие). «То, что надлежит сделать» (в среднем роде) — kiriyaṃ.


‘‘කත්තරී’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать слово «Kattari» (в значении деятеля).


602. ජිතො ඉන සබ්බත්ථ.

602. «От [корня] ji — [суффикс] ina во всех случаях [времени].»


ජිඉච්චෙතාය ධාතුයා පරො ඉනප්පච්චයො හොති සබ්බකාලෙ කත්තරි. ජි ජයෙ, පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ අජිනි, ජිනාති, ජිනිස්සතීති වා ජිනො.

После корня ji во всех временах в значении деятеля присоединяется суффикс ina. Корень ji в значении «победа»: «победил, побеждает или победит дурные неблагие состояния (akusala dhamma)» — jino (Победитель, Джина).


‘‘ඉනා’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать слово «Ina».


603. සුපතො ච.

603. «А также от [корня] supa.»


සුපඉච්චෙතාය ධාතුයා ච පරො ඉනප්පච්චයො හොති. සුප සයෙ, සුපති, සුපනන්ති වා සුපිනො, සුපිනං.

И после корня supa присоединяется суффикс ina. Корень supa в значении «сон, покоиться»: «спит» или «сон» — supino, supinaṃ (сон, сновидение).


සී සයෙ, ‘‘ඊසං’’ඉති උපපදං, ඊසං සීයති භවතාති අත්ථෙ –

Корень sī в значении «покоиться», при префиксе/слове «īsaṃ» (слегка, едва), в значении «едва покоится вами» —


604. ඊසංදුසූහි ඛ.

604. «После [корней] при служебных словах īsaṃ, du, su — [суффикс] kha.»


ඊසංදුසුඉච්චෙතෙහි උපපදෙහි පරෙහි ධාතූහි ඛප්පච්චයො හොති.

После корней, идущих за префиксами/словами īsaṃ, du, su, присоединяется суффикс kha.


සො ච –

И он [применяется] —


605. භාවකම්මෙසු [Pg.373] කිච්චක්තක්ඛත්ථා.

605. «В значениях состояния (bhāva) и объекта действия (kamma) [применяются] суффиксы kicca, kta и kkha.»


භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු කිච්චක්තක්ඛත්ථඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති නියමතො භාවකම්මෙස්වෙව හොති. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’ති ක්ඛකාරානුබන්ධස්ස ලොපො, වුද්ධි, අයාදෙසද්විත්තානි, ඊසස්සයො භවතා, දුක්ඛෙන සීයති දුස්සයො, සුඛෙන සීයති සුස්සයො.

Поскольку в значениях состояния и объекта действия присоединяются суффиксы kicca, kta и kkha, по правилу это происходит именно в контексте состояния и объекта. На основании правила «Kvaci dhātū...» происходит выпадение маркерного согласного kh, усиление (vuddhi), замена на ay и удвоение: īsassayo («едва покоится вами»); «с трудом покоится» — dussayo; «легко покоится» — sussayo.


කම්මෙ – ඊසං කරීයතීති ඊසක්කරං කම්මං භවතා. එවං දුක්ඛෙන කරීයතීති දුක්කරං හිතං භවතා, සුකරං පාපං බාලෙන, දුක්ඛෙන භරීයතීති දුබ්භරො මහිච්ඡො. සුඛෙන භරීයතීති සුභරො අප්පිච්ඡො. දුක්ඛෙන රක්ඛිතබ්බන්ති දුරක්ඛං චිත්තං. දුක්ඛෙන පස්සිතබ්බොති දුද්දසො ධම්මො. සුඛෙන පස්සිතබ්බන්ති සුදස්සං පරවජ්ජං. දුක්ඛෙන අනුබුජ්ඣිතබ්බොති දුරනුබොධො ධම්මො. සුඛෙන බුජ්ඣිතබ්බන්ති සුබොධමිච්චාදි.

В значении объекта (kamma): «слегка делается вами» — īsakkaraṃ kammaṃ (легкое дело для вас). Так же: «с трудом делается вами» — dukkaraṃ hitaṃ (трудносовершимое благо для вас); «легко делается глупцом» — sukaraṃ pāpaṃ (легкосовершимое зло глупцом); «с трудом содержится» — dubbharo mahiccho (трудносодержимый человек с большими желаниями); «легко содержится» — subharo appiccho (легкосодержимый человек с малыми желаниям); «трудно охранять» — durakkhaṃ cittaṃ (трудноохраняемый ум); «трудно видеть» — duddaso dhammo (труднопостижимая Дхамма); «легко видеть» — sudassaṃ paravajjaṃ (легкозамечаемый чужой изъян); «трудно постичь» — duranubodho dhammo (труднопостижимая Дхамма); «легко постичь» — subodham и т. д.


බුධ අවගමනෙ, සබ්බෙ සඞ්ඛතාසඞ්ඛතසම්මුතිභෙදෙ ධම්මෙ අබුජ්ඣි, බුජ්ඣති, බුජ්ඣිස්සතීති වා අත්ථෙ –

Корень budha в значении «понимание», в значении «постиг, постигает или постигнет все дхаммы, разделенные на обусловленные, необусловленные и условные (конвенциональные)» —


‘‘ත’’ඉති වත්තතෙ.

Продолжает действовать слово «Ta» [суффикс ta].


606. බුධගමාදිත්ථෙ කත්තරි.

606. «От [корней] budha, gama и т. д. в этом значении [присоединяется суффикс ta] в значении деятеля.»


බුධගමුඉච්චෙගමාදීහි ධාතූහි තදත්ථෙ ගම්‍යමානෙ කත්තරි තප්පච්චයො හොති සබ්බකාලෙ.

От корней budha, gama и т. д. при выражении этого значения во всех временах в значении деятеля присоединяется суффикс ta.


‘‘තස්සා’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать слово «Tassa» (суффикса ta).


607. ධඪභහෙහි ධ ඪා ච.

607. «После [корней, оканчивающихся на] dha, ḍha, bha, ha — [замена суффикса ta на] dha и ḍha.»


ධඪන්ත භහන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස පච්චයතකාරස්ස යථාක්කමං ධකාරඪකාරාදෙසා හොන්තීති ධභතො තකාරස්ස [Pg.374] ධකාරො, ‘‘හචතුත්ථාන’’න්ති එත්ථ හකාරග්ගහණතො හකාරතොපි ක්වචි ධත්තං, අබ්‍යවධානෙ චායං, තෙන ‘‘රුන්ධති, ආරාධිතො, වඩ්ඪිතො, ලභිත්වා, ගහිතො’’තිආදීසු පච්චයාගමබ්‍යවහිතත්තා න භවති.

У суффиксального согласного t после корней, оканчивающихся на dha и ḍha, а также на bha и ha, происходят соответственно замены на dh и ḍh; так, после dha и bha согласный t заменяется на dh, а ввиду упоминания h в правиле «hacatutthānaṃ» иногда и после h происходит замена на dh. И это происходит при непосредственном примыкании, поэтому в таких формах, как rundhati, ārādhito, vaḍḍhito, labhitvā, gahito и т. д., из-за разделения суффиксальным вставным гласным этого не происходит.


608. හචතුත්ථානමන්තානං දො ධෙ.

608. «У [корней], оканчивающихся на ha или четвертый согласный класса, [происходит замена] на d перед dh.»


හකාරවග්ගචතුත්ථානං ධාත්වන්තභූතානං දකාරාදෙසො හොති ධකාරෙ පරෙ. බුද්ධො භගවා. සරණං අගච්ඡි, ගච්ඡති, ගච්ඡිස්සතීති වා සරණඞ්ගතො උපාසකො, ‘‘ගමඛනහනරමාදීනමන්තො’’ති ධාත්වන්තලොපො. එවං ජානාතීති ඤාතො. ඉ ගතිම්හි, උපෙතීති උපෙතො. චින්ත චින්තායං, චින්තෙතීති චිත්තං, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. සන්ජ සඞ්ගෙ, රූපාදීසු අසජ්ජි, සජ්ජති, සජ්ජිස්සතීති වා සත්තො, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච.

Конечные согласные корней h и четвертые согласные классов заменяются на d перед dh. Buddho bhagavā (Просветленный — Благословенный). «Прибег, прибегает или прибегнет к прибежищу» — saraṇaṅgato upāsako (мирянин, принявший прибежище), [где произошло] выпадение конца корня по правилу «gamakhanahanaramādīnamanto». Так же: «знает» — ñāto (познанный). Корень i в значении «движение»: «приходит» — upeto (наделенный). Корень cinta в значении «мышление»: «мыслит» — cittaṃ (ум, мысль), [где происходят] выпадение конца корня и удвоение по правилу «gupādīnañca». Корень sanja в значении «привязанность»: «привязался, привязывается или привяжется к формам и т. д.» — satto (существо, привязанное), [где происходят] выпадение конца корня и удвоение по правилу «bhujādīnamanto no dvi ca».


‘‘සඤ්ඤාය’’මිති වත්තතෙ.

Продолжает действовать слово «Saññāyaṃ» (при выражении имени собственного).


609. තිකිච්චාසිට්ඨෙ.

609. «В [значениях] лечения (tikicchā) и благопожелания (āsiṭṭha).»


සඤ්ඤායමභිධෙය්‍යායං ආසිට්ඨෙ ගම්‍යමානෙ ධාතූහි තිප්පච්චයො හොති, කිතපච්චයො ච. ජිනො එනං බුජ්ඣතූති ජිනබුද්ධි, ධකාරදකාරාදෙසා, ධනමස්ස භවතූති ධනභූති.

Когда выражается имя собственное (название) и подразумевается благопожелание, от корней присоединяются суффикс ti, а также суффиксы группы kita. «Пусть Победитель просветлит его!» — Jinabuddhi (имя), [с] заменами на dh и d; «пусть у него будет богатство!» — Dhanabhūti (имя).


කිතපච්චයෙ භවතූති භූතො, ධම්මො එනං දදාතූති ධම්මදින්නො, ‘‘භිදාදිතො ඉන්න අන්න ඊණා වා’’ති තප්පච්චයස්ස ඉන්නාදෙසො. වඩ්ඪතූති වඩ්ඪමානො, ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති මානන්තෙසු අප්පච්චයො, නන්දතූති නන්දකො, ජීවතූති ජීවකො ඉච්චාදි.

При суффиксе группы kita: «пусть станет!» — bhūto; «пусть Дхамма дарует ему!» — Dhammadinna (имя), [где происходит] замена суффикса ta на inna по правилу «bhidādito inna anna īṇā vā». «Пусть возрастает!» — Vaḍḍhamāna (имя), [где] перед māna добавляется суффикс a по правилу «bhūvādito a»; «пусть радуется!» — Nandaka (имя); «пусть живет!» — Jīvaka (имя) и т. д.


610. ආගමා [Pg.375] තුකො.

610. «От [корня] gam с приставкой ā — [суффикс] tuka.»


ආපුබ්බා ගමිතො තුකප්පච්චයො හොති, කිතකත්තා කත්තරි. ආගච්ඡතීති ආගන්තුකො.

От корня gam с приставкой ā- присоединяется суффикс tuka в значении деятеля (kattari) как суффикс kita. «Тот, кто приходит» — āgantuko (гость, пришелец).


‘‘ගමා’’ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать слово «Gamā» (от корня gam).


611. භබ්බෙ ඉක.

611. «В значении способного (bhabba) — [суффикс] ika.»


ගමිතො ඉකප්පච්චයො හොති භබ්බත්ථෙ. ගන්තුං භබ්බොති ගමිකො භික්ඛු.

От корня gam присоединяется суффикс ika в значении способного/готового. «Готовый идти» — gamiko bhikkhu (бхиккху, готовый отправиться в путь).


තෙකාලිකප්පච්චයන්තනයො.

Раздел о суффиксах трех времен.


අතීතප්පච්චයන්තනය

Раздел о суффиксах прошедшего времени.


612. අතීතෙ ත තවන්තු තාවී.

612. «В прошедшем времени — [суффиксы] ta, tavantu, tāvī.»


අතීතෙ කාලෙ සබ්බෙහි ධාතූහි ත තවන්තු තාවී ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. එතෙ එව පරසමඤ්ඤාය නිට්ඨසඤ්ඤකාපි, තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවන්ති. අභවීති භූතො, භූතා, භූතං, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථානුවත්තිතවාග්ගහණෙන ත තවන්තුතාවීසු වුද්ධි න හොති. හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, අහවීති හුතො අග්ගිං.

В прошедшем времени от всех корней присоединяются суффиксы ta, tavantu, tāvī. Они также называются niṭṭha согласно иной терминологии, и будучи суффиксами типа kita, они употребляются в значении деятеля (kattari). «Был» — bhūto (муж. р.), bhūtā (жен. р.), bhūtaṃ (ср. р.); из-за повторяющегося слова vā в правиле «aññesu ca» при суффиксах ta, tavantu, tāvī усиления (vuddhi) не происходит. Корень hu в значениях давания, вкушения, подношения: «совершил подношение огню» — huto aggiṃ.


තවන්තුප්පච්චයෙ – ‘‘ආ සිම්හී’’ති ආකාරො, අග්ගිං හුතවා, හුතවන්තො ඉච්චාදි ගුණවන්තුසමං. තාවීම්හි – අග්ගිං හුතාවී, අග්ගිං හුතාවිනො ඉච්චාදි දණ්ඩීසමං. ඉත්ථියං ඉනීපච්චයො – හුතාවිනී, නපුංසකෙ – රස්සත්තං හුතාවි.

При суффиксе tavantu: по правилу «ā simhi» окончание -ā: aggiṃ hutavā, hutavanto и т. д. — склоняются подобно guṇavantu. При суффиксе tāvī: aggiṃ hutāvī, aggiṃ hutāvino и т. д. — склоняются подобно daṇḍī. В женском роде суффикс inī — hutāvinī; в среднем роде краткий [гласный] — hutāvi.


වස නිවාසෙ, වස්සං අවසීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, සකාරන්තත්තා ‘‘සාදිසන්ත’’ඉච්චාදිනා ඨාදෙසෙ සම්පත්තෙ –

Корень vasa в значении «проживание», при выражении значения «провел сезон дождей» присоединяется суффикс ta; поскольку корень оканчивается на s, когда применимо правило «sādisanta...» для замены на ṭha —


‘‘තස්සා’’ති අධිකාරො, ‘‘සාදී’’ති ච.

Действует раздел «Tassa» (суффикса ta) и «sādi» (начинающиеся с s).


613. වසතො [Pg.376] උත්ථ.

613. «От [корня] vasa — [замена на] uttha.»


වසඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරස්ස තකාරස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන උත්ථාදෙසො හොති, සරලොපාදි. වස්සං වුත්ථො, වුත්ථා සා, ‘‘සරලොපො’’තිආදිසුත්තෙ තුග්ගහණතො පුබ්බලොපාභාවෙ ‘‘අධිවත්ථා දෙවතා, වත්ථබ්බ’’න්තිආදීසු පරලොපො.

У согласного t, следующего за корнем vasa, вместе с начальным согласным корня происходит замена на uttha, [применяются] выпадение гласного и т. д. «Проведший сезон дождей» — vuttho (муж. р.), vutthā sā (она провела сезон дождей); когда в сутре «saralopo...» из-за наличия элемента tu отсутствует выпадение предшествующего гласного, то в таких словах, как adhivatthā devatā (обитающее божество), vatthabbaṃ (надлежащее для проживания) и т. д., происходит выпадение последующего.


‘‘වසස්සා’’ති විපරිණාමෙන වත්තතෙ.

Продолжает действовать слово «Vasassa» (корня vasa) с изменением падежной формы.


614. වස්ස වා වු.

614. «У [корня] vasa необязательно [происходит замена] на vu.»


වසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වකාරස්ස තකාරෙ පරෙ උකාරො හොති, තත්ථ වකාරාගමො ච වා හොති. නිට්ඨතකාරෙ එවායං. අථ වා ‘‘වූ’’ති එත්ථ වකාරො සන්ධිජො, තන්තඤායෙන දුතියඤ්චෙත්ථ වාග්ගහණමිච්ඡිතබ්බං, තෙන අකාරස්සපි උකාරො සිද්ධො භවති, උසිතො බ්‍රහ්මචරියං, වුසිතො, තථා වුසිතවා, වුසිතාවී, ඉකාරාගමෙන බ්‍යවහිතත්තා උත්ථාදෙසො න භවති.

У согласного v корня vasa перед согласным t суффикса происходит замена на u, при этом также необязательно возникает вставка согласного v. Это происходит только перед суффиксальным t раздела niṭṭhā. Или же в слове «vū» согласный v является результатом сандхи; по правилу параллельного применения здесь предполагается повторный элемент «vā» (необязательно), благодаря чему также заменяется гласный a на u: usito brahmacariyaṃ («проживший святую жизнь»), vusito, а также vusitavā, vusitāvī; из-за разделения вставным гласным i замены на uttha не происходит.


භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, ඔදනං අභුඤ්ජීති අත්ථෙ තතවන්තුතාවී, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, තකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච, භුත්තො, භුත්තවා, භුත්තාවී. තථා රන්ජ රාගෙ, අරඤ්ජීති රත්තො, රත්තා, රත්තං. යුජ යොගෙ, අයුඤ්ජීති යුත්තො, යුත්තා, යුත්තං. විච විවෙචනෙ විපුබ්බො, විවිච්චීති විවිත්තො, විවිත්තා, විවිත්තං. මුච මොචනෙ, අමුච්චීති බන්ධනා මුත්තො. තථා තිප්පච්චයෙපි ඉමිනා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි, ආසජ්ජනං ආසත්ති, විමුච්චනං, විමුච්චති එතායාති වා විමුත්ති.

Корень bhuja в значениях защиты и вкушения: в значении «поел рис» [присоединяются суффиксы] ta, tavantu, tāvī; по правилу «bhujādīnamanto no dvi ca» происходит выпадение конца корня и удвоение согласного t: bhutto, bhuttavā, bhuttāvī. Так же: корень ranja в значении «привязанность»: «вожделел» — ratto (муж. р.), rattā (жен. р.), rattaṃ (ср. р.). Корень yuja в значении «соединение»: «применил» — yutto, yuttā, yuttaṃ. Корень vica в значении «уединение» с приставкой vi-: «уединился» — vivitto, vivittā, vivittaṃ. Корень muca в значении «освобождение»: «освободился» — bandhanā mutto (освобожденный от уз). Так же и при суффиксе ti в силу этого происходят выпадение конца корня и удвоение: «прилипание» — āsatti (привязанность); «освобождение» или «посредством чего освобождается» — vimutti (освобождение/вимутти).


කුධ [Pg.377] කොපෙ, අකුජ්ඣීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ‘‘ධඪභහෙහි ධඪා චා’’ති ධත්තං, ‘‘හචතුත්ථානමන්තානං දොධෙ’’ති ධකාරස්ස දකාරො, කුද්ධො. යුධ සම්පහාරෙ, අයුජ්ඣීති යුද්ධො, යුද්ධං. සිධ සංසිද්ධිම්හි, අසිජ්ඣීති සිද්ධො. ආපුබ්බො රභ රාභස්සෙ, ආරභීති ආරද්ධො ගන්තුං. නහ බන්ධනෙ සංපුබ්බො, සන්නය්හීති සන්නද්ධො, ‘‘ධඪභහෙහි ධඪා චා’’ති නහාදිතො තකාරස්ස ධකාරො.

Корень kudha в значении «гнев»: в значении «разгневался» присоединяется суффикс ta, у него происходит замена на dh по правилу «dhaḍhabhahehi dha ḍhā ca», а по правилу «hacatutthānamantānaṃ do dhe» происходит замена на d перед dh — kuddho (разгневанный). Корень yudha в значении «сражение»: «сражался» — yuddho (сражающийся), yuddhaṃ (битва). Корень sidha в значении «успех, завершение»: «совершилось» — siddho (совершенный). Корень rabha в значении «начало» с приставкой ā-: «начал» — āraddho gantuṃ (начавший идти). Корень naha в значении «связывание» с приставкой saṃ-: «снарядился» — sannaddho (снаряженный); по правилу «dhaḍhabhahehi dha ḍhā ca» после naha и т. д. происходит замена согласного t на dh.


වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ, අවඩ්ඪීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ඪත්තං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වාකාරස්සුත්තං, ඩලොපො ච.

Корень vaḍḍha в значении «рост»: в значении «вырос» присоединяется суффикс ta, у него происходит замена на ḍh, по правилу «kvaci dhātū...» происходят замена гласного a корня на u и выпадение ḍ.


‘‘හචතුත්ථානමන්තාන’’න්ති වත්තතෙ.

Продолжает действовать правило «Hacatutthānamantānaṃ».


615. ඩො ඪකාරෙ.

615. «[Замена на] ḍ перед ḍha.»


හචතුත්ථානං ධාත්වන්තානං ඩකාරාදෙසො හොති ඪකාරෙ පරෙ. වුඩ්ඪො, වුඩ්ඪා, ‘‘බො වස්සා’’ති බත්තෙ බුඩ්ඪො. තිප්පච්චයෙ – බුජ්ඣනං, බුජ්ඣති වා එතායාති බුද්ධි. එවං සිද්ධි, වඩ්ඪි. තබ්බප්පච්චයෙ – බොද්ධබ්බමිච්චාදි.

Вместо конечных h и четвёртых согласных корня происходит замена на букву ḍ, когда следует ḍha. Vuḍḍho, vuḍḍhā; при замене v на b по правилу «bo vassā» — buḍḍho. При суффиксе ti: «пробуждение» или «то, посредством чего пробуждаются» — buddhi. Так же siddhi, vaḍḍhi. При суффиксе tabba: boddhabba и так далее.


‘‘අන්තො, නො’’ති ච අධිකාරො.

И действует управленческое правило (adhikāra): «конечный [звук] отбрасывается» (anto no).


616. තරාදීහි ඉණ්ණො.

616. После [корней] tara и других [суффикс ta заменяется на] iṇṇa.


තරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ඉණ්ණාදෙසො හොති, ධාත්වන්තො ච නො හොති, සරලොපාදි. තර තරණෙ, සංසාරණ්ණවං අතරීති තිණ්ණො තාරෙය්‍යං. එවං උත්තිණ්ණො, තිණ්ණං වා. පූර පූරණෙ, සංපූරීති සංපුණ්ණො, ‘‘සරලොපො’’තිආදිසුත්තෙ තුග්ගහණතො පුබ්බලොපාභාවෙ උවණ්ණතො පරස්ස ‘‘වා පරො අසරූපා’’ති ලොපො, සංයොගෙ රස්සත්තං. තුර වෙගෙ, අතුරීති තුණ්ණං[Pg.378], තුරිතං වා. ජර වයොහානිම්හි, පරිජීරීති පරිජිණ්ණො. කිර විකිරණෙ, ආකිරීති ආකිණ්ණො ඉච්චාදි.

После таких корней, как tara и других, происходит замена следующего далее суффикса ta на iṇṇa, а конечный звук корня отбрасывается, с выпадением гласного и т. д. Tara в значении «переправа» (taraṇa): «он переправился через океан сансары» — tiṇṇo tāreyyaṃ. Так же uttiṇṇo или tiṇṇaṃ. Pūra в значении «наполнение» (pūraṇa): «он наполнился» — saṃpuṇṇo; из-за включения элемента tu в правиле «saralopo» и т. д. предшествующее выпадение не происходит; после звука u по правилу «vā paro asarūpā» происходит выпадение следующего [гласного], и сокращение [гласного перед] стечением согласных. Tura в значении «поспешность» (vega): «он поспешил» — tuṇṇaṃ или turitaṃ. Jara в значении «увядание возраста» (vayohāni): «он состарился» — parijiṇṇo. Kira в значении «рассыпание» (vikiraṇa): «он покрыл» — ākiṇṇo и так далее.


617. සුස පච සකතො ක්ඛක්කා ච.

617. После [корней] susa, paca и saka [суффикс ta заменяется на] kkha, kka и [другие].


සුස පච සකඉච්චෙතෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ක්ඛක්කාදෙසා හොන්ති, අන්තො ච බ්‍යඤ්ජනො නො හොති. චසද්දෙන මුචාදිතො ක්කාදෙසො. සුස සොසනෙ, අසුස්සීති සුක්ඛො රුක්ඛො. අපච්චීති පක්කං ඵලං. සක සාමත්ථෙ, අසක්ඛීති සක්කො අස්ස, ඔමුච්චීති ඔමුක්කා උපාහනා. ‘‘පචිතුං, පචිතබ්බ’’න්තිආදීසු පන න භවති, ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා. එවං සබ්බත්ථ බ්‍යවධානෙ න භවති.

После таких корней, как susa, paca, saka, происходят замены следующего далее суффикса ta на kkha и kka, а конечный согласный отбрасывается. Словом «ca» указывается замена на kka после таких корней, как muca и другие. Susa в значении «сушение» (sosana): «оно засохло» — sukkho rukkho (сухое дерево). «Оно сварилось» — pakkaṃ phalaṃ (спелый плод). Saka в значении «способность» (sāmattha): «он смог» — sakko assa; «он снял» — omukkā upāhanā (снятые сандалии). В таких словах, как «pacituṃ», «pacitabba» и т. д., этого не происходит по причине разделения гласным i. Так везде: при наличии разделения [гласным i] это правило не действует.


සීහගතියා තිග්ගහණමනුවත්තතෙ.

Путём «львиной поступи» (sīhagati) привлекается элемент ti.


618. පක්කමාදීහි න්තො ච.

618. После [корней] pakkama и других [суффикс ta заменяется на] nta, а [конечный согласный отбрасывается].


පක්කමඉච්චෙවමාදීහි මකාරන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස න්තාදෙසො හොති, ධාත්වන්තො ච නො හොති. චසද්දෙන තිප්පච්චයස්ස න්ති ච හොති. කමු පදවික්ඛෙපෙ, පක්කමීති පක්කන්තො. එවං සඞ්කන්තො, නික්ඛන්තො, ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චග්ගහණෙන කස්ස ඛත්තං. භමු අනවට්ඨානෙ, විබ්භමීති විබ්භන්තො, භන්තො. ඛමු සහනෙ, අක්ඛමීති ඛන්තො. සමු උපසමෙ, අසමීති සන්තො. දමු දමනෙ, අදමීති දන්තො.

После таких корней, оканчивающихся на m, как pakkama и других, происходит замена следующего далее суффикса ta на nta, а конечный звук корня отбрасывается. Словом «ca» передаётся замена суффикса ti на nti. Kamu в значении «шагание» (padavikkhepa): «он ушёл» — pakkanto. Так же saṅkanto, nikkhanto; замена k на kh происходит на основании применения слова «ca» в правиле «do dhassa ca». Bhamu в значении «неустойчивость» (anavaṭṭhāna): «он блуждал» — vibbhanto, bhanto. Khamu в значении «терпение» (sahana): «он потерпел» — khanto. Samu в значении «успокоение» (upasama): «он успокоился» — santo. Damu в значении «укрощение» (damana): «он укротил» — danto.


තිම්හි – සඞ්කමනං සඞ්කන්ති. එවං ඔක්කන්ති, විබ්භන්ති, ඛන්ති, සන්ති දන්ති ඉච්චාදි.

При суффиксе ti: «переход» — saṅkanti. Так же okkanti, vibbhanti, khanti, santi, danti и так далее.


619. ජනාදීනමා [Pg.379] තිම්හි ච.

619. У [корней] jana и других [конечный звук заменяется на] ā перед суффиксом ta, а также перед ti.


ජනඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනමන්තස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ආත්තං හොති තප්පච්චයෙ, තිම්හි ච. යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි. ජන ජනනෙ, අජනීති ජාතො, විජායීති පුත්තං විජාතා, ජනනං ජාති. තප්පච්චයෙ සතිපි තකාරෙ පුන තිග්ගහණකරණං පච්චයන්තරතකාරෙ ආත්තනිවත්තනත්ථං, යථා – ජන්තු. ‘‘ජනිත්වා, ජනිතු’’න්තිආදීසු පන ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා න භවති.

У таких корней, как jana и других, происходит замена конечного согласного на ā перед суффиксом ta, а также перед ti. Путём разделения правила (yogavibhāga) [это происходит] и в других случаях. Jana в значении «рождение» (janana): «он родился» — jāto; «она родила» — puttaṃ vijātā; «рождение» — jāti. Повторное включение элемента ti, несмотря на то что в суффиксе ta уже содержится буква t, служит для предотвращения замены на ā перед буквой t других суффиксов, как например: jantu. В таких же словах, как «janitvā», «janituṃ» и т. д., этого не происходит по причине разделения гласным i.


‘‘ආ, තිම්හි, චා’’ති ච වත්තතෙ.

Слова «ā», «timhi» и «ca» продолжают действовать.


620. ඨාපානමිඊ ච.

620. У [корней] ṭhā и pā [конечный звук заменяется] на i и ī соответственно [перед ta и ti].


ඨා පාඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තස්ස ආකාරස්ස යථාක්කමං ඉකාරඊකාරාදෙසා හොන්ති තප්පච්චයෙ, තිම්හි ච. චසද්දෙන අඤ්ඤත්‍රාපි ක්වචි. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, අට්ඨාසීති ඨිතො, උපට්ඨිතො ගරුං, ඨිතවා, අධිට්ඨිත්වා, ඨානං ඨිති. පා පානෙ, අපායීති පීතා, යාගුං පීතවා, පානං පීති, පීත්වා.

У таких корней, как ṭhā и pā, происходит замена конечного звука ā соответственно на гласные i и ī перед суффиксом ta, а также перед ti. Словом «ca» указывается, что кое-где [это происходит] и в других случаях. Ṭhā в значении «прекращение движения» (gatinivatti): «он встал» — ṭhito; «он послужил учителю» — upaṭṭhito garuṃ; ṭhitavā, adhiṭṭhitvā, «стояние» — ṭhānaṃ, ṭhiti. Pā в значении «питьё» (pāna): «он выпил» — pītā; «выпивший кашу» — yāguṃ pītavā; «питьё» — pānaṃ, pīti; pītvā.


621. හන්තෙහි හො හස්ස ලො වා අදහනහානං.

621. После [корней], оканчивающихся на h, за исключением daha и ha, происходят замены: [суффикса ta или ti] на ha, а конечного h корня — на l (или ḷ) опционально.


හකාරන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස, තිස්ස ච හකාරාදෙසො හොති, හස්ස ච ධාත්වන්තස්ස ලකාරො හොති වා දහනහෙ වජ්ජෙත්වා, ඪත්තාපවාදොයං. රුහ ජනනෙ, අරුහීති ආරුළ්හො රුක්ඛං. ලළානමවිසෙසො, ආරුල්හො වා, රුහනං රුළ්හී. ගාහු විලොළනෙ, අගාහීති ගාළ්හො, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවං. බහ වුද්ධිම්හි, අබහීති බාළ්හො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො. මුහ වෙචිත්තෙ, අමුය්හීති මූළ්හො. ගුහ සංවරණෙ, අගුහීති ගූළ්හං. වහ පාපුණනෙ[Pg.380], උපවහීති උපවුළ්හො, ‘‘වච වස වහාදීනමුකාරො වස්සා’’ති යොගවිභාගෙන උත්තං.

После корней, оканчивающихся на букву h, за исключением [корней] daha и ha, происходит замена суффикса ta и суффикса ti на букву ha, а конечный h корня опционально заменяется на букву la; это правило является исключением из правила замены на ḍ. Ruha в значении «порождение» (janana): «он взобрался» — āruḷho rukkhaṃ. Буквы l и ḷ не различаются, поэтому также ārulho; «рост» — ruḷhī. Gāhu в значении «погружение» (viloḷana): «он погрузился» — gāḷho; «погрузившийся в великий океан» — ajjhogāḷho mahaṇṇavaṃ. Baha в значении «рост» (vuddhi): «он вырос» — bāḷho; удлинение происходит по правилу «kvaci dhātū» и т. д. Muha в значении «замешательство» (vecitta): «он заблудился» — mūḷho. Guha в значении «сокрытие» (saṃvaraṇa): «он скрыл» — gūḷhaṃ. Vaha в значении «доставка» (pāpuṇana): «он привёл» — upavuḷho; замена va на u произошла путём разделения правила «vaca vasa vahādīnamukāro vassā».


අදහනහානන්ති කිමත්ථං? දඩ්ඪො, සන්නද්ධො. වාති කිං? දුද්ධො, සිනිද්ධො. ‘‘ගහිතං, මහිත’’න්තිආදීසු පන ඉකාරාගමෙන බ්‍යවහිතත්තා න භවති.

Зачем сказано «за исключением daha и ha»? Сравните: daḍḍho, sannaddho. Зачем сказано «опционально» (vā)? Сравните: duddho, siniddho. В таких же словах, как «gahitaṃ», «mahitaṃ» и т. д., этого не происходит по причине разделения вставкой гласного i.


ධාතුප්පච්චයන්තතොපි ‘‘අතීතෙ ත තවන්තුතාවී’’ති තප්පච්චයො, අබුභුක්ඛීති බුභුක්ඛිතො. එවං ජිඝච්ඡිතො, පිපාසිතො ඉච්චාදි.

Также и от основ, оканчивающихся на глагольные суффиксы, по правилу «atīte ta tavantutāvī» присоединяется суффикс ta: «он проголодался» — bubhukkhito. Так же jighacchito, pipāsito и так далее.


එවං කත්තරි නිට්ඨනයො.

Таков метод образования причастий прошедшего времени (niṭṭhā) в активном залоге (kattar).


‘‘අතීතෙ’’ති වත්තතෙ.

Слово «atīte» (в прошедшем времени) продолжает действовать.


622. භාවකම්මෙසු ත.

622. [Присоединяется суффикс] ta в значениях состояния (bhāva) и объекта действия (kamma).


අතීතෙ කාලෙ ගම්‍යමානෙ සබ්බධාතූහි තප්පච්චයො හොති භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු.

При выражении прошедшего времени от всех корней присоединяется суффикс ta в значениях состояния (bhāva) и объекта действия (kamma).


භාවෙ තාව –

Сперва в значении состояния (bhāva):


ගෙ සද්දෙ, ගායනං, අගායිත්ථාති වා අත්ථෙ තප්පච්චයො.

Ge в значении «звук» (sadda): суффикс ta присоединяется в значении «пение» (gāyana) или «он пел» (agāyittha).


623. සබ්බත්ථ ගෙ ගී.

623. У [корня] ge во всех случаях происходит замена на gī.


ගෙඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ගීආදෙසො හොති සබ්බත්ථ, තප්පච්චයතිපච්චයෙස්වෙවායං. තස්ස ගීතං, ගායනං, ගායිතබ්බාති වා ගීති.

У такого корня, как ge, во всех случаях происходит замена на gī; то есть это происходит именно перед суффиксами ta и ti. При суффиксе ta: gītaṃ; в значении «пение» или «долженствующее быть спетым» с суффиксом ti: gīti.


භාවෙ – තප්පච්චයන්තා නපුංසකා. කම්මනි – තිලිඞ්ගා.

В значении состояния (bhāva) слова с суффиксом ta имеют средний род. В значении объекта (kamma) — имеют три рода.


නත ගත්තවිනාමෙ, නච්චනං, අනච්චිත්ථාති වා අත්ථෙ තප්පච්චයො.

Nata в значении «изгибание тела» (gattavināma): суффикс ta присоединяется в значении «танец» (naccana) или «он танцевал» (anaccittha).


624. පච්චයා දනිට්ඨා නිපාතනා සිජ්ඣන්ති.

624. Формы с суффиксами, не имеющие стандартного завершения (aniṭṭhā), образуются через исключения (nipātana).


යෙ ඉධ සප්පච්චයා සද්දා පච්චයෙහි න නිට්ඨං ගතා, තෙ නිපාතනතො සිජ්ඣන්තීති ධාත්වන්තෙන සහ තප්පච්චයස්ස ච්ච ට්ටාදෙසා. නච්චං, නට්ටං. හස හසනෙ, හසනං හසිතං, ඉකාරාගමො. ගමනං ගතං. එවං ඨිතං, සයිතං, වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා වුද්ධි. රුද අස්සුවිමොචනෙ, අරුජ්ඣිත්ථාති රොදිතං, රුණ්ණං වා ඉච්චාදි.

Те слова с суффиксами, которые здесь не достигают стандартного завершения (niṭṭhā) через суффиксы, образуются путём исключения (nipātana), то есть происходят замены конечного звука корня вместе с суффиксом ta на cca и ṭṭa: naccaṃ, naṭṭaṃ. Hasa в значении «смех» (hasana): «смех» — hasitaṃ, со вставкой гласного i. «Хождение» — gataṃ. Так же ṭhitaṃ, sayitaṃ; усиление (vuddhi) происходит из-за разграниченной опциональности ввиду управляющего слова «vā». Ruda в значении «пролитие слёз» (assuvimocana): «он плакал» — roditaṃ или ruṇṇaṃ и так далее.


කම්මනි –

В значении объекта действия (kamma):


අභිභූයිත්ථාති අභිභූතො කොධො භවතා, අභිභූතා, අභිභූතං. භාස බ්‍යත්තියං වාචායං, අභාසිත්ථ තෙනාති භාසිතො ධම්මො, භාසිතා ගාථා, භාසිතං සුත්තං. දිසී උච්චාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙ. අදෙසීයිත්ථාති දෙසිතො ධම්මො භගවතා, ඉකාරාගමෙ කාරිතසරලොපො. ජි ජයෙ, අජීයිත්ථාති ජිතො මාරො. නී පාපුණනෙ, අනීයිංසූති නීතා ගාමමජා, සුතො තයා ධම්මො, ඤාතො.

«Гнев был одолён Вами» — abhibhūto kodho bhavatā, abhibhūtā, abhibhūtaṃ. Bhāsa в значении «отчётливая речь» (byattā vācā): «им было сказано» — bhāsito dhammo, bhāsitā gāthā, bhāsitaṃ suttaṃ. Disī в значении «провозглашение» (uccāraṇe); из-за принадлежности к классу curādi присоединяется ṇe. «Благословенным было проповедано» — desito dhammo bhagavatā; при вставке гласного i происходит выпадение каузативного гласного. Ji в значении «победа» (jaya): «Мара был побеждён» — jito māro. Nī в значении «приведение» (pāpuṇana): «они были приведены» — nītā gāmamajā; «Дхамма, услышанный тобой» — suto tayā dhammo; ñāto.


සාස අනුසිට්ඨිම්හි, අනුසාසීයිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො.

Sāsa в значении «наставление» (anusiṭṭhi): суффикс ta присоединяется в значении «он был наставлен» (anusāsīyittha).


625. සාසදිසතො තස්ස රිට්ඨො ච.

625. После [корней] sāsa и disa происходит замена суффикса ta на riṭṭha, и [другие изменения].


සාසදිසඉච්චෙතෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස රිට්ඨාදෙසො හොති, චසද්දෙන තිස්ස රිට්ඨි ච, දිසතො කිච්චතකාරතුංත්වාදීනඤ්ච රට්ඨ රට්ඨුං රට්ඨාදෙසා ච හොන්ති, රාදිලොපො, අනුසිට්ඨො සො මයා, අනුසිට්ඨා සා, අනුසිට්ඨං. දිස පෙක්ඛණෙ, අදිස්සිත්ථාති දිට්ඨං මෙ රූපං.

После таких корней, как sāsa и disa, происходит замена следующего далее суффикса ta на riṭṭha; словом «ca» передаётся замена суффикса ti на riṭṭhi, а также от корня disa замена суффиксов группы kicca, буквы t, суффиксов tuṃ, tvā и т. д. на raṭṭha, raṭṭhuṃ, raṭṭhā и т. д., с выпадением начального r; «он был наставлен мной» — anusiṭṭho so mayā, anusiṭṭhā sā, anusiṭṭhaṃ. Disa в значении «видение» (pekkhaṇa): «форма была увидена мной» — diṭṭhaṃ me rūpaṃ.


තිම්හි – අනුසාසනං අනුසිට්ඨි, දස්සනං දිට්ඨි.

При суффиксе ti: «наставление» — anusiṭṭhi; «видение/воззрение» — diṭṭhi.


කිච්චාදීසු [Pg.382] – දස්සනීයං දට්ඨබ්බං, දට්ඨෙය්‍යං, පස්සිතුන්ති දට්ඨුං ගච්ඡති, පස්සිත්වාති නෙක්ඛමං දට්ඨුං, දට්ඨා, ඉකාරාගමෙන අන්තරිකස්ස න භවති, යථා – අනුසාසිතං, අනුසාසිතබ්බං, අනුසාසිතුං, අනුසාසිත්වා, දස්සිතං ඉච්චාදි.

При суффиксах группы kicca и др.: «достойный видения» — dassanīyaṃ, daṭṭhabbaṃ, daṭṭheyyaṃ; в значении «чтобы увидеть» — daṭṭhuṃ gacchati («идёт, чтобы увидеть»); в значении «увидев» — nekkhamaṃ daṭṭhuṃ («увидев отречение»), daṭṭhā. Но [в формах], разделённых вставкой гласного i, этого не происходит, как например: anusāsitaṃ, anusāsitabbaṃ, anusāsituṃ, anusāsitvā, dassitaṃ и так далее.


තුස පීතිම්හි, අතුස්සීති අත්ථෙ කත්තරි තප්පච්චයො.

Tusa в значении «радость» (pīti): суффикс ta присоединяется в активном залоге (kattar) в значении «он радовался» (atussī).


‘‘තස්සා’’ති අධිකාරො.

Слово «tassā» (вместо [суффикса] ta) является заглавным правилом (adhikāra).


626. සාදි, සන්තපුච්ඡභන්ජහන්සාදීහි ට්ඨො.

626. После [корней], оканчивающихся на s, а также корней santa, puccha, bhanja, hansa и др., [суффикс ta заменяется на] ṭṭha.


ආදිනා සහ වත්තතීති සාදි. සකාරන්තෙහි, පුච්ඡ භන්ජහන්සඉච්චෙවමාදීහි ච ධාතූහි පරස්ස අනන්තරිකස්ස තකාරස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන ධාත්වන්තෙනට්ඨාදෙසො හොති. හන්සස්ස සතිපි සන්තත්තෙ පුනග්ගභණං ක්වචි ට්ඨාදෙසස්ස අනිච්චතාදීපනත්ථං, තෙන ‘‘විද්ධස්තො උත්‍රස්තො’’තිආදීසු න හොති. තුට්ඨො, සන්තුසිතො. භස භස්සනෙ, අභස්සීති භට්ඨො, භස්සිතො. නස අදස්සනෙ, නස්සීති නට්ඨො. දංස දංසනෙ, අදංසීයිත්ථාති දට්ඨො සප්පෙන, ඩංසිතො වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දස්ස ඩත්තං. ඵුස ඵස්සනෙ, අඵුසීයිත්ථාති ඵුට්ඨො රොගෙන, ඵුස්සිතො වා. ඉසු ඉච්ඡායං, එසීයිත්ථාති ඉට්ඨො, ඉච්ඡිතො, එසිතො. මස ආමසනෙ, ආමසීයිත්ථාති ආමඨො. වසසෙචනෙ, අවස්සීති වුට්ඨො දෙවො, පවිසීයිත්ථාති පවිට්ඨො, උද්දිසීයිත්ථාති උද්දිට්ඨො. පුච්ඡ පුච්ඡනෙ, අපුච්ඡීයිත්ථාති පුට්ඨො පඤ්හං, පුච්ඡිතො. භන්ජ අවමද්දනෙ, අභඤ්ජීයිත්ථාති භට්ඨං ධඤ්ඤං. හන්ස පීතිම්හි, අහංසීති හට්ඨො, පහට්ඨො, පහංසිතො.

«Sādi» означает «вместе с имеющими в начале». После корней, оканчивающихся на s, а также от таких корней, как puccha, bhanja, hansa и других, происходит замена непрерываемой буквы t [суффикса] вместе со смежными согласными конца корня на ṭṭha. Повторное упоминание корня hansa, несмотря на то что он входит в число оканчивающихся на s, служит для указания на то, что замена на ṭṭha иногда не обязательна, благодаря чему в таких словах, как «viddhasto», «utrasto» и т. д., она не происходит. Tuṭṭho, santusito. Bhasa в значении «падение» (bhassana): «он упал» — bhaṭṭho, bhassito. Nasa в значении «исчезновение» (adassana): «он погиб» — naṭṭho. Daṃsa в значении «укус» (daṃsana): «он был укушен» — daṭṭho sappena (укушенный змеёй) или ḍaṃsito; замена d на ḍ происходит по правилу «kvaci dhātū» и т. д. Phusa в значении «касание» (phassana): «он был поражён» — phuṭṭho rogena или phussito. Isu в значении «желание» (icchā): «желалось» — iṭṭho, icchito, esito. Masa в значении «прикасание» (āmasana): «к нему прикоснулись» — āmaṭho. Vasa [в значении проливания]: «выпал дождь» — vuṭṭho devo; «вошёл» — paviṭṭho; «было указано» — uddiṭṭho. Puccha в значении «вопрошание» (pucchana): «был спрошен вопрос» — puṭṭho pañhaṃ, pucchito. Bhanja в значении «толчение» (avamaddana): «было раздроблено» — bhaṭṭhaṃ dhaññaṃ (обмолоченное зерно). Hansa в значении «радость» (pīti): «он обрадовался» — haṭṭho, pahaṭṭho, pahaṃsito.


ආදිසද්දෙන [Pg.383] යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු, ඉජ්ජිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ට්ඨාදෙසො.

Словом «ādi» (и другие) включается корень yaja в значениях «почитание божеств, совершение союза, дарение» (devapūjā-saṅgatikaraṇa-dāna); суффикс ta присоединяется в значении «было принесено в жертву» (ijjittha), и происходит его замена на ṭṭha.


627. යජස්ස සරස්සි ට්ඨෙ.

627. У гласного [корня] yaja происходит замена на i перед ṭṭha.


යජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සරස්ස ඉකාරාදෙසො හොති ට්ඨෙ පරෙ. යිට්ඨො මයා ජිනො. සජ විස්සග්ගෙ සංපුබ්බො, සංසජ්ජිත්ථාති සංසට්ඨො තෙන, විස්සට්ඨො. මජ සුද්ධිම්හි, අමජ්ජීති මට්ඨො ඉච්චාදි.

У гласного такого корня, как yaja, происходит замена на букву i, когда следует ṭṭha. Yiṭṭho mayā jino («Победитель был почтён мной»). Saja в значении «выпускание» (vissagga) с приставкой saṃ: «он был связан с ним» — saṃsaṭṭho tena; vissaṭṭho. Maja в значении «очищение» (suddhi): «он очистил» — maṭṭho и так далее.


කිච්චතකාරාදීසු තුස්සිතබ්බං තොට්ඨබ්බං, ඵුසිතබ්බං ඵොට්ඨබ්බං, පුච්ඡිතුං පුට්ඨුං, යජිතුං යිට්ඨුං, අභිහරිතුං අභිහට්ඨුං, තොසනං තුට්ඨි, එසනං එට්ඨි, වස්සනං වුට්ඨි, විස්සජ්ජනං විස්සට්ඨි ඉච්චාදි.

При суффиксах группы kicca, букве t и др.: tussitabbaṃ или toṭṭhabbaṃ; phusitabbaṃ или phoṭṭhabbaṃ; pucchituṃ или puṭṭhuṃ; yajituṃ или yiṭṭhuṃ; abhiharituṃ или abhihaṭṭhuṃ; «радость» — tuṭṭhi; «поиск» — eṭṭhi; «дождь» — vuṭṭhi; «отпускание» — vissaṭṭhi и так далее.


‘‘තස්ස, සාදී’’ති ච වත්තතෙ.

Слова «tassa» и «sādī» продолжают действовать.


628. භන්ජතො ග්ගො ච.

628. После [корня] bhanja [суффикс ta вместе с конечным согласным заменяется] также на gga.


භන්ජතො ධාතුම්හා තප්පච්චයස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන ග්ගො ආදෙසො හොති. භග්ගො රාගො අනෙන. වසනිවාසෙ, පරිවසීයිත්ථාති පරිවුට්ඨො පරිවාසො, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, උට්ඨ උආදෙසා. වස අච්ඡාදනෙ, නිවසීයිත්ථාති නිවත්ථං වත්ථං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්තකාරසංයොගස්ස ත්ථත්තං, එවං නිවත්ථබ්බං. සංස පසංසනෙ, පසංසීයිත්ථාති පසත්ථො පසංසිතො, පසංසනං පසත්ථි. බධ බන්ධනෙ, අබජ්ඣිත්ථාති බද්ධො රඤ්ඤා, අලභීයිත්ථාති ලද්ධං මෙ ධනං, ධත්තදත්තානි. රභ රාභස්සෙ, ආරභීයිත්ථාති ආරද්ධං වීරියං. දහ භස්මීකරණෙ[Pg.384], අදය්හිත්තාති දඩ්ඪං වනං, අභුජ්ජිත්ථාති භුත්තො ඔදනො, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච. චජ හානිම්හි, පරිච්චජීයිත්ථාති පරිච්චත්තං ධනං, අමුච්චිත්ථාති මුත්තො සරො.

После корня bhanja происходит замена суффикса ta вместе со смежными согласными на gga. «Пристрастие сломлено им» — bhaggo rāgo anena. Vasa в значении «жительство» (nivāsa): «период испытания был отбыт» — parivuṭṭho parivāso; «святая жизнь была прожита» — vusitaṃ brahmacariyaṃ (здесь произошли замены на uṭṭha и u). Vasa в значении «одевание» (acchādana): «одежда была надета» — nivatthaṃ vatthaṃ; замена сочетания st на ttha происходит по правилу «kvaci dhātū» и т. д.; так же nivatthabbaṃ. Saṃsa в значении «восхваление» (pasaṃsana): «он был восхвалён» — pasattho, pasaṃsito; «восхваление» — pasatthi. Badha в значении «связывание» (bandhana): «он был связан царём» — baddho raññā; «богатство было получено мной» — laddhaṃ me dhanaṃ; [формы] dhatta, datta. Rabha в значении «усердие» (rābhassa): «усердие было предпринято» — āraddhaṃ vīriyaṃ. Daha в значении «сжигание дотла» (bhasmīkaraṇa): «лес сгорел» — daḍḍhaṃ vanaṃ; «рис был съеден» — bhutto odano; у корней класса bhujā и др. происходит выпадение конечного согласного корня и удвоение [согласного суффикса]. Caja в значении «оставление» (hāni): «богатство было оставлено» — pariccattaṃ dhanaṃ; «стрела была выпущена» — mutto saro.


වච වියත්තියං වාචායං, අවචීයිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො.

Vaca в значении «отчётливая речь» (viyattā vācā): суффикс ta присоединяется в значении «было сказано» (avacīyittha).


‘‘අන්තො, නො, ද්වි, චා’’ති ච අධිකාරො.

Слова «anto» (конечный), «no» (отбрасывается), «dvi» (удвоение) и «ca» (и) являются заглавным правилом (adhikāra).


629. වච වා වු.

629. У [корня] vaca [буква va заменяется] на u, [конечный согласный отбрасывается, а суффикс удваивается] опционально.


චතුප්පදමිදං. වචඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වකාරස්ස උකාරාදෙසො හොති වා, ධාත්වන්තො ච චකාරො නො හොති, තප්පච්චයස්ස ච ද්විභාවො හොති. වාග්ගහණමවධාරණත්ථං, ධාත්වාදිම්හි වකාරාගමො. වුත්තමිදං භගවතා, උත්තං වා.

Это сутра из четырёх слов. У такого корня, как vaca, происходит опциональная замена буквы v на гласный u, конечная буква c корня отбрасывается, и происходит удвоение суффикса ta. Включение слова «vā» служит для ограничения: в начале корня [может] возникать вставка буквы v. «Это было сказано Благословенным» — vuttamidaṃ bhagavatā или uttaṃ vā.


630. ගුපාදීනඤ්ච.

630. У [корней] gupa и других конечный согласный отбрасывается, а последующая буква t удваивается.


ගුපඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනමන්තො ච බ්‍යඤ්ජනො නො හොති, පරස්ස තකාරස්ස ච ද්විභාවො හොති. ගුප ගොපනෙ, සුගොපීයිත්ථාති සුගුත්තො, සුගොපිතො, ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා න ධාත්වන්තලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තෙ වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නිට්ඨතකාරෙපි ක්වචි වුද්ධි. ගොපනං ගුත්ති.

У таких корней, как gupa и других, конечный согласный отбрасывается, а следующая далее буква t удваивается. Gupa в значении «охрана» (gopana): «он был хорошо защищён» — sugutto, sugopito; при разделении гласным i конечный согласный корня не отбрасывается, а из-за разграниченной опциональности управляющего слова «vā» в сутре «aññesu ca» усиление (vuddhi) кое-где происходит и перед суффиксом прошедшего времени (niṭṭhā-takāra). «Охрана» — gutti.


ලිප ලිම්පනෙ, අලිම්පීයිත්ථාති ලිත්තො සුගන්ධෙන. තප සන්තාපෙ, සන්තපීයිත්ථාති සන්තත්තො තෙජෙන. දීප දිත්තිම්හි, ආදීපීයිත්ථාතිආදිත්තො අග්ගිනා, රස්සත්තං, දීපනං දිත්ති. අප පාපුණනෙ, පාපීයිත්ථාති පත්තො ගාමො, පාපුණීති පත්තො සුඛං, පාපුණනං පත්ති, පත්තබ්බං. මද උම්මාදෙ, පමජ්ජීති පමත්තො. සුප සයනෙ, අසුපීති සුත්තො ඉච්චාදි.

Lipa в значении «умащение» (limpana): «он был умащён» — litto sugandhena (умащённый благовониями). Tapa в значении «нагревание» (santāpa): «он был нагрет» — santatto tejena (раскалённый жаром). Dīpa в значении «сияние» (ditti): «он был зажжён» — āditto agginā (зажжённый огнём), сокращение [гласного], «сияние» — ditti. Apa в значении «достижение» (pāpuṇana): «деревня была достигнута» — patto gāmo; «он достиг счастья» — patto sukhaṃ; «достижение» — patti; «надлежащее быть достигнутым» — pattabbaṃ. Mada в значении «опьянение» (ummāda): «он был беспечен» — pamatto. Supa в значении «сон» (sayana): «он спал» — sutto и так далее.


චර [Pg.385] චරණෙ, අචරීයිත්ථාති චිණ්ණො ධම්මො, ඉණ්ණාදෙසො, චරිතො වා. එවං පුණ්ණො, පූරිතො.

Cara в значении «поведение» (caraṇa): «Дхамма практиковался» — ciṇṇo dhammo (практикуемая Дхамма), с заменой на iṇṇa, или carito. Так же puṇṇo, pūrito.


නුද ඛෙපෙ, පනුජ්ජිත්ථාති පණුන්නො, නස්ස ණත්තං, පනුදිතො. දා දානෙ, ආදීයිත්ථාතිආදින්නො, අත්තො වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දාසද්දස්ස තකාරො, රස්සත්තං.

Корень nud [в значении] «отбрасывание» [дает форму] paṇunno («бывший отброшенным»); [здесь происходит] переход n в ṇ, [а также форма] panudito. Корень dā [в значении] «дарение» [дает форму] ādinno («взятый»); или же [форма с] atta, [где] согласно правилу «kvaci dhātū...» и т. д. происходит замена элемента слова dā на t и укорочение [гласного].


631. භිදාදිතො ඉන්නඅන්නඊණා වා.

631. После [корней], начинающихся с bhid, [суффикс ta] факультативно [заменяется на] inna, anna или īṇa.


භිදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ඉන්න අන්නඊණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, අන්තො ච නො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, සරලොපාදි.

После таких корней, как bhid и других, находящийся за ними суффикс ta факультативно заменяется на inna, anna или īṇa, при этом конечный [звук корня] заменяется на n. Слово vā («факультативно») здесь используется в значении обусловленной факультативности (vavatthitavibhāsā); [далее следует] выпадение гласного и т. д.


භිදි විදාරණෙ, අභිජ්ජිත්ථාති භින්නො ඝටො භවතා, භිජ්ජීති වා භින්නො දෙවදත්තො. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, අඡිජ්ජිත්ථාති ඡින්නො රුක්ඛො, අච්ඡින්නං චීවරං, උච්ඡිජ්ජීති උච්ඡින්නො. අදීයිත්ථාභි දින්නො සුඞ්කො. සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු, නිසීදීති නිසින්නො. ඛිද උත්තාසනෙ, ඛිද දීනභාවෙ වා, අඛිජ්ජීති ඛින්නො.

Корень bhid [в значении] «раскалывание». «Был расколот» — bhinno ghaṭo bhavatā («горшок расколот вами»). Или «раскололся / сокрушился» — bhinno devadatto («Девадатта разорен»). Корень chid [в значении] «разделение надвое». «Был срублен» — chinno rukkho («срубленное дерево»), acchinnaṃ cīvaraṃ («неразрезанная роба»), «был искоренен» — ucchinno. «Был дан» — dinno suṅko («уплаченная пошлина»). Корень sad [в значениях] «рассыпание, движение и седание». «Сел» — nisinno («сидящий»). Корень khid [в значении] «устрашение» или khid [в значении] «уныние / утомление». «Утомился» — khinno («утомленный»).


අන්නාදෙසෙ ඡද අපවාරණෙ, අච්ඡාදීයිත්ථාති ඡන්නො, පටිච්ඡන්නං ගෙහං, පසීදීති පසන්නො. පද ගතිම්හි, උප්පජ්ජීති උප්පන්නො, ඣානං සමාපන්නො. රුදි අස්සුවිමොචනෙ, රුණ්ණො, පරලොපො.

При замене на anna: корень chad [в значении] «покрытие». «Был покрыт» — channo («покрытый»), paṭicchannaṃ gehaṃ («крытый дом»). «Очистился / исполнился веры» — pasanno («исполненный веры / умиротворенный»). Корень pad [в значении] «движение». «Возник» — uppanno («возникший»), jhānaṃ samāpanno («достигший джханы»). Корень rud [в значении] «проливание слез»: ruṇṇo («оплаканный»), с выпадением последующего [звука].


ඛී ඛයෙ ඊණාදෙසො, අඛීයීති ඛීණො දොසො, ඛීණා ජාති, ඛීණං ධනං. හා චාගෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හාදිතො ඊණාදෙසෙ ණකාරස්ස නත්තං, පහීයිත්ථාති පහීනො කිලෙසො, පරිහායීති පරිහීනො. ආස උපවෙසනෙ[Pg.386], අච්ඡීති ආසීනො. ලී සිලෙසනෙ, ලීයීති ලීනො, නිලීනො. ජි ජයෙ, ජියීති ජීනො විත්තමනුසොචති, ජිතො වා. දී ඛයෙ, දීනො. පී තප්පනෙ, පීනො. ලූ ඡෙදනෙ, ලූයිත්ථාති ලූනො ඉච්චාදි.

От корня khī [в значении] «исчерпание» происходит замена [суффикса ta] на īṇa: «исчерпалась» — khīṇo doso («исчерпанная злоба»), khīṇā jāti («исчерпанное рождение»), khīṇaṃ dhanaṃ («истощенное богатство»). Корень hā [в значении] «оставление»; после hā при замене на īṇa согласно правилу «kvaci dhātū...» и т. д. происходит замена ṇ на n: «был оставлен» — pahīno kileso («отброшенная килеса»), «уменьшился / лишился» — parihīno. Корень ās [в значении] «сидение»: «сел» — āsīno («сидящий»). Корень lī [в значении] «прилипание / укрытие»: «прилип / затаился» — līno («прилипший / вялый»), nilīno («скрывшийся»). Корень ji [в значении] «победа»: «потерял / обеднел» — jīno vittamanusocati («разоренный оплакивает свое богатство»), или же jito. Корень dī [в значении] «упадка / уничтожение»: dīno («жалкий / бедный»). Корень pī [в значении] «насыщение / упитанность»: pīno («упитанный / тучный»). Корень lū [в значении] «срезывание»: «был срезан» — lūno («срезанный») и т. д.


වමු උග්ගිරණෙ, වමීයිත්ථාති වන්තං, වමිතං, ‘‘පක්කමාදීහි න්තො’’ති න්තාදෙසො. අගච්ඡීයිත්ථාති ගතො ගාමො තයා, ගාමං ගතො වා, ‘‘ගමඛනහනරමාදීනමන්තො’’ති ධාත්වන්තලොපො. අඛඤ්ඤිත්ථාති ඛතො කූපො, උපහඤ්ඤිත්ථාති උපහතං චිත්තං, අරමීති රතො, අභිරතො. මන ඤාණෙ, අමඤ්ඤිත්ථාති මතො, සම්මතො. තනු විත්ථාරෙ, අතනිත්ථාති තතං, විතතං. යමු උපරමෙ, නියච්ඡීති නියතො.

Корень vam [в значении] «извержение / изрыгание»: «было изрыгнуто» — vantaṃ, vamitaṃ, [где] согласно правилу «pakkamādīhi nto» происходит замена на nta. «Было пройдено» — gato gāmo tayā («деревня, в которую ты пошел») или gāmaṃ gato («пошедший в деревню»), [где] согласно правилу «gamakhanahanaramādīnamanto» происходит выпадение конечного звука корня. «Был выкопан» — khato kūpo («выкопанный колодец»); «ум был поражен» — upahataṃ cittaṃ («пораженный ум»); «нашел усладу» — rato («наслаждающийся»), abhirato («увлеченный»). Корень man [в значении] «познание»: «помыслил / счел» — mato («считаемый»), sammato («уважаемый / одобренный»). Корень tan [в значении] «распространение»: «растянул» — tataṃ («растянутый»), vitataṃ («распростертый»). Корень yam [в значении] «прекращение / сдерживание»: «обуздал» — niyato («определенный / утвержденный»).


‘‘නො, තම්හි, තිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

Условие «не [бывает]» продолжается [из предыдущего правила] при [суффиксах] ta и ti.


632. රකාරො ච.

632. И буквенный звук r (rakāra).


රකාරො ච ධාතූනමන්තභූතො නො හොති තප්පච්චයෙ, තිප්පච්චයෙ ච පරෙ. පකරීයිත්ථාති පකතො කටො භවතා, කතා මෙ රක්ඛා, කතං මෙ පුඤ්ඤං. ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ත චසද්දෙන ටො තස්ස, යථා – සුකටං, දුක්කටං, පුරෙ අකරීයිත්ථාති පුරක්ඛතො, ‘‘පුරසමුපපරීහි කරොතිස්ස ඛඛරා වා තප්පච්චයෙසු චා’’ති ඛකාරො, පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කරීයිත්ථාති සඞ්ඛතො, අභිසඞ්ඛතො, උපකරීයිත්ථාති උපක්ඛතො, උපක්ඛටො, පරිකරීයිත්ථාති පරික්ඛතො.

И [конечный звук] r, находящийся на конце корней, не [подвергается замене на n] при последующих суффиксах ta и ti. «Было сделано» — pakato kaṭo bhavatā («циновка сделана вами»), katā me rakkhā («защита устроена мной»), kataṃ me puññaṃ («заслуга совершена мной»). В правиле «Do dhassa ca...» слово ca означает замену t на ṭ, как в sukaṭaṃ («хорошо сделанное»), dukkaṭaṃ («плохо сделанное»). «Ранее был сделан / поставлен во главе» — purakkhato, [где] согласно правилу «purasamupaparīhi...» происходит замена на kha. «Соединенное с условиями / сформированное» — saṅkhato («обусловленное»), abhisaṅkhato («сформированное»); «было услужено / подготовлено» — upakkhato, upakkhaṭo, parikkhato.


තිප්පච්චයෙ පකරණ පකති. සර ගතිචින්තායං, අසරීති සතො, විසරීති විසටො, සරණං, සරති එතායාති වා සති, නීහරීයිත්ථාති නීහටො. ධර ධාරණෙ, උද්ධරීයිත්ථාති [Pg.387] උද්ධටො, අභරීයිත්ථාති භතො, භරණං, භරති එතායාති වා භති.

При суффиксе ti: pakaraṇa [дает форму] pakati («природа / естество»). Корень sar [в значениях] «движение и мышление / памятование»: «вспомнил» — sato («памятующий / осознающий»), «рассеялся / распространился» — visaṭo («распространенный»); saraṇaṃ («памятование / прибежище»); или «то, посредством чего помнят» — sati («осознанность / память»); «был извлечен» — nīhaṭo («извлеченный»). Корень dhar [в значении] «удержание / поддержание»: «был извлечен» — uddhaṭo («поднятый / извлеченный»); «был поддержан» — bhato («содержимый»); bharaṇaṃ («содержание»); или «то, посредством чего содержат» — bhati («содержание / жалованье»).


ඉකාරාගමයුත්තෙසු ‘‘ගමිතො’’තිආදීසු ධාත්වන්තලොපෙ සම්පත්තෙ –

Когда при добавлении вставки гласного i в таких [формах], как gamito и других, настает черёд выпадения конечного звука корня —


‘‘ලොපො’’ති වත්තතෙ.

Понятие «выпадение» (lopa) продолжается [из предыдущего правила].


633. නමකරානමන්තානං නියුත්තතම්හි.

633. [Выпадения] конечных [звуков] n, m, k, r не [происходит] при добавлении [гласного] i к [суффиксу] ta.


නකාර මකාර කකාර රකාරානං ධාත්වන්තානං ලොපො න හොති ඉකාරාගමයුත්තෙ තකාරෙ පරෙති ලොපාභාවො. අගච්ඡී, ගමීයිත්ථාති වා ගමිතො, රමිත්ථාති රමිතො. එවං වමිතො, නමිතො. සකි සඞ්කායං, සඞ්කිතො, සරිතො, භරිතො. තථා ඛනිතබ්බං, හනිතබ්බං, ගමිතබ්බං, රමිතබ්බං ඉච්චාදි.

Выпадения конечных согласных корня n, m, k, r не происходит перед суффиксом ta, снабженным вставкой гласного i, то есть наблюдается отсутствие выпадения. «Пошел» или «был пройден» — gamito, «наслаждался» — ramito. Так же vamito («изрыгнутый»), namito («склоненный»). Корень sak [в значении] «сомнение»: saṅkito («сомневающийся»), sarito («вспомненный»), bharito («наполненный»). Также [долженствующие формы]: khanitabbaṃ («должно быть выкопано»), hanitabbaṃ («должно быть убито»), gamitabbaṃ («должно быть пройдено»), ramitabbaṃ («должно быть наслаждаемо») и т. д.


නිධීයිත්ථාති නිහිතො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධිස්ස හි තප්පච්චයෙ. එවං විහිතො.

«Был положен / помещен» — nihito («положенный»), [где] согласно правилу «kvaci dhātū...» элемент dhā заменяется на hi при суффиксе ta. Так же vihito («устроенный / предписанный»).


කාරිතෙ අභාවීයිත්ථාති අත්ථෙ ‘‘භාවකම්මෙසු ත’’ඉති තප්පච්චයො, ‘‘යථාගමමිකාරො’’ති ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, භාවිතො මග්ගො තෙන, භාවයිතො, අපාචීයිත්ථාති පාචිතො ඔදනං යඤ්ඤදත්තො දෙවදත්තෙන, පාචයිතො, පාචාපිතො, පාචාපයිතො, කම්මං කාරීයිත්ථාති කාරිතො, කාරයිතො, කාරාපිතො, කාරාපයිතො ඉච්චාදි.

В причинной форме (каузативе) в значении «было взращено / взращивалось» используется суффикс ta согласно правилу «bhāvakammesu ta», вставка гласного i согласно «yathāgamamikāro», выпадение гласного и т. д.: bhāvito maggo tena («путь, взращенный им»), bhāvayito; «заставил сварить рис Яньадатту Девадатта» — pācito, pācayito, pācāpito, pācāpayito; «работа была поручена сделать» — kārito, kārayito, kārāpito, kārāpayito и т. д.


‘‘භාවකම්මෙසු ත’’ඉති එත්ථ ‘‘ත’’ඉති යොගවිභාගෙන අචලන ගති භොජනත්ථාදීහි අධිකරණෙපි තප්පච්චයො, යථා – ආස උපවෙසනෙ, අධිකරණෙ අච්ඡිංසු එත්ථ තෙති ඉදං තෙසං ආසිතං ඨානං. භාවෙ ඉධ තෙහි ආසිතං. කම්මනි අයං තෙහි අජ්ඣාසිතො ගාමො. කත්තරි [Pg.388] ඉධ තෙ ආසිතා. තථා අට්ඨංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං ඨිතං ඨානං, ඉධ තෙහි ඨිතං, අයං තෙහි අධිට්ඨිතො ඔකාසො, ඉධ තෙ ඨිතා. නිසීදිංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං නිසින්නං ඨානං, අයං තෙසං නිසින්නකාලො, තෙ ඉධ නිසින්නා. නිපජ්ජිංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං නිපන්නං ඨානං, ඉධ තෙ නිපන්නා.

Посредством разделения правила (yogavibhāga) в правиле «bhāvakammesu ta» элемент «ta» употребляется также в значении места/обстоятельства (adhikaraṇa) с корнями неподвижности, движения, вкушения и т. д., как например: корень ās [в значении] «сидение»; в значении места: «они сидели здесь» — idaṃ tesaṃ āsitaṃ ṭhānaṃ («это место, где они сидели»); в значении действия (bhāva): idha tehi āsitaṃ («здесь ими сидено»); в значении объекта (kamma): ayaṃ tehi ajjhāsito gāmo («эта деревня была ими заселена»); в значении субъекта (kattar): idha te āsitā («здесь они сидят»). Также: «стояли здесь» — idaṃ tesaṃ ṭhitaṃ ṭhānaṃ («это место, где они стояли»), idha tehi ṭhitaṃ («здесь ими стоялось»), ayaṃ tehi adhiṭṭhito okāso («это место, занимаемое ими»), idha te ṭhitā («здесь они стоят»). «Сели здесь» — idaṃ tesaṃ nisinnaṃ ṭhānaṃ («это место, где они сидели»), ayaṃ tesaṃ nisinnakālo («это время их сидения»), te idha nisinnā («они сидят здесь»). «Легли здесь» — idaṃ tesaṃ nipannaṃ ṭhānaṃ («это место, где они лежали»), idha te nipannā («они лежат здесь»).


යා ගතිපාපුණනෙ. අයාසුං තෙ එත්ථාති අයං තෙසං යාතො මග්ගො, ඉධ තෙහි යාතං, අයං තෙහි යාතො, මග්ගො, ඉධ තෙ යාතා. තථා ඉදං තෙසං ගතට්ඨානං, අයං තෙසං ගතකාලො, ඉධ තෙහි ගතං, අයං තෙහි ගතො ගාමො, ඉධ තෙ ගතා.

Корень yā [в значении] «движение и достижение». «Они шли здесь» — ayaṃ tesaṃ yāto maggo («это путь, по которому они прошли»), idha tehi yātaṃ («здесь ими было пройдено»), ayaṃ tehi yāto maggo («этот путь пройден ими»), idha te yātā («здесь они прошли»). Также: idaṃ tesaṃ gataṭṭhānaṃ («это место, куда они пошли»), ayaṃ tesaṃ gatakālo («это время их ухода»), idha tehi gataṃ («здесь ими пройдено»), ayaṃ tehi gato gāmo («эта деревня посещена ими»), idha te gatā («они пошли сюда»).


භුඤ්ජිංසු එතස්මින්ති ඉදං තෙසං භුත්තට්ඨානං, අයං තෙසං භුත්තකාලො, ඉධ තෙහි භුත්තො ඔදනො, ඉධ තෙ භුත්තා. පිවිංසු තෙ එත්ථාති ඉදං තෙසං පීතං ඨානං, ඉධ තෙහි පීතා යාගු, ඉධ තෙ පීතා. දිස්සන්ති එත්ථාති ඉදං තෙසං දිට්ඨට්ඨානං ඉච්චාදි.

«Ели в этом» — idaṃ tesaṃ bhuttaṭṭhānaṃ («это место, где они ели»), ayaṃ tesaṃ bhuttakālo («это время их трапезы»), idha tehi bhutto odano («здесь ими съеден рис»), idha te bhuttā («здесь они поели»). «Они пили здесь» — idaṃ tesaṃ pītaṃ ṭhānaṃ («это место, где они пили»), idha tehi pītā yāgu («здесь ими выпита каша»), idha te pītā («здесь они попили»). «Видны здесь» — idaṃ tesaṃ diṭṭhaṭṭhānaṃ («это видимое ими место») и т. д.


‘‘කත්තරි කිති’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා ‘‘කත්තරී’’ති වත්තතෙ.

Из правила «Kattari kiti» посредством «скачка лягушки» (maṇḍūkagati) продолжается [термин] «в значении субъекта» (kattari).


634. කම්මනි දුතියායං ක්තො.

634. При наличии винительного падежа (dutiyā) для прямого дополнения (kamma) [применяется суффикс] kta в значении субъекта (kattar).


කම්මත්ථෙ දුතියායං විභත්තියං විජ්ජමානායං ධාතූහි කත්තරි ක්තප්පච්චයො හොති. ඉදමෙව වචනං ඤාපකං අභිහිතෙ කම්මාදිම්හි දුතියාදීනමභාවස්ස. දානං අදාසීති අත්ථෙ ක්තප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පච්චයකකාරස්ස ලොපො, තස්ස ඉන්නාදෙසො, දානං දින්නො දෙවදත්තො. රක්ඛ පාලනෙ, සීලං අරක්ඛීති සීලං රක්ඛිතො, භත්තං අභුඤ්ජීති භත්තං භුත්තො, ගරුං උපාසීති ගරුමුපාසිතො ඉච්චාදි.

При наличии винительного падежа в значении объекта к корням добавляется суффикс kta в значении субъекта. Именно это утверждение служит указанием (ñāpaka) на отсутствие винительного и других падежей, когда объект и т. д. уже выражены [глаголом]. В значении «дал даяние» добавляется суффикс kta, происходит выпадение звука k суффикса согласно «kvaci dhātū...» и его замена на inna: dānaṃ dinno devadatto («Девадатта, давший даяние»). Корень rakkh [в значении] «защита / соблюдение»: sīlaṃ rakkhito («соблюдавший нравственность»), bhattaṃ bhutto («поевший рис»), garumupāsito («почитавший учителя») и т. д.


635. භ්‍යාදීහි මතිබුධිපූජාදීහි ච ක්තො.

635. После [корней], начинающихся с bhī, а также со значениями мысли (mati), познания (budhi), почитания (pūjā) и т. д., [применяется суффикс] kta.


භීඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, මති බුධි පූජාදීහි ච ක්තප්පච්චයො හොති. සො ච ‘‘භාවකම්මෙසු කිච්චත්තක්ඛත්ථා’’ති වුත්තත්තා භාවකම්මෙස්වෙව භවති.

После таких корней, как bhī и других, а также [корней со значениями] мысли, познания, почитания и т. д., применяется суффикс kta. И он, согласно утверждению «bhāvakammesu kiccattakkhatthā», используется только в значениях действительного состояния (bhāva) и объекта (kamma).


භී භයෙ, අභායිත්ථාති භීතං භවතා. සුප සයෙ, අසුපීයිත්ථාති සුත්තං භවතා. එවං සයිතං භවතා. අස භොජනෙ, අසිතං භවතා, පචිතො ඔදනො භවතා.

Корень bhī [в значении] «страх»: «испугался» — bhītaṃ bhavatā («вами было испытано испуг»). Корень sup [в значении] «сон»: «спал» — suttaṃ bhavatā («вами было спано»). Так же sayitaṃ bhavatā. Корень as [в значении] «вкушение»: asitaṃ bhavatā («вами было вкушано»), pacito odano bhavatā («рис сварен вами»).


ඉධ මත්‍යාදයො ඉච්ඡත්ථා, බුධිආදයො ඤාණත්ථා.

Здесь [корни с элементами] mati и т. д. имеют значение желания, а budhi и т. д. — значение знания.


මන ඤාණෙ සංපුබ්බො, ‘‘බුධගමාදිත්ථෙ කත්තරී’’ති තප්පච්චයෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා කම්මනි ක්තප්පච්චයො, ‘‘ගම ඛනා’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, රඤ්ඤා සම්මතො. කප්ප තක්කනෙ, සඞ්කප්පිතො. ධර ධාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙ, වුද්ධි, ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, අවධාරිතො.

Корень man [в значении] «познание» с приставкой saṃ-, когда наступает очередь применения суффикса ta в значении субъекта по правилу «budhagamāditthe kattarī», данным [правилом] применяется суффикс kta в значении объекта; происходят выпадение конечного звука корня согласно «gama khanā...» и т. д.: raññā sammato («одобренный царем»). Корень kapp [в значении] «размышление»: saṅkappito («замышляемый»). Корень dhar [в значении] «удержание / определение»: из-за принадлежности к классу curādi [добавляется суффикс] ṇe, происходят укрепление (врддхи), вставка гласного i, выпадение гласного и т. д.: avadhārito («установленный»).


බුධ අවගමනෙ, අවබුජ්ඣිත්ථාති බුද්ධො භගවා මහෙසක්ඛෙහි දෙවමනුස්සෙහි. ඉ අජ්ඣයනෙ, අධීයිත්ථාති අධීතො.

Корень budh [в значении] «понимание / постижение»: «постиг» — buddho bhagavā mahesakkhehi devamanussehi («Благословенный, познанный могущественными богами и людьми»). Корень i [в значении] «изучение»: «обучался» — adhīto («изученный»).


ඉ ගතිම්හි, අභිසමිතො. විද ඤාණෙ, අවෙදීයිත්ථාති විදිතො. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤායිත්ථාති ඤාතො. විධ වෙධනෙ, පටිවිජ්ඣිත්ථාති පටිවිද්ධො ධම්මො. තක්ක විතක්කෙ, තක්කිතො.

Корень i [в значении] «движение»: abhisamito («постигнутый»). Корень vid [в значении] «знание»: «был узнан» — vidito («познанный»). Корень ñā [в значении] «постижение»: «был познан» — ñāto («познанный»). Корень vidh [в значении] «проникание»: «проникнул / постиг» — paṭividdho dhammo («постигнутая Дхамма»). Корень takk [в значении] «размышление»: takkito («обдуманный»).


පූජනත්ථෙසු –

В значениях почитания —


පූජ පූජායං, අපූජීයිත්ථාති පූජිතො භගවා. චාය සන්තානපූජනෙසු අපපුබ්බො, අපචායිතො. මාන පූජායං, මානිතො. චි චයෙ, අපචිතො. වන්ද අභිවන්දනෙ, වන්දිතො. කර කරණෙ, සක්කතො. සක්කාර පූජායං, සක්කාරිතො ඉච්චාදි.

Корень pūj [в значении] «почитание»: «был почитаем» — pūjito bhagavā («почитаемый Благословенный»). Корень cāy [в значениях] «продолжение и почитание» с приставкой apa-: apacāyito («почитаемый»). Корень mān [в значении] «почитание»: mānito («уважаемый»). Корень ci [в значении] «накопление / почтение»: apacito («почитаемый»). Корень vand [в значении] «поклонение»: vandito («почитаемый»). Корень kar [в значении] «делание»: sakkato («почитаемый»). [Слово] sakkāra [в значении] «почитание»: sakkārito («почтенный») и т. д.


හුතො [Pg.390] හුතාවී හුතවා, වුට්ඨො වුසිත ජිණ්ණකො;

පක්කං පක්කන්තකො ජාතො, ඨිතො රුළ්හො බුභුක්ඛිතො.

huto, hutāvī, hutavā; vuṭṭho, vusita, jiṇṇako; pakkaṃ, pakkantako, jāto; ṭhito, ruḷho, bubhukkhito;


ගීතං නච්චං ජිතො දිට්ඨො, තුට්ඨො යිට්ඨො ච භග්ගවා;

වුත්තඤ්ච ගුත්තො අච්ඡින්නො, පහීනො ගමිතො ගතො.

gītaṃ, naccaṃ, jito, diṭṭho; tuṭṭho, yiṭṭho, bhaggavā; vuttañca, gutto, acchinno; pahīno, gamito, gato;


කතොභිසඞ්ඛතො භුත්තං, ඨානං ගරුමුපාසිතො;

භීතඤ්ච සම්මතො බුද්ධො, පූජිතොතීතකාලිකා.

kato, abhisaṅkhato, bhuttaṃ; ṭhānaṃ, garumupāsito; bhītañca, sammato, buddho; pūjito — всё это формы прошедшего времени (atītakālikā).


අතීතප්පච්චයන්තනයො.

Раздел о суффиксах прошедшего времени.


තවෙතුනාදිප්පච්චයන්තනය

Раздел о суффиксах, начинающихся с tave и tuṃ.


‘‘පුඤ්ඤානි කාතුමිච්ඡි, ඉච්ඡති, ඉච්ඡිස්සති වා’’ති විග්ගහෙ –

В грамматическом разборе (viggaha): «Он хотел, хочет или захочет совершить благие дела» —


636. ඉච්ඡත්ථෙසු සමාන කත්තු කෙසු ත වෙ තුං වා.

636. При корнях со значением желания, имеющих тот же субъект, факультативно [добавляются суффиксы] tave и tuṃ.


ඉච්ඡා අත්ථො යෙසං තෙ ඉච්ඡත්ථා, තෙසු ඉච්ඡත්ථෙසු ධාතූසු සමානකත්තුකෙසු සන්තෙසු සබ්බධාතූහි තවෙතුංඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා, ‘‘තවෙතුං වා’’ති යොගවිභාගෙන තදත්ථක්‍රියායඤ්ච, තෙ ච කිතකත්තා කත්තරි හොන්ති.

[Те корни], значение которых — желание, называются имеющими значение желания (icchattha); при наличии этих корней со значением желания, имеющих тот же субъект, от всех корней факультативно добавляются суффиксы tave и tuṃ. А посредством разделения правила «tavetuṃ vā» [они добавляются] и для действия, направленного на эту цель; и они, являясь первичными суффиксами (kita), употребляются в значении субъекта (kattar).


‘‘කරොතිස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ.

И [условия] «для [корня] kar» и «факультативно» (vā) продолжаются [из предыдущих правил].


637. තවෙතුනාදීසු කා.

637. При суффиксах, начинающихся с tave, tuṃ и т. д., [происходит замена корня kar на] kā.


තවෙතුනඉච්චෙවමාදීසු පච්චයෙසු පරෙසු කරොතිස්ස ධාතුස්ස කාදෙසො හොති වා, ආදිසද්දෙන තුංත්වාන ත්වා තබ්බෙසු ච.

При последующих суффиксах, таких как tave, tuṃ и т. д., корень kar факультативно заменяется на kā; по слову «и т. д.» (ādi) — также при tuṃ, tvāna, tvā и tabba.


‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ ‘‘අතවෙ තුනාදීසූ’’ති නාමබ්‍යපදෙසස්ස නිසෙධනතො තදන්තානං නිපාතත්තං සිද්ධං භවති, තතො නිපාතත්තා තවෙතුනමන්තතො ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා විභත්තිලොපො. සො පුඤ්ඤානි කාතවෙ ඉච්ඡති, කාතුමිච්ඡති.

В правиле «Taddhitasamāsakitakā nāmaṃ...» на основании отрицания обозначения имени (nāmabyapadesa) в выражении «за исключением tave, tuṃ и т. д.» устанавливается статус неизменяемых слов (nipāta) для слов, оканчивающихся на эти суффиксы. Из-за этого статуса неизменяемых слов у слов, оканчивающихся на tave и tuṃ, согласно правилу «sabbāsamāvuso» и т. д., происходит выпадение падежных окончаний. So puññāni kātave icchati, kātumicchati («Он хочет совершать благие дела»).


කාදෙසාභාවෙ [Pg.391] ‘‘තුංතුනතබ්බෙසු වා’’ති රකාරස්ස තත්තං. කත්තුං කාමෙතීති කත්තුකාමො, අභිසඞ්ඛරිතුමාකඞ්ඛති. තථා සද්ධම්මං සොතවෙ, සොතුං, සුණිතුං වා පත්ථෙති. එවං අනුභවිතුං, පචිතුං, ගන්තුං, ගමිතුං, ඛන්තුං, ඛනිතුං, හන්තුං, හනිතුං, මන්තුං, මනිතුං, හරිතුං, අනුස්සරිතුමිච්ඡති, එත්ථ ඉකාරයුත්තතම්හි ‘‘නමකරාන’’මිච්චාදිනා පටිසිද්ධත්තා න ධාත්වන්තලොපො.

При отсутствии замены на kā, согласно правилу «tuṃtunatabbesu vā», происходит замена звука r на t. Kattuṃ kāmetīti kattukāmo («желающий сделать»), abhisaṅkharitumākaṅkhati («стремится сформировать»). Также: saddhammaṃ sotave, sotuṃ или suṇituṃ pattheti («желает слушать Истинную Дхамму»). Так же: anubhavituṃ (испытать), pacituṃ (сварить), gantuṃ / gamituṃ (пойти), khantuṃ / khanituṃ (копать), hantuṃ / hanituṃ (убить), mantuṃ / manituṃ (мыслить), harituṃ (нести), anussaritumicchati (хочет вспомнить); здесь при наличии элемента с гласным i вследствие запрета по правилу «namakarānam...» и т. д. не происходит выпадения конечного звука корня.


තථා තුදබ්‍යථනෙ, තුදිතුං, පවිසිතුං, උද්දිසිභුං, හොතුං, සයිභුං, නෙතුං, ජුහොතුං, පජහිතුං, පහාතුං, දාතුං. රොද්ධුං, රුන්ධිතුං, තුංතුනාදීසුපි යොගවිභාගෙන කත්තරි විකරණප්පච්චයා, සරලොපාදි ච. භොත්තුං, භුඤ්ජිතුං, ඡෙත්තුං, ඡින්දිතුං. සිබ්බිතුං, බොද්ධුං, බුජ්ඣිතුං. ජායිතුං, ජනිතුං. පත්තුං, පාපුණිතුං. ජෙතුං, ජිනිතුං, කෙතුං, කිණිතුං, විනිච්ඡෙතුං, විනිච්ඡිනිතුං, ඤාතුං, ජානිතුං, ගහෙතුං, ගණ්හිතුං. චොරෙතුං, චොරයිතුං, පාලෙතුං, පාලයිතුං.

Также от корня tud [в значении] «причинение боли»: tudituṃ (мучить), pavisituṃ (войти), uddisibhuṃ (указать), hotuṃ (быть), sayibhuṃ (спать), netuṃ (вести), juhotuṃ (совершать жертвоприношение), pajahituṃ / pahātuṃ (оставить), dātuṃ (дать). Roddhuṃ, rundhituṃ (преградить); даже при суффиксах tuṃ, tuna и т. д. в значении субъекта посредством разделения правил (yogavibhāga) добавляются показатели классов глагола (vikaraṇappaccaya), происходит выпадение гласного и т. д. Bhottuṃ, bhuñjituṃ (есть); chettuṃ, chindituṃ (резать). Sibbituṃ (шить); boddhuṃ, bujjhituṃ (понимать). Jāyituṃ, janituṃ (рождаться / порождать). Pattuṃ, pāpuṇituṃ (достигать). Jetuṃ, jinituṃ (побеждать); ketuṃ, kiṇituṃ (покупать); vinicchetuṃ, vinicchinituṃ (судить / расследовать); ñātuṃ, jānituṃ (знать); gahetuṃ, gaṇhituṃ (брать). Coretuṃ, corayituṃ (красть); pāletuṃ, pālayituṃ (защищать).


කාරිතෙ භාවෙතුං, භාවයිතුං, කාරෙතුං, කාරයිතුං, කාරාපෙතුං, කාරාපයිතුමිච්ඡති ඉච්චාදි.

В причинных формах (каузативе): bhāvetuṃ, bhāvayituṃ (хочет взрастить); kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayitumicchati (хочет заставить сделать) и т. д.


‘‘තවෙතුං වා’’ති යොගවිභාගෙන ක්‍රියත්ථක්‍රියායඤ්ච ගම්මමානායං තුංපච්චයො. යථා – සුබුද්ධුං වක්ඛාමි, භොත්තුං වජති, භොජනාය වජතීති අත්ථො. එවං දට්ඨුං ගච්ඡති, ගන්තුමාරභති, ගන්තුං පයොජයති, දස්සෙතුමාහ ඉච්චාදි.

Посредством разделения правила «tavetuṃ vā», когда подразумевается действие, служащее целью другого действия (kriyatthakriyā), применяется суффикс tuṃ. Как например: subuddhuṃ vakkhāmi («я скажу, чтобы хорошо понять»), bhottuṃ vajati («идет, чтобы поесть» — в значении bhojanāya vajati). Так же: daṭṭhuṃ gacchati (идет, чтобы увидеть), gantumārabhati (начинает идти), gantuṃ payojayati (побуждает идти), dassetumāha (говорит, чтобы показать) и т. д.


‘‘තු’’මිති වත්තතෙ.

Понятие «[суффикс] tuṃ» продолжается [из предыдущего правила].


638. අරහසක්කාදීසු ච.

638. А также при глаголах, начинающихся с arah («быть достойным»), sakk («быть в состоянии») и т. д.


අරහසක්කභබ්බානුච්ඡවිකානුරූපඉච්චෙවමාදීස්වත්ථෙසු පයුජ්ජමානෙසු සබ්බධාතූහි තුංපච්චයො හොති, චසද්දෙන කාලසමයවෙලාදීසුපි. නින්ද ගරහායං, කො තං නින්දිතුමරහති[Pg.392], රාජා අරහසි භවිතුං, අරහො භවං වත්තුං. සක්කා ජෙතුං ධනෙන වා, සක්කා ලද්ධුං, කාතුං සක්ඛිස්සති. භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං, අභබ්බො කාතුං. අනුච්ඡවිකො භවං දානං පටිග්ගහෙතුං. ඉදං කාතුං අනුරූපං. දානං දාතුං යුත්තං, දාතුං වත්තුඤ්ච ලභති, එවං වට්ටති භාසිතුං, ඡින්දිතුං න ච කප්පති ඉච්චාදි. තථා කාලො භුඤ්ජිතුං, සමයො භුඤ්ජිතුං, වෙලා භුඤ්ජිතුං.

При употреблении в значениях «достоин» (araha), «возможно» (sakka), «способен» (bhabba), «подходящий» (anucchavika), «подобающий» (anurūpa) и т. д. суффикс -tuṃ присоединяется ко всем корням, а в силу слова «ca» [в правиле] — также при словах «время» (kāla), «случай» (samaya), «пора» (velā) и т. д. В значении порицания: «Кто достоин порицать тебя?», «Ты достоин быть царём», «Почтенный достоин говорить». «Можно победить богатством», «можно получить», «он сможет сделать». «Способен вступить на верный путь (niyāma)», «не способен сделать». «Почтенный подходит для того, чтобы принять подаяние». «Это подобает сделать». «Надлежит давать даяние», «получает [позволение] давать и говорить», «так подобает сказать», «не дозволено срубать» и т. д. Также: «время вкушать», «случай вкушать», «пора вкушать».


‘‘තු’’මිති වත්තතෙ.

Слово «tuṃ» продолжается [из предыдущего правила].


639. පත්තවචනෙ අලමත්ථෙසු ච.

639. Pattavacane alamatthesu ca [Суффикс -tuṃ присоединяется] при выражении достижения (pattavacana) и в значениях слова «alaṃ».


අලමත්ථෙසු පත්තවචනෙ සති සබ්බධාතූහි තුංපච්චයො හොති, අලංසද්දස්ස අත්ථා අලමත්ථා භූසනපරියත්තිනිවාරණා, තෙසු අලමත්ථෙසු. පත්තස්ස වචනං පත්තවචනං, අලමෙව දානානි දාතුං, අලමෙව පුඤ්ඤානි කාතුං, සම්පත්තමෙව පරියත්තමෙවාති අත්ථො.

При выражении достижения и в значениях слова «alaṃ» суффикс -tuṃ присоединяется ко всем корням. Значения слова «alaṃ» (alamatthā) — это украшение, достаточность и предотвращение (препятствование); в этих значениях слова «alaṃ». Выражение того, что достигнуто, называется pattavacana. «Вполне достаточно давать даяния», «вполне достаточно совершать заслуги» — значение таково: «именно достигнуто», «именно достаточно».


කත්වා කම්මං අගච්ඡි, ගච්ඡති, ගච්ඡිස්සතීති වා අත්ථෙ –

При выражении смысла: «Совершив делом, он ушёл, идёт или пойдёт»:


640. පුබ්බකාලෙකකත්තුකානං තුන ත්වාන ත්වා වා.

640. Pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā [Суффиксы -tuna, -tvāna или -tvā присоединяются к корням, обозначающим действие предшествующего времени при едином деятеле].


පුබ්බකාලොති පුබ්බක්‍රියා, එකො කත්තා යෙසං තෙ එකකත්තුකා, තෙසං එකකත්තුකානං සමානකත්තුකානං ධාතූනමන්තරෙ පුබ්බකාලෙ වත්තමානධාතුම්හා තුන ත්වාන ත්වාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.

«Предшествующее время» (pubbakāla) означает предшествующее действие. Те, у кого один деятель, называются «однодеятельными» (ekakattukā). Между корнями этих однодеятельных (имеющих одного и того же деятеля) [действий] суффиксы -tuna, -tvāna, -tvā опционально присоединяются к глагольному корню, выражающему действие, происходящее в предшествующее время.


වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා තුනප්පච්චයො කත්ථචියෙව භවති. තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා, ‘‘එකකත්තුකාන’’න්ති වුත්තත්තා ච කත්තරියෙව භවන්ති. තුනෙ ‘‘තවෙතුනාදීසු කා’’ති කාදෙසො, නිපාතත්තා සිලොපො. සො කාතුන කම්මං ගච්ඡති, අකාතුන පුඤ්ඤං කිලමිස්සන්ති සත්තා.

По причине того, что слово «vā» выражает ограниченное правило (vavatthitavibhāsā), суффикс -tuna употребляется лишь в некоторых случаях. И поскольку эти [суффиксы] имеют наименование «kita» (кит-дериваты) и ввиду указания «для имеющих одного деятеля», они употребляются только в активном залоге (kattar). В [суффиксе] -tuna по правилу «tavetunādīsu kā» происходит замена на kā, и ввиду несклоняемости (nipātatā) происходит отпадение падежного окончания -si. [Примеры:] «Совершив (kātuna) работу, он идёт», «Не совершив (akātuna) заслуг, существа будут страдать».


ත්වානත්වාසු [Pg.393] ‘‘රකාරො චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, කම්මං කත්වාන භද්‍රකං, දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගං ගච්ඡති, අභිසඞ්ඛරිත්වා, කරිත්වා. තථා සිබ්බිත්වා, ජායිත්වා, ජනිත්වා, ධම්මං සුත්වා, සුත්වාන ධම්මං මොදති, සුණිත්වා, පත්වා, පාපුණිත්වා. කිණිත්වා, ජෙත්වා, ජිනිත්වා, ජිත්වා. චොරෙත්වා, චොරයිත්වා, පූජෙත්වා, පූජයිත්වා. තථා මෙත්තං භාවෙත්වා, භාවයිත්වා, විහාරං කාරෙත්වා, කාරයිත්වා, කාරාපෙත්වා, කාරාපයිත්වා සග්ගං ගමිස්සන්ති ඉච්චාදි.

При [суффиксах] -tvāna и -tvā согласно правилу «rakāro ca» происходит отпадение конечного звука корня: «Совершив (katvāna) благое дело», «Совершив (katvā) такие заслуги, как даяние, он отправляется на небеса», «составив» (abhisaṅkharitvā), «сделав» (karitvā). Также: «сшив» (sibbitvā), «родившись» (jāyitvā), «породив» (janitvā), «услышав Дхамму» (dhammaṃ sutvā), «услышав Дхамму, он радуется» (sutvāna dhammaṃ modati), «услышав» (suṇitvā), «достигнув» (patvā, pāpuṇitvā). «Купив» (kiṇitvā), «победив» (jetvā, jinitvā, jitvā). «Украв» (coretvā, corayitvā), «почтив» (pūjetvā, pūjayitvā). Также: «развив доброжелательность (метту)» (mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā), «построив (поручив построить) монастырь» (vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetvā, kārāpayitvā), «они отправятся на небеса» и т. д.


පුබ්බකාලෙති කිමත්ථං? පඨති, පචති. එකකත්තුකානන්ති කිං? භුත්තෙ දෙවදත්තෙ යඤ්ඤදත්තො වජති.

Для чего сказано «в предшествующее время»? [Чтобы исключить одновременные действия, такие как:] «Он читает, он готовит». Для чего сказано «имеющих одного деятеля»? [Чтобы исключить разное поведение деятелей, как в примере:] «Когда Девадатта поедал [пищу], Яньадатта ушёл».


‘‘අපත්වාන නදිං පබ්බතො, අතික්කම්ම පබ්බතං නදී’’තිආදීසු පන සබ්බත්ථ ‘‘භවතී’’ති සම්බන්ධතො එකකත්තුකතා, පුබ්බකාලතා ච ගම්‍යතෙ.

Однако в таких выражениях, как «Гора, не достигая реки...» (apatvāna nadiṃ pabbato), «Река, миновав гору...» (atikkamma pabbataṃ nadī), единство деятеля и предшествующее время везде понимаются из связи с [подразумеваемым глаголом] «есть / имеется» (bhavatī).


‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

Слово «vā» (опционально) продолжается.


641. සබ්බෙහි තුනාදීනං යො.

641. Sabbehi tunādīnaṃ yo [После всех корней суффиксы -tuna и другие опционально заменяются на -ya].


සබ්බෙහි සොපසග්ගානුපසග්ගෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං යසද්දාදෙසො හොති වා. වන්ද අභිවන්දනෙ අභිපුබ්බො, ත්වාපච්චයස්ස යො, ඉකාරාගමො ච, අභිවන්දිය භාසිස්සං, අභිවන්දිත්වා, වන්දිය, වන්දිත්වා. තථා අභිභුය්‍ය, ද්විත්තරස්සත්තානි, අභිභවිත්වා, අභිභොත්වා.

После всех корней — как с приставками, так и без приставок — следующие суффиксы -tuna и т. д. опционально заменяются формой -ya. [Пример:] Корень vanda в значении почтения (abhivandana) с приставкой abhi-: происходит замена суффикса -tvā на -ya и вставка гласного -i-: abhivandiya («почтенно поклонившись, я скажу»), abhivanditvā; vandiya, vanditvā. Также: abhibhuyya («одолев»), где происходят удвоение и укорочение, abhibhavitvā, abhibhotvā.


සි සෙවායං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඉකාරස්ස ආත්තං, නිස්සාය, නිස්සිත්වා.

Корень si в значении служения/прибежища: по правилу «kvaci dhātū...» происходит замена -i на -ā: nissāya («оперевшись», «опираясь на»), nissitvā.


භජ සෙවායං, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, විභජ්ජ, විභජිය, විභජිත්වා.

Корень bhaja в значении служения/разделения: по правилу «tathā kattari ca» происходит ассимиляция к предшествующему звуку (pubbarūpatta): vibhajja («разделив»), vibhajiya, vibhajitvā.


දිස [Pg.394] අතිසජ්ජනෙ, උද්දිස්ස, උද්දිසිය, උද්දිසිත්වා. පවිස්ස, පවිසිය, පවිසිත්වා.

Корень disa в значении указывательного посвящения/направления: uddissa («посвятив», «указав»), uddisiya, uddisitvā. Pavissa («войдя»), pavisiya, pavisitvā.


නී පාපුණනෙ, උපනීය, උපනෙත්වා. අතිසෙය්‍ය, අතිසයිත්වා. ඔහාය, ඔහිත්වා, ජහිත්වා, හිත්වා. ආදාය, ආදියිත්වා, ‘‘දිවාදිතො යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්සිකාරො ච, දත්වා, දත්වාන. පිධාය, පිදහිත්වා. භුඤ්ජිය, භුඤ්ජිත්වා, භොත්වා. විචෙය්‍ය, විචිනිත්වා. විඤ්ඤාය, විජානිත්වා, ඤත්වා.

Корень nī в значении достижения: upanīya («принеся», «подведя»), upanetvā. Atiseyya («превзойдя»), atisayitvā. Ohāya («оставив»), ohitvā, jahitvā, hitvā. Ādāya («взяв»), ādiyitvā — где суффикс -ya по правилу «divādito yo» и изменение конечного гласного корня в -i по правилу «kvaci dhātū...». Datvā, datvāna («дав»). Pidhāya, pidahitvā («закрыв»). Bhuñjiya, bhuñjitvā, bhotvā («покушав»). Viceyya, vicinitvā («различив», «исследовав»). Viññāya, vijānitvā, ñatvā («познав», «узнав»).


‘‘යථාගමං, තුනාදීසූ’’ති ච වත්තතෙ.

Слова «yathāgamaṃ» (согласно вставкам) и «tunādīsu» (при суффиксах -tuna и т. д.) продолжаются.


642. දධන්තතො යො ක්වචි.

642. Dadhantato yo kvaci [После корней, оканчивающихся на d и dh, иногда вставляется -y- при суффиксах -tuna и др.].


දකාරධකාරන්තෙහි ධාතූහි යථාගමං යකාරාගමො හොති ක්වචි තුනාදීසු පච්චයෙසු. යවතො දකාරස්ස ජකාරො, සමාපජ්ජිත්වා, උප්පජ්ජිත්වා, භිජ්ජිත්වා, ඡිජ්ජිත්වා ගතො. බුධ අවගමනෙ, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති සඛාත්වන්තස්ස යකාරස්ස චවග්ගො, බුජ්ඣිය, බුජ්ඣිත්වා. විරජ්ඣිය, විරජ්ඣිත්වා. රුන්ධිය, රුන්ධිත්වා.

После корней, оканчивающихся на согласные d и dh, в некоторых случаях при суффиксах -tuna и т. д. согласно правилам вставки появляется согласный y. Из-за сочетания с y конечный d превращается в j: [в формах вроде] samāpajjitvā («вошев»), uppajjitvā («возникнув»), bhijjitvā («разбившись»), chijjitvā gato («отсекши, ушёл»). Корень budha в значении понимания: по правилу «tathā kattari ca» конечный согласный с y переходит в группу ca (cavagga) [dh+y -> jjh]: bujjhiya, bujjhitvā («пробудившись», «поняв»). Virajjhiya, virajjhitvā («отвратившись»). Rundhiya, rundhitvā («преградив»).


‘‘තුනාදීන’’න්ති අධිකාරො, ‘‘වා’’ති ච.

Действуют правила с заглавными терминами «tunādīnaṃ» (для суффиксов -tuna и т. д.) и «vā» (опционально).


643. චනන්තෙහි රච්චං.

643. Canantehi raccaṃ [После корней, оканчивающихся на c и n, суффиксы -tuna и др. опционально заменяются на -racca].


චකාරනකාරන්තෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං රච්චාදෙසො හොති වා, ‘‘රච්ච’’න්ති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤස්මාපි, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, රාදිලොපො. විච විවෙචනෙ විපුබ්බො, විවිච්ච, විවිච්චිත්වා, ‘‘යො ක්වචී’’ති යොගවිභාගෙන යකාරාගමො.

После корней, оканчивающихся на согласные c и n, следующие суффиксы -tuna и др. опционально заменяются на -racca. Путём разделения правила (yogavibhāga) на слово «racca» это происходит и после других [корней]; слово «vā» здесь имеет смысл ограниченного выбора, и происходит отпадение начального r-. [Пример:] Корень vica в значении уединения с приставкой vi-: vivicca («уединившись»), viviccitvā, где по разделению правила «yo kvaci» происходит вставка y.


පව පාකෙ, පච්ච, පච්චිය, පච්චිත්වා. විමුච්ච, විමුච්චිත්වා.

Корень paca в значении созревания/приготовления пищи: pacca («сварив», «созрев»), pacciya, paccitvā. Vimucca («освободившись»), vimuccitvā.


හන [Pg.395] හිංසාගතීසු, ආහච්ච, උපහච්ච, ආහන්ත්වා, උපහන්ත්වා.

Корень hana в значении причинения вреда и движения: āhacca («ударив»), upahacca («попрекнув», «повредив»), āhantvā, upahantvā.


වාති කිං? අවමඤ්ඤ, අවමඤ්ඤිත්වා, මන්ත්වා, න්‍යස්සඤකාරො.

Для чего сказано «vā» (опционально)? [Чтобы показать альтернативные формы, такие как:] avamañña («пренебрегши»), avamaññitvā, mantvā («подумав»), где происходят изменения n+y в ññ.


ඉ ගතිම්හි, යොගවිභාගෙන රච්චාදෙසො, පටිච්ච, අවෙච්ච, උපෙච්ච උපෙත්වා. කර කරණෙ, සක්කච්ච, අධිකිච්ච, ඉකාරාගමො, කරිය.

Корень i в значении движения: путем разделения правила происходит замена на -racca (после усечения): paṭicca («вследствие», «опираясь на»), avecca («постигнув»), upecca, upetvā («приблизившись»). Корень kara в значении делания: sakkacca («почтительно», «тщательно»), adhikicca («относительно», «касательно»), с вставкой i-: kariya.


දිස පෙක්ඛණෙ –

Корень disa в значении видения:


644. දිසා ස්වානස්වාන්තලොපො ච.

644. Disā svānasvāntalopo ca [После корня disa суффиксы -tuna и др. заменяются на -svāna и -svā, и происходит отпадение конечного согласного корня].


දිසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං ස්වාන ස්වාඉච්චාදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. දිස්වානස්ස එතදහොසි, චක්ඛුනා රූපං දිස්වා.

После корня disa следующие суффиксы -tuna и др. опционально заменяются на -svāna и -svā, и происходит отпадение конечного звука корня. [Примеры:] «Увидев (disvāna), у него возникла эта мысль», «увидев (disvā) глазами форму».


වාති කිං? නෙක්ඛම්මං දට්ඨුං, දට්ඨා. පස්සිය, පස්සිතුන, පස්සිත්වා.

Для чего сказано «vā»? [Чтобы показать иные формы:] daṭṭhuṃ («чтобы увидеть»), daṭṭhā («увидев»), passiya, passituna, passitvā («увидев»).


අන්තග්ගහණං අන්තලොපග්ගහණඤ්චානුවත්තතෙ.

Термины «anta» (конечный элемент) и «antalopa» (отпадение конечного элемента) продолжают действовать [в следующем правиле].


645. ම හ ද භෙහි ම්ම ය්හ ජ්ජ බ්භ ද්ධා ච.

645. Ma ha da bhehi mma yha jja bbha ddhā ca [После корней, оканчивающихся на m, h, d, bh, суффиксы -tuna и др. соответственно заменяются на -mma, -yha, -jja, -bbha, -ddhā, и происходит отпадение конечного согласного корня].


ම හ ද භඉච්චෙවමන්තෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං යථාක්කමං ම්ම ය්හ ජ්ජ බ්භ ද්ධාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තලොපො ච. මකාරන්තෙහි තාව ආගම්ම, ආගන්ත්වා. කමු පදවික්ඛෙපෙ, ඔක්කම්ම, ඔක්කමිත්වා, නික්ඛම්ම, නික්ඛමිත්වා, අභිරම්ම, අභිරමිත්වා.

После корней, оканчивающихся на m, h, d, bh, суффиксы -tuna и др. соответственно заменяются на -mma, -yha, -jja, -bbha, -ddhā, и происходит отпадение конечного согласного корня. Прежде всего, после корней на m: āgamma («придя»), āgantvā. Корень kamu в значении ступания/шагания: okkamma («сойдя», «вступив»), okkamitvā; nikkhamma («выйдя»), nikkhamitvā; abhiramma («насладившись»), abhiramitvā.


හකාරන්තෙහි පග්ගය්හ, පග්ගණ්හිත්වා, පග්ගහෙත්වා. මුහ වෙචිත්තෙ, සම්මුය්හ, සම්මුය්හිත්වා, යකාරාගමො, ආරුය්හ, ආරුහිත්වා, ඔගය්හ, ඔගහෙත්වා.

После корней на h: paggayha («подняв», «поддержав»), paggaṇhitvā, paggahetvā. Корень muha в значении заблуждения/помрачения: sammuyha («заблудившись»), sammuyhitvā с вставкой y; āruyha («поднявшись»), āruhitvā; ogayha («погрузившись»), ogahetvā.


දකාරන්තෙහි [Pg.396] උප්පජ්ජ, උප්පජ්ජිත්වා, පමජ්ජ, පමජ්ජිත්වා, උපසම්පජ්ජ, උපසම්පජ්ජිත්වා. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, අච්ඡිජ්ජ, ඡිජ්ජ, ඡිජ්ජිත්වා, ඡින්දිය, ඡින්දිත්වා, ඡෙත්වා.

После корней на d: uppajja («возникнув»), uppajjitvā; pamajja («обленившись», «впав в беспечность»), pamajjitvā; upasampajja («приняв полное посвящение»), upasampajjitvā. Корень chida в значении деления надвое: acchijja («отняв»), chijja, chijjitvā, chindiya, chinditvā, chetvā («отсекши»).


භකාරන්තෙහි රභ රාභස්සෙ, ආරබ්භ කථෙසි, ආරද්ධා, ආරභිත්වා. ලභ ලාභෙ, උපලබ්භ, උපලද්ධා, සද්ධං පටිලභිත්වා පුඤ්ඤානි කරොන්ති ඉච්චාදි.

После корней на bh: корень rabha в значении усердия/начала: ārabbha kathesi («начав, сказал» или «относительно того сказал»), āraddhā, ārabhitvā. Корень labha в значении получения: upalabbha («найдя», «получив»), upaladdhā; saddhaṃ paṭilabhitvā puññāni karonti («обретя веру, совершают заслуги») и т. д.


තවෙතුනාදිප්පච්චයන්තනයො.

Раздел о суффиксах, оканчивающихся на -tave, -tuṃ и других [завершён].


වත්තමානකාලිකමානන්තප්පච්චයන්තනය

Раздел о суффиксах настоящего времени -māna и -anta.


646. වත්තමානෙ මානන්තා.

646. Vattamāne mānantā [При выражении настоящего времени к корням присоединяются суффиксы -māna и -anta].


ආරද්ධො අපරිසමත්තො අත්ථො වත්තමානො, තස්මිං වත්තමානෙ කාලෙ ගම්මමානෙ සබ්බධාතූහි මානඅන්තඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා ‘‘කත්තරි කිත’’ති කත්තරි භවන්ති.

Действие, которое началось, но ещё не завершено, называется настоящим (vattamāna). Когда передаётся это настоящее время, ко всем корням присоединяются суффиксы -māna и -anta. И поскольку они имеют наименование «kita», то в силу правила «kattari kita» они употребляются в активном залоге (kattar).


අන්තමානප්පච්චයානඤ්චෙත්ථ ‘‘පරසමඤ්ඤාපයොගෙ’’ති පරසමඤ්ඤාවසෙන පරස්සපදත්තනොපදසඤ්ඤත්තා ත්‍යාදීසු විය අන්තමානෙසු ච විකරණප්පච්චයා භවන්ති.

При суффиксах -anta и -māna здесь по правилу «parasamaññāpayoge» ввиду их наименования как parassapada и attanopada (активных и медиальных окончаний) добавляются показательные классовые суффиксы (vikaraṇappaccaya), так же как при личных окончаниях -ti и других.


තෙනෙව මානප්පච්චයො ‘‘අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනී’’ති භාවකම්මෙසුපි හොති, තස්ස ච ‘‘අත්තනොපදානි පරස්සපදත්ත’’න්ති ක්වචි අන්තප්පච්චයාදෙසො ච.

Именно поэтому суффикс -māna в силу правила «attanopadāni bhāve ca kammanī» бывает также в значениях состояния (bhāva) и страдательного залога (kamma), и иногда по правилу «attanopadāni parassapadattaṃ» происходит его замена на суффикс -anta.


ගමු, සප්ප ගතිම්හි, ගච්ඡතීති අත්ථෙ අන්තප්පච්චයො, ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති අප්පච්චයො, ‘‘ගමිස්සන්තො ච්ඡො වා සබ්බාසූ’’ති ධාත්වන්තස්ස ච්ඡාදෙසො, සරලොපාදි, නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ගච්ඡන්ත සි ඉතීධ ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අං’’ ඉති න්තස්ස අමාදෙසො.

Корни gamu, sappa в значении движения: в значении «он идёт» присоединяется суффикс -anta, классовый суффикс -a по правилу «bhūvādito a», замена конечного согласного корня на -ccha по правилу «gamissanto ccho vā sabbāsū», отпадение гласных и т. д. При образовании имени существительного/причастия присоединяются падежные окончания, начиная с -si. В форме «gacchanta + si» при наличии условия «vā» происходит замена элемента -nt на -aṃ по правилу «simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ».


වාසද්දස්ස [Pg.397] වවත්ථිභවිභාසත්තා එකාරොකාරපරස්ස න භවති, සරලොපාදි, සො පුරිසො ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො ගණ්හාති, සෙසං ගුණවන්තුසමං.

По причине того, что слово «vā» указывает на ограниченное применение, [эта замена] не происходит после гласных e и o; происходят отпадение гласного и т. д.: «Этот человек, идя (gacchaṃ / gacchanto), берёт». Остальное склонение аналогично слову guṇavantu.


ඉත්ථියං ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊපච්චයො, ‘‘සෙසෙසු න්තුවා’’ති න්තුබ්‍යපදෙසෙ ‘‘වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘න්තුස්ස තමීකාරෙ’’ති තකාරෙ සරලොපසිලොපා, සා කඤ්ඤා ගච්ඡතී, ගච්ඡන්තී ඉච්චාදි ඉත්ථිසමං.

В женском роде присоединяется суффикс -ī по правилу «nadādito vā ī»; при обозначении ntu согласно «sesesu ntuvā» с главным правилом «vā» по правилу «ntussa tamīkāre» элемент nt заменяется на t, происходят выпадение гласного и отпадение окончания -si: «та девушка идущая» (sā kaññā gacchatī, gacchantī) и т. д., аналогично слову itthī.


නපුංසකෙ පුරෙ විය න්තස්ස අමාදෙසො, තං චිත්තං ගච්ඡං, ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තානි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

В среднем роде, как и прежде, происходит замена nt на -aṃ: «это сознание идущее» (taṃ cittaṃ gacchaṃ, gacchantaṃ), [во множественном числе:] gacchantāni и т. д., остальное склонение аналогично мужскому роду.


තථා ගච්ඡතීති අත්ථෙ මානප්පච්චයො, ච්ඡාදෙසාදි ච, සො ගච්ඡමානො ගණ්හාති, තෙ ගච්ඡමානා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. සා ගච්ඡමානා, තා ගච්ඡමානායො ඉච්චාදි කඤ්ඤාසද්දසමං. තං ගච්ඡමානං, තානි ගච්ඡමානානි ඉච්චාදි චිත්තසද්දසමං.

Так же в значении «он идёт» присоединяется суффикс -māna, происходит замена на -ccha и т. д.: «он, идя (gacchamāno), берёт», «они идущие» (te gacchamānā) и т. д., аналогично слову purisa. «Она идущая» (sā gacchamānā), «они [женщины] идущие» (tā gacchamānāyo) и т. д., аналогично слову kaññā. «Оно идущее» (taṃ gacchamānaṃ), «они [среднего рода] идущие» (tāni gacchamānāni) и т. д., аналогично слову citta.


ගච්ඡීයතීති අත්ථෙ ‘‘අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනී’’ති කම්මනි මානප්පච්චයො, ‘‘භාවකම්මෙසු යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඉකාරාගමො, ච්ඡාදෙසො, සො තෙන ගච්ඡියමානො, සා ගච්ඡියමානා, තං ගච්ඡියමානං.

В значении «он ведом / его ведут» (gacchīyati) в страдательном залоге (kamma) по правилу «attanopadāni bhāve ca kammanī» присоединяется суффикс -māna, суффикс пассива -ya по правилу «bhāvakammesu yo», вставка гласной -i- по правилу «ivaṇṇāgamo vā», замена на -ccha: «он, ведомый им» (so tena gacchiyamāno), «она ведомая» (sā gacchiyamānā), «оно ведомое» (taṃ gacchiyamānaṃ).


ච්ඡාදෙසාභාවෙ ‘‘පුබ්බරූපඤ්චා’’ති යකාරස්ස මකාරො, ධම්මො අධිගම්මමානො හිතාය භවති, අධිගම්මමානා, අධිගම්මමානං.

При отсутствии замены на -ccha по правилу «pubbarūpañca» происходит ассимиляция y в m: «Дхамма, постигаемая (adhigammamāno), ведет к благу», [в женском и среднем роде:] adhigammamānā, adhigammamānaṃ.


තථා මහ පූජායං, මහතීති මහං, මහන්තො, මහතී, මහන්තී, මහං, මහන්තං, මහමානො, මහමානා, මහමානං. කම්මනි ‘‘යම්හි දාධාමාඨාහාපා මහ මථාදීනමී’’ඉති ධාත්වන්තස්ස අකාරස්ස ඊකාරො, මහීයමානො, මහීයමානා, මහීයමානං.

Также корень maha в значении почитания: «почитающий» — mahaṃ, mahanto; [в женском роде:] mahatī, mahantī; [в среднем роде:] mahaṃ, mahantaṃ; [с суффиксом -māna:] mahamāno, mahamānā, mahamānaṃ. В страдательном залоге по правилу «yamhi dādhāmāṭhāhāpā maha mathādīnamī» конечный гласный -a заменяется на -ī-: mahīyamāno («почитаемый»), mahīyamānā, mahīyamānaṃ.


එවං [Pg.398] චරතීති චරං, චරතී, චරන්තී, චරන්තං, චරමානො, චරියමානො, පචතීති පචං, පචතී, පචන්තී, පචන්තං, පචමානො, පච්චමානො, ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා චවග්ගත්තං, ද්විත්තඤ්ච.

Таким же образом: «странствующий» — caraṃ, caratī, carantī, carantaṃ, caramāno; [в пассиве:] cariyamāno («посещаемый»). «Готовящий» — pacaṃ, pacatī, pacantī, pacantaṃ, pacamāno; [в пассиве:] paccamāno («варимый», «готовящийся»), где происходит переведение в группу ca (cavagga) и удвоение согласного по правилу «tassa cavagga» и т. д.


භූ සත්තායං, භවතීති අත්ථෙ අන්තප්පච්චයො, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසාදි, සො භවං, භවන්තො. ඉත්ථියං ඊපච්චයො, ‘‘භවතො භොතො’’ති භොතාදෙසො, භොතී, භොතී, භොතියො. නපුංසකෙ භවං, භවන්තං, භවන්තානි, අභිභවමානො. භාවෙ භූයමානං. කම්මනි අභිභූයමානො.

Корень bhū в значении существования: в значении «он есть / становится» присоединяется суффикс -anta, происходят присоединение суффикса -a, усиление (vuddhi) и замена в -av-: «он существующий» — bhavaṃ, bhavanto. В женском роде суффикс -ī, происходит замена на bhoto по правилу «bhavato bhoto»: bhotī, bhotī, bhotiyo. В среднем роде: bhavaṃ, bhavantaṃ, bhavantāni; abhibhavamāno («превозмогающий»). В значении состояния (bhāva): bhūyamānaṃ («бытие»). В страдательном залоге: abhibhūyamāno («превозмогаемый»).


ජර වයොහානිම්හි, ‘‘ජර මරාන’’න්තිආදිනා ජීර ජීය්‍යාදෙසා, ජීරතීති ජීරං, ජීරන්තී, ජීරන්තං, ජීරමානො, ජීරීයමානො, ජීයං, ජීයන්තී, ජීයන්තං, ජීයමානො, ජීය්‍යමානො.

Корень jara в значении старения / увядания возраста: по правилу «jara marānaṃ...» происходят замены на jīra и jīyya: «стареющий» — jīraṃ, jīrantī, jīrantaṃ, jīramāno; jīrīyamāno; jīyaṃ, jīyantī, jīyantaṃ, jīyamāno, jīyyamāno.


මර පාණචාගෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එකස්ස යකාරස්ස ලොපො, මරතීති මීයං, මීයන්තී, මීයන්තං, මීයමානො, මීය්‍යමානො, මරං, මරන්තී, මරන්තං, මරමානො, මරීයමානො. ලභං, ලභන්තී, ලභන්තං, ලභමානො, ලබ්භමානො. වහං, වහන්තී, වහන්තං, වහමානො, වුය්හමානො. ‘‘ඉසුයමූනමන්තො ච්ඡො වා’’ති ච්ඡාදෙසො, ඉච්ඡතීති ඉච්ඡං, ඉච්ඡන්තී, ඉච්ඡන්තං, ඉච්ඡමානො, ඉච්ඡීයමානො, ඉස්සමානො.

Корень mara в значении ухода из жизни: по правилу «kvaci dhātū...» происходит отпадение одного y: «умирающий» — mīyaṃ, mīyantī, mīyantaṃ, mīyamāno, mīyyamāno; maraṃ, marantī, marantaṃ, maramāno, marīyamāno. Labhaṃ, labhantī, labhantaṃ, labhamāno («получающий»); [в пассиве:] labbhamāno («получаемый»). Vahaṃ, vahantī, vahantaṃ, vahamāno («несущий»); [в пассиве:] vuyhamāno («несомый»). По правилу «isuyamūnamanto ccho vā» происходит замена на -ccha: «желающий» — icchaṃ, icchantī, icchantaṃ, icchamāno; [в пассиве:] icchīyamāno, issamāno («желаемый»).


‘‘දිසස්ස පස්සදිස්සදක්ඛා වා’’ති පස්ස දිස්ස දක්ඛාදෙසා, පස්සතීති පස්සං, පස්සන්තී, පස්සන්තං, පස්සමානො, විපස්සීයමානො, දිස්සමානො, දිස්සන්තො, මානස්ස අන්තාදෙසො, දිස්සං, දිස්සන්තී, දිස්සන්තං, දක්ඛං, දක්ඛන්තී, දක්ඛන්තං, දක්ඛමානො දක්ඛියමානො ඉච්චාදි.

По правилу «disassa passadissadakkhā vā» происходят опциональные замены [корня disa] на passa, dissa и dakkha: «видящий» — passaṃ, passantī, passantaṃ, passamāno; [в пассиве / медиале:] vipassīyamāno («созерцаемый / прозревающий»), dissamāno, dissanto (где произошла замена -māna на -anta), dissaṃ, dissantī, dissantaṃ; dakkhaṃ, dakkhantī, dakkhantaṃ, dakkhamāno; dakkhiyamāno и т. д.


තුද බ්‍යථනෙ, තුදතීති තුදං, තුදන්තී, තුදන්තං, තුදමානො, තුජ්ජමානො. පවිසතීති පවිසං, පවිසන්තී, පවිසන්තං, පවිසමානො, පවිසීයමානො ඉච්චාදි.

Корень tud в значении «причинять боль, пронзать». Со словами «он пронзает» (tudati) образуются формы tudaṃ, tudantī, tudantaṃ, tudamāno, tujjamāno. Со словами «он входит» (pavisati) образуются pavisaṃ, pavisantī, pavisantaṃ, pavisamāno, pavisīyamāno и так далее.


හූ, [Pg.399] භූ සත්තායං, අප්පච්චයලොපො, පහොතීති පහොන්තො, පහොන්තී, පහොන්තං, පහූයමානං තෙන. සෙතීති සෙන්තො, සෙන්තී, සෙන්තං, සෙමානො, සයං, සයන්තී, සයන්තං, සයමානො, සයානො වා, මානස්ස ආනාදෙසො, අතිසීයමානො.

Корни hū, bhū в значении «бытие, существование»; выпадение суффикса a. Со словами «он способен / возникает» (pahoti) образуются pahonto, pahontī, pahontaṃ, pahūyamānaṃ с этим. Со словами «он лежит» (seti) образуются sento, sentī, sentaṃ, semāno, sayaṃ, sayantī, sayantaṃ, sayamāno или sayāno (замена суффикса māna на āna), atisīyamāno.


අස සබ්භාවෙ, ‘‘සබ්බත්ථාසස්සාදිලොපො චා’’ති අකාරස්ස ලොපො, අත්ථීති සං, සන්තො, සතී, සන්තී, සන්තං, සමානො, සමානා, සමානං.

Корень as в значении «бытие, присутствие». По правилу «sabbatthāsassādilopo ca» происходит выпадение гласного a. Со словами «есть» (atthi) образуются saṃ, santo, satī, santī, santaṃ, samāno, samānā, samānaṃ.


ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘ඨා තිට්ඨො’’ති තිට්ඨාදෙසො, තිට්ඨං, තිට්ඨන්තී, තිට්ඨන්තං, තිට්ඨමානො. තිට්ඨාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඨාතො හකාරාගමො, රස්සත්තඤ්ච, උපට්ඨහං, උපට්ඨහන්තී, උපට්ඨහන්තං, උපට්ඨහමානො. ඨීයමානං තෙන, උපට්ඨීයමානො, උපට්ඨහීයමානො.

Корень ṭhā в значении «прекращение движения». По правилу «vā» в настоящем времени происходит замена ṭhā на tiṭṭha: tiṭṭhaṃ, tiṭṭhantī, tiṭṭhantaṃ, tiṭṭhamāno. При отсутствии формы tiṭṭha по правилу «kvaci dhātū...» происходит добавление h после ṭhā и укорочение гласного: upaṭṭhahaṃ, upaṭṭhahantī, upaṭṭhahantaṃ, upaṭṭhahamāno. Форма страдательного залога ṭhīyamānaṃ с этим, upaṭṭhīyamāno, upaṭṭhahīyamāno.


පා පානෙ, ‘‘පා පිබො’’ති පිබාදෙසො, පිබතීති පිබං, පිබන්තී, පිබන්තං, පිබමානො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා බකාරස්ස වත්තං, පිවං, පිවන්තී, පිවන්තං, පිවමානො, පීයමානො, පීයමානා, පීයමානං ඉච්චාදි.

Корень pā в значении «питьё». По правилу «pā pibo» происходит замена на piba: со словами «он пьёт» (pibati) образуются pibaṃ, pibantī, pibantaṃ, pibamāno. По правилу «kvaci dhātū...» происходит переход b в v: pivaṃ, pivantī, pivantaṃ, pivamāno, а в страдательном залоге: pīyamāno, pīyamānā, pīyamānaṃ и так далее.


හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, අප්පච්චයෙ පුරෙ විය ද්විභාවාදි, ජුහොතීති ජුහං, ජුහන්තී, ජුහන්තං, ජුහමානො, හූයමානො. එවං ජහං, ජහන්තී, ජහන්තං, ජහමානො, ජහීයමානො. දදාතීති දදං, දදන්තී, දදන්තං, දදමානො, ද්විත්තාභාවෙ දානං දෙන්තො, දෙන්තී, දෙන්තං, දීයමානො.

Корень hu в значениях «дарение, поедание, совершение жертвоприношения». При суффиксе a происходят удвоение и прочее, как ранее. Со словами «он приносит жертву» (juhoti) образуются juhaṃ, juhantī, juhantaṃ, juhamāno, hūyamāno. Так же jahaṃ, jahantī, jahantaṃ, jahamāno, jahīyamāno. Со словами «он даёт» (dadāti) образуются dadaṃ, dadantī, dadantaṃ, dadamāno; а при отсутствии удвоения: dānaṃ dento, dentī, dentaṃ, dīyamāno.


රුධි ආවරණෙ, ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති අප්පච්චයනිග්ගහීතාගමා, රුන්ධතීති රුන්ධං, රුන්ධන්තී, රුන්ධන්තං, රුන්ධමානො, රුජ්ඣමානො. භුඤ්ජතීති භුඤ්ජං, භුඤ්ජන්තී, භුඤ්ජන්තං, භුඤ්ජමානො, භුජ්ජමානො ඉච්චාදි.

Корень rudh в значении «преграждение». По правилу «rudhādito niggahītapubbañca» добавляются суффикс a и анусвара перед корнем: со словами «он препятствует» (rundhati) образуются rundhaṃ, rundhantī, rundhantaṃ, rundhamāno, rujjhamāno. Со словами «он ест» (bhuñjati) образуются bhuñjaṃ, bhuñjantī, bhuñjantaṃ, bhuñjamāno, bhujjamāno и так далее.


දිවු [Pg.400] කීළායං, ‘‘දිවාදිතො යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, බත්තඤ්ච, දිබ්බතීති දිබ්බං, දිබ්බන්තී, දිබ්බන්තං, දිබ්බමානො. එවං බුජ්ඣතීති බුජ්ඣං, බුජ්ඣන්තො, බුජ්ඣමානො, චවග්ගාදෙසො. ජනී පාතුභාවෙ, ‘‘ජනාදීනමා’’ති යොගවිභාගෙන ආත්තං, ජායතීති ජායං, ජායමානො, ජඤ්ඤමානො.

Корень div в значении «игра». По правилу «divādito yo» прибавляется суффикс ya, по «tathā kattari ca» происходят уподобление предшествующему звуку и переход в b: со словами «он играет» (dibbati) образуются dibbaṃ, dibbantī, dibbantaṃ, dibbamāno. Так же со словами «он пробуждается» (bujjhati) образуются bujjhaṃ, bujjhanto, bujjhamāno (замена на звуки группы ca). Корень jan в значении «проявление»; путём разделения правил (yogavibhāga) по «janādīnamā» происходит удлинение в ā: со словами «он рождается» (jāyati) образуются jāyaṃ, jāyamāno, jaññamāno.


සු සවණෙ, ‘‘ස්වාදිතො’’තිආදිනා ණු ණා උණා ච, සුණාතීති සුණං, සුණන්තො, සුණමානො, සූයමානො, සුය්‍යමානො. පාපුණාතීති පාපුණං, පාපුණමානො, පාපීයමානො.

Корень su в значении «слушание». По правилу «svādito...» прибавляются суффиксы ṇu, ṇā и uṇā: со словами «он слушает» (suṇāti) образуются suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, sūyamāno, suyyamāno. Со словами «он достигает» (pāpuṇāti) образуются pāpuṇaṃ, pāpuṇamāno, pāpīyamāno.


‘‘කියාදිතො නා’’ති නා, රස්සත්තං, කිණාතීති කිණං, කීණමානො, කීයමානො. විනිච්ඡිනාතීති විනිච්ඡිනං, විනිච්ඡිනමානො, විනිච්ඡීයමානො, චිනං, චීයමානො. ජානාතීති ජානං, ජානමානො, ජාදෙසො, ඤායමානො. ගණ්හාතීති ගණ්හං, ගණ්හමානො, ගය්හමානො.

По правилу «kiyādito nā» прибавляется суффикс nā и происходит укорочение гласного: со словами «он покупает» (kiṇāti) образуются kiṇaṃ, kīṇamāno, kīyamāno. Со словами «он разбирает / расследует» (vinicchināti) образуются vinicchinaṃ, vinicchinamāno, vinicchīyamāno; cinaṃ, cīyamāno. Со словами «он знает» (jānāti) образуются jānaṃ, jānamāno (замена на jā), ñāyamāno. Со словами «он берёт» (gaṇhāti) образуются gaṇhaṃ, gaṇhamāno, gayhamāno.


කර කරණෙ, කරොතීති අත්ථෙ ‘‘වත්තමානෙ මානන්තා’’ති අන්තප්පච්චයො, ‘‘තනාදිතො ඔයිරා’’ති ඔ, ‘‘තස්ස වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘උත්තමොකාරො’’ති උත්තං, ‘‘කරස්සාකාරො චා’’ති අකාරස්සුකාරො. ‘‘යවකාරා චා’’ති සරෙ උකාරස්ස වත්තං, ද්විත්තං, ‘‘බො වස්සා’’ති බකාරද්වයඤ්ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රලොපො, සො කුබ්බං, කුබ්බන්තො, කුබ්බතී, කුබ්බන්තී, කුබ්බන්තං. උත්තාභාවෙ – කම්මං කරොන්තො, කරොන්තී, කරොන්තං. මානෙ – උත්තද්වයං, කුරුමානො, කුරුමානා, කුරුමානං, කුබ්බානො වා. කම්මනි කයිරමානො, කරීයමානො වා ඉච්චාදි.

Корень kar в значении «делание». В значении «он делает» (karoti) по правилу «vattamāne mānantā» прибавляется суффикс anta. По правилу «tanādito oyirā» присоединяется o, а руководствуясь «tassa vā», по правилу «uttamokāro» происходит переход в u, по «karassākāro ca» — переход гласного a в u. По правилу «yavakārā ca» перед гласным u переходит в v, происходит удвоение, а по «bo vassā» получается двойное b с выпадением r по «kvaci dhātū...»: так образуются kubbaṃ, kubbanto, kubbatī, kubbantī, kubbantaṃ. При отсутствии перехода в u образуются kammaṃ karonto, karontī, karontaṃ. При суффиксе māna происходит двойной переход в u: kurumāno, kurumānā, kurumānaṃ или kubbāno. В страдательном залоге образуются kayiramāno или karīyamāno и так далее.


චුර ථෙය්‍යෙ, ‘‘චුරාදිතො’’තිආදිනා ණෙ ණයා, චොරෙතීති චොරෙන්තො, චොරෙන්තී, චොරෙන්තං, චොරයං, චොරයතී, චොරයන්තං, චොරයමානො, චොරීයමානො. පාලෙතීති පාලෙන්තො, පාලෙන්තී, පාලෙන්තං, පාලයං, පාලයන්තී, පාලයන්තං, පාලයමානො, පාලීයමානො ඉච්චාදි.

Корень cur в значении «воровство». По правилу «curādito...» прибавляются ṇe и ṇaya: со словами «он крадёт» (coreti) образуются corento, corentī, corentaṃ, corayaṃ, corayatī, corayantaṃ, corayamāno, corīyamāno. Со словами «он защищает» (pāleti) образуются pālento, pālentī, pālentaṃ, pālayaṃ, pālayantī, pālayantaṃ, pālayamāno, pālīyamāno и так далее.


කාරිතෙ [Pg.401] භාවෙතීති භාවෙන්තො, භාවෙන්තී, භාවෙන්තං, භාවයං, භාවයන්තී, භාවයන්තං, භාවයමානො, භාවීයමානො. කාරෙතීති කාරොන්තො, කාරෙන්තී, කාරෙන්තං, කාරයං, කාරයන්තී, කාරයන්තං, කාරයමානො, කාරීයමානො, කාරාපෙන්තො, කාරාපෙන්තී, කාරාපෙන්තං, කාරාපයං, කාරාපයන්තී, කාරාපයන්තං, කාරාපයමානො, කාරාපීයමානො ඉච්චාදි.

В побудительном залоге со словами «он взращивает» (bhāveti) образуются bhāvento, bhāventī, bhāventaṃ, bhāvayaṃ, bhāvayantī, bhāvayantaṃ, bhāvayamāno, bhāvīyamāno. Со словами «он заставляет делать» (kāreti) образуются kāronto, kārentī, kārentaṃ, kārayaṃ, kārayantī, kārayantaṃ, kārayamāno, kārīyamāno, kārāpento, kārāpentī, kārāpentaṃ, kārāpayaṃ, kārāpayantī, kārāpayantaṃ, kārāpayamāno, kārāpīyamāno и так далее.


වත්තමානකාලිකමානන්තප්පච්චයන්තනයො.

Правило образования форм с суффиксами настоящего времени māna и anta.


අනාගතකාලිකප්පච්චයන්තනය

Правило образования форм с суффиксами будущего времени.


‘‘කාලෙ’’ති අධිකාරො.

Управляющее правило: «Kāle» (О времени).


647. භවිස්සති ගමාදීහි ණී ඝිණ.

647. Правило: «Bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa» (В будущем времени от корня gam и других прибавляются суффиксы ṇī и ghiṇa).


භවිස්සති කාලෙ ගම්මමානෙ ගමාදීහි ධාතූහි ණී ඝිණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ණකාරා වුද්ධත්ථා. ආයති ගමනං සීලමස්සාති අත්ථෙ ණී, වුද්ධිණලොපා. ගාමී, ගාමිනො, ආගාමී කාලො. ඝිණපච්චයෙ – ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඝලොපො, ගාමං ගාමි, ගාමී, ගාමයො.

Когда выражается будущее время, от корня gam и других глагольных корней прибавляются суффиксы ṇī и ghiṇa. Элемент ṇ служит для усиления гласного (vuddhi). В значении «его природа — идти в будущем» прибавляется ṇī, происходят усиление и выпадение ṇ: gāmī, gāmino, а также āgāmī kālo (будущее время). При суффиксе ghiṇa по правилу «kvaci dhātū...» происходит выпадение gha: gāmaṃ gāmi, gāmī, gāmayo.


භජ සෙවායං, ආයති භජිතුං සීලමස්සාති භාජී, භාජි, ‘‘න කගත්තං චජා’’ති යොගවිභාගෙන නිසෙධනතො ‘‘සචජානං කගා ණානුබන්ධෙ’’ති ගත්තං න භවති.

Корень bhaj в значении «почитание, привычка». В значении «его природа — почитать в будущем» образуются bhājī, bhāji. Вследствие запрета путём разделения правил (yogavibhāga) «na kagattaṃ cajā» переход в g по правилу «sacajānaṃ kagā ṇānubandhe» не происходит.


සු ගතිම්හි, කාරිතෙ වුද්ධිආවාදෙසා ච, ආයති පස්සවිතුං සීලමස්සාති පස්සාවී, පස්සාවි. ආයති පට්ඨානං සීලමස්සාති පට්ඨායී, පට්ඨායි, ‘‘ආකාරන්තානමායො’’ති ආයාදෙසො.

Корень su в значении «движение». В побудительном залоге происходят усиление и замена на āv: в значении «его природа — течь в будущем» образуются passāvī, passāvi. В значении «его природа — отправляться в будущем» образуются paṭṭhāyī, paṭṭhāyi; по правилу «ākārantānamāyo» происходит замена на āya.


‘‘භවිස්සතී’’ති අධිකාරො.

Управляющее правило: «Bhavissati» (В будущем времени).


648. කිරියායං [Pg.402] ණ්වුතවො.

648. Правило: «Kiriyāyaṃ ṇvutavo» (Для выражения действия прибавляются суффиксы ṇvu и tu).


කිරියායං කිරියත්ථායං ගම්මමානායං ධාතූහි ණ්වුතුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති භවිස්සති කාලෙ. ණ්වුම්හි – ණලොපවුද්ධිඅකාදෙසා, කරිස්සං වජතීති කාරකො වජති.

Когда в будущем времени выражается действие или цель действия, от глагольных корней прибавляются суффиксы ṇvu и tu. При суффиксе ṇvu происходят выпадение ṇ, усиление и замена на aka: со словами «он идёт, чтобы сделать» (karissaṃ vajati) образуется kārako vajati.


තුම්හි – ‘‘කරස්ස ච තත්තං තුස්මි’’න්ති තකාරො, සෙසං කත්තුසමං, කත්තා වජති, කත්තුං වජතීති අත්ථො. එවං පචිස්සං වජතීති පාචකො වජති, පචිතා වජති. භුඤ්ජිස්සං වජතීති භුඤ්ජකො වජති, භොත්තා වජති ඉච්චාදි.

При суффиксе tu по правилу «karassa ca tattaṃ tusmiṃ» происходит замена на t, остальное подобно слову kattu: kattā vajati в значении kattuṃ vajati («идёт, чтобы сделать»). Так же со словами «он идёт, чтобы приготовить» образуются pācako vajati, pacitā vajati. Со словами «он идёт, чтобы поесть» образуются bhuñjako vajati, bhottā vajati и так далее.


649. කම්මනි ණො.

649. Правило: «Kammani ṇo» (При объекте прибавляется суффикс ṇa).


කම්මස්මිං උපපදෙ ධාතූහි ණප්පච්චයො හොති භවිස්සති කාලෙ ණලොපවුද්ධී. නගරං කරිස්සතීති නගරකාරො වජති. ලූ ඡෙදනෙ, සාලිං ලවිස්සතීති සාලිලාවො වජති. වප බීජසන්තානෙ, ධඤ්ඤං වපිස්සතීති ධඤ්ඤවාපො වජති. භොගං දදිස්සතීති භොගදායො වජති, සින්ධුං පිවිස්සතීති සින්ධුපායො වජති ඉච්චාදි.

При имеющемся объекте в будущем времени от корней прибавляется суффикс ṇa, происходят выпадение ṇ и усиление. Со словами «он сотворит город» образуется nagarakāro vajati. Корень lū в значении «срезание»: со словами «он снопит рис» образуется sālilāvo vajati. Корень vap в значении «сеяние зёрен»: со словами «он посеет зерно» образуется dhaññavāpo vajati. Со словами «он раздаст богатство» образуется bhogadāyo vajati; «он будет пить воду из реки» — sindhupāyo vajati и так далее.


‘‘කම්මනී’’ති වත්තතෙ.

Продолжается действие правила: «Kammani» (При объекте).


650. සෙසෙ ස්සං න්තු මානානා.

650. Правило: «Sese ssaṃ ntu mānānā» (В остальных случаях прибавляются суффиксы ssaṃ, ntu, māna, āna).


කම්මස්මිං උපපදෙ සෙසෙ අපරිසමත්තත්ථෙ ධාතූහි ස්සංන්තු මාන ආනඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති භවිස්සති කාලෙ ගම්මමානෙ, තෙ ච කිතකත්තා කත්තරි භවන්ති. කම්මං කරිස්සතීති අත්ථෙ ස්සංපච්චයො, ඉකාරාගමො, සිලොපො, කම්මං කරිස්සං වජති, සාපෙක්ඛත්තා න සමාසො. න්තුපච්චයෙ ‘‘තනාදිතො ඔයිරා’’ති ඔ, ‘‘සිම්හි වා’’ති න්ත්ව’න්තස්ස අත්තං, කම්මං කරිස්සතීති කම්මං කරොන්තො වජති ඉච්චාදි ගුණවන්තුසමං.

При имеющемся объекте в остальных незавершённых значениях, когда выражается будущее время, от глагольных корней прибавляются суффиксы ssaṃ, ntu, māna, āna; являясь первичными суффиксами (kita), они употребляются в активном залоге (kattari). В значении «он сделает работу» при суффиксе ssaṃ происходят добавление i и выпадение s: kammaṃ karissaṃ vajati; из-за относительного характера соединение в сложное слово не происходит. При суффиксе ntu: по «tanādito oyirā» присоединяется o, по «simhi vā» происходят изменения окончания ntu в a: со словами «он сделает работу» образуется kammaṃ karonto vajati и так далее, подобно слову guṇavantu.


අථ [Pg.403] වා ‘‘භවිස්සති ගමාදීහි ණී ඝිණ’’ති එත්ථ ‘‘භවිස්සතී’’ති වචනතො ‘‘ස්සන්තු’’ඉති එකොව පච්චයො දට්ඨබ්බො, තතො ‘‘සිම්හි වා’’ති අත්තං, ‘‘න්තසද්දො අ’’මිතියොගවිභාගෙන අමාදෙසො, සිලොපො, කරිස්සං කරිස්සන්තො, කරිස්සන්තා, කරිස්සන්තං, කරිස්සන්තෙ, කරිස්සතා කරිස්සන්තෙන, කරිස්සන්තෙහි, කරිස්සතො කරිස්සන්තස්ස, කරිස්සතං කරිස්සන්තානං, කරිස්සතා, කරිස්සන්තෙහි, කරිස්සතො කරිස්සන්තස්ස, කරිස්සතං කරිස්සන්තානං, කරිස්සති කරිස්සන්තෙ, කරිස්සන්තෙසූතිආදි ගුණවන්තුසදිසං නෙය්‍යං.

Или же из выражения «bhavissatī» в правиле «bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa» следует рассматривать ssantu как единый суффикс; затем по «simhi vā» происходит переход в a, а путём разделения правила «ntasadda...» — замена на am и выпадение s: karissaṃ, karissanto, karissantā, karissantaṃ, karissante, karissatā, karissantena, karissantehi, karissato, karissantassa, karissataṃ, karissantānaṃ, karissatā, karissantehi, karissato, karissantassa, karissataṃ, karissantānaṃ, karissati, karissante, karissantesu и так далее, что следует понимать аналогично слову guṇavantu.


මානම්හි – ඔකාරාකාරානං උත්තං, කම්මං කරිස්සතීති කම්මං කුරුමානො, කම්මං කරානො වජති. එවං භොජනං භුඤ්ජිස්සං වජති, භොජනං භුඤ්ජන්තො, භුඤ්ජමානො, භුඤ්ජානො වජති.

При суффиксе māna происходит переход гласных o и a в u: со словами «он сделает работу» образуются kammaṃ kurumāno, kammaṃ karāno vajati. Так же: bhojanaṃ bhuñjissaṃ vajati, bhojanaṃ bhuñjanto, bhuñjamāno, bhuñjāno vajati.


සබ්බත්ථ කත්තරි න්තුමානෙසු සකසකවිකරණප්පච්චයො කාතබ්බො.

Во всех случаях в активном залоге при суффиксах ntu и māna следует прибавлять соответствующий показатель спряжения (vikaraṇa-paccaya).


ඛාදනං ඛාදිස්සතීති ඛාදනං ඛාදිස්සං වජති, ඛාදනං ඛාදන්තො, ඛාදනං ඛාදමානො, ඛාදනං ඛාදානො වජති. මග්ගං චරිස්සතීති මග්ගං චරිස්සං, මග්ගං චරන්තො, මග්ගං චරමානො, මග්ගං චරානො වජති. භික්ඛ ආයාචනෙ, භික්ඛං භික්ඛිස්සතීති භික්ඛං භික්ඛිස්සං චරති, භික්ඛං භික්ඛන්තො, භික්ඛං භික්ඛමානො, භික්ඛං භික්ඛානො චරති ඉච්චාදි.

Со словами «он поест еду» образуются khādanaṃ khādissaṃ vajati, khādanaṃ khādanto, khādanaṃ khādamāno, khādanaṃ khādāno vajati. Со словами «он пойдёт по пути» образуются maggaṃ carissaṃ, maggaṃ caranto, maggaṃ caramāno, maggaṃ carāno vajati. Корень bhikkh в значении «прошение»: со словами «он будет просить подаяние» образуются bhikkhaṃ bhikkhissaṃ carati, bhikkhaṃ bhikkhanto, bhikkhaṃ bhikkhamāno, bhikkhaṃ bhikkhāno carati и так далее.


අනාගතකාලිකප්පච්චයන්තනයො.

Раздел о суффиксах будущего времени.


උණාදිප්පච්චයන්තනය

Раздел о суффиксах унади.


අථ උණාදයො වුච්චන්තෙ.

Далее излагаются суффиксы унади.


‘‘ධාතුයා’’ති අධිකාරො.

Управляющее правило: «Dhātuyā» (От корня).


651. [Pg.404] කාලෙ වත්තමානාතීතෙ ණ්වාදයො.

651. Правило: «Kāle vattamānātīte ṇvādayo» (В настоящем и прошедшем времени прибавляются суффиксы ṇvu и другие).


අතීතෙ කාලෙ, වත්තමානෙ ච ගම්මමානෙ ධාතූහි ණුප්පච්චයො හොති. ආදිසද්දෙන යු ක්ත මිඉච්චාදයො ච හොන්ති.

Когда выражается прошедшее или настоящее время, от глагольных корней прибавляется суффикс ṇu. Посредством слова «и другие» (ādi) прибавляются также суффиксы yu, kta, mi и так далее.


කර කරණෙ, අකාසි, කරොතීති වා අත්ථෙ ණුප්පච්චයො, ණලොපො, වුද්ධි, කාරු සිප්පී, කාරූ කාරවො. වා ගතිගන්ධනෙසු, අවායි, වායතීති වා වායු, ආයාදෙසො. සද අස්සාදනෙ, අස්සාදීයතීති සාදු. රාධ, සාධ සංසිද්ධිම්හි, සාධීයති අනෙන හිතන්ති සාධු. බන්ධ බන්ධනෙ, අත්තනි පරං බන්ධතීති බන්ධු. චක්ඛ වියත්තියං වාචායං, චක්ඛතීති චක්ඛු. ඉ ගතිම්හි, එන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති සත්තා එතෙනාති ආයු. දර විදාරණෙ, දරීයතීති දාරු කට්ඨං. සනු දානෙ. සනොතීති සානු පබ්බතෙකදෙසො. ජනීයතීති ජානු ජඞ්ඝාසන්ධි. චරීයතීති චාරු දස්සනීයො. රහ චාගෙ, රහීයතීති රාහු අසුරින්දො. තර තරණෙ, තාලු, ලො රස්ස.

Корень kar в значении «делание»; в значении «сделал» (akāsi) или «делает» (karoti) прибавляется суффикс ṇu, происходят выпадение ṇ и усиление: kāru («ремесленник»), формы множественного числа: kārū, kāravo. Корень vā в значениях «движение, дуновение»: «дул» (avāyi) или «дует» (vāyati) — vāyu («ветер»), с заменой на āya. Корень sad в значении «вкушение»: «то, что смакуется» — sādu («сладкий, приятный»). Корни rādh, sādh в значении «совершение»: «то, чем совершается благо» — sādhu («благой»). Корень bandh в значении «связывание»: «тот, кто привязывает к себе другого» — bandhu («родственник»). Корень cakkh в значении «ясная речь»: «то, что показывает» — cakkhu («глаз»). Корень i в значении «движение»: «то, посредством чего существа живут и двигаются» — āyu («продолжительность жизни»). Корень dar в значении «раскалывание»: «то, что раскалывается» — dāru («древесина»). Корень san в значении «дарение»: sanotīti sānu («плато, часть горы»). Janīyatīti jānu («колено, сустав голени»). Carīyatīti cāru («прекрасный»). Корень rah в значении «оставление»: rahīyatīti rāhu («Раху, владыка асуров»). Корень tar в значении «переправа»: tālu («нёбо»), с заменой r на l.


මරාදීනං පනෙත්ථ ණුම්හි ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති එත්ථ වාසද්දෙන න වුද්ධි, මරු, තරු, තනු, ධනු, හනු, මනු, අසු, වසු, වටු, ගරු ඉච්චාදි.

Здесь при суффиксе ṇu у корней mar и других ввиду слова «vā» в правиле «ghaṭādīnaṃ vā» не происходит усиления: maru, taru, tanu, dhanu, hanu, manu, asu, vasu, vaṭu, garu и так далее.


චදි හිලාදනෙ, යුප්පච්චයො, ‘‘නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි චා’’ති අනාදෙසො, නිග්ගහීතාගමො ච, චන්දනං. භවති එත්ථාති භුවනං, ‘‘ඣලානමියුවාසරෙ වා’’ති උවාදෙසො. කිර වික්ඛෙපෙ, කිරණො. විචක්ඛණො, කම්පනං කරොතීති කරුණා, අකාරස්සුත්තං.

Корень cad в значении «радование», суффикс yu; по правилу «nudādīhi yuṇvūnam...» происходят замена на ana и вставка анусвары: candanaṃ («сандал»). «То, в чём пребывают существа» — bhuvanaṃ («мир»), с заменой на uva по правилу «jhalānamiyuvāsare vā». Корень kir в значении «рассеивание» — kiraṇa («луч»). Vicakkhaṇo («мудрый»). «То, что вызывает сострадание» — karuṇā («сострадание»), с переходом гласного a в u.


ක්තප්පච්චයෙ [Pg.405] – කලොපො, අභවි, භවතීති වා භූතං යක්ඛාදි, භූතානි. වායතීති වාතො, තායතීති තාතො. මිම්හි – භවන්ති එත්ථාති භූමි, නෙතීති නෙමි ඉච්චාදි.

При суффиксе kta — выпадение k: «было» (abhavi) или «есть» (bhavati) — bhūtaṃ («существо, яккха и т. д.»), во множественном числе bhūtāni. «Дует» — vāto («ветер»); «защищает» — tāto («отец»). При суффиксе mi: «то, на чём пребывают» — bhūmi («земля»); «то, что ведёт» — nemi («обод колеса») и так далее.


652. ඛ්‍යාදීහි මන ම ච තො වා.

652. Правило: «Khyādīhi mana ma ca to vā» (От корня khyā и других прибавляются суффиксы mana и ma, при этом m факультативно переходит в t).


ඛී භී සු රු හු වා ධූ හි ලූපී අදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි මනපච්චයො හොති, මස්ස ච තො හොති වා.

От таких корней, как khī, bhī, su, ru, hu, vā, dhū, hi, lū, pī, ad и других, прибавляется суффикс mana, и элемент m факультативно переходит в t.


අදධාතුපරස්සෙව, මකාරස්ස තකාරතා;

තදඤ්ඤතො න හොතායං, වවත්ථිතවිභාසතො.

Переход буквы m в t происходит только после корня ad; после других корней этого не происходит ввиду строго обусловленной факультативности (vavatthitavibhāsā).


ඛී ඛයෙ, ඛීයන්ති එත්ථ උපද්දවුපසග්ගාදයොති අත්ථෙ මනපච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා නලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, ඛෙමො. තථා භී භයෙ, භායන්ති එතස්මාති භීමො, වාධිකාරතො න වුද්ධි. සු අභිසවෙ, සවතීති සොමො. රු ගතිම්හි, රොමො. හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, හූයතීති හොමො. වා ගතිගන්ධනෙසු, වාමො. ධූ කම්පනෙ, ධුනාතීති ධූමො. හි ගතිම්හි, හිනොතීති හෙමො. ලූ ඡෙදනෙ, ලූයතීති ලොමො. පී තප්පනෙ, පීණනං පෙමො. අද භක්ඛණෙ, අදතීති අත්ථෙ මන, මස්ස ච වා තකාරො, ‘‘තො දස්සා’’ති තකාරො, අත්තා, ආතුමා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අදස්ස දීඝො, උකාරාගමො ච. යා පාපණෙ, යාමො.

[Корень] khī в значении „уничтожение“: в значении „то, в чём уничтожаются бедствия, напасти и тому подобное“ добавляется суффикс ma-na, происходит выпадение n согласно [правилу] „kvaci dhātū...“, а также укрепление (vuddhi) согласно [правилу] „aññesu cā...“ — получается khema (безопасность). Также [корень] bhī в значении „страх“: „тот, кого боятся“ — bhīma (страшный); ввиду полномочия [слова] „vā“ (опционально) укрепление отсутствует. [Корень] su в значении „выжимание“: „течёт“ — somo (сома). [Корень] ru в значении „движение“ — romo (волос). [Корень] hu в значении „пожертвование, вкушение, совершение подношения“: „приносится в жертву“ — homo (жертвенное возлияние). [Корень] vā в значении „движение, благоухание“ — vāmo (прекрасный, левый). [Корень] dhū в значении „сотрясение“: „развевается“ — dhūmo (дым). [Корень] hi в значении „движение“: „побуждает, движется“ — hemo (золото). [Корень] lū в значении „срезывание“: „срезается“ — lomo (волос). [Корень] pī в значении „удовлетворение“: удовлетворение — pemo (любовь). [Корень] ada в значении „поедание“: в значении „тот, кто ест“ при суффиксе mana буква m опционально заменяется на t, а буква d заменяется на t согласно [правилу] „to dassa“ — получается attā, ātumā (себя, дух, я); удлинение a в ad- происходит согласно [правилу] „kvaci dhātū...“, а также происходит вставка u. [Корень] yā в значении „достижение“ — yāmo (стража).


‘‘වා’’ති වත්තමානෙ –

При продолжении действия [условия] „vā“ (опционально) —


653. සමාදිහි ථමා.

653. От [корней] sama и других — [суффиксы] tha и ma.


සමදමදර රහ ලප වස යු දු හි සි දා සා ඨා භස බහඋසුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ථ මඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.

От таких корней, как sama, dama, dara, raha, lapa, vasa, yu, du, hi, si, dā, sā, ṭhā, bhasa, baha, usu и других, опционально образуются суффиксы tha и ma.


සම [Pg.406] උපසමෙ, ක්වචිග්ගහණාධිකාරා න ධාත්වන්තලොපො, කිලෙසෙ සමෙතීති සමථො සමාධි. එවං දමනං දමථො. දර දාහෙ, දරණං දරථො පරිදාහො. රහ උපාදානෙ, රහීයතීති රථො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හලොපො. සප අක්කොසෙ, සපනං සපථො. වස නිවාසෙ, ආවසන්ති එතස්මින්ති ආවසථො. යු මිස්සනෙ, යූථො, දීඝො. දු ගතිවුද්ධිම්හි, දවති වඩ්ඪතීති දුමො. හිනොතීති හිමො උස්සාවො. සි බන්ධනෙ, සීයතීති සීමා, දීඝො. දා අවඛණ්ඩනෙ, දාමො. සා සාමත්ථෙ, සාමො. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ථාමො, ඨස්ස ථත්තං. භස භස්මීකරණෙ, භස්මා, බ්‍රහ්මාදිත්තා ‘‘ස්‍යා චා’’ති ආත්තං. බහ වුද්ධිම්හි, බ්‍රහ්මා, නිපාතනතො බ්‍රො බස්ස. උසු දාහෙ, උස්මා ඉච්චාදි.

[Корень] sama в значении „успокоение“: ввиду полномочия условия „kvaci“ конечный согласный корня не выпадает; „успокаивает клеши“ — samatha (успокоение) или samādhi (сосредоточение). Таким же образом укрощение — damatha (укрощение). Dara в значении „горение“: сжигание — daratha (горение, тоска). Raha в значении „принятие“: „то, что удерживается“ — ratha (колесница); выпадение h согласно [правилу] „kvaci dhātū...“. Sapa в значении „проклятие“: проклятие — sapatho (клятва, проклятие). Vasa в значении „проживание“: „то, в чём живут“ — āvasatho (обитель). Yu в значении „смешивание“ — yūtho (стадо); удлинение гласного. Du в значении „движение, рост“: „бежит, растёт“ — dumo (дерево). „Охлаждает“ — himo (снег, мороз). Si в значении „связывание“: „связывается“ — sīmā (граница); удлинение. Dā в значении „разделение“ — dāmo (гирлянда, путы). Sā в значении „способность“ — sāmo (примирение). Ṭhā в значении „прекращение движения“ — thāmo (сила, стойкость); замена ṭ на th. Bhasa в значении „превращение в пепел“ — bhasmā (пепел); замена окончания на ā согласно [правилу] „syā ca“ по принадлежности к группе brahmādi. Baha в значении „рост“ — brahmā (Брахма); по исключению происходит замена ba на bra. Usu в значении „горение“ — usmā (жар) и так далее.


654. මසුස්ස සුස්ස ච්ඡ ර ච්ඡෙරා.

654. Замена [элемента] su в [корне] masu на ccha, ra, cchera.


මසුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සුස්ස ච්ඡරච්ඡෙරඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. මසු මච්ඡෙරෙ, ක්විප්පච්චයො, ච්ඡරච්ඡෙරාදෙසා, මච්ඡරො, මච්ඡෙරො.

У этого корня masu элемент su заменяется на cchara и cchera. Masu в значении „скупость“: при суффиксе kvi и заменах cchara и cchera получается maccharo, macchero (скупой, скупость).


‘‘ච්ඡර ච්ඡෙරා’’ති වත්තතෙ.

Сохраняется действие [элементов] „cchara cchera“.


655. ආපුබ්බචරස්ස ච.

655. И [у корня] cara с приставкой ā-.


ආපුබ්බස්ස චරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ච්ඡරච්ඡෙරාදෙසා හොන්ති, චසද්දෙන ච්ඡරියාදෙසො ච. භුසො චරණන්ති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ච්ඡරියාදිආදෙසො, රස්සත්තඤ්ච. අච්ඡරියං[Pg.407], අච්ඡරං, අච්ඡෙරං. අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තන්තිපි අච්ඡරියං.

У корня cara с приставкой ā- происходят замены cchara и cchera, а в силу слова „ca“ — также замена cchariya. В значении „чрезмерное поведение“ при суффиксе kvi, заменах cchariya и других, а также сокращении гласного образуются: acchariyaṃ, accharaṃ, accheraṃ (удивительный, чудесный). Также „то, что достойно щелчка пальцами“ — это acchariyaṃ (чудо).


656. අල කල සලෙහි ලයා.

656. От [корней] ala, kala, sala — [суффиксы] la и ya.


අල කල සල ඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ල යඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. අල පරිසමත්තිම්හි, අල්ලං, අල්‍යං. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, කල්ලං, කල්‍යං. සල, හුල, පද ගතිම්හි, සල්ලං, සල්‍යං.

От этих корней ala, kala, sala образуются суффиксы la и ya. Ala в значении „завершение“ — allaṃ, alyaṃ. Kala в значении „счёт“ — kallaṃ, kalyaṃ. Sala, hula, pada в значении „движение“ — sallaṃ, salyaṃ.


‘‘කල සලෙහී’’ති වත්තතෙ.

Сохраняется действие [условия] „от kala и sala“.


657. යාණ ලාණා.

657. [Суффиксы] yāṇa и lāṇa.


තෙහි කල සලඉච්චෙතෙහි ධාතූහි යාණ ලාණප්පච්චයා හොන්ති. කල්‍යාණං, පටිසල්‍යාණං, කල්ලාණො, පටිසල්ලාණො. යදා පන ලී සිලෙසනෙති ධාතු, තදා ‘‘පටිසල්ලයනං, පටිසල්ලාණ’’න්ති යුප්පච්චයෙන සිද්ධං, උපසග්ගන්තස්ස නිග්ගහීතස්ස ලත්තං, රහාදිපරත්තා නස්ස ණත්තං, එකාරස්ස ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අත්තඤ්ච.

От этих корней kala и sala образуются суффиксы yāṇa и lāṇa: kalyāṇaṃ, paṭisalyāṇaṃ, kallāṇo, paṭisallāṇo (благой, уединение). Если же корень lī в значении „прилипание“, тогда формы paṭisallayanaṃ, paṭisallāṇaṃ образуются посредством суффикса yu, зафиксировано изменение конечно-приставочной ниггахиты в l, изменение n в ṇ из-за следования за r, h и т. д., а также изменение e в a согласно [правилу] „kvaci dhātū...“.


658. මථිස්ස ථස්ස ලො ච.

658. У [корня] matha — замена th на l, и [суффикс] la.


මථඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ථස්ස ලාදෙසො හොති, චසද්දෙන ලප්පච්චයො, මථ විලොළනෙ, මල්ලො, සො එව මල්ලකො, යථා හීනකො.

У этого корня matha происходит замена th на l, а в силу слова „ca“ — суффикс la. Matha в значении „взбалтывание“ — mallo (боец, борцовский); он же mallo — это mallako (сосуд, чаша), так же как hīnako.


‘‘කිච්චා’’ති වත්තතෙ.

Сохраняется действие [условия] „kiccā“ (долженствовательные суффиксы).


659. අවස්සකාධමිණෙසු ණී ච.

659. В значениях необходимости (avassaka) и долга (adhamiṇa) — также [суффикс] ṇī.


අවස්සක අධමිණඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු, ණීපච්චයො හොති, කිච්චා චාති ණීපච්චයො, ණලොප වුද්ධිසිලොපා, අවස්සං [Pg.408] මෙ කම්මං කාතුං යුත්තොසීති කාරීසි මෙ කම්මං අවස්සං, කාරිනො මෙ කම්මං අවස්සං, හාරීසි මෙ භාරං අවස්සං.

В значениях необходимости и долга применимы деепричастные/долженствовательные суффиксы и добавляется суффикс ṇī; происходят выпадение ṇ, укрепление (vuddhi) и выпадение [окончания] si: „ты обязан непременно сделать мою работу“ — kārīsi me kammaṃ avassaṃ („ты непременно исполнитель моей работы“), kārino me kammaṃ avassaṃ („обязанные сделать мою работу“), hārīsi me bhāraṃ avassaṃ („ты непременно несущий мою ношу“).


අධමිණෙ – සතං මෙ ඉණං දාතුං යුත්තොසීති දායීසි මෙ සතං ඉණං, ධාරීසි මෙ සහස්සං ඉණං ඉච්චාදි, කිච්චප්පච්චයා පන හෙට්ඨායෙව දස්සිතා.

При долге: „ты обязан вернуть мне долг в сто монет“ — dāyīsi me sataṃ iṇaṃ („ты отдающий мне сто долга“), dhārīsi me sahassaṃ iṇaṃ („ты долженствующий мне тысячу долга“) и так далее; суффиксы же kiccappaccaya (долженствования) были показаны выше.


660. වජාදීහි පබ්බජ්ජාදයො නිපච්චන්තෙ.

660. От [корня] vaja и других нерегулярно образуются слова pabbajjā и подобные.


ආකතිගණොයං. වජඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පච්චයාදෙසලොපාගමනිසෙධලිඞ්ගාදිවිධිනා යථාභිධානං පබ්බජ්ජාදයො සද්දා නිපච්චන්තෙ.

Это открытый класс (ākatigaṇa). От таких корней, как vaja и прочие, согласно правилам добавления суффиксов, замен, выпадений, вставок, запретов, родов и т. д., в соответствии со словарным употреблением нерегулярно образуются слова pabbajjā и другие.


වජ ගතිම්හි පපුබ්බො, පඨමමෙව වජිතබ්බන්ති අත්ථෙ ‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති අධිකිච්ච ‘‘ණ්‍යොචා’’ති ණ්‍යප්පච්චයො, ණලොපාදි. ‘‘පව්වජ්‍ය’’න්ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා ජ්ඣස්ස ජ්ජාදෙසො, වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, වුද්ධිනිසෙධො, ඉත්ථිලිඞ්ගත්තඤ්ච නිපච්චන්තෙ, පබ්බජ්ජා.

[Корень] vaja в значении „движение“ с приставкой pa-: в значении „то, куда следует уйти в первую очередь“ в соответствии с правилом об абстрактном действии и пассиве („bhāvakammesu“) добавляется суффикс ṇya согласно [правилу] „ṇyo ca“, происходит выпадение ṇ и прочее. Когда получается форма „pavvajya“, по данному [правилу] нерегулярно утверждаются замена jh на jj, замена двух v на два b, запрет укрепления (vuddhi) и женский род — получается pabbajjā (монашество, уход из мира).


තථා ඉඤ්ජ කම්පනෙ, ඉඤ්ජනං ඉජ්ජා. යජ දෙවපූජායං, යජනං ඉජ්ජා, ‘‘යජස්සාදිස්සී’’ති ඉත්තං. අඤ්ජ බ්‍යත්තිගතීසු සංපුබ්බො, සමඤ්ජනං සමජ්ජා, ඤ්ඣස්ස ජ්ජාදෙසො. සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු, නිසීදනං නිසජ්ජා. විද ඤාණෙ, විජානනං, විදතීති වා විජ්ජා. සජ විස්සග්ගෙ, විස්සජ්ජනං විස්සජ්ජා. පද ගතිම්හි, නිපජ්ජනං නිපජ්ජා.

Так же [корень] iñja в значении „колебание“: движение — ijjā. Yaja в значении „почитание божеств“: жертвоприношение — ijjā; замена начальной гласной у yaja на i по [правилу] „yajassādissī“. Añja в значении „проявление, движение“ с приставкой saṃ-: помазание — samajjā; замена ñjh на jj. Sada в значении „распадение, движение, сидение“: сидение — nisajjā. Vida в значении „познание“: познавание или „тот, кто знает“ — vijjā (знание). Saja в значении „выпускание“: отпускание — vissajjā. Pada в значении „движение“: возлежание — nipajjā.


හන හිංසාගතීසු, හන්තබ්බන්ති අත්ථෙ ණ්‍යම්හි කතෙ ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති හනස්ස වධාදෙසො, ඣස්සිමිනා ජ්ඣාදෙසො ච, සො වජ්ඣො, සා වජ්ඣා. සී සයෙ, සයනං, සයන්ති එත්ථාති වා සෙය්‍යා, වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච[Pg.409]. ධා ධාරණෙ සංපුබ්බො, සම්මා චිත්තං නිධෙති එතාය, සයං වා සද්දහතීති අත්ථෙ ‘‘ඉත්ථියමතියවො වා’’ති අප්පච්චයො, ‘‘සන්ධා’’ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා නකාරස්ස දකාරො, සද්ධා. චර චරණෙ, චරණන්ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයෙ, ඉකාරාගමෙ ච කතෙ ඉමිනා වුද්ධිනිසෙධො, චරියා.

[Корень] hana в значении „причинение вреда, движение“: при значении „тот, кто должен быть убит“, когда применён [суффикс] ṇya, корень hana заменяется на vadha по [правилу] „vadho vā sabbatthā“, а по данному [правилу] происходит замена jha на jjha — получается so vajjho, sā vajjhā (достойный казни / достойная казни). Sī в значении „лежание“: спание или „то, на чём спят“ — seyyā (ложе); укрепление (vuddhi) и удвоение буквы y. Dhā в значении „удержание“ с приставкой saṃ-: в значении „то, посредством чего должным образом помещают ум, или сам верит“ при суффиксе a согласно [правилу] „itthiyamatiyavo vā“, когда получена форма „sandhā“, по данному [правилу] происходит замена n на d — получается saddhā (вера). Cara в значении „поведение“: в значении „поведение“ при суффиксе ṇya и вставке гласного i по данному [правилу] происходит запрет укрепления — cariyā (поведение, образ жизни).


රුජ රොගෙ, රුජනන්ති අත්ථෙ ඉමිනා ඡප්පච්චයො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු චා’’ති ධාත්වන්තස්ස චකාරො, රුච්ඡා, රුජාති අප්පච්චයෙන සිද්ධං. තථා කුච සඞ්කොචනෙ, ඡප්පච්චයො, කොචනං කුච්ඡා. ලභ ලාභෙ, ඡම්හි චාදෙසො, ලච්ඡා. රද විලෙඛනෙ, රච්ඡා. මුහ වෙචිත්තෙ, මුය්හනං මුච්ඡා, මුච්ඡනං වා මුච්ඡා. වස නිවාසෙ, වච්ඡා. කච දිත්තිම්හි, කච්ඡා. කථ කථනෙ සංපුබ්බො, සද්ධිං කථනන්ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, ඉමිනා ථ්‍යස්ස ච්ඡාදෙසො, සංසද්දස්ස සාදෙසො ච, සාකච්ඡා. තුද බ්‍යථනෙ, තුච්ඡා. පද ගතිම්හි, බ්‍යාපජ්ජනන්ති අත්ථෙ ණ්‍යම්හි කතෙ ‘‘බ්‍යාපාද්‍යා’’ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා නිපාතනෙන ද්‍යස්ස ජ්ජාදෙසො, රස්සත්තඤ්ච, බ්‍යාපජ්ජා.

[Корень] ruja в значении „болезнь“: в значении „боление“ по данному [правилу] образуется суффикс cha, происходит замена конечного согласного корня на c согласно [правилу] „byañjanantassa co chappaccayesu ca“ — получается rucchā (болезнь); [форма] rujā образуется с помощью суффикса a. Так же kuca в значении „сжатие“: суффикс cha, сжатие — kucchā (живот). Labha в значении „получение“: при cha происходит замена [конечного согласного] на c — lacchā. Rada в значении „копание“ — racchā (улица). Muha в значении „замешательство“: одурманивание или обморок — mucchā (обморок). Vasa в значении „проживание“ — vacchā. Kaca в значении „сияние“ — kacchā. Katha в значении „рассказ“ с приставкой saṃ-: в значении „совместный разговор“ при суффиксе ṇya по данному [правилу] происходит замена thya на cch, а слова saṃ — на sā: sākacchā (беседа). Tuda в значении „причинение боли“ — tucchā (пустой). Pada в значении „движение“: в значении „злополучие“ при суффиксе ṇya, когда получен вид „byāpādyā“, по данному исключению (nipātana) происходит замена dya на jj и сокращение гласного — byāpajjā (недоброжелательность).


මර පාණචාගෙ, මරති මරණන්ති ච අත්ථෙ ඉමිනා ත්‍යත්‍යුප්පච්චයා, ධාත්වන්තලොපොච, තතො ‘‘යවත’’මිච්චාදිනා චකාරො, මච්චො, මච්චු. සත සාතච්චෙ, ඉමිනා යප්පච්චයො, ත්‍යස්ස චකාරො, සච්චං. තථා නත ගත්තවිනාමෙ, නච්චං. නිති නිච්චෙ, නිච්චං. මා මානෙ, මායා. ජන ජනනෙ, ජායා, කන දිත්තිකන්තීසු, න්‍යස්ස ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච, කඤ්ඤා. ධන ධඤ්ඤෙ, ධඤ්ඤං. පුනාතීති පුඤ්ඤං, නකාරාගමො ඉච්චාදි.

[Корень] mara в значении „оставление жизни“: в значениях „умирает“ и „смерть“ по данному [правилу] добавляются суффиксы tya и tyu, происходит выпадение конечного гласного корня, а затем замена на c согласно [правилу] „yavata...“ — получается macco (смертный), maccu (смерть). Sata в значении „непрерывность“: по данному [правилу] суффикс ya, замена tya на c — saccaṃ (истина). Так же nata в значении „сгибание тела“ — naccaṃ (танец). Niti в значении „постоянство“ — niccaṃ (постоянный). Mā в значении „измерение“ — māyā (иллюзия). Jana в значении „рождение“ — jāyā (жена). Kana в значении „сияние, желание“: замена nya на ñ и удвоение — kaññā (девушка). Dhana в значении „зерно, богатство“ — dhaññaṃ (зерно). „Очищает“ — puññaṃ (заслуга), вставка буквы n и так далее.


661. වෙ [Pg.410] පු සී දවව මු කු දා භූහ්වාදීහි ථුත්තිම ණිමා නිබ්බත්තෙ.

661. От [корней] ve, pu, sī, dava, va, mu, от ku, dā, bhū и от hvā и других — [суффиксы] thu, ttima, ṇima в значении происхождения (nibbatta).


වෙපුසීදවවමුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, කු දා භූආදිතො, හ්වාදිතො ච යථාක්කමං ථුත්තිමණිමඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති නිබ්බත්තත්ථෙ. වෙපු කම්පනෙ, ථුප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අකාරාගමො, අථ වා ‘‘අථූ’’ති වත්තබ්බෙ සරලොපං කත්වා ‘‘ථූ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, වෙපෙන නිබ්බත්තො වෙපථු. සී සයෙ, සයනෙන නිබ්බත්තො සයථු. දව දවනෙ, දවෙන නිබ්බත්තො දවථු. වමු උග්ගිරණෙ, වමෙන නිබ්බත්තො වමථු.

От таких корней, как vepu, sī, dava, vamu и прочих, а также от ku, dā, bhū и от hvā и других соответственно образуются суффиксы thu, ttima, ṇima в значении происхождения. Vepu в значении „дрожание“: суффикс thu, вставка гласной a согласно [правилу] „kvaci dhātū...“ — либо следует понимать, что при наличии правила „athū“ произведено выпадение гласного и сказано „thū“ — порождённое дрожанием есть vepathu (дрожь). Sī в значении „лежание“: порождённое сном — sayathu (сонливость). Dava в значении „пылание“: порождённое горячкой — davathu (жар). Vamu в значении „изрыгание“: порождённое рвотой — vamathu (рвота).


කුත්ති කරණං, තෙන නිබ්බත්තං කුත්තිමං, ‘‘කු’’ඉති නිපාතනතො කරස්ස කුත්තං. දා දානෙ, දාති දානං, තෙන නිබ්බත්තං දත්තිමං, රස්සත්තං. භූති භවනං, තෙන නිබ්බත්තං භොත්තිමං. අවහුති අවහනං, තෙන නිබ්බත්තං ඔහාවිමං, ණලොපවුද්ධිආවාදෙසා.

Kutti — это действие; порождённое им — kuttimaṃ (искусственный); замена kara на ku происходит по исключению „ku“. Dā в значении „дарение“: dā — это дарение; порождённое им — dattimaṃ (данный, усыновлённый); сокращение гласного. Bhūti — это становление; порождённое им — bhottimaṃ. Avahuti — это устранение; порождённое им — ohāvimaṃ; выпадение ṇ, укрепление (vuddhi) и замена на āv.


662. අක්කොසෙ නම්හානි.

662. При бранном значении (akkosa) от частицы na образуется [суффикс] āni.


අක්කොසෙ ගම්මමානෙ නම්හි නිපාතෙ උපපදෙ සති ධාතුතො ආනිප්පච්චයො හොති. න ගමිතබ්බො තෙ ජම්ම දෙසොති අත්ථෙ ආනිප්පච්චයො, කිතකත්තා නාමමිව කත්වා සිම්හි කතෙ න ගමානීති අත්ථෙ කම්මධාරයසමාසො, නස්ස අත්තං, පුන සමාසත්තා නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අගමානි තෙ ජම්ම දෙසො. න කත්තබ්බං තෙ ජම්ම කම්මන්ති අකරානි තෙ ජම්ම කම්මං.

При выражении брани, когда частица na является предлогом/сопредельным словом (upapada), от корня образуется суффикс āni. В значении „в ту подлую страну тебе не следует идти!“ при суффиксе āni из-за первично-глагольного характера (kitaka) создаётся форма подобно имени с окончанием si — получается сложное слово типа каммадхарая в значении „na gamānī“ („неходжение“); происходят замена n на a и из-за повторного сложного образования возникновение падежных окончаний — получается agamāni te jamma deso („не место для твоего хождения, ничтожество!“). В значении „тебе не следует делать то подлое дело!“ — akarāni te jamma kammaṃ („не дело для твоего творения, ничтожество!“).


නම්හීති කිං? විපත්ති තෙ. අක්කොසෙති කිං? අගති තෙ.

Почему сказано „от na“? Ср.: vipatti te („твой упадок“). Почему сказано „при брани“? Ср.: agati te („твой не-уход / твой непуть“).


663. සුනස්සුනස්සොණවානුවානුනුනඛුණානා[Pg.411].

663. Замены oṇa, vāna, uvāna, una, unakha, uṇa, ā, āna для элемента una в основе suna.


සුනඉච්චෙතස්ස පාටිපදිකස්ස සම්බන්ධිනො උනසද්දස්ස ඔණ වාන උවාන උන උනඛ උණ ආ ආනඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. සුනස්සුනස්ස ඔණාදිආදෙසෙ, පරනයනෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සොණො, සොණා, ස්වානො, ස්වානා, සුවානො, සුවානා, සුනො, සුනා, සුනඛො, සුනඛා, සුණො, සුණා, සා සානො, සානා ඉච්චාදි.

При выполнении замен oṇa и прочих для элемента una в слове suna и последующем соединении образуются падежные формы: soṇo, soṇā, svāno, svānā, suvāno, suvānā, suno, sunā, sunakho, sunakhā, suṇo, suṇā, sā, sāno, sānā (пёс, собака) и так далее.


664. තරුණස්ස සුසු ච.

664. Замена susu для [слова] taruṇa, а также [вариант taruṇa].


තරුණඉච්චෙතස්ස සද්දස්ස සුසුඉච්චාදෙසො හොති. චසද්දො අනියමත්ථො, සුසු, තරුණො වා.

Для этого слова taruṇa происходит замена на susu. Слово „ca“ имеет значение неопределённости: susu или taruṇo (юный, молодой).


665. යුවස්සුවස්සුවුවානුනූනා.

665. Замены uva, uvāna, una, ūna для элемента uva в основе yuva.


යුවඉච්චෙතස්ස පාටිපදිකස්ස උවසද්දස්ස උවඋවානඋනඌනඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. යුවා තිට්ඨති, යුවානො තිට්ඨති, යුනො තිට්ඨති, යූනො තිට්ඨති.

У этой основы yuva происходят замены uva, uvāna, una, ūna для элемента uva: yuvā tiṭṭhati („юноша стоит“), yuvāno tiṭṭhati, yuno tiṭṭhati, yūno tiṭṭhati.


666. ඡදාදීහි තත්‍රණ.

666. От [корня] chada и других — [суффиксы] tra и ṇa.


ඡදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තත්‍රණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ඡද අපවාරණෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්ස තකාරො. ආතපං ඡාදෙතීති ඡත්තං, ඡත්‍රං, බ්‍යඤ්ජනත්තයෙ සරූපානමෙකස්ස ලොපො.

От таких корней, как chada и других, образуются суффиксы tra, ṇa и т. д. Chada в значении „покрытие“: происходит замена конечного согласного корня на t согласно [правилу] „kvaci dhātū...“; „покрывает от зноя“ — chattaṃ, chatraṃ (зонт); при стечении трёх согласных происходит выпадение одного из одинаковых.


චින්ත චින්තායං, චින්තෙතීති චිත්තං, නකාරස්ස සංයොගාදිත්තා නිග්ගහීතං, තස්ස ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ චා’’ති ලොපො, චිත්‍රං, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති න වුද්ධි.

Cinta в значении „размышление“: „размышляет“ — cittaṃ, citraṃ (ум, узор); из-за того, что n находится в начале группы согласных, образуется ниггахита, которая выпадает по [правилу] „byañjane ca“; укрепление (vuddhi) отсутствует согласно [правилу] „ghaṭādīnaṃ vā“.


සු [Pg.412] අභිසවෙ, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති තස්ස ද්විත්තං, අත්ථෙ අභිසවෙතීති සුත්තං, සුත්‍රං.

Su в значении „выжимание“: происходят его удвоение по [правилу] „paradvebhāvo ṭhāne“ и образование в значении „выделяет“ — suttaṃ, sutraṃ (нить, сутта).


සූද පග්ඝරණෙ, අත්ථෙ සූදෙතීති සුත්තං, රස්සත්තං, භුජාදිත්තා දලොපො, ද්විත්තඤ්ච. සු සවනෙ, සුණාතීති සොතං, සොත්‍රං, වුද්ධි.

Sūda в значении „вытекание“: в значении „сочится“ — suttaṃ; происходят сокращение гласного, выпадение d по принадлежности к группе bhujādi, а также удвоение. Su в значении „слушание“: „слушает“ — sotaṃ, sotraṃ (слух); укрепление (vuddhi).


නි පාපණෙ, නෙතීති නෙත්තං, නෙත්‍රං. විද මඞ්ගල්ලෙ, තො දස්ස, පවිත්තං, පවිත්‍රං. පූ පවනෙ, පුනාතීති පවිත්තං, පවිත්‍රං, ඉකාරාගමො, වුද්ධිඅවාදෙසා ච.

Ni в значении „ведение“: „ведёт“ — nettaṃ, netraṃ (глаз). Vida в значении „благополучие“: замена d на t — pavittaṃ, pavitraṃ (чистый). Pū в значении „очищение“: „очищает“ — pavittaṃ, pavitraṃ (чистый); вставка гласного i, укрепление (vuddhi) и замена на av.


පත ගතිම්හි, පතතීති පත්තං, පත්‍රං, පතතො තායතීති පත්තො, පත්‍රො. තනු විත්ථාරෙ, තඤ්ඤතීති තන්තං, තන්ත්‍රං. යත යතනෙ, යත්තං, යත්‍රං. යා පාපණෙ, යාපනා යත්‍රා. යමු උපරමෙ, යන්තං, යන්ත්‍රං. අද භක්ඛණෙ, අදතීති අත්තං, අත්‍රං. යුජ යොගෙ, යුජ්ජතීති යොත්තං, යොත්‍රං, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි.

Pata в значении „падение, движение“: „падает“ — pattaṃ, patraṃ (лист, крыло); „защищает от падения“ — patto, patro (чаша для подаяний). Tanu в значении „распространение“: „протягивается“ — tantaṃ, tantraṃ (ткань, тантра). Yata в значении „стремление“ — yattaṃ, yatraṃ (приложенное усилие). Yā в значении „достижение“: сбережение — yatrā (путешествие, средства к жизни). Yamu в значении „прекращение“ — yantaṃ, yantraṃ (механизм). Ada в значении „поедание“: „ест“ — attaṃ, atraṃ (пища). Yuja в значении „связывание“: „связывается“ — yottaṃ, yotraṃ (упряжь, ремень); выпадение конечного согласного корня и удвоение по принадлежности к группе bhujādi.


වතු වත්තනෙ, වත්තං, වත්‍රං. මිද සිනෙහනෙ, මිජ්ජතීති මිත්තං, මිත්‍රං. මා පරිමාණෙ, මත්තා පරිමාණං, ද්විත්තරස්සත්තානි. එවං පුනාතීති පුත්තො, පුත්‍රො. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, කලත්තං, කලත්‍රං භරියා. වර සංවරණෙ, වරත්තං, වරත්‍රං චම්මමයයොත්තං. වෙපු කම්පනෙ, වෙපතීති වෙත්තං, වෙත්‍රං.

Vatu в значении „вращение, существование“ — vattaṃ, vatraṃ (обязанность, поведение). Mida в значении „привязанность“: „любит“ — mittaṃ, mitraṃ (друг). Mā в значении „измерение“: mattā (мера), измерение; удвоение и сокращение гласного. Так же „очищает“ — putto, putro (сын). Kala в значении „счёт“ — kalattaṃ, kalatraṃ (жена). Vara в значении „сдерживание“ — varattaṃ, varatraṃ (кожаный ремень). Vepu в значении „дрожание“: „дрожит“ — vettaṃ, vetraṃ (трость).


ගුප සංවරණෙ, ගොත්තං, ගොත්‍රං, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච, ගත්තං වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා උකාරස්ස අකාරො. දා අවඛණ්ඩනෙ, දාත්තං, දාත්‍රං. හු හවනෙ, අග්ගිහුත්තං. වහ පාපණෙ, වහිත්තං, වහිත්‍රං. චර චරණෙ, චරිත්තං, චරිත්‍රං. මුච මොචනෙ, මුත්තං පස්සාවො. භාස දිත්තිම්හි, භස්ත්‍රා ඉච්චාදි.

Корень gup в значении «защита» [дает формы] gottaṃ, gotraṃ («род»); по правилу «gupādīnañca» происходит выпадение конечного согласного корня и удвоение [согласного], или gattaṃ («тело»), где по правилу «kvaci dhātū» и т. д. гласный u заменяется на a. Dā в значении «расщепление» — dāttaṃ, dātraṃ («серп»). Hu в значении «жертвоприношение» — aggihuttaṃ («огненное жертвоприношение»). Vaha в значении «доставка» — vahittaṃ, vahitraṃ («судно, весло»). Cara в значении «поведение» — carittaṃ, caritraṃ («поведение»). Muca в значении «освобождение» — muttaṃ [в значении] «моча» (passāvo). Bhāsa в значении «сияние» — bhastrā («мехи») и так далее.


667. වදාදීහි [Pg.413] ණිත්තො ගණෙ.

667. От [корней] vad и других [образуются слова с суффиксом] ṇitta, когда подразумевается группа (gaṇa).


වද චර වරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ණිත්තප්පච්චයො හොති ගණෙ ගම්මමානෙ. වද වියත්තියං වාචායං, වදිතානං ගණො වාදිත්තං. චර චරණෙ, චරිතානං ගණො චාරිත්තං. වර වරණෙ, වරිතානං ගණො වාරිත්තං. අථ වා චරන්ති තස්මිං පරිපූරකාරිතායාති චාරිත්තං. වාරිතං තායන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා වාරිත්තං.

От таких корней, как vada, cara, vara и других, добавляется суффикс ṇitta, когда выражается значение группы. Vada в значении «ясная речь»: группа звучащих [инструментов] — vādittaṃ («музыкальные инструменты/оркестр»). Cara в значении «поведение»: совокупность поступков — cārittaṃ («надлежащее поведение»). Vara в значении «выбор/запрет»: совокупность запретов — vārittaṃ («воздержание/избегание»). Или же: cārittaṃ — «поскольку в нём практикуют для полноты исполнения [правил]». Или же: vārittaṃ — «поскольку в нём или посредством него защищают запрещённое».


668. මිදාදීහි ත්තිතියො.

668. От [корней] mid и других [образуются слова с суффиксами] tti и ti.


මිද පද රන්ජ තනු ධාඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි යථාභිධානං ත්ති තිඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. මිජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්ති, ධාත්වන්තලොපො. පජ්ජතීති පත්ති. රන්ජ රාගෙ, රන්ජති එත්ථාති රත්ති. විත්ථාරීයතීති තන්ති. ධාරෙතීති ධාති. පා රක්ඛණෙ, පාති. වස නිවාසෙ, වසති.

От таких корней, как mida, pada, ranja, tanu, dhā и других, в соответствии с употреблением добавляются суффиксы tti и ti. «То, что проявляет привязанность [или дружелюбие] — metti («доброжелательность»)» (выпадение конечного согласного корня). «То, что идет — patti («достижение/пехота»)». Ranja в значении «привязанность/окрашивание»: «то, в чём отдыхают/привязываются — ratti («ночь»)». «То, что натягивается — tanti («нить/струна»)». «То, что поддерживает — dhāti («кормилица»)». Pā в значении «защита» — pāti («защитник»). Vasa в значении «проживание» — vasati («обитель»).


669. උසුරන්ජදංසානං දංසස්ස දඩ්ඪො ඪ ඨා ච.

669. Для [корней] usu, ranja, daṃsa происходит замена daḍḍha вместо daṃsa, а также [присоединяются суффиксы] ḍha и ṭha.


උසු රන්ජ දංසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තරෙ දංසස්ස දඩ්ඪාදෙසො හොති, සෙසෙහි ධාතූහි ඪ ඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. උසු දාහෙ, රන්ජ රාගෙ, ඪ ඨප්පච්චයා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තං, උඩ්ඪො, රට්ඨං. දංස දංසනෙ, ක්විප්පච්චයො, ක්විලොපො, දංසස්ස දඩ්ඪාදෙසො ච, දඩ්ඪං.

Среди корней usu, ranja, daṃsa происходит замена daṃsa на daḍḍha, а от остальных корней присоединяются суффиксы ḍha и ṭha. Usu в значении «горение» и ranja в значении «страсть»: с суффиксами ḍha и ṭha, отпадением конечного согласного корня по правилу «kvaci dhātū» и т. д. и удвоением получаются uḍḍho («высокий/созревший») и raṭṭhaṃ («страна»). Daṃsa в значении «кусание»: при суффиксе kvi, его выпадении и замене daṃsa на daḍḍha получается daḍḍhaṃ («укус»).


670. සූවුසානමූවුසානමතො ථො ච.

670. У [корней] sū, vu, asa [элементы] ū, u, asa заменяются на a, и [добавляется] суффикс tha.


සූ වු අසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ඌ උ අසානං අතඉච්චාදෙසො හොති, අන්තෙ ථප්පච්චයො ච.

У этих корней — sū, vu, asa — элементы ū, u и asa заменяются на a, а в конце присоединяется суффикс tha.


සූ [Pg.414] හිංසායං, සත්ථං. වු සංවරණෙ, වත්ථං. අස භුවි, අත්ථො. යදා පන සසු හිංසායං, වස අච්ඡාදනෙ, අර ගතිම්හීති ච ධාතු, තදා ‘‘සමාදීහි ථ මා’’ති ථප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, ‘‘වග්ගෙ ඝොසා’’තිආදිනා ද්විත්තං, සසතීති සත්ථං, වසීයතීති වත්ථං, අරීයතීති අත්ථො.

Sū в значении «причинение вреда» — satthaṃ («оружие»). Vu в значении «покрытие» — vatthaṃ («одежда»). Asa в значении «бытие» — attho («польза/смысл»). Когда же используются корни sasu («причинение вреда»), vasa («покрытие») и ara («движение»), тогда применяется суффикс tha по правилу «samādīhi tha mā», усекается конец корня по правилу «kvaci dhātū», и удваивается согласный по «vagge ghosā»: «то, что ранит — satthaṃ», «то, во что одеваются — vatthaṃ», «то, к чему идут — attho».


671. රන්ජුදාදීහි ධදිද්දකිරා ක්වචි ජ ද ලොපො ච.

671. От [корней] ranja, udi и других иногда [добавляются суффиксы] dha, da, idda, ka, ira, а также происходит выпадение [конечных согласных] ja и da.


රන්ජ උදිඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ධ ද ඉද්ද ක ඉරඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි, ධාත්වන්තානං ජදානං ලොපො ච හොති.

От таких корней, как ranja, udi и других, иногда добавляются суффиксы dha, da, idda, ka, ira, и происходит выпадение конечных согласных корня ja и da.


රන්ජ රාගෙ, ධප්පච්චයො, ජලොපො ච, රන්ධං. උදි පසවනක්ලෙදනෙසු සංපුබ්බො, දප්පච්චයො, සමුද්දො, උද්දො. ඛුද පිපාසායං, ඛුද්දො. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, ඡිද්දො. රුදි හිංසායං, රුද්දො, ලුද්දො, ලො රස්ස. භදි කල්‍යාණෙ, භද්දො. නිදි කුච්ඡායං, නිද්දා. මුද හාසෙ, මුද්දා. දල දුග්ගතිම්හි, ඉද්දප්පච්චයො, දලිද්දො.

Ranja в значении «привязанность»: с суффиксом dha и выпадением ja — randhaṃ («трещина/изъян»). Udi в значении «увлажнение» с приставкой saṃ- и суффиксом da — samuddo («океан»), uddo («выдра»). Khuda в значении «жажда» — khuddo («голодающий/малый»). Chidi в значении «разделение» — chiddo («отверстие/изъян»). Rudi в значении «причинение вреда» — ruddo («свирепый»), luddo («охотник»), где l заменяет r. Bhadi в значении «благо» — bhaddo («благой»). Nidi в значении «порицание» — niddā («сон»). Muda в значении «радость» — muddā («печать»). Dala в значении «бедственность» с суффиксом idda — daliddo («бедный»).


සුස සොසනෙ, සුච සොකෙ වා, කප්පච්චයො, ධාත්වන්තස්ස කකාරො, සුක්කං. වච වියත්තියං වාචායං, වක ආදානෙ වා, වක්කං. සක සත්තිම්හි, සක්කො. උසු දාහෙ, උක්කා.

Susa в значении «высыхание» или suca в значении «печаль»: с суффиксом ka и заменой конечного согласного корня на k получается sukkaṃ («белый/чистый»). Vaca в значении «ясная речь» или vaka в значении «взятие» — vakkaṃ («почка»). Saka в значении «способность» — sakko («способный/Сакка»). Usu в значении «горение» — ukkā («факел»).


වජ ගතිම්හි, ඉරප්පච්චයො, අප්පටිහතං වජතීති වජිරං. මද උම්මාදෙ, මදිරා. එවං මන්දිරං, රුධිරං, රුහිරං, රුචිරං. බධ බන්ධනෙ, බධිරො, බධිරා, බධිරං, තිමිරො, තිමිරං, සිරො. සර හිංසායං, සරිරං. ‘‘කලිලං, සලිල’’න්තිආදීසු ලො රස්ස. කුටිලො, කොකිලො ඉච්චාදයො.

Vaja в значении «движение», суффикс ira: «то, что движется беспрепятственно — vajiraṃ («алмаз/молния»)». Mada в значении «опьянение» — madirā («хмельной напиток»). Подобным образом образуются mandiraṃ («дворец»), rudhiraṃ, ruhiraṃ («кровь»), ruciraṃ («прекрасный»). Badha в значении «связывание» — badhiro («глухой»), timiro, timiraṃ («темнота»), siro («голова»). Sara в значении «разрушение» — sariraṃ («тело»). В таких формах, как kalilaṃ («грязь») и salilaṃ («вода»), звук l заменяет r. А также kuṭilo («кривой»), kokilo («кукушка») и тому подобные.


672. පටිතො [Pg.415] හිස්ස හෙරණ හීරණ.

672. После [приставки] paṭi корень hi заменяется на heraṇa и hīraṇa.


පටිතො පරස්ස හිඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස හෙරණ හීරණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. හි ගතිම්හි පටිපුබ්බො, පටිපක්ඛෙ මද්දිත්වා ගච්ඡතීති අත්ථෙ ‘‘ක්වි චා’’ති ක්විප්පච්චයො, ක්විලොපො, ඉමිනා හෙරණ හීරණආදෙසා, ණලොපො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා පටිසද්දාදිස්ස වුද්ධි, පාටිහෙරං, පාටිහීරං, යදා පන හර හරණෙති ධාතු, තදා පටිපක්ඛෙ හරතීති ‘‘පාටිහාරිය’’මිති ණ්‍යෙනපි සිද්ධං.

После приставки paṭi корень hi заменяется на heraṇa и hīraṇa. Корень hi в значении «движение» с приставкой paṭi- имеет значение «идет, сокрушая противную сторону»; при суффиксе kvi (согласно «kvi ca»), его выпадении, заменах на heraṇa и hīraṇa по данному правилу, усечении ṇ и усилении (vuddhi) начального paṭi- по правилу «tesu vuddhi» образуются формы pāṭiheraṃ и pāṭihīraṃ («чудо»). Если же используется корень hara («устранять»), то форма pāṭihāriyaṃ («чудо/явленное могущество») образуется также при помощи суффикса ṇya («устраняет противников»).


673. කඩ්‍යාදීහි කො.

673. От [корней] kaḍi и других [добавляется суффикс] ka.


කඩිඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි කප්පච්චයො හොති.

От таких корней, как kaḍi и других, добавляется суффикс ka.


කඩි ඡෙදනෙ, කප්පච්චයෙ කතෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා ඉකාරානුබන්ධස්ස ධාතුස්ස නිග්ගහීතාගමො, කලොපො ච, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, කණ්ඩො උසු, පරිමාණඤ්ච. එවං ඝටි ඝට්ටනෙ, ඝණ්ටො, ඝණ්ටා වා. වටි ආවත්තනෙ, වටි ධාරණබන්ධනසඞ්ඝාතෙසු වා, වණ්ටො. කරඩි භාජනත්ථෙ, කරණ්ඩො. මඩි මණ්ඩනත්ථෙ, මණ්ඩො. සඩි ගුම්බත්ථෙ, සණ්ඩො. භඩි භණ්ඩත්ථෙ, භණ්ඩං. පඩි ලිඞ්ගවෙකල්ලත්ථෙ, පණ්ඩො, සො එව පණ්ඩකො. දඩි ආණායං, දණ්ඩො. රඩි හිං සායං, රණ්ඩො. තඩි චලනත්ථෙ, විතණ්ඩො. චඩි චණ්ඩත්ථෙ, චණ්ඩො. ගඩි සන්නිච්චයෙ, ගණ්ඩො. අඩි අණ්ඩත්ථෙ, අණ්ඩො. ලඩි ජිගුච්ඡායං, ලණ්ඩං. මෙඩි කුටිලත්ථෙ, මෙණ්ඩො, මෙණ්ඩකො වා. එරඩි හිංසායං, එරණ්ඩො. ඛඩි ඡෙදනත්ථෙ, ඛණ්ඩො. මදි හාසෙ, මන්දො. ඉදි පරමිස්සරියෙ, ඉන්දො. චදි ඉච්ඡාකන්තීසු, චන්දො. ඛුර ඡෙදනෙ, ඛුරො ඉච්චාදි.

Kaḍi в значении «разрезание»: при добавлении суффикса ka по правилу «kvaci dhātū» или «niggahītañca» для корня с индикаторным гласным i появляется вставка ниггахиты, суффикс ka выпадает, а ниггахита переходит в парный согласный своего класса, образуя kaṇḍo («стрела» или «раздел»). Подобным образом ghaṭi в значении «удары» — ghaṇṭo или ghaṇṭā («колокол»). Vaṭi в значении «вращение» или «удерживание/связывание» — vaṇṭo («черешок»). Karaḍi в значении «сосуд» — karaṇḍo («шкатулка»). Maḍi в значении «украшение» — maṇḍo («сливки/украшение»). Saḍi в значении «заросли» — saṇḍo («роща»). Bhaḍi в значении «имущество» — bhaṇḍaṃ («товар»). Paḍi в значении «дефект пола» — paṇḍo, он же paṇḍako («евнух»). Daḍi в значении «приказ/наказание» — daṇḍo («посох/наказание»). Raḍi в значении «нанесение вреда» — raṇḍo («вдова»). Taḍi в значении «колебание» — vitaṇḍo («софист/спорщик»). Caḍi в значении «свирепость» — caṇḍo («свирепый»). Gaḍi в значении «накопление» — gaṇḍo («опухоль/нарыв»). Aḍi в значении «яйцо» — aṇḍo («яйцо»). Laḍi в значении «отвращение» — laṇḍaṃ («помёт»). Meḍi в значении «кривизна» — meṇḍo или meṇḍako («баран»). Eraḍi в значении «повреждение» — eraṇḍo («клещевина»). Khaḍi в значении «разрезание» — khaṇḍo («кусок»). Madi в значении «медлительность» — mando («медленный»). Idi в значении «верховное владычество» — indo («владыка/Индра»). Cadi в значении «желание/красота» — cando («луна»). Khura в значении «разрезание» — khuro («бритва») и так далее.


‘‘කො’’ති වත්තතෙ.

Слово «ko» [суффикс ka] продолжается.


674. ඛාදාමගමානං [Pg.416] ඛන්ධන්ධගන්ධා.

674. У [корней] khāda, ama, gamu происходят замены на khandha, andha, gandha.


ඛාද අම ගමුඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ඛන්ධ අන්ධ ගන්ධඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, කප්පච්චයො ච හොති. ඛාද භක්ඛනෙ, ජාතිජරාමරණාදීහි සංසාරදුක්ඛෙහි ඛජ්ජතීති ඛන්ධො. අම රොගෙ, අන්ධො. ගමු, සප්ප ගතිම්හි, ගන්ධො. ක්වචිග්ගහණෙන කලොපාභාවෙ ඛන්ධකො, අන්ධකො, ගන්ධකො. අථ වා රාසට්ඨෙන ඛන්ධො. ගන්ධ සූචනෙ, අත්තනො නිස්සයස්ස ගන්ධනතො සූචනතො ගන්ධො.

У корней khāda, ama, gamu происходят замены на khandha, andha, gandha, и присоединяется суффикс ka. Khāda в значении «поедание»: «то, что терзается (поедается) страданиями сансары, такими как рождение, старость и смерть — khandho («совокупность/кхандха»)». Ama в значении «болезнь» — andho («слепой»). Gamu, sappa в значении «движение» — gandho («запах»). Ввиду правила «иногда» (kvaci), когда суффикс ka не выпадает, образуются формы khandhako, andhako, gandhako. Или же khandho имеет значение «совокупность/накопление» (rāsa). [Корень] gandha в значении «указание»: «поскольку он указывает на свою опору — gandho («запах»)».


675. පටාදීහ්‍යලං.

675. От [корней] paṭa и других [добавляется суффикс] ala.


පටඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, පාටිපදිකෙහි ච අලප්පච්චයො හොති. අට, පට ගතිම්හි, පටෙ අලං සමත්ථන්ති අත්ථෙ ඉමිනා අලප්පච්චයො, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො, පටලං, පටලානි. තථා කල කලලෙ, කලලං. කුස ඡෙදනභූත දාන සඤ්චයෙසු, කුසලං, යදා පන සල ලූ ලාඉති ධාතු, තදා කුච්ඡිතානං සලනතො, කුසානං ලවනතො, කුසො විය ලවනතො වා කුසෙන ලාතබ්බත්තා කුසලන්ති අප්පච්චයෙන කප්පච්චයෙන වා රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

От таких корней, как paṭa и других, а также от именных основ присоединяется суффикс ala. Aṭa, paṭa в значении «движение»: в значении «способный покрывать» добавляется суффикс ala, падежное окончание si заменяется на aṃ — paṭalaṃ («слой/покров»), во множественном числе — paṭalāni. Подобно этому kala в значении «грязь» — kalalaṃ («эмбриональная слизь/грязь»). Kusa в значениях «усечение», «существование», «дарение», «накопление» — kusalaṃ («благотворное/умелое»). Если же брать корни sala, lū, lā, то следует знать, что форма kusalaṃ образуется с суффиксом a или ka в силу того, что «оно устраняет (salana) порочное», «срезает (lavana) [пагубное], как трава куша», или «должно приниматься (lātabba) мудрыми (kusa)».


කද මදෙ, කදලං. භගන්ද සෙචනෙ, භගන්දලං. මෙඛ කටිවිචිත්තෙ, මෙඛලං, මෙඛලා වා. වක්ක රුක්ඛතචෙ, වක්කලං. තක්ක රුක්ඛසිලෙසෙ, තක්කලං. පල්ල නින්නට්ඨානෙ, පල්ලලං. සද්ද හරිතෙ, සද්දලං, පරලොපො. මූල පතිට්ඨායං, මුලාලං, රස්සත්තං. බිල නිස්සයෙ, බිලාලං. විද සත්තායං, විදාලං. චඩි චණ්ඩික්කෙ, චණ්ඩාලො, දීඝත්තං. වා ගතිගන්ධනෙසු, වාලං. වස අච්ඡාදනෙ, වසලො. පචි විත්ථාරෙ, පචලො, පඤ්චාලො[Pg.417], පඤ්චන්නං රාජූනං අලන්තිපි පඤ්චාලො. මච චොරෙ, මචලො. මුස ථෙය්‍යෙ, මුසලො.

Kada в значении «веселье» — kadalaṃ («банан»). Bhaganda в значении «орошение» — bhagandalaṃ («свищ»). Mekha в значении «украшение пояса» — mekhalaṃ или mekhalā («пояс»). Vakka в значении «кора дерева» — vakkalaṃ («одежда из коры»). Takka в значении «прилипание к дереву» — takkalaṃ («клубень»). Palla в значении «низина» — pallalaṃ («пруд»). Sadda в значении «зелень» — saddalaṃ («травянистая лужайка») с выпадением согласного. Mūla в значении «опора» — mulālaṃ («корень лотоса») со сокращением гласного. Bila в значении «нора» — bilālaṃ («кот»). Vida в значении «существование» — vidālaṃ («кот»). Caḍi в значении «свирепость» — caṇḍālo («чандала») с удлинением гласного. Vā в значении «движение» — vālaṃ («волос/хвост»). Vasa в значении «покрытие» — vasalo («васала/изгой»). Paci в значении «распространение» — pacalo, pañcālo («страна Панчала»); или же: «способный удовлетворить пяти царей — pañcālo». Maca в значении «воровство» — macalo («вор»). Musa в значении «кража» — musalo («пест»).


ගොත්ථු වංසෙ, ගොත්ථුලො. පුථු විත්ථාරෙ, පුථුලො. බහු සඞ්ඛ්‍යානෙ, බහුලං, පරලොපො. යදා පන ලා ආදානෙ ඉති ධාතු, තදා ගොත්ථුං ලාතීති ගොත්ථුලො. එවං පුථුලො, බහුලං.

Gotthu в значении «род» — gotthulo. Puthu в значении «широта» — puthulo («широкий»). Bahu в значении «счисление» — bahulaṃ («многочисленный») с выпадением последующего согласного. Если же берется корень lā в значении «взятие», тогда: «принимающий род — gotthulo». Подобным образом [образуются] puthulo и bahulaṃ.


මඞ්ග මඞ්ගල්‍යෙ, මඞ්ගලං. බහ වුද්ධිම්හි, බහලං. කම්බ සඤ්චලනෙ, කම්බලං. සබි මණ්ඩලෙ, සම්බලං, නිග්ගහීතාගමො, සබලො වා. අග්ග ගතිකොටිල්ලෙ, අග්ගලං. මඩි භූසායං, මණ්ඩලං. කුඩි දාහෙ, කුණ්ඩලං ඉච්චාදි.

Maṅga в значении «благополучие» — maṅgalaṃ («счастье/благословение»). Baha в значении «рост» — bahalaṃ («густой»). Kamba в значении «колебание» — kambalaṃ («шерстяное покрывало»). Sabi в значении «круг» — sambalaṃ («провизия») со вставкой ниггахиты, или sabalo («пестрый»). Agga в значении «изогнутое движение» — aggalaṃ («засов»). Maḍi в значении «украшение» — maṇḍalaṃ («круг/диск»). Kuḍi в значении «горение» — kuṇḍalaṃ («серьга») и так далее.


676. පුථස්ස පුථුපථාමො වා.

676. У [корня] putha заменяются [формы на] puthu и patha, а также [присоединяется суффикс] ama (необязательно).


පුථඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පුථු පථඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, අමප්පච්චයො ච හොති වා, ක්වචත්ථොයං වාසද්දො. පුථ විත්ථාරෙ, පත්ථටාති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ඉමිනා පුථස්ස පුථුපථාදෙසා, ක්විලොපො. ඉත්ථියං ඊපච්චයො, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන අවාදෙසො, පුථවී, පථවී, පධවී, ථස්ස වත්තං, අමප්පච්චයෙ පථාදෙසො, පථමො.

Для корня putha происходят замены на puthu и patha, а также иногда присоединяется суффикс ama; слово «vā» (необязательно) здесь употребляется в значении «иногда». Putha в значении «распространение»: в значении «распростёртый» добавляется суффикс kvi, происходит замена putha на puthu и patha, а суффикс kvi выпадает. В женском роде добавляется суффикс ī, и по правилу «o sare ca» элемент заменяется на av, давая формы puthavī, pathavī, padhavī (с заменой th на dh); а при суффиксе ama и замене на patha образуется pathamo («первый»).


677. සස්වාදීහි තුදවො.

677. От [корней] sasu и других [добавляются суффиксы] tu и du.


සසුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තු දුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. සසු හිංසාගතීසු, තුප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්ස තකාරො, සත්තු. ජන ජනනෙ, ජත්තු. දද දානෙ, දද්දු කුට්ඨවිසෙසො. අද භක්ඛණෙ, අද්දු. මදඋම්මාදෙ, මද්දු ඉච්චාදි.

От таких корней, как sasu и других, присоединяются суффиксы tu и du. Sasu в значениях «вредоносность» и «движение»: при суффиксе tu и замене конечного согласного корня на t по правилу «kvaci dhātū» и т. д. образуется sattu («враг» / «мука»). Jana в значении «рождение» — jattu («ключица»). Dada в значении «дарение» — daddu (разновидность кожной болезни / стригущий лишай). Ada в значении «поедание» — addu. Mada в значении «опьянение» — maddu («барабан») и так далее.


678. ඣාදීහි [Pg.418] ඊවරො.

678. От [корней] ci, pā, dhā и других [добавляется суффикс] īvara.


චිපාධාඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ඊවරප්පච්චයො හොති. චි චයෙ, චීයතීති චීවරං. පා පානෙ, පාතීති පීවරො පීනො. ධා ධාරණෙ, ධීවරො කෙවට්ටො.

От таких корней, как ci, pā, dhā и других, добавляется суффикс īvara. Ci в значении «накопление»: «то, что собирается — cīvaraṃ («монашеское одеяние»)». Pā в значении «питье»: «тот, кто пьет — pīvaro, pīno («упитанный»)». Dhā в значении «удерживание» — dhīvaro («рыбак» — kevaṭṭo).


679. මුනාදීහි චි.

679. От [корней] muna и других [добавляется суффикс] i.


මුනාදීහි ධාතූහි ඉප්පච්චයො හොති, චසද්දෙන පාටිපදිකෙහි ච. මුන ඤාණෙ, මුනාතීති මුනි, වාධිකාරා න වුද්ධි. යත යතනෙ, යතතීති යති. අග්ග ගතිකොටිල්ලෙ, අග්ගි. පත ගතිම්හි, පති. සුච සොචකම්මනි, සුචි. රුච දිත්තිම්හි, රුචි. ඉස පරියෙසනෙ, සීලාදිගුණෙ එසතීති ඉසි. කු සද්දෙ, කවි, වුද්ධි, අවාදෙසො ච. රු සද්දෙ, රවි, දධි, කුටි. අසු ඛෙපනෙ, අසි. රාජ දිත්තිම්හි, රාජි. ගපු, සප්ප ගතිම්හි, සප්පි. අච්ච පූජායං, අච්චි. ජුත දිත්තිම්හි, ජොති, නන්දි, දීපි, කිමි, අකාරස්ස ඉත්තං. තමු කඞ්ඛායං, තිමි. බුධ බොධනෙ, බුජ්ඣතීති බොධි. කස විලෙඛනෙ, කසි. කපි චලනෙ, කපි, කලි, බලි, මසි, ධනි, හරි, අරි, ගිරි ඉච්චාදයො.

От таких корней, как muna и других, присоединяется суффикс i, а согласно слову «ca» — также и от именных основ. Muna в значении «познание»: «тот, кто познает — muni («мудрец»)» (в силу условия vā усиление гласного не происходит). Yata в значении «старание»: «тот, кто старается — yati («аскет»)». Agga в значении «криволинейное движение» — aggi («огонь»). Pata в значении «движение» — pati («господин»). Suca в значении «очищение» — suci («чистый»). Ruca в значении «сияние» — ruci («блеск/склонность»). Isa в значении «поиск»: «тот, кто ищет такие качества, как нравственность — isi («риши/мудрец»)». Ku в значении «звук» — kavi («поэт») с усилением гласного и заменой на av. Ru в значении «звук» — ravi («солнце»), а также dadhi («простокваша»), kuṭi («хижина»). Asu в значении «метание» — asi («меч»). Rāja в значении «сияние» — rāji («ряд/полоса»). Gapu, sappa в значении «движение» — sappi («топленое масло»). Acca в значении «почитание» — acci («пламя/луч»). Juta в значении «сияние» — joti («свет»); также nandi («радость»), dīpi («леопард»), kimi («червь») с заменой a на i. Tamu в значении «сомнение» — timi («рыба тими»). Budha в значении «пробуждение»: «то, благодаря чему пробуждаются — bodhi («просветление»)». Kasa в значении «вспашка» — kasi («земледелие»). Kapi в значении «колебание» — kapi («обезьяна»), а также kali («раздор»), bali («подношение»), masi («сажа»), dhani («богач»), hari («зеленый»), ari («враг»), giri («гора») и тому подобные.


පාටිපදිකතො පන මහාලි, භද්දාලි, මණි, අරණි, තරණි, ධරණි, සරණි, ධමණි, අවනි, අසනි, වසනි ඉච්චාදි.

От именных же основ [образуются следующие слова]: mahāli («Махали»), bhaddāli («Бхаддали»), maṇi («драгоценный камень»), araṇi («дощечка для высекания огня»), taraṇi («солнце»), dharaṇi («земля»), saraṇi («путь»), dhamaṇi («жила/вена»), avani («земля»), asani («молния»), vasani («одежда») и тому подобные.


680. විදාදීහ්‍යූරො.

680. От [корней] vida и других [добавляется суффикс] ūra.


විදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ඌරප්පච්චයො හොති. විද ලාභෙ, වන්දිතුං අලං අනාසන්නත්තාති අත්ථෙ ඌරප්පච්චයො. විදූරො, විජ්ජූරො වා, විදූරෙ ජාතො වෙදූරො මණි. වල, වල්ල [Pg.419] සාධාරණබන්ධනෙසු, වල්ලූරො. මස ආමසනෙ, මසූරො. සිද සිඞ්ගාරෙ, සින්දූරො, නිග්ගහීතාගමො. දු ගතිම්හි, දූරො. කු සද්දෙ, කූරො. කපු හිංසාතක්කලගන්ධෙසු, කප්පූරො, ද්විත්තං. මය ගතිම්හි, මයූරො, මහියං රවතීති වා මයූරොති.

От таких корней, как vida и других, присоединяется суффикс ūra. Vida в значении «обретение»: в значении «почтенный из-за удаленности» присоединяется суффикс ūra, давая vidūro («далекий») или vijjūro; камень, родившийся в далеком крае — vedūro maṇi («берилл»). Vala, valla в значении «связывание» — vallūro («сушеное мясо»). Masa в значении «прикосновение» — masūro («чечевица»). Sida в значении «украшение» — sindūro («киноварь») со вставкой ниггахиты. Du в значении «движение» — dūro («далекий»). Ku в значении «звук» — kūro («приготовленный рис»). Kapu в значениях «повреждение», «запах» — kappūro («камфора») с удвоением согласного. Maya в значении «движение» — mayūro («павлин»); или же: «потому что кричит на земле (mahī) — mayūro».


‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියයො ච,ද්වෙ චාපරෙ වණ්ණවිකාරනාසා;

ධාතුස්ස චත්ථාතිසයෙන යොගො,තදුච්චතෙ පඤ්චවිධං නිරුත්ත’’න්ති –

«Вставка звука и перестановка звука, а также ещё два — изменение и выпадение звука, [и пятый] — наделение корня особенным значением: это называется пятикратным словарным анализом (нирутти)».


වුත්තනිරුත්තිලක්ඛණානුසාරෙන ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ච රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

Согласно упомянутым правилам этимологического анализа (nirutti), следует понимать образование словоформ по правилам «tesu vuddhi» и т. д., а также «kvaci dhātū» и т. д.


උදි පසවනක්ලෙදනෙසු, උන්දිතුමලං සමත්ථොති උන්දූරො. ඛජ්ජ භක්ඛණෙ, ඛාදිතුං අලන්ති ඛජ්ජූරො. කුර අක්කොසෙ, අක්කොසිතුමලන්ති කුරූරො. සු හිංසායං, සූරො.

Udi в значении «увлажнение»: «то, что способно подрывать/увлажнять — undūro («крыса»)». Khajja в значении «поедание»: «то, что вкусно для поедания — khajjūro («финик»)». Kura в значении «брань»: «тот, кто склонен браниться — kurūro («жестокий»)». Su в значении «причинение вреда» — sūro («герой»).


681. හනාදීහි ණුනුතවො.

681. От [корней] hana и других [добавляются суффиксы] ṇu, nu и tu.


හනඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ණු නු තුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ණුප්පච්චයෙ හන හිංසාගතීසු, හනතීති හණු. ජන ජනනෙ, ජායතීති ජාණු, ධාත්වන්තලොපො, දීඝො. භා දිත්තිම්හි, භාතීති භාණු. රි සන්තානෙ, රයතීති රෙණු රජො. ඛනු අවදාරණෙ, ඛන්ති, ඛඤ්ඤතීති වා ඛාණු. අම ගත්‍යාදීසු, අමතීති අණු, ධාත්වන්තලොපො.

От таких корней, как hana и других, присоединяются суффиксы ṇu, nu, tu. При суффиксе ṇu: hana в значениях «причинение вреда» и «движение»: «то, что наносит удар — haṇu («челюсть»)». Jana в значении «рождение»: «то, где рождается сгиб — jāṇu («колено»)» (с выпадением конечного согласного корня и удлинением гласного). Bhā в значении «сияние»: «то, что сияет — bhāṇu («солнце»)». Ri в значении «непрерывность»: «то, что рассыпается — reṇu («пыльца/пыль»)». Khanu в значении «выкапывание»: «то, что выкапывается — khāṇu («пень»)» или khanti («терпение»). Ama в значении «движение»: «то, что движется — aṇu («частица/атом»)» с выпадением конечного согласного корня.


නුප්පච්චයෙ – වෙ තන්තසන්තානෙ, වායතීති වෙනු, වෙණු වා. ධෙ පානෙ, ධායති වච්ඡං පායෙතීති ධෙනු, භාතීති භානු.

При суффиксе nu: корень ve в значении «плетение нитей»: «плетется» — отсюда venu или veṇu [бамбук / флейта]. Корень dhe в значении «питие»: «сосёт, поит телёнка» — отсюда dhenu [дойная корова]. «Сияет» — отсюда bhānu [солнце].


තුප්පච්චයෙ [Pg.420] – ධා ධාරණෙ, ක්‍රියං, ලක්ඛණං වා ධාරෙතීති ධාතු. සි බන්ධනෙ, සීයති බන්ධීයතීති සෙතු. කී ධනවියොගෙ, කි උන්නතිම්හි, උද්ධං ගච්ඡතීති කෙතු. හි ගතිම්හි, හිනොතීති හෙතු. ජන ජනනෙ, ජායතීති ජන්තු. තනු විත්ථාරෙ, තනොතීති තන්තු. වස නිවාසෙ, වසති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති වත්ථු, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා සතකාරසංයොගස්ස ත්ථාදෙසො.

При суффиксе tu: корень dhā в значении «удержание»: «удерживает действие или признак» — отсюда dhātu [элемент]. Корень si в значении «связывание»: «связывается» — отсюда setu [мост, плотина]. Корень kī в значении «потеря богатства» или ki в значении «возвышение»: «поднимается вверх» — отсюда ketu [знамя, луч]. Корень hi в значении «движение»: «понуждает / движет» — отсюда hetu [причина]. Корень jana в значении «порождение»: «рождается» — отсюда jantu [живое существо]. Корень tanu в значении «распространение»: «протягивается» — отсюда tantu [нить]. Корень vasa в значении «обитание»: «в нём пребывает плод из-за зависимости от него» — отсюда vatthu [основа, объект]; замена сочетания s на ttha согласно правилу «kvaci dhātū» и т. д.


682. කුටාදීහිඨො.

682. «Kuṭādīhi ṭho» [От kuṭa и других — суффикс ṭha].


කුටාදීහි ධාතූහි ඨප්පච්චයො හොති. කුට ඡෙදනෙ, කුටති ඡින්දතීති කුට්ඨො බ්‍යාධි. කුස ඡෙදනපූරණගන්ධෙසු, කුසතීති කොට්ඨො උදරං, ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. කටමද්දනෙ, කටති මද්දතීති කට්ඨං. කණ නිමීලනෙ, කණ්ඨො.

От корня kuṭa и других образуется суффикс ṭha. Корень kuṭa в значении «рассечение»: «рассекает» — отсюда kuṭṭha [проказа, болезнь]. Корень kusa в значении «рассечение, наполнение и запах»: «наполняет» — отсюда koṭṭha [живот], с выпадением конечного звука корня и удвоением. Корень kaṭa в значении «растирание»: «размельчает» — отсюда kaṭṭha [древесина]. Корень kaṇa в значении «закрывание»: отсюда kaṇṭha [горло].


683. මනුපූරසුණාදීහි උස්සනුසිසා.

683. «Manupūrasuṇādīhi ussanusisā» [От manu, pūra, suṇa и других — суффиксы ussa, nusa, isa].


මනු පූර සුණඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, පාටිපදිකෙහි ච උස්සනුසඉසඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති.

От таких корней и существительных основ, как manu, pūra, suṇa и т. д., образуются суффиксы ussa, nusa и isa.


මනු බොධනෙ, උස්ස නුසා, මනතෙ ජානාතීති මනුස්සො, මානුසො වා, ධාත්වන්තස්ස ආත්තං.

Корень manu в значении «понимание», суффиксы ussa и nusa: «мыслит, знает» — отсюда manussa или mānuso (с удлинением конечного гласного корня).


පූර දානපූරණෙසු, පූරතීති පුරිසො, රස්සත්තං, පොසො, රකාරිකාරානං ලොපො, වුද්ධි ච, පුරෙ උච්චෙ ඨානෙ සෙතීති පුරිසො.

Корень pūra в значении «дарение и наполнение»: «наполняет» — отсюда puriso [человек, мужчина] (с укрочением); также posa (с выпадением звуков r и i и усилением-vuddhi); или же «пребывает впереди, на высоком месте» — отсюда puriso.


සුණ හිංසාකුලසන්ධානෙසු, සුණති කුලං සන්දහතීති සුණිසා. කු කුච්ඡිතෙ, කවීයතීති කරීසං මලං, කුස්ස [Pg.421] කරත්තං, දීඝො ච. සු හිංසායං, අන්ධකාරවිධමනෙන සත්තානං භයං හිංසතීති සූරියො, රකාරාගමො, සකාරස්ස යත්තඤ්ච. මහ පූජායං, මහතීති මහිසො, මහියං සෙතීතිපි මහිසො. සි බන්ධනෙ, සීයති බන්ධීයතීති සීසං ඉච්චාදි.

Корень suṇa в значении «причинение вреда и скрепление семьи»: «скрепляет семью» — отсюда suṇisā [сноха]. Корень ku в значении «презренное»: «выделяется» — отсюда karīsa [навоз] (замена ku на kar и удлинение). Корень su в значении «уничтожение»: «разгоняя тьму, уничтожает страх существ» — отсюда sūriya [солнце] (прибавление r и замена s на y). Корень maha в значении «почитание»: «уважаем» — отсюда mahisa [буйвол]; или же «обитает на земле» (mahi) — отсюда mahisa. Корень si в значении «связывание»: «связывается» — отсюда sīsa [голова] и так далее.


684. අක්ඛරෙහි කාර.

684. «Akkharehi kāra» [От букв образуется суффикс kāra].


අක්ඛරෙහි අක්ඛරවාචකෙහි වණ්ණෙහි කාරප්පච්චයො හොති. තද්ධිතාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අකාරො, අකාරං, අකාරෙන ඉච්චාදි, ආකාරො, ඔකාරො, කකාරො, යකාරො, හකාරො, ළකාරො. එවකාරාදීසු පන කරීයති උච්චාරීයතීති කාරො සද්දො, එව ච සො කාරො චාති එවකාරො. එවං ධිකාරො, හුංකාරො, සාධුකාරො.

От букв, то есть от звуков, обозначающих буквы, добавляется суффикс kāra. Из-за слова «ca» в сутре «Taddhita...» при наименовании именем происходят падежные формы: akāro [буква «а»], akāraṃ, akārena и т. д., ākāro, okāro, kakāro, yakāro, hakāro, ḷakāro. В таких же словах, как evakāra и т. д., слово kāra означает «произносимое» («произносится, поэтому kāra»), а evakāra означает «слово eva». Аналогично: dhikāra, huṃkāra, sādhukāra.


ඉකාරො ධාතුනිද්දෙසෙ, විකරණන්ධිතොති ච;

භවන්තෙත්ථ ගමිස්සාදි, හනත්‍යාදීති ඤාපකා.

«Звук i добавляется при указании корня, а также показателей залога (викарана); признаком этого выступают такие формы, как gamissa, hanati и т. д.»


උණාදිප්පච්චයන්තනයො.

Раздел о правилах суффиксов унади (uṇādi) завершён.


තබ්බාදී ණාදයො නිට්ඨා, තවෙ තුනාදයො තථා;

මානන්තාදි උණාදීති, ඡද්ධා කිතකසඞ්ගහො.

Суффиксы tabba и др., ṇa и др., niṭṭhā, tave и tunā и др., māna и anta и др., а также uṇādi — таково шестикратное подразделение первичных глагольных производных (китака).


ඉති පදරූපසිද්ධියං කිබ්බිධානකණ්ඩො

Так в «Падарупасиддхи» завершается раздел об образовании первичных глагольных производных (киббидхана)...


සත්තමො.

...седьмой.


නිගමන

Заключение


සන්ධි නාමං කාරකඤ්ච, සමාසො තද්ධිතං තථා;

ආඛ්‍යාතං කිතකං කණ්ඩා, සත්තිමෙ රූපසිද්ධියං.

Сандхи, имя, синтаксические роли (карака), сложение слов (самаса), вторичные производные (таддхита), глагол (акхьята) и первичные производные (китака) — таковы семь разделов в «Рупасиддхи».


තෙධා සන්ධිං චතුද්ධා පදමපි චතුධා පඤ්චධා නාමිකඤ්ච,බ්‍යාසා ඡක්කාරකං ඡස්සමසනමපි ඡබ්භෙදතො තද්ධිතඤ්ච;

ආඛ්‍යාතං අට්ඨධා ඡබ්බිධමපි කිතකං පච්චයානං පභෙදා,දීපෙන්තී රූපසිද්ධී චිරමිධ ජනතාබුද්ධිවුඩ්ඪිං කරොතු.

Трёхкратное сандхи, четырёхкратное слово, четырёхкратное и пятикратное имя, подробно шестикратная карака, шестикратное сложение слов, шестивидовая таддхита, восьмеричный глагол и шестивидовая китака по подразделениям суффиксов — пусть эта «Рупасиддхи», разъясняющая их, долго способствует возрастанию мудрости людей в этом мире!


විඛ්‍යාතානන්දථෙරව්හයවරගුරුනං තම්බපණ්ණිද්ධජානං,සිස්සො දීපඞ්කරාඛ්‍යද්දමිළවසුමතී දීපලද්ධප්පකාසො;

බාලාදිච්චාදිවාසද්විතයමධිවසං සාසනං ජොතයී යො,සොයං බුද්ධප්පියව්හො යති ඉමමුජුකං රූපසිද්ධිං අකාසි.

Ученик знаменитого великого наставника по имени досточтенный Ананда Тхера, флагмана острова Тамбапанни, сиявший своей славой в земле тамилов под именем Дипанкара, проживавший в двух обителях, Баладичча и других, и озарявший Учение, — этот монах по имени Буддхаппия составил сию ясную «Рупасиддхи».


ඉති පදරූපසිද්ධිපකරණං නිට්ඨිතං.

Так завершён трактат «Падарупасиддхи».


සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi