නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

පදරූපසිද්ධි

पदरूपसिद्धि

ගන්ථාරම්භ

ग्रंथारंभ

[ක]

[क]

විසුද්ධසද්ධම්මසහස්සදීධිතිං[Pg.1],සුබුද්ධසම්බොධියුගන්ධරොදිතං;

තිබුද්ධඛෙත්තෙකදිවාකරං ජිනං,සධම්මසඞ්ඝං සිරසා’භිවන්දිය.

विशुद्ध सद्धम्मरूपी सहस्र किरणांनी युक्त, सुबुद्ध संबोधीरुपी युगंधर पर्वतावर उदित झालेल्या, त्रि-बुद्धक्षेत्रातील एकमेव सूर्य असणाऱ्या अशा जिन (बुद्ध), सद्धम्म आणि संघाला मस्तकाने अभिवादन करून.

[ඛ]

[ख]

කච්චායනඤ්චාචරියං නමිත්වා,නිස්සාය කච්චායනවණ්ණනාදිං;

බාලප්පබොධත්ථමුජුං කරිස්සං,බ්‍යත්තං සුකණ්ඩං පදරූපසිද්ධිං.

आचार्य कच्चायनांना नमस्कार करून आणि 'कच्चायन-वण्णना' इत्यादी ग्रंथांचा आश्रय घेऊन, नवशिक्यांच्या (बालकांच्या) आकलनासाठी, मी स्पष्ट आणि सुंदर विभागांनी युक्त अशा सरळ 'पदरूपसिद्धि' या ग्रंथाची रचना करतो.

1. සන්ධිකණ්ඩ

१. संधिकांड

තත්ථ ජිනසාසනාධිගමස්ස අක්ඛරකොසල්ලමූලකත්තා තං සම්පාදෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං අභිධෙය්‍යප්පයොජනවාක්‍යමිදමුච්චතෙ.

त्यामध्ये, जिनशासनाच्या (बुद्धांच्या उपदेशाच्या) अधिगमनासाठी (प्राप्तीसाठी) अक्षरांचे कौशल्य हेच मूळ कारण असल्यामुळे, ते (अक्षर-कौशल्य) प्राप्त केले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी विषय (अभिधेय) आणि प्रयोजन सांगणारे हे वाक्य म्हटले जाते.

1. අත්ථො අක්ඛරසඤ්ඤාතො.

१. अर्थ अक्षरांद्वारे ओळखला जातो.

යො කොචි ලොකියලොකුත්තරාදිභෙදො වචනත්ථො, සො සබ්බො අක්ඛරෙහෙව සඤ්ඤායතෙ. සිථිලධනිතාදිඅක්ඛරවිපත්තියඤ්හි අත්ථස්ස දුන්නයතා හොති, තස්මා [Pg.2] අක්ඛරකොසල්ලං බහූපකාරං බුද්ධවචනෙසු, එත්ථ පදානිපි අක්ඛරසන්නිපාතරූපත්තා අක්ඛරෙස්වෙව සඞ්ගය්හන්ති.

लौकिक आणि लोकोत्तर इत्यादी भेदांनी युक्त असलेला जो काही शब्दाचा अर्थ आहे, तो सर्व अक्षरांद्वारेच समजला जातो. कारण, शिथिल (अल्पप्राण) आणि धनित (महाप्राण) इत्यादी अक्षरांच्या दोषांमुळे अर्थाचे चुकीचे आकलन होते; म्हणून बुद्धवचनांमध्ये अक्षरांचे कौशल्य अत्यंत उपकारक आहे. येथे पदे (शब्द) देखील अक्षरांच्या समूहाच्या रूपातील असल्यामुळे अक्षरांमध्येच समाविष्ट होतात.

තස්මා අක්ඛරකොසල්ලං, සම්පාදෙය්‍ය හිතත්ථිකො;

උපට්ඨහං ගරුං සම්මා, උට්ඨානාදීහි පඤ්චහි.

म्हणून, आपले हित इच्छिणाऱ्याने, उठणे (आदर दाखवणे) इत्यादी पाच प्रकारांनी गुरूंची योग्य प्रकारे सेवा करून अक्षरांचे कौशल्य प्राप्त करावे.

සඤ්ඤාවිධාන

संज्ञाविधान

තත්ථාදො තාව සද්දලක්ඛණෙ වොහාරවිඤ්ඤාපනත්ථං සඤ්ඤාවිධානමාරභීයතෙ.

त्यामध्ये सर्वप्रथम, व्याकरणात व्यवहाराचे ज्ञान करून देण्यासाठी संज्ञाविधान आरंभिले जात आहे.

2. අක්ඛරාපාදයො එකචත්තාලීසං.

२. 'अ' इत्यादी अक्षरे एकेचाळीस आहेत.

අක්ඛරා අපි ආදයො එකචත්තාලීසං, තෙ ච ඛො ජිනවචනානුරූපා අකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා එකචත්තාලීසමත්තා වණ්ණා පච්චෙකං අක්ඛරා නාම හොන්ති. තං යථා – ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ඔ, ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං-ඉති අක්ඛරා.

'अ' इत्यादी अक्षरे देखील एकेचाळीस आहेत; आणि ते जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) अनुरूप असणारे, 'अ' कारापासून सुरू होऊन 'निग्गहीत' (अनुस्वारा) पर्यंतचे एकेचाळीस वर्ण वैयक्तिकरीत्या 'अक्षर' या नावाने ओळखले जातात. ते खालीलप्रमाणे – आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ओ, क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, स, ह, ळ, अं – ही अक्षरे आहेत.

නක්ඛරන්තීති අක්ඛරා, අ ආදි යෙසං තෙ ආදයො. අකාරාදීනමනුක්කමො පනෙස ඨානාදික්කමසන්නිස්සිතො, තථා හි ඨානකරණප්පයතනෙහි වණ්ණා ජායන්තෙ, තත්ථ ඡ ඨානානි කණ්ඨතාලුමුද්ධදන්තඔට්ඨනාසිකාවසෙන.

ज्यांचा नाश होत नाही ती 'अक्षरे' होत. 'अ' ज्यांच्या सुरुवातीला आहे ते 'इत्यादी' (आदयो). परंतु, 'अ' इत्यादींचा हा अनुक्रम उच्चारण स्थान इत्यादींच्या अनुक्रमावर आधारित आहे; कारण स्थान, करण आणि प्रयत्न यांच्याद्वारे वर्णांची उत्पत्ती होते. त्यामध्ये कंठ, तालू, मूर्धा, दंत, ओष्ठ आणि नासिका यानुसार सहा स्थाने आहेत.

තත්ථ – අවණ්ණ කවග්ග හකාරා කණ්ඨජා.

त्यामध्ये – 'अ' वर्ण, 'क' वर्ग आणि 'ह' कार हे कंठज (कंठातून उत्पन्न होणारे) आहेत.

ඉවණ්ණ චවග්ග යකාරා තාලුජා. ටවග්ග රකාර ළකාරා මුද්ධජා. තවග්ග ලකාර සකාරා දන්තජා. උවණ්ණ පවග්ගා ඔට්ඨජා. එකාරො කණ්ඨතාලුජො. ඔකාරො කණ්ඨොට්ඨජො.

'इ' वर्ण, 'च' वर्ग आणि 'य' कार हे तालुज (टाळूतून उत्पन्न होणारे) आहेत. 'ट' वर्ग, 'र' कार आणि 'ळ' कार हे मूर्धज (मूर्धेतून उत्पन्न होणारे) आहेत. 'त' वर्ग, 'ल' कार आणि 'स' कार हे दंतज (दातांतून उत्पन्न होणारे) आहेत. 'उ' वर्ण आणि 'प' वर्ग हे ओष्ठज (ओठांतून उत्पन्न होणारे) आहेत. 'ए' कार हा कंठतालुज आहे. 'ओ' कार हा कंठौष्ठज आहे.

වකාරො [Pg.3] දන්තොට්ඨජො.

'व' कार हा दंतौष्ठज आहे.

නිග්ගහීතං නාසිකට්ඨානජං.

निग्गहीत (अनुस्वार) हे नासिकास्थानातून उत्पन्न होणारे आहे.

ඞ ඤ ණ න මා සකට්ඨානජා, නාසිකට්ඨානජා චාති.

ङ, ञ, ण, न, म हे आपापल्या स्थानातून आणि नासिकास्थानातून देखील उत्पन्न होणारे आहेत.

හකාරං පඤ්චමෙහෙව, අන්තට්ඨාහි ච සංයුතං;

ඔරසන්ති වදන්තෙත්ථ, කණ්ඨජං තදසංයුතං.

पाचव्या वर्णांशी (अनुनासिकांशी) आणि अंतस्थ वर्णांशी संयुक्त असलेला 'ह' कार येथे 'उरस्य' (छातीतून उत्पन्न होणारा) मानला जातो, आणि त्यांच्याशी संयुक्त नसताना तो कंठज (कंठातून उत्पन्न होणारा) मानला जातो.

කරණං ජිව්හාමජ්ඣං තාලුජානං, ජිව්හොපග්ගං මුද්ධජානං, ජිව්හාග්ගං දන්තජානං, සෙසා සකට්ඨානකරණා.

तालुज वर्णांसाठी जिभेचा मध्य भाग, मूर्धज वर्णांसाठी जिभेच्या टोकाचा जवळील भाग आणि दंतज वर्णांसाठी जिभेचे टोक हे 'करण' (उच्चारणाचे साधन) आहे; उर्वरित वर्णांचे उच्चारण स्थान हेच त्यांचे करण आहे.

පයතනං සංවුතාදිකරණවිසෙසො. සංවුතත්තමකාරස්ස, විවටත්තං සෙසසරානං සකාරහකාරානඤ්ච, ඵුට්ඨං වග්ගානං, ඊසංඵුට්ඨං යරලවානන්ති.

प्रयत्न म्हणजे संवृत (बंद) इत्यादी विशेष क्रिया होय. 'अ' काराचा प्रयत्न 'संवृत' आहे; उर्वरित स्वर आणि 'स' व 'ह' कार यांचा प्रयत्न 'विवृत' (उघडा) आहे; वर्गांतील व्यंजनांचा प्रयत्न 'स्पृष्ट' (स्पर्श केलेला) आहे; आणि य, र, ल, व यांचा प्रयत्न 'ईषत्-स्पृष्ट' (किंचित स्पर्श केलेला) आहे.

එවං ඨානකරණප්පයතනසුතිකාලභින්නෙසු අක්ඛරෙසු සරා නිස්සයා, ඉතරෙ නිස්සිතා. තත්ථ –

अशा प्रकारे स्थान, करण, प्रयत्न, ध्वनी आणि काल यांच्याभेदांनी युक्त असलेल्या अक्षरांमध्ये स्वर हे 'आश्रय' (निसय) आहेत आणि इतर (व्यंजने) हे 'आश्रित' (निसित) आहेत. त्यामध्ये –

නිස්සයාදො සරා වුත්තා, බ්‍යඤ්ජනා නිස්සිතා තතො;

වග්ගෙකජා බහුත්තාදො, තතො ඨානලහුක්කමා.

आश्रय असल्यामुळे स्वर आधी सांगितले आहेत, त्यानंतर आश्रित असल्यामुळे व्यंजने सांगितली आहेत. त्यानंतर वर्गामध्ये एक-एक उत्पन्न होणारे आणि नंतर अनेक, आणि त्यानंतर स्थान व लघुत्वाच्या अनुक्रमानुसार ते सांगितले आहेत.

වුත්තඤ්ච –

आणि म्हटले आहे की –

‘‘පඤ්චන්නං පන ඨානානං, පටිපාටිවසාපි ච;

නිස්සයාදිප්පභෙදෙහි, වුත්තො තෙසමනුක්කමො’’ති.

"पाच स्थानांच्या अनुक्रमानुसार आणि आश्रय इत्यादी भेदांनुसार त्यांचा (अक्षरांचा) अनुक्रम सांगितला आहे."

එකෙනාධිකා චත්තාලීසං එකචත්තාලීසං, එතෙන ගණනපරිච්ඡෙදෙන –

चाळीस अधिक एक म्हणजे एकेचाळीस; या संख्या-मर्यादेद्वारे –

අධිකක්ඛරවන්තානි, එකතාලීසතො ඉතො;

න බුද්ධවචනානීති, දීපෙතාචරියාසභො.

"या एकेचाळीस अक्षरांपेक्षा अधिक अक्षरे असलेले वचन हे बुद्धवचन नव्हे," असे आचार्यांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्यांनी स्पष्ट केले आहे.

අපිග්ගහණං හෙට්ඨා වුත්තානං අපෙක්ඛාකරණත්ථං.

'अपि' (देखील) या शब्दाचे ग्रहण पूर्वी सांगितलेल्या गोष्टींच्या संदर्भासाठी आहे.

3. තත්ථොදන්තා [Pg.4] සරා අට්ඨ.

३. त्यामध्ये 'ओ' कार ज्यांच्या शेवटी आहे असे आठ स्वर आहेत.

තත්ථ තෙසු අක්ඛරෙසු අකාරාදීසු ඔකාරන්තා අට්ඨ අක්ඛරා සරා නාම හොන්ති. තං යථා – අ ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ඔ-ඉති සරා.

त्यामध्ये, 'अ' इत्यादी अक्षरांमध्ये 'ओ' कार ज्यांच्या शेवटी आहे अशी आठ अक्षरे 'स्वर' या नावाने ओळखली जातात. ते खालीलप्रमाणे – अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ओ – हे स्वर आहेत.

ඔ අන්තො යෙසං තෙ ඔදන්තා, දකාරො සන්ධිජො, සරන්ති ගච්ඡන්තීති සරා, බ්‍යඤ්ජනෙ සාරෙන්තීතිපි සරා.

'ओ' ज्यांच्या शेवटी आहे ते 'ओदंत' (ओ-दन्त); येथील 'द' कार हा संधीमुळे आलेला आहे. जे स्वतः उच्चारित होतात (गती करतात) ते 'स्वर' होत, किंवा जे व्यंजनांना उच्चारण्यास समर्थ करतात ते देखील 'स्वर' होत.

‘‘තත්ථා’’ති වත්තතෙ.

"तेथे" (तत्थ) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

4. ලහුමත්තා තයො රස්සා.

४. लघु मात्रा असलेले तीन स्वर 'ऱ्हस्व' आहेत.

තත්ථ අට්ඨසු සරෙසු ලහුමත්තා තයො සරා රස්සා නාම හොන්ති. තං යථා – අ ඉ උ-ඉති රස්සා.

त्यामध्ये, आठ स्वरांमध्ये लघु मात्रा असलेले तीन स्वर 'ऱ्हस्व' या नावाने ओळखले जातात. ते खालीलप्रमाणे – अ, इ, उ – हे ऱ्हस्व आहेत.

ලහුකා මත්තා පමාණං යෙසං තෙ ලහුමත්තා, මත්තාසද්දො චෙත්ථ අච්ඡරාසඞ්ඝාතඅක්ඛිනිමීලනසඞ්ඛාතං කාලං වදති, තාය මත්තාය එකමත්තා රස්සා, ද්විමත්තා දීඝා, අඩ්ඪමත්තා බ්‍යඤ්ජනා. ලහුග්ගහණඤ්චෙත්ථ ඡන්දසි දියඩ්ඪමත්තස්සාපි ගහණත්ථං. රස්සකාලයොගතො රස්සා, රස්සකාලවන්තො වා රස්සා.

ज्यांचे प्रमाण लघु (कमी) आहे ते 'लघुमात्र' होत. येथे 'मात्रा' हा शब्द चुटकी वाजवणे किंवा डोळे मिचकावणे या कालावधीला दर्शवतो; त्या मात्रेनुसार, एक मात्रा असलेले 'ऱ्हस्व' असतात, दोन मात्रा असलेले 'दीर्घ' असतात आणि अर्धी मात्रा असलेले 'व्यंजन' असतात. छंदामध्ये दीड मात्रा असलेल्या स्वराचे देखील ग्रहण व्हावे, यासाठी येथे 'लघु' शब्दाचे ग्रहण केले आहे. ऱ्हस्व काळाच्या संबंधामुळे किंवा ऱ्हस्व काळ असणारे ते 'ऱ्हस्व' होत.

සරරස්සග්ගහණානි ච වත්තන්තෙ.

आणि 'स्वर' व 'ऱ्हस्व' या संज्ञांची अनुवृत्ती होते.

5. අඤ්ඤෙ දීඝා.

५. इतर दीर्घ आहेत.

තත්ථ අට්ඨසු සරෙසු රස්සෙහි අඤ්ඤෙ ද්විමත්තා පඤ්ච සරා දීඝා නාම හොන්ති. තං යථා – ආ ඊ ඌ එ ඔ-ඉති දීඝා.

त्या आठ स्वरांमध्ये, रस्व स्वरांपेक्षा इतर दोन मात्रांचे पाच स्वर 'दीर्घ' संज्ञक असतात. जसे की – आ, ई, ऊ, ए, ओ – हे दीर्घ आहेत.

අඤ්ඤග්ගහණං දියඩ්ඪමත්තිකානම්පි සඞ්ගහණත්ථං. දීඝකාලෙ නියුත්තා, තබ්බන්තො වා දීඝා. ක්වචි සංයොගපුබ්බා එකාරොකාරා රස්සා ඉව වුච්චන්තෙ. යථා – එත්ථ, සෙය්‍යො, ඔට්ඨො, සොත්ථි. ක්වචීති කිං? මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ. පුත්තො ත්‍යාහං මහාරාජ.

'इतर' (अञ्ञ) हे ग्रहण दीड मात्रा असलेल्या स्वरांचाही संग्रह करण्यासाठी आहे. जे दीर्घ काळासाठी नियुक्त आहेत किंवा ज्यांच्यात तो काळ आहे ते दीर्घ होत. काही ठिकाणी संयुक्ताक्षराच्या आधी असलेले 'ए' आणि 'ओ' हे रस्वासारखे उच्चारले जातात. जसे की – एत्थ, सेय्यो, ओट्ठो, सोत्थि. 'काही ठिकाणी' (क्वचि) असे का म्हटले आहे? 'मं चे त्वं निखणं वने' (जर तू मला वनात गाडलेस), 'पुत्तो त्याहं महाराज' (हे महाराज, मी तुमचा पुत्र आहे).

6. දුම්හි [Pg.5] ගරු.

६. 'दु' च्या पुढे गुरु होतो.

ද්වින්නං සමූහො දු, තස්මිං දුම්හි. සංයොගභූතෙ අක්ඛරෙ පරෙ යො පුබ්බො රස්සක්ඛරො, සො ගරුසඤ්ඤො හොති. යථා – දත්වා, හිත්වා, භුත්වා.

दोघांचा समूह म्हणजे 'दु', त्या 'दु' च्या पुढे (म्हणजे संयुक्ताक्षराच्या पुढे). संयुक्ताक्षर पुढे असताना जो आधीचा रस्व स्वर असतो, त्याला 'गुरु' संज्ञा प्राप्त होते. जसे की – दत्वा, हित्वा, भुत्वा.

‘‘ගරූ’’ති වත්තතෙ.

'गुरु' हा शब्द अनुवृत्त होतो.

7. දීඝො ච.

७. आणि दीर्घ सुद्धा.

දීඝො ච සරො ගරුසඤ්ඤො හොති. යථා – නාවා, නදී, වධූ, ද්වෙ, තයො. ගරුකතො අඤ්ඤො ‘‘ලහුකො’’ති වෙදිතබ්බො.

दीर्घ स्वर सुद्धा 'गुरु' संज्ञक असतो. जसे की – नावा, नदी, वधू, द्वे, तयो. गुरुपेक्षा इतर स्वराला 'लघु' समजावे.

8. සෙසා බ්‍යඤ්ජනා.

८. उरलेली व्यंजने आहेत.

ඨපෙත්වා අට්ඨ සරෙ සෙසා අඩ්ඪමත්තා අක්ඛරා කකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා තෙත්තිංස බ්‍යඤ්ජනා නාම හොන්ති. වුත්තෙහි අඤ්ඤෙ සෙසා. බ්‍යඤ්ජීයති එතෙහි අත්ථොති බ්‍යඤ්ජනා. තං යථා – ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං-ඉති බ්‍යඤ්ජනා. කකාරාදීස්වකාරො උච්චාරණත්ථො.

आठ स्वर सोडून उरलेली अर्ध्या मात्रांची अक्षरे, 'क' कारापासून सुरू होऊन निग्गहीत (अनुस्वार) पर्यंत संपणारी तेहतीस अक्षरे 'व्यंजने' नावाचे असतात. सांगितलेल्यांपेक्षा इतर ते उरलेले. ज्यांच्याद्वारे अर्थ स्पष्ट केला जातो ती 'व्यंजने' होत. जसे की – क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, स, ह, ळ, अं – ही व्यंजने आहेत. 'क' कार इत्यादींमधील 'अ' कार हा केवळ उच्चारणासाठी आहे.

‘‘බ්‍යඤ්ජනා’’ති වත්තතෙ.

'व्यंजने' हा शब्द अनुवृत्त होतो.

9. වග්ගා පඤ්චපඤ්චසො මන්තා.

९. पाच-पाचच्या समूहाने म-कारान्त असणारे वर्ग आहेत.

තෙසං ඛො බ්‍යඤ්ජනානං කකාරාදයො මකාරන්තා පඤ්චවීසති බ්‍යඤ්ජනා පඤ්චපඤ්චවිභාගෙන වග්ගා නාම හොන්ති. තං යථා – ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම-ඉති වග්ගා.

त्या व्यंजनांपैकी 'क' कारापासून सुरू होऊन 'म' कारान्त असणारी पंचवीस व्यंजने पाच-पाचच्या विभागाने 'वर्ग' नावाचे असतात. जसे की – क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म – हे वर्ग आहेत.

තෙ පන පඨමක්ඛරවසෙන කවග්ගචවග්ගාදිවොහාරං ගතා, වග්ගොති සමූහො, තත්ථ පඤ්චපඤ්චවිභාගෙනාති වා පඤ්ච පඤ්ච එතෙසමත්ථීති [Pg.6] වා පඤ්චපඤ්චසො, මො අන්තො යෙසං තෙ මන්තා.

ते पहिल्या अक्षराच्या आधारे क-वर्ग, च-वर्ग इत्यादी व्यवहाराला प्राप्त होतात. 'वर्ग' म्हणजे समूह. त्यामध्ये 'पाच-पाचच्या विभागाने' किंवा 'पाच-पाच ज्यांच्याकडे आहेत' ते 'पंचपंचशः' (पाच-पाचच्या समूहाने). 'म' हा ज्यांच्या शेवटी आहे ते 'मन्त' (म-कारान्त).

10. අංඉති නිග්ගහීතං.

१०. 'अं' हे निग्गहीत (अनुस्वार) आहे.

අකාරො උච්චාරණත්ථො, ඉතිසද්දො පනානන්තරවුත්තනිදස්සනත්ථො, අංඉති යං අකාරතො පරං වුත්තං බින්දු, තං නිග්ගහීතං නාම හොති. රස්සස්සරං නිස්සාය ගය්හති, කරණං නිග්ගහෙත්වා ගය්හතීති වා නිග්ගහීතං.

'अ' कार हा उच्चारणासाठी आहे, 'इति' हा शब्द नंतर सांगितलेल्याच्या निदर्शनासाठी आहे. 'अं' मध्ये 'अ' कारानंतर जो बिंदू सांगितला आहे, त्याला 'निग्गहीत' म्हणतात. रस्व स्वराचा आश्रय घेऊन ग्रहण केले जाते, किंवा उच्चारणाचे साधन (करण) रोखून (निग्रह करून) ग्रहण केले जाते म्हणून ते 'निग्गहीत' होय.

කරණං නිග්ගහෙත්වාන, මුඛෙනාවිවටෙන යං;

වුච්චතෙ නිග්ගහීතන්ති, වුත්තං බින්දු සරානුගං.

उच्चारणाचे साधन (करण) रोखून, तोंड उघडे न ठेवता जे उच्चारले जाते, त्याला 'निग्गहीत' म्हणतात; हा स्वराच्या मागे येणारा बिंदू आहे असे म्हटले आहे.

ඉධ අවුත්තානං පරසමඤ්ඤානම්පි පයොජනෙ සති ගහණත්ථං පරිභාසමාහ.

येथे न सांगितलेल्या इतर (व्याकरणातील) संज्ञांचेही प्रयोजन असताना ग्रहण करण्यासाठी परिभाषा सांगतात.

11. පරසමඤ්ඤා පයොගෙ.

११. प्रयोगात इतर संज्ञा (स्वीकारल्या जातात).

යා ච පන පරස්මිං සක්කතගන්ථෙ, පරෙසං වා වෙය්‍යාකරණානං සමඤ්ඤා ඝොසාඝොසලොපසවණ්ණසංයොගලිඞ්ගාදිකා, තා පයොගෙ සති එත්ථාපි යුජ්ජන්තෙ.

आणि ज्या इतर संस्कृत ग्रंथात किंवा इतर वैयाकरणांच्या संज्ञा आहेत, जसे की घोष, अघोष, लोप, सवर्ण, संयोग, लिंग इत्यादी, त्या प्रयोगात असताना येथेही लागू होतात.

පරස්මිං, පරෙසං වා සමඤ්ඤා පරසමඤ්ඤා, වෙය්‍යාකරණෙ, වෙය්‍යාකරණමධීතානං වා සමඤ්ඤාත්‍යත්ථො. පයුජ්ජනං පයොගො, විනියොගො.

इतरांमध्ये किंवा इतरांची संज्ञा म्हणजे 'परसमञ्ञा' (इतर संज्ञा). व्याकरणामध्ये किंवा व्याकरण शिकलेल्यांची संज्ञा असा याचा अर्थ आहे. प्रयोगात आणणे म्हणजे 'प्रयोग' किंवा 'विनियोग'.

තත්ථ වග්ගානං පඨමදුතියා, සකාරො ච අඝොසා. වග්ගානං තතියචතුත්ථපඤ්චමා, ය ර ලව හ ළා චාති එකවීසති ඝොසා නාම.

त्यामध्ये वर्गांचे पहिले व दुसरे (व्यंजन) आणि 'स' कार हे 'अघोष' आहेत. वर्गांचे तिसरे, चौथे व पाचवे (व्यंजन) आणि य, र, ल, व, ह, ळ हे एकवीस 'घोष' नावाचे आहेत.

එත්ථ ච වග්ගානං දුතියචතුත්ථා ධනිතාතිපි වුච්චන්ති, ඉතරෙ සිථිලාති. විනාසො ලොපො. රස්සස්සරා සකදීඝෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං සවණ්ණා නාම, යෙ සරූපාතිපි වුච්චන්ති. සරානන්තරිතානි [Pg.7] බ්‍යඤ්ජනානි සංයොගො. ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ගං. විභත්‍යන්තං පදං. ඉච්චෙවමාදි.

आणि येथे वर्गांचे दुसरे व चौथे (व्यंजन) 'धणित' (महाप्राण) असेही म्हटले जातात, इतर 'सिथिल' (अल्पप्राण) आहेत. विनाश म्हणजे 'लोप'. रस्व स्वर आपापल्या दीर्घ स्वरांसह परस्परांचे 'सवर्ण' नावाचे असतात, ज्यांना 'सरूप' असेही म्हणतात. स्वरांनी अंतर न ठेवलेली (एकत्र आलेली) व्यंजने म्हणजे 'संयोग'. धातू, प्रत्यय आणि विभक्ती सोडून अर्थयुक्त असणारे ते 'लिंग'. विभक्तीने अंत होणारे ते 'पद'. इत्यादी.

ඉති සඤ්ඤාවිධානං.

हे संज्ञाविधान समाप्त झाले.

සරසන්ධිවිධාන

स्वरसंधी विधान.

අථ සරසන්ධි වුච්චතෙ.

आता स्वरसंधी सांगितली जात आहे.

ලොක අග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤා ඉන්ද්‍රියං, තීණි ඉමානි, නො හි එතං, භික්ඛුනී ඔවාදො, මාතු උපට්ඨානං, සමෙතු ආයස්මා, අභිභූ ආයතනං, ධනා මෙ අත්ථි, සබ්බෙ එව, තයො අස්සු ධම්මා, අසන්තො එත්ථ න දිස්සන්ති ඉතීධ සරාදිසඤ්ඤායං සබ්බසන්ධිකරණට්ඨානෙ බ්‍යඤ්ජනවියොජනත්ථං පරිභාසමාහ.

लोक अग्गपुग्गलो, पञ्ञा इन्द्रियं, तीणि इमानि, नो हि एतं, भिक्खुनी ओवादो, मातु उपट्ठानं, समेतु आयस्मा, अभिभू आयतनं, धना मे अत्थि, सब्बे एव, तयो अस्सु धम्मा, असन्तो एत्थ न दिस्सन्ति – येथे स्वरादी संज्ञांमध्ये सर्व संधी करण्याच्या ठिकाणी व्यंजने वेगळी करण्यासाठी परिभाषा सांगतात.

12. පුබ්බමධොඨිතමස්සරං සරෙන වියොජයෙ.

१२. आधीच्या स्वररहित व्यंजनाला खाली ठेवून स्वरापासून वेगळे करावे.

සරෙනාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං, සහයොගෙ වා, සන්ධිතබ්බෙ සරසහිතං පුබ්බබ්‍යඤ්ජනං අනතික්කමන්තො අධොඨිතමස්සරඤ්ච කත්වා සරතො වියොජයෙති සරතො බ්‍යඤ්ජනං වියොජෙතබ්බං. එත්ථ ච අස්සරග්ගහණසාමත්ථියෙන ‘‘බ්‍යඤ්ජන’’න්ති ලද්ධං.

'सरेण' (sarena) हे अपादान (निस्सक्क) किंवा करण विभक्तीमध्ये आहे, किंवा सहयोगाच्या अर्थात आहे. संधी करताना, स्वरासह असलेल्या पूर्व व्यंजनाचे उल्लंघन न करता आणि खाली असलेल्या स्वराला स्वररहित करून स्वरापासून व्यंजनाला वेगळे करावे. आणि येथे 'अस्सर' (स्वररहित) या शब्दाच्या सामर्थ्याने 'व्यंजन' असा अर्थ प्राप्त होतो.

13. සරා සරෙ ලොපං.

स्वर पुढे असताना स्वरांचा लोप होतो.

සරා ඛො සබ්බෙපි සරෙ පරෙ ඨිතෙ ලොපං පප්පොන්ති. ලොපොති අදස්සනං අනුච්චාරණං. එත්ථ සරාති කාරියීනිද්දෙසො. බහුවචනං පනෙත්ථ එකෙකස්මිං සරෙ පරෙ බහූනං ලොපඤාපනත්ථං. සරෙති නිමිත්තනිද්දෙසො, නිමිත්තසත්තමී චායං, නිමිත්තොපාදානසාමත්ථියතො වණ්ණකාලබ්‍යවධානෙ සන්ධිකාරියං න හොති. ලොපන්ති කාරියනිද්දෙසො, ඉදං පන සුත්තං [Pg.8] උපරි පරලොපවිධානතො පුබ්බලොපවිධානන්ති දට්ඨබ්බං, එවං සබ්බත්ථ සත්තමීනිද්දෙසෙ පුබ්බස්සෙව විධි, න පරස්ස විධානන්ති වෙදිතබ්බං.

१३. सर्वच स्वर पुढे स्वर असताना लोप पावतात. 'लोप' म्हणजे न दिसणे, उच्चार न करणे. येथे 'सरा' (स्वर) हा कार्य करणाऱ्याचा निर्देश आहे. येथे बहुवचन हे एका स्वराच्या पुढे अनेक स्वरांचा लोप दर्शवण्यासाठी आहे. 'सरे' (स्वर पुढे असताना) हा निमित्ताचा निर्देश आहे, आणि ही निमित्त सप्तमी आहे. निमित्त ग्रहणाच्या सामर्थ्यामुळे वर्णांच्या काळाच्या व्यवधानात संधीचे कार्य होत नाही. 'लोपं' (लोप) हा कार्याचा निर्देश आहे. हे सूत्र पुढील परलोप विधानाच्या तुलनेत पूर्वलोप विधान आहे असे समजावे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी सप्तमी निर्देशात पूर्वपदाचाच विधी होतो, परपदाचा विधी होत नाही असे समजावे.

‘‘අස්සරං, අධොඨිත’’න්ති ච වත්තතෙ, සිලිට්ඨකථනෙ පරිභාසමාහ.

'अस्सरं' (स्वररहित) आणि 'अधोठितं' (खाली ठेवलेले) हे अनुवृत्त होते. सुस्पष्ट कथनासाठी परिभाषा सांगतात.

14. නයෙ පරං යුත්තෙ.

योग्य ठिकाणी पुढील अक्षराशी जोडावे.

සරරහිතං ඛො බ්‍යඤ්ජනං අධොඨිතං පරක්ඛරං නයෙ යුත්තෙ ඨානෙති පරනයනං කාතබ්බං. එත්ථ යුත්තග්ගහණං නිග්ගහීතනිසෙධනත්ථං, තෙන ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි ම’’න්තිආදීසු පරනයනසන්දෙහො න හොති.

१४. स्वररहित आणि खाली ठेवलेले व्यंजन योग्य ठिकाणी पुढील अक्षराशी जोडावे. येथे 'युक्त' (युत्ते) हे ग्रहण निग्गहीतच्या (अनुस्वाराच्या) निषेधासाठी आहे, त्यामुळे 'अक्कोच्छि मं अवधि मं' इत्यादींमध्ये पुढील अक्षराशी जोडण्याचा संदेह राहत नाही.

ලොකග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, තීණිමානි, නොහෙතං, භික්ඛුනොවාදො, මාතුපට්ඨානං, සමෙතායස්මා, අභිභායතනං, ධනා මත්ථි, සබ්බෙව, තයස්සු ධම්මා, අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති.

लोकग्गपुग्गलो, पञ्ञिन्द्रियं, तीणिमानि, नोहेतं, भिक्खुनोवादो, मातुपट्ठानं, समेतायस्मा, अभिभायतनं, धना मत्थि, सब्बेव, तयस्सु धम्मा, असन्तेत्थ न दिस्सन्ति.

යස්ස ඉදානි, සඤ්ඤා ඉති, ඡායා ඉව, කථා එව කා, ඉති අපි, අස්සමණී අසි, චක්ඛු ඉන්ද්‍රියං, අකතඤ්ඤූ අසි, ආකාසෙ ඉව, තෙ අපි, වන්දෙ අහං, සො අහං, චත්තාරො ඉමෙ, වසලො ඉති, මොග්ගල්ලානො ආසි බීජකො, පාතො එවාතීධ පුබ්බලොපෙ සම්පත්තෙ ‘‘සරෙ’’ති අධිකාරො, ඉධ පන ‘‘අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමො’’ති කත්වා ‘‘සරො, සරම්හා, ලොප’’න්ති ච වත්තමානෙ –

यस्स इदानि, सञ्ञा इति, छाया इव, कथा एव का, इति अपि, अस्समणी असि, चक्खु इन्द्रियं, अकतञ्ञू असि, आकासे इव, ते अपि, वन्दे अहं, सो अहं, चत्तारो इमे, वसलो इति, मोग्गल्लानो आसि बीजको, पातो एव – येथे पूर्वलोप प्राप्त होत असताना 'सरे' हा अधिकार आहे, परंतु येथे 'अर्थाच्या वशामुळे विभक्तीचा विपरिणाम होतो' असे मानून 'स्वरः, स्वरात्, लोपः' (सरो, सरम्हा, लोपं) हे अनुवृत्त होत असताना –

15. වා පරො අසරූපා.

असमान स्वर पुढे असताना पुढील स्वराचा विकल्पेकरून लोप होतो.

අසමානරූපම්හා සරම්හා පරො සරො ලොපං පප්පොති වා. සමානං රූපං අස්සාති සරූපො, න සරූපො අසරූපො, අසවණ්ණො[Pg.9]. යස්මා පන මරියාදායං, අභිවිධිම්හි ච වත්තමානො ආඋපසග්ගො විය වාසද්දො ද්විධා වත්තතෙ, කත්ථචි විකප්පෙ, කත්ථචි යථාවවත්ථිතරූපපරිග්ගහෙ, ඉධ පන පච්ඡිමෙ, තතො නිච්චමනිච්චමසන්තඤ්ච විධිමෙත්ථ වාසද්දො දීපෙති. ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං.

असमान रूप (असवर्ण) स्वराच्या पुढे असलेला पर स्वर कधीकधी (वा) लोप पावतो. ज्याचे रूप समान आहे तो 'सरूप' (सवर्ण), जो सरूप नाही तो 'असरूप' (असवर्ण). परंतु ज्याप्रमाणे मर्यादा आणि अभिविधी या अर्थांमध्ये वर्तणारा 'आ' हा उपसर्ग दोन प्रकारे वर्ततो, त्याचप्रमाणे 'वा' हा शब्द देखील दोन प्रकारे वर्ततो - कुठे विकल्पाने (पर्यायाने), तर कुठे यथाव्यवस्थित रूपाच्या ग्रहणाने (नियमनाने). येथे मात्र नंतरच्या (नियमन) अर्थात आहे. त्यामुळे, हा 'वा' शब्द येथे नित्य, अनित्य आणि नसलेल्या विधीला दर्शवितो. 'नये परं युत्ते' या सूत्रानुसार पुढील वर्णाशी जोडले पाहिजे.

යස්සදානි යස්ස ඉදානි, සඤ්ඤාති සඤ්ඤා ඉති, ඡායාව ඡායා ඉව, කථාව කා කථා එව කා, ඉතීපි ඉති අපි, අස්සමණීසි අස්සමණී අසි. චක්ඛුන්ද්‍රිය මිති නිච්චං. අකතඤ්ඤූසි අකතඤ්ඤූ අසි, ආකාසෙව ආකාසෙ ඉව, තෙපි තෙ අපි, වන්දෙහං වන්දෙ අහං, සොහං සො අහං, චත්තාරොමෙ චත්තාරො ඉමෙ, වසලොති වසලො ඉති, මොග්ගල්ලානොසි බීජකො මොග්ගල්ලානො ආසි බීජකො, පාතොව පාතො එව.

जसे की - यस्सदानि = यस्स + इदानि, सञ्ञाति = सञ्ञा + इति, छायाव = छाया + इव, का कथाव = का कथा + एव, इतीपि = इति + अपि, अस्समणीसि = अस्समणी + असि. 'चक्खुन्द्रियं इति' हे नित्य आहे. अकतञ्ञूसि = अकतञ्ञू + असि, आकासेव = आकासे + इव, तेपि = ते + अपि, वन्देहम = वन्दे + अहं, सोहं = सो + अहं, चत्तारोमे = चत्तारो + इमे, वसलोति = वसलो + इति, मोग्गल्लानोसि बीजको = मोग्गल्लानो + आसि + बीजको, पातोव = पातो + एव.

ඉධ න භවති – පඤ්චින්ද්‍රියානි, සද්ධින්ද්‍රියං, සත්තුත්තමො, එකූනවීසති, යස්සෙතෙ, සුගතොවාදො, දිට්ඨාසවො, දිට්ඨොඝො, චක්ඛායතනං, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා ඉච්චාදි.

येथे (हा नियम) लागू होत नाही – पञ्चiन्द्रियानि, सद्धिन्द्रियं, सत्तुत्तमो, एकूनवीसति, यस्सेते, सुगतोवादो, दिट्ठासवो, दिट्ठोघो, चक्खायतनं, तं कुतेत्थ लब्भा इत्यादींमध्ये.

භවති ච වවත්ථිතවිභාසාය.

आणि व्यवस्थित विभाषेमुळे (नियमन करणाऱ्या विकल्पाने) हा नियम लागू होतो.

අවණ්ණතො සරොදානී-තීවෙවාදිං විනා පරො;

න ලුප්පතඤ්ඤතො දීඝො, ආසෙවාදිවිවජ්ජිතො.

'अ' वर्णापुढे असलेला पर स्वर 'इदानि', 'इति', 'एव' इत्यादींशिवाय इतर ठिकाणी लोप पावत नाही, आणि 'आसे' इत्यादींशिवाय तो दीर्घ होत नाही.

බන්ධුස්ස ඉව, උප ඉක්ඛති, උප ඉතො, අව ඉච්ච, ජින ඊරිතං, න උපෙති, චන්ද උදයො, යථා උදකෙ ඉතීධ පුබ්බාවණ්ණස්සරානං [Pg.10] ලොපෙ කතෙ ‘‘පරො, අසරූපෙ’’ති ච වත්තතෙ, තථා ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති ඉතො ඉවණ්ණග්ගහණඤ්ච, ‘‘වමොදුදන්තාන’’න්ති ඉතො උග්ගහණඤ්ච සීහගතියා ඉධානුවත්තෙතබ්බං.

बन्धुस्स इव, उप इक्खति, उप इतो, अव इच्च, जिन ईरितं, न उपेति, चन्द उदयो, यथा उदके इत्यादींमध्ये पूर्व अ-वर्ण स्वरांचा लोप केल्यावर, 'परो, असरूपे' हे सूत्र लागू होते. त्याचप्रमाणे 'इवण्णो यं नवा' या सूत्रातून 'इवण्ण' चे ग्रहण आणि 'वमोदुदन्तानं' या सूत्रातून 'उ' चे ग्रहण सिंहगतीने (सिंहवलोकनाने) येथे अनुवृत्तीद्वारे घेतले पाहिजे.

16. ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ.

१६. 'क्वचासवण्णं लुत्ते' (लोप झाल्यावर कधीकधी असवर्ण होतो).

ඉවණ්ණභූතො, උකාරභූතො ච පරො සරො අසරූපෙ පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචි අසවණ්ණං පප්පොති. නත්ථි සවණ්ණා එතෙසන්ති අසවණ්ණා, එකාරොකාරා, තත්ථ ඨානාසන්නවසෙන ඉවණ්ණුකාරානමෙකාරොකාරා හොන්ති.

पूर्व असरूप (असवर्ण) स्वराचा लोप झाल्यावर, पुढे असलेला 'इ-वर्ण' आणि 'उ-कार' रूप असलेला पर स्वर कधीकधी असवर्ण रूपाला प्राप्त होतो. ज्यांचे सवर्ण नाही ते 'असवर्ण' म्हणजे 'ए-कार' आणि 'ओ-कार' होत. त्यामध्ये उच्चारण स्थानाच्या सामीप्यतेमुळे (स्थान-आसन्नतेमुळे) 'इ-वर्ण' आणि 'उ-कार' यांच्या जागी अनुक्रमे 'ए-कार' आणि 'ओ-कार' होतात.

බන්ධුස්සෙව, උපෙක්ඛති, උපෙතො, අවෙච්ච, ජිනෙරිතං, නොපෙති, චන්දොදයො, යථොදකෙ. ක්වචීති කිං? තත්‍රිමෙ, යස්සින්ද්‍රියානි, මහිද්ධිකො, සබ්බීතියො, තෙනුපසඞ්කමි, ලොකුත්තරො. ලුත්තෙති කිං? ඡ ඉමෙ ධම්මා, යථා ඉදං, කුසලස්ස උපසම්පදා. අසරූපෙති කිං? චත්තාරිමානි, මාතුපට්ඨානං.

जसे की - बन्धुस्सेव, उपेक्खति, उपेतो, अवेच्च, जिनेरितं, नोपेति, चन्दोदयो, यथोदके. 'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? तत्रिमे, यस्सिन्द्रियानि, महिद्धिको, सब्बीतियो, तेनुपसङ्कमि, लोकुत्तरो (येथे हा नियम लागू होत नाही). 'लुत्ते' (लोप झाल्यावर) असे का म्हटले आहे? छ इमे धम्मा, यथा इदं, कुसलस्स उपसम्पदा (येथे लोप न झाल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही). 'असरूपे' (असवर्ण असताना) असे का म्हटले आहे? चत्तारिमानि, मातुपट्ठानं (येथे सवर्ण असल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही).

එත්ථ ච සතිපි හෙට්ඨා වාග්ගහණෙ ක්වචිකරණතො අවණ්ණෙ එව ලුත්තෙ ඉධ වුත්තවිධි හොතීති දට්ඨබ්බං. තතො ඉධ න භවති – දිට්ඨුපාදානං, පඤ්චහුපාලි, මුදින්ද්‍රියං, යො මිස්සරොති.

आणि जरी खाली 'वा' चे ग्रहण असले, तरी 'क्वचि' या शब्दाच्या प्रयोगामुळे केवळ 'अ-वर्ण' स्वराचा लोप झाल्यावरच येथे सांगितलेला विधी (नियम) होतो, असे समजावे. त्यामुळे येथे हा नियम लागू होत नाही – दिट्ठुपादानं, पञ्चहुपालि, मुदिन्द्रियं, यो मिस्सरोति.

තත්‍ර අයං, බුද්ධ අනුස්සති, ස අත්ථිකා, පඤ්ඤවා අස්ස, තදා අහං, යානි ඉධ භූතානි, ගච්ඡාමි ඉති, අති ඉතො, කිකී ඉව, බහු උපකාරං, මධු උදකං, සු උපධාරිතං, යොපි අයං[Pg.11], ඉදානි අහං, සචෙ අයං, අප්පස්සුතො අයං, ඉතර ඉතරෙන, සද්ධා ඉධ විත්තං, කම්ම උපනිස්සයො, තථා උපමං, රත්ති උපරතො, වි උපසමො ඉච්චත්‍ර පුබ්බස්සරානං ලොපෙ කතෙ –

तत्र अयं, बुद्ध अनुस्सति, स अत्थिका, पञ्ञवा अस्स, तदा अहं, यानि इध भूतानि, गच्छामि इति, अति इतो, किकी इव, बहु उपकारं, मधु उदकं, सु उपधारितं, योपि अयं, इदानि अहं, सचे अयं, अप्पस्सुतो अयं, इतर इतरेन, सद्धा इध वित्तं, कम्म उपनिस्सयो, तथा उपमं, रत्ति उपरतो, वि उपसमो इत्यादींमध्ये पूर्व स्वरांचा लोप केल्यावर –

‘‘ක්වචී’’ති අධිකාරො, ‘‘පරො, ලුත්තෙ’’ති ච වත්තතෙ.

'क्वचि' हा अधिकार आहे, आणि 'परो, लुत्ते' यांची अनुवृत्ती होते.

17. දීඝං.

१७. 'दीघं' (दीर्घ होतो).

සරො ඛො පරො පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචි දීඝභාවං පප්පොතීති ඨානාසන්නවසෙන රස්සස්සරානං සවණ්ණදීඝො.

पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर, पुढे असलेला पर स्वर कधीकधी दीर्घत्वाला प्राप्त होतो; उच्चारण स्थानाच्या सामीप्यतेमुळे (स्थान-आसन्नतेमुळे) र्‍हस्व स्वरांचा सवर्ण दीर्घ होतो.

තත්‍රායං, බුද්ධානුස්සති, සාත්ථිකා, පඤ්ඤවාස්ස, තදාහං, යානීධ භූතානි, ගච්ඡාමීති, අතීතො, කිකීව, බහූපකාරං, මධූදකං, සූපධාරිතං, යොපායං, ඉදානාහං, සචායං, අප්පස්සුතායං, ඉතරීතරෙන, සද්ධීධ විත්තං, කම්මූපනිස්සයො, තථූපමං, රත්තූපරතො, වූපසමො.

जसे की - तत्रायं, बुद्धानुस्सति, सात्थिका, पञ्ञवास्स, तदाहं, यानीध भूतानि, गच्छामीति, अतीतो, किकीव, बहूपकारं, मधूदकं, sूपधारितं, योपायं, इदानाहं, सचायं, अप्पस्सुतायं, इतरीतरेन, सद्धीध वित्तं, कम्मूपनिस्सयो, तथूपमं, रत्तूपरतो, वूपसमो.

ක්වචීති කිං? අචිරං වත’යං කායො, කිම්පිමාය, තීණිමානි, පඤ්චසුපාදානක්ඛන්ධෙසු, තස්සත්ථො, පඤ්චඞ්ගිකො, මුනින්දො, සතින්ද්‍රියං, ලහුට්ඨානං, ගච්ඡාමහං, තත්‍රිදං, පඤ්චහුපාලි, නත්ථඤ්ඤං. ලුත්තෙති කිං? යථා අයං, නිමි ඉව රාජා, කිකී ඉව, සු උපධාරිතං.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? अचिरं वतयं कायो, किम्पिमाय, तीणिमानि, पञ्चसुपादानक्खन्धेषु, तस्सत्थो, पञ्चङ्गिको, मुनिन्दो, सतिन्द्रियं, लहुट्ठानं, गच्छामहं, तत्रिदं, पञ्चहुपालि, नत्थञ्ञं (येथे हा नियम लागू होत नाही). 'लुत्ते' (लोप झाल्यावर) असे का म्हटले आहे? यथा अयं, निमि इव राजा, किकी इव, सु उपधारितं (येथे लोप न झाल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही).

ලොකස්ස [Pg.12] ඉති, දෙව ඉති, වි අති පතන්ති, වි අති නාමෙන්ති, සඞ්ඝාටි අපි, ජීවිතහෙතු අපි, විජ්ජු ඉව, කිංසු ඉධ විත්තං, සාධු ඉති ඉතීධ පරස්සරානං ලොපෙ කතෙ –

लोकस्स इति, देव इति, वि अति पतन्ति, वि अति नामेन्ति, सङ्घाटि अपि, जीवितहेतु अपि, विज्जु इव, किंसु इध वित्तं, साधु इति इत्यादींमध्ये पर स्वरांचा लोप केल्यावर –

‘‘ලුත්තෙ, දීඝ’’න්ති ච වත්තතෙ.

'लुत्ते, दीघं' यांची अनुवृत्ती होते.

18. පුබ්බො ච.

१८. 'पुब्बो च' (पूर्व स्वर देखील).

පුබ්බො සරො පරස්සරෙ ලුත්තෙ ක්වචිදීඝං පප්පොති. චග්ගහණං ලුත්තදීඝග්ගහණානුකඩ්ඪනත්ථං, තං ‘‘චානුකඩ්ඪිතමුත්තරත්‍ර නානුවත්තතෙ’’ති ඤාපනත්ථං.

पर स्वराचा लोप झाल्यावर, पूर्व स्वर कधीकधी दीर्घत्वाला प्राप्त होतो. 'च' चे ग्रहण 'लुत्त' आणि 'दीघ' यांच्या ग्रहणाचे अनुकर्षण (ओढून आणणे) करण्यासाठी आहे, जेणेकरून 'च-काराने अनुकर्षित केलेले पुढे अनुवृत्त होत नाही' हे ज्ञापित (सूचित) व्हावे.

ලොකස්සාති, දෙවාති, වීතිපතන්ති, වීතිනාමෙන්ති, සඞ්ඝාටීපි, ජීවිතහෙතූපි, විජ්ජූව, කිංසූධ විත්තං, සාධූති.

जसे की - लोकस्साति, देवाति, वीतिपतन्ति, वीतिनामेन्ति, सङ्घाटीपि, जीवितहेतूपि, विज्जूव, किंसूध वित्तं, साधूति.

ක්වචීති කිං? යස්සදානි, ඉතිස්ස, ඉදානිපි, තෙසුපි, චක්ඛුන්ද්‍රියං, කින්නුමාව.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? यस्सदानि, इतिस्स, इदानिपि, तेसुपि, चक्खुन्द्रियं, किन्नुमाव (येथे हा नियम लागू होत नाही).

අධිගතො ඛො මෙ අයං ධම්මො, පුත්තො තෙ අහං, තෙ අස්ස පහීනා, පබ්බතෙ අහං, යෙ අස්ස ඉතීධ පුබ්බලොපෙ සම්පත්තෙ –

अधिगतो खो मे अयं धम्मो, पुत्तो ते अहं, ते अस्स पहीना, पब्बते अहं, ये अस्स इत्यादींमध्ये पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त झाला असता –

19. යමෙදන්තස්සාදෙසො.

१९. 'यमेदन्तस्सादेसो' (ए-कारान्त पदाच्या जागी 'य' आदेश होतो).

එකාරස්ස පදන්තභූතස්ස ඨානෙ සරෙ පරෙ ක්වචි යකාරාදෙසො හොති. අකාරෙමෙතෙයෙසද්දාදිස්සෙවායං විධි, යන්ති යං රූපං, එ එව අන්තො එදන්තො, ආදෙසිට්ඨානෙ ආදිස්සතීති ආදෙසො. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති අධිකිච්ච ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝො.

पदाच्या शेवटी असलेल्या 'ए-कार' च्या जागी, पुढे स्वर असताना कधीकधी 'य-कार' आदेश होतो. हा विधी 'अकार', 'मे', 'ते', 'ये' इत्यादी शब्दांसाठीच आहे. 'य' हे जे रूप आहे, 'ए' च ज्याचा अंत आहे तो 'एदन्त' (ए-कारान्त), आणि आदेशाच्या जागी जो येतो तो 'आदेश' होय. 'व्यञ्जने' या अधिकाराखाली 'दीघं' या सूत्राने दीर्घ होतो.

අධිගතො [Pg.13] ඛො ම්‍යායං ධම්මො, පුත්තො ත්‍යාහං, ත්‍යාස්ස පහීනා, පබ්බත්‍යාහං, ය්‍යාස්ස.

जसे की - अधिगतो खो म्यायं धम्मो, पुत्तो त्याहं, त्यास्स पहीना, पब्बत्याहं, य्यास्स.

ක්වචීති කිං? තෙ නාගතා, පුත්තා මත්ථි. අන්තග්ගහණං කිං? ධම්මචක්කං පවත්තෙන්තො, දමෙන්තො චිත්තං.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? ते नागता, पुत्ता मत्थि (येथे हा नियम लागू होत नाही). 'अन्त' (शेवटी) चे ग्रहण का केले आहे? धम्मचक्कं पवत्तेन्तो, दमेन्तो चित्तं (येथे पदाच्या शेवटी ए-कार नसल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही).

යාවතකො අස්ස කායො, තාවතකො අස්ස බ්‍යාමො, කො අත්ථො, අථ ඛො අස්ස, අහං ඛො අජ්ජ, යො අයං, සො අස්ස, සො එව, යතො අධිකරණං, අනු අද්ධමාසං, අනු එති, සු ආගතං, සු ආකාරො, දු ආකාරො, චක්ඛු ආපාථං, බහු ආබාධො, පාතු අකාසි, න තු එවාතීධ –

यावतको अस्स कायो, तावतको अस्स ब्यामो, को अत्थो, अथ खो अस्स, अहं खो अज्ज, यो अयं, सो अस्स, सो एव, यतो अधिकरणं, anu अद्धमासं, अनु एति, सु आगतं, सु आकारो, दु आकारो, चक्खु आपाथं, बहु आबाधो, पातु अकासि, न तु एवाति इत्यादींमध्ये –

20. වමොදුදන්තානං.

२०. 'वमोदुदन्तानं' (ओ-कार आणि उ-कारान्त पदांच्या जागी 'व' आदेश होतो).

ඔකාරුකාරානං අන්තභූතානං සරෙ පරෙ ක්වචි වකාරාදෙසො හොති. ක ඛ ය තසද්දාදිඔකාරස්සෙදං ගහණං.

पदाच्या शेवटी असलेल्या 'ओ-कार' आणि 'उ-कार' च्या जागी, पुढे स्वर असताना कधीकधी 'व-कार' आदेश होतो. हे ग्रहण 'क', 'ख', 'य', 'त' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी असलेल्या 'ओ-कार' साठी आहे.

යාවතක්වස්ස කායො, තාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, ක්වත්ථො, අථ ඛ්වස්ස, අහං ඛ්වජ්ජ, ය්වායං, ස්වස්ස, ස්වෙව, යත්වාධිකරණං, අන්වද්ධමාසං, අන්වෙභි, ස්වාගතං, ස්වාකාරො, ද්වාකාරො, චක්ඛ්වාපාථං, බහ්වාබාධො, පාත්වාකාසි, න ත්වෙව.

यावतक्वस्स कायो (जेवढा त्याचा देह), तावतक्वस्स ब्यामो (तेवढा त्याचा विस्तार), क्वत्थो (काय अर्थ), अथ ख्वस्स (त्यानंतर त्याला), अहं ख्वज्ज (मी आज नक्कीच), य्वायं (जो हा), स्वस्स (तो त्याचा), स्वेव (तोच), यत्वाधिकरणं (ज्या अधिकरणामुळे), अन्वद्धमासं (प्रत्येक पंधरवड्याला), अन्वेभि (यांच्या मागोमाग), स्वागतं (सुस्वागतम), स्वाकारो (चांगला आकार), द्वाकारो (दोन प्रकार), चक्ख्वापाथं (दृष्टीपथात), बह्वाबाधो (खूप आजारी), पात्वाकासि (प्रकट केले), न त्वेव (पण असे मुळीच नाही).

ක්වචීති කිං? කො අත්ථො, අථ ඛො අඤ්ඤතරා, යොහං, සොහං, චත්තාරොමෙ, සාගතං, සාධාවුසො, හොතූති. අන්තග්ගහණං කිං? සවනීයං, විරවන්ති.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? को अत्थो (काय अर्थ), अथ खो अञ्ञतरा (त्यानंतर एक स्त्री), योहं (जो मी), सोहं (तो मी), चत्तारोमे (हे चार), सागतं (स्वागत), साधावुसो (ठीक आहे मित्रा), होतूति (असे होवो). 'अन्त' ग्रहण कशासाठी? सवनीयं (ऐकण्यायोग्य), विरवन्ति (ते ओरडतात).

පටිසන්ථාරවුත්ති [Pg.14] අස්ස, සබ්බා විත්ති අනුභුය්‍යතෙ, වි අඤ්ජනං, වි ආකතො, නදී ආසන්නො ඉතීධ මණ්ඩූකගතියා ‘‘අසරූපෙ’’ති වත්තතෙ.

'पटिसन्थारवुत्ति अस्स' (त्याची आदरातिथ्याची वृत्ती असावी), 'सब्बा वित्ती अनुभुय्यते' (सर्व संपत्ती भोगली जाते), 'वि अञ्जनं' (व्यंजन), 'वि आ कतो' (व्याकृत/स्पष्ट केलेले), 'नदी आसन्नो' (नदीच्या जवळ) यामध्ये 'मण्डूकगती'ने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे अनुवृत्तीने) 'असरूपे' (असमान स्वराच्या बाबतीत) हा अधिकार येतो.

21. ඉවණ්ණො යං නවා.

२१. इ-वर्ण (इ, ई) च्या जागी 'य' होतो, विकल्पाने.

පුබ්බො ඉවණ්ණො අසරූපෙ සරෙ පරෙ යකාරං පප්පොති නවා. ඉ එව වණ්ණො ඉවණ්ණො, නවාසද්දො ක්වචිසද්දපරියායො.

असमान स्वर पुढे असताना, पूर्व 'इ-वर्ण' (इ, ई) च्या जागी विकल्पाने 'य'कार होतो. 'इ' हाच वर्ण म्हणजे 'इ-वर्ण' होय. 'नवा' (विकल्पाने) हा शब्द 'क्वचि' (काही ठिकाणी) या शब्दाचाच पर्याय आहे.

පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, සබ්බා විත්‍යානුභුය්‍යතෙ, බ්‍යඤ්ජනං, බ්‍යාකතො, නද්‍යාසන්නො.

(उदाहरणे:) पटिसन्थारवुत्यस्स (पटिसन्थारवुत्ति + अस्स), सब्बा वित्यानुभुय्यते (वित्ती + अनुभुय्यते), ब्यञ्जनं (वि + अञ्जनं), ब्याकतो (वि + आकृतो), nadyāsanno (नदी + आसन्नो).

නවාති කිං? පඤ්චහඞ්ගෙහි, තානි අත්තනි, ගච්ඡාමහං, මුත්තචාගී අනුද්ධතො. අසරූපෙති කිං? ඉතිහිදං, අග්ගීව, අත්ථීති.

'नवा' (विकल्पाने) असे का म्हटले आहे? (कारण काही ठिकाणी हा नियम लागू होत नाही, जसे की:) पञ्चहङ्गेहि (पाच अंगांनी), तानि अत्तनि (ते स्वतःमध्ये), गच्छामहं (मी जातो), मुत्तचागी अनुद्धतो (मुक्त त्यागी उद्धत नसलेला). 'असरूपे' (असमान स्वराच्या बाबतीत) असे का म्हटले आहे? (समान स्वर असताना हा नियम लागू होत नाही, जसे की:) इतिहिदं (इति + इदं), अग्गीव (अग्गि + इव), अत्थीति (अत्थि + इति).

අති අන්තං, අති ඔදාතා, පති අයො, පති ආහරති, පති එති, ඉති අස්ස, ඉති එතං, ඉතිආදි ඉතීධ ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති යකාරාදෙසෙ සම්පත්තෙ –

'अति अन्तं', 'अति ओदाता', 'पति अयो', 'पति आहरति', 'पति एति', 'इति अस्स', 'इति एतं', 'इतिआदि' इत्यादी ठिकाणी 'इवण्णो यं नवा' या सूत्राने 'य'कार आदेश प्राप्त झाला असता -

22. සබ්බො චන්ති.

२२. संपूर्ण 'ति' च्या जागी 'च'कार होतो.

අතිපතිඉතීනං තිසද්දස්සෙදං ගහණං.

हे ग्रहण 'अति', 'पति' आणि 'इति' या शब्दांमधील 'ति' या शब्दाचे आहे.

සබ්බො තිඉච්චෙසො සද්දො සරෙ පරෙ ක්වචි චකාරං පප්පොති. තීති නිද්දෙසතො අකතයකාරස්සෙවායං විධි, ඉතරථා ක්වචිග්ගහණස්ස ච ‘‘අතිස්ස චන්තස්සා’’තිසුත්තස්ස ච නිරත්ථකතා සියා. ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විත්තං.

स्वर पुढे असताना, संपूर्ण 'ति' हा शब्द काही ठिकाणी 'च'कार प्राप्त करतो. 'ति' अशा निर्देशामुळे हा नियम ज्याचा 'य'कार झालेला नाही अशा शब्दालाच लागू होतो; अन्यथा 'क्वचि' ग्रहण आणि 'अतिस्स चन्तस्स' हे सूत्र निरर्थक ठरेल. 'परद्वेभावो ठाने' या सूत्राने द्वित्व होते.

අච්චන්තං[Pg.15], අච්චොදාතා, පච්චයො, පච්චාහරති, පච්චෙති, ඉච්චස්ස, ඉච්චෙතං, ඉච්චාදි.

(उदाहरणे:) अच्चन्तं (अति + अन्तं), अच्चोदाता (अति + ओदाता), पच्चयो (पति + अयो), पच्चाहरति (पति + आहरति), पच्चेति (पति + एति), इच्चस्स (इति + अस्स), इच्चेतं (इति + एतं), इच्चादि (इति + आदि).

ක්වචීති කිං? ඉතිස්ස, ඉති ආකඞ්ඛමානෙන.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? (कारण काही ठिकाणी हा नियम लागू होत नाही, जसे की:) इतिस्स, इति आकङ्खमानेन.

‘‘තෙ න වාඉවණ්ණෙ’’ති ඉතො ‘‘න ඉවණ්ණෙ’’ති ච වත්තතෙ.

'ते न वाइवण्णे' या सूत्रातून 'ना इवण्णे' (इ-वर्णाच्या बाबतीत नाही) याची अनुवृत्ती येते.

23. අතිස්ස චන්තස්ස.

२३. 'अति' च्या शेवटी असलेल्या 'ति' च्या जागी 'च'कार होत नाही.

අතිඉච්චෙතස්ස අන්තභූතස්ස තිසද්දස්ස ඉවණ්ණෙ පරෙ ‘‘සබ්බො චං තී’’ති වුත්තරූපං න හොති. අතිස්සාති අතිඋපසග්ගානුකරණමෙතං. තෙනෙවෙත්ථ විභත්තිලොපාභාවො. එත්ථ ච අන්තසද්දො සද්දවිධිනිසෙධප්පකරණතො අතිසද්දන්තභූතං තිසද්දමෙව වදති, න ඉවණ්ණන්ති දට්ඨබ්බං, ඉතරථා ඉදං සුත්තමෙව නිරත්ථකං සියා.

'अति' या उपसर्गाच्या शेवटी असलेल्या 'ति' या शब्दाच्या पुढे 'इ-वर्ण' (इ, ई) असताना, 'सब्बो चं ती' या सूत्राने सांगितलेले रूप (म्हणजे 'च'कार) होत नाही. 'अतिस्स' हे 'अति' या उपसर्गाचे अनुकरण आहे. म्हणूनच येथे विभक्तीचा लोप होत नाही. आणि येथे 'अन्त' शब्द शब्दविधीच्या निषेध प्रकरणामुळे 'अति' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'ति' शब्दालाच दर्शवतो, 'इ-वर्णा'ला नाही, असे समजले पाहिजे; अन्यथा हे सूत्रच निरर्थक ठरेल.

‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’තීධ, අසරූපාධිකාරතො;

ඉවණ්ණස්ස සරූපස්මිං, යාදෙසො ච න සම්භවෙ.

'इवण्णो यं नवा' या सूत्रात 'असरूप' (असमान स्वर) चा अधिकार असल्यामुळे, इ-वर्णाच्या पुढे समान स्वर असताना 'य'कार आदेश संभवत नाही.

චකාරො අනුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන ඉතිපතීනමන්තස්ස ච න හොති. අති ඉසිගණො අතීසිගණො, එවං අතීතො, අතීරිතං, ඉතීති, ඉතීදං, පතීතො.

(सूत्रातील) 'च'कार हा न सांगितलेल्या गोष्टींच्या समुच्चयासाठी आहे, त्यामुळे 'इति' आणि 'पति' यांच्या शेवटी असलेल्या 'ति' च्या जागी देखील (इ-वर्ण पुढे असताना 'च'कार) होत नाही. (उदाहरणे:) अति इसिगणो = अतीसिगणो, तसेच अतीतो, अतीरितं, इतीति, इतीदं, पतीतो.

අභි අක්ඛානං, අභි උග්ගතො, අභි ඔකාසො ඉතීධ යකාරෙ සම්පත්තෙ –

'अभि अक्खानं', 'अभि उग्गतो', 'अभि ओकासो' इत्यादी ठिकाणी 'य'कार प्राप्त झाला असता -

‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ.

'सरे' (स्वर पुढे असताना) याची अनुवृत्ती येते.

24. අබ්භො අභි.

२४. स्वर पुढे असताना 'अभि' या संपूर्ण शब्दाच्या जागी 'अब्भ' आदेश होतो.

අභිඉච්චෙතස්ස සබ්බස්ස සරෙ පරෙ අබ්භාදෙසො හොති.

'अभि' या संपूर्ण शब्दाच्या जागी स्वर पुढे असताना 'अब्भ' आदेश होतो.

‘‘අභී’’ති පඨමන්තස්ස, වුත්තියං ඡට්ඨියොජනං;

ආදෙසාපෙක්ඛතො වුත්තං, ‘‘අංමො’’තිආදිකෙ විය.

सूत्रात 'अभि' हा प्रथमेत असला तरी, वृत्तीमध्ये (स्पष्टीकरणात) षष्ठी विभक्तीची योजना केली आहे; कारण आदेशाच्या अपेक्षेने 'अंमो' इत्यादी सूत्रांप्रमाणे असे म्हटले आहे.

පුබ්බස්සරලොපො[Pg.16], අබ්භක්ඛානං, අබ්භුග්ගතො, අබ්භොකාසො.

पूर्व स्वराचा लोप होऊन - अब्भक्खानं (अभि + अक्खानं), अब्भुग्गतो (अभि + उग्गतो), अब्भोकासो (अभि + ओकासो) अशी रूपे बनतात.

අධි අගමා, අධි උපගතො, අධි ඔගාහෙත්වා ඉතීධ

'अधि अगमा', 'अधि उपगतो', 'अधि ओगाहेत्वा' इत्यादी ठिकाणी -

25. අජ්ඣො අධි.

२५. स्वर पुढे असताना 'अधि' या संपूर्ण शब्दाच्या जागी 'अज्झ' आदेश होतो.

අධිඉච්චෙතස්ස සබ්බස්ස සරෙ පරෙ අජ්ඣාදෙසො හොති. අජ්ඣගමා, අජ්ඣුපගතො, අජ්ඣොගාහෙත්වා.

'अधि' या संपूर्ण शब्दाच्या जागी स्वर पुढे असताना 'अज्झ' आदेश होतो. (उदाहरणे:) अज्झगमा (अधि + अगमा), अज्झुपगतो (अधि + उपगतो), अज्झोगाहेत्वा (अधि + ओगाहेत्वा).

අභි ඉච්ඡිතං, අධි ඊරිතං ඉතීධ

'अभि इच्छितं', 'अधि ईरितं' इत्यादी ठिकाणी -

‘‘අබ්භො අභි, අජ්ඣො අධී’’ති ච වත්තතෙ.

'अब्भो अभि' आणि 'अज्झो अधि' यांची अनुवृत्ती येते.

26. තෙ න වා ඉවණ්ණෙ.

२६. ते (अभि आणि अधि हे उपसर्ग) इ-वर्ण पुढे असताना विकल्पाने 'अब्भ' आणि 'अज्झ' होत नाहीत.

තෙ ච ඛො අභිඅධිඉච්චෙතෙ උපසග්ගා ඉවණ්ණෙ පරෙ අබ්භො අජ්ඣොඉති වුත්තරූපා න හොන්ති වා. සරලොපපරනයනානි. අභිච්ඡිතං, අධීරිතං. වාති කිං? අබ්භීරිතං, අජ්ඣිණමුත්තො, අජ්ඣිට්ඨො.

ते 'अभि' आणि 'अधि' हे उपसर्ग 'इ-वर्ण' पुढे असताना विकल्पाने 'अब्भ' आणि 'अज्झ' या रूपांमध्ये बदलत नाहीत. (येथे) स्वराचा लोप आणि पर-नयन (पुढील स्वराशी जोडणे) होते. (उदाहरणे:) अभिच्छितं (अभि + इच्छितं), अधीरितं (अधि + ईरितं). 'वा' (विकल्पाने) असे का म्हटले आहे? (कारण विकल्पाने हे आदेश होतात, जसे की:) अब्भीरितं (अभि + ईरितं), अज्झिणमुत्तो (अधि + इणमुत्तो), अज्झिट्ठो (अधि + इट्ठो).

එකමිධ අහන්තීධ

'एकं इध अहं' यामध्ये -

27. දො ධස්ස ච.

२७. स्वर पुढे असताना 'ध' च्या जागी काही ठिकाणी 'द'कार होतो.

ධඉච්චෙතස්ස සරෙ පරෙ ක්වචි දකාරො හොති. එකසද්දතො පරස්ස ඉධස්ස ධකාරස්සෙවායං, සරලොපදීඝා. එකමිදාහං. ක්වචීති කිං? ඉධෙව.

स्वर पुढे असताना 'ध' च्या जागी काही ठिकाणी 'द'कार होतो. 'एक' शब्दानंतर आलेल्या 'इध' मधील 'ध'काराचाच हा बदल आहे, ज्यामध्ये स्वराचा लोप आणि दीर्घत्व होते. (उदाहरण:) एकमिदाहं (एकं + इध + अहं). 'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? (कारण इतरत्र हा नियम लागू होत नाही, जसे की:) इधेव (इध + एव).

චසද්දෙන ක්වචි සාධුස්ස ධස්ස හකාරො, යථා – සාහු දස්සනං.

(सूत्रातील) 'च' शब्दाने काही ठिकाणी 'साधु' मधील 'ध' च्या जागी 'ह'कार होतो, जसे की - साहु दस्सनं (साधु दस्सनं).

යථා එව තථා එවාතීධ

'यथा एव', 'तथा एव' इत्यादी ठिकाणी -

‘‘නවා’’ති වත්තතෙ, ‘‘සරම්හා’’ති ච.

'नवा' (विकल्पाने) आणि 'सरम्हा' (स्वरापासून) यांची अनुवृत्ती येते.

28. එවාදිස්ස [Pg.17] රි පුබ්බො ච රස්සො.

२८. 'एव' इत्यादींच्या सुरुवातीच्या स्वराच्या जागी 'रि' होतो आणि पूर्व स्वर र्‍हस्व होतो.

යථාතථාද්වයපරස්සෙදං ගහණං. දීඝසරම්හා පරස්ස එවසද්දාදිභූතස්ස එකාරස්ස රිකාරො හොති, පුබ්බො ච සරො රස්සො හොති නවා. යථරිව, තථරිව. නවාති කිං? යථෙව, තථෙව.

हे ग्रहण 'यथा' आणि 'तथा' या दोन्ही शब्दांनंतर येणाऱ्या शब्दांसाठी आहे. दीर्घ स्वराच्या पुढे असलेल्या 'एव' शब्दाच्या सुरुवातीच्या 'ए'काराच्या जागी 'रि'कार होतो आणि पूर्व स्वर विकल्पाने र्‍हस्व होतो. (उदाहरणे:) यथरिव (यथा + एव), तथरिव (तथा + एव). 'नवा' (विकल्पाने) असे का म्हटले आहे? (कारण विकल्पाने हा नियम लागू न झाल्यास:) यथेव, तथेव अशी रूपे होतात.

ති අන්තං,ති අද්ධං, අග්ගි අගාරෙ, සත්තමී අත්ථෙ, පඤ්චමී අන්තං, දු අඞ්ගිකං, භික්ඛු ආසනෙ, පුථු ආසනෙ, සයම්භූ ආසනෙ ඉතීධ යවාදෙසෙසු සම්පත්තෙසු –

'ति अन्तं', 'ति अद्धं', 'अग्गि अगारे', 'सत्तमी अत्थे', 'पञ्चमी अन्तं', 'दु अङ्गिकं', 'भिक्खु आसने', 'पुथु आसने', 'सयम्भू आसने' इत्यादी ठिकाणी 'य' आणि 'व' आदेश प्राप्त झाले असता -

‘‘සඤ්ඤා’’ති වත්තතෙ.

“संज्ञा” चे अनुवर्तन होते.

29. ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා.

२९. इ-वर्ण आणि उ-वर्ण हे ‘झ’ आणि ‘ल’ संज्ञक असतात.

ඉවණ්ණඋවණ්ණඉච්චෙතෙ යථාක්කමං ඣලසඤ්ඤා හොන්ති. වණ්ණග්ගහණං සවණ්ණග්ගහණත්ථං.

‘इ-वर्ण’ आणि ‘उ-वर्ण’ यांना अनुक्रमे ‘झ’ आणि ‘ल’ संज्ञा प्राप्त होते. ‘वर्ण’ ग्रहण हे सवर्ण (समान वर्णांच्या) ग्रहणासाठी आहे.

ඣලසඤ්ඤා පසඤ්ඤාව, න ලිඞ්ගන්තංව නිස්සිතා;

ආඛ්‍යාතෙ ලිඞ්ගමජ්ඣෙ ච, ද්විලිඞ්ගන්තෙ ච දස්සනා.

‘झ’ आणि ‘ल’ संज्ञा ही ‘प’ संज्ञेप्रमाणेच आहे, ती केवळ प्रातिपदिकाच्या (लिंगाच्या) अंतावरच अवलंबून नसते; कारण ती आख्यात (क्रियापद), प्रातिपदिकाच्या मध्ये आणि दोन्ही लिंगांच्या शेवटी देखील दिसून येते.

30. ඣලානමියුවා සරෙ වා.

३०. स्वर पुढे असताना ‘झ’ आणि ‘ल’ यांच्या जागी अनुक्रमे ‘इय्’ आणि ‘उव्’ हे आदेश पर्यायाने (विकल्पाने) होतात.

ඣලඉච්චෙතෙසං ඉයඋවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා සරෙ පරෙ, සරලොපො.

स्वर पुढे असताना ‘झ’ आणि ‘ल’ यांच्या जागी ‘इय्’ आणि ‘उव्’ हे आदेश विकल्पाने होतात, आणि (पूर्व) स्वराचा लोप होतो.

තියන්තං, තියද්ධං, අග්ගියාගාරෙ, සත්තමියත්ථෙ, පඤ්චමියන්තං, දුවඞ්ගිකං, භික්ඛුවාසනෙ, පුථුවාසනෙ, සයම්භුවාසනෙ. වාති කිං? අග්‍යාගාරෙ, සත්තමීඅත්ථෙ, භික්ඛුආසනෙ නිසීදති.

तियन्तं (ति-अन्तं), तियड्ढं (ति-अड्ढं), अग्गियागारे (अग्गि-आगारे), सत्तमियत्थे (सत्तमि-अत्थे), पञ्चमियन्तं (पञ्चमि-अन्तं), दुवङ्गिकं (दु-अङ्गिकं), भिक्खुवासने (भिक्खु-आसने), पुथुवासने (पुथु-आसने), सयम्भुवासने (सयम्भु-आसने). ‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? अग्यागारे, सत्तमीअत्थे, भिक्खु आसने निसीदति (येथे हा नियम लागू होत नाही).

ගො අජිනං, ගො එළකං ඉතීධ

‘गो अजिनं’, ‘गो एळकं’ यामध्ये -

‘‘ගො, අවො, සමාසෙ’’ති ච වත්තතෙ.

“गो”, “अवो”, “समासे” यांचे अनुवर्तन होते.

31. ඔ [Pg.18] සරෙ ච.

३१. आणि स्वर पुढे असताना ‘ओ’ चा (अव आदेश होतो).

ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස සරෙ පරෙ අවාදෙසො හොති සමාසෙ. ගවාජිනං, ගවෙළකං. චසද්දග්ගහණෙන උවණ්ණස්ස උවඅවාදෙසා. යථා – භුවි, පසවො.

समासामध्ये स्वर पुढे असताना ‘गो’ मधील ‘ओ’ काराचा ‘अव’ आदेश होतो. उदा. गवाजिनं (गव-अजिनं), गवेळकं (गव-एळकं). ‘च’ शब्दाच्या ग्रहणाने उ-वर्णाचा ‘उव’ आणि ‘अव’ आदेश होतो. जसे - भुवि, पसवो.

පුථ එවාතීධ

‘पुथ एव’ यामध्ये -

32. ගො සරෙ පුථස්සාගමො ක්වචි.

३२. स्वर पुढे असताना ‘पुथ’ शब्दाला कधीकधी ‘ग’ चा आगम होतो.

පුථඉච්චෙතස්ස නිපාතස්ස අන්තෙ ක්වචි ගකාරාගමො හොති සරෙ පරෙ. ආගච්ඡතීති ආගමො, අසන්තුප්පත්ති ආගමො. එත්ථ ච ‘‘සරෙ’’ති නිමිත්තාසන්නවසෙන පුථස්ස අන්තෙති ලබ්භති. පුථගෙව, පුථ එව.

‘पुथ’ या निपाताच्या शेवटी स्वर पुढे असताना कधीकधी ‘ग’ काराचा आगम होतो. जो येतो तो ‘आगम’ (नवीन वर्णाचा प्रवेश), जो पूर्वी नव्हता त्याची उत्पत्ती म्हणजे आगम. आणि येथे “सरे” (स्वर पुढे असताना) या निमित्ताच्या सान्निध्यामुळे ‘पुथ’ च्या शेवटी (आगम होतो) असे समजले जाते. उदा. पुथगेव, पुथ एव.

පා එවාතීධ

‘पा एव’ यामध्ये -

‘‘සරෙ, ගො, ආගමො, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ.

“सरे”, “गो” (ग-आगम), “आगमो”, “क्वचि” यांचे अनुवर्तन होते.

33. පාස්ස චන්තො රස්සො.

३३. आणि ‘पा’ चा अंत्य स्वर र्‍हस्व होतो.

පාඉච්චෙතස්ස අන්තෙ සරෙ පරෙ ක්වචි ගකාරාගමො හොති, පාස්ස අන්තො ච සරො රස්සො හොති. පගෙව වුත්‍යස්ස, පා එව.

स्वर पुढे असताना ‘पा’ या शब्दाच्या शेवटी कधीकधी ‘ग’ काराचा आगम होतो, आणि ‘पा’ चा अंत्य स्वर र्‍हस्व होतो. उदा. पगेव (पा + एव = पगेव), किंवा ‘पा एव’ असेच राहते.

‘‘වා, සරෙ’’ති ච වත්තතෙ.

“वा”, “सरे” यांचे अनुवर्तन होते.

34. යව ම ද න ත ර ලා චාගමා.

३४. य, व, म, द, न, त, र, ल हे आगम होतात.

සරෙ පරෙ යකාරාදයො අට්ඨ ආගමා හොන්ති වා. චසද්දෙන ගකාරාගමො ච, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

स्वर पुढे असताना य-कार इत्यादी आठ आगम विकल्पाने होतात. ‘च’ शब्दाने ‘ग’ काराचा आगम देखील होतो. येथे ‘वा’ हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियम मर्यादित करण्यासाठी) आहे.

තත්ථ [Pg.19] යකාරාගමො යථාදිභො ඉකාරෙකාරාදීසු. යථා ඉදං යථයිදං, බ්‍යඤ්ජනෙති අධිකිච්ච ‘‘රස්ස’’න්ති රස්සත්තං, යථා ඉදං වා, යථා එව, යථායෙව, යථෙව, එවං මායිදං, මායෙවං, තංයිදං, තංයෙව, නයිදං, නයිමස්ස, නයිමානි, නවයිමෙ ධම්මා, බුද්ධානංයෙව, සන්තියෙව, බොධියායෙව, සතියෙව, පථවීයෙව, ධාතුයෙව, තෙසුයෙව, සොයෙව, පාටියෙක්කං.

त्यापैकी, ‘य’ काराचा आगम ‘यथा’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘इ’ कार, ‘ए’ कार इत्यादी पुढे असताना होतो. जसे - यथा इदं = यथयिदं (येथे ‘व्यञ्जने’ या अधिकारातील ‘रस्सं’ सूत्राने र्‍हस्वत्व होते), किंवा ‘यथा इदं’ असेच राहते; यथा एव = यथायेव, यथेव; याचप्रमाणे - मायिदं, मायेवं, तंयिदं, तंयेव, नयिदं, नयिमस्स, नयिमानि, नवयिमे धम्मा, बुद्धानंयेव, सन्तियेव, बोधियायेव, सतियेव, पठवीयेव, धातुयेव, तेसुयेव, सोयेव, पाटियेक्कं.

තථා සරෙ විපරියාදිතො ච. වි අඤ්ජනා වියඤ්ජනා, බ්‍යඤ්ජනා වා, එවං වියාකාසි, බ්‍යාකාසි. පරිඅන්තං පරියන්තං, එවං පරියාදානං, පරියුට්ඨානං, පරියෙසති, පරියොසානමිති නිච්චං. නි ආයොගො නියායොගො. ඉධ න භවති, පරික්ඛතො, උපපරික්ඛති.

तसेच, स्वर पुढे असताना ‘वि’, ‘परि’ इत्यादी उपसर्गानंतरही (य-कार आगम होतो). जसे - वि अञ्जना = वियञ्जना किंवा ब्यञ्जना; याचप्रमाणे - वियाकासि, ब्याकासि; परि अन्तं = परियन्तं; याचप्रमाणे - परियादानं, परियुट्ठानं, परियेसति, परियोसानं हे नित्य होते; नि आयोगो = नियायोगो. येथे (काही ठिकाणी) होत नाही - परिक्खतो, उपपरिक्खति.

වකාරො තිසද්දාදිතො අවණ්ණුකාරෙසු. ති අඞ්ගුලං තිවඞ්ගුලං, එවං තිවඞ්ගිකං, භූවාදයො, මිගී භන්තා වුදික්ඛති, පවුච්චති, පාගුඤ්ඤවුජුතා.

‘व’ कार आगम ‘ति’ इत्यादी शब्दांनंतर अ-वर्ण आणि उ-कार पुढे असताना होतो. जसे - ति अङ्गुलं = तिवङ्गुलं; याचप्रमाणे - तिवङ्गिकं, भूवादयो, मिगी भन्ता वुदिक्खति, पवुच्चति, पागुञ्ञवुजुता.

මකාරො ලහුප්පභුතිතො සරෙ ඡන්දානුරක්ඛණාදිම්හි. ලහු එස්සති ලහුමෙස්සති, එවං ගරුමෙස්සති, ඉධමාහු, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති, භද්‍රො කසාමිව, ආකාසෙ මභිපූජයි, එකමෙකස්ස, යෙන මිධෙකච්චෙ, ආසතිමෙව.

‘म’ कार आगम ‘लहु’ इत्यादी शब्दांनंतर स्वर पुढे असताना छंदोभंग टाळण्यासाठी (वृत्त रक्षणासाठी) इत्यादी प्रसंगी होतो. जसे - लहु एस्सति = लहुमेस्सति; याचप्रमाणे - गरुमेस्सति, इधमाहु, केन ते इध मिज्झति, भद्रो कसामिव, आकासे मभिपूजायि, एकमेकस्स, yeन मिधेकच्चे, आसतिमेव.

දකාරො [Pg.20] උඋපසග්ග සකි කෙනචි කිඤ්චි කිස්මිඤ්චි කොචි සම්මා යාව තාව පුන ය තෙ’තත්තසාදීහි. උඋපසග්ගතො නිච්චං, උ අග්ගො උදග්ගො, එවං උදයො, උදපාදි, උදාහටං, උදිතො, උදීරිතං, උදෙති.

‘द’ कार आगम ‘उ’ उपसर्गापासून आणि सकि, केनचि, किञ्चि, किस्मिञ्चि, कोचि, सम्मा, याव, ताव, पुन, य, ते, अत्त इत्यादी शब्दांनंतर होतो. ‘उ’ उपसर्गापासून तो नित्य होतो. जसे - उ अग्गो = उदग्गो; याचप्रमाणे - उदयो, उदपादि, उदाहतं, उदितो, उदीरितं, उदेति.

නිපාතතො ච, සකි එව සකිදෙව, එවං සකදාගාමි, මහාවුත්තිසුත්තෙන ඉකාරස්ස අකාරො. තථා කෙනචිදෙව, කිඤ්චිදෙව, කිස්මිඤ්චිදෙව, කොචිදෙව, සම්මා අත්ථො සම්මදත්ථො, රස්සත්තං. එවං සම්මදක්ඛාතො, සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානං, සම්මදෙව, යාවදත්ථං, යාවදෙව, තාවදෙව, පුනදෙව.

आणि निपातांपासून देखील (द-आगम होतो). जसे - सकि एव = सकिदेव; याचप्रमाणे - सकदागामि (येथे ‘महावृत्ति’ सूत्राने इ-काराचा अ-कार होतो); तसेच - केनचिदेव, किञ्चिदेव, किस्मिञ्चिदेव, कोचिदेव; सम्मा अत्थो = सम्मदत्थो (येथे र्‍हस्वत्व होते); याचप्रमाणे - सम्मदक्खातो, सम्मदञ्ञा विमुत्तानं, सम्मदेव, यावदत्थं, यावदेव, तावदेव, पुनदेव.

නාමතො, යදත්ථං, තදත්ථං, යදන්තරා, තදන්තරා, තදඞ්ගවිමුත්ති, එතදත්ථං, අත්තදත්ථං, සදත්ථපසුතො සියා. යතෙතත්තසෙහි සමාසෙයෙව.

नामांपासून (द-आगम होतो). जसे - यदत्थं (य-अत्थं), तदत्थं (त-अत्थं), यदन्तरा, तदन्तरा, तदङ्गविमुत्ति, एतदत्थं, अत्तदत्थं, सदत्थपसुतो सिया. ‘य’, ‘त’, ‘एत’, ‘स’ या शब्दांशी केवळ समासातच (हा आगम होतो).

ආදිසද්දෙන අඤ්ඤදත්ථං, මනසාදඤ්ඤා විමුත්තානං, බහුදෙව රත්තිං, අහුදෙව භයං.

‘आदि’ शब्दाने - अञ्ञदत्थं, मनसा दञ्ञा विमुत्तानं, बहुदेव रत्तिं, अहुदेव भयं.

වාති කිං? කෙනචි අත්ථකාමෙන, සම්මා අඤ්ඤාය, යාවාහං, තාවාහං, පුනාපරං, අත්තත්ථං.

‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? केनचि अत्थकामेन, सम्मा अञ्ञाय, यावाहं, तावाहं, पुनापरं, अत्तत्थं (येथे द-आगम होत नाही).

නකාරො ආයතාදිම්හි. ඉතො ආයති ඉතො නායති, චිරං නායති.

‘न’ कार आगम ‘आयति’ इत्यादी शब्दांच्या पूर्वी होतो. जसे - इतो आयति = इतो नायति, चिरं नायति.

තකාරො යස්මා තස්මා අජ්ජාදිතො ඉහග්ගාදිම්හි. යස්මාතිහ, තස්මාතිහ, අජ්ජතග්ගෙ.

‘त’ कार आगम ‘यस्मा’, ‘तस्मा’, ‘अज्ज’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘इह’, ‘अग्ग’ इत्यादी पुढे असताना होतो. जसे - यस्मातिह (यस्मा-इह), तस्मातिह (तस्मा-इह), अज्जतग्गे (अज्ज-अग्गे).

රකාරො [Pg.21] නි දුපාතු පුන ධී පාත චතුරාදිතො. නි අන්තරං නිරන්තරං, එවං නිරාලයො, නිරින්ධනො, නිරීහකං, නිරුත්තරො, නිරොජං. දු අතික්කමො දුරතික්කමො, දුරාගතං, දුරුත්තං. පාතුරහොසි, පාතුරහෙසුං. පුනරාගච්ඡෙය්‍ය, පුනරුත්තං, පුනරෙව, පුනරෙති. ධිරත්ථු. පාතරාසො.

‘र’ कार आगम ‘नि’, ‘दु’, ‘पातु’, ‘पुन’, ‘धी’, ‘पात’, ‘चतुर्’ इत्यादी शब्दांनंतर होतो. जसे - नि अन्तरं = निरन्तरं; याचप्रमाणे - निरालयो, निरिन्धनो, निरीहकं, निरुत्तरो, निरोजं; दु अतिक्कमो = दुरतिक्कमो, दुरागतं, दुरुत्तं; पातुरहोसि, पातुरहेसुं; पुनरागच्छेय्य, पुनरुत्तं, पुनरेव, पुनरेति; धिरत्थु; पातरासो.

චතුසද්දාදිතො, චතුරඞ්ගිකං, චතුරාරක්ඛා, චතුරිද්ධිපාදපටිලාභො, චතුරොඝනිත්ථරණත්ථං. භත්තුරත්ථෙ, වුත්තිරෙසා, පථවීධාතුරෙවෙසා.

‘चतु’ शब्दापासून - चतुरङ्गिकं, चतुरा रक्खा, चतुरिद्धिपादपटिलाभो, चतुरोघनिथरणत्थं; भत्तुरत्थे, वुत्तिरेसा, पठवीधातूरेवेसा.

තථා සරතො ඉවෙවෙසු ඡන්දානුරක්ඛණෙ. නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං, විජ්ජුරිවබ්භකූටෙ, ආරග්ගෙරිව සාසපො, සාසපොරිව ආරග්ගෙ, උසභොරිව, සබ්භිරෙව සමාසෙථ.

तसेच, स्वराच्या पुढे ‘इव’ आणि ‘एव’ असताना छंदोभंग टाळण्यासाठी (र-आगम होतो). जसे - नक्खत्तराजारिव तारकानं, विज्जुरिवब्भकूटे, आरग्गेरिव सासपो, सासपोरिव आरग्गे, उसभोरिव, सब्भिरेव समासेथ.

වාති කිං? ද්වාධිට්ඨිතං, පාත්වාකාසි, පුනපි.

‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? द्वाधिट्ठितं, पात्वाकासि, पुनपि (येथे र-आगम होत नाही).

ලකාරො ඡසඞ්ඛ්‍යාහි. ලළානමවිසෙසො. ඡ අභිඤ්ඤා ඡළභිඤ්ඤා, ඡළඞ්ගං, ඡළාසීති, ඡළංසා, සළායතනං.

‘ल’ कार आगम ‘छ’ (सहा) या संख्येच्या पुढे होतो. ‘ल’ आणि ‘ळ’ यांच्यात भेद मानला जात नाही. जसे - छ अभिञ्ञा = चळभिञ्ञा, चळङ्गं, चळासीति, चळंसा, सळायतनं.

වාති කිං? ඡ අභිඤ්ඤා.

‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? छ अभिञ्ञा (येथे ल-आगम होत नाही).

ඉති සරසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

अशा प्रकारे स्वरसंधीचे विधान समाप्त झाले.

ඉත්ථිලිඞ්ග

स्त्रीलिंग

අථ [Pg.81] ඉත්ථිලිඞ්ගානි වුච්චන්තෙ.

आता स्त्रीलिंगी शब्द सांगितले जातात.

අකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගසද්දො අප්පසිද්ධො.

अ-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्द आढळत नाही.

ආකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො කඤ්ඤාසද්දො. ‘‘කඤ්ඤ’’ඉති ඨිතෙ –

आ-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्द 'कञ्ञा' (कन्या) असा आहे. 'कञ्ञ' अशी स्थिती असताना –

176. ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො.

१७६. स्त्रीलिंगामध्ये 'आ' प्रत्यय होतो.

ඉත්ථියං වත්තමානා අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරො ආප්පච්චයො හොති.

स्त्रीलिंग व्यक्त करताना, अ-कारान्त प्रातिपदिकाच्या पुढे 'आ' प्रत्यय होतो.

පකත්‍යත්ථජොතකා ඉත්ථි-ප්පච්චයා ස්‍යාදයො විය;

ණාදයො පච්චයත්ථස්ස, සකත්ථස්සාපි වාචකා.

'सि' इत्यादी प्रत्ययांप्रमाणे स्त्रीलिंगी प्रत्यय हे मूळ अर्थाचे द्योतक असतात; तर 'ण' इत्यादी प्रत्यय हे प्रत्ययाच्या अर्थाचे किंवा स्वतःच्या अर्थाचेही वाचक असतात.

‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බස්සරෙ ලුත්තෙ, පරනයනෙ ච කතෙ ‘‘ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ග’’න්ති වුත්තත්තාව පච්චයන්තස්සාපි අලිඞ්ගත්තා විභත්තුප්පත්තියමසම්පත්තායං ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමං වා’තවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ වග්ගහණෙන ඉත්ථිප්පච්චයන්තස්සාපි නාමබ්‍යපදෙසො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සෙසතො ලොපං ගසිපී’’ති සිලොපො. සා කඤ්ඤා.

“सरलोपो...” इत्यादी सूत्राने पूर्व स्वराचा लोप होऊन आणि पर-संयोजन केल्यावर, “धातुप्रत्ययविभक्तिवर्जितमर्थवद् लिङ्गम्” (धातू, प्रत्यय आणि विभक्ती सोडून अर्थयुक्त शब्दाला प्रातिपदिक म्हणतात) असे म्हटले असल्यामुळे, प्रत्ययान्त शब्दाला प्रातिपदिकत्व नसल्याने विभक्तीची उत्पत्ती प्राप्त होत नसताना, “तद्धितसमासकितका नामं वाऽतवेतुनादीसु च” या सूत्रातील 'वा' च्या ग्रहणाने स्त्रीलिंगी प्रत्ययान्त शब्दाला देखील 'नाम' (प्रातिपदिक) ही संज्ञा मिळते. पूर्वीप्रमाणेच 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते आणि “सेसतो लोपं गसिपी” या सूत्राने 'सि' चा लोप होतो. (अशा प्रकारे) 'सा कञ्ञा' (ती मुलगी) हे रूप बनते.

බහුවචනෙ ‘‘ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො’’ති ඉතො ‘‘සඤ්ඤො’’, ‘‘තෙ ඉත්ථිඛ්‍යා පො’’ති ඉතො ‘‘ඉත්ථිඛ්‍යා’’ති ච වත්තතෙ.

बहुवचनामध्ये, “आलपने सि गसञ्ञो” या सूत्रातून “सञ्ञो” (संज्ञा) आणि “ते इत्थिख्या पो” या सूत्रातून “इत्थिख्या” (स्त्रीलिंगी संज्ञक) हे अनुवृत्तीने येते.

177. ආ ඝො.

१७७. 'आ' ची 'घ' संज्ञा होते.

ලිඞ්ගස්සන්තො ආකාරො යදා ඉත්ථිඛ්‍යො, තදා ඝසඤ්ඤො හොතීති ඝසඤ්ඤායං ‘‘ඝපතො ච යොනං ලොපො’’ති [Pg.82] විකප්පෙන යොලොපො. තා කඤ්ඤා කඤ්ඤායො.

प्रातिपदिकाच्या शेवटी असलेला 'आ' जेव्हा स्त्रीलिंगी असतो, तेव्हा त्याला 'घ' संज्ञा होते. 'घ' संज्ञा झाल्यावर “घपतो च योनां लोपो” या सूत्राने विकल्पाने 'यो' चा लोप होतो. (अशा प्रकारे) 'ता कञ्ञा', 'कञ्ञायो' (त्या मुली) ही रूपे बनतात.

ආලපනෙ ‘‘සඛතො ගස්සෙ වා’’ති ඉතො ‘‘ගස්සා’’ති වත්තතෙ.

संबोधन विभक्तीमध्ये, “सखतो गस्से वा” या सूत्रातून “गस्स” (ग-संज्ञकाचा) हे अनुवृत्तीने येते.

178. ඝතෙ ච.

१७८. आणि 'घ' संज्ञक शब्दाच्या पुढे 'ए' होतो.

ඝතො පරස්ස ගස්ස එකාරො හොති, සරලොපාදි. භොති කඤ්ඤෙ, භොතියො කඤ්ඤා කඤ්ඤායො.

'घ' संज्ञक शब्दाच्या पुढील 'ग' (संबोधन एकवचन 'सि') चा 'ए' कार होतो, आणि नंतर स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. 'भोति कञ्ञे' (हे मुली!), 'भोतियो कञ्ञा', 'कञ्ञायो' (हे मुलींनो!) ही रूपे बनतात.

අංම්හි සරලොපපකතිභාවා කඤ්ඤං, කඤ්ඤා කඤ්ඤායො.

'अं' (द्वितीया एकवचन) प्रत्यय असताना स्वरलोप आणि प्रकृतीभाव होऊन 'कञ्ञं' हे रूप बनते, आणि बहुवचनात 'कञ्ञा', 'कञ्ञायो' अशी रूपे बनतात.

තතියාදීසු ‘‘ආය චතුත්ථෙකවචනස්ස තූ’’ති ඉතො ‘‘ආයො, එකවචනාන’’න්ති ච වත්තතෙ.

तृतीया इत्यादी विभक्तींमध्ये, “आय चतुत्थेकवचनस्स तू” या सूत्रातून “आय” आणि “एकवचनानं” हे अनुवृत्तीने येते.

179. ඝතො නාදීනං.

१७९. 'घ' संज्ञक शब्दाच्या पुढील 'ना' इत्यादी प्रत्ययांचा (आय आदेश होतो).

ඝසඤ්ඤතො ලිඞ්ගස්සාකාරා පරෙසං නාදීනං ස්මිංපරියන්තානං එකවචනානං විභත්තිගණානං ආයාදෙසො හොති. සරලොපපරනයනානි. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාහි කඤ්ඤාභි, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාහි කඤ්ඤාභි, කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං.

'घ' संज्ञा असलेल्या प्रातिपदिकाच्या 'आ' कारानंतर येणाऱ्या, 'ना' पासून 'स्मिं' पर्यंतच्या एकवचनी विभक्ती प्रत्ययांच्या समूहाचा 'आय' असा आदेश होतो. त्यानंतर स्वरलोप आणि पर-संयोजन होते. (अशा प्रकारे) 'कञ्ञाय' (तृतीया एकवचन), 'कञ्ञाहि', 'कञ्ञाभि' (तृतीया बहुवचन), 'कञ्ञाय' (चतुर्थी एकवचन), 'कञ्ञानं' (चतुर्थी बहुवचन), 'कञ्ञाय' (पंचमी एकवचन), 'कञ्ञाहि', 'कञ्ञaभि' (पंचमी बहुवचन), 'कञ्ञाय' (षष्ठी एकवचन), 'कञ्ञानं' (षष्ठी बहुवचन) ही रूपे बनतात.

ස්මිංම්හි –

'स्मिं' (सप्तमी एकवचन) प्रत्यय असताना –

180. ඝපතො ස්මිං යං වා.

१८०. 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दाच्या पुढील 'स्मिं' चा विकल्पाने 'यं' होतो.

ඝපතො පරස්ස ස්මිංවචනස්ස යං හොති වා, අඤ්ඤත්ථායාදෙසො. කඤ්ඤායං කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාසු.

'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दाच्या पुढील 'स्मिं' विभक्ती प्रत्ययाचा विकल्पाने 'यं' होतो, आणि पक्षी (दुसऱ्या पक्षात) 'आय' आदेश होतो. (अशा प्रकारे) 'कञ्ञायं', 'कञ्ञाय' (सप्तमी एकवचन) आणि 'कञ्ञासु' (सप्तमी बहुवचन) ही रूपे बनतात.

එවමඤ්ඤෙපි –

याचप्रमाणे इतर शब्दही चालतात –

සද්ධා මෙධා පඤ්ඤා විජ්ජා, චින්තා මන්තා වීණා තණ්හා;

ඉච්ඡා මුච්ඡා එජා මායා, මෙත්තා මත්තා සික්ඛා භික්ඛා.

सद्धा (श्रद्धा), मेधा, पञ्ञा (प्रज्ञा), विज्जा (विद्या), चिन्ता, मन्ता (मंत्रणा), वीणा, तण्हा (तृष्णा); इच्छा, मुच्छा (मूर्च्छा), एजा (तृष्णा/कंपन), माया, मेत्ता (मैत्री), मत्ता (मात्रा), सिक्खा (शिक्षा/शिक्षण), भिक्खा (भिक्षा).

ජඞ්ඝා [Pg.83] ගීවා ජිව්හා වාචා,ඡායා ආසා ගඞ්ගා නාවා;

ගාථා සෙනා ලෙඛා සාලා,මාලා වෙලා පූජා ඛිඩ්ඩා.

जङ्घा (जंघा/पिंडरी), गीवा (ग्रीवा/मान), जिव्हा, वाचा; छाया, आसा (आशा), गङ्गा, नावा (नाव/नौका); गाथा, सेना, लेखा, साला (शाळा/शाला); माला, वेला (वेळ/वेळा), पूजा, खिड्ढा (क्रीडा/खेळ).

පිපාසා වෙදනා සඤ්ඤා, චෙතනා තසිණා පජා;

දෙවතා වට්ටකා ගොධා, බලාකා පරිසා සභා.

पिपासा (तहान), वेदना, सञ्ञा (संज्ञा), चेतना, तसिणा (तृष्णा), पजा (प्रजा); देवता, वट्टका (लावा पक्षी), गोधा (घोरपड), बलाका (बगळा), परिसा (परिषद), सभा.

ඌකාසෙඵාලිකා ලඞ්කා, සලාකා වාලිකා සිඛා;

විසාඛා විසිඛා සාඛා, වචා වඤ්ඣා ජටා ඝටා.

ऊका (ऊ), सेफालिका (पारिजातक), लङ्का, सलाका (सळई), वालिका (वाळू), सिखा (शिखा/शेंडा); विसाखा (विशाखा), विसिखा (गल्ली/रस्ता), साखा (शाखा/फांदी); वचा (वेखंड), वञ्झा (वांझ), जटा, घटा (समूह/घडा).

ජෙට්ඨා සොණ්ඩා විතණ්ඩා ච, කරුණා වනිතා ලතා;

කථා නිද්දා සුධා රාධා, වාසනා සිංසපා පපා.

जेट्ठा (ज्येष्ठा), सोण्डा (सोंड/दारुडी स्त्री), वितण्डा (वितंडवाद); करुणा, वनिता, लता; कथा, niद्दा (निद्रा), सुधा, राधा; वासना, सिंसपा (शिसवीचे झाड), पपा (पाणपोई).

පභා සීමා ඛමා ජායා,ඛත්තියා සක්ඛරා සුරා;

දොලා තුලා සිලා ලීලා,ලාලෙ’ලා මෙඛලා කලා.

पभा (प्रभा/प्रकाश), सीमा, खमा (क्षमा/पृथ्वी), जाया (पत्नी); खत्तिया (क्षत्रिय स्त्री), सक्खरा (साखर/खडी), सुरा (मद्य); दोला (पालखी/झोपाळा), तुला (तराजू), सिला (शिला/दगड), लीला; लाला (लाळ), एला (वेलची), मेखला (कमरपट्टा), कला.

වළවා’ලම්බුසා මූසා, මඤ්ජූසා සුලසා දිසා;

නාසා ජුණ්හා ගුහා ඊහා, ලසිකා වසුධාදයො.

वळवा (घोडी), अलम्बुसा (एक वनस्पती/अप्सरा), मूसा (मुशी/ओतण्याचे पात्र); मञ्जूसा (पेटी/मंजुषा), सुलसा (तुळस/एक स्त्री), दिसा (दिशा); नासा (नाक), जुण्हा (चांदणे), गुहा, ईहा (चेष्टा/इच्छा), लसिका, वसुधा इत्यादी.

අම්මාදීනං ආලපනෙව රූපභෙදො. අම්මා, අම්මා අම්මායො.

'अम्मा' (आई) इत्यादी शब्दांच्या केवळ संबोधन विभक्तीतच रूपांमध्ये फरक होतो. 'अम्मा' (प्रथमा एकवचन), 'अम्मा', 'अम्मायो' (प्रथमा बहुवचन).

ගස්ස ‘‘ඝතෙ චා’’ති එකාරෙ සම්පත්තෙ –

“घते च” या सूत्राने 'ग' (संबोधन एकवचन) चा 'ए' कार प्राप्त होत असताना –

181. න අම්මාදිතො.

१८१. 'अम्मा' इत्यादी शब्दांच्या पुढे (ए-कार) होत नाही.

අම්මා අන්නාඉච්චෙවමාදිතො පරස්ස ගස්ස ආලපනෙකවචනස්ස න එකාරත්තං හොති. ‘‘ආකාරො වා’’ති රස්සත්තං.

'अम्मा', 'अन्ना' इत्यादी शब्दांच्या पुढे येणाऱ्या संबोधन एकवचनाच्या 'ग' चा 'ए' कार होत नाही. “आकारो वा” या सूत्राने (अन्त्य स्वराचा) विकल्पाने र्‍हस्व होतो.

භොති අම්ම භොති අම්මා, භොතියො අම්මා අම්මායො. එවං අන්නා, අන්නා අන්නායො, භොති අන්න භොති අන්නා, භොතියො අන්නා අන්නායො. අම්බා[Pg.84], අම්බා අම්බායො, භොති අම්බ භොති අම්බා, භොතියො අම්බා අම්බායො ඉච්චාදි.

'भोति अम्म', 'भोति अम्मा' (हे आई!), 'भोतियो अम्मा', 'अम्मायो' (हे मातांनो!). याचप्रमाणे 'अन्ना' शब्द: 'अन्ना', 'अन्नायो'; 'भोति अन्न', 'भोति अन्ना'; 'भोतियो अन्ना', 'अन्नायो'. 'अम्बा' शब्द: 'अम्बा', 'अम्बायो'; 'भोति अम्ब', 'भोति अम्बा'; 'भोतियो अम्बा', 'अम्बायो' इत्यादी.

ආකාරන්තං.

आ-कारान्त शब्द समाप्त.

ඉකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො රත්තිසද්දො;

තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, රත්ති.

इ-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्द 'रत्ति' (रात्र) असा आहे. पूर्वीप्रमाणेच 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती आणि 'सि' चा लोप होऊन 'रत्ति' हे रूप बनते.

බහුවචනෙ ‘‘සඤ්ඤා, ඉවණ්ණුවණ්ණා’’ති ච වත්තතෙ.

बहुवचनामध्ये, “सञ्ञा” आणि “इवण्णुवण्णा” हे अनुवृत्तीने येते.

182. තෙ ඉත්ථිඛ්‍යා පො.

१८२. ते (इ-वर्ण आणि उ-वर्ण) स्त्रीलिंगी असताना त्यांची 'प' संज्ञा होते.

ඉත්ථියා ආඛ්‍යා සඤ්ඤා ඉත්ථිඛ්‍යා, ලිඞ්ගස්සන්තා තෙ ඉවණ්ණුවණ්ණා යදා ඉත්ථිඛ්‍යා, තදා පසඤ්ඤා හොන්තීති පසඤ්ඤායං ‘‘ඝපතො චා’’තිආදිනා යොලොපො, ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. රත්තී රත්තියො රත්‍යො වා, හෙ රත්ති, හෙ රත්තී හෙ රත්තියො.

स्त्रीलिंगाचे नाव किंवा संज्ञा म्हणजे 'इत्थिख्या'. प्रातिपदिकाच्या शेवटी असलेले ते इ-वर्ण आणि उ-वर्ण जेव्हा स्त्रीलिंगी असतात, तेव्हा त्यांना 'प' संज्ञा होते. 'प' संज्ञा झाल्यावर “घपतो च...” इत्यादी सूत्राने 'यो' चा लोप होतो, आणि “योसु कत...” इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो. (अशा प्रकारे) 'रत्ती', 'रत्तियो' किंवा 'रत्यो' ही रूपे बनतात. (संबोधनात) 'हे रत्ति', 'हे रत्ती', 'हे रत्तियो' अशी रूपे बनतात.

‘‘අංමො’’තිආදිනා නිග්ගහීතං, රත්තිං, රත්තී රත්තියො;

තතියාදීසු ‘‘එකවචනානං, නාදීන’’න්ති ච වත්තතෙ.

“अंमो” इत्यादी सूत्राने निग्गहीत (अनुस्वार) होऊन 'रत्तिं' (द्वितीया एकवचन) आणि बहुवचनात 'रत्ती', 'रत्तियो' ही रूपे बनतात. तृतीया इत्यादी विभक्तींमध्ये “एकवचनानं” आणि “नादीनं” हे अनुवृत्तीने येते.

183. පතො යා.

१८३. 'प' संज्ञक शब्दाच्या पुढे (एकवचनी प्रत्ययांचा) 'या' आदेश होतो.

පසඤ්ඤතො ඉවණ්ණුවණ්ණෙහි පරෙසං නාදීනමෙකවචනානං විභත්තිගණානං යාආදෙසො හොති. රත්තියා, රත්තීහි රත්තීභි රත්තිහි රත්තිභි, රත්තියා, රත්තීනං රත්තිනං.

'प' संज्ञा असलेल्या इ-वर्ण आणि उ-वर्णांनंतर येणाऱ्या एकवचनी विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी 'या' (yā) आदेश होतो. उदा. रत्तिया (rattiyā), रत्तीहि (rattīhi) रत्तीभि (rattībhi) रत्तिहि (rattihi) रत्तिभि (rattibhi), रत्तिया (rattiyā), रत्तीनं (rattīnaṃ) रत्तिनं (rattinaṃ).

පඤ්චමියං –

पंचमी विभक्तीमध्ये –

184. අමා පතො ස්මිංස්මානං වා.

१८४. 'प' संज्ञक शब्दांनंतर 'स्मिं' आणि 'स्मा' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अं' आणि 'आ' आदेश विकल्पेकरून (वा) होतात.

පඉච්චෙතස්මා පරෙසං ස්මිං ස්මාඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං අං ආආදෙසා හොන්ති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො[Pg.85], තෙන උවණ්ණන්තතො න හොන්ති, ඉවණ්ණන්තතොපි යථාපයොගං.

'प' या संज्ञेहून पर असलेल्या 'स्मिं' आणि 'स्मा' यांच्या जागी यथाक्रम 'अं' आणि 'आ' आदेश विकल्पेकरून होतात. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित-विभाषा (नियमबद्ध विकल्प) दर्शवण्यासाठी आहे, त्यामुळे उ-कारान्त शब्दांनंतर हे आदेश होत नाहीत, आणि इ-कारान्त शब्दांनंतरही प्रयोगाच्या आवश्यकतेनुसारच होतात.

‘‘සරෙ, යකාරො’’ති ච වත්තතෙ, සීහමණ්ඩූකගතීහි යොවචනෙකවචනග්ගහණඤ්ච.

“सरे, यकारो” (स्वराच्या पुढे असताना य-कार होतो) हे अनुवृत्तीने येते, आणि सिंहमंडूकगतीने 'यो' प्रत्यय आणि एकवचन यांचे ग्रहण होते.

185. පසඤ්ඤස්ස ච.

१८५. आणि 'प' संज्ञक शब्दाच्या...

පසඤ්ඤස්ස ඉවණ්ණස්ස යොවචනෙකවචනවිභත්තීනමාදෙසෙ සරෙ පරෙ යකාරො හොති. එත්ථ ච යකාරස්සෙවාධිකාරතො පසඤ්ඤග්ගහණෙන ඉවණ්ණොව ගය්හති, චග්ගහණං ‘‘රත්තො’’තිආදීසු නිවත්තනත්ථං. රත්‍යා රත්තියා, රත්තීහි රත්තීභි රත්තිහි රත්තිභි, රත්තියා, රත්තීනං රත්තිනං. ස්මිංවචනෙ අමාදෙසයකාරාදෙසා, රත්‍යං. ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති යංආදෙසො, රත්තියං.

'प' संज्ञक इ-वर्णाच्या जागी, 'यो' प्रत्यय आणि एकवचनी विभक्ती प्रत्ययांचे आदेश झाले असता, पुढे स्वर असल्यास 'य' कार होतो. येथे 'य' काराच्याच अधिकारावरून 'प-संज्ञा' ग्रहणाने केवळ 'इ-वर्ण'च घेतला जातो. 'च' चे ग्रहण “रत्तो” इत्यादी रूपांमध्ये हा नियम रोखण्यासाठी (व्यावृत्तीसाठी) आहे. उदा. रत्या (ratyā), रत्तिया (rattiyā), रत्तीहि (rattīhi) रत्तीभि (rattībhi) रत्तिहि (rattihi) रत्तिभि (rattibhi), रत्तिया (rattiyā), रत्तीनं (rattīnaṃ) रत्तिनं (rattinaṃ). 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'अं' आदेश आणि 'य' आदेश होऊन 'रत्यं' (ratyaṃ) रूप बनते. “घपतो स्मिं यं वा” या सूत्राने 'यं' आदेश होऊन 'रत्तियं' (rattiyaṃ) रूप बनते.

අඤ්ඤත්ථ ‘‘අං, ස්මිං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

इतर ठिकाणी “अं, स्मिं, वा” हे अनुवृत्तीने येते.

186. ආදිතො ඔ ච.

१८६. 'आदि' शब्दाहून 'ओ' देखील होतो.

ආදිඉච්චෙතස්මා ස්මිංවචනස්ස අං ඔආදෙසා හොන්ති වා. චසද්දෙන අඤ්ඤස්මාපි ආ අං ඔආදෙසා. රත්‍යා රත්තිං රත්තො රත්තියා, රත්තීසු රත්තිසු.

'आदि' या शब्दाहून 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी 'अं' आणि 'ओ' आदेश विकल्पेकरून होतात. 'च' शब्दाच्या प्रयोगामुळे इतर शब्दांहूनही 'आ', 'अं' आणि 'ओ' आदेश होतात. उदा. रत्या (ratyā), रत्तिं (rattiṃ), रत्तो (ratto), रत्तिया (rattiyā), रत्तीसु (rattīsu), रत्तिसु (rattisu).

එවමඤ්ඤානිපි –

याचप्रमाणे इतरही (शब्द चालतात) –

පත්ති යුත්ති වුත්ති කිත්ති, මුත්ති තිත්ති ඛන්ති කන්ති;

සන්ති තන්ති සිද්ධි සුද්ධි, ඉද්ධි වුද්ධි බුද්ධි බොධි.

पत्ति (पायदळ सैनिक/प्राप्ती), युत्ति (युक्ती), वुत्ति (वृत्ती), कित्ति (कीर्ती), मुत्ति (मुक्ती), तित्ति (तृप्ती), खन्ति (शांती/क्षमा), कन्ति (कांती); सन्ति (शांती), तन्ति (तंतू/तंत्री), सिद्धि (सिद्धी), सुद्धि (शुद्धी), इद्धि (ऋद्धी/सिद्धी), वुद्धि (वृद्धी), बुद्धि (बुद्धी), बोधि (बोधी).

භූමි ජාති පීති සූති, නන්දි සන්ධි සාණි කොටි;

දිට්ඨි වුඩ්ඪි තුට්ඨි යට්ඨි, පාළි ආළි නාළි කෙළි;

සති මති ගති චුති, ධිති යුවති විකති.

भूमि (भूमी), जाति (जाती), पीति (प्रीती/आनंद), सूति (प्रसूती), नन्दि (आनंद), सन्धि (संधी), साणि (पडदा), कोटि (कोटी); दिट्ठि (दृष्टी), वुड्ढि (वृद्धी), तुट्ठि (तुष्टी/संतोष), यट्ठि (काठी), पाळि (पाळी/ओळ), आळि (ओळ/सखी), नाळि (नळी), केळि (क्रीडा); सति (स्मृती/सती), मति (मती), गति (गती), चुति (च्युती/मृत्यू), धिति (धैर्य), युवati (युवती), विकति (विकृती/प्रकार).

රති රුචි රස්මි අසනි වසනි ඔසධි අඞ්ගුලි ධූලි දුන්දුභි දොණි අටවි ඡවි ආදීනි ඉකාරන්තනාමානි.

रति (रती), रुचि (रुची), रस्मि (किरण), असनि (विद्युत/वज्र), वसनि (वस्त्र), ओसधि (औषधी/वनस्पती), अङ्गुलि (बोट), धूलि (धूळ), दुन्दुभि (नगारा), दोणि (द्रोण/नाव), अटवि (अरण्य), छवि (त्वचा/कांती) इत्यादी इ-कारान्त नामे आहेत.

ඉකාරන්තං.

इ-कारान्त (प्रकरण समाप्त).

ඊකාරන්තො [Pg.86] ඉත්ථිලිඞ්ගො ඉත්ථීසද්දො;

‘‘ඉත්ථ’’ඉතීධ ‘‘ඉත්ථියං, පච්චයො’’ති ච වත්තතෙ.

ई-कारान्त स्त्रीलिंगी 'इत्थी' (itthī) शब्द; येथे “इत्थ...” या सूत्रातून “इत्थियं” (स्त्रीलिंगात) आणि “पच्चयो” (प्रत्यय) यांची अनुवृत्ती येते.

187. නදාදිතො වා ඊ.

१८७. 'नदी' इत्यादी शब्दांहून विकल्पेकरून 'ई' (प्रत्यय होतो).

නදාදිතො වා අනදාදිතො වා ඉත්ථියං වත්තමානා ලිඞ්ගම්හා ඊප්පච්චයො හොති. වාග්ගහණමනදාදිසම්පිණ්ඩනත්ථං, තෙන පුථුගවාදිතො ච ඊ.

'नदी' इत्यादी किंवा नदी-व्यतिरिक्त इतर प्रातिपदिकांहून स्त्रीलिंगी अर्थ व्यक्त होत असताना 'ई' (ī) प्रत्यय होतो. 'वा' चे ग्रहण नदी-व्यतिरिक्त इतर शब्दांचा समावेश करण्यासाठी आहे, ज्यामुळे 'पुथु', 'गो' इत्यादी शब्दांहूनही 'ई' प्रत्यय होतो.

සරලොපෙ ‘‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ’’ති අසවණ්ණෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ඉත්ථී, ඉත්ථී ‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනා රස්සත්තං, ඉත්ථියො. සම්බොධනෙ ‘‘ඣලපා රස්ස’’න්ති රස්සත්තං. භොති ඉත්ථි, භොතියො ඉත්ථී ඉත්ථියො.

स्वराचा लोप झाल्यावर “क्वचासवण्णं लुत्ते” या सूत्राने असवर्ण स्वर प्राप्त झाला असता, प्रकृतिभाव आणि नामसंज्ञा होऊन 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. 'इत्थी' (itthī - प्रथमा एकवचन), 'इत्थी' (प्रथमा बहुवचन), “अघो रस्सं” इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व होऊन 'इत्थियो' (itthiyo) रूप बनते. संबोधनात “झलपा रस्सं” या सूत्राने र्‍हस्व होऊन 'भोति इत्थि' (bhoti itthi - हे स्त्री!) आणि 'भोतियो इत्थी इत्थियो' (bhotiyo itthī itthiyo - हे स्त्रियांनो!) अशी रूपे बनतात.

දුතියෙකවචනෙ ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

द्वितीया एकवचनामध्ये “घपतो स्मिं यं वा” या सूत्रातून “वा” (विकल्पेकरून) याची अनुवृत्ती येते.

188. අං යමීතො පසඤ්ඤතො.

१८८. 'प' संज्ञक ई-काराहून पर असलेल्या 'अं' प्रत्ययाच्या जागी 'यं' आदेश होतो.

පසඤ්ඤතො ඊකාරතො පරස්ස අංවචනස්ස යං හොති වා. ඉත්ථියං ඉත්ථිං, ඉත්ථී ඉත්ථියො, ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි ඉත්ථීභි, ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං, ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි ඉත්ථීභි, ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං, ඉත්ථියං ඉත්ථියා, ඉත්ථීසු.

'प' संज्ञक ई-काराहून पर असलेल्या 'अं' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'यं' आदेश होतो. उदा. इत्थियं (itthiyaṃ) इत्थिं (itthiṃ), इत्थी (itthī) इत्थियो (itthiyo), इत्थिया (itthiyā), इत्थीहि (itthīhi) इत्थीभि (itthībhi), इत्थिया (itthiyā), इत्थीनं (itthīnaṃ), इत्थिया (itthiyā), इत्थीहि (itthīhi) इत्थीभि (itthībhi), इत्थिया (itthiyā), इत्थीनं (itthīnaṃ), इत्थियं (itthiyaṃ) इत्थिया (itthiyā), इत्थीसु (itthīsu).

එවං නදී, නදී. යොලොපාභාවෙ ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුසද්දෙන යොනමොකාරො ච, ‘‘පසඤ්ඤස්ස චා’’ති ඊකාරස්ස යකාරො, ‘‘යවතං තලන’’ඉච්චාදිනා ද්‍යස්ස ජකාරො, ද්විත්තං. නජ්ජො සන්දන්ති, නදියො.

याचप्रमाणे 'नदी' (nadī), 'नदी' (nadī) रूपे होतात. 'यो' प्रत्ययाचा लोप न झाल्यास “ततो योनमो तू” या सूत्रातील 'तु' शब्दाने 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'ओ' आदेश होतो, आणि “पसञ्ञस्स चा” या सूत्राने ई-काराच्या जागी 'य' कार होतो, तसेच “यवतं तलन...” इत्यादी सूत्राने 'द्य' च्या जागी 'ज' कार होऊन द्वित्व (दोन वेळा 'ज' म्हणजेच 'ज्ज') होते. उदा. नज्जो सन्दान्ति (najjo sandanti - नद्या वाहतात), नदियो (nadiyo).

එත්ථ [Pg.87] චෙවං සිජ්ඣන්තානං නජ්ජොආදීනං වුත්තියං ආනත්තග්ගහණාදිනා නිප්ඵාදනං අත්‍රජ සුගතාදීනං විය නිප්ඵාදනූපායන්තරදස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං.

येथे अशा प्रकारे सिद्ध होणाऱ्या 'नज्जो' इत्यादी रूपांचे वृत्तीमध्ये (टीकेमध्ये) 'आनत्त' इत्यादींच्या ग्रहणाने सिद्ध करणे हे 'अत्रज', 'सुगत' इत्यादी शब्दांप्रमाणे सिद्धीचा दुसरा उपाय दर्शवण्यासाठी आहे, असे समजावे.

හෙ නදි, හෙ නදී හෙ නජ්ජො හෙ නදියො, නදියං නදිං, නදී නජ්ජො නදියො.

हे नदि (he nadi), हे नदी (he nadī) हे नज्जो (he najjo) हे नदियो (he nadiyo), नदियं (nadiyaṃ) नदिं (nadiṃ), नदी (nadī) नज्जो (he najjo) नदियो (nadiyo).

අමාදිසුත්තෙ ආ පතොති යොගවිභාගෙන ක්වචි නාසානඤ්චාත්තං, තෙන න ජච්චා වසලො හොති, පථබ්‍යා එකරජ්ජෙනාති ආදි ච සිජ්ඣති, පුරෙ විය යකාරජකාරාදෙසද්විත්තානි.

“अमा...” इत्यादी सूत्रात “आ पतो” असा योगविभाग (नियम विभागणे) केल्यामुळे काही ठिकाणी 'ना' (तृतीया एकवचन) इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'आ' आदेश होतो. यामुळे “न जच्चा वसलो होति” (जन्माने कोणी वृषल/चांडाल होत नाही), “पथब्या एकरज्जेन” (पृथ्वीवरील एकाधिपत्यापेक्षा) इत्यादी रूपे सिद्ध होतात; यात पूर्वीप्रमाणेच य-कार, ज-कार आदेश आणि द्वित्व होते.

නජ්ජා කතං නදියා, නදීහි නදීභි, නජ්ජා නදියා, නදීනං, නජ්ජා නදියා, නදීහි නදීභි, නජ්ජා නදියා, නදීනං, නජ්ජං නදියං නදියා, නදීසු.

नज्जा कतं (najjā kataṃ - नदीने केलेले) / नदिया (nadiyā), नदीहि (nadīhi) नदीभि (nadībhi), नज्जा (najjā) नदिया (nadiyā), नदीनं (nadīnaṃ), नज्जा (najjā) नदिया (nadiyā), नदीहि (nadīhi) नदीभि (nadībhi), नज्जा (najjā) नदिया (nadiyā), नदीनं (nadīnaṃ), नज्जं (najjaṃ) नदियं (nadiyaṃ) नदिया (nadiyā), नदीसु (nadīsu).

අඤ්ඤෙපි –

इतरही (शब्द) –

මහී වෙතරණී වාපී, පාටලී කදලී ඝටී;

නාරී කුමාරී තරුණී, වාරුණී බ්‍රාහ්මණී සඛී.

मही (पृथ्वी), वेतरणी (वैतरणी नदी), वापी (विहीर/तळे), पाटली (पाडळ वृक्ष), कदली (केळी), घटी (घडा); नारी (स्त्री), कुमारी (मुलगी), तरुणी (तरुणी), वारुणी (मद्य/पश्चिम दिशा), ब्राह्मणी (ब्राह्मणी), सखी (मैत्रीण).

ගන්ධබ්බී කින්නරී නාගී, දෙවී යක්ඛී අජී මිගී;

වානරී සූකරී සීහී, හංසී කාකී ච කුක්කුටී –

गन्धब्बी (गंधर्व स्त्री), किन्नरी (किन्नर स्त्री), नागी (नाग स्त्री), देवी (देवी), यक्खी (यक्षिणी), अजी (शेळी), मिगी (हरिणी); वानरी (वानरी), सूकरी (डुकरीण), सीही (सिंहीण), हंसी (हंसिणी), काकी (कावळीण) आणि कुक्कुटी (कोंबडी) –

ඉච්චාදයො ඉත්ථීසද්දසමා.

इत्यादी शब्द 'इत्थी' (itthī) शब्दाप्रमाणे चालतात.

තථෙව මාතුලසද්දතො ඊප්පච්චයෙ කතෙ –

त्याचप्रमाणे 'मातुल' (मामा) शब्दाला 'ई' प्रत्यय लावल्यास –

189. මාතුලාදීනමානත්තමීකාරෙ.

१८९. 'ई' प्रत्यय पुढे असताना 'मातुल' इत्यादी शब्दांना 'आन' (ān) आगम होतो.

මාතුල අය්‍යකවරුණඉච්චෙවමාදීනමන්තො ආනත්තමාපජ්ජතෙ ඊකාරෙ පච්චයෙ පරෙ, අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, සරලොපාදි. මාතුලානී, එවං අය්‍යකානී, වරුණානී, සෙසං ඉත්ථීසද්දසමං.

'ई' प्रत्यय पुढे असताना मातुल (मामा), अय्यक (आजोबा), वरुण इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आन' (ān) आगम होतो. येथील षष्ठी विभक्ती (मातुलादीनं) ही 'अंत' (शेवटचा वर्ण) या अपेक्षेने आहे. त्यानंतर स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. उदा. मातुलानी (mātulānī - मामी), याचप्रमाणे अय्यकानी (ayyakānī - आजी), वरुणानी (varuṇānī - वरुणाची पत्नी); उर्वरित रूपे 'इत्थी' शब्दाप्रमाणेच होतात.

අනදාදීසු [Pg.88] පුථුසද්දතො ඊප්පච්චයො. ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන උකාරස්ස අවාදෙසො. පුථවී, පුථවියො. සස්මා ස්මිංසු පුථබ්‍යා පුථවියා, පුථබ්‍යා පුථවියා, පුථබ්‍යං පුථවියං පුථවියා ඉච්චාදි.

नदी-व्यतिरिक्त शब्दांमध्ये 'पुथु' शब्दाला 'ई' प्रत्यय होतो. “ओ सरे चा” या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'उ' काराच्या जागी 'अव' आदेश होतो. उदा. पुथवी (puthavī - पृथ्वी), पुथवियो (puthaviyo). 'सा', 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्यय असताना पुथब्या (puthabyā) पुथविया (puthaviyā), पुथब्या (puthabyā) पुथविया (puthaviyā), पुथब्यं (puthabyaṃ) पुथवियं (puthaviyaṃ) पुथविया (puthaviyā) इत्यादी रूपे होतात.

ගොසද්දතො ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊප්පච්චයො. මහාවුත්තිනා වා ‘‘ගාව සෙ’’ති එත්ථ ගාවඉති යොගවිභාගෙන වා ඔකාරස්ස ආවාදෙසො. ගාවී, ගාවී ගාවියො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං.

'गो' शब्दाला “नदादितो वा ई” या सूत्राने 'ई' प्रत्यय होतो. किंवा महावृत्तीनुसार “गाव से” या सूत्रातील 'गाव' असा योगविभाग केल्याने 'ओ' काराच्या जागी 'आव' आदेश होतो. उदा. गावी (gāvī - गाय), गावी (gāvī) गावियो (gāviyo) इत्यादी रूपे 'इत्थी' शब्दाप्रमाणे होतात.

‘‘මානව’’ඉතීධ ‘‘ඉත්ථියං, වා, ඊ’’ති ච වත්තතෙ.

येथे “मानव...” या सूत्रात “इत्थियं” (स्त्रीलिंगात), “वा” (विकल्पेकरून) आणि “ई” (प्रत्यय) यांची अनुवृत्ती येते.

190. ණව ණික ණෙය්‍ය ණන්තුහි.

१९०. 'णव', 'णिक', 'णेय्य' आणि 'णन्तु' प्रत्ययान्त शब्दांहून (स्त्रीलिंगात 'ई' प्रत्यय होतो).

ණව ණික ණෙය්‍ය ණන්තුප්පච්චයන්තෙහි ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ඊප්පච්චයො හොති. වාධිකාරො කත්ථචි නිවත්තනත්ථො, සරලොපාදි. මානවී, එවං නාවිකී, වෙනතෙය්‍යී, ගොතමී.

'णव', 'णिक', 'णेय्य' आणि 'णन्तु' हे प्रत्यय शेवटी असलेल्या प्रातिपदिकांहून स्त्रीलिंगी अर्थ व्यक्त होत असताना 'ई' प्रत्यय होतो. 'वा' चा अधिकार काही ठिकाणी हा नियम रोखण्यासाठी आहे. त्यानंतर स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. उदा. मानवी (mānavī), याचप्रमाणे नाविकी (nāvikī), वेनतेय्यी (venateyyī), गोतमी (gotamī).

‘‘ගුණවන්තු ඊ’’ඉතීධ ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

येथे “गुणवन्तु ई” या सूत्रात “वा” (विकल्पेकरून) याची अनुवृत्ती येते.

191. න්තුස්ස තමීකාරෙ.

१९१. ‘ई’ प्रत्यय पर असताना ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘त’ होतो.

සබ්බස්සෙව න්තුප්පච්චයස්ස තකාරො හොති වා ඊකාරප්පච්චයෙ පරෙ, අඤ්ඤත්ථ සරලොපාදි. ගුණවතී, ගුණවතී ගුණවතියො, ගුණවන්තී, ගුණවන්තී ගුණවන්තියො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං.

‘ई’ प्रत्यय पर असताना संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून ‘त’ कार होतो, इतर ठिकाणी स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. गुणवती, गुणवती गुणवतियो, गुणवन्ती, गुणवन्ती गुणवन्तियो इत्यादी रूपे ‘इत्थी’ (स्त्री) शब्दाप्रमाणे चालतात.

එවං කුලවතී, සීලවතී, යසවතී, රූපවතී, සතිමතී, ගොත්තමතී.

याचप्रमाणे कुलवती, शीलवती, यसवती, रूपवती, सतीमती, गोत्तमती ही रूपे होतात.

මහන්තසද්දතො ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊප්පච්චයො, න්තුබ්‍යපදෙසො විකප්පෙන තකාරාදෙසො. මහතී මහන්තී.

‘महन्त’ शब्दाहून “नदादितो वा ई” या सूत्राने ‘ई’ प्रत्यय होतो, आणि ‘न्तु’ संज्ञेमुळे विकल्पेकरून ‘त’ कार आदेश होतो. (त्यामुळे) महती, महन्ती (अशी रूपे होतात).

‘‘භවන්ත ඊ’’ඉතීධ ‘‘ඊකාරෙ’’ති වත්තතෙ.

“भवन्त ई” या सूत्रात “ईकारे” याचे अनुवर्तन होते.

192. භවතො [Pg.89] භොතො.

१९२. ‘भवन्त’ शब्दाच्या जागी ‘भोत’ आदेश होतो.

සබ්බස්සෙව භවන්තසද්දස්ස භොතාදෙසො හොති ඊකාරෙ ඉත්ථිගතෙ පරෙ. සා භොතී, භොතී භොතියො, හෙ භොති, හෙ භොතී භොතියො ඉච්චාදි.

स्त्रीलिंगी ‘ई’ प्रत्यय पर असताना संपूर्ण ‘भवन्त’ शब्दाच्या जागी ‘भोत’ आदेश होतो. सा भोती, भोती भोतियो, हे भोति, हे भोती भोतियो इत्यादी.

‘‘භික්ඛු’’ ඉතීධ ‘‘ඉත්ථිය’’න්ති වත්තතෙ ‘‘වා’’ති ච.

“भिक्खु” या सूत्रात “इत्थियं” (स्त्रीलिंगात) आणि “वा” (विकल्पेकरून) यांचे अनुवर्तन होते.

193. පතිභික්ඛුරාජීකාරන්තෙහි ඉනී.

१९३. ‘पति’, ‘भिक्खु’, ‘राज’ आणि ‘ई’ कारान्त शब्दांहून ‘इनी’ प्रत्यय होतो.

පති භික්ඛු රාජ ඉච්චෙතෙහි ඊකාරන්තෙහි ච ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ඉනීප්පච්චයො හොති.

स्त्रीलिंग व्यक्त करणाऱ्या ‘पति’, ‘भिक्खु’, ‘राज’ आणि ‘ई’ कारान्त प्रातिपदिकाहून (शब्दांहून) ‘इनी’ प्रत्यय होतो.

‘‘සරලොපො’මාදෙස’’ඉච්චාදිසුත්තෙ තුග්ගහණෙන ක්වචි පුබ්බලොපස්ස නිසෙධනතො ‘‘වා පරො අසරූපා’’ති සරලොපො. භික්ඛුනී, භික්ඛුනී භික්ඛුනියො ඉච්චාදි.

“सरलोपोऽमादेस...” इत्यादी सूत्रात ‘तु’ च्या ग्रहणाने काही ठिकाणी पूर्व स्वराच्या लोपाचा निषेध होत असल्यामुळे, “वा परो असरूपा” या सूत्राने स्वराचा लोप होतो. (त्यामुळे) भिक्खुनी, भिक्खुनी भिक्खुनियो इत्यादी रूपे होतात.

ගහපතිසද්දතො ඉනී, ‘‘අත්ත’’මිති වත්තතෙ.

‘गहपति’ शब्दाहून ‘इनी’ प्रत्यय होतो, आणि “अत्तं” (अकार) याचे अनुवर्तन होते.

194. පතිස්සිනීම්හි.

१९४. ‘इनी’ प्रत्यय पर असताना ‘पति’ शब्दाच्या अन्त्य स्वराला ‘अ’ कार होतो.

පතිසද්දස්ස අන්තො අත්තමාපජ්ජතෙ ඉනීප්පච්චයෙ පරෙ. තථෙව පරසරෙ ලුත්තෙ ‘‘පුබ්බො චා’’ති දීඝො, ගහපතානී.

‘इनी’ प्रत्यय पर असताना ‘पति’ शब्दाचा अन्त्य स्वर ‘अ’ कार बनतो. तसेच पर स्वराचा लोप झाल्यावर “पुब्बो चा” या सूत्राने दीर्घ होऊन ‘गहपतानी’ असे रूप बनते.

තථෙව රාජසද්දතො ඉනී, සරලොපපකතිභාවා, රාජිනී. ඊකාරන්තෙසු දණ්ඩීසද්දතො ඉනී, සරලොපාදි, දණ්ඩිනී, දණ්ඩිනී දණ්ඩිනියො, එවං හත්ථිනී, මෙධාවිනී, තපස්සිනී, පියභාණිනී ඉච්චාදි.

त्याचप्रमाणे ‘राज’ शब्दाहून ‘इनी’ प्रत्यय होऊन, स्वरलोप आणि प्रकृतिभाव होऊन ‘राजिनी’ रूप बनते. ‘ई’ कारान्त शब्दांमध्ये ‘दण्डी’ शब्दाहून ‘इनी’ प्रत्यय, स्वरलोप इत्यादी होऊन ‘दण्डिनी’, ‘दण्डिनी दण्डिनियो’ रूपे होतात. याचप्रमाणे हत्थिनी, मेधाविनी, तपस्सिनी, पियभाणिनी इत्यादी रूपे होतात.

‘‘පොක්ඛරිනී’’ ඉතීධ ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරනකාරානං අකාරණකාරාදෙසා, පොක්ඛරණී, පොක්ඛරණී. ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති සුත්තෙ තුග්ගහණෙන යොනමොකාරො [Pg.90] ච, ඊකාරස්ස යකාරො, ‘‘යවත’’මිච්චාදිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන ණ්‍යස්ස ඤකාරො, ද්විත්තං. පොක්ඛරඤ්ඤො පොක්ඛරණියො වා ඉච්චාදි.

‘पोक्खरिनी’ येथे “तेसु वुद्धी...” इत्यादी सूत्राने ‘इ’ कार आणि ‘न’ कार यांच्या जागी अनुक्रमे ‘अ’ कार आणि ‘ण’ कार आदेश होऊन ‘पोक्खरणी’, ‘पोक्खरणी’ अशी रूपे होतात. “ततो योनमो तू” या सूत्रातील ‘तु’ च्या ग्रहणाने ‘यो’ विभक्तीचा ‘ओ’ कार होतो, ‘ई’ काराचा ‘य’ कार होतो, आणि “यवत...” इत्यादी सूत्रातील ‘कार’ ग्रहणाने ‘ण्य’ चा ‘ञ’ कार होऊन द्वित्व होते. (त्यामुळे) पोक्खरञ्ञो किंवा पोक्खरणियो इत्यादी रूपे होतात.

වාධිකාරො අනුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන විදූ යක්ඛාදිතොපි ඉනී, පරචිත්තවිදුනී, සරලොපරස්සත්තානි, පරචිත්තවිදුනී පරචිත්තවිදුනියො, යක්ඛිනී යක්ඛිනියො, සීහිනී සීහිනියො ඉච්චාදි.

‘वा’ चा अधिकार अनुक्त समुच्चयासाठी आहे, त्यामुळे ‘विदू’, ‘यक्ख’ इत्यादी शब्दांहूनही ‘इनी’ प्रत्यय होतो. (उदा.) परचित्तविदुनी; येथे स्वरलोप आणि र्‍हस्वत्व होऊन ‘परचित्तविदुनी’, ‘परचित्तविदुनी परचित्तविदुनियो’, ‘यक्खिनी यक्खिनियो’, ‘सीहिनी सीहिनियो’ इत्यादी रूपे होतात.

ඊකාරන්තං.

‘ई’ कारान्त स्त्रीलिंग समाप्त.

උකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො යාගුසද්දො.

‘उ’ कारान्त स्त्रीलिंगी ‘यागु’ शब्द.

තස්ස රත්තිසද්දස්සෙව රූපනයො. අමාදෙසාදිඅභාවොව විසෙසො.

त्याची रूपे ‘रत्ति’ शब्दाप्रमाणेच चालतात. केवळ ‘अं’ आदेश इत्यादींचा अभाव हाच विशेष फरक आहे.

යාගු, යාගූ යාගුයො, හෙ යාගු, හෙ යාගූ යාගුයො, යාගුං, යාගූ යාගුයො, යාගුයා, යාගූහි යාගූභි යාගුහි යාගුභි, යාගුයා, යාගූනං යාගුනං, යාගුයා, යාගූහි යාගූභි යාගුහි යාගුභි, යාගුයා, යාගූනං යාගුනං, යාගුයං යාගුයා, යාගූසු යාගුසු.

यागु, यागू यागुयो; हे यागु, हे यागू यागुयो; यागुं, यागू यागुयो; यागुया, यागूंहि यागूंभि यागुहि यागुभि; यागुया, यागूनं यागुनं; यागुया, यागूंहि यागूंभि यागुहि यागुभि; यागुया, यागूनं यागुनं; यागुयं यागुया, यागूसु यागुसु.

එවං ධාතු ධෙනු කාසු දද්දු කච්ඡු කණ්ඩු රජ්ජු කරෙණු පියඞ්ගු සස්සුආදීනි.

याचप्रमाणे धातु, धेनु, कासु, दद्दु, कच्छु, कण्डु, रज्जु, करेणु, पियङ्गु, सस्सु इत्यादी शब्द चालतात.

මාතුසද්දස්ස භෙදො. තස්ස පිතුසද්දස්සෙව රූපනයො. ‘‘ආරත්ත’’මිති භාවනිද්දෙසෙන ආරාදෙසාභාවෙ ‘‘පතො යා’’ති යාදෙසොව විසෙසො.

‘मातु’ शब्दाची रूपे काहीशी भिन्न आहेत. त्याची रूपे ‘पितु’ शब्दाप्रमाणेच चालतात. “आरत्तं” या भावनिर्देशामुळे ‘आर’ आदेश न होता, “पतो या” या सूत्राने ‘या’ आदेश होणे हाच विशेष फरक आहे.

මාතා, මාතරො, භොති මාත, භොති මාතා භොතියො මාතරො, මාතරං, මාතරෙ මාතරො, මාතරා මාතුයා මත්‍යා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරලොපො[Pg.91], රස්සත්තඤ්ච. මාතරෙහි මාතරෙභි මාතූහි මාතූභි මාතුහි මාතුභි, මාතු මාතුස්ස මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං මාතුනං, මාතරා මාතුයා, මාතරෙහි මාතරෙභි මාතූහි මාතූභි, මාතු මාතුස්ස මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං මාතුනං, මාතරි, මාතරෙසු මාතූසු මාතුසු.

माता, मातरो; भोति मात, भोति माता भोतियो मातरो; मातरं, मातरे मातरो; मातरा मातुया मत्या (येथे “तेसु वुद्धी...” इत्यादी सूत्राने ‘उ’ काराचा लोप आणि र्‍हस्वत्व होते); मातरेहि मातरेभि मातूंहि मातूंभि मातुहि मातुभि; मातु मातुस्स मातुया, मातराणं मातानं मातूर्णं मातुनं; मातरा मातुया, मातरेहि मातरेभि मातूंहि मातूंभि; मातु मातुस्स मातुया, मातराणं मातानं मातूर्णं मातुनं; मातरि, मातरेसु मातूसु मातुसु.

එවං ධීතා, ධීතරො, දුහිතා, දුහිතරො ඉච්චාදි.

याचप्रमाणे धीता, धीतरो, दुहिता, दुहितरो इत्यादी रूपे होतात.

උකාරන්තං.

‘उ’ कारान्त स्त्रीलिंग समाप्त.

ඌකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො ජම්බූසද්දො.

‘ऊ’ कारान्त स्त्रीलिंगी ‘जम्बू’ शब्द.

ජම්බූ, ජම්බූ ජම්බුයො, හෙ ජම්බු, හෙ ජම්බූ ජම්බුයො, ජම්බුං, ජම්බූ ජම්බුයො ඉච්චාදි ඉත්ථීසද්දසමං.

जम्बू, jambū जम्बुयो; हे जम्बु, हे जम्बू जम्बुयो; जम्बुं, जम्बू जम्बुयो इत्यादी रूपे ‘इत्थी’ शब्दाप्रमाणेच होतात.

එවං වධූ ච සරභූ, සරබූ සුතනූ චමූ;

වාමූරූ නාගනාසූරූ, සමානි ඛලු ජම්බුයා.

याचप्रमाणे वधू, सरभू, सरबू, सुतनू, चमू, वामूरू, नागनासूरू हे शब्द निश्चितच ‘जम्बू’ शब्दाप्रमाणेच चालतात.

ඌකාරන්තං.

‘ऊ’ कारान्त स्त्रीलिंग समाप्त.

ඔකාරන්තො ඉත්ථිලිඞ්ගො ගොසද්දො.

‘ओ’ कारान्त स्त्रीलिंगी ‘गो’ शब्द.

තස්ස පුල්ලිඞ්ගගොසද්දස්සෙව රූපනයො.

त्याची रूपे पुल्लिंगी ‘गो’ शब्दाप्रमाणेच चालतात.

කඤ්ඤා රත්ති නදී ඉත්ථී, මාතුලානී ච භික්ඛුනී;

දණ්ඩිනී යාගු මාතා ච, ජම්බූ ගොතිත්ථිසඞ්ගහො.

कञ्ञा, रत्ति, नदी, इत्थी, मातुलानी आणि भिक्खुनी; दण्डिनी, यागु, माता, जम्बू आणि गो - हा स्त्रीलिंगी शब्दांचा संग्रह आहे.

ඉත්ථිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

स्त्रीलिंग समाप्त झाले.

නපුංසකලිඞ්ග

नपुंसकलिंग

අථ [Pg.92] නපුංසකලිඞ්ගානි වුච්චන්තෙ.

आता नपुंसकलिंगी शब्द सांगितले जात आहेत.

අකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො චිත්තසද්දො.

‘अ’ कारान्त नपुंसकलिंगी ‘चित्त’ शब्द.

පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘චිත්ත සි’’ ඉතීධ –

पूर्वीप्रमाणेच ‘सि’ इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागतात. येथे ‘चित्त + सि’ अशी स्थिती असताना -

‘‘නපුංසකෙහි, අතො නිච්ච’’න්ති ච වත්තතෙ.

“नपुंसकेहि, अतो निच्चं” या सूत्रांचे अनुवर्तन होते.

195. සිං.

१९५. ‘सि’ प्रत्ययाचा ‘अं’ होतो.

සි, අංඉති ද්විපදමිදං. අකාරන්තෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි පරස්ස සිවචනස්ස අං හොති නිච්චං. සරලොපපකතිභාවාදි, චිත්තං.

'सि, अं' (si, aṃ) हे दोन पदांचे (सूत्र) आहे. अ-कारान्त नपुंसकलिंगी नामांनंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाचा नेहमी 'अं' होतो. स्वरलोप, प्रकृतिभाव इत्यादी होऊन 'चित्तं' (cittaṃ) हे रूप बनते.

බහුවචනෙ ‘‘යොනං නි නපුංසකෙහී’’ති වත්තතෙ.

बहुवचनामध्ये “योनां नि नपुंसकेहि” (नपुंसकलिंगी नामांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा 'नि' होतो) हे सूत्र लागू होते.

196. අතො නිච්චං.

१९६. 'अ' कारानंतर हे नेहमी (नित्य) होते.

අකාරන්තෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි යොනං නිච්චං නි හොති. ‘‘සබ්බයොනීනමාඑ’’ති නිස්ස වා ආකාරො. අඤ්ඤත්ථ ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. චිත්තා චිත්තානි.

अ-कारान्त नपुंसकलिंगी नामांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा नेहमी 'नि' होतो. “सब्बयोनीनमाए” या सूत्राने 'नि' चा वैकल्पिक 'आ'कार होतो. इतर ठिकाणी “योsu कत” इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो. (उदा.) चित्ता (cittā), चित्तानि (cittāni).

යොනං නිභාවෙ චාඑත්තෙ, සිද්ධෙපි අවිසෙසතො;

‘‘අතො නිච්ච’’න්ති ආරම්භා, ආඑත්තං ක්වචිදෙවිධ.

'यो' प्रत्ययाचा 'नि' भाव आणि 'ए' भाव सामान्यपणे सिद्ध होत असला, तरी “अतो निच्चं” या सूत्राच्या आरंभाने येथे 'आ' भाव काही ठिकाणीच होतो.

ආලපනෙ ගලොපො. හෙ චිත්ත, හෙ චිත්තා චිත්තානි, දුතියායං නිස්ස විකප්පෙනෙකාරො. චිත්තං, චිත්තෙ චිත්තානි. සෙසං පුරිසසද්දෙන සමං.

संबोधन विभक्तीमध्ये 'सि' (ग) प्रत्ययाचा लोप होतो. 'हे चित्त' (he citta), 'हे चित्ता' (he cittā), 'चित्तानि' (cittāni). द्वितीया विभक्तीमध्ये 'नि' प्रत्ययाचा वैकल्पिक 'ए'कार होतो. 'चित्तं' (cittaṃ), 'चित्ते' (citte), 'चित्तानि' (cittāni). उर्वरित रूपे 'पुरिस' शब्दाप्रमाणेच होतात.

එවමඤ්ඤානිපි –

याचप्रमाणे इतरही (शब्द चालतात) –

පුඤ්ඤ පාප ඵල රූප සාධනං,සොත ඝාන සුඛ දුක්ඛ කාරණං;

දාන සීල ධන ඣාන ලොචනං,මූල කූල බල ජාලමඞ්ගලං.

पुञ्ञ (पुण्य), पाप, फल, रूप, साधन, सोत (कान), घान (नाक), सुख, दुक्ख (दुःख), कारण, दान, सील (शील), धन, झान (ध्यान), लोचन, मूल, कूल (काठ), बल, जाल (जाळे), मङ्गल (मंगळ).

නළින [Pg.93] ලිඞ්ග මුඛ’ඞ්ග ජල’ම්බුජං,පුලින ධඤ්ඤ හිරඤ්ඤ පදා’මතං;

පදුම වණ්ණ සුසාන වනා’යුධං,හදය චීවර වත්ථ කුලි’න්ද්‍රියං.

नळिन (कमळ), लिङ्ग (लिंग), मुख, अङ्ग (अंग), जल, अम्बुज (कमळ), पुलिन (वाळूचा काठ), धञ्ञ (धान्य), हिरञ्ञ (सुवर्ण), पद, अमत (अमृत), पदुम (कमळ), वण्ण (वर्ण), सुसान (स्मशान), वन, आयुध, हदय (हृदय), चीवर, वत्थ (वस्त्र), कुल, इन्द्रिय (इंद्रिय).

නයන වදන යානො’දාන සොපාන පානං,භවන භුවන ලොහා’ලාත තුණ්ඩ’ණ්ඩ පීඨං;

කරණ මරණ ඤාණා’රම්මණා’රඤ්ඤ තාණං,චරණ නගර තීරච්ඡත්ත ඡිද්දො’දකානි –

नयन, वदन, यान, उदान, सोपान, पान (पेय), भवन, भुवन, loह, आलात (कोळसा/जळते लाकूड), तुण्ड (चोच), अण्ड (अंडे), पीठ (बैठक), करण, मरण, ञाण (ज्ञान), आरम्मण (आलंबन), अरञ्ञ (अरण्य), ताण (शरण/त्राण), चरण, नगर, तीर, छत्त (छत्र), छिद्द (छिद्र), उदक (पाणी) –

ඉච්චාදීනි.

इत्यादी.

කම්මසද්දස්ස තතියෙකවචනාදීසු රූපභෙදො.

'कम्म' (कर्म) शब्दाच्या तृतीया एकवचनापासून पुढे रूपांमध्ये भिन्नता आढळते.

කම්මං, කම්මා කම්මානි, හෙ කම්ම, හෙ කම්මා කම්මානි, කම්මං, කම්මෙ කම්මානි.

कम्मं (kammaṃ), कम्मा (kammā), कम्मानि (kammāni); हे कम्म (he kamma), हे कम्मा (he kammā), कम्मानि (kammāni); कम्मं (kammaṃ), कम्मे (kamme), कम्मानि (kammāni).

‘‘වා, උ, නාම්හි, චා’’ති ච වත්තතෙ.

“वा, उ, नाम्हि, चा” हे शब्द अनुवृत्तीने येतात.

197. අ කම්මන්තස්ස ච.

१९७. आणि 'कम्म' शब्दाच्या अन्त्य स्वराचा.

කම්මසද්දන්තස්ස උකාර අකාරාදෙසා හොන්ති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. අන්තග්ගහණෙන ථාමද්ධාදීනමන්තස්සපි උත්තං. චසද්දග්ගහණෙන යුව මඝවානමන්තස්ස ආ හොති ක්වචි නා සුඉච්චෙතෙසු. කම්මුනා කම්මනා කම්මෙන වා, කම්මෙහි කම්මෙභි.

'कम्म' शब्दाच्या अन्त्य स्वराच्या जागी 'ना' विभक्ती प्रत्यय असताना वैकल्पिकरित्या 'उ'कार आणि 'अ'कार आदेश होतात. 'अन्त' या ग्रहणाने 'थाम', 'अद्ध' इत्यादींच्या अन्त्य स्वरालाही 'उ'कार होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'युव' आणि 'मघवा' यांच्या अन्त्य स्वराला काही ठिकाणी 'ना', 'सु' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये 'आ'कार होतो. (उदा.) कम्मुना (kammunā), कम्मना (kammanā) किंवा कम्मेन (kammena); कम्मेहि (kammehi), कम्मेभि (kammebhi).

සස්මාසු ‘‘උ නාම්හි චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන පුම කම්මථාමන්තස්ස චුකාරො වා සස්මාසූති උත්තං. කම්මුනො කම්මස්ස, කම්මානං, කම්මුනා කම්මා කම්මම්හා කම්මස්මා, කම්මෙහි කම්මෙභි, කම්මුනො කම්මස්ස, කම්මානං.

'स' आणि 'स्मा' प्रत्ययांमध्ये “उ नाम्हि चा” यातील 'च' शब्दाने पुल्लिंगी शब्द, 'कम्म' आणि 'थाम' यांच्या अन्त्य स्वराला 'स' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना वैकल्पिकरित्या 'उ'कार होतो, असे सांगितले आहे. (उदा.) कम्मुनो (kammuno), कम्मस्स (kammassa); कम्मानं (kammānaṃ); कम्मुना (kammunā), कम्मा (kammā), कम्मम्हा (kammamhā), कम्मस्मा (kammasmā); कम्मेहि (kammehi), कम्मेभि (kammebhi); कम्मुनो (kammuno), कम्मस्स (kammassa); कम्मानं (kammānaṃ).

ස්මිංවචනෙ ‘‘බ්‍රහ්මතො තු ස්මිංනී’’ති එත්ථ තුසද්දෙන ක්වචි නි හොති. කම්මනි කම්මෙ කම්මම්හි කම්මස්මිං, කම්මෙසු.

'स्मिं' विभक्ती प्रत्यय असताना “ब्रह्मतो तु स्मिंनि” यातील 'तु' शब्दाने काही ठिकाणी 'नि' होतो. (उदा.) कम्मनि (kammani), कम्मे (kamme), कम्मम्हि (kammamhi), कम्मस्मिं (kammasmiṃ); कम्मेसु (kammesu).

එවං [Pg.94] ථාමුනා ථාමෙන ථාමසා වා, ථාමුනො ථාමස්ස, ථාමුනා ථාමා. අද්ධුනා, අද්ධුනො ඉච්චාදි පුරිමසමං.

याचप्रमाणे थामुना (thāmunā), थामेन (thāmena) किंवा थामसा (thāmasā); थामुनो (thāmuno), थामस्स (thāmassa); थामुना (thāmunā), थामा (thāmā). अद्धुना (addhunā), अद्धुनो (addhuno) इत्यादी रूपे पूर्वोक्त शब्दाप्रमाणेच होतात.

ගුණවන්තු සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්ස, සිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

'गुणवन्तु' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना, “सविभत्तिस्स, न्तुस्स, सिम्हि” हे शब्द अनुवृत्तीने येतात.

198. අං නපුංසකෙ.

१९८. नपुंसकलिंगात 'अं' होतो.

නපුංසකෙ වත්තමානස්ස ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධිනො න්තුප්පච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස අං හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවං චිත්තං.

नपुंसकलिंगात विद्यमान असणाऱ्या प्रातिपदिकशी संबंधित 'न्तु' प्रत्ययाचा सविभक्तिक 'अं' होतो, जेव्हा 'सि' विभक्ती प्रत्यय पर असतो. (उदा.) गुणवं चित्तं (guṇavaṃ cittaṃ).

යොම්හි ‘‘න්තුස්සන්තො යොසු චා’’ති අත්තං, ඉකාරො ච. ගුණවන්ති, ගුණවන්තානි, සෙසං ඤෙය්‍යං.

'यो' प्रत्यय असताना “न्तुस्सन्तो योसु चा” या सूत्राने 'अ'कार आणि 'इ'कार होतो. (उदा.) गुणवन्ति (guṇavanti), गुणवन्तानि (guṇavantāni). उर्वरित रूपे समजून घ्यावीत.

ගච්ඡන්ත සි, ‘‘සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අ’’මිති අං. ගච්ඡං ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තා ගච්ඡන්තානි.

'गच्छन्त' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना, “सिम्हि गच्छन्तादीनं न्तसद्दो अं” या सूत्राने 'अं' होतो. (उदा.) गच्छं (gacchaṃ), गच्छन्तं (gacchantaṃ); गच्छन्ता (gacchantā), गच्छन्तानि (gacchantāni).

අකාරන්තං.

अ-कारान्त (प्रकरण समाप्त).

ආකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො අස්සද්ධාසද්දො.

'अस्सद्धा' (अश्रद्धा/श्रद्धाहीन) हा आ-कारान्त नपुंसकलिंगी शब्द आहे.

‘‘අස්සද්ධා’’ඉති ඨිතෙ –

'अस्सद्धा' अशी स्थिती असताना –

‘‘සමාසස්සා’’ති අධිකිච්ච ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති සමාසන්තස්ස රස්සත්තං, සමාසත්තා නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. සෙසං චිත්තසමං.

“समासस्स” या अधिकारात “सरो रस्सो नपुंसके” या सूत्राने समासाच्या अन्त्य स्वराचा ऱ्हस्व होतो. समास असल्यामुळे याला 'नाम' ही संज्ञा प्राप्त होते आणि त्यानंतर 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. उर्वरित रूपे 'चित्त' शब्दाप्रमाणेच होतात.

අස්සද්ධං කුලං, අස්සද්ධා අස්සද්ධානි කුලානි ඉච්චාදි.

अस्सद्धं कुलं (assaddhaṃ kulaṃ), अस्सद्धा अस्सद्धानि कुलानि (assaddhā assaddhāni kulāni) इत्यादी.

තථා මුඛනාසිකාසද්දො. තස්ස ද්වන්දෙකත්තා සබ්බත්ථෙකවචනමෙව. මුඛනාසිකං, හෙ මුඛනාසික, මුඛනාසිකං, මුඛනාසිකෙන ඉච්චාදි.

त्याचप्रमाणे 'मुखनासिका' शब्द आहे. हा समाहार द्वंद्व समास असल्यामुळे सर्व ठिकाणी याचे एकवचनच होते. (उदा.) मुखनासिकं (mukhanāsikaṃ), हे मुखनासिक (he mukhanāsika), मुखनासिकं (mukhanāsikaṃ), मुखनासिकेन (mukhanāsikena) इत्यादी.

ආකාරන්තං.

आ-कारान्त (प्रकरण समाप्त).

ඉකාරන්තො [Pg.95] නපුංසකලිඞ්ගො අට්ඨිසද්දො.

'अट्ठि' (हाड) हा इ-कारान्त नपुंसकलिंगी शब्द आहे.

ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, අට්ඨි.

'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, 'सि' चा लोप होतो आणि 'अट्ठि' (aṭṭhi) हे रूप बनते.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

“वा” (वैकल्पिकरित्या) हे अनुवृत्तीने येते.

199. යොනං නි නපුංසකෙහි.

१९९. नपुंसकलिंगी नामांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा 'नि' होतो.

නපුංසකලිඞ්ගෙහි පරෙසං සබ්බෙසං යොනං නි හොති වා.

नपुंसकलिंगी नामांनंतर येणाऱ्या सर्व 'यो' प्रत्ययांचा वैकल्पिकरित्या 'नि' होतो.

අට්ඨීනි, අඤ්ඤත්ථ නිච්චං යොලොපො, දීඝො ච, අට්ඨී, තථා හෙ අට්ඨි, හෙ අට්ඨී අට්ඨීනි, අට්ඨිං, අට්ඨී අට්ඨීනි, අට්ඨිනා ඉච්චාදි අග්ගිසද්දසමං.

अट्ठीनि (aṭṭhīni). इतर ठिकाणी नेहमी 'यो' चा लोप आणि दीर्घ होतो – अट्ठी (aṭṭhī). त्याचप्रमाणे, हे अट्ठि (he aṭṭhi), हे अट्ठी (he aṭṭhī), अट्ठीनि (aṭṭhīni); अट्ठिं (aṭṭhiṃ), अट्ठी (aṭṭhī), अट्ठीनि (aṭṭhīni); अट्ठिना (aṭṭhinā) इत्यादी रूपे 'अग्गि' शब्दाप्रमाणेच होतात.

එවං සත්ථි දධි වාරි අක්ඛි අච්ඡි අච්චි ඉච්චාදීනි.

याचप्रमाणे सत्थि (मांडी), दधि (दही), वारि (पाणी), अक्खि (डोळा), अच्छि (डोळा), अच्चि (ज्वाला) इत्यादी शब्द चालतात.

ඉකාරන්තං.

इ-कारान्त (प्रकरण समाप्त).

ඊකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො සුඛකාරීසද්දො.

'सुखकारी' हा ई-कारान्त नपुंसकलिंगी शब्द आहे.

‘‘සුඛභාරී සි’’ ඉතීධ අනපුංසකත්තාභාවා සිස්මිම්පි ‘‘අඝො රස්ස’’මිච්චාදිනා රස්සත්තං, සිලොපො. සුඛකාරි දානං, සුඛකාරී සුඛකාරීනි, හෙ සුඛකාරි, හෙ සුඛකාරී හෙ සුඛකාරීනි, සුඛකාරිනං සුඛකාරිං, සුඛකාරී සුඛකාරීනි.

'सुखभारी सि' यामध्ये नपुंसकलिंग नसल्यामुळे 'सि' प्रत्यय असतानाही 'अघो रस्स...' इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व होते आणि 'सि' चा लोप होतो. (उदाहरणे:) सुखकारि दानं, सुखकारी / सुखकारीनि, हे सुखकारि, हे सुखकारी / हे सुखकारीनि, सुखकारिनं / सुखकारिं, सुखकारी / सुखकारीनि.

සෙසං දණ්ඩීසද්දසමං. එවං සීඝයායීආදීනි.

उर्वरित रूपे 'दण्डी' शब्दाप्रमाणे चालतात. याचप्रमाणे 'सीघयायी' (वेगाने जाणारा) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात.

ඊකාරන්තං.

ई-कारान्त (नपुंसकलिंग समाप्त).

උකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො ආයුසද්දො. තස්ස අට්ඨිසද්දස්සෙව රූපනයො.

उ-कारान्त नपुंसकलिंगी 'आयु' शब्द. त्याचे रूप 'अट्ठि' (हाड) शब्दाप्रमाणेच चालते.

ආයු, ආයූ ආයූනි, හෙ ආයු, හෙ ආයූ හෙ ආයූනි, ආයුං, ආයූ ආයූනි, ආයුනා ආයුසාති [Pg.96] මනොගණාදිත්තා සිද්ධං. ආයූහි ආයූභි, ආයුනො ආයුස්ස, ආයූනමිච්චාදි.

आयु, आयू / आयूनि, हे आयु, हे आयू / हे आयूनि, आयुं, आयू / आयूनि, 'आयुना' आणि मनोगण इत्यादींमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे 'आयुसा' असे रूप सिद्ध होते. आयूहि / आयूभि, आयुनो / आयुस्स, आयूनं इत्यादी.

එවං චක්ඛු වසු ධනු දාරු තිපු මධු හිඞ්ගු සිග්ගු වත්ථු මත්ථු ජතු අම්බු අස්සුආදීනි.

याचप्रमाणे चक्खु (डोळा), वसु (धन), धनु (धनुष्य), दारु (लाकूड), तिपु (शिसं), मधु (मध), हिङ्गु (हिंग), सिग्गु (शेवगा), वत्थु (वस्तू/जागा), मत्थु (दही/ताक), जतु (लाख), अम्बु (पाणी), अस्सु (अश्रू) इत्यादी शब्दांची रूपे चालतात.

උකාරන්තං.

उ-कारान्त (नपुंसकलिंग समाप्त).

ඌකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො ගොත්‍රභූසද්දො.

ऊ-कारान्त नपुंसकलिंगी 'गोत्रभू' शब्द.

ගොත්‍රභූ සි, නපුංසකත්තා රස්සත්තං, සිලොපො. ගොත්‍රභු චිත්තං, ගොත්‍රභූ ගොත්‍රභූනි, හෙ ගොත්‍රභු, හෙ ගොත්‍රභූ හෙ ගොත්‍රභූනි, ගොත්‍රභුං, ගොත්‍රභූ ගොත්‍රභූනි, ගොත්‍රභුනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙ අභිභූසද්දසමං.

'गोत्रभू + सि' यामध्ये नपुंसकलिंग असल्यामुळे र्‍हस्वत्व होते आणि 'सि' चा लोप होतो. गोत्रभु चित्तं, गोत्रभू / गोत्रभूनि, हे गोत्रभु, हे गोत्रभू / हे गोत्रभूनि, गोत्रभुं, गोत्रभू / गोत्रभूनि, गोत्रभुना इत्यादी रूपे पुल्लिंगी 'अभिभू' शब्दाप्रमाणे चालतात.

එවං අභිභූ සයම්භූ ධම්මඤ්ඤූආදීනි.

याचप्रमाणे अभिभू, सयम्भू, धम्मञ्ञू इत्यादी शब्दांची रूपे चालतात.

ඌකාරන්තං.

ऊकारान्त समाप्त.

ඔකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො චිත්තගොසද්දො.

ओकारान्त नपुंसकलिंगी 'चित्तगो' शब्द.

‘‘චිත්තා ගාවො අස්ස කුලස්සා’’ති අත්ථෙ බහුබ්බීහිසමාසෙ කතෙ ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති ඔකාරස්ස ඨානප්පයතනාසන්නත්තා රස්සත්තමුකාරො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො. චිත්තගු කුලං, චිත්තගූ චිත්තගූනි ඉච්චාදි ආයුසද්දසමං.

“चित्ता गावो अस्स कुलस्स” (ज्या कुळाकडे चित्रविचित्र गाई आहेत) या अर्थी बहुव्रीहि समास केला असता, “सरो रस्सो नपुंसके” या सूत्राने 'ओ' काराच्या स्थान आणि प्रयत्नाच्या निकटतेमुळे र्‍हस्व 'उ'कार होतो, त्यानंतर 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होऊन 'सि' चा लोप होतो. 'चित्तगु कुलं' (चित्तगु कुलम्), 'चित्तगू', 'चित्तगूनि' इत्यादी रूपे 'आयु' शब्दाप्रमाणे होतात.

ඔකාරන්තං.

ओकारान्त समाप्त.

චිත්තං කම්මඤ්ච අස්සද්ධ-මථට්ඨි සුඛකාරි ච;

ආයු ගොත්‍රභූ ධම්මඤ්ඤූ, චිත්තගූති නපුංසකෙ.

चित्त, कम्म, अस्सद्ध, अट्ठि, सुखकारी, आयु, गोत्रभू, धम्मञ्ञू आणि चित्तगु हे शब्द नपुंसकलिंगात आहेत.

නපුංසකලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

नपुंसकलिंग समाप्त झाले.

සබ්බනාම

सर्वनाम

අථ [Pg.97] සබ්බනාමානි වුච්චන්තෙ.

आता सर्वनामे सांगितली जात आहेत.

සබ්බ, කතර, කතම, උභය, ඉතර, අඤ්ඤ, අඤ්ඤතර, අඤ්ඤතම, පුබ්බ, පර, අපර, දක්ඛිණ, උත්තර, අධර, ය, ත, එත, ඉම, අමු, කිං, එක, උභ, ද්වි, ති, චතු, තුම්හ, අම්හ ඉති සත්තවීසති සබ්බනාමානි, තානි සබ්බනාමත්තා තිලිඞ්ගානි.

सब्ब, कतर, कतम, उभय, इतर, अञ्ञ, अञ्ञतर, अञ्ञतम, पुब्ब, पर, अपर, दक्खिण, उत्तर, अधर, य, त, एत, इम, अमु, किं, एक, उभ, द्वि, ति, चतु, तुम्हे, अम्हे ही सत्तावीस सर्वनामे आहेत. सर्वनाम असल्यामुळे ती तिन्ही लिंगांत चालतात.

තත්ථ සබ්බසද්දො නිරවසෙසත්ථො, සො යදා පුල්ලිඞ්ගවිසිට්ඨත්ථාභිධායී, තදා රූපනයො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සො’’ති සිස්ස ඔකාරො, සරලොපපරනයනානි. සබ්බො ජනො.

त्यापैकी 'सब्ब' शब्द संपूर्ण (निरवशेष) अर्थाचा वाचक आहे. जेव्हा तो पुल्लिंगी विशिष्ट अर्थाचा बोध करतो, तेव्हा त्याचे रूप पुढीलप्रमाणे होते. पूर्वीप्रमाणेच 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, “सो” या सूत्राने 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ'कार होतो, आणि स्वरलोप व परनयन (पुढील वर्णाशी जोडणे) होते. उदा. 'सब्बो जनो' (सर्व लोक).

බහුවචනෙ ‘‘සබ්බ යො’’ ඉතීධ ‘‘පරසමඤ්ඤා පයොගෙ’’ති සබ්බාදීනං සබ්බනාමසඤ්ඤා.

बहुवचनात “सब्ब यो” येथे “परसमञ्ञा पयोगे” या सूत्राने 'सब्ब' इत्यादी शब्दांना 'सर्वनाम' संज्ञा प्राप्त होते.

‘‘යො’’ති වත්තතෙ.

“यो” चे अनुवर्तन होते.

200. සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො.

२००. “सब्बनामकराते पठमो” (हे सूत्र आहे).

සබ්බෙසං ඉත්ථිපුමනපුංසකානං නාමානි සබ්බනාමානි, තෙසං සබ්බෙසං සබ්බනාමසඤ්ඤානං ලිඞ්ගානං අකාරතො පරො පඨමො යො එත්තමාපජ්ජතෙ. සබ්බෙ පුරිසා.

सर्व स्त्रीलिंगी, पुल्लिंगी आणि नपुंसकलिंगी नामांना सर्वनामे म्हणतात. त्या सर्व सर्वनामसंज्ञक प्रातिपदिकांच्या अकारानंतर येणाऱ्या प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययाचा 'ए'कार होतो. उदा. 'सब्बे पुरिसा' (सर्व पुरुष).

අකාරතොති කිං? සබ්බා අමූ.

“अकारानंतर” असे का म्हटले आहे? (कारण तसे न केल्यास) 'सब्बा', 'अमू' (येथेही हा नियम लागू होईल, जो नको आहे).

හෙ සබ්බ සබ්බා, හෙ සබ්බෙ, සබ්බං, සබ්බෙ, සබ්බෙන, සබ්බෙහි සබ්බෙභි.

हे सब्ब, हे सब्बा, हे सब्बे (संबोधन); सब्बं, सब्बे (द्वितीया); सब्बेन, सब्बेहि, सब्बेभि (तृतीया).

චතුත්ථෙකවචනෙ ආයාදෙසෙ සම්පත්තෙ –

चतुर्थी एकवचनात 'आय' आदेश प्राप्त झाला असता –

‘‘අතො, ආ එ, ස්මාස්මිංනං, ආය චතුත්ථෙකවචනස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

“अतो, आ ए, स्मास्मिंनं, आय चतुत्थेकवचनस्सा” या सूत्रांचे अनुवर्तन होते.

201. තයො [Pg.98] නෙව ච සබ්බනාමෙහි.

२०१. “तयो नेव च सब्बनामेहि” (हे सूत्र आहे).

අකාරන්තෙහි සබ්බනාමෙහි පරෙසං ස්මා ස්මිං ඉච්චෙතෙසං, චතුත්ථෙකවචනස්ස ච ආ එ ආයඉච්චෙතෙ ආදෙසා නෙව හොන්තීති ආයාදෙසාභාවො. චග්ගහණං කත්ථචි පටිසෙධනිවත්තනත්ථං, තෙන පුබ්බාදීහි ස්මා ස්මිංනං ආ එ ච හොන්ති. සබ්බස්ස.

अकारान्त सर्वनामांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचे, तसेच चतुर्थी एकवचनाचे अनुक्रमे 'आ', 'ए' आणि 'आय' हे आदेश होत नाहीत; त्यामुळे 'आय' आदेशाचा अभाव होतो. सूत्रातील 'च' चे ग्रहण काही ठिकाणी निषेध निवृत्त करण्यासाठी आहे, त्यामुळे 'पुब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मा' आणि 'स्मिं' चे 'आ' आणि 'ए' हे आदेश होतात. उदा. 'सब्बस्स' (चतुर्थी एकवचन).

‘‘අකාරො, එ’’ති ච වත්තතෙ.

“अकारो, ए” चे अनुवर्तन होते.

202. සබ්බනාමානං නංම්හි ච.

२०२. “सब्बनामानं नंम्हि च” (हे सूत्र आहे).

සබ්බෙසං සබ්බනාමානං අකාරො එත්තමාපජ්ජතෙ නංම්හි විභත්තිම්හි.

'नं' विभक्ती प्रत्यय पर असताना सर्व सर्वनामांच्या अकाराचा 'ए'कार होतो.

‘‘සබ්බනාමතො’’ති ච වත්තතෙ.

“सब्बनामतो” चे अनुवर्तन होते.

203. සබ්බතො නං සංසානං.

२०३. “सब्बतो नं संसानं” (हे सूत्र आहे).

සබ්බතො සබ්බනාමතො පරස්ස නංවචනස්ස සං සානංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති.

सर्व सर्वनामांनंतर येणाऱ्या 'नं' प्रत्ययाचे 'सं' आणि 'सानं' हे आदेश होतात.

සබ්බෙසං සබ්බෙසානං, සබ්බස්මා සබ්බම්හා, සබ්බෙහි සබ්බෙභි, සබ්බස්ස, සබ්බෙසං සබ්බෙසානං, සබ්බස්මිං සබ්බම්හි, සබ්බෙසු.

सब्बेसं, सब्बेसानं (षष्ठी बहुवचन); सब्बस्मा, सब्बम्हा (पंचमी एकवचन); सब्बेहि, सब्बेभि (पंचमी बहुवचन); सब्बस्स (षष्ठी एकवचन); सब्बेसं, सब्बेसानं (षष्ठी बहुवचन); सब्बस्मिं, सब्बम्हि (सप्तमी एकवचन); सब्बेसु (सप्तमी बहुवचन).

ඉත්ථියං ‘‘ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො’’ති ආප්පච්චයො. අඤ්ඤං කඤ්ඤාසද්දසමං අඤ්ඤත්‍ර ස නං ස්මිංවචනෙහි. සබ්බා පජා, සබ්බා සබ්බායො, හෙ සබ්බෙ, හෙ සබ්බා සබ්බායො, සබ්බං, සබ්බා සබ්බායො, සබ්බාය, සබ්බාහි සබ්බාභි.

स्त्रीलिंगात “इत्थियमतो आपच्चयो” या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होतो. 'स', 'नं' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांशिवाय इतर सर्व रूपे 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाप्रमाणे होतात. उदा. 'सब्बा पजा' (सर्व प्रजा), 'सब्बा', 'सब्बायो' (प्रथमा बहुवचन); 'हे सब्बे', 'हे सब्बा', 'हे सब्बायो' (संबोधन); 'सब्बं' (द्वितीया एकवचन), 'सब्बा', 'सब्बायो' (द्वितीया बहुवचन); 'सब्बाय' (तृतीया एकवचन), 'सब्बाही', 'सब्बाभी' (तृतीया बहुवचन).

චතුත්ථෙකවචනෙ ‘‘සබ්බනාමතො වා’’, සබ්බතො කොති ඉතො ‘‘සබ්බතො’’ති ච වත්තතෙ.

चतुर्थी एकवचनात “सब्बनामतो वा” आणि “सब्बतो को” या सूत्रांमधून “सब्बतो” चे अनुवर्तन होते.

204. ඝපතො [Pg.99] ස්මිංසානං සංසා.

२०४. “घपतो स्मिंसानं संसा” (हे सूत्र आहे).

සබ්බතො සබ්බනාමතො ඝපසඤ්ඤතො ස්මිං සඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං සංසාආදෙසා හොන්ති වා.

'घ' आणि 'प' संज्ञा असलेल्या सर्व सर्वनामांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' आणि 'स' प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'सं' आणि 'सा' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात.

‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු චා’’ති වත්තතෙ.

“संसास्वेकवचनेसु चा” चे अनुवर्तन होते.

205. ඝො රස්සං.

२०५. “घो रस्सं” (हे सूत्र आहे).

ඝසඤ්ඤො ආකාරො රස්සමාපජ්ජතෙ සංසාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු පරෙසු.

'सं' आणि 'सा' हे एकवचनी विभक्ती आदेश पर असताना 'घ' संज्ञक 'आ'कार र्‍हस्व होतो.

‘‘සාගමො’’ති වත්තතෙ.

“सागमो” चे अनुवर्तन होते.

206. සංසාස්වෙකවචනෙසු ච.

२०६. “संसास्वेकवचनेसु च” (हे सूत्र आहे).

සං සාඉච්චෙතෙසු එකවචනට්ඨානසම්භූතෙසු විභත්තාදෙසෙසු පරෙසු ලිඞ්ගම්හා සකාරාගමො හොති.

एकवचनाच्या स्थानी झालेल्या 'सं' आणि 'सा' हे विभक्ती आदेश पर असताना प्रातिपदिकाला 'स' काराचा आगम होतो.

සබ්බස්සා සබ්බාය, සබ්බාසං සබ්බාසානං, සබ්බාය, සබ්බාහි සබ්බාභි, සබ්බස්සා සබ්බාය, සබ්බාසං සබ්බාසානං.

सब्बस्सा, सब्बाय (चतुर्थी एकवचन); सब्बासं, सब्बासानं (चतुर्थी बहुवचन); सब्बाय (पंचमी एकवचन); सब्बाही, सब्बाभी (पंचमी बहुवचन); सब्बस्सा, सब्बाय (षष्ठी एकवचन); सब्बासं, सब्बासानं (षष्ठी बहुवचन).

ස්මිංම්හි ‘‘සබ්බනාමතො, ඝපතො’’ති ච වත්තතෙ.

'स्मिं' प्रत्यय पर असताना “सब्बनामतो, घपतो” चे अनुवर्तन होते.

207. නෙතාහි ස්මිමායයා.

२०७. “नेताहि स्मिमायया” (हे सूत्र आहे).

එතෙහි සබ්බනාමෙහි ඝපසඤ්ඤෙහි පරස්ස ස්මිංවචනස්ස නෙව ආය යාදෙසා හොන්තීති ආයාභාවො. වාධිකාරතො ක්වචි හොති දක්ඛිණාය උත්තරායාති ආදි.

'घ' आणि 'प' संज्ञा असलेल्या या सर्वनामांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाचे 'आय' आणि 'या' हे आदेश होत नाहीत, त्यामुळे 'आय' चा अभाव होतो. 'वा' (पर्यायाने) या अधिकाराने काही ठिकाणी 'दक्खिणाय', 'उत्तराय' इत्यादी रूपे होतात.

සංයමාදෙසා, සබ්බස්සං සබ්බායං, සබ්බාසු.

'सं' आणि 'यं' हे आदेश होऊन 'सब्बस्सं', 'सब्बायं' (सप्तमी एकवचन) आणि 'सब्बासु' (सप्तमी बहुवचन) ही रूपे होतात.

නපුංසකෙ සබ්බං චිත්තං, සබ්බානි, හෙ සබ්බ, හෙ සබ්බානි, සබ්බං, සබ්බානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගෙ විය ඤෙය්‍යං.

नपुंसकलिंगात 'सब्बं चित्तं' (सर्व चित्त), 'सब्बानि' (प्रथमा बहुवचन); 'हे सब्ब', 'हे सब्बानि' (संबोधन); 'सब्बं', 'सब्बानि' (द्वितीया) अशी रूपे होतात. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे समजावीत.

එවං [Pg.100] කතරාදීනං අඤ්ඤතමසද්දපරියන්තානං තීසුපි ලිඞ්ගෙසු රූපනයො.

याचप्रमाणे 'कतर' शब्दापासून 'अञ्ञतम' शब्दापर्यंतच्या सर्वनामांची तिन्ही लिंगांतील रूपे समजावीत.

තත්ථ කතරකතමසද්දා පුච්ඡනත්ථා.

त्यापैकी 'कतर' आणि 'कतम' हे शब्द प्रश्नार्थक आहेत.

උභයසද්දො ද්විඅවයවසමුදායවචනො.

'उभय' शब्द दोन अवयवांच्या समूहाचा (दोन्हीचा) वाचक आहे.

ඉතරසද්දො වුත්තප්පටියොගවචනො.

'इतर' शब्द सांगितलेल्या गोष्टीच्या प्रतिपक्षाचा (विरुद्ध किंवा दुसऱ्या गोष्टीचा) वाचक आहे.

අඤ්ඤසද්දො අධිකතාපරවචනො.

'अञ्ञ' (अन्य) शब्द अधिक किंवा दुसऱ्याचा वाचक आहे.

අඤ්ඤතර අඤ්ඤතමසද්දා අනියමත්ථා.

'अञ्ञतर' आणि 'अञ्ञतम' हे शब्द अनिश्चित अर्थाचे (कोणताही एक या अर्थाचे) वाचक आहेत.

‘‘යො, සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො’’ති ච වත්තතෙ.

“यो, सब्बनामकराते पठमो” चे अनुवर्तन होते.

208. ද්වන්දට්ඨා වා.

२०८. किंवा द्वंद्व समासात असलेले.

ද්වන්දසමාසට්ඨා සබ්බනාමකාරතො පරො පඨමො යො එත්තමාපජ්ජතෙ වා. කතරො ච කතමො චාති කතරකතමෙ, කතරකතමා වා ඉච්චාදි.

द्वंद्व समासात असलेल्या सर्वनामाहून पर असलेला पहिला 'यो' प्रत्यय पर्यायाने 'ए' कारत्व (एत्त) प्राप्त करतो. जसे की - 'कतरो च कतमो च' (कोणता आणि कोणता) म्हणजे 'कतरकतमे' किंवा 'कतरकतमा' इत्यादी.

පුබ්බාදයො දිසාදිවවත්ථානවචනා.

'पुब्ब' (पूर्व) इत्यादी शब्द दिशा आणि इतर मर्यादा दर्शवणारे आहेत.

පුබ්බො කාලො. බහුවචනෙ ‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති එත්ථ පරාති නිද්දෙසතො පුබ්බාදීහි යොවචනස්ස විකප්පෙනෙකාරො.

'पुब्ब' म्हणजे पूर्व काळ. बहुवचनात "धातुळिङ्गेहि परा पच्चया" या सूत्रातील 'परा' या निर्देशामुळे 'पुब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा पर्यायाने 'एकार' होतो.

පුබ්බෙ පුබ්බා, හෙ පුබ්බ, හෙ පුබ්බෙ හෙ පුබ්බා, පුබ්බං, පුබ්බෙ, පුබ්බෙන, පුබ්බෙහි පුබ්බෙභි, පුබ්බස්ස, පුබ්බෙසං පුබ්බෙසානං. ‘‘ස්මාස්මිංනං වා’’ති විකප්පෙනාකාරෙකාරා. පුබ්බා පුබ්බස්මා පුබ්බම්හා, පුබ්බෙහි පුබ්බෙභි, පුබ්බස්ස, පුබ්බෙසං පුබ්බෙසානං, පුබ්බෙ පුබ්බස්මිං පුබ්බම්හි, පුබ්බෙසු.

पुब्बे पुब्बा (प्रथमा बहुवचन), हे पुब्ब, हे पुब्बे हे पुब्बा (संबोधन), पुब्बं (द्वितीया एकवचन), पुब्बे (द्वितीया बहुवचन), पुब्बेन (तृतीया एकवचन), पुब्बेहि पुब्बेभि (तृतीया बहुवचन), पुब्बस्स (चतुर्थी एकवचन), पुब्बेसं पुब्बेसानं (चतुर्थी बहुवचन). "स्मास्मिंनं वा" या सूत्राने पर्यायाने 'आकार' आणि 'एकार' होतात. पुब्बा पुब्बस्मा पुब्बम्हा (पंचमी एकवचन), पुब्बेहि पुब्बेभि (पंचमी बहुवचन), पुब्बस्स (षष्ठी एकवचन), पुब्बेसं पुब्बेसानं (षष्ठी बहुवचन), पुब्बे पुब्बस्मिं पुब्बम्हि (सप्तमी एकवचन), पुब्बेसु (सप्तमी बहुवचन).

ඉත්ථියං පුබ්බා දිසා, පුබ්බා පුබ්බායො ඉච්චාදි සබ්බාසද්දසමං.

स्त्रीलिंगात 'पुब्बा दिसा' (पूर्व दिशा), 'पुब्बा पुब्बायो' इत्यादी रूपे 'सब्बा' शब्दाप्रमाणे होतात.

නපුංසකෙ [Pg.101] පුබ්බං ඨානං, පුබ්බානි, හෙ පුබ්බ, හෙ පුබ්බානි, පුබ්බං, පුබ්බානි, සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං. එවං පරාපරදක්ඛිණුත්තරාධරසද්දා.

नपुंसकलिंगात 'पुब्बं ठाणं' (पूर्व स्थान), 'पुब्बानि', 'हे पुब्ब', 'हे पुब्बानि', 'पुब्बं', 'पुब्बानि' अशी रूपे होतात; उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे असतात. याचप्रमाणे 'पर', 'अपर', 'दक्खिण', 'उत्तर', 'अधर' हे शब्द चालतात.

‘‘සබ්බනාමතො, ද්වන්දට්ඨා’’ති ච වත්තතෙ.

"सब्बनामतो" (सर्वनामापासून) आणि "द्वन्दट्ठा" (द्वंद्व समासात असलेले) हे अनुवृत्तीने येते.

209. නාඤ්ඤං සබ්බනාමිකං.

२०९. इतर कोणतेही सर्वनामिक कार्य होत नाही.

ද්වන්දට්ඨා සබ්බනාමතො පරස්ස යොවචනස්ස ඨපෙත්වා එත්තං අඤ්ඤං සබ්බනාමිකං කාරියං න හොතීති සංසානමාදෙසාභාවො. පුබ්බාපරානං, පුබ්බුත්තරානං අධරුත්තරානං, ‘‘නාඤ්ඤං සබ්බනාමික’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන තතියාසමාසෙපි. මාසපුබ්බාය, මාසපුබ්බානං.

द्वंद्व समासात असलेल्या सर्वनामाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाच्या 'एत्त' (ए-कार) आदेशाव्यतिरिक्त इतर कोणतेही सर्वनामिक कार्य होत नाही, म्हणून 'सं/सानं' आदेशाचा अभाव होतो. जसे की - पुब्बापरानं, पुब्बुत्तरानं, अधरुत्तरानं. "नाञ्ञं सब्बनामिकं" या सूत्राच्या अधिकाराशिवाय संबंध जोडल्याने तृतीया तत्पुरुष समासातही हेच होते. जसे की - मासपुब्बाय, मासपुब्बानं.

‘‘නාඤ්ඤං සබ්බනාමික’’න්ති ච වත්තතෙ.

"नाञ्ञं सब्बनामिकं" हे अनुवृत्तीने येते.

210. බහුබ්බීහිම්හි ච.

२१०. आणि बहुव्रीहि समासातही.

බහුබ්බීහිම්හි ච සමාසෙ සබ්බනාමිකවිධානං නාඤ්ඤං හොති. පියපුබ්බාය, පියපුබ්බානං, පියපුබ්බෙ.

आणि बहुव्रीहि समासातही इतर सर्वनामिक कार्य होत नाही. जसे की - पियपुब्बाय, पियपुब्बानं, पियपुब्बे.

චසද්දග්ගහණෙන දිසත්ථසබ්බනාමානං බහුබ්බීහිම්හි සබ්බනාමිකවිධානංව හොති.

'च' शब्दाच्या ग्रहणाने दिशावाचक सर्वनामांचे बहुव्रीहि समासात सर्वनामिक कार्य होतेच.

දක්ඛිණස්සා ච පුබ්බස්සා ච යදන්තරාළන්ති අත්ථෙ බහුබ්බීහි, දක්ඛිණපුබ්බස්සං, දක්ඛිණපුබ්බස්සා, එවං උත්තරපුබ්බස්සං, උත්තරපුබ්බස්සා ඉච්චාදි.

"दक्षिण आणि पूर्व यांच्या दरम्यान जे आहे" (दक्खिणस्सा च पुब्बस्सा च यदन्तराळं) या अर्थी बहुव्रीहि समास होऊन 'दक्खिणपुब्बस्सं', 'दक्खिणपुब्बस्सा' अशी रूपे होतात. याचप्रमाणे 'उत्तरपुब्बस्सं', 'उत्तरपुब्बस्सा' इत्यादी रूपे होतात.

යතෙතසද්දාදීනමාලපනෙ රූපං න සම්භවති. යසද්දො අනියමත්ථො.

'य', 'त', 'एत' इत्यादी शब्दांचे संबोधन विभक्तीत रूप होत नाही. 'य' हा शब्द अनिश्चित अर्थाचा (अनियमार्थ) आहे.

යො පුරිසො, යෙ පුරිසා, යං, යෙ. යා කඤ්ඤා, යා යායො, යං, යා යායො. යං චිත්තං, යානි, යං, යානි. සෙසං සබ්බත්ථ සබ්බසද්දසමං.

यो पुरिसो (जो पुरुष), ye purisā (जे पुरुष), यं, ये. या कञ्ञा (जी कन्या), या यायो, यं, या यायो. यं चित्तं (जे चित्त), यानि, यं, यानि. उर्वरित सर्व रूपे सर्व ठिकाणी 'सब्ब' शब्दाप्रमाणे होतात.

ත [Pg.102] එත ඉම අමු කිංඉච්චෙතෙ පරම්මුඛ සමීප අච්චන්තසමීපදූර පුච්ඡනත්ථවචනා.

'त', 'एत', 'इम', 'अमु', 'किं' हे शब्द अनुक्रमे परोक्ष (परम्मुख), समीप, अत्यंत समीप, दूर आणि प्रश्न विचारण्याच्या अर्थाचे वाचक आहेत.

තසද්දස්ස භෙදො. ‘‘ත සි’’ ඉතීධ –

'त' शब्दाचे भेद. येथे "त सि" यामध्ये -

‘‘අනපුංසකස්සායං සිම්හීති, ස’’මිති ච වත්තතෙ.

"अनपुंसकस्सायं सिम्हि" आणि "सं" हे अनुवृत्तीने येते.

211. එතතෙසං තො.

२११. 'एत' आणि 'त' यांचा 'त' होतो.

එත තඉච්චෙතෙසං අනපුංසකානං තකාරො සකාරමාපජ්ජතෙ සිම්හි විභත්තිම්හි. සො පුරිසො.

'एत' आणि 'त' या नपुंसकेतर शब्दांमधील 'त' काराचा 'सि' विभक्ती प्रत्यय असताना 'स' कार होतो. जसे की - सो पुरिसो (तो पुरुष).

සබ්බනාමග්ගහණඤ්ච, ඉතො තග්ගහණඤ්ච වත්තතෙ.

"सब्बनाम" चे ग्रहण आणि येथून "त" चे ग्रहण अनुवृत्तीने येते.

212. තස්ස වා නත්තං සබ්බත්ථ.

२१२. 'त' शब्दाचा सर्व ठिकाणी पर्यायाने 'न' कार होतो.

තඉච්චෙතස්ස සබ්බනාමස්ස තකාරස්ස නත්තං හොති වා සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු. නෙ තෙ, නං තං, නෙ තෙ, නෙන තෙන, නෙහි නෙභි තෙහි තෙභි.

'त' या सर्वनामातील 'त' काराचा सर्व लिंगांमध्ये पर्यायाने 'न' कार होतो. जसे की - ने ते, नं तं, ने ते, नेन तेन, नेहि नेभि तेहि तेभि.

‘‘සබ්බස්ස, තස්ස වා සබ්බත්ථා’’ති ච වත්තතෙ.

"सब्बस्स" (सर्वाचा), "तस्स वा सब्बत्थ" (त्याचा किंवा सर्व ठिकाणी) हे अनुवृत्तीने येते.

213. සස්මාස්මිංසංසාස්වත්තං.

२१३. 'स', 'स्मा', 'स्मिं', 'सं', 'सा' हे प्रत्यय असताना 'अ' कार (अत्तं) होतो.

තඉච්චෙතස්ස සබ්බනාමස්ස සබ්බස්සෙව අත්තං හොති වා ස ස්මා ස්මිං සං සාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු. අස්ස නස්ස තස්ස, නෙසං තෙසං නෙසානං තෙසානං.

'त' या सर्वनामाच्या संपूर्ण भागाचा 'स', 'स्मा', 'स्मिं', 'सं', 'सा' हे प्रत्यय असताना सर्व लिंगांमध्ये पर्यायाने 'अ' कार होतो. जसे की - अस्स नस्स तस्स, नेसं तेसं नेसानं तेसानं.

‘‘ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි වා’’ති ඉතො ‘‘ස්මාස්මිංනං, ම්හාම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

"स्माहिस्मिंनं म्हाभिम्हि वा" या सूत्रातून "स्मास्मिंनं, म्हाम्हि" हे अनुवृत्तीने येते.

214. න තිමෙහි කතාකාරෙහි.

२१४. 'त' आणि 'इम' या ज्यांचे 'आकार' (किंवा 'अकार') केले गेले आहे अशा शब्दांनंतर होत नाही.

ත ඉමඉච්චෙතෙහි කතාකාරෙහි පරෙසං ස්මාස්මිංනං ම්හා ම්හිඉච්චෙතෙ ආදෙසා න හොන්ති.

'त' आणि 'इम' या ज्यांचे 'आकार' (किंवा 'अकार') केले गेले आहे अशा शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचे 'म्हा' आणि 'म्हि' हे आदेश होत नाहीत.

පකතිසන්ධිවිධාන

प्रकृतिसंधिविधान (प्रकृतिभाव संधीचे नियम)

අථ [Pg.22] සරානමෙව සන්ධිකාරියෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො වුච්චතෙ.

आता स्वरांचेच संधीकार्य प्राप्त झाले असता त्यांचा प्रकृतिभाव (मूळ रूपात राहणे) सांगितला जात आहे.

‘‘සරා, පකතී’’ති ච වත්තතෙ.

"सरा

35. සරෙ ක්වචි.

३५. स्वराच्या पुढे असताना काही वेळा.

සරා ඛො සරෙ පරෙ ක්වචි ඡන්දභෙදාසුඛුච්චාරණට්ඨානෙ, සන්ධිච්ඡාරහිතට්ඨානෙ ච පකතිරූපානි හොන්ති, න ලොපාදෙසවිකාරමාපජ්ජන්තෙති අත්ථො.

स्वराच्या पुढे स्वर असताना काही वेळा छंदाचा भंग टाळण्यासाठी, सुलभ उच्चारणासाठी आणि संधी करण्याची इच्छा नसलेल्या ठिकाणी स्वर आपल्या मूळ रूपात (प्रकृतिभावात) राहतात; त्यांचा लोप, आदेश किंवा विकार होत नाही, असा याचा अर्थ आहे.

තත්ථ පකතිට්ඨානං නාම ආලපනන්තා අනිතිස්මිං අච්ඡන්දානුරක්ඛණෙ අසමාසෙ පදන්තදීඝා ච ඉකාරුකාරා ච නාමපදන්තාතීතක්‍රියාදිම්හීති එවමාදි.

त्यामध्ये प्रकृतिभावाची स्थाने म्हणजे - 'इति' शब्द पुढे नसताना संबोधनाचा अंत, छंदाचे रक्षण करायचे नसताना, समासरहित पदांच्या शेवटी असलेले दीर्घ स्वर, नामाच्या शेवटी असलेले 'इ' कार आणि 'उ' कार, भूतकाळी क्रियापदे इत्यादींच्या शेवटी असलेले स्वर.

ආලපනන්තෙසු තාව – කතමා චානන්ද අනිච්චසඤ්ඤා, කතමා චානන්ද ආදීනවසඤ්ඤා, සාරිපුත්ත ඉධෙකච්චො, එහි සිවික උට්ඨෙහි, උපාසකා ඉධෙකච්චො, භොති අය්‍යෙ, භික්ඛු අරොගං තව සීලං, සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, භික්ඛවෙ එවං වදාමි, පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා ඉච්චෙවමාදීසු පකතිභාවො, පුබ්බස්සරලොපයවාදෙසාදයො න හොන්ති.

प्रथम संबोधनाच्या शेवटी - "कतमा चानन्द अनिच्चसञ्ञा" (हे आनंदा, अनित्य संज्ञा कोणती?), "कतमा चानन्द आदीनवसञ्ञा" (हे आनंदा, आदीनव संज्ञा कोणती?), "सारिपुत्त इधेकच्चो" (हे सारिपुत्ता, येथे एक जण), "एहि सिविक उट्ठेहि" (ये शिविका, ऊठ), "उपासका इधेकच्चो" (हे उपासकांनो, येथे एक जण), "भोति अय्ये" (हे आदरणीय आर्या), "भिक्खु अरोगं तव सीलं" (हे भिक्खू, तुझे शील निरोगी असो), "सिञ्च भिक्खु इमं नावं" (हे भिक्खू, या नौकेतील पाणी उपस), "भिक्खवे एवं वदामि" (हे भिक्खूंनो, मी असे सांगतो), "पञ्चिमे गहपतयो आनिसंसा" (हे गृहपतींनो, हे पाच फायदे आहेत) इत्यादींमध्ये प्रकृतिभाव होतो; पूर्व स्वराचा लोप, 'य' किंवा 'व' आदेश इत्यादी होत नाहीत.

ක්වචිග්ගහණෙන ඉතිස්මිං ඡන්දානුරක්ඛණෙ සන්ධි හොති, යථා – සක්කා දෙවීති, නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථු.

'क्वचि' च्या ग्रहणाने 'इति' शब्द पुढे असताना किंवा छंदाच्या रक्षणासाठी संधी होते. जसे की - सक्का देवीति, नमो ते बुद्ध वीरत्थु.

සරෙති කිං? සාධු මහාරාජාති, එවං කිර භික්ඛූති.

"सरे" (स्वराच्या पुढे) असे का म्हटले आहे? (व्यंजन पुढे असताना संधी होऊ नये म्हणून, जसे की) "साधु महाराजाति", "एवं किर भिक्खूति".

අසමාසෙ පදන්තදීඝෙසු – ආයස්මා ආනන්දො ගාථා අජ්ඣභාසි, දෙවා ආභස්සරා යථා, තෙවිජ්ජා ඉද්ධිප්පත්තා [Pg.23] ච, භගවා උට්ඨායාසනා, භගවා එතදවොච, අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි, ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො, භූතවාදී අත්ථවාදී, යං ඉත්ථී අරහා අස්ස, සාමාවතී ආහ, පාපකාරී උභයත්ථ තප්පති, නදී ඔත්ථරති, යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා, භික්ඛූ ආමන්තෙසි, භික්ඛූඋජ්ඣායිංසු, භික්ඛූ එවමාහංසු, ඉමස්මිං ගාමෙ ආරක්ඛකා, සබ්බෙ ඉමෙ, කතමෙ එකාදස, ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ, අප්පමාදො අමතපදං, සඞ්ඝො ආගච්ඡතු, කො ඉමං පථවිං විච්චෙස්සති, ආලොකො උදපාදි, එකො එකාය, චත්තාරො ඔඝා.

समासरहित पदांच्या शेवटी असलेल्या दीर्घ स्वरांमध्ये - "आयुस्मा आनन्दो गाथा अज्झभासि" (आयुष्यमान आनंदांनी गाथा म्हटली), "देवा आभस्सरा यथा" (आभास्वर देवांप्रमाणे), "तेविज्जा इद्धिप्पत्ता च" (त्रिविद्य आणि ऋद्धी प्राप्त), "भगवा उट्ठायासना" (भगवान आसनावरून उठले), "भगवा एतदवोच" (भगवान असे म्हणाले), "अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि" (अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले), "गन्त्वा ओलोकेन्तो" (जाऊन पाहत असताना), "भूतवादी अत्थवादी" (सत्य बोलणारे, अर्थपूर्ण बोलणारे), "यं इत्थी अरहा अस्स" (जी स्त्री अर्हत असेल), "सामावती आह" (सामावती म्हणाली), "पापकारी उभयत्थ तप्पति" (पाप करणारा दोन्ही ठिकाणी संतापतो), "नदी ओत्थरति" (नदी ओसंडून वाहते), "ये ते भिक्खू अप्पिच्छा" (जे ते अल्पेच्छ भिक्खू), "भिक्खू आमन्तेसि" (भिक्खूंना आमंत्रित केले), "भिक्खूउज्झायिंसु" (भिक्खूंनी आक्षेप घेतला), "भिक्खू एवमाहंसु" (भिक्खू असे म्हणाले), "इमस्मिं गामे आरक्खका" (या गावात रक्षक), "सब्बे इमे" (हे सर्व), "कतमे एकादस" (ते अकरा कोणते?), "गम्भीरे उदकन्तिके" (खोल पाण्याच्या काठावर), "अप्पमादो अमतपदं" (अप्रमाद हे अमृतपद आहे), "सङ्घो आगच्छतु" (संघ येवो), "को इमं पथविं विच्चेस्सति" (या पृथ्वीला कोण जिंकणार?), "आलोको उदपादि" (प्रकाश उत्पन्न झाला), "एको एकाय" (एकटा एका स्त्रीसोबत), "चत्तारो ओघा" (चार ओघ).

නිපාතෙසුපි – අරෙ අහම්පි, සචෙ ඉමස්ස කායස්ස, නො අභික්කමො, අහො අච්ඡරියො, අථො අන්තො ච, අථ ඛො ආයස්මා, අථො ඔට්ඨවචිත්තකා, තතො ආමන්තයී සත්ථා.

निपातांमध्येही (अव्ययांमध्येही) - "अरे अहम्पि" (अरे, मीसुद्धा), "सचे इमस्स कायस्स" (जर या कायेचा), "नो अभिक्कमो" (माघार नाही), "अहो अच्छरियो" (अहो आश्चर्य!), "अथो अन्तो च" (आणि अंतसुद्धा), "अथ खो आयुस्मा" (त्यानंतर आयुष्यमान), "अथो ओट्ठवचित्तका" (आणि उंटासारखे चित्त असलेले), "ततो आमन्तयी सत्था" (त्यानंतर शास्त्यांनी आमंत्रित केले).

ක්වචිග්ගහණෙන අකාර ඉතීවෙවෙත්ථාදීසු සන්ධිපි. යථා – ආගතත්ථ, ආගතම්හා, කතමාස්සු චත්තාරො, අප්පස්සුතායං පුරිසො, ඉත්ථීති, ච මරීව, සබ්බෙව, ස්වෙව, එසෙව නයො, පරිසුද්ධෙත්ථායස්මන්තො, නෙත්ථ, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා, සචෙස බ්‍රාහ්මණ, තථූපමං, යථාහ.

'क्वचि' च्या ग्रहणाने 'अकार' + 'इति' इत्यादी ठिकाणी संधी देखील होते. जसे की - आगतत्थ, आगतम्हा, कतमास्सु चत्तारो, अप्पस्सुतायं पुरिसो, इत्थीति, च मरीव, सब्बेव, स्वेव, एसेव नयो, परिसुद्धेत्थायस्मन्तो, नेत्थ, तं कुतेत्थ लब्भा, सचेस ब्राह्मण, तथूपमं, यथाह.

අසමාසෙති කිං? ජිව්හායතනං, අවිජ්ජොඝො, ඉත්ථින්ද්‍රියං, අභිභායතනං, භයතුපට්ඨානං. අච්ඡන්දානුරක්ඛණෙති [Pg.24] කිං? සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨං, යො මිස්සරො.

असमास म्हणजे काय? जिव्हायतन, अविज्जोघ (अविद्या-पूर), इत्थिन्द्रिय (स्त्री-इंद्रिय), अभिभायतन, भयतुपट्ठान (भयाचे उपस्थित होणे). 'अच्छन्दानुरक्खण' (इच्छेचे रक्षण न करणे) म्हणजे काय? 'या जगात माणसाचे श्रद्धा हेच श्रेष्ठ धन आहे', 'जो स्वामी आहे'.

නාමපදන්තඉකාරුකාරෙසු – ගාථාහි අජ්ඣභාසි, පුප්ඵානි ආහරිංසු, සත්ථු අදාසි.

नामपदांच्या शेवटी 'इ' आणि 'उ' कार असताना – गाथांनी भाषण केले (गाथाहि अज्झभासि), फुले आणली (पुप्फानि आहरिंसु), शास्त्यांना दिले (सत्थु अदासि).

ක්වචීති කිං? මනසාකාසි.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) म्हणजे काय? मनात केले (मनसाकासि).

36. සරා පකති බ්‍යඤ්ජනෙ.

३६. व्यंजनांच्या पुढे स्वर जसेच्या तसे (प्रकृती रूपात) राहतात.

සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ පකතිරූපා හොන්තීති යෙභුය්‍යෙන දීඝරස්සලොපෙහි විකාරාභාවො. යථා – අච්චයො, පච්චයො, භාසති වා කරොති වා, වෙදනාක්ඛන්ධො, භාග්‍යවා, භද්‍රො කසාමිව, දීයති, තුණ්හීභූතො, සො ධම්මං දෙසෙති.

व्यंजन पुढे असताना स्वर प्रकृती रूपात (जसेच्या तसे) राहतात, म्हणजेच बहुधा दीर्घ, र्‍हस्व किंवा लोप यांसारखे विकार (बदल) होत नाहीत. जसे की – अच्चयो (accayo), पच्चयो (paccayo), भासति वा करोति वा (bhāsati vā karoti vā), वेदनाक्खन्धो (vedanākkhandho), भाग्यवा (bhāgyavā), भद्रो कसामिव (bhadro kasāmiva), दीयति (dīyati), तुण्हीभूतो (tuṇhībhūto), सो धम्मं देसेति (so dhammaṃ deseti).

ඉති පකතිසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

अशा प्रकारे प्रकृतीसंधीचे विधान समाप्त झाले.

බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවිධාන

व्यंजनसंधी विधान

අථ බ්‍යඤ්ජනසන්ධි වුච්චතෙ.

आता व्यंजनसंधी सांगितली जात आहे.

‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති අධිකාරො, ‘‘සරා, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ.

येथे 'व्यंजने' हा अधिकार आहे, आणि 'सरा', 'क्वचि' हे अनुवृत्तीने येतात.

37. දීඝං.

३७. दीर्घ.

සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි දීඝං පප්පොන්තීති සුත්තසුඛුච්චාරණඡන්දානුරක්ඛණට්ඨානෙසු දීඝො.

व्यंजन पुढे असताना स्वर काही ठिकाणी दीर्घ होतात; सूत्राच्या सुलभ उच्चारासाठी आणि छंदाच्या रक्षणासाठी (वृत्तबद्धतेसाठी) स्वर दीर्घ केला जातो.

ත්‍යස්ස පහීනා ත්‍යාස්ස පහීනා, ස්වස්ස ස්වාස්ස, මධුව මඤ්ඤති බාලො මධුවා මඤ්ඤතී බාලො, තථා එවං ගාමෙ මුනී [Pg.25] චරෙ, ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා, න මඞ්කූ භවිස්සාමි, ස්වාක්ඛාතො, ය්වාහං, කාමතො ජායතී සොකො, කාමතො ජායතී භයං, සක්කො උජූ ච සුහුජූ ච, අනූපඝාතො, දූරක්ඛං, දූරමං, සූරක්ඛං, දූහරතා.

उदा. त्यस्स पहीना चे त्यास्स पहीना (tyāssa pahīnā), स्वस्स चे स्वास्स (svāssa), मधुव मञ्ञति बालो चे मधुवा मञ्ञती बालो (madhuvā maññatī bālo), तसेच एवं गामे मुनि चरे चे एवं गामे मुनी चरे (evaṃ gāme munī care), खन्ति परमं तपो तितिक्खा चे खन्ती परमं तपो तितिक्खा (khantī paramaṃ tapo titikkhā), न मङ्कु भविस्सामि चे न मङ्कू भविस्सामि (na maṅkū bhavissāmi), स्वाक्खातो (svākkhāto), य्वाहं (yvāhaṃ), कामतो जायति सोको चे कामतो जायती सोको (kāmato jāyatī soko), कामतो जायति भयं चे कामतो जायती भयं (kāmato jāyatī bhayaṃ), सक्को उजु च सुहुजु च चे सक्को उजू च सुहुजू च (sakko ujū ca suhujū ca), अनूपघातो (anūpaghāto), दूरक्खं (dūrakkhaṃ), दूरमं (dūramaṃ), सूरक्खं (sūrakkhaṃ), दूह रता (dūharatā).

ක්වචීති කිං? ත්‍යජ්ජ, ස්වස්ස, පතිලිය්‍යති.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? (कारण सर्वत्र हा नियम लागू होत नाही, जसे की) त्यज्ज (tyajja), स्वस्स (svassa), पतिलिय्यति (patiliyyati).

යිට්ඨං වා හුතං වා ලොකෙ, යදි වා සාවකෙ, පුග්ගලා ධම්මදසා තෙ, භොවාදී නාම සො හොති, යථාභාවී ගුණෙන සො ඉතීධ –

जसे की – 'यिट्ठं वा हुतं वा लोके', 'यदि वा सावके', 'पुग्गला धम्मदसा ते', 'भोवादी नाम सो होति', 'यथाभावी गुणेन सो' इत्यादी उदाहरणांमध्ये –

පුබ්බස්මිංයෙවාධිකාරෙ –

त्याच पूर्व अधिकारातच –

38. රස්සං.

३८. र्‍हस्व.

සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි රස්සං පප්පොන්තීති ඡන්දානුරක්ඛණෙ, ආගමෙ, සංයොගෙ ච රස්සත්තං.

व्यंजन पुढे असताना स्वर काही ठिकाणी र्‍हस्व होतात. छंदाच्या रक्षणासाठी, आगम झाल्यावर आणि संयोग (द्वित्व) झाल्यावर र्‍हस्वत्व येते.

ඡන්දානුරක්ඛණෙ තාව යිට්ඨංව හුතංව ලොකෙ, යදිව සාවකෙ, පුග්ගල ධම්මදසා තෙ, භොවාදි නාම සො හොති, යථාභාවි ගුණෙන සො.

प्रथम छंदाच्या रक्षणासाठी: यिट्ठं व हुतं व लोके (yiṭṭhaṃva hutaṃva loke), यदिव सावके (yadiva sāvake), पुग्गल धम्मदसा ते (puggala dhammadasā te), भोवादि नाम सो होति (bhovādi nāma so hoti), यथाभावि गुणेन सो (yathābhāvi guṇena so).

ආගමෙ යථයිදං, සම්මදක්ඛාතො.

आगम झाल्यावर जसे की – यथयिदं (yathayidaṃ), सम्मदक्खातो (sammadakkhāto).

සංයොගෙ පරාකමො පරක්කමො, ආසාදො අස්සාදො, එවං තණ්හක්ඛයො, ඣානස්ස ලාභිම්හි, වසිම්හි, ථුල්ලච්චයො.

संयोगात (द्वित्वात) जसे की – पराकमो चे परक्कमो (parakkamo), आसादो चे अस्सादो (assādo), तसेच तण्हक्खयो (taṇhakkhayo), झानस्स लाभिम्हि (jhānassa lābhimhi), वसिम्हि (vasimhi), थुल्लच्चयो (thullaccayo).

ක්වචීති කිං? මායිදං, මනසා දඤ්ඤා විමුත්තානං, යථාක්කමං, ආඛ්‍යාතිකං, දීය්‍යති, සූය්‍යති.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? (कारण सर्वत्र र्‍हस्व होत नाही, जसे की) मायिदं (māyidaṃ), मनसा दञ्ञा विमुत्तानं (manasā daññā vimuttānaṃ), यथाक्कमं (yathākkamaṃ), आख्यातिकं (ākhyātikaṃ), दीय्यति (dīyyati), सूय्यति (sūyyati).

එසො ඛො බ්‍යන්තිං කාහිති, සො ගච්ඡං න නිවත්තති ඉච්චත්‍ර –

'एस खो ब्यन्तिं काहिति', 'सो गच्छं न निवत्तति' या उदाहरणांमध्ये –

තස්මිංයෙවාධිකාරෙ –

त्याच अधिकारात –

39. ලොපඤ්ච [Pg.26] තත්‍රාකාරො.

३९. लोप आणि तेथे 'अ' कार (अ-कार आगम) होतो.

සරා ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි ලොපං පප්පොන්ති, තත්‍ර ලුත්තෙ ඨානෙ අකාරාගමො ච හොති. එතතසද්දන්තොකාරස්සෙවායං ලොපො.

व्यंजन पुढे असताना स्वर काही ठिकाणी लोप पावतात, आणि लोप पावलेल्या ठिकाणी 'अ' काराचा आगम होतो. हा लोप 'एत' आणि 'त' शब्दांच्या शेवटी असलेल्या 'ओ' काराचाच होतो.

එස ඛො බ්‍යන්තිං කාහිති, ස ගච්ඡං න නිවත්තති, එවං එස ධම්මො, එස පත්තොසි, ස මුනි, ස සීලවා.

उदा. एस खो ब्यन्तिं काहिति (esa kho byantiṃ kāhiti), स गच्छं न निवत्तति (sa gacchaṃ na nivattati), तसेच एस धम्मो (esa dhammo), एस पत्तोसि (esa pattosi), स मुनि (sa muni), स सीलवा (sa sīlavā).

ක්වචීති කිං? එසො ධම්මො, සො මුනි, සො සීලවා.

'क्वचि' असे का म्हटले आहे? (कारण काही ठिकाणी लोप होत नाही, जसे की) एसो धम्मो (eso dhammo), सो मुनि (so muni), सो सीलवा (so sīlavā).

චසද්දෙන එතසද්දන්තස්ස සරෙපි ක්වචි ලොපො. යථා – එස අත්ථො, එස ආභොගො, එස ඉදානි.

सूत्रातील 'च' शब्दाने 'एत' आणि 'त' शब्दांच्या शेवटी असलेल्या स्वराचा पुढे स्वर असतानाही काही ठिकाणी लोप होतो. जसे की – एस अत्थो (esa attho), एस आभोगो (esa ābhogo), एस इदानि (esa idāni).

විපරිණාමෙන ‘‘සරම්හා, බ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

विभक्ती विपरिणामाने 'सरम्हा' (स्वरापासून) आणि 'ब्यञ्जनस्स' (व्यंजनाचा) हे शब्द अनुवृत्तीने येतात.

40. පරද්වෙභාවො ඨානෙ.

४०. योग्य ठिकाणी पुढील व्यंजनाचे द्वित्व होते.

සරම්හා පරස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ද්වෙභාවො හොති ඨානෙ. ද්වින්නං භාවො ද්විභාවො, සො එව ද්වෙභාවො.

स्वराच्या पुढे असलेल्या व्यंजनाचे योग्य ठिकाणी द्वित्व होते. दोन असण्याची स्थिती म्हणजे द्वित्व, त्यालाच 'द्वेभाव' म्हणतात.

එත්ථ ච ඨානං නාම රස්සාකාරතො පරං ප පති පටිකමුකුස කුධ කී ගහ ජුත ඤාසි සු සම්භූ සර සසාදීනමාදිබ්‍යඤ්ජනානං ද්වෙභාවං, තික තය තිංස වතාදීනමාදි ච, වතු වටුදිසාදීනමන්තඤ්ච, උ දු නි-උපසග්ග ත චතු ඡ සන්තසද්දාදෙසාදිපරඤ්ච, අපදන්තා නාකාරදීඝතො යකාරාදි ච,

येथे 'योग्य स्थान' म्हणजे: र्‍हस्व स्वराच्या पुढे 'प', 'पति', 'पटि', 'कम', 'कुस', 'कुध', 'की', 'गह', 'जुत', 'ञा', 'सि', 'सु', 'सम्भु', 'सर', 'सस' इत्यादींच्या सुरुवातीच्या व्यंजनांचे द्वित्व; 'तिक', 'तय', 'तिंस', 'वत' इत्यादींच्या सुरुवातीच्या व्यंजनांचे द्वित्व; 'वतु', 'वटु', 'दिस' इत्यादींच्या शेवटी द्वित्व; 'उ', 'दु', 'नि' हे उपसर्ग आणि 'त', 'चतु', 'छ', 'सन्त' या शब्दांच्या पुढील व्यंजनांचे द्वित्व; आणि पदाच्या शेवटी नसलेल्या दीर्घ 'आ' कारानंतर 'य' कारादींचे द्वित्व;

යවතං තලනාදීන-මාදෙසො ච සයාදිනං;

සහ ධාත්වන්තස්සාදෙසො, සීසකාරො තපාදිතො.

तसेच 'य', 'व' इत्यादींचे 'त', 'ल', 'न' इत्यादींमध्ये होणारे आदेश आणि 'स', 'य' इत्यादींचे आदेश; धातूच्या शेवटच्या वर्णासह होणारा आदेश, आणि 'तप' इत्यादींच्या पुढे 'सीस' कार होणे.

ඡන්දානුරක්ඛණෙ ච – ඝර ඣෙ ධංසු භමාදීනමාදි ච, රස්සාකාරතො වග්ගානං චතුත්ථදුතියා ච ඉච්චෙවමාදි.

आणि छंदाच्या रक्षणासाठी – 'घर', 'झे', 'धंसु', 'भम' इत्यादींच्या सुरुवातीच्या व्यंजनांचे द्वित्व, आणि र्‍हस्व स्वराच्या पुढे वर्गातील चौथ्या आणि दुसऱ्या वर्णांचे द्वित्व इत्यादी.

තත්ථ [Pg.27] ප පති පටීසු තාව – ඉධ පමාදො ඉධප්පමාදො, එවං අප්පමාදො, විප්පයුත්තො, සුප්පසන්නො, සම්මා පධානං සම්මප්පධානං, රස්සත්තං, අප්පතිවත්තියො, අධිපතිප්පච්චයො, සුප්පතිට්ඨිතො, අප්පටිපුග්ගලො, විප්පටිසාරො, සුප්පටිපන්නො, සුප්පටිපත්ති.

त्यापैकी प्रथम 'प', 'पति', 'पटि' च्या बाबतीत – इध पमादो चे इधप्पमादो (idhappamādo), तसेच अप्पमादो (appamādo), विप्पयुत्तो (vippayutto), सुप्पसन्नो (suppasanno), सम्मा प्रधानं चे सम्मप्पधानं (sammappadhānaṃ - येथे र्‍हस्वत्व होते), अप्पतिवत्तियो (appativattiyo), अधिपतिप्पच्चयो (adhipatippaccayo), सुप्पतिट्ठितो (suppatiṭṭhito), अप्पटिपुग्गलो (appaṭipuggalo), विप्पटिसारो (vippaṭisāro), सुप्पटिपन्नो (suppaṭipanno), सुप्पटिपत्ति (suppaṭipatti).

කමාදිධාතූසු – පක්කමො, පටික්කමො, හෙතුක්කමො, ආකමති අක්කමති, එවං පරක්කමති, යථාක්කමං.

'कम' इत्यादी धातूंच्या बाबतीत – पक्कमो (pakkamo), पटिक्कमो (paṭikkamo), हेतुक्कमो (hetukkamo), आकमति चे अक्कमति (akkamati), तसेच परक्कमति (parakkamati), यथाक्कमं (yathākkamaṃ).

පක්කොසති, පටික්කොසති, අනුක්කොසති, ආකොසති, අක්කොසති.

पक्कोसति (pakkosati), पटिक्कोसति (paṭikkosati), अनुक्कोसति (anukkosati), आकोसति चे अक्कोसति (akkosati).

අක්කුද්ධො, අතික්කොධො.

अक्कुद्धो (akkuddho), अतिक्कोधो (atikkodho).

ධනක්කීතො, වික්කයො, අනුක්කයො.

धनक्कीतो (dhanakkīto), विक्कयो (vikkayo), अनुक्कयो (anukkayo).

පග්ගහො, විග්ගහො, අනුග්ගහො, නිග්ගහො, චන්දග්ගහො, දිට්ඨිග්ගාහො.

पग्गहो (paggaho), विग्गहो (viggaho), अनुग्गहो (anuggaho), निग्गहो (niggaho), चन्दग्गहो (candaggaho), दिट्ठिग्गाहो (diṭṭhiggāho).

පජ්ජොතො, විජ්ජොතති, උජ්ජොතො.

पज्जोतो (pajjoto), विज्जोतति (vijjotati), उज्जोतो (ujjoto).

කතඤ්ඤූ, විඤ්ඤූ, පඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණං, අනුඤ්ඤා, මනුඤ්ඤා, සමඤ්ඤා.

कतञ्ञू (kataññū), विञ्ञू (viññū), पञ्ञाणं (paññāṇaṃ), विञ्ञाणं (viññāṇaṃ), अनुञ्ञा (anuññā), मनुञ्ञा (manuññā), समञ्ञा (samaññā).

අවස්සයො, නිස්සයො, සමුස්සයො.

अवस्सयो (avassayo), निस्सयो (nissayo), समुस्सयो (samussayo).

අප්පස්සුතො, විස්සුතො, බහුස්සුතො, ආසවා අස්සවා.

अप्पसुतो (appassuto), विस्सुतो (vissuto), बहुस्सुतो (bahussuto), आसवा चे अस्सवा (assavā).

පස්සම්භන්තො, විස්සම්භති.

पस्सम्भन्तो (passambhanto), विस्सम्भति (vissambhati).

අට්ටස්සරො, විස්සරති, අනුස්සරති.

अट्टस्सरो (aṭṭassaro), विस्सरति (vissarati), अनुस्सरति (anussarati).

පස්සසන්තො, විස්සසන්තො, මහුස්සසන්තො, ආසාසො අස්සාසො.

पस्ससन्तो (passasanto), विस्ससन्तो (vissasanto), महुस्ससन्तो (mahussasanto), आसासो चे अस्सासो (assāso).

අවිස්සජ්ජෙන්තො, විස්සජ්ජෙන්තො, පරිච්චජන්තො, උපද්දවො, උපක්කිලිට්ඨො, මිත්තද්දු, ආයබ්බයො, උදබ්බහි ඉච්චාදි.

अविस्सज्जेन्तो (avissajjento), विस्सज्जेन्तो (vissajjento), परिच्चजन्तो (pariccajanto), उपद्दवो (upaddavo), उपक्किलिट्ठो (upakkiliṭṭho), मित्तद्दु (mittaddu), आयब्बयो (āyabbayo), उदब्बहि (udabbahi) इत्यादी.

සරම්හාති [Pg.28] කිං? සම්පයුත්තො, සම්පතිජාතො, සම්පටිච්ඡන්නං, සඞ්කමන්තො, සඞ්ගහො.

'स्वरापासून' असे का म्हटले आहे? (कारण स्वर नसताना द्वित्व होत नाही, जसे की) सम्पयुत्तो (sampayutto), सम्पतिजातो (sampatijāto), सम्पटिच्छन्नं (sampaṭicchannaṃ), सङ्कमन्तो (saṅkamanto), सङ्गहो (saṅgaho).

ඨානෙති කිං? මා ච පමාදො, පතිගය්හති, වචීපකොපං රක්ඛෙය්‍ය, යෙ පමත්තා යථා මතා, මනොපකොපං රක්ඛෙය්‍ය, ඉධ මොදති, පෙච්ච මොදති.

'योग्य ठिकाणी' असे का म्हटले आहे? (कारण सर्व ठिकाणी द्वित्व होत नाही, जसे की) मा च पमादो (mā ca pamādo), पतिगय्हति (patigayhati), वचीपकोपं रक्खेय्य (vacīpakopaṃ rakkheyya), ye pamattā yathā matā (ये पमत्ता यथा मता), मनोपकोपं रक्खेय्य (manopakopaṃ rakkheyya), इध मोदति (idha modati), पेच्च मोदति (pecca modati).

තිකාදීසු – කුසලත්තිකං, පීතිත්තිකං, හෙතුත්තිකං, වෙදනාත්තිකං, ලොකත්තයං, බොධිත්තයං, වත්ථුත්තයං. එකත්තිංස, ද්වත්තිංස, චතුත්තිංස. සීලබ්බතං, සුබ්බතො, සප්පීතිකො, සමන්නාගතො, පුනප්පුනං ඉච්චාදි.

'तिक' इत्यादींच्या बाबतीत – कुसलत्तिकं (kusalattikaṃ), पीतित्तिकं (pītittikaṃ), हेतुत्तिकं (hetuttikaṃ), वेदनात्तिकं (vedanāttikaṃ), लोकत्तयं (lokattayaṃ), बोधित्तयं (bodhittayaṃ), वत्थुत्तयं (vatthuttayaṃ). एकत्तिंस (ekattiṃsa), द्वत्तिंस (dvattiṃsa), चतुत्तिंस (catuttiṃsa). सीलब्वतं (sīlabbataṃ), सुब्बतो (subbato), सप्पीतिको (sappītiko), समन्नागतो (samannāgato), पुनप्पुनं (punappunaṃ) इत्यादी.

වතු වටු දිසාදීනමන්තෙ යථා – වත්තති, වට්ටති, දස්සනං, ඵස්සො ඉච්චාදි.

'वतु', 'वटु', 'दिस' इत्यादींच्या शेवटी जसे की – वत्तति (vattati), वट्टति (vaṭṭati), दस्सनं (dassanaṃ), फस्सो (phasso) इत्यादी.

උ දු නි උපසග්ගාදිපරෙසු – උකංසො උක්කංසො. දුකරං දුක්කරං, නිකඞ්ඛො නික්කඞ්ඛෙ.

'उ', 'दु', 'नि' या उपसर्गांच्या पुढे जसे की – उकंसो चे उक्कंसो (ukkaṃso), दुक्करं (dukkaraṃ), निक्कङ्खो चे निक्कङ्खे (nikkaṅkhe).

එවං උග්ගතං, දුච්චරිතං, නිජ්ජටං, උඤ්ඤාතං, උන්නති, උත්තරො, දුක්කරො, නිද්දරො, උන්නතො, දුප්පඤ්ඤො, දුබ්බලො, නිම්මලො, උය්‍යුත්තො, දුල්ලභො, නිබ්බත්තො, උස්සාහො, දුස්සහො, නිස්සාරො.

अशा प्रकारे उग्गतं (उदित झालेले), दुच्चरितं (दुराचरण), निज्जटं (गुंता सुटलेले), उञ्ञातं (अवमानित), उन्नति (उन्नती), उत्तरो (उत्तर/श्रेष्ठ), दुक्करो (दुष्कर), निद्दरो (भयरहित), उन्नतो (उन्नत), दुप्पञ्ञो (दुर्बुद्धी), दुब्बलो (दुर्बल), niम्मलो (निर्मळ), उय्युत्तो (प्रयत्नशील), दुल्लभो (दुर्लभ), निब्बत्तो (उत्पन्न झालेला), उस्साहो (उत्साह), दुस्सहो (असह्य), निस्सारो (निःसार).

තථා තක්කරො, තජ්ජො, තන්නින්නො, තප්පභවො, තම්මයො.

त्याचप्रमाणे तक्करो (तो करणारा), तज्जो (त्यापासून उत्पन्न झालेला), तन्निन्नो (त्याकडे झुकलेला), तप्पभवो (त्यापासून उगम पावलेला), तम्मयो (त्यात तल्लीन झालेला).

චතුක්කං, චතුද්දිසං, චතුප්පාදො, චතුබ්බිධං, චතුස්සාලං.

चतुक्कं (चारचा समूह), चतुद्दिसं (चार दिशा), चतुप्पादो (चार पायांचा), चतुब्बिधं (चार प्रकारचे), चतुस्सालं (चार दालने असलेले).

ඡක්කං, ඡන්නවුති, ඡප්පදිකා, ඡබ්බස්සානි.

छक्कं (सहाचा समूह), छन्नवुति (शहाण्णव), छप्पदिका (सहा पायांचे), छब्बस्सानि (सहा वर्षे).

සක්කාරො, සක්කතො, සද්දිට්ඨි, සප්පුරිසො, මහබ්බලො.

सत्कार, सत्कृत, सद्दिट्ठि (सम्यक्-दृष्टी), सत्पुरुष, महाबल.

ඨානෙති කිං? නිකායො, නිදානං, නිවාසො, නිවාතො, තතො, චතුවීසති, ඡසට්ඨි.

'योग्य स्थानी' (ठाने) असे का म्हटले आहे? निकाय, निदान, निवास, निवात, ततः (त्यानंतर), चोवीस, सहासष्ट.

යකාරාදිම්හි [Pg.29] – නීය්‍යති, සූය්‍යති, අභිභූය්‍ය, විචෙය්‍ය, විනෙය්‍ය, ධෙය්‍යං, නෙය්‍යං, සෙය්‍යො, ජෙය්‍යො, වෙය්‍යාකරණො.

य-कार आधी असताना – नीय्यति, सूय्यति, अभिभूय्य, विचेय्य, विनेय्य, धेय्यं, नेय्यं, सेय्यो, जेय्यो, वेय्याकरणो.

ආදිසද්දෙන එත්තො, එත්තාවතා.

'आदि' शब्दाने – एत्तो, एत्तावता.

අනාකාරග්ගහණං කිං? මාලාය, දොලාය, සමාදාය.

'आ-कार नसलेले' (अनाकार) ग्रहण कशासाठी? मालाय, दोलाय, समादाय.

ඨානෙති කිං? උපනීයති, සූයති, තොයං.

'योग्य स्थानी' (ठाने) असे का म्हटले आहे? उपनीयति, सूयति, तोयं.

යවතමාදෙසෙ – ජාති අන්ධො, විපලි ආසො, අනි ආයො, යදි එවං, අපි එකච්චෙ, අපි එකදා ඉච්චත්‍ර, ඉකාරස්ස ‘‘ඉවණ්ණො යං නවා’’ති යකාරෙ කතෙ –

य, व, त, म आदेशांमध्ये – जाति अन्धो, विपलि आसो, अनि आयो, यदि एवं, अपि एकच्चे, अपि एकदा इत्यादींमध्ये, इ-काराचा “इवण्णो यं नवा” या सूत्राने य-कार केल्यावर –

‘‘සබ්බස්ස සො දාම්හි වා’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා වාති වත්තතෙ.

“सब्बस्स सो दाम्हि वा” या सूत्रातून येथे मंडूकगतीने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे) 'वा' (विकल्पाने) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

41. යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි චලඤජකාරත්තං.

४१. य, व, त, म यांच्याशी जोडलेल्या त, ल, न, द या व्यंजनांचे अनुक्रमे च, ल, ञ, ज कारत्व होते.

යකාරවන්තානං තලනදකාරානං සංයොගබ්‍යඤ්ජනානි යථාක්කමං චලඤජකාරත්තමාපජ්ජන්තෙ වා.

य-कारयुक्त त, ल, न, द या व्यंजनांचे संयुक्त व्यंजने अनुक्रमे च, ल, ञ, ज कारत्वाला विकल्पाने प्राप्त होतात.

කාරග්ගහණං යවතං සකාර ක ච ට පවග්ගානං සකාරකචටපවග්ගාදෙසත්ථං, තථා යවතං ත ධ ණකාරානං ඡ ඣඤකාරාදෙසත්ථඤ්ච, තතො යවතමාදෙසස්ස අනෙන ද්විභාවො.

'कार' चे ग्रहण हे य, व, त, म यांच्याशी जोडलेल्या स-कार आणि क, च, ट, प वर्गांच्या स-कार आणि क, च, ट, प वर्ग आदेशासाठी आहे; तसेच य, व, त, म यांच्याशी जोडलेल्या त, ध, ण कारांच्या छ, झ, ञ कार आदेशासाठी आहे, त्यानंतर या सूत्राने य, व, त, म आदेशाचे द्वित्व होते.

ජච්චන්ධො, විපල්ලාසො, අඤ්ඤායො, යජ්ජෙවං, අප්පෙකච්චෙ අප්පෙකදා.

जच्चन्धो, विपल्लासो, अञ्ञायो, यज्जेवं, अप्पेकच्चे, अप्पेकदा.

වාති කිං? පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, බාල්‍යං, ආලස්‍යං.

'वा' (विकल्पाने) असे का म्हटले आहे? पटिसन्थारवुत्यस्स, बालं, आलस्यं.

සරම්හාති කිං? අඤායො, ආකාසානඤ්චායතනං.

'स्वराच्या पुढे' (सरम्हा) असे का म्हटले आहे? अञायो, आकासानञ्चायतनं.

තපාදිතො සිම්හි – තපස්සී, යසස්සී.

तपस् इत्यादींच्या पुढे 'सि' प्रत्यय असताना – तपस्सी, यसस्सी.

ඡන්දානුරක්ඛණෙ [Pg.30] – නප්පජ්ජහෙ වණ්ණබලං පුරාණං, උජ්ජුගතෙසු සෙය්‍යො, ගච්ඡන්ති සුග්ගතින්ති.

छंदाच्या (वृत्ताच्या) रक्षणासाठी – नप्पज्जहे वण्णबलं पुराणं, उज्जुगतेसु सेय्यो, गच्छन्ति सुग्गतिन्ति.

වග්ගචතුත්ථදුතියෙසු පන තස්මිංයෙවාධිකාරෙ ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ච වත්තතෙ.

परंतु वर्गातील चतुर्थ आणि द्वितीय वर्णांच्या बाबतीत त्याच अधिकारात “परद्वेभावो ठाने” हे सूत्र देखील अनुवृत्त होतो.

වග්ගචතුත්ථදුතියානං සදිසවසෙන ද්විභාවෙ සම්පත්තෙ නියමත්ථමාහ.

वर्गातील चतुर्थ आणि द्वितीय वर्णांचे समान रूपाने द्वित्व प्राप्त झाले असता, नियमासाठी (पुढील सूत्र) सांगत आहे.

42. වග්ගෙ ඝොසාඝොසානං තතියපඨමා.

४२. वर्गातील घोष आणि अघोष वर्णांच्या जागी अनुक्रमे तृतीय आणि प्रथम वर्ण होतात.

සරම්හා පරභූතානං වග්ගෙ ඝොසාඝොසානං බ්‍යඤ්ජනානං යථාක්කමං වග්ගතතිය පඨමක්ඛරා ද්විභාවං ගච්ඡන්ති ඨානෙති ඨානාසන්නවසෙන තබ්බග්ගෙ තතියපඨමාව හොන්ති.

स्वराच्या पुढे असलेल्या वर्गातील घोष आणि अघोष व्यंजनांचे अनुक्रमे वर्गातील तृतीय आणि प्रथम अक्षरे द्वित्वाला प्राप्त होतात; 'योग्य स्थानी' (ठाने) म्हणजे उच्चारण स्थानाच्या निकटतेनुसार त्या वर्गातील तृतीय आणि प्रथम वर्णच होतात.

එත්ථ ච සම්පත්තෙ නියමත්තා ඝොසාඝොසග්ගහණෙන චතුත්ථදුතියාව අධිප්පෙතා, ඉතරථා අනිට්ඨප්පසඞ්ගොසියා. තෙන ‘‘කතඤ්ඤූ, තන්නයො, තම්මයො’’තිආදීසු වග්ගපඤ්චමානං සතිපි ඝොසත්තෙ තතියප්පසඞ්ගොන හොති, ඨානාධිකාරතො වා.

आणि येथे प्राप्त झालेल्या नियमामुळे 'घोष' आणि 'अघोष' यांच्या ग्रहणाने चतुर्थ आणि द्वितीय वर्णच अभिप्रेत आहेत, अन्यथा अनिष्ट दोष निर्माण होईल. त्यामुळे “कतञ्ञू, तन्नयो, तम्मयो” इत्यादींमध्ये वर्गातील पाचव्या वर्णांचे घोषत्व असूनही तृतीय वर्णाचा प्रसंग येत नाही, किंवा उच्चारण स्थानाच्या अधिकाराने (असे होते).

ඝරාදීසු ප උ දු නිආදිපරචතුත්ථෙසු තාව – පඝරති පග්ඝරති, එවං උග්ඝරති, උග්ඝාටෙති, දුග්ඝොසො, නිග්ඝොසො, එසෙව චජ්ඣානඵලො, පඨමජ්ඣානං, අභිජ්ඣායති, උජ්ඣායති, විද්ධංසෙති, උද්ධංසිතො, උද්ධාරො, නිද්ධාරො, නිද්ධනො, නිද්ධුතො, විබ්භන්තො, උබ්භතො, දුබ්භික්ඛං, නිබ්භයං, තබ්භාවො, චතුද්ධා, චභුබ්භි, ඡද්ධා, සද්ධම්මො, සබ්භූතො, මහද්ධනො, මහබ්භයං.

'घर' इत्यादी शब्दांमध्ये प, उ, दु, नि इत्यादींच्या पुढे असलेल्या चतुर्थ वर्णांच्या जागी प्रथम – पघरति पग्घरति, याचप्रमाणे उग्घरति, उग्घाटेति, दुग्घोसो, निग्घोसो, एसेव चज्झानफलो, पठमज्झानं, अभिज्झायति, उज्झायति, विद्धंसेति, उद्धंसितो, उद्धारो, निद्धारो, niद्धनो, निद्धुतो, विब्भन्तो, उब्भतो, दुब्भिक्खं, निब्भयं, तब्भावो, चतुद्धा, चभुब्भि, छद्धा, सद्धम्मो, सब्भूतो, महद्धनो, महब्भयं.

යවත මාදෙසාදීසු – බොජ්ඣඞ්ගා, ආසබ්භං, බුජ්ඣිතබ්බං, බුජ්ඣති.

य, व, त, म आदेश इत्यादींमध्ये – बोज्झङ्गा, आसब्भं, बुज्झितब्बं, बुज्झति.

ඨානෙති [Pg.31] කිං? සීලවන්තස්ස ඣායිනො, යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා, නිධානං, මහාධනං.

'योग्य स्थानी' (ठाने) असे का म्हटले आहे? सीलवन्तस्स झायिनो, ye झानप्पसुता धीरा, निधानं, महाधनं.

රස්සාකාරතොපරං වග්ගදුතියෙසු – පඤ්ච ඛන්ධා පඤ්චක්ඛන්ධා, එවංරූපක්ඛන්ධො, අක්ඛමො, අභික්ඛණං, අවික්ඛෙපො, ජාතික්ඛෙත්තං, ධාතුක්ඛොභො, ආයුක්ඛයො. සෙතඡත්තං සෙතච්ඡත්තං, එවං සබ්බච්ඡන්නං, විච්ඡින්නං, බොධිච්ඡායා, ජම්බුච්ඡායා, සමුච්ඡෙදො. තත්‍ර ඨිතො තත්‍රට්ඨිතො, එවං ථලට්ඨං, ජලට්ඨං, අධිට්ඨිතං, නිට්ඨිතං, චත්තාරිට්ඨානානි, ගරුට්ඨානියො, සමුට්ඨිතො, සුප්පට්ඨානො. යසත්ථෙරො, යත්ථ, තත්ථ, පත්ථරති, විත්ථාරො, අභිත්ථුතො, විත්ථම්භිතො, අනුත්ථුනං, චතුත්ථො, කුත්ථ. පප්ඵොටෙති, මහප්ඵලං, නිප්ඵලං, විප්ඵාරො, පරිප්ඵුසෙය්‍ය, මධුප්ඵාණිතං.

ऱ्हस्व आकाराच्या पुढे वर्गातील द्वितीय वर्णांच्या जागी – पञ्च खन्धा पञ्चक्खन्धा, याचप्रमाणे रूपक्खन्धो, अक्खमो, अभिखणं, अविक्खेपो, जातिक्खेत्तं, धातुक्खोभो, आयुक्खयो. सेतछत्तं सेतच्छत्तं, याचप्रमाणे सब्बच्छन्नं, विच्छिन्नं, बोधिच्छाया, जम्बुच्छाया, समुच्छेदो. तत्र ठितो तत्रट्ठितो, याचप्रमाणे थलट्ठां, जलट्ठं, अधिट्ठितं, निट्ठितं, चत्तारिट्ठनानि, गरुट्ठानियो, समुट्ठितो, सुप्पट्ठानो. यसत्थेरो, यत्थ, तत्थ, पत्थरति, वित्थारो, अभित्थुतो, वित्थम्भितो, अनुत्थुनं, चतुत्थो, कुत्थ. पप्फोटेति, महप्फलं, निप्फलं, विप्फारो, परिप्फुसेय्य, मधुप्फाणितं.

ආකාරතො – ආඛාතො ආක්ඛාතො, එවං තණ්හාක්ඛයො, ආණාක්ඛෙත්තං, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ආඡාදයති, ආච්ඡාදයති, එවං ආච්ඡින්දති, නාවාට්ඨං, ආත්ථරති, ආප්ඵොටෙති.

आ-काराच्या पुढे – आखातो आक्खातो, याचप्रमाणे तण्हाक्खयो, आणाक्खेत्तं, सञ्ञाक्खन्धो, आछादयति आच्छादयति, याचप्रमाणे आच्छिन्दति, नावाट्ठं, आत्थरति, आप्फोटेति.

සරම්හාති කිං? සඞ්ඛාරො, තඞ්ඛණෙ, සඤ්ඡන්නං, තණ්ඨානං, සන්ථුතො, තම්ඵලං.

'स्वराच्या पुढे' (सरम्हा) असे का म्हटले आहे? सङ्खारो, तङ्खणे, सञ्छन्नं, तण्ठानं, सन्थुतो, तम्फलं.

ඨානෙති කිං? පූවඛජ්ජකං, තස්ස ඡවියාදීනි ඡින්දිත්වා, යථා ඨිතං, කථං, කම්මඵලං.

'योग्य स्थानी' (ठाने) असे का म्हटले आहे? पूवखज्जकं, तस्स छवियादीनि छिन्दित्वा, यथा ठितं, कथं, कम्मफलं.

නිකමති, නිපත්ති, නිචයො, නිචරති, නිතරණං ඉච්චත්‍ර – ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ථ චග්ගහණස්ස බහුලත්ථත්තා තෙන චග්ගහණෙන යථාපයොගං බහුධා ආදෙසො සියා.

निकमति, निपत्ति, निचयो, निचरति, नितरणं इत्यादींमध्ये – “दो धस्स चा” या सूत्रात येथे 'च' च्या ग्रहणाच्या बहुलार्थामुळे (विविध अर्थांमुळे) त्या 'च' च्या ग्रहणाने प्रयोगाच्या आवश्यकतेनुसार अनेक प्रकारे आदेश व्हावा.

යථා – නි උපසග්ගතො කමු පද චි චර තරානං පඨමස්ස වග්ගදුතියො ඉමිනා ද්විත්තං, නික්ඛමති, නිප්ඵත්ති, නිච්ඡයො, නිච්ඡරති, නිත්ථරණං.

जसे की – 'नि' उपसर्गाच्या पुढे कमु, पद, चि, चर, तर यांच्या पहिल्या वर्णाच्या जागी वर्गातील दुसरा वर्ण होतो आणि या सूत्राने द्वित्व होते – निक्खमति, निप्फत्ति, निच्छयो, niच्छरति, नित्थरणं.

තථා [Pg.32] බො වස්ස කුව දිව සිව වජාදීනං ද්විරූපස්සාති වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, යථා – කුබ්බන්තො, එවං කුබ්බානො, කුබ්බන්ති, සධාත්වන්තයාදෙසස්ස ද්විත්තං. දිවති දිබ්බති, එවං දිබ්බන්තො, සිබ්බති, සිබ්බන්තො, පවජති පබ්බජති, පබ්බජන්තො, නිවානං නිබ්බානං, නිබ්බුතො, නිබ්බින්දති, උදබ්බයං ඉච්චාදි.

तसेच 'बो वस्स' या सूत्राने कुव, दिव, सिव, वज इत्यादींच्या द्विरूपाचे म्हणजे दोन 'व' कारांचे दोन 'ब' कार होतात, जसे की – कुब्बन्तो, याचप्रमाणे कुब्बानो, कुब्बन्ति, धातूच्या शेवटी असलेल्या आदेशासह द्वित्व होते. दिवति दिब्बति, याचप्रमाणे दिब्बन्तो, सिब्बति, सिब्बन्तो, पवजति पब्बजति, पब्बजन्तो, निवाणं निब्बाणं, निब्बुतो, निब्बिन्दति, उदब्बयं इत्यादी.

ලො රස්ස පරි තරුණාදීනං ක්වචි. පරිපන්නො පලිපන්නො, එවං පලිබොධො, පල්ලඞ්කං, තරුණො තලුනො, මහාසාලො, මාලුතො, සුඛුමාලො.

'परि', 'तरुण' इत्यादी शब्दांमध्ये र-काराच्या जागी काही ठिकाणी 'ल' कार होतो. परिपन्नो पलिपन्नो, याचप्रमाणे पलिबोधो, पल्लङ्कं, तरुणो तलुनो, महासालो, मालुतो, सुखुमालो.

ටො තස්ස දුක්කතාදීනං ක්වචි. යථා – දුක්කතං දුක්කටං, එවං සුකටං, පහටො, පත්ථටො, උද්ධටො, විසටො ඉච්චාදි.

'दुक्कत' इत्यादी शब्दांमध्ये त-काराच्या जागी काही ठिकाणी 'ट' कार होतो. जसे की – दुक्कतं दुक्कटं, याचप्रमाणे सुकटं, पहटो, पत्थटो, उद्धटो, विसटो इत्यादी.

කො තස්ස නියතාදීනං ක්වචි. නියතො නියකො.

'नियत' इत्यादी शब्दांमध्ये त-काराच्या जागी काही ठिकाणी 'क' कार होतो. नियतो नियको.

යො ජස්ස නිජාදිස්ස වා, නිජංපුත්තං නියංපුත්තං.

'निज' इत्यादी शब्दांमध्ये ज-काराच्या जागी विकल्पाने 'य' कार होतो, जसे की – निजं पुत्तं नियं पुत्तं.

කො ගස්ස කුලූපගාදීනං, කුලූපගො කුලූපකො.

'कुलूपग' इत्यादी शब्दांमध्ये ग-काराच्या जागी 'क' कार होतो, जसे की – कुलूपगो कुलूपको.

තථා ණො නස්ස ප පරිආදිතො. පනිධානං පණිධානං, එවං පණිපාතො, පණාමො, පණීතං, පරිණතො, පරිණාමො, නින්නයො නිණ්ණයො, එවං උණ්ණතො, ඔණතො ඉච්චාදි.

तसेच प, परि इत्यादींच्या पुढे न-काराच्या जागी 'ण' कार होतो.निधानं पणिधानं, याचप्रमाणे पणिपातो, पणामो, पणीतं, परिणतो, परिणामो, निन्नयो निण्णयो, याचप्रमाणे उण्णतो, ओणतो इत्यादी.

පතිඅග්ගි, පතිහඤ්ඤති ඉතීධ –

पतिअग्गि, पतिहञ्ञति येथे –

43. ක්වචි පටි පතිස්ස.

४३. काही ठिकाणी 'पति' च्या जागी 'पटि' होतो.

පතිඉච්චෙතස්ස උපසග්ගස්ස සරෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා පරෙ ක්වචි පටිආදෙසො හොති පුබ්බස්සරලොපො. පටග්ගි, පටිහඤ්ඤති.

'पति' या उपसर्गाच्या पुढे स्वर किंवा व्यंजन असताना काही ठिकाणी 'पटि' आदेश होतो आणि पूर्व स्वराचा लोप होतो. पटग्गि, पटिहञ्ञति.

ක්වචීති කිං? පච්චත්තං, පතිලීයති.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? पच्चत्तं (प्रत्येक स्वतःमध्ये), पतिलीयति (मागे हटतो) यासाठी.

පුථජනො පුථභූතං ඉතීධ ‘‘අන්තො’’ති වත්තතෙ.

'पुथजनो', 'पुथभूतं' यामध्ये 'अन्तो' (अंत्य वर्ण) हा अधिकार अनुवृत्त होतो.

44. පුථස්සු [Pg.33] බ්‍යඤ්ජනෙ.

४४. व्यंजन पुढे असताना 'पुथ' च्या अंत्य स्वराचा 'उ' होतो.

පුථඉච්චෙතස්ස අන්තො සරො උකාරො හොති බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ, ද්විත්තං. පුථුජ්ජනො, පුථුභූතං.

'पुथ' या शब्दाचा अंत्य स्वर व्यंजन पुढे असताना 'उ' कार होतो आणि (पुढील व्यंजनाचे) द्वित्व होते. उदा. पुथुज्जनो (पृथग्जन/सामान्य माणूस), पुथुभूतं (विस्तृत झालेले).

බ්‍යඤ්ජනෙති කිං? පුථ අයං. ‘‘පුථස්ස අ පුථ’’ඉති සමාසෙනෙව සිද්ධෙ පුන අන්තග්ගහණාධිකාරෙන ක්වචි අපුථන්තස්සාපි උත්තං සරෙ.

'व्यंजन पुढे असताना' असे का म्हटले आहे? 'पुथ अयं' (येथे स्वर पुढे असल्याने उकार होत नाही). 'पुथस्स अ पुथ' या समासानेच सिद्ध होत असताना, पुन्हा 'अन्त' (अंत्य) ग्रहणाच्या अधिकाराने कधीकधी 'पुथ' च्या अंत्य नसलेल्या वर्णाचाही स्वर पुढे असताना 'उ' कार होतो.

මනො අඤ්ඤං මනුඤ්ඤං, එවං ඉමං එවුමං, පරලොපො, ඉති එවං ඉත්වෙවං, උකාරස්ස වකාරො.

मनो + अञ्ञं = मनुञ्ञं (मनोज्ञ/मनोहर), अशाच प्रकारे एवं + इमं = एवुमं, येथे पर-लोप (पुढील स्वराचा लोप) होतो; इति + एवं = इत्वेवं, येथे उ-काराचा व-कार होतो.

අවකාසො, අවනද්ධො, අවවදති, අවසානමිතීධ –

अवकासो (अवकाश/संधी), अवनद्धो (वेढलेला/बांधलेला), अववदति (उपदेश करतो), अवसानं (शेवट/अंत) यामध्ये –

‘‘ක්වචි බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති ච වත්තතෙ.

'क्वचि ब्यञ्जने' (व्यंजन पुढे असताना कधीतरी) हे अनुवृत्त होते.

45. ඔ අවස්ස.

४५. 'अव' च्या जागी 'ओ' होतो.

අවඉච්චෙතස්ස උපසග්ගස්ස ඔකාරො හොති ක්වචි බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ. ඔකාසො, ඔනද්ධො, ඔවදති, ඔසානං.

'अव' या उपसर्गाचा व्यंजन पुढे असताना कधीतरी 'ओ' कार होतो. उदा. ओकासो, ओनद्धो, ओवदति, ओसानं.

ක්වචීති කිං? අවසානං, අවසුස්සතු.

'क्वचि' (कधीतरी) असे का म्हटले आहे? अवसानं, अवसुस्सतु (वाळून जावो) यासाठी.

බ්‍යඤ්ජනෙති කිං? අවයාගමනං, අවෙක්ඛති.

'व्यंजन पुढे असताना' असे का म्हटले आहे? अवयागमनं, अवेक्खति (पाहतो) यासाठी.

අවගතෙ සූරියෙ, අවගච්ඡති, අවගහෙත්වා ඉතීධ –

अवगते सूरिये (सूर्य मावळल्यावर), अवगच्छति (समजतो), अवगहेत्वा (स्वीकारून/ग्रहण करून) यामध्ये –

‘‘අවස්සෙ’’ති වත්තතෙ ඔග්ගහණඤ්ච.

'अवस्स' हे अनुवृत्त होते आणि 'ओ' चे ग्रहण देखील होते.

46. තබ්බිපරීතූපපදෙ බ්‍යඤ්ජනෙ ච.

४६. त्याच्या विपरीत (उकार) उपपद असताना आणि व्यंजन पुढे असताना देखील (बदल होतो).

අවසද්දස්ස උපපදෙ තිට්ඨමානස්ස තස්සොකාරස්ස විපරීතො ච හොති බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ.

'अव' शब्द उपपद म्हणून असताना, व्यंजन पुढे असल्यास त्या 'ओ' काराचा विपरीत (उलट) वर्ण होतो.

තස්ස විපරීතො තබ්බිපරීතො, උපොච්චාරිතං පදං උපපදං, ඔකාරවිපරීතොති උකාරස්සෙතං අධිවචනං. චසද්දො කත්ථචි [Pg.34] නිවත්තනත්ථො, ද්විත්තං. උග්ගතෙ සූරියෙ, උග්ගච්ඡති, උග්ගහෙත්වා.

त्याचा विपरीत तो 'तब्bipariतो' (त्याच्या विपरीत). जवळ उच्चारलेले पद म्हणजे 'उपपद'. 'ओ-काराचा विपरीत' हे 'उ-कारा'चे नाव (समानार्थी) आहे. 'च' हा शब्द काही ठिकाणी निवृत्तीसाठी (प्रतिबंधासाठी) आहे, आणि (पुढील व्यंजनाचे) द्वित्व होते. उदा. उग्गते सूरिये (सूर्य उगवल्यावर), उग्गच्छति (वर जातो/उगवतो), उग्गहेत्वा (शिकून/ग्रहण करून).

අතිප්පඛො තාව, පරසතං, පරසහස්සං ඉතීධ –

अतिप्पखो ताव (फार लवकर तर), परसतं (शंभराहून अधिक), परसहस्सं (हजारहून अधिक) यामध्ये –

‘‘ආගමො’’ති වත්තතෙ.

'आगमो' (आगम) हे अनुवृत्त होते.

47. ක්වචි ඔ බ්‍යඤ්ජනෙ.

४७. व्यंजन पुढे असताना कधीतरी 'ओ' चा आगम होतो.

බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ ක්වචි ඔකාරාගමො හොතීති අතිප්ප පරසද්දෙහි ඔකාරාගමො ‘‘යවමද’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චසද්දෙන අතිප්පතො ගකාරාගමො ච.

व्यंजन पुढे असताना कधीतरी 'ओ' काराचा आगम होतो, म्हणून 'अतिप्प' आणि 'पर' या शब्दांनंतर 'ओ' चा आगम होतो; आणि 'यवमद...' इत्यादी सूत्रातील 'च' शब्दाने 'अतिप्प' नंतर 'ग' काराचा आगम होतो.

අතිප්පගො ඛො තාව, පරොසතං, පරොසහස්සං, එත්ථ ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති පුබ්බස්සරලොපො.

अतिप्पगो खो ताव, परोसतं, परोसहस्सं; येथे 'सरा सरे लोपं' या सूत्राने पूर्व स्वराचा लोप होतो.

මනමයං, අයමයං ඉතීධ ‘‘මනොගණාදීන’’න්ති වත්තතෙ.

मनमयं, अयमयं यामध्ये 'मनोगणादीनं' (मनोगण इत्यादींचा) हे अनुवृत्त होते.

48. එතෙසමො ලොපෙ.

४८. विभक्तीचा लोप झाल्यावर यांच्या अंत्य स्वराचा 'ओ' होतो.

එතෙසං මනොගණාදීනමන්තො ඔත්තමාපජ්ජතෙ විභත්තිලොපෙ කතෙ.

विभक्तीचा लोप झाल्यावर या मनोगण इत्यादी शब्दांचा अंत्य स्वर 'ओ' कार बनतो.

මනොමයං, අයොමයං, එවං මනොසෙට්ඨා, අයොපත්තො, තපොධනො, තමොනුදො, සිරොරුහො, තෙජොකසිණං, රජොජල්ලං, අහොරත්තං, රහොගතො.

मनोमयं (मनोमय), अयोमयं (लोखंडाचे बनलेले); अशाच प्रकारे मनोसेट्ठा (मनःश्रेष्ठ), अयोपत्तो (लोखंडी पात्र), तपोधनो (तपस्वी), तमोनुदो (अंधकार दूर करणारा), सिरोरुहो (डोक्यावरील केस), तेजोकसिणं (तेज-कसिण), रजोसल्लं (धूळ आणि मळ), अहोरात्तं (दिवस-रात्र), रहोगतो (एकांतात गेलेला).

ආදිසද්දෙන ආපොධාතු, වායොධාතු.

'आदि' शब्दाने आपोधातू (जलतत्त्व) आणि वायोधातू (वायू तत्त्व) यांचे ग्रहण होते.

සීහගතියා වාධිකාරතො ඉධ න භවති, මනමත්තෙන මනච්ඡට්ඨානං, අයකපල්ලං, තමවිනොදනො, මනආයතනං.

सिंहगतीने 'वा' (पर्यायी) च्या अधिकारावरून येथे हा नियम लागू होत नाही. उदा. मनमत्तेन (केवळ मनाने), मनच्छट्ठानं (मन सहावे स्थान असलेले), अयकपल्लं (लोखंडी कढई), तमविनोदनो (अंधकार दूर करणारा), मनायतनं (मन-आयतन).

ඉති බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

अशा प्रकारे व्यंजनसंधीचे विधान पूर्ण झाले.

නිග්ගහීතසන්ධිවිධාන

निग्गहीत-संधीचे विधान (अनुस्वार संधीचे नियम)

අථ [Pg.35] නිග්ගහීතසන්ධි වුච්චතෙ.

आता niग्गहीत-संधी (अनुस्वार संधी) सांगितली जात आहे.

තණ්හං කරො, රණං ජහො, සං ඨිතො, ජුතිං ධරො, සං මතො ඉතීධ ‘‘නිග්ගහීත’’න්ති අධිකාරො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති වත්තතෙ.

'तण्हं करो', 'रणं जहो', 'सं ठितो', 'जुतिं धरो', 'सं मतो' यामध्ये 'निग्गहीतं' हा अधिकार आणि 'ब्यञ्जने' (व्यंजन पुढे असताना) हे अनुवृत्त होते.

49. වග්ගන්තං වා වග්ගෙ.

४९. वर्गीय व्यंजन पुढे असताना निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) पर्यायाने त्याच वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक) होतो.

වග්ගභූතෙ බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ නිග්ගහීතං ඛො වග්ගන්තං වා පප්පොතීති නිමිත්තානුස්වරානං ඨානාසන්නවසෙන තබ්බග්ගපඤ්චමො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන ‘‘තණ්හඞ්කරො, රණඤ්ජහො, සණ්ඨිතො, ජුතින්ධරො, සම්මතො’’තිආදීසු නිච්චං.

वर्गीय व्यंजन पुढे असताना निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) पर्यायाने त्याच वर्गाचा अंत्य वर्ण होतो; म्हणजेच, उच्चारस्थानाच्या समानतेमुळे त्या वर्गाचा पाचवा वर्ण (अनुनासिक) होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (निश्चित पर्यायासाठी) आहे. त्यामुळे 'तण्हङ्करो', 'रणञ्जहो', 'सण्ठितो', 'जुतिन्धरो', 'सम्मतो' इत्यादींमध्ये हा नियम नित्य (अनिवार्य) आहे.

තඞ්කරොති තං කරොති, තඞ්ඛණං තංඛණං, සඞ්ගහො සංගහො, තඞ්ඝතං තං ඝතං. ධම්මඤ්චරෙ ධම්මං චරෙ, තඤ්ඡන්නං තං ඡන්නං, තඤ්ජාතං තං ජාතං, තඤ්ඤාණං තං ඤාණං. තණ්ඨානං තං ඨානං, තණ්ඩහති භං ඩහති. තන්තනොති තං තනොති, තන්ථිරං තං ථිරං, තන්දානං තං දානං, තන්ධනං තං ධනං, තන්නිච්චුතං තං නිච්චුතං. තම්පත්තො තං පත්තො, තම්ඵලං තං ඵලං, තෙසම්බොධො තෙසං බොධො, සම්භූතො සංභූතො, තම්මිත්තං තං මිත්තං. කිඞ්කතො කිං කතො, දාතුඞ්ගතො දාතුං ගතොති එවමාදීසු විකප්පෙන.

तङ्करोति किंवा तं करोति, तङ्खणं किंवा तं खणं, सङ्गहो किंवा संगहो, तङ्घतं किंवा तं घतं. धम्मञ्चरे किंवा धम्मं चरे, तञ्छन्नं किंवा तं छन्नं, तञ्जातं किंवा तं जातं, तञ्ञाणं किंवा तं ञाणं. तण्ठानं किंवा तं ठानं, तण्डहति किंवा भं डहति. तन्तनोटि किंवा तं तनोति, तन्थिरं किंवा तं थिरं, तन्दानं किंवा तं दानं, तन्ध्नं किंवा तं धनं, तन्निच्चुतं किंवा तं निच्चुतं. तम्पत्तो किंवा तं पत्तो, तम्फलं किंवा तं फलं, तेसम्बोधो किंवा तेसं बोधो, सम्भूतो किंवा संभूतो, तम्मित्तं किंवा तं मित्तं. किङ्कतो किंवा किं कतो, दातुङ्गतो किंवा दातुं गतो; इत्यादींमध्ये हा नियम विकल्पाने (पर्यायाने) लागू होतो.

ඉධ න භවති, න තං කම්මං කතං සාධු, සරණං ගච්ඡාමි.

येथे हा नियम लागू होत नाही: 'न तं कम्मं कतं साधु' (ते केलेले कर्म चांगले नाही), 'सरणं गच्छामि' (मी शरणागत जातो).

සති චොපරි වාග්ගහණෙ විජ්ඣන්තරෙ වා ඉධ වාග්ගහණකරණමත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන නිග්ගහීතස්ස සංඋපසග්ගපුමන්තස්ස ලෙ ලකාරො. යථා – පටිසංලීනො පටිසල්ලීනො, එවං පටිසල්ලාණො, සල්ලක්ඛණා, සල්ලෙඛො, සල්ලාපො, පුංලිඞ්ගං පුල්ලිඞ්ගං.

वर 'वा' चे ग्रहण असूनही किंवा इतर सूत्रांमध्ये असतानाही, येथे पुन्हा 'वा' चे ग्रहण करणे हे दुसऱ्या अर्थाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी आहे. त्यामुळे 'सं' उपसर्ग आणि 'पुम' शब्दाच्या निग्गहीताचा 'ल' पुढे असताना 'ल' कार होतो. उदा. पटिसंलीनो चे पटिसल्लीनो (एकांतात लीन झालेला) होते; अशाच प्रकारे पटिसल्लाणो (एकांतवास), सल्लक्खणा (नीट निरीक्षण करणे), सल्लेखो (सल्लेख/क्लेश नाहीसा करणे), सल्लापो (संभाषण), पुंलिङ्गं चे पुल्लिङ्गं (पुल्लिंग) होते.

පච්චත්තං එව, තං එව, තඤ්හි තස්ස, එවඤ්හි වො ඉතීධ ‘‘වා’’ති අධිකාරො.

'पच्चत्तं एव', 'तं एव', 'तञ्हि तस्स', 'एवञ्हि वो' यामध्ये 'वा' (विकल्पाने) हा अधिकार अनुवृत्त होतो.

50. එහෙ [Pg.36] ඤං.

५०. 'ए' आणि 'ह' पुढे असताना निग्गहीताचा 'ञ' होतो.

එකාරහකාරෙ පරෙ නිග්ගහීතං ඛො ඤකාරං පප්පොති වා, එකාරෙ ඤාදෙසස්ස ද්විභාවො.

'ए' कार आणि 'ह' कार पुढे असताना निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) पर्यायाने 'ञ' कार होतो; 'ए' कार पुढे असताना 'ञ' या आदेशाचे द्वित्व होते.

පච්චත්තඤ්ඤෙවපච්චත්තං එව, තඤ්ඤෙව තං එව, තඤ්හි තස්ස තඤ්හි තස්ස, එවඤ්හි වො එවඤ්හි වො.

पच्चत्तञ्ञेव म्हणजे पच्चत्तं एव, तञ्ञेव म्हणजे तं एव, तञ्हि तस्स म्हणजे तं हि तस्स, एवञ्हि वो म्हणजे एवं हि वो.

වවත්ථිතවිභාසත්තා වාසද්දස්ස එවහිනිපාතතො අඤ්ඤත්ථ න හොති, යථා – එවමෙතං, එවං හොති.

'वा' या शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे (नियत विकल्पाने) 'एव' आणि 'हि' या निपातांशिवाय इतर ठिकाणी (हा नियम) लागू होत नाही, जसे की – एवमेतं, एवं होति.

සංයොගො, සංයොජනං, සංයතො, සංයාචිකාය, යං යදෙව, ආනන්තරිකං යමාහු ඉතීධ ‘‘ඤ’’මිති වත්තතෙ.

संयोगो, संयोजनं, संयतो, संयाचिकाय, यं यदेव, आनन्तरिकं यमाहु यामध्ये 'ञं' चे अनुवर्तन होते.

51. ස යෙ ච.

५१. स ये च।

නිග්ගහීතං ඛො යකාරෙ පරෙ සහ යකාරෙන ඤකාරං පප්පොති වා, ඤාදෙසස්ස ද්විත්තං.

नित्याप्रमाणे, 'य' कार पुढे असताना निग्गहीत (अनुस्वार) 'य' कारासह 'ञ' कारात परिवर्तित होतो आणि 'ञ' या आदेशाचे द्वित्व (ञ्ञ) होते.

සඤ්ඤොගො සංයොගො, සඤ්ඤොජනං සංයොජනං, සඤ්ඤතො සංයතො, සඤ්ඤාචිකාය සංයාචිකාය, යඤ්ඤදෙව යං යදෙව, ආනන්තරිකඤ්ඤමාහු ආනන්තරිකං යමාහු.

सञ्ञोगो हे संयोगो चे, सञ्ञोजनं हे संयोजनं चे, सञ्ञतो हे संयतो चे, सञ्ञाचिकाय हे संयाचिकाय चे, यञ्ञदेव हे यं यदेव चे, आनन्तरिकञ्ञमाहु हे आनन्तरिकं यमाहु चे (रूपे आहेत).

වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තාව සංපදන්තතො ච සබ්බනාමයකාරපරතො ච නිග්ගහීතා අඤ්ඤත්ථ න හොති. යථා – එතං යොජනං, තං යානං, සරණං යන්ති.

'वा' या शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळेच (नियत विकल्पाने) पदाच्या शेवटी असलेल्या आणि सर्वनामाच्या 'य' कारानंतर येणाऱ्या निग्गहीताशिवाय इतर ठिकाणी हा नियम लागू होत नाही. जसे की – एतं योजनं, तं यानं, सरणं यन्ति.

එත්ථ ච ‘‘සහ යෙ චා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ස යෙ චා’’ති වචනතො සුත්තන්තෙසු සුඛුච්චාරණත්ථමක්ඛරලොපොපීති දට්ඨබ්බං, තෙන පටිසඞ්ඛාය යොනිසො පටිසඞ්ඛා යොනිසො, සයං අභිඤ්ඤාය සච්ඡිකත්වා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා, පරියෙසනාය පරියෙසනාතිආදි සිජ්ඣති.

आणि येथे 'सह ये च' असे म्हणण्याऐवजी 'स ये च' असे म्हटल्यामुळे, सूत्रांमध्ये सुलभ उच्चारणासाठी अक्षराचा लोप देखील होतो असे समजावे. त्यामुळे 'पटिसङ्खाय योनिसो' चे 'पटिसङ्खा योनिसो', 'सयं अभिञ्ञाय सच्छिकत्वा' चे 'सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा', 'परियेसनाय' चे 'परियेसना' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

තං [Pg.37] අහං බ්‍රූමි, යං ආහු, ධනං එව, කිං එතං, නින්දිතුං අරහති, යං අනිච්චං, තං අනත්තා, එතං අවොච, එතං එව ඉච්චත්‍ර –

तं अहं ब्रूमि, यं आहु, धनं एव, किं एतं, niन्दितुं अरहति, यं अनिच्चं, तं अनत्ता, एतं अवोच, एतं एव यामध्ये –

52. මදා සරෙ.

५२. मदा सरे।

නිග්ගහීතස්ස ඛො සරෙ පරෙ මකාරදකාරාදෙසා හොන්ති වා. එත්ථ ච වාසද්දාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා දකාරො යතෙතසද්දතො පරස්සෙව.

स्वर पुढे असताना निग्गहीताच्या जागी 'म' कार आणि 'द' कार हे आदेश विकल्पाने होतात. आणि येथे 'वा' शब्दाच्या अधिकारातील व्यवस्थितविभाषात्वामुळे 'द' कार हा 'य', 'त', 'एत' या शब्दांनंतरच होतो.

තමහං බ්‍රූමි, යමාහු, ධනමෙව, කිමෙතං, නින්දිතුමරහති, යදනිච්චං, තදනත්තා, එතදවොච, එතදෙව.

तमहं ब्रूमि, यमाहु, धनमेव, किमेतं, निन्दितुमरहति, यदनिच्चं, तदनत्ता, एतदवोच, एतदेव (अशी रूपे होतात).

වාති කිං? තං අහං, එතං එව, අක්කොච්ඡි මං අවධි මං.

'वा' (विकल्पाने) कशासाठी? तं अहं, एतं एव, अक्कोच्छि मं अवधि मं (येथे हा नियम लागू होत नाही).

එත්ථ ච මදාති යොගවිභාගෙන බ්‍යඤ්ජනෙපි වා මකාරො. තෙන ‘‘බුද්ධම සරණම ගච්ඡාමී’’තිආදි සිජ්ඣති.

आणि येथे 'मदा' या सूत्राच्या योगविभागाने व्यंजनापुढे असतानाही विकल्पाने 'म' कार होतो. त्यामुळे 'बुद्धम सरणम गच्छामि' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

තාසං අහං සන්තිකෙ, විදූනං අග්ගං, තස්ස අදාසිං අහං ඉතීධ ‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ.

तासं अहं सन्तिके, विदूनं अग्गं, तस्स अदासिं अहं यामध्ये 'सरे' चे अनुवर्तन होते.

53. ක්වචි ලොපං.

५३. क्वचि लोपं।

නිග්ගහීතං ඛො සරෙ පරෙ ලොපං පප්පොති ක්වචි ඡන්දානුරක්ඛණෙ සුඛුච්චාරණට්ඨානෙ. පුබ්බස්සරලොපො, පරස්ස අසංයොගන්තස්ස දීඝො.

स्वर पुढे असताना, छंद राखण्यासाठी किंवा सुलभ उच्चारणाच्या ठिकाणी निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) कधीकधी लोप होतो. पूर्व स्वराचा लोप होतो आणि संयुक्त नसलेल्या पर स्वराचा दीर्घ होतो.

තාසාහං සන්තිකෙ, විදූනග්ගං, තස්ස අදාසාහං, තථාගතාහං, එවාහං, ක්‍යාහං.

तासाहं सन्तिके, विदूनग्गं, तस्स अदासाहं, तथागताहं, एवाहं, क्याहं (अशी रूपे होतात).

ක්වචීති කිං? එවමස්ස, කිමහං.

'क्वचि' (कधीकधी) कशासाठी? एवमस्स, किमहं (येथे लोप होत नाही).

අරියසච්චානං දස්සනං, එතං බුද්ධානං සාසනං, සංරත්තො, සංරාගො, සංරම්භො, අවිසංහාරො, චිරං පවාසිං, ගන්තුං කාමො, ගන්තුං මනො ඉතීධ ‘‘ක්වචි ලොප’’න්ති වත්තතෙ.

अरियसच्चानं दस्सनं, एतं बुद्धानं सासनं, संरत्तो, संरागो, संरम्भो, अविसंहारो, चिरं पवासिं, गन्तुं कामो, gन्तुं मनो यामध्ये 'क्वचि लोपं' चे अनुवर्तन होते.

54. බ්‍යඤ්ජනෙ [Pg.38] ච.

५४. ब्यञ्जने च।

නිග්ගහීතං ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ ච පරෙ ලොපං පප්පොති ක්වචි ඡන්දානුරක්ඛණාදිම්හි. රකාරහකාරෙසු උපසග්ගන්තස්ස දීඝො.

व्यंजन पुढे असतानाही, छंद राखणे इत्यादी कारणांसाठी निग्गहीताचा कधीकधी लोप होतो. 'र' कार आणि 'ह' कार पुढे असताना उपसर्गाच्या शेवटी असलेल्या स्वराचा दीर्घ होतो.

අරියසච්චාන දස්සනං, එතං බුද්ධාන සාසනං, සාරත්තො, සාරාගො, සාරම්භො, අවිසාහාරො, චිරප්පවාසිං, ද්විත්තං, ගන්තුකාමො, ගන්තුමනො.

अरियसच्चान दस्सनं, एतं बुद्धान सासनं, सारत्तो, सारागो, सारम्भो, अविसाहारो, चिरप्पवासिं (येथे द्वित्व होते), गन्तुकामो, गन्तुमनो (अशी रूपे होतात).

ක්වචීති කිං? එතං මඞ්ගලමුත්තමං.

'क्वचि' (कधीकधी) कशासाठी? एतं मङ्गलमुत्तमं (येथे लोप होत नाही).

කතං ඉති, කිං ඉති, අභිනන්දුං ඉති, උත්තත්තං ඉව, චක්කං ඉව, කලිං ඉදානි, කිං ඉදානි, ත්වං අසි, ඉදං අපි, උත්තරිං අපි, දාතුං අපි, සදිසං එව ඉතීධ ‘‘නිග්ගහීතම්හා, ලොප’’න්ති ච වත්තතෙ.

कतं इति, किं इति, अभिनन्दुं इति, उत्तत्तं इव, चक्कं इव, कलिं इदानि, किं इदानि, त्वं असि, इदं अपि, उत्तरिं अपि, दातुं अपि, सदिसं एव यामध्ये 'निग्गहीतम्हा' आणि 'लोपं' चे अनुवर्तन होते.

55. පරො වා සරො.

५५. परो वा सरो।

නිග්ගහීතම්හා පරො සරො ලොපං පප්පොති වා. නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං.

निग्गहीतानंतर येणाऱ्या स्वराचा विकल्पाने लोप होतो. आणि निग्गहीताचे वर्गान्त वर्णात (अनुनासिकात) परिवर्तन होते.

කතන්ති, කින්ති, අභිනන්දුන්ති, උත්තත්තංව, චක්කංව, කලින්දානි, කින්දානි, ත්වංසි, ඉදම්පි, උත්තරිම්පි, දාතුම්පි, සදිසංව.

कतन्ति, किन्ति, अभिनन्दुन्ति, उत्तत्तं व, चक्कं व, कलिन्दानि, किन्दानि, त्वंसि, इदम्पि, उत्तरिम्पि, दातुम्पि, सदिसं व (अशी रूपे होतात).

වාති කිං? කතං ඉති, කිමිති, දාතුමපි, සාමං එව.

'वा' (विकल्पाने) कशासाठी? कतं इति, किमिति, दातुमपि, सामं एव (येथे लोप होत नाही).

අයම්පි වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා ඉතීවීදානිසීපෙවාදිතො අඤ්ඤත්ථ න හොති. යථා – අහං එත්ථ, එතං අහොසි.

हा नियम देखील 'वा' शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे 'इति', 'इव', 'इदानि', 'असि', 'अपि', 'एव' इत्यादी शब्दांशिवाय इतर ठिकाणी लागू होत नाही. जसे की – अहं एत्थ, एतं अहोसि.

එවං අස්ස තෙ ආසවා, පුප්ඵං අස්සා උප්පජ්ජති ඉතීධ සරෙ පරෙ ලුත්තෙ විපරිණාමෙන ‘‘පරස්මිං, සරෙ, ලුත්තෙ’’ති ච වත්තතෙ.

एवं अस्स ते आसवा, पुप्फं अस्सा उप्पज्जति यामध्ये स्वर पुढे असताना त्याचा लोप झाल्यावर, विभक्तीच्या परिणामाने 'परस्मिं, सरे, लुत्ते' चे अनुवर्तन होते.

56. බ්‍යඤ්ජනො [Pg.39] ච විසඤ්ඤොගො.

५६. ब्यञ्जनो च विसञ्ञोगो।

නිග්ගහීතම්හා පරස්මිං සරෙ ලුත්තෙ බ්‍යඤ්ජනො සඤ්ඤොගො චෙ, විසඤ්ඤොගොව හොතීති සංයොගෙකදෙසස්ස පුරිමබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො.

निग्गहीतानंतर येणाऱ्या स्वराचा लोप झाल्यावर जर पुढील व्यंजन संयुक्त (जोडाक्षर) असेल, तर ते असंयुक्त (विसंयोग) होते, म्हणजेच संयुक्त व्यंजनाच्या एका भागाचा (पहिल्या व्यंजनाचा) लोप होतो.

ද්වින්නං බ්‍යඤ්ජනානමෙකත්‍ර ඨිති සඤ්ඤොගො, ඉධ පන සංයුජ්ජතීති සඤ්ඤොගො, පුරිමො වණ්ණො, විගතො සඤ්ඤොගො අස්සාති විසඤ්ඤොගො, පරො.

दोन व्यंजनांचे एकाच ठिकाणी एकत्र येणे म्हणजे 'संयोग' (जोडाक्षर) होय. परंतु येथे जे जोडले जाते तो 'संयोग' म्हणजे पहिला वर्ण होय, आणि ज्याचा संयोग निघून गेला आहे तो 'विसंयोग' म्हणजे पुढील वर्ण होय.

එවං ස තෙ ආසවා, පුප්ඵංසා උප්පජ්ජති.

एवं स ते आसवा, पुप्फंसा उप्पज्जति (अशी रूपे होतात).

ලුත්තෙති කිං? එවමස්ස.

'लुत्ते' (लोप झाल्यावर) कशासाठी? एवमस्स (येथे स्वराचा लोप न झाल्यामुळे जोडाक्षर तसेच राहते).

චසද්දෙන තිණ්ණං බ්‍යඤ්ජනානං සරූපසංයොගොපි විසඤ්ඤොගො හොති. යථා – අග්‍යාගාරං, වුත්‍යස්ස.

'च' या शब्दाने तीन व्यंजनांचा समान रूपाचा संयोग देखील विसंयोग होतो. जसे की – अग्यागारं, वुत्यस्स.

චක්ඛු උදපාදි, අව සිරො, යාවචිධ භික්ඛවෙ, අණුථූලානි, ත සම්පයුත්තා ඉභීධ ‘‘සරෙ, ආගමො, ක්වචි, බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති ච වත්තතෙ.

चक्खु उदापादि, अव सिरो, यावचिध भिक्खवे, अणुथूलानि, त सम्पयुत्ता यामध्ये 'सरे', 'आगमो', 'क्वचि', 'ब्यञ्जने' चे अनुवर्तन होते.

57. නිග්ගහිතඤ්ච.

५७. निग्गहितञ्च।

නිග්ගහීතඤ්ච ආගමො හොති සරෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා ක්වචි සුඛුච්චාරණට්ඨානෙ. නිග්ගහීතස්ස රස්සානුගතත්තා රස්සතොයෙවායං.

स्वर किंवा व्यंजन पुढे असताना सुलभ उच्चारणासाठी कधीकधी निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) आगम होतो. निग्गहीत हे र्‍हस्व स्वराच्या मागे येत असल्यामुळे हा र्‍हस्व स्वरच होतो.

චක්ඛුං උදපාදි, අවංසිරො, යාවඤ්චිධ භික්ඛවෙ, අණුංථූලානි, තංසම්පයුත්තා, එවං තඞ්ඛණෙ, තංසභාවො.

चक्षू उत्पन्न झाले (चक्खुं उदापादि), अधोमुख (डोके खाली करून), हे भिक्खूहो, येथपर्यंत जे काही सूक्ष्म आणि स्थूल आहेत, त्यांच्याशी संप्रयुक्त, अशा प्रकारे त्या क्षणी, त्याचा तो स्वभाव.

ක්වචීති කිං? න හි එතෙහි, ඉධ චෙව.

'क्वचि' म्हणजे काय? कारण यांच्याद्वारे नाही, येथेच.

එවං වුත්තෙ, තං සාධු, එකං සමයං භගවා, අග්ගිංව සනමං ඉතීධ ලොපාදෙසකාරියෙ සම්පත්තෙ යෙභුය්‍යෙන තදපවාදත්ථමාහ.

असे म्हटले असता, ते साधू (योग्य) आहे, एका समयी भगवान, अग्नी फुंकणाऱ्याप्रमाणे... येथे लोप आणि आदेश कार्य प्राप्त झाले असता, बहुतांश करून त्याचा अपवाद करण्यासाठी (हे) म्हटले आहे.

58. අං [Pg.40] බ්‍යඤ්ජනෙ නිග්ගහීතං.

५८. व्यंजनापुढे 'अं' हे निग्गहीत (अनुस्वार) होते.

නිග්ගහීතං ඛො බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ අංඉති හොති.

व्यंजन पुढे असताना निग्गहीत हे 'अं' असे होते.

අකාරො උච්චාරණත්ථො, ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බස්සරලොපො වා.

'अ' कार हा उच्चारणासाठी आहे, किंवा 'सरलोपो' इत्यादी सूत्राने पूर्व स्वराचा लोप होतो.

එවං වුත්තෙ, තං සාධු, එකං සමයං භගවා, අග්ගිංව සන්ධමං.

असे म्हटले असता, ते साधू (योग्य) आहे, एका समयी भगवान, अग्नी फुंकणाऱ्याप्रमाणे.

ඉධ අවුත්තවිසෙසානම්පි වුත්තනයාතිදෙසත්ථමතිදෙසමාහ.

येथे न सांगितलेल्या विशेषांनाही सांगितलेल्या नियमाचा अतिदेश (विस्तार) करण्यासाठी अतिदेश सूत्र सांगितले आहे.

59. අනුපදිට්ඨානං වුත්තයොගතො.

५९. जे उपदिष्ट (सांगितलेले) नाहीत, त्यांचा सांगितलेल्या योगावरून (संबंधावरून) [बोध होतो].

යෙ ඉධ අම්හෙහි විසෙසතො න උපදිට්ඨා උපසග්ගනිපාතාදයො, තෙසං වුත්තයොගතො වුත්තනයෙන සරසන්ධාදීසු වුත්තනයානුසාරෙන රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

जे उपसर्ग, निपात इत्यादी येथे आमच्याद्वारे विशेष रूपाने उपदिष्ट (सांगितलेले) नाहीत, त्यांची रूपसिद्धी सांगितलेल्या योगावरून, सांगितलेल्या पद्धतीने, स्वरसंधी इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या नियमांनुसार जाणावी.

තෙන ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන පරියාදීනං රහනාදිවණ්ණස්ස විපරියයො යවාදීහි, යථා – පරියුදාහාසි පයිරුදාහාසි, අරියස්ස අයිරස්ස, බහ්වාබාධො බව්හාබාධො, න අභිනෙය්‍ය අනභිනෙය්‍ය.

त्यामुळे “दो धस्स चा” या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'परिय' इत्यादींमधील 'र', 'ह' इत्यादी वर्णांचा 'य' इत्यादी वर्णांशी विपर्यास (बदल) होतो, जसे – परियुदाहासि चे पयिरुदाहासि, अरियस्स चे अयिरस्स, बह्वाबोधो चे बव्हाबोधो, न अभिनेय्य चे अनभिनेय्य.

‘‘තං ඉමිනාපි ජානාථා’’ති එත්ථ ‘‘පරො වා සරො’’ති සරෙ ලුත්තෙ ‘‘තත්‍රාකාරො’’ති යොගවිභාගෙන අකාරො නිග්ගහීතස්ස දකාරො, තදමිනාපි ජානාථ ඉච්චාදි.

“तं इमिनापि जानाथ” येथे “परो वा सरो” या सूत्राने स्वराचा लोप झाला असता, “तत्राकारो” या योगविभागाने अकार आणि निग्गहीताचा दकार होऊन “तदमिनापि जानाथ” इत्यादी रूपे बनतात.

ඉති නිග්ගහීතසන්ධිවිධානං නිට්ඨිතං.

अशा प्रकारे निग्गहीतसंधीचे विधान समाप्त झाले.

සඤ්ඤාවිධානං සරසන්ධි සන්ධි,නිසෙධනං බ්‍යඤ්ජනසන්ධි සන්ධි;

යො නිග්ගහීතස්ස ච සන්ධිකප්පෙ,සුනිච්ඡයො සොපි මයෙත්ථ වුත්තො.

संज्ञाविधान, स्वरसंधी, निषेध, व्यंजनसंधी आणि या संधीकल्पामध्ये निग्गहीताचा जो काही सुनिश्चित नियम आहे, तो सर्व मी येथे सांगितला आहे.

ඉති රූපසිද්ධියං සන්ධිකණ්ඩො

अशा प्रकारे रूपसिद्धीमधील संधीकांड...

පඨමො.

पहिला (समाप्त).

2. නාමකණ්ඩ

२. नामकांड (नामांचे प्रकरण)

අථ [Pg.41] නාමිකවිභත්‍යාවතාරො වුච්චතෙ.

आता नामविभक्तींचा अवतार (प्रवेश/परिचय) सांगितला जात आहे.

අත්ථාභිමුඛං නමනතො, අත්තනි චත්ථස්ස නාමනතො නාමං, දබ්බාභිධානං.

अर्थाकडे झुकणारे असल्यामुळे आणि स्वतःमध्ये अर्थाला वाकवणारे (धारण करणारे) असल्यामुळे त्याला 'नाम' म्हणतात, जे द्रव्याचे अभिधान (नाव) आहे.

තං පන දුවිධං අන්වත්ථරුළ්හීවසෙන, තිවිධං පුමිත්ථිනපුංසකලිඞ්ගවසෙන. යථා – රුක්ඛො, මාලා, ධනං.

ते (नाम) अन्वर्थ (यौगिक) आणि रूढीच्या भेदाने दोन प्रकारचे आहे, आणि पुल्लिंग, स्त्रीलिंग व नपुंसकलिंगाच्या भेदाने तीन प्रकारचे आहे. जसे – रुक्खो (वृक्ष), माला (माळ), धनं (धन).

චතුබ්බිධං සාමඤ්ඤගුණක්‍රියායදිච්ඡාවසෙන, යථා – රුක්ඛො, නීලො, පාචකො, සිරිවඩ්ඪොතිආදි.

सामान्य (जाती), गुण, क्रिया आणि यदृच्छा (इच्छाधीन नाव) यांच्या भेदाने ते चार प्रकारचे आहे, जसे – रुक्खो (वृक्ष), नीलो (निळा), पाचको (स्वयंपाकी), सिरिवड्ढो (सिरिवड्ढ) इत्यादी.

අට්ඨවිධං අවණ්ණිවණ්ණුවණ්ණොකාරනිග්ගහීතන්තපකතිභෙදෙන.

अ-वर्ण (अ, आ), इ-वर्ण (इ, ई), उ-वर्ण (उ, ऊ), ओ-कार आणि निग्गहीत यांनी अंत होणाऱ्या प्रातिपदिकांच्या (प्रकृतींच्या) भेदाने ते आठ प्रकारचे आहे.

පුල්ලිඞ්ග

पुल्लिंग

තත්ථ පඨමං අකාරන්තම්හා පුල්ලිඞ්ගා ජාතිනිමිත්තා පුරිසසද්දා ස්‍යාදිවිභත්තියො පරා යොජීයන්තෙ.

त्यामध्ये, सर्वप्रथम अ-कारान्त पुल्लिंगी, जातीवाचक 'पुरिस' शब्दापुढे 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय जोडले जातात.

60. ජිනවචනයුත්තඤ්හි.

६०. कारण ते जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) अनुरूप आहे.

අධිකාරොයං. තත්ථ පඤ්ච මාරෙ ජිතවාති ජිනො, බුද්ධො. ජිනස්ස වචනං ජිනවචනං, තස්ස ජිනවචනස්ස යුත්තං ජිනවචනයුත්තං, තෙපිටකස්ස බුද්ධවචනස්ස මාගධිකාය සභාවනිරුත්තියා යුත්තං අනුරූපමෙවාති ඉදං අධිකාරත්ථං වෙදිතබ්බං.

हा अधिकार (नियम) आहे. त्यामध्ये, पाच मारांवर विजय मिळवणारे ते 'जिन' म्हणजेच बुद्ध होत. जिनांचे वचन ते 'जिनवचन'. त्या जिनवचनाला जे योग्य (अनुरूप) आहे ते 'जिनवचनयुत्त'. त्रिपिटक रूप बुद्धवचनाच्या मागधी या स्वाभाविक भाषेला जे अनुरूप आहे, असा या अधिकाराचा अर्थ जाणावा.

සා මාගධී මූලභාසා, නරා යායාදිකප්පිකා;

බ්‍රහ්මානො ච’ස්සුතාලාපා, සම්බුද්ධා චාපි භාසරෙ.

ती मागधी ही मूळ भाषा आहे, जिच्यामध्ये सृष्टीच्या आरंभीचे मनुष्य, ज्यांनी कधी भाषण ऐकले नाही असे ब्रह्मदेव आणि सम्यक् संबुद्ध सुद्धा बोलतात.

අධිකාරො පන තිවිධො සීහගතිකමණ්ඩූකගතිකයථානුපුබ්බිකවසෙන, අයං පන සීහගතිකො පුබ්බාපරවිලොකනතො, යථානුපුබ්බිකොයෙව වා.

अधिकार हा सिंहगती, मंडूकगती आणि यथाक्रम (यथानुपुब्बी) या भेदाने तीन प्रकारचा असतो. हा अधिकार मागे व पुढे पाहणारा असल्यामुळे सिंहगतीचा आहे, किंवा तो यथाक्रमच आहे.

සක්කතවිසදිසං [Pg.42] කත්වා ජිනවචනානුරූපවසෙන පකතිට්ඨපනත්ථං පරිභාසමාහ.

संस्कृतापेक्षा भिन्न करून, जिनवचनाच्या (बुद्धवचनाच्या) अनुरूपतेने प्रातिपदिक (प्रकृती) प्रस्थापित करण्यासाठी परिभाषा सांगतात.

61. ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ.

६१. आणि प्रातिपदिक (लिंग) सिद्ध केले जाते.

ලිඞ්ගංපාටිපදිකං, යථා යථා ජිනවචනයුත්තඤ්හි ලිඞ්ගං, තථා තථා ඉධ ලිඞ්ගං නිපච්චතෙ ඨපීයති. චසද්දෙන ධාතවො චාති ජිනවචනානුරූපතො ‘‘පුරිස’’ඉති ලිඞ්ගෙ ඨපිතෙ තතො තස්ස ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතස්ස අත්ථවතො සද්දස්ස ‘‘පරසමඤ්ඤා පයොගෙ’’ති පරිභාසතො ලිඞ්ගසඤ්ඤායං –

लिंग म्हणजे प्रातिपदिक. ज्या ज्या प्रकारे जिनवचनाला अनुरूप लिंग असेल, त्या त्या प्रकारे येथे लिंग प्रस्थापित केले जाते. 'च' शब्दाने धातू देखील (प्रस्थापित केले जातात). अशा प्रकारे जिनवचनाच्या अनुरूपतेने 'पुरिस' हे लिंग प्रस्थापित केले असता, धातू, प्रत्यय आणि विभक्ती यांनी रहित असलेल्या त्या अर्थवान शब्दाला “परसमञ्ञा पयोगे” या परिभाषेनुसार 'लिंग' ही संज्ञा प्राप्त होते –

ඉතො පරං විභත්තිප්පච්චයාදිවිධානෙ සබ්බත්ථ ලිඞ්ගග්ගහණමනුවත්තතෙ.

यापुढे विभक्ती, प्रत्यय इत्यादींच्या विधानामध्ये सर्वत्र 'लिंग' या शब्दाची अनुवृत्ती होते.

62. තතො ච විභත්තියො.

६२. आणि त्यानंतर विभक्ती प्रत्यय येतात.

තතො ජිනවචනයුත්තෙහි ලිඞ්ගෙහි පරා විභත්තියො හොන්ති. චසද්දග්ගහණෙන තවෙතුනාදිපච්චයන්තනිපාතතොපි. කම්මාදිවසෙන, එකත්තාදිවසෙන ච ලිඞ්ගත්ථං විභජන්තීති විභත්තියො.

त्यानंतर जिनवचनाला अनुरूप असलेल्या लिंगांपुढे विभक्ती प्रत्यय येतात. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'तवे', 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांनी अंत होणाऱ्या निपातांपुढेही विभक्ती येतात. कर्म इत्यादींच्या द्वारे आणि एकवचन इत्यादींच्या द्वारे जे लिंगाच्या अर्थाचे विभाजन करतात, त्यांना 'विभक्ती' म्हणतात.

කා ච පන තා විභත්තියො? ‘‘විභත්තියො’’ති අධිකාරො.

आणि त्या विभक्ती कोणत्या आहेत? “विभत्तियो” हा अधिकार आहे.

63. සියො, අංයො, නාහි, සනං, ස්මාහි, සනං, ස්මිංසු.

६३. सि-यो, अं-यो, ना-हि, स-नं, स्मा-हि, स-नं, स्मिं-सु.

ස්‍යාදයො ද්විසත්ත විභත්තියො නාම හොන්ති. තත්ථ සි, යො ඉති පඨමා, අං, යො ඉති දුතියා, නා, හි ඉති තතියා, ස, නං ඉති චතුත්ථී, ස්මා, හි ඉති පඤ්චමී, ස, නං ඉති ඡට්ඨී, ස්මිං, සු ඉති සත්තමී.

'सि' इत्यादी चौदा प्रत्ययांना 'विभक्ती' म्हणतात. त्यामध्ये 'सि, यो' ही प्रथमा; 'अं, यो' ही द्वितीया; 'ना, हि' ही तृतीया; 'स, नं' ही चतुर्थी; 'स्मा, हि' ही पंचमी; 'स, नं' ही षष्ठी; 'स्मिं, सु' ही सप्तमी होय.

ඉදං [Pg.43] පන සඤ්ඤාධිකාරපරිභාසාවිධිසුත්තෙසු සඤ්ඤාසුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, වුත්තඤ්හි වුත්තියං ‘‘විභත්තිඉච්චනෙන ක්වත්ථො, අම්හස්ස මමං සවිභත්තිස්ස සෙ’’ති, ඉතරථා පුරිමසුත්තෙන එකයොගො කත්තබ්බොති. එත්ථ ච පඨමාදිවොහාරො, එකවචනාදිවොහාරො ච අන්වත්ථවසෙන, පරසමඤ්ඤාවසෙන වා සිද්ධොති වෙදිතබ්බො.

हे सूत्र संज्ञा, अधिकार, परिभाषा आणि विधी सूत्रांमध्ये 'संज्ञासूत्र' म्हणून पाहिले पाहिजे. वृत्तीमध्ये म्हटलेच आहे – “'विभक्ती' या संज्ञेचे काय प्रयोजन? 'अम्हस्स ममं सविभत्तिस्स से' या सूत्रात (याचा उपयोग होतो).” अन्यथा, पूर्व सूत्रासोबत याचा एकच योग (एकत्र सूत्र) केला गेला असता. आणि येथे प्रथमा इत्यादी व्यवहार आणि एकवचन इत्यादी व्यवहार अन्वर्थतेमुळे (अर्थानुसार) किंवा परसंज्ञेमुळे (इतर व्याकरणातील संज्ञांमुळे) सिद्ध झाले आहेत, असे जाणावे.

එකස්ස වචනං එකවචනං, බහූනං වචනං බහුවචනං, ද්වින්නං පූරණී දුතියාතිආදි, ඉතරථා පුරිමසුත්තෙ චසද්දෙන සඤ්ඤාකරණෙ අප්පකතනිරත්ථකවිධිප්පසඞ්ගො සියා.

एकाचे वचन ते 'एकवचन', बहुतांचे (अनेकांचे) वचन ते 'बहुवचन', दोन्हींची पूर्ती करणारी ती 'द्वितीया' इत्यादी. अन्यथा, पूर्व सूत्रात 'च' शब्दाने संज्ञा केली असती, तर अप्रस्तुत आणि निरर्थक विधानाचा प्रसंग आला असता.

‘‘ජිනවචනයුත්තඤ්හි, ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ’’ති ච වත්තතෙ. ඉධ පන පදනිප්ඵාදනම්පි ජිනවචනස්සාවිරොධෙනාති ඤාපෙතුං පරිභාසන්තරමාහ.

“जिनवचनयुत्तं हि, लिंगं च निपच्चते” हे (येथे) अनुवृत्त होते. परंतु येथे पदांची सिद्धी देखील जिनवचनाच्या (बुद्धवचनाच्या) विरोधाशिवाय होते, हे दर्शवण्यासाठी दुसरी परिभाषा सांगतात.

64. තදනුපරොධෙන.

६४. त्याला (जिनवचनाला) बाधा न आणता.

යථා යථා තෙසං ජිනවචනානං උපරොධො න හොති, තථා තථා ඉධ ලිඞ්ගං, චසද්දෙනාඛ්‍යාතඤ්ච නිපච්චතෙ, නිප්ඵාදීයතීති අත්ථො. තෙනෙව ඉධ ච ආඛ්‍යාතෙ ච ද්විවචනාග්ගහණං, සක්කතවිසදිසතො විභත්තිප්පච්චයාදිවිධානඤ්ච කතන්ති දට්ඨබ්බං.

ज्या ज्या प्रकारे त्या जिनवचनांना (बुद्धांच्या उपदेशांना) बाधा पोहोचणार नाही, त्या त्या प्रकारे येथे लिंग आणि 'च' शब्दाने आख्यात (क्रियापद) देखील सिद्ध केले जाते, असा अर्थ आहे. म्हणूनच येथे आणि आख्यातामध्ये द्विवचनाचे ग्रहण न करणे, आणि संस्कृतपेक्षा भिन्न अशा विभक्ती-प्रत्यय इत्यादींचे विधान केले गेले आहे, असे समजावे.

තත්ථ අවිසෙසෙන සබ්බස්‍යාදිවිභත්තිප්පසඞ්ගෙ ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පවත්තී’’ති වත්තිච්ඡාවසා –

त्यामध्ये, विशेष भेद न करता सर्व प्रथमा इत्यादी विभक्ती प्राप्त होत असताना, 'शब्दांची प्रवृत्ती बोलणाऱ्याच्या इच्छेनुसार होते' या नियमानुसार, बोलणाऱ्याच्या इच्छेच्या अधीन राहून –

65. ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා.

६५. केवळ प्रातिपदिकार्थात (लिंगार्थात) प्रथमा विभक्ती होते.

ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොතීති පඨමා. තත්ථාපි අනියමෙනෙකවචනබහුවචනප්පසඞ්ගෙ ‘‘එකම්හී වත්තබ්බෙ එකවචන’’න්ති පරිභාසතො ලිඞ්ගත්ථස්සෙකත්තවචනිච්ඡායං පඨමෙකවචනං සි.

केवळ प्रातिपदिकार्थाचा (लिंगार्थाचा) निर्देश करण्यासाठी प्रथमा विभक्ती होते, म्हणून तिला 'प्रथमा' म्हणतात. तेथेही, नियम नसताना एकवचन किंवा बहुवचन प्राप्त होत असताना, 'एक अर्थ सांगायचा असल्यास एकवचन वापरावे' या परिभाषेनुसार, प्रातिपदिकार्थाच्या एकत्वाची विवक्षा (इच्छा) असल्यास प्रथमेचे एकवचन 'सि' प्रत्यय येतो.

‘‘අතො නෙනා’’ති ඉතො ‘‘අතො’’ති වත්තතෙ, ලිඞ්ගග්ගහණඤ්ච.

'अतो नेना' या सूत्रातून 'अतो' (अ-कारानंतर) हे अनुवृत्त होते, आणि 'लिंग' शब्दाचे ग्रहण देखील होते.

66. සො[Pg.44].

६६. सो.

සි, ඔඉති ද්විපදමිදං. ලිඞ්ගස්ස අකාරතො පරස්ස සිවචනස්ස ඔකාරො හොති.

'सि', 'ओ' हे दोन पदांचे (सूत्र) आहे. प्रातिपदिकाच्या अकारानंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ'कार होतो.

සුත්තෙසු හි පඨමානිද්දිට්ඨස්ස කාරියිනො ඡට්ඨීවිපරිණාමෙන විවරණං ආදෙසාපෙක්ඛන්ති දට්ඨබ්බං.

सूत्रांमध्ये प्रथमेने निर्दिष्ट केलेल्या कार्यभागाचे (कार्याचे) षष्ठीच्या विपरिणामाने (बदलाने) स्पष्टीकरण आदेशाच्या अपेक्षेने होते, असे समजावे.

එත්ථ ච සීති විභත්ති ගය්හතෙ විභත්තිකාරියවිධිප්පකරණතො, ‘‘තතො ච විභත්තියො’’ති ඉතො විභත්තිග්ගහණානුවත්තනතො වා, එවං සබ්බත්ථ ස්‍යාදීනං කාරියවිධානෙ විභත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං.

आणि येथे 'सि' ही विभक्ती घेतली जाते, कारण हे विभक्तीच्या कार्याचे प्रकरण आहे, किंवा 'ततो च विभत्तियो' या सूत्रातून 'विभत्ती' या शब्दाची अनुवृत्ती येत असल्यामुळे. अशा प्रकारे सर्वत्र 'सि' इत्यादींच्या कार्यविधानात ती विभक्तीच आहे, असे समजावे.

‘‘වා පරො අසරූපා’’ති පරලොපෙ සම්පත්තෙ තදපවාදෙන පුබ්බලොපමාහ.

'वा परो असरूपा' या सूत्राने पर-लोप (पुढील स्वराचा लोप) प्राप्त होत असताना, त्याचा अपवाद म्हणून पूर्व-लोप (पूर्वीच्या स्वराचा लोप) सांगितला आहे.

67. සරලොපො’මාදෙසප්පච්චයාදිම්හි සරලොපෙ තු පකති.

६७. 'सरलोपोऽमादेसपच्चयआदिम्हि सरलोपे तु पकति' (अं-आदेश आणि प्रत्यय इत्यादींच्या सुरुवातीला स्वरलोप होतो, परंतु स्वरलोप झाल्यावर पूर्व स्वर प्रकृतीभावात राहतो).

පුබ්බස්සරස්ස ලොපො හොති අංවචනෙ, ආදෙසප්පච්චයාදිභූතෙ ච සරෙ පරෙ, සරලොපෙ කතෙ තු පරසරස්ස පකතිභාවො හොති. එත්ථ ච ‘‘සරලොපෙ’’ති පුනග්ගහණං ඉමිනාව කතසරලොපනිමිත්තෙයෙව පරස්ස විකාරෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවත්ථං. පරසරස්ස පකතිභාවවිධානසාමත්ථියතො අමාදෙසප්පච්චයාදිභූතෙ සරෙ පරෙතිපි සිද්ධං.

'अं' प्रत्यय असताना आणि आदेश किंवा प्रत्यय यांच्या सुरुवातीला असलेला स्वर पुढे असताना पूर्व स्वराचा लोप होतो. स्वरलोप झाल्यावर मात्र पर स्वराचा प्रकृतीभाव (मूळ रूप कायम राहणे) होतो. येथे 'स्वरलोप' असे पुन्हा ग्रहण करणे हे याच सूत्राने केलेल्या स्वरलोपाच्या निमित्तानेच पर स्वराचा विकार प्राप्त होत असताना त्याचा प्रकृतीभाव करण्यासाठी आहे. पर स्वराच्या प्रकृतीभावाच्या विधानाच्या सामर्थ्यामुळे 'अं' आदेश आणि प्रत्यय इत्यादींच्या सुरुवातीला स्वर पुढे असतानाही हे सिद्ध होते.

ත්‍යාදිවිභත්තියො චෙත්ථ, පච්චයත්තෙන ගය්හරෙ;

ආදිග්ගහණමාඛ්‍යාත-කිතකෙස්වාගමත්ථිදං.

आणि येथे 'ति' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय म्हणून घेतल्या जातात; 'आदि' शब्दाचे ग्रहण आख्यात (क्रियापद) आणि कृदन्त प्रत्ययांमध्ये आगम करण्यासाठी आहे.

පච්චයසාහචරියා, චාදෙසො පකතීපරො;

පදන්තස්සරලොපො න, තෙන’බ්භාහාදිකෙ පරෙ.

प्रत्ययांच्या साहचर्यामुळे आणि आदेश प्रकृतीच्या पलीकडे (नंतर) होतो; त्यामुळे 'अब्भाह' इत्यादी पुढे असताना पदाच्या शेवटी असलेल्या स्वराचा लोप होत नाही.

තුග්ගහණං [Pg.45] භික්ඛුනීආදීසු සරලොපනිවත්තනත්ථං, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං. පුරිසො තිට්ඨති.

'तु' चे ग्रहण 'भिक्खुनी' इत्यादी शब्दांमध्ये स्वरलोप रोखण्यासाठी आहे. 'नये परं युत्ते' या सूत्राने पुढील वर्णाशी जोडावे. 'पुरिसो तिट्ठति' (पुरुष उभा राहतो).

පුරිසො ච පුරිසො චාති පුරිස පුරිසඉති වත්තබ්බෙ –

'पुरिसो च पुरिसो च' (पुरुष आणि पुरुष) असे असताना 'पुरिस पुरिस' असे म्हणावे लागत असताना -

68. සරූපානමෙකසෙස්වසකිං.

६८. 'सरूपानामेकसेसव सकिं' (समान रूप असलेल्या शब्दांपैकी एकच शिल्लक राहतो, अनेकदा नव्हे).

සරූපානං සමානරූපානං පදබ්‍යඤ්ජනානං මජ්ඣෙ එකොව සිස්සතෙ, අඤ්ඤෙ ලොපමාපජ්ජන්තෙ අසකින්ති එකසෙසො. එත්ථ ච ‘‘සරූපාන’’න්ති වුත්තත්තාව සිද්ධෙ අසකිම්පයොගෙ පුනාසකිංගහණං එකවිභත්තිවිසයානමෙවාසකිම්පයොගෙ එවායන්ති දස්සනත්ථං, න ච විච්ඡාපයොගෙ’තිප්පසඞ්ගො. ‘‘වග්ගා පඤ්චපඤ්චසො මන්තා’’ති එත්ථ ‘‘පඤ්චපඤ්චසො’’ති නිද්දෙසෙනෙව විච්ඡාපයොගසිද්ධියා ඤාපිතත්තා, අථ වා සහවචනිච්ඡාය’මය’මෙකසෙසො.

सरूप म्हणजे समान रूप असलेल्या पद आणि व्यंजनांच्या मध्ये एकच शिल्लक राहतो, इतरांचा लोप होतो; 'असकिं' म्हणजे अनेकदा नव्हे, याला एकशेष म्हणतात. येथे 'सरूपानां' असे म्हटल्यानेच सिद्ध होत असताना पुन्हा 'असकिं' चे ग्रहण हे एकाच विभक्तीच्या विषयात अनेकदा प्रयोग असतानाच हा नियम लागू होतो हे दर्शवण्यासाठी आहे, आणि वीप्सा (पुनरावृत्ती) प्रयोगात अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) होऊ नये म्हणून आहे. 'वग्गा पञ्चपञ्चसो मन्ता' येथे 'पञ्चपञ्चसो' या निर्देशानेच वीप्सा प्रयोगाची सिद्धी ज्ञापित होत असल्यामुळे, अथवा सहवचनाच्या इच्छेमुळे हा एकशेष होतो.

යොගවිභාගතො චෙත්ථ, එකසෙස්වසකිං ඉති;

විරූපෙකසෙසො හොති, වා ‘‘පිතූන’’න්තිආදිසු.

आणि येथे सूत्राच्या विभागाने (योगविभागाने) 'एकसेसव सकिं' या सूत्राद्वारे 'पितूनं' इत्यादींमध्ये भिन्न रूप असलेल्यांचा (विरूप) एकशेष विकल्प करून होतो.

තත්ථෙව ලිඞ්ගත්ථස්ස බහුත්තවචනිච්ඡායං ‘‘බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචන’’න්ති පඨමාබහුවචනං යො, පුරිස යො ඉතීධ ‘‘අතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

तेथेच प्रातिपदिकार्थाच्या बहुत्वाची (अनेकत्वाची) विवक्षा असताना 'बहुम्हि वत्तब्बे बहुवचनं' या सूत्राने प्रथमेचे बहुवचन 'यो' प्रत्यय येतो. 'पुरिस यो' अशी स्थिती असताना येथे 'अतो' आणि 'वा' यांची अनुवृत्ती येते.

69. සබ්බයොනීනමාඑ.

६९. 'सब्बयोनीनमाए' (सर्व 'यो' प्रत्ययांचा 'आ' आणि 'ए' होतो).

අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරෙසං සබ්බෙසං පඨමායොනීනං, දුතියායොනීනඤ්ච යයාක්කමං ආකාරෙකාරාදෙසා හොන්ති වාති ආකාරො, සබ්බග්ගහණං සබ්බාදෙසත්ථං, සරලොපාදි පුරිමසදිසමෙව, පුරිසා තිට්ඨන්ති.

अकारान्त प्रातिपदिकाच्या पुढे येणाऱ्या सर्व प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययांचा आणि द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययांचा अनुक्रमे 'आ'कार आणि 'ए'कार आदेश विकल्प करून होतो. येथे 'आ'कार होतो. 'सब्ब' ग्रहण हे संपूर्ण आदेशासाठी आहे. स्वरलोप इत्यादी कार्य पूर्वीप्रमाणेच होते. 'पुरिसा तिट्ठन्ति' (पुरुष उभे राहतात).

වා ඉච්චෙව රූපා රූපානි, අග්ගයො, මුනයො.

'वा' (विकल्प) असल्यामुळेच 'रूपा', 'रूपानि', 'अग्गयो', 'मुनयो' अशी रूपे होतात.

වාසද්දොයං වවත්ථිතපිභාසත්ථො, තෙන චෙත්ථ –

हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) दर्शवण्यासाठी आहे, त्यामुळे येथे -

නිච්චමෙව [Pg.46] ච පුල්ලිඞ්ගෙ, අනිච්චඤ්ච නපුංසකෙ;

අසන්තං ඣෙ කතත්තෙ තු, විධිං දීපෙති වාසුති.

पुल्लिंगात हा नियम नित्यच असतो, आणि नपुंसकलिंगात अनित्य असतो; 'झ' आणि 'ल' संज्ञक शब्दांमध्ये हा नियम नसतो, हे 'वा' या शब्दाने स्पष्ट केले आहे.

තත්ථෙවාලපනවචනිච්ඡායං ‘‘ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා’’ති වත්තතෙ.

तेथेच संबोधनाची विवक्षा असताना 'लिंगत्थे पठमा' या सूत्राची अनुवृत्ती येते.

70. ආලපනෙ ච.

७०. 'आलपने च' (आणि संबोधनातही प्रथमा विभक्ती होते).

අභිමුඛං කත්වා ලපනං ආලපනං, සම්බොධනං. තස්මිං ආලපනත්ථාධිකෙ ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ ච පඨමාවිභත්ති හොති. පුරෙ විය එකවචනාදි.

समोर करून बोलणे म्हणजे आलपन, म्हणजेच संबोधन होय. त्या संबोधनाचा अर्थ अधिक असताना आणि केवळ प्रातिपदिकार्थाचा बोध करून देण्यासाठी प्रथमा विभक्ती होते. पूर्वीप्रमाणेच एकवचन इत्यादी प्रत्यय येतात.

පුරිස සි ඉච්චත්‍ර –

'पुरिस सि' अशी स्थिती असताना येथे -

71. ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො.

७१. 'आलपने सि गसञ्ञो' (संबोधनातील 'सि' प्रत्ययाला 'ग' संज्ञा होते).

ආලපනත්ථෙ විහිතො සි ගසඤ්ඤො හොතීති ගසඤ්ඤායං ‘‘භො ගෙ තූ’’ති ඉතො ‘‘ගෙ’’ති වත්තතෙ.

संबोधन अर्थात विहित केलेल्या 'सि' प्रत्ययाला 'ग' संज्ञा होते. 'ग' संज्ञा झाल्यावर 'भो गे तू' या सूत्रातून 'गे' याची अनुवृत्ती येते.

72. අකාරපිතාද්‍යන්තානමා.

७२. 'अकारपिताद्यन्तानमा' (अकारान्त आणि पितृ इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ'कार होतो).

ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී අකාරො ච පිතුසත්ථුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ච ආකාරත්තමාපජ්ජතෙ ගෙ පරෙ.

प्रातिपदिकाशी संबंधित अकार आणि 'पितु', 'सत्थु' इत्यादी शब्दांचा अंत्य स्वर 'ग' (संबोधनाचा 'सि') पुढे असताना 'आ'कार होतो.

‘‘ගෙ, රස්ස’’මිති ච වත්තතෙ.

'गे' आणि 'रस्सं' यांची अनुवृत्ती येते.

73. ආකාරො වා.

७३. 'आकारो वा' (आकार विकल्प करून ऱ्हस्व होतो).

ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී ආකාරො රස්සමාපජ්ජතෙ ගෙ පරෙ විකප්පෙන, අදූරට්ඨස්සාලපනෙවායං.

प्रातिपदिकाशी संबंधित 'आ'कार 'ग' पुढे असताना विकल्प करून ऱ्हस्व होतो. हे जवळ असलेल्या व्यक्तीच्या संबोधनातच होते.

74. සෙසතො ලොපං ගසිපි.

७४. 'सेसतो लोपं गसिपि' (उर्वरित प्रातिपदिकांनंतर 'ग' आणि 'सि' चा लोप होतो).

‘‘සිං, සො, ස්‍යා ච, සඛතො ගස්සෙ වා, ඝතෙ චා’’ති එවමාදීහි නිද්දිට්ඨෙහි අඤ්ඤො සෙසො නාම, තතො සෙසතො ලිඞ්ගම්හා ගසිඉච්චෙතෙ ලොපමාපජ්ජන්තෙ. අපිග්ගහණං [Pg.47] දුතියත්ථසම්පිණ්ඩනත්ථං, එත්ථ ච සතිපි සිග්ගහණෙ වඉති වචනමෙව ඤාපකමඤ්ඤත්ථාපි සිග්ගහණෙ ආලපනාග්ගහණස්ස. කෙචි ආලපනාභිබ්‍යත්තියා භවන්තසද්දං වා හෙසද්දං වා පයුජ්ජන්තෙ. භො පුරිස තිට්ඨ, හෙ පුරිසා වා.

'सिं, सो, स्या च, सखतो गस्से वा, घते चा' इत्यादी सूत्रांनी निर्दिष्ट केलेल्या व्यतिरिक्त इतर प्रातिपदिकांना 'सेस' (उर्वरित) म्हणतात. त्या उर्वरित प्रातिपदिकांनंतर येणाऱ्या 'ग' आणि 'सि' चा लोप होतो. 'अपि' चे ग्रहण दुसऱ्या अर्थाचा समावेश करण्यासाठी आहे. येथे 'सि' चे ग्रहण असतानाही 'वा' हे वचनच ज्ञापक आहे की इतर ठिकाणीही 'सि' च्या ग्रहणात संबोधनाचे ग्रहण होते. काही लोक संबोधनाची स्पष्टता करण्यासाठी 'भवन्त' शब्द किंवा 'हे' शब्द वापरतात. 'भो पुरिस तिट्ठ' (हे पुरुषा, थांब) किंवा 'हे पुरिसा'.

බහුවචනෙ න විසෙසො, භවන්තො පුරිසා තිට්ඨථ.

बहुवचनात काही विशेष फरक होत नाही, 'भवन्तो पुरिसा तिट्ठथ' (हे पुरुषहो, थांबा).

තත්ථෙව කම්මත්ථවචනිච්ඡායං ‘‘ව,’’ති වත්තතෙ.

तिथेच कर्म-अर्थ सांगण्याची इच्छा असताना "व" चे अनुवर्तन होते.

75. යං කරොති තං කම්මං.

७५. जे केले जाते ते 'कर्म' (कम्म) होय.

යං වා කරොති, යං වා විකරොති, යං වා පාපුණාති, තං කාරකං ක්‍රියානිමිත්තං කම්මසඤ්ඤං හොති.

जे करतो, किंवा जे विकृत करतो, किंवा ज्याला प्राप्त करतो, ते क्रियानिमित्त कारक 'कर्मसंज्ञक' (कम्मसञ्ञ) असते.

76. කම්මත්ථෙ දුතියා.

७६. कर्माच्या अर्थात द्वितीया (दुतिया विभक्ती) होते.

කම්මත්ථෙ දුතියාවිභත්ති හොති. පුරෙ විය දුතියෙකවචනං අං, ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා සරෙ ලුත්තෙ ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝෙ සම්පත්තෙ පකතිභාවො ච, පුරිසං පස්ස.

कर्माच्या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते. पूर्वीप्रमाणे द्वितीयेचे एकवचन 'अं' (aṃ) होते, "सरलोपो..." इत्यादी सूत्राने स्वराचा लोप झाल्यावर "दीघं" या सूत्राने दीर्घ प्राप्त होत असताना प्रकृतीभाव होतो, (उदा.) 'पुरिसं पस्स' (पुरुषाला पहा).

බහුවචනෙ ‘‘සබ්බයොනීනමාඑ’’ති යොවචනස්සෙකාරො, පුරිසෙ පස්ස.

बहुवचनात "सब्बयोनीनमाए" या सूत्राने 'यो' वचनाचा 'ए'कार होतो, (उदा.) 'पुरिसे पस्स' (पुरुषांना पहा).

තත්ථෙව කත්තුවචනිච්ඡායං –

तिथेच कर्ता-अर्थ सांगण्याची इच्छा असताना -

77. යො කරොති ස කත්තා.

७७. जो करतो तो 'कर्ता' (कत्ता) होय.

යො අත්තප්පධානො ක්‍රියං කරොති, සො කත්තුසඤ්ඤො හොති.

जो स्वतः प्रधान होऊन क्रिया करतो, तो 'कर्तृसंज्ञक' (कत्तूसञ्ञ) असतो.

‘‘තතියා’’ති වත්තතෙ.

"ततीया" (तृतीया) चे अनुवर्तन होते.

78. කත්තරි ච.

७८. कर्त्यामध्ये सुद्धा.

කත්තරි ච කාරකෙ තතියාවිභත්ති හොතීති තතියෙකවචනං නා.

कर्ता कारकामध्ये सुद्धा तृतीया विभक्ती होते, म्हणून तृतीयेचे एकवचन 'ना' (nā) होते.

79. අතො [Pg.48] නෙන.

७९. 'अ' कारानंतर 'ना' चा 'एन' होतो.

එනාති අවිභත්තිකනිද්දෙසො. අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරස්ස නාවචනස්ස එනාදෙසො හොති, සරලොපාදි, පුරිසෙන කතං.

'एना' (enā) हा अविभक्तिक निर्देश आहे. अकारांत प्रातिपदिकापासून (लिंगापासून) पर असलेल्या 'ना' वचनाचा 'एन' (ena) आदेश होतो, स्वराचा लोप इत्यादी होऊन, (उदा.) 'पुरिसेन कतं' (पुरुषाने केले).

බහුවචනම්හි –

बहुवचनामध्ये -

80. සුහිස්වකාරො එ.

८०. 'सु' आणि 'हि' परे असताना अकाराचा 'ए' होतो.

සු, හිඉච්චෙතෙසු විභත්තිරූපෙසු පරෙසු ලිඞ්ගස්ස සම්බන්ධී අකාරො එත්තමාපජ්ජතෙ.

'सु' आणि 'हि' या विभक्ती रूपांमध्ये पर असताना, प्रातिपदिकाशी संबंधित अकाराला 'ए'त्व प्राप्त होते.

81. ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි වා.

८१. 'स्मा', 'हि' आणि 'स्मिं' यांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

සබ්බතො ලිඞ්ගම්හා ස්මා හි ස්මිංඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ම්හා, භි, ම්හිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි කතං.

सर्व प्रातिपदिकांहून (लिंगांहून) पर असलेल्या 'स्मा', 'हि' आणि 'स्मिं' यांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश विकल्पेकरून होतात, (उदा.) 'पुरिसेहि', 'पुरिसेभि कतं' (पुरुषांनी केले).

තත්ථෙව කරණවචනිච්ඡායං –

तिथेच करण-अर्थ सांगण्याची इच्छा असताना -

82. යෙන වා කයිරතෙ තං කරණං.

८२. ज्याच्याद्वारे (क्रिया) केली जाते ते 'करण' (करण) होय.

යෙන වා කයිරතෙ, යෙන වා පස්සති, යෙන වා සුණාති, තං කාරකං කරණසඤ්ඤං හොති.

ज्याच्याद्वारे (क्रिया) केली जाते, किंवा ज्याच्याद्वारे पाहतो, किंवा ज्याच्याद्वारे ऐकतो, ते कारक 'करणसंज्ञक' (करणसञ्ञ) असते.

83. කරණෙ තතියා.

८३. करणाच्या अर्थात तृतीया (ततीया विभक्ती) होते.

කරණකාරකෙ තතියාවිභත්ති හොති, සෙසං කත්තුසමං, ආවිට්ඨෙන පුරිසෙන සො පුඤ්ඤං කරොති, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි.

करण कारकामध्ये तृतीया विभक्ती होते, उर्वरित भाग कर्त्याप्रमाणेच असतो, (उदा.) 'आविट्ठेन पुरिसेन सो पुञ्ञं करोति' (आविष्ट पुरुषाद्वारे तो पुण्य करतो), 'पुरिसेहि', 'पुरिसेभि'.

තත්ථෙව සම්පදානවචනිච්ඡායං –

तिथेच संप्रदान-अर्थ सांगण्याची इच्छा असताना -

84. යස්ස [Pg.49] දාතුකාමො රොචතෙ ධාරයතෙ වා තං සම්පදානං.

८४. ज्याला देण्याची इच्छा असते, किंवा ज्याला आवडते, किंवा जो धारण करतो, ते 'संप्रदान' (सम्पदान) होय.

යස්ස වා දාතුකාමො, යස්ස වා රොචතෙ, යස්ස වා ධාරයතෙ, තං කාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති.

ज्याला देण्याची इच्छा असते, किंवा ज्याला आवडते, किंवा जो धारण करतो, ते कारक 'संप्रदानसंज्ञक' (सम्पदानसञ्ञ) असते.

85. සම්පදානෙ චතුත්ථී.

८५. संप्रदानाच्या अर्थात चतुर्थी (चतुत्थी विभक्ती) होते.

සම්පදානකාරකෙ චතුත්ථීවිභත්ති හොතීති චතුත්ථියා එකවචනං ස.

संप्रदान कारकामध्ये चतुर्थी विभक्ती होते, म्हणून चतुर्थीचे एकवचन 'स' (sa) होते.

86. සාගමො සෙ.

८६. 'से' विभक्ती परे असताना 'स' चा आगम (स-आगम) होतो.

සබ්බතො ලිඞ්ගම්හා සකාරාගමො හොති සෙ විභත්තිම්හි පරෙ. පුරිසස්ස ධනං දදාති.

सर्व प्रातिपदिकांहून (लिंगांहून) 'से' विभक्ती परे असताना सकार-आगम होतो, (उदा.) 'पुरिसस्स धनं ददाति' (पुरुषाला धन देतो).

බහුවචනම්හි ‘‘දීඝ’’න්ති වත්තතෙ.

बहुवचनामध्ये "दीघं" (दीर्घ) चे अनुवर्तन होते.

87. සුනංහිසු ච.

८७. 'सु', 'नं' आणि 'हि' परे असताना सुद्धा.

සු නං හිඉච්චෙතෙසු පරෙසු ලිඞ්ගස්ස අන්තභූතා සබ්බෙ රස්සසරා දීඝමාපජ්ජන්තෙ, චග්ගහණමිකාරුකාරානං ක්වචි නිවත්තනත්ථං. පුරිසානං.

'सु', 'नं' आणि 'हि' हे परे असताना प्रातिपदिकाच्या शेवटी असलेले सर्व र्‍हस्व स्वर दीर्घ होतात; 'च' चे ग्रहण काही ठिकाणी इकार आणि उकार यांच्या दीर्घत्वाच्या निवृत्तीसाठी आहे, (उदा.) 'पुरिसानं' (पुरुषांना).

තත්ථෙවාපාදානවචනිච්ඡායං –

तिथेच अपादान-अर्थ सांगण्याची इच्छा असताना -

88. යස්මා දපෙති භයමාදත්තෙ වා තදපාදානං.

८८. ज्याच्यापासून दूर करतो, किंवा ज्याच्यापासून भय वाटते, किंवा ज्याच्यापासून ग्रहण करतो, ते 'अपादान' (अपादान) होय.

යස්මා වා අවධිභූතා අපෙති, යස්මා වා භයං, යස්මා වා ආදත්තෙ, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති.

ज्या अवधीभूत (मर्यादा ठरलेल्या) गोष्टीपासून दूर जातो, किंवा ज्याच्यापासून भय वाटते, किंवा ज्याच्यापासून ग्रहण करतो, ते कारक 'अपादानसंज्ञक' (अपादानसञ्ञ) असते.

89. අපාදානෙ [Pg.50] පඤ්චමී.

८९. अपादानाच्या अर्थात पंचमी (पञ्चमी विभक्ती) होते.

අපාදානකාරකෙ පඤ්චමීවිභත්ති හොතීති පඤ්චමියා එකවචනං ස්මා.

अपादान कारकामध्ये पंचमी विभक्ती होते, म्हणून पंचमीचे एकवचन 'स्मा' (smā) होते.

‘‘අතො, සබ්බෙසං, ආ එ’’ති ච වත්තතෙ.

"अतो, सब्बेसं, आ ए" यांचे सुद्धा अनुवर्तन होते.

90. ස්මාස්මිංන වා.

९०. स्मा आणि स्मिं प्रत्ययांच्या जागी विकल्पाने (आदेश होतात).

අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා සබ්බෙසං ස්මා ස්මිංඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ආකාරෙකාරාදෙසා හොන්ති වා, අඤ්ඤත්ථ ම්හාදෙසො. පුරිසා අපෙති, පුරිසම්හා, පුරිසස්මා.

अ-कारान्त प्रातिपदिकापासून (लिंगापासून) सर्व 'स्मा' आणि 'स्मिं' या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'आ' आणि 'ए' हे आदेश विकल्पाने होतात, आणि इतर ठिकाणी 'म्हा' आदेश होतो. (उदा.) पुरिसा अपेति (माणसापासून दूर जातो), पुरिसम्हा, पुरिसस्मा.

බහුවචනෙ සබ්බත්ථ තතියාසමං, හිස්ස භිආදෙසො හොති. පුරිසෙහි, පුරිසෙභි අපෙති.

बहुवचनामध्ये सर्वत्र तृतीया विभक्तीसारखेच रूप असते, आणि 'हि' प्रत्ययाच्या जागी 'भि' आदेश होतो. (उदा.) पुरिसेहि, पुरिसेभि अपेति (माणसांपासून दूर जातो).

තත්ථෙව සාමිවචනිච්ඡායං –

तेथेच (त्याच संबंधात) स्वामी (मालकी) भाव व्यक्त करण्याची इच्छा असताना –

91. යස්ස වා පරිග්ගහො තං සාමි.

९१. किंवा ज्याचे स्वामित्व (ताबा/परिग्रह) असते, त्याला 'स्वामी' म्हणतात.

යස්ස වා පරිග්ගහො, තං සාමිසඤ්ඤං හොති.

किंवा ज्याचे स्वामित्व (परिग्रह) असते, त्याला 'स्वामी' ही संज्ञा प्राप्त होते.

92. සාමිස්මිං ඡට්ඨී.

९२. स्वामी (मालकी) अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती होते.

සාමිස්මිං ඡට්ඨීවිභත්ති හොති. ඨපෙත්වා ආයාදෙසං සබ්බත්ථ චතුත්ථීඡට්ඨීනං සමානං රූපං. පුරිසස්ස එතං ධනං, පුරිසානං.

स्वामी अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती होते. 'आय' आदेश वगळता सर्वत्र चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तींची रूपे समान असतात. (उदा.) पुरिसस्स एतं धनं (हे माणसाचे धन आहे), पुरिसानं (माणसांचे).

තත්ථෙව ඔකාසවචනිච්ඡායං –

तेथेच (त्याच संबंधात) अवकाश (अधिकरण/स्थान) व्यक्त करण्याची इच्छा असताना –

93. යොධාරො තමොකාසං.

९३. जो आधार असतो, त्याला 'अवकाश' (अधिकरण) म्हणतात.

යො කත්තුකම්මානං ක්‍රියාය ආධාරො, තං කාරකං ඔකාසසඤ්ඤං හොති.

जो कर्ता आणि कर्म यांच्या क्रियेचा आधार असतो, त्या कारकाला 'अवकाश' (अधिकरण) संज्ञा प्राप्त होते.

94. ඔකාසෙ [Pg.51] සත්තමී.

९४. अवकाश (अधिकरण) अर्थामध्ये सप्तमी विभक्ती होते.

ඔකාසකාරකෙ සත්තමීවිභත්ති හොතීති සත්තමියා එකවචනං ස්මිං, තස්ස ‘‘ස්මාස්මිංනං වා’’ති එකාරො, ම්හිආදෙසො ච, පුරිසෙ පතිට්ඨිතං, පුරිසම්හි, පුරිසස්මිං.

अवकाश कारकामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. सप्तमीचे एकवचन 'स्मिं' आहे, त्याला 'स्मास्मिंनं वा' या सूत्राने 'ए' कार (एकार) आणि 'म्हि' आदेश होतो. (उदा.) पुरिसे पतिट्ठितं (माणसामध्ये प्रतिष्ठित), पुरिसम्हि, पुरिसस्मिं.

බහුවචනෙ ‘‘සුහිස්වකාරො එ’’ති එකාරො, පුරිසෙසු.

बहुवचनामध्ये 'सुहिस्वकारो ए' या सूत्राने 'ए' कार (एकार) होतो. (उदा.) पुरिसेसु (माणसांमध्ये).

පුරිසො, පුරිසා, භො පුරිස භො පුරිසා වා, භවන්තො පුරිසා, පුරිසං, පුරිසෙ, පුරිසෙන, පුරිසෙහි පුරිසෙභි, පුරිසස්ස, පුරිසානං, පුරිසා පුරිසස්මා පුරිසම්හා, පුරිසෙහි පුරිසෙභි, පුරිසස්ස, පුරිසානං, පුරිසෙ පුරිසස්මිං පුරිසම්හි, පුරිසෙසු.

पुरिसो, पुरिसा (प्रथमा); भो पुरिस, भो पुरिसा वा, भवन्तो पुरिसा (संबोधन); पुरिसं, पुरिसे (द्वितीया); पुरिसेन, पुरिसेहि पुरिसेभि (तृतीया); पुरिसस्स, पुरिसानं (चतुर्थी); पुरिसा पुरिसस्मा पुरिसम्हा, पुरिसेहि पुरिसेभि (पंचमी); पुरिसस्स, पुरिसानं (षष्ठी); पुरिसे पुरिसस्मिं पुरिसम्हि, पुरिसेसु (सप्तमी).

තථා සුගතො, සුගතා, භො සුගත භො සුගතා වා, භවන්තො සුගතා, සුගතං, සුගතෙ, සුගතෙන, සුගතෙහි සුගතෙභි, සුගතස්ස, සුගතානං, සුගතා සුගතස්මා සුගතම්හා, සුගතෙහි සුගතෙභි, සුගතස්ස, සුගතානං, සුගතෙ සුගතස්මිං සුගතම්හි, සුගතෙසු.

त्याचप्रमाणे सुगतो, सुगता, भो सुगत भो सुगता वा, भवन्तो सुगता, सुगतं, सुगते, सुगतेन, सुगतेहि सुगतेभि, सुगतस्स, सुगतानं, सुगता सुगतस्मा सुगतम्हा, sugatehi sugatebhi, सुगतस्स, सुगतानं, सुगते सुगतस्मिं सुगतम्हि, सुगतेसु.

එවං සුරා’සුර නරො’රග නාග යක්ඛා,ගන්ධබ්බ කින්නර මනුස්ස පිසාච පෙතා;

මාතඞ්ග ජඞ්ගම තුරඞ්ග වරාහ සීහා,බ්‍යග්ඝ’ච්ඡ කච්ඡප තරච්ඡ මිග’ස්ස සොණා.

याचप्रमाणे सुर (देव), असुर, नर (माणूस), उरग (सर्प), नाग, यक्ख (यक्ष), गन्धब्ब (गंधर्व), किन्नर, मनुस्स (मनुष्य), पिसाच (पिशाच), पेत (प्रेत), मातङ्ग (हत्ती), जङ्गम (गतिमान), तुरङ्ग (घोडा), वराह (डुक्कर), सीह (सिंह), ब्यग्घ (वाघ), अच्छ (अस्वल), कच्छप (कासव), तरच्छ (तरस), मिग (हरिण), अस्स (घोडा), सोण (कुत्रा) इत्यादींचे रूप होते.

ආලොක ලොක නිලයා’නිල චාග යොගා, වායාම ගාමනිගමා’ගම ධම්ම කාමා;

සඞ්ඝො’ඝ ඝොස පටිඝා’සව කොධ ලොභා,සාරම්භ ථම්භ මද මාන පමාද මක්ඛා.

आलोक (प्रकाश), लोक, निलय (निवास), अनिल (वारा), चाग (त्याग), योग, वायाम (व्यायाम/प्रयत्न), गाम (गाव), निगम (नगर), आगम (शास्त्र), धम्म (धर्म), काम (इच्छा), सङ्घ (संघ), ओघ (प्रवाह), घोस (घोष/आवाज), पटिघ (प्रतिघ/क्रोध), आसव (आस्रव), कोध (क्रोध), लोभ, सारम्भ (उद्धटपणा), थम्भ (स्तंभ/जडता), मद, मान, पमाद (प्रमाद/अवधान नसणे), मक्ख (मच्छर/मत्सर) इत्यादी.

පුන්නාග [Pg.52] පූග පනසා’සන චම්පක’ම්බා,හින්තාල තාල බකුල’ජ්ජුන කිංසුකා ච;

මන්දාර කුන්ද පුචිමන්ද කරඤ්ජ රුක්ඛා,ඤෙය්‍යා මයූර සකුනණ්ඩජ කොඤ්ච හංසා –

पुन्नाग, पूग (सुपारी), पनस (फणस), असन, चम्पक (चाफा), अम्ब (आंबा), हिन्ताल, ताल (ताड), बकुल, अज्जुन (अर्जुन वृक्ष), किंसुक (पळस), मन्दार, कुन्द, पुचिमन्द (कडुनिंब), करञ्ज, रुक्ख (वृक्ष), मयूर (लांडोर/मोर), सकुण (पक्षी), अण्डज (अंड्यातून जन्मणारा), कोञ्च (क्रौंच), हंस – हे देखील असेच जाणावे.

ඉච්චාදයොපි.

इत्यादी देखील.

මනොගණාදිස්ස තු නාසස්මාස්මිංසු විසෙසො. අඤ්ඤත්ථ පුරිසසමං.

परंतु 'मनोगण' (मनस् इत्यादी शब्दांचा समूह) च्या बाबतीत 'ना', 'सा', 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांमध्ये विशेष (फरक) असतो. इतर ठिकाणी ते 'पुरिस' शब्दाप्रमाणेच असते.

මනො, මනා, හෙ මන හෙ මනා වා, භවන්තො මනා, මනං, මනෙ.

मनो, मना (प्रथमा); हे मन, हे मना वा, भवन्तो मना (संबोधन); मनं, मने (द्वितीया).

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

'वा' (विकल्पाने) हा शब्द अनुवृत्त होतो (पुढे चालू राहतो).

95. මනොගණාදිතො ස්මිංනානමිආ.

९५. मनोगणापासून 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'इ' आणि 'आ' आदेश होतात.

මනොපභුති ගණො මනොගණො, මනොගණාදිතො ස්මිං, නාඉච්චෙතෙසං යථාක්කමං ඉකාරාකාරාදෙසා හොන්ති වා. ආදිග්ගහණෙන බිලපදාදිතොපි.

'मन' इत्यादी शब्दांचा समूह म्हणजे 'मनोगण' होय. मनोगणापासून 'स्मिं' आणि 'ना' या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'इ' कार (इकार) आणि 'आ' कार (आकार) हे आदेश विकल्पाने होतात. 'आदि' या शब्दाच्या ग्रहणाने 'बिलपद' इत्यादी शब्दांचेही ग्रहण होते.

‘‘මනොගණාදිතො’’ති වත්තතෙ.

'मनोगणादितो' हा शब्द अनुवृत्त होतो.

96. ස සරෙ වාගමො.

९६. स्वराच्या पुढे असताना 'स' चा विकल्पाने आगम होतो.

එතෙහෙව මනොගණාදීහි සරෙ පරෙ සාගමො හොති වා. මනසා, මනෙන.

याच मनोगण इत्यादी शब्दांच्या पुढे स्वर असताना 'स' चा आगम विकल्पाने होतो. (उदा.) मनसा, मनेन.

වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘මනො මනා මනං මනෙ මනආයතන’’න්තිආදීසු න හොති. ‘‘මානසිකං, චෙතසික’’න්තිආදීසු නිච්චං. මනෙහි, මනෙභි.

हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियत विकल्पासाठी) आहे, त्यामुळे 'मनो, मना, मनं, मने, मनायतनं' इत्यादींमध्ये हा आगम होत नाही. 'मानसिकं, चेतसिकं' इत्यादींमध्ये तो नित्य (अनिवार्य) होतो. (तृतीया बहुवचन:) मनेहि, मनेभि.

‘‘මනොගණාදිතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

'मनोगणादितो' आणि 'वा' हे शब्द देखील अनुवृत्त होतात.

97. සස්ස [Pg.53] චො.

९७. आणि 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'ओ' कार होतो.

මනොගණාදිතො පරස්ස සස්ස විභත්තිස්ස ඔකාරො හොති වා. සාගමො.

मनोगण शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'स' विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी विकल्पाने 'ओ' कार (ओकार) आदेश होतो आणि 'स' चा आगम होतो.

මනසො මනස්ස, මනානං, මනා මනස්මා මනම්හා, මනෙහි මනෙභි, මනසො මනස්ස, මනානං, මනසි මනෙ මනස්මිං මනම්හි, මනෙසු.

मनसो मनस्स (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन), मनानं (चतुर्थी/षष्ठी बहुवचन), मना मनस्मा मनम्हा (पंचमी एकवचन), मनेहि मनेभि (पंचमी बहुवचन), मनसो मनस्स (षष्ठी एकवचन), मनानं (षष्ठी बहुवचन), मनसि मने मनस्मिं मनम्हि (सप्तमी एकवचन), मनेसु (सप्तमी बहुवचन).

එවං වචො වයො තෙජො,තපො චෙතො තමො යසො;

අයො පයො සිරො ඡන්දො,සරො උරො රහො අහො –

याचप्रमाणे वचो (वाणी), वयो (वय), तेजो (तेज), तपो (तप), चेतो (चित्त/मन), tamo (अंधार), यसो (यश), अयो (लोखंड), पयो (दूध/पाणी), सिरो (डोके), छन्दो (छंद/इच्छा), सरो (तलाव), उरो (छाती), रहो (एकांत/रहस्य), अहो (दिवस) –

ඉච්චාදි මනොගණො.

हा इत्यादी 'मनोगण' आहे.

ගුණවන්තුසද්දස්ස භෙදො. ගුණවන්තු සි ඉතීධ –

'गुणवन्तु' शब्दाचे रूपभेद. 'गुणवन्तु + सि' या अवस्थेत –

‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්සා’’ති ච අධිකාරො.

'सविभत्तिस्स' आणि 'न्तुस्स' या सूत्रांचा अधिकार येतो.

98. ආ සිම්හි.

९८. 'सि' प्रत्यय पुढे असताना 'आ' होतो.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස ආආදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවා.

संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाच्या जागी विभक्तीसह 'सि' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना 'आ' आदेश होतो. (उदा.) गुणवा.

‘‘යොම්හි, පඨමෙ’’සීහගතියා ‘‘වා’’ති ච වත්තතෙ.

'योम्हि' आणि 'पटमे' हे शब्द अनुवृत्त होतात, आणि सिंहगतीने 'वा' (विकल्पाने) हा शब्द देखील अनुवृत्त होतो.

99. න්තුස්ස න්තො.

९९. ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘न्तो’ आदेश होतो.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස න්තොආදෙසො හොති වා යොම්හි පඨමෙ, ගුණවන්තො තිට්ඨන්ති.

विभक्तीसह संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी प्रथमेच्या ‘यो’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘न्तो’ आदेश होतो; जसे - ‘गुणवन्तो तिट्ठन्ति’ (गुणवान उभे आहेत).

‘‘සුනංහිසු, අත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

‘सु, नं, हि’ आणि ‘अत्तं’ यांची अनुवृत्ती होते.

100. න්තුස්සන්තො [Pg.54] යොසු ච.

१००. ‘यो’ विभक्तींमध्ये देखील ‘न्तु’ प्रत्ययाचा ‘अन्त’ आदेश होतो.

න්තුපච්චයස්ස අන්තො උකාරො අත්තමාපජ්ජතෙ සුනංහි යොඉච්චෙතෙසු, චග්ගහණෙන අඤ්ඤෙසු අං නා ස්මාස්මිංසු ච. ගුණවන්තා, ඡට්ඨියා සිද්ධෙපි අන්තාදෙසෙ පුන අන්තග්ගහණකරණතො යොනං ඉකාරො ච ක්වචි. ගුණවන්ති.

‘सु’, ‘नं’, ‘हि’ आणि ‘यो’ या विभक्तींमध्ये ‘न्तु’ प्रत्ययाचा अन्त्य उकार ‘अत्व’ (अ-कार) प्राप्त करतो. ‘च’ च्या ग्रहणाने इतर ‘अं’, ‘ना’, ‘स्मा’ आणि ‘स्मिं’ विभक्तींमध्ये देखील (अत्व होते). जसे - ‘गुणवन्ता’. षष्ठी विभक्तीमध्ये ‘अन्त’ आदेश सिद्ध असतानाही पुन्हा ‘अन्त’ ग्रहण केल्यामुळे ‘यो’ विभक्तीच्या जागी काही ठिकाणी ‘इकार’ देखील होतो. जसे - ‘गुणवन्ति’.

‘‘අ’’මිති වත්තතෙ.

‘अं’ हे अनुवृत्त होते.

101. අවණ්ණා ච ගෙ.

१०१. ‘गे’ (संबोधन एकवचन) मध्ये ‘अवण्ण’ (अ आणि आ) आदेश होतात.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස අං අවණ්ණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ගෙ පරෙ.

विभक्तीसह संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘गे’ (संबोधन एकवचन) पर असताना ‘अं’ आणि ‘अवण्ण’ (अ, आ) हे आदेश होतात.

භො ගුණවං භො ගුණව භො ගුණවා, භවන්තො ගුණවන්තො ගුණවන්තා, ගුණවන්තං, ගුණවන්තෙ.

भो गुणवं, भो गुणव, भो गुणवा (हे गुणवान!), भवन्तो गुणवन्तो गुणवन्ता (हे गुणवान लोक!), गुणवन्तं, गुणवन्ते.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

‘वा’ (विकल्पेकरून) हे अनुवृत्त होते.

102. තොතිතා සස්මිංනාසු.

१०२. ‘स’, ‘स्मिं’ आणि ‘ना’ विभक्तींमध्ये अनुक्रमे ‘तो’, ‘ति’ आणि ‘ता’ हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස තොති තාආදෙසා හොන්ති වා සස්මිංනාඉච්චෙතෙසු යථාසඞ්ඛ්‍යං. ගුණවතා ගුණවන්තෙන, ගුණවන්තෙහි ගුණවන්තෙභි.

विभक्तीसह संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘स’, ‘स्मिं’ आणि ‘ना’ विभक्तींमध्ये अनुक्रमे ‘तो’, ‘ति’ आणि ‘ता’ हे आदेश विकल्पेकरून होतात. जसे - गुणवता, गुणवन्तेन; गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि.

103. න්තස්ස සෙ වා.

१०३. ‘स’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘न्तस्स’ हा आदेश होतो.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස න්තස්සඉච්චයමාදෙසො හොති වා සෙ විභත්තිම්හි. ගුණවන්තස්ස ගුණවතො.

विभक्तीसह संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘स’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘न्तस्स’ हा आदेश होतो. जसे - गुणवन्तस्स, गुणवतो.

104. නංම්හි තං වා.

१०४. ‘नं’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘तं’ आदेश होतो.

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස සවිභත්තිස්ස තංආදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. ගුණවතං ගුණවන්තානං.

विभक्तीसह संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘नं’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘तं’ आदेश होतो. जसे - गुणवतं, गुणवन्तानं.

‘‘අම්හ [Pg.55] තුම්හ න්තු’’ඉච්චාදිනා ස්මාවචනස්ස නාබ්‍යපදෙසො.

‘अम्ह तुम्ह न्तु...’ इत्यादी सूत्राने ‘स्मा’ विभक्तीच्या जागी ‘ना’ आदेश होतो.

ගුණවතා ගුණවන්තා ගුණවන්තස්මා ගුණවන්තම්හා, ගුණවන්තෙහි ගුණවන්තෙභි, ගුණවන්තස්ස ගුණවතො, ගුණවතං ගුණවන්තානං, ගුණවති ගුණවන්තෙ ගුණවන්තස්මිං ගුණවන්තම්හී, ගුණවන්තෙසු.

गुणवता, गुणवन्ता, गुणवन्तस्मा, गुणवन्तम्हा; गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि; गुणवन्तस्स, गुणवतो; गुणवतं, गुणवन्तानं; गुणवति, गुणवन्ते, गुणवन्तस्मिं, गुणवन्तम्ही; गुणवन्तेसु.

එවං ගණවා කුලවා බලවා යසවා ධනවා සුතවා භගවා හිමවා ඵලවා සීලවා පඤ්ඤවා ඉච්චාදයො.

याचप्रमाणे गणवा, kulava, बलवा, यसवा, धनवा, सुतवा, भगवा, हिमवा, फलवा, सीलवा, पञ्ञवा इत्यादी शब्द चालतात.

හිමවන්තුසද්දතො සිම්හි කතෙ –

‘हिमवन्तु’ शब्दाहून ‘सि’ विभक्ती प्रत्यय लावल्यावर –

‘‘අත්තං, න්තුස්ස’න්තො’’ති ච වත්තමානෙ –

‘अत्तं’ आणि ‘न्तुस्स न्तो’ हे अनुवृत्त होत असताना –

105. සිම්හී වා.

१०५. ‘सि’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून (अत्व आणि न्तो आदेश होतात).

න්තුපච්චයස්ස අන්තො අත්තං හොති වා සිම්හි විභත්තිම්හි. හිමවන්තො, හිමවා, සෙසං සමං.

‘सि’ विभक्तीमध्ये ‘न्तु’ प्रत्ययाचा अन्त्य भाग विकल्पेकरून ‘अत्व’ (अ-कार) प्राप्त करतो. जसे - हिमवन्तो, हिमवा. उर्वरित रूपे (गुणवन्तु शब्दाप्रमाणे) समान असतात.

පුන වාග්ගහණකරණං හිමවන්තුසද්දතො අඤ්ඤත්‍ර අත්තනිසෙධනත්ථං, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන ගුණවන්තාදීසු නාතිප්පසඞ්ගො.

पुन्हा ‘वा’ चे ग्रहण करणे हे ‘हिमवन्तु’ शब्दाव्यतिरिक्त इतर शब्दांमध्ये ‘अत्व’ (अ-कार) चा निषेध करण्यासाठी आहे; हा ‘वा’ शब्द व्यवस्थितविभाषा (नियत विकल्प) दर्शवण्यासाठी आहे. त्यामुळे ‘गुणवन्तु’ इत्यादी शब्दांमध्ये अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) होत नाही.

එවං සතිමා ධිතිමා ගතිමා මතිමා මුතිමා මුත්තිමා ජුතිමා සිරිමා හිරිමා ථුතිමා රතිමා යතිමා සුචිමා කලිමා බලිමා කසිමා රුචිමා බුද්ධිමා චක්ඛුමා බන්ධුමා හෙතුමා සෙතුමා කෙතුමා රාහුමා භාණුමා ඛාණුමා විජ්ජුමා ඉච්චාදයො.

याचप्रमाणे सतिमा, धितिमा, गतिमा, मतिमा, मुतिमा, मुत्तिमा, जुतिमा, सिरिमा, हिरिमा, थुतिमा, रतिमा, यतिमा, सुचिमा, कलिमा, बलिमा, कसिमा, रुचिमा, बुद्धिमा, चक्खुमा, बन्धुमा, हेतुमा, सेतुमा, केतुमा, राहुमा, भानुमा, खाणुमा, विज्जुमा इत्यादी शब्द चालतात.

තත්ථ සතිමන්තු බන්ධුමන්තුසද්දානං අංසෙසු රූපභෙදො. ‘‘අත්තං, න්තුස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

त्यामध्ये ‘सतिमन्तु’ आणि ‘बन्धुमन्तु’ शब्दांच्या ‘अं’ विभक्तीमध्ये रूपांमध्ये फरक होतो. ‘अत्तं’ आणि ‘न्तुस्स’ हे अनुवृत्त होते.

106. සබ්බස්ස වා අංසෙසු.

१०६. ‘अं’ विभक्तीमध्ये संपूर्ण (न्तु प्रत्ययाच्या) जागी विकल्पेकरून (अत्व होते).

සබ්බස්සෙව න්තුපච්චයස්ස අත්තං හොති වා අංසඉච්චෙතෙසු. ඉධාපි වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නාතිප්පසඞ්ගො[Pg.56]. සතිමං සතිමන්තං, බන්ධුමං බන්ධුමන්තං, සතිමස්ස සතිමතො සතිමන්තස්ස, බන්ධුමස්ස බන්ධුමතො බන්ධුමන්තස්ස, සෙසං සමං.

‘अं’ आणि ‘सि’ विभक्तींमध्ये संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून ‘अत्व’ होते. येथे देखील ‘वा’ शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे अतिप्रसंग होत नाही. जसे - सतिमं, सतिमन्तं; बन्धुमं, बन्धुमन्तं; सतिमस्स, सतिमतो, सतिमन्तस्स; बन्धुमस्स, बन्धुमतो, बन्धुमन्तस्स. उर्वरित रूपे समान असतात.

ගච්ඡන්තසද්දස්ස භෙදො, ගච්ඡන්ත සි,

‘गच्छन्त’ शब्दाचे रूपभेद; जसे - गच्छन्त + सि,

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

‘वा’ हे अनुवृत्त होते.

107. සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අං.

१०७. ‘सि’ विभक्तीमध्ये ‘गच्छन्त’ इत्यादी शब्दांच्या ‘न्त’ शब्दाच्या जागी ‘अं’ आदेश होतो.

ගච්ඡන්තිච්චෙවමාදීනං අන්තප්පච්චයන්තානං න්තසද්දො අංරූපං ආපජ්ජතෙ වා සිම්හි විභත්තිම්හි. සරලොපසිලොපා, සො ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො වා ගණ්හාති.

‘गच्छन्त’ इत्यादी ‘अन्त’ प्रत्ययान्त शब्दांच्या ‘न्त’ शब्दाच्या जागी ‘सि’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘अं’ रूप प्राप्त होते. स्वरलोप आणि सि-लोप होऊन - ‘सो गच्छं’ किंवा ‘गच्छन्तो वा गण्हाति’ (तो जात असताना ग्रहण करतो) असे रूप बनते.

‘‘ගච්ඡන්තාදීනං, න්තසද්දො’’ති ච වත්තමානෙ –

‘गच्छन्तादीनं’ आणि ‘न्तसद्दो’ हे अनुवृत्त होत असताना –

108. සෙසෙසු න්තුව.

१०८. इतर विभक्तींमध्ये ‘न्तु’ प्रत्ययाप्रमाणेच समजावे.

ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො න්තුපච්චයොව දට්ඨබ්බො සෙසෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු, අස්මිම්හි කාරියාතිදෙසොයං. සෙසං ගුණවන්තුසමං.

इतर विभक्ती प्रत्ययांमध्ये ‘गच्छन्त’ इत्यादी शब्दांचा ‘न्त’ शब्द ‘न्तु’ प्रत्ययाप्रमाणेच समजावा; हा अतिदेश (कार्याचा अतिदेश) आहे. उर्वरित रूपे ‘गुणवन्तु’ शब्दाप्रमाणे असतात.

තෙ ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා, භො ගච්ඡං භො ගච්ඡ භො ගච්ඡා, භවන්තො ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා, [ගච්ඡං] ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තෙ, ගච්ඡතා ගච්ඡන්තෙන, ගච්ඡන්තෙහි ගච්ඡන්තෙභි, ගච්ඡතො ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡතං ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතා ගච්ඡන්තස්මා ගච්ඡන්තම්හා, ගච්ඡන්තෙහි ගච්ඡන්තෙභි, ගච්ඡතො ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡතං ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡති ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තස්මිං ගච්ඡන්තම්හී, ගච්ඡන්තෙසු.

ते गच्छन्तो, गच्छन्ता; भो गच्छं, भो गच्छ, भो गच्छा; भवन्तो गच्छन्तो गच्छन्ता; गच्छन्तं, गच्छन्ते; गच्छता, गच्छन्तेन; गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि; गच्छतो, गच्छन्तस्स; गच्छतं, गच्छन्तानं; गच्छता, गच्छन्तस्मा, गच्छन्तम्हा; गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि; गच्छतो, गच्छन्तस्स; गच्छतं, गच्छन्तानं; गच्छति, गच्छन्ते, गच्छन्तस्मिं, गच्छन्तम्ही; गच्छन्तेसु.

එවං මහං චරං තිට්ඨං, දදං භුඤ්ජං සුණං පචං;

ජයං ජීරං චවං මීයං, සරං කුබ්බං ජපං වජං –

याचप्रमाणे महं, चरं, तिट्ठं, ददं, भुञ्जं, सुणं, पचं; जयं, जीरं, चवं, मीयं, सरं, कुब्बं, जपं, वजं –

ඉච්චාදයො.

इत्यादी शब्द चालतात.

භවන්තසද්දස්ස [Pg.57] ග යො නා සවචනෙසු විසෙසො. සො භවං.

‘भवन्त’ शब्दाचे ‘गे’ (संबोधन), ‘यो’ आणि ‘ना’ विभक्तींमध्ये विशेष रूपे होतात. जसे - सो भवं.

‘‘භවතො’’ති වත්තතෙ.

‘भवतो’ हे अनुवृत्त होते.

109. ඔභාවො ක්වචි යොසු වකාරස්ස.

१०९. यो प्रत्यय असताना 'व' काराचा काही वेळा 'ओ' (ओ-भाव) होतो.

භවන්තඉච්චෙතස්ස වකාරස්ස ඔභාවො හොති ක්වචි යොඉච්චෙතෙසු. තෙ භොන්තො භවන්තො භවන්තා.

'भवन्त' या शब्दातील 'व' काराचा 'यो' प्रत्यय असताना काही वेळा 'ओ' होतो. (उदा.) ते भोन्तो, भवन्तो, भवन्ता.

‘‘භවතො’’ති වත්තතෙ.

'भवतो' या शब्दाची अनुवृत्ती होते.

110. භො ගෙ තු.

११०. 'गि' प्रत्यय पुढे असताना 'भो' होतो.

සබ්බස්සෙව භවන්තසද්දස්ස භො හොති ගෙ පරෙ. තුසද්දෙන භන්තෙ, භොන්තාදි ච, ගලොපො, භො භන්තෙ භොන්ත භොන්තා, භොන්තො භවන්තො භවන්තා, භවන්තං, භොන්තෙ භවන්තෙ.

'गि' प्रत्यय पुढे असताना संपूर्ण 'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'भो' होतो. 'तु' शब्दाच्या ग्रहणाने 'भन्ते', 'भोन्त' इत्यादी रूपे होतात, आणि 'ग' चा लोप होतो. (उदा.) भो, भन्ते, भोन्त, भोन्ता; भोन्तो, भवन्तो, भवन्ता; भवन्तं; भोन्ते, भवन्ते.

නාසෙසු ‘‘ඔභාවො ක්වචී’’ති යොගවිභාගෙන ඔභාවො.

'ना' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ओभावो क्वचि' या सूत्राच्या योगविभागाने 'ओ' होतो.

භොතා භවතා භවන්තෙන, භොතො භවතො භවන්තස්ස ඉච්චාදි.

भोता, भवता, भवन्तेन; भोतो, भवतो, भवन्तस्स इत्यादी.

111. භදන්තස්ස භද්දන්ත භන්තෙ.

१११. 'भदन्त' शब्दाचे 'भद्दन्त' आणि 'भन्ते' (असे आदेश होतात).

සබ්බස්සෙව භදන්තසද්දස්ස භද්දන්ත භන්තෙඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ක්වචි ගෙ පරෙ යොසු ච. භො භද්දන්ත භන්තෙ, භදන්ත භදන්තා වා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං.

संपूर्ण 'भदन्त' शब्दाच्या जागी 'भद्दन्त' आणि 'भन्ते' हे आदेश काही वेळा 'गि' प्रत्यय पुढे असताना आणि 'यो' प्रत्यय असताना होतात. (उदा.) भो भद्दन्त, भन्ते; भदन्त, भदन्ता किंवा इत्यादी रूपे 'पुरिस' (पुरुष) शब्दाप्रमाणे होतात.

112. සන්තසද්දස්ස සො භෙ බො චන්තෙ.

११२. 'सन्त' शब्दाचा 'स' होतो 'भ' प्रत्यय पुढे असताना, आणि शेवटी 'ब' चा आगम होतो.

සබ්බස්සෙව සන්තසද්දස්ස සසද්දාදෙසො හොති භකාරෙ පරෙ, අන්තෙ ච බකාරාගමො හොති.

संपूर्ण 'सन्त' शब्दाच्या जागी 'स' असा आदेश 'भ' कार पुढे असताना होतो, आणि शेवटी 'ब' काराचा आगम होतो.

චසද්දග්ගහණෙන [Pg.58] අභකාරෙපි සමාසෙ ක්වචි සකාරාදෙසො. සබ්භි.

'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'भ' कार नसतानाही समासात काही वेळा 'स' कार आदेश होतो. (उदा.) सब्भि.

භෙති කිං? සන්තෙහි, සෙසං ගච්ඡන්තසද්දසමං.

'भ' पुढे असताना असे का म्हटले? (उत्तर-) सन्तेहि; उर्वरित रूपे 'गच्छन्त' शब्दाप्रमाणे होतात.

අත්ථි රාජ බ්‍රහ්ම අත්ත සඛසද්දාදීනං භෙදො, තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘රාජ සි’’ඉති ඨිතෙ –

राज, ब्रह्म, अत्त, सख इत्यादी शब्दांमध्ये भेद (विशेषता) आहे, तसेच 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. 'राज + सि' अशी स्थिती असताना –

‘‘බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො’’ති අධිකාරො.

'ब्रह्मत्तसखराजादितो' हा अधिकार आहे.

113. ස්‍යා ච.

११३. आणि 'सि' प्रत्ययाचा (आकार होतो).

බ්‍රහ්ම අත්ත සඛ රාජඉච්චෙවමාදිතො සිවචනස්ස ආකාරො හොති. ආදිසද්දෙන ආතුමාදිසද්දතො ච. සරලොපාදි. රාජා තිට්ඨති.

ब्रह्म, अत्त, सख, राज इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाचा 'आ' (आकार) होतो. 'आदि' शब्दाने 'आतुम' इत्यादी शब्दांनंतरही होतो. स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. (उदा.) राजा तिट्ठति.

114. යොනමානො.

११४. 'यो' प्रत्ययाचा 'आनो' होतो.

බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො යොනං ආනොආදෙසො හොති. රාජානො තිට්ඨන්ති, භො රාජ භො රාජා, භවන්තො රාජානො.

ब्रह्म, अत्त, सख, राज इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'आनो' आदेश होतो. (उदा.) राजानो तिट्ठन्ति, भो राज, भो राजा, भवन्तो राजानो.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

'वा' (विकल्पाने) याची अनुवृत्ती होते.

115. බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො අමානං.

११५. ब्रह्म, अत्त, सख, राज इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अं' प्रत्ययाचा 'आनं' होतो.

බ්‍රහ්මාදීහි පරස්ස අංවචනස්ස ආනං හොති වා. රාජානං පස්ස රාජං වා, රාජානො.

ब्रह्म इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अं' प्रत्ययाचा विकल्पाने 'आनं' होतो. (उदा.) राजानं पस्स किंवा राजं (पस्स), राजानो.

‘‘සවිභත්තිස්ස, රාජස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

'सविभत्तिस्स' आणि 'राजस्स' यांची अनुवृत्ती होते.

116. නාම්හි රඤ්ඤා වා.

११६. 'ना' प्रत्यय असताना विकल्पाने 'रञ्ञा' होतो.

සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤාආදෙසො හොති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤා කතං රාජෙන වා.

'ना' विभक्ती प्रत्यय असताना संपूर्ण 'राज' शब्दाचा विभक्तीसह विकल्पाने 'रञ्ञा' असा आदेश होतो. (उदा.) रञ्ञा कतं किंवा राजेण.

117. රාජස්ස [Pg.59] රාජු සුනංහිසු ච.

११७. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाचा 'राजू' होतो.

සබ්බස්ස රාජසද්දස්ස රාජුආදෙසො හොති සු නං හිඉච්චෙතෙසු වචනෙසු. චසද්දො විකප්පනත්ථො, ‘‘සුනංහිසු චා’’ති දීඝො, රාජූහි රාජූභි, රාජෙහි රාජෙභි වා.

संपूर्ण 'राज' शब्दाचा 'सु', 'नं', 'हि' या प्रत्ययांमध्ये 'राजू' असा आदेश होतो. 'च' शब्द विकल्पासाठी आहे, 'सु-नं-हिसु च' याने दीर्घ होतो. (उदा.) राजूहि, राजूभि; किंवा राजेहि, राजेभि.

‘‘සවිභත්තිස්සා’’ති අධිකාරො.

'सविभत्तिस्स' हा अधिकार आहे.

118. රාජස්ස රඤ්ඤොරාජිනො සෙ.

११८. 'स' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाचा 'रञ्ञो' आणि 'राजिनो' होतो.

සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤො රාජිනොඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි. රඤ්ඤො, රාජිනො දෙති.

'स' विभक्ती प्रत्यय असताना संपूर्ण 'राज' शब्दाचा विभक्तीसह 'रञ्ञो' and 'राजिनो' हे आदेश होतात. (उदा.) रञ्ञो देति, राजिनो देति.

‘‘රාජස්සා’’ති වත්තතෙ.

'राजस्स' याची अनुवृत्ती होते.

119. රඤ්ඤං නං ම්හී වා.

११९. 'नं' प्रत्यय असताना विकल्पाने 'रञ्ञं' होतो.

සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤංආදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤං රාජූනං රාජානං.

'नं' विभक्ती प्रत्यय असताना संपूर्ण 'राज' शब्दाचा विभक्तीसह विकल्पाने 'रञ्ञं' असा आदेश होतो. (उदा.) रञ्ञं, राजूनां, राजानां.

පඤ්චමියං –

पंचमी विभक्तीमध्ये –

120. අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතාදීහි ස්මා නාව.

१२०. अम्ह, तुम्ह, अन्त, राज, ब्रह्म, अत्त, सख, सत्थु, पितु इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' प्रमाणे (आदेश होतो).

අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතුඉච්චෙවමාදීහි ස්මාවචනං නාව දට්ඨබ්බන්ති ස්මාවචනස්ස නාභාවාතිදෙසො. අතිදෙසො පන ඡබ්බිධො.

अम्ह, तुम्ह, अन्त, राज, ब्रह्म, अत्त, सख, सत्थु, पितु इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला 'ना' प्रमाणे समजावे, म्हणून 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' भाव अतिदेश आहे. अतिदेश सहा प्रकारचा असतो.

වුත්තඤ්ච –

आणि म्हटले आहे –

‘‘බ්‍යපදෙසො නිමිත්තඤ්ච, තංරූපං තංසභාවතා;

සුත්තඤ්චෙව තථා කාරි-යාතිදෙසොති ඡබ්බිධො’’ති.

'व्यपदेश, निमित्त, तद्रूप, तत्स्वभावता, सूत्र आणि कार्य-अतिदेश असे सहा प्रकार आहेत.'

තත්‍රායං [Pg.60] බ්‍රහ්මත්තසඛාදීසු පාඨසාමත්ථියතො රූපාතිදෙසො. සෙසං තතියාසමං.

त्यामध्ये, ब्रह्म, अत्त, सख इत्यादी शब्दांमध्ये पाठाच्या सामर्थ्यामुळे हा 'रूपातिदेश' आहे. उर्वरित रूपे तृतीया विभक्तीप्रमाणे असतात.

රඤ්ඤා අපෙති, රාජූහි රාජූභි, රාජෙහි රාජෙභි, රඤ්ඤො, රාජිනො සන්තකං, රඤ්ඤං රාජූනං රාජානං.

रञ्ञा अपेति, राजूहि, राजूभि, राजेहि, राजेभि; रञ्ञो, राजिनो सन्तकं; रञ्ञं, राजूनां, राजानां.

‘‘රාජස්සා’’ති වත්තතෙ.

'राजस्स' याची अनुवृत्ती येते.

121. ස්මිංම්හි රඤ්ඤෙ රාජිනි.

१२१. 'स्मिंम्हि रञ्ञे राजिनि' ('स्मिं' प्रत्यय असताना 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश होतात).

සබ්බස්සෙව රාජසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤෙරාජිනිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. රඤ්ඤෙ, රාජිනි පතිට්ඨිතං, රාජූසු රාජෙසු.

विभक्तीसह संपूर्ण 'राज' शब्दाचे 'स्मिं' विभक्ती प्रत्यय असताना 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश होतात. 'रञ्ञे पतिट्ठितं', 'राजिनि पतिट्ठितं' (राजावर प्रतिष्ठित), 'राजूसु', 'राजेसु' (राजांमध्ये).

බ්‍රහ්මසද්දස්ස ච ග නා ස ස්මිංසු විසෙසො. බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානො.

आणि 'ब्रह्म' शब्दाचा 'ग', 'ना', 'स' आणि 'स्मिं' प्रत्यय असताना विशेष बदल होतो. 'ब्रह्मा', 'ब्रह्मानो'.

ආලපනෙ ච ‘‘එ’’ති වත්තතෙ.

आणि संबोधनात 'ए' ची अनुवृत्ती येते.

122. බ්‍රහ්මතො ගස්ස ච.

१२२. 'ब्रह्मतो गस्स च' ('ब्रह्म' शब्दापुढील 'ग' प्रत्ययाचाही एकार होतो).

බ්‍රහ්මසද්දතො ගස්ස ච එකාරො හොති, චග්ගහණං එග්ගහණානුකඩ්ඪනත්ථං, භො බ්‍රහ්මෙ, භවන්තො බ්‍රහ්මානො, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මං, බ්‍රහ්මානො.

'ब्रह्म' शब्दापुढील 'ग' प्रत्ययाचा एकार होतो. 'च' चे ग्रहण 'ए'काराच्या अनुवृत्तीसाठी आहे. 'भो ब्रह्मे' (हे ब्रह्मा), 'भवन्तो ब्रह्मानो' (हे ब्रह्माहो), 'ब्रह्मानं', 'ब्रह्मं', 'ब्रह्मानो'.

විපරිණාමෙන ‘‘බ්‍රහ්මස්ස, අන්තො’’ති ච වත්තතෙ.

विपरिणामाने (विभक्ती बदलून) 'ब्रह्मस्स' आणि 'अन्तो' यांची अनुवृत्ती येते.

123. උත්තං සනාසු.

१२३. 'उत्तं सनासु' ('स' आणि 'ना' प्रत्यय असताना ब्रह्म शब्दाच्या अंताचा 'उ'कार होतो).

බ්‍රහ්මසද්දස්ස අන්තො උත්තමාපජ්ජතෙ ස නාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු. උත්තමිති භාවනිද්දෙසො කත්ථචි අභාවදස්සනත්ථො. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි බ්‍රහ්මෙභි.

'ब्रह्म' शब्दाचा अंत्य स्वर 'स' आणि 'ना' हे प्रत्यय असताना 'उ'कार होतो. 'उत्तं' हा भावनिर्देश काही ठिकाणी अभावाचे दर्शन घडवण्यासाठी आहे. 'ब्रह्मुना', 'ब्रह्मेहि', 'ब्रह्मेभि'.

සස්මිං උත්තෙ කතෙ ‘‘ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා’’ති ලසඤ්ඤායං –

'स' प्रत्यय असताना 'उ'कार झाल्यावर 'इवण्णुवण्णा झला' या सूत्राने 'ल' संज्ञा प्राप्त झाल्यावर -

124. ඣලතො [Pg.61] සස්ස නො වා.

१२४. 'झलतो सस्स नो वा' ('झ' आणि 'ल' संज्ञकांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाचा विकल्प करून 'नो' होतो).

ඣලසඤ්ඤෙහි ඉවණ්ණුවණ්ණෙහි පරස්ස සඉච්චෙතස්ස වචනස්ස නොඉච්චාදෙසො හොති වා. බ්‍රහ්මුනො බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මූනං වා, උත්තමිති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි උත්තං.

'झ' आणि 'ल' संज्ञा असलेल्या इ-वर्ण आणि उ-वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाचा विकल्प करून 'नो' हा आदेश होतो. 'ब्रह्मुनो', 'ब्रह्मस्स', 'ब्रह्मानं', 'ब्रह्मूनं' किंवा 'उत्तं' या सूत्राच्या योगविभागाने इतर ठिकाणीही 'उ'कार होतो.

පඤ්චමියං නාභාවාතිදෙසො. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි බ්‍රහ්මෙභි, බ්‍රහ්මුනො බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මූනං වා.

पंचमी विभक्तीत 'ना' भावाचा अतिदेश (नियम लागू) होतो. 'ब्रह्मुना', 'ब्रह्मेहि', 'ब्रह्मेभि', 'ब्रह्मुनो', 'ब्रह्मस्स', 'ब्रह्मानं', 'ब्रह्मूनं' किंवा.

125. බ්‍රහ්මතො තු ස්මිං නි.

१२५. 'ब्रह्मतो तु स्मिं नि' (परंतु 'ब्रह्म' शब्दापुढील 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' होतो).

බ්‍රහ්මසද්දතො ස්මිංවචනස්ස නි හොති. තුසද්දෙන කම්මචම්මමුද්ධාදිතො ච ක්වචි. බ්‍රහ්මනි, බ්‍රහ්මෙසු.

'ब्रह्म' शब्दापुढील 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' होतो. 'तु' शब्दाच्या ग्रहणाने 'कम्म', 'चम्म', 'मुद्धा' इत्यादी शब्दांनंतरही काही ठिकाणी हा नियम लागू होतो. 'ब्रह्मनि', 'ब्रह्मेसु'.

අත්තසද්දස්ස තතියාදීස්වෙව විසෙසො.

'अत्त' (atta) शब्दाचा तृतीया इत्यादी विभक्तींमध्येच विशेष बदल होतो.

අත්තා, අත්තානො, භො අත්ත භො අත්තා, භවන්තො අත්තානො, අත්තානං අත්තං, අත්තානො.

अत्ता, अत्तानो, भो अत्त, भो अत्ता, भवन्तो अत्तानो, अत्तानं, अत्तं, अत्तानो.

නාම්හි ‘‘අකම්මන්තස්ස චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන අත්තන්තස්ස අත්තං වා. අත්තනා අත්තෙන වා.

'ना' विभक्तीमध्ये "अकम्मन्तस्स चा" या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'अत्त' शब्दाच्या अन्ताला 'अत्त' भाव होतो. (उदा.) अत्तना किंवा अत्तेन.

126. අත්තන්තො හිස්මිමනත්තං.

१२६. 'हि' विभक्तीमध्ये 'अत्त' शब्दाच्या अन्ताला 'अनत्त' भाव होतो.

අත්තසද්දස්ස අන්තො අනත්තමාපජ්ජතෙ හිස්මිං පරෙ. අත්තනෙහි අත්තනෙභි.

'अत्त' शब्दाचा अन्त 'हि' विभक्ती पुढे असताना 'अनत्त' भावाला प्राप्त होतो. (उदा.) अत्तनेहि, अत्तनेभि.

‘‘තතො, අත්තතො’’ති ච වත්තතෙ.

"ततो, अत्ततो" हे अनुवृत्तीने येते.

127. සස්ස නො.

१२७. 'स' प्रत्ययाचा 'नो' होतो.

තතො අත්තසද්දතො සස්ස විභත්තිස්ස නො හොති. අත්තනො, අත්තානං.

त्यानंतर 'अत्त' शब्दाहून 'स' विभक्ती प्रत्ययाचा 'नो' होतो. जसे – अत्तनो, अत्तानं.

128. ස්මා [Pg.62] නා.

१२८. 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' होतो.

තතො අත්තසද්දතො ස්මාවචනස්ස නා හොති. අත්තනා අපෙති.

त्यानंतर 'अत्त' शब्दाहून 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' होतो. जसे – अत्तना अपेति (स्वतःहून दूर जातो).

නාභාවාතිදෙසෙනෙව සිද්ධෙපි උත්තරසුත්තෙන එකයොගමකත්වා භින්නයොගකරණං අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන අත්තන්තතකාරස්ස රකාරො ජකාරෙ ක්වචි. අත්‍රජො අත්තජො වා. අත්තනෙහි අත්තනෙභි, අත්තනො, අත්තානං.

'ना'-भावाच्या अतिदेशानेच सिद्ध होत असतानाही, पुढील सूत्रासोबत एकयोग न करता भिन्नयोग (वेगळे सूत्र) करणे हे इतर अर्थाचे ज्ञान करून देण्यासाठी आहे. त्यामुळे 'अत्त' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'त' काराचा 'र' कार आणि 'ज' कार काही ठिकाणी होतो. जसे – अत्रजो किंवा अत्तजो. अत्तनेहि, अत्तनेभि, अत्तनो, अत्तानं.

‘‘අත්තතො’’ති වත්තතෙ.

'अत्ततो' (अत्त शब्दाहून) याचे अनुवर्तन होते.

129. තතො ස්මිං නි.

१२९. त्यानंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' होतो.

තතො අත්තසද්දතො ස්මිංවචනස්ස නි හොති. අත්තනි, අත්තෙසු.

त्यानंतर 'अत्त' शब्दाहून 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' होतो. जसे – अत्तनि, अत्तेसु.

සඛසද්දස්ස භෙදො. සඛා, සඛානො.

'सख' (मित्र) शब्दाचे रूपभेद – सखा, सखानो.

‘‘යොන’’මිති වත්තතෙ.

'योनं' याचे अनुवर्तन होते.

130. සඛතො චායොනො.

१२७. 'सख' शब्दापुढील 'यो' विभक्तीचा 'आय' आणि 'नो' आदेश होतात.

සඛසද්දතො යොනං ආයො නොආදෙසා ච හොන්ති. සඛායො.

'सख' शब्दापुढील 'यो' विभक्तीचे 'आय' आणि 'नो' हे आदेश होतात. (उदा.) सखायो.

131. සඛන්තස්සි නොනානංසෙසු.

१२८. 'सख' शब्दाच्या अन्ताला 'इ' कार आदेश होतो, 'नो', 'नानं' आणि 'सु' हे पुढे असताना.

සඛසද්දන්තස්ස ඉකාරාදෙසො හොති නොනානංසඉච්චෙතෙසු පරෙසු. සඛිනො තිට්ඨන්ති.

'सख' शब्दाच्या अन्ताला 'इ' कार आदेश होतो, 'नो', 'नानं' आणि 'स' हे पुढे असताना. (उदा.) सखिनो तिट्ठन्ति.

ආලපනෙ ගසඤ්ඤායං –

संबोधनात 'ग' संज्ञा असताना -

132. සඛතො [Pg.63] ගස්සෙ වා.

'सख' शब्दापुढील 'ग' संज्ञक विभक्तीचा विकल्पे करून 'ए' इत्यादी आदेश होतात.

සඛතො ගස්ස අකාර ආකාර ඉකාර ඊකාරඑකාරාදෙසා හොන්ති. වාසද්දෙන අඤ්ඤස්මාපි ක්වචි එකාරො. යථා – භද්දන්තෙ ඉසෙ ඉති.

१२९. 'सख' शब्दापुढील 'ग' संज्ञक विभक्तीचे अकार, आकार, इकार, ईकार आणि एकार हे आदेश होतात. 'वा' शब्दाने इतर शब्दांहूनही काही ठिकाणी 'एकार' होतो. जसे - भद्दन्ते इसे.

අ ච ආ ච ඉ ච ඊ ච එ චාතිපි එ, පුබ්බස්සරානං කමෙන ලොපො.

अ, आ, इ, ई आणि ए हे आदेश होतात, पूर्व स्वरांचा अनुक्रमाने लोप होतो.

භො සඛ භො සඛා භො සඛි භො සඛී භො සඛෙ, භවන්තො සඛානො සඛායො සඛිනො.

भो सख, भो सखा, भो सखि, भो सखी, भो सखे, भवन्तो सखानो, सखायो, सखिनो.

‘‘සඛන්තස්ස, ආරො චා’’ති ච වත්තතෙ.

"सखन्तस्स, आरो चा" हे अनुवृत्तीने येते.

133. සුනමංසු වා.

१३०. 'सु', 'नं' आणि 'अं' हे पुढे असताना विकल्पे करून.

සඛන්තස්ස ආරො භොති වා සුනං අංඉච්චෙතෙසු පරෙසු. සඛාරං සඛානං සඛං, සඛානො සඛායො සඛිනො, සඛිනා.

'सख' शब्दाच्या अन्ताला विकल्पे करून 'आर' होतो, 'सु', 'नं' आणि 'अं' हे पुढे असताना. (उदा.) सखारं, सखानं, सखं; सखानो, सखायो, सखिनो; सखिना.

‘‘සඛන්තස්සා’’ති වත්තතෙ.

१३१. "सखन्तस्सा" हे अनुवृत्तीने येते.

134. ආරො හිම්හි වා.

'हि' विभक्तीमध्ये विकल्पे करून 'आर' होतो.

සඛන්තස්ස ආරො හොති වා හිම්හි විභත්තිම්හි. සඛාරෙහි සඛාරෙභි, සඛෙහි සඛෙභි.

'सख' शब्दाच्या अन्ताला 'हि' विभक्तीमध्ये विकल्पे करून 'आर' होतो. (उदा.) सखारेहि, सखारेभि; सखेहि, सखेभि.

ඉකාරාදෙසෙ ‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. සඛිනො සඛිස්ස, සඛාරානං සඛීනං.

१३२. इकार आदेश झाल्यावर "झलतो सस्स नो वा" या सूत्राने 'नो' होतो. (उदा.) सखिनो, सखिस्स; सखारानं, सखीनं.

ස්මාවචනස්ස නාභාවො. සඛිනා, සඛාරෙහි සඛාරෙභි සඛෙහි සඛෙභි, සඛිනො සඛිස්ස, සඛාරානං සඛීනං.

'स्मा' विभक्तीचा 'ना' भाव होतो. (उदा.) सखिना, सखारेहि, सखारेभि, सखेहि, सखेभि, सखिनो, सखिस्स, सखारानं, सखीनं.

‘‘සඛතො’’ති ච වත්තතෙ.

"सखतो" हे अनुवृत्तीने येते.

135. ස්මිමෙ[Pg.64].

'स्मिं' विभक्तीचा 'ए' होतो.

සඛතො ස්මිංවචනස්ස එකාරො හොති. නිච්චත්ථොයමාරම්භො. සඛෙ, සඛාරෙසු සඛෙසු.

'सख' शब्दापुढील 'स्मिं' विभक्तीचा 'एकार' होतो. हा नियम नित्य करण्यासाठी आहे. (उदा.) सखे, सखारेसु, सखेसु.

ආතුමසද්දස්ස පඨමාදුතියාසු අත්තසද්දස්සෙව රූපනයො. ආතුමා, ආතුමානො, භො ආතුම භො ආතුමා, භවන්තො ආතුමානො, ආතුමානං ආතුමං, ආතුමානො, ආතුමෙන ඉච්චාදි පුරිසසමං.

१३३. 'आतुम' शब्दाचा प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तींमध्ये 'अत्त' शब्दाप्रमाणेच रूपांचा नियम आहे. आतुमा, आतुमानो, भो आतुम, भो आतुमा, भवन्तो आतुमानो, आतुमानं, आतुमं, आतुमानो, आतुमेन इत्यादी 'पुरिस' शब्दाप्रमाणे आहेत.

පුමසද්දස්ස භෙදො. පුම සි,

'पुम' शब्दाचे रूपभेद. पुम + सि.

‘‘සවිභත්තිස්සා’’ති අධිකාරො.

"सविभत्तिस्सा" हा अधिकार आहे.

136. පුමන්තස්සා සිම්හි.

१३४. 'सि' विभक्तीमध्ये 'पुम' शब्दाच्या अन्ताला आदेश होतो.

පුමසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස ආකාරාදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි. අන්තග්ගහණෙන මඝවයුවාදීනමන්තස්ස ච. පුමා.

'पुम' शब्दाचा सविभक्तीसह 'आकार' आदेश होतो 'सि' विभक्तीमध्ये. 'अन्त' ग्रहणाने 'मघव', 'युव' इत्यादींच्या अन्तालाही हा आदेश होतो. (उदा.) पुमा.

‘‘පුමන්තස්සා’’ති අධිකාරො.

"पुमन्तस्सा" हा अधिकार आहे.

137. යොස්වානො.

'यो' विभक्तींमध्ये 'आनो' होतो.

පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස ආනොආදෙසො හොති යොසු විභත්තීසු. පුමානො.

'पुम' शब्दाचा सविभक्तीसह 'आनो' आदेश होतो 'यो' विभक्तींमध्ये. (उदा.) पुमानो.

138. අමාලපනෙකවචනෙ.

१३५. संबोधन एकवचनामध्ये 'अं' होतो.

පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස අං හොති ආලපනෙකවචනෙ පරෙ. හෙ පුමං, හෙ පුමානො, පුමං, පුමානො.

'पुम' शब्दाचा सविभक्तीसह 'अं' होतो संबोधन एकवचन पुढे असताना. (उदा.) हे पुमं, हे पुमानो, पुमं, पुमानो.

‘‘ආ, වා’’ති ච වත්තතෙ.

"आ, वा" हे अनुवृत्तीने येते.

139. උ [Pg.65] නාම්හි ච.

आणि 'ना' विभक्तीमध्ये 'उ' होतो.

පුමන්තස්ස ආඋආදෙසා හොන්ති වා නාම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දෙන පුමකම්මථාමන්තස්ස චු’කාරො වා සස්මාසු. පුමානා පුමුනා පුමෙන වා.

'पुम' शब्दाच्या अन्ताला विकल्पे करून 'आ' आणि 'उ' आदेश होतात 'ना' विभक्तीमध्ये. 'च' शब्दाने 'पुम', 'कम्म', 'थाम' यांच्या अन्ताला 'उ' कार विकल्पे करून होतो 'स' आणि 'स्मा' विभक्तींमध्ये. (उदा.) पुमाना, पुमुना किंवा पुमेन.

‘‘ආනෙ’’ති වත්තතෙ.

१३६. "आने" हे अनुवृत्तीने येते.

140. හිවිභත්තිම්හි ච.

१४०. आणि 'हि' विभक्तीमध्ये सुद्धा.

පුමන්තස්ස හිවිභත්තිම්හී ච ආනෙආදෙසො හොති. විභත්තිග්ගහණං සවිභත්තිග්ගහණනිවත්තනත්ථං. පුමානෙහි පුමානෙභි.

'पुम' शब्दाच्या अंताला 'हि' विभक्तीमध्ये 'आने' आदेश होतो. 'विभत्ती' चे ग्रहण हे सविभक्तीच्या ग्रहणाची निवृत्ती करण्यासाठी आहे. (उदा.) पुमानेहि, पुमानेभि.

චසද්දෙන යුවමඝවාදීනමන්තස්ස වා ආනාදෙසො හොති සබ්බවිභත්තීසු. ‘‘උ නාම්හි චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන පුමන්තස්සුකාරො වා සස්මාසු විභත්තීසු. ‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. පුමුනො පුමස්ස, පුමානං.

'च' शब्दाने 'युव', 'मघव' इत्यादींच्या अंताला सर्व विभक्तींमध्ये विकल्पेकरून 'आन' आदेश होतो. 'उ नाम्हि चा' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'पुम' च्या अंताला 'स' आणि 'स्मा' विभक्तींमध्ये विकल्पेकरून 'उ' कार होतो. 'झलतो सस्स नो वा' या सूत्राने 'नो' होतो. (उदा.) पुमुनो, पुमस्स, पुमानं.

‘‘ස්මා, නා’’ති වත්තතෙ.

'स्मा, ना' यांची अनुवृत्ती येते.

141. ඣලතො ච.

१४१. आणि 'झ' व 'ल' संज्ञकांनंतर.

ඣලඉච්චෙතෙහි ස්මාවචනස්ස නා හොති. චග්ගහණං ක්වචි නිවත්තනත්ථං. පුමානා පුමුනා පුමා පුමස්මා පුමම්හා, පුමානෙහි පුමානෙභි පුමෙහි පුමෙභි, පුමුනො පුමස්ස, පුමානං.

या 'झ' आणि 'ल' संज्ञकांनंतर 'स्मा' विभक्तीच्या ठिकाणी 'ना' आदेश होतो. 'च' चे ग्रहण हे काही ठिकाणी निवृत्ती करण्यासाठी आहे. (उदा.) पुमाना, पुमुना, पुमा, पुमस्मा, पुमम्हा; पुमानेहि, पुमानेभि, पुमेहि, पुमेभि; पुमुनो, पुमस्स, पुमानं.

142. ආනෙ ස්මිංම්හි වා.

१४२. किंवा 'स्मिं' विभक्तीमध्ये 'आने' आदेश होतो.

පුමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස ආනෙආදෙසො හොති වා ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. පුමානෙ පුමෙ පුමස්මිං පුමම්හි.

'पुम' शब्दाच्या अंताला सविभक्तीसह 'स्मिं' विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून 'आने' आदेश होतो. (उदा.) पुमाने, पुमे, पुमस्मिं, पुमम्हि.

143. සුස්මිමා [Pg.66] වා.

१४३. 'सु' विभक्ती पर असताना विकल्पेकरून 'आ' आदेश होतो.

පුමන්තස්ස සුඉච්චෙතස්මිං පරෙ ආආදෙසො හොති වා. පුමාසු පුමෙසු.

'पुम' शब्दाच्या अंताला 'सु' प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'आ' आदेश होतो. (उदा.) पुमासु, पुमेsu.

යුවාදීසු ‘‘යුව සි’’ ඉතීධ –

'युव' इत्यादी शब्दांमध्ये 'युव सि' येथे -

‘‘පුමන්තස්සා සිම්හී’’ති එත්ථ අන්තග්ගහණෙන ආකාරො, ‘‘හිවිභත්තිම්හි චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන ආනාදෙසො ච.

'पुमन्तस्सा सिम्हि' या सूत्रातील 'अन्त' ग्रहणाने 'आकार' होतो, आणि 'हिविभत्तिम्हि चा' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'आन' आदेश होतो.

යුවා යුවානො, යුවානා යුවා, හෙ යුව හෙ යුවා හෙ යුවාන හෙ යුවානා, භවන්තො යුවානා, යුවානං යුවං, යුවානෙ යුවෙ.

युवा, युवानो; युवाना, युवा; हे युव, हे युवा, हे युवान, हे युवाना; भवन्तो युवाना; युवानं, युवं; युवाने, युवे.

‘‘අකම්මන්තස්ස චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන යුවමඝවාදීනමන්තස්ස ආ හොති වා නාසුඉච්චෙතෙසූති ආත්තං.

'अकम्मन्तस्स चा' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'युव', 'मघव' इत्यादींच्या अंताला 'ना' इत्यादी प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'आ' होतो, या नियमाने आकारत्व होते.

යුවානා යුවෙන යුවානෙන වා, යුවානෙහි යුවානෙභි යුවෙහි යුවෙභි, යුවානස්ස යුවස්ස, යුවානානං යුවානං, යුවානා යුවානස්මා යුවානම්හා, යුවානෙහි යුවානෙභි යුවෙහි යුවෙභි, යුවානස්ස යුවස්ස, යුවානානං යුවානං, යුවානෙ යුවානස්මිං යුවානම්හි යුවෙ යුවම්හි යුවස්මිං, යුවානෙසු යුවාසු යුවෙසු.

'युवाना', 'युवेन' किंवा 'युवानेन', 'युवानेहि', 'युवानेभि', 'युवेहि', 'युवेभि', 'युवानस्स', 'युवस्स', 'युवानानं', 'युवानं', 'युवाना', 'युवानस्मा', 'युवानम्हा', 'युवानेहि', 'युवानेभि', 'युवेहि', 'युवेभि', 'युवानस्स', 'युवस्स', 'युवानानं', 'युवानं', 'युवाने', 'युवानस्मिं', 'युवानम्हि', 'युवे', 'युवम्हि', 'युवस्मिं', 'युवानेसु', 'युवासु', 'युवेसु' (अशी रूपे होतात).

එවං මඝවා මඝවානො, මඝවානා ඉච්චාදි යුවසද්දසමං.

याचप्रमाणे 'मघवा', 'मघवानो', 'मघवाना' इत्यादी रूपे 'युव' शब्दाप्रमाणे (युवसद्दसमं) होतात.

අකාරන්තං.

अकारान्त (समाप्त).

ආකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො සාසද්දො.

आकारान्त पुल्लिंगी 'सा' (कुत्रा) शब्द.

සා සි, සිලොපො, සා සුනඛො.

'सा' + 'सि' प्रत्यय लागून, 'सि' चा लोप (सिलोप) होतो, 'सा' म्हणजे कुत्रा (सुनखो).

බහුවචනෙ –

बहुवचनामध्ये –

144. අඝො [Pg.67] රස්සමෙකවචනයොස්වපි ච.

१४४. "अघो रस्समेकवचनयोस्वपि च" (हे सूत्र).

ඝසඤ්ඤකආකාරවජ්ජිතො ලිඞ්ගස්සන්තො සරො රස්සමාපජ්ජතෙ එකවචනෙසු යොසු ච පරෙසූති රස්සත්තං. අපිග්ගහණං සිම්හි නිවත්තනත්ථං. සෙසං නෙය්‍යං.

'घ' संज्ञा असलेल्या 'आ' काराव्यतिरिक्त, प्रातिपदिकाच्या (लिंगाच्या) शेवटी असलेला स्वर, एकवचन आणि 'यो' प्रत्यय पर असताना र्‍हस्व होतो (र्‍हस्वत्व प्राप्त होते). 'अपि' चे ग्रहण 'सि' प्रत्ययामध्ये हे (र्‍हस्वत्व) रोखण्यासाठी आहे. उर्वरित भाग समजून घ्यावा.

සා තිට්ඨන්ති, හෙ ස හෙ සා, හෙ සා, සං, සෙ, සෙන, සාහි සාභි, සස්ස සාය, සානං, සා සස්මා සම්හා, සාහි සාභි, සස්ස, සානං, සෙ සස්මිං සම්හි, සාසු.

'सा तिट्ठन्ति' (कुत्रे उभे आहेत), 'हे स', 'हे सा', 'हे सा', 'सं', 'से', 'सेन', 'साहि', 'साभि', 'सस्स', 'साय', 'सानं', 'सा', 'सस्मा', 'सम्हा', 'साहि', 'साभि', 'सस्स', 'सानं', 'से', 'सस्मिं', 'सम्हि', 'सासु' (अशी रूपे होतात).

එවං පච්චක්ඛධම්මා ගාණ්ඩීවධන්වාපභුතයො.

याचप्रमाणे 'पच्चक्खधम्मा' (प्रत्यक्षधर्मा), 'गाण्डीवधन्वा' इत्यादी शब्दांची रूपे होतात.

ආකාරන්තං.

आकारान्त (समाप्त).

ඉකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො අග්ගිසද්දො. ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අග්ගි සි,

इकारान्त पुल्लिंगी 'अग्गि' (अग्नी) शब्द. 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होऊन, 'अग्गि' + 'सि' अशी स्थिती असताना,

‘‘අන්තො, සිම්හි, වා’’ති ච වත්තතෙ.

"अन्तो, सिम्हि, वा" हे शब्द अनुवृत्त होतात.

145. අග්ගිස්සිනි.

१४५. "अग्गिस्सिनि" (हे सूत्र प्रवर्तित होते).

අග්ගිස්ස අන්තො ඉනි හොති වා සිම්හි විභත්තිම්හි. ‘‘සෙසතො ලොපං ගසිපී’’ති සිලොපො. අග්ගිනි අග්ගි.

'सि' विभक्ती प्रत्यय पर असताना 'अग्गि' शब्दाच्या अन्त्य स्वराच्या जागी पर्यायाने 'इनि' आदेश होतो. "सेसतो लोपं गसिपी" या सूत्राने 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. (यामुळे) 'अग्गिनि' आणि 'अग्गि' (अशी रूपे होतात).

බහුවචනෙ ‘‘ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා’’ති ඣලසඤ්ඤායං –

बहुवचनामध्ये "इवण्णुवण्णा झला" या सूत्राने 'झल' संज्ञा प्राप्त झाली असता –

‘‘ඣලතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

"झलतो", "वा" हे शब्द अनुवृत्त होतात.

146. ඝපතො ච යොනං ලොපො.

१४६. "घपतो च योनं लोपो" (हे सूत्र प्रवर्तित होते).

ඝපසඤ්ඤෙහි ඉත්ථිවාචකෙහි ආකාරිවණ්ණුවණ්ණෙහි, ඣලසඤ්ඤෙහි ච පරෙසං යොවචනානං ලොපො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසායං.

'घ' आणि 'प' संज्ञा असलेल्या स्त्रीलिंगी आकारान्त, इवर्ण (इ, ई) आणि उवर्ण (उ, ऊ) शब्दांनंतर, तसेच 'झल' संज्ञा असलेल्या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्ती प्रत्ययाचा पर्यायाने लोप होतो. हा व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) आहे.

147. යොසු [Pg.68] කතනිකාරලොපෙසු දීඝං.

१४७. "योसु कतनिकारलोपेसु दीघं" (हे सूत्र प्रवर्तित होते).

ලිඞ්ගස්සන්තභූතා සබ්බෙ රස්සසරා යොසු කතනිකාරලොපෙසු දීඝමාපජ්ජන්තෙ. කතා නිකාරලොපා යෙසං තෙ කතනිකාරලොපා. අග්ගී.

प्रातिपदिकाच्या (लिंगाच्या) शेवटी असलेले सर्व र्‍हस्व स्वर, 'यो' प्रत्ययाचा लोप किंवा विकार (बदल) झाला असता, दीर्घ होतात. ज्यांचा विकार किंवा लोप केला गेला आहे, त्यांना 'कतनिकारलोप' म्हणतात. (यामुळे) 'अग्गी' (असे रूप होते).

‘‘පඤ්චාදීනමත්ත’’න්ති ඉතො ‘‘අත්ත’’මිති වත්තතෙ.

"पञ्चादीनमत्तं" या सूत्रातून "अत्तं" हा शब्द अनुवृत्त होतो.

148. යොස්වකතරස්සො ඣො.

१४८. "योस्वकतरस्सो झो" (हे सूत्र लागू होते).

යොසු පරෙසු අකතරස්සො ඣො අත්තමාපජ්ජතෙ. අග්ගයො.

'यो' प्रत्यय पर असताना, र्‍हस्व न झालेला 'झल' (इ, उ स्वर) 'अ' कारत्व (अत्तं) प्राप्त करतो. (यामुळे) 'अग्गयो' (असे रूप होते).

ඣොති කිං? රත්තියො.

'झो' (झल) असे का म्हटले आहे? (कारण स्त्रीलिंगी शब्दांत हे होऊ नये, जसे की) 'रत्तियो'.

ආලපනෙපෙවං. හෙ අග්ගි, හෙ අග්ගී හෙ අග්ගයො.

संबोधन विभक्तीमध्येही याचप्रमाणे रूपे होतात. 'हे अग्गि', 'हे अग्गी', 'हे अग्गयो'.

දුතියෙකවචනෙ පුබ්බස්සරලොපෙ සම්පත්තෙ –

द्वितीया विभक्तीच्या एकवचनामध्ये पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त झाला असता –

149. අං මො නිග්ගහීතං ඣලපෙහි.

१४९. "अं मो निग्गहीतं झलपेहि" (हे सूत्र लागू होते).

ඣලපඉච්චෙතෙහි පරස්ස අංවචනස්ස, මකාරස්ස ච නිග්ගහීතං ආදෙසො හොති. අග්ගිං.

'झल' आणि 'प' संज्ञा असलेल्या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अं' प्रत्ययाचा आणि 'म' काराचा 'निग्गहीत' (अनुस्वार) आदेश होतो. (यामुळे) 'अग्गिं' (असे रूप होते).

අග්ගී අග්ගයො, අග්ගිනා, අග්ගීහි අග්ගීභි, ‘‘සුනංහිසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන කත්ථචි දීඝාභාවො. අග්ගිහි අග්ගිභි.

'अग्गी', 'अग्गयो' (द्वितीया बहुवचन), 'अग्गिना' (तृतीया एकवचन), 'अग्गीहि', 'अग्गीभि' (तृतीया बहुवचन). "सुनंहिसु च" या सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने काही ठिकाणी दीर्घत्व होत नाही. (यामुळे) 'अग्गिहि', 'अग्गिभि' (अशीही रूपे होतात).

‘‘ඣලතො සස්ස නො වා’’ති නො. අග්ගිනො අග්ගිස්ස, අග්ගීනං.

"झलतो सस्स नो वा" या सूत्राने पर्यायाने 'नो' आदेश होतो. (यामुळे) 'अग्गिनो', 'अग्गिस्स' (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन) आणि 'अग्गीनं' (चतुर्थी/षष्ठी बहुवचन अशी रूपे होतात).

‘‘ස්මා නා’’ති වත්තමානෙ ‘‘ඣලතො චා’’ති විකප්පෙන නා. අග්ගිනා අග්ගිස්මා අග්ගිම්හා, අග්ගීහි අග්ගීභි අග්ගිහි අග්ගිභි, අග්ගිනො අග්ගිස්ස, අග්ගීනං අග්ගිනං, අග්ගිම්හි අග්ගිස්මිං, අග්ගීසු අග්ගිසු.

"स्मा ना" हे अनुवृत्त होत असताना, "झलतो च" या सूत्राने पर्यायाने 'ना' आदेश होतो. (यामुळे) 'अग्गिना', 'अग्गिस्मा', 'अग्गिम्हा' (पंचमी एकवचन), 'अग्गीहि', 'अग्गीभि', 'अग्गिहि', 'अग्गिभि' (पंचमी बहुवचन), 'अग्गिनो', 'अग्गिस्स' (षष्ठी एकवचन), 'अग्गीनं', 'अग्गिनं' (षष्ठी बहुवचन), 'अग्गिम्हि', 'अग्गिस्मिं' (सप्तमी एकवचन), 'अग्गीसु', 'अग्गिसु' (सप्तमी बहुवचन अशी रूपे होतात).

එවමඤ්ඤෙපි –

याचप्रमाणे इतर शब्दही चालतात –

ජොති පාණි ගණ්ඨි මුට්ඨි, කුච්ඡි වත්ථි සාලි වීහි;

බ්‍යාධි ඔධි බොධි සන්ධි, රාසි කෙසි සාති දීපි.

जोति (ज्योती/प्रकाश), पाणि (हात), गण्ठि (गाठ), मुट्ठि (मूठ), कुच्छि (कुशी/पोट), वत्थि (वस्ती/मूत्राशय), सालि (तांदूळ), वीहि (धान्य); ब्याधि (व्याधी/आजार), ओधि (सीमा), बोधि (बोधी/ज्ञान), सन्धि (संधी), रासि (रास), केसि (केश/सिंह), साति (सुख), दीपि (चित्ता/बिबट्या).

ඉසි [Pg.69] මුනි මණි ධනි යති ගිරි රවි කවි,කපි අසි මසි නිධි විධි අහි කිමි පති;

හරි අරි තිමි කලි බලි ජලධි ගහපති,උරුධිති වරමති නිරුපධි අධිපති.

इसि (ऋषी), मुनि (मुनी), मणि (मणी), धनि (धनी/श्रीमंत), यति (यती), गिरि (पर्वत), रवि (सूर्य), कवि (कवी), कपि (माकड), असि (तलवार), masi (शाई), निधि (निधी), विधि (विधी), अहि (साप), किमि (किडा), पति (पती/स्वामी); हरि (हरी), अरि (शत्रू), तिमि (मासा), कलि (कली/कलह), बलि (बळी/बलवान), जलधि (समुद्र), gahapati (गृहपती), उरुधिति (महाधैर्यवान), वरमति (श्रेष्ठ बुद्धी असलेला), निरुपधि (उपाधिरहित/आसक्तीरहित), अधिपति (अधिपती).

අඤ්ජලි සාරථි අතිථි සමාධි උදධිප්පභුතයො.

अञ्जलि (अंजली/नमस्कार), सारथि (सारथी), अतिथि (अतिथी), समाधि (समाधी), उदधि (समुद्र) इत्यादी शब्द (याचप्रमाणे चालतात).

ඉකාරන්තං.

इकारान्त (समाप्त).

ඊකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො දණ්ඩීසද්දො.

ईकारान्त पुल्लिंगी 'दण्डी' (दंडधारी) शब्द.

‘‘දණ්ඩී සි’’ ඉතීධ –

'दण्डी' + 'सि' अशी स्थिती असताना –

‘‘අඝො රස්සමෙකවචනයොස්වපි චා’’ති රස්සත්තෙ සම්පත්තෙ එත්ථෙවාපිග්ගහණෙන සිස්මිං තදභාවෙ සිද්ධෙ නියමත්ථමාහ.

"अघो रस्समेकवचनयोस्वपि च" या सूत्राने र्‍हस्वत्व प्राप्त होत असताना, येथे 'अपि' च्या ग्रहणाने 'सि' प्रत्यय पर असताना र्‍हस्वत्वाचा अभाव सिद्ध होत असल्याने, हे नियम करण्यासाठी सांगितले आहे.

‘‘රස්ස’’න්ති වත්තමානෙ –

"रस्स" (ऱ्हस्व) हे अधिकृत (अनुवृत्त) असताना –

150. න සිස්මිමනපුංසකානි.

१५०. 'सि' प्रत्यय असताना नपुंसकलिंगी नसलेल्या नामांना (ऱ्हस्व होत नाही).

සිස්මිං නපුංසකවජ්ජිතානි ලිඞ්ගානි න රස්සමාපජ්ජන්තෙති රස්සත්තාභාවො, සිලොපො. දණ්ඩී තිට්ඨති.

'सि' प्रत्यय असताना नपुंसकलिंग सोडून इतर लिंगांना ऱ्हस्वत्व प्राप्त होत नाही, म्हणून ऱ्हस्वत्वाचा अभाव होतो आणि 'सि' चा लोप होतो. 'दण्डी तिट्ठति' (दंडी उभा राहतो).

අනපුංසකානීති කිං? සුඛකාරි දානං.

"अनपुंसकानि" (नपुंसकलिंगी नसलेले) असे का म्हटले आहे? 'सुखकारि दानं' (सुख देणारे दान).

එත්ථ ච –

आणि येथे –

විසදාවිසදාකාර-වොහාරොභයමුත්තකා;

පුමාදිජානනෙ හෙතු-භාවතො ලිඞ්ගමීරිතා.

"स्पष्ट आणि अस्पष्ट आकार, व्यवहार आणि या दोन्हीहून मुक्त; पुल्लिंग इत्यादींचे ज्ञान करून देण्यास कारणीभूत असल्यामुळे त्यांना 'लिंग' म्हटले जाते."

යොලොපෙ දණ්ඩී තිට්ඨන්ති.

'यो' चा लोप झाल्यावर 'दण्डी तिट्ठन्ति' (दंडी उभे राहतात) असे होते.

ඉතරත්‍ර ‘‘අඝො රස්ස’’මිච්චාදිනා රස්සත්තෙ කතෙ –

इतर ठिकाणी "अघो रस्स" इत्यादी सूत्राने ऱ्हस्वत्व केले असता –

‘‘ඣතො, කතරස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

"झतो" आणि "कतरस्सा" हे देखील अनुवृत्त होते.

151. යොනං [Pg.70] නො.

१५१. 'यो' प्रत्ययांच्या जागी 'नो' होतो.

සබ්බෙසං යොනං සාලපනානං ඣතො කතරස්සා පරෙසං නොඉච්චාදෙසො හොති. දණ්ඩිනො තිට්ඨන්ති.

संबोधन विभक्तीसह सर्व 'यो' प्रत्ययांच्या जागी, 'झ' संज्ञक आणि ज्यांना ऱ्हस्व केले गेले आहे अशांच्या पुढे 'नो' असा आदेश होतो. 'दण्डिनो तिट्ठन्ति' (दंडी उभे राहतात).

කතරස්සාති කිං? අග්ගයො.

"कतरस्सा" (ज्याला ऱ्हस्व केले आहे) असे का म्हटले आहे? 'अग्गयो' (अग्नी).

අධිකාරං විනා ‘‘යොනං,නො’’ති යොගවිභාගතො;

ක්වචි අකතරස්සාපි,නො සාරමතිනො යථා.

अधिकाराशिवाय (अनुवृत्तीशिवाय) "योनं" आणि "नो" अशा योगविभागामुळे कधीकधी ऱ्हस्व न केलेल्या शब्दांच्या पुढेही 'नो' होतो, जसे की 'सारमतिनो' मध्ये.

ආලපනෙ ‘‘ගෙ’’ති වත්තතෙ.

संबोधन विभक्तीमध्ये 'गे' हे अनुवृत्त होते.

152. ඣලපා රස්සං.

१५२. 'झ', 'ल' आणि 'प' संज्ञक शब्दांना ऱ्हस्व होतो.

ඣලපඉච්චෙතෙ රස්සමාපජ්ජන්තෙ ගෙ පරෙ. භො දණ්ඩි.

'गे' प्रत्यय पुढे असताना 'झ', 'ल' आणि 'प' यांना ऱ्हस्वत्व प्राप्त होते. 'भो दण्डि' (हे दंडी!).

‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනාව සිද්ධෙපි රස්සත්තෙ පුනාරම්භො නියමත්ථො, තෙන ‘‘භො ගො’’තිආදීසු න භවති. දණ්ඩී දණ්ඩිනො.

"अघो रस्स" इत्यादी सूत्रानेच ऱ्हस्वत्व सिद्ध होत असतानाही, पुन्हा नियम करण्यासाठी हा आरंभ केला आहे, ज्यामुळे 'भो गो' इत्यादींमध्ये ऱ्हस्व होत नाही. 'दण्डी', 'दण्डिनो'.

දුතියායං රස්සත්තෙ කතෙ ‘‘අ’’මිති වත්තතෙ, ‘‘ඝපතො ස්මිං යං වා’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

द्वितीया विभक्तीमध्ये ऱ्हस्वत्व केले असता 'अं' हे अनुवृत्त होते, आणि "घपतो स्मिं यं वा" या सूत्रातून मंडूकगतीने 'वा' (पर्यायाने) हे अनुवृत्त होते.

153. නං ඣතො කතරස්සා.

१५३. 'झ' संज्ञक आणि ऱ्हस्व केलेल्या शब्दांच्या पुढे 'णं' होतो.

ඣතො කතරස්සා පරස්ස අංවචනස්ස නං හොති වා. දණ්ඩිනං දණ්ඩිං, දණ්ඩී දණ්ඩිනො, දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි දණ්ඩීභි, දණ්ඩිනො දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං.

'झ' संज्ञक आणि ज्याला ऱ्हस्व केले आहे अशा शब्दाच्या पुढे असलेल्या 'अं' प्रत्ययाच्या जागी पर्यायाने 'णं' आदेश होतो. 'दण्डिनं', 'दण्डिं', 'दण्डी', 'दण्डिनो', 'दण्डिना', 'दण्डीहि', 'दण्डीभि', 'दण्डिनो', 'दण्डिस्स', 'दण्डीनं'.

‘‘ඣලතො චා’’ති නා. දණ්ඩිනා දණ්ඩිස්මා දණ්ඩිම්හා, දණ්ඩීහි දණ්ඩීභි, දණ්ඩිනො දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං.

"झलतो चा" या सूत्राने 'ना' होतो. 'दण्डिना', 'दण्डिस्मा', 'दण्डिम्हा', 'दण्डीहि', 'दण्डीभि', 'दण्डिनो', 'दण्डिस्स', 'दण्डीनं'.

‘‘ඣතො, කතරස්සා’’ති ච වත්තතෙ, පුරෙ විය ‘‘වා’’ති ච.

"झतो" आणि "कतरस्सा" हे अनुवृत्त होतात, आणि पूर्वीप्रमाणेच 'वा' देखील अनुवृत्त होते.

154. ස්මිං [Pg.71] නි.

१५४. 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी 'नि' होतो.

ඣතො කතරස්සා පරස්ස ස්මිංවචනස්ස නිඉච්චාදෙසො හොති වා. දණ්ඩිනි දණ්ඩිස්මිං දණ්ඩිම්හි, දණ්ඩීසු.

'झ' संज्ञक आणि ज्याला ऱ्हस्व केले आहे अशा शब्दाच्या पुढे असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी पर्यायाने 'नि' असा आदेश होतो. 'दण्डिनि', 'दण्डिस्मिं', 'दण्डिम्हि', 'दण्डीसु'.

එවමඤ්ඤානිපි –

याचप्रमाणे इतरही (शब्द चालतात) –

ධම්මී සඞ්ඝී ඤාණී හත්ථී, චක්කී පක්ඛී දාඨී රට්ඨී;

ඡත්තී මාලී වම්මී යොගී, භාගී භොගී කාමී සාමී.

धम्मी (धर्मी), सङ्घी (संघी), ञाणी (ज्ञानी), हत्थी (हत्ती), cakkī (चक्री), पक्खी (पक्षी), दाठी (दाढीवाला), रट्ठी (रठ्ठी); छत्ती (छत्री), माली (माळी), वम्मी (वम्मी), योगी, भागी, भोगी, कामी, सामी (स्वामी).

ධජී ගණී සසී කුට්ඨී, ජටී යානී සුඛී සිඛී;

දන්තී මන්තී කරී චාගී, කුසලී මුසලී බලී.

धजी (ध्वजी), गणी, ससी (शशी), कुट्ठी (कुष्ठरोगी), जटी, यानी, सुखी, सिखी (शिखी); दन्ती (दंती), मन्ती (मंत्री), करी, चागी (त्यागी), कुसली (कुशली), मुसली, बली.

පාපකාරී සත්තුඝාතී, මාල්‍යකාරී දීඝජීවී;

ධම්මචාරී සීඝයායී, සීහනාදී භූමිසායී –

पापकारी, सत्तुघाती (शत्रुघाती), माल्यकारी, दीघजीवी (दीर्घजीवी); धम्मचारी (धर्मचारी), सीघयायी (शीघ्रयायी), सीहनादी (सिंहनादी), भूमिसायी (भूमिशायी) –

ඉච්චාදීනි ඊකාරන්තනාමානි.

इत्यादी ई-कारान्त नामे आहेत.

ගාමණීසද්දස්ස තු සත්තමියං භෙදො.

परंतु 'गामणी' (ग्रामणी/गावचा प्रमुख) शब्दाच्या बाबतीत सप्तमी विभक्तीमध्ये फरक होतो.

ගාමණී, ගාමණී ගාමණිනො, භො ගාමණි, භොන්තො ගාමණී භොන්තො ගාමණිනො, ගාමණිනං ගාමණිං, ගාමණී ගාමණිනො.

'गामणी', 'गामणी', 'गामणिनो', 'भो गामणि', 'भोन्तो गामणी', 'भोन्तो गामणिनो', 'गामणिनं', 'गामणिं', 'गामणी', 'गामणिनो'.

සෙසං දණ්ඩීසමං. නිආදෙසාභාවොව විසෙසො. එවං සෙනානී සුධීප්පභුතයො.

उर्वरित रूपे 'दण्डी' प्रमाणेच होतात. 'नि' आदेश न होणे हाच विशेष फरक आहे. याचप्रमाणे 'सेनानी', 'सुधी' इत्यादी शब्द चालतात.

ඊකාරන්තං.

ई-कारान्त समाप्त.

උකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො භික්ඛුසද්දො.

उ-कारान्त पुल्लिंगी 'भिक्खु' (भिक्षु) शब्द.

තථෙව භික්ඛුසද්දතො සි, සිලොපො. සො භික්ඛු.

त्याचप्रमाणे 'भिक्खु' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय येतो आणि 'सि' चा लोप होतो. 'सो भिक्खु' (तो भिक्षु).

බහුවචනෙ ‘‘ඝපතො ච යොනං ලොපො’’ති යොලොපො, ‘‘යොසු කත’’ඉච්චාදිනා දීඝො. තෙ භික්ඛූ.

बहुवचनामध्ये "घपतो च योनं लोपो" या सूत्राने 'यो' चा लोप होतो, आणि "योसु कत" इत्यादी सूत्राने दीर्घत्व होते. 'ते भिक्खू' (ते भिक्षु).

ලොපාභාවෙ ‘‘වා, යොන’’න්ති ච වත්තතෙ.

लोप न झाल्यास 'वा' आणि 'योनं' हे अनुवृत्त होतात.

155. ලතො [Pg.72] වොකාරො ච.

१५५. 'ल' संज्ञक शब्दांच्या पुढे 'यो' प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने 'वो' असा आदेश होतो.

ලසඤ්ඤතො පරෙසං යොවචනානං වොකාරාදෙසො හොති වා. කාරග්ගහණෙන යොනං නො ච හොති. චසද්දග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං. අථ වා චග්ගහණං නොග්ගහණානුවත්තනත්ථං, තෙන ජන්තුසබ්බඤ්ඤූආදිතො යොනං නො ච හොති. වාසද්දො වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන –

'ल' संज्ञा असलेल्या शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'यो' प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने 'वो' असा आदेश होतो. 'कार' च्या ग्रहणामुळे 'यो' च्या जागी 'नो' देखील होतो. 'च' शब्दाचे ग्रहण काही ठिकाणी निषेध करण्यासाठी आहे. किंवा, 'च' चे ग्रहण 'नो' च्या अनुवृत्तीसाठी आहे, ज्यामुळे 'जन्तु', 'सब्बञ्ञू' (सर्वज्ञ) इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'यो' च्या जागी 'नो' देखील होतो. 'वा' हा शब्द व्यवस्थितविभाषा (निश्चित पर्याय) दर्शवण्यासाठी आहे. त्यामुळे –

භික්ඛුප්පභුතිතො නිච්චං, වො යොනං හෙතුආදිතො;

විභාසා න ච වො නො ච, අමුප්පභුතිතො භවෙ.

"भिक्खु इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'यो' च्या जागी 'वो' नित्य होतो; 'हेतु' इत्यादींच्या पुढे तो पर्यायाने (विभाषा) होतो; आणि 'अमु' इत्यादींच्या पुढे 'वो' किंवा 'नो' हे दोन्ही होत नाहीत."

‘‘අත්තං, අකතරස්සො’’ති ච වත්තතෙ.

‘अत्तं’ (अ-कार होणे) आणि ‘अकतरस्सो’ (ऱ्हस्व न झालेला) हे अनुवृत्त होते.

156. වෙවොසු ලො ච.

१५६. ‘वे’ आणि ‘वो’ पर असताना ‘ल’ चा लोप होतो.

වෙ වොඉච්චෙතෙසු ච පරෙසු අකතරස්සො ලො අත්තමාපජ්ජතෙ. භික්ඛවො, භො භික්ඛු, භවන්තො භික්ඛූ.

‘वे’ आणि ‘वो’ हे पर असताना, ऱ्हस्व न झालेला ‘ल’ (विभक्ती प्रत्यय) ‘अ’ कार प्राप्त करतो. (उदा.) भिक्खवो, भो भिक्खु, भवन्तो भिक्खू.

ලොපාභාවෙ –

लोप न झाल्यास –

157. අකතරස්සා ලතො ය්වාලපනස්ස වෙවො.

१५७. ऱ्हस्व न झालेल्या ‘ल’ नंतर येणाऱ्या संबोधनाच्या ‘यो’ प्रत्ययाचे ‘वे’ आणि ‘वो’ आदेश होतात.

අකතරස්සා ලතො පරස්ස ආලපනෙ විහිතස්ස යොඉච්චෙතස්ස වෙ වොආදෙසා හොන්ති. අත්තං. භවන්තො භික්ඛවෙ භික්ඛවො. ‘‘අං මො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති නිග්ගහීතං.

ऱ्हस्व न झालेल्या ‘ल’ नंतर येणाऱ्या आणि संबोधनात विहित केलेल्या ‘यो’ प्रत्ययाचे ‘वे’ आणि ‘वो’ हे आदेश होतात. ‘अत्तं’ (अ-कार होतो). (उदा.) भवन्तो भिक्खवे, भिक्खवो. ‘अं मो निग्गहीतं झलपेहि’ या सूत्राने निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

භික්ඛුං, භික්ඛූ භික්ඛවො, භික්ඛුනා, භික්ඛූහි භික්ඛූභි භික්ඛුහි භික්ඛුභි, භික්ඛුනො භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං [Pg.73] භික්ඛුනං, භික්ඛුනා භික්ඛුස්මා භික්ඛුම්හා, භික්ඛූහි භික්ඛූභි භික්ඛුහි භික්ඛුභි, භික්ඛුනො භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං භික්ඛුනං, භික්ඛුම්හි භික්ඛුස්මිං, භික්ඛූසු භික්ඛුසු.

भिक्खुं, भिक्खू भिक्खवो, भिक्खुना, भिक्खूहि भिक्खूभि भिक्खुहि भिक्खुभि, भिक्खुनो भिक्खुस्स, भिक्खूनं भिक्खुनं, भिक्खुना भिक्खुस्मा भिक्खुम्हा, भिक्खूहि भिक्खूभि भिक्खुहि भिक्खुभि, भिक्खुनो भिक्खुस्स, भिक्खूनं भिक्खुनं, भिक्खुम्हि भिक्खुस्मिं, भिक्खूसु भिक्खुसु.

එවං සෙතු කෙතු රාහු භානු පඞ්ගු උච්ඡු වෙළු මච්චු සින්ධු බන්ධු නෙරු මෙරු සත්තු කාරු හෙතු ජන්තු රුරු පටු ඉච්චාදයො.

याचप्रमाणे सेतु, केतु, राहु, भानु, पङ्गु, उच्छु, वेळु, मच्चु, सिन्धु, बन्धु, नेरु, मेरु, सत्तु, कारु, हेतु, जन्तु, ruru, पटु इत्यादी शब्द चालतात.

හෙතුජන්තුසද්දානං පඨමාදුතියාසු විසෙසො.

‘हेतु’ आणि ‘जन्तु’ या शब्दांच्या प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तींमध्ये विशेष रूपे होतात.

හෙතු, හෙතූ හෙතවො හෙතුයො, භො හෙතු, භොන්තො හෙතූ හෙතවෙ හෙතවො, හෙතුං, හෙතූ හෙතවො හෙතුයො. සෙසං භික්ඛුසමං.

हेतु, हेतू हेतवो हेतुयो, भो हेतु, भोन्तो हेतू हेतवे हेतवो, हेतुं, हेतू हेतवो हेतुयो. उर्वरित रूपे ‘भिक्खु’ शब्दाप्रमाणे असतात.

ජන්තු, ජන්තූ ජන්තවො. කාරග්ගහණෙන යොනං නො ච හොති. ජන්තුනො ජන්තුයො, භො ජන්තු, ජන්තූ ජන්තවෙ ජන්තවො, ජන්තුං, ජන්තූ ජන්තවො ජන්තුනො ජන්තුයො ඉච්චාදි.

जन्तु, जन्तू जन्तवो. ‘कार’ ग्रहणाने ‘यो’ प्रत्ययाचा ‘नो’ आदेश देखील होतो. जन्तुनो जन्तुयो, भो जन्तु, जन्तू जन्तवे जन्तवो, जन्तुं, जन्तू जन्तवो जन्तुनो जन्तुयो इत्यादी.

සත්ථුසද්දස්ස භෙදො. ‘‘සත්ථු සි’’ඉතීධ –

‘सत्थु’ (शास्ता) शब्दाचे रूपभेद. येथे ‘सत्थु सि’ असताना –

‘‘අන්තො’’ති වත්තතෙ.

‘अन्तो’ (अन्त) हे अनुवृत्त होते.

158. සත්ථුපිතාදීනමා සිස්මිං සිලොපො ච.

१५८. ‘सि’ प्रत्यय पर असताना ‘सत्थु’, ‘पितु’ इत्यादी शब्दांच्या अन्ताचा ‘आ’ कार होतो आणि ‘सि’ चा लोप होतो.

සත්ථු පිතු මාතු භාතු ධීතු කත්තුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ආත්තමාපජ්ජතෙ සිස්මිං, සිලොපො ච හොති. සත්ථා.

‘सि’ प्रत्यय पर असताना ‘सत्थु’, ‘पितु’, ‘मातु’, ‘भातु’, ‘धीतु’, ‘कत्तु’ इत्यादी शब्दांचा अन्त्य वर्ण ‘आ’ कार प्राप्त करतो आणि ‘सि’ प्रत्ययाचा लोप होतो. (उदा.) सत्था.

‘‘සත්ථු පිතාදීන’’න්ති අධිකාරො.

‘सत्थु पितादीनं’ हा अधिकार आहे.

159. අඤ්ඤෙස්වාරත්තං[Pg.74].

१५९. इतर विभक्ती प्रत्ययांमध्ये ‘आर’ आदेश होतो.

සත්ථු පිතාදීනමන්තො සිවචනතො අඤ්ඤෙසු වචනෙසු ආරත්තමාපජ්ජතෙ. ආරත්තමිතිභාවනිද්දෙසෙන කත්ථචි අනියමං දස්සෙති.

‘सि’ विभक्ती प्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर विभक्ती प्रत्यय पर असताना ‘सत्थु’, ‘पितु’ इत्यादी शब्दांचा अन्त्य वर्ण ‘आर’ भाव प्राप्त करतो. ‘आरत्तं’ या भावनिर्देशामुळे काही ठिकाणी हा नियम अनिश्चित (पर्यायी) असल्याचे दर्शविले जाते.

ආරග්ගහණමනුවත්තතෙ.

‘आर’ चे ग्रहण अनुवृत्त होते.

160. තතො යොනමො තු.

१६०. त्यानंतर ‘यो’ प्रत्ययाचा ‘ओ’ कार होतो.

තතො ආරාදෙසතො සබ්බෙසං යොනං ඔකාරාදෙසො හොති.

त्या ‘आर’ आदेशानंतर सर्व ‘यो’ प्रत्ययांचा ‘ओ’ कार आदेश होतो.

තුග්ගහණෙන අඤ්ඤෙහිපි චතුඋභනදීගවාදීහි යොනමොකාරො හොති, සරලොපාදි. සත්ථාරො.

‘तु’ च्या ग्रहणाने इतरही ‘चतु’, ‘उभ’, ‘नदी’, ‘गो’ इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या ‘यो’ प्रत्ययाचा ‘ओ’ कार होतो, आणि स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. (उदा.) सत्थारो.

ආලපනෙ ‘‘අකාරපිතාද්‍යන්තානමා’’ති ආත්තං. ‘‘ගෙ රස්ස’’න්ති අධිකිච්ච ‘‘ආකාරො වා’’ති විකප්පෙන රස්සත්තං, වලොපො. භො සත්ථ භො සත්ථා, භවන්තො සත්ථාරො, සත්ථාරං, සත්ථාරෙ සත්ථාරො.

संबोधनात ‘अकारपिताद्यन्तानमा’ या सूत्राने ‘आ’ कार होतो. ‘गे रस्सं’ या अधिकारात ‘आकारो वा’ या सूत्राने विकल्पाने ऱ्हस्वत्व होते आणि ‘व’ चा लोप होतो. (उदा.) भो सत्थ, भो सत्था, भवन्तो सत्थारो, सत्थारं, सत्थारे सत्थारो.

‘‘තතො’’ති ච වත්තතෙ.

आणि ‘ततो’ हे अनुवृत्त होते.

161. නා ආ.

१६१. ‘ना’ प्रत्ययाचा ‘आ’ कार होतो.

තතො ආරාදෙසතො නාවචනස්ස ආකාරාදෙසො හොති. සත්ථාරා, සත්ථුනාති ආරත්තමිතිභාවනිද්දෙසෙන සිද්ධං. සත්ථාරෙහි සත්ථාරෙභි.

त्या ‘आर’ आदेशानंतर ‘ना’ विभक्ती प्रत्ययाचा ‘आ’ कार आदेश होतो. (उदा.) सत्थारा. ‘सत्थुना’ हे रूप ‘आरत्तं’ या भावनिर्देशाने सिद्ध होते. सत्थारेहि, सत्थारेभि.

‘‘වා නංම්හී’’ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

‘वा नंम्हि’ या सूत्रातून ‘वा’ (विकल्पाने) हे अनुवृत्त होते.

162. උ [Pg.75] සස්මිං සලොපො ච.

१६२. ‘स’ प्रत्यय पर असताना ‘उ’ कार होतो आणि ‘स’ चा लोप होतो.

සත්ථු පිතුඉච්චෙවමාදීනමන්තස්ස උත්තං හොති වා සස්මිං, සලොපො ච හොති. ආරාදෙසාපවාදොයං. සත්ථු, අඤ්ඤත්ථ භාවනිද්දෙසෙනාරාභාවො. සත්ථුස්ස සත්ථුනො.

‘सत्थु’, ‘पितु’ इत्यादी शब्दांच्या अन्त्य वर्णाचा ‘स’ प्रत्यय पर असताना विकल्पाने ‘उ’ कार होतो आणि ‘स’ चा लोप होतो. हा ‘आर’ आदेशाचा अपवाद आहे. (उदा.) सत्थु. इतर ठिकाणी भावनिर्देशामुळे ‘आर’ आदेशाचा अभाव होतो. (उदा.) सत्थुस्स, सत्थुनो.

‘‘ආරත්ත’’න්ති වත්තතෙ.

‘आरत्तं’ हे अनुवृत्त होते.

163. වා නංම්හි.

१६३. ‘नं’ प्रत्यय पर असताना विकल्पाने (आर आदेश होतो).

සත්ථු පිතුආදීනමන්තො ආරත්තමාපජ්ජතෙ වා නංම්හි විභත්තිම්හි. සත්ථාරානං.

‘नं’ विभक्ती प्रत्यय पर असताना ‘सत्थु’, ‘पितु’ इत्यादी शब्दांचा अन्त्य वर्ण विकल्पाने ‘आर’ भाव प्राप्त करतो. (उदा.) सत्थारानं.

ආරාභාවෙ ‘‘වා නංම්හී’’ති වත්තතෙ.

‘आर’ आदेशाचा अभाव असताना ‘वा नंम्हि’ हे अनुवृत्त होते.

164. සත්ථුනත්තඤ්ච.

१६४. आणि ‘सत्थु’ व ‘पितु’ इत्यादी शब्दांचा ‘अ’ कार होतो.

සත්ථුසද්දන්තස්ස, පිතාදීනමන්තස්ස ච අත්තං හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි, පුන සත්ථුග්ගහණං සත්ථුනො නිච්චවිධානත්ථං. සත්ථානං.

‘नं’ विभक्ती प्रत्यय पर असताना ‘सत्थु’ शब्दाच्या अन्ताचा आणि ‘पितु’ इत्यादी शब्दांच्या अन्ताचा विकल्पाने ‘अ’ कार होतो. पुन्हा ‘सत्थु’ चे ग्रहण हे ‘सत्थु’ साठी नित्य विधी करण्यासाठी आहे. (उदा.) सत्थानं.

‘‘අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතාදීහි ස්මා නාවා’’ති ස්මාවචනස්සනාභාවො. සත්ථාරා, සත්ථාරෙහි සත්ථාරෙභි, සත්ථු සත්ථුනො සත්ථුස්ස, සත්ථාරානං සත්ථානං.

‘अम्हतुम्हन्तुराजब्रह्मत्तसखसत्थुपितादीहि स्मा नावा’ या सूत्राने ‘स्मा’ विभक्ती प्रत्ययाचा ‘ना’ कार आदेश होतो. (उदा.) सत्थारा, सत्थारेहि सत्थारेभि, सत्थु सत्थुनो सत्थुस्स, सत्थारानं सत्थानं.

‘‘ආරතො’’ති වත්තතෙ.

‘आरतो’ (आर आदेशानंतर) हे अनुवृत्त होते.

165. තතො ස්මිමි.

१६५. त्यानंतर ‘स्मिं’ प्रत्ययाचा ‘इ’ कार होतो.

තතො ආරාදෙසතො ස්මිංවචනස්ස ඉකාරාදෙසො හොති. පුන තතොග්ගහණෙන අඤ්ඤස්මාපි ස්මිංවචනස්ස ඉකාරො. යථා – භුවි, දිවි.

त्या ‘आर’ आदेशानंतर ‘स्मिं’ विभक्ती प्रत्ययाचा ‘इ’ कार आदेश होतो. पुन्हा ‘ततो’ च्या ग्रहणाने इतर शब्दांनंतरही ‘स्मिं’ प्रत्ययाचा ‘इ’ कार होतो. जसे – भुवि, दिवि.

166. ආරො [Pg.76] රස්සමිකාරෙ.

१६६. ‘इ’ कार पर असताना ‘आर’ चा ऱ्हस्व होतो.

ආරාදෙසො රස්සමාපජ්ජතෙ ඉකාරෙ පරෙ, සත්ථරි, සත්ථාරෙසු.

'इ' कार पुढे असताना 'आर' आदेशाला र्‍हस्वत्व प्राप्त होते; जसे - सत्थरि (satthari), सत्थारेसु (satthāresu).

එවං කත්තා, කත්තාරො, භො කත්ත භො කත්තා, භවන්තො කත්තාරො, කත්තාරං, කත්තාරෙ කත්තාරො, කත්තාරා, කත්තාරෙහි කත්තාරෙභි. ‘‘උ සස්මිං සලොපො චා’’ති උත්තං, සලොපො ච. කත්තු කත්තුනො කත්තුස්ස, කත්තාරානං කත්තානං කත්තූනං කත්තුනං, කත්තාරා, කත්තාරෙහි කත්තාරෙභි, කත්තු කත්තුනො කත්තුස්ස, කත්තාරානං කත්තානං කත්තූනං කත්තුනං, කත්තරි, කත්තාරෙසු, ආරාභාවෙ කත්තූසු කත්තුසු.

याचप्रमाणे - कत्ता (kattā), कत्तारो (kattāro), भो कत्त (bho katta), भो कत्ता (bho kattā), भवन्तो कत्तारो (bhavanto kattāro), कत्तारं (kattāraṃ), कत्तारे (kattāre), कत्तारो (kattāro), कत्तारा (kattārā), कत्तारेहि (kattārehi), कत्तारेभि (kattārebhi). "उ सस्मिं सलोपो च" या सूत्राने 'उ' कार (उत्त) आणि 'स' चा लोप होतो. कत्तु (kattu), कत्तुनो (kattuno), कत्तुस्स (kattussa), कत्तारानं (kattārānaṃ), कत्तानं (kattānaṃ), कत्तूनं (kattūnaṃ), कत्तुनं (kattunaṃ), कत्तारा (kattārā), कत्तारेहि (kattārehi), कत्तारेभि (kattārebhi), कत्तु (kattu), कत्तुनो (kattuno), कत्तुस्स (kattussa), कत्तारानं (kattārānaṃ), कत्तानं (kattānaṃ), कत्तूनं (kattūnaṃ), कत्तुनं (kattunaṃ), कत्तरि (kattari), कत्तारेसु (kattāresu), आणि 'आर' आदेशाच्या अभावी कत्तूसु (kattūsu), कत्तुसु (kattusu) अशी रूपे होतात.

එවං –

याचप्रमाणे –

භත්තු වත්තු නෙතු සොතු, ඤාතු ජෙතු ඡෙත්තු භෙත්තු. දාතු ධාතු නත්තු බොද්ධු, විඤ්ඤාපෙතු ආදයොපි.

भत्तु (bhattu), वत्तु (vattu), नेतु (netu), सोतु (sotu), ञातु (ñātu), जेतु (jetu), छेत्तु (chettu), भेत्तु (bhettu), दातु (dātu), धातु (dhātu), नत्तु (nattu), बोद्धु (boddhu), विञ्ञापेतु (viññāpetu) इत्यादी शब्द देखील याचप्रमाणे चालतात.

‘‘උ සස්මිං සලොපො චා’’ති වත්තතෙ.

"उ सस्मिं सलोपो च" हे सूत्र अनुवृत्त होते.

167. සකමන්ධාතාදීනඤ්ච.

१६७. सकमन्धातादीनञ्च (सकमन्धातु इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही).

සකමන්ධාතුඉච්චෙවමාදීනමන්තො ච උත්තමාපජ්ජතෙ සස්මිං, සලොපො ච, නිච්චං පුනබ්බිධානා. සකමන්ධාතු විය අස්ස රාජිනො විභවො, සෙසං සමං. එවං මහාමන්ධාතුප්පභුතයො.

'सकमन्धातु' इत्यादी शब्दांच्या अन्त्य स्वराला 'स' विभक्ती पुढे असताना 'उ' कार (उत्त) प्राप्त होतो आणि 'स' चा लोप होतो; पुन्हा विधान केल्यामुळे हे नित्य होते. जसे - "सकमन्धातु विय अस्स राजिनो विभवो" (या राजाचे ऐश्वर्य सकमन्धातु राजासारखे आहे). उर्वरित रूपे समान आहेत. याचप्रमाणे 'महामन्धातु' इत्यादी शब्द चालतात.

පිතුසද්දස්ස භෙදො. සිම්හි ආත්තං, සිලොපො, පිතා.

'पितु' शब्दाचे रूपभेद: 'सि' विभक्तीमध्ये 'आ' कार (आत्त) होतो आणि 'सि' चा लोप होऊन 'पिता' (pitā) असे रूप बनते.

යොම්හි ‘‘ආරො, රස්ස’’න්ති ච වත්තතෙ.

'यो' विभक्तीमध्ये "आरो" आणि "रस्स" हे अनुवृत्त होतात.

168. පිතාදීනමසිම්හි[Pg.77].

१६८. पितादीनमसिम्हि (पिता इत्यादी शब्दांच्या बाबतीत 'असि' विभक्तीमध्ये).

පිතාදීනමාරාදෙසො රස්සමාපජ්ජතෙ අසිම්හි විභත්තිම්හි. සිස්මිං ආරාදෙසාභාවෙපි අසිම්හීති අධිකවචනමත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං, තෙන තොආදිම්හි පිතාදීනමිකාරො ච. යථා – පිතිතො, මාතිතො, භාතිතො, ධීතිතො, පිතිපක්ඛො, මාතිපක්ඛොති.

'असि' विभक्ती पुढे असताना 'पिता' इत्यादी शब्दांच्या 'आर' आदेशाला र्‍हस्वत्व प्राप्त होते. 'सि' विभक्तीमध्ये 'आर' आदेशाचा अभाव असतानाही 'असिम्हि' असे अधिक वचन (विशेष कथन) दुसऱ्या अर्थाचे ज्ञान करून देण्यासाठी आहे; त्यामुळे 'तो' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'पिता' इत्यादी शब्दांच्या अन्त्य स्वराला 'इ' कार (इकार) होतो. जसे – पितितो (pitito), मातितो (mātito), भातितो (bhātito), धीतितो (dhītito), पितिपक्खो (pitipakkho), मातिपक्खो (mātipakkho).

පිතරො, සෙසං කත්තුසමං. භො පිත භො පිතා, භවන්තො පිතරො, පිතරං, පිතරෙ පිතරො, පිතරා පිතුනා, පිතරෙහි පිතරෙභි. භාවනිද්දෙසෙන ආරාදෙසාභාවෙ පිතූහි පිතූභි පිතුහි පිතුභි, පිතු පිතුනො පිතුස්ස, පිතරානං පිතානං පිතූනං, දීඝාභාවෙ පිතුනං වා, පිතරා, පිතරෙහි පිතරෙභි පිතූහි පිතූභි පිතුහි පිතුභි, පිතු පිතුනො පිතුස්ස, පිතරානං පිතානං පිතූනං පිතුනං, පිතරි, පිතරෙසු පිතූසු පිතුසු.

पितरो (pitaro), उर्वरित रूपे 'कत्तु' शब्दाप्रमाणे होतात. भो पित (bho pita), भो पिता (bho pitā), भवन्तो पितरो (bhavanto pitaro), पितरं (pitaraṃ), पितरे (pitare), पितरो (pitaro), पितरा (pitarā), पितुना (pitunā), पितरेहि (pitarehi), पितरेभि (pitarebhi). भाव निर्देशामुळे 'आर' आदेशाच्या अभावी पितूहि (pitūhi), पितूभि (pitūbhi), पितुहि (pituhi), पितुभि (pitubhi) अशी रूपे होतात. पितु (pitu), पितुनो (pituno), पितुस्स (pitussa), पितरानं (pitarānaṃ), पितानं (pitānaṃ), पितूनं (pitūnaṃ), किंवा दीर्घाच्या अभावी पितुनं (pitunaṃ) अशी रूपे होतात. पितरा (pitarā), पितरेहि (pitarehi), पितरेभि (pitarebhi), पितूहि (pitūhi), पितूभि (pitūbhi), पितुहि (pituhi), पितुभि (pitubhi), पितु (pitu), पितुनो (pituno), पितुस्स (pitussa), पितरानं (pitarānaṃ), पितानं (pitānaṃ), पितूनं (pitūnaṃ), पितुनं (pitunaṃ), पितरि (pitari), पितारेसु (pitaresu), पितूसु (pitūsu), पितुसु (pitusu).

එවං භාතා, භාතරො ඉච්චාදි.

याचप्रमाणे भाता (bhātā), भातरो (bhātaro) इत्यादी रूपे होतात.

උකාරන්තං.

उ-कारान्त (पुल्लिंगी शब्दांचे प्रकरण समाप्त).

ඌකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො අභිභූසද්දො.

ऊ-कारान्त पुल्लिंगी 'अभिभू' (abhibhū) शब्द.

තථෙව ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො. සො අභිභූ, යොලොපෙ කතෙ තෙ අභිභූ.

त्याचप्रमाणे 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते आणि 'सि' चा लोप होतो. जसे - सो अभिभू (so abhibhū). 'यो' चा लोप झाल्यावर ते अभिभू (te abhibhū) असे रूप बनते.

‘‘අඝො රස්ස’’න්තිආදිනා රස්සත්තං, වොකාරො. කතරස්සත්තා අත්තාභාවො. අභිභුවො, භො අභිභු, භවන්තො අභිභූ අභිභුවො.

"अघो रस्स" इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व आणि 'वो' कार (वोकार) आदेश होतो. र्‍हस्वत्व केल्यामुळे 'अ' कार आदेशाचा अभाव (अत्ताभाव) होतो. जसे - अभिभुवो (abhibhuvo), भो अभिभु (bho abhibhu), भवन्तो अभिभू (bhavanto abhibhū), अभिभुवो (abhibhuvo).

කතරස්සත්තා වෙආදෙසො න හොති. සෙසං භික්ඛුසද්දසමං, රස්සත්තමෙව විසෙසො. අභිභුං, අභිභූ අභිභුවො[Pg.78], අභිභුනා, අභිභූහි අභිභූභි, අභිභුනො අභිභුස්ස, අභිභූනං ඉච්චාදි.

rhasvatva केल्यामुळे 'वे' आदेश होत नाही. उर्वरित रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणे होतात, केवळ र्‍हस्वत्व हाच विशेष फरक आहे. जसे - अभिभुं (abhibhuṃ), अभिभू (abhibhū), अभिभुवो (abhibhuvo), अभिभुना (abhibhunā), अभिभूहि (abhibhūhi), अभिभूभि (abhibhūbhi), अभिभुनो (abhibhuno), अभिभुस्स (abhibhussa), अभिभूनं (abhibhūnaṃ) इत्यादी.

එවං සයම්භූ, වෙස්සභූ, පරාභිභූ, සහභූආදයො. සහභූසද්දස්ස යොනං නොආදෙසොව විසෙසො. සහභූ, සහභූ සහභුවො සහභුනො ඉච්චාදි.

याचप्रमाणे सयम्भू (sayambhū), वेस्सभू (vessabhū), पराभिभू (parābhibhū), सहभू (sahabhū) इत्यादी शब्द चालतात. 'सहभू' शब्दाच्या बाबतीत 'यो' प्रत्ययाचा 'नो' आदेश होणे हाच विशेष फरक आहे. जसे - सहभू (sahabhū), सहभू (sahabhū), सहभुवो (sahabhuvo), सहभुनो (sahabhuno) इत्यादी.

තථා සබ්බඤ්ඤූසද්දස්ස යොස්වෙව විසෙසො. සො සබ්බඤ්ඤූ තෙ සබ්බඤ්ඤූ, යොලොපාභාවෙ රස්සත්තං, ‘‘ලතො වොකාරො චා’’ති එත්ථ කාරග්ගහණෙන යොනං නොආදෙසො. වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා න ච වොකාරො. සබ්බඤ්ඤුනො, භො සබ්බඤ්ඤු, භොන්තො සබ්බඤ්ඤූ සබ්බඤ්ඤුනො, සබ්බඤ්ඤුං, සබ්බඤ්ඤූ සබ්බඤ්ඤුනො ඉච්චාදි.

त्याचप्रमाणे 'सब्बञ्ञू' (sabbaññū) शब्दाच्या बाबतीत 'यो' विभक्तीमध्येच विशेष फरक आहे. जसे - सो सब्बञ्ञू (so sabbaññū), ते सब्बञ्ञू (te sabbaññū). 'यो' चा लोप न झाल्यास र्‍हस्वत्व होते. "लतो वोकारो च" या सूत्रातील 'कार' ग्रहणाने 'यो' प्रत्ययाचा 'नो' आदेश होतो. 'वा' या अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषा (नियमबद्ध पर्याय) असल्यामुळे 'वो' कार आदेश होत नाही. जसे - सब्बञ्ञुनो (sabbaññuno), भो सब्बञ्ञु (bho sabbaññu), भोन्तो सब्बञ्ञू (bhonto sabbaññū), सब्बञ्ञुनो (sabbaññuno), सब्बञ्ञुं (sabbaññuṃ), सब्बञ्ञू (sabbaññū), सब्बञ्ञुनो (sabbaññuno) इत्यादी.

එවං මග්ගඤ්ඤූ ධම්මඤ්ඤූ අත්ථඤ්ඤූ කාලඤ්ඤූ රත්තඤ්ඤූ මත්තඤ්ඤූ කතඤ්ඤූ තථඤ්ඤූ විඤ්ඤූ විදූ වෙදගූ පාරගූ ඉච්චාදයො.

याचप्रमाणे मग्गञ्ञू (maggaññū), धम्मञ्ञू (dhammaññū), अत्थञ्ञू (atthaññū), कालञ्ञू (kālaññū), रत्तञ्ञू (rattaññū), मत्तञ्ञू (mattaññū), कतञ्ञू (kataññū), तथञ्ञू (tathaññū), विञ्ञू (viññū), विदू (vidū), वेदगू (vedagū), पारगू (pāragū) इत्यादी शब्द चालतात.

ඌකාරන්තං.

ऊ-कारान्त (पुल्लिंगी शब्दांचे प्रकरण समाप्त).

එකාරන්තො අප්පසිද්ධො.

ए-कारान्त पुल्लिंगी शब्द आढळत नाही.

ඔකාරන්තො පුල්ලිඞ්ගො ගොසද්දො.

ओ-कारान्त पुल्लिंगी 'गो' (go) शब्द.

තතො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, ගො ගච්ඡති.

त्याहून 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते आणि 'सि' चा लोप होतो. जसे - गो गच्छति (go gacchati - बैल जातो).

‘‘ගාව සෙ’’ති ඉතො ‘‘ගො’’ති අධිකාරො, ‘‘ආවා’’ති ච වත්තතෙ.

"गाव से" या सूत्रातून 'गो' हा अधिकार आणि 'आव' हे अनुवृत्त होतात.

169. යොසු ච.

१६९. योसु च (आणि 'यो' विभक्तीमध्येही).

ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස ආවාදෙසො හොති යොසු. චසද්දෙන නා ස්මා ස්මිංසුඉච්චෙතෙසු ච. ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුග්ගහණෙන යොනමොකාරො, සරලොපාදි. ගාවො තිට්ඨන්ති.

'यो' विभक्ती पुढे असताना 'गो' या शब्दाच्या 'ओ' काराचा 'आव' आदेश होतो. 'च' शब्दाने 'ना', 'स्मा', 'स्मिं', 'सु' हे प्रत्यय पुढे असतानाही हा आदेश होतो. "ततो योनमो तू" या सूत्रातील 'तु' ग्रहणाने 'यो' प्रत्ययाचा 'ओ' कार होतो, आणि स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. जसे - गावो तिट्ठन्ति (gāvo tiṭṭhanti - बैल उभे आहेत).

170. අවංම්හි [Pg.79] ච.

१७०. अवंम्हि च (आणि 'अं' विभक्तीमध्येही).

ගොඉච්චෙතස්ස ඔකාරස්ස ආව අවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. සෙද්දෙන යො නා ස ස්මාස්මිංසුඉච්චෙතෙසු ච අවාදෙසො හොති. ගවො ගච්ඡන්ති, හෙ ගො, හෙ ගාවො හෙ ගවො.

'अं' विभक्ती पुढे असताना 'गो' या शब्दाच्या 'ओ' काराचे 'आव' आणि 'अव' हे आदेश होतात. 'च' शब्दाने 'यो', 'ना', 'स', 'स्मा', 'स्मिं', 'सु' हे प्रत्यय पुढे असतानाही 'अव' आदेश होतो. जसे - गवो गच्छन्ति (gavo gacchanti), हे गो (he go), हे गावो (he gāvo), हे गवो (he gavo).

දුතියායං ‘‘අංම්හී’’ති වත්තතෙ.

द्वितीया विभक्तीमध्ये "अंम्हि" हे अनुवृत्त होते.

171. ආවස්සු වා.

१७१. आवस्सु वा (किंवा 'आव' च्या जागी 'उ' कार होतो).

ආවඉච්චෙතස්ස ගාවාදෙසස්ස අන්තසරස්ස උකාරාදෙසො හොති වා අංම්හි විභත්තිම්හි. ආවස්ස අ ආව, තස්ස ආවසද්දන්තස්ස. ‘‘අංමො’’තිආදිනා නිග්ගහීතං. ගාවුං ගාවං ගවං, ගාවො ගවො.

'अं' विभक्ती पुढे असताना 'गाव' (gāva) या आदेशाच्या अन्त्य स्वराला पर्यायाने 'उ' कार आदेश होतो. 'आव' चा 'अ' आणि 'आव', त्या 'आव' शब्दाच्या अन्त्य स्वराला. "अंमो" इत्यादी सूत्राने निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. जसे - गावुं (gāvuṃ), गावं (gāvaṃ), गवं (gavaṃ), गावो (gāvo), गवो (gavo).

‘‘ගොණ, වා’’ති වත්තතෙ.

"गोण" आणि "वा" हे अनुवृत्त होतात.

172. සුහිනාසු ච.

१७२. सुहिनासु च (आणि 'सु', 'हि', 'ना' प्रत्यय पुढे असतानाही).

සු හි නාඉච්චෙතෙසු සබ්බස්ස ගොසද්දස්ස ගොණාදෙසො හොති වා. චසද්දෙන සෙසෙසු ච. ගොණො, ගොණා, හෙ ගොණ හෙ ගොණා, ගොණං, ගොණෙ, ගොණෙන, ගොණෙහි ගොණෙභි, ගොණස්ස.

'सु', 'हि', 'ना' हे प्रत्यय पुढे असताना संपूर्ण 'गो' शब्दाचा पर्यायाने 'गोण' (goṇa) आदेश होतो. 'च' शब्दाने उर्वरित विभक्तींमध्येही हा आदेश होतो. जसे - गोणो (goṇo), गोणा (goṇā), हे गोण (he goṇa), हे गोणा (he goṇā), गोणं (goṇaṃ), गोणे (goṇe), गोणेन (goṇena), गोणेहि (goṇehi), गोणेभि (goṇebhi), गोणस्स (goṇassa).

173. ගොණ නංම්හි වා.

१७३. गोण नंम्हि वा ('नं' विभक्ती पुढे असताना पर्यायाने 'गोण' आदेश होतो).

සබ්බස්ස ගොසද්දස්ස ගොණාදෙසො හොති වා නංම්හි විභත්තිම්හි. ගොණානං, ගොණා ගොණස්මා ගොණම්හා, ගොණෙහි ගොණෙභි, ගොණස්ස, ගොණානං, ගොණෙ ගොණස්මිං ගොණම්හි, ගොණෙසු.

'नं' विभक्ती पुढे असताना संपूर्ण 'गो' शब्दाचा पर्यायाने 'गोण' आदेश होतो. जसे - गोणानं (goṇānaṃ), गोणा (goṇā), गोणस्मा (goṇasmā), गोणम्हा (goṇamhā), गोणेहि (goṇehi), गोणेभि (goṇebhi), गोणस्स (goṇassa), गोणानं (goṇānaṃ), गोणे (goṇe), गोणस्मिं (goṇasmiṃ), गोणम्हि (goṇamhi), गोणेसु (goṇesu).

ගොණාදෙසාභාවෙ ගාවෙන ගවෙන, ගොහි ගොභි.

'गोण' आदेशाच्या अभावी गावेन (gāvena), गवेन (gavena), गोहि (gohi), गोभि (gobhi) अशी रूपे होतात.

174. ගාව [Pg.80] සෙ.

१७४. गाव से ('स' विभक्ती पुढे असताना 'गाव' आदेश होतो).

‘‘ගො ආව සෙ’’ඉති තිපදමිදං. ගොස්ස ඔ ගො, ගොසද්දොකාරස්ස ආවාදෙසො හොති සෙ විභත්තිම්හි. ගාවස්ස ගවස්ස.

“गो आव से” हे तीन पदांचे सूत्र आहे. 'गो' शब्दाच्या 'ओ' काराला 'स' विभक्ती असताना 'आव' आदेश होतो. (उदा.) गावस्स, गवस्स.

නංම්හි ‘‘ගො, අවා’’ති ච වත්තතෙ.

'णं' विभक्ती असताना 'गो' आणि 'अव' यांचे अनुवर्तन होते.

175. තතො නමං පතිම්හාලුත්තෙ ච සමාසෙ.

१७५. त्यानंतर 'णं' विभक्तीचा 'अं' होतो आणि अलुप्त समासात 'पति' शब्द पुढे असताना (गो शब्दाच्या ओ काराचा अव आदेश होतो).

තතො ගොසද්දතො පරස්ස නංවචනස්ස අංආදෙසො හොති, ගොසද්දොකාරස්ස අවාදෙසො ච පතිම්හි පරෙ අලුත්තෙ ච සමාසෙ. චසද්දෙන අසමාසෙපි අං අවාදෙසා. ගවංපතිස්ස ථෙරස්ස, ගවං.

त्यानंतर 'गो' शब्दापुढील 'णं' विभक्तीचा 'अं' आदेश होतो, आणि अलुप्त समासात 'पति' शब्द पुढे असताना 'गो' शब्दाच्या 'ओ' काराचा 'अव' आदेश होतो. 'च' शब्दाच्या प्रयोगामुळे समासरहित (असमास) स्थितीतही 'अं' आणि 'अव' आदेश होतात. (उदा.) गवम्पतिस्स थेरस्स, गवं.

‘‘සුහිනාසු චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන නංම්හි ගුආදෙසො. ‘‘නො ච ද්වාදිතො නංම්හී’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන නකාරාගමො ච. ගුන්නංගොනං වා.

“सुहिनासु च” यामध्ये 'च' शब्दाने 'णं' विभक्ती असताना 'गु' आदेश होतो. “नो च द्‍वादितो नंम्हि” या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'न' काराचा आगम (नकारागम) होतो. (उदा.) गुन्नं, गोनं वा.

ගාවා ගාවම්හා ගාවස්මා ගවා ගවම්හා ගවස්මා, ගොහි ගොභි, ගාවස්ස ගවස්ස, ගවං ගුන්නං ගොනං, ගාවෙ ගාවම්හි ගාවස්මිං ගවෙ ගවම්හි ගවස්මිං, ගාවෙසු ගවෙසු ගොසු.

गावा, गावम्हा, गावस्मा, गवा, गवम्हा, गवस्मा; गोहि, गोभि; गावस्स, गवस्स; गवं, गुन्नं, गोनं; गावे, गावम्हि, गावस्मिं, गवे, गवम्हि, गवस्मिं; गावेसु, गवेसु, गोसु.

ඔකාරන්තං.

ओ-कारान्त समाप्त.

පුරිසො ගුණවා රාජා, සා’ග්ගි දණ්ඩී ච භික්ඛු ච;

සත්ථා’භිභූ ච සබ්බඤ්ඤූ, ගොති පුල්ලිඞ්ගසඞ්ගහො.

पुरिसो, गुणवा, राजा, सा, अग्गि, दण्डी, भिक्खु, सत्था, अभिभू, सब्बञ्ञू आणि गो - हा पुल्लिंगी शब्दांचा संग्रह आहे.

පුල්ලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

पुल्लिंग समाप्त झाले.

අස්මා [Pg.103] නස්මා තස්මා නම්හා තම්හා, නෙහි නෙභි තෙහි තෙභි, අස්ස නස්ස තස්ස, නෙසං තෙසං නෙසානං තෙසානං, අස්මිං නස්මිං තස්මිං නම්හි තම්හි, නෙසු තෙසු.

अस्मा, नस्मा, तस्मा, नम्हा, तम्हा; नेहि, नेभि, तेहि, तेभि; अस्स, नस्स, तस्स; नेसं, तेसं, नेसानं, तेसानं; अस्मिं, नस्मिं, तस्मिं, नम्हि, तम्हि; नेसु, तेसु.

ඉත්ථියං ‘‘තා සි’’ ඉතීධ සාදෙසසිලොපා. සා කඤ්ඤා, නත්තං. නා තා නායො තායො, නං තං, නා තා නායො තායො, නාය තාය, නාහි තාහි නාභි තාභි.

स्त्रीलिंगात “ता सि” यामध्ये 'स' आदेश आणि 'सि' चा लोप होतो. (उदा.) सा कञ्ञा (ती मुलगी). 'न'त्व होते. ना, ता, नायो, तायो; नं, तं; ना, ता, नायो, तायो; नाय, ताय; नाहि, ताहि, नाभि, ताभि.

‘‘එතිමාසමී’’ති ඉතො එතිමාග්ගහණඤ්ච ‘‘තස්සා වා’’ති ඉතො තග්ගහණඤ්ච පඤ්චමියන්තවසෙන වත්තතෙ ‘‘වා’’ති ච.

“एतिमासमि” या सूत्रातून 'एत' आणि 'इम' चे ग्रहण होते, आणि “तस्सा वा” या सूत्रातून 'त' चे ग्रहण पंचम्यन्त रूपाने अनुवृत्त होते, तसेच 'वा' (पर्यायाने) चेही अनुवर्तन होते.

215. තතො සස්ස ස්සාය.

२१५. त्यानंतर 'स' विभक्तीचा 'स्साय' आदेश होतो.

තතො තා එතා ඉමාතො පරස්ස සස්ස විභත්තිස්ස ස්සායාදෙසො හොති වා.

त्यानंतर 'ता', 'एता', 'इमा' या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' विभक्तीचा पर्यायाने 'स्साय' आदेश होतो.

‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු ච, ඉ’’ඉති ච වත්තතෙ.

“संसास्वेकवचनेसु च” आणि 'इ' यांचे अनुवर्तन होते.

216. තස්සා වා.

२१६. “तस्सा वा” (हे सूत्र आहे).

තාඉච්චෙතස්ස ඉත්ථියං වත්තමානස්ස අන්තස්ස ඉකාරො හොති වා සං සාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු. තිස්සාය තස්සාය අස්සාය නස්සාය අස්සා නස්සා තිස්සා තස්සා නාය තාය, නාසං තාසං.

स्त्रीलिंगात वर्तमान असलेल्या 'ता' या शब्दाच्या अन्त्य स्वराचा 'इ' कार होतो, पर्यायाने 'सं', 'सा' आणि एकवचनी विभक्ती आदेश पुढे असताना. (उदा.) तिस्साय, तस्साय, अस्साय, नस्साय, अस्सा, नस्सा, तिस्सा, तस्सा, नाय, ताय; नासं, तासं.

පඤ්චමීඡට්ඨීසු තතියාචතුත්ථීසමං. සත්තමියං අස්සං නස්සං තිස්සං තස්සං නායං තායං, නාසු තාසු.

पंचमी आणि षष्ठी विभक्तीत तृतीया व चतुर्थी विभक्तीसारखेच रूप होते. सप्तमी विभक्तीत - अस्सं, नस्सं, तिस्सं, तस्सं, नायं, तायं; नासु, तासु अशी रूपे होतात.

නපුංසකෙ සිම්හිසාදෙසාභාවා නත්තං. නං තං, නානි තානි, නං තං, නානි තානි, නෙන තෙන ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

नपुंसकलिंगात 'सि' विभक्ती असताना 'सा' आदेशाचा अभाव असल्यामुळे 'न'त्व होते. (उदा.) नं, तं; नानि, तानि; नं, तं; नानि, तानि; नेन, तेन इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

එත සි, ‘‘එතතෙසං තො’’ති සකාරාදෙසො. එසො පුරිසො, එතෙ, එතං, එතෙ ඉච්චාදි සබ්බසද්දසමං.

'एत' शब्दापुढे 'सि' विभक्ती असताना, “एततेसं तो” या सूत्राने 'स'कार आदेश होतो. (उदा.) एसो पुरिसो, एते, एतं, एते इत्यादी रूपे 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच होतात.

ඉත්ථියං [Pg.104] එතා සි, සාදෙසො. එසා කඤ්ඤා, එතා එතායො, එතං, එතා එතායො, එතාය, එතාහි එතාභි.

स्त्रीलिंगात 'एता' शब्दापुढे 'सि' विभक्ती असताना 'सा' आदेश होतो. (उदा.) एसा कञ्ञा, एता, एतायो, एतं, एता, एतायो, एताय, एताहि, एताभि.

ස ස්මිංසු පන ‘‘සංසාස්වෙකවචනෙසු චා’’ති වත්තතෙ.

परंतु 'स' आणि 'स्मिं' विभक्ती असताना “संसास्वेकवचनेसु च” याचे अनुवर्तन होते.

217. එතිමාසමි.

२१७. “एतिमासमि” (हे सूत्र आहे).

අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, එතා ඉමාඉච්චෙතෙසමන්තො සරො ඉකාරො හොති සංසාස්වෙකවචනෙසු විභත්තාදෙසෙසු. සාදෙසගතිකත්තා ස්සායාදෙසෙපි. චසද්දාධිකාරතො අඤ්ඤෙකාසද්දාදීනමන්තස්ස ච.

अन्ताची अपेक्षा असल्यामुळे येथे षष्ठी विभक्ती आहे. 'एता' आणि 'इमा' यांच्या अन्त्य स्वराचा 'इ' कार होतो, जेव्हा 'सं', 'सा' आणि एकवचनी विभक्ती आदेश पुढे असतात. 'सा' आदेशाच्या नियमामुळे 'स्साय' आदेश असतानाही हे होते. 'च' शब्दाच्या अधिकाराने 'अञ्ञा', 'एका' इत्यादी इतर शब्दांच्या अन्त्य स्वराचाही (इकार होतो).

එතිස්සාය එතිස්සා එතාය, එතාසං එතාසානං, එතාය, එතාහි එතාභි, එතිස්සාය එතිස්සා එතාය, එතාසං එතාසානං, එතිස්සං එතායං, එතාසු.

एतिस्साय, एतिस्सा, एताय; एतासं, एतासानं; एताय; एताहि, एताभि; एतिस्साय, एतिस्सा, एताय; एतासं, एतासानं; एतिस्सं, एतायं; एतासु.

චසද්දතො අඤ්ඤිස්සා අඤ්ඤාය, අඤ්ඤිස්සං අඤ්ඤායං. එකිස්සා එකාය, එකිස්සං එකායං. ඉතරිස්සා ඉතරාය, ඉතරිස්සං ඉතරායං ඉච්චාදි.

'च' शब्दामुळे - अञ्ञिस्सा, अञ्ञाय; अञ्ञिस्सं, अञ्ञायं. एकिस्सा, एकाय; एकिस्सं, एकायं. इतरिस्सा, इतराय; इतरिस्सं, इतरायं इत्यादी रूपे होतात.

නපුංසකෙ එතං, එතානි, එතං, එතානි, සෙසං ඤෙය්‍යං.

नपुंसकलिंगात - एतं, एतानि; एतं, एतानि; उर्वरित रूपे (पुल्लिंगाप्रमाणे) जाणावीत.

ඉමසද්දස්ස භෙදො. ඉම සි –

'इम' शब्दाचे रूपभेद. 'इम' शब्दापुढे 'सि' विभक्ती असताना -

‘‘සබ්බස්සිමස්සා’’ති වත්තතෙ.

“सब्बस्सिमस्स” (पूर्ण इम शब्दाचा) याचे अनुवर्तन होते.

218. අනපුංසකස්සායං සිම්හි.

२१८. “अनपुंसकस्सायं सिम्हि” (नपुंसकलिंग सोडून इतर लिंगात 'सि' विभक्ती असताना 'अयं' आदेश होतो - हे सूत्र आहे).

ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව අනපුංසකස්ස අයංආදෙසො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි, සිලොපො. අයං පුරිසො, ඉමෙ, ඉමං, ඉමෙ.

नपुंसकलिंग सोडून इतर लिंगात संपूर्ण 'इम' शब्दाचा 'सि' विभक्ती असताना 'अयं' आदेश होतो आणि 'सि' चा लोप होतो. (उदा.) अयं पुरिसो, इमे, इमं, इमे.

219. අනිමි [Pg.105] නාම්හි ච.

२१९. “अनिमि नाम्हि च” (हे सूत्र आहे).

ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව අන ඉමිආදෙසා හොන්ති නාම්හි විභත්තිම්හි. අනිත්ථිලිඞ්ගස්සෙවෙතං ගහණං. අනෙන ඉමිනා.

'ना' विभक्ती असताना संपूर्ण 'इम' शब्दाचे 'अन' आणि 'इमि' हे आदेश होतात. हे ग्रहण केवळ स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगासाठी) आहे. (उदा.) अनेन, इमिना.

‘‘සුනංහිසූ’’ති වත්තතෙ.

“सुनंहिसु” याचे अनुवर्तन होते.

220. සබ්බස්සිමස්සෙ වා.

२२०. “सब्बस्सिमस्से वा” (हे सूत्र आहे).

සබ්බස්ස ඉමසද්දස්ස එකාරො හොති වා සු නං හිඉච්චෙතෙසු වචනෙසු.

'सु', 'णं' आणि 'हि' हे प्रत्यय पुढे असताना संपूर्ण 'इम' शब्दाचा पर्यायाने 'ए' कार होतो.

ආප්පච්චයන්තානිද්දෙසා, සබ්බත්ථාති අවුත්තතො;

අනිත්ථිලිඞ්ගස්සෙවෙත්ථ, ගහණඤ්හි ඉමස්සිති.

'आ' प्रत्ययान्त शब्दांचा निर्देश न केल्यामुळे आणि 'सब्बत्थ' (सर्वत्र) असे न म्हटल्यामुळे, येथे 'इम' शब्दाचे ग्रहण केवळ स्त्रीलिंग सोडून (इतर लिंगांसाठी) आहे.

එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි.

एहि, एभि, इमेहि, इमेभि.

‘‘සබ්බස්ස, වා, සබ්බත්ථ, සස්මාස්මිංසංසාස්වත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

“सब्बस्स”, “वा”, “सब्बत्थ”, “सस्मास्मिंसंसास्वत्तं” यांचे अनुवर्तन होते.

221. ඉමසද්දස්ස ච.

२२१. “इमस्स च” (हे सूत्र आहे).

ඉමසද්දස්ස ච සබ්බස්සෙව අත්තං හොති වා ස ස්මා ස්මිංසං සාඉච්චෙතෙසු වචනෙසු සබ්බත්ථ ලිඞ්ගෙසු.

'इम' (ima) या सर्वनामाच्या संपूर्ण रूपाच्या जागी 'अत्' (atta) आदेश होतो, 'स', 'स्मा', 'स्मिं', 'सं', 'सा' इत्यादी प्रत्यय पर असताना, सर्व लिंगांमध्ये.

අස්ස ඉමස්ස, එසං එසානං ඉමෙසං ඉමෙසානං, අස්මා ඉමස්මා ඉමම්හා, එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි, අස්ස ඉමස්ස, එසං එසානං ඉමෙසං ඉමෙසානං, අස්මිං ඉමස්මිං ඉමම්හි, එසු ඉමෙසු.

अस्स (assa), इमस्स (imassa); एसं (esaṃ), एसानं (esānaṃ), इमेसं (imesaṃ), इमेसानं (imesānaṃ); अस्मा (asmā), इमस्मा (imasmā), इमम्हा (imamhā); एहि (ehi), एभि (ebhi), इमेहि (imehi), इमेभि (imebhi); अस्स (assa), इमस्स (imassa); एसं (esaṃ), एसानं (esānaṃ), इमेसं (imesaṃ), इमेसानं (imesānaṃ); अस्मिं (asmiṃ), इमस्मिं (imasmiṃ), इमम्हि (imamhi); एसु (esu), इमेसु (imesu).

ඉත්ථියං ඉමා සි, අයමාදෙසසිලොපා.

स्त्रीलिंगात 'इम' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना, 'अयम्' (ayam) हा आदेश होतो आणि 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो.

අයං කඤ්ඤා, ඉමා ඉමායො, ඉමං, ඉමා ඉමායො, ඉමාය, ඉමාහි ඉමාභි. චතුත්ථියං අත්තං, ඉකාර- ස්සායාදෙසා [Pg.106] ච, අස්සාය ඉමිස්සාය අස්සා ඉමිස්සා ඉමාය, ඉමාසං ඉමාසානං. සත්තමියං අස්සං ඉමිස්සං ඉමිස්සා වා, ‘‘තෙසු වුද්ධිලොපා’’දිනා ස්මිංවචනස්ස වා සාදෙසො. ඉමායං, ඉමාසු. සෙසං ඤෙය්‍යං.

अयं कञ्ञा (ayaṃ kaññā), इमा (imā), इमायो (imāyo); इमं (imaṃ), इमा (imā), इमायो (imāyo); इमाय (imāya), इमाहि (imāhi), इमाभि (imābhi). चतुर्थी विभक्तीमध्ये 'अत्' (atta) आदेश आणि इ-काराचा 'आय' (āya) आदेश होतो - अस्साय (assāya), इमिस्साय (imissāya), अस्सा (assā), इमिस्सा (imissā), इमाय (imāya); इमासं (imāsaṃ), इमासानं (imāsānaṃ). सप्तमी विभक्तीमध्ये अस्सं (assaṃ), इमिस्सं (imissaṃ) किंवा इमिस्सा (imissā) असे रूप होते; “तेसु वुद्धिलोपा” (tesu vuddhilopā) इत्यादी सूत्राने 'स्मिं' (smiṃ) प्रत्ययाच्या जागी 'सा' (sā) आदेश होतो. इमायं (imāyaṃ), इमासु (imāsu). उर्वरित रूपे अशाच प्रकारे जाणावीत.

නපුංසකෙ ඉම සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ.

नपुंसकलिंगात 'इम' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना, "सविभत्तिस्स" (savibhattissa) आणि "वा" (vā) या सूत्रांची अनुवृत्ती होते.

222. ඉමස්සිදමංසිසු න පුංසකෙ.

२२२. "इमस्सिदमंसिसु नपुंसके" (imassidamaṃsisu na puṃsake) [हे सूत्र आहे].

නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සබ්බස්සෙව ඉමසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස ඉදං හොති වා අං සිසු පරෙසු.

नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या संपूर्ण 'इम' (ima) शब्दाच्या जागी सविभक्तीसह 'इदं' (idaṃ) आदेश होतो, 'अं' (aṃ) आणि 'सि' (si) प्रत्यय पर असताना.

ඉදං චිත්තං විරොචති, ඉමං, ඉමානි, ඉදං පුප්ඵං පස්සසි, ඉමං, ඉමානි, අනෙන ඉමිනා, එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙ විය ඤෙය්‍යං.

इदं चित्तं विरोचati (idaṃ cittaṃ virocati), इमं (imaṃ), इमानि (imāni); इदं पुप्फं पस्ससि (idaṃ pupphaṃ passasi), इमं (imaṃ), इमानि (imāni); अनेन (anena), इमिना (iminā); एहि (ehi), एभि (ebhi), इमेहि (imehi), इमेभि (imebhi) इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच जाणावीत.

අමුසද්දස්ස භෙදො. අමු සි –

'अमु' (amu) शब्दाचे रूपभेद. 'अमु' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना –

‘‘වා, අනපුංසකස්ස, සිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

"वा" (vā), "अनपुंसकस्स" (anapuṃsakassa) आणि "सिम्हि" (simhi) या सूत्रांची अनुवृत्ती होते.

223. අමුස්ස මො සං.

२२३. "अमुस्स मो सं" (amussa mo saṃ) [अर्थात: 'अमु' शब्दाच्या 'म' काराचा 'स' कार होतो].

අනපුංසකස්ස අමුසද්දස්ස මකාරො සකාරමාපජ්ජතෙ වා සිම්හි පරෙ. අසු රාජා.

नपुंसकलिंग सोडून (अनपुंसकलिंगात) 'अमु' शब्दाच्या 'म' काराचा 'स' कार होतो, 'सि' प्रत्यय पर असताना. जसे – असु राजा (asu rājā).

‘‘සබ්බනාමතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

"सब्बनामतो" (sabbanāmato) आणि "वा" (vā) या सूत्रांची अनुवृत्ती होते.

224. සබ්බතො කො.

२२४. "सब्बतो को" (sabbato ko) [अर्थात: सर्वनामापुढे 'क' प्रत्यय होतो].

සබ්බතො සබ්බනාමතො පරො කඉච්චයමාගමො හොති වා. පුන සබ්බතොග්ගහණෙන හීනාදිතොපි කො. ‘‘අමුස්ස මො ස’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන කකාරෙපි සාදෙසො.

सर्व सर्वनामांनंतर 'क' (ka) हा आगम विकल्पेकरून होतो. पुन्हा 'सब्बतो' या ग्रहणाने 'हीन' इत्यादी शब्दांनंतरही 'क' प्रत्यय होतो. "अमुस्स मो सं" या सूत्राच्या अधिकाराशिवाय संबंध जोडल्याने 'क' कार असतानाही 'स' कार आदेश होतो.

අසුකො[Pg.107], අසුකා, අසුකං. සාදෙසාභාවෙ අමුකො, අමුකා, අමුකං ඉච්චාදි.

असुको (asuko), असुका (asukā), असुकं (asukaṃ). 'स' कार आदेश न झाल्यास अमुको (amuko), अमुका (amukā), अमुकं (amukaṃ) इत्यादी रूपे होतात.

බහුවචනෙ ‘‘ලතො වොකාරො චා’’ති සුත්තෙ අනුවත්තමානවාග්ගහණෙන වොකාරො න හොති, නිච්චං යොලොපො, දීඝො ච.

बहुवचनामध्ये "लतो वोकारो चा" (lato vokāro cā) या सूत्रातील 'वा' (विकल्प) या शब्दाच्या अनुवृत्तीमुळे 'वोकार' होत नाही, 'यो' प्रत्ययाचा नित्य लोप होतो आणि दीर्घ स्वर होतो.

අමූ පුරිසා, අමුං, අමූ, අමුනා, අමූහි අමූභි අමුහි අමුභි, අමුස්ස. ‘‘අමුස්සාදු’’න්ති විනාධිකාරෙන යොගෙන අදුංආදෙසො, අදුස්ස, අමූසං අමූසානං අමුසං අමුසානං, අමුස්මා අමුම්හා, අමූහි අමූභි අමුහි අමුභි, අමුස්ස අදුස්ස, අමූසං අමූසානං අමුසං අමුසානං, අමුස්මිං අමුම්හි, අමූසු අමුසු.

अमू पुरिसा (amū purisā), अमुं (amuṃ), अमू (amū), अमुना (amunā), अमूहि (amūhi), अमूभि (amūbhi), अमुहि (amuhi), अमुभि (amubhi), अमुस्स (amussa). "अमुस्सादुं" (amussāduṃ) या सूत्राच्या अधिकाराशिवाय संबंध जोडल्याने 'अदुं' (aduṃ) आदेश होतो - अदुस्स (adussa), अमूसं (amūsaṃ), अमूसानं (amūsānaṃ), अमुसं (amusaṃ), अमुसानं (amusānaṃ); अमुस्मा (amusmā), अमुम्हा (amumhā); अमूहि (amūhi), अमूभि (amūbhi), अमुहि (amuhi), अमुभि (amubhi); अमुस्स (amussa), अदुस्स (adussa); अमूसं (amūsaṃ), अमूसानं (amūsānaṃ), अमुसं (amusaṃ), अमुसानं (amusānaṃ); अमुस्मिं (amusmiṃ), अमुम्हि (amumhi); अमूसु (amūsu), अमुसु (amusu).

ඉත්ථියං සිම්හි සාදෙසාදි.

स्त्रीलिंगात 'सि' प्रत्यय असताना 'स' कार आदेश इत्यादी कार्ये होतात.

අසු කඤ්ඤා අසුකා අමුකා වා, අමූ අමුයො, අමුං, අමූ අමුයො, අමුයා, අමූහි අමූභි, අමුස්සා අමුයා, අමූසං අමූසානං, අමුයා, අමූහි අමූභි, අමුස්සා අමුයා, අමූසං අමූසානං, අමුස්සං අමුයං අමුයා, අමූසු.

असु कञ्ञा (asu kaññā), असुका (asukā) किंवा अमुका (amukā); अमू (amū), अमुयो (amuyo); अमुं (amuṃ), अमू (amū), अमुयो (amuyo); अमुया (amuyā), अमूहि (amūhi), अमूभि (amūbhi); अमुस्सा (amussā), अमुया (amuyā); अमूसं (amūsaṃ), अमूसानं (amūsānaṃ); अमुया (amuyā), अमूहि (amūhi), अमूभि (amūbhi); अमुस्सा (amussā), अमुया (amuyā); अमूसं (amūsaṃ), अमूसानं (amūsānaṃ); अमुस्सं (amussaṃ), अमुयं (amuyaṃ), अमुया (amuyā); अमूसु (amūsu).

නපුංසකෙ අමුසි. ‘‘සවිභත්තිස්ස’’, ඉමස්සිදමිච්චාදිතො ‘‘අංසිසු නපුංසකෙ’’ති ච වත්තතෙ.

नपुंसकलिंगात 'अमु' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना, "सविभत्तिस्स" (savibhattissa) आणि "इमस्सिदं..." इत्यादी सूत्रांमधून "अंसिसु नपुंसके" (aṃsisu napuṃsake) या सूत्रांची अनुवृत्ती होते.

225. අමුස්සාදුං.

२२५. "अमुस्सादुं" (amussāduṃ) [अर्थात: 'अमु' च्या जागी 'अदुं' होते].

නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සබ්බස්සෙව අමුසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස අදුං හොති අංසිසු පරෙසු. අදුං පුප්ඵං, අමූ අමූනි, අදුං, අමූ අමූනි, අමුනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या संपूर्ण 'अमु' (amu) शब्दाच्या जागी सविभक्तीसह 'अदुं' (aduṃ) आदेश होतो, 'अं' (aṃ) आणि 'सि' (si) प्रत्यय पर असताना. जसे – अदुं पुप्फं (aduṃ pupphaṃ), अमू (amū), अमूनि (amūni); अदुं (aduṃ), अमू (amū), अमूनि (amūni); अमुना (amunā) इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

කිංසද්දස්ස භෙදො. ‘‘කිං සි’’ ඉතීධ –

'किं' (kiṃ) शब्दाचे रूपभेद. 'किं' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना –

‘‘කිස්ස [Pg.108] ක වෙ චා’’ති ඉතො ‘‘කිස්ස, ක’’ඉති ච වත්තතෙ.

"किस्स क वे च" (kissa ka ve ca) या सूत्रातून "किस्स" (kissa) आणि "क" (ka) यांची अनुवृत्ती होते.

226. සෙසෙසු ච.

२२६. "सेसेसु च" (sesesu ca) [अर्थात: इतर विभक्तींमध्येही].

කිමිච්චෙතස්ස කසද්දො ආදෙසො හොති වප්පච්චයතො සෙසෙසු විභත්තිභෙදෙසු. එත්ථ ච ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන වප්පච්චයාවසිට්ඨ ථමාදිප්පච්චයානං ගහිතත්තා සෙසග්ගහණෙන විභත්තියොව ගය්හන්තෙ. චග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං, තෙන ‘‘කිස්ස, කිස්මි’’න්තිආදි ච සිජ්ඣති. ‘‘සො’’ති සිස්ස ඔ, සරලොපාදි.

'किं' (kiṃ) या शब्दाच्या जागी 'क' (ka) हा शब्द आदेश होतो, 'व' (va) प्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर विभक्तीभेदांमध्ये. आणि येथे "किस्स क वे च" (kissa ka ve ca) या सूत्रातील 'च' (ca) शब्दाने 'व' प्रत्ययाव्यतिरिक्त उरलेल्या 'थम्' (tham) इत्यादी प्रत्ययांचे ग्रहण केल्यामुळे, 'सेसेसु' (इतर) या ग्रहणाने केवळ विभक्तीच घेतल्या जातात. 'च' चे ग्रहण काही ठिकाणी निवृत्तीसाठी आहे, त्यामुळे "किस्स" (kissa), "किस्मिं" (kismiṃ) इत्यादी रूपेही सिद्ध होतात. "सो" (so) या सूत्राने 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो, आणि स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात.

කො එසො, කෙ, කං, කෙ, කෙන, කෙහි කෙභි, කස්ස කිස්ස, නිග්ගහීතලොපාදි, කෙසං කෙසානං, කස්මා කම්හා, කෙහි කෙභි, කස්ස කිස්ස, කෙසං කෙසානං, කස්මිං කිස්මිං කම්හි කිම්හි, කෙසු.

को एसो (ko eso), के (ke); कं (kaṃ), के (ke); केन (kena), केहि (kehi), केभि (kebhi); कस्स (kassa), किस्स (kissa) - निग्गहीताचा लोप इत्यादी कार्ये होतात; केसं (kesaṃ), केसानं (kesānaṃ); कस्मा (kasmā), कम्हा (kamhā); केहि (kehi), केभि (kebhi); कस्स (kassa), किस्स (kissa); केसं (kesaṃ), केसानं (kesānaṃ); कस्मिं (kasmiṃ), किस्मिं (kismiṃ), कम्हि (kamhi), किम्हि (kimhi); केसु (kesu).

ඉත්ථියං ‘‘කිං සි’’ඉතීධ ‘‘සෙසෙසු චා’’ති විභත්තියං පරායං කාදෙසෙ කතෙ ‘‘ඉත්ථියමතො ආප්පච්චයො’’ති මජ්ඣෙ ආප්පච්චයො, සිලොපො.

स्त्रीलिंगात 'किं सि' येथे "सेसेसु च" (sesesu ca) या सूत्राने विभक्ती पर असताना 'क' (ka) आदेश झाल्यावर, "इत्थियमतो आपच्चयो" (itthiyamato āppaccayo) या सूत्राने मध्ये 'आ' (ā) प्रत्यय होतो, आणि 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो.

කා එසා කඤ්ඤා, කා කායො, කං, කා කායො ඉච්චාදි සබ්බාසද්දසමං.

का एसा कञ्ञा (kā esā kaññā), का (kā), कायो (kāyo); कं (kaṃ), का (kā), कायो (kāyo) इत्यादी रूपे 'सब्बा' (sabbā) शब्दाप्रमाणेच होतात.

නපුංසකෙ කිං සි, ලොපවිධිස්ස බලවතරත්තා පඨමං සිලොපෙ කතෙ පුන විභත්තිපරත්තාභාවා, ‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති පරිභාසතො වා කාදෙසාභාවො. කිං එතං, කානි.

नपुंसकलिंगात 'किं सि' असताना, लोपविधी बलवत्तर असल्यामुळे प्रथम 'सि' चा लोप झाल्यावर पुन्हा विभक्ती पर नसल्यामुळे, किंवा "तदनुपरोधेन" (tadanuparodhena) या परिभाषेनुसार 'क' (ka) आदेश होत नाही. जसे – किं एतं (kiṃ etaṃ), कानि (kāni).

දුතියෙකවචනෙ ‘‘ක්වචි ලොප’’න්ති නිග්ගහීතලොපෙ කතෙ ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති නිග්ගහීතං. කිං, කානි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

द्वितीया एकवचनामध्ये "क्वचि लोपं" (kvaci lopaṃ) या सूत्राने निग्गहीताचा लोप झाल्यावर "अंमो निग्गहीतं झलपेहि" (aṃmo niggahītaṃ jhalapehī) या सूत्राने निग्गहीत होते. जसे – किं (kiṃ), कानि (kāni) इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

එකසද්දො [Pg.109] සඞ්ඛ්‍යාතුල්‍යාසහායඤ්ඤවචනො. යදා සඞ්ඛ්‍යාවචනො, තදා සබ්බත්ථෙකවචනන්තොව, අඤ්ඤත්ථ බහුවචනන්තොපි. එකො, එකා, එකං ඉච්චාදි සබ්බත්ථ සබ්බසද්දසමං. සංසාස්වෙව විසෙසො.

'एक' (eka) हा शब्द संख्या, तुल्य (समान), असहाय (एकटा) आणि अन्य (दुसरा) या अर्थांचा वाचक आहे. जेव्हा तो संख्यावाचक असतो, तेव्हा सर्वत्र केवळ एकवचनातच असतो; इतर अर्थांमध्ये तो बहुवचनातही असू शकतो. एको (eko), एका (ekā), एकं (ekaṃ) इत्यादी रूपे सर्वत्र 'सब्ब' (sabba) शब्दाप्रमाणेच होतात. केवळ 'सं' (saṃ) आणि 'सा' (sā) प्रत्ययांमध्येच विशेष फरक असतो.

උභසද්දො ද්විසද්දපරියායො, සදා බහුවචනන්තොව.

'उभ' (ubha) हा शब्द 'द्वि' (dvi) शब्दाचा पर्यायवाची आहे, आणि तो नेहमी बहुवचनातच असतो.

‘‘උභ යො’’ ඉතීධ ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුග්ගහණෙන ක්වචි යොනමොකාරො. උභො පුරිසාඋභෙ වා, උභො පුරිසෙ උභෙ. සු හිසු ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ක්වචි එකාරස්සොකාරො. උභොහි උභොභි උභෙහි උභෙභි.

'उभ यो' येथे "ततो योनमो तु" (tato yonamo tu) या सूत्रातील 'तु' (tu) च्या ग्रहणाने काही ठिकाणी 'यो' प्रत्ययाचा 'ओ' कार होतो. जसे – उभो पुरिसा (ubho purisā) किंवा उभे (ubhe); उभो पुरिसे (ubho purise) किंवा उभे (ubhe). 'सु' (su) आणि 'हि' (hi) प्रत्यय पर असताना "तेसु वुद्धी" (tesu vuddhī) इत्यादी सूत्राने काही ठिकाणी 'ए' काराचा 'ओ' कार होतो. जसे – उभोहि (ubhohi), उभोभि (ubhobhi), उभेहि (ubhehi), उभेभि (ubhebhi).

227. උභාදිතො නමින්නං.

२२७. "उभादितो नमिन्नं" (ubhādito naminnaṃ) [अर्थात: 'उभ' इत्यादी शब्दांपुढील 'नं' प्रत्ययाचा 'इन्नं' होतो].

උභඉච්චෙවමාදිතො නංවචනස්ස ඉන්නං හොති.

'उभ' (ubha) इत्यादी शब्दांपुढील 'नं' (naṃ) प्रत्ययाचा 'इन्नं' (innaṃ) होतो.

උභින්නං, උභොහි උභොභි උභෙහි උභෙභි, උභින්නං, උභොසු උභෙසු.

उभिन्नं (ubhinnaṃ); उभोहि (ubhohi), उभोभि (ubhobhi), उभेहि (ubhehi), उभेभि (ubhebhi); उभिन्नं (ubhinnaṃ); उभोसु (ubhosu), उभेसु (ubhesu).

ද්විආදයො සඞ්ඛ්‍යාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනා, බහූනං වාචිතත්තා සදා බහුවචනන්තාව.

'द्वि' (dvi) इत्यादी शब्द संख्या आणि संख्यावाचक असून, ते बहुत्वाचे वाचक असल्यामुळे नेहमी बहुवचनातच असतात.

‘‘ද්වි යො’’ඉතීධ ‘‘සවිභත්තිස්ස, ඉත්ථිපුමනපුංසකසඞ්ඛ්‍ය’’න්ති ච අධිකාරො.

'द्वि यो' येथे "सविभत्तिस्स" (savibhattissa) आणि "इत्थिपुमनपुंसकसंखं" (itthipumanapuṃsakasaṅkhyaṃ) या सूत्रांचा अधिकार येतो.

228. යොසු ද්වින්නං ද්වෙ ච.

२२८. यो प्रत्ययांमध्ये 'द्वि' शब्दाचा 'द्वे' असा आदेश होतो.

ද්විඉච්චෙතස්ස සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්ස ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානස්ස සවිභත්තිස්ස ද්වෙඉච්චාදෙසො හොති යොසු පරෙසු. චසද්දෙන දුවෙ ච, ක්වචි දුවි ච නංම්හි. බහුවචනුච්චාරණං ද්විසද්දතො [Pg.110] බහුවචනමෙව හොතීති ඤාපනත්ථං. ද්වෙ ධම්මා, ද්වෙ ඉත්ථියො, ද්වෙ රූපානි, දුවෙ වා, එවං දුතියායම්පි, ද්වීහි ද්වීභි.

स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या 'द्वि' या संख्यावाचक शब्दाचा, विभक्तीसह असताना, 'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'द्वे' असा आदेश होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'दुवे' असाही होतो, आणि 'नम्' प्रत्ययात काही ठिकाणी 'दुवि' असाही होतो. बहुवचनाचा उच्चार हा 'द्वि' शब्दापासून केवळ बहुवचनच होते हे दर्शवण्यासाठी आहे. जसे की - द्वे धम्मा (दोन धर्म), द्वे इत्थियो (दोन स्त्रिया), द्वे रूपाणि (दोन रूपे), किंवा 'दुवे'. याचप्रमाणे द्वितीया विभक्तीतही होते. तृतीया विभक्तीत 'द्वीहि', 'द्वीभि' असे होते.

නංම්හි දීඝෙ සම්පත්තෙ –

'नम्' प्रत्यय असताना दीर्घत्व प्राप्त झाले असता -

229. නො ච ද්වාදිතො නංම්හි.

२२९. 'नम्' प्रत्यय असताना 'द्वि' इत्यादी शब्दांनंतर 'न' (नकार) चा आगम होतो.

ද්විඉච්චෙවමාදිතො සඞ්ඛ්‍යාතො නකාරාගමො හොති නංම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දග්ගහණෙන ඉත්ථියං ති ච තුසද්දතො ස්සඤ්චාගමො නංම්හි විභත්තිම්හි. ද්වින්නං දුවින්නං වා, ද්වීහි ද්වීභි, ද්වින්නං දුවින්නං, ද්වීසු.

'द्वि' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर 'नम्' विभक्ती असताना 'न' काराचा आगम होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने स्त्रीलिंगात 'ति' शब्दाला आणि 'तु' शब्दाने 'नम्' विभक्ती असताना 'स्स' चा आगम होतो. जसे की - 'द्विन्नं' किंवा 'दुविन्नं', 'द्वीहि', 'द्वीभि', 'द्विन्नं', 'दुविन्नं', 'द्वीसु'.

තිසද්දස්ස භෙදො. ‘‘ති යො’’ඉතීධ

'ति' (तीन) शब्दाचे रूपभेद. येथे 'ति यो' अशी स्थिती असताना -

යොලොපෙ සම්පත්තෙ

'यो' प्रत्ययाचा लोप प्राप्त झाला असता -

‘‘යොසූ’’ති වත්තතෙ.

'योसु' याचे अनुवर्तन होते.

230. ති චතුන්නං තිස්සො චතස්සො තයොචත්තාරොතීණි චත්තාරි.

२३०. 'ति' आणि 'चतु' या संख्यावाचक शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्सो', 'चतस्सो', 'तयो', 'चत्तारो', 'तीणि', 'चत्तारि' असे आदेश होतात.

ති චතුන්නං සඞ්ඛ්‍යානං ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තිස්සො චතස්සො තයො චත්තාරොතීණි චත්තාරිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යොසු පරෙසු. තයො පුරිසා, තයො පුරිසෙ පස්ස, තීහි තීභි.

स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या 'ति' आणि 'चतु' या संख्यावाचक शब्दांचे, विभक्तीसह असताना, 'यो' प्रत्यय पुढे असताना अनुक्रमे 'तिस्सो', 'चतस्सो', 'तयो', 'चत्तारो', 'तीणि', 'चत्तारि' हे आदेश होतात. जसे की - तयो पुरिसा (तीन पुरुष), तयो पुरिसे पस्स (तीन पुरुषांना पहा), 'तीहि', 'तीभि'.

‘‘න’’මිති වත්තතෙ.

'नम्' याचे अनुवर्तन होते.

231. ඉණ්ණමිණ්ණන්නං තීහි සඞ්ඛ්‍යාහි.

२३१. 'ति' या संख्यावाचक शब्दाहून पुढे 'इण्णं' आणि 'इण्णन्नं' हे आदेश होतात.

තිඉච්චෙතස්මා සඞ්ඛ්‍යාසද්දා පරස්ස නංවචනස්ස ඉණ්ණං ඉණ්ණන්නංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, සරලොපාදි. තිණ්ණං තිණ්ණන්නං, තීහි තීභි, තිණ්ණං තිණ්ණන්නං, තීසු.

'ति' या संख्यावाचक शब्दाहून पुढे असलेल्या 'नम्' विभक्ती प्रत्ययाचे 'इण्णं' आणि 'इण्णन्नं' हे आदेश होतात, आणि स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. जसे की - 'तिण्णं', 'तिण्णन्नं', 'तीहि', 'तीभि', 'तिण्णं', 'तिण्णन्नं', 'तीसु'.

ඉත්ථියං [Pg.111] තිස්සො ඉත්ථියො, තිස්සො, තීහි තීභි, නංම්හි ස්සඤ්චාගමො, තිස්සන්නං, ස්සංබ්‍යවධානතො ඉණ්ණාභාවො, සෙසං සමං.

स्त्रीलिंगात - 'तिस्सो इत्थियो' (तीन स्त्रिया), 'तिस्सो', 'तीहि', 'तीभि'. 'नम्' प्रत्यय असताना 'स्स' चा आगम होतो, ज्यामुळे 'तिस्सन्नं' रूप बनते. 'स्स' च्या व्यवधानामुळे 'इण्णं' चा अभाव होतो. उर्वरित रूपे सारखीच असतात.

නපුංසකෙ තීණි, තීණි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං.

नपुंसकलिंगात - 'तीणि', 'तीणि'. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे असतात.

තථා චතුසද්දස්සපි යොසු ‘‘තිචතුන්න’’න්තිආදිනා යථාවුත්තාදෙසො, ‘‘තතො යොනමො තූ’’ති එත්ථ තුසද්දෙන ක්වචි ඔකාරො ච. චත්තාරො චතුරො වා, චත්තාරො චතුරො, චතූහි චතූභි චතුබ්භි, චතුන්නං, නකාරාගමො. චතූහි චතූභි චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූසු.

त्याचप्रमाणे 'चतु' शब्दाचेही 'यो' प्रत्यय असताना 'तिचतुन्नं' इत्यादी सूत्राने यथावक्त आदेश होतात. 'ततो योनमो तु' या सूत्रातील 'तु' शब्दाने काही ठिकाणी 'ओ' कार देखील होतो. जसे की - 'चत्तारो' किंवा 'चतुरो', 'चत्तारो', 'चतुरो', 'चतूहि', 'चतूभि', 'चतुब्भि', 'चतुन्नं' (नकार आगम होऊन). 'चतूहि', 'चतूभि', 'चतुब्भि', 'चतुन्नं', 'चतूसु'.

ඉත්ථියං චතස්සො, චතස්සො, නංම්හි ස්සඤ්චාගමො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා චතුරුකාරස්ස අකාරො. චතස්සන්නං. සෙසං සමං.

स्त्रीलिंगात - 'चतस्सो', 'चतस्सो'. 'नम्' प्रत्यय असताना 'स्स' चा आगम होतो, आणि 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने 'चतु' मधील 'उ' काराचा 'अ' कार होतो. जसे की - 'चतस्सन्नं'. उर्वरित रूपे सारखीच असतात.

නපුංසකෙ චත්තාරි, චත්තාරි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසමං.

नपुंसकलिंगात - 'चत्तारि', 'चत्तारि'. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे असतात.

තථා –

त्याचप्रमाणे -

නීලාදිගුණනාමඤ්ච, බහුබ්බීහි ච තද්ධිතං;

සාමඤ්ඤවුත්‍යතීතාදි-කිතන්තං වාච්චලිඞ්ගිකං.

नील (निळा) इत्यादी गुणवाचक नामे, बहुव्रीहि समास, तद्धित प्रत्ययान्त शब्द, सामान्य वृत्तीचे आणि भूतकाळ इत्यादी दर्शवणारे कृदन्त शब्द हे विशेष्यलिंगी (विशेष्याच्या लिंगानुसार बदलणारे) असतात.

එත්ථෙදං වුච්චතෙ –

या संदर्भात असे म्हटले आहे -

එසෙ’සො එතමිති ච,පසිද්ධි අත්ථෙසු යෙසු ලොකස්ස;

ථීපුන්නපුංසකානිති,වුච්චන්තෙ තානි නාමානි.

'एषः' (हा), 'एषा' (ही), 'एतत्' (हे) या शब्दांचे लोकव्यवहारात ज्या अर्थांमध्ये प्रसिद्धत्व आहे, त्यांना स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगी नामे असे म्हटले जाते.

තිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

त्रिलिंग प्रकरण समाप्त झाले.

අලිඞ්ගනාම

अलिङ्ग नाम (लिंगरहित नामे)

අථාලිඞ්ගෙසු [Pg.112] නාමෙසු තුම්හම්හසද්දා වුච්චන්තෙ.

आता लिंगरहित नामांमध्ये 'तुम्ह' (तू) आणि 'अम्ह' (मी) हे शब्द सांगितले जातात.

තෙසං පනාලිඞ්ගත්තා තීසු ලිඞ්ගෙසු සමානරූපං. ‘‘තුම්හම්හ’’ඉති ඨිතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

त्यांच्या अलिङ्गत्वामुळे (लिंगरहित असल्यामुळे) तिन्ही लिंगांत त्यांची रूपे समान असतात. 'तुम्ह-अम्ह' अशी प्रातिपदिक स्थिती असताना 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

‘‘සවිභත්තීනං, තුම්හම්හාක’’න්ති අධිකාරො.

'सविभत्तीनं, तुम्हम्हाकं' याचा अधिकार चालतो.

232. ත්වමහං සිම්හි ච.

२३२. 'सि' प्रत्यय असताना 'त्वं' आणि 'अहं' हे आदेश होतात.

සබ්බෙසං තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං ත්වංඅහංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සිම්හි විභත්තිම්හි. චසද්දෙන තුම්හස්ස තුවඤ්ච හොති. ත්වං පුමා, ත්වං ඉත්ථී, ත්වං නපුංසකං, තුවං සත්ථා වා. අහං පුමා, අහං ඉත්ථී, අහං නපුංසකං.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचा 'सि' विभक्ती प्रत्यय असताना अनुक्रमे 'त्वं' आणि 'अहं' असा आदेश होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'तुम्ह' चा 'तुवं' असाही आदेश होतो. जसे की - 'त्वं पुमा' (तू पुरुष), 'त्वं इत्थी' (तू स्त्री), 'त्वं नपुंसकं' (तू नपुंसक), किंवा 'तुवं सत्था' (तू शास्ता/गुरु). 'अहं पुमा' (मी पुरुष), 'अहं इत्थी' (मी स्त्री), 'अहं नपुंसकं' (मी नपुंसक).

බහුවචනෙ ‘‘සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො’’ති එකාරො. තුම්හෙ තිට්ඨථ, භිය්‍යො අම්හෙ මහෙමසෙ.

बहुवचनात 'सब्बनामकराते पठमो' या सूत्राने 'ए' कार होतो. जसे की - 'तुम्हे तिट्ठथ' (तुम्ही थांबा), 'भिय्यो अम्हे महेमसे' (आम्ही अधिक पूजा करतो).

‘‘අම්හස්සා’’ති වත්තතෙ.

'अम्हस्स' याचे अनुवर्तन होते.

233. මයං යොම්හි පඨමෙ.

२३३. प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययात 'मयं' असा आदेश होतो.

සබ්බස්ස අම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස මයංආදෙසො හොති යොම්හි පඨමෙ. මයං ගච්ඡාම.

विभक्तीसह असलेल्या संपूर्ण 'अम्ह' शब्दाचा प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययात 'मयं' असा आदेश होतो. जसे की - 'मयं गच्छाम' (आम्ही जातो).

එත්ථ ච එකස්මිම්පි ගාරවබහුමානෙන බහුත්තසමාරොපා බහුවචනං හොති.

आणि येथे एका व्यक्तीसाठी देखील आदर आणि बहुमान दर्शवण्यासाठी बहुवचनाचा प्रयोग केला जातो.

‘‘අංම්හී’’ති වත්තතෙ.

'अं' प्रत्यय असताना याचे अनुवर्तन होते.

234. තවං මමඤ්ච නවා.

२३४. 'अं' प्रत्यय असताना 'तवं' आणि 'ममं' हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තවං මමංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති නවා යථාක්කමං අංම්හි විභත්තිම්හි. තවං, මමං පස්ස.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे 'अं' विभक्ती प्रत्यय असताना अनुक्रमे 'तवं' आणि 'ममं' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. जसे की - 'तवं पस्स' (तुला पहा), 'ममं पस्स' (मला पहा).

235. තං [Pg.113] මමංම්හි.

२३५. 'अं' प्रत्यय असताना 'तं' आणि 'मं' हे आदेश होतात.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තං මංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං අංම්හි විභත්තිම්හි. තං, මං.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे 'अं' विभक्ती प्रत्यय असताना अनुक्रमे 'तं' आणि 'मं' हे आदेश होतात. जसे की - 'तं' (तुला), 'मं' (मला).

236. තුම්හස්ස තුවං ත්වමංම්හි.

२३६. 'अं' प्रत्यय असताना 'तुम्ह' शब्दाचे 'तुवं' आणि 'त्वं' हे आदेश होतात.

සබ්බස්ස තුම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස තුවංත්වංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. තුවං ත්වං.

विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' शब्दाच्या जागी 'अं' विभक्ती असताना 'तुवं' आणि 'त्वं' हे आदेश होतात. उदा. तुवं, त्वं.

බහුවචනෙ ‘‘තුම්හම්හෙහි, ආක’’න්ති ච වත්තතෙ.

बहुवचनामध्ये 'तुम्हम्हेहि' आणि 'आकं' हे अनुवृत्त होतात.

237. වා ය්වප්පඨමො.

२३७. प्रथमेतर 'यो' (द्वितीया बहुवचन) च्या जागी विकल्पे करून...

තුම්හම්හෙහි පරො අප්පඨමො යො ආකං හොති වා. තුම්හාකං පස්සාමි, තුම්හෙ පස්සාමි, අම්හාකං පස්සසි, අම්හෙ පස්සසි.

'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांनंतर येणाऱ्या प्रथमेतर 'यो' (द्वितीया बहुवचन) विभक्तीच्या जागी विकल्पे करून 'आकं' आदेश होतो. उदा. तुम्हाकं पस्सामि (मी तुम्हांला पाहतो), तुम्हे पस्सामि; अम्हाकं पस्ससि (तू आम्हांला पाहतोस), अम्हे पस्ससि.

238. නාම්හි තයා මයා.

२३८. 'ना' (तृतीया एकवचन) विभक्ती असताना 'तया' आणि 'मया' हे आदेश होतात.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයා මයාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං නාම්හි විභත්තිම්හි.

विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी 'ना' विभक्ती असताना अनुक्रमे 'तया' आणि 'मया' हे आदेश होतात.

239. තයාතයීනං තකාරො ත්වත්තං වා.

२३९. 'तया' आणि 'तयि' मधील 'त' काराच्या जागी विकल्पे करून 'त्व' भाव (त्वत्त) होतो.

තයා තයිඉච්චෙතෙසං තකාරො ත්වත්තමාපජ්ජතෙ වා. ත්වයා තයා, මයා, තුම්හෙහි තුම්හෙභි, අම්හෙහි අම්හෙභි.

'तया' आणि 'तयि' मधील 'त' काराच्या जागी विकल्पे करून 'त्व' भाव होतो. उदा. त्वया, तया, मया, तुम्हेहि, तुम्हेभि, अम्हेहि, अम्हेभि.

‘‘සස්මිං, වා’’ති වත්තතෙ.

'सस्मिं' (स विभक्ती असताना) आणि 'वा' (विकल्पे करून) हे अनुवृत्त होतात.

240. සස්සං.

२४०. 'स' विभक्तीच्या जागी 'अं' आदेश होतो.

තුම්හම්හෙහි සස්ස විභත්තිස්ස අමාදෙසො හොති වා. තුම්හං, අම්හං දීයතෙ.

'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' विभक्तीच्या जागी विकल्पे करून 'अं' आदेश होतो. उदा. तुम्हं (तुला दिले जाते), अम्हं दीयते (मला दिले जाते).

241. තව [Pg.114] මම සෙ.

२४१. 'स' विभक्ती असताना 'तव' आणि 'मम' हे आदेश होतात.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තවමමඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි, විකප්පෙනායං විජ්ඣන්තරස්ස විජ්ජමානත්තා.

विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी 'स' विभक्ती असताना अनुक्रमे 'तव' आणि 'मम' हे आदेश होतात; इतर नियमांच्या अस्तित्वामुळे हा नियम विकल्पे करून होतो.

‘‘සෙ’’ති වත්තතෙ.

'से' (स विभक्ती असताना) हे अनुवृत्त होते.

242. තුය්හං මය්හඤ්ච.

२४२. आणि 'तुय्हं' व 'मय्हं' हे आदेश होतात.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං යථාක්කමං තුය්හංමය්හංඉච්චෙතෙ ආදෙසා ච හොන්ති සෙ විභත්තිම්හි. තව, මම තුය්හං, මය්හං වා දීයතෙ.

विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी 'स' विभक्ती असताना अनुक्रमे 'तुय्हं' आणि 'मय्हं' हे देखील आदेश होतात. उदा. तव, मम, तुय्हं किंवा मय्हं दीयते (तुला किंवा मला दिले जाते).

243. අම්හස්ස මමං සවිභත්තිස්ස සෙ.

२४३. 'स' विभक्ती असताना विभक्तीसह संपूर्ण 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'ममं' आदेश होतो.

සබ්බස්සෙව අම්හසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස මමංආදෙසො හොති සෙ විභත්තිම්හි. මමං දීයතෙ.

विभक्तीसह संपूर्ण 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'स' विभक्ती असताना 'ममं' हाच आदेश होतो. उदा. ममं दीयते (मला दिले जाते).

‘‘සස්ස’’න්ති ඉතො සීහගතියා ‘‘අ’’මිති වත්තතෙ.

'सस्सं' या सूत्रातून सिंहगतीने 'अं' हे अनुवृत्त होते.

244. තුම්හම්හෙහි නමාකං.

२४४. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' (षष्ठी बहुवचन) विभक्तीच्या जागी 'आकं' आदेश होतो.

තුම්හම්හෙහි පරස්ස නංවචනස්ස ආකමිච්චාදෙසො හොති, අඤ්ච. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අම්හස්ස ක්වචි අස්මාදෙසො. තුම්හං තුම්හාකං, අම්හං අම්හාකං අස්මාකං වා.

'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' विभक्तीच्या जागी 'आकं' आणि 'अं' हे आदेश होतात. 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'अम्ह' शब्दाच्या जागी काही वेळा 'अस्म' आदेश होतो. उदा. तुम्हं, तुम्हाकं, अम्हं, अम्हाकं किंवा अस्माकं.

පඤ්චමියං ‘‘අම්හතුම්හන්තුරාජ’’ඉච්චාදිනා ස්මාවචනස්ස නාභාවාතිදෙසො. තයා, මයා අපෙති, තුම්හෙහි, අම්හෙහි තුම්හෙභි අම්හෙභි, තුම්හං අම්හං තව මම, තුය්හං, මය්හං මමං පරිග්ගහො, තුම්හං තුම්හාකං, අම්හං අම්හාකං අස්මාකං ධම්මතා.

पंचमी विभक्तीमध्ये 'अम्हतुम्हन्तूराज' इत्यादी सूत्राने 'स्मा' विभक्तीला 'ना' (तृतीया) विभक्तीचे रूप प्राप्त होते. उदा. तया, मया अपेति (तुझ्यापासून, माझ्यापासून दूर जातो); तुम्हेहि, अम्हेहि, तुम्हेभि, अम्हेभि; तुम्हं, अम्हं, तव, मम, तुय्हं, मय्हं, ममं परिग्गहो (तुझा, माझा स्वीकार/ताबा); तुम्हं, तुम्हाकं, अम्हं, अम्हाकं, अस्माकं धम्मता (तुमचा, आमचा स्वभाव/धर्मता).

‘‘ස්මිංම්හී’’ති වත්තතෙ.

'स्मिंम्हि' (स्मिं विभक्ती असताना) हे अनुवृत्त होते.

245. තුම්හම්හාකං [Pg.115] තයි මයි.

२४५. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයි මයිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං ස්මිංම්හි විභත්තිම්හි. තකාරස්ස ත්වත්තං. ත්වයි තයි මයි, තුම්හෙසු අම්හෙසු.

विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी 'स्मिं' विभक्ती असताना अनुक्रमे 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात. 'त' काराच्या जागी 'त्व' भाव होतो. उदा. त्वयि, तयि, मयि, तुम्हेसु, अम्हेसु.

තෙසං එව තුම්හ අම්හසද්දානං පදතො පරෙසං ක්වචි ආදෙසන්තරවිධානෙ රූපභෙදො.

त्याच 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी, ते दुसऱ्या पदाच्या नंतर आले असता, काही वेळा इतर आदेशांच्या विधानामुळे रूपांमध्ये भिन्नता येते.

‘‘නවා’’ති අධිකාරො.

'नवा' (विकल्पे करून) हा अधिकार आहे.

246. පදතො දුතියාචතුත්ථීඡට්ඨීසු වො නො.

२४६. दुसऱ्या पदाच्या नंतर द्वितीया, चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीमध्ये 'वो' आणि 'नो' हे आदेश होतात.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං වො නොආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං දුතියාචතුත්ථීඡට්ඨීසු බහුවචනෙසු නවා. එත්ථ ච ‘‘එකවචනෙසූ’’ති වක්ඛමානත්තා ‘‘බහුවචනෙසූ’’ති ලද්ධං. පහාය වො ගමිස්සාමි, මා නො අජ්ජ විකන්තිංසු, ධම්මං වො භික්ඛවෙ දෙසිස්සාමි, සංවිභජෙථ නො රජ්ජෙන, තුට්ඨොස්මි වො පකතියා, සත්ථා නො භගවා අනුප්පත්තො.

दुसऱ्या पदाच्या नंतर विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी द्वितीया, चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीच्या बहुवचनामध्ये अनुक्रमे 'वो' आणि 'नो' हे आदेश विकल्पे करून होतात. येथे पुढे 'एकवचनेसु' असे म्हटले जाणार असल्यामुळे 'बहुवचनेसु' (बहुवचनामध्ये) असा अर्थ प्राप्त होतो. उदा. पहाय वो गमिस्सामि (तुम्हांला सोडून मी जाईन), मा नो अज्ज विकन्तिंसु (आज त्यांनी आम्हांला कापू नये), धम्मं वो भिक्खवे देसिस्सामि (भिक्खूंनो, मी तुम्हांला धम्म देशना करीन), संविभजेथ नो रज्जेन (आम्हांला राज्याचा वाटा द्या), तुट्ठोस्मि वो पकतिया (मी तुमच्यावर स्वभावाने प्रसन्न आहे), सत्था नो भगवा अनुप्पत्तो (आमचे शास्ता भगवान आले आहेत).

නවාති කිං? භයං තුම්හාක නො සියා, එසො අම්හාකං සත්ථා.

'नवा' (विकल्पे करून) असे का म्हटले आहे? (कारण मूळ रूपे देखील होतात). उदा. भयं तुम्हाक नो सिया (तुम्हांला भय नसो), एसो अम्हाकं सत्था (हे आमचे शास्ता आहेत).

‘‘පදතො, චතුත්ථීඡට්ඨීසූ’’ති වත්තතෙ.

'पदतो' (पदाच्या नंतर) आणि 'चतुत्थीछट्ठीसु' (चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीमध्ये) हे अनुवृत्त होतात.

247. තෙමෙකවචනෙසු ච.

२४७. आणि एकवचनामध्ये 'ते' व 'मे' हे आदेश होतात.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං චතුත්ථීඡට්ඨීසු එකවචනෙසු [Pg.116] නවා. දදාමි තෙ ගාමවරානි පඤ්ච, දදාහි මෙ ගාමවරං, ඉදං තෙ රට්ඨං, අයං මෙ පුත්තො.

दुसऱ्या पदाच्या नंतर विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीच्या एकवचनामध्ये अनुक्रमे 'ते' आणि 'मे' हे आदेश विकल्पे करून होतात. उदा. ददामि ते गामवराणि पञ्च (मी तुला पाच श्रेष्ठ गावे देतो), ददाहि मे गामवरं (मला एक श्रेष्ठ गाव दे), इदं ते रट्ठं (हे तुझे राष्ट्र आहे), अयं मे पुत्तो (हा माझा मुलगा आहे).

නවාති කිං? ඉදං චීවරං තුය්හං විකප්පනත්ථාය දම්මි, සුණාථ වචනං මම.

'नवा' (विकल्पे करून) असे का म्हटले आहे? उदा. इदं चीवरं तुय्हं विकप्पनत्थाय दम्मि (मी हे चीवर तुला विकल्पन करण्यासाठी देतो), सुणाथ वचनं मम (माझे वचन ऐका).

නවාධිකාරතො චෙත්ථ,වො නො තෙ මෙති යෙ ඉමෙ;

පාදාදො ච ච වා එවා-දියොගෙ ච න හොන්ති තෙ.

आणि येथे 'नवा' या अधिकारावरून, 'वो', 'नो', 'ते', 'मे' हे जे आदेश आहेत; ते श्लोकाच्या चरणाच्या सुरुवातीला (पादादी) आणि 'च', 'वा', 'एव' इत्यादींच्या योगात (संबंधात) होत नाहीत.

යථා –

जसे की –

න සොචාමි න රොදාමි, තව සුත්වාන මාණව;

තුය්හඤ්චාපි මහාරාජ, මය්හඤ්ච රට්ඨවඩ්ඪන.

हे माणवा! तुझे (भाषण) ऐकून मी शोक करत नाही आणि रडतही नाही; आणि हे महाराज, राष्ट्रवर्धना! तुझे आणि माझे देखील (शोक करण्याचे कारण नाही).

එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්චාති.

अशा प्रकारे, हा दीर्घ काळ माझ्याद्वारे आणि तुमच्याद्वारेच संसारामध्ये भटकणे व धावणे झाले आहे.

පදතොති කිං? තව ඤාති, මම ඤාති.

'पदतो' (पदाच्या नंतर) असे का म्हटले आहे? उदा. तव ञाति (तुझा नातेवाईक), मम ञाति (माझा नातेवाईक) [येथे सुरुवातीला असल्यामुळे आदेश होत नाही].

‘‘තෙ මෙ’’ති වත්තතෙ.

'ते मे' हे अनुवृत्त होते.

248. න අංම්හි.

२४८. ‘अम्हि’ विभक्ती असताना (हे आदेश) होत नाहीत.

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙආදෙසා න හොන්ති අංම්හි විභත්තිම්හි. පස්සෙය්‍ය තං වස්සසතං ආරොග්‍යං. සො මමබ්‍රවීති.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या जागी, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असताना, ‘अम्हि’ विभक्ती पर असताना ‘ते’ आणि ‘मे’ हे आदेश होत नाहीत. उदा. ‘पस्सेय्य तं वस्ससतं आरोग्यं’ (तो तुला शंभर वर्षे निरोगी पाहो). ‘सो ममब्रवीति’ (तो मला म्हणाला).

‘‘තෙමෙකවචනෙ’’ති වත්තතෙ.

‘तेमेकवचने’ (एकवचनात ‘ते’ आणि ‘मे’) हे अनुवृत्त होते.

249. වා තතියෙ ච.

२४९. आणि तृतीया विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून (होतात).

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං තෙ මෙ ආදෙසා හොන්ති වා යථාක්කමං තතියෙකවචනෙ පරෙ[Pg.117]. කතං තෙ පාපං, කතං තයා පාපං, කතං මෙ පුඤ්ඤං, කතං මයා පුඤ්ඤං.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या जागी, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असताना, तृतीया एकवचन पर असताना अनुक्रमे ‘ते’ आणि ‘मे’ हे आदेश विकल्पेकरून होतात. उदा. ‘कतं ते पापं’ (तुझ्याकडून पाप केले गेले), ‘कतं तया पापं’; ‘कतं मे पुञ्ञं’ (माझ्याकडून पुण्य केले गेले), ‘कतं मया पुञ्ञं’.

‘‘වා, තතියෙ’’ති ච වත්තතෙ.

‘वा’ (विकल्पेकरून) आणि ‘ततिये’ (तृतीयेमध्ये) हे देखील अनुवृत्त होते.

250. බහුවචනෙසු වො නො.

२५०. बहुवचनांमध्ये ‘वो’ आणि ‘नो’ (होतात).

සබ්බෙසං තුම්හ අම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පදස්මා පරෙසං වො නොආදෙසා හොන්ති වා යථාක්කමං තතියාබහුවචනෙ පරෙ. කතං වො කම්මං, කතං නො කම්මං.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या जागी, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असताना, तृतीया बहुवचन पर असताना अनुक्रमे ‘वो’ आणि ‘नो’ हे आदेश विकल्पेकरून होतात. उदा. ‘कतं वो कम्मं’ (तुमच्याकडून कर्म केले गेले), ‘कतं नो कम्मं’ (आमच्याकडून कर्म केले गेले).

බහුවචනනිද්දෙසෙන ක්වචි යොම්හි පඨමෙ ච වො නො හොන්ති. ගාමං වො ගච්ඡෙය්‍යාථ, ගාමං නො ගච්ඡෙය්‍යාම.

‘बहुवचन’ या निर्देशामुळे कधीकधी प्रथमा विभक्तीच्या ‘यो’ (बहुवचन) प्रत्ययामध्ये देखील ‘वो’ आणि ‘नो’ होतात. उदा. ‘गामं वो गच्छेय्याथ’ (तुम्ही गावात जावे), ‘गामं नो गच्छेय्याम’ (आम्ही गावात जावे).

තථා පඤ්චාදීනමට්ඨාරසන්තානං, කතිසද්දස්ස චාලිඞ්ගත්තා තිලිඞ්ගෙපි සමානරූපං, අලිඞ්ගත්තා එව පඤ්චාදිතො ඉත්ථිප්පච්චයාභාවො.

त्याचप्रमाणे, ‘पञ्च’ (पाच) पासून ‘अट्ठाठारस’ (अठरा) पर्यंतच्या संख्यांचे आणि ‘कति’ या शब्दाचे लिंग नसण्यामुळे (अलिङ्गत्वामुळे) तिन्ही लिंगांत समान रूप असते; आणि अलिङ्गत्वामुळेच ‘पञ्च’ इत्यादींच्या पुढे स्त्रीलिंगी प्रत्ययांचा अभाव असतो.

‘‘පඤ්ච යො’’ඉතීධ –

येथे ‘पञ्च यो’ यामध्ये –

‘‘යොසු ද්වින්නං ද්වෙ චා’’ති ඉතො ‘‘යොසූ’’ති වත්තතෙ, ‘‘ඉත්ථිපුමනපුංසකසඞ්ඛ්‍ය’’න්ති ච.

‘योसु द्विण्णं द्वे च’ या सूत्रातून ‘योसू’ हे आणि ‘इत्थिपुमनपुंसकसंख्यं’ हे अनुवृत्त होते.

251. පඤ්චාදීනමකාරො.

२५१. ‘पञ्च’ इत्यादींचा ‘अकार’ (होतो).

අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, පඤ්චාදීනං අට්ඨාරසන්තානං සඞ්ඛ්‍යානං ඉත්ථිපුමනපුංසකෙ වත්තමානානමන්තස්ස සවිභත්තිස්ස අකාරො හොති යොසු පරෙසු. ආ එආදෙසාපවාදොයං, පඤ්චක්ඛන්ධා, පඤ්ච ගතියො, පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි. එවං දුතියායඤ්ච.

अंत्य वर्णाच्या अपेक्षेने येथे षष्ठी विभक्ती आहे. स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात असलेल्या ‘पञ्च’ पासून ‘अट्ठाठारस’ पर्यंतच्या संख्यांच्या अंत्य वर्णाचा विभक्तीसह ‘अकार’ होतो, ‘यो’ प्रत्यय पर असताना. हा ‘आ’ आणि ‘ए’ या आदेशांचा अपवाद आहे. उदा. ‘पञ्चक्खन्धा’ (पाच स्कंध), ‘पञ्च गतियो’ (पाच गती), ‘पञ्च इन्द्रियानि’ (पाच इंद्रिये). याचप्रमाणे द्वितीया विभक्तीमध्येही होते.

‘‘සුනංහිසූ’’ති වත්තතෙ.

‘सुनंहीसू’ हे अनुवृत्त होते.

252. පඤ්චාදීනමත්තං.

२५२. ‘पञ्च’ इत्यादींचा ‘अकार’ (ह्रस्व अ) होतो.

පඤ්චාදීනමට්ඨාරසන්තානං සඞ්ඛ්‍යානමන්තො අත්තමාපජ්ජතෙ සු නං හිඉච්චෙතෙසු පරෙසු. එත්තදීඝාපවාදොයං. පඤ්චහි පඤ්චභි[Pg.118], පඤ්චන්නං, පඤ්චහි පඤ්චභි, පඤ්චන්නං, පඤ්චසු. එවං ඡ ස ත්ත අට්ඨනව දසසද්දා.

‘पञ्च’ पासून ‘अट्ठाठारस’ पर्यंतच्या संख्यांचा अंत्य वर्ण ‘सु’, ‘नं’, ‘हि’ हे पर असताना ‘अकार’ (ह्रस्व) होतो. हा ‘एकार’ आणि ‘दीर्घ’ होण्याचा अपवाद आहे. उदा. ‘पञ्चहि’, ‘पञ्चभि’, ‘पञ्चन्नं’, ‘पञ्चहि’, ‘पञ्चभि’, ‘पञ्चन्नं’, ‘पञ्चसु’. याचप्रमाणे ‘छ’ (सहा), ‘सत्त’ (सात), ‘अट्ठ’ (आठ), ‘नव’ (नऊ), ‘दस’ (दहा) हे शब्द चालतात.

‘‘එකඤ්ච දස චා’’ති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසෙ, ‘‘එකෙන අධිකා දසා’’ති අත්ථෙ තප්පුරිසෙ වා කතෙ

‘एकञ्च दस च’ (एक आणि दहा) या अर्थी द्वंद्व समासात, किंवा ‘एकेन अधिका दसा’ (एकाने अधिक दहा) या अर्थी तत्पुरुष समासात केले असता –

‘‘සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති වත්තතෙ.

‘संख्याने’ हे अनुवृत्त होते.

253. ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා.

२५३. ‘द्वि’, ‘एक’ आणि ‘अट्ठ’ यांच्या जागी विकल्पेकरून ‘आकार’ (दीर्घ आ) होतो.

ද්විඑකඅට්ඨඉච්චෙතෙසමන්තො ආකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ උත්තරපදෙ පරෙ. වවත්ථිතවිභාසායං. එකාදස, ද්වාදස, අට්ඨාරස.

‘द्वि’, ‘एक’ आणि ‘अट्ठ’ यांच्या अंत्य वर्णाचा विकल्पेकरून ‘आकार’ होतो, संख्यावाचक उत्तरपद पर असताना. हा व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) आहे. उदा. ‘एकादस’ (अकरा), ‘द्वादस’ (बारा), ‘अट्ठाठारस’ (अठरा).

සඞ්ඛ්‍යානෙති කිමත්ථං? එකදන්තො, ද්විදන්තො, අට්ඨත්ථම්භො.

‘संख्याने’ (संख्यावाचक उत्तरपद पर असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? उदा. ‘एकदन्तो’ (एक सुळा असलेला), ‘द्विदन्तो’ (दोन सुळे असलेला), ‘अट्ठत्थम्भो’ (आठ खांब असलेला) [येथे उत्तरपद संख्यावाचक नसल्याने आकार झाला नाही].

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

‘वा’ (विकल्पेकरून) हे अनुवृत्त होते.

254. එකාදිතො දස්ස ර සඞ්ඛ්‍යානෙ.

२५४. ‘एक’ इत्यादींच्या पुढे असलेल्या ‘दस’ मधील ‘दकार’ च्या जागी संख्यावाचक उत्तरपद असताना विकल्पेकरून ‘रेफ’ (रकार) होतो.

එකාදිතො සඞ්ඛ්‍යාතො පරස්ස දසස්ස ආදිස්ස දස්ස රකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. සෙසං සමං. එකාරස, එකාදස.

‘एक’ इत्यादी संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे असलेल्या ‘दस’ शब्दाच्या सुरुवातीच्या ‘दकार’ च्या जागी विकल्पेकरून ‘रकार’ होतो. बाकी सर्व समान आहे. उदा. ‘एकारस’ (अकरा), ‘एकादस’ (अकरा).

ද්වෙ ච දස ච, ද්වීහි වා අධිකා දසාති ද්විදස ඉතීධ –

येथे ‘द्वि दस’ म्हणजे ‘द्वे च दस च’ (दोन आणि दहा) किंवा ‘द्वीहि वा अधिका दसा’ (दोनने अधिक दहा) यामध्ये –

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

‘वा’ हे अनुवृत्त होते.

255. වීසතිදසෙසු බා ද්විස්ස තු.

२५५. ‘वीसति’ आणि ‘दस’ पर असताना ‘द्वि’ शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून ‘बा’ होतो.

වීසති දසඉච්චෙතෙසු පරෙසු ද්විසද්දස්ස බා හොති වා. තුසද්දෙන තිංසායම්පි. රකාරො, ආත්තඤ්ච. බාරස, ද්වාදස.

‘वीसति’ आणि ‘दस’ हे पर असताना ‘द्वि’ शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून ‘बा’ होतो. ‘तु’ या शब्दाने ‘तिंसा’ (तीस) पर असताना देखील होतो. तसेच रकार आणि आकार (दीर्घत्व) देखील होतात. उदा. ‘बारस’ (बारा), ‘द्वादस’ (बारा).

තයො ච දස ච, තීහි වා අධිකා දසාති තෙරස. එත්ථ ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා තිසද්දස්ස තෙආදෙසො ආනවුතියා.

‘तयो च दस च’ (तीन आणि दहा) किंवा ‘तीहि वा अधिका दसा’ (तीनने अधिक दहा) म्हणजे ‘तेरस’ (तेरा). येथे ‘तेसु वुद्धी’ इत्यादी सूत्राने ‘ति’ शब्दाच्या जागी ‘ते’ हा आदेश नव्वदपर्यंत (आनवुतिया) होतो.

චත්තාරො [Pg.119] ච දස ච, චතූහි වා අධිකා දසාති චතුද්දස ඉච්චත්‍ර –

येथे ‘चतुद्दस’ म्हणजे ‘चत्तारो च दस च’ (चार आणि दहा) किंवा ‘चतूहि वा अधिका दसा’ (चारने अधिक दहा) यामध्ये –

‘‘ගණනෙ, දසස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

‘गणने’ (मोजणीत) आणि ‘दसस्स’ (दस शब्दाचा) हे अनुवृत्त होते.

256 . චතූපපදස්ස ලොපො තුත්තරපදාදි චස්ස චු චොපි නවා.

२५६ . ‘चतु’ या उपपदाचा लोप होतो आणि उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या ‘चकार’ च्या जागी विकल्पेकरून ‘चु’ आणि ‘चो’ हे आदेश होतात.

ගණනෙ දසස්සාදිම්හි ඨිතස්ස චතුඉච්චෙතස්ස උපපදස්ස තුසද්දො ලොපො හොති, උත්තරපදාදිම්හි ඨිතස්ස චතූපපදස්ස චකාරස්ස චු චොආදෙසා හොන්ති නවා. චුද්දස, චොද්දස, චතුද්දස.

मोजणीमध्ये ‘दस’ च्या सुरुवातीला असलेल्या ‘चतु’ या उपपदाचा ‘तु’ शब्दाने लोप होतो, आणि उत्तरपदाच्या सुरुवातीला असलेल्या ‘चकार’ च्या जागी विकल्पेकरून ‘चु’ आणि ‘चो’ हे आदेश होतात. उदा. ‘चुद्दस’ (चौदा), ‘चोद्दस’ (चौदा), ‘चतुद्दस’ (चौदा).

අපිග්ගහණෙන අනුපපදස්සාපි ගණනෙ පදාදිචකාරස්ස ලොපො, චු චො හොන්ති නවා. යථා – තාලීසං, චුත්තාලීසං, චොත්තාලීසං, චත්තාලීසං.

‘अपि’ च्या ग्रहणाने उपपद नसतानाही मोजणीमध्ये पदाच्या सुरुवातीच्या ‘चकार’ चा लोप होतो, आणि विकल्पेकरून ‘चु’ व ‘चो’ होतात. जसे – ‘ताळीसं’ (चाळीस), ‘चुत्ताळीसं’ (चव्वेचाळीस), ‘चोत्ताळीसं’ (चव्वेचाळीस), ‘चत्ताळीसं’ (चाळीस).

පඤ්ච ච දස ච, පඤ්චහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ පඤ්චදස. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා පඤ්චසද්දස්ස දස වීසතීසු ක්වචි පන්නපණ්ණආදෙසා. පන්නරස, පණ්ණරස.

‘पञ्च च दस च’ (पाच आणि दहा) या अर्थी किंवा ‘पञ्चहि वा अधिका दसा’ (पाचने अधिक दहा) या अर्थी ‘पञ्चदस’ (पंधरा) होते. ‘तेसु वुद्धी’ इत्यादी सूत्राने ‘दस’ आणि ‘वीसति’ पर असताना ‘पञ्च’ शब्दाच्या जागी कधीकधी ‘पन्न’ आणि ‘पण्ण’ हे आदेश होतात. उदा. ‘पन्नरस’ (पंधरा), ‘पण्णरस’ (पंधरा).

ඡ ච දස ච, ඡහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ ඡදස ඉතීධ –

येथे ‘छदस’ म्हणजे ‘छ च दस च’ (सहा आणि दहा) किंवा ‘छहि वा अधिका दसा’ (सहाने अधिक दहा) यामध्ये –

‘‘ඡස්සා’’ති වත්තතෙ.

‘छस्स’ (छ शब्दाचा) हे अनुवृत्त होते.

257. දසෙ සො නිච්චඤ්ච.

२५७. आणि ‘दस’ पर असताना नित्य ‘सो’ (आदेश) होतो.

ඡඉච්චෙතස්ස සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්ස නිච්චං සො හොති දසෙ පරෙ.

‘छ’ या संख्यावाचक शब्दाच्या जागी ‘दस’ पर असताना नित्य ‘सो’ होतो.

‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

आणि 'संख्यानं', 'वा' हे अनुवृत्त होते.

258. ල දරානං.

२५८. द आणि र यांच्या जागी 'ल' होतो.

සඞ්ඛ්‍යානං දකාරරකාරානං ලකාරාදෙසො හොති වා.

संख्यावाचक शब्दांमधील 'द'कार आणि 'र'कार यांच्या जागी विकल्पेकरून 'ल'कार आदेश होतो.

ලළානමවිසෙසො[Pg.120]. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘සොළස’’ ඉති නිච්චං, ‘‘තෙළස, තෙරස, චත්තාලීසං, චත්තාරීස’’මිති විභාසා, දස පන්නරසාදීසු න ච හොති.

'ल' आणि 'ळ' यांच्यात भेद नाही. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विकल्पासाठी आहे, त्यामुळे 'सोळस' हे नित्य होते; 'तेळस, तेरस, चत्तालीसं, चत्त्तारीसं' हे विकल्पेकरून होते; आणि 'दस', 'पन्नरस' इत्यादींमध्ये होत नाही.

සත්ත ච දස ච, සත්තහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ සත්තරස, සත්තදස.

सात आणि दहा, किंवा दहापेक्षा सात अधिक या अर्थी 'सत्तरस', 'सत्तदस' असे रूप होते.

අට්ඨ ච දස ච, අට්ඨහි වා අධිකා දසාති අත්ථෙ අට්ඨදස ඉතීධ ආත්තෙ කතෙ –

आठ आणि दहा, किंवा दहापेक्षा आठ अधिक या अर्थी 'अट्ठदस' येथे आकारत्व केले असता -

‘‘වා, දස්ස, ර, සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති ච වත්තතෙ.

आणि 'वा', 'दस्स', 'र', 'संख्याने' हे अनुवृत्त होते.

259. අට්ඨාදිතො ච.

२५९. आणि 'अट्ठ' इत्यादींहून.

අට්ඨාදිතො ච දසසද්දස්ස දකාරස්ස රකාරො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. අට්ඨාරස, අට්ඨාදස.

संख्यावाचक शब्दांमध्ये 'अट्ठ' इत्यादींहून पर असलेल्या 'दस' शब्दाच्या 'द'काराचा विकल्पेकरून 'र'कार होतो. (उदा.) अट्ठारस, अट्ठादस.

අට්ඨාදිතොති කිං? චතුද්දස.

'अट्ठ' इत्यादींहून असे का म्हटले आहे? (उदा.) चतुद्दस.

කතිසද්දො බහුවචනන්තොව, ‘‘කති යො’’ ඉතීධ

'कति' शब्द केवळ बहुवचनान्तच असतो. 'कति यो' येथे -

නිච්චං යොලොපාදි, රස්සත්තං, කති තිට්ඨන්ති, කති පස්සසි, කතිහි කතිභි, කතිනං, කතිහි කතිභි, කතිනං, කතිසු.

नित्य 'यो' चा लोप इत्यादी आणि र्‍हस्वत्व होते. (उदा.) कति तिट्ठन्ति, कति पस्ससि, कतिहि, कतिभि, कतिनं, कतिहि, कतिभि, कतिनं, कतिसु.

අලිඞ්ගනාමං නිට්ඨිතං.

अलिङ्ग नाम (लिंगरहित नाम प्रकरण) समाप्त झाले.

විභත්තිප්පච්චයවිධාන

विभक्ती-प्रत्यय-विधान

අථ විභත්තිප්පච්චයන්තා වුච්චන්තෙ.

आता विभक्ती-प्रत्ययान्त शब्द सांगितले जात आहेत.

තෙසං පනාලිඞ්ගත්තා, නිපාතත්තා ච තිලිඞ්ගෙ, වචනද්වයෙ ච සමානං රූපං.

परंतु त्यांचे अलिङ्गत्वामुळे आणि निपातत्वामुळे तिन्ही लिंगांत आणि दोन्ही वचनांत समान रूप असते.

පුරිසස්මා, පුරිසෙහි වාති අත්ථෙ –

'पुरिसस्मा' किंवा 'पुरिसेहि' या अर्थी -

260. ක්වචි [Pg.121] තො පඤ්චම්‍යත්ථෙ.

२६०. पंचमी विभक्तीच्या अर्थी काही ठिकाणी 'तो' प्रत्यय होतो.

සබ්බස්මා සුද්ධනාමතො, සබ්බනාමතො ච ලිඞ්ගම්හා ක්වචි තොපච්චයො හොති පඤ්චම්‍යත්ථෙ.

सर्व शुद्ध नामांहून आणि सर्वनामांहून पंचमीच्या अर्थी काही ठिकाणी 'तो' प्रत्यय होतो.

261. ත්වාදයො විභත්තිසඤ්ඤා.

२६१. 'तो' इत्यादी प्रत्यय विभक्ती संज्ञक असतात.

තොආදි යෙසං දානිපරියන්තානං පච්චයානං තෙ හොන්ති පච්චයා ත්වාදයො, තෙ පච්චයා විභත්තිසඤ්ඤා හොන්ති. තෙන තදන්තානම්පි විභත්‍යන්තපදත්තං සිද්ධං හොති.

'तो' पासून सुरू होऊन 'दानि' पर्यंत जे प्रत्यय आहेत, ते 'त्वादि' प्रत्यय होत. त्या प्रत्ययांना विभक्ती संज्ञा असते. त्यामुळे तदन्त (त्या प्रत्ययांनी अंत होणाऱ्या) शब्दांना देखील विभक्त्यन्त पदत्व सिद्ध होते.

පුරිසතො, එවං රාජතො වා, චොරතො වා, අග්ගිතො වා, ගහපතිතො වා, හත්ථිතො, හෙතුතො, සබ්බඤ්ඤුතො, කඤ්ඤතො, යුත්තිතො, ඉත්ථිතො, භික්ඛුනිතො, එත්ථ ච ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං දීඝරස්සාපච්චයෙසු චා’’ති තොපච්චයෙ රස්සත්තං. යාගුතො, ජම්බුතො, චිත්තතො, ආයුතො ඉච්චාදි.

(उदा.) पुरिसतो, तसेच राजतो, चोरतो, अग्गितो, गहपतितो, हत्थितो, हेतुतो, सब्बञ्ञुतो, कञ्ञतो, युत्तितो, इत्थितो, भिक्खुनितो; आणि येथे 'क्वचादिमज्झुत्तरानं दीघरस्सापच्चयेसु चा' या सूत्राने 'तो' प्रत्यय पर असताना र्‍हस्वत्व होते. (उदा.) यागुतो, जम्बुतो, चित्ततो, आयुतो इत्यादी.

සබ්බනාමතො සබ්බස්මා, සබ්බෙහීති වා අත්ථෙ සබ්බතො, එවං යතො, තතො, කතරතො, කතමතො, ඉතරතො, අඤ්ඤතො, එකතො, උභයතො, පුබ්බතො, පරතො, අපරතො, දක්ඛිණතො, උත්තරතො, අමුතො.

सर्वनामाहून 'सब्बस्मा' किंवा 'सब्बेहि' या अर्थी 'सब्बतो' असे होते. तसेच यतो, ततो, कतरतो, कतमतो, इतरतो, अञ्ञतो, एकतो, उभयतो, पुब्बतो, परतो, अपरतो, दक्खिणतो, उत्तरतो, अमुतो.

‘‘කිස්ස, කු’’ඉති ච වත්තතෙ.

आणि 'किस्स', 'कु' हे अनुवृत्त होते.

262. ත්‍රතොථෙසු ච.

२६२. आणि 'त्र', 'तो', 'थ' प्रत्यय पर असताना.

කිමිච්චෙතස්ස කු හොති ත්‍රතො ථඉච්චෙතෙසු ච පරෙසු. කස්මා, කෙහීති වා කුතො.

'किम्' या सर्वनामाच्या जागी 'कु' आदेश होतो, 'त्र', 'तो', 'थ' हे प्रत्यय पर असताना. 'कस्मा' किंवा 'केहि' या अर्थी 'कुतो' असे होते.

‘‘තොථෙසූ’’ති වත්තතෙ.

'तो-थ प्रत्यय पर असताना' हे अनुवृत्त होते.

263. සබ්බස්සෙතස්සාකාරො [Pg.122] වා.

२६३. या सर्व 'एत' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'अ'कार होतो.

සබ්බස්ස එතසද්දස්ස අකාරො හොති වා තොථඉච්චෙතෙසු. එතස්මා, එතෙහීති වා අතො.

सर्व 'एत' शब्दाच्या जागी 'तो' आणि 'थ' प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'अ'कार होतो. 'एतस्मा' किंवा 'एतेहि' या अर्थी 'अतो' असे होते.

‘‘සබ්බස්සෙතස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

आणि 'सब्बस्स एतस्स' हे अनुवृत्त होते.

264. එ තොථෙසු ච.

२६४. आणि 'तो', 'थ' प्रत्यय पर असताना 'ए' होतो.

සබ්බස්ස එතසද්දස්ස එකාරො හොති වා තොථඉච්චෙතෙසු. ද්විත්තං, එත්තො.

सर्व 'एत' शब्दाच्या जागी 'तो' आणि 'थ' प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'ए'कार होतो. द्वित्व होऊन 'एत्तो' असे होते.

‘‘සබ්බස්සා’’ති වත්තතෙ.

'सब्बस्स' हे अनुवृत्त होते.

265. ඉමස්සි ථංදානිහතොධෙසු ච.

२६५. आणि 'थं', 'दानि', 'ह', 'तो', 'ध' प्रत्यय पर असताना 'इम' शब्दाच्या जागी 'इ'कार होतो.

ඉමසද්දස්ස සබ්බස්සෙව ඉකාරො හොති ථංදානිහතොධඉච්චෙතෙසු ච. ඉමස්මාති ඉතො.

सर्व 'इम' शब्दाच्या जागी 'थं', 'दानि', 'ह', 'तो', 'ध' प्रत्यय पर असताना 'इ'कारच होतो. 'इमस्मा' या अर्थी 'इतो' असे होते.

‘‘ක්වචි තො’’ති යොගවිභාගෙන ආදිප්පභුතීහි තො සත්තමියත්ථෙ. අනිච්චාදීහි තතියත්ථෙ ච. යථා – ආදිම්හීභි අත්ථෙ ආදිතො. එවං මජ්ඣතො, එකතො, පුරතො, පච්ඡතො, පස්සතො, පිට්ඨිතො, පාදතො, සීසතො, අග්ගතො, මූලතො, පරතො ඉච්චාදයො.

'क्वचि तो' या योगविभागाने 'आदि' इत्यादी शब्दांहून 'तो' प्रत्यय सप्तमीच्या अर्थी होतो. आणि 'अनिच्च' इत्यादी शब्दांहून तृतीयेच्या अर्थी होतो. जसे - 'आदिम्हि' या अर्थी 'आदितो'. तसेच मज्झतो, एकतो, पुरतो, पच्छतो, पस्सतो, पिट्ठितो, पादतो, सीसतो, अग्गतो, मूलतो, परतो इत्यादी.

තතියත්ථෙ අනිච්චෙනාති අනිච්චතො, අනිච්චතො සම්මසති. එවං දුක්ඛතො, රොගතො, ගණ්ඩතො ඉච්චාදයො.

तृतीयेच्या अर्थात 'अनित्याने' (aniccenā) म्हणजे 'अनित्यतेने' (aniccato), तो अनित्यतेने मनन करतो. याचप्रमाणे 'दुःखतेने' (dukkhato), 'रोगतेने' (rogato), 'गंडतेने' (gaṇḍato) इत्यादी.

‘‘අත්ථෙ, ක්වචී’’ති ච වත්තතෙ.

'अत्थे' (अर्थात) आणि 'क्वचि' (कधीतरी) हे अनुवृत्त होतात.

266. ත්‍රථ සත්තමියා සබ්බනාමෙහි.

२६६. सर्वनामांनंतर सप्तमीच्या अर्थात 'त्र' आणि 'थ' (प्रत्यय होतात).

සබ්බනාමෙහි පරා ත්‍ර ථඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. සබ්බස්මිං, සබ්බෙසු චාති සබ්බත්‍ර සබ්බත්ථ. එවං [Pg.123] යත්‍ර යත්ථ, තත්‍ර තත්ථ, ඉතරත්‍ර ඉතරත්ථ, අඤ්ඤත්‍ර අඤ්ඤත්ථ, උභයත්‍ර උභයත්ථ, පරත්‍ර පරත්ථ, කුත්‍ර කුත්ථ, ‘‘ත්‍රතොථෙසු චා’’ති කුත්තං. ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කාදෙසො. කත්ථ, අමුත්‍ර අමුත්ථ.

सर्वनामांनंतर 'त्र' आणि 'थ' हे प्रत्यय काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात होतात. 'सब्बस्मिं' (सर्व ठिकाणी) किंवा 'सब्बेसु' (सर्वांमध्ये) म्हणजे 'सब्बत्र', 'सब्बत्थ'. याचप्रमाणे 'यत्र यत्थ', 'तत्र तत्थ', 'इतरत्र इतरत्थ', 'अञ्ञत्र अञ्ञत्थ', 'उभयत्र उभयत्थ', 'परत्र परत्थ', 'कुत्र कुत्थ'. 'त्रतोथेसु च' या सूत्राने 'कु' आदेश होतो. 'किस्स क वे च' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'क' आदेश होतो. 'कत्थ', 'अमुत्र अमुत्थ'.

‘‘සබ්බස්සෙතස්සාකාරො’’ති වත්තතෙ.

'सब्बस्सेतस्साकारो' (एत शब्दाच्या जागी 'अ' कार होणे) हे अनुवृत्त होते.

267. ත්‍රෙ නිච්චං.

२६७. 'त्रे' प्रत्यय पर असताना (हा 'अ' कार) नित्य होतो.

සබ්බස්සෙව එතසද්දස්ස අකාරො හොති නිච්චං ත්‍රෙ පරෙ. අත්‍ර. ‘‘සබ්බස්සෙතස්සාකාරො වා’’ති අත්තං, ‘‘එ තොථෙසු චා’’ති එකාරො, අත්ථ, එත්ථ.

'त्रे' प्रत्यय पर असताना 'एत' या सर्वनामाच्या संपूर्ण रूपाच्या जागी नित्य 'अ' कार होतो. जसे - 'अत्र'. 'सब्बस्सेतस्साकारो वा' या सूत्राने 'अ' कार आणि 'ए तोथेसु च' या सूत्राने 'ए' कार होऊन 'अत्थ', 'एत्थ' हे रूप बनते.

‘‘ක්වචි, අත්ථෙ, සත්තමියා’’ති ච අධිකාරො, සබ්බස්මින්ති අත්ථෙ –

'क्वचि, अत्थे, सत्तमिया' हा अधिकार आहे. 'सब्बस्मिं' (सर्व ठिकाणी) या अर्थात –

268. සබ්බතො ධි.

२६८. 'सब्ब' शब्दाहून 'धि' प्रत्यय होतो.

සබ්බඉච්චෙතස්මා ධිප්පච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. සබ්බධි.

'सब्ब' या शब्दाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'धि' प्रत्यय होतो. जसे - 'सब्बधि' (सर्वत्र).

269. කිස්මා වො.

२६९. 'किं' शब्दाहून 'व' प्रत्यय होतो.

කිමිච්චෙතස්මා වප්පච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

'किं' या शब्दाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'व' प्रत्यय होतो.

270. කිස්ස ක වෙ ච.

२७०. 'किस्स क वे च' (किं शब्दाच्या जागी 'क' आदेश होतो, 'व' प्रत्यय पर असताना आणि इतर ठिकाणीही).

කිමිච්චෙතස්ස කසද්දො ආදෙසො හොති වප්පච්චයෙපරෙ. චග්ගහණෙන ථහමාදිඅවප්පච්චයෙපි. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා කකාරෙ අකාරස්ස ලොපො ච වම්හි. ක්ව ගතොසි ත්වං.

'किं' या शब्दाच्या जागी 'व' प्रत्यय पर असताना 'क' हा शब्द आदेश होतो. 'च' च्या ग्रहणाने 'थ', 'ह' इत्यादी प्रत्यय पर असताना आणि 'व' प्रत्यय नसतानाही हा आदेश होतो. 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'व' प्रत्यय पर असताना 'क' मधील 'अ' काराचा लोप होतो. जसे - 'क्व गतोसि त्वं' (तू कोठे गेला आहेस?).

‘‘කිස්මා’’ති වත්තතෙ.

'किस्मा' (किं शब्दाहून) हे अनुवृत्त होते.

271. හිංහංහිඤ්චනං[Pg.124].

२७१. 'हिं', 'हं', 'हिञ्चनं' (हे प्रत्यय होतात).

කිමිච්චෙතස්මා හිං හං හිඤ්චනංඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

'किं' या शब्दाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'हिं', 'हं', 'हिञ्चनं' हे प्रत्यय होतात.

‘‘කිස්සා’’ති වත්තතෙ.

'किस्सा' (किं शब्दाच्या जागी) हे अनुवृत्त होते.

272. කු හිංහංසු ච.

२७२. 'कु hiṃhaṃsu ca' (हिं, हं इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'कु' आदेश होतो).

කිමිච්චෙතස්ස කු හොති හිං හං ඉච්චෙතෙසු. චග්ගහණෙන හිඤ්චනංදාචනමිච්චාදීසුපි. කිස්මින්ති කුහිං, කුහං, කුහිඤ්චනං, කහං කාදෙසො.

'किं' या शब्दाच्या जागी 'हिं' आणि 'हं' प्रत्यय पर असताना 'कु' आदेश होतो. 'च' च्या ग्रहणाने 'हिञ्चनं', 'दाचनं' इत्यादी प्रत्यय पर असतानाही हा आदेश होतो. 'किस्मिं' (कोठे) या अर्थात - 'कुहिं', 'कुहं', 'कुहिञ्चनं' आणि 'क' आदेश होऊन 'कहं' हे रूप बनते.

‘‘හිං හ’’න්ති වත්තතෙ.

'हिं हं' हे अनुवृत्त होते.

273. තම්හා ච.

२७३. आणि 'त' (त्या) शब्दाहून.

තඉච්චෙතස්මා ච සබ්බනාමතො හිංහංපච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. තස්මින්ති තහිං, තහං.

आणि 'त' या सर्वनामाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'हिं' आणि 'हं' प्रत्यय होतात. 'तस्मिं' (तेथे) या अर्थात - 'तहिं', 'तहं'.

274. ඉමස්මා හධා ච.

२७४. 'इम' शब्दाहून 'ह' आणि 'धा' प्रत्यय होतात.

ඉමසද්දතො හධප්පච්චයා හොන්ති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. ‘‘ඉමස්සි ථ’’න්තිආදිනා ඉකාරො. ඉමස්මින්ති ඉහ, ඉධ.

'इम' शब्दाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'ह' आणि 'धा' प्रत्यय होतात. 'इमस्सि थं' इत्यादी सूत्राने 'इ' कार होतो. 'इमस्मिं' (येथे) या अर्थात - 'इह', 'इध'.

275. යතො හිං.

२७५. 'य' शब्दाहून 'हिं' प्रत्यय होतो.

යඉච්චෙතස්මා සබ්බනාමතො හිංපච්චයො හොති ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. යස්මින්ති යහිං.

'य' या सर्वनामाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'हिं' प्रत्यय होतो. 'यस्मिं' (जिथे) या अर्थात - 'यहिं'.

‘‘කාලෙ’’ති අධිකාරොයං.

'काले' (काळ किंवा वेळ या अर्थात) हा अधिकार आहे.

කස්මිං කාලෙති අත්ථෙ

'कस्मिं काले' (कोणत्या वेळी / केव्हा) या अर्थात –

276. කිංසබ්බඤ්ඤෙකයකුහි [Pg.125] දා දාචනං.

२७६. 'किं', 'सब्ब', 'अञ्ञ', 'एक', 'य' आणि 'कु' या शब्दांहून 'दा' आणि 'दाचनं' प्रत्यय होतात.

කිං සබ්බඅඤ්ඤඑකයඉච්චෙතෙහි සබ්බනාමෙහි දාපච්චයො හොති. කුඉච්චෙතස්මා දාචනඤ්ච කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

'किं', 'सब्ब', 'अञ्ञ', 'एक', 'य' या सर्वनामांहून 'दा' प्रत्यय होतो. आणि 'कु' या शब्दाहून काळाच्या अर्थात काही ठिकाणी सप्तमीमध्ये 'दाचनं' प्रत्यय होतो.

‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කාදෙසො, කදා.

'किस्स क वे च' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'क' आदेश होऊन 'कदा' हे रूप बनते.

277. සබ්බස්ස සො දාම්හි වා.

२७७. 'सब्ब' या शब्दाच्या जागी 'दा' प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'स' आदेश होतो.

සබ්බඉච්චෙතස්ස සද්දස්ස සසද්දාදෙසො හොති වා දාපච්චයෙ පරෙ. සබ්බස්මිං කාලෙති සදා, සබ්බදා.

'सब्ब' या शब्दाच्या जागी 'दा' प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'स' हा शब्द आदेश होतो. 'सब्बस्मिं काले' (सर्व वेळी / नेहमी) या अर्थात - 'सदा', 'सब्बदा'.

එවං අඤ්ඤදා, එකදා, යදා, කස්මිං කාලෙති කුදාචනං, ‘‘කු හිංහංසු චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන කුත්තං, ‘‘කු’’ඉති නිපාතනෙන වා.

याचप्रमाणे 'अञ्ञदा' (दुसऱ्या वेळी), 'एकदा' (एका वेळी), 'यदा' (ज्या वेळी). 'कस्मिं काले' (कोणत्या वेळी / कधीतरी) या अर्थात - 'कुदाचनं' हे रूप बनते. 'कु हिंहंसु च' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'कु' आदेश होतो किंवा 'कु' या निपातनाने हे रूप सिद्ध होते.

‘‘දා’’ති වත්තතෙ.

'दा' हे अनुवृत्त होते.

278. තම්හා දානි ච.

२७८. आणि 'त' शब्दाहून 'दानि' प्रत्यय होतो.

තඉච්චෙතස්මා සබ්බනාමතො දානිදාපච්චයා හොන්ති කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ. තස්මිං කාලෙති තදානි, තදා.

'त' या सर्वनामाहून काळाच्या अर्थात काही ठिकाणी सप्तमीमध्ये 'दानि' आणि 'दा' प्रत्यय होतात. 'तस्मिं काले' (त्या वेळी) या अर्थात - 'तदानि', 'तदा'.

279. ඉමස්මා රහිධුනාදානි ච.

२७९. 'इम' शब्दाहून 'रहि', 'धुना' आणि 'दानि' प्रत्यय होतात.

ඉමසද්දතො රහි ධුනා දානිඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කාලෙ ක්වචි සත්තම්‍යත්ථෙ.

'इम' शब्दाहून काळाच्या अर्थात काही ठिकाणी सप्तमीमध्ये 'रहि', 'धुना' आणि 'दानि' हे प्रत्यय होतात.

‘‘සබ්බස්ස, ඉමස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

'सब्बस्स' आणि 'इमस्स' हे अनुवृत्त होतात.

280. එත [Pg.126] රහිම්හි.

२८०. 'रहि' प्रत्यय पर असताना 'एत' आदेश होतो.

සබ්බස්ස ඉමසද්දස්ස එතාදෙසො හොති රහිම්හි පච්චයෙ පරෙ. ඉමස්මිං කාලෙති එතරහි.

'रहि' प्रत्यय पर असताना 'इम' या सर्वनामाच्या जागी 'एत' आदेश होतो. 'इमस्मिं काले' (या वेळी / सध्या) या अर्थात - 'एतरहि' हे रूप बनते.

281. අ ධුනාම්හි ච.

२८१. आणि 'धुना' प्रत्यय पर असताना 'अ' आदेश होतो.

සබ්බස්සෙව ඉමසද්දස්ස අකාරො හොති ධුනාපච්චයෙ පරෙ. අධුනා, ඉමසද්දස්ස ඉකාරො. ඉමස්මිං කාලෙති ඉදානි.

धुना प्रत्यय पुढे असताना संपूर्ण 'इम' (सर्वनामा) चा 'अ'कार होतो. 'अधुना' (असे रूप बनते). 'इम' चा 'इ'कार होतो. 'इमस्मिं काले' (या काळात) या अर्थी 'इदानि' (असे रूप बनते).

විභත්තිප්පච්චයවිධානං නිට්ඨිතං.

विभक्ती-प्रत्यय-विधान समाप्त झाले.

ඔපසග්ගිකපද

औपसर्गिक पद

අථාලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාවිභත්තිභෙදා උපසග්ගනිපාතා වුච්චන්තෙ.

आता लिंग, वचन आणि विभक्तीचे भेद नसलेले उपसर्ग आणि निपात सांगितले जात आहेत.

ප පරා නි නී උ දු සං වි අව අනු පරි අධි අභි පති සු ආ අති අපි අප උප ඉති පීසති උපසග්ගා.

प, परा, नि, नी, उ, दु, सं, वि, अव, अनु, परि, अधि, अभि, पति, सु, आ, अति, अपि, अप, उप - हे वीस उपसर्ग आहेत.

තත්ථ පසද්දො පකාරා’දිකම්ම පධානි’ස්සරිය’න්තොභාවවියොග තප්පර භුසත්ථ සම්භවතිත්ති අනාවිල පත්ථනාදීසු. පඉති අයමුපසග්ගො එතෙසු පකාරාදීසු අත්ථෙසු වත්තති, යථා – පකාරෙ පඤ්ඤා, ආදිකම්මෙ විප්පකතං, පධානෙ පණීතං, පධානං පධානත්තං, ඉස්සරියෙ පභූ අයං දෙසස්ස, අන්තොභාවෙ පක්ඛිත්තං, වියොගෙ පවාසී, තප්පරෙ පාචරියො, භුසත්ථෙ පවුද්ධකායො, සම්භවෙ හිමවතා ගඞ්ගා පභවති, තිත්තියං පහූතමන්නං, අනාවිලෙ පසන්නමුදකං, පත්ථනෙ පණිහිතං.

त्यात 'प' (प्र) हा शब्द प्रकर्ष, आदिकर्म (आरंभ), प्रधानता, ऐश्वर्य (स्वामित्व), अंतर्भाव, वियोग, तत्परता, अतिशय (भृशार्थ), संभव, तृप्ती, निर्मळता (अनाविल), प्रार्थना इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'प' हा उपसर्ग या प्रकर्षादी अर्थांमध्ये वर्ततो, जसे की – प्रकर्षात 'पञ्ञा' (प्रज्ञा), आदिकर्मात 'विप्पकतं' (अपूर्ण राहिलेले कार्य), प्रधानात 'पणीतं' (प्रणीत/उत्कृष्ट), प्रधानता अर्थी 'पधानं', ऐश्वर्यात 'पभू अयं देसस्स' (हा या देशाचा प्रभू/स्वामी आहे), अंतर्भावात 'पक्खित्तं' (फेकलेले/आत टाकलेले), वियोगात 'पवासी' (प्रवासी/परदेशी राहणारा), तत्परतेत 'पाचरियो' (प्राचार्य/मुख्य आचार्य), अतिशय अर्थी 'पवुद्धकायो' (प्रवृद्धकाय/मोठे शरीर असलेला), संभवात 'हिमवता गङ्गा पभवati' (हिमालयातून गंगा उगम पावते), तृप्तीत 'पभूतं अन्नं' (प्रभूत/पुष्कळ अन्न), निर्मळतेत 'पसन्नमुदकं' (प्रसन्न/स्वच्छ पाणी), प्रार्थनेत 'पणिहितं' (प्रणिहित/संकल्पित).

පරාඉති [Pg.127] පරිහානි පරාජය ගතිවික්කමා’මසනාදීසු. යථා – පරිහානියං පරාභවො, පරාජයෙ පරාජිතො, ගතියං පරායනං. වික්කමෙ පරක්කමති, ආමසනෙ අඞ්ගස්ස පරාමසනං.

'परा' हा (उपसर्ग) परिहानी (नाश), पराजय, गती, पराक्रम, स्पर्श इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की – परिहानीमध्ये 'पराभवो' (पराभव), पराजयात 'पराजितो' (पराजित), गतीमध्ये 'परायनं' (परायण/आश्रय), पराक्रमात 'परक्कमति' (पराक्रम करतो), स्पर्शात 'अङ्गस्स परामसनं' (अंगाला स्पर्श करणे).

නිඉති නිස්සෙස නිග්ගත නීහරණ’න්තොපවෙසනා’භාවනිසෙධ නික්ඛන්ත පාතුභාවා’වධාරණ විභජන උපමූ’පධාරණා’වසානඡෙකාදීසු. නිස්සෙසෙ නිරුත්ති, නිරවසෙසං දෙති, නිග්ගතෙ නික්කිලෙසො, නිය්‍යාති, නීහරණෙ නිද්ධාරණං, අන්තොපවෙසනෙ නිඛාතො, අභාවෙ නිම්මක්ඛිකං, නිසෙධෙ නිවාරෙති, නික්ඛන්තෙ නිබ්බානො, නිබ්බානං, පාතුභාවෙ නිම්මිතං, අවධාරණෙ නිච්ඡයො, විභජනෙ නිද්දෙසො, උපමායං නිදස්සනං, උපධාරණෙ නිසාමනං, අවසානෙ නිට්ඨිතං, ඡෙකෙ නිපුණො.

'नि' हा (उपसर्ग) निःशेष (पूर्णपणे), निर्गत (बाहेर पडलेला), बाहेर काढणे, आत प्रवेश करणे, अभाव, निषेध, निघून गेलेला, प्रादुर्भाव (प्रकटीकरण), निश्चय (अवधारण), विभाजन, उपमा, श्रवण (उपधारण), समाप्ती (अवसान), चतुर इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. निःशेष अर्थी 'निरुत्ति' (निरुक्ती), 'निरवसेसं देति' (पूर्णपणे देतो); निर्गत अर्थी 'निक्किलेसो' (निष्क्लेश/क्लेशरहित), 'निय्याति' (बाहेर पडतो); बाहेर काढण्याच्या अर्थी 'निद्धारणं' (निर्धारण/निवडणे); आत प्रवेश करण्याच्या अर्थी 'निखातो' (खणून पुरलेला); अभावात 'निम् मक्खिकं' (माशा नसलेले/निर्जन); निषेधात 'निवारीति' (निवारण करतो); निघून गेलेल्या अर्थी 'निब्बानो', 'निब्बानं' (निर्वाण); प्रादुर्भावात 'निम्मितं' (निर्मित); अवधारणात 'निच्छयो' (निश्चय); विभाजनात 'निद्देसो' (निर्देश); उपमेत 'nidassanaṃ' (निदर्शन/उदाहरण); उपधारणात 'निसामनं' (अवलोकन/ऐकणे); अवसानात 'निट्ठितं' (समाप्त); चतुर अर्थी 'निपुणो' (निपुण).

නීඉති නීහරණා’වරණාදීසු. නීහරණෙ නීහරති, ආවරණෙ නීවරණං.

'नी' हा (उपसर्ग) बाहेर काढणे आणि आवरण (अडथळा) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. बाहेर काढण्याच्या अर्थी 'नीहरति' (बाहेर काढतो), आवरणात 'नीवरणं' (नीवरण/अडथळा).

උඉති උග්ගතු’ද්ධකම්ම පධාන වියොග සම්භව අත්ථලාභසත්ති සරූපකථනාදීසු. උග්ගතෙ උග්ගච්ඡති, උද්ධකම්මෙ ආසනා උට්ඨිතො, උක්ඛෙපො, පධානෙ උත්තමො, ලොකුත්තරො, වියොගෙ උබ්බාසිතො, සම්භවෙ උබ්භූතො, අත්ථලාභෙ උප්පන්නං ඤාණං, සත්තියං උස්සහති ගන්තුං, සරූපකථනෙ උද්දිසති සුත්තං.

'उ' हा (उपसर्ग) वर जाणे, ऊर्ध्वकर्म (वरची क्रिया), प्रधानता, वियोग, संभव, अर्थलाभ (प्राप्ती), शक्ती, स्वरूपकथन इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. वर जाण्याच्या अर्थी 'उग्गच्छति' (वर जातो/उदय पावतो); ऊर्ध्वकर्मात 'आसना उट्ठितो' (आसनावरून उठलेले), 'उक्खेपो' (वर फेकणे); प्रधानात 'उत्तमो' (उत्तम), 'लोकुत्तरो' (लोकोत्तर); वियोगात 'उब्बासितो' (उद्वासित/हद्दपार केलेले); संभवात 'उब्भूतो' (उत्पन्न झालेले); अर्थलाभात 'उप्पन्नं ञाणं' (ज्ञान उत्पन्न झाले); शक्तीमध्ये 'उस्सहित गन्तुं' (जाण्यास समर्थ असणे/प्रयत्न करणे); स्वरूपकथनात 'उद्दिसति सुत्तं' (सूत्राचा उद्देश करणे/सांगणे).

දුඉති අසොභනා’භාවකුච්ඡිතා’සමිද්ධි කිච්ඡ විරූපතාදීසු. අසොභනෙ දුග්ගන්ධො, අභාවෙ දුබ්භික්ඛං, කුච්ඡිතෙ දුක්කටං, අසමිද්ධියං දුස්සස්සං, කිච්ඡෙ දුක්කරං, විරූපතායං දුබ්බණ්ණො, දුම්මුඛො.

'दु' हा (उपसर्ग) अशोभन (असुंदर), अभाव, कुत्सित (वाईट), असमृद्धी, कठीण, विरूपता इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अशोभन अर्थी 'दुग्गन्धो' (दुर्गंध); अभावात 'दुब्भिक्खं' (दुष्काळ); कुत्सितात 'दुक्कटं' (दुष्कृत/वाईट कर्म); असमृद्धीत 'दुस्सस्सं' (वाईट पीक); कठीण अर्थी 'दुक्करं' (दुष्कर/कठीण काम); विरूपतेत 'दुब्बण्णो' (दुर्वर्ण/कुरूप), 'दुम्मुखो' (दुर्मुख).

සංඉති සමොධාන සම්මාසම සමන්තභාවසඞ්ගත සඞ්ඛෙපභුසත්ථ සහත්ථ අප්පත්ථ පභවා’භිමුඛභාව සඞ්ගහ පිධාන පුනප්පුනකරණ සමිද්ධාදීසු. සමොධානෙ සන්ධි, සම්මාසමෙසු සමාධි[Pg.128], සම්පයුත්තො, සමන්තභාවෙ සංකිණ්ණා සමුල්ලපනා, සඞ්ගතෙ සඞ්ගමො, සඞ්ඛෙපෙ සමාසො, භුසත්ථෙ සාරත්තො, සහත්ථෙ සංවාසො, අප්පත්ථෙ සමග්ඝො. පභවෙ සම්භවො, අභිමුඛභාවෙ සම්මුඛං, සඞ්ගහෙ සඞ්ගණ්හාති, පිධානෙ සංවුතං, පුනප්පුනකරණෙ සන්ධාවති, සමිද්ධියං සම්පන්නො.

'सं' हा (उपसर्ग) समवधान (एकत्र येणे), सम्यक्-सम (योग्य प्रकारे समान), समंतभाव (सर्व बाजूंनी असणे), संगत, संक्षेप, अतिशय (भृशार्थ), सह-अर्थ (एकत्र असणे), अल्प-अर्थ, प्रभव (उत्पत्ती), अभिमुखभाव (समोर असणे), संग्रह, पिधान (झाकणे), पुन्हा पुन्हा करणे, समृद्धी इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. समवधानात 'सन्धि' (संधी/जोडणे); सम्यक्-समध्ये 'समाधि' (समाधी), 'सम्पयुत्तो' (संप्रयुक्त); समंतभावात 'संकिण्णा' (संकीर्ण), 'समुल्लपना' (संभाषण); संगतात 'सङ्गमो' (संगम); संक्षेपात 'समासो' (समास); अतिशय अर्थी 'सारत्तो' (अतिशय आसक्त); सह-अर्थात 'संवासो' (सहवास); अल्प-अर्थात 'समग्घो' (अल्प मोलाचा); प्रभावात 'सम्भवो' (संभव/उत्पत्ती); अभिमुखभावात 'सम्मुखं' (संमुख/समोर); संग्रहात 'सङ्गण्हाति' (संग्रह करतो/अनुग्रह करतो); पिधानात 'संवुतं' (संवृत/संयमित); पुन्हा पुन्हा करण्यात 'सन्धावति' (धावतो/संसार करतो); समृद्धीत 'सम्पन्नो' (संपन्न).

විඉති විසෙස විවිධ විරුද්ධ විගත වියොග විරූපතාදීසු. විසෙසෙ විමුත්ති විසිට්ඨො, විවිධෙ විමති විචිත්‍රං, විරුද්ධෙ විවාදො, විගතෙ විමලං, වියොගෙ විප්පයුත්තො, විරූපතායං විරූපො.

'वि' हा (उपसर्ग) विशेष, विविध, विरुद्ध, विगता (निघून गेलेले), वियोग, विरूपता इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. विशेषात 'विमुत्ति' (विमुक्ती), 'विसिट्ठो' (विशिष्ट); विविधात 'विमति' (विविध मते/संशय), 'विचित्रं' (विचित्र); विरुद्धा मध्ये 'विवादो' (विवाद); विगतात 'विमलं' (विमल/स्वच्छ); वियोगात 'विप्पयुत्तो' (विप्रयुक्त/वियुक्त); विरूपतेत 'विरूपो' (विरूप).

අවඉති අධොභාග වියොග පරිභව ජානන සුද්ධි නිච්ඡයදෙස ථෙය්‍යාදීසු. අධොභාගෙ අවක්ඛිත්තචක්ඛු, වියොගෙ ඔමුක්කඋපාහනො අවකොකිලං වනං, පරිභවෙ අවජානනං අවමඤ්ඤති, ජානනෙ අවගච්ඡති, සුද්ධියං වොදානං, නිච්ඡයෙ අවධාරණං, දෙසෙ අවකාසො, ථෙය්‍යෙ අවහාරො.

'अव' (किंवा ओ) हा (उपसर्ग) अधोभाग (खाली जाणे), वियोग, पराभव (अवमान), जाणणे, शुद्धी, निश्चय, देश (स्थान), चोरी इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अधोभागात 'अवक्खित्तचक्खु' (खाली झुकलेले डोळे); वियोगात 'ओमुक्कउपाहनो' (काढलेले जोडे), 'अवकोकिलं वनं' (कोकिळारहित वन); पराभवात 'अवजाननं' (अवमान करणे), 'अवमञ्ञति' (अवमान करतो); जाणण्यात 'अवगच्छति' (अवगत करतो/जाणतो); शुद्धीत 'वोदानं' (व्यवदान/परिशुद्धी); निश्चयात 'अवधारणं' (अवधारण/निश्चय); देशात 'अवकासो' (अवकाश/स्थान); चोरीमध्ये 'अवहारो' (अपहार/चोरी).

අනුඉති අනුගතා’නුපච්ඡින්න පච්ඡත්ථ භුසත්ථ සාදිස්ස හීනතතියත්ථ ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන භාග විච්ඡාදීසු. අනුගතෙ අන්වෙති, අනුපච්ඡින්නෙ අනුසයො, පච්ඡාසද්දත්ථෙ අනුරථං, භුසත්ථෙ අනුරත්තො, සාදිස්සෙ අනුරූපං. හීනෙ අනුසාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො, තතියත්ථෙ නදිමන්වවසිතා සෙනා, ලක්ඛණෙ රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, ඉත්ථම්භූතක්ඛානෙ සාධු දෙවදත්තො මාතරං අනු, භාගෙ යදෙත්ථ මං අනුසියා තං දීයතු, විච්ඡායං රුක්ඛං රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ චන්දො.

'अनु' हा (उपसर्ग) अनुगत (मागे जाणे), अनवच्छिन्न (सतत राहणारे), पश्चात्-अर्थ (मागाहून), अतिशय (भृशार्थ), सादृश्य (सारखेपणा), हीन (कमी दर्जाचा), तृतीया-अर्थ, लक्षण, इत्थंभूताख्यान (अशा प्रकारची स्थिती सांगणे), भाग, वीप्सा (पुनरावृत्ती) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अनुगतात 'अन्वेति' (मागोमाग जातो); अनवच्छिन्नात 'अनुसयो' (अनुशय/सुप्त क्लेश); पश्चात्-अर्थात 'अनुरथं' (रथाच्या मागे); अतिशय अर्थी 'अनुरत्तो' (अनुरक्त/अतिशय प्रेम करणारे); सादृश्यात 'अनुरूपं' (अनुरूप); हीन अर्थी 'अनुसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो' (सारिपुत्तांपेक्षा कमी प्रज्ञावान); तृतीया-अर्थात 'नदिमन्ववसिता सेना' (नदीच्या कडेने असलेली सेना); लक्षणात 'रुक्खं अनु विज्जोtate विज्जु' (झाडाच्या मागे वीज चमकते); इत्थंभूताख्यानात 'साधु देवदत्तो मातरं अनु' (देवदत्त आपल्या आईशी चांगला वागतो); भागात 'यदेत्थ मं अनुसिया तं दीयतु' (यात जो माझा भाग असेल तो दिला जावा); वीप्सेमध्ये 'रुक्खं रुक्खं अनु विज्जोtate चन्दो' (प्रत्येक झाडावर चंद्र प्रकाशतो).

පරිඉති සමන්තතොභාව පරිච්ඡෙද වජ්ජනා’ලිඞ්ගන නිවාසනපූජාභොජනා’වජානන දොසක්ඛාන ලක්ඛණාදීසු. සමන්තතොභාවෙ පරිවුතො, පරිච්ඡෙදෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යං, වජ්ජනෙ පරිහරති[Pg.129], ආලිඞ්ගනෙ පරිස්සජති, නිවාසනෙ වත්ථං පරිධස්සති, පූජායං පාරිචරියා, භොජනෙ භික්ඛුං පරිවිසති. අවජානනෙ පරිභවති, දොසක්ඛානෙ පරිභාසති, ලක්ඛණාදීසු රුක්ඛං පරි විජ්ජොතතෙ විජ්ජුඉච්චාදි.

'परि' हा (उपसर्ग) समंततोभाव (सर्व बाजूंनी असणे), परिच्छेद (मर्यादा/पूर्ण ज्ञान), वर्जन (टाळणे), आलिंगन, परिधान (वस्त्र नेसणे), पूजा (सेवा), भोजन (वाढणे), अवमान (तुच्छ लेखणे), दोष सांगणे, लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. समंततोभावात 'परिवुतो' (परिवृत/वेढलेले); परिच्छेदात 'परिञ्ञेय्यं' (परिज्ञेय/जाणून घेण्याजोगे); वर्जनात 'परिहरति' (परिहार करतो/टाळतो); आलिंगनात 'परिस्सजति' (आलिंगन देतो); परिधानात 'वत्थं परिधस्सति' (वस्त्र परिधान करतो); पूजेत 'पारिचरिया' (परिचर्या/सेवा); भोजनात 'भिक्खूंना वाढतो' (भोजन वाढतो); अवमानात 'परिभवति' (पराभव करतो/तुच्छ लेखतो); दोष सांगण्यात 'परिभासति' (निंदा करतो/दोष देतो); लक्षणात 'रुक्खं परि विज्जोtate विज्जु' (झाडाच्या सभोवताली वीज चमकते) इत्यादी.

අධිඉති අධිකි’ස්ස’රූපරිභාවා’ධිභවනජ්ඣායනා’ධිට්ඨානනිච්ඡයපාපුණනාදීසු. අධිකෙ අධිසීලං, ඉස්සරෙ අධිපති, අධි බ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, උපරිභාවෙ අධිරොහති, පථවිං අධිසෙස්සති, අධිභවනෙ අධිභවති, අජ්ඣායනෙ බ්‍යාකරණමධීතෙ, අධිට්ඨානෙ භූමිකම්පාදිං අධිට්ඨාති, නිච්ඡයෙ අධිමොක්ඛො, පාපුණනෙ භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති.

'अधि' हा (उपसर्ग) अधिक, ऐश्वर्य (स्वामी), उपरिभाव (वर असणे), अभिभवन (पराभूत करणे), अध्ययन, अधिष्ठान, निश्चय, प्राप्ती इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अधिक अर्थी 'अधिसिलं' (अधिशील); ऐश्वर्यात 'अधिपति' (अधिपती), 'अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला' (ब्रह्मदत्ताच्या अधिपत्याखाली पांचाल देश); उपरिभावात 'अधिरोहति' (वर चढतो), 'पठविं अधिसेस्सति' (पृथ्वीवर शयन करेल); अभिभवनात 'अधिभवति' (अभिभूत करतो/वरचढ ठरतो); अध्ययनात 'ब्याकरणमधीते' (व्याकरणाचे अध्ययन करतो); अधिष्ठानात 'भूमिकम्पादिं अधिट्ठाति' (भूकंप इत्यादी अधिष्ठित करतो/घडवून आणतो); निश्चयात 'अधिमोक्खो' (अधिमोक्ष/दृढ निश्चय); प्राप्तीमध्ये 'भोगक्खन्धं अधिगच्छति' (भोगसमूहाची प्राप्ती करतो).

අභිඉති අභිමුඛභාව විසිට්ඨා’ධි කු’ද්ධකම්ම කුල සාරුප්පවන්දන ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන විච්ඡාදීසු. අභිමුඛභාවෙ අභිමුඛො අභික්කමති, විසිට්ඨෙ අභිධම්මො, අධිකෙ අභිවස්සති, උද්ධකම්මෙ අභිරුහති, කුලෙ අභිජාතො, සාරුප්පෙ අභිරූපො, වන්දනෙ අභිවාදෙති, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං.

'अभि' हा (उपसर्ग) अभिमुखभाव (समोर असणे), विशिष्ट, अधिक, ऊर्ध्वकर्म (वरची क्रिया), कुल, सारूप्य (योग्य असणे), वंदन, लक्षण, इत्थंभूताख्यान, वीप्सा इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अभिमुखभावात 'अभिमुखो' (अभिमुख), 'अभिक्कमति' (समोर जातो/पुढ पाऊल टाकतो); विशिष्टात 'अभिधम्मो' (अभिधम्म); अधिक अर्थी 'अभिवस्सति' (अतिशय पाऊस पडतो); ऊर्ध्वकर्मात 'अभिरुहति' (वर चढतो); कुलात 'अभिजातो' (उच्च कुलात जन्मलेले); सारूप्यात 'अभिरूपो' (अभिरूप/सुंदर); वंदनात 'अभिवादेति' (अभिवादन करतो); लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये पूर्वीप्रमाणेच (उदाहरणे समजावीत).

පතිඉති පතිගත පටිලොමපතිනිධි පතිදාන නිසෙධනිවත්තන සාදිස්ස පතිකරණා’දාන පතිබොධ පටිච්ච ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛාන භාගවිච්ඡාදීසු. පතිගතෙ පච්චක්ඛං, පටිලොමෙ පතිසොතං, පතිනිධිම්හි ආචරියතො පති සිස්සො, පතිදානෙ තෙලත්ථිකස්ස ඝතං පති දදාති, නිසෙධෙ පටිසෙධනං, නිවත්තනෙ පටික්කමති, සාදිස්සෙ පතිරූපකං, පතිකරණෙ පතිකාරො, ආදානෙ පතිග්ගණ්හාති, පතිබොධෙ පටිවෙධො, පටිච්චෙ පච්චයො, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං.

'पति' (प्रति) हा उपसर्ग प्रतिगत (प्रत्यक्ष), प्रतिलोम (विरुद्ध), प्रतिनिधी, प्रतिदान (परत देणे), निषेध, निवर्तन (मागे फिरणे), सादृश्य (सारखेपणा), प्रतिकरण (प्रतिकार), आदान (स्वीकारणे), प्रतिबोध (प्रतिवेध/आकलन), प्रतीत्य (प्रत्यय/कारण), लक्षण, इत्थंभूताख्यान (विशिष्ट स्थितीचे वर्णन), भाग आणि वीप्सा (वारंवारता) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. प्रतिगत अर्थामध्ये 'पच्चक्खं' (प्रत्यक्ष); प्रतिलोम अर्थामध्ये 'पतिसोतं' (प्रवाहाच्या विरुद्ध); प्रतिनिधी अर्थामध्ये 'आचरियतो पति सिस्सो' (आचार्यांच्या ऐवजी शिष्य); प्रतिदान अर्थामध्ये 'तेलत्थिकस्स घतं पति ददाति' (तेलाच्या बदल्यात तूप देतो); निषेध अर्थामध्ये 'पटिसेधनं' (प्रतिषेध); निवर्तन अर्थामध्ये 'पटिक्कमति' (मागे फिरतो); सादृश्य अर्थामध्ये 'पतिरूपकं' (प्रतिरूपक); प्रतिकरण अर्थामध्ये 'पतिकारो' (प्रतिकार); आदान अर्थामध्ये 'पतिग्गण्हाति' (स्वीकारतो); प्रतिबोध अर्थामध्ये 'पटिवेधो' (प्रतिवेध); प्रतीत्य अर्थामध्ये 'पच्चयो' (प्रत्यय/कारण); आणि लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये पूर्वीप्रमाणेच (समजावे).

සුඉති සොභන සුට්ඨුසම්මා සමිද්ධි සුඛත්ථාදීසු. සොභනෙ සුගන්ධො, සුට්ඨුසම්මාදත්ථෙසු සුට්ඨු ගතො සුගතො, සම්මා ගතොතිපි සුගතො, සමිද්ධියං සුභික්ඛං, සුඛත්ථෙ සුකරො.

'सु' हा उपसर्ग शोभन (सुंदर), सुष्ठु (चांगले), सम्यक (योग्य प्रकारे), समृद्धी आणि सुख (सुलभ) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. शोभन अर्थामध्ये 'सुगन्धो' (सुगंध); सुष्ठु आणि सम्यक अर्थांमध्ये 'सुट्ठु गतो सुगतो' (चांगल्या प्रकारे गेलेले ते सुगत) किंवा 'सम्मा गतोतिपि सुगतो' (योग्य प्रकारे गेलेले ते सुगत); समृद्धी अर्थामध्ये 'सुभिक्खं' (सुभिक्ष); आणि सुख (सुलभ) अर्थामध्ये 'सुकरो' (करणे सोपे असलेले) असे रूप होते.

ආඉති [Pg.130] අභිමුඛභාවු’ද්ධකම්ම මරියාදා’භිවිධි පත්ති’ච්ඡාපරිස්සජන ආදිකම්මග්ගහණ නිවාස සමීප’ව්හානාදීසු. අභිමුඛභාවෙ ආගච්ඡති, උද්ධකම්මෙ ආරොහති, මරියාදායං ආපබ්බතා ඛෙත්තං, අභිවිධිම්හි ආකුමාරං යසො කච්චායනස්ස, පත්තියං ආපත්තිමාපන්නො, ඉච්ඡායං ආකඞ්ඛා, පරිස්සජනෙ ආලිඞ්ගනං, ආදිකම්මෙ ආරම්භො, ගහණෙ ආදීයති ආලම්බති, නිවාසෙ ආවසථො, සමීපෙ ආසන්නං, අව්හානෙ ආමන්තෙසි.

'आ' हा उपसर्ग अभिमुखभाव (समोर येणे), उर्ध्वकर्म (वर जाणे), मर्यादा, अभिविधी (व्याप्ती), प्राप्ती, इच्छा, आलिंगन, आदिकर्म (आरंभ), ग्रहण (स्वीकारणे), निवास, समीप (जवळ) आणि आव्हान (बोलावणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अभिमुखभाव अर्थामध्ये 'आगच्छति' (येतो); उर्ध्वकर्म अर्थामध्ये 'आरोhति' (वर चढतो); मर्यादा अर्थामध्ये 'आपब्बता खेत्तं' (पर्वतापर्यंत शेत); अभिविधी अर्थामध्ये 'आकुमारं यसो कच्चायनस्स' (कच्चायनाची कीर्ती बालकांपर्यंत पसरली आहे); प्राप्ती अर्थामध्ये 'आपत्तिमापन्नो' (आपत्तीला प्राप्त झालेला); इच्छा अर्थामध्ये 'आकङ्खा' (आकांक्षा); आलिंगन अर्थामध्ये 'आलिङ्गनं' (आलिंगन); आदिकर्म अर्थामध्ये 'आरम्भो' (आरंभ); ग्रहण अर्थामध्ये 'आदीयति' (स्वीकारतो) किंवा 'आलम्बति' (आलंबन करतो); निवास अर्थामध्ये 'आवसथो' (निवासस्थान); समीप अर्थामध्ये 'आसन्नं' (जवळ असलेले); आणि आव्हान अर्थामध्ये 'आमन्तेसि' (आमंत्रित केले/बोलावले) असे रूप होते.

අතිඉති අභික්කමනා’තික්කන්තා’තිසය භුසත්ථාදීසු. අතික්කමනෙ අතිරොචති අම්හෙහි, අතීතො, අතික්කන්තෙ අච්චන්තං, අතිසයෙ අතිකුසලො, භුසත්ථෙ අතික්කොධො අතිවුද්ධි.

'अति' हा उपसर्ग अतिक्रमण (उल्लंघन/श्रेष्ठ असणे), अतिक्रांत (गेलेला काळ), अतिशय आणि भृशार्थ (तीव्रता) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अतिक्रमण अर्थामध्ये 'अतिरोचति अम्हेहि' (तो आमच्यापेक्षा अधिक शोभतो) आणि 'अतीतो' (अतीत/गेलेला); अतिक्रांत अर्थामध्ये 'अच्चन्तं' (अत्यंत); अतिशय अर्थामध्ये 'अतिकुसलो' (अतिशय कुशल); आणि भृशार्थ अर्थामध्ये 'अतिक्कोधो' (अतिशय क्रोध) व 'अतिवुद्धि' (अतिवृद्धी) असे रूप होते.

අපිඉති සම්භාවනා’පෙක්ඛා සමුච්චය ගරහ පඤ්හාදීසු. සම්භාවනායං අපි දිබ්බෙසු කාමෙසු, මෙරුම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, අපෙක්ඛායං අයම්පි ධම්මො අනියතො, සමුච්චයෙ ඉතිපි අරහං, අන්තම්පි අන්තගුණම්පි ආදාය, ගරහෙ අපි අම්හාකං පණ්ඩිතක, පඤ්හෙ අපි භන්තෙ භික්ඛං ලභිත්ථ.

'अपि' हा शब्द संभावना (शक्यता), अपेक्षा, समुच्चय, गर्हा (निंदा) आणि प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. संभावना अर्थामध्ये 'अपि दिब्बेसु कामेसु' (दिव्य कामांमध्ये देखील) किंवा 'मेरुम्पि विनिविज्झित्वा गच्छेय्य' (मेरू पर्वतालाही भेदून जाऊ शकेल); अपेक्षा अर्थामध्ये 'अयम्पि धम्मो अनियतो' (हा धर्म देखील अनियत आहे); समुच्चय अर्थामध्ये 'इतिपि अरहं' (या कारणाने देखील ते अर्हत आहेत) किंवा 'अन्तम्पि अन्तगुणम्पि आदाय' (आतडे आणि आतड्याचे वेष्टन देखील घेऊन); गर्हा अर्थामध्ये 'अपि अम्हाकं पण्डितक' (अरे आमच्या पंडिता!); आणि प्रश्न अर्थामध्ये 'अपि भन्ते भिक्खं लभित्थ' (भन्ते, आपल्याला भिक्षा मिळाली का?) असे रूप होते.

අපඉති අපගත ගරහ වජ්ජන පූජා පදුස්සනාදීසු. අපගතෙ අපමානො අපෙතො, ගරහෙ අපගබ්භො, වජ්ජනෙ අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, පූජායං වුද්ධාපචායී, පදුස්සනෙ අපරජ්ඣති.

'अप' हा उपसर्ग अपगत (दूर गेलेले), गर्हा (निंदा), वर्जन (वगळणे), पूजा (आदर) आणि प्रदूषण (अपराध) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अपगत अर्थामध्ये 'अपमानो' (अपमान) किंवा 'अपेतो' (दूर गेलेला); गर्हा अर्थामध्ये 'अपगब्भो' (गर्भाशयात न येणारा); वर्जन अर्थामध्ये 'अपसालाय आयन्ति वाणिजा' (शाळेला वगळून व्यापारी येतात); पूजा अर्थामध्ये 'वुद्धापचायी' (वृद्धांचा आदर करणारा); आणि प्रदूषण (अपराध) अर्थामध्ये 'अपरज्झति' (अपराध करतो) असे रूप होते.

උපඉති උපගමන සමීපූ’පපත්ති සාදිස්සා’ධිකූ’පරිභාවා’නසන දොසක්ඛාන සඤ්ඤා පුබ්බකම්ම පූජා ගය්හාකාර භුසත්ථාදීසු. උපගමනෙ නිසින්නං වා උපනිසීදෙය්‍ය, සමීපෙ උපනගරං, උපපත්තියං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති, අථ වා උපපත්ති යුත්ති, යථා [Pg.131]– උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා, සාදිස්සෙ උපමානං උපමා, අධිකෙ උප ඛාරියං දොණො, උපරිභාවෙ උපසම්පන්නො, අනසනෙ උපවාසො, දොසක්ඛානෙ පරං උපපදති, සඤ්ඤායං උපධා උපසග්ගො, පුබ්බකම්මෙ උපක්කමො උපකාරො, පූජායං බුද්ධුපට්ඨාකො, මාතුපට්ඨානං, ගය්හාකාරෙ සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, භුසත්ථෙ උපාදානං, උපායාසො, උපනිස්සයොති. ඉති අනෙකත්ථා හි උපසග්ගා.

'उप' हा उपसर्ग उपगमन (जवळ जाणे), समीप (जवळ), उपपत्ती (जन्म किंवा युक्ती), सादृश्य (सारखेपणा), अधिक, उपरिभाव (पूर्णत्व), अनशन (उपवास), दोषाख्यान (दोष दाखवणे), संज्ञा (पारिभाषिक शब्द), पूर्वकर्म (उद्योग/उपकार), पूजा (सेवा), गृह्याकार (प्रकटीकरण) आणि भृशार्थ (तीव्रता) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. उपगमन अर्थामध्ये 'निसिन्नं वा उपनिसीदेय्य' (बसलेल्याच्या जवळ बसावे); समीप अर्थामध्ये 'उपनगरं' (उपनगर); उपपत्ती (जन्म) अर्थामध्ये 'सग्गं लोकं उपपज्जति' (स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो), किंवा उपपत्ती म्हणजे युक्ती (कारण), जसे की - 'उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा' (युक्तियुक्तपणे पाहणे म्हणजे उपेक्षा); सादृश्य अर्थामध्ये 'उपमानं' (उपमान) किंवा 'उपमा' (उपमा); अधिक अर्थामध्ये 'उप खारियं दोणो' (खारीपेक्षा द्रोण अधिक आहे); उपरिभाव अर्थामध्ये 'उपसम्पन्नो' (उपसंपदा प्राप्त झालेला); अनशन अर्थामध्ये 'उपवासो' (उपवास); दोषाख्यान अर्थामध्ये 'परं उपपदति' (दुसऱ्याला दोष लावतो); संज्ञा अर्थामध्ये 'उपधा' किंवा 'उपसग्गो' (उपसर्ग); पूर्वकर्म अर्थामध्ये 'उपक्कमो' (उपक्रम) किंवा 'उपकारो' (उपकार); पूजा (सेवा) अर्थामध्ये 'बुद्धुपट्ठाको' (बुद्ध-उपस्थापक) किंवा 'मातुपट्ठानं' (मातेची सेवा); गृह्याकार अर्थामध्ये 'सोचेय्यपच्चुपट्ठानं' (शुचितेचे प्रकटीकरण); आणि भृशार्थ अर्थामध्ये 'उपादानं' (उपादान), 'उपायआसो' (उपायास) व 'उपनिस्सयो' (उपनिषय) असे रूप होते. अशा प्रकारे उपसर्ग खरोखरच अनेक अर्थांचे वाचक असतात.

වුත්තඤ්ච –

आणि म्हटले आहे की –

‘‘උපසග්ග නිපාතා ච, පච්චයා ච ඉමෙ තයො;

නෙකෙනෙකත්ථවිසයා, ඉති නෙරුත්තිකාබ්‍රවු’’න්ති.

"उपसर्ग, निपात आणि प्रत्यय हे तिन्ही अनेक अर्थांचे विषय असणारे आहेत, असे निरुक्तकारांनी (व्याकरणकारांनी) म्हटले आहे."

තත්ථ උපසග්ගානං නාමාඛ්‍යාතවිසෙසකත්තා ලිඞ්ගසඤ්ඤායං අනියමෙන ස්‍යාදිම්හි සම්පත්තෙ තෙසං සඞ්ඛ්‍යාකම්මාදිභෙදාභාවා තෙහි පඨමෙකවචනමෙව භවති.

त्यामध्ये, उपसर्गांचे कार्य नाम आणि आख्यात (क्रियापद) यांचे विशेषण करणे हे असल्यामुळे, लिंगसंज्ञेच्या अंतर्गत अनियंत्रितपणे 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय प्राप्त झाले असता, त्यांच्यामध्ये संख्या, कर्म इत्यादी भेद नसल्यामुळे त्यांच्यापुढे केवळ प्रथमेचे एकवचनच लागते.

‘‘ලොප’’න්ති වත්තමානෙ

'लोप' (लोप होतो) हा अधिकार चालू असताना:

282. සබ්බාසමාවුසොපසග්ගනිපාතාදීහි ච.

२८२. "सब्बासमावुसोपसग्गनिपातादीहि च" (अर्थात: 'आवुसो' शब्द, उपसर्ग, निपात इत्यादींनंतर सर्व विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो).

ආවුසොසද්දතො, උපසග්ගනිපාතෙහි ච සබ්බාසං පරාසං විභත්තීනං ලොපො හොති. ආදිසද්දෙන ක්වචි සුත්තපදාදීහි ච. එත්ථ ච ආවුසොතිමස්ස විසුං ගහණං සසඞ්ඛ්‍යත්තදීපනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං.

'आवुसो' शब्दापासून, तसेच उपसर्ग आणि निपातांपासून पुढील सर्व विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो. 'आदि' शब्दाने काही ठिकाणी सूत्रपदांनंतरही लोप होतो. येथे 'आवुसो' या शब्दाचे स्वतंत्र ग्रहण हे तो संख्यायुक्त (सविभक्तिक) असल्याचे दर्शवण्यासाठी आहे, असे समजावे.

උපෙච්චත්ථං සජ්ජන්තීති, උපසග්ගා හි පාදයො;

චාදී පදාදිමජ්ඣන්තෙ, නිපාතා නිපතන්තිති.

"धातूच्या अर्थाच्या जवळ जाऊन त्याला विशिष्ट अर्थ प्राप्त करून देतात म्हणून 'प' (प्र) इत्यादींना 'उपसर्ग' म्हणतात; आणि 'च' इत्यादी जे शब्दाच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी पडतात (येतात), त्यांना 'निपात' म्हणतात."

පහරණං පහාරො, එවං පරාභවො, නිවාසො, නීහාරො, උහාරො, දුහාරො, සංහාරො, විහාරො, අවහාරො, අනුහාරො, පරිහාරො, අධිහාරො, අභිහාරො, පතිහාරො, සුහාරො, ආහාරො, අතිහාරො, අපිහාරො, අපහාරො[Pg.132], උපහාරො. පහරති, පරාභවති, නිවසති, නීහරති, උද්ධරති ඉච්චාදි යොජෙතබ්බං.

प्रहार करणे म्हणजे 'पहारो' (प्रहार); याचप्रमाणे पराभवो (पराभव), निवासो (निवास), नीहारो (बाहेर काढणे), ऊहारो (वर उचलणे), दुहारो (कठीणपणे हरण करणे), संहारो (संहार), विहारो (विहार), अवहारो (अपहार), अनुहारो (अनुकरण), परिहारो (परिहार), अधिहारो (अधिहार), अभिहारो (अभिहार), पतिहारो (प्रतिहार), suहारो (सुहार), आहारो (आहार), अतिहारो (अतिहार), अपिहारो (अपिहार), अपहारो (अपहार) आणि उपहारो (उपहार) हे शब्द बनतात. तसेच 'पहरति' (प्रहार करतो), 'पराभवति' (पराभूत होतो), 'निवसति' (निवास करतो), 'नीहरति' (बाहेर काढतो), 'उद्धरति' (वर काढतो) इत्यादी क्रियापदे जोडावीत.

ධාත්වත්ථං බාධතෙ කොචි, කොචි තමනුවත්තතෙ;

තමෙවඤ්ඤො විසෙසෙති, උපසග්ගගතී තිධා.

"काही उपसर्ग धातूच्या मूळ अर्थाला बाध आणतात (बदलतात), काही मूळ अर्थाचेच अनुकरण करतात, तर काही मूळ अर्थाला विशेष बनवतात; अशा प्रकारे उपसर्गांची गती (कार्य) तीन प्रकारची असते."

ඔපසග්ගිකපදං නිට්ඨිතං.

उपसर्गांचे प्रकरण (औपसर्गिक पद) समाप्त झाले.

නෙපාතිකපද

निपातांचे प्रकरण (नैपातिक पद).

සමුච්චයවිකප්පනපටිසෙධපූරණාදිඅත්ථං අසත්වවාචකං නෙපාතිකං පදං.

समुच्चय (एकत्र करणे), विकल्प (पर्याय), प्रतिषेध (नकार/मज्जाव) आणि पूरण (वाक्य पूर्ण करणे) इत्यादी अर्थ असणारे आणि द्रव्यवाचक नसलेले (अद्रव्यवाचक) पद म्हणजे 'निपात' होय.

තත්‍ර චඉති සමුච්චයා’න්වාචයෙ’තරීතරයොගසමාහාරා’වධාරණාදීසු.

त्यामध्ये 'च' हा निपात समुच्चय, अन्वाचय (दुय्यम संबंध), इतरेतरयोग (परस्पर संबंध), समाहार (समूह) आणि अवधारण (निश्चय) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो.

වාඉති විකප්පනූ’පමාන සමුච්චය වවත්ථිතවිභාසාසු.

'वा' हा निपात विकल्प (पर्याय), उपमान (तुलना), समुच्चय आणि व्यवस्थित विभाषा (नियमबद्ध पर्याय) या अर्थांमध्ये वापरला जातो.

න නො මා අ අලං හලං ඉච්චෙතෙ පටිසෙධනත්ථෙ.

'न', 'नो', 'मा', 'अ', 'अलं' आणि 'हलं' हे निपात प्रतिषेध (नकार/मज्जाव) या अर्थामध्ये वापरले जातात.

අලං පරියත්ති භූසනෙසු ච.

'अलं' हा निपात पर्याप्तता (पुरेसे असणे) आणि भूषण (अलंकार) या अर्थांमध्येही वापरला जातो.

පූරණත්ථං දුවිධං අත්ථපූරණං පදපූරණඤ්ච.

पूरणार्थ (वाक्य किंवा अर्थ पूर्ण करणे) दोन प्रकारचा असतो: अर्थपूरण (अर्थ पूर्ण करणे) आणि पदपूरण (शब्द किंवा पाद पूर्ण करणे).

තත්ථ අථ ඛලු වත වථ අථො අස්සු යග්ඝෙ හි චරහි නං තං වා ච තුව වො පන හවෙ කීව හ තතො යථා සුදං ඛො වෙ හං එනං සෙය්‍යථිදං ඉච්චෙවමාදීනි පදපූරණානි.

त्यामध्ये अथ, खलु, वत, वथ, अथो, अस्सु, यग्घे, हि, carहि, नं, तं, वा, च, तुव, वो, पन, हवे, कीव, ह, ततो, यथा, सुदं, खो, वे, हं, एनं, सेय्यथिदं इत्यादी पदपूरक (शब्द पूर्ण करणारे) निपात आहेत.

තත්ථ – අථඉති පඤ්හා’නන්තරියා’ධිකාරාදීසු ච.

त्यामध्ये - 'अथ' हा निपात प्रश्न, आनंतर्य (लगेचच नंतर घडणे), अधिकार (प्रकरण) इत्यादी अर्थांमध्येही वापरला जातो.

ඛලුඉති පටිසෙධා’වධාරණ පසිද්ධීසු ච.

'खलु' हा निपात प्रतिषेध (नकार), अवधारण (निश्चय) आणि प्रसिद्धी इत्यादी अर्थांमध्येही वापरला जातो.

වතඉති එකංස ඛෙදා’නුකම්පසඞ්කප්පෙසු ච.

'वत' हा निपात एकांश (निश्चितता), खेद, अनुकंपा (दया) आणि संकल्प इत्यादी अर्थांमध्येही वापरला जातो.

අථොඉති අන්වාදෙසෙ ච.

'अथो' हा निपात अन्वादेश (पुन्हा निर्देश करणे) या अर्थामध्येही वापरला जातो.

හිඉති [Pg.133] හෙතු අවධාරණෙසු ච.

'हि' हा निपात हेतू (कारण) आणि अवधारण (निश्चय) इत्यादी अर्थांमध्येही वापरला जातो.

තුඉති විසෙස හෙතු නිවත්තනාදීසු ච.

'तु' हा निपात विशेष, हेतू आणि निवर्तन (मागे फिरणे) इत्यादी अर्थांमध्येही वापरला जातो.

පනඉති විසෙසෙපි.

'पन' हा निपात विशेष अर्थामध्येही वापरला जातो.

හවෙ, වෙඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙපි.

'हवे' आणि 'वे' हे निपात एकांश (निश्चितता) या अर्थामध्येही वापरले जातात.

හංඉති විසාද සම්භමෙසුපි.

'हं' हा निपात विषाद (दुःख) आणि संभ्रम (घाई/गोंधळ) या अर्थांमध्येही वापरला जातो.

සෙය්‍යථිදන්ති තං කතමන්ති අත්ථෙපි.

'सेय्यथिदं' हा निपात 'तं कतमं' (ते कोणते/म्हणजेच) या अर्थामध्येही वापरला जातो.

අත්ථපූරණං දුවිධං විභත්තියුත්තං, අවිභත්තියුත්තඤ්ච.

अर्थपूरण दोन प्रकारचे असते: विभक्तियुक्त (विभक्ती प्रत्यय लागलेले) आणि अविभक्तियुक्त (विभक्ती प्रत्यय नसलेले).

අත්ථි සක්කා ලබ්භා ඉච්චෙතෙ පඨමායං.

'अत्थि', 'सक्का' आणि 'लब्भा' हे निपात प्रथमा विभक्तीच्या अर्थामध्ये वापरले जातात.

ආවුසො අම්භො හම්භො රෙ අරෙ හරෙ ජෙඉච්චෙතෙ ආමන්තනෙ.

'आवुसो', 'अम्भो', 'हम्भो', 'रे', 'अरे', 'हरे' आणि 'जे' हे निपात आमंत्रण (संबोधन) अर्थामध्ये वापरले जातात.

දිවා භිය්‍යො නමො ඉච්චෙතෙ පඨමායං, දුතියායඤ්ච.

'दिवा', 'भिय्यो' आणि 'नमो' हे निपात प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तीच्या अर्थामध्ये वापरले जातात.

සයං සාමං සං සම්මා කින්ති ඉච්චෙතෙ තතියත්ථෙ, සොතො ධාපච්චයන්තා ච. සුත්තසො පදසො අනිච්චතො දුක්ඛතො එකධා ද්විධා ඉච්චාදි.

'सयं', 'सामं', 'सं', 'सम्मा' आणि 'किन्ति' हे निपात तृतीया विभक्तीच्या अर्थामध्ये वापरले जातात, तसेच 'सो' आणि 'धा' प्रत्ययाने संपणारे शब्दही; जसे की - सुत्तसो (सूत्रांनुसार), पदसो (पदांनुसार), अनिच्चतो (अनित्यतेने), दुक्खतो (दुःखाने), एकधा (एका प्रकारे), द्विधा (दोन प्रकारे) इत्यादी.

තවෙ තුංපච්චයන්තා චතුත්ථියා, කාතවෙ දාතවෙ කාතුං කාරෙතුං දාතුං දාපෙතුං ඉච්චාදි.

चतुर्थीच्या अर्थात 'तवे' आणि 'तुं' प्रत्ययान्त शब्द असतात; जसे - 'कातवे' (करण्यासाठी), 'दातवे' (देण्यासाठी), 'कातुं' (करण्यासाठी), 'कारेतुं' (करवून घेण्यासाठी), 'दातुं' (देण्यासाठी), 'दापेतुं' (देववण्यासाठी) इत्यादी.

සො තොපච්චයන්තා පඤ්චමියත්ථෙ, දීඝසො ඔරසො රාජතො වා චොරතො වා ඉච්චාදි.

पंचमीच्या अर्थात 'सो' आणि 'तो' प्रत्ययान्त शब्द असतात; जसे - 'दीघसो' (लांबीने), 'ओरसो' (छातीपासून/स्वतःचा), 'राजतो' (राजाकडून) किंवा 'चोरतो' (चोराकडून) इत्यादी.

තො සත්තම්‍යත්ථෙපි, ත්‍රථාදිපච්චයන්තා ච. එකතො පුරතො පච්ඡතො පස්සතො පිට්ඨිතො පාදතො සීසතො අග්ගතො මූලතො යත්‍ර යත්ථ යහිං තත්‍ර තත්ථ තහිං තහං ඉච්චාදි.

सप्तमीच्या अर्थातही 'तो' प्रत्यय होतो, तसेच 'त्र', 'थ' इत्यादी प्रत्ययान्त शब्दही सप्तमीच्या अर्थात असतात; जसे - 'एकतो' (एका बाजूला), 'पुरतो' (पुढे), 'पच्छतो' (मागे), 'पस्सतो' (बाजूला), 'पिट्ठितो' (पाठीमागे), 'पादतो' (पायाशी), 'सीसतो' (डोक्याशी), 'अग्गतो' (टोकावर), 'मूलतो' (मुळाशी), 'यत्र', 'यत्थ', 'यहिं', 'तत्र', 'तत्थ', 'तहिं', 'तहं' इत्यादी.

සමන්තා සාමන්තා පරිතො අභිතො සමන්තතො එකජ්ඣං එකමන්තං හෙට්ඨා උපරි උද්ධං අධො තිරියං සම්මුඛා [Pg.134] පරම්මුඛා ආවි රහො තිරො උච්චං නීචං අන්තො අන්තරා අජ්ඣත්තං බහිද්ධා බාහිරා බාහිරං බහි ඔරං පාරං ආරා ආරකා පච්ඡා පුරෙ හුරං පෙච්ච ඉච්චෙතෙ සත්තමියා.

'समन्ता' (सर्व बाजूंनी), 'सामन्ता' (जवळ), 'परितो' (भोवती), 'अभितो' (समोर/भोवती), 'समन्ततो' (सर्व बाजूंनी), 'एकज्झं' (एकत्र), 'एक मन्तं' (एका बाजूला), 'हेट्ठा' (खाली), 'उपरि' (वर), 'उद्धं' (वरच्या दिशेला), 'अधो' (खाली), 'तिरियं' (तिरपे/आडवे), 'सम्मुखा' (समोर), 'परम्मुखा' (पाठ फिरवून), 'आवि' (प्रकटपणे), 'रहो' (गुपचूप/एकांतात), 'तिरो' (पलीकडे/आड), 'उच्चं' (उंच), 'नीचं' (नीच/खाली), 'अन्तो' (आत), 'अन्तरा' (मध्ये), 'अज्झत्तं' (अध्यात्म/स्वतःच्या आत), 'बहिद्धा' (बाहेर), 'बाहिरा' (बाहेरून), 'बाहिरं' (बाहेर), 'बहि' (बाहेर), 'ओरं' (अलीकडे), 'पारं' (पलीकडे), 'आरा' (दूर), 'आरका' (दूरवर), 'पच्छा' (नंतर/मागे), 'पुरे' (पूर्वी/पुढे), 'हुरं' (परलोकात), 'पेच्च' (मृत्यूनंतर) हे सर्व शब्द सप्तमीच्या अर्थात आहेत.

සම්පති ආයති අජ්ජ අපරජ්ජු පරජ්ජ සුවෙ ස්වෙ පරසුවෙ හිය්‍යො පරෙ සජ්ජු සායං පාතො කාලං කල්ලං දිවා නත්තං නිච්චං සතතං අභිණ්හං අභික්ඛණං මුහුං මුහුත්තං භූතපුබ්බං පුරා යදා තදා කදා ඉච්චාදයො කාලසත්තමියා. ඉති විභත්තියුත්තානි.

'सम्पति' (आता), 'आयति' (भविष्यात), 'अज्ज' (आज), 'अपरज्जु' (दुसऱ्या दिवशी), 'परज्ज' (परवा), 'सुवे' किंवा 'स्वे' (उद्या), 'परसुवे' (तेरवा), 'हिय्यो' (काल), 'परे' (नंतर), 'सज्जु' (लगेच), 'सायं' (संध्याकाळी), 'पातो' (सकाळी), 'कालं' (वेळीच), 'कल्लं' (योग्य वेळी/पहाटे), 'दिवा' (दिवसा), 'नत्तं' (रात्री), 'निच्चं' (नेहमी), 'सततं' (सतत), 'अभिण्हं' (वारंवार), 'अभिक्खणं' (पुन्हा पुन्हा), 'मुहुं' (क्षणोक्षणी), 'मुहुत्तं' (क्षणभर), 'भूतपुब्बं' (पूर्वी घडलेले), 'पुरा' (पूर्वी), 'यदा' (जेव्हा), 'तदा' (तेव्हा), 'कदा' (केव्हा) इत्यादी काळाचे वाचक असणारे सप्तमीच्या अर्थातील शब्द आहेत. याप्रमाणे विभक्तीशी युक्त असणारे शब्द संपले.

අවිභත්තියුත්තෙසු ච අප්පෙව අප්පෙවනාම නු ඉච්චෙතෙ සංසයත්ථෙ.

आणि विभक्ती नसलेल्या शब्दांमध्ये 'अप्पेव', 'अप्पेवनाम' आणि 'नु' हे शब्द संशयाच्या (शंकेच्या) अर्थात वापरले जातात.

අද්ධා අඤ්ඤදත්ථු තග්ඝ ජාතු කාමං සසක්කංඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙ.

'अद्धा', 'अञ्ञदत्थु', 'तग्घ', 'जातु', 'कामं', 'ससक्कं' हे शब्द निश्चित अर्थ दर्शवण्यासाठी (निश्चितपणे या अर्थी) वापरले जातात।

එවඉති අවධාරණෙ.

'एव' हा शब्द अवधारण (निश्चय किंवा मर्यादा) दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

කච්චිනු’කින්නුනනුකථං කිංසු කිංඉච්චෙතෙ පුච්ඡනත්ථෙ.

'कच्चिनु', 'किन्नु', 'ननु', 'कथं', 'किंसु', 'किं' हे शब्द प्रश्न विचारण्याच्या अर्थी वापरले जातात।

එවං ඉති ඉත්ථං ඉච්චෙතෙ නිදස්සනෙ.

'एवं', 'इति', 'इत्थं' हे शब्द निर्देश किंवा उदाहरण दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

ඉති හෙතු වාක්‍යපරිසමත්තීසු ච.

'इति' हा शब्द कारण आणि वाक्य समाप्ती दर्शवण्यासाठी देखील वापरला जातो।

යාව තාව යාවතා තාවතා කිත්තාවතා එත්තාවතා කීව ඉච්චෙතෙ පරිච්ඡෙදනත්ථෙ.

'याव', 'ताव', 'यावता', 'तावता', 'कित्तावता', 'एत्तावता', 'कीव' हे शब्द मर्यादा किंवा प्रमाण (परिच्छेद) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

එවං සාහු ලහු ඔපායිකං පතිරූපං ආම සාධු ඉති සම්පටිච්ඡනත්ථෙ.

'एवं', 'साहू', 'लहू', 'ओपायिकं', 'पतिरूपं', 'आम', 'साधु' हे शब्द स्वीकृती (संमती) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

යථා තථා යථෙව තථෙව එවං එවමෙව එවමෙවං එවම්පි යථාපි සෙය්‍යථාපි සෙය්‍යථාපිනාම විය ඉව යථරිව තථරිව යථානාම තථානාම යථාහි තථාහි යථාචතථාච ඉච්චෙතෙ පටිභාගත්ථෙ.

'यथा', 'तथा', 'यथेव', 'तथेव', 'एवं', 'एवमेव', 'एवमेवं', 'एवम्पि', 'यथापि', 'सेय्यथापि', 'सेय्यथापिनाम', 'विय', 'इव', 'यथरिव', 'तथरिव', 'यथानाम', 'तथानाम', 'यथाहि', 'तथाहि', 'यथा च तथा च' हे शब्द सादृश्य किंवा तुलना दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

යථාඉති [Pg.135] යොග්ගතා විච්ඡා පදත්ථානතිවත්තනිදස්සනෙසු ච.

'यथा' हा शब्द योग्यता, वीप्सा (पुनरावृत्ती), पदार्थाचे अनतिक्रमण आणि निर्देश दर्शवण्यासाठी देखील वापरला जातो।

එවංඉති උපදෙස පඤ්හාදීසු ච.

'एवं' हा शब्द उपदेश, प्रश्न इत्यादी दर्शवण्यासाठी देखील वापरला जातो।

කිඤ්චාපිඉති අනුග්ගහත්ථෙ.

'किञ्चापि' हा शब्द अनुग्रह दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

අහොඉති ගරහ පසංසන පත්ථනෙසු ච.

'अहो' हा शब्द निंदा, प्रशंसा आणि प्रार्थना दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

නාමඉති ගරහ පසංසන සඤ්ඤා පඤ්හෙසු ච.

'नाम' हा शब्द निंदा, प्रशंसा, संज्ञा (नाव) आणि प्रश्न दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

සාධුඉති පසංසන යාචනෙසු ච.

'साधु' हा शब्द प्रशंसा आणि याचना दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

ඉඞ්ඝ හන්ද ඉච්චෙතෙ චොදනත්ථෙ.

'इङ्घ' आणि 'हन्द' हे शब्द प्रेरणा किंवा प्रोत्साहन दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

සාධු සුට්ඨු එවමෙතන්ති අනුමොදනෙ.

'साधु', 'सुट्ठु', 'एवमेतं' हे शब्द अनुमोदन दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

කිරඉති අනුස්සවණ අස්සද්ධෙය්‍යෙසු.

'किर' हा शब्द ऐकीव माहिती आणि अविश्वासार्हता दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

නූනඉති අනුමානා’නුස්සරණ පරිවිතක්කනෙසු.

'noun' हा शब्द अनुमान, स्मरण आणि विचार दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

කස්මාඉති කාරණපුච්ඡනෙ.

'कस्मा' हा शब्द कारण विचारण्यासाठी वापरला जातो।

යස්මා තස්මා තථාහි තෙන ඉච්චෙතෙ කාරණච්ඡෙදනත්ථෙ.

'यस्मा', 'तस्मा', 'तथाहि', 'तेन' हे शब्द कारणाचा निर्णय किंवा स्पष्टीकरण दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

සහ සද්ධිං සමං අමාඉති සමක්‍රියායං.

'सह', 'सद्धिं', 'समं', 'अमा' हे शब्द समान क्रिया (सोबत असणे) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

විනා රිතෙඉති විප්පයොගෙ.

'विना' आणि 'रिते' हे शब्द वियोग (विरहित असणे) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

නානා පුථු බහුප්පකාරෙ.

'नाना' आणि 'पुथु' हे शब्द विविध प्रकार दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

පුථු විසුං අසඞ්ඝාතෙ ච.

'पुथु' आणि 'विसुं' हे शब्द असंघात (वेगळे असणे) दर्शवण्यासाठी देखील वापरले जातात।

දුට්ඨු කු ජිගුච්ඡායං.

'दुट्ठु' आणि 'कु' हे शब्द घृणा किंवा तिरस्कार दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

පුන අප්පඨමෙ.

'पुन' हा शब्द अपूर्व किंवा पुन्हा (अप्रथम) दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

කථඤ්චි කිච්ඡත්ථෙ ච.

'कथञ्चि' हा शब्द कष्टाने किंवा कठीणतेने या अर्थी देखील वापरला जातो।

ධා ක්ඛත්තුං සකිඤ්ච සඞ්ඛ්‍යාවිභාගෙ.

'धा', 'क्खत्तुं' आणि 'सकिं' हे शब्द संख्या विभाग दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

ඊසකං [Pg.136] අප්පත්ථෙ.

'ईसकं' हा शब्द अल्प किंवा थोड्या अर्थी वापरला जातो।

සණිකං මන්දත්ථෙ.

'सणिकं' हा शब्द हळूहळू किंवा मंद अर्थी वापरला जातो।

ඛිප්පං අරං ලහු ආසුං තුණ්ණං අචිරං සීඝත්ථෙ.

'खिप्पं', 'अरं', 'लहू', 'आसुं', 'तुण्णं', 'अचिरं' हे शब्द शीघ्र किंवा लवकर या अर्थी वापरले जातात।

චිරං චිරස්සං දීඝකාලෙ.

'चिरं' आणि 'चिरस्सं' हे शब्द दीर्घकाळ दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

චෙ යදි සඞ්කාවට්ඨානෙ.

'चे' आणि 'यदि' हे शब्द शंका किंवा अट दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

ධුවං ථිරාවධාරණෙසු.

'धुवं' हा शब्द स्थिरता आणि निश्चय दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

හා විසාදෙ.

'हा' हा शब्द विषाद (खेद) दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

තුණ්හී අභාසනෙ.

'तुण्ही' हा शब्द न बोलणे (मौन) दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

සච්ඡි පච්චක්ඛෙ.

'सच्छि' हा शब्द प्रत्यक्ष दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

මුසා මිච්ඡා අලිකං අසච්චෙ.

'मुसा', 'मिच्छा', 'अलिकं' हे शब्द असत्य दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

සුවත්ථි ආසීසත්ථෙ ඉච්චාදි.

'सुवत्थि' हा शब्द आशीर्वाद इत्यादी अर्थी वापरला जातो।

තුන ත්වාන ත්වාපච්චයන්තා උස්සුක්කනත්ථෙ භවන්ති.

'तुन', 'त्वान' आणि 'त्वा' हे प्रत्ययान्त शब्द उत्सुकता किंवा तत्परता दर्शवण्यासाठी असतात।

යථා – පස්සිතුන පස්සිය පස්සිත්වාන පස්සිත්වා දිස්වා දිස්වානදස්සෙත්වා දාතුන දත්වාන දත්වා උපාදාය දාපෙත්වා විඤ්ඤාපෙත්වා විචෙය්‍ය විනෙය්‍ය නිහච්ච සමෙච්ච අපෙච්ච උපෙච්ච ආරබ්භ ආගම්ම ඉච්චාදි.

जसे की – पस्सितुन, पस्सिय, पस्सित्वान, पस्सित्वा, दिस्वा, दिस्वान, दस्सेत्वा, दातुन, दत्वान, दत्वा, उपादाय, दापेत्वा, विञ्ञापेत्वा, विचेय्य, विनेय्य, निहच्च, समेच्च, अपेच्च, उपेच्च, आरब्भ, आगम्म इत्यादी।

එවං නාමාඛ්‍යාතොපසග්ගවිනිමුත්තං යදබ්‍යයලක්ඛණං, තං සබ්බං නිපාතපදන්ති වෙදිතබ්බං.

अशा प्रकारे, नाम, आख्यात (क्रियापद) आणि उपसर्ग यांपासून मुक्त असलेले जे अव्यय लक्षण आहे, ते सर्व 'निपात पद' म्हणून जाणावे।

වුත්තඤ්ච –

आणि म्हटले आहे की –

‘‘මුත්තං පදත්තයා යස්මා, තස්මා නිපතත්‍යන්තරා;

නෙපාතිකන්ති තං වුත්තං, යං අබ්‍යය සලක්ඛණ’’න්ති.

"ज्या अर्थी ते तीन पदांपासून (नाम, आख्यात, उपसर्ग) मुक्त आहे आणि वाक्याच्या मध्ये येते, त्या अर्थी त्याला 'निपातिक' म्हटले जाते, जे अव्यय लक्षणाचे असते."

නෙපාතිකපදං නිට්ඨිතං.

निपातिक पद समाप्त झाले।

පුල්ලිඞ්ගං ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච, නපුංසකමථාපරං;

තිලිඞ්ගඤ්ච අලිඞ්ගඤ්ච, නාමිකං පඤ්චධා ඨිතං.

पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग, त्रिलिंग आणि अलिंग अशा पाच प्रकारे नाम (नामिक) विभागलेले आहे।

ඉති පදරූපසිද්ධියං නාමකණ්ඩො දුතියො.

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' मधील नामकांड हा दुसरा अध्याय समाप्त झाला।

3. කාරකකණ්ඩ

३. कारककांड

අථ [Pg.137] විභත්තීනමත්ථභෙදා වුච්චන්තෙ.

आता विभक्तींचे अर्थभेद सांगितले जात आहेत।

තත්ථ එකම්පි අත්ථං කම්මාදිවසෙන, එකත්තාදිවසෙන ච විභජන්තීති විභත්තියො, ස්‍යාදයො. තා පන පඨමාදිභෙදෙන සත්තවිධා.

त्यामध्ये, एकाच अर्थाला कर्म इत्यादींच्या द्वारे आणि एकवचन इत्यादींच्या द्वारे ज्या विभागतात, त्या 'विभक्ती' (सि-आदि प्रत्यय) होत। त्या प्रथमा इत्यादी भेदांनी सात प्रकारच्या आहेत।

තත්ථ කස්මිං අත්ථෙ පඨමා?

तेथे कोणत्या अर्थात प्रथमा (विभक्ती) होते?

283. ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා.

२८३. लिंगार्थात प्रथमा होते.

ලිඞ්ගත්ථාභිධානමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොති.

केवळ लिंगार्थाचे अभिधान (कथन) करण्यासाठी प्रथमा विभक्ती होते.

ලිඞ්ගස්ස අත්ථො ලිඞ්ගත්ථො. එත්ථ ච ලීනං අඞ්ගන්ති ලිඞ්ගං, අපාකටො අවයවො, පුරිසොතිආදීනඤ්හි පකතිප්පච්චයාදිවිභාගකප්පනාය නිප්ඵාදිතානං සද්දප්පතිරූපකානං නාමිකපදානං පඨමං ඨපෙතබ්බං පකතිරූපං අපාකටත්තා, අවයවත්තා ච ලිඞ්ගන්ති වුච්චති. අථ වා විසදාවිසදොභයරහිතාකාරවොහාරසඞ්ඛාතෙන තිවිධලිඞ්ගෙන සහිතත්ථස්ස, තබ්බිනිමුත්තස්සුපසග්ගාදීනමත්ථස්ස ච ලීනස්ස ගමනතො, ලිඞ්ගනතො වා ලිඞ්ගන්ති අන්වත්ථනාමවසෙන වා ‘‘ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිඞ්ග’’න්ති වචනතො පරසමඤ්ඤාවසෙන වා ලිඞ්ගන්ති ඉධ පාටිපදිකාපරනාමධෙය්‍යං ස්‍යාදිවිභත්‍යන්තපදපකතිරූපමෙව වුච්චතීති දට්ඨබ්බං.

लिंगाचा अर्थ म्हणजे लिंगार्थ होय. आणि येथे 'लीन असलेले अंग' म्हणजे लिंग, म्हणजेच अप्रकट अवयव. कारण 'पुरिस' (पुरुष) इत्यादी शब्दांच्या प्रकृती-प्रत्यय इत्यादी विभागांच्या कल्पनेने निष्पन्न झालेल्या शब्दरूप नामिक पदांचे जे प्रथम ठेवले जाणारे प्रकृतीरूप असते, ते अप्रकट असल्यामुळे आणि अवयव असल्यामुळे 'लिंग' म्हटले जाते. अथवा, स्पष्ट आणि अस्पष्ट या दोन्ही आकारांनी रहित अशा व्यवहाराने युक्त असलेल्या त्रिविध लिंगाने युक्त असलेल्या अर्थाचे, आणि त्यापासून मुक्त असलेल्या उपसर्ग इत्यादींच्या अर्थाचे जे लीन (गुप्त) गमन किंवा सूचन होते, त्यावरून 'लिंग' अशा अन्वर्थक नावामुळे; किंवा 'धातू, प्रत्यय आणि विभक्ती यांनी रहित असलेला अर्थवान शब्द म्हणजे लिंग होय' या वचनानुसार परसंज्ञेवरून येथे 'लिंग' हे 'प्रातिपदिक' या दुसऱ्या नावाचे, 'सि' इत्यादी विभक्तींनी युक्त असलेल्या पदांचे प्रकृतीरूपच म्हटले जाते, असे समजावे.

ලිඞ්ගස්සත්ථො නාම පබන්ධවිසෙසාකාරෙන පවත්තමානෙ රූපාදයො උපාදාය පඤ්ඤාපීයමානො තදඤ්ඤානඤ්ඤභාවෙන අනිබ්බචනීයො සමූහසන්තානාදිභෙදො උපාදාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො ඝටපටාදිවොහාරත්ථො ච පථවීධාතුඵස්සාදීනං සභාවධම්මානං [Pg.138] කාලදෙසාදිභෙදභින්නානං විජාතියවිනිවත්තො සජාතියසාධාරණො යථාසඞ්කෙතමාරොපසිද්ධො තජ්ජාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො කක්ඛළත්තඵුසනාදිසාමඤ්ඤාකාරො ච.

लिंगाचा अर्थ म्हणजे: विशिष्ट प्रवाहाच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या रूप इत्यादींचा आश्रय करून प्रज्ञप्त केला जाणारा, त्यांच्याशी अनन्य किंवा अन्य भावाने अनिर्वचनीय असलेला, समूह आणि संतान इत्यादी भेदांनी युक्त असलेला, उपादाय-प्रज्ञप्ती (उपादा-पण्णत्ति) संज्ञक असलेला आणि घट, पट इत्यादी व्यावहारिक अर्थ; तसेच पृथ्वीधातू, स्पर्श इत्यादी स्वभावधर्मांचा, जे काळ, देश इत्यादी भेदांनी भिन्न आहेत, विजातीयांपासून व्यावृत्त असलेला, सजातीयांमध्ये समान असलेला, संकेतानुसार आरोपाने सिद्ध झालेला, तज्जा-प्रज्ञप्ती (तज्जा-पण्णत्ति) संज्ञक असलेला आणि कक्खळत्व (काठिण्य), स्पर्श इत्यादी सामान्य आकार होय.

සො පන කම්මාදිසංසට්ඨො, සුද්ධො චාති දුවිධො. තත්ථ කම්මාදීසු දුතියාදීනං විධීයමානත්තා කම්මාදිසංසග්ගරහිතො ලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාපරිමාණයුත්තො, තබ්බිනිමුත්තුපසග්ගාදිපදත්ථභූතො ච සුද්ධො සද්දත්ථො ඉධ ලිඞ්ගත්ථො නාම.

तो (अर्थ) कर्म इत्यादींशी संसृष्ट (मिश्रित) आणि शुद्ध अशा दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी, कर्म इत्यादींमध्ये द्वितीया इत्यादी विभक्तींचे विधान केले जात असल्यामुळे, कर्म इत्यादींच्या संसर्गाने रहित असलेला, लिंग, संख्या आणि परिमाणाने युक्त असलेला, आणि त्यापासून मुक्त असलेल्या उपसर्ग इत्यादी पदांचा अर्थ असलेला जो शुद्ध शब्दार्थ आहे, त्याला येथे 'लिंगार्थ' म्हटले जाते.

යො පන ආඛ්‍යාතකිතකතද්ධිතසමාසෙහි වුත්තො කම්මාදිසංසට්ඨො අත්ථො, සොපි දුතියාදීනං පුන අත්තනා වත්තබ්බස්ස අත්ථවිසෙසස්සාභාවෙන අවිසයත්තා, ලිඞ්ගත්ථමත්තස්ස සම්භවතො ච පඨමායෙව විසයො.

परंतु, आख्यात (क्रियापद), कृदंत (कितक), तद्धित आणि समास यांच्याद्वारे जो कर्म इत्यादींशी संसृष्ट अर्थ सांगितला जातो, तो देखील द्वितीया इत्यादी विभक्तींचा विषय होत नाही; कारण स्वतः पुन्हा सांगण्यासारखा कोणताही विशेष अर्थ शिल्लक राहत नसल्यामुळे आणि केवळ लिंगार्थाचाच संभव असल्यामुळे तो प्रथमेचाच विषय ठरतो.

හොති චෙත්ථ –

आणि याविषयी (पुढील श्लोक) आहे –

පඨමාවුපසග්ගත්ථෙ, කෙසඤ්චත්ථෙ නිපාතසද්දානං;

ලිඞ්ගාදිකෙ ච සුද්ධෙ-භිහිතෙ කම්මාදිඅත්ථෙපි.

"उपसर्गाच्या अर्थात, काही निपात शब्दांच्या अर्थात, शुद्ध लिंग इत्यादींच्या अर्थात आणि अभिहित (कथित) कर्म इत्यादींच्या अर्थातही प्रथमा विभक्ती होते."

සලිඞ්ගෙ තාව – එසො පුරිසො, එතෙ පුරිසා, එසා කඤ්ඤා, එතා කඤ්ඤායො, එතං චිත්තං, එතානි චිත්තානි.

प्रथम लिंगासह (सलिङ्ग) उदा. – एसो पुरिसो (हा पुरुष), एते पुरिसा (हे पुरुष), एसा कञ्ञा (ही कन्या), एता कञ्ञायो (ह्या कन्या), एतं चित्तं (हे चित्त), एतानि चित्तानि (ही चित्ते).

සසඞ්ඛ්‍යෙ – එකො ද්වෙ.

संख्येसहित (ससंख्ये) उदा. – एको (एक), द्वे (दोन).

සපරිමාණෙ – දොණො ඛාරී ආළ්හකං.

परिमाणासह (सपरिमाणे) उदा. – दोणो (द्रोण), खारी, आळहकं (आढक).

ලිඞ්ගාදිවිනිමුත්තෙ සත්තාමත්තෙ – ච වා හ අහං අත්ථි සක්කාලබ්භා ඉච්චාදි.

लिंग इत्यादींपासून मुक्त असलेल्या केवळ अस्तित्वाच्या अर्थात (सत्तामात्रे) उदा. – च, वा, ह, अहं, अत्थि, सक्का, लब्भा इत्यादी.

‘‘ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ආලපනෙ චා’’ති ආලපනත්ථෙ ච පඨමා, අභිමුඛං කත්වා ලපනං ආලපනං, ආමන්තනං අව්හානන්ති අත්ථො.

"लिंगार्थामध्ये प्रथमा होते" या अधिकाराखाली "आलपने च" (संबोधनातही) या सूत्राने संबोधन अर्थातही प्रथमा विभक्ती होते. सन्मुख करून बोलणे म्हणजे 'आलपन' होय; आमंत्रण किंवा आवाहन (हाक मारणे) असा याचा अर्थ आहे.

එත්ථ ච ආමන්තනං නාම පගෙව ලද්ධසරූපස්ස සද්දෙන අභිමුඛීකරණං, කතාභිමුඛො පන ‘‘ගච්ඡා’’තිආදිනා නයෙන ක්‍රියාය [Pg.139] යොජීයති, තස්මා ආමන්තනසමයෙ ක්‍රියායොගාභාවතො ඉදං කාරකවොහාරං න ලභති.

आणि येथे 'आमंत्रण' म्हणजे आधीच स्वरूप प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला शब्दाद्वारे सन्मुख करणे होय. सन्मुख केलेल्या व्यक्तीला नंतर "जा" (गच्छ) इत्यादी प्रकारे क्रियेशी जोडले जाते. म्हणून, आमंत्रणाच्या वेळी क्रियेचा संबंध नसल्यामुळे याला 'कारक' हा व्यवहार (संज्ञा) प्राप्त होत नाही.

වුත්තඤ්ච

आणि म्हटले आहे –

‘‘සද්දෙනාභිමුඛීකාරො, විජ්ජමානස්ස වත්ථුනො;

ආමන්තනං විධාතබ්බෙ, නත්ථි ‘රාජා භවෙ’තිද’’න්ති.

"विद्यमान (हजर असलेल्या) वस्तूचे शब्दाद्वारे सन्मुख करणे म्हणजे आमंत्रण (संबोधन) होय. विधान करावयाच्या गोष्टीमध्ये 'राजा व्हावा' असे (संबोधन) नसते."

භො පුරිස එහි, භො පුරිසා වා, භවන්තො පුරිසා එථ.

भो पुरिस एहि (हे माणसा, ये!), किंवा भो पुरिसा (हे लोकांनो!), भवन्तो पुरिसा एथ (आपण सर्व पुरुष या!).

කස්මිං අත්ථෙ දුතියා?

कोणत्या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते?

284. කම්මත්ථෙ දුතියා.

२८४. कर्माच्या अर्थात द्वितीया होते.

කම්මත්ථෙ ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති.

कर्माच्या अर्थात लिंगापुढे (प्रातिपदिकापुढे) द्वितीया विभक्ती होते.

අනභිහිතෙ එවායං, ‘‘කම්මනි දුතියායං ත්තො’’ති වචනඤ්චෙත්ථ ඤාපකං.

हे केवळ अनभिहित (जेव्हा कर्म क्रियापदाने सांगितले गेले नसेल तेव्हा) असतानाच होते, आणि "कर्मणि द्वितीया..." हे वचन येथे ज्ञापक (दर्शक) आहे.

කිං කම්මං?

कर्म म्हणजे काय?

‘‘යෙන වා කයිරතෙ තං කරණ’’න්ති ඉතො ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

"येन वा कयिरते तं करणं" या सूत्रातून "वा" (किंवा/विकल्पाने) याचे अनुवर्तन होते.

285. යං කරොති තං කම්මං.

२८५. जे केले जाते ते कर्म होय.

යං වා කරොති, යං වා විකරොති, යං වා පාපුණාති, තං කාරකං කම්මසඤ්ඤං හොති.

जे निर्माण केले जाते, किंवा ज्यामध्ये विकार (बदल) केला जातो, किंवा जे प्राप्त केले जाते, त्या कारकाला 'कर्म' संज्ञा प्राप्त होते.

ඉධ ලිඞ්ගකාලවචනමතන්තං. කරීයතීති කම්මං. තත්ථ කාරකං, සාධකං ක්‍රියානිප්ඵත්තියා කාරණමුච්චතෙ, තං පන කාරකං ඡබ්බිධං කම්මං කත්තා කරණං සම්පදානමපාදානමොකාසො චාති. තත්ථ සභාවතො, පරිකප්පතො වා කම්මාදිම්හි සතියෙව ක්‍රියාභාවතො කම්මාදීනං ඡන්නම්පි කාරකවොහාරො සිද්ධොව හොති.

येथे लिंग, काळ आणि वचन हे अनियंत्रित (अतन्त्र) आहेत. जे केले जाते ते कर्म होय. त्यामध्ये 'कारक' म्हणजे क्रिया सिद्ध करणारे कारण (साधक) म्हटले जाते. ते कारक सहा प्रकारचे आहे: कर्म, कर्ता, करण, संप्रदान, अपादान आणि अवकाश (अधिकरण). तेथे स्वभावतः किंवा कल्पनेने कर्म इत्यादी असतानाच क्रियेचे अस्तित्व असल्यामुळे, या सहाही कर्म इत्यादींना 'कारक' हा व्यवहार सिद्धच होतो.

තං [Pg.140] පන කම්මං තිවිධං නිබ්බත්තනීයං විකරණීයං පාපණීයඤ්චාති. යථා – මාතා පුත්තං විජායති, ආහාරො සුඛං ජනයති. ඝටං කරොති දෙවදත්තො, කට්ඨමඞ්ගාරං කරොති, සුවණ්ණං කෙයූරං, කටකං වා කරොති, වීහයො ලුනාති. දෙවදත්තො නිවෙසනං පවිසති, ආදිච්චං පස්සති, ධම්මං සුණාති, පණ්ඩිතෙ පයිරුපාසති.

ते कर्म तीन प्रकारचे आहे: निर्वर्तनीय (उत्पाद्य), विकरणीय (विकार्य) आणि प्रापणीय (प्राप्य). जसे – माता पुत्तं विजायति (माता पुत्राला जन्म देते), आहारो सुखं जनयति (आहार सुखाची उत्पत्ती करतो). घटं करोति देवदत्तो (देवदत्त घट बनवतो), कट्ठं अङ्गारं करोति (तो लाकडाचा कोळसा करतो), सुवण्णं केयूरं, कटकं वा करोति (तो सोन्याचा केयूर किंवा कडे बनवतो), वीहयो लुनाति (तो भात कापतो). देवदत्तो निवेसनं पविसति (देवदत्त घरात प्रवेश करतो), आदिच्चं पस्सति (तो सूर्याला पाहतो), धम्मं सुणाति (तो धम्म ऐकतो), पण्डिते पयिरुपासति (तो पंडितांची सेवा करतो).

වුත්තඤ්ච

आणि म्हटले आहे –

‘‘නිබ්බත්තිවිකතිප්පත්ති-භෙදෙන තිවිධං මතං;

කත්තු ක්‍රියාභිගම්මං තං, සුඛඞ්ගාරං නිවෙසන’’න්ති.

"उत्पत्ती (निर्वृत्ती), विकार आणि प्राप्ती या भेदाने ते (कर्म) तीन प्रकारचे मानले गेले आहे; जे कर्त्याच्या क्रियेद्वारे प्राप्त केले जाते, जसे की सुख (उत्पाद्य), कोळसा (विकार्य) आणि घर (प्राप्य)."

එත්ථ ච ඉච්ඡිතානිච්ඡිතකථිතාකථිතාදිභෙදමනපෙක්ඛිත්වා සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන ‘‘යං කරොති තං කම්ම’’න්ති වුත්තත්තා, අත්ථන්තරවිකප්පනවාධිකාරතො ච සබ්බත්ථ ඉමිනාව කම්මසඤ්ඤා හොති.

आणि येथे, इच्छित, अनिच्छित, कथित, अकथित इत्यादी भेदांची अपेक्षा न करता, सर्वांचा संग्रह करणाऱ्या "जे केले जाते ते कर्म" या वचनामुळे आणि इतर अर्थांच्या विकल्पाच्या अधिकारामुळे सर्व ठिकाणी याच सूत्राने 'कर्म' संज्ञा होते.

තත්ථ අනිච්ඡිතකම්මං යථා – කණ්ටකං මද්දති, විසං ගිලති, ගාමං ගච්ඡන්තො රුක්ඛමූලං උපගච්ඡති.

त्यामध्ये अनिच्छित कर्म जसे – कण्टकं मद्दति (तो काट्यावर पाय देतो), विसं गिलति (तो विष गिळतो), गामं गच्छन्तो रुक्खमूलं उपगच्छति (गावाला जात असताना तो झाडाच्या मुळाशी पोहोचतो).

අකථිතකම්මං යථා – යඤ්ඤදත්තං කම්බලං යාචතෙ බ්‍රාහ්මණො. එත්ථ හි ‘‘කම්බල’’මිති කථිතකම්මං ද්විකම්මිකාය යාචනක්‍රියාය පත්තුමිච්ඡිතතරත්තා. ‘‘යඤ්ඤදත්ත’’මිති අප්පධානත්තා අකථිතකම්මං. තථා සමිද්ධං ධනං භික්ඛතෙ, අජං ගාමං නයති, පරාභවන්තං පුරිසං, මයං පුච්ඡාම ගොතමං, භගවා භික්ඛූ එතදවොච ඉච්චාදි.

अकथित कर्म जसे – यञ्ञदत्तं कम्बलं याचते ब्राह्मणो (ब्राह्मण यज्ञदत्ताकडे घोंगडी मागतो). येथे 'कम्बलं' (घोंगडी) हे कथित कर्म आहे, कारण द्विकर्मक अशा याचना-क्रियेद्वारे ते मिळवणे अत्यंत इच्छित आहे. 'यञ्ञदत्तं' हे अप्रधान असल्यामुळे अकथित कर्म आहे. तसेच समिद्धं धनं भिक्खते (तो समिद्धाकडे धन मागतो), अजं गामं नयति (तो शेळीला गावात नेतो), पराभवन्तं पुरिसं (पराभूत होणाऱ्या पुरुषाला), मयं पुच्छाम गोतमं (आम्ही गोतमांना विचारतो), भगवा भिक्खू एतदवोच (भगवान भिक्खूंना असे म्हणाले) इत्यादी.

අභිහිතකම්මෙ පන න හොති, යථා – කටො කරීයතෙ දෙවදත්තෙන, සුගතෙන දෙසිතො ධම්මො, යඤ්ඤදත්තො කම්බලං යාචීයතෙ බ්‍රාහ්මණෙන ඉච්චාදි.

परंतु अभिहित कर्मामध्ये (द्वितीया) होत नाही, जसे – कटो करीयते देवदत्तेन (देवदत्ताद्वारे चटई विणली जाते), सुगतेन देसितो धम्मो (सुगतांनी धम्म देशित केला), यञ्ञदत्तो कम्बलं याचीयते ब्राह्मणेन (ब्राह्मणाद्वारे यज्ञदत्ताकडे घोंगडी मागितली जाते) इत्यादी.

‘‘දුතියා’’ති අධිකාරො.

"द्वितीया" हा अधिकार आहे.

286. ගති [Pg.141] බුද්ධි භුජ පඨ හර කර සයාදීනං කාරිතෙ වා.

२८६. गती, बुद्धी (ज्ञान), भुज (भक्षण/पालन), पठ (वाचन), हर (हरण), कर (करण), सय (शयन) इत्यादी धातूंच्या प्रयोगात प्रयोजक (कारित) प्रत्यय असताना विकल्पाने (द्वितीया विभक्ती होते).

ගමු සප්ප ගතිම්හි, බුධ බොධනෙ, බුධ අවගමනෙ වා, භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, පඨ බ්‍යත්තියං වාචායං, හර හරණෙ, කර කරණෙ, සි සයෙ ඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං පයොගෙ කාරිතෙ සති පයොජ්ජකකත්තුභූතෙ කම්මනි ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති වා. නිච්චසම්පත්තෙ විකප්පත්ථොයං, තෙන තස්ස පක්ඛෙ තතියා හොති.

गमु, सप्प हे गती अर्थात; बुध हा बोध किंवा अवगमन (समजणे) अर्थात; भुज हा पालन आणि व्यवहार (भक्षण) अर्थात; पठ हा स्पष्ट वाणीच्या अर्थात; हर हा हरण अर्थात; कर हा करण अर्थात; सि हा शयन अर्थात; अशा इत्यादी धातूंच्या प्रयोगात प्रयोजक (कारित) प्रत्यय असताना, प्रयोज्य कर्ता असलेल्या कर्मामध्ये लिंगापुढे (प्रातिपदिकापुढे) विकल्पाने द्वितीया विभक्ती होते. नित्य प्राप्त असताना हा विकल्प करण्यासाठी आहे, त्यामुळे त्याच्या दुसऱ्या पक्षात तृतीया विभक्ती होते.

යො කොචි පුරිසො ගාමං ගච්ඡති, තමඤ්ඤො පයොජයති. පුරිසො පුරිසං ගාමං ගමයති, පුරිසෙන වා ගාමං ගමයති. එවං සිස්සං ධම්මං බොධෙති ආචරියො, මාතා පුත්තං භොජනං භොජයති, සිස්සං ධම්මං පාඨෙති ආචරියො, පුරිසො පුරිසං භාරං හාරෙති, තථා පුරිසො පුරිසං කම්මං කාරයති, පුරිසෙන වා කම්මං කාරාපයති, පුරිසො පුරිසං සයාපයති. එවං සබ්බත්ථ කාරිතෙ කත්තුකම්මනි දුතියා.

जो कोणी माणूस गावात जातो, त्याला दुसरा कोणी प्रवृत्त करतो. माणूस माणसाला गावात पाठवतो, किंवा माणसाद्वारे गावात पाठवतो. याप्रमाणे आचार्य शिष्याला धम्माचा बोध करून देतात, आई मुलाला भोजन भरवते, आचार्य शिष्याला धम्म शिकवतात, माणूस माणसाकडून भार वाहून नेववतो, तसेच माणूस माणसाकडून काम करून घेतो, किंवा माणसाद्वारे काम करवून घेतो, माणूस माणसाला झोपवतो. याप्रमाणे सर्वत्र कारित (प्रयोजक) कर्ता आणि कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते.

කාරිතෙති කිං? පුරිසො ගාමං ගච්ඡති.

'कारित' (प्रयोजक) असताना असे का म्हटले आहे? जसे – माणूस गावात जातो.

අභිහිතෙ න භවති, පුරිසෙන පුරිසො ගාමං ගමීයතෙ, සිස්සො ධම්මං බොධීයතෙ ඉච්චාදි.

अभिहित (उक्त) असताना द्वितीया होत नाही, जसे – माणसाद्वारे माणूस गावात पाठवला जातो, शिष्याला धम्माचा बोध करून दिला जातो, इत्यादी.

287. කාලද්ධානමච්චන්තසංයොගෙ.

२८७. काळ आणि मार्ग यांचा अत्यंत संयोग (निरंतर संबंध) असताना.

අච්චන්තං නිරන්තරං සංයොගොඅච්චන්තසංයොගො. කාලද්ධානං දබ්බගුණක්‍රියාහි අච්චන්තසංයොගෙ තෙහි කාලද්ධානවාචීහි ලිඞ්ගෙහි දුතියාවිභත්ති හොති.

अत्यंत म्हणजे निरंतर संयोग म्हणजेच अत्यंतसंयोग. काळ आणि मार्गाचा द्रव्य, गुण व क्रिया यांच्याशी अत्यंत संयोग असताना, त्या काळ आणि मार्गवाचक शब्दांहून द्वितीया विभक्ती होते.

කාලෙ තාව – සත්තාහං ගවපානං, මාසං මංසොදනං, සරදං රමණීයා නදී, සබ්බකාලං රමණීයං නන්දනං, මාසං සජ්ඣායති, තයො මාසෙ අභිධම්මං දෙසෙසි.

प्रथम काळाच्या बाबतीत – सात दिवस गाईचे दूध पिणे, महिनाभर मांसाचे अन्न, शरद ऋतूभर नदी रमणीय असते, सर्वकाळ नंदनवन रमणीय असते, महिनाभर स्वाध्याय करतो, तीन महिने अभिधम्माचा उपदेश केला.

අද්ධානෙ [Pg.142] – යොජනං වනරාජි, යොජනං දීඝො පබ්බතො, කොසං සජ්ඣායති.

मार्गाच्या (अंतराच्या) बाबतीत – योजनभर वनराई, योजनभर लांब पर्वत, कोसभर स्वाध्याय करतो.

අච්චන්තසංයොගෙති කිං? මාසෙ මාසෙ භුඤ්ජති, යොජනෙ යොජනෙ විහාරං පතිට්ඨාපෙසි.

'अत्यंत संयोग असताना' असे का म्हटले आहे? जसे – दर महिन्याला जेवतो, प्रत्येक योजनेवर विहार स्थापन केला.

288. කම්මප්පවචනීයයුත්තෙ.

२८८. कर्मप्रवचनीय शब्दांशी योग असताना.

කම්මප්පවචනීයෙහි නිපාතොපසග්ගෙහි යුත්තෙ යොගෙ සති ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති.

कर्मप्रवचनीय संज्ञक निपात आणि उपसर्गांशी योग असताना, शब्दापासून द्वितीया विभक्ती होते.

කම්මං පවචනීයං යෙසං තෙ කම්මප්පවචනීයා, පරසමඤ්ඤාවසෙන වා අන්වාදයො කම්මප්පවචනීයා.

ज्यांच्याद्वारे क्रिया सांगितली जाते ते कर्मप्रवचनीय आहेत, किंवा दुसऱ्या संज्ञेनुसार 'अनु' इत्यादी कर्मप्रवचनीय आहेत.

තත්ථ අනුසද්දස්ස ලක්ඛණෙ, සහත්ථෙ, හීනෙ ච කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා. යථා – පබ්බජිතමනු පබ්බජිංසු, නදිමන්වවසිතා බාරාණසී, නදියා සහ අවබද්ධාති අත්ථො, අනු සාරිපුත්තං පඤ්ඤවා.

त्यामध्ये 'अनु' शब्दाची लक्षण, सह-अर्थ आणि हीन या अर्थांमध्ये कर्मप्रवचनीय संज्ञा सांगितली आहे. जसे – प्रव्रजिताच्या मागे प्रव्रजित झाले, नदीच्या काठावर वसलेली वाराणसी (नदीशी जोडलेली असा अर्थ आहे), सारिपुत्तांपेक्षा कमी प्रज्ञावान.

ලක්ඛණාදීසු ‘‘ලක්ඛණි’ත්ථම්භූතක්ඛානභාග විච්ඡාසු පති පරි අනවො’’ති පති පරි අනූනං කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා.

लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये, 'लक्षण, इत्थंभूताख्यान, भाग आणि वीप्सा या अर्थांमध्ये पति, परि आणि अनु हे कर्मप्रवचनीय होतात' या सूत्राने 'पति', 'परि' आणि 'अनु' यांची कर्मप्रवचनीय संज्ञा सांगितली आहे.

ලක්ඛණෙ සූරියුග්ගමනං පති දිබ්බා භක්ඛා පාතුභවෙය්‍යුං, රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛං පරි, රුක්ඛං අනු.

लक्षण अर्थात – सूर्योदयाच्या वेळी दिव्य अन्न प्रकट व्हावे, झाडाच्या दिशेने चंद्र चमकतो, झाडाभोवती, झाडाच्या मागे.

ඉත්ථම්භූතක්ඛානෙ සාධු දෙවදත්තො මාතරං පති, මාතරං පරි, මාතරං අනු.

इत्थंभूताख्यान अर्थात – देवदत्त आईच्या प्रति चांगला आहे, आईच्या प्रति (मातरं परि), आईच्या प्रति (मातरं अनु).

භාගෙ යදෙත්ථ මං පති සියා, මං පරි, මං අනු, තං දීයතු.

भाग अर्थात – यामध्ये जो माझा हिस्सा असेल, तो दिला जावा.

විච්ඡායොගෙ [Pg.143] අත්ථමත්ථං පති සද්දො නිවිසති, රුක්ඛං රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛං රුක්ඛං පරි, රුක්ඛං රුක්ඛං අනු.

वीप्सा योगात – प्रत्येक अर्थाच्या प्रति शब्द प्रवृत्त होतो, प्रत्येक झाडाच्या दिशेने चंद्र चमकतो, प्रत्येक झाडाभोवती, प्रत्येक झाडाच्या मागे.

‘‘අභිරභාගෙ’’ති අභිස්ස භාගවජ්ජිතෙසු ලක්ඛණාදීසු කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො, සාධු දෙවදත්තො මාතරං අභි.

'अभिरभागे' या सूत्राने 'अभि' ची भाग वगळता लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये कर्मप्रवचनीय संज्ञा सांगितली आहे. जसे – 'त्या आदरणीय गोतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे', 'देवदत्त आईच्या प्रति चांगला आहे'.

නිපාතෙ ධි බ්‍රාහ්මණස්ස හන්තාර මිච්චෙවමාදි.

निपाताच्या योगात – 'ब्राह्मणाच्या हत्याऱ्याला धिक्कार असो' इत्यादी.

289. ක්වචි දුතියා ඡට්ඨීනමත්ථෙ.

२८९. षष्ठीच्या अर्थात काही ठिकाणी द्वितीया विभक्ती होते.

ඡට්ඨීනං අත්ථෙ ක්වචි දුතියාවිභත්ති හොති. අන්තරාඅභිතො පරිතො පති පටිභාතියොගෙ අයං. අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො, රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච මජ්ඣෙති අත්ථො. අභිතො ගාමං වසති, පරිතො ගාමං වසති, නදිං නෙරඤ්ජරං පති, නෙරඤ්ජරාය නදියා සමීපෙති අත්ථො. පටිභන්තු තං චුන්ද බොජ්ඣඞ්ගා, උපමා මං පටිභාති, උපමා මය්හං උපට්ඨහතීති අත්ථො.

षष्ठीच्या अर्थात काही ठिकाणी द्वितीया विभक्ती होते. हा नियम 'अंतरा', 'अभितो', 'परितो', 'पति' आणि 'प्रतिभाति' यांच्या योगात होतो. जसे – 'राजगृह आणि नालंदा यांच्या दरम्यान मार्गावर चालणारा' (राजगृह आणि नालंदा यांच्या मध्ये असा अर्थ आहे). 'गावाच्या दोन्ही बाजूंना राहतो', 'गावाच्या सभोवताली राहतो', 'नेरंजरा नदीच्या जवळ' (नेरंजरा नदीच्या समीप असा अर्थ आहे). 'हे चुन्द, तुला बोज्झंग स्फुरोत', 'मला उपमा सुचते' (उपमा माझ्या मनात उपस्थित होते असा अर्थ आहे).

‘‘ක්වචි දුතියා, අත්ථෙ’’ති ච වත්තතෙ.

'क्वचि द्वितीया' आणि 'अर्थात' याचे अनुवर्तन होते.

290. තතියාසත්තමීනඤ්ච.

२९०. आणि तृतीया व सप्तमीच्या अर्थातही.

තතියාසත්තමීනමත්ථෙ ච ක්වචි ලිඞ්ගම්හා දුතියාවිභත්ති හොති.

आणि तृतीया व सप्तमीच्या अर्थात काही ठिकाणी शब्दापासून द्वितीया विभक्ती होते.

තතියත්ථෙ සචෙ මං නාලපිස්සති, ත්වඤ්ච මං නාභිභාසසි, විනා සද්ධම්මං කුතො සුඛං, උපායමන්තරෙන න අත්ථසිද්ධි.

तृतीयेच्या अर्थात – 'जर माझ्याशी बोलणार नाही', 'आणि तू माझ्याशी बोलत नाहीस', 'सद्धम्माशिवाय सुख कोठून?', 'उपायाशिवाय कार्यसिद्धी होत नाही'.

සත්තමියත්ථෙ [Pg.144]– කාලෙ, උපාන්වජ්ඣාවසස්ස පයොගෙ, අධිසිට්ඨාවසානං පයොගෙ, තප්පානචාරෙ ච දුතියා.

सप्तमीच्या अर्थात – काळ, 'उप', 'अनु', 'अधि', 'आ' पूर्व असलेल्या 'वस्' धातूच्या प्रयोगात, 'अधि' पूर्व असलेल्या 'शी', 'स्था', 'आस्' धातूंच्या प्रयोगात, आणि तृप्ती व आचरण अर्थात द्वितीया होते.

කාලෙ තාව – පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා, එකං සමයං භගවා. ඉමං රත්තිං චත්තාරො මහාරාජානො.

प्रथम काळाच्या बाबतीत – पूर्वान्हसमयी वस्त्र परिधान करून, एका समयी भगवान, या रात्री चार महाराज.

උපාදිපුබ්බස්ස වසධාතුස්ස පයොගෙ – ගාමං උපවසති, ගාමං අනුවසති, විහාරං අධිවසති, ගාමං ආවසති, අගාරං අජ්ඣාවසති. තථා පථවිං අධිසෙස්සති, ගාමං අධිතිට්ඨති, ගාමං අජ්ඣාවසති.

'उप' इत्यादी पूर्व असलेल्या 'वस्' धातूच्या प्रयोगात – गावात राहतो, गावात राहतो, विहारात राहतो, गावात राहतो, घरात राहतो. तसेच पृथ्वीवर झोपेल, गावात राहतो, गावात राहतो.

තප්පානචාරෙසු – නදිං පිවති, ගාමං චරති ඉච්චාදි.

तृप्ती आणि आचरण अर्थात – नदीचे पाणी पितो, गावात फिरतो, इत्यादी.

කස්මිං අත්ථෙ තතියා?

कोणत्या अर्थात तृतीया विभक्ती होते?

291. කරණෙ තතියා.

२९१. करण अर्थात तृतीया विभक्ती होते.

කරණකාරකෙ තතියාවිභත්ති හොති.

करण कारकामध्ये तृतीया विभक्ती होते.

කිං කරණං?

करण म्हणजे काय?

292. යෙන වා කයිරතෙ තං කරණං.

२९२. किंवा ज्याच्याद्वारे क्रिया केली जाते, ते करण होय.

යෙන වා කත්තා උපකරණභූතෙන වත්ථුනා ක්‍රියං අබ්‍යවධානෙන කරොති, යෙන වා විකරොති, යෙන වා පාපුණාති, තං කාරකං කරණසඤ්ඤං හොති.

किंवा कर्ता ज्या उपकरणभूत वस्तूने कोणतीही बाधा न यावी म्हणून थेट क्रिया करतो, किंवा ज्याच्याद्वारे विकार करतो, किंवा ज्याच्याद्वारे प्राप्त करतो, त्या कारकाला करण संज्ञा प्राप्त होते.

කරීයතෙ අනෙනාති කරණං, එත්ථ ච සතිපි සබ්බකාරකානං ක්‍රියාසාධකත්තෙ ‘‘යෙන වා කයිරතෙ’’ති විසෙසෙත්වා වචනං කත්තූපකරණභූතෙසු කාරකෙසු සාධකතමස්සෙව ගහණත්ථං.

'ज्याच्याद्वारे केले जाते ते करण', आणि येथे सर्व कारकांमध्ये क्रिया साधण्याचे सामर्थ्य असतानाही, 'ज्याच्याद्वारे केले जाते' असे विशेष करून सांगणे हे कर्त्याचे उपकरण असलेल्या कारकांमध्ये जे सर्वात जास्त साधक आहे, त्याचेच ग्रहण करण्यासाठी आहे.

වුත්තඤ්ච [Pg.145]

आणि म्हटले आहे –

‘‘යස්ස සබ්බවිසෙසෙන, ක්‍රියාසංසිද්ධිහෙතුතා;

සම්භාවීයති තං වුත්තං, කරණං නාම කාරක’’න්ති.

'ज्याला सर्व प्रकारे क्रियेच्या सिद्धीचे कारण मानले जाते, त्याला 'करण' नावाचे कारक म्हटले आहे.'

තං පන දුවිධං අජ්ඣත්තික බාහිරවසෙන.

आणि ते आंतरिक (अज्झत्तिक) आणि बाह्य अशा दोन प्रकारचे असते.

යථා – හත්ථෙන කම්මං කරොති, චක්ඛුනා රූපං පස්සති, මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය. දත්තෙන වීහයො ලුනාති, අග්ගිනා කුටිං ඣාපෙති.

जसे – हाताने काम करतो, डोळ्याने रूप पाहतो, मनाने धम्माला जाणतो. विळ्याने भात (धान्य) कापतो, अग्नीने झोपडी जाळतो.

‘‘තතියා’’ති අධිකාරො.

“तृतीया” (विभक्ती) हा अधिकार (नियम) आहे.

293. කත්තරි ච.

२९३. आणि कर्त्यामध्ये सुद्धा.

කත්තරි ච කාරකෙ ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති. චග්ගහණෙන ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ, ක්‍රියාපවග්ගෙ, පුබ්බසදිසසමූනත්ථ කලහ නිපුණ මිස්සක සඛිලත්ථාදියොගෙ, කාලද්ධානෙසු, පච්චත්තකම්මත්ථපඤ්චමියත්ථාදීසු ච තතියා.

आणि कर्ता कारकामध्ये प्रातिपदिकाला (लिंगाला) तृतीया विभक्ती होते. 'च' च्या ग्रहणाने (समुच्चयाने) 'इत्थंभूतलक्षण' (विशिष्ट लक्षण), 'क्रियापवर्ग' (क्रियेची समाप्ती), पूर्व, सदृश, सम, ऊन (कमी), कलह, निपुण, मिश्रक, सखिल (मधुर भाषी) इत्यादींच्या योगात, काळ आणि मार्गवाचक शब्दांमध्ये, तसेच प्रत्यगात्म (स्वतः), कर्म, आणि पंचमी इत्यादींच्या अर्थांमध्ये सुद्धा तृतीया विभक्ती होते.

කො ච කත්තා?

आणि कर्ता कोण आहे?

294. යො කරොති ස කත්තා.

२९४. जो करतो तो कर्ता होय.

යො ක්‍රියං අත්තප්පධානො හුත්වා කරොති, සො කත්තුසඤ්ඤො හොති.

जो स्वतः प्रधान (मुख्य) होऊन क्रिया करतो, त्याला 'कर्ता' अशी संज्ञा असते.

සො තිවිධො සුද්ධකත්තා හෙතුකත්තා කම්මකත්තාති. තත්ථ යො සයමෙව ක්‍රියං කරොති, සො සුද්ධකත්තා. යො අඤ්ඤං කාතුං සමත්ථං අකරොන්තං කම්මං නියොජෙති, සො හෙතුකත්තා, යථා – ගන්තුං සමත්ථො දෙවදත්තො, තමඤ්ඤො පයොජෙති ‘‘ගමයති දෙවදත්ත’’න්ති.

तो तीन प्रकारचा असतो – शुद्धकर्ता, हेतुकर्ता आणि कर्मकर्ता. त्यापैकी जो स्वतःच क्रिया करतो, तो शुद्धकर्ता होय. जो दुसऱ्याला (जे काम करण्यास समर्थ असूनही करत नाही अशाला) कामात नियोजित करतो, तो हेतुकर्ता होय, जसे – देवदत्त जाण्यास समर्थ आहे, त्याला दुसरा प्रेरित करतो 'देवदत्ताला पाठवतो'.

යං පන තත්ථ තත්ථ ගච්ඡති දෙවදත්තො, තමඤ්ඤො පයොජයති ‘‘ගමයති දෙවදත්ත’’න්ති හෙත්වත්ථනිදස්සනං, තම්පි සාමත්ථියදස්සනවසෙන [Pg.146] වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා යදි සයමෙව ගච්ඡති, කිං තත්ථ පයොජකබ්‍යාපාරෙන අකරොන්තං බලෙන කාරයති, පාසාණං උට්ඨාපයතීතිආදිකඤ්ච න සිජ්ඣෙය්‍ය.

परंतु, जेथे जेथे देवदत्त जातो, तेथे दुसरा त्याला प्रेरित करतो 'देवदत्ताला पाठवतो' हे हेतूच्या अर्थाचे उदाहरण आहे, ते देखील सामर्थ्य दर्शवण्याच्या दृष्टीने म्हटले आहे असे समजावे. अन्यथा, जर तो स्वतःच जात असेल, तर तेथे प्रेरकाच्या व्यापाराची काय गरज? न करणाऱ्याकडून बळजबरीने करून घेणे, दगड उचलणे इत्यादी सिद्ध होणार नाही.

එත්ථ පන

परंतु येथे

‘‘කත්තා’’ති වත්තතෙ.

“कर्ता” याचे अनुवर्तन होते.

293. යො කාරෙති ස හෙතු.

२९३. जो करवून घेतो तो 'हेतू' (प्रेरक) होय.

යො කත්තාරං කාරෙති, සො හෙතුසඤ්ඤො හොති, කත්තා චාති හෙතුකත්තුසඤ්ඤා.

जो कर्त्याकडून करवून घेतो, त्याला 'हेतू' संज्ञा असते, आणि तो कर्ता देखील असल्याने त्याला 'हेतुकर्ता' संज्ञा प्राप्त होते.

යො පන පරස්ස ක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතොපි සුකරත්තා සයමෙව සිජ්ඣන්තො විය හොති, සො කම්මකත්තා නාම, යථා – සයං කරීයතෙ කටො, සයමෙව පච්චතෙ ඔදනොති.

परंतु जो दुसऱ्याच्या क्रियेवर अवलंबून असून, कर्म असूनही, सुलभतेमुळे स्वतःच सिद्ध होत असल्यासारखा वाटतो, तो 'कर्मकर्ता' होय. जसे – चटई स्वतःच विणली जाते, भात स्वतःच शिजतो.

වුත්තඤ්ච

आणि म्हटले आहे की –

‘‘අත්තප්පධානො කිරියං, යො නිබ්බත්තෙති කාරකො;

අප්පයුත්තො පයුත්තො වා, ස කත්තාති පවුච්චති.

“जो कारक स्वतः प्रधान (मुख्य) होऊन क्रिया पूर्ण करतो; मग तो प्रेरित असो वा नसो, त्याला 'कर्ता' असे म्हटले जाते.

හෙතුකත්තාති කථිතො,කත්තුනො යො පයොජකො;

කම්මකත්තාති සුකරො,කම්මභූතො කථීයතෙ’’ති.

जो कर्त्याला प्रेरित करतो, त्याला 'हेतुकर्ता' म्हटले जाते; आणि जो कर्म असूनही सुलभतेमुळे (स्वतःच सिद्ध झाल्यासारखा वाटतो), त्याला 'कर्मकर्ता' म्हटले जाते.”

නනු ච ‘‘සංයොගො ජායතෙ’’තිආදීසු කථං පුරෙ අසතො ජනනක්‍රියාය කත්තුභාවොසියාති? වුච්චතෙ – ලොකසඞ්කෙතසිද්ධො හි සද්දප්පයොගො, අවිජ්ජමානම්පි හි ලොකො සද්දාභිධෙය්‍යතාය විජ්ජමානං විය ගහෙත්වා වොහරති[Pg.147], විකප්පබුද්ධිගහිතාකාරොයෙව හි සද්දෙනාභිධීයතෙ, න තු වත්ථුසභාවො, අඤ්ඤථා සුතමයඤාණෙනපි පච්චක්ඛෙන විය වත්ථුසභාවසච්ඡිකරණප්පසඞ්ගො ච මුසාවාද කුදිට්ඨිවාදාදීනමභාවප්පසඞ්ගො ච සියා, තස්මා බුද්ධිපරිකප්පිතපඤ්ඤත්තිවසෙනපි සද්දප්පවත්ති හොතීති අසතො සංයොගාදිස්සපි හොතෙව ජනනක්‍රියාය කත්තුකාරකතාති.

पण मग “संयोग उत्पन्न होतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये, पूर्वी अस्तित्वात नसलेल्या गोष्टीचा उत्पत्तीच्या क्रियेत कर्तेपणा कसा असू शकतो? उत्तर दिले जाते – शब्दांचा प्रयोग हा लोकसंकेताने सिद्ध होतो. कारण लोक अस्तित्वात नसलेल्या गोष्टीला देखील शब्दाने अभिहित (व्यक्त) केल्यामुळे अस्तित्वात असल्यासारखे मानून व्यवहार करतात. केवळ कल्पक बुद्धीने ग्रहण केलेला आकारच शब्दाने सांगितला जातो, वस्तूचा वास्तविक स्वभाव नाही. अन्यथा, श्रुतमय ज्ञानाने देखील प्रत्यक्ष पाहिल्याप्रमाणे वस्तूच्या वास्तविक स्वभावाचा साक्षात्कार होण्याचा प्रसंग येईल, आणि असत्य भाषण (मुसावाद) व कुदृष्टी (मिथ्या दृष्टी) इत्यादींचा अभाव होईल. म्हणून, बुद्धीने कल्पिलेल्या प्रज्ञप्तीच्या (संकल्पनेच्या) आधारे देखील शब्दांची प्रवृत्ती होते, म्हणूनच अस्तित्वात नसलेल्या संयोगादी गोष्टींचा देखील उत्पत्तीच्या क्रियेत कर्ता-कारक भाव होतोच.

යථාහ

जसे म्हटले आहे –

‘‘වොහාරවිසයො සද්දො, නෙකන්තපරමත්ථිකො;

බුද්ධිසඞ්කප්පිතො අත්ථො, තස්සත්ථොති පවුච්චති.

“शब्द हा व्यवहाराचा विषय आहे, तो पूर्णपणे परमार्थिक (वास्तविक) नाही; बुद्धीने संकल्पित केलेला अर्थच त्याचा अर्थ म्हटला जातो.

බුද්ධියා ගහිතත්තා හි, සංයොගො ජායතෙ ඉති;

සංයොගො විජ්ජමානොව, කත්තා භවති ජාතියා’’ති.

कारण बुद्धीने ग्रहण केल्यामुळे 'संयोग उत्पन्न होतो' असे म्हटले जाते; अशा प्रकारे संयोग हा अस्तित्वात असल्यासारखाच उत्पत्तीच्या क्रियेचा कर्ता बनतो.”

තත්‍ර තතියා ජිනෙන දෙසිතො ධම්මො, බුද්ධෙන ජිතො මාරො, අහිනා දට්ඨො නරො, බුද්ධෙන බොධිතො ලොකො, සද්ධෙහි කාරිතො විහාරො.

तेथे तृतीया विभक्तीची उदाहरणे – जिनांनी (बुद्धांनी) धम्म देशित केला, बुद्धांनी माराचा पराभव केला, सापाने माणसाला डसले, बुद्धांनी जगाला प्रबोधित केले, श्रद्धावंतांनी विहार बांधला.

අභිහිතෙ න භවති. කටං කරොති දෙවදත්තො, කාරෙති වා.

अभिहित (उक्त) कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होत नाही. जसे – देवदत्त चटई बनवतो किंवा बनवून घेतो.

ඉත්ථම්භූතස්ස ලක්ඛණෙ – සා භින්නෙන සීසෙන පග්ඝරන්තෙන ලොහිතෙන පටිවිස්සකානං උජ්ඣාපෙසි, ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙන අඤ්ඤං නවං පත්තං චෙතාපෙය්‍ය, තිදණ්ඩකෙන පරිබ්බාජකමද්දක්ඛි.

'इत्थंभूत लक्षण' (विशिष्ट अवस्था किंवा चिन्हाने ओळखणे) यामध्ये – तिने फुटलेल्या डोक्याने आणि वाहणाऱ्या रक्ताने शेजाऱ्यांना त्रास दिला (किंवा तक्रार केली), पाचपेक्षा कमी ठिकाणी सांधे जोडलेला (दुरुस्त केलेला) पत्त (भिक्षापात्र) असताना दुसरा नवीन पत्त मागवून घेतला, त्रिदंडाने (हातात तीन दंड घेतलेल्या) परिव्राजकाला पाहिले.

අපවග්ගෙ – එකාහෙනෙව බාරාණසිං පායාසි, නවහි මාසෙහි විහාරං නිට්ඨාපෙසි, යොජනෙන අධීතං බ්‍යාකරණං, ක්‍රියාපවග්ගොති ක්‍රියාය ආසුං පරිනිට්ඨාපනං.

'अपवर्ग' (क्रियेची समाप्ती किंवा फलप्राप्ती) मध्ये – एकाच दिवसात वाराणसीला पोहोचला, नऊ महिन्यांत विहार पूर्ण केला, एका योजन चालताना व्याकरण शिकले. 'क्रियापवर्ग' म्हणजे क्रियेची जलद समाप्ती होय.

පුබ්බාදියොගෙ [Pg.148]– මාසෙන පුබ්බො, පිතරා සදිසො, මාතරා සමො, කහාපණෙන ඌනො, ධනෙන විකලො, අසිනා කලහො, ආචාරෙන නිපුණො, වාචාය නිපුණො, ගුළෙන මිස්සකං, තිලෙන මිස්සකං, වාචාය සඛිලො, මණිනා අත්ථො, ධනෙන අත්ථො, පිතරා තුල්‍යො.

पूर्व इत्यादींच्या योगात – महिन्याने पूर्व (मोठा), वडिलांसारखा, आईसमान, एका कहापणाने कमी, धनाने विरहित (गरीब), तलवारीने भांडण, आचरणाने निपुण, वाणीने निपुण, गुळाने मिश्रित, तिळाने मिश्रित, वाणीने मधुर, मण्याने प्रयोजन, धनाने प्रयोजन, वडिलांच्या तुल्य.

කාලද්ධානෙසු – මාසෙන භුඤ්ජති, යොජනෙන ගච්ඡති.

काळ आणि मार्गवाचक शब्दांमध्ये – महिनाभर जेवतो, एक योजन चालतो.

පච්චත්තෙ – අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නති.

प्रत्यगात्म (स्वतः) अर्थामध्ये – स्वतःच स्वतःला संमत करतो.

කම්මත්ථෙ – තිලෙහි ඛෙත්තෙ වපති.

कर्म अर्थामध्ये – शेतात तीळ पेरतो.

පඤ්චමියත්ථෙ – සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන.

पंचमीच्या अर्थामध्ये – आम्ही त्या महाश्रमणापासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालो आहोत.

296. සහාදියොගෙ ච.

२९६. आणि 'सह' इत्यादींच्या योगात सुद्धा.

සහ සද්ධිං සමං නානා විනා අලං කිමිච්චෙවමාදීහි යොගෙ ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති, චසද්දෙන සහත්ථෙපි.

सह, सद्धिं (सोबत), समं (समान), नाना, विना, अलं (बस/पुरे), किम् इत्यादींच्या योगात प्रातिपदिकाला (लिंगाला) तृतीया विभक्ती होते, आणि 'च' शब्दाने 'सह' च्या अर्थात देखील तृतीया विभक्ती होते.

තත්ථ සහසද්දෙන යොගො ක්‍රියා ගුණ දබ්බ සමවායෙ සම්භවති. යථා – විතක්කෙන සහ වත්තති, පුත්තෙන සහ ථූලො, අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකෙහි සහ ආචරියුපජ්ඣායානං ලාභො, නිසීදි භගවා සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන, සහස්සෙන සමං මිතා, සබ්බෙහි මෙ පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො, සඞ්ඝො විනාපි ගග්ගෙන උපොසථං කරෙය්‍ය, අලං තෙ ඉධ වාසෙන, කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, පුරිසෙන ථාමදස්සිනා, කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ, කිං තෙ අජිනසාටියා.

तेथे 'सह' शब्दाचा योग क्रिया, गुण, द्रव्य आणि samavāye (समवाय) यांच्या संबंधात संभवतो. जसे – वितर्कासह वर्ततो, पुत्रासह स्थूल (जाडा), अंतेवासी (शिष्य) आणि सद्धिंविहारिक (सहचारी भिक्खू) यांच्यासह आचार्य व उपाध्यायांना लाभ मिळतो, भगवान भिक्खू संघासोबत बसले, हजाराच्या समान मोजलेले, माझ्या सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून वेगळे होणे व विनाभाव (वियोग) होणे, संघ गग्गाशिवाय देखील उपोसथ करू शकतो, तुला येथे राहणे पुरे झाले, सामर्थ्य पाहणाऱ्या एका पुरुषाने पार केल्याने मला काय फायदा? हे दुर्बुद्धी, तुला जटांनी काय करायचे आहे? तुला मृगचर्माच्या वस्त्राने काय करायचे आहे?

සහත්ථෙ [Pg.149]– දෙවදත්තො රාජගහං පාවිසි කොකාලිකෙන පච්ඡාසමණෙන, දුක්ඛො බාලෙහි සංවාසො.

'सह' च्या अर्थात – देवदत्ताने कोकालिक या पाठीमागून येणाऱ्या श्रमणासोबत राजगृहात प्रवेश केला, मूर्खांसोबत राहणे दुःखदायक असते.

297. හෙත්වත්ථෙ ච.

२९७. आणि हेतूच्या अर्थात सुद्धा.

යොගග්ගහණමිහානුවත්තතෙ, හෙත්වත්ථෙ, හෙත්වත්ථප්පයොගෙ ච ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති.

येथे 'योग' या शब्दाचे अनुवर्तन होते, हेतूच्या अर्थात आणि हेतूच्या अर्थाचा प्रयोग असताना प्रातिपदिकाला (लिंगाला) तृतीया विभक्ती होते.

කිස්මිඤ්චි ඵලෙ දිට්ඨසාමත්ථියං කාරණං හෙතු, සොයෙව අත්ථො, තස්මිං හෙත්වත්ථෙ, අන්නෙන වසති, ධම්මෙන වසති, විජ්ජාය වසති.

कोणत्याही फळामध्ये ज्याचे सामर्थ्य दिसून येते ते कारण म्हणजे 'हेतू' होय, तोच अर्थ आहे. त्या हेतूच्या अर्थात – अन्नासाठी राहतो, धम्मासाठी राहतो, विद्येसाठी राहतो.

න ජච්චාවසලො හොති,න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො;

කම්මුනා වසලො හොති,කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො.

“जन्माने कोणी वृषल (हीन) होत नाही, जन्माने कोणी ब्राह्मण होत नाही; कर्मानेच माणूस वृषल होतो आणि कर्मानेच ब्राह्मण होतो.”

දානෙන භොගවා, ආචාරෙන කුලී.

दानाने मनुष्य भोगवान (समृद्ध) होतो, सदाचाराने कुलीन होतो.

කෙන පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො;

කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති.

“तुझा हात कशामुळे इच्छा पूर्ण करणारा आहे? कशामुळे हातामधून मध पाझरतो? तुझ्या कोणत्या ब्रह्मचर्यामुळे तुझ्या हातात हे पुण्य फलद्रूप होत आहे?”

හෙත්වත්ථප්පයොගෙ – කෙන නිමිත්තෙන, කෙන පයොජනෙන, කෙනට්ඨෙන, කෙන හෙතුනා වසති.

हेतूच्या अर्थाचा प्रयोग असताना – कोणत्या निमित्ताने, कोणत्या प्रयोजनाने, कोणत्या कारणाने, कोणत्या हेतूने राहतो.

298. සත්තම්‍යත්ථෙ ච.

२९८. आणि सप्तमीच्या अर्थात सुद्धा.

සත්තම්‍යත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති.

आणि सप्तमीच्या अर्थात देखील प्रातिपदिकाला (लिंगाला) तृतीया विभक्ती होते.

කාලද්ධානදිසාදෙසාදීසු චායං. තෙන සමයෙන, තෙන කාලෙන, කාලෙන ධම්මස්සවණං, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා, මාසෙන භුඤ්ජති, යොජනෙන ධාවති. පුරත්ථිමෙන ධතරට්ඨො, දක්ඛිණෙන විරූළ්හකො, පච්ඡිමෙන විරූපක්ඛො, උත්තරෙන [Pg.150] කසිවන්තො ජනොඝමපරෙන ච, යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි ඉච්චාදි.

आणि हा (तृतीया विभक्तीचा प्रयोग) काळ, मार्ग, दिशा, प्रदेश इत्यादींच्या अर्थात होतो. जसे की - 'तेन समयेन, तेन कालेन' (त्या वेळी, त्या काळात), 'कालेन धम्मस्सवणं' (योग्य वेळी धम्मश्रवण), 'सो वो ममच्चयेन सत्था' (माझ्या पश्चात तोच तुमचा शास्ता असेल), 'मासेन भुञ्जति' (एका महिन्यात जेवतो), 'योजनेन धावति' (एका योजनेपर्यंत धावतो). 'पुरत्थिमेन धतरट्ठो' (पूर्वेला धृतराष्ट्र), 'दक्खिणेन विरूळ्हको' (दक्षिणेला विरूढक), 'पच्छिमेन विरूपक्खो' (पश्चिमेला विरूपाक्ष), 'उत्तरेण कसिवन्तो जनोघमपरेण च' (उत्तरेला कसिवांत आणि पश्चिमेला जनौघ), 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' (जिथे भगवान होते, तिथे तो गेला) इत्यादी.

299. යෙනඞ්ගවිකාරො.

२९९. ज्या अंगामुळे विकार (दोष) दर्शवला जातो.

යෙන බ්‍යාධිමතා අඞ්ගෙන අඞ්ගිනො විකාරො ලක්ඛීයතෙ, තත්ථ තතියාවිභත්ති හොති. එත්ථ ච අඞ්ගමස්ස අත්ථීති අඞ්ගං, සරීරං. අක්ඛිනා කාණො, හත්ථෙන කුණී, පාදෙන ඛඤ්ජො, පිට්ඨියා ඛුජ්ජො.

ज्या रोगयुक्त अंगामुळे अंगीचा (प्राण्याचा) विकार दिसून येतो, तिथे तृतीया विभक्ती होते. येथे 'अंग' म्हणजे ज्याचे अंग आहे ते, म्हणजेच शरीर. जसे की - 'अक्खिना काणो' (डोळ्याने काणा), 'हत्थेन कुणी' (हाताने लुळा), 'पादेन खञ्जो' (पायाने लंगडा), 'पिट्ठिया खुज्जो' (पाठीने कुबडा).

300. විසෙසනෙ ච.

३००. आणि विशेषण अर्थात.

විසෙසීයති විසෙසිතබ්බං අනෙනාති විසෙසනං, ගොත්තාදි. තස්මිං ගොත්තනාමජාතිසිප්පවයොගුණසඞ්ඛාතෙ විසෙසනත්ථෙ තතියාවිභත්ති හොති, චසද්දෙන පකතිආදීහි ච. ගොත්තෙන ගොතමො නාථො.

ज्याद्वारे विशेषित केले जाते ते विशेषण होय, जसे की गोत्र इत्यादी. त्या गोत्र, नाम, जात, शिल्प (कला), वय, गुण आणि संख्या यांनी युक्त अशा विशेषण अर्थात तृतीया विभक्ती होते; आणि 'च' शब्दाने 'प्रकृति' इत्यादींच्या अर्थातही होते. जसे की - 'गोत्तेन गोतमो नाथो' (गोत्राने गौतम असलेले नाथ).

සාරිපුත්තොති නාමෙන, විස්සුතො පඤ්ඤවා ච සො;

ජාතියා ඛත්තියො බුද්ධො, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො.

सारिपुत्त या नावाने प्रसिद्ध आणि प्रज्ञावान असलेले ते; जातीने क्षत्रिय असलेले बुद्ध, जगात अद्वितीय आहेत.

තදහු පබ්බජිතො සන්තො, ජාතියා සත්තවස්සිකො;

සොපි මං අනුසාසෙය්‍ය, සම්පටිච්ඡාමි මත්ථකෙ.

त्याच दिवशी प्रव्रजित झालेले, वयाने सात वर्षांचे असलेले जरी असले, तरी त्यांनीही मला उपदेश केला तर मी तो मस्तकावर (आदराने) स्वीकार करेन.

සිප්පෙන නළකාරො සො, එකූනතිංසො වයසා, විජ්ජාය සාධු, පඤ්ඤාය සාධු, තපසා උත්තමො, සුවණ්ණෙන අභිරූපො.

तो शिल्पकलेने (व्यवसायाने) नळकार (वेळूचे काम करणारा) आहे, वयाने एकोणतीस वर्षांचा आहे, विद्येने चांगला आहे, प्रज्ञेने चांगला आहे, तपाने उत्तम आहे, सुवर्णासारखा देखणा आहे.

පකතිආදීසු – පකතියා අභිරූපො, යෙභුය්‍යෙන මත්තිකා, සමෙන ධාවති, විසමෙන ධාවති, ද්විදොණෙන ධඤ්ඤං කිණාති, සහස්සෙන අස්සකෙ කිණාති ඉච්චාදි.

प्रकृति इत्यादींच्या अर्थात - 'पकतिया अभिरूपो' (स्वभावाने/प्रकृतीने सुंदर), 'येभुय्येन मत्तिका' (बहुतांश माती), 'समेन धावति' (सपाट मार्गाने धावतो), 'विसमेन dhāvati' (विषम मार्गाने धावतो), 'द्विदोणेन धञ्ञं किणाति' (दोन द्रोण मापाने धान्य खरेदी करतो), 'सहस्सेन अस्सके किणाति' (हजार नाण्यांनी घोडे खरेदी करतो) इत्यादी.

කස්මිං අත්ථෙ චතුත්ථී?

चतुर्थी विभक्ती कोणत्या अर्थात होते?

301. සම්පදානෙ [Pg.151] චතුත්ථී.

३०१. संप्रदान अर्थात चतुर्थी विभक्ती होते.

සම්පදානකාරකෙ ලිඞ්ගම්හා චතුත්ථීවිභත්ති හොති.

संप्रदान कारकात प्रातिपदिकापासून (लिंगापासून) चतुर्थी विभक्ती होते.

කිඤ්ච සම්පදානං?

आणि संप्रदान म्हणजे काय?

302. යස්ස දාතුකාමො රොචතෙ ධාරයතෙ වා තං සම්පදානං.

३०२. ज्याला देण्याची इच्छा असते, किंवा ज्याला आवडते, किंवा जो धारण करतो, ते संप्रदान होय.

යස්ස වා දාතුකාමො, යස්ස වා රොචතෙ, යස්ස වා ධාරයතෙ, තං කාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති. සම්මා පදීයතෙ අස්සාති සම්පදානං, පටිග්ගාහකො.

किंवा ज्याला देण्याची इच्छा असते, किंवा ज्याला आवडते, किंवा जो धारण करतो, त्या कारकाला संप्रदान संज्ञा प्राप्त होते. 'ज्याला चांगल्या प्रकारे दिले जाते ते संप्रदान' म्हणजेच ग्रहण करणारा (प्रतिग्राहक).

තං පන තිවිධං දිය්‍යමානස්සානිවාරණජ්ඣෙසනානුමතිවසෙන. යථා – බුද්ධස්ස පුප්ඵං යජති, බොධිරුක්ඛස්ස ජලං දදාති. අජ්ඣෙසනෙ – යාචකානං ධනං දදාති. අනුමතියං – භික්ඛූනං දානං දෙති.

ते (संप्रदान) पुन्हा तीन प्रकारचे आहे - दिल्या जाणाऱ्या वस्तूचा विरोध न करणे (अनिवारण), याचना (अज्झेसन) आणि संमती (अनुमति) यानुसार. जसे की - 'बुद्धस्स पुप्फं यजति' (बुद्धांना पुष्प अर्पण करतो), 'बोधिरुक्खस्स जलं ददाति' (बोधिवृक्षाला पाणी देतो). याचनेत - 'याचकानं धनं ददाति' (याचकांना धन देतो). संमतीत - 'भिक्खूनं दानं देति' (भिक्खूंना दान देतो).

යථාහ

जसे म्हटले आहे -

‘‘අනිරාකරණාරාධ-නාබ්භනුඤ්ඤවසෙන හි;

සම්පදානං තිධා වුත්තං, රුක්ඛ යාචක භික්ඛවො’’ති.

“अप्रतिबंध (अनिवारण), आराधना (याचना) आणि अनुमती (संमती) या भेदांमुळे संप्रदान तीन प्रकारचे सांगितले आहे; जसे की वृक्ष, याचक आणि भिक्खू.”

දාතුකාමොති කිං? රඤ්ඤො දණ්ඩං දදාති.

‘देण्याची इच्छा असणारा’ असे का म्हटले आहे? ‘रञ्ञो दण्डं ददाति’ (राजाला दंड देतो).

රොචනාදීසු පන – සමණස්ස රොචතෙ සච්චං, මායස්මන්තානම්පි සඞ්ඝභෙදො රුච්චිත්ථ, යස්සායස්මතො ඛමති, දෙවදත්තස්ස සුවණ්ණච්ඡත්තං ධාරයතෙ යඤ්ඤදත්තො.

आवडणे इत्यादींच्या अर्थात - 'समणस्स रोचते सच्चं' (श्रमणाला सत्य आवडते), 'मायस्मन्तानम्पि सङ्घभेदो रुच्चित्थ' (आयुष्मंतांनाही संघभेद आवडला), 'यस्सायस्मतो खमति' (ज्या आयुष्मंताला मान्य आहे), 'देवदत्तस्स सुवण्णछत्तं धारयते यञ्ञदत्तो' (यज्ञदत्त देवदत्ताचे सोन्याचे छत्र धारण करतो/त्याचे देणे लागतो).

‘‘සම්පදානං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

आणि ‘संपदानं’, ‘वा’ हे शब्द अनुवृत्तीने येतात.

303. සිලාඝ හනු ඨා සප ධාර පිහ කුධ දුහි ස්සාසූය රාධික්ඛ පච්චාසුණ අනුපතිගිණපුබ්බකත්තාරොචනත්ථතදත්ථ තුමත්ථාලමත්ථ මඤ්ඤානාදරප්පාණිනි ගත්‍යත්ථකම්මනි ආසිසත්ථ සම්මුති භිය්‍යසත්තම්‍යත්ථෙසු ච.

३०३. सिलाघ (स्तुती करणे), हनु (नाकारणे), ठा (थांबणे), सप (शपथ घेणे), धार (ऋणी असणे), पिह (इच्छा करणे), कुध (रागवणे), दुह (द्रोह करणे), इस्स (ईर्ष्या करणे), उसूय (दोष काढणे), राध (आराधना करणे), इक्ख (पाहणे), पच्चासुण (प्रतिज्ञा करणे), अनुपतिगिण (उत्साह देणे) आणि त्यांच्या पूर्व कर्त्याच्या प्रयोगात; तसेच सांगणे (आरोचन) या अर्थात, तदर्थ (त्यासाठी) या अर्थात, तुमर्थ (हेतू) या अर्थात, अलमर्थ (समर्थ असणे) या प्रयोगात, अनादर दर्शवताना 'मञ्ञ' (मानणे) धातूच्या प्रयोगात अप्राणी वाचक शब्दांच्या बाबतीत, गत्यर्थक धातूंच्या कर्म अर्थात, आशीर्वाद अर्थात, संमती, आधिक्य आणि सप्तमीच्या अर्थातही (ते कारक संप्रदान संज्ञक होते).

චතුප්පදමිදං[Pg.152]. සිලාඝ කත්ථනෙ, හනු අපනයනෙ, ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, සප අක්කොසෙ, ධර ධාරණෙ, පිහ ඉච්ඡායං ඉච්චෙතෙසං ධාතූනං පයොගෙ, කුධ කොපෙ, දුහ ජිඝංසායං, ඉස්ස ඉස්සායං, උසූය දොසාවිකරණෙ ඉච්චෙතෙසං තදත්ථවාචීනඤ්ච ධාතූනං පයොගෙ ච රාධ හිංසාසංරාධෙසු, ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසූති ඉමෙසං පයොගෙ ච පති ආපුබ්බස්ස සු සවණෙති ඉමස්ස ච අනුපතිපුබ්බස්ස ගෙසද්දෙති ඉමස්ස ච පුබ්බකත්තා ච ආරොචනත්ථප්පයොගෙ, තදත්ථෙ, තුමත්ථෙ, අලමත්ථප්පයොගෙ ච මඤ්ඤතිප්පයොගෙ අනාදරෙ අප්පාණිනි ච ගත්‍යත්ථානං කම්මනි ච ආසිසත්ථප්පයොගෙ ච සම්මුති භිය්‍යප්පයොගෙසු ච සත්තම්‍යත්ථෙ චාති තං කම්මාදිකාරකං සම්පදානසඤ්ඤං හොති, චසද්දග්ගහණෙන පහිණතිකප්පති පහොති උපමාඤ්ජලිකරණ ඵාසු අත්ථසෙය්‍යප්පභුතියොගෙ ච පුරෙ විය චතුත්ථී.

हे चार पदांचे (सूत्र) आहे. सिलाघ - स्तुती करणे, हनु - दूर करणे (अपणयन), ठा - गती थांबवणे, सप - शिवीगाळ करणे/शपथ घेणे, धर - धारण करणे (ऋण असणे), पिह - इच्छा करणे; या धातूंच्या प्रयोगात; कुध - रागवणे, दुह - द्रोह करणे, इस्स - ईर्ष्या करणे, उसूय - दोष प्रकट करणे; या धातूंच्या आणि त्यांच्या समान अर्थ असलेल्या धातूंच्या प्रयोगात; राध - हिंसा आणि आराधना करणे, इक्ख - पाहणे आणि चिन्हांकित करणे; यांच्या प्रयोगात; 'पति' आणि 'आ' पूर्व असलेल्या 'सु' (ऐकणे) धातूच्या प्रयोगात; 'अनु' आणि 'पति' पूर्व असलेल्या 'गि' (शब्द करणे/स्वीकारणे) धातूच्या प्रयोगात आणि त्यांच्या पूर्व कर्त्याच्या प्रयोगात; सांगणे (आरोचन) या अर्थात, तदर्थ (त्यासाठी) या अर्थात, तुमर्थ (हेतू) या अर्थात, अलमर्थ (समर्थ असणे) या प्रयोगात, अनादर दर्शवताना 'मञ्ञ' (मानणे) धातूच्या प्रयोगात अप्राणी वाचक शब्दांच्या बाबतीत, गत्यर्थक धातूंच्या कर्म अर्थात, आशीर्वाद अर्थात, संमती, आधिक्य आणि सप्तमीच्या अर्थातही ते कर्म इत्यादी कारक संप्रदान संज्ञक होते. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'पहिणति' (पाठवणे), 'कप्पति' (योग्य असणे), 'पहोति' (समर्थ असणे), उपमा, अंजलिकर्म (हात जोडणे), फासु (सुख), अत्थ (हित), सेय्य (कल्याण) इत्यादींच्या प्रयोगातही पूर्वीप्रमाणे चतुर्थी विभक्ती होते.

සිලාඝාදිප්පයොගෙ තාව – බුද්ධස්ස සිලාඝතෙ. උපජ්ඣායස්ස සිලාඝතෙ, ථොමෙතීති අත්ථො.

प्रथम सिलाघ इत्यादींच्या प्रयोगात - 'बुद्धस्स सिलाघते' (बुद्धांची स्तुती करतो). 'उपज्झायस्स सिलाघते' (उपाध्यायांची स्तुती करतो), येथे 'थोमेति' (स्तुती करतो) असा अर्थ आहे.

හනුතෙ මය්හමෙව, හනුතෙ තුය්හමෙව, අපලපතීති අත්ථො.

‘हनुते मय्हमेव’ (माझ्यापासूनच लपवतो), ‘हनुते तुय्हमेव’ (तुझ्यापासूनच लपवतो), येथे ‘अपलपति’ (लपवतो/नाकारतो) असा अर्थ आहे.

උපතිට්ඨෙය්‍ය සක්‍යපුත්තානං වඩ්ඪකී, එත්ථ ච උපට්ඨානං නාම උපගමනං. භික්ඛුස්ස භුඤ්ජමානස්ස පානීයෙන වා විධූපනෙන වා උපතිට්ඨෙය්‍ය.

‘उपतिट्ठेय्य सक्यपुत्तानं वड्ढकी’ (सुतार शाक्यपुत्रांच्या सेवेसाठी उपस्थित राहील), येथे ‘उपिट्ठान’ म्हणजे जवळ जाणे (सेवा करणे). ‘भिक्खुस्स भुञ्जमानस्स पानीयेन वा विधूपनेन वा उपतिट्ठेय्य’ (भोजन करत असलेल्या भिक्खूच्या जवळ पाणी किंवा पंख्याने सेवा करण्यासाठी उपस्थित राहावे).

තුය්හං සපතෙ, මය්හං සපතෙ, එත්ථ ච සපනං නාම සච්චකරණං.

‘तुय्हं सपते’ (तुझ्यासाठी शपथ घेतो), ‘मय्हं सपते’ (माझ्यासाठी शपथ घेतो), येथे ‘सपन’ म्हणजे सत्य करणे (शपथ घेणे).

ධාරයතිප්පයොගෙ ධනිකොයෙව සම්පදානං, සුවණ්ණං තෙ ධාරයතෙ, ඉණං ධාරයතීති අත්ථො. තස්ස රඤ්ඤො මයං නාගං ධාරයාම.

‘धारयति’ च्या प्रयोगात धनको (कर्ज देणारा) हाच संप्रदान असतो. ‘सुवण्णं ते धारयते’ (तुझे सोने धारण करतो/तुझ्या सोन्याचे कर्जदार आहे), येथे ‘इणं धारयति’ (कर्ज धारण करतो) असा अर्थ आहे. ‘तस्स रञ्ञो मयं नागं धारयामा’ (आम्ही त्या राजाचा हत्ती धारण करतो/राखतो).

පිහප්පයොගෙ [Pg.153] ඉච්ඡිතොයෙව, දෙවාපි තස්ස පිහයන්ති තාදිනො, දෙවාපි තෙසං පිහයන්ති, සම්බුද්ධානං සතීමතං, පත්ථෙන්තීති අත්ථො.

‘पिह’ च्या प्रयोगात ज्याची इच्छा केली जाते तो संप्रदान होतो. ‘देवापि तस्स पिहयन्ति तादिनो’ (देवही त्या तादी [अर्हत] पुरुषाची इच्छा करतात), ‘देवापि तेसं पिहयन्ति, सम्बुद्धानं सतीमतं’ (देवही त्या स्मृतिमान सम्यक्संबुद्धांची इच्छा करतात), येथे ‘पत्थेन्ति’ (आकांक्षा करतात) असा अर्थ आहे.

කොධාදිඅත්ථානං පයොගෙ යං පති කොපො, තස්ස කුජ්ඣ මහාවීර, යදිහං තස්ස කුප්පෙය්‍යං.

क्रोध इत्यादी अर्थांच्या प्रयोगात ज्याच्यावर राग आहे तो संप्रदान होतो. ‘तस्स कुज्झ महावीर’ (हे महावीरा, त्याच्यावर रागवा), ‘यदिहं तस्स कुप्पेय्यं’ (जर मी त्याच्यावर रागवलो तर).

දුහයති දිසානං මෙඝො, යො මිත්තානං න දුබ්භති.

‘duhayati disanām megho’ (मेघ दिशांचा द्रोह करतो), ‘yo mittānaṃ na dubbhati’ (जो मित्रांचा द्रोह करत नाही).

තිත්ථියා ඉස්සන්ති සමණානං.

‘तित्थिया इस्सन्ति समणानं’ (तीर्थक श्रमणांचा हेवा करतात).

දුජ්ජනා ගුණවන්තානං උසූයන්ති, කා උසූයා විජානතං.

‘दुज्जना गुणवन्तानं उसूयन्ति’ (दुर्जन गुणवानांचे दोष काढतात), ‘का उसूया विजानतं’ (जाणणाऱ्यांमध्ये कसला द्वेष?).

රාධික්ඛප්පයොගෙ යස්ස විපුච්ඡනං කම්මවිඛ්‍යාපනත්ථං, වාධිකාරතො දුතියා ච. ආරාධො මෙ රඤ්ඤො, රඤ්ඤො අපරජ්ඣති, රාජානං වා අපරජ්ඣති, ක්‍යාහං අය්‍යානං අපරජ්ඣාමි, ක්‍යාහං අය්‍යෙ අපරජ්ඣාමි වා.

‘राध’ आणि ‘इक्ख’ च्या प्रयोगात ज्याच्याविषयी विचारणा केली जाते (कर्म स्पष्ट करण्यासाठी), तिथे ‘वा’ च्या अधिकारामुळे द्वितीया विभक्ती देखील होते. ‘आराधो मे रञ्ञो’ (माझी राजाशी जवळीक आहे), ‘रञ्ञो अपराज्झति’ (राजाचा अपराध करतो) किंवा ‘राजानं वा अपराज्झति’ (राजाचा अपराध करतो), ‘क्याहं अय्यानं अपराज्झामि’ (मी आर्यांचा काय अपराध केला आहे?) किंवा ‘क्याहं अय्ये अपराज्झामि वा’ (मी आर्यांचा काय अपराध केला आहे?).

ආයස්මතො උපාලිත්ථෙරස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො උපතිස්සො, ආයස්මන්තං වා.

‘आयस्मतो उपालित्थेरस्स उपसम्पदापेक्खो उपतिस्सो’ (उपतिस्स हा आयुष्यमान उपालि थेरांकडून उपसंपदेची अपेक्षा करणारा आहे) किंवा ‘आयस्मन्तं वा’ (आयुष्यमान उपालि थेरांकडून).

පච්චාසුණ අනුපතිගිණානං පුබ්බකත්තා ච සුණොතිස්ස ධාතුස්ස පච්චායොගෙ, ගිණස්ස ච අනුපතියොගෙ පුබ්බස්ස කම්මුනො යො කත්තා, සො සම්පදානසඤ්ඤො හොති. යථා – භගවා භික්ඛූ එතදවොච, එත්ථ ‘‘භික්ඛූ’’ති අකථිතකම්මං, ‘‘එත’’න්ති කථිතකම්මං, පුබ්බස්ස වචනකම්මස්ස කත්තා භගවා. භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං, ආසුණන්ති බුද්ධස්ස භික්ඛූ, තථා භික්ඛු ජනං ධම්මං සාවෙති, තස්ස භික්ඛුනො ජනො අනුගිණාති, තස්ස භික්ඛුනො ජනො පතිගිණාති, සාධුකාරදානාදිනා තං උස්සාහයතීති අත්ථො.

पच्चासुण आणि अनुपतिगिण यांच्या प्रयोगात, ‘सु’ (ऐकणे) धातूच्या ‘पति’ आणि ‘आ’ योगात, आणि ‘गि’ धातूच्या ‘अनु’ आणि ‘पति’ योगात, पूर्वीच्या कर्माचा जो कर्ता असतो, त्याला संप्रदान संज्ञा प्राप्त होते. जसे की - ‘भगवा भिक्खू एतदवोच’ (भगवान भिक्खूंना असे म्हणाले), येथे ‘भिक्खू’ हे अकथित कर्म आहे, ‘एतं’ हे कथित कर्म आहे, पूर्वीच्या वचन कर्माचे कर्ता भगवान आहेत. ‘भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं’ (भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला), ‘आसुणन्ति बुद्धस्स भिक्खू’ (भिक्खू बुद्धांचे ऐकतात), तसेच ‘भिक्खू जनं धम्मं सावेति’ (भिक्खू लोकांना धम्म ऐकवतो), ‘तस्स भिक्खुनो जनो अनुगिणाति’ (लोक त्या भिक्खूला प्रतिसाद देतात), ‘तस्स भिक्खुनो जनो पतिगिणाति’ (लोक त्या भिक्खूला प्रतिसाद देतात), म्हणजेच साधुकार देऊन त्याला प्रोत्साहित करतात असा अर्थ आहे.

යො වදෙති ස කත්තාති, වුත්තං කම්මන්ති වුච්චති;

යො පටිග්ගාහකො තස්ස, සම්පදානං විජානියාති.

“जो बोलतो तो कर्ता होय, जे बोलले जाते ते कर्म म्हटले जाते; आणि जो त्याचा स्वीकार करणारा (प्रतिग्राहक) असतो, त्याला संप्रदान समजावे.”

ආරොචනත්ථප්පයොගෙ [Pg.154] යස්ස ආරොචෙති, තං සම්පදානං. ආරොචයාමි වො භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො භික්ඛවෙ, ආමන්තයාමි තෙ මහාරාජ, ආමන්ත ඛො තං ගච්ඡාමාති වා. එත්ථ ච ආරොචනසද්දස්ස කථනප්පකාරත්ථත්තා දෙසනත්ථාදිප්පයොගෙපි චතුත්ථී. ධම්මං වො දෙසෙස්සාමි, දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං භික්ඛූනං, යථා නො භගවා බ්‍යාකරෙය්‍ය, නිරුත්තිං තෙ පවක්ඛාමි ඉච්චාදි.

निवेदन करणे (सांगणे) या अर्थाच्या प्रयोगात ज्याला सांगितले जाते, ते संप्रदान कारक असते. जसे की— 'भिक्षूंनो, मी तुम्हाला निवेदित करतो (सांगतो)' (आरोचयामि वो भिक्खवे), 'भिक्षूंनो, मी तुम्हाला विदित करतो' (पटिवेदयामि वो भिक्खवे), 'महाराज, मी तुम्हाला संबोधित करतो' (आमन्तयामि ते महाराज), किंवा 'मी तुला आमंत्रित करतो, आपण जाऊ या' (आमन्त खो तं गच्छामि). आणि येथे 'आरोचन' (सांगणे) हा शब्द कथन करण्याचा एक प्रकार असल्यामुळे, उपदेश करणे (देसना) इत्यादी अर्थांच्या प्रयोगातही चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की— 'मी तुम्हाला धम्माचा उपदेश करीन' (धम्मं वो देसेस्सामि), 'भंते, भगवंतांनी भिक्षूंना धम्माचा उपदेश करावा' (देसेतु भन्ते भगवा धम्मं भिक्खूनं), 'ज्याप्रमाणे भगवंत आम्हाला स्पष्टीकरण करतील' (यथा नो भगवा ब्याकरेय्य), 'मी तुला निरुक्ती सांगेन' (निरुत्तिं ते पवक्खामि) इत्यादी.

තදත්ථෙ සම්පදානසඤ්ඤා, චතුත්ථී ච.

त्या अर्थी (तदर्थ) संप्रदान संज्ञा होते आणि चतुर्थी विभक्ती होते.

‘‘අතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

'अतो' आणि 'वा' यांचे अनुवर्तन होते.

304. ආය චතුත්ථෙකවචනස්ස තු.

३०४. चतुर्थी एकवचनाच्या प्रत्ययाचा 'आय' हा आदेश होतो.

අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා පරස්ස චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසො හොති වා, සරලොපාදි.

अकारान्त प्रातिपदिकाच्या (लिंगाच्या) पुढे असलेल्या चतुर्थी एकवचनाच्या प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'आय' असा आदेश होतो, आणि स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात.

බුද්ධස්සත්ථාය ධම්මස්සත්ථාය සඞ්ඝස්සත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජාමි, පිණ්ඩපාතං පටිසෙවාමි නෙව දවාය න මදාය න මණ්ඩනාය න විභූසනාය, ඌනස්ස පාරිපූරියා, අත්ථාය හිතාය සුඛාය සංවත්තති.

'बुद्धांच्या अर्थासाठी (कल्याणासाठी), धम्माच्या अर्थासाठी, संघाच्या अर्थासाठी मी प्राणांचा त्याग करतो' (बुद्धस्सत्थाय धम्मस्सत्थाय सङ्घस्सत्थाय जीवितं परिच्चजामि); 'मी पिंडपाताचे सेवन क्रीडेसाठी नाही, मदासाठी नाही, सुशोभित करण्यासाठी नाही, विभूषित करण्यासाठी नाही' (पिण्डपातं पटिसेवामि नेव दवाय न मदाय न मण्डनाय न विभूसनाय); 'अपूर्णतेच्या पूर्ततेसाठी' (ऊनस्स पारिपूरियां); 'कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरते' (अत्थाय हिताय सुखाय संवत्तति).

තුමත්ථෙ – ලොකානුකම්පාය, ලොකමනුකම්පිතුන්ති අත්ථො. තථා ඵාසුවිහාරාය.

'तुमुन्' प्रत्ययाच्या अर्थी— 'लोकानुकम्पाय' (लोकांवर अनुकंपा करण्यासाठी), याचा अर्थ 'लोकं अनुकम्पितुं' (जगावर अनुकंपा करणे) असा आहे. तसेच 'फासुविहाराय' (सुखाने विहार करण्यासाठी).

අලංසද්දස්ස අත්ථා අරහපටික්ඛෙපා. අරහත්ථෙ – අලං මෙ රජ්ජං, අලං භික්ඛු පත්තස්ස, අක්ඛධුත්තො පුරිසපුග්ගලො නාලං දාරභරණාය, අලං මල්ලො මල්ලස්ස, අරහති මල්ලො මල්ලස්ස.

'अलम्' या शब्दाचे अर्थ 'योग्यता' (अरह) आणि 'निषेध' (पटिक्खेप) हे आहेत. योग्यतेच्या अर्थी— 'माझ्यासाठी राज्य पुरेसे आहे' (अलं मे रज्जं), 'भिक्षू पात्रासाठी योग्य आहे' (अलं भिक्खु पत्तस्स), 'जुगारी मनुष्य पत्नीचे भरणपोषण करण्यास असमर्थ (अयोग्य) असतो' (अक्खधुत्तो पुरिसपुग्गलो नालं दारभरणाय), 'मल्ल मल्लासाठी पुरेसा (योग्य) आहे' (अलं मल्लो मल्लस्स), म्हणजेच 'मल्ल मल्लाचा सामना करण्यास योग्य आहे' (अरहति मल्लो मल्लस्स).

පටික්ඛෙපෙ [Pg.155]– අලං තෙ ඉධ වාසෙන, අලං මෙ හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙන, කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ, කිං තෙත්ථ චතුමට්ඨස්ස.

निषेधाच्या अर्थी— 'तुला येथे राहण्याची गरज नाही' (अलं ते इध वासेन), 'मला सोने-नाण्याची गरज नाही' (अलं मे हिरञ्ञसुवण्णेन), 'मी एकट्यानेच तरून जाण्यात काय अर्थ आहे?' (किं मे एकेन तिण्णेन), 'हे दुर्बुद्धी, तुला जटा धारण करण्याचा काय उपयोग?' (किं ते जटाहि दुम्मेध), 'येथे चतुर आणि स्वच्छ असलेल्याला काय उपयोग?' (किं तेत्थ चतुमट्ठस्स).

මඤ්ඤතිප්පයොගෙ අනාදරෙ අප්පාණිනි කම්මනියෙව – කට්ඨස්ස තුවං මඤ්ඤෙ, කළිඞ්ගරස්ස තුවං මඤ්ඤෙ, ජීවිතං තිණායපි න මඤ්ඤමානො.

'मञ्ञति' (मानणे) या धातूच्या प्रयोगात अनादर दर्शवताना, केवळ अप्राणिवाचक (निर्जीव) कर्मामध्येच चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की— 'मी तुला लाकडासारखे मानतो' (कट्ठस्स तुवं मञ्ञे), 'मी तुला लाकडाच्या तुकड्यासारखे मानतो' (कळिङ्गरस्स तुवं मञ्ञे), 'आपल्या जीवाला गवताच्या काडीइतकेही न मानणारा' (जीवितं तिणायपि न मञ्ञमानो).

අනාදරෙති කිං? සුවණ්ණං තං මඤ්ඤෙ. අප්පාණිනීති කිං? ගද්‍රභං තුවං මඤ්ඤෙ.

'अनादर असताना' असे का म्हटले आहे? 'मी तुला सुवर्ण मानतो' (सुवण्णं तं मञ्ञे - येथे अनादर नसल्यामुळे द्वितीया झाली). 'अप्राणिवाचक' असे का म्हटले आहे? 'मी तुला गाढव मानतो' (गद्रभं तुवं मञ्ञे - येथे गाढव प्राणिवाचक असल्यामुळे द्वितीया झाली).

ගත්‍යත්ථකම්මනි වාධිකාරතො දුතියා ච. අප්පො සග්ගාය ගච්ඡති, අප්පො සග්ගං ගච්ඡති, නිබ්බානාය වජන්තියා, මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය, මූලං පටිකස්සෙය්‍ය.

गत्यर्थक (गमन अर्थ असलेल्या) धातूंच्या कर्मामध्ये 'वा' (विकल्प) या अधिकारावरून चतुर्थीसोबत द्वितीया विभक्ती देखील होते. जसे की— 'फार थोडे लोक स्वर्गाला जातात' (अप्पो सग्गाय गच्छति - चतुर्थी, किंवा अप्पो सग्गं गच्छति - द्वितीया); 'निर्वाणाकडे जाणाऱ्या' (निब्बानाय वजन्तिया); 'मुळाकडे खेचावे' (मूलाय पटिकस्सेय्य - चतुर्थी, किंवा मूलं पटिकस्सेय्य - द्वितीया).

ආසීසනත්ථෙ ආයුභද්දකුසලාදියොගෙයෙව, ආයස්මතො දීඝායු හොතු, ‘‘තොතිතා සස්මිංනාසූ’’ති න්තුස්ස සවිභත්තිස්ස තො ආදෙසො. භද්දං භවතො හොතු, කුසලං භවතො හොතු, අනාමයං භවතො හොතු, සුඛං භවතො හොතු, අත්ථං භවතො හොතු, හිතං භවතො හොතු, ස්වාගතං භවතො හොතු, සොත්ථි හොතු සබ්බසත්තානං.

आशीर्वाद देण्याच्या अर्थी आयुष्य, भद्र (कल्याण), कुशल इत्यादी शब्दांच्या योगातच चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की— 'आयुष्मानाला दीर्घायुष्य लाभो' (आयस्मतो दीघायु होतु); येथे 'तोतिता सस्मिंनासू' या सूत्राने सविभक्तिक 'न्तु' प्रत्ययाचा 'तो' असा आदेश होतो. 'आपले कल्याण होवो' (भद्दं भवतो होतु), 'आपले कुशल होवो' (कुसलं भवतो होतु), 'आपण निरोगी व्हावे' (अनामयं भवतो होतु), 'आपल्याला सुख लाभो' (सुखं भवतो होतु), 'आपले कल्याण होवो' (अत्थं भवतो होतु), 'आपले हित होवो' (हितं भवतो होतु), 'आपले स्वागत होवो' (स्वागतं भवतो होतु), 'सर्व प्राण्यांचे कल्याण होवो' (सोत्थि होतु सब्बसत्तानं).

සම්මුතිප්පයොගෙ – සාධු සම්මුති මෙ තස්ස භගවතො දස්සනාය.

संमती (मान्यता) या अर्थाच्या प्रयोगात— 'त्या भगवंतांच्या दर्शनासाठी माझी पूर्ण संमती आहे' (साधु सम्मुति मे तस्स भगवतो दस्सनाय).

භිය්‍යප්පයොගෙ භිය්‍යොසො මත්තාය.

'भिय्यो' (अधिक) या अर्थाच्या प्रयोगात— 'प्रमाणापेक्षा अधिक' (भिय्योसो मत्ताय).

සත්තමියත්ථෙ ආවිකරණ පාතුභවනාදියොගෙ – තුය්හඤ්චස්ස ආවිකරොමි, තස්ස මෙ සක්කො පාතුරහොසි.

सप्तमी विभक्तीच्या अर्थी प्रकट करणे (आविकरण), प्रादुर्भूत होणे (पातुभवन) इत्यादींच्या योगात चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की— 'मी तुझ्यासमोर हे प्रकट करतो' (तुय्हञ्चस्स आविकरोमि), 'त्या माझ्यासमोर शक्र प्रकट झाले' (तस्स मे सक्को पातुरहोसि).

චසද්දග්ගහණෙන [Pg.156] පහිණාදික්‍රියායොගෙ, ඵාසුආදිනාමපයොගෙ ච – තස්ස පහිණෙය්‍ය, භික්ඛූනං දූතං පාහෙසි, කප්පති සමණානං ආයොගො, එකස්ස දින්නං ද්වින්නං තිණ්ණං පහොති, උපමං තෙ කරිස්සාමි, අඤ්ජලිං තෙ පග්ගණ්හාමි. තථා තස්ස ඵාසු හොති, ලොකස්සත්ථො, මණිනා මෙ අත්ථො, සෙය්‍යො මෙ අත්ථො ඉච්චාදි.

‘च’ शब्दाच्या ग्रहणाने ‘पहिण’ (पाठवणे) इत्यादी क्रियांच्या योगात आणि ‘फासु’ (सुख/अनुकूल) इत्यादी नामांच्या प्रयोगात देखील (चतुर्थी विभक्ती होते) – जसे की, ‘तस्स पहिणेय्य’ (त्याला पाठवावे), ‘भिक्खूनां दूतं पाहेसि’ (भिक्खूंना दूत पाठवला), ‘कप्पति समणानां आयोगो’ (श्रमणांना उद्योग योग्य आहे), ‘एकस्स दिन्नं द्विन्नं तिण्णं पहोति’ (एकाला दिलेले दोघांना किंवा तिघांना पुरेसे होते), ‘उपमं ते करिस्सामि’ (मी तुला उपमा देईन), ‘अञ्जलिं ते पग्गण्हामि’ (मी तुला अंजली करतो/हात जोडतो). तसेच ‘तस्स फासु होति’ (त्याला अनुकूल होते), ‘लोकस्सत्थो’ (लोकांचे हित), ‘मणिना मे अत्थो’ (मला मण्याची गरज आहे), ‘सेय्यो मे अत्थो’ (मला कल्याणाची गरज आहे) इत्यादी.

‘‘චතුත්ථී’’ති වත්තතෙ.

‘चतुर्थी’ (विभक्ती) चे अनुवर्तन होते.

305. නමොයොගාදීස්වපි ච.

३०५. ‘नमो’ इत्यादींच्या योगात देखील (चतुर्थी विभक्ती होते).

නමොසද්දයොගෙ, සොත්ථිස්වාගතාදීහි ච යොගෙ ලිඞ්ගම්හා චතුත්ථීවිභත්ති හොති. නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථු, නමො කරොහි නාගස්ස, නමත්ථු බුද්ධානං, නමත්ථු බොධියා, සොත්ථි පජානං, ස්වාගතං තෙ මහාරාජ, අථො තෙ අදුරාගතං.

‘नमो’ शब्दाच्या योगात, आणि ‘सोत्थि’ (स्वस्ति), ‘स्वागत’ इत्यादींच्या योगात प्रातिपदिकाला (लिंगाला) चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की, ‘नमो ते बुद्ध वीरत्थु’ (हे वीर बुद्ध, आपल्याला नमस्कार असो), ‘नमो करोहि नागस्स’ (नागाला नमस्कार कर), ‘नमत्थु बुद्धानं’ (बुद्धांना नमस्कार असो), ‘नमत्थु बोधिया’ (बोधीला नमस्कार असो), ‘सोत्थि पजानं’ (प्रजेचे कल्याण असो), ‘स्वागतं ते महाराज’ (महाराज, आपले स्वागत असो), ‘अथो ते अदुरागतं’ (तसेच आपले येणे सुखरूप असो).

‘‘කාලෙ, භවිස්සතී’’ති ච වත්තතෙ.

‘काळात’ आणि ‘भविष्यात’ यांचे अनुवर्तन होते.

306. භාවවාචිම්හි චතුත්ථී.

३०६. भाववाचक शब्दाच्या योगात चतुर्थी विभक्ती होते.

භාවවාචිම්හි චතුත්ථීවිභත්ති හොති භවිස්සතිකාලෙ. භවනං භාවො. පච්චිස්සතෙ, පචනං වා පාකො, පාකාය වජති, පචිතුං ගච්ඡතීති අත්ථො. එවං භොගාය වජති ඉච්චාදි.

भविष्यकाळात भाववाचक शब्दाच्या योगात चतुर्थी विभक्ती होते. ‘भवन’ म्हणजे ‘भाव’ (क्रिया). ‘पच्चिस्सते’ (शिजवले जाईल), ‘पचन’ किंवा ‘पाक’ (शिजवणे). ‘पाकाय वजति’ (शिजवण्यासाठी जातो), याचा अर्थ ‘पचितुं गच्छति’ (शिजवण्यासाठी जातो) असा आहे. याचप्रमाणे ‘भोगाय वजति’ (उपभोगासाठी जातो) इत्यादी.

කස්මිං අත්ථෙ පඤ්චමී?

कोणत्या अर्थात पंचमी विभक्ती होते?

307. අපාදානෙ පඤ්චමී.

३०७. अपादान कारकात पंचमी विभक्ती होते.

කිමපාදානං?

अपादान म्हणजे काय?

308. යස්මාදපෙති [Pg.157] භයමාදත්තෙ වා තදපාදානං.

३०८. ज्याच्यापासून दूर जाते (अपाय होतो), भीती वाटते किंवा ग्रहण केले जाते, ते अपादान होय.

යස්මා වා අවධිතො අපෙති, යස්මා වා භයහෙතුතො භයං භවති, යස්මා වා අක්ඛාතාරා විජ්ජං ආදදාති, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති. අපනෙත්වා ඉතො ආදදාතීති අපාදානං.

किंवा ज्या मर्यादेपासून (अवधीपासून) दूर जाते, किंवा ज्या भीतीदायक कारणापासून भीती निर्माण होते, किंवा ज्या सांगणाऱ्याकडून (शिक्षकाकडून) विद्या ग्रहण केली जाते, त्या कारकाला ‘अपादान’ संज्ञा प्राप्त होते. ‘दूर करून येथून ग्रहण करतो’ म्हणून ते अपादान आहे.

තං පන තිවිධං විසයභෙදෙන නිද්දිට්ඨවිසයං, උපාත්තවිසයං, අනුමෙය්‍යවිසයඤ්චාති.

ते (अपादान) विषयाच्या भेदाने तीन प्रकारचे मानले जाते: निर्दिष्टविषय, उपात्तविषय आणि अनुमेयविषय.

අපාදානසඤ්ඤාවිසයස්ස ක්‍රියාවිසෙසස්ස නිද්දිට්ඨත්තා නිද්දිට්ඨවිසයං. යථා – ගාමා අපෙන්ති මුනයො, නගරා නිග්ගතො රාජා.

अपादान संज्ञेच्या विषयाची क्रियाविशेष स्पष्टपणे निर्दिष्ट (सांगितलेली) असल्यामुळे ते ‘निर्दिष्टविषय’ होय. जसे की – ‘गामा अपेन्ति मुनयो’ (गावातून मुनी दूर जातात), ‘नगरा निग्गतो राजा’ (नगरातून राजा बाहेर पडला).

එත්ථ ච ‘‘පාපා චිත්තං නිවාරයෙ, පාපා නිවාරෙන්තී’’තිආදීසු යදිපි කායසංයොගපුබ්බකාපගමනං නත්ථි, තථාපි චිත්තසංයොගපුබ්බකස්ස අපගමනස්ස සම්භවතො ඉමිනා ච අපාදානසඤ්ඤා.

आणि येथे ‘पापा चित्तं निवारये’ (पापापासून चित्त आवरावे), ‘पापा निवारेंति’ (पापापासून परावृत्त करतात) इत्यादींमध्ये जरी शारीरिक संयोगापासून दूर जाणे नसले, तरी मानसिक संयोगापासून दूर जाणे शक्य असल्यामुळे या सूत्राने त्याला ‘अपादान’ संज्ञा प्राप्त होते.

යත්ථ පන අපගමනක්‍රියං උපාත්තං අජ්ඣාහටං විසයං කත්වා පවත්තති, තං උපාත්තවිසයං. යථා – වලාහකා විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, කුසූලතො පචතීති. එත්ථ ච ‘‘වලාහකා නික්ඛම්ම, කුසූලතො අපනෙත්වා’’ති ච පුබ්බක්‍රියා අජ්ඣාහරීයති.

परंतु जेथे दूर जाण्याची क्रिया (अपगमनक्रिया) गृहीत धरून (अध्याहार करून) विषय बनवून प्रवृत्त होते, ते ‘उपात्तविषय’ होय. जसे की – ‘वलाहका विज्जोतते विज्जु’ (ढगातून वीज चमकते), ‘कुसूलतो पचति’ (कोठीतून शिजवतो). येथे ‘वलाहका निक्खम्म’ (ढगातून निघून) आणि ‘कुसूलतो apneत्वा’ (कोठीतून काढून) अशी पूर्वक्रिया अध्याहृत धरली जाते.

අනුමෙය්‍යවිසයං යථා – මාථුරා පාටලිපුත්තකෙහි අභිරූපා. එත්ථ හි කෙනචි ගුණෙන උක්කංසීයන්තීති අනුමෙය්‍යොව ක්‍රියාවිසෙසො. ඉධ පන දූරන්තිකාදිසුත්තෙ විභත්තග්ගහණෙන අපාදානසඤ්ඤා.

अनुमेयविषय जसे की – ‘maथुरा पाटलिपुत्तकेहि अभिरूपा’ (मथुरेचे लोक पाटलीपुत्रच्या लोकांपेक्षा अधिक देखणे आहेत). येथे कोणत्यातरी गुणाने श्रेष्ठ असणे हा क्रियाविशेष केवळ अनुमेय (अनुमानाने समजण्याजोगा) आहे. परंतु येथे ‘दूरन्तिक’ इत्यादी सूत्रातील विभक्तीच्या ग्रहणाने ‘अपादान’ संज्ञा होते.

වුත්තඤ්ච

आणि म्हटले आहे –

‘‘නිද්දිට්ඨවිසයං කිඤ්චි, උපාත්තවිසයං තථා;

අනුමෙය්‍යවිසයඤ්චාති, අපාදානං තිධා මත’’න්ති.

‘काही निर्दिष्टविषय, तसेच काही उपात्तविषय आणि काही अनुमेयविषय; अशा प्रकारे अपादान तीन प्रकारचे मानले गेले आहे.’

තදෙව [Pg.158] චලාචලවසෙන දුවිධම්පි හොති.

तेच (अपादान) चल आणि अचल अशा दोन प्रकारचे देखील असते.

චලං යථා – ධාවතා හත්ථිම්හා පතිතො අඞ්කුසධාරී.

चल जसे की – ‘धावता हत्थिम्हा पतितो अङ्कुसधारी’ (धावत्या हत्तीवरून अंकुशधारी खाली पडला).

අචලං යථා – පබ්බතා ඔතරන්ති වනචරා.

अचल जसे की – ‘पब्बता ओतरन्ति वनचरा’ (पर्वतावरून वनचर खाली उतरतात).

භයහෙතුම්හි – චොරා භයං ජායති, තණ්හාය ජායතී භයං, පාපතො උත්තසති, අක්ඛාතරි – උපජ්ඣායා සික්ඛං ගණ්හාති, ආචරියම්හා අධීතෙ, ආචරියතො සුණාති.

भीतीच्या कारणामध्ये – ‘चोरा भयं जायति’ (चोरापासून भीती निर्माण होते), ‘तण्हाय जायती भयं’ (तृष्णेपासून भीती निर्माण होते), ‘पापतो उत्तसति’ (पापापासून घाबरतो). सांगणाऱ्याच्या (शिक्षकाच्या) बाबतीत – ‘उपज्झाया सिक्खं गण्हाति’ (उपाध्यायांकडून शिक्षण ग्रहण करतो), ‘आचरियम्हा अधीते’ (आचार्यांकडून शिकतो), ‘आचरियतो सुणाति’ (आचार्यांकडून ऐकतो).

‘‘අපාදාන’’න්ති අධිකාරො.

‘अपादान’ हा अधिकार आहे.

309. ධාතුනාමානමුපසග්ගයොගාදීස්වපි ච.

३०९. धातू, नाम आणि उपसर्ग यांच्या योगात देखील (पंचमी विभक्ती होते).

ධාතවො ච නාමානි ච ධාතුනාමානි, තෙසං අවිහිතලක්ඛණානං ධාතුනාමානං පයොගෙ, උපසග්ගයොගෙ ච ආදිසද්දෙන නිපාතයොගෙ ච තංයුත්තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති.

धातू आणि नामे म्हणजे ‘धातुनामे’. त्या अविहित लक्षण असलेल्या धातुनामांच्या प्रयोगात, उपसर्गाच्या योगात आणि ‘आदि’ शब्दाने निपाताच्या योगात देखील त्याशी संबंधित कारकाला ‘अपादान’ संज्ञा प्राप्त होते.

ධාතුප්පයොගෙ තාව – පරාජියොගෙ යො අසය්හො, පභූයොගෙ පභවො, ජනියොගෙ ජායමානස්ස පකති ච. යථා – බුද්ධස්මා පරාජෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා. හිමවතා පභවන්ති පඤ්ච මහානදියො, අනවතත්තම්හා මහාසරා පභවන්ති, අචිරවතියා පභවන්ති කුන්නදියො. කාමතො ජායතී සොකො, යස්මා සො ජායතෙ ගිනි, උරස්මා ජාතො පුත්තො, කම්මතො ජාතං ඉන්ද්‍රියං.

धातूच्या प्रयोगात प्रथम – पराजय (परा-जि) च्या योगात जो असह्य असतो, प्रभू (प्र-भू) च्या योगात उगमस्थान, आणि जन (जायमान) च्या योगात उत्पन्न होणाऱ्याचे मूळ कारण (प्रकृती). जसे की – ‘बुद्धस्मा पराजेन्ति अञ्ञतित्थिया’ (बुद्धांकडून अन्यतीर्थीय पराभूत होतात). ‘हिमवता पभवन्ति पञ्च महानदियो’ (हिमालयातून पाच महानद्या उगम पावतात), ‘अनवतत्तम्हा महासरा पभवन्ति’ (अनवतप्त महासरोवरातून उगम पावतात), ‘अचिरवतिया पभवन्ति कुन्नदियो’ (अचिरवती नदीतून लहान नद्या उगम पावतात). ‘कामतो जायती सोको’ (कामापासून शोक निर्माण होतो), ‘यस्मा सो जायते गिनी’ (ज्यांच्यापासून तो अग्नी उत्पन्न होतो), ‘उरस्मा जातो पुत्तो’ (हृदयापासून जन्मलेला पुत्र), ‘कम्मतो जातं इन्द्रियं’ (कर्मापासून उत्पन्न झालेली इंद्रिये).

නාමප්පයොගෙ අඤ්ඤත්ථිතරාදීහි යුත්තෙ – නාඤ්ඤත්‍ර දුක්ඛා සම්භොති, නාඤ්ඤං දුක්ඛා නිරුජ්ඣති, තතො අඤ්ඤෙන කම්මෙන, තතො ඉතරං, උභතො සුජාතො පුත්තො ඉච්චාදි.

नामाच्या प्रयोगात ‘अञ्ञ’ (अन्य), ‘इतर’ इत्यादींच्या योगात – ‘नाञ्ञत्र दुक्खा सम्भोति’ (दुःखाशिवाय इतर काही उत्पन्न होत नाही), ‘नाञ्ञं दुक्खा निरुज्झति’ (दुःखाशिवाय इतर कशाचा निरोध होत नाही), ‘ततो अञ्ञेन कम्मेन’ (त्यापेक्षा इतर कर्माने), ‘ततो इतरं’ (त्यापेक्षा इतर), ‘उभतो सुजातो पुत्तो’ (दोन्ही बाजूंनी चांगल्या कुळात जन्मलेला पुत्र) इत्यादी.

උපසග්ගයුත්තෙසු [Pg.159] අපපරීහි වජ්ජනත්ථෙහි යොගෙ, මරියාදාභිවිධිඅත්ථෙ ආයොගෙ පතිනා පතිනිධිපතිදානත්ථෙන යොගෙ ච. යථා – අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, සාලං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො. තථා පරිපබ්බතා දෙවො වස්සති, පබ්බතං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො. මරියාදායං – ආපබ්බතා ඛෙත්තං. අභිවිධිම්හි – ආබ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, බ්‍රහ්මලොකං අභිබ්‍යාපෙත්වාති අත්ථො. පතිනිධිම්හි – බුද්ධස්මා පති සාරිපුත්තො ධම්මදෙසනාය ආලපති තෙමාසං. පතිදානෙ – ඝතමස්ස තෙලස්මා පති දදාති, කනකමස්ස හිරඤ්ඤස්මා පති දදාති.

उपसर्गाच्या योगात ‘अप’ आणि ‘परि’ यांच्या वर्जनाच्या अर्थातील योगात, ‘आ’ च्या मर्यादा आणि अभिविधी अर्थातील योगात, आणि ‘पति’ च्या प्रतिनिधी आणि प्रतिदान अर्थातील योगात (पंचमी विभक्ती होते). जसे की – ‘अपसालाय आयन्ति वाणिजा’ (शाळा सोडून व्यापारी येतात), याचा अर्थ ‘शाळा वर्ज्य करून’ असा आहे. तसेच ‘परिपब्बता देवो वस्सति’ (पर्वत सोडून पाऊस पडतो), याचा अर्थ ‘पर्वत वर्ज्य करून’ असा आहे. मर्यादेमध्ये – ‘आपब्बता खेत्तं’ (पर्वतापर्यंत शेत). अभिविधीमध्ये – ‘आब्रह्मलोका सद्दो अब्भुग्गच्छति’ (ब्रह्मलोकापर्यंत आवाज पोहोचतो), याचा अर्थ ‘ब्रह्मलोकाला व्यापून’ असा आहे. प्रतिनिधीमध्ये – ‘बुद्धस्मा पति सारिपुत्तो धम्मदेसनाय आलपति तेमासं’ (बुद्धांच्या ऐवजी सारिपुत्त तीन महिने धम्मदेशना करतात). प्रतिदान (बदल्यात देणे) मध्ये – ‘घतमस्स तेलस्मा पति ददाति’ (तो त्याला तेलाच्या बदल्यात तूप देतो), ‘कनकमस्स हिरञ्ञस्मा पति ददाति’ (तो त्याला सोन्याच्या बदल्यात चांदी देतो).

නිපාතයුත්තෙසු රිතෙ නානා විනාදීහි යොගෙ – රිතෙ සද්ධම්මා කුතො සුඛං ලභති. තෙ භික්ඛූ නානාකුලා පබ්බජිතා. විනා සද්ධම්මා නත්ථඤ්ඤො කොචි නාථො ලොකෙ විජ්ජති. අරියෙහි පුථගෙවායං ජනො, යාව බ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති.

निपाताच्या योगात ‘रिते’ (शिवाय), ‘नाना’ (विविध), ‘विना’ इत्यादींच्या योगात – ‘रिते सद्धम्मा कुतो सुखं लभति’ (सद्धम्माशिवाय सुख कोठून मिळणार?). ‘ते भिक्खू नानाकुला पब्बजिता’ (ते भिक्खू वेगवेगळ्या कुळातून प्रव्रजित झाले आहेत). ‘विना सद्धम्मा नत्थञ्ञो कोचि नाथो लोके विज्जति’ (सद्धम्माशिवाय जगात दुसरा कोणताही त्राता नाही). ‘अरियेहि पुथगेवायं जनो’ (हा सामान्य जन आर्यांपासून वेगळाच आहे), ‘याव ब्रह्मलोका सद्दो अब्भुग्गच्छति’ (ब्रह्मलोकापर्यंत आवाज पोहोचतो).

අපිග්ගහණෙන කම්මාපාදානකාරකමජ්ඣෙපි පඤ්චමී කාලද්ධානෙහි, පක්ඛස්මා විජ්ඣති මිගං ලුද්දකො, ඉතො පක්ඛස්මා මිගං විජ්ඣතීති වුත්තං හොති. එවං මාසස්මා භුඤ්ජති භොජනං, කොසා විජ්ඣති කුඤ්ජරං.

‘अपि’ च्या ग्रहणाने कर्म आणि अपादान कारकांच्या मध्ये देखील काळ आणि मार्गवाचक शब्दांमुळे पंचमी विभक्ती होते. जसे की, ‘पक्खस्मा विज्झति मिगं लुद्दको’ (पारधी पंधरवड्यापासून हरणाला मारतो), याचा अर्थ ‘येथून एका पंधरवड्यानंतर हरणाला मारतो’ असा होतो. याचप्रमाणे ‘मासस्मा भुञ्जति भोजनं’ (महिन्याभरानंतर भोजन करतो), ‘कोसा विज्झति कुञ्जरं’ (कोसावरून हत्तीला मारतो).

චසද්දග්ගහණෙන පභුත්‍යාදිඅත්ථෙ, තදත්ථප්පයොගෙ ච – යතොහං භගිනි අරියාය ජාතියා ජාතො, යතො සරාමි අත්තානං, යතො පත්තොස්මි විඤ්ඤුතං, යත්වාධිකරණමෙනං, යතො පභුති, යතො පට්ඨාය, තතො පට්ඨාය ඉච්චාදි.

‘च’ शब्दाच्या ग्रहणाने ‘प्रभृती’ (पासून) इत्यादी अर्थांमध्ये आणि त्या अर्थाच्या प्रयोगात देखील (पंचमी विभक्ती होते) – जसे की, ‘यतोहं भगिनि अरियाय जातिया जातो’ (हे भगिनी, जेव्हापासून मी या आर्य जातीत जन्मलो आहे), ‘यतो सरामि अत्तानं’ (जेव्हापासून मला स्वतःची स्मृती आहे), ‘यतो पत्तोस्मि विञ्ञुतं’ (जेव्हापासून मी समजूतदार झालो आहे), ‘यत्वाधिकरणमेनं’ (ज्या कारणाने हे), ‘यतो पभुति’ (जेव्हापासून), ‘यतो पट्ठाय’ (जेव्हापासून), ‘ततो पट्ठाय’ (तेव्हापासून) इत्यादी.

310. රක්ඛණත්ථානමිච්ඡිතං[Pg.160].

३१०. रक्षण करण्याच्या अर्थाच्या धातूंच्या प्रयोगात जे इच्छित (रक्षण करायचे) असते, त्या कारकाला ‘अपादान’ संज्ञा प्राप्त होते.

රක්ඛණත්ථානං ධාතූනං පයොගෙ යං ඉච්ඡිතං, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති, චකාරාධිකාරතො අනිච්ඡිතඤ්ච. රක්ඛණඤ්චෙත්ථ නිවාරණං, තායනඤ්ච. කාකෙ රක්ඛන්ති තණ්ඩුලා, යවා පටිසෙධෙන්ති ගාවො.

रक्षण करण्याच्या अर्थाच्या धातूंच्या प्रयोगात जे इच्छित असते, त्या कारकाला ‘अपादान’ संज्ञा प्राप्त होते, आणि ‘च’ कारच्या अधिकाराने अनइच्छित देखील. येथे रक्षण म्हणजे निवारण (अडवणे) आणि रक्षण करणे होय. जसे की, ‘काके रक्खन्ति तण्डुला’ (तांदळापासून कावळ्यांना दूर ठेवतात), ‘यवा पटिसेधेन्ति गावो’ (गायींना यवांपासून अडवतात).

අනිච්ඡිතං යථා – පාපා චිත්තං නිවාරයෙ, පාපානිවාරෙන්ති, රාජතො වා චොරතො වා අග්ගිතො වා උදකතො වා නානාභයතො වා නානාරොගතො වා නානාඋපද්දවතො වා ආරක්ඛං ගණ්හන්තු.

अनइच्छित जसे की – ‘पापा चित्तं निवारये’ (पापापासून चित्त आवरावे), ‘पापानिवारेंति’ (पापापासून परावृत्त करतात), ‘राजतो वा चोरतो वा अग्गितो वा उदकतो वा नानाभयतो वा नानारोगतो वा नानाउपद्दवतो वा आरक्खं गण्हन्तु’ (राजापासून, चोरापासून, अग्नीपासून, पाण्यापासून, विविध भयापासून, विविध रोगांपासून किंवा विविध उपद्रवांपासून रक्षण करोत).

‘‘ඉච්ඡිත’’මිති වත්තතෙ.

‘इच्छित’ याचे अनुवर्तन होते.

311. යෙන වා’දස්සනං.

३११. किंवा ज्याच्यापासून स्वतःला लपवायचे (अदर्शन करायचे) असते.

යෙන අදස්සනමිච්ඡිතං අන්තරධායන්තෙන, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති වා, අන්තරධානෙවායං. උපජ්ඣායා අන්තරධායති සිස්සො, නිලීයතීති අත්ථො. මාතාපිතූහි අන්තරධායති පුත්තො.

ज्याच्यापासून अदृश्य होण्याची (दिसण्याची इच्छा नसण्याची) इच्छा असते, त्या अंतर्धान पावणाऱ्या कारकाला 'अपादान' संज्ञा प्राप्त होते (किंवा विकल्पे करून), हे अंतर्धानाच्या (अदृश्य होण्याच्या) बाबतीत आहे. 'उपाज्झाया अंतर्धायति सिस्सो' (उपाध्यायापासून शिष्य अंतर्धान पावतो/लपतो), याचा अर्थ तो लपतो (निलीयति) असा आहे. 'मातापितूहि अंतर्धायति पुत्तो' (आई-वडिलांपासून मुलगा अंतर्धान पावतो).

වාති කිං? ජෙතවනෙ අන්තරහිතො. යෙනාති කිං? යක්ඛො තත්ථෙව අන්තරධායති.

'वा' (विकल्पे करून) असे का म्हटले आहे? 'जेतवने अंतरहितो' (जेतवनात अंतर्धान पावला). 'येन' (ज्याच्याद्वारे) असे का म्हटले आहे? 'यक्खो तत्थेव अंतर्धायति' (यक्ष तिथेच अंतर्धान पावतो).

312. දූරන්තිකද්ධකාලනිම්මානත්වාලොපදිසායොගවිභත්තාරප්පයොග සුද්ධප්පමොචන හෙතු විවිත්තප්පමාණ පුබ්බයොග බන්ධන ගුණවචන පඤ්හ කථනථොකාකත්තූසු ච.

३१२. दूर (दूरत्व), अंतिक (जवळ असणे), अद्ध-निम्मान (मार्गाचे परिमाण), काल-निम्मान (काळाचे परिमाण), त्वा-लोप (त्वा-प्रत्ययाचा लोप), दिसा-योग (दिशेचा योग), विभत्त (विभागणी/तुलना), आरति-प्पयोग (विरतीचा प्रयोग), सुद्ध-प्पयोग (शुद्धतेचा प्रयोग), पमोचन-प्पयोग (मुक्ततेचा प्रयोग), हेतू, विवित्त-प्पयोग (विविक्त/अलिप्ततेचा प्रयोग), पमाण (परिमाण), पुब्ब-योग (पूर्व शब्दाचा योग), बंधन (बंधन), गुणवचन (गुणाचे वाचक), पञ्ह (प्रश्न), कथन (कथन), थोक (थोडे) आणि अकर्तरी (कर्ता नसलेल्या अर्थी) यांमध्ये देखील (अपादान संज्ञा होते).

දූරත්ථෙ, අන්තිකත්ථෙ, අද්ධනිම්මානෙ, කාලනිම්මානෙ, ත්වාලොපෙ, දිසායොගෙ, විභත්තෙ, ආරතිප්පයොගෙ, සුද්ධත්ථප්පයොගෙ, පමොචනත්ථප්පයොගෙ, හෙත්වත්ථෙ, විවිත්තත්ථප්පයොගෙ, පමාණත්ථෙ, පුබ්බයොගෙ, බන්ධනත්ථප්පයොගෙ, ගුණවචනෙ[Pg.161], පඤ්හෙ, කථනෙ, ථොකත්ථෙ, අකත්තරි ච යදවධිභූතං, හෙතුකම්මාදිභූතඤ්ච, තං කාරකං අපාදානසඤ්ඤං හොති, චසද්දෙන යථායොගං දුතියා, තතියා, ඡට්ඨී ච.

दूर अर्थी, अंतिक (जवळ) अर्थी, अद्ध-निम्मान (मार्गाचे परिमाण) अर्थी, काल-निम्मान (काळाचे परिमाण) अर्थी, त्वा-लोप अर्थी, दिशा-योग अर्थी, विभक्त (तुलना) अर्थी, आरती-प्रयोग (विरती) अर्थी, शुद्ध-अर्थ-प्रयोग अर्थी, पमोचन-अर्थ-प्रयोग (मुक्तता) अर्थी, हेतू अर्थी, विविक्त-अर्थ-प्रयोग (अलिप्तता) अर्थी, प्रमाण अर्थी, पूर्व-योग अर्थी, बंधन-अर्थ-प्रयोग अर्थी, गुणवचनात, प्रश्नात, कथनात, थोक (अल्प) अर्थी आणि अकर्तरी (कर्ता नसलेल्या अर्थी) जे काही अवधीभूत (मर्यादा किंवा सीमा) असते, आणि हेतू-कर्म इत्यादी रूप असते, त्या कारकाला 'अपादान' संज्ञा प्राप्त होते; आणि 'च' (आणि) या शब्दाने योग्यतेनुसार द्वितीया, तृतीया आणि षष्ठी विभक्ती देखील होतात.

එත්ථ ච දූරන්තිකඤ්ච දූරන්තිකත්ථඤ්චාති දූරන්තිකන්ති සරූපෙකසෙසං කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, තෙන දූරන්තිකත්ථප්පයොගෙ, තදත්ථෙ ච අපාදානසඤ්ඤො හොති.

आणि येथे 'दूरन्तिक' आणि 'दूरन्तिकत्थ' यांमध्ये 'दूरन्तिक' हा सरूपैकशेष करून सांगितला आहे असे समजावे. त्यामुळे दूर आणि अंतिक (जवळ) या अर्थांच्या प्रयोगात आणि त्या अर्थी अपादान संज्ञा होते.

දූරත්ථප්පයොගෙ තාව – කීවදූරො ඉතො නළකාරගාමො, තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති, ගාමතො නාතිදූරෙ. ආරකා තෙ මොඝපුරිසා ඉමස්මා ධම්මවිනයා, ආරකා තෙහි භගවා. දූරත්ථෙ – දූරතොව නමස්සන්ති, අද්දස දූරතොව ආගච්ඡන්තං.

प्रथम दूर अर्थाच्या प्रयोगात – 'कीवदूरो इतो नळकारगामो' (येथून नळकारग्राम [टोपल्या विणणाऱ्यांचे गाव] किती दूर आहे?), 'ततो हवे दूरतरं वदन्ति' (त्यापेक्षा नक्कीच अधिक दूर आहे असे म्हणतात), 'गामतो नातिदूरे' (गावापासून फार दूर नाही). 'आरका ते मोघपुरिसा इमस्मा धम्मविनया' (ते मोघपुरुष [व्यर्थ पुरुष] या धम्म-विनयापासून खूप दूर आहेत), 'आरका तेहि भगवा' (भगवान त्यांच्यापासून दूर आहेत). दूर अर्थी – 'दूरतोव नमस्सन्ति' (दूरूनच नमस्कार करतात), 'अद्दस दूरतोव आगच्छन्तं' (दूरूनच येत असताना पाहिले).

අන්තිකත්ථප්පයොගෙ – අන්තිකං ගාමා, ආසන්නං ගාමා, සමීපං ගාමා, ගාමස්ස සමීපන්ති අත්ථො.

अन्तिक (जवळ) अर्थाच्या प्रयोगात – 'अन्तिकं गामा' (गावाच्या जवळ), 'आसन्नं गामा' (गावाच्या समीप), 'समीपं गामा' (गावाच्या जवळ), म्हणजेच 'गामस्स समीपं' (गावाच्या जवळ) असा अर्थ आहे.

දුතියා, තතියා ච, දූරං ගාමං ආගතො, දූරෙන ගාමෙන ආගතො, දූරතො ගාමා ආගතොති අත්ථො. දූරං ගාමෙන වා. අන්තිකං ගාමං ආගතො, අන්තිකං ගාමෙන වා, ආසන්නං ගාමං, ආසන්නං ගාමෙන වා ඉච්චාදි.

द्वितीया आणि तृतीया विभक्ती देखील होतात, जसे – 'दूरं गामं आगतो' (दूरच्या गावाला आला), 'दूरेन गामेन आगतो' (दूरच्या गावाने आला), म्हणजेच 'दूरतो गामा आगतो' (दूरच्या गावापासून आला) असा अर्थ आहे. किंवा 'दूरं गामेन'. 'अन्तिकं गामं आगतो' (गावाच्या जवळ आला), किंवा 'अन्तिकं गामेन', 'आसन्नं गामं', किंवा 'आसन्नं गामेन' इत्यादी.

අද්ධකාලනිම්මානෙ නිම්මානං නාම පරිමාණං, තස්මිං ගම්‍යමානෙ – ඉතො මථුරාය චතූසු යොජනෙසු සඞ්කස්සං, රාජගහතො පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්ථකෙ සාවත්ථි.

अद्ध-काल-निम्मान (मार्ग आणि काळाचे परिमाण) यामध्ये 'निम्मान' म्हणजे परिमाण (माप) होय. ते समजले जात असताना – 'इतो मथुराय चतूसु योजनेसु संकस्सं' (येथून मथुरेपासून चार योजनांवर संकस्स आहे), 'राजगहतो पञ्चचत्तालीसयोजनमत्थके सावत्थि' (राजगृहापासून पंचेचाळीस योजनांच्या अंतरावर सावत्थी आहे).

කාලනිම්මානෙ – ඉතො එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ විපස්සී භගවා ලොකෙ උදපාදි, ඉතො වස්සසහස්සච්චයෙන බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති.

काळाच्या परिमाणात (काल-निम्मान) – 'इतो एकनवुतिकप्पमत्थके विपस्सी भगवा लोके उदपादि' (येथून एक्याण्णव कल्प मागे विपस्सी भगवान जगात उत्पन्न झाले), 'इतो वस्ससहस्सच्चयेन बुद्धो लोके उप्पज्जिस्सति' (येथून एक हजार वर्षांच्या समाप्तीनंतर बुद्ध जगात उत्पन्न होतील).

ත්වාපච්චයන්තස්ස ලොපො නාම තදත්ථසම්භවෙපි අවිජ්ජමානතා, තස්මිං ත්වාලොපෙ කම්මාධිකරණෙසු – පාසාදා සඞ්කමෙය්‍ය, පාසාදං අභිරුහිත්වා සඞ්කමෙය්‍යාති අත්ථො[Pg.162]. තථා හත්ථික්ඛන්ධා සඞ්කමෙය්‍ය, අභිධම්මා පුච්ඡන්ති, අභිධම්මං සුත්වා වා, අභිධම්මා කථයන්ති, අභිධම්මං පඨිත්වා වා, ආසනා වුට්ඨහෙය්‍ය, ආසනෙ නිසීදිත්වා වා.

'त्वा' प्रत्ययाचा लोप म्हणजे त्याचा अर्थ संभवत असूनही तो प्रत्यक्ष उपस्थित नसणे. त्या 'त्वा' प्रत्ययाच्या लोपामध्ये कर्म आणि अधिकरण कारकात – 'पासादा संकमेय्य' (प्रासादावरून [राजवाड्यावरून] पार व्हावे), याचा अर्थ 'पासादं अभिरुहित्वा संकमेय्य' (प्रासादावर चढून पार व्हावे) असा आहे. तसेच 'हत्थिक्खन्धा संकमेय्य' (हत्तीच्या खांद्यावरून पार व्हावे), 'अभिधम्मा पुच्छन्ति' (अभिधम्मातून विचारतात), म्हणजेच 'अभिधम्मं सुत्वा वा' (अभिधम्म ऐकून किंवा), 'अभिधम्मा कथयन्ति' (अभिधम्मातून सांगतात), म्हणजेच 'अभिधम्मं पठित्वा वा' (अभिधम्म वाचून किंवा), 'आसना वुट्ठहेय्य' (आसनावरून उठावे), म्हणजेच 'आसने निसीदित्वा वा' (आसनावर बसून [उठावे] किंवा).

දිසත්ථවාචීහි යොගෙ, දිසත්ථෙ ච – ඉතො සා පුරිමා දිසා, ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා, ඉතො සා පච්ඡිමා දිසා, ඉතො සා උත්තරා දිසා, අවීචිතො උපරිභවග්ගා, උද්ධං පාදතලා, අධො කෙසමත්ථකා ඉච්චාදි. දිසත්ථෙ – පුරත්ථිමතො දක්ඛිණතොතිආදි. එත්ථ පන සත්තමියත්ථෙ තොපච්චයොපි භවිස්සති.

दिशावाचक शब्दांच्या योगात आणि दिशा अर्थी – 'इतो सा पुरिमा दिसा' (येथून ती पूर्व दिशा आहे), 'इतो सा दक्खिणा दिसा' (येथून ती दक्षिण दिशा आहे), 'इतो सा पच्छिमा दिसा' (येथून ती पश्चिम दिशा आहे), 'इतो सा उत्तरा दिसा' (येथून ती उत्तर दिशा आहे), 'अवीचितो उपरिभवग्गा' (अवीची नरकापासून वर भवग्ग [अस्तित्वाच्या शिखरा] पर्यंत), 'उद्धं पादतला' (पायाच्या तळव्यापासून वर), 'अधो केसमत्थका' (केसांच्या शिखरापासून [डोक्यापासून] खाली) इत्यादी. दिशा अर्थी – 'puratthimato dakkhiṇato' (पूर्वेकडून, दक्षिणेकडून) इत्यादी. परंतु येथे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात 'तो' प्रत्यय देखील होईल.

විභත්තං නාම සයං විභත්තස්සෙව තදඤ්ඤතො ගුණෙන විභජනං, තස්මිං විභත්තෙ – යතො පණීතතරො වා විසිට්ඨතරො වා නත්ථි, අත්තදන්තො තතො වරං. කිඤ්චාපි දානතො සීලමෙව වරං, තතො මයා සුතා අස්සුතමෙව බහුතරං, සීලමෙව සුතා සෙය්‍යො. ඡට්ඨී ච, ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩානං පවරං යදිදං සුගතවිනයො.

'विभक्त' म्हणजे स्वतः विभक्त (वेगळे) असलेल्याचेच दुसऱ्यापेक्षा गुणाने वेगळे करणे (तुलना करणे). त्या विभक्त (तुलनेच्या) अर्थी – 'यतो पणीततरो वा विसिट्ठतरो वा नत्थि' (ज्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा विशिष्ट काही नाही), 'अत्तदन्तो ततो वरं' (स्वतः संयमित असणे त्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे). 'किञ्चापि दानतो सीलमेव वरं' (दानापेक्षा शीलच श्रेष्ठ आहे), 'ततो मया सुता अस्सुतमेव बहुतरं' (मी जे ऐकले आहे त्यापेक्षा न ऐकलेलेच खूप जास्त आहे), 'सीलमेव सुता सेय्यो' (श्रुतापेक्षा [ऐकण्यापेक्षा] शीलच अधिक श्रेयस्कर आहे). आणि षष्ठी विभक्ती देखील होते, जसे – 'छन्नवुतीनं पासण्डानं पवरं यदिदं सुगतविनयो' (शहाण्णव पाखंड्यांमध्ये [पंथ किंवा संप्रदायांमध्ये] जो हा सुगत-विनय [बुद्धांचा विनय] आहे, तोच सर्वश्रेष्ठ आहे).

ආරතිප්පයොගො නාම විරමණත්ථසද්දප්පයොගො. තත්ථ – අසද්ධම්මා ආරති, විරති පාපා, පාණාතිපාතා වෙරමණී, අදින්නාදානා පටිවිරතො, අප්පටිවිරතො මුසාවාදා.

'आरति-प्पयोग' म्हणजे विरती (दूर राहणे) या अर्थाच्या शब्दांचा प्रयोग. त्यामध्ये – 'अस्सधम्मा आरति' (असद्धम्मापासून [वाईट मार्गापासून] आरती/विरती), 'विरति पापा' (पापापासून विरती), 'पाणातिपाता वेरमणी' (प्राणातिपातापासून [जीवहिंसेपासून] विरती), 'अदिन्नादाना पटिविरतो' (अदत्तादानापासून [चोरीपासून] परावृत्त झालेला), 'अप्पटिविरतो मुसावादा' (मृषावादापासून [असत्य बोलण्यापासून] परावृत्त न झालेला).

සුද්ධත්ථප්පයොගෙ – ලොභනීයෙහි ධම්මෙහි සුද්ධො අසංසට්ඨො, මාතිතො ච පිතිතො ච සුද්ධො අනුපක්කුට්ඨො අගරහිතො.

शुद्ध अर्थाच्या प्रयोगात – 'लोभनीयेहि धम्मेहि सुद्धो असंसट्ठो' (लोभ निर्माण करणाऱ्या धर्मांपासून [भावांपासून] शुद्ध आणि अलिप्त), 'मातितो च पितितो च सुद्धो अनुपक्कुट्ठो अगराहितो' (आईच्या बाजूने आणि वडिलांच्या बाजूने शुद्ध, निर्दोष आणि अनिंदित).

පමොචනත්ථප්පයොගෙ [Pg.163]– පරිමුත්තො දුක්ඛස්මාති වදාමි, මුත්තො මාරබන්ධනා, න තෙ මුච්චන්ති මච්චුනා, මුත්තොහං සබ්බපාසෙහි.

पमोचन (मुक्तता) अर्थाच्या प्रयोगात – 'परिमुत्तो दुक्खस्माति वदामि' (तो दुःखापासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे असे मी सांगतो), 'मुत्तो मारबन्धना' (मारबंधनातून मुक्त झालेला), 'न ते मुच्चन्ति मच्चुना' (ते मृत्यूपासून मुक्त होत नाहीत), 'मुत्तोहं सब्बपासेहि' (मी सर्व पाशांमधून [बंधनांमधून] मुक्त झालो आहे).

හෙත්වත්ථෙ, සරූපෙකසෙසස්ස ගහිතත්තා හෙත්වත්ථප්පයොගෙ ච සබ්බනාමතො – කස්මා නු තුම්හං දහරා න මීයරෙ, කස්මා ඉධෙව මරණං භවිස්සති, කස්මා හෙතුනා, යස්මා ච කම්මානි කරොන්ති, යස්මා තිහ භික්ඛවෙ, තස්මා තිහ භික්ඛවෙ එවං සික්ඛිතබ්බං, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණ, යස්මා කාරණා, තස්මා කාරණා, කිං කාරණා. දුතියා, ඡට්ඨී ච, කිං කාරණං, තං කිස්ස හෙතු, කිස්ස තුම්හෙ කිලමථ.

हेतू अर्थी, सरूपैकशेषाचे ग्रहण केल्यामुळे आणि सर्वनामांपासून हेतू अर्थाच्या प्रयोगात – 'कस्मा नु तुम्हं दहरा न मीयरे' (तुमचे तरुण का बरे मरत नाहीत?), 'कस्मा इधेव मरणं भविस्सति' (येथेच मृत्यू का होईल?), 'कस्मा हेतुना' (कोणत्या हेतूने?), 'यस्मा च कम्मानि करोन्ति' (आणि ज्या कारणाने कर्मे करतात), 'यस्मा तिह भिक्खवे' (ज्या अर्थी, हे भिक्षूंनो), 'तस्मा तिह भिक्खवे एवं सिक्खितब्बं' (त्या अर्थी, हे भिक्षूंनो, असे शिकले पाहिजे), 'तस्मा बुद्धोस्मिं ब्राह्मण' (त्यामुळेच, हे ब्राह्मणा, मी बुद्ध आहे), 'यस्मा कारणा' (ज्या कारणाने), 'तस्मा कारणा' (त्या कारणाने), 'किं कारणा' (कोणत्या कारणाने). द्वितीया आणि षष्ठी विभक्ती देखील होतात, जसे – 'किं कारणं' (काय कारण?), 'तं किस्स हेतु' (ते कोणत्या हेतूने?), 'किस्स तुम्हे किलमथ' (तुम्ही कशासाठी थकता?).

කෙන හෙතුනා, කෙන කාරණෙන, යෙන මිධෙකච්චෙ සත්තා, තෙන නිමිත්තෙන, තෙන වුත්තමිච්චාදීසු ‘‘හෙත්වත්ථෙ චා’’ති තතියා.

'केन हेतुना' (कोणत्या हेतूने), 'केन कारणेन' (कोणत्या कारणाने), 'येन मिधेकच्चे सत्ता' (ज्या कारणाने येथे काही प्राणी...), 'तेन निमित्तेन' (त्या निमित्ताने), 'तेन वृत्तं' (त्यामुळे म्हटले आहे) इत्यादींमध्ये 'हेत्वत्थे च' या सूत्राने तृतीया विभक्ती होते.

විවිත්තං නාම විවෙචනං, තදත්ථප්පයොගෙ – විවිත්තො පාපකා ධම්මා, විවිච්චෙව කාමෙහි, විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි.

'विवित्त' म्हणजे विवेचन (अलिप्तता/विविक्तता). त्या अर्थाच्या प्रयोगात – 'विवित्तो पापका धम्मा' (पापमय धर्मांपासून [भावांपासून] अलिप्त), 'विविच्चेव कामेहि' (कामाशांपासून [इंद्रियभोगांपासून] अलिप्त होऊनच), 'विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि' (अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन).

පමාණත්ථෙ තතියා ච, ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච යොජනං, ගම්භීරතො ච පුථුලතො ච යොජනං චන්දභාගාය පරිමාණං, පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතපරිමාණො මජ්ඣිමපදෙසො.

प्रमाण (माप) अर्थी आणि तृतीया विभक्ती देखील होते, जसे – 'आयांतो च वित्थारतो च योजनं' (लांबीने आणि रुंदीने एक योजन), 'गम्भीरतो च पुथुलतो च योजनं चन्दभागाय परिमाणं' (चंद्रभागेचे परिमाण खोलीने आणि रुंदीने एक योजन आहे), 'परिक्खेपतो नवयोजनसतपरिमाणो मज्झिमपदेसो' (मध्यदेशाचा परीघ नऊशे योजनांच्या परिमाणाचा आहे).

දීඝසො නව විදත්ථියො සුගතවිදත්ථියා පමාණිකා කාරෙතබ්බා.

लांबीने (दीघसो) सुगत-वितस्तीच्या (बुद्धांच्या वीतीच्या) प्रमाणाचे नऊ वितस्ती (वीत) बनवावे.

එත්ථ ච ‘‘ස්මාහිස්මිංන’’මිච්චාදිතො ‘‘ස්මා’’ති ච ‘‘සො, වා’’ති ච වත්තමානෙ

आणि येथे 'स्माहिस्मिंनं' इत्यादी सूत्रातून 'स्मा' आणि 'सो, वा' हे अनुवृत्त होत असताना –

313. දීඝොරෙහි[Pg.164].

३१३. 'दीघोरेहि' (हे सूत्र आहे).

දීඝ ඔරඉච්චෙතෙති ස්මාවචනස්ස සොආදෙසො හොති වා.

'दीघ' आणि 'ओर' या शब्दांनंतर 'स्मा' प्रत्ययाचा 'सो' असा आदेश विकल्पे करून होतो.

දීඝසො, දීඝම්හා වා, [ඔරසො, ඔරම්හා වා] තතියා ච, යොජනං ආයාමෙන, යොජනං විත්ථාරෙන, යොජනං උබ්බෙධෙන සාසපරාසි.

'दीघसो' किंवा 'दीघम्हा', ['ओरसो' किंवा 'ओरम्हा']. आणि तृतीया विभक्ती देखील होते, जसे – 'योजनं आयामेन' (लांबीने एक योजन), 'योजनं वित्थारेन' (रुंदीने एक योजन), 'योजनं उब्बेधेन सासपरासि' (उंचीने एक योजन असलेला मोहरीचा ढीग).

පඨමත්ථවාචකෙන පුබ්බසද්දෙන යොගො පුබ්බයොගො, එත්ථ ච පුබ්බග්ගහණං අදිසත්ථවුත්තිනො පුබ්බාදිග්ගහණස්සුපලක්ඛණන්ති දට්ඨබ්බං, තෙන පරාදියොගෙපි. යථා – පුබ්බෙව මෙ භික්ඛවෙ සම්බොධා, ඉතො පුබ්බෙනාහොසි, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා, තතො අපරෙන සමයෙන, තතො උත්තරිම්පි ඉච්චාදි.

प्रथम अर्थाचे वाचक असलेल्या 'पुब्ब' (पूर्व) शब्दाचा योग म्हणजे 'पुब्बयोग' होय. आणि येथे 'पुब्ब' चे ग्रहण हे दिशा आणि काळ अर्थी असलेल्या 'पुब्ब' इत्यादींच्या ग्रहणाचे उपलक्षण आहे असे समजावे, त्यामुळे 'पर' इत्यादींच्या योगात देखील (अपादान संज्ञा होते). जसे – 'पुब्बेव मे भिक्खवे सम्बोधा' (हे भिक्षूंनो, माझ्या संबोधीच्या पूर्वीच), 'इतो पुब्बेनाहोसि' (यापूर्वी होते), 'ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा' (त्यानंतर सीमावर्ती जनपद आहेत), 'धातुलिङ्गेहि परा पच्चया' (धातू आणि प्रातिपदिकानंतर प्रत्यय येतात), 'ततो अपरेन समयेन' (त्यानंतर दुसऱ्या वेळी), 'ततो उत्तरिम्पि' (त्यापेक्षा अधिक वर/पुढे देखील) इत्यादी.

බන්ධනත්ථප්පයොගෙ බන්ධනහෙතුම්හි ඉණෙ පඤ්චමී, තතියා ච හොති, සතස්මා බද්ධො නරො රඤ්ඤා, සතෙන වා බද්ධො නරො.

बंधन अर्थाच्या प्रयोगात, बंधनाचे कारण असलेल्या ऋणाच्या (कर्जाच्या) बाबतीत पंचमी आणि तृतीया विभक्ती होते, जसे – 'सतस्मा बद्धो नरो रञ्ञा' (राजाकडून शंभर [नाण्यांच्या कर्जा] मुळे माणूस बांधला गेला), किंवा 'सतेन वा बद्धो नरो' (शंभरामुळे माणूस बांधला गेला).

ඵලසාධනහෙතුභූතස්ස ගුණස්ස වචනං ගුණවචනං, තස්මිං ගුණවචනෙ පඤ්චමී, තතියා ච, ඉස්සරියා ජනං රක්ඛති රාජා, ඉස්සරියෙන වා, සීලතො නං පසංසන්ති, සීලෙන වා, පඤ්ඤාය විමුත්තිමනො ඉච්චාදි.

फळ साध्य करण्याचे कारण बनलेल्या गुणाचे वाचक (शब्द) म्हणजे 'गुणवचन' होय. त्या गुणवाचक शब्दाच्या योगे पंचमी आणि तृतीया विभक्ती होते; जसे की— 'इस्स्रिया जनं रक्खति राजा' (राजा ऐश्वर्यामुळे लोकांचे रक्षण करतो) किंवा 'इस्स्रियेन वा' (ऐश्वर्याने), 'सीलतो नं पसंसन्ति' (शीलामुळे त्याची प्रशंसा करतात) किंवा 'सीलेन वा' (शीलाने), 'पञ्ञाय विमुत्तिमनो' (प्रज्ञेमुळे विमुक्त मन असलेला) इत्यादी।

පඤ්හකථනෙසු – කුතොසි ත්වං, කුතො භවං, පාටලිපුත්තතො. එත්ථ ච කථනං නාම විස්සජ්ජනං.

प्रश्नोत्तरांच्या संदर्भात— 'कुतोसि त्वं' (तू कुठून आहेस?), 'कुतो भवं' (आपण कुठून आहात?), 'पाटलिपुत्ततो' (पाटलिपुत्राहून)। आणि येथे 'कथन' म्हणजे उत्तर देणे (विसर्जन) होय।

ථොකත්ථෙ අසත්වවචනෙ කරණෙ තතියා ච, ථොකා මුච්චති, ථොකෙන මුච්චති වා, අප්පමත්තකා මුච්චති, අප්පමත්තකෙන වා, කිච්ඡා මුච්චති, කිච්ඡෙන වා.

'थोडके' (अल्प) या अर्थी, अद्रव्यवाचक कारणात पंचमी आणि तृतीया विभक्ती होते; जसे की— 'थोका मुच्चति' (थोडक्यामुळे मुक्त होतो) किंवा 'थोकेन मुच्चति' (थोडक्याने मुक्त होतो), 'अप्पमत्तका मुच्चति' (अल्पशा कारणाने मुक्त होतो) किंवा 'अप्पमत्तकेन वा' (अल्पशाने), 'किच्छा मुच्चति' (कष्टाने मुक्त होतो) किंवा 'किच्छेन वा' (कष्टाने)।

අකත්තරි [Pg.165] අකාරකෙ ඤාපකහෙතුම්හි – කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා උස්සන්නත්තා විපුලත්තා උප්පන්නං හොති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ, න තාවිදං නාමරූපං අහෙතුකං සබ්බත්ථ සබ්බදා සබ්බෙසඤ්ච එකසදිසභාවාපත්තිතො.

कर्ता नसलेल्या आणि कारक नसलेल्या ज्ञापक हेतूच्या (ज्ञापक कारण) संदर्भात (पंचमी विभक्ती होते)— 'कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता उस्सन्नत्ता विपुलत्ता उप्पन्नं होति चक्खुविञ्ञाण' (कर्माच्या केल्यामुळे, संचित केल्यामुळे, वृद्धी झाल्यामुळे आणि विपुलतेमुळे चक्षुविज्ञान उत्पन्न होते), 'न ताविदं नामरूपं अहेतुकं सब्बत्थ सब्बदा सब्बेसञ्च एकसदिसभावापत्तितो' (हे नामरूप अहेतुक नाही, कारण सर्व ठिकाणी, सर्व काळी आणि सर्वांच्या बाबतीत एकसारखीच अवस्था प्राप्त झाली असती)।

හුත්වා අභාවතො නිච්චා, උදයබ්බයපීළනා;

දුක්ඛා අවසවත්තිත්තා, අනත්තාති තිලක්ඛණං.

उत्पन्न होऊन नष्ट होत असल्यामुळे अनित्य, उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) याने पीडित असल्यामुळे दुःख, आणि वशामध्ये राहत नसल्यामुळे अनात्मा, हे त्रिलक्षण (तिलक्खण) होय।

‘‘පඤ්චමී’’ති වත්තතෙ.

'पंचमी' चे अनुवर्तन होते।

314. කාරණත්ථෙ ච.

३१४. आणि कारण अर्थामध्ये (पंचमी विभक्ती होते)।

කරොති අත්තනො ඵලන්ති කාරණං, කාරකහෙතු [ජනකහෙතු], තස්මිං කාරණත්ථෙ ච පඤ්චමීවිභත්ති හොති, විකප්පෙනායං, හෙත්වත්ථෙ තතියාය ච විහිතත්තා, අනනුබොධා අප්පටිවෙධා චතුන්නං අරියසච්චානං යථාභූතං අදස්සනා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං, අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො, විඤ්ඤාණනිරොධා ඉච්චාදි.

जे आपले फळ निर्माण करते ते 'कारण' (कारक हेतू किंवा जनक हेतू) होय. त्या कारण अर्थामध्ये पंचमी विभक्ती होते. हे वैकल्पिक आहे, कारण हेतू अर्थी तृतीया विभक्तीचेही विधान केले आहे; जसे की— 'अननुबोधा अप्पटिवेधा चतुन्नं अरियसच्चानं यथाभूतं अदस्सना एवमिदं दीघमद्धानं सन्धावितं संसरितं' (चार आर्यसत्यांचे आकलन न झाल्यामुळे, त्यांचा साक्षात्कार न झाल्यामुळे आणि त्यांचे यथार्थ दर्शन न झाल्यामुळे अशा प्रकारे या दीर्घ काळ संसारात धावावे लागले, संसरण करावे लागले), 'अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारापच्चया विञ्ञाणं' (अविद्येमुळे संस्कार, संस्कारांमुळे विज्ञान), 'अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो, सङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधो, विञ्ञाणनिरोधा' (अविद्येच्याच संपूर्ण विराग निरोधाने संस्कारांचा निरोध होतो, संस्कार निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो, विज्ञान निरोधाने...) इत्यादी।

කස්මිං අත්ථෙ ඡට්ඨී?

कोणत्या अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती होते?

315. සාමිස්මිං ඡට්ඨී.

३१५. स्वामी (मालक/संबंधी) अर्थी षष्ठी विभक्ती होते।

කො ච සාමී?

आणि स्वामी कोण आहे?

316. යස්ස වා පරිග්ගහො තං සාමී.

३१६. किंवा ज्याचा परिग्रह (स्वामित्व/संबंध) असतो, तो स्वामी होय।

පරිග්ගය්හතීති පරිග්ගහො, යො යස්ස පරිග්ගහො ආයත්තො සම්බන්ධී, තං පති සො අත්ථො සාමිසඤ්ඤො හොති. වාග්ගහණෙන සාමිතබ්බ රුජාදියොගෙපි.

ज्याचा स्वीकार केला जातो तो परिग्रह होय. जो ज्याचा परिग्रह, अधीन किंवा संबंधी असतो, त्या संदर्भात तो अर्थ 'स्वामी' संज्ञक होतो. 'वा' शब्दाच्या ग्रहणाने स्वामित्व, रोग (रुजा) इत्यादींच्या योगातही (षष्ठी होते)।

එත්ථ [Pg.166] ච ක්‍රියාභිසම්බන්ධාභාවා න කාරකතා සම්භවති. සාමිභාවො හි ක්‍රියාකාරකභාවස්ස ඵලභාවෙන ගහිතො, තථා හි ‘‘රඤ්ඤො පුරිසො’’ති වුත්තෙ යස්මා රාජා දදාති, පුරිසො ච පතිග්ගණ්හාති, තස්මා ‘‘රාජපුරිසො’’ති විඤ්ඤායති. එවං යො යස්ස ආයත්තො සෙවකාදිභාවෙන වා භණ්ඩභාවෙන වා සමීප සමූහාවයවවිකාර කාරියඅවත්ථා ජාති ගුණ ක්‍රියාදිවසෙන වා, තස්ස සබ්බස්සාපි සො සම්බන්ධාධාරභූතො විසෙසනට්ඨානී ආගමීවසෙන තිවිධොපි අත්ථො සාමී නාමාති ගහෙතබ්බො.

आणि येथे क्रियेशी थेट संबंध नसल्यामुळे कारकत्व संभवत नाही. कारण स्वामीभाव हा क्रिया-कारक भावाचा फलभाव म्हणून घेतला जातो. जसे की, 'राञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस) असे म्हटले असता, ज्या अर्थी राजा देतो आणि माणूस स्वीकारतो, त्या अर्थी 'राजपुरुष' असे समजले जाते. अशा प्रकारे जो ज्याच्या अधीन सेवक इत्यादी भावाने किंवा वस्तू भावाने, अथवा समीप, समूह, अवयव, विकार, कार्य, अवस्था, जाती, गुण, क्रिया इत्यादींच्या द्वारे असतो, त्या सर्वांचा तो संबंधाचा आधार असलेला, विशेषण स्थानी असलेला आणि आगम इत्यादींच्या द्वारे तीन प्रकारचाही अर्थ 'स्वामी' म्हणून ग्रहण करावा।

වුත්තඤ්ච

आणि म्हटले आहे की—

‘‘ක්‍රියාකාරකසඤ්ජාතො,අස්සෙදං භාවහෙතුකො;

සම්බන්ධො නාම සො අත්ථො,තත්ථ ඡට්ඨී විධීයතෙ.

क्रिया आणि कारकांपासून उत्पन्न झालेला, 'याचा हा भाव' या हेतूने युक्त असलेला जो अर्थ 'संबंध' नावाचा आहे, त्या अर्थी षष्ठी विभक्ती विहित केली जाते।

පාරතන්ත්‍යඤ්හි සම්බන්ධො,තත්ථ ඡට්ඨී භවෙතිතො;

උපාධිට්ඨානා ගමිතො,න විසෙස්‍යාදිතො තිතො’’ති.

कारण परतंत्रता (दुसऱ्यावर अवलंबून असणे) हाच संबंध आहे, त्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते; ती उपाधीच्या स्थानावरून समजली जाते, विशेष्य इत्यादींवरून नाही।

විසෙසනතො තාව – රඤ්ඤො පුරිසොති, එත්ථ ච රාජා පුරිසං අඤ්ඤසාමිතො විසෙසෙති නිවත්තෙතීති විසෙසනං, පුරිසො තෙන විසෙසීයතීති විසෙසිතබ්බො, එවං සබ්බත්ථ විසෙසිතබ්බයොගෙ විසෙසනතොව ඡට්ඨී.

प्रथम विशेषणाच्या दृष्टीने— 'राञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस). येथे राजा हा माणसाला इतर स्वामींपासून वेगळा करतो (निवृत्त करतो), म्हणून तो 'विशेषण' आहे; माणूस त्याच्याद्वारे विशेषित केला जातो, म्हणून तो 'विशेष्य' (विशेषितव्य) आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी विशेष्याशी योग असताना विशेषणामध्येच षष्ठी विभक्ती होते।

භණ්ඩෙන සම්බන්ධෙ – පහූතං මෙ ධනං සක්ක, එතස්ස පටිවීසො, භික්ඛුස්ස පත්තචීවරං.

वस्तूशी (भांड) संबंध असताना— 'पहूतं मे धनं सक्क' (हे शक्र, माझे पुष्कळ धन आहे), 'एतस्स पटिवीसो' (याचा वाटा), 'भिक्खुस्स पत्तचीवरं' (भिक्खूचे पात्र आणि चीवर)।

සමීපසම්බන්ධෙ – අම්බවනස්ස අවිදූරෙ, නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙ.

जवळीक (समीपता) संबंध असताना— 'अम्बवनस्स अविदूरे' (आम्रवनाच्या जवळ), 'निब्बानस्सेव सन्तिके' (निर्वाणाच्याच सन्निध)।

සමූහසම්බන්ධෙ [Pg.167]– සුවණ්ණස්ස රාසි, භික්ඛූනං සමූහො.

समूह संबंध असताना— 'सुवण्णस्स रासि' (सुवर्णाची रास), 'भिक्खूनं समूहो' (भिक्खूंचा समूह)।

අවයවසම්බන්ධෙ – මනුස්සස්සෙව තෙ සීසං, රුක්ඛස්ස සාඛා.

अवयव संबंध असताना— 'मनुस्सस्सेव ते सीसं' (माणसासारखेच तुझे डोके), 'रुक्खस्स साखा' (वृक्षाची फांदी)।

විකාරසම්බන්ධෙ – සුවණ්ණස්ස විකති, භට්ඨධඤ්ඤානං සත්තු.

विकार (रूपांतर) संबंध असताना— 'सुवण्णस्स विकति' (सुवर्णाचा विकार/दागिना), 'भट्ठधञ्ञानं सत्तू' (भाजलेल्या धान्याचे पीठ/सत्तू)।

කාරියසම්බන්ධෙ – යවස්ස අඞ්කුරො, මෙඝස්ස සද්දො, පුත්තාපි තස්ස බහවො, කම්මානං ඵලං විපාකො.

कार्य संबंध असताना— 'यवस्स अङ्कुरो' (यवाचा अंकुर), 'मेघस्स सद्दो' (मेघाचा आवाज), 'पुत्तापि तस्स बहवो' (त्याला अनेक पुत्रही आहेत), 'कम्मानं फलं विपाको' (कर्मांचे फळ आणि विपाक)।

අවත්ථාසම්බන්ධෙ – ඛන්ධානං පාතුභාවො, ඛන්ධානං ජරා, ඛන්ධානං භෙදො.

अवस्था संबंध असताना— 'खन्धानं पातुभावो' (स्कंधांचा प्रादुर्भाव), 'खन्धानं जरा' (स्कंधांची जरा), 'खन्धानं भेदो' (स्कंधांचा भेद)।

ජාතිසම්බන්ධෙ – මනුස්සස්ස භාවො, මනුස්සානං ජාති.

जाती संबंध असताना— 'मनुस्सस्स भावो' (मनुष्याचा भाव), 'मनुस्सानं जाति' (मनुष्यांची जात)।

ගුණසම්බන්ධෙ – සුවණ්ණස්ස වණ්ණො, වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්ස, බුද්ධස්ස ගුණඝොසො, පුප්ඵානං ගන්ධො, ඵලානං රසො, චිත්තස්ස ඵුසනා, සිප්පිකානං සතං නත්ථි, තිලානං මුට්ඨි, තෙසං සමායොගො, සන්ධිනො විමොක්ඛො, තථාගතස්ස පඤ්ඤාපාරමිං ආරබ්භ, පුබ්බචරියං වා, සුඛං තෙ, දුක්ඛං තෙ, චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි, පඤ්ඤාය පටුභාවො, රූපස්ස ලහුතා, රූපස්ස මුදුතා, රූපස්ස උපචයො.

गुण संबंध असताना— 'सुवण्णस्स वण्णो' (सुवर्णाचा वर्ण), 'वण्णो न खीयेत तथागतस्स' (तथागतांचा वर्ण क्षीण होत नाही), 'बुद्धस्स गुणघोसो' (बुद्धांचा गुणघोष), 'पुप्फानं गन्धो' (फुलांचा सुगंध), 'फलानं रसो' (फळांचा रस), 'चित्तस्स फुसना' (चित्ताचा स्पर्श), 'सिप्पिकानं सतं नत्थि' (शिंपल्यांचे शंभर नाही), 'तिलानं मुट्ठि' (तिळांची मूठ), 'तेसं समायोगो' (त्यांचा संयोग), 'सन्धिनो विमोक्खो' (संधीचा विमोक्ष), 'तथागतस्स पञ्ञापारमिं आरब्भ, पुब्बचरियं वा' (तथागतांच्या प्रज्ञापारमितेला किंवा पूर्वचर्येला उद्देशून), 'सुखं ते, दुक्खं ते' (तुला सुख असो, तुला दुःख असो), 'चेतसो परिवितक्को उदपादि' (मनात विचार उत्पन्न झाला), 'पञ्ञाय पटुभावो' (प्रज्ञेची प्रगल्भता), 'रूपास्स लहुता, रूपास्स मुदुता, रूपास्स उपचयो' (रूपाची लघुता, रूपाची मृदुता, रूपाचा उपचय)।

ක්‍රියාසම්බන්ධෙ – පාදස්ස උක්ඛිපනං, පාදස්ස අවක්ඛෙපනං වා, හත්ථස්ස සමිඤ්ජනං, පාදානං පසාරණං, ධාතූනං ගමනං, ධාතූනංයෙව ඨානං, නිසජ්ජා, සයනං වා. තථා තස්ස නාමගොත්තාදි, තස්ස කාරණං, තස්ස මාතාපිතරො, තස්ස පුරතො පාතුරහොසි, තස්ස පච්ඡතො, නගරස්ස දක්ඛිණතො, වස්සානං තතියෙ මාසෙ, න තස්ස උපමා, කුවෙරස්ස බලි ඉච්චාදි.

क्रिया संबंध असताना— 'पादस्स उक्खिपनं' (पाऊल उचलणे) किंवा 'पादस्स अवक्खेपनं वा' (पाऊल खाली ठेवणे), 'हत्थस्स समिञ्जनं' (हात आकुंचन करणे), 'पादानं पसारणं' (पाय पसरणे), 'धातूनं गमनं, धातूनंयेव ठानं, निसज्जा, सयनं वा' (धातूंचे गमन, धातूंचेच स्थान, बसणे किंवा निजणे)। तसेच 'तस्स नामगोत्तादि' (त्याचे नाव आणि गोत्र इत्यादी), 'तस्स कारणं' (त्याचे कारण), 'तस्स मातापितरो' (त्याचे माता-पिता), 'तस्स पुरतो पातुरहोसि' (त्याच्या समोर प्रकट झाले), 'तस्स पच्छतो' (त्याच्या मागे), 'नगरस्स दक्खिणतो' (नगराच्या दक्षिणेला), 'वस्सानं ततिये मासे' (वर्षा ऋतूच्या तिसऱ्या महिन्यात), 'न तस्स उपमा' (त्याला उपमा नाही), 'कुवेरस्स बलि' (कुबेराचा बळी) इत्यादी।

ඨානිතො [Pg.168]– යමෙදන්තස්සාදෙසො, ඔ අවස්ස.

स्थानाच्या दृष्टीने— 'यमेदन्तस्सादेसो' ('यमे' हा 'एदन्त' चा आदेश आहे), 'ओ अवस्स' ('अव' चा 'ओ' होतो)।

ආගමිතො – පුථස්සාගමො ඉච්චාදි.

आगमाच्या दृष्टीने— 'पुथस्सागमो' ('पुथ' चा आगम) इत्यादी।

සාමියොගෙ – දෙවානමින්දො, මිගානං රාජා.

स्वामीच्या योगात— 'देवामनिन्दो' (देवांचा इंद्र), 'मिगानं राजा' (मृगांचा राजा)।

තබ්බ රුජාදියොගෙ – මහාසෙනාපතීනං උජ්ඣාපෙතබ්බං විකන්දිතබ්බං විරවිතබ්බං, දෙවදත්තස්ස රුජති, තස්ස රොගො උප්පජ්ජති, රජකස්ස වත්ථං දදාති, මුසාවාදස්ස ඔත්තප්පං ඉච්චාදි.

'तब्ब' प्रत्यय, रोग (रुजा) इत्यादींच्या योगात— 'महासेनापतीनं उज्झापेतब्बं विकन्दितब्बं विरवितब्बं' (महासेनापतींनी संताप व्यक्त केला पाहिजे, आक्रोश केला पाहिजे, ओरडले पाहिजे), 'देवदत्तस्स रुजति' (देवदत्ताला वेदना होते), 'तस्स रोगो उप्पज्जति' (त्याला रोग उत्पन्न होतो), 'रजकस्स वत्थं ददाति' (धोब्याला वस्त्र देतो), 'मुसावादस्स ओत्तप्पं' (असत्य बोलण्याचे भय) इत्यादी।

‘‘ක්වචි, තතියාසත්තමීන’’න්ති ච වත්තතෙ.

'क्वचि' आणि 'तृतीया-सप्तमीनां' चे अनुवर्तन होते।

317. ඡට්ඨී ච.

३१७. आणि षष्ठी विभक्ती (होते)।

තතියාසත්තමීනමත්ථෙ ක්වචි ඡට්ඨීවිභත්ති හොති.

तृतीया आणि सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये कधीकधी षष्ठी विभक्ती होते।

යජස්ස කරණෙ – පුප්ඵස්ස බුද්ධං යජති, පුප්ඵෙන වා, ඝතස්ස අග්ගිං ජුහොති.

'यज्' धातूच्या कारणात (साधनात)— 'पुप्फस्स बुद्धं यजति' (फुलाने बुद्धांची पूजा करतो) किंवा 'पुप्फेन वा' (फुलाने), 'घतस्स अग्गिं जुहोति' (तुपाने अग्नीमध्ये हवन करतो)।

සුහිතත්ථයොගෙ – පත්තං ඔදනස්ස පූරෙත්වා, ඔදනෙනාති අත්ථො. ඉමමෙව කායං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති, පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස, පූරති බාලො පාපස්ස.

तृप्त किंवा पूर्ण अर्थाच्या योगात— 'पत्तं ओदनस्स पूरेत्वा' (पात्राला भाताने भरून, येथे 'ओदनस्स' चा अर्थ 'ओदनेन' म्हणजे भाताने असा आहे), 'इममेव कायं पूरं नानप्पकारस्स अशुचिनो पच्चवेक्खति' (या शरीराला विविध प्रकारच्या अशुचीने भरलेले म्हणून पाहतो), 'पूरं हिरञ्ञसुवण्णस्स' (हिरण्य आणि सुवर्णाने भरलेले), 'पूरति बालो पापस्स' (मूर्ख माणूस पापाने भरून जातो)।

තුල්‍යත්ථකිමලමාදියොගෙ – පිතුස්ස තුල්‍යො, පිතරා වා තුල්‍යො, මාතු සදිසො, මාතරා සදිසො වා, කිං තස්ස ච තුට්ඨස්ස, කිං තෙන තුට්ඨෙනාති අත්ථො. අලං තස්ස ච තුට්ඨස්ස.

'तुल्य' (समान), 'किम्' (काय), 'अलम्' (पुरे) इत्यादींच्या योगात— 'पितुस्स तुल्यो' (वडिलांसारखा) किंवा 'पितरा वा तुल्यो' (पित्याशी समान), 'मातु sadiso' (आईसारखा) किंवा 'मातरा सदिसो वा' (मातेशी समान), 'किं तस्स च तुट्ठस्स' (त्या संतुष्टाचे काय काम? ज्याचा अर्थ 'किं तेन तुट्ठेन' म्हणजे त्या संतुष्टाने काय? असा आहे), 'अलं तस्स च तुट्ठस्स' (त्या संतुष्टाला पुरे)।

කත්තරි කිතප්පච්චයයොගෙ – සොභනා කච්චායනස්ස කති, කච්චායනෙන වා, රඤ්ඤො සම්මතො, රඤ්ඤා වා, එවං රඤ්ඤො [Pg.169] පූජිතො, රඤ්ඤො සක්කතො, රඤ්ඤො අපචිතො, රඤ්ඤො මානිතො, අමතං තෙසං භික්ඛවෙ අපරිභුත්තං, යෙසං කායගතාසති අපරිභුත්තා ඉච්චාදි.

कर्त्यामध्ये कृत् प्रत्ययाच्या योगात— 'सोभना कच्चायनस्स कति' (कच्चायनाची कृती शोभिवंत आहे) किंवा 'कच्चायनेन वा' (कच्चायनाने), 'रञ्ञो सम्मतो' (राजाला संमत) किंवा 'रञ्ञा वा' (राजाने), अशा प्रकारे 'रञ्ञो पूजितो' (राजाने पूजित), 'रञ्ञो सक्कतो' (राजाने सत्कृत), 'रञ्ञो अपचितो' (राजाने आदर केलेला), 'रञ्ञो मानितो' (राजाने मानित), 'अमतं तेसं भिक्खवे अपरिभुत्तं, येसं कायगतासति अपरिभुत्ता' (हे भिक्खूंनो, ज्यांनी कायगतासतीचा उपभोग घेतला नाही, त्यांनी अमृताचा उपभोग घेतला नाही) इत्यादी।

සත්තමියත්ථෙ කුසලාදියොගෙ – කුසලා නච්චගීතස්ස සික්ඛිතා චාතුරිත්ථියො, කුසලො ත්වං රථස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගානං, කුසලො මග්ගස්ස, කුසලො අමග්ගස්ස, සන්ති හි භන්තෙ උළාරා යක්ඛා භගවතො පසන්නා, දිවසස්ස තික්ඛත්තුං, දිවසෙ තික්ඛත්තුං වා, මාසස්ස ද්වික්ඛත්තුං ඉච්චාදි.

सप्तमीच्या अर्थात 'कुशल' इत्यादींच्या योगात – 'नृत्य आणि गीतात कुशल, सुशिक्षित अशा चतुर स्त्रिया', 'तू रथाच्या अंग-प्रत्यंगांमध्ये कुशल आहेस', 'मार्गामध्ये कुशल', 'अमार्गामध्ये कुशल', 'भन्ते, भगवंतांवर प्रसन्न असलेले थोर यक्ष आहेत', 'दिवसातून तीनदा' किंवा 'दिवसात तीनदा', 'महिन्यातून दोनदा' इत्यादी.

‘‘ක්වචි, ඡට්ඨී’’ති ච වත්තතෙ.

“Kvaci, chaṭṭhī” (कधीकधी षष्ठी) हे देखील अनुवृत्त होते.

318. දුතියාපඤ්චමීනඤ්ච.

३१८. द्वितीया आणि पंचमीच्या अर्थातही.

දුතියාපඤ්චමීනමත්ථෙ ච ක්වචි ඡට්ඨීවිභත්ති හොති.

द्वितीया आणि पंचमीच्या अर्थात कधीकधी षष्ठी विभक्ती होते.

දුතියත්ථෙ කම්මනි කිතකයොගෙ – තස්ස භවන්ති වත්තාරො, සහසා කම්මස්ස කත්තාරො, අමතස්ස දාතා, භින්නානං සන්ධාතා, සහිතානං අනුප්පදාතා, බොධෙතා පජාය, කම්මස්ස කාරකො නත්ථි, විපාකස්ස ච වෙදකො, අවිසංවාදකො ලොකස්ස, පාපානං අකරණං සුඛං, චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො, අච්ඡරියො අරජකෙන වත්ථානං රාගො, අච්ඡරියො අගොපාලකෙන ගාවීනං දොහො.

द्वितीयेच्या अर्थात कृदन्त योगात कर्मामध्ये – 'त्याचे बोलणारे होतात', 'सहसा कर्माचे कर्ते', 'अमृताचा दाता', 'भेद झालेल्यांना जोडणारा', 'एकत्र आलेल्यांना अनुप्रदान करणारा', 'प्रजेला बोध देणारा', 'कर्माचा कोणी कर्ता नाही आणि विपाकाचा भोगणारा नाही', 'लोकांशी विसंवाद न करणारा', 'पाप न करणे हे सुखकारक आहे', 'चार महाभूतांवर आधारित प्रसन्नता', 'धोबी नसलेल्या व्यक्तीकडून कपड्यांचे रंगवणे आश्चर्यकारक आहे', 'गोपाळ नसलेल्या व्यक्तीकडून गाईंचे दोहन करणे आश्चर्यकारक आहे'.

තථා සරිච්ඡාදීනං කම්මනි – මාතු සරති, මාතරං සරති, න තෙසං කොචි සරති, සත්තානං කම්මප්පච්චයා, පුත්තස්ස ඉච්ඡති, පුත්තමිච්ඡති.

तसेच 'सरति' (स्मरण करणे) इत्यादींच्या कर्मामध्ये – 'आईचे स्मरण करतो' (किंवा) 'आईला स्मरण करतो', 'त्यांचे कोणी स्मरण करत नाही', 'प्राण्यांच्या कर्मप्रत्ययामुळे', 'पुत्राची इच्छा करतो' (किंवा) 'पुत्राला इच्छितो'.

කරොතිස්ස [Pg.170] පතියතනෙ ච – පතියතනං අභිසඞ්ඛාරො, උදකස්ස පතිකුරුතෙ, උදකං පතිකුරුතෙ, කණ්ඩස්ස පතිකුරුතෙ, කණ්ඩං පතිකුරුතෙ.

आणि 'करोति' (करणे) धातूच्या 'पतियतन' (प्रतिकार किंवा संस्कार) अर्थात – पतियतन म्हणजे अभिसंस्कार, 'पाण्याचा प्रतिकार करतो' (किंवा) 'पाण्याला प्रतिकार करतो', 'बाणाचा प्रतिकार करतो' (किंवा) 'बाणाला प्रतिकार करतो'.

පඤ්චමියත්ථෙ පරිහානිභයත්ථයොගෙ – අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, කිං නු ඛො අහං තස්ස සුඛස්ස භායාමි, සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො, භීතො චතුන්නං ආසිවිසානං ඉච්චාදි.

पंचमीच्या अर्थात हानी आणि भय अर्थाच्या योगात – 'न ऐकल्यामुळे धर्मापासून हानी होते', 'मी त्या सुखाला का बरे भ्यावे?', 'सर्वजण दंडाला (शिक्षेला) घाबरतात', 'सर्वजण मृत्यूला घाबरतात', 'चार विषारी सर्पांना भिलेला' इत्यादी.

ක්වචීති කිං? ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, කාලෙන ධම්මිං කථං භාසිතා හොති, පරෙසං පුඤ්ඤානි අනුමොදිතා, බුජ්ඣිතා සච්චානි, කටං කාරකො, පසවො ඝාතකො.

‘क्वचि’ (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? 'गंभीर कथेचा कर्ता', 'वेळेवर धार्मिक कथा बोलणारा होतो', 'इतरांच्या पुण्याचा अनुमोदक', 'सत्यांना जाणणारा', 'चटई बनवणारा', 'पशूंना मारणारा'.

තථා න නිට්ඨාදීසු ච – සුඛකාමී විහාරං කතො, රථං කතවන්තො, රථං කතාවී, කටං කත්වා, කටං කරොන්තො, කටං කරානො, කටං කුරුමානො ඉච්චාදි.

तसेच 'निष्ठा' (भूतकृदन्त) इत्यादींच्या योगात षष्ठी होत नाही – 'सुखाची इच्छा करणारा विहारात गेला', 'रथ बनवला', 'रथ बनवणारा', 'चटई बनवून', 'चटई बनवणारा', 'चटई बनवणारा', 'चटई बनवणारा' इत्यादी.

කස්මිං අත්ථෙ සත්තමී?

कोणत्या अर्थात सप्तमी विभक्ती होते?

319. ඔකාසෙ සත්තමී.

३१९. अवकाशात (अधिकरणात) सप्तमी विभक्ती होते.

ඔකාසකාරකෙ සත්තමීවිභත්ති හොති.

अवकाशकारकात (अधिकरण कारकात) सप्तमी विभक्ती होते.

කො ච ඔකාසො?

आणि अवकाश (अधिकरण) म्हणजे काय?

320. යොධාරො තමොකාසං.

३२०. जो आधार आहे, त्याला अवकाश (अधिकरण) म्हणतात.

ආධාරීයති අස්මින්ති ආධාරො, අධිකරණං. කත්තුකම්මසමවෙතානං නිසජ්ජපචනාදික්‍රියානං පතිට්ඨානට්ඨෙන යො ආධාරො, තං කාරකං ඔකාසසඤ්ඤං හොති.

ज्यामध्ये आधार घेतला जातो तो 'आधार' म्हणजेच अधिकरण होय. कर्ता आणि कर्माशी संबंधित असलेल्या बसणे, शिजवणे इत्यादी क्रियांच्या प्रतिष्ठेच्या (आश्रयाच्या) स्थानामुळे जो आधार असतो, त्या कारकाला 'अवकाश' (अधिकरण) अशी संज्ञा दिली जाते.

කටෙ [Pg.171] නිසීදති දෙවදත්තො, ථාලියං ඔදනං පචති. එත්ථ හි දෙවදත්තතණ්ඩුලානං කත්තුකම්මානං ධාරණතො තංසමවෙතං ආසනපචනසඞ්ඛාතං ක්‍රියං ධාරෙති නාම.

‘देवदत्त चटईवर बसतो’, ‘भांड्यात भात शिजवतो’. येथे देवदत्त आणि तांदूळ या कर्ता व कर्माला धारण केल्यामुळे, त्यांच्याशी संबंधित असलेल्या बसणे आणि शिजवणे या क्रियेला धारण केले जाते.

සො පනායමොකාසො චතුබ්බිධො බ්‍යාපිකො ඔපසිලෙසිකො සාමීපිකො වෙසයිකොති.

तो हा अवकाश (अधिकरण) चार प्रकारचा आहे: व्यापक (व्यापिक), उपश्लेषिक (औपश्लेषिक), सामीपिक आणि वैषयिक.

තත්ථ බ්‍යාපිකො නාම යත්ථ සකලොපි ආධාරභූතො අත්ථො ආධෙය්‍යෙන පත්ථටො හොති, යස්මිඤ්ච ආධෙය්‍යභූතං කිඤ්චි බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨති, තං යථා – තිලෙසු තෙලං අත්ථි, ඛීලෙසු ජලං, දධිම්හි සප්පීති.

त्यात 'व्यापक' म्हणजे जेथे संपूर्ण आधारभूत अर्थ आधेयाने (आधारित वस्तूने) व्यापलेला असतो, आणि ज्यामध्ये आधेय पूर्णपणे व्यापून राहते, जसे की – 'तिळामध्ये तेल आहे', 'दुधात पाणी आहे', 'दह्यामध्ये तूप आहे'.

ඔපසිලෙසිකො නාම පච්චෙකසිද්ධානං භාවානං යත්ථ උපසිලෙසෙන උපගමො හොති, යස්මිඤ්ච ආධෙය්‍යො උපසිලිස්සති අල්ලීයිත්වා තිට්ඨති, තං යථා – ආසනෙ නිසින්නො සඞ්ඝො, ථාලියං ඔදනං පචති, ඝටෙසු උදකං අත්ථි, දූරෙ ඨිතො, සමීපෙ ඨිතොති.

‘औपश्लेषिक’ म्हणजे जेथे स्वतंत्रपणे सिद्ध असलेल्या गोष्टींचा प्रत्यक्ष संपर्काने (संयोगाने) संबंध येतो, आणि ज्यामध्ये आधेय चिकटून किंवा स्पर्श करून राहते, जसे की – 'आसनावर संघ बसला आहे', 'भांड्यात भात शिजवतो', 'घड्यांमध्ये पाणी आहे', 'दूर उभा असलेला', 'जवळ उभा असलेला'.

සාමීපිකො නාම යත්ථ සමීපෙ සමීපිවොහාරං කත්වා තදායත්තවුත්තිතාදීපනත්ථං ආධාරභාවො විකප්පීයති, තං යථා – ගඞ්ගායං ඝොසො වසති, ගඞ්ගාය සමීපෙ වජො වසතීති අත්ථො. භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ, සාවත්ථියා සමීපෙති අත්ථො.

‘सामीपिक’ म्हणजे जेथे जवळीकतेच्या अर्थात सामीप्यवाचक शब्दाचा वापर करून, त्यावर आधारित स्थिती दर्शवण्यासाठी आधारभावाची कल्पना केली जाते, जसे की – 'गंगेवर गोकुळ राहते' म्हणजे 'गंगेच्या जवळ गोठा राहतो' असा अर्थ आहे. 'भगवान श्रावस्तीमध्ये जेतवनात विहार करतात' म्हणजे 'श्रावस्तीच्या जवळ' असा अर्थ आहे.

වෙසයිකො නාම යත්ථ අඤ්ඤත්ථාභාවවසෙන, දෙසන්තරාවච්ඡෙදවසෙන වා ආධාරභාවො පරිකප්පො, තං යථා – ආකාසෙ සකුණා පක්ඛන්ති, භූමීසු මනුස්සා චරන්ති, ජලෙසු මච්ඡා, පාදෙසු පතිතො, පාපස්මිං රමතී මනො, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ, පඤ්ඤාය සාධු, විනයෙ නිපුණො, මාතරි සාධු, පිතරි නිපුණො ඉච්චාදි.

‘वैषयिक’ म्हणजे जेथे इतरत्र असण्याच्या अभावामुळे किंवा विशिष्ट क्षेत्राच्या मर्यादेमुळे आधारभावाची कल्पना केली जाते, जसे की – 'आकाशात पक्षी उडतात', 'भूमीवर माणसे चालतात', 'पाण्यात मासे', 'पायांवर पडलेला', 'मन पापात रमते', 'बुद्धशासनात प्रसन्न', 'प्रज्ञेमध्ये उत्तम', 'विनयात निपुण', 'आईच्या बाबतीत चांगला', 'वडिलांच्या बाबतीत निपुण' इत्यादी.

සබ්බොපි [Pg.172] චායමාධාරො පධානවසෙන වා පරිකප්පිතවසෙන වා ක්‍රියාය පතිට්ඨා භවතීති ඔකාසොත්වෙව වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

हा सर्वच आधार मुख्य रूपाने किंवा कल्पित रूपाने क्रियेचे अधिष्ठान (प्रतिष्ठा) होतो, म्हणून याला 'अवकाश' (अधिकरण) असेच म्हटले जाते, हे समजून घ्यावे.

වුත්තඤ්චෙතං

आणि हे म्हटले गेले आहे –

‘‘කිරියා කත්තුකම්මානං,යත්ථ හොති පතිට්ඨිතා;

‘ඔකාසො’ති පවුත්තො සො,චතුධා බ්‍යාපිකාදිතො.

“कर्ता आणि कर्माची क्रिया जेथे प्रतिष्ठित (आश्रित) असते, त्याला 'अवकाश' (अधिकरण) म्हटले जाते. तो व्यापकादी भेदाने चार प्रकारचा आहे.

බ්‍යාපිකො තිලඛීරාදි,කටො ඔපසිලෙසිකො;

සාමීපිකො තු ගඞ්ගාදි,ආකාසො විසයො මතො’’ති.

तीळ आणि दूध इत्यादी व्यापक आहेत; चटई औपश्लेषिक आहे; गंगा इत्यादी सामीपिक आहेत; आणि आकाश हा वैषयिक मानला गेला आहे.”

‘‘ඡට්ඨී, සත්තමී’’ති ච අධිකාරො.

“षष्ठी, सप्तमी” हा अधिकार (नियम) आहे.

321. සාමිස්සරාධිපතිදායාදසක්ඛීපතිභූපසූතකුසලෙහි ච.

३२१. स्वामी, ईश्वर, अधिपती, दायाद (वारसदार), साक्षी, प्रतिभू (जामीनदार), प्रसूत (उत्पन्न झालेला) आणि कुशल यांच्या योगातही.

සාමී ඉස්සර අධිපති දායාද සක්ඛිපතිභූ පසූත කුසලඉච්චෙතෙහි යොගෙ ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. උභයත්ථං වචනං.

स्वामी, ईश्वर, अधिपती, दायाद, साक्षी, प्रतिभू, प्रसूत आणि कुशल यांच्या योगात षष्ठी विभक्ती होते आणि सप्तमी देखील होते. दोन्ही विभक्तींचे विधान आहे.

ගවං සාමි, ගොසු සාමි, ගවං ඉස්සරො, ගොසු ඉස්සරො, ගවං අධිපති, ගොසු අධිපති, ගවං දායාදො, ගොසු දායාදො, ගවං සක්ඛි, ගොසු සක්ඛි, ගවං පතිභූ, ගොසු පතිභූ, ගවං පසූතො, ගොසු පසූතො, ගවං කුසලො, ගොසු කුසලො.

‘गाईंचा स्वामी’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये स्वामी’, ‘गाईंचा ईश्वर’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये ईश्वर’, ‘गाईंचा अधिपती’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये अधिपती’, ‘गाईंचा वारसदार’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये वारसदार’, ‘गाईंचा साक्षी’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये साक्षी’, ‘गाईंचा जामीनदार’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये जामीनदार’, ‘गाईंपासून उत्पन्न झालेला’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये उत्पन्न झालेला’, ‘गाईंमध्ये कुशल’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये कुशल’.

322. නිද්ධාරණෙ ච.

३२२. आणि निर्धारण (निवड) करण्याच्या अर्थात.

නීහරිත්වා ධාරණං නිද්ධාරණං, ජාති ගුණ ක්‍රියා නාමෙහි සමුදායතො එකදෙසස්ස පුථක්කරණං, තස්මිං නිද්ධාරණත්ථෙ ගම්‍යමානෙ [Pg.173] තතො සමුදායවාචිලිඞ්ගම්හා ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච.

समुदायातून वेगळे करून निश्चित करणे म्हणजे 'निर्धारण' होय. जात, गुण, क्रिया आणि नाम यांच्याद्वारे समुदायातून एका भागाला वेगळे करणे; त्या निर्धारणाचा अर्थ प्रतीत होत असताना, त्या समुदायवाचक प्रातिपदिकापासून षष्ठी विभक्ती होते आणि सप्तमी देखील होते.

මනුස්සානං ඛත්තියො සූරතමො, මනුස්සෙසු ඛත්තියො සූරතමො, කණ්හා ගාවීනං සම්පන්නඛීරතමා, කණ්හා ගාවීසු සම්පන්නඛීරතමා, අද්ධිකානං ධාවන්තො සීඝතමො, අද්ධිකෙසු ධාවන්තො සීඝතමො, ආයස්මා ආනන්දො අරහතං අඤ්ඤතරො අහොසි, අරහන්තෙසු වා ඉච්චාදි.

‘मनुष्यांमध्ये क्षत्रिय सर्वात शूर आहे’ (किंवा) ‘मनुष्यांमध्ये क्षत्रिय सर्वात शूर आहे’, ‘काळी गाय गाईंमध्ये सर्वात जास्त दूध देणारी आहे’ (किंवा) ‘काळ्या गाईंमध्ये सर्वात जास्त दूध देणारी आहे’, ‘प्रवाशांमध्ये धावणारा सर्वात वेगवान आहे’ (किंवा) ‘प्रवाशांमध्ये धावणारा सर्वात वेगवान आहे’, ‘आयुष्यमान आनंद अर्हतांपैकी एक होते’ किंवा ‘अर्हतांमध्ये एक होते’ इत्यादी.

323. අනාදරෙ ච.

३२३. आणि अनादर (दुर्लक्ष) करण्याच्या अर्थात.

අනාදරෙ ගම්‍යමානෙ භාවවතා ලිඞ්ගම්හා ඡට්ඨීවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. අකාමකානං මාතාපිතූනං රුදන්තානං පබ්බජි, මාතාපිතූසු රුදන්තෙසු පබ්බජි.

अनादर प्रतीत होत असताना, भाववाचक प्रातिपदिकापासून षष्ठी विभक्ती होते आणि सप्तमी देखील होते. 'अनिच्छुक आणि रडत असलेल्या माता-पित्यांकडे दुर्लक्ष करून तो प्रव्रजित झाला' (किंवा) 'माता-पित्यांच्या रडत असताना तो प्रव्रजित झाला'.

ආකොටයන්තො සො නෙති,සිවිරාජස්ස පෙක්ඛතො;

මච්චු ගච්ඡති ආදාය,පෙක්ඛමානෙ මහාජනෙ.

“तो आक्रोश करत असताना, शिवी राजा पाहत असताना देखील; आणि लोक पाहत असताना देखील, मृत्यू त्याला घेऊन जातो.”

324. කම්මකරණනිමිත්තත්ථෙසු සත්තමී.

३२४. कर्म, करण आणि निमित्त यांच्या अर्थात सप्तमी विभक्ती होते.

කම්මකරණනිමිත්තඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති.

कर्म, करण आणि निमित्त या अर्थांमध्ये प्रातिपदिकापासून सप्तमी विभक्ती होते.

කම්මත්ථෙ – භික්ඛූසු අභිවාදෙන්ති, මුද්ධනි චුම්බිත්වා, පුරිසස්ස බාහාසු ගහෙත්වා.

कर्माच्या अर्थात – 'भिक्खूंना अभिवादन करतात', 'मस्तकावर चुंबन घेऊन', 'पुरुषाच्या हातांना धरून'.

කරණත්ථෙ – හත්ථෙසු පිණ්ඩාය චරන්ති, පත්තෙසු පිණ්ඩාය චරන්ති, පථෙසු ගච්ඡන්ති, සොපි මං අනුසාසෙය්‍ය, සම්පටිච්ඡාමි මත්ථකෙ.

करण अर्थामध्ये (तृतीयेच्या अर्थात सप्तमी) – 'हत्थेसु पिण्डाय चरन्ति' (हातांनी भिक्षेसाठी हिंडतात), 'पत्तेसु पिण्डाय चरन्ति' (पात्रांनी भिक्षेसाठी हिंडतात), 'पथेसु गच्छन्ति' (मार्गांनी जातात), 'सोपि मं अनुसासेय्य, सम्पटिच्छामि मत्थके' (त्यांनीही मला अनुशासित करावे, मी ते डोक्यावर [शिरसावंद्य] स्वीकारतो).

නිමිත්තත්ථෙ [Pg.174]– දීපි චම්මෙසු හඤ්ඤතෙ, කුඤ්ජරො දන්තෙසු හඤ්ඤතෙ, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී, සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියං, මුසාවාදනිමිත්තං මුසාවාදප්පච්චයාති අත්ථො.

निमित्त अर्थामध्ये (हेतू/कारणाच्या अर्थात सप्तमी) – 'दीपि चम्मेसु हञ्ञते' (चित्ता कातड्यासाठी मारला जातो), 'कुञ्जरो दन्तेसु हञ्ञते' (हत्ती सुळ्यांसाठी मारला जातो), 'अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी' (अणुमात्र दोषांमध्येही भय पाहणारा), 'सम्पजानमुसावादे पाचित्तियं' (जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात पाचित्तिय [प्रायश्चित्त] होते), म्हणजेच खोटे बोलण्याच्या निमित्ताने, खोटे बोलण्याच्या प्रत्ययाने (कारणाने) असा अर्थ आहे.

‘‘සත්තමී’’ති අධිකාරො.

"सत्तमी" (सप्तमी विभक्ती) हा अधिकार (नियम) आहे.

325. සම්පදානෙ ච.

३२५. आणि संप्रदानात सुद्धा.

සම්පදානත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති. සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලං, සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි.

संप्रदान अर्थामध्ये सुद्धा प्रातिपदिकाला (लिंगाला) सप्तमी विभक्ती होते. जसे – 'सङ्घे दिन्नं महप्फलं' (संघाला दिलेले महाफळ देणारे असते), 'सङ्घे गोतमि देहि' (हे गौतमी, संघाला दान दे), 'सङ्घे ते दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि' (तू संघाला दान दिले असता माझेही पूजन होईल).

යා පලාලමයං මාලං, නාරී දත්වාන චෙතියෙ;

අලත්ථ කඤ්චනමයං, මාලං බොජ්ඣඞ්ගිකඤ්ච සා.

'या पलालमयं मालं, नारी दत्वान चेतिये; अलत्थ कञ्चनमयं, मालं बोज्झङ्गिकञ्च सा' (ज्या स्त्रीने चैत्याला [स्तूपाला] गवताची माळ अर्पण करून, सोन्याची माळ आणि बोध्यंग प्राप्त केले).

326. පඤ්චම්‍යත්ථෙ ච.

३२६. आणि पंचमीच्या (अपादानाच्या) अर्थात सुद्धा.

පඤ්චම්‍යත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති. කදලීසු ගජෙ රක්ඛන්ති.

पंचमीच्या अर्थात सुद्धा प्रातिपदिकाला सप्तमी विभक्ती होते. जसे – 'कदलीसु गजे रक्खन्ति' (केळीच्या बागांपासून हत्तींचे रक्षण करतात).

327. කාලභාවෙසු ච.

३२७. आणि काळ व भाव (क्रिया) यांच्या अर्थात सुद्धा.

කාලො නාම නිමෙස ඛණ ලය මුහුත්ත පුබ්බණ්හාදිකො, භාවො නාම ක්‍රියා, සා චෙත්ථ ක්‍රියන්තරූපලක්ඛණාව අධිප්පෙතා, තස්මිං කාලත්ථෙ ච භාවලක්ඛණෙ භාවත්ථෙ ච ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති.

'काळ' म्हणजे निमेश (डोळ्यांची उघडझाप), क्षण, लय, मुहूर्त, पूर्वान्ह (सकाळ) इत्यादी; 'भाव' म्हणजे क्रिया, आणि येथे दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण (वैशिष्ट्य) दर्शवणारी क्रिया अभिप्रेत आहे. त्या काळ अर्थामध्ये आणि भावलक्षण रूप भाव अर्थामध्ये प्रातिपदिकाला सप्तमी विभक्ती होते.

කාලෙ – පුබ්බණ්හසමයෙ ගතො, සායන්හසමයෙ ආගතො, අකාලෙ වස්සති තස්ස, කාලෙ තස්ස න වස්සති, ඵුස්සමාසම්හා තීසු මාසෙසු වෙසාඛමාසො, ඉතො සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි චක්ඛුමා.

काळ अर्थामध्ये – 'पुब्बण्हसमये गतो' (पूर्वान्हकाळी गेला), 'सायण्हसमये आगतो' (सायंकाळी आला), 'अकाले वस्सति तस्स, काले तस्स न वस्सति' (त्याच्यासाठी अकाली पाऊस पडतो, योग्य काळी पाऊस पडत नाही), 'फुस्समासम्हा तीसु मासेसु वेसाखमासो' (पुष्य महिन्यापासून तीन महिन्यांनी वैशाख महिना येतो), 'इतो सतसहस्समि, कप्पे उप्पज्जि चक्खुमा' (इथून एक लाख कल्पानंतर चक्षुमान [बुद्ध] उत्पन्न झाले).

භාවෙනභාවලක්ඛණෙ [Pg.175]– භික්ඛුසඞ්ඝෙසු භොජීයමානෙසු ගතො, භුත්තෙසු ආගතො, ගොසු දුය්හමානාසු ගතො, දුද්ධාසු ආගතො, ජායමානෙ ඛො සාරිපුත්ත බොධිසත්තෙ අයං දසසහස්සිලොකධාතු සංකම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධි.

भावाने भावलक्षण (एका क्रियेने दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण दर्शवणे) अर्थामध्ये – 'भिक्खुसङ्घेषु भोजीयमानेसु गतो' (भिक्षुसंघाला भोजन दिले जात असताना तो गेला), 'भुत्तेसु आगतो' (भोजन झाल्यावर तो आला), 'गोसु दुय्हमानासु गतो' (गाईंचे दूध काढले जात असताना तो गेला), 'दुद्धासु आगतो' (दूध काढून झाल्यावर तो आला), 'जायमाने खो सारिपुत्त बोधिसत्ते अयं दससहस्सिलोकधातु संकम्पि सम्प कम्पि सम्पवेधि' (हे सारिपुत्त, बोधिसत्वांचा जन्म होत असताना ही दहा हजारांची लोकधातू कंपित झाली, अत्यंत कंपित झाली आणि प्रकंपित झाली).

පාසාණා සක්ඛරා චෙව, කඨලා ඛාණුකණ්ටකා;

සබ්බෙ මග්ගා විවජ්ජෙන්ති, ගච්ඡන්තෙ ලොකනායකෙ.

'पासाणा सक्खरा चेव, कठला खाणुकण्टका; सब्बे मग्गा विवज्जन्ति, गच्छन्ते लोकनायके' (लोकनायक [बुद्ध] चालत असताना दगड, गोटे, खडे, खुंट आणि काटे हे सर्व मार्गातून दूर होतात).

ඉමස්මිං සති ඉදං හොති ඉච්චාදි.

'इमस्मिं सति इदं होति' (हे असताना हे होते) इत्यादी.

328. උපාඣාධිකිස්සරවචනෙ.

३२८. 'उपाझाधिकिस्सरवचने' (उप, अधि आणि ईश्वर [स्वामी] यांच्या वाचनात/योगात).

ද්විපදමිදං. අධිකත්ථෙ, ඉස්සරත්ථෙ ච වත්තමානෙහි උපඅධිඉච්චෙතෙහි යොගෙ අධිකිස්සරවචනෙ ගම්‍යමානෙ ලිඞ්ගම්හා සත්තමීවිභත්ති හොති.

हे दोन पदांचे (सूत्र) आहे. अधिक (श्रेष्ठ) अर्थात आणि ईश्वर (स्वामी) अर्थात वर्तमान असणाऱ्या 'उप' आणि 'अधि' यांच्या योगात, अधिकत्व आणि स्वामित्व दर्शवले जात असताना प्रातिपदिकाला सप्तमी विभक्ती होते.

අධිකවචනෙ – උප ඛාරියං දොණො, ඛාරියා දොණො අධිකොති අත්ථො. තථා උප නික්ඛෙ කහාපණං, අධි දෙවෙසු බුද්ධො, සම්මුතිඋපපත්තිවිසුද්ධිදෙවසඞ්ඛාතෙහි තිවිධෙහිපි දෙවෙහි සබ්බඤ්ඤූ බුද්ධොව අධිකොති අත්ථො.

अधिक (श्रेष्ठत्व) वाचनात – 'उप खारियं दोणो' (खारीपेक्षा द्रोण अधिक आहे असा अर्थ आहे). तसेच 'उप निक्खे कहापणं', 'अधि देवेसु बुद्धो' (देवांमध्ये बुद्ध श्रेष्ठ आहेत), म्हणजेच संमूर्ती-देव, उपपत्ती-देव आणि विशुद्धी-देव या तिन्ही प्रकारच्या देवांपेक्षा सर्वज्ञ बुद्धच श्रेष्ठ आहेत असा अर्थ आहे.

ඉස්සරවචනෙ – අධි බ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, බ්‍රහ්මදත්තිස්සරා පඤ්චාලාති අත්ථො.

ईश्वर (स्वामित्व) वाचनात – 'अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला' (ब्रह्मदत्त हा पांचाल देशाचा स्वामी आहे असा अर्थ आहे).

329. මණ්ඩිතුස්සුක්කෙසු තතියා ච.

३२९. 'मण्डित' (प्रसन्न) आणि 'उस्सुक्क' (उत्सुक) या अर्थांमध्ये तृतीया विभक्ती सुद्धा होते.

මණ්ඩිතඋස්සුක්කඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ගම්‍යමානෙසු ලිඞ්ගම්හා තතියාවිභත්ති හොති, සත්තමී ච. මණ්ඩිතසද්දො පනෙත්ථ පසන්නත්ථවාචකො, උස්සුක්කසද්දො සඊහත්ථො. ඤාණෙන පසන්නො, ඤාණස්මිං පසන්නො, ඤාණෙන උස්සුක්කො, ඤාණස්මිං උස්සුක්කො සප්පුරිසො.

'मण्डित' आणि 'उस्सुक्क' हे अर्थ प्रतीत होत असताना प्रातिपदिकाला तृतीया विभक्ती होते आणि सप्तमी सुद्धा होते. येथे 'मण्डित' शब्द प्रसन्न अर्थाचा वाचक आहे आणि 'उस्सुक्क' शब्द प्रयत्नशील (उत्सुक) अर्थाचा वाचक आहे. जसे – 'ञाणेन पसन्नो, ञाणस्मिं पसन्नो' (ज्ञानाने प्रसन्न, ज्ञानात प्रसन्न), 'ञाणेन उस्सुक्को, ञाणस्मिं उस्सुक्को सप्पुरिसो' (सत्पुरुष ज्ञानात उत्सुक असतो, ज्ञानेकरून उत्सुक असतो).

කාරකං [Pg.176] ඡබ්බිධං සඤ්ඤා-වසා ඡබ්බීසතීවිධං;

පභෙදා සත්තධා කම්මං, කත්තා පඤ්චවිධො භවෙ.

कारक हे सहा प्रकारचे आहे आणि संज्ञेच्या (नावाच्या) आधारे ते सव्वीस प्रकारचे आहे; कर्माचे सात भेद आहेत आणि कर्ता पाच प्रकारचा असतो.

කරණං දුවිධං හොති, සම්පදානං තිධා මතං;

අපාදානං පඤ්චවිධං, ආධාරො තු චතුබ්බිධො.

करण दोन प्रकारचे असते, संप्रदान तीन प्रकारचे मानले गेले आहे; अपादान पाच प्रकारचे आणि आधार (अधिकरण) चार प्रकारचे असते.

විභත්තියො පන පච්චත්තවචනාදිවසෙන අට්ඨවිධා භවන්ති. යථාහ

विभक्त्या मात्र पच्चत्तवचन (प्रथमा) इत्यादींच्या आधारे आठ प्रकारच्या असतात. जसे म्हटले आहे –

‘‘පච්චත්තමුපයොගඤ්ච, කරණං සම්පදානියං;

නිස්සක්කං සාමිවචනං, භුම්මාලපනමට්ඨම’’න්ති.

"पच्चत्त (प्रथमा), उपयोग (द्वितीया), करण (तृतीया), संप्रदानीय (चतुर्थी), निस्सक्क (पंचमी), सामिवचन (षष्ठी), भुम्म (सप्तमी) आणि आठवे आलपन (संबोधन)."

ඉති පදරූපසිද්ධියං කාරකකණ්ඩො

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धि' मधील कारककांड समाप्त झाले.

තතියො.

तिसरे (कांड).

4. සමාසකණ්ඩ

४. समासकांड (समासाचे प्रकरण).

අථ නාමමෙව අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධීනං සමාසොති නාමනිස්සිතත්තා, සයඤ්ච නාමිකත්තා නාමානන්තරං සමාසො වුච්චතෙ.

आता, परस्परांशी संबंधित असणाऱ्या नामांचाच 'समास' होत असल्यामुळे, तो नामांवर आश्रित आहे आणि स्वतः नामरूप (नामिक) असल्यामुळे नामानंतर समासाचे कथन केले जात आहे.

සො ච සඤ්ඤාවසෙන ඡබ්බිධො අබ්‍යයීභාවො කම්මධාරයො දිගු තප්පුරිසො බහුබ්බීහි ද්වන්දො චාති.

आणि तो (समास) संज्ञेच्या (नावाच्या) आधारे सहा प्रकारचा आहे – अव्ययीभाव, कर्मधारय, द्विगु, तत्पुरुष, बहुव्रीहि आणि द्वंद्व.

අබ්‍යයීභාවසමාස

अव्ययीभाव समास.

තත්‍ර පඨමං අබ්‍යයීභාවසමාසො වුච්චතෙ;

සො ච නිච්චසමාසොති අස්සපදවිග්ගහො.

त्यामध्ये सर्वप्रथम अव्ययीभाव समासाचे कथन केले जात आहे; आणि तो 'नित्य समास' असल्यामुळे त्याचा 'अस्वपदविग्रह' (स्वतःच्या पदांशिवाय विग्रह) होतो.

‘‘උපනගරං’’ඉතීධ – උපසද්දතො පඨමෙකවචනං සි, තස්ස උපසග්ගපරත්තා ‘‘සබ්බාසමාවුසොපසග්ගනිපාතාදීහි චා’’ති ලොපො, නගරසද්දතො ඡට්ඨෙකවචනං ස, නගරස්ස සමීපන්ති අඤ්ඤපදෙන විග්ගහෙ –

'उपनगरं' यामध्ये – 'उप' शब्दाहून प्रथमेचे एकवचन 'सि' प्रत्यय येतो, त्याचा उपसर्ग पर असल्यामुळे 'सब्बासामावुसोपसग्गनिपातादीहि च' या सूत्राने लोप होतो; 'नगर' शब्दाहून षष्ठीचे एकवचन 'स' प्रत्यय येतो, 'नगरस्स समीपं' (नगराच्या जवळ) असा इतर पदांनी विग्रह केला असता –

‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති සමාසවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

"नामानं समासो युत्तत्थो" (सुसंगत अर्थ असणाऱ्या नामांचा समास होतो) हे सूत्र समास विधानात सर्वत्र लागू होते.

330. උපසග්ගනිපාතපුබ්බකො අබ්‍යයීභාවො.

३३०. उपसर्ग आणि निपात पूर्वपदी असणारा अव्ययीभाव समास.

උපසග්ගපුබ්බකො, නිපාතපුබ්බකො ච නාමිකො යුත්තත්ථො තෙහෙව අත්තපුබ්බකෙහි උපසග්ගනිපාතෙහි සහ නිච්චං සමසීයතෙ, සො ච සමාසො අබ්‍යයීභාවසඤ්ඤො හොති. ඉධ අබ්‍යයීභාවාදිසඤ්ඤාවිධායකසුත්තානෙව වා සඤ්ඤාවිධානමුඛෙන සමාසවිධායකානීති දට්ඨබ්බානි.

उपसर्ग पूर्वपदी असणारा आणि निपात पूर्वपदी असणारा सुसंगत अर्थाचा नामिक शब्द, पूर्वपदी असणाऱ्या त्याच उपसर्ग आणि निपातांसोबत नित्य समासाला प्राप्त होतो, आणि त्या समासाला 'अव्ययीभाव' ही संज्ञा प्राप्त होते. येथे असे समजले पाहिजे की, अव्ययीभाव इत्यादी संज्ञांचे विधान करणारी सूत्रेच संज्ञा विधानाच्या माध्यमातून समासाचे विधान करणारी सूत्रे आहेत.

තත්ථ අබ්‍යයමිති උපසග්ගනිපාතානං සඤ්ඤා, ලිඞ්ගවචනභෙදෙපි බ්‍යයරහිතත්තා, අබ්‍යයානං අත්ථං විභාවයතීති අබ්‍යයීභාවො අබ්‍යයත්ථපුබ්බඞ්ගමත්තා, අනබ්‍යයං අබ්‍යයං භවතීති වා [Pg.178] අබ්‍යයීභාවො. පුබ්බපදත්ථප්පධානො හි අබ්‍යයීභාවො, එත්ථ ච ‘‘උපසග්ගනිපාතපුබ්බකො’’ති වුත්තත්තා උපසග්ගනිපාතානමෙව පුබ්බනිපාතො.

त्यामध्ये 'अव्यय' ही उपसर्ग आणि निपातांची संज्ञा आहे, कारण लिंग आणि वचनाच्या भेदातही ते व्यय (बदल) रहित असतात. अव्ययांच्या अर्थाचे प्रकटीकरण करतो म्हणून तो 'अव्ययीभाव' आहे, कारण यात अव्ययाचा अर्थ मुख्य असतो; किंवा जे अव्यय नव्हते ते अव्यय बनते म्हणून तो 'अव्ययीभाव' होय. अव्ययीभाव समास हा पूर्वपदाच्या अर्थाला प्राधान्य देणारा (पूर्वपदार्थप्रधान) असतो, आणि येथे "उपसग्गनिपातपुब्बको" असे म्हटल्यामुळे उपसर्ग आणि निपातांचाच पूर्वनिपात (प्रथम प्रयोग) होतो.

331. නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො.

३३१. सुसंगत अर्थ असणाऱ्या नामांचा समास होतो.

තෙසං නාමානං පයුජ්ජමානපදත්ථානං යො යුත්තත්ථො, සො සමාසසඤ්ඤො හොති, තදඤ්ඤං වාක්‍යමිති රුළ්හං.

प्रयोग केल्या जाणाऱ्या पद-अर्थांयुक्त अशा त्या नामांचा जो सुसंगत अर्थ (एकत्रीकरण) असतो, त्याला 'समास' ही संज्ञा प्राप्त होते; त्याव्यतिरिक्त जे असते त्याला 'वाक्य' असे रूढार्थाने म्हटले जाते.

නාමානි ස්‍යාදිවිභත්‍යන්තානි, සමස්සතෙති සමාසො, සඞ්ඛිපියතීති අත්ථො.

'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय शेवटी असणारी ती 'नामे' होत. ज्याचे संक्षिप्तीकरण केले जाते तो 'समास' होय, म्हणजेच संक्षेप केला जातो असा अर्थ आहे.

වුත්තඤ්හි

कारण असे म्हटले आहे –

‘‘සමාසො පදසඞ්ඛෙපො, පදප්පච්චයසංහිතං;

තද්ධිතං නාම හොතෙවං, විඤ්ඤෙය්‍යං තෙසමන්තර’’න්ති.

“समास म्हणजे पदांचा संक्षेप (थोडक्यात मांडणी), जो पदांच्या प्रत्ययांनी युक्त असतो; तसेच तद्धित नाम देखील अशाच प्रकारे असते, या दोघांमधील फरक समजून घेतला पाहिजे.”

දුවිධඤ්චස්ස සමසනං සද්දසමසනමත්ථසමසනඤ්ච, තදුභයම්පි ලුත්තසමාසෙ පරිපුණ්ණමෙව ලබ්භති. අලුත්තසමාසෙ පන අත්ථසමසනමෙව විභත්තිලොපාභාවතො, තත්ථාපි වා එකපදත්තූපගමනතො දුවිධම්පි ලබ්භතෙව. ද්වෙ හි සමාසස්ස පයොජනානි එකපදත්තමෙකවිභත්තිත්තඤ්චාති.

आणि त्याचे (समासाचे) संक्षेपीकरण दोन प्रकारचे असते - शब्द-समास आणि अर्थ-समास. हे दोन्ही प्रकार लुप्त-समासात (ज्यात विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो) पूर्णपणे प्राप्त होतात. परंतु अलुप्त-समासात विभक्तीचा लोप न झाल्यामुळे केवळ अर्थ-समास मिळतो, तरीही तिथे एकपदत्व प्राप्त होत असल्यामुळे दोन्ही प्रकार देखील मिळतातच. कारण समासाचे दोनच प्रयोजन आहेत - एकपदत्व (एक पद होणे) आणि एकविभक्तित्व (एकच विभक्ती असणे).

යුත්තො අත්ථො යුත්තත්තො, අථ වා යුත්තො සඞ්ගතො, සම්බන්ධො වා අත්ථො යස්ස සොයං යුත්තත්ථො, එතෙන සඞ්ගතත්ථෙන යුත්තත්ථවචනෙන භින්නත්ථානං එකත්ථීභාවො සමාසලක්ඛණන්ති වුත්තං හොති. එත්ථ ච ‘‘නාමාන’’න්ති වචනෙන ‘‘දෙවදත්තො පචතී’’තිආදීසු ආඛ්‍යාතෙන සමාසො න හොතීති දස්සෙති. සම්බන්ධත්ථෙන පන යුත්තත්ථග්ගහණෙන ‘‘භටො රඤ්ඤො පුත්තො දෙවදත්තස්සා’’තිආදීසු අඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛෙසු, ‘‘දෙවදත්තස්ස කණ්හා දන්තා’’තිආදීසු ච අඤ්ඤසාපෙක්ඛෙසු [Pg.179] අයුත්තත්ථතාය සමාසො න හොතීති දීපෙති.

युक्त (योग्य) अर्थ म्हणजे 'युक्तार्थ', किंवा ज्याचा अर्थ युक्त, सुसंगत किंवा संबंधित आहे तो 'युक्तार्थ' होय. या सुसंगत अर्थाच्या 'युक्तार्थ' शब्दाने, भिन्न अर्थ असलेल्या पदांचे एक अर्थ होणे हे समासाचे लक्षण आहे, असे सांगितले आहे. आणि येथे 'नामांचे' या शब्दाने 'देवदत्त शिजवतो' (देवदत्तो पचति) इत्यादी क्रियापदांसोबत समास होत नाही, हे दर्शविले आहे. संबंधाच्या अर्थाने 'युक्तार्थ' ग्रहण केल्यामुळे, 'देवदत्ताचा राजाचा सेवक मुलगा' (भटो रञ्ञो पुत्तो देवदत्तस्स) इत्यादी परस्परांवर अवलंबून नसलेल्या शब्दांमध्ये, आणि 'देवदत्ताचे दात काळे आहेत' (देवदत्तस्स कण्हा दन्ता) इत्यादी इतरांवर अवलंबून असलेल्या शब्दांमध्ये अयुक्तार्थ असल्यामुळे समास होत नाही, हे स्पष्ट होते.

‘‘අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමො’’ති විපරිණාමෙන ‘‘යුත්තත්ථාන’’න්ති වත්තතෙ.

“अर्थाच्या वशामुळे विभक्तीचा विपरिणाम (बदल) होतो” या विपरिणामाने “युक्तार्थांचे” असे प्राप्त होते.

332. තෙසං විභත්තියො ලොපා ච.

३३२. त्यांच्या विभक्तींचा लोप होतो.

ඉධ පදන්තරෙන වා තද්ධිතප්පච්චයෙහි වා ආයාදිප්පච්චයෙහි වා එකත්ථීභූතා යුත්තත්ථා නාම, තෙන ‘‘තෙසං යුත්තත්ථානං සමාසානං, තද්ධිතායාදිප්පච්චයන්තානඤ්ච විභත්තියො ලොපනීයා හොන්තී’’ති අත්ථො. සමාසග්ගහණාධිකාරෙ පන සති තෙසංගහණෙන වා තද්ධිතායාදිප්පච්චයන්ත විභත්තිලොපො. චග්ගහණං ‘‘පභඞ්කරො’’තිආදීසු ලොපනිවත්තනත්ථං.

येथे दुसऱ्या पदाने किंवा तद्धित प्रत्ययांनी किंवा आयादी प्रत्ययांनी जे एक अर्थ झाले आहेत, त्यांना 'युक्तार्थ' म्हणतात. म्हणून “त्या युक्तार्थ समासांच्या आणि तद्धित-आयादी प्रत्ययांनी युक्त असलेल्या पदांच्या विभक्तींचा लोप होतो” असा अर्थ आहे. परंतु समास ग्रहणाच्या अधिकारात 'तेसं' (त्यांच्या) या ग्रहणाने तद्धित आणि आयादी प्रत्ययांच्या शेवटी असलेल्या विभक्तीचा लोप होतो. 'च' चे ग्रहण 'पभङ्करो' (प्रभाकर) इत्यादी शब्दांमध्ये लोप रोखण्यासाठी आहे.

විපරිණාමෙන ‘‘ලුත්තාසු, විභත්තීසූ’’ති වත්තතෙ, යුත්තත්ථග්ගහණඤ්ච.

विपरिणामाने “विभक्तींचा लोप झाल्यावर” असे प्राप्त होते, आणि “युक्तार्थ” चे ग्रहण देखील होते.

333. පකති චස්ස සරන්තස්ස.

३३३. आणि स्वराचा अंत असलेल्याचा मूळ स्वभाव (प्रकृती) राहतो.

ලුත්තාසු විභත්තීසු සරන්තස්ස අස්ස යුත්තත්ථභූතස්ස තිවිධස්සපි ලිඞ්ගස්ස පකතිභාවො හොති. චසද්දෙන කිංසමුදය ඉදප්පච්චයතාදීසු නිග්ගහීතන්තස්සපි. නිමිත්තාභාවෙ නෙමිත්තකාභාවස්ස ඉධ අනිච්ඡිතත්තා අයමතිදෙසො.

विभक्तींचा लोप झाल्यावर, स्वराचा अंत असलेल्या आणि युक्तार्थ झालेल्या तिन्ही लिंगांचा मूळ स्वभाव (प्रकृतीभाव) राहतो. 'च' शब्दाने 'किंसमुदय', 'इदप्पच्चयता' इत्यादींमध्ये निग्गहीत (अनुस्वार) अंत असलेल्यांचाही प्रकृतीभाव होतो. निमित्ताच्या अभावी नैमित्तिकाचा अभाव येथे अनपेक्षित असल्यामुळे हा अतिदेश (नियम लागू करणे) आहे.

සකත්ථවිරහෙනිධ සමාසස්ස ච ලිඞ්ගභාවාභාවා විභත්තුප්පත්තියමසම්පත්තායං නාමබ්‍යපදෙසාතිදෙසමාහ.

स्वतःच्या अर्थाचा अभाव असल्यामुळे येथे समासाला लिंगभाव प्राप्त होत नाही, म्हणून विभक्तीची उत्पत्ती सिद्ध न झाल्याने नामाच्या संज्ञेचा अतिदेश (नियम) सांगितला आहे.

334. තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවා’තවෙතුනාදීසු ච.

३३४. तद्धित, समास आणि कृदन्त हे नामाप्रमाणेच मानले जावेत, परंतु तवेतुन, त्वा, त्वादी प्रत्ययांनी युक्त असलेले सोडून.

තද්ධිතන්තා[Pg.180], කිතන්තා, සමාසා ච නාමමිව දට්ඨබ්බා තවෙතුන ත්වාන ත්වාදිප්පච්චයන්තෙ වජ්ජෙත්වා. චග්ගහණං කිච්චප්පච්චයආඊඉනීඉත්ථිප්පච්චයන්තාදිස්සපි නාමබ්‍යපදෙසත්ථං. ඉධ සමාසග්ගහණං අත්ථවතං සමුදායානං නාමබ්‍යපදෙසො සමාසස්සෙවාති නියමත්ථන්ති අපරෙ.

तद्धितान्त, कृदन्त आणि समास हे 'तवेतुन', 'त्वान', 'त्वादी' प्रत्ययांनी युक्त असलेले वगळून नामाप्रमाणेच पाहावेत. 'च' चे ग्रहण कृत्य प्रत्यय आणि स्त्री-प्रत्ययांनी युक्त असलेल्यांनाही नाम संज्ञा देण्यासाठी आहे. येथे समासाचे ग्रहण हे अर्थपूर्ण समुदायांची नाम संज्ञा केवळ समासाचीच व्हावी या नियमासाठी आहे, असे इतर आचार्य मानतात.

‘‘අබ්‍යයීභාවො’’ති වත්තතෙ.

“अव्ययीभाव” असे प्राप्त होते.

335. සො නපුංසකලිඞ්ගො.

३३५. तो नपुंसकलिंगी असतो.

සො අබ්‍යයීභාවසමාසො නපුංසකලිඞ්ගොව දට්ඨබ්බොති නපුංසකලිඞ්ගත්තං. එත්ථ හි සතිපි ලිඞ්ගාතිදෙසෙ ‘‘අධිපඤ්ඤ’’න්තිආදීසු ‘‘අධිඤාණං’’න්තිආදි රූපප්පසඞ්ගො න හොති සද්දන්තරත්තා, ‘‘තිපඤ්ඤ’’න්තිආදීසු වියාති දට්ඨබ්බං, න චායං අතිදෙසො, සුත්තෙ අතිදෙසලිඞ්ගස්ස ඉවසද්දස්ස අදස්සනතො. පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

तो अव्ययीभाव समास नपुंसकलिंगीच समजावा, म्हणून त्याला नपुंसकलिंगत्व प्राप्त होते. येथे लिंगाचा अतिदेश असूनही “अधिपञ्ञं” इत्यादींमध्ये “अधिञाणं” इत्यादी रूपांचा प्रसंग येत नाही, कारण ते भिन्न शब्द आहेत, जसे “तिपञ्ञं” इत्यादींमध्ये पाहावे. आणि हा अतिदेश नाही, कारण सूत्रात अतिदेश दर्शवणारा 'इव' शब्द दिसत नाही. पूर्वीप्रमाणेच 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते.

‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

“क्वचि” (कधीकधी) असे प्राप्त होते.

336. අං විභත්තීනමකාරන්තා අබ්‍යයීභාවා.

३३६. अकारान्त अव्ययीभाव समासांनंतर विभक्तींच्या जागी 'अं' होतो.

තස්මා අකාරන්තා අබ්‍යයීභාවා පරාසං විභත්තීනං ක්වචි අං හොති, සෙසං නෙය්‍යං.

त्या अकारान्त अव्ययीभाव समासाच्या पुढील विभक्तींच्या जागी कधीकधी 'अं' होतो, उर्वरित भाग समजून घ्यावा.

තං උපනගරං, නගරස්ස සමීපං තිට්ඨතීති අත්ථො. තානි උපනගරං, ආලපනෙපෙවං, තං උපනගරං පස්ස, තානි උපනගරං.

ते 'उपनगरं' म्हणजे नगराच्या जवळ स्थित आहे असा अर्थ आहे. अनेकवचनात 'तानि उपनगरं', संबोधनातही असेच होते, 'तं उपनगरं पस्स' (त्या उपनगराला पाहा), 'तानि उपनगरं'.

න පඤ්චම්‍යායමම්භාවො, ක්වචීති අධිකාරතො;

තතියාසත්තමීඡට්ඨී-නන්තු හොති විකප්පතො.

“'क्वचि' या अधिकारावरून पंचमी विभक्तीमध्ये हा 'अं' भाव होत नाही; परंतु तृतीया, सप्तमी आणि षष्ठी विभक्तींमध्ये हा पर्याय (विकल्प) करून होतो.”

තෙන උපනගරං කතං, උපනගරෙන වා, තෙහි උපනගරං, උපනගරෙහි වා, තස්ස උපනගරං දෙහි, තෙසං උපනගරං, උපනගරා ආනය, උපනගරම්හා උපනගරස්මා, උපනගරෙහි, උපනගරං සන්තකං, උපනගරස්ස වා, තෙසං උපනගරං, උපනගරානං වා[Pg.181], උපනගරං නිධෙහි, උපනගරම්හි උපනගරස්මිං, උපනගරං උපනගරෙසු වා. එවං උපකුම්භං.

त्यामुळे 'उपनगरं कतं' किंवा 'उपनगरेन', 'तेहि उपनगरं' किंवा 'उपनगरेहि', 'तस्स उपनगरं देहि', 'तेसं उपनगरं', 'उपनगरा आनय' किंवा 'उपनगरम्हा', 'उपनगरस्मा', 'उपनगरेहि', 'उपनगरं संतकं' किंवा 'उपनगरस्स', 'तेसं उपनगरं' किंवा 'उपनगरानं', 'उपनगरं निधेहि' किंवा 'उपनगरम्हि', 'उपनगरस्मिं', 'उपनगरं' किंवा 'उपनगरेसु' असे रूपे होतात. याचप्रमाणे 'उपकुम्भं' देखील होते.

අභාවෙ – දරථානං අභාවො නිද්දරථං, නිම්මසකං.

अभावाच्या अर्थात - दराथांचा (पीडांचा) अभाव म्हणजे 'निद्दरथं' (पीडारहित), डासांचा अभाव म्हणजे 'निम्मसकं' (डासरहित).

පච්ඡාඅත්ථෙ – රථස්ස පච්ඡා අනුරථං, අනුවාතං.

पश्चात (नंतर किंवा मागे) या अर्थात - रथाच्या मागे म्हणजे 'अनुरथं', वाऱ्याच्या दिशेने म्हणजे 'अनुवातं'.

යොග්ගතායං – යථාසරූපං, අනුරූපං, රූපයොග්ගන්ති අත්ථො.

योग्यतेच्या अर्थात - 'यथासरूपं', 'अनुरूपं', म्हणजेच रूपाच्या योग्य असा अर्थ आहे.

විච්ඡායං – අත්තානමත්තානං පති පච්චත්තං, අද්ධමාසං අද්ධමාසං අනු අන්වද්ධමාසං.

विप्सा (पुनरावृत्ती) च्या अर्थात - स्वतः स्वतःच्या प्रति म्हणजे 'पच्चत्तं' (प्रत्येक स्वतःच्या), दर पंधरवड्याला म्हणजे 'अन्वद्धमासं'.

අනුපුබ්බියං – ජෙට්ඨානං අනුපුබ්බො අනුජෙට්ඨං.

अनुक्रम (क्रमवारी) च्या अर्थात - ज्येष्ठांच्या अनुक्रमाने म्हणजे 'अनुजेट्ठं'.

පටිලොමෙ – සොතස්ස පටිලොමං පටිසොතං, පටිපථං, පතිවාතං, අත්තානං අධිකිච්ච පවත්තා අජ්ඣත්තං.

प्रतिलोम (उलट) च्या अर्थात - प्रवाहाच्या विरुद्ध म्हणजे 'पटिसोतं', मार्गाच्या विरुद्ध म्हणजे 'पठिपथं', वाऱ्याच्या विरुद्ध म्हणजे 'पतिवातं', स्वतःला अधिकृत करून प्रवृत्त होणारे म्हणजे 'अज्झत्तं' (अध्यात्म).

පරියාදාභිවිධීසු ආපාණකොටියා ආපාණකොටිකං, ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති කප්පච්චයො, ආකුමාරෙහි යසො කච්චායනස්ස ආකුමාරං.

मर्यादा आणि अभिविधी (व्याप्ती) च्या अर्थात - प्राणांच्या मर्यादेपर्यंत म्हणजे 'आपाणकोटि', “कधीकधी समासाच्या शेवटी अकारान्त होतो” या नियमाने 'क' प्रत्यय लागून 'आपाणकोटिकं' होते. कुमारांपर्यंत कच्चायनाची कीर्ती पसरली आहे म्हणजे 'आकुमारं'.

සමිද්ධියං – භික්ඛාය සමිද්ධීති අත්ථෙ සමාසෙව නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ ච කතෙ –

समृद्धीच्या अर्थात - भिक्षेची समृद्धी या अर्थात समास होऊन आणि नपुंसकलिंगत्व प्राप्त झाल्यावर -

‘‘සමාසස්ස, අන්තො’’ති ච වත්තතෙ.

“समासाचा” आणि “अंत” असे प्राप्त होते.

337. සරො රස්සො නපුංසකෙ.

३३७. नपुंसकलिंगात स्वर र्‍हस्व (लहान) होतो.

නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සමාසස්ස අන්තො සරො රස්සො හොති. එත්ථ ච අබ්‍යයීභාවග්ගහණං නානුවත්තෙතබ්බං, තෙන දිගුද්වන්දබහුබ්බීහීසුපි නපුංසකෙ වත්තමානස්ස සමාසන්තස්සරස්ස රස්සත්තං සිද්ධං හොති. ‘‘අං විභත්තීන’’මිච්චාදිනා අමාදෙසො, සුභික්ඛං. ගඞ්ගාය සමීපෙ වත්තතීති උපගඞ්ගං, මණිකාය සමීපං උපමණිකං.

नपुंसकलिंगात असलेल्या समासाचा अंतिम स्वर र्‍हस्व होतो. आणि येथे अव्ययीभावाचे ग्रहण अनुवृत्त करू नये, त्यामुळे द्विगु, द्वंद्व आणि बहुव्रीहि समासांमध्येही नपुंसकलिंगात असलेल्या समासाच्या अंतिम स्वराचे र्‍हस्वत्व सिद्ध होते. “अं विभत्तीनं” इत्यादी सूत्राने 'अं' आदेश होऊन 'सुभिक्खं' (सुभिक्ष) होते. गंगेच्या जवळ स्थित आहे ते 'उपगङ्गं', मणिकेच्या (घागरीच्या) जवळ ते 'उपमणिकं' होते.

ඉත්ථීසු [Pg.182] අමිකිච්චාති අත්ථෙ සමාසනපුංසකරස්සත්තාදීසු කතෙසු –

स्त्रियांविषयी अधिकृत करून या अर्थात समास, नपुंसकलिंग, र्‍हस्वत्व इत्यादी झाल्यावर -

‘‘අබ්‍යයීභාවා, විභත්තීන’’න්ති ච වත්තතෙ.

“अव्ययीभावापासून” आणि “विभक्तींचा” असे प्राप्त होते.

338. අඤ්ඤස්මා ලොපො ච.

३३८. आणि इतरांपासून लोप होतो.

අකාරන්තතො අඤ්ඤස්මා අබ්‍යයීභාවසමාසා පරාසං විභත්තීනං ලොපො ච හොති. අධිත්ති, ඉත්ථීසු අධිකිච්ච කථා පවත්තතීති අත්ථො. අධිත්ථි පස්ස, අධිත්ථි කතං ඉච්චාදි, එවං අධිකුමාරි, වධුයා සමීපං උපවධු, ගුන්නං සමීපං උපගු, ඔකාරස්ස රස්සත්තං උකාරො. එවං උපසග්ගපුබ්බකො.

अकारान्ताव्यतिरिक्त इतर अव्ययीभाव समासाच्या पुढील विभक्तींचा लोप होतो. 'अधित्थि' म्हणजे स्त्रियांविषयी अधिकृत करून कथा प्रवृत्त होते असा अर्थ आहे. 'अधित्थि पस्स' (अधित्थि पाहा), 'अधित्थि कतं' इत्यादी, याचप्रमाणे 'अधिकुमारि', वधूच्या जवळ म्हणजे 'उपवधु', गाईंच्या जवळ म्हणजे 'उपगु' (येथे 'ओ' काराचा र्‍हस्व 'उ' कार होतो). अशा प्रकारे हा उपसर्गपूर्व (समास) आहे.

නිපාතපුබ්බකො යථා – වුඩ්ඪානං පටිපාටි, යෙ යෙ වුඩ්ඪා වා යථාවුඩ්ඪං, පදත්ථානතික්කමෙ – යථාක්කමං, යථාසත්ති, යථාබලං කරොති, බලමනතික්කමිත්වා කරොතීති අත්ථො. ජීවස්ස යත්තකො පරිච්ඡෙදො යාවජීවං, යාවතායුකං, කප්පච්චයො. යත්තකෙන අත්ථො යාවදත්ථං, පබ්බතස්ස පරභාගො තිරොපබ්බතං, තිරොපාකාරං, තිරොකුට්ටං, පාසාදස්ස අන්තො අන්තොපාසාදං, අන්තොනගරං, අන්තොවස්සං, නගරස්ස බහි බහිනගරං, පාසාදස්ස උපරි උපරිපාසාදං, උපරිමඤ්චං, මඤ්චස්ස හෙට්ඨා හෙට්ඨාමඤ්චං, හෙට්ඨාපාසාදං, භත්තස්ස පුරෙ පුරෙභත්තං, එවං පච්ඡාභත්තං.

निपातपूर्वपद (अव्ययीभाव समास) जसे की – ज्येष्ठांच्या अनुक्रमाने (vuḍḍhānaṃ paṭipāṭi), जे जे ज्येष्ठ आहेत त्यानुसार 'यथावृद्धम्' (yathāvuḍḍhaṃ); शब्दाच्या अर्थाचे उल्लंघन न करणे या अर्थी – 'यथाक्रमम्' (yathākkamaṃ), 'यथाशक्ती' (yathāsatti), 'यथाबलम्' (yathābalaṃ) करतो, म्हणजे शक्तीचे उल्लंघन न करता करतो असा अर्थ आहे. जीवाचा जेवढा कालावधी तेवढा 'यावज्जीवम्' (yāvajīvaṃ), 'यावतायुकम्' (yāvatāyukaṃ), 'कप्पच्चयो' (कल्पाच्या समाप्तीपर्यंत). जेवढी गरज असेल तेवढे 'यावदत्थम्' (yāvadatthaṃ). पर्वताच्या पलीकडचा भाग म्हणजे 'तिरोपब्बतम्' (tiropabbataṃ), भिंतीच्या पलीकडे 'तिरोपाकारम्' (tiropākāraṃ), कुड्याच्या (भिंतीच्या) पलीकडे 'तिरोकुट्टम्' (tirokuṭṭaṃ). प्रासादाच्या (राजवाड्याच्या) आत 'अन्तोपासादम्' (antopāsādaṃ), नगराच्या आत 'अन्तोनगरम्' (antonagaraṃ), वर्षावासाच्या आत 'अन्तोवस्सम्' (antovassaṃ). नगराच्या बाहेर 'बहिनगरम्' (bahinagaraṃ). प्रासादाच्या वर 'उपरिपासादम्' (uparipāsādaṃ), मंचाच्या (खाटेच्या) वर 'उपरि मञ्चम्' (uparimañcaṃ). मंचाच्या खाली 'हेट्ठा मञ्चम्' (heṭṭhāmañcaṃ), प्रासादाच्या खाली 'हेट्ठा पासादम्' (heṭṭhāpāsādaṃ). भोजनाच्या पूर्वी 'पुरेभत्तम्' (purebhattaṃ), याचप्रमाणे भोजनाच्या नंतर 'पच्छाभत्तम्' (pacchābhattaṃ).

සාකල්ලත්ථෙ – සහ මක්ඛිකාය සමක්ඛිකං භුඤ්ජති, න කිඤ්චි පරිවජ්ජෙතීති අත්ථො. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා සහසද්දස්ස සාදෙසො. ගඞ්ගාය ඔරං ඔරගඞ්ගමිච්චාදි.

साकल्य (पूर्णत्व) अर्थामध्ये – माशांसह 'समक्खिकम्' (samakkhikaṃ) जेवतो, काहीही वर्ज्य करत नाही असा अर्थ आहे. "तेसु वुद्धी" इत्यादी सूत्राने 'सह' शब्दाच्या जागी 'स' असा आदेश होतो. गंगेच्या अलीकडचा भाग म्हणजे 'ओरगङ्गम्' (oragaṅgaṃ) इत्यादी.

අබ්‍යයීභාවසමාසො නිට්ඨිතො.

अव्ययीभाव समास समाप्त झाला.

කම්මධාරයසමාස

कर्मधारय समास.

අථ [Pg.183] කම්මධාරයසමාසො වුච්චතෙ.

आता कर्मधारय समास सांगितला जात आहे.

සො ච නවවිධො විසෙසනපුබ්බපදො විසෙසනුත්තරපදො විසෙසනොභයපදො උපමානුත්තරපදො සම්භාවනාපුබ්බපදො අවධාරණපුබ්බපදො නනිපාතපුබ්බපදො කුපුබ්බපදො පාදිපුබ්බපදො චාති.

आणि तो नऊ प्रकारचा आहे: विशेषणपूर्वपद, विशेषणोत्तरपद, विशेषणोभयपद, उपमानोत्तरपद, संभावनापूर्वपद, अवधारणापूर्वपद, न-निपातपूर्वपद, कु-पूर्वपद आणि प्रादि-पूर्वपद.

තත්ථ විසෙසනපුබ්බපදො තාව – ‘‘මහන්ත පුරිස’’ඉතීධ උභයත්ථ පඨමෙකවචනං සි, තුල්‍යාධිකරණභාවප්පසිද්ධත්ථං චසද්ද තසද්දප්පයොගො, මහන්තො ච සො පුරිසො චාති විග්ගහෙ –

त्यामध्ये प्रथम विशेषणपूर्वपद – "महन्त पुरिस" येथे दोन्ही ठिकाणी प्रथमा विभक्तीचे एकवचन 'सि' (प्रत्यय) आहे. सामानाधिकरण्य (तुल्याधिकरण भाव) सिद्ध करण्यासाठी 'च' आणि 'त' या शब्दांचा प्रयोग केला जातो. "महन्तो च सो पुरिसो च" (तो महान आहे आणि तो पुरुष आहे) अशा विग्रहामध्ये –

ඉතො පරං ‘‘විභාසා රුක්ඛතිණ’’ඉච්චාදිතො ‘‘විභාසා’’ති සමාසවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

यापुढे "विभासा रुक्खतिण" इत्यादी सूत्रापासून "विभासा" (विकल्पाने) हा शब्द समास विधीमध्ये सर्वत्र लागू होतो.

339. ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ කම්මධාරයො.

३३९. दोन पदे सामानाधिकरण्य (तुल्याधिकरण) असतील तर कर्मधारय समास होतो.

ද්වෙ පදානි නාමිකානි තුල්‍යාධිකරණානි අඤ්ඤමඤ්ඤෙන සහ විභාසා සමස්‍යන්තෙ, තස්මිං ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ සති සො සමාසො කම්මධාරයසඤ්ඤො ච හොති.

दोन नामिक (नामे किंवा विशेषणे) पदे सामानाधिकरण्य असताना परस्परांशी विकल्पाने समस्यमान (एकत्र) होतात; त्या दोन पदांचे सामानाधिकरण्य असताना त्या समासाला 'कर्मधारय' अशी संज्ञा प्राप्त होते.

ද්වෙ පදානි ද්විපදං, තුල්‍යං සමානං අධිකරණං අත්ථො යස්ස පදද්වයස්ස තං තුල්‍යාධිකරණං, තස්මිං ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ. භින්නප්පවත්තිනිමිත්තානං ද්වින්නං පදානං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන එකස්මිං අත්ථෙ පවත්ති තුල්‍යාධිකරණතා. කම්මමිව ද්වයං ධාරයතීති කම්මධාරයො. යථා හි කම්මං ක්‍රියඤ්ච පයොජනඤ්ච ද්වයං ධාරයති, කම්මෙ සති ක්‍රියාය, පයොජනස්ස ච සම්භවතො, තථා අයං සමාසො එකස්ස අත්ථස්ස ද්වෙ නාමානි ධාරයති, තස්මිං සමාසෙ සති එකත්ථජොතකස්ස නාමද්වයස්ස සම්භවතො.

दोन पदे म्हणजे 'द्विपद'. ज्या दोन पदांचा अधिकरण म्हणजे अर्थ समान (तुल्य) असतो, ते 'तुल्याधिकरण' होय; त्या दोन पदांचे सामानाधिकरण्य असताना. भिन्न प्रवृत्तीनिमित्त (उत्पत्तीचे कारण) असलेल्या दोन पदांची विशेषण-विशेष्य भावाने एकाच अर्थामध्ये प्रवृत्ती असणे म्हणजे 'सामानाधिकरण्य' (तुल्याधिकरणता) होय. कर्माप्रमाणे दोघांना धारण करतो म्हणून तो 'कर्मधारय' होय. कारण, ज्याप्रमाणे कर्म हे क्रिया आणि प्रयोजन या दोघांना धारण करते – कर्म असताना क्रिया आणि प्रयोजन संभवत असल्यामुळे – त्याचप्रमाणे हा समास एकाच अर्थाची दोन नामे धारण करतो, कारण या समासामध्ये एकाच अर्थाचे द्योतक असणाऱ्या दोन नामांचा संभव असतो.

පුරෙ [Pg.184] විය සමාසසඤ්ඤාවිභත්තිලොපපකතිභාවා, සමාසෙනෙව තුල්‍යාධිකරණභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති චසද්ද තසද්දානමප්පයොගො.

पूर्वीप्रमाणेच समास-संज्ञा, विभक्तीचा लोप आणि प्रकृतीभाव होतो. समासाद्वारेच सामानाधिकरण्य भाव व्यक्त होत असल्यामुळे "वुत्तत्थानमप्पयोगो" (उक्त अर्थाचा पुन्हा प्रयोग न करणे) या नियमाने 'च' आणि 'त' या शब्दांचा प्रयोग केला जात नाही.

340. මහතං මහා තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ.

३४०. सामानाधिकरण्य पद उत्तरपदी असताना 'महन्त' शब्दाच्या जागी 'महा' असा आदेश होतो.

මහන්ත සද්දස්ස මහා හොති තුල්‍යාධිකරණෙ උත්තරපදෙ පරෙ. මහතන්ති බහුවචනග්ගහණෙන ක්වචි මහආදෙසො ච, එත්ථ ච විසෙසනස්ස පුබ්බනිපාතො විසෙසනභූතස්ස පුබ්බපදස්ස මහාදෙසවිධානතොව විඤ්ඤායති.

सामानाधिकरण्य उत्तरपद नंतर असताना 'महन्त' शब्दाच्या जागी 'महा' असा आदेश होतो. 'महताम्' या बहुवचनी ग्रहणामुळे काही ठिकाणी 'मह' असाही आदेश होतो. आणि येथे विशेषणाचा पूर्वनिपात (आधी येणे) हा विशेषण बनलेल्या पूर्वपदासाठी 'महा' आदेशाच्या विधानावरूनच समजला जातो.

‘‘කම්මධාරයො, දිගූ’’ති ච වත්තතෙ.

"कम्मधारयो, दिगू" हे अनुवृत्त होते.

341. උභෙ තප්පුරිසා.

३४१. हे दोन्ही तत्पुरुष संज्ञक असतात.

උභෙ කම්මධාරයදිගුසමාසා තප්පුරිසසඤ්ඤා හොන්ති.

कर्मधारय आणि द्विगु हे दोन्ही समास 'तत्पुरुष' संज्ञक असतात.

තස්ස පුරිසො තප්පුරිසො, තප්පුරිසසදිසත්තා අයම්පි සමාසො අන්වත්ථසඤ්ඤාය තප්පුරිසොති වුත්තො. යථා හි තප්පුරිසසද්දො ගුණමතිවත්තො, තථා අයං සමාසොපි. උත්තරපදත්ථප්පධානො හි තප්පුරිසොති. තතො නාමබ්‍යපදෙසො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. අයං පන තප්පුරිසො අභිධෙය්‍යවචනො, පරලිඞ්ගො ච.

"त्याचा पुरुष म्हणजे तत्पुरुष" (tassa puriso tappuriso). 'तत्पुरुष' शब्दाशी साधर्म्य असल्यामुळे या समासालाही अन्वर्थक संज्ञेने 'तत्पुरुष' म्हटले गेले आहे. कारण, ज्याप्रमाणे 'तत्पुरुष' हा शब्द गुणाचे (विशेषणाचे) अतिक्रमण करतो, त्याचप्रमाणे हा समास देखील आहे. तत्पुरुष समासात उत्तरपदाचा अर्थ प्रधान असतो. त्यानंतर नामसंज्ञा आणि 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते. हा तत्पुरुष समास मात्र अभिधेयवाचक (विशेष्याप्रमाणे लिंग असणारा) आणि परलिंगी (उत्तरपदाचे लिंग असणारा) असतो.

මහාපුරිසො, මහාපුරිසා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං, එවං මහාවීරො, මහාමුනි, මහන්තඤ්ච තං බලඤ්චාති මහාබලං, මහබ්භයං, මහආදෙසො. සන්තො ච සො පුරිසො චාති සප්පුරිසො, ‘‘සන්තසද්දස්ස සො භෙ බො චන්තෙ’’ති එත්ථ චසද්දෙන සන්තසද්දස්ස සමාසෙ අභකාරෙපි සාදෙසො, තථා පුබ්බපුරිසො, පරපුරිසො, පඨමපුරිසො, මජ්ඣිමපුරිසො, උත්තමපුරිසො, දන්තපුරිසො, පරමපුරිසො, වීරපුරිසො, සෙතහත්ථී, කණ්හසප්පො, නීලුප්පලං, ලොහිතචන්දනං.

'महापुरिसो' (mahāpuriso), 'महापुरिसा' (mahāpurisā) इत्यादी 'पुरिस' शब्दाप्रमाणे चालतात. याचप्रमाणे 'महावीरो' (mahāvīro), 'महामुनि' (mahāmuni). 'महन्तञ्च तं बलञ्चाति' (महान आणि ते बल) म्हणजे 'महाबलम्' (mahābalaṃ), 'महब्भयम्' (mahabbhayaṃ) – येथे 'मह' असा आदेश होतो. 'सन्तो च सो पुरिसो चाति' (सज्जन आणि तो पुरुष) म्हणजे 'सप्पुरिसो' (sappuriso). "सन्तसद्दस्स सो भे बो चन्ते" या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'सन्त' शब्दाचा समास झाल्यावर 'भ' इत्यादी वर्ण नसतानाही 'स' असा आदेश होतो. तसेच 'पुब्बपुरिसो' (pubbapuriso), 'परपुरिसो' (parapuriso), 'पठमपुरिसो' (paṭhamapuriso), 'मज्झिमपुरिसो' (majjhimapuriso), 'उत्तमपुरिसो' (uttamapuriso), 'दन्तपुरिसो' (dantapuriso), 'परमपुरिसो' (paramapuriso), 'वीरपुरिसो' (vīrapuriso), 'सेतहत्थी' (setahatthī), 'कण्हसप्पो' (kaṇhasappo), 'नीलुप्पलम्' (nīluppalaṃ), 'लोहितचन्दनम्' (lohitacandanaṃ).

ක්වචි [Pg.185] විභාසාධිකාරතො න භවති, යථා – පුණ්ණො මන්තානිපුත්තො, චිත්තො ගහපති, සක්කො දෙවරාජාති.

काही ठिकाणी 'विभाषा' (विकल्प) अधिकाराने समास होत नाही, जसे की – 'पुण्णो मन्तानिपुत्तो' (puṇṇo mantāniputto), 'चित्तो गहपति' (citto gahapati), 'सक्को देवराजा' (sakko devarājā).

පුමා ච සො කොකිලො චාති අත්ථෙ සමාසෙ කතෙ –

"तो नर आहे आणि तो कोकिळ आहे" (pumā ca so kokilo ca) या अर्थी समास केला असता –

‘‘ලොප’’න්ති වත්තතෙ.

"लोप" हे अनुवृत्त होते.

342. පුමස්ස ලිඞ්ගාදීසු සමාසෙසු.

३४२. 'लिङ्ग' इत्यादी उत्तरपद असणाऱ्या समासांमध्ये 'पुम' शब्दाचा (लोप होतो).

පුමඉච්චෙතස්ස අන්තො අකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ ලිඞ්ගාදීසු පරපදෙසු සමාසෙසු, ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති මකාරස්ස නිග්ගහීතං. පුඞ්කොකිලො. එවං පුන්නාගො.

'पुम' या शब्दाचा अंत्य 'अ' कार 'लिङ्ग' इत्यादी उत्तरपदे असणाऱ्या समासांमध्ये लोप पावतो. "अंमो निग्गहीतं झलपेही" या सूत्राने 'म' काराचा निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. 'पुङ्कोकिलो' (puṅkokilo). याचप्रमाणे 'पुन्नागो' (punnāgo).

ඛත්තියා ච සා කඤ්ඤා චාති විග්ගය්හ සමාසෙ කතෙ –

"ती क्षत्रिय आहे आणि ती कन्या आहे" (khattiyā ca sā kaññā ca) असा विग्रह करून समास केला असता –

‘‘තුල්‍යාධිකරණෙ, පදෙ, ඉත්ථියං භාසිතපුමිත්ථී පුමාව චෙ’’ති ච වත්තතෙ.

"तुल्याधिकरणे, पदे, इत्थियं भासितपुमित्थी पुमाव चे" हे अनुवृत्त होते.

343. කම්මධාරයසඤ්ඤෙ ච.

३४३. आणि कर्मधारय संज्ञा असलेल्या समासामध्ये.

කම්මධාරයසඤ්ඤෙ ච සමාසෙ ඉත්ථියං වත්තමානෙ තුල්‍යාධිකරණෙ උත්තරපදෙ පරෙ පුබ්බභූතො ඉත්ථිවාචකො සද්දො පුබ්බෙ භාසිතපුමා චෙ, සො පුමා ඉව දට්ඨබ්බොති පුබ්බපදෙ ඉත්ථිප්පච්චයස්ස නිවත්ති හොති.

आणि कर्मधारय संज्ञा असलेल्या समासामध्ये स्त्रीलिंगी अर्थ असताना, सामानाधिकरण्य उत्तरपद नंतर असल्यास, पूर्वपदी असलेला स्त्रीलिंगी शब्द जर पूर्वी पुल्लिंगी रूपात बोलला गेला असेल (भाषितपुंस्क असेल), तर तो पुल्लिंगाप्रमाणे मानला जावा; यामुळे पूर्वपदातील स्त्री-प्रत्ययाची निवृत्ती (लोप) होते.

ඛත්තියකඤ්ඤා, ඛත්තියකඤ්ඤායො ඉච්චාදි. එවං රත්තලතා, දුතියභික්ඛා, බ්‍රාහ්මණී ච සා දාරිකා චාති බ්‍රාහ්මණදාරිකා, නාගමාණවිකා.

'खत्तियकञ्ञा' (khattiyakaññā), 'खत्तियकञ्ञायो' (khattiyakaññāyo) इत्यादी. याचप्रमाणे 'रत्तलता' (rattalatā), 'दुतियभिक्खा' (dutiyabhikkhā). 'ब्राह्मणी च सा दारिका चाति' (ती ब्राह्मणी आहे आणि ती मुलगी आहे) म्हणजे 'ब्राह्मणदारिका' (brāhmaṇadārikā), 'नागमाणविका' (nāgamāṇavikā).

පුබ්බපදස්සෙවායං පුම්භාවාතිදෙසො, තෙන ‘‘ඛත්තියකුමාරී කුමාරසමණී තරුණබ්‍රාහ්මණී’’තිආදීසු උත්තරපදෙසු ඉත්ථිප්පච්චයස්ස න නිවත්ති හොති.

हा पुल्लिंगी भावाचा अतिदेश (नियम) केवळ पूर्वपदासाठीच आहे; त्यामुळे "खत्तियकुमारी" (khattiyakumārī), "कुमारसमणी" (kumārasamaṇī), "तरुणब्राह्मणी" (taruṇabrāhmaṇī) इत्यादींमध्ये उत्तरपदांमधील स्त्री-प्रत्ययाची निवृत्ती होत नाही.

ඉත්ථියමිච්චෙව [Pg.186] කිං? කුමාරීරතනං, සමණීපදුමං.

"स्त्रीलिंगी अर्थ असतानाच" असे का म्हटले आहे? 'कुमारीरतनम्' (kumārīratanaṃ), 'समणीपदुमम्' (samaṇīpadumaṃ) यासाठी.

භාසිතපුමාති කිං? ගඞ්ගානදී, තණ්හානදී, පථවීධාතු. ‘‘නන්දාපොක්ඛරණී, නන්දාදෙවී’’තිආදීසු පන සඤ්ඤාසද්දත්තා න හොති.

"भाषितपुंस्क (पूर्वी पुल्लिंगी असलेला)" असे का म्हटले आहे? 'गङ्गानदी' (gaṅgānadī), 'तण्हानदी' (taṇhānadī), 'पथवीधातु' (pathavīdhātu) यासाठी. परंतु "नन्दापोक्खरणी" (nandāpokkharaṇī), "नन्दादेवी" (nandādevī) इत्यादींमध्ये संज्ञाशब्द (विशेषनामे) असल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही.

තථා පුරත්ථිමො ච සො කායො චාති පුරත්ථිමකායො, එත්ථ ච කායෙකදෙසො කායසද්දො. එවං පච්ඡිමකායො, හෙට්ඨිමකායො, උපරිමකායො, සබ්බකායො, පුරාණවිහාරො, නවාවාසො, කතරනිකායො, කතමනිකායො, හෙතුප්පච්චයො, අබහුලං බහුලං කතන්ති බහුලීකතං, ජීවිතප්පධානං නවකං ජීවිතනවකං ඉච්චාදි.

तसेच "पुरत्थिमो च सो कायो चाति" (पूर्व दिशेकडील आणि तो काय/देह) म्हणजे 'पुरत्थिमकायो' (puratthimakāyo) – येथे 'काय' शब्द कायाच्या एका भागाचा वाचक आहे. याचप्रमाणे 'पच्छिमकायो' (pacchimakāyo), 'हेट्ठिमकायो' (heṭṭhimakāyo), 'उपरिमकायो' (uparimakāyo), 'सब्बकायो' (sabbakāyo), 'पुराणविहारो' (purāṇavihāro), 'नवावासो' (navāvāso), 'कतरनिकायो' (kataranikāyo), 'कतमनिकायो' (katamanikāyo), 'हेतुप्पच्चयो' (hetuppaccayo), 'अबहुलं बहुलं कतन्ति बहुलीकतम्' (जे पुष्कळ नव्हते ते पुष्कळ केले गेले ते बहुलीकृत), 'जीवितप्पधानं नवकं जीवितनवकम्' (जीवन प्रधान असलेला नऊ घटकांचा समूह म्हणजे जीवितनवक) इत्यादी.

විසෙසනුත්තරපදෙ ජිනවචනානුපරොධතො ථෙරාචරියපණ්ඩිතාදි විසෙසනං පරඤ්ච භවති. යථා – සාරිපුත්තො ච සො ථෙරො චාති සාරිපුත්තත්ථෙරො. එවං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො, මහාකස්සපත්ථෙරො, බුද්ධඝොසාචරියො, ධම්මපාලාචරියො, ආචරියගුත්තිලොති වා, මහොසධො ච සො පණ්ඩිතො චාති මහොසධපණ්ඩිතො. එවං විධුරපණ්ඩිතො, වත්ථුවිසෙසො.

विशेषण-उत्तरपदात जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) बाधा न आणता थेर, आचार्य, पंडित इत्यादी विशेषणे नंतर (उत्तरपदी) येतात. जसे की – 'सारिपुत्त आणि ते थेर' म्हणजेच 'सारिपुत्तत्थेर'. याचप्रमाणे 'महामोग्गल्लानत्थेर', 'महाकस्सपत्थेर', 'बुद्धघोसाचरिय', 'धम्मपालाचरिय' किंवा 'आचरियगुत्तिल', आणि 'महोसध आणि तो पंडित' म्हणजेच 'महोसधपंडित'. याचप्रमाणे 'विधुरपंडित', वस्तूचा विशेष।

විසෙසනොභයපදො යථා – සීතඤ්ච තං උණ්හඤ්චාති සීතුණ්හං, සිනිද්ධො ච සො උණ්හො චාති සිනිද්ධුණ්හො, මාසො. ඛඤ්ජො ච සො ඛුජ්ජො චාති ඛඤ්ජඛුජ්ජො. එවං අන්ධබධිරො, කතාකතං, ඡිද්දාවඡිද්දං, උච්චාවචං, ඡින්නභින්නං, සිත්තසම්මට්ඨං, ගතපච්චාගතං.

विशेषण-उभयपदात जसे की – 'जे थंड आहे आणि जे उष्ण आहे' ते 'सीतुण्ह' (शीतोष्ण), 'जो स्निग्ध आहे आणि जो उष्ण आहे' तो 'सिनिद्धुण्ह' (स्निग्ध-उष्ण) महिना. 'जो लंगडा आहे आणि जो कुबडा आहे' तो 'खंजखुज्ज'. याचप्रमाणे 'अंधबधिर', 'कताकत' (केलेले-न केलेले), 'छिद्रावछिद्र', 'उच्चावच', 'छिन्नभिन्न', 'सित्तसंमट्ठ' (सिंचन केलेले व झाडलेले), 'गतपच्चागत' (गेलेले व परत आलेले)।

උපමානුත්තරපදෙ අභිධානානුරොධතො උපමානභූතං විසෙසනං පරං භවති. යථා – සීහො විය සීහො, මුනි ච සො සීහො චාති මුනිසීහො. එවං මුනිවසභො, මුනිපුඞ්ගවො, බුද්ධනාගො, බුද්ධාදිච්චො, රංසි විය රංසි, සද්ධම්මො ච [Pg.187] සො රංසි චාති සද්ධම්මරංසි. එවං විනයසාගරො, පුණ්ඩරීකමිව පුණ්ඩරීකො, සමණො ච සො පුණ්ඩරීකො චාති සමණපුණ්ඩරීකො, සමණපදුමො. චන්දො විය චන්දො, මුඛඤ්ච තං චන්දො චාති මුඛචන්දො. එවං මුඛපදුමං ඉච්චාදි.

उपमान-उत्तरपदात अर्थाच्या अनुषंगाने उपमानभूत विशेषण नंतर (उत्तरपदी) येते. जसे की – 'सिंहासारखा सिंह, आणि तो मुनी जो सिंहासारखा आहे' म्हणजेच 'मुनिसिह'. याचप्रमाणे 'मुनिवसभ', 'मुनिपुंगव', 'बुद्धनाग', 'बुद्धादिच्च' (बुद्धरूपी सूर्य), 'किरणासारखा किरण, आणि तो सद्धम्म जो किरणासारखा आहे' म्हणजेच 'सद्धम्मरंसि'. याचप्रमाणे 'विनयसागर', 'पांढऱ्या कमळासारखे पांढरे कमळ, आणि तो समण जो पांढऱ्या कमळासारखा आहे' म्हणजेच 'समणपुंडरीक', 'समणपदुम'. 'चंद्रासारखा चंद्र, आणि ते मुख जे चंद्रासारखे आहे' म्हणजेच 'मुखचंद'. याचप्रमाणे 'मुखपदुम' इत्यादी।

සම්භාවනාපුබ්බපදො යථා – ධම්මො ඉති බුද්ධි ධම්මබුද්ධි. එවං ධම්මසඤ්ඤා, ධම්මසඞ්ඛාතො, ධම්මසම්මතො, පාණසඤ්ඤිතා, අසුභසඤ්ඤා, අනිච්චසඤ්ඤා, අනත්තසඤ්ඤා, ධාතුසඤ්ඤා, ධීතුසඤ්ඤා, අත්තසඤ්ඤා, අත්ථිසඤ්ඤා, අත්තදිට්ඨි ඉච්චාදි.

संभावना-पूर्वपदात जसे की – 'हा धम्म आहे अशी बुद्धी' म्हणजेच 'धम्मबुद्धी'. याचप्रमाणे 'धम्मसञ्ञा', 'धम्मसंखात', 'धम्मसंमत', 'पाणसञ्ञिता', 'असुभसञ्ञा', 'अनिच्चसञ्ञा', 'अनत्तसञ्ञा', 'धातुसञ्ञा', 'धीतुसञ्ञा', 'अत्तसञ्ञा', 'अत्थिसञ्ञा', 'अत्तदिट्ठि' इत्यादी।

අවධාරණපුබ්බපදො යථා – ගුණො එව ධනං ගුණධනං. එවං සද්ධාධනං, සීලධනං, පඤ්ඤාධනං, චක්ඛු එව ඉන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියං. එවං චක්ඛායතනං, චක්ඛුධාතු, චක්ඛුද්වාරං, රූපාරම්මණමිච්චාදි.

अवधारणा-पूर्वपदात जसे की – 'गुण हेच धन' म्हणजेच 'गुणधन'. याचप्रमाणे 'saddhādhanaṃ' -> 'सद्धाधन', 'सीलधन', 'पञ्ञाधन', 'चक्षू हेच इंद्रिय' म्हणजेच 'चक्खुन्द्रिय'. याचप्रमाणे 'चक्खायतन', 'चक्खुधातु', 'चक्खुद्वार', 'रूपारम्मण' इत्यादी।

නනිපාතපුබ්බපදො යථා – න බ්‍රාහ්මණොති අත්ථෙ කම්මධාරයසමාසෙ, විභත්තිලොපාදිම්හි ච කතෙ –

'न' निपात पूर्वपदी असणाऱ्या समासात जसे की – 'ब्राह्मण नाही' या अर्थी कर्मधारय समासात, आणि विभक्तीचा लोप इत्यादी झाल्यावर –

‘‘උභෙ තප්පුරිසා’’ති තප්පුරිසසඤ්ඤා.

'उभे तप्पुरिसा' या सूत्राने 'तत्पुरुष' ही संज्ञा होते।

344. අත්තං නස්ස තප්පුරිසෙ.

३४४. 'अत्तं नस्स तप्पुरिसे' (तत्पुरुष समासात 'न' चा 'अ' होतो)।

නස්ස නිපාතපදස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ පරෙ සබ්බස්සෙව අත්තං හොති. තප්පුරිසෙකදෙසත්තා තප්පුරිසො, අබ්‍රාහ්මණො.

'न' या निपात पदाचा, तत्पुरुष समासात उत्तरपद पुढे असताना, संपूर्ण 'न' च्या जागी 'अ' होतो. तत्पुरुषाचा एक भाग असल्यामुळे तो तत्पुरुष आहे, जसे की – 'अब्राह्मण'।

න නිසෙධො සතො යුත්තො,දෙසාදිනියමං විනා;

අසතො චාඵලො තස්මා,කථමබ්‍රාහ්මණොති චෙ?

जर अशी शंका घेतली की – 'देश इत्यादींच्या नियमाशिवाय विद्यमान (असलेल्या) गोष्टीचा निषेध करणे योग्य नाही, आणि अविद्यमान (नसलेल्या) गोष्टीचा निषेध निष्फळ आहे, तर मग 'अब्राह्मण' हा शब्द कसा काय सिद्ध होतो?'

නිසෙධත්ථානුවාදෙන, පටිසෙධවිධි ක්වචි;

පරස්ස මිච්ඡාඤාණත්තා-ඛ්‍යාපනායොපපජ්ජතෙ.

(त्यावर उत्तर असे की) निषेधार्थाच्या अनुवादाने, प्रतिषेध विधी कधीकधी दुसऱ्याचे मिथ्याज्ञान (चुकीचे ज्ञान) प्रकट करण्यासाठी योग्य ठरतो।

දුවිධො චස්සත්ථො පසජ්ජප්පටිසෙධපරියුදාසවසෙන.

आणि 'प्रसज्यप्रतिषेध' व 'पर्युदास' या भेदाने त्याचा (निषेधाचा) अर्थ दोन प्रकारचा आहे।

තත්ථ [Pg.188] යො ‘‘අසූරියපස්සා රාජදාරා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථස්ස සබ්බථා අභාවං දීපෙති, සො පසජ්ජප්පටිසෙධවාචී නාම. යො පන ‘‘අබ්‍රාහ්මණ අමනුස්සා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථං පරියුදාසිත්වා තංසදිසෙ වත්ථුම්හි කාරියං පටිපාදයති, සො පරියුදාසවාචී නාම.

त्यापैकी, जो 'असूर्यमपश्या राजदारा' (सूर्याला न पाहणाऱ्या राजस्त्रिया) इत्यादींप्रमाणे उत्तरपदाच्या अर्थाचा पूर्णपणे अभाव दर्शवतो, त्याला 'प्रसज्यप्रतिषेधवाची' म्हणतात. पण जो 'अब्राह्मण', 'अमनुष्य' इत्यादींप्रमाणे उत्तरपदाच्या अर्थाचा अपवाद करून (वगळून), त्याच्यासारख्या दुसऱ्या वस्तूमध्ये कार्य प्रतिपादन करतो, त्याला 'पर्युदासवाची' म्हणतात।

වුත්තඤ්ච

आणि म्हटले आहे की –

‘‘පසජ්ජප්පටිසෙධස්ස, ලක්ඛණං වත්ථුනත්ථිතා;

වත්ථුතො අඤ්ඤත්‍ර වුත්ති, පරියුදාසලක්ඛණ’’න්ති.

'प्रसज्यप्रतिषेधाचे लक्षण वस्तूचे नसणे (अभाव) हे आहे; आणि वस्तूव्यतिरिक्त दुसऱ्या गोष्टीमध्ये प्रवृत्ती असणे हे पर्युदासाचे लक्षण आहे' असे।

නන්වෙවං සන්තෙපි ‘‘අබ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු කථමුත්තරපදත්ථප්පධානතා සියාති?

जरी असे असले तरी, 'अब्राह्मण' इत्यादी शब्दांमध्ये उत्तरपदाच्या अर्थाची प्रधानता कशी काय असू शकते?

වුච්චතෙ – බ්‍රාහ්මණාදිසද්දානං බ්‍රාහ්මණාදිඅත්ථස්සෙව තංසදිසාදිඅත්ථස්සාපි වාචකත්තා, බ්‍රාහ්මණාදිසද්දා හි කෙවලාබ්‍රාහ්මණාදිඅත්ථෙස්වෙව පාකටා, භූසද්දො වියසත්තායං, යදා තෙ පන අඤ්ඤෙන සදිසාදිවාචකෙන නඉති නිපාතෙන යුජ්ජන්ති, තදා තංසදිසතදඤ්ඤතබ්බිරුද්ධතදභාවෙසුපි වත්තන්ති, භූසද්දො විය අන්වභියාදියොගෙ අනුභවනඅභිභවනාදීසු, තස්මා උත්තරපදත්ථජොතකොයෙවෙත්ථ නඉති නිපාතොති න දොසො, තෙන අබ්‍රාහ්මණොති බ්‍රාහ්මණසදිසොති වුත්තං හොති. එවං අමනුස්සො, අස්සමණො.

त्यावर सांगितले जाते – ब्राह्मण इत्यादी शब्दांचा जसा ब्राह्मण इत्यादी अर्थ होतो, तसाच त्यांच्यासारख्या इतर अर्थांचाही ते बोध करून देतात. कारण ब्राह्मण इत्यादी शब्द केवळ ब्राह्मण इत्यादी अर्थांमध्येच प्रसिद्ध आहेत, जसा 'भू' शब्द केवळ 'अस्तित्व' (सत्ता) या अर्थात प्रसिद्ध आहे. परंतु जेव्हा ते सदृश इत्यादींचा वाचक असलेल्या 'न' या निपाताशी जोडले जातात, तेव्हा ते त्याच्यासारखे (सदृश), त्याहून भिन्न, त्याच्या विरुद्ध आणि त्याचा अभाव या अर्थांमध्येही प्रवृत्त होतात; जसा 'भू' शब्द 'अनु', 'अभि' इत्यादी उपसर्गांच्या योगाने 'अनुभव', 'अभिभव' इत्यादी अर्थांमध्ये प्रवृत्त होतो. म्हणून येथे 'न' हा निपात केवळ उत्तरपदाच्या अर्थाचा द्योतक आहे, त्यामुळे यात काही दोष नाही. म्हणूनच 'अब्राह्मण' म्हणजे 'ब्राह्मणासारखा' असा अर्थ होतो. याचप्रमाणे 'अमनुष्य', 'असमण'।

අඤ්ඤත්ථෙ – න බ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා, අසංකිලිට්ඨා, අපරියාපන්නා.

अन्य अर्थी – जे व्याकृत नाहीत ते 'अव्याकत' (अव्याकृत), 'असंकिळिट्ठ' (असंक्लिष्ट), 'अपरियापन्न'।

විරුද්ධත්ථෙ – න කුසලා අකුසලා, කුසලපටිපක්ඛාති අත්ථො. එවං අලොභො, අමිත්තො.

विरुद्ध अर्थी – जे कुशल नाहीत ते 'अकुसल' (अकुशल), म्हणजेच कुशलच्या विरुद्ध असा अर्थ आहे. याचप्रमाणे 'अलोभ', 'अमित्त' (अमित्र)।

පසජ්ජප්පටිසෙධෙ – න කත්වා අකත්වා, අකාතුන පුඤ්ඤං අකරොන්තො.

प्रसज्यप्रतिषेधात – न करून म्हणजेच 'अकत्वा' (न करता), 'अकातुन' म्हणजे पुण्य न करणारा।

‘‘නස්ස, තප්පුරිසෙ’’ති ච වත්තතෙ.

'नस्स, तप्पुरिसे' या सूत्रांची अनुवृत्ती येते।

345. සරෙ [Pg.189] අන.

३४५. 'सरे अन' (स्वर पुढे असताना 'न' चा 'अन' होतो)।

නඉච්චෙතස්ස පදස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ අන හොති සරෙ පරෙ.

'न' या पदाचा, तत्पुरुष समासात उत्तरपद पुढे असताना, स्वर पुढे असल्यास 'अन' होतो।

න අස්සො අනස්සො, න අරියො අනරියො. එවං අනිස්සරො, අනිට්ඨො, අනුපවාදො, න ආදාය අනාදාය, අනොලොකෙත්වා ඉච්චාදි.

'न अस्सो' म्हणजेच 'अनस्सो' (घोडा नसलेला), 'न अरियो' म्हणजेच 'अनरियो' (अनार्य). याचप्रमाणे 'अनिस्सरो', 'अनिट्ठो', 'अनुपवादो', 'न आदाय' म्हणजेच 'अनादाय' (न घेता), 'अनोलोकेत्वा' (न पाहता) इत्यादी।

කුපුබ්බපදො යථා – කුච්ඡිතමන්නන්ති නිච්චසමාසත්තා අඤ්ඤපදෙන විග්ගහො, කම්මධාරයසමාසෙ කතෙ –

'कु' पूर्वपदी असणाऱ्या समासात जसे की – 'कुत्सित (वाईट) अन्न' हा नित्य समास असल्यामुळे अन्य पदाने विग्रह होतो, आणि कर्मधारय समास केल्यावर –

‘‘තප්පුරිසෙ, සරෙ’’ති ච වත්තතෙ.

'तप्पुरिसे, सरे' या सूत्रांची अनुवृत्ती येते।

346. කදද කුස්ස.

३४६. 'कदद कुस्स' (स्वर पुढे असताना 'कु' चा 'कद' होतो)।

කුඉච්චෙතස්ස නිපාතස්ස තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ කද හොති සරෙ පරෙ. කදන්නං. එවං කදසනං.

'कु' या निपाताचा, तत्पुरुष समासात उत्तरपद पुढे असताना, स्वर पुढे असल्यास 'कद' होतो. जसे की – 'कदन्न'. याचप्रमाणे 'कदासन'।

සරෙති කිං? කුදාරා, කුපුත්තා, කුදාසා, කුදිට්ඨි.

'स्वर पुढे असताना' असे का म्हटले आहे? (कारण व्यंजन पुढे असताना बदल होत नाही, जसे की) 'कुदारा', 'कुपुत्ता', 'कुदासा', 'कुदिट्ठि'।

‘‘කුස්සා’’ති වත්තතෙ.

'कुस्स' याची अनुवृत्ती येते।

347. කාප්පත්ථෙසු ච.

३४७. 'काप्पत्थेसु च' (अल्प अर्थी आणि कुत्सित अर्थी 'कु' चा 'का' होतो)।

කුඉච්චෙතස්ස අප්පත්ථෙ වත්තමානස්ස කා හොති තප්පුරිසෙ උත්තරපදෙ පරෙ. බහුවචනුච්චාරණතො කුච්ඡිතත්ථෙ ච ක්වචි තප්පුරිසෙ. අප්පකං ලවණං කාලවණං. එවං කාපුප්ඵං, කුච්ඡිතො පුරිසො කාපුරිසො, කුපුරිසො වා.

अल्प अर्थी असणाऱ्या 'कु' या निपाताचा, तत्पुरुष समासात उत्तरपद पुढे असताना 'का' होतो. सूत्रात बहुवचनाचा उच्चार केल्यामुळे, कुत्सित अर्थी देखील कधीकधी तत्पुरुष समासात हा बदल होतो. जसे की – 'अल्प मीठ' म्हणजेच 'कालवण'. याचप्रमाणे 'कापुप्फ', 'कुत्सित पुरुष' म्हणजेच 'कापुरिस' किंवा 'कुपुरिस'।

පාදිපුබ්බපදො ච නිච්චසමාසොව, පධානං වචනං පාවචනං, භුසං වද්ධං පවද්ධං, සරීරං, සමං, සම්මා වා ආධානං සමාධානං, විවිධා මති විමති, විවිධො කප්පො විකප්පො, විසිට්ඨො වා කප්පො [Pg.190] විකප්පො, අධිකො දෙවො අතිදෙවො. එවං අධිදෙවො, අධිසීලං, සුන්දරො ගන්ධො සුගන්ධො, කුච්ඡිතො ගන්ධො දුග්ගන්ධො, සොභනං කතං සුකතං, අසොභනං කතං දුක්කටං ඉච්චාදි.

'प' (प्र) इत्यादी पूर्वपदी असणारा समास देखील नित्य समासच असतो. जसे की – 'प्रधान वचन' म्हणजेच 'पावचन' (प्रवचन), 'अतिशय वाढलेले' म्हणजेच 'पवड्ढ' (प्रवृद्ध), शरीर, सम किंवा सम्यक् पूर्वक आधान म्हणजेच 'समाधान', 'विविध मती' म्हणजेच 'विमती', 'विविध कल्प' म्हणजेच 'विकल्प' किंवा 'विशिष्ट कल्प' म्हणजेच 'विकल्प', 'अधिक देव' म्हणजेच 'अतिदेव'. याचप्रमाणे 'अधिदेव', 'अधिसील' (अधिशील), 'सुंदर गंध' म्हणजेच 'सुगंध', 'कुत्सित गंध' म्हणजेच 'दुग्गंध' (दुर्गंध), 'चांगले केलेले' म्हणजेच 'सुकत', 'वाईट केलेले' म्हणजेच 'दुक्कट' इत्यादी।

යෙ ඉධ අවිහිතලක්ඛණා නාමනිපාතොපසග්ගා, තෙසං ‘‘නාමානං සමාසො’’ති යොගවිභාගෙන සමාසො දට්ඨබ්බො. යථා – අපුනගෙය්‍යා ගාථා, අචන්දමුල්ලොකිකානි මුඛානි, අස්සද්ධභොජී, අලවණභොජීතිආදීසු අයුත්තත්ථත්තා නාඤ්ඤෙන සමාසො.

जे नाम, निपात आणि उपसर्ग येथे विहित लक्षणांशिवाय आहेत, त्यांचा 'नामानं समासो' या सूत्राच्या योगविभागाने समास समजावा. जसे की – 'अपुनगेय्या गाथा' (पुन्हा न गाण्यायोग्य गाथा), 'अचंदमुल्लोकि कानि मुखानि' (चंद्राकडे न पाहणारी मुखे), 'अस्सद्धभोजी' (श्रद्धा नसलेला भोजन करणारा), 'अळवणभोजी' (मीठ नसलेले खाणारा) इत्यादींमध्ये अयोग्य अर्थ असल्यामुळे दुसऱ्या सूत्राने समास होत नाही।

තථා දිට්ඨො පුබ්බන්ති දිට්ඨපුබ්බො තථාගතං. එවං සුතපුබ්බො ධම්මං, ගතපුබ්බො මග්ගං, කම්මනි දිට්ඨා පුබ්බන්ති දිට්ඨපුබ්බා දෙවා තෙන. එවං සුතපුබ්බා ධම්මා, ගතපුබ්බා දිසා, පහාරො, පරාභවො, විහාරො, ආහාරො, උපහාරො ඉච්චාදි.

तसेच, पूर्वी पाहिले गेले आहेत म्हणून 'दिट्ठपुब्बो तथागतं' (पूर्वी पाहिलेले तथागत). याचप्रमाणे 'सुतपुब्बो धम्मं' (पूर्वी ऐकलेला धम्म), 'गतपुब्बो मग्गं' (पूर्वी गेलेला मार्ग), 'कम्मनि दिट्ठा पुब्बन्ति दिट्ठपुब्बा देवा तेन' (त्याच्याद्वारे पूर्वी देव पाहिले गेले आहेत म्हणून 'दिट्ठपुब्बा देवा'). याचप्रमाणे 'सुतपुब्बा धम्मा' (पूर्वी ऐकलेले धम्म), 'गतपुब्बा दिसा' (पूर्वी गेलेल्या दिशा), 'पहारो' (प्रहार), 'पराभवो' (पराभव), 'विहारो' (विहार), 'आहारो' (आहार), 'उपहारो' (उपहार) इत्यादी.

කම්මධාරයසමාසො.

कर्मधारय समास.

දිගුසමාස

दिगु समास.

අථ දිගුසමාසො වුච්චතෙ.

आता दिगु समासाचे वर्णन केले जाते.

තයො ලොකා සමාහටා චිත්තෙන සම්පිණ්ඩිතා, තිණ්ණං ලොකානං සමාහාරොති වා අත්ථෙ –

तीन लोक एकत्र आलेले (समूहाने) किंवा चित्ताने एकत्र केलेले, म्हणजेच 'तीन लोकांचा समूह' (तिण्णं लोकानां समाहारो) या अर्थी –

‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති වත්තමානෙ ‘‘ද්විපදෙ’’තිආදිනා කම්මධාරයසමාසො, තතො සමාසසඤ්ඤායං, විභත්තිලොපෙ, පකතිභාවෙ ච කතෙ –

“नामानं समासो युत्तत्थो” हे सूत्र लागू असताना, “द्विपदे” इत्यादी सूत्राने कर्मधारय समास होतो. त्यानंतर समास संज्ञा झाल्यावर, विभक्तीचा लोप आणि प्रकृतीभाव (मूळ रूप राहणे) झाल्यावर –

‘‘කම්මධාරයො’’ති වත්තතෙ.

“कम्मधारयो” (कर्मधारय) हे सूत्र लागू होते.

348. සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො [Pg.191] දිගු.

३४८. संख्यापूर्व असलेला समास 'दिगु' होय.

සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො කම්මධාරයසමාසො දිගුසඤ්ඤො හොති.

ज्या कर्मधारय समासाच्या सुरुवातीला संख्या असते, त्याला 'दिगु' संज्ञा प्राप्त होते.

ද්වෙ ගාවො දිගු, දිගුසදිසත්තා අයම්පි සමාසො දිගූති වුත්තො. අථ වා සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බත්තනපුංසකෙකත්තසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි ලක්ඛණෙහි ගතො අවගතොති දිගූති වුච්චති, ද්වීහි වා ලක්ඛණෙහි ගච්ඡති පවත්තතීති දිගු. එත්ථ ච ‘‘සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො’’ති වුත්තත්තා සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්සෙව පුබ්බනිපාතො, ‘‘උභෙ තප්පුරිසා’’ති තප්පුරිසසඤ්ඤා.

दोन गाई म्हणजे 'दिगु' (द्विगु). दिगुच्या समान असल्यामुळे या समासालाही 'दिगु' म्हटले जाते. अथवा, संख्यापूर्व असणे आणि नपुंसकलिंगी एकवचन असणे या दोन लक्षणांनी युक्त (अवगत) असल्यामुळे याला 'दिगु' म्हटले जाते; किंवा दोन लक्षणांनी चालतो (प्रवृत्त होतो) म्हणून 'दिगु' होय. आणि येथे “संख्यापुब्बो” असे म्हटल्यामुळे संख्यावाचक शब्दाचाच पूर्वप्रयोग होतो, आणि “उभे तप्पुरिसा” या सूत्राने याला तत्पुरुष संज्ञा देखील प्राप्त होते.

‘‘නපුංසකලිඞ්ගො’’ති වත්තතෙ.

“नपुंसकलिंगो” हे सूत्र लागू होते.

349. දිගුස්සෙකත්තං.

३४९. दिगु समासाचे एकवचन होते.

දිගුස්ස සමාසස්ස එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච.

दिगु समासाचे एकवचन आणि नपुंसकलिंग होते.

සමාහාරදිගුස්සෙතං ගහණං, තත්ථ සබ්බත්ථෙකවචනමෙව හොති, අඤ්ඤත්‍ර පන බහුවචනම්පි, නාමබ්‍යපදෙසස්‍යාද්‍යුප්පත්ති අමාදෙසාදි.

हे ग्रहण 'समाहार दिगु' साठी आहे, तिथे सर्व अर्थांमध्ये एकवचनच होते; परंतु इतर ठिकाणी बहुवचन देखील होते. नामनिर्देशाच्या सुरुवातीची उत्पत्ती, 'अं' (अमादेश) इत्यादी आदेश होतात.

තිලොකං, හෙ තිලොක, තිලොකං, තිලොකෙන, තිලොකස්ස, තිලොකා තිලොකස්මා තිලොකම්හා, තිලොකස්ස, තිලොකෙ තිලොකම්හි තිලොකස්මිං.

तिलोकं (तीन लोक), हे तिलोक, तिलोकं, तिलोकेन (तीन लोकांद्वारे), तिलोकस्स (तीन लोकांचे), तिलोका तिलोकस्मा तिलोकाम्हा (तीन लोकांपासून), तिलोकस्स (तीन लोकांचे), तिलोके तिलोकम्हि तिलोकस्मिं (तीन लोकांमध्ये).

එවං තයො දණ්ඩා තිදණ්ඩං, තීණි මලානි සමාහටානි, තිණ්ණං මලානං සමාහාරොති වා තිමලං, තිලක්ඛණං, චතුස්සච්චං, චතස්සො දිසා චතුද්දිසං, ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති රස්සත්තං, පඤ්චසික්ඛාපදං, සළායතනං, සත්තාහං, අට්ඨසීලං, නවලොකුත්තරං, දසසීලං, සතයොජනං.

याचप्रमाणे, तीन दंड म्हणजे 'तिदंडं' (तिदंड), तीन मळ एकत्र आलेले किंवा तीन मळांचा समूह म्हणजे 'तिमलं' (त्रिमल), 'तिलक्खणं' (त्रिलक्षण), 'चतुस्सच्चं' (चतुर्सत्य), चार दिशा म्हणजे 'चतुद्दिसं' (चतुर्दिशा) - येथे “सरो रस्सो नपुंसके” या सूत्राने र्‍हस्वत्व होते, 'पंचसिक्खापदं' (पंचशील/पंचशिखापद), 'सळायतनं' (षडायतन), 'सप्ताहं' (सप्ताह), 'अट्ठसीलं' (अष्टशील), 'नवलोकूत्तरं' (नऊ लोकोत्तर धर्म), 'दससीलं' (दशशील), 'सतयोजनं' (शंभर योजने).

තථා – ද්වෙ රත්තියො ද්විරත්තං, තිස්සො රත්තියො තිරත්තං, ද්වෙ අඞ්ගුලියො ද්වඞ්ගුලං, සත්ත ගොදාවරියො, තාසං සමාහාරොති වා සත්තගොදාවරං.

तसेच – दोन रात्री म्हणजे 'द्विरत्तं' (द्विरात्र), तीन रात्री म्हणजे 'तिरत्तं' (त्रिरात्र), दोन बोटे म्हणजे 'द्वंगुलं' (द्व्यंगुल), सात गोदावरी नद्या किंवा त्यांचा समूह म्हणजे 'सत्तगोदावरं' (सप्तगोदावर).

එත්ථ ච රත්ති අඞ්ගුලි ගොදාවරීනමන්තස්ස –

आणि येथे रत्ति (रात्र), अंगुलि (बोट) आणि गोदावरी यांच्या अंत्य स्वराच्या जागी –

350. ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො.

३५०. कधीकधी समासाच्या शेवटी असलेल्या शब्दांचा अंत्य स्वर 'अकार' (अ-कारान्त) होतो.

රාජාදිගණස්සෙතං ගහණං, තෙන සමාසන්තගතානං රාජාදීනං නාමානං අන්තො ක්වචි අකාරො හොතීති අත්ථො. කාරග්ගහණෙන බහුබ්බීහාදිම්හි සමාසන්තෙ ක්වචි කප්පච්චයො හොති, සුරභි සු දු පූතීහි ගන්ධන්තස්සිකාරො ච.

हे 'राजादि' गणाचे ग्रहण आहे, त्यामुळे समासाच्या शेवटी आलेल्या राजा इत्यादी नामांचा अंत्य स्वर कधीकधी 'अकार' होतो असा अर्थ आहे. 'कार' च्या ग्रहणाने बहुव्रीहि इत्यादी समासांच्या शेवटी कधीकधी 'क' (कप्) प्रत्यय लागतो, आणि सुरभि, सु, दु, पूति या शब्दांनंतर असलेल्या 'गंध' शब्दाच्या शेवटी 'इकार' होतो.

අථ වා අ ච කො ච අකා, රකාරො පදසන්ධිකරො, තෙන ක්වචි සමාසන්තගතානමන්තො හුත්වා අ ක ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති අත්ථො. තෙන පඤ්ච ගාවො සමාහටාති අත්ථෙ සමාසාදිං කත්වා සමාසන්තෙ අප්පච්චයෙ, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති අවාදෙසෙ ච කතෙ ‘‘පඤ්චගව’’න්තිආදි ච සිජ්ඣති. ‘‘ද්විරත්ත’’න්තිආදීසු පන අප්පච්චයෙ කතෙ පුබ්බසරස්ස ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා ලොපො.

अथवा, 'अ' आणि 'क' मिळून 'अक' होतात, 'र' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. त्यामुळे कधीकधी समासाच्या शेवटी असलेल्या शब्दांचा अंत होऊन 'अ' आणि 'क' हे प्रत्यय होतात असा अर्थ आहे. त्यामुळे 'पाच गाई एकत्र आल्या' या अर्थी समास इत्यादी करून, समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागल्यावर आणि “ओ सरे चा” या सूत्राने 'अव्' आदेश झाल्यावर 'पंचगवं' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात. परंतु 'द्विरत्तं' इत्यादी शब्दांमध्ये 'अ' प्रत्यय लागल्यावर पूर्व स्वराचा “सरलोपो” इत्यादी सूत्राने लोप होतो.

අසමාහාරදිගු යථා – එකො ච සො පුග්ගලො චාති එකපුග්ගලො. එවං එකධම්මො, එකපුත්තො, තයො භවා තිභවා, චතස්සො දිසා චතුද්දිසා, දසසහස්සචක්කවාළානි ඉච්චාදි.

असमाहार दिगु जसे की – तो एकच आणि पुद्गल (व्यक्ती) देखील आहे म्हणून 'एकपुग्गलो' (एकपुद्गल). याचप्रमाणे 'एकधम्मो' (एकधम्म), 'एकपुत्तो' (एकपुत्र), तीन भव म्हणजे 'तिभवा' (त्रिभव), चार दिशा म्हणजे 'चतुद्दिसा' (चतुर्दिशा), दहा हजार चक्रवाळ म्हणजे 'दससहस्सचकवाळानि' (दशसहस्रचक्रवाळ) इत्यादी.

දිගුසමාසො.

दिगु समास समाप्त.

තප්පුරිසසමාස

तप्पुरिस समास.

අථ තප්පුරිසසමාසො වුච්චතෙ.

आता तप्पुरिस (तत्पुरुष) समासाचे वर्णन केले जाते.

සො පන දුතියාදීසු ඡසු විභත්තීසු භාවතො ඡබ්බිධො. තත්ථ දුතියාතප්පුරිසො ගතනිස්සිතාතීතාතික්කන්තප්පත්තාපන්නාදීහි භවති.

तो (तत्पुरुष समास) द्वितीया इत्यादी सहा विभक्तींच्या आधारे सहा प्रकारचा आहे. त्यापैकी द्वितीया तत्पुरुष समास हा गत (गेलेला), niस्सित (आश्रित), अतीत (गेलेला), अतिक्कंत (उल्लंघन केलेला), पत्त (प्राप्त झालेला), आपन्न (प्राप्त झालेला) इत्यादी शब्दांसोबत होतो.

සරණං ගතොති විග්ගහෙ –

शरण गेलेला (सरणं गतो) अशा विग्रहात –

‘‘තප්පුරිසො’’ති වත්තතෙ.

“तप्पुरिसो” (तत्पुरुष) हे सूत्र लागू होते.

351. අමාදයො[Pg.193] පරපදෙභි.

३५१. द्वितीया (अं) इत्यादी विभक्तींनी युक्त पूर्वपदे पुढील पदांशी जोडली जातात.

අමාදිවිභත්‍යන්තානි යුත්තත්ථානි පුබ්බපදානි නාමෙහි පරපදෙභි සහ විභාසා සමස්‍යන්තෙ, සො සමාසො තප්පුරිසසඤ්ඤො හොති. අයඤ්ච තප්පුරිසො අභිධෙය්‍යවචනලිඞ්ගො.

द्वितीया (अं) इत्यादी विभक्तींनी युक्त आणि योग्य अर्थ असलेले पूर्वपद पुढील नामरूप पदांशी विकल्प करून जोडले जातात, त्या समासाला 'तप्पुरिस' (तत्पुरुष) संज्ञा प्राप्त होते. आणि हा तत्पुरुष समास विशेष्य पदाच्या वचन आणि लिंगानुसार असतो.

ගතාදිසද්දා කිතන්තත්තා තිලිඞ්ගා, විභත්තිලොපාදි සබ්බං පුබ්බසමං. සො සරණගතො, තෙ සරණගතා. සා සරණගතා, තා සරණගතායො. තං කුලං සරණගතං, තානි කුලානි සරණගතානි ඉච්චාදි.

गत इत्यादी शब्द कृदन्त (कितन्त) असल्यामुळे तिन्ही लिंगांत चालतात, विभक्तीचा लोप इत्यादी सर्व पूर्वीप्रमाणेच होते. जसे की – तो शरण गेलेला (सो सरणगतो), ते शरण गेलेले (ते सरणगता). ती शरण गेलेली (सा सरणगता), त्या शरण गेलेल्या (ता सरणगतायो). ते कूळ शरण गेलेले (तं कुलं सरणगतं), ती कुळे शरण गेलेली (तानि कुलानि सरणगतानि) इत्यादी.

එවං අරඤ්ඤගතො, භූමිගතො, ධම්මං නිස්සිතො ධම්මනිස්සිතො, අත්ථනිස්සිතො, භවං අතීතො භවාතීතො, කාලාතීතො, පමාණං අතික්කන්තං පමාණාතික්කන්තං. ලොකාතික්කන්තං, සුඛං පත්තො සුඛප්පත්තො, දුක්ඛප්පත්තො, සොතං ආපන්නො සොතාපන්නො, නිරොධසමාපන්නො, රථං ආරුළ්හො රථාරුළ්හො, සබ්බරත්තිං සොභනො සබ්බරත්තිසොභනො, මුහුත්තසුඛං.

याचप्रमाणे, अरण्यात गेलेला (अरञ्ञगतो), भूमीवर गेलेला (भूमिगतो), धम्माचा आश्रय घेतलेला (धम्मनिस्सितो), अर्थाचा आश्रय घेतलेला (अत्थनिस्सितो), भवाच्या पलीकडे गेलेला (भवातीतो), काळाच्या पलीकडे गेलेला (कालातीतो), प्रमाणाचे उल्लंघन केलेले (पमाणातिक्कंतं), लोकाच्या पलीकडे गेलेले (लोकातिक्कंतं), सुखाला प्राप्त झालेला (सुखप्पत्तो), दुःखाला प्राप्त झालेला (दुक्खप्पत्तो), स्रोताला (प्रवाहाला) प्राप्त झालेला (सोतापन्नो - स्रोतापन्न), निरोधाला प्राप्त झालेला (निरोधसमापन्नो), रथावर चढलेला (रथारूळ्हो), संपूर्ण रात्र शोभणारा (सब्बरत्तिसोभनो), क्षणिक सुख (मुहुत्तसुखं).

උපපදසමාසෙ පන වුත්තියෙව තස්ස නිච්චත්තා. යථා – කම්මං කරොතීති කම්මකාරො, කුම්භකාරො, අත්ථං කාමෙතීති අත්ථකාමො, ධම්මකාමො, ධම්මං ධාරෙතීති ධම්මධරො, විනයධරො, සච්චං වදිතුං සීලමස්සාති සච්චවාදී ඉච්චාදි.

परंतु उपपद समासात त्याची वृत्ती (समास होणे) नित्यच असते. जसे की – कर्म करतो तो 'कम्मकारो' (कर्मकार), कुंभ करतो तो 'कुंभकारो' (कुंभार), हिताची (अर्थाची) इच्छा करतो तो 'अत्थकामो' (हितैषी), धम्माची इच्छा करतो तो 'धम्मकामो', धम्म धारण करतो तो 'धम्मधरो' (धम्मधर), विनय धारण करतो तो 'विनयधरो', सत्य बोलणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'सच्चवादी' (सत्यवादी) इत्यादी.

තවන්තුමානන්තාදිකිතන්තෙහි වාක්‍යමෙව වවත්ථිතවිභාසාධිකාරතො. යථා – ඔදනං භුත්තවා, ධම්මං සුණමානො, ධම්මං සුණන්තො, කටං කරානො, අනභිධානතො වා, අභිධානලක්ඛණා හි තද්ධිතසමාසකිතකාති.

तवन्त्, मान, अन्त इत्यादी कृदन्त प्रत्ययांच्या बाबतीत व्यवस्थित विकल्पाच्या अधिकारामुळे केवळ वाक्यच (विग्रह वाक्यच) राहते. जसे की – भात खाल्लेला (ओदनं भुत्तवा), धम्म ऐकणारा (धम्मं सुणमानो), धम्म ऐकणारा (धम्मं सुणन्तो), चटई बनवणारा (कटं करानो), किंवा अनभिधानामुळे (अभिधान न झाल्यामुळे); कारण तद्धित, समास आणि कृदन्त हे अभिधान (विशिष्ट अर्थ प्रकट करणे) या लक्षणाने युक्त असतात.

දුතියාතප්පුරිසො.

द्वितीया तप्पुरिस समास समाप्त.

තතියා [Pg.194] කිතක පුබ්බ සදිස සමූනත්ථ කලහ නිපුණ මිස්සසඛිලාදීහි.

तृतीया विभक्ती ही कृदन्त (कितक), पुब्ब (पूर्व), सदिस (सदृश), सम (समान), ऊनत्थ (उणे अर्थ असलेले), कलह (भांडण), निपुण (कुशल), मिस्स (मिश्र), सखिला (मधुर) इत्यादी शब्दांसोबत जोडली जाते.

බුද්ධෙන භාසිතො බුද්ධභාසිතො, ධම්මො. එවං ජිනදෙසිතො, සත්ථාරා වණ්ණිතො සත්ථුවණ්ණිතො, විඤ්ඤූහි ගරහිතො විඤ්ඤුගරහිතො, විඤ්ඤුප්පසත්ථො, ඉස්සරකතං, සයංකතං, සුකෙහි ආහටං සුකාහතං, රඤ්ඤා හතො රාජහතො, රොගපීළිතො, අග්ගිදඩ්ඪො, සප්පදට්ඨො, සල්ලෙන විද්ධො සල්ලවිද්ධො, ඉච්ඡාය අපකතො ඉච්ඡාපකතො, සීලෙන සම්පන්නො සීලසම්පන්නො. එවං සුඛසහගතං, ඤාණසම්පයුත්තං, මිත්තසංසග්ගො, පියවිප්පයොගො, ජාතිත්ථද්ධො, ගුණහීනො, ගුණවුඩ්ඪො, චතුවග්ගකරණීයං, චතුවග්ගාදිකත්තබ්බං, කාකෙහි පෙය්‍යා කාකපෙය්‍යා, නදී.

बुद्धांनी भाषिलेला (बुद्धेन भासितो) तो 'बुद्धभासितो' धम्म. याचप्रमाणे जिनांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेला (जिनदेसितो), शास्त्यांनी (गुरूने) वर्णिलेला (सत्थुवण्णितो), विद्वानांनी निंदिलेला (विञ्ञूगरहितो), विद्वानांनी प्रशंसिलेला (विञ्ञुप्पसत्थो), ईश्वराने केलेले (इस्सरकतं), स्वतः केलेले (सयंकतं), पोपटांनी आणलेले (सुकाहतं), राजाने मारलेला (राजहतो), रोगाने पीडित (रोगपीळितो), अग्नीने जळलेला (अग्गिदड्ढो), सर्पाने दंश केलेला (सप्पदट्ठो), शल्याने (बाणाने) विंधलेला (सल्लविद्धो), इच्छेने अपकृत केलेले (इच्छापकातो), शीलाने संपन्न असलेला (सीलसम्पन्नो). याचप्रमाणे सुखासहगत (सुखसहगतं), ज्ञानाने संप्रयुक्त (ञाणसम्पयुत्तं), मित्रांची संगत (मित्तसंसग्गो), प्रियांपासून वियोग (पियविप्पयोगो), जातीमुळे गर्विष्ठ (जातित्थद्धो), गुणांनी हीन (गुणहीनो), गुणांनी वृद्ध (गुणवुड्ढो), चार वर्गांनी करण्यायोग्य (चतुवग्गकरणीयं), चार वर्गांनी कर्तव्य असलेले (चतुवग्गादिकत्तब्बं), कावळ्यांनी पिण्यायोग्य नदी म्हणजे 'काकपेय्या' नदी.

ක්වචි වුත්තියෙව, උරෙන ගච්ඡතීති උරගො, පාදෙන පිවතීති පාදපො. ක්වචි වාක්‍යමෙව, පරසුනා ඡින්නවා, කාකෙහි පාතබ්බා, දස්සනෙන පහාතබ්බා.

कधीकधी केवळ वृत्तीच (समास रूपच) होते, जसे की – छातीने चालतो तो 'उरगो' (सर्प), पायाने पितो तो 'पादपो' (वृक्ष). कधीकधी केवळ वाक्यच (विग्रह वाक्यच) राहते, जसे की – कुऱ्हाडीने तोडलेला (परसुना छिन्नवा), कावळ्यांनी पिण्यायोग्य (काकेहि पातब्बा), दर्शनाने नष्ट करण्यायोग्य (दस्सनेन पहातब्बा).

පුබ්බාදියොගෙ – මාසෙන පුබ්බො මාසපුබ්බො. එවං මාතුසදිසො, පිතුසමො, එකූනවීසති, සීලවිකලො, අසිකලහො, වාචානිපුණො, යාවකාලිකසංමිස්සං, වාචාසඛිලො, සත්ථාරා සදිසො සත්ථුකප්පො, පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො පුඤ්ඤත්ථිකො, ගුණාධිකො, ගුළෙන සංසට්ඨො ඔදනො ගුළොදනො, ඛීරොදනො, අස්සෙන යුත්තො රථො අස්සරථො, මග්ගචිත්තං, ජම්බුයා පඤ්ඤාතො ලක්ඛිතො දීපො ජම්බුදීපො, එකෙන අධිකා දස එකාදස, ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො, පකතියා මෙධාවී පකතිමෙධාවී ඉච්චාදි.

पुब्ब (पूर्व) इत्यादींच्या योगात – महिन्याने आधी तो 'मासपुब्बो' (महिनाभर आधीचा). याचप्रमाणे 'मातुसदिसो' (आईसारखा), 'पितुसमो' (वडिलांसारखा), 'एकूनवीसति' (एकोणीस), 'सीलविकलो' (शीलाने हीन), 'असिकलहो' (तलवारीने भांडण), 'वाचानिपुणो' (भाषणामध्ये चतुर), 'यावकालिकसंमिस्सं' (यावकालिक वस्तूंनी मिश्रित), 'वाचासखिलो' (वाणीने मधुर), शास्त्यांसारखा (बुद्धांसारखा) तो 'sत्थुकप्पो' (शास्तृकल्प), पुण्याची इच्छा करणारा तो 'पुञ्ञत्थिको' (पुण्यार्थी), 'गुणाधिको' (गुणांनी अधिक), गुळाने मिश्रित भात तो 'गुळोदनो' (गुळभात), 'खीरोदनो' (दूधभात), घोड्याने युक्त रथ तो 'अस्serथो' (अश्वरथ), 'मग्गचित्तं' (मार्गचित्त), जांभळाच्या झाडाने ओळखला जाणारा द्वीप तो 'जम्बुदीपो' (जंबूद् द्वीप), एकाने अधिक दहा ते 'एकादस' (अकरा), जन्मापासून आंधळा तो 'जच्चन्धो' (जन्मांध), स्वभावाने बुद्धिमान तो 'पकतिमेधावी' (प्रकृतिमेधावी) इत्यादी.

තතියාතප්පුරිසො.

तृतीया तत्पुरुष समास.

චතුත්ථී [Pg.195] තදත්ථඅත්ථහිතදෙය්‍යාදීහි.

चतुर्थी (तत्पुरुष समास) हा 'तदर्थ' (त्याच्यासाठी), 'अत्थ' (प्रयोजन), 'हित' (कल्याण), 'देय्य' (देण्यायोग्य) इत्यादींच्या योगात होतो.

තදත්ථෙ – කථිනස්ස දුස්සං කථිනදුස්සං, කථිනචීවරත්ථායාති අත්ථො. එවං චීවරදුස්සං, චීවරමූල්‍යං, යාගුයා අත්ථාය තණ්ඩුලා යාගුතණ්ඩුලා, භත්තතණ්ඩුලා, සඞ්ඝස්සත්ථාය භත්තං සඞ්ඝභත්තං, ආගන්තුකානමත්ථාය භත්තං ආගන්තුකභත්තං. එවං ගමිකභත්තං, පාසාදාය දබ්බං පාසාදදබ්බං.

'तदर्थ' (त्याच्यासाठी) या अर्थी – कठीण (चीवरा) साठी कापड ते 'कठिनदुस्सं' (कठीण-कापड), कठीण चीवरासाठी असा याचा अर्थ आहे. याचप्रमाणे 'चीवरदुस्सं' (चीवरासाठी कापड), 'चीवरमूल्यं' (चीवराची किंमत), यवागूसाठी (पेजेसाठी) तांदूळ ते 'यागुतण्डुला' (पेजेचे तांदूळ), 'भत्ततण्डुला' (भाताचे तांदूळ), संघासाठी भोजन ते 'सङ्घभत्तं' (संघभोजन), आगंतुकांसाठी (पाहुण्यांसाठी) भोजन ते 'आगन्तुकभत्तं' (आगंतुक भोजन). याचप्रमाणे 'गमिकभत्तं' (प्रवाशांसाठी भोजन), प्रासादासाठी (विहारासाठी) साहित्य ते 'पासाददब्बं' (प्रासाद-साहित्य).

අත්ථෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්සත්ථාය විහාරො භික්ඛුසඞ්ඝත්ථො විහාරො, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථා යාගු, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථං චීවරං. යස්සත්ථාය යදත්ථො, යදත්ථා, යදත්ථං. එවං තදත්ථො, තදත්ථා. තදත්ථං. එතදත්ථො වායාමො, එතදත්ථා කථා, එතදත්ථං සොතාවධානං. කිමත්ථං, අත්තත්ථං, පරත්ථං, විනයො සංවරත්ථාය, සුඛං සමාධත්ථාය, නිබ්බිදා විරාගත්ථාය, විරාගො විමුත්තත්ථාය. තථා ලොකස්ස හිතො ලොකහිතො, බුද්ධස්ස දෙය්‍යං බුද්ධදෙය්‍යං, පුප්ඵං. සඞ්ඝදෙය්‍යං, චීවරං. ඉධ න භවති, සඞ්ඝස්ස දාතබ්බං, සඞ්ඝස්ස දාතුං ඉච්චාදි.

'अत्थ' (प्रयोजन/साठी) या अर्थी – भिक्खू संघासाठी विहार तो 'भिक्खुसङ्घत्tho विहारो', भिक्खू संघासाठी यवागू (पेज) ती 'भिक्खुसङ्घत्था यागु', भिक्खू संघासाठी चीवर ते 'भिक्खुसङ्घत्थं चीवरं'. ज्याच्यासाठी ते 'यदत्tho' (पुल्लिंगी), 'यदत्था' (स्त्रीलिंगी), 'यदुत्थं' (नपुंसकलिंगी). याचप्रमाणे 'तदत्tho', 'तदत्था', 'तदत्थं'. या प्रयोजनासाठी व्यायाम (प्रयत्न) तो 'एतदत्tho वायामो', या प्रयोजनासाठी कथा ती 'एतदत्था कथा', या प्रयोजनासाठी कान देणे (श्रवण करणे) ते 'एतदत्थं सोतावधानं'. 'किमत्थं' (कशासाठी?), 'अत्तत्थं' (स्वतःसाठी/स्वार्थ), 'परत्थं' (दुसऱ्यासाठी/परार्थ), विनय हा संवरासाठी (संयमासाठी) आहे 'विनयो संवरत्थाय', सुख हे समाधीसाठी आहे 'सुखं समाधत्थाय', निर्वेद (वैराग्य) हा विरागासाठी आहे 'निब्बिदा विरागत्थाय', विराग हा विमुक्तीसाठी आहे 'विरागो विमुत्तत्थाय'. तसेच जगाचे हित ते 'लोकहितो', बुद्धांना देण्यायोग्य ते 'बुद्धदेय्यं' (उदा. पुष्प), संघाला देण्यायोग्य ते 'सङ्घदेय्यं' (उदा. चीवर). येथे (समास) होत नाही – 'सङ्घस्स दातब्बं' (संघाला देण्यायोग्य), 'सङ्घस्स दातुं' (संघाला देण्यासाठी) इत्यादी.

චතුත්ථීතප්පුරිසො.

चतुर्थी तत्पुरुष समास.

පඤ්චමී අපගමන භය විරති මොචනත්ථාදීහි.

पंचमी (तत्पुरुष समास) हा अपगमन (दूर जाणे), भय, विरती (निवृत्ती), मोचन (मुक्त करणे) इत्यादी अर्थांच्या योगात होतो.

මෙථුනස්මා අපෙතො මෙථුනාපෙතො. එවං පලාපාපගතො, නගරනිග්ගතො, පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො. ගාමතො නික්ඛන්තං ගාමනික්ඛන්තං, රුක්ඛග්ගා පතිතො රුක්ඛග්ගපතිතො, සාසනචුතො, ආපත්තිවුට්ඨානං, ධරණිතලුග්ගතො, සබ්බභවෙහි නිස්සටො සබ්බභවනිස්සටො.

मैथुनापासून दूर गेलेला तो 'मेथुनापेतो'. याचप्रमाणे 'पलापापगतो' (व्यर्थ बडबडीपासून दूर गेलेला), 'नगरनिग्गतो' (नगरातून बाहेर पडलेला), 'पिण्डपातपटिक्कन्तो' (पिंडपातावरून परतलेला). गावातून बाहेर पडलेला तो 'गामनिक्खन्तं', झाडाच्या शेंड्यावरून पडलेला तो 'रुक्खग्गपतितो', 'सासनचुतो' (शासनातून/धम्मातून च्युत झालेला), 'आपत्तिवुट्ठानं' (आपत्तीतून/गुन्ह्यातून उठणे किंवा मुक्त होणे), 'धरणितलुग्गतो' (धरणीच्या पाठीवरून वर आलेला), सर्व भावांमधून (अस्तित्वातून) मुक्त झालेला तो 'सब्बभवनिस्सटो'.

භයත්ථාදියොගෙ යථා – රාජතො භයං රාජභයං, චොරෙහි භයං චොරභයං, අමනුස්සෙහි භයං අමනුස්සභයං, අග්ගිතො භයං අග්ගිභයං. පාපතො භීතො පාපභීතො[Pg.196], පාපභීරුකො, අකත්තබ්බතො විරති අකත්තබ්බවිරති. එවං කායදුච්චරිතවිරති, වචීදුච්චරිතවිරති, බන්ධනා මුත්තො බන්ධනමුත්තො, වනමුත්තො, බන්ධනමොක්ඛො, කම්මතො සමුට්ඨිතං කම්මසමුට්ඨිතං, උක්කට්ඨුක්කට්ඨං, ඔමකොමකං.

भय इत्यादींच्या योगात जसे – राजापासून भय ते 'राजभयं', चोरांपासून भय ते 'चोरभयं', अमानुषांपासून (भुताखेतांपासून) भय ते 'अमनुस्सभयं', अग्नीपासून भय ते 'अग्गिभयं'. पापाला भितो तो 'पापभीतो', 'पापभीरुको' (पापाची भीती बाळगणारा), न करण्यायोग्य गोष्टींपासून विरती ती 'अकत्तब्बविरति'. याचप्रमाणे 'कायदुच्चरितविरति' (कायेच्या दुराचारापासून विरती), 'वचीदुच्चरितविरति' (वाणीच्या दुराचारापासून विरती), बंधनातून मुक्त झालेला तो 'बन्धनमुत्तो', 'vanamutto' (वनातून मुक्त झालेला), 'बन्धनमोक्खो' (बंधनातून सुटका), कर्मापासून उत्पन्न झालेले ते 'कम्मसमुट्ठितं', 'उक्कठुक्कठं' (उत्कृष्टापेक्षा उत्कृष्ट), 'ओमकोमकं' (कनिष्ठापेक्षा कनिष्ठ).

ක්වචි වුත්තියෙව, කම්මතො ජාතං කම්මජං. එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං. ඉධ න භවති, පාසාදා පතිතො.

काही ठिकाणी केवळ कृदन्त वृत्तीच होते, जसे – कर्मापासून उत्पन्न झालेले ते 'कम्मजं'. याचप्रमाणे 'चित्तजं' (चित्तापासून उत्पन्न), 'उतुजं' (ऋतूपासून उत्पन्न), 'आहारजं' (आहारापासून उत्पन्न). येथे (समास) होत नाही – 'पासादा पतितो' (प्रासादावरून पडलेला).

පඤ්චමීතප්පුරිසො.

पंचमी तत्पुरुष समास.

ඡට්ඨී රඤ්ඤො පුත්තො රාජපුත්තො. එවං රාජපුරිසො, ආචරියපූජකො, බුද්ධසාවකො, බුද්ධරූපං, ජිනවචනං, සමුද්දඝොසො, ධඤ්ඤානං රාසි ධඤ්ඤරාසි, පුප්ඵගන්ධො, ඵලරසො, කායස්ස ලහුතා කායලහුතා, මරණස්සති, රුක්ඛමූලං, අයස්ස පත්තො අයොපත්තො, එවං සුවණ්ණකටාහං, පානීයථාලකං, සප්පිකුම්භො.

षष्ठी (तत्पुरुष समास) – राजाचा पुत्र तो 'राजपुत्तो'. याचप्रमाणे 'राजपुरिसो' (राजपुरुष), 'आचरियपूजको' (आचार्यांची पूजा करणारा), 'बुद्धसावको' (बुद्धश्रावक), 'बुद्धरूपं' (बुद्धरूप), 'जिनवचनं' (जिनांचे/बुद्धांचे वचन), 'समुद्घोषो' (समुद्राचा घोष), धान्यांची रास ती 'धञ्ञरासि', 'पुप्फगन्धो' (फुलांचा सुगंध), 'फलरसो' (फळांचा रस), कायेची लघुता (हलकेपणा) ती 'कायळहुता', 'मरणस्सति' (मरणाची स्मृती), 'रुक्खमूलं' (झाडाचे मूळ), लोहाचे पात्र ते 'अयोपत्तो', याचप्रमाणे 'सुवण्णकटाहं' (सोन्याची कढई), 'पानीयथालकं' (पिण्याच्या पाण्याचे भांडे), 'सप्पिकुम्भो' (तुपाचा घडा).

‘‘දෙවානං රාජා’’ති අත්ථෙ සමාසාදිම්හි කතෙ ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති අකාරො, තතො ‘‘ස්‍යා චා’’ති ආත්තං න භවති. දෙවරාජො, දෙවරාජා, දෙවරාජං, දෙවරාජෙ ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. අත්තාභාවෙ සො දෙවරාජා, තෙ දෙවරාජානො ඉච්චාදි රාජසද්දසමං. තථා දෙවානං සඛා දෙවසඛො, දෙවසඛා, සො දෙවසඛා, තෙ දෙවසඛානො ඉච්චාදි.

'देवांचा राजा' या अर्थी समासाच्या सुरुवातीला 'क्वचि समासान्तगतानामकारन्तो' या सूत्राने अकार होतो, त्यानंतर 'स्या चा' या सूत्राने आकार (आ-कार) होत नाही. 'देवराजो', 'देवराजा', 'देवराजं', 'देवराजे' इत्यादी 'पुरिस' (पुरुष) शब्दाप्रमाणे चालतात. आत्मभावामध्ये (स्वत्व असताना) 'सो देवराजा' (तो देवराज), 'ते देवराजानो' (ते देवराज) इत्यादी 'राज' शब्दाप्रमाणे चालतात. तसेच देवांचा सखा तो 'देवसखो', 'देवसखा', 'सो देवसखा' (तो देवसखा), 'ते devasakhāno' (ते देवसखे) इत्यादी.

පුමස්ස ලිඞ්ගං පුල්ලිඞ්ගං. එවං පුම්භාවො, පුමන්තලොපාදි.

पुरुषाचे लिंग ते 'पुल्लिङ्गं' (पुल्लिंग). याचप्रमाणे 'पुम्भावो' (पुंभाव/पुरुषत्व), 'पुमन्तलोपादि' (पुम-शब्दाच्या अन्ताचा लोप इत्यादी).

හත්ථිපදං, ඉත්ථිරූපං, භික්ඛුනිසඞ්ඝො, ජම්බුසාඛා, එත්ථ ච ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා මජ්ඣෙ ඊකාරූකාරානං රස්සත්තං.

'हत्थिपदं' (हत्तीचे पाऊल), 'इत्थिरूपं' (स्त्रीचे रूप), 'भिक्खुनीसङ्घो' (भिक्खुणी संघ), 'जम्बुसाखा' (जांभळाची फांदी), आणि येथे 'क्वचादिmज्झुत्तरानं' इत्यादी सूत्राने मध्ये असणाऱ्या ई-कार आणि ऊ-कार यांचा र्‍हस्व होतो.

විභාසාධිකාරතො [Pg.197] ක්වචි වාක්‍යමෙව, සහසා කම්මස්ස කත්තාරො, භින්නානං සන්ධාතා, කප්පස්ස තතියො භාගො, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී, මනුස්සානං ඛත්තියො සූරතමො.

विभाषा (विकल्प) अधिकाराने काही ठिकाणी केवळ वाक्यच राहते (समास होत नाही), जसे – 'सहसा कम्मस्स कत्तारो' (घाईघाईने कर्म करणारे), 'भिन्नानं सन्धाता' (भेद झालेल्यांना जोडणारे), 'कप्पस्स ततियो भागो' (कल्पाचा तिसरा भाग), 'या च पक्खस्स अट्ठमी' (आणि जी पक्षाची अष्टमी), 'मनुस्सानं खत्तियो सूरतमो' (मनुष्यांमध्ये क्षत्रिय अत्यंत शूर असतो).

යුත්තත්ථො ඉච්චෙව? ‘‘භටො රඤ්ඤො පුරිසො දෙවදත්තස්සා’’ති එත්ථ ‘‘භටසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛතාය අයුත්තත්ථභාවතො සමාසො න භවති, ‘‘කොසලස්ස රඤ්ඤො පුත්තො’’තිආදීසු පන සාපෙක්ඛතාය අසමත්ථත්තා න භවති, සම්බන්ධීසද්දානං පන නිච්චං සාපෙක්ඛත්තෙපි ගමකත්තා සමාසො, යථා – දෙවදත්තස්ස ගුරුකුලං, භගවතො සාවකසඞ්ඝොතිආදි.

'युक्तार्थ' (समर्थ अर्थ असणारा) असेच का म्हटले आहे? 'भटो रञ्ञो पुरिसो देवदत्तस्स' (राजाचा योद्धा देवदत्ताचा माणूस आहे) येथे 'योद्ध्याशी संबंध असल्यामुळे षष्ठी' या नियमाने परस्परांच्या अपेक्षेअभावी अयुक्तार्थ (असमर्थ) भाव असल्यामुळे समास होत नाही. परंतु 'कोसलस्स रञ्ञो पुत्तो' (कोसल राजाचा पुत्र) इत्यादींमध्ये सापेक्षतेमुळे असमर्थता असल्याने समास होत नाही. परंतु संबंधी शब्दांची नित्य सापेक्षता असली तरी बोधगम्यतेमुळे (गमकरत्वामुळे) समास होतो, जसे – 'देवदत्तस्स गुरुकुलं' (देवदत्ताचे गुरुकुल), 'भगवतो सावकसङ्घो' (भगवंतांचा श्रावकसंघ) इत्यादी.

ඡට්ඨීතප්පුරිසො.

षष्ठी तत्पुरुष समास.

සත්තමී රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, එවං රූපසඤ්චෙතනා, සංසාරදුක්ඛං, චක්ඛුම්හි සන්නිස්සිතං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, ධම්මෙ රතො ධම්මරතො, ධම්මාභිරති, ධම්මරුචි, ධම්මගාරවො, ධම්මෙසු නිරුත්ති ධම්මනිරුත්ති, දානාධිමුත්ති, භවන්තරකතං, දස්සනෙ අස්සාදො දස්සනස්සාදො, අරඤ්ඤෙ වාසො අරඤ්ඤවාසො, විකාලෙ භොජනං විකාලභොජනං, කාලෙ වස්සං කාලවස්සං, වනෙ පුප්ඵං වනපුප්ඵං. එවං වනමහිසො, ගාමසූකරො, සමුද්දමච්ඡො, ආවාටකච්ඡපො, ආවාටමණ්ඩූකො, කූපමණ්ඩූකො, තිත්ථනාවා, ඉත්ථීසු ධුත්තො ඉත්ථිධුත්තො ඡායාය සුක්ඛො ඡායාසුක්ඛො, අඞ්ගාරපක්කං, චාරකබද්ධො.

सप्तमी (तत्पुरुष समास) – रूपामध्ये संज्ञा ती 'रूपसञ्ञा' (रूपसंज्ञा). याचप्रमाणे 'रूपसञ्चेतना' (रूपसंवेदना), 'संसारदुक्खं' (संसारदुःख), चक्षूमध्ये (डोळ्यात) आश्रित असलेले विज्ञान ते 'चक्खुविञ्ञाणं' (चक्षुविज्ञान), धम्मामध्ये रमलेला तो 'धम्मरतो', 'धम्माभिरति' (धम्मामध्ये अभिरुची), 'धम्मरुचि' (धम्मरुची), 'धम्मगारवो' (धम्माविषयी आदर), धम्मांमधील निरुक्ती ती 'धम्मनिरुत्ति', 'दानाधिमुत्ति' (दानाविषयी अधिमुक्ती/श्रद्धा), 'भवन्तरकतं' (दुसऱ्या भवात केलेले), दर्शनामध्ये आस्वाद तो 'दस्सनस्सादो', अरण्यात वास (राहणे) तो 'अरञ्ञवासो', विकाल (अवेळी) भोजन ते 'विकालभोजनं', योग्य काळी पाऊस पडणे ते 'कालवस्सं', वनातील फूल ते 'वनपुप्फं'. याचप्रमाणे 'वनमहिंसो' (रानटी म्हैस), 'गामसूकरो' (गावातील डुक्कर), 'समुद्दमच्छो' (समुद्रातील मासा), 'आवाटकच्छपो' (खड्ड्यातील कासव), 'आवाटमण्डूको' (खड्ड्यातील बेडूक), 'कूपमण्डूको' (विहिरीतील बेडूक), 'तित्थनावा' (घाटावरील नाव), स्त्रियांमध्ये धूर्त (लंपट) तो 'इत्थिधुत्तो', सावलीत सुकवलेले ते 'छायासुक्खो', कोळशावर शिजवलेले ते 'अङ्गारपक्कं', तुरुंगात बांधलेला तो 'चारकबद्धो'.

ඉධ වුත්තියෙව, යථා – වනෙ චරතීති වනචරො, කුච්ඡිම්හි සයතීති කුච්ඡිසයො, ථලෙ තිට්ඨතීති ථලට්ඨො. එවං ජලට්ඨො, පබ්බතට්ඨො, මග්ගට්ඨො, පඞ්කෙ ජාතං පඞ්කජං, සිරෙ රුහතීති සිරොරුහං ඉච්චාදි.

येथे केवळ कृदन्त वृत्तीच होते, जसे – वनात संचार करतो तो 'वनचरो' (वनचर), कुशीत (गर्भात) शयन करतो तो 'कुच्छिसयो', जमिनीवर राहतो तो 'थलट्ठो' (स्थलस्थ). याचप्रमाणे 'जलट्ठो' (जलस्थ), 'पब्बतट्ठो' (पर्वतस्थ), 'मग्गट्ठो' (मार्गस्थ), चिखलात उत्पन्न झालेले ते 'पङ्कजं' (पंकज), डोक्यावर उगवतात ते 'सिरोरुहं' (केस) इत्यादी.

ඉධ [Pg.198] න භවති, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, ආසනෙ නිසින්නො, ආසනෙ නිසීදිතබ්බං.

येथे (समास) होत नाही – 'भोजने मत्तञ्ञुता' (भोजनामध्ये मात्रा जाणणे/मित आहार), 'इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता' (इंद्रियांमध्ये गुप्तद्वारता/इंद्रिय संयम), 'आसने निसिन्नो' (आसनावर बसलेला), 'आसने निसीदितब्बं' (आसनावर बसावे).

සත්තමීතප්පුරිසො.

सप्तमी तत्पुरुष समास.

‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති වුත්තත්තා යථාභිධානං තප්පුරිසෙ ක්වචි අච්චන්තාදීසු අමාදිවිභත්‍යන්තං පුබ්බපදං පරං සම්භවති.

'तदनुपरोधेन' (त्याला बाधा न आणता) असे म्हटल्यामुळे, अभिधानानुसार (व्याकरण नियमांनुसार) तत्पुरुष समासात काही ठिकाणी 'अच्चन्त' (अत्यंत) इत्यादींमध्ये 'अं' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांनी युक्त असलेले पूर्वपद नंतर येणे शक्य होते.

යථා – අන්තං අතික්කන්තං අච්චන්තං, අච්චන්තානි, වෙලං අතික්කන්තො අතිවෙලො, රස්සත්තං. එවං මාලං අතීතො අතිමාලො, පත්තජීවිකො, ආපන්නජීවිකො, අක්ඛං පතිගතං නිස්සිතන්ති පච්චක්ඛං දස්සනං, පච්චක්ඛො අත්තභාවො, පච්චක්ඛා බුද්ධි, අත්ථං අනුගතං අන්වත්ථං, කොකිලාය අවකුට්ඨං අවකොකිලං වනං, පරිච්චත්තන්ති අත්ථො. අවමයූරං, අජ්ඣයනාය පරිගිලානො පරියජ්ඣයනො, කම්මස්ස අලං සමත්ථොති අලංකම්මො, වචනාය අලන්ති අලංවචනො, වානතො නික්ඛන්තං නිබ්බානං, කිලෙසෙහි නික්ඛන්තො නික්කිලෙසො, නිරඞ්ගණො, කොසම්බියා නික්ඛන්තො නික්කොසම්බී, වනතො නිය්‍යාතො නිබ්බනො, ආචරියතො පරො පාචරියො. එවං පය්‍යකො, පරහිය්‍යො, ගඞ්ගාය උපරි උපරිගඞ්ගං. එවං හෙට්ඨානදී, අන්තොසමාපත්ති, හංසානං රාජා රාජහංසො, හංසරාජා වා, මාසස්ස අද්ධං අද්ධමාසං, මාසද්ධං වා, ආමලකස්ස අද්ධං අද්ධාමලකං, ආමලකද්ධං වා, කහාපණස්ස අඩ්ඪං අඩ්ඪකහාපණං, අඩ්ඪමාසකං, රත්තියා අඩ්ඪං අඩ්ඪරත්තං, රත්තියා පුබ්බං පුබ්බරත්තං, රත්තියා පච්ඡා පච්ඡාරත්තං. එත්ථ ච ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති රත්තිසද්දන්තස්ස අත්තං, අහස්ස පුබ්බං පුබ්බන්හං. එවං සායන්හං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අහස්ස අන්හාදෙසො.

जसे - अंत ओलांडून गेलेला तो 'अच्चंत' (अत्यंत), 'अच्चंतानि' (अत्यंत रूपे), वेळेचे उल्लंघन केलेला तो 'अतिवेलो' (अतिवेळ), 'रस्सत्तं' (ऱ्हस्वत्व). याचप्रमाणे माळेच्या पलीकडे गेलेला तो 'अतिमालो', 'पत्तजीविको' (ज्याला उपजीविका प्राप्त झाली आहे), 'आपन्नजीविको' (ज्याला उपजीविका प्राप्त झाली आहे), डोळ्यांसमोर (अक्ष) गेलेले किंवा आश्रित असलेले ते 'पच्चक्खं दस्सनं' (प्रत्यक्ष दर्शन), 'पच्चक्खो अत्तभावो' (प्रत्यक्ष आत्मभाव/अस्तित्व), 'पच्चक्खा बुद्धि' (प्रत्यक्ष बुद्धी), अर्थाला अनुसरून असलेले ते 'अन्वत्थं' (अन्वर्थ), कोकिळेने कूजन केलेले (किंवा सोडलेले) वन म्हणजे 'अवकोकिलं वनं', याचा अर्थ 'परित्यक्त' (सोडून दिलेले) असा आहे. 'अवमयूरं' (मोरांनी सोडलेले), अध्ययनासाठी थकलेला तो 'परियज्झयनो', कर्मासाठी पुरेसा किंवा समर्थ असलेला तो 'अलं कम्मो', बोलण्यासाठी समर्थ असलेला तो 'अलं वचनो', तृष्णेपासून (वान) मुक्त झालेले ते 'निब्बानं' (निर्वाण), क्लेशांमधून मुक्त झालेला तो 'निक्किलेसो' (निष्क्लेश), 'निरंगणो' (रागरहित/निष्पाप), कोसंबीमधून बाहेर पडलेला तो 'निक्कोसंबि', वनातून बाहेर पडलेला तो 'निब्बनो', आचार्यांपेक्षा श्रेष्ठ किंवा पलीकडचा तो 'पाचरियो' (प्र-आचार्य). याचप्रमाणे 'पय्यको' (पणजोबा), 'परहिय्यो' (परवा), गंगेच्या वर ते 'उपरिगंगं'. याचप्रमाणे 'हेट्ठा नदी' (नदीच्या खाली), 'अन्तोसमापत्ति' (समापत्तीच्या आत), हंसांचा राजा तो 'राजहंसो' किंवा 'हंसराजा', महिन्याचा अर्धा भाग तो 'अद्धमासं' किंवा 'मासद्धं', आवळ्याचा अर्धा भाग तो 'अद्धामालकं' किंवा 'आमलकद्धं', कहापणाचा अर्धा भाग तो 'अड्ढकहापणं', 'अड्ढमासकं', रात्रीचा अर्धा भाग तो 'अड्ढरत्तं', रात्रीचा पूर्वभाग तो 'पुब्बरत्तं', रात्रीचा उत्तरभाग तो 'पच्छारत्तं'. आणि येथे "क्वचि समासंतगतानामकारंतो" या सूत्राने 'रत्ति' शब्दाच्या अंताला 'अ'कार होतो, दिवसाचा पूर्वभाग तो 'पुब्बण्हं' (पूर्वाह्न). याचप्रमाणे 'सायण्हं' (सायंकाळ), "तेसु वुद्धि" इत्यादी सूत्राने 'अह' (दिवस) शब्दाचा 'अण्ह' असा आदेश होतो.

අමාදිපරතප්පුරිසො.

'अम' (द्वितीया विभक्ती प्रत्यय) इत्यादी ज्याच्या परपदी असतात, तो 'अमादिपरतत्पुरुष' (द्वितीया तत्पुरुष समास) होय.

ක්වචි [Pg.199] තප්පුරිසෙ ‘‘පභඞ්කරා’’දීසු විභත්තිලොපො න භවති.

काही तत्पुरुष समासात 'पभंकर' (प्रभाकर) इत्यादी शब्दांमध्ये विभक्तीचा लोप होत नाही (अलुक् तत्पुरुष).

යථා – පභං කරොතීති අත්ථෙ ‘‘අමාදයො පරපදෙභී’’ති සමාසො, ‘‘නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො’’ති සමාසසඤ්ඤා, තතො ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති විභත්තිලොපෙ සම්පත්තෙ තත්ථෙව චග්ගහණෙන පුබ්බපදෙ විභත්තිලොපාභාවො. සෙසං සමං. පභඞ්කරො, අමතං දදාතීති අමතන්දදො, රණං ජහාතීති රණඤ්ජහො, ජුතිං ධාරෙතීති ජුතින්ධරො, තථා සහසාකතං, පරස්සපදං. අත්තනොපදං, භයතො උපට්ඨානං භයතූපට්ඨානං, පරතොඝොසො, ගවංපතිත්ථෙරො, මනසිකාරො, පුබ්බෙනිවාසො, පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, මජ්ඣෙකල්‍යාණං, අන්තෙවාසී, අන්තෙවාසිකො, ජනෙසුතො, උරසිලොමො, කණ්ඨෙකාළො, සරසිජමිච්චාදි.

जसे - 'पभं करोति' (जो प्रकाश करतो) या अर्थी "अमादयो परपदेभि" या सूत्राने समास होतो, "नामानं समासो युत्तत्थो" या सूत्राने समास संज्ञा होते, त्यानंतर "तेसं विभत्तियो लोपा चा" या सूत्राने विभक्तीचा लोप प्राप्त झाला असता, तेथेच 'च' कार ग्रहण केल्यामुळे पूर्वपदातील विभक्तीचा लोप होत नाही. उर्वरित प्रक्रिया समान आहे. उदा. 'पभंकरो' (प्रभाकर), अमृत देतो तो 'अमतंददो' (अमृतद), युद्ध/क्लेश सोडतो तो 'रणंजहो' (रणंजह), दीप्ती धारण करतो तो 'जुतिंधरो' (द्युतिधर), तसेच 'सहसाकतं' (सहसा केलेले), 'परस्सपदं' (परस्मैपद), 'अत्तनोपदं' (आत्मनेपद), भयापासून उपस्थित होणे ते 'भयतूपट्ठानं', दुसऱ्याकडून ऐकलेला आवाज तो 'परतोघोषो', 'गवंपतित्थेरो' (गवांपति स्थवीर), 'मनसिकारो' (मनस्कार/मनन), 'पुब्बेनिवासो' (पूर्वनिवास), 'पुब्बेनिवासानुस्सति' (पूर्वजन्मांचे स्मरण), 'मज्झेकल्याणं' (मध्ये कल्याणकारी), 'अन्तेवासी' (जवळ राहणारा शिष्य), 'अन्तेवासिको', 'जनेसुतो' (लोकांमध्ये प्रसिद्ध), 'उरसिलोमो' (छातीवर केस असलेला), 'कण्ठेकळो' (गळ्यात काळा डाग असलेला), 'सरसिजं' (कमळ) इत्यादी.

අලොපතප්පුරිසො.

अलोप तत्पुरुष (अलुक् तत्पुरुष) समास.

තප්පුරිසසමාසො නිට්ඨිතො.

तत्पुरुष समास समाप्त झाला.

බහුබ්බීහිසමාස

बहुव्रीहि समास (बहुब्बीहिसमास).

අථ බහුබ්බීහිසමාසො වුච්චතෙ.

आता बहुव्रीहि समास सांगितला जात आहे.

සො ච නවවිධො ද්විපදො තුල්‍යාධිකරණො, ද්විපදො භින්නාධිකරණො, තිපදො නනිපාතපුබ්බපදො, සහපුබ්බපදො උපමානපුබ්බපදො සඞ්ඛ්‍යොභයපදො දිසන්තරාළත්ථො බ්‍යතිහාරලක්ඛණො චාති.

आणि तो नऊ प्रकारचा आहे: १. द्विपद तुल्याधिकरण, २. द्विपद भिन्नाधिकरण, ३. त्रिपद, ४. न-निपात पूर्वपद, ५. सह-पूर्वपद, ६. उपमान-पूर्वपद, ७. संख्या-उभयपद, ८. दिशांतराल-अर्थ (दिशेच्या अंतराळाचा अर्थ सांगणारा) आणि ९. व्यतिहार-लक्षण (परस्पर क्रियेचे लक्षण दर्शवणारा).

තත්ථ ද්විපදො තුල්‍යාධිකරණො බහුබ්බීහි කම්මාදීසු ඡසු විභත්‍යත්ථෙසු භවති.

त्यापैकी 'द्विपद तुल्याधिकरण बहुव्रीहि' हा कर्म इत्यादी सहा विभक्तींच्या अर्थांमध्ये होतो.

තත්ථ [Pg.200] දුතියත්ථෙ තාව – ‘‘ආගතා සමණා ඉමං සඞ්ඝාරාම’’න්ති විග්ගහෙ –

त्यापैकी प्रथम द्वितीयेच्या अर्थी - "आगता समणा इमं संघारामं" (या संघारामात श्रमण आले आहेत) अशा विग्रहात -

352. අඤ්ඤපදත්ථෙසු බහුබ්බීහි.

३५२. अन्य पदांच्या अर्थांमध्ये बहुव्रीहि समास होतो.

සමස්‍යමානපදතො අඤ්ඤෙසං පඨමදුතියාදිවිභත්‍යන්තානං පදානමත්ථෙසු යුත්තත්ථානි නාමානි විභාසා සමස්‍යන්තෙ, සො සමාසො බහුබ්බීහිසඤ්ඤො ච හොති.

समासात समाविष्ट होणाऱ्या पदांपेक्षा भिन्न असलेल्या, प्रथमा, द्वितीया इत्यादी विभक्तींनी युक्त अशा अन्य पदांच्या अर्थांमध्ये, योग्य अर्थ असणाऱ्या नामांचा विकल्प करून समास होतो आणि त्या समासाला 'बहुव्रीहि' संज्ञा प्राप्त होते.

බහවො වීහයො යස්ස සො බහුබ්බීහි, බහුබ්බීහිසදිසත්තා අයම්පිසමාසො අන්වත්ථසඤ්ඤාවසෙන බහුබ්බීහීති වුත්තො, අඤ්ඤපදත්ථප්පධානො හි බහුබ්බීහි.

"ज्यांच्याकडे पुष्कळ भात (धान्य) आहे तो" (बहवो वीहयो यस्स सो) म्हणजे 'बहुव्रीहि'. या बहुव्रीहि शब्दाशी साधर्म्य असल्यामुळे या समासालाही अन्वर्थक संज्ञेनुसार 'बहुव्रीहि' म्हटले जाते; कारण बहुव्रीहि समासात अन्य पदाचा अर्थ प्रधान असतो.

දුවිධො චායං බහුබ්බීහි තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණාතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණවසෙන, තෙසු යත්ථ විසෙසනභූතො අත්ථො අඤ්ඤපදත්ථග්ගහණෙන ගය්හති, සො තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා – ලම්බකණ්ණමානයාති.

आणि हा बहुव्रीहि समास 'तद्गुणसंविज्ञान' आणि 'अतद्गुणसंविज्ञान' या भेदाने दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी ज्या समासात विशेषण असलेला अर्थ अन्य पदाच्या अर्थाच्या ग्रहणाने ग्रहण केला जातो, तो 'तद्गुणसंविज्ञान' बहुव्रीहि होय. जसे - "लंबकण्णं आनय" (लांब कान असलेल्याला घेऊन ये - येथे कान आणि तो मनुष्य दोन्ही येतात).

යත්ථ පන න ගය්හති, සො අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා – බහුධනමානයාති.

परंतु जेथे विशेषण असलेला अर्थ ग्रहण केला जात नाही, तो 'अतद्गुणसंविज्ञान' बहुव्रीहि होय. जसे - "बहुधनं आनय" (पुष्कळ धन असलेल्या माणसाला घेऊन ये - येथे केवळ माणसाला आणले जाते, धनाला प्रत्यक्ष उचलून आणले जात नाही).

ඉධ බහුබ්බීහිසද්දෙ විය විසෙසනස්ස පුබ්බනිපාතො, සෙසං පුබ්බසමං.

येथे 'बहुव्रीहि' शब्दाप्रमाणेच विशेषणाचा पूर्वपात (आधी प्रयोग) होतो, उर्वरित प्रक्रिया पूर्वीप्रमाणेच समजावी.

ආගතසමණො සඞ්ඝාරාමො. එත්ථ ච ආගතසද්දො, සමණසද්දො ච අත්තනො අත්ථෙ අට්ඨත්වා දුතියාවිභත්‍යත්ථභූතෙ සඞ්ඝාරාමසඞ්ඛාතෙ අඤ්ඤපදත්ථෙ වත්තන්ති, තදත්ථජොතනත්ථමෙව තදනන්තරං ‘‘සඞ්ඝාරාමො’’ති පදන්තරං පයුජ්ජති, තතො සමාසෙනෙව කම්මත්ථස්ස අභිහිතත්තා පුන දුතියා න හොති. ඉදංසද්දස්ස ච අප්පයොගො, එවං සබ්බත්ථ. බහුබ්බීහි චායං අභිධෙය්‍යලිඞ්ගවචනො.

'आगतसमणो संघारामो' (ज्या संघारामात श्रमण आले आहेत तो संघाराम). येथे 'आगत' शब्द आणि 'समण' शब्द आपापल्या मूळ अर्थावर न राहता, द्वितीया विभक्तीच्या अर्थाचे वाचक असलेल्या 'संघाराम' या अन्य पदाचा अर्थ व्यक्त करतात. तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी त्यानंतर 'संघारामो' हे दुसरे पद वापरले जाते. त्यामुळे समासानेच कर्माचा अर्थ व्यक्त केल्यामुळे पुन्हा द्वितीया विभक्ती होत नाही. तसेच 'इदं' शब्दाचा प्रयोग केला जात नाही, सर्वत्र असेच समजावे. आणि हा बहुव्रीहि समास विशेष्य पदाच्या लिंग आणि वचनानुसार चालतो.

තථා ආගතසමණා සාවත්ථි, ආගතසමණං ජෙතවනං, පටිපන්නා අද්ධිකා යං පථං සොයං පටිපන්නද්ධිකො පථො[Pg.201], අභිරුළ්හා වාණිජා යං නාවං සා අභිරුළ්හවාණිජා නාවා. එවං කම්මත්ථෙ බහුබ්බීහි.

त्याचप्रमाणे 'आगतसमणा सावत्थि' (ज्या श्रावस्तीमध्ये श्रमण आले आहेत ती श्रावस्ती), 'आगतसमणं जेतवनं' (ज्या जेतवनात श्रमण आले आहेत ते जेतवन), वाटसरूंनी ज्या मार्गावर प्रवास केला आहे तो 'पटिपन्नद्धिको पथो' (प्रवास केलेला मार्ग), व्यापारी ज्या नौकेवर चढले आहेत ती 'अभिरुळ्हवाणिजा नावा' (आरूढ व्यापारी असलेली नौका). अशा प्रकारे कर्माच्या अर्थी बहुव्रीहि समास होतो.

තතියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – ජිතානි ඉන්ද්‍රියානි යෙන සමණෙන සොයං ජිතින්ද්‍රියො සමණො. එවං දිට්ඨධම්මො, පත්තධම්මො, කතකිච්චො, ජිතා මාරා අනෙනාති ජිතමාරො භගවා, පටිවිද්ධසබ්බධම්මො.

तृतीयेच्या अर्थी बहुव्रीहि समास जसे - ज्या श्रमणाने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे तो 'जितिन्द्रियो समणो' (जितेंद्रिय श्रमण). याचप्रमाणे 'दिट्ठधम्मो' (ज्याने धर्म पाहिला आहे तो), 'पत्तधम्मो' (ज्याला धर्म प्राप्त झाला आहे तो), 'कतकिच्चो' (ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे तो), ज्यांनी मारावर विजय मिळवला आहे ते 'जितमारो भगवा' (मारविजेते भगवान), 'पटिविद्धसब्बधम्मो' (ज्यांनी सर्व धर्मांचा भेद/साक्षात्कार केला आहे ते).

චතුත්ථියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – දින්නො සුඞ්කො යස්ස රඤ්ඤො සොයං දින්නසුඞ්කො රාජා, උපනීතං භොජනං අස්ස සමණස්සාති උපනීතභොජනො සමණො, උපහටො බලි අස්සාති උපහටබලි යක්ඛො.

चतुर्थीच्या अर्थी बहुव्रीहि समास जसे - ज्या राजाला कर दिला गेला आहे तो 'दिन्नसुंको राजा' (कर दिलेला राजा), ज्या श्रमणाला भोजन आणून दिले आहे तो 'उपनीतभोजनो समणो', ज्याला बळी (पूजा/भेट) अर्पण केला आहे तो 'उपहतबलि यक्खो'.

පඤ්චමියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – නිග්ගතා ජනා අස්මා ගාමා සොයං නිග්ගතජනො ගාමො, නිග්ගතො අයො අස්මාති නිරයො, නිග්ගතා කිලෙසා එතස්මාති නික්කිලෙසො, අපෙතං විඤ්ඤාණං අස්මාති අපෙතවිඤ්ඤාණො මතකායො, අපගතං භයභෙරවං අස්මාති අපගතභයභෙරවො අරහා.

पंचमीच्या अर्थी बहुव्रीहि समास जसे - ज्या गावातून लोक निघून गेले आहेत तो 'निग्गतजनो गामो' (जनशून्य गाव), ज्यातून सुख (किंवा गमन) निघून गेले आहे तो 'निरयो' (नरक), ज्याच्यामधून क्लेश निघून गेले आहेत तो 'निक्किलेसो' (निष्क्लेश), ज्याच्यामधून विज्ञान (चेतना) निघून गेले आहे ते 'अपेतविञ्ञाणो मतकायो' (चेतनाहीन मृत शरीर), ज्यांच्यामधून भय आणि भीती निघून गेली आहे ते 'अपगतभयभेरवो अरहा' (भयमुक्त अरहंत).

ඡට්ඨියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – ඡින්නා හත්ථා යස්ස පුරිසස්ස සොයං ඡින්නහත්ථො පුරිසො. එවං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො, ඛීණාසවො, වීතො රාගො අස්සාති වීතරාගො, ද්වෙ පදානි අස්සාති ද්විපදො, ද්විහත්ථො පටො, තෙවිජ්ජො, චතුප්පදො, පඤ්ච චක්ඛූනි අස්සාති පඤ්චචක්ඛු භගවා, ඡළභිඤ්ඤො, රස්සත්තං, නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං, දසබලො, අනන්තඤාණො, තීණි දස පරිමාණමෙතෙසන්ති තිදසා දෙවා, සමාසන්තස්ස අත්තං, ඉධ පරිමාණසද්දස්ස සන්නිධානතො [Pg.202] දසසද්දො සඞ්ඛ්‍යානෙ වත්තතෙ, අයං පච්චයො එතෙසන්ති ඉදප්පච්චයා, කො පභවො අස්සාති කිංපභවො අයං කායො, විගතං මලමස්සාති විමලො, සුන්දරො ගන්ධො අස්සාති සුගන්ධං චන්දනං. එවං සුසීලො, සුමුඛො, කුච්ඡිතො ගන්ධො අස්සාති දුග්ගන්ධං කුණපං, දුට්ඨු මනො අස්සාති දුම්මනො. එවං දුස්සීලො, දුම්මුඛො, තපො එව ධනං අස්සාති තපොධනො, ඛන්තිසඞ්ඛාතං බලං අස්සාති ඛන්තිබලො, ඉන්දොති නාමං එතස්සාති ඉන්දනාමො.

षष्ठी विभक्तीच्या अर्थातील बहुव्रीहि समास जसे – ‘छिन्ना हत्था यस्स पुरिसस्स सोयं छिन्नहत्थो पुरिसो’ (ज्या माणसाचे हात कापले गेले आहेत तो ‘छिन्नहस्त’ माणूस). याचप्रमाणे ‘परिपुण्णसङ्कप्पो’ (ज्याचे संकल्प परिपूर्ण झाले आहेत तो), ‘खीणासवो’ (ज्याचे आसव क्षीण झाले आहेत तो), ‘वीतो रागो अस्साति वीतरागो’ (ज्याचा राग/आसक्ती निघून गेली आहे तो ‘वीतराग’), ‘द्वे पदानि अस्साति द्विपदो’ (ज्याला दोन पाय आहेत तो ‘द्विपद’), ‘द्विहत्थो पटो’ (दोन हात लांबीचे वस्त्र), ‘तेविज्जो’ (त्रिविद्य), ‘चतुप्पदो’ (चतुष्पाद/चार पायांचा), ‘पञ्च चक्खूनि अस्साति पञ्चचक्खु भगवा’ (ज्यांना पाच चक्षू आहेत ते ‘पंचचक्षू’ भगवान), ‘छळभिञ्ञो’ (षडभिज्ञ), ‘रस्सत्तं’ (ऱ्हस्वत्व), ‘नवङ्गं सत्थुसासनं’ (शास्त्याचे नऊ अंगांचे शासन), ‘दसबलो’ (दशबल), ‘अनन्तञाणो’ (अनंतज्ञानी), ‘तीणि दसा परिमाणमेतेसन्ति तिदसा देवा’ (तीन वेळा दहा हे ज्यांचे परिमाण आहे ते ‘तिदस’ देव - तीस देव), समासाच्या शेवटी ‘अ’कार होतो, येथे परिमाण शब्दाच्या सान्निध्यामुळे ‘दस’ शब्द संख्येसाठी वापरला आहे, ‘अयं पच्चयो एतेसन्ति इदप्पच्चया’ (हा प्रत्यय ज्यांचा आहे ते ‘इदप्पच्चय’), ‘को पभवो अस्साति किम्पभवो अयं कायो’ (या शरीराचा उगम काय आहे म्हणून हा ‘किंप्रभव’ काय/देह), ‘विगतं मलमस्साति विमलो’ (ज्याचा मळ निघून गेला आहे तो ‘विमल’), ‘सुन्दरो गन्धो अस्साति सुगन्धं चन्दनं’ (ज्याचा सुगंध सुंदर आहे ते ‘सुगंधी’ चंदन). याचप्रमाणे ‘सुसीलो’ (सुशील), ‘सुमुखो’ (सुमुख), ‘कुच्छितो गन्धो अस्साति दुग्गन्धं कुणपं’ (ज्याचा दुर्गंध कुत्सित/वाईट आहे ते ‘दुर्गंधी’ प्रेत/शव), ‘दुट्ठु मनो अस्साति दुम्मनो’ (ज्याचे मन दुष्ट/खिन्न आहे तो ‘दुर्मन’). याचप्रमाणे ‘दुस्सीलो’ (दुःशील), ‘दुम्मुखो’ (दुर्मुख), ‘तपो एव धनं अस्साति tapodhano’ (तप हेच ज्याचे धन आहे तो ‘तपोधन’), ‘खन्तिसङ्खातं बलं अस्साति खन्तिबलो’ (क्षांती/सहनशीलता हेच ज्याचे बल म्हटले जाते तो ‘क्षांतीबल’), ‘इन्दोति नामं एतस्साति इन्दनामो’ (इंद्र हे ज्याचे नाव आहे तो ‘इंद्रनाम’).

ඡන්දජාතාදීසු විසෙසනවිසෙසිතබ්බානං යථිච්ඡිතත්තා උභයං පුබ්බං නිපතති, යථා – ඡන්දො ජාතො අස්සාති ඡන්දජාතො, ජාතො ඡන්දො අස්සාතිපි ජාතඡන්දො. එවං සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සො, පීතිසොමනස්සසඤ්ජාතො, මාසජාතො, ජාතමාසො, ඡින්නහත්ථො, හත්ථච්ඡින්නො.

‘छन्दजात’ इत्यादी शब्दांमध्ये विशेषण आणि विशेष्य यांच्या इच्छेनुसार दोन्हीपैकी कोणतेही आधी येऊ शकते, जसे – ‘छन्दो जातो अस्साति छन्दजातो’ (ज्याला छंद/इच्छा उत्पन्न झाली आहे तो ‘छंदजात’), किंवा ‘जातो छन्दो अस्सातिपि जातछन्दो’ (ज्याला छंद उत्पन्न झाला आहे तो ‘जातछंद’). याचप्रमाणे ‘सञ्जातपीतिसोमनस्सो’ (ज्याला प्रीती आणि सोमनस्य उत्पन्न झाले आहे तो) किंवा ‘पीतिसोमनस्ससञ्जातो’, ‘मासजातो’ (एक महिना झालेला) किंवा ‘जातमासो’, ‘छिन्नहत्थो’ (हात कापलेला) किंवा ‘हत्थच्छिन्नो’.

‘‘දීඝා ජඞ්ඝායස්සා’’ති විග්ගය්හ සමාසාදිම්හි කතෙ –

“दीघा जङ्घायस्सा” (ज्याचे पाय लांब आहेत) असा विग्रह करून समासाच्या सुरुवातीला केले असता –

‘‘තුල්‍යාධිකරණෙ, පදෙ’’ති ච වත්තතෙ.

“तुल्याधिकरणे, पदे” हे देखील लागू होते.

353. ඉත්ථියං භාසිතපුමිත්ථී පුමාව චෙ.

३५३. स्त्रीलिंगात जर पूर्वी पुल्लिंगी असलेला स्त्रीलिंगी शब्द असेल, तर तो पुल्लिंगाप्रमाणेच होतो.

ඉත්ථියං වත්තමානෙ තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ පරෙ පුබ්බෙ භාසිතපුමා ඉත්ථිවාචකො සද්දො අත්ථි චෙ, සො පුමා ඉව දට්ඨබ්බොති පුබ්බපදෙ ඉත්ථිප්පච්චයාභාවො, බහුබ්බීහිවිසයොයං, උපරි ‘‘කම්මධාරයසඤ්ඤෙ චා’’ති වක්ඛමානත්තා.

स्त्रीलिंगी अर्थ चालू असताना, पुढे तुल्याधिकरण पद असल्यास, पूर्वी जर पुल्लिंगात बोलला जाणारा स्त्रीलिंगी शब्द असेल, तर तो पुल्लिंगासारखाच समजावा; त्यामुळे पूर्व पदात स्त्रीलिंगी प्रत्ययाचा अभाव होतो. हा बहुव्रीहि समासाचा विषय आहे, कारण पुढे “कम्मधारयसञ्ञे चा” (कर्मधारय संज्ञेत देखील) असे सांगितले जाणार आहे.

354. ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං දීඝරස්සාපච්චයෙසු ච.

३५४. प्रत्यय आणि अप्रत्यय पुढे असताना, तसेच इतर प्रसंगी देखील, काही ठिकाणी तद्धित, समास, नाम, उपसर्ग इत्यादी पदांमधील सुरुवातीचे, मधले आणि शेवटचे स्वर बुद्धवचनाला बाधा न आणता दीर्घ किंवा ऱ्हस्व होतात.

ක්වචි තද්ධිතසමාසනාමොපසග්ගාදීසු පදෙසු ආදිමජ්ඣුත්තරභූතානං සරානං ජිනවචනානුපරොධෙන දීඝරස්සා හොන්ති පච්චයෙසු, අපච්චයෙසු පරෙසු, අපරභූතෙසු ච.

काही ठिकाणी तद्धित, समास, नाम, उपसर्ग इत्यादी पदांमध्ये सुरुवातीचे, मधले आणि शेवटचे असलेले स्वर जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) बाधा न आणता, प्रत्यय किंवा अप्रत्यय पुढे असताना आणि नंतर येणाऱ्या वर्णांच्या संदर्भात दीर्घ किंवा ऱ्हस्व होतात.

තත්ථ [Pg.203]

त्यामध्ये –

දීඝත්තං පාකටානූප- ඝාතාදො මධුවාදිසු;

රස්සත්තං අජ්ජවෙ ඉත්ථි- රූපාදො ච ක, තාදිසූති.

“दीर्घत्व हे पाकट, अनूप, घात इत्यादी आणि मधु इत्यादी शब्दांमध्ये होते; तर ऱ्हस्वत्व हे आर्जव, स्त्रीरूप इत्यादींमध्ये आणि ‘क’ प्रत्यय किंवा ‘तादिस’ इत्यादींमध्ये होते.”

බහුබ්බීහිසමාසෙ සති පුල්ලිඞ්ගෙ උත්තරපදන්තස්ස රස්සත්තං. දීඝජඞ්ඝො පුරිසො, තථා පහූතා ජිව්හා අස්සාති පහූතජිව්හො භගවා. මහතී පඤ්ඤා අස්සාති මහාපඤ්ඤො. ‘‘මහතං මහා තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ’’ති මහාදෙසො.

बहुव्रीहि समास असताना पुल्लिंगात उत्तरपदाच्या शेवटी ऱ्हस्वत्व होते. जसे – ‘दीघजङ्घो पुरिसो’ (लांब पायांचा माणूस), तसेच ‘पहूता जिव्हा अस्साति पहूतजिव्हो भगवा’ (ज्यांची जीभ विस्तीर्ण/मोठी आहे ते ‘प्रभूतजिव्ह’ भगवान). ‘महती पञ्ञा अस्साति महापञ्ञो’ (ज्यांची प्रज्ञा महान आहे ते ‘महाप्रज्ञ’). “महतं महा तुल्याधिकरणे पदे” या सूत्राने ‘महा’ असा आदेश होतो.

ඉත්ථියමිති කිං? ඛමාධනො. භාසිතපුමාති කිං? සද්ධාධුරො, සද්ධාපකතිකො, පඤ්ඤාපකතිකො, පඤ්ඤාවිසුද්ධිකො, එත්ථ ච ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති කප්පච්චයො. තුල්‍යාධිකරණෙ ඉච්චෙව? සමණිභත්තිකො, කුමාරිභත්තිකො, කුමාරිභත්ති.

“स्त्रीलिंगात” असे का म्हटले आहे? ‘खमाधनो’ (क्षमा हेच ज्याचे धन आहे तो). “पूर्वी पुल्लिंगात बोलला जाणारा” असे का म्हटले आहे? ‘सद्धाधुरो’ (श्रद्धा हीच ज्याची धुरा आहे तो), ‘सद्धापकतिको’ (श्रद्धा हाच ज्याचा स्वभाव आहे तो), ‘पञ्ञापकतिको’ (प्रज्ञा हाच ज्याचा स्वभाव आहे तो), ‘पञ्ञाविसुद्धिको’ (प्रज्ञेने जो विशुद्ध आहे तो); आणि येथे “क्वचि समासान्तगतानामकारन्तो” या सूत्राने ‘क’ प्रत्यय लागतो. “तुल्याधिकरणे” असेच का म्हटले आहे? ‘समणिभत्तिको’ (श्रमणीचा भक्त असलेला), ‘कुमारिभत्तिको’ (कुमारीचा भक्त असलेला), ‘कुमारिभत्ति’ (कुमारीची भक्ती).

පුබ්බපදස්සෙවායං පුම්භාවාතිදෙසො, තෙන ඉධ න භවති. බහුදාසිකො පුරිසො. බහුකුමාරිකං කුලං.

हा पुल्लिंगी भावाचा अतिदेश केवळ पूर्वपदालाच होतो, त्यामुळे येथे तो होत नाही. जसे – ‘bahudāsiko puriso’ (अनेक दासी असलेला माणूस), ‘bahukumārikaṃ kulaṃ’ (अनेक कुमारी असलेले कूळ/कुटुंब).

‘‘ගාණ්ඨිවො ධනු අස්සා’’ති විග්ගය්හ සමාසාදිම්හි කතෙ –

“गाण्ठिवो धनु अस्सा” (गांडीव हे ज्याचे धनुष्य आहे तो) असा विग्रह करून समासाच्या सुरुवातीला केले असता –

355. ධනුම්හා ච.

३५५. “धनुम्हा च” (आणि धनु शब्दापासून).

තිපදමිදං. ක්වචිසමාසන්තගතා ධනුසද්දා ආපච්චයො හොති, චසද්දෙන ධම්මාදිතො ච, ‘‘වමොදුදන්තාන’’න්ති වකාරො, ගාණ්ඨිවධන්වා. එවං පච්චක්ඛධම්මා.

हे तीन पदांचे सूत्र आहे. काही ठिकाणी समासाच्या शेवटी आलेल्या ‘धनु’ शब्दाला ‘आ’ प्रत्यय लागतो, आणि ‘च’ शब्दाने ‘धम्म’ इत्यादी शब्दांना देखील लागतो. “वमोदुदन्तानं” या सूत्राने ‘व’कार होऊन ‘गाण्ठिवधन्वा’ (गांडीवधन्वा) असा शब्द बनतो. याचप्रमाणे ‘पच्चक्खधम्मा’ (प्रत्यक्षधर्मा).

ක්වචීති කිං? සහස්සථාමධනු, පච්චක්ඛධම්මො, විදිතධම්මො.

“काही ठिकाणी” असे का म्हटले आहे? ‘सहस्सथामधनु’ (हजार हत्तींचे बळ असलेले धनुष्य), ‘पच्चक्खधम्मो’ (प्रत्यक्षधर्मा), ‘विदितधम्मो’ (विदितधर्मा - ज्याने धर्म जाणला आहे तो).

නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු ඉච්චත්‍ර – නානප්පකාරා දුමා නානාදුමා, නානාදුමෙහි පතිතානි නානාදුමපතිතානි, නානාදුමපතිතානි ච තානි පුප්ඵානි චාති නානාදුමපතිතපුප්ඵානි, තෙහි වාසිතා නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතා, නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතා සානූ යස්ස පබ්බතස්ස සොයං නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු [Pg.204] පබ්බතො. අයං පන කම්මධාරයතප්පුරිසගබ්භො තුල්‍යාධිකරණබහුබ්බීහි.

‘नानादुमपतितपुप्फवासितसानु’ (विविध वृक्षांवरून पडलेल्या फुलांनी सुवासित झालेले शिखर) या उदाहरणात – विविध प्रकारचे वृक्ष म्हणजे ‘नानादुमा’ (नानाद्रुम/विविध वृक्ष), विविध वृक्षांवरून पडलेली ती ‘नानादुमपतितानि’, विविध वृक्षांवरून पडलेली आणि ती फुले म्हणजे ‘नानादुमपतितपुप्फानि’, त्यांनी सुवासित झालेली ती ‘नानादुमपतितपुप्फवासिता’, विविध वृक्षांवरून पडलेल्या फुलांनी सुवासित झाले आहे शिखर (सानु) ज्या पर्वताचे तो ‘नानादुमपतितपुप्फवासितसानु’ पर्वत होय. हा समास कर्मधारय आणि तत्पुरुष गर्भ असलेला तुल्याधिकरण बहुव्रीहि समास आहे.

තථා බ්‍යාලම්බො අම්බුධරො බ්‍යාලම්බම්බුධරො, තස්ස බින්දූනි බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දූනි, තෙහි චුම්බිතො බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දුචුම්බිතො, තාදිසො කූටො යස්ස සොයං බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දුචුම්බිතකූටො ඉච්චාදි.

तसेच, लोंबणारा ढग म्हणजे ‘ब्यालम्बो अम्बुधरो’ (व्यालम्बाम्बुधर), त्याचे थेंब म्हणजे ‘ब्यालम्बम्बुधरबिन्दूनि’, त्यांनी स्पर्श केलेले (चुंबित) म्हणजे ‘ब्यालम्बम्बुधरबिन्दूचुम्बितो’, असे शिखर ज्याचे आहे तो ‘ब्यालम्बम्बुधरबिन्दूचुम्बितकूटो’ (ज्याच्या शिखराला लोंबणाऱ्या ढगांच्या थेंबांनी स्पर्श केला आहे असा पर्वत) इत्यादी.

සත්තමියත්ථෙ බහුබ්බීහි යථා – සම්පන්නානි සස්සානි යස්මිං ජනපදෙ සොයං සම්පන්නසස්සො ජනපදො, සුලභො පිණ්ඩො ඉමස්මින්ති සුලභපිණ්ඩො දෙසො. ආකිණ්ණා මනුස්සා යස්සං රාජධානියං සා ආකිණ්ණමනුස්සා රාජධානී, බහවො තාපසා එතස්මින්ති බහුතාපසො අස්සමො, උපචිතං මංසලොහිතං අස්මින්ති උපචිතමංසලොහිතං සරීරං, බහවො සාමිනො අස්මින්ති බහුස්සාමිකං නගරං.

सप्तमी विभक्तीच्या अर्थातील बहुव्रीहि समास जसे – ‘सम्पन्नानि सस्सानी यस्मिं जनपदे सोयं सम्पन्नसस्सो जनपदो’ (ज्या जनपदात पिके समृद्ध आहेत तो ‘संपन्नसस्य’ जनपद), ‘सुलभो पिण्डो इमस्मिन्ति सुलभपिण्डो देसो’ (ज्या देशात भिक्षा सहज मिळते तो ‘सुलभपिंड’ देश). ‘आकिण्णा मनुस्सा यस्सं राजधानियं सा आकिण्णमनुस्सा राजधानी’ (ज्या राजधानीत लोकांची दाटी आहे ती ‘आकीर्णमनुष्या’ राजधानी), ‘बहवो तापसा एतस्मिन्ति बहुतापसो अस्समो’ (ज्या आश्रमात अनेक तापस/तपस्वी आहेत तो ‘बहुतापस’ आश्रम), ‘उपचितं मंसलोहितं अस्मिन्ति उपचितमंसलोहितं सरीरं’ (ज्या शरीरात मांस आणि रक्त वाढले आहे ते ‘उपचितमांसरुधिर’ शरीर), ‘बहवो सामिनो अस्मिन्ति बहुस्सामिकं नगरं’ (ज्या नगरात अनेक स्वामी/मालक आहेत ते ‘बहुस्वामिक’ नगर).

‘‘බහූ නදියො අස්මි’’න්ති අත්ථෙ සමාසාදිම්හි කතෙ –

“बहू नदियो अस्मिं” (यात अनेक नद्या आहेत) या अर्थी समासाच्या सुरुवातीला केले असता –

සමාසන්තග්ගහණං, කප්පච්චයො ච වත්තතෙ.

“समासान्तग्गहणं” आणि “कप्पच्चयो” (क प्रत्यय) हे लागू होते.

356. නදිම්හා ච.

३५६. “नदिम्हा च” (आणि नदी शब्दापासून).

සමාසන්තගතා නදිම්හා කප්පච්චයො හොති, චසද්දෙන තුඅන්තා ච. නිච්චත්ථං වචනං. නදීති චෙත්ථ ඉත්ථිවාචකානං ඊකාරූකාරානං පරසමඤ්ඤා, තතො ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා නදිසඤ්ඤස්ස කප්පච්චයෙ රස්සත්තං, බහුනදිකො ජනපදො. එවං බහුජම්බුකං වනං. බහුනාරිකොති ඡට්ඨීබහුබ්බීහිනා සිද්ධං. බහවො කත්තාරො අස්මිං, අස්සාති වා බහුකත්තුකො දෙසො. එවං බහුභත්තුකො.

समासाच्या शेवटी आलेल्या ‘नदी’ शब्दाला ‘क’ प्रत्यय लागतो, आणि ‘च’ शब्दाने ‘तु’ प्रत्ययाने संपणाऱ्या शब्दांना देखील लागतो. हे विधान नित्य अर्थासाठी आहे. येथे ‘नदी’ म्हणजे स्त्रीलिंगी ईकार आणि ऊकार यांची संज्ञा आहे, त्यानंतर “क्वचादिमज्झुत्तरानं” इत्यादी सूत्राने नदी संज्ञेला ‘क’ प्रत्यय लागल्यावर ऱ्हस्वत्व होते, जसे – ‘बहुनदिको जनपदो’ (अनेक नद्या असलेला जनपद). याचप्रमाणे ‘बहुजम्बुकं वनं’ (अनेक कोल्हे असलेले वन). ‘बहुनारिको’ हा शब्द षष्ठी बहुव्रीहि समासाने सिद्ध होतो. ‘बहवो कत्तारो अस्मिं, अस्साति वा बहुकत्तुको देसो’ (ज्या देशात अनेक कर्ते आहेत तो ‘बहुकर्तुक’ देश). याचप्रमाणे ‘बहुभत्तूको’ (अनेक पती किंवा भक्त असलेला).

භින්නාධිකරණො යථා – එකරත්තිං වාසො අස්සාති එකරත්තිවාසො, සමානෙන ජනෙන සද්ධිං වාසො අස්සාති සමානවාසො [Pg.205] පුරිසො. උභතො බ්‍යඤ්ජනමස්ස අත්ථීති උභභොබ්‍යඤ්ජනකො, ඡත්තං පාණිම්හි අස්සාති ඡත්තපාණි පුරිසො. එවං දණ්ඩපාණි, සත්ථපාණි, වජිරපාණි, ඛග්ගහත්ථො, සත්ථහත්ථො, දානෙ අජ්ඣාසයො අස්සාති දානජ්ඣාසයො, දානාධිමුත්තිකො, බුද්ධභත්තිකො, සද්ධම්මගාරවො ඉච්චාදි.

भिन्नाधिकरण बहुव्रीहि समास जसे – ‘एकरत्तिं वासो अस्साति एकरत्तिवासो’ (ज्याचा एका रात्रीचा मुक्काम आहे तो ‘एकर रात्रीचा मुक्काम असलेला’), ‘समानेन जनेन सद्धिं वासो अस्साति समानवासो पुरिसो’ (समान लोकांसोबत ज्याचा वास/मुक्काम आहे तो ‘समानवास’ माणूस). ‘उभतो ब्यञ्जनमस्स अत्थीति उभतोब्यञ्जनको’ (ज्याला दोन्ही लिंगे आहेत तो ‘उभतोव्यंजनक’), ‘छत्तं पाणिम्हि अस्साति छत्तपाणि पुरिसो’ (ज्याच्या हातात छत्री आहे तो ‘छत्रपाणी’ माणूस). याचप्रमाणे ‘दण्डपाणि’ (हातात दंड असलेला), ‘सत्थपाणि’ (हातात शस्त्र असलेला), ‘वजिरपाणि’ (हातात वज्र असलेला), ‘खग्गहत्थो’ (हातात तलवार असलेला), ‘सत्थहत्थो’ (हातात शस्त्र असलेला), ‘दाने अज्झासयो अस्साति दानज्झासयो’ (दानात ज्याचा आशय/कल आहे तो ‘दानाभिप्राय असलेला’), ‘दानाधिमुत्तिको’ (दानामध्ये अधिमुक्त/समर्पित असलेला), ‘बुद्धभत्तिको’ (बुद्धाचा भक्त असलेला), ‘सद्धम्मगारवो’ (सद्धर्माचा आदर करणारा) इत्यादी.

තිපදො යථා – පරක්කමෙනාධිගතා සම්පදා යෙහි තෙ භවන්ති පරක්කමාධිගතසම්පදා මහාපුරිසා. එවං ධම්මාධිගතභොගා, ඔණීතො පත්තතො පාණි යෙන සොයං ඔණීතපත්තපාණි, සීහස්ස පුබ්බද්ධං විය කායො අස්සාති සීහපුබ්බද්ධකායො, මත්තා බහවො මාතඞ්ගා අස්මින්ති මත්තබහුමාතඞ්ගං වනං ඉච්චාදි.

त्रिपद (तीन पदांचा बहुव्रीहि) जसे – पराक्रमाने प्राप्त केली आहे संपत्ती ज्यांनी, ते 'पराक्रमाधिगतसंपदा' महापुरुष होतात. याचप्रमाणे 'धम्माधिगतभोगा' (धम्माने भोग प्राप्त केलेले), ज्याने पात्रातून हात काढून घेतला आहे तो 'ओणीतपत्तपाणि', सिंहाच्या पूर्वार्धासारखे (पुढच्या भागासारखे) ज्याचे शरीर आहे तो 'सीहपुब्बड्ढकायो', मत्त झालेले अनेक हत्ती ज्या जंगलात आहेत ते 'मत्तबहुमातंगं' वन इत्यादी.

නනිපාතපුබ්බපදො යථා – නත්ථි එතස්ස සමොති අසමො භගවා. ඉධ ‘‘අත්තං නස්ස තප්පුරිසෙ’’ති සුත්තෙ ‘‘අත්තං නස්සා’’ති යොගවිභාගෙන නස්ස අත්තං. එවං අප්පටිපුග්ගලො, අපුත්තකො, අහෙතුකො, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා කප්පච්චයො, නත්ථි සංවාසො එතෙසන්ති අසංවාසා, න විජ්ජතෙ වුට්ඨි එත්ථාති අවුට්ඨිකො ජනපදො, අභික්ඛුකො විහාරො, නත්ථි එතස්ස උත්තරොති අනුත්තරො, ‘‘සරෙ අන’’ති අන, තප්පුරිසග්ගහණමුපලක්ඛණං, අථවා ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා නස්ස අන. එවං නත්ථි අන්තො අස්සාති අනන්තං, න විජ්ජන්ති ආසවා එතෙසන්ති අනාසවා ඉච්චාදි.

न-निपात पूर्वपद जसे – ज्यांच्या समान कोणी नाही ते 'असमो' भगवान होत. येथे 'अत्तं नस्स तत्पुरिसे' या सूत्रात 'अत्तं नस्स' या योगविभागाने 'न' चा 'अत्त' होतो. याचप्रमाणे 'अप्पटिपूग्गलो', 'अपुत्तको', 'अहेतुको', 'क्वचि समासंत' इत्यादी सूत्राने 'क' प्रत्यय होतो; ज्यांचा सहवास नाही ते 'असंवासा', जेथे पाऊस पडत नाही तो 'अवुट्ठिको' जनपद, भिक्खू नसलेला 'अभिक्खुको' विहार, ज्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही तो 'अनुत्तरो', 'सरे अन' या सूत्राने 'अन' होतो, तत्पुरुष ग्रहण हे उपलक्षण आहे, अथवा 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'न' चा 'अन' होतो. याचप्रमाणे ज्याला अंत नाही ते 'अनंतं', ज्यांच्यामध्ये आसव विद्यमान नाहीत ते 'अनासवा' इत्यादी.

පඨමායත්ථෙ සහපුබ්බපදො යථා – සහ හෙතුනා යො වත්තතෙති සහෙතුකො, සහෙතු වා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා [Pg.206] සහසද්දස්ස සාදෙසො, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා කප්පච්චයො ච, සහ පීතියා ඉමෙ වත්තන්තීති සප්පීතිකා. එවං සහ පච්චයෙහි වත්තන්තීති සප්පච්චයා, සකිලෙසො, සඋපාදානො, සපරිවාරො, සහ මූලෙන උද්ධතො සමූලුද්ධතො රුක්ඛො.

प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात सह-पूर्वपद जसे – हेतूच्या सहित जे वर्तते ते 'सहेतुको' किंवा 'सहेतु', 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'सह' शब्दाचा 'स' असा आदेश होतो आणि 'क्वचि समासंत' इत्यादी सूत्राने 'क' प्रत्यय होतो; प्रीतीच्या सहित जे वर्ततात ते 'सप्पीतिका'. याचप्रमाणे प्रत्ययांच्या सहित जे वर्ततात ते 'सप्पच्चया', 'सकिलेसो', 'सउपादानो', 'saparivāro' (सपरिवारो), मुळासकट उपटून टाकलेला वृक्ष म्हणजे 'समूलुद्धतो' वृक्ष.

උපමානපුබ්බපදො පඨමායත්ථෙ තාව – උපමානොපමෙය්‍යභාවප්පසිද්ධත්ථං ඉවසද්දප්පයොගො, කායබ්‍යාමානං සමප්පමාණතාය නිග්‍රොධො ඉව පරිමණ්ඩලො යො රාජකුමාරො සොයංනිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො රාජකුමාරො. ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති ඉවසද්දස්ස අප්පයොගො, සඞ්ඛො විය පණ්ඩරො අයන්ති සඞ්ඛපණ්ඩරො, කාකො විය සූරො අයන්ති කාකසූරො, චක්ඛු ඉව භූතො අයං පරමත්ථදස්සනතොති චක්ඛුභූතො භගවා. එවං අත්ථභූතො. ධම්මභූතො, බ්‍රහ්මභූතො, අන්ධො විය භූතො අයන්ති අන්ධභූතො බාලො. මුඤ්ජපබ්බජමිව භූතා අයන්ති මුඤ්ජපබ්බජභූතා කුදිට්ඨි. තන්තාකුලකමිව ජාතා අයන්ති තන්තාකුලකජාතා.

प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात उपमानपूर्वपद प्रथम पाहू – उपमान-उपमेय भाव सिद्ध करण्यासाठी 'इव' (सारखा) शब्दाचा प्रयोग केला जातो; शरीराचा विस्तार आणि उंची समान असल्यामुळे वडाच्या झाडासारखा गोल (प्रमाणबद्ध) जो राजकुमार आहे, तो 'निग्रोधपरिमंडलो' राजकुमार होय. 'वृत्तार्थानामप्रयोगः' या नियमाने 'इव' शब्दाचा लोप होतो; शंखासारखा पांढरा जो हा तो 'संखपंडरो', कावळ्यासारखा शूर जो हा तो 'काकसूरो', परमार्थ दर्शनामुळे जे डोळ्यासारखे बनले आहेत ते 'चक्खुभूतो' भगवान होत. याचप्रमाणे 'अत्थभूतो', 'धम्मभूतो', 'ब्रह्मभूतो', अंधळ्यासारखा झालेला जो हा तो 'अंधभूतो' बाल (मूर्ख), मुंज आणि पब्बज गवतासारखी गुंतागुंतीची झालेली जी ती 'मुंजपब्बजभूता' कुदृष्टी, कोळ्याच्या जाळ्यासारखी गुंतागुंतीची झालेली जी ती 'तंताकुलकजाता'.

ඡට්ඨියත්ථෙ – සුවණ්ණවණ්ණො විය වණ්ණො යස්ස සොයං සුවණ්ණවණ්ණො භගවා. උත්තරපදලොපො, නාගස්ස විය අස්ස ගතීති නාගගති. එවං සීහගති, නාගවික්කමො, සීහවික්කමො, සීහහනු, එණිස්ස විය අස්ස ජඞ්ඝාති එණිජඞ්ඝො, සීහස්ස පුබ්බද්ධං විය අස්ස කායොති සීහපුබ්බද්ධකායො, බ්‍රහ්මුනො විය අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො අස්සාති බ්‍රහ්මස්සරො.

षष्ठी विभक्तीच्या अर्थात – सोन्याच्या रंगासारखा ज्यांचा वर्ण आहे ते 'सुवण्णवण्णो' भगवान होत. येथे उत्तरपदाचा लोप होतो; हत्तीसारखी ज्याची चाल आहे तो 'नागगती'. याचप्रमाणे 'सीहगती', 'नागविक्कमो', 'सीहविक्कमो', 'सीहहनु', हरिणीसारखी ज्याची जंघा आहे तो 'एणिजंघो', सिंहाच्या पूर्वार्धासारखे ज्याचे शरीर आहे तो 'सीहपुब्बड्ढकायो', ब्रह्मदेवासारखा अष्टांगयुक्त ज्यांचा स्वर आहे ते 'ब्रह्मस्सरो' होत.

වාසද්දත්ථෙ [Pg.207] සඞ්ඛ්‍යොභයපදො යථා – ද්වෙ වා තයො වා පත්තා ද්වත්තිපත්තා, ‘‘ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා’’ති ද්විසද්දන්තස්ස ආත්තං, රස්සත්තං, ද්වීහං වා තීහං වා ද්වීහතීහං, ඡ වා පඤ්ච වා වාචා ඡප්පඤ්චවාචා. එවං සත්තට්ඨමාසා, එකයොජනද්වියොජනානි.

'वा' (किंवा) शब्दाच्या अर्थात दोन्ही पदे संख्यावाचक असणारा जसे – दोन किंवा तीन पात्रे म्हणजे 'द्वत्तिपत्ता', 'द्वेकट्ठानामाकारो वा' या सूत्राने 'द्वि' शब्दाच्या अंताला 'आ' होतो आणि नंतर र्‍हस्व होतो; दोन दिवस किंवा तीन दिवस म्हणजे 'द्वीहतीहं', सहा किंवा पाच शब्द म्हणजे 'छप्पंचवाचा'. याचप्रमाणे 'सत्तट्ठमासा' (सात-आठ महिने), 'एकयोजनद्वियोजनानि' (एक-दोन योजने).

දිසන්තරාළත්ථො යථා – පුබ්බස්සා ච දක්ඛිණස්සා ච දිසාය යදන්තරාළං සායං පුබ්බදක්ඛිණා විදිසා. එත්ථ තුල්‍යාධිකරණපදපරත්තාභාවා න පුම්භාවාතිදෙසො, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා දිසන්තරාළත්ථෙ පුබ්බපදස්ස රස්සත්තං. එවං පුබ්බුත්තරා, අපරදක්ඛිණා, පච්ඡිමුත්තරා. යදා පන දක්ඛිණා ච සා පුබ්බා චාති කම්මධාරයසමාසො හොති, තදා පුම්භාවාතිදෙසො උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා, සබ්බනාමිකවිධානම්පි නිච්චං භවතියෙව, යථා – දක්ඛිණපුබ්බස්සා, දක්ඛිණපුබ්බස්සමිති.

दिशांच्या मधील अंतराळ (मध्यभाग) या अर्थात जसे – पूर्व आणि दक्षिण दिशेच्या मधील जे अंतराळ आहे, ती 'पुब्बदक्खिणा' विदिशा होय. येथे समानाधिकरण पद नंतर नसल्यामुळे पुल्लिंगी भावाचा अतिदेश होत नाही, 'क्वचादिमज्झुत्तराणं' इत्यादी सूत्राने दिशांच्या अंतराळ अर्थात पूर्वपदाचा र्‍हस्व होतो. याचप्रमाणे 'पुब्बुत्तरा', 'अपरदक्खिणा', 'पच्छिमुत्तरा'. पण जेव्हा 'दक्षिण आणि ती पूर्व' असा कर्मधारय समास होतो, तेव्हा उत्तरपदाचा अर्थ प्रधान असल्यामुळे पुल्लिंगी भावाचा अतिदेश होतो, आणि सर्वनामाचे विधानही नित्य होतेच, जसे – 'दक्खिणपुब्बस्सा', 'दक्खिणपुब्बस्सं' असे.

බ්‍යතිහාරලක්ඛණො යථා – කෙසෙසු ච කෙසෙසු ච ගහෙත්වා ඉදං යුද්ධං පවත්තතීති කෙසාකෙසි, දණ්ඩෙහි ච දණ්ඩෙහි ච පහරිත්වා ඉදං යුද්ධං පවත්තතීති දණ්ඩාදණ්ඩි, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරාන’’න්තිආදිනා මජ්ඣෙදීඝො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අන්තස්සිකාරො.

व्यतिहार (परस्पर क्रिया) लक्षण असणारा जसे – केसाला केस पकडून जे युद्ध चालते ते 'केसाकेसि', काठीने काठीवर प्रहार करून जे युद्ध चालते ते 'दंडादंडि', 'क्वचादिमज्झुत्तराणं' इत्यादी सूत्राने मध्ये दीर्घ होतो आणि 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने अंताला 'इ' कार होतो.

පඨමාවිභත්‍යත්ථබහුබ්බීහි.

प्रथमा विभक्तीच्या अर्थातील बहुव्रीहि समास.

බහුබ්බීහිසමාසො නිට්ඨිතො.

बहुव्रीहि समास समाप्त झाला.

ද්වන්දසමාස

द्वंद्व समास.

අථ ද්වන්දසමාසො වුච්චතෙ.

आता द्वंद्व समास सांगितला जात आहे.

සො ච දුවිධො ඉතරීතරයොග සමාහාරත්ථභෙදෙන.

आणि तो इतरेतरयोग आणि समाहार अर्थाच्या भेदाने दोन प्रकारचा आहे.

තත්ථ [Pg.208] ඉතරීතරයොගෙ තාව – ‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලාන’’ඉතීධ උභයත්ථාපි පඨමෙකවචනං, සමුච්චයජොතනත්ථං චසද්දප්පයොගො ච.

त्यामध्ये प्रथम इतरेतरयोगात – 'सारिपुत्तमोग्गल्लान' येथे दोन्ही ठिकाणी प्रथमा एकवचन आहे, आणि समुच्चय दर्शवण्यासाठी 'च' शब्दाचा प्रयोग केला आहे.

‘‘සාරිපුත්තො ච මොග්ගල්ලානො චා’’ති විග්ගහෙ –

'सारिपुत्तो च मोग्गल्लानो च' अशा विग्रहात –

357. නාමානං සමුච්චයො ද්වන්දො.

३५७. नामांचा समुच्चय म्हणजे द्वंद्व होय.

නානානාමානමෙව එකවිභත්තිකානං යුත්තත්ථානං යො සමුච්චයො, සො විභාසා සමාසො භවති, ද්වන්දසඤ්ඤො ච.

वेगवेगळ्या नामांचाच, जे एकाच विभक्तीत आहेत आणि परस्पर संबंधयुक्त अर्थाचे आहेत, जो समुच्चय होतो, तो विकल्प करून समास होतो आणि त्याला 'द्वंद्व' संज्ञा प्राप्त होते.

එත්ථ ච සමුච්චයො නාම සම්පිණ්ඩනං, සො පන අත්ථවසෙන කෙවලසමුච්චයො අන්වාචයො ඉතරීතරයොගො සමාහාරො චාති චතුබ්බිධො.

आणि येथे समुच्चय म्हणजे एकत्रीकरण होय, तो अर्थाच्या दृष्टीने केवळ समुच्चय, अन्वाचय, इतरेतरयोग आणि समाहार असा चार प्रकारचा आहे.

තත්ථ කෙවලසමුච්චයෙ, අන්වාචයෙ ච සමාසො න භවති, ක්‍රියාසාපෙක්ඛතාය නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අයුත්තත්ථභාවතො, යථා – චීවරං පිණ්ඩපාතඤ්ච පච්චයං සයනාසනං අදාසි, දානඤ්ච දෙහි, සීලඤ්ච රක්ඛාහි. ඉතරීතරයොගෙ, සමාහාරෙ ච සමාසො භවති, තත්ථ නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං යුත්තත්ථභාවතො.

त्यामध्ये केवळ समुच्चय आणि अन्वाचय यात समास होत नाही, कारण क्रियापदाच्या अपेक्षेमुळे नामांचा परस्परांशी संबंधयुक्त अर्थ नसतो, जसे – 'चीवरं पिंडपातंच पच्चयं सयनासनं अदासि' (चीवर आणि पिंडपात, तसेच शयनासन हा प्रत्यय दिला), 'दानंच देहि, सीलंच रक्खाहि' (दानही दे आणि शीलही राख). इतरेतरयोग आणि समाहार यात समास होतो, कारण तेथे नामांचा परस्परांशी संबंधयुक्त अर्थ असतो.

ද්වෙ ද්වෙ පදානි ද්වන්දා, ද්වන්දට්ඨා වා ද්වන්දා, ද්වන්දසදිසත්තා අයං සමාසොපි අන්වත්ථසඤ්ඤාය ද්වන්දොති වුච්චති, උභයපදත්ථප්පධානො හි ද්වන්දො.

दोन-दोन पदे म्हणजे द्वंद्व, किंवा द्वंद्व (जोडी) मध्ये राहणारे म्हणजे द्वंद्व; द्वंद्वासारखा असल्यामुळे या समासालाही सार्थ संज्ञेने 'द्वंद्व' असे म्हटले जाते, कारण द्वंद्व समासात दोन्ही पदांचा अर्थ प्रधान असतो.

නනු ච උභයපදත්ථප්පධානත්තෙ සති ද්වන්දෙ කථමෙකත්ථීභාවො සියාති? වුච්චතෙ – සදිසාදිඅත්ථෙපි සද්දප්පවත්තිසම්භවෙනද්වින්නං පදානං එකක්ඛණෙයෙව අත්ථද්වයදීපකත්තා න විරොධො, තඤ්ච ද්වන්දවිසයමෙව, තෙසමත්ථද්වයදීපකත්තා. යථා හි භූසද්දො අනුභවඅභිභවාදිකෙ අත්ථෙ අන්වභිආදිඋපසග්ගසහිතොව දීපෙති, න කෙවලො, එවං ‘‘ගවස්සක’’න්තිආදීසු [Pg.209] ගවාදීනං අස්සාදිසද්දන්තරසහිතානමෙව අත්ථද්වයදීපනං, න කෙවලානන්ති තඤ්ච ද්වන්දවිසයමෙව, න සබ්බත්ථාති දට්ඨබ්බං. අථ වා ද්වින්නම්පි යථාවුත්තසමුච්චයදීපකත්තා අත්ථි ද්වන්දෙපෙකත්ථිතාති න කොචි විරොධො, තතො සමාසසඤ්ඤාවිභත්තිලොපාදි වුත්තනයමෙව, සමාසෙනෙව චත්ථස්ස වුත්තත්තා ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති චසද්දස්ස අප්පයොගො.

पण जर द्वंद्व समासात दोन्ही पदांच्या अर्थाची प्रधानता असते, तर मग 'एकार्थीभाव' (एक अर्थ होणे) कसा शक्य होईल? उत्तर दिले जाते – सदृश इत्यादी अर्थांमध्येही शब्दाच्या प्रवृत्तीच्या संभवामुळे, दोन्ही पदांद्वारे एकाच क्षणी दोन अर्थांचे प्रकाशन होत असल्याने यात काही विरोध नाही. आणि हे केवळ द्वंद्व समासाच्या बाबतीतच घडते, कारण ते दोन अर्थ प्रकाशित करतात. जसे की, 'भू' हा शब्द 'अनुभव', 'अभिभव' इत्यादी अर्थांना 'अनु', 'अभि' इत्यादी उपसर्गांसहच प्रकाशित करतो, एकटा नाही; त्याचप्रमाणे 'गवस्सं' (गाय आणि घोडा) इत्यादींमध्ये 'गो' (गाय) इत्यादी शब्दांचे 'अस्स' (घोडा) इत्यादी इतर शब्दांच्या सहयोगानेच दोन अर्थांचे प्रकाशन होते, स्वतंत्रपणे नाही. आणि हे केवळ द्वंद्व समासाच्याच विषयात होते, सर्वत्र नाही, असे जाणावे. अथवा, दोन्ही पदांद्वारे पूर्वोक्त समुच्चयाचे प्रकाशन होत असल्यामुळे द्वंद्व समासातही एकार्थीभाव असतो, यात कोणताही विरोध नाही. त्यानंतर समास-संज्ञा, विभक्तीचा लोप इत्यादी प्रक्रिया पूर्वोक्त नियमांनुसारच होतात. समासाद्वारेच 'च' (आणि) चा अर्थ व्यक्त होत असल्यामुळे 'वृत्तार्थानामप्रयोगः' (ज्या अर्थाची अभिव्यक्ती झाली आहे, त्याचा पुन्हा प्रयोग करू नये) या नियमाने 'च' या शब्दाचा प्रयोग केला जात नाही.

ඉධ ද්වන්දෙ අච්චිතතරං පුබ්බං නිපතති, පරස්සෙව ලිඞ්ගඤ්ච. ඉතරීතරයොගස්ස අවයවප්පධානත්තා සබ්බත්ථ බහුවචනමෙව.

येथे द्वंद्व समासात जे अधिक पूजनीय (अच्चिततरं) असते, ते पूर्वपदी येते (त्याचा पूर्वनिपात होतो), आणि लिंग उत्तरपदाप्रमाणेच (परस्यैव) असते. इतरेतर योगात अवयवांची (प्रत्येक पदाची) प्रधानता असल्यामुळे सर्वत्र बहुवचनच वापरले जाते.

සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙහි ඉච්චාදි, සමණො ච බ්‍රාහ්මණො ච සමණබ්‍රාහ්මණා. එවං බ්‍රාහ්මණගහපතිකා, ඛත්තියබ්‍රාහ්මණා, දෙවමනුස්සා, චන්දිමසූරියා, මාතා ච පිතා ච මාතාපිතරො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ද්වන්දෙ මාතුආදිපුබ්බපදුකාරස්ස ආකාරො. එවං පිතාපුත්තා.

उदा. सारिपुत्तमोग्गल्लाना (सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान), सारिपुत्तमोग्गल्लाने, सारिपुत्तमोग्गल्लानेहि इत्यादी. समणो च ब्राह्मणो च = समणब्राह्मणा (श्रमण आणि ब्राह्मण). याचप्रमाणे ब्राह्मणगहपतिका (ब्राह्मण आणि गृहपती), खत्तियब्राह्मणा (क्षत्रिय आणि ब्राह्मण), देवमनुस्सा (देव आणि मनुष्य), चंदिमसूरियां (चंद्र आणि सूर्य). माता च पिता च = मातापितरो (माता आणि पिता); 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने द्वंद्व समासात 'मातु' इत्यादी पूर्वपदाच्या उकाराचा आकार (आ) होतो. याचप्रमाणे पितापुत्ता (पिता आणि पुत्र).

‘‘ජායා ච පති චාති ජායාපති’’ඉතීධ –

जसे 'जाया च पति चाति = जायापति' (पत्नी आणि पती) येथे –

‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

'क्वचि' (कधीकधी) हा अधिकार अनुवृत्त होतो.

358. ජායාය තුදං ජානි පතිම්හි.

३५८. पती शब्द नंतर असताना 'जाया' शब्दाच्या जागी 'तुदं' आणि 'जानि' हे आदेश होतात.

ජායාසද්දස්ස තුදං ජානිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති පතිසද්දෙ පරෙ ක්වචි. තුදංපති, ජානිපති, ජයම්පතිකා. එත්ථ නිග්ගහීතාගමො, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තඤ්ච.

'पति' शब्द नंतर असताना 'जाया' शब्दाच्या जागी 'तुदं' आणि 'जानि' हे आदेश कधीकधी होतात. उदा. तुदंपति, जानिपति, जयम्पतिका. येथे निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) आगम होतो आणि 'क्वचि' इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व होते.

ක්වචි අප්පසරං පුබ්බං නිපතති, යථා – චන්දො ච සූරියො ච චන්දසූරියා, නිගමා ච ජනපදා ච නිගමජනපදා, සුරා ච අසුරා [Pg.210] ච ගරුළා ච මනුජා ච භුජගා ච ගන්ධබ්බා ච සුරාසුරගරුළමනුජභුජගගන්ධබ්බා.

कधीकधी कमी स्वर असलेले पद पूर्वपदी येते (त्याचा पूर्वनिपात होतो), जसे – चन्दो च सूरियो च = चन्दसूरियां (चंद्र आणि सूर्य), निगमा च जनपदा च = निगमजनपदा (नगर आणि जनपद), सुरा च असुरा च गरुळा च मनुजा च भुजगा च गन्धब्बा च = सुरासुरगरुळमनुजभुजगगन्धब्बा (सूर, असुर, गरुड, मनुष्य, सर्प आणि गंधर्व).

ක්වචි ඉවණ්ණුවණ්ණන්තානං පුබ්බනිපාතො, යථා – අග්ගි ච ධූමො ච අග්ගිධූමා. එවං ගතිබුද්ධිභුජපඨහරකරසයා, ධාතවො ච ලිඞ්ගානි ච ධාතුලිඞ්ගානි.

कधीकधी 'इ' आणि 'उ' वर्णाने अंत होणारी पदे पूर्वपदी येतात, जसे – अग्गि च धूमो च = अग्गिधूमा (अग्नी आणि धूर). याचप्रमाणे गतिबुद्धिभुजपठहरकरसया, धातवो च लिंगानि च = धातुळिंगानि (धातू आणि प्रातिपदिके).

ක්වචි සරාදිඅකාරන්තානං පුබ්බනිපාතො, යථා – අත්ථො ච ධම්මො ච අත්ථධම්මා. එවං අත්ථසද්දා, සද්දත්ථා වා.

कधीकधी स्वराने सुरू होणारी आणि 'अ' कारान्त असणारी पदे पूर्वपदी येतात, जसे – अत्थो च धम्मो च = अत्थधम्मा (अर्थ आणि धम्म). याचप्रमाणे अत्थसद्दा किंवा सद्दत्था.

සමාහාරෙ පන – ‘‘චක්ඛු ච සොතඤ්චා’’ති අත්ථෙ ‘‘නාමානං සමුච්චයො ද්වන්දො’’ති ද්වන්දසමාසං කත්වා විභත්තිලොපාදිම්හි කතෙ –

परंतु समाहार द्वंद्व समासात – 'चक्खु च सोतञ्च' (डोळा आणि कान) या अर्थी 'नामानं समुच्चयो द्वन्दो' या सूत्राने द्वंद्व समास करून, विभक्तीचा लोप इत्यादी झाल्यावर –

‘‘නපුංසකලිඞ්ගං, එකත්තඤ්චා’’ති වත්තතෙ.

'नपुंसकलिंगं, एकत्तञ्च' (नपुंसकलिंग आणि एकवचन होते) हा अधिकार अनुवृत्त होतो.

359. තථා ද්වන්දෙ පාණි තූරිය යොග්ග සෙනඞ්ග ඛුද්දජන්තුක විවිධ විරුද්ධ විසභාගත්ථාදීනඤ්ච.

३५९. तसेच द्वंद्व समासात पाणि (शरीराचे अवयव), तूरिय (वाद्ये), योग्ग (वाहने/जोडलेली साधना), सेनाङ्ग (सेनेचे अवयव), खुद्दजन्तुक (लहान जीव), विविध विरुद्ध (परस्पर विरोधी) आणि विसभागत्थ (भिन्न स्वभाव असलेले अर्थ) इत्यादींचा समाहार होतो.

යථා දිගුසමාසෙ, තථා සමාහාරද්වන්දසමාසෙපි පාණි තූරිය යොග්ග සෙනඞ්ගත්ථානං, ඛුද්දජන්තුකවිවිධ විරුද්ධවිසභාගත්ථඉච්චෙවමාදීනඤ්ච එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච.

जसे द्विगु समासात होते, तसेच समाहार द्वंद्व समासातही पाणि, तूरिय, योग्ग, सेनाङ्ग यांचे अवयव, आणि खुद्दजन्तुक, विविध विरुद्ध, विसभागत्थ इत्यादी अर्थांच्या बाबतीत एकवचन आणि नपुंसकलिंग होते.

පාණිනො ච තූරියානි ච යොග්ගානි ච සෙනා චාති පාණිතූරිය යොග්ගසෙනා, තාසමඞ්ගානි පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගානි, ද්වන්දතො පරත්තා අඞ්ගසද්දො පච්චෙකමභිසම්බජ්ඣතෙ. ඛුද්දා ච තෙ ජන්තුකා චෙති ඛුද්දජන්තුකා, විවිධෙනාකාරෙන විරුද්ධා විවිධවිරුද්ධා, නිච්චවිරොධිනො. සමානො භාගො යෙසං තෙ සභාගා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා සමානස්ස සආදෙසො, විවිධා ච තෙ ලක්ඛණතො සභාගා ච කිච්චතොති විසභාගා. පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගානි ච ඛුද්දජන්තුකා ච විවිධවිරුද්ධා ච විසභාගා චාති ද්වන්දො, ඉධ බහුත්තා පුබ්බනිපාතස්ස අනියමො, තෙ අත්ථා යෙසං [Pg.211] තෙ පාණිතූරියයොග්ගසෙනඞ්ගඛුද්දජන්තුකවිවිධවිරුද්ධවිසභාගත්ථා, තෙ ආදයො යෙසං තෙ තදාදයො.

पाणि (हात-पाय), तूरिय (वाद्ये), योग्ग (वाहने) आणि सेना (लष्कर) म्हणजे पाणि-तूरिय-योग्ग-सेना; त्यांचे अवयव म्हणजे पाणि-तूरिय-योग्ग-सेनाङ्ग. द्वंद्व समासानंतर आलेला 'अङ्ग' हा शब्द प्रत्येकाशी जोडला जातो (उदा. पाणि-अङ्ग, तूरिय-अङ्ग इत्यादी). जे लहान जीव आहेत ते 'खुद्दजन्तुक' (क्षुद्रजंतू). विविध प्रकारे जे परस्पर विरोधी आहेत ते 'विविधविरुद्ध' (नित्य वैरी). ज्यांचा भाग समान आहे ते 'सभाग'; 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने 'समान' शब्दाच्या जागी 'स' हा आदेश होतो. जे लक्षणानुसार विविध आहेत आणि कार्यानुसार सभाग आहेत ते 'विसभाग' (भिन्न जातीय). पाणि-तूरिय-योग्ग-सेनाङ्ग, खुद्दजन्तुक, विविधविरुद्ध आणि विसभाग यांचा द्वंद्व समास होतो. येथे अनेक पदे असल्यामुळे पूर्वनिपाताचा (कोणते पद आधी यावे याचा) नियम नाही. हे अर्थ ज्यांचे आहेत ते 'पाणितूरिययोग्गसेनाङ्गखुद्दजन्तुकविविधविरुद्धविसभागत्थ' आणि ते ज्यांच्या सुरुवातीला आहेत ते 'तदादी' (इत्यादी).

ආදිග්ගහණෙන අඤ්ඤොඤ්ඤලිඞ්ගවිසෙසිත සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණත්ථ පචනචණ්ඩාලත්ථ දිසත්ථාදීනඤ්ච ද්වන්දෙ එකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච, ඉති පාණ්‍යඞ්ගත්ථභාවතො චක්ඛුසොතසද්දානං ඉමිනා එකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච කත්වා සමාසත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති අමාදෙසාදි.

'आदि' (इत्यादी) या शब्दाच्या ग्रहणाने – परस्पर लिंगांनी विशेषित असलेले शब्द, संख्या आणि परिमाणवाचक अर्थ, शिजवणे (पचन) व चांडाल अर्थ, दिशावाचक अर्थ इत्यादींच्या द्वंद्व समासातही एकवचन आणि नपुंसकलिंग होते. अशा प्रकारे, शरीराचे अवयव (पाण्यङ्ग) या अर्थाचे असल्याने 'चक्खु' (डोळा) आणि 'सोत' (कान) या शब्दांचे या सूत्राने एकवचन व नपुंसकलिंग करून, समासाला प्रातिपदिक संज्ञा मिळाल्यावर 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती आणि 'अं' आदेश इत्यादी कार्ये होतात.

චක්ඛුසොතං, හෙ චක්ඛුසොත, චක්ඛුසොතං, චක්ඛුසොතෙන. එවං සබ්බත්ථෙකවචනමෙව. මුඛඤ්ච නාසිකා ච මුඛනාසිකං, ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති අන්තස්ස රස්සත්තං, හනු ච ගීවා ච හනුගීවං. එවං කණ්ණනාසං, පාණිපාදං, ඡවිමංසලොහිතං. හත්ථපාදා මංසලොහිතානීතිආදීනං පන ඉතරීතරයොගෙන සිද්ධං. එවං පාණ්‍යඞ්ගත්ථෙ.

उदा. चक्खुसोतं (डोळा आणि कान), हे चक्खुसोत, चक्खुसोतं, चक्खुसोतेन. अशा प्रकारे सर्व विभक्तींमध्ये एकवचनच होते. मुखञ्च नासिका च = मुखनासिकं (तोंड आणि नाक); 'सरो रस्सो नपुंसके' या सूत्राने अन्त्य स्वराचे र्‍हस्वत्व होते. हनु च गीवा च = हनुगीवं (हनुवटी आणि मान). याचप्रमाणे कण्णनासं (कान आणि नाक), पाणिपादं (हात आणि पाय), छविमंसलोहितं (त्वचा, मांस आणि रक्त). परंतु 'हत्थपादा', 'मंसलोहितानि' इत्यादी रूपे इतरेतर द्वंद्व समासाने सिद्ध होतात. हे शरीराच्या अवयवांच्या (पाण्यङ्ग) अर्थाच्या बाबतीत झाले.

තූරියඞ්ගත්ථෙ ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච ගීතවාදිතං, සම්මඤ්ච තාළඤ්ච සම්මතාළං, සම්මන්ති කංසතාළං. තාළන්ති හත්ථතාළං. සඞ්ඛෙ ච පණවො ච ඩිණ්ඩිමො ච, සඞ්ඛා ච පණවා ච ඩංණ්ඩිමා චාති වා සඞ්ඛපණවඩිණ්ඩිමං, පණවාදයො ද්වෙපි භෙරිවිසෙසො.

वाद्यांच्या अवयवांच्या (तूरियङ्ग) अर्थी – गीतञ्च वादितञ्च = गीतवादितं (गायन आणि वादन), सम्मञ्च ताळञ्च = सम्मताळं. 'सम्म' म्हणजे कांस्यताल (काशाची टाळ) आणि 'ताळ' म्हणजे हस्तताल (टाळी). सङ्खो च पणवो च डिण्डिमो च किंवा सङ्खा च पणवा च डिण्डिमा च = सङ्खपणवडिण्डिमं (शंख, पणव आणि डिंडिम); पणव इत्यादी दोन्ही हे भेरीचे (नगाऱ्याचे) प्रकार आहेत.

යොග්ගඞ්ගත්ථෙ යථා – ඵාලො ච පාචනඤ්ච ඵාලපාචනං, යුගඤ්ච නඞ්ගලඤ්ච යුගනඞ්ගලං.

वाहने किंवा जोडण्याच्या साधनांच्या (योग्गङ्ग) अर्थी जसे – फालो च पाचनञ्च = फालपाचनं (नांगराचा फाळ आणि चाबूक), युगञ्च नङ्गलञ्च = युगनङ्गलं (जू आणि नांगर).

සෙනඞ්ගත්ථෙ හත්ථිනො ච අස්සා ච හත්ථිඅස්සං, රථා ච පත්තිකා ච රථපත්තිකං, අසි ච චම්මඤ්ච අසිචම්මං, චම්මන්ති සරවාරණඵලකං. ධනු ච කලාපො ච ධනුකලාපං, කලාපොති තූණීරං.

सेनेच्या अवयवांच्या (सेनाङ्ग) अर्थी – हत्थिनो च अस्सा च = हत्थिअस्सं (हत्ती आणि घोडे), रथा च पत्तिका च = रथपत्तिकं (रथ आणि पायदळ), असि च चम्मञ्च = असिचम्मं; 'चम्म' म्हणजे बाणांना रोखणारी ढाल. धनु च कलापो च = धनुकलापं; 'कलाप' म्हणजे भाता (बाण ठेवण्याचा भाता).

ඛුද්දජන්තුකත්ථෙ ඩංසා ච මකසා ච ඩංසමකසං. එවං කුන්ථකිපිල්ලිකං, කීටපටඞ්ගං, කීටසරීසපං. තත්ථ කුන්ථා සුඛුමකිපිල්ලිකා, කීටා කපාලපිට්ඨිකපාණා.

क्षुद्रजंतूंच्या (खुद्दजन्तुक) अर्थी – डंसा च मकसा च = डंसमकसं (डास आणि माश्या/मच्छर). याचप्रमाणे कुन्थकिपिल्लिकं (उवा आणि मुंग्या), कीटपटङ्गं (किडे आणि पतंग), कीट्सरीसपं (किडे आणि सरपटणारे प्राणी). तेथे 'कुन्था' म्हणजे अतिशय लहान मुंग्या आणि 'कीटा' म्हणजे पाठीवर कडक कवच असणारे कीटक.

විවිධවිරුද්ධත්ථෙ [Pg.212] අහි ච නකුලො ච, අහී ච නකුලා චාති වා අහිනකුලං. එවං බිළාරමූසිකං, අන්තස්ස රස්සත්තං, කාකොලූකං, සප්පමණ්ඩූකං, ගරුළසප්පං.

विविध (परस्पर) विरोधी अर्थी – अहि च नकुलो च किंवा अही च नकुला च = अहिनकुलं (साप आणि मुंगूस). याचप्रमाणे बिळारमूसिकं (मांजर आणि उंदीर) – येथे अन्त्य स्वराचे र्‍हस्वत्व होते, काकोलूकं (कावळा आणि घुबड), सप्पमण्डूकं (साप आणि बेडूक), गरुळसप्पं (गरुड आणि साप).

විසභාගත්ථෙ සීලඤ්ච පඤ්ඤාණඤ්ච සීලපඤ්ඤාණං, සමථො ච විපස්සනා ච සමථවිපස්සනං. එවං නාමරූපං, හිරොත්තප්පං. සතිසම්පජඤ්ඤං, ලොභමොහං, දොසමොහං, අහිරිකානොත්තප්පං, ථිනමිද්ධං, උද්ධච්චකුක්කුච්චමිච්චාදි. ‘‘අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහී’’ති එත්ථ ‘‘අංමො’’ති නිද්දෙසදස්සනතො කත්ථචි නපුංසකලිඞ්ගත්තං න හොතීති දට්ඨබ්බං, තෙන ආධිපච්චපරිවාරො ඡන්දපාරිසුද්ධි පටිසන්ධිප්පවත්තියන්තිආදි සිජ්ඣති.

विसभागाच्या (भिन्न स्वरूपाच्या) अर्थामध्ये 'शील आणि प्रज्ञा' म्हणजे 'शीलप्रज्ञा' (sīlapaññāṇaṃ), 'शमथ आणि विपश्यना' म्हणजे 'शमथविपश्यना' (samathavipassanaṃ). याचप्रमाणे 'नामरूप' (nāmarūpaṃ), 'ह्री-ओत्तप्प' (hirottappaṃ), 'सतिसंपजन्य' (satisampajaññaṃ), 'लोभमोह' (lobhamohaṃ), 'द्वेषमोह' (dosamohaṃ), 'अह्रीक-अनोत्तप्प' (ahirikānottappaṃ), 'स्त्यान-मिद्ध' (thinamiddhaṃ), 'औद्धत्य-कौकृत्य' (uddhaccakukkuccaṃ) इत्यादी. 'अंमो निग्गहीतं झलपेही' येथे 'अंमो' अशा निर्देशामुळे काही ठिकाणी नपुंसकलिंगत्व होत नाही असे समजावे, ज्यायोगे 'आधिपत्यपरिवार' (ādhipaccaparivāro), 'छंदपारिशुद्धी' (chandapārisuddhi), 'प्रतिसंधीप्रवृत्ती' (paṭisandhippavatti) इत्यादी सिद्ध होतात.

අඤ්ඤොඤ්ඤලිඞ්ගවිසෙසිතානං ද්වන්දෙ දාසී ච දාසො ච දාසිදාසං, ‘‘ක්වචාදී’’තිආදිනා මජ්ඣෙ රස්සත්තං. එවං ඉත්ථිපුමං, පත්තචීවරං, සාඛාපලාසමිච්චාදි.

परस्परांच्या लिंगांनी वैशिष्ट्यपूर्ण असलेल्या शब्दांच्या द्वंद्व समासात 'दासी आणि दास' म्हणजे 'दासीदास' (dāsidāsaṃ) होते, 'क्वचादी' इत्यादी सूत्राने मध्ये र्‍हस्वत्व होते. याचप्रमाणे 'स्त्रीपुरुष' (itthipumaṃ), 'पात्रचीवर' (pattacīvaraṃ), 'शाखापलाश' (sākhāpalāsaṃ) इत्यादी सिद्ध होतात.

සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණත්ථානං ද්වන්දෙ එකකඤ්ච දුකඤ්ච එකකදුකං, සඞ්ඛ්‍යාද්වන්දෙ අප්පසඞ්ඛ්‍යා පුබ්බං නිපතති. එවං දුකතිකං, තිකචතුක්කං, චතුක්කපඤ්චකං, දීඝො ච මජ්ඣිමො ච දීඝමජ්ඣිමං.

संख्या आणि परिमाणाच्या अर्थातील द्वंद्व समासात 'एकक आणि द्विक' म्हणजे 'एककद्विक' (ekakadukaṃ) होते. संख्यांच्या द्वंद्व समासात लहान संख्या पूर्वपदी (आधी) येते. याचप्रमाणे 'द्विकत्रिक' (dukatikaṃ), 'त्रिकचतुष्क' (tikacatukkaṃ), 'चतुष्कपंचक' (catukkapañcakaṃ), 'दीर्घ आणि मध्यम' म्हणजे 'दीर्घमध्यम' (dīghamajjhimaṃ) सिद्ध होतात.

පචනචණ්ඩාලත්ථානං ද්වන්දෙ ඔරබ්භිකා ච සූකරිකා ච ඔරබ්භිකසූකරිකං. එවං සාකුණිකමාගවිකං, සපාකො ච චණ්ඩාලො ච සපාකචණ්ඩාලං, පුක්කුසඡවඩාහකං, වෙනරථකාරං. තත්ථ වෙනා තච්ඡකා, රථකාරා චම්මකාරා.

स्वयंपाक (किंवा व्यवसाय) आणि चांडाळ इत्यादींच्या अर्थातील द्वंद्व समासात 'मेंढपाळ आणि डुक्कर पाळणारे' म्हणजे 'औरब्भिकसूकरिक' (orabbhikasūkarikaṃ) होते. याचप्रमाणे 'शाकुणिकमागविक' (sākuṇikamāgavikaṃ), 'श्वपाक आणि चांडाळ' म्हणजे 'श्वपाकचांडाळ' (sapākacaṇḍālaṃ), 'पुक्कस आणि शवदाहक' (pukkusachavaḍāhakaṃ), 'वेण आणि रथकार' (venarathakāraṃ) सिद्ध होतात. तेथे 'वेण' म्हणजे सुतार (तच्छक) आणि 'रथकार' म्हणजे चर्मकार (चम्मकार) होत.

දිසත්ථානං ද්වන්දෙ පුබ්බා ච අපරා චාති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසං, විභත්තිලොපඤ්ච කත්වා ඉධාදිග්ගහණෙන එකත්තෙ, නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ ච කතෙ ‘‘සරො රස්සො නපුංසකෙ’’ති රස්සත්තං, පුබ්බාපරං[Pg.213], හෙ පුබ්බාපර, පුබ්බාපරං, පුබ්බාපරෙන, පුබ්බාපරස්ස ඉච්චාදි. එවං පුරත්ථිමපච්ඡිමං, දක්ඛිණුත්තරං, අධරුත්තරං.

दिशांच्या अर्थातील द्वंद्व समासात 'पूर्व आणि अपर (पश्चिम)' या अर्थात द्वंद्व समास करून, विभक्तीचा लोप करून, येथे 'आदि' ग्रहणाने एकवचन आणि नपुंसकलिंगत्व केल्यावर 'सरो रस्सो नपुंसके' या सूत्राने र्‍हस्वत्व होऊन 'पुब्बापरं' (pubbāparaṃ), 'हे पुब्बापर' (he pubbāpara), 'पुब्बापरं' (pubbāparaṃ), 'पुब्बापरेन' (pubbāparena), 'पुब्बापरस्स' (pubbāparassa) इत्यादी रूपे सिद्ध होतात. याचप्रमाणे 'पुरत्थिमपच्छिमं' (puratthimapacchimaṃ), 'दक्खिणुत्तरं' (dakkhiṇuttaraṃ), 'अधरुत्तरं' (adharuttaraṃ) सिद्ध होतात.

‘‘නපුංසකලිඞ්ගං, එකත්තං, ද්වන්දෙ’’ති ච වත්තතෙ.

“नपुंसकलिंग, एकवचन, द्वंद्व समासात” हे अनुवृत्त होते.

360. විභාසා රුක්ඛ තිණ පසු ධන ධඤ්ඤ ජනපදාදීනඤ්ච.

३६०. वृक्ष, तृण, पशू, धन, धान्य, जनपद इत्यादींच्या बाबतीत (द्वंद्व समासात एकवचन आणि नपुंसकलिंगत्व) विकल्पेकरून (vibhāsā) होते.

රුක්ඛ තිණ පසු ධන ධඤ්ඤ ජනපදාදීනමෙකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච විභාසා හොති ද්වන්දෙ සමාසෙ. එකත්තාභාවෙ බහුවචනං, පරස්සෙව ලිඞ්ගඤ්ච.

द्वंद्व समासात वृक्ष, तृण, पशू, धन, धान्य, जनपद इत्यादींचे एकवचन आणि नपुंसकलिंगत्व विकल्पेकरून होते. एकवचनाचा अभाव असल्यास बहुवचन आणि उत्तरपदाचे लिंग होते.

තත්ථ රුක්ඛානං ද්වන්දෙ අස්සත්ථා ච කපිත්ථා චාති අත්ථෙ සමාහාරෙ ද්වන්දසමාසාදිම්හි කතෙ ඉමිනා විකප්පෙනෙකත්තං, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච. අස්සත්ථකපිත්ථං, අස්සත්ථකපිත්ථා වා. එවං අම්බපනසං, අම්බපනසා වා, ඛදිරපලාසං, ඛදිරපලාසා වා, ධවස්සකණ්ණකං, ධවස්සකණ්ණකා වා.

त्यामध्ये वृक्षांच्या द्वंद्व समासात 'पिंपळ आणि कवीठ' या अर्थात समाहार द्वंद्व समास इत्यादी केल्यावर या विकल्पाने एकवचन आणि नपुंसकलिंगत्व होते. जसे - 'अस्सत्थकपित्थं' (assatthakapitthaṃ) किंवा 'अस्सत्थकपित्था' (assatthakapitthā). याचप्रमाणे 'अम्बपनसं' (ambapanasaṃ) किंवा 'अम्बपनसा' (ambapanasā), 'खदिरपलासं' (khadirapalāsaṃ) किंवा 'खदिरपलासा' (khadirapalāsā), 'धवस्सकण्णकं' (dhavassakaṇṇakaṃ) किंवा 'धवस्सकण्णका' (dhavassakaṇṇakā) सिद्ध होतात.

තිණානං ද්වන්දෙ උසීරානි ච බීරණානි ච උසීරබීරණං, උසීරබීරණානි වා. එවං මුඤ්ජපබ්බජං, මුඤ්ජපබ්බජා වා, කාසකුසං, කාසකුසා වා.

तृणांच्या (गवतांच्या) द्वंद्व समासात 'उशीर आणि बीरण' म्हणजे 'उशीरबीरणं' (usīrabīraṇaṃ) किंवा 'उशीरबीरणानि' (usīrabīraṇāni). याचप्रमाणे 'मुंजपब्बजं' (muñjapabbajaṃ) किंवा 'मुंजपब्बजा' (muñjapabbajā), 'कासकुसं' (kāsakusaṃ) किंवा 'कासकुसा' (kāsakusā) सिद्ध होतात.

පසූනං ද්වන්දෙ අජා ච එළකා ච අජෙළකං, අජෙළකා වා, හත්ථී ච ගාවො ච අස්සා ච වළවා ච හත්ථිගවස්සවළවං, හත්ථිගවස්සවළවා වා, ‘‘ක්වචා’’තිආදිනා රස්සත්තං, ‘‘ඔසරෙ චා’’ති අවාදෙසො ච, ගොමහිංසං, ගොමහිංසා වා, එණෙය්‍යවරාහං, එණෙය්‍යවරාහා වා, සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡං, සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡා වා.

पशूंच्या द्वंद्व समासात 'शेळ्या आणि मेंढ्या' म्हणजे 'अजेलकं' (ajeḷakaṃ) किंवा 'अजेलका' (ajeḷakā); 'हत्ती, गायी, घोडे आणि घोडी' म्हणजे 'हत्थिगवस्सवळवं' (hatthigavassavaḷavaṃ) किंवा 'हत्थिगवस्सवळवा' (hatthigavassavaḷavā), 'क्वचा' इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व आणि 'ओसरे चा' याने 'अव्' आदेश होतो; 'गोमहिंसं' (gomahiṃsaṃ) किंवा 'गोमहिंसा' (gomahiṃsā); 'एणेय्यवराहं' (eṇeyyavarāhaṃ) किंवा 'एणेय्यवराहा' (eṇeyyavarāhā); 'सीहब्यग्घतरच्छं' (sīhabyagghataracchaṃ) किंवा 'सीहब्यग्घतरच्छा' (sīhabyagghataracchā) सिद्ध होतात.

ධනානං ද්වන්දෙ හිරඤ්ඤඤ්ච සුවණ්ණඤ්ච හිරඤ්ඤසුවණ්ණං, හිරඤ්ඤසුවණ්ණානි වා. එවං ජාතරූපරජතං, ජාතරූපරජතානි වා, මණිමුත්තසඞ්ඛවෙළුරියං, මණිමුත්තසඞ්ඛවෙළුරියා වා.

धनाच्या द्वंद्व समासात 'हिरण्य (अशुद्ध सोने) आणि सुवर्ण (शुद्ध सोने)' म्हणजे 'हिरण्यसुवण्णं' (hiraññasuvaṇṇaṃ) किंवा 'हिरण्यसुवण्णानि' (hiraññasuvaṇṇāni). याचप्रमाणे 'जातरूपरजतं' (jātarūparajataṃ) किंवा 'जातरूपरजतानि' (jātarūparajatāni), 'मणिमुत्तसंखवेळुरियं' (maṇimuttasaṅkhaveḷuriyaṃ) किंवा 'मणिमुत्तसंखवेळुरिया' (maṇimuttasaṅkhaveḷuriyā) सिद्ध होतात.

ධඤ්ඤානං [Pg.214] ද්වන්දෙ සාලී ච යවා ච සාලියවං, සාලියවා වා. එවං තිලමුග්ගමාසං, තිලමුග්ගමාසා වා.

धान्यांच्या द्वंद्व समासात 'शाली (तांदूळ) आणि यव (जव)' म्हणजे 'सालियवं' (sāliyavaṃ) किंवा 'सालियवा' (sāliyavā). याचप्रमाणे 'तिलमुग्गमासं' (tilamuggamāsaṃ) किंवा 'तिलमुग्गमासा' (tilamuggamāsā) सिद्ध होतात.

ජනපදානං ද්වන්දෙ කාසී ච කොසලා ච කාසිකොසලං, කාසිකොසලා වා, වජ්ජී ච මල්ලා ච වජ්ජිමල්ලං, වජ්ජිමල්ලා වා, අඞ්ගා ච මගධා ච අඞ්ගමගධං, අඞ්ගමගධා වා.

जनपदांच्या द्वंद्व समासात 'कासी आणि कोसल' म्हणजे 'कासीकोसलं' (kāsikosalaṃ) किंवा 'कासीकोसला' (kāsikosalaā); 'वज्जी आणि मल्ल' म्हणजे 'वज्जिमल्लं' (vajjimallaṃ) किंवा 'वज्जिमल्ला' (vajjimallā); 'अंग आणि मगध' म्हणजे 'अंगमगधं' (aṅgamagadhaṃ) किंवा 'अंगमगधा' (aṅgamagadhā) सिद्ध होतात.

ආදිග්ගහණෙන අඤ්ඤොඤ්ඤප්පටිපක්ඛධම්මානං, සකුණත්ථානඤ්ච ද්වන්දෙ විභාසා එකත්තං හොති, නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච. කුසලඤ්ච අකුසලඤ්ච කුසලාකුසලං, කුසලාකුසලා වා, එවං සාවජ්ජානවජ්ජං, සාවජ්ජානවජ්ජා වා, හීනප්පණීතං, හීනප්පණීතා වා, කණ්හසුක්කං, කණ්හසුක්කා වා, සුඛදුක්ඛං, සුඛදුක්ඛානි වා, පටිඝානුනයං, පටිඝානුනයා වා, ඡායාතපං, ඡායාතපා වා, ආලොකන්ධකාරං, ආලොකන්ධකාරා වා, රත්ති ච දිවා ච රත්තින්දිවං, රත්තින්දිවා වා, අහඤ්ච රත්ති ච අහොරත්තං, අහොරත්තා වා, ‘‘ක්වචි සමාසන්ත’’ඉච්චාදිනා ආකාරිකාරානමත්තං.

'आदि' ग्रहणाने परस्परांच्या विरोधी धर्मांच्या आणि पक्ष्यांच्या अर्थातील द्वंद्व समासात विकल्पेकरून एकवचन आणि नपुंसकलिंगत्व होते. जसे - 'कुशल आणि अकुशल' म्हणजे 'कुशलाकुशलं' (kusalākusalaṃ) किंवा 'कुशलाकुसला' (kusalākusalā); याचप्रमाणे 'सावज्जानवज्जं' (sāvajjānavajjaṃ) किंवा 'सावज्जानवज्जा' (sāvajjānavajjā), 'हीनप्पणीतं' (hīnappaṇītaṃ) किंवा 'हीनप्पणीता' (hīnappaṇītā), 'कण्हसुक्कं' (kaṇhasukkā) किंवा 'कण्हसुक्का' (kaṇhasukkā), 'सुखदुक्खं' (sukhadukkhaṃ) किंवा 'सुखदुक्खानि' (sukhadukkhāni), 'पटिघानुनयं' (paṭighānunayaṃ) किंवा 'पटिघानुनया' (paṭighānunayā), 'छायातपं' (chāyātapaṃ) किंवा 'छायातपा' (chāyātapā), 'आलोकन्धकारं' (ālokandhakāraṃ) किंवा 'आलोकन्धकारा' (ālokandhakāre), 'रात्र आणि दिवस' म्हणजे 'रत्तिन्दिवं' (rattindivaṃ) किंवा 'रत्तिन्दिवा' (rattindivā), 'दिवस आणि रात्र' म्हणजे 'अहोरत्तं' (ahorattaṃ) किंवा 'अहोरत्ता' (ahorattaā); 'क्वचि समासंत' इत्यादी सूत्राने आकार आणि इकाराचा अकार होतो.

සකුණානං ද්වන්දෙ හංසා ච බකා ච හංසබකං, හංසබකා වා. එවං කාරණ්ඩවචක්කවාකං, කාරණ්ඩවචක්කවාකා වා, මයූරකොඤ්චං, මයූරකොඤ්චා වා, සුකසාලිකං, සුකසාලිකා වා.

पक्ष्यांच्या द्वंद्व समासात 'हंस आणि बगळे' म्हणजे 'हंसबकं' (haṃsabakaṃ) किंवा 'हंसबका' (haṃsabakā). याचप्रमाणे 'कारण्डवचक्कवाकं' (kāraṇḍavacakkavākaṃ) किंवा 'कारण्डवचक्कवाका' (kāraṇḍavacakkavākā), 'मयूरकोञ्चं' (mayūrakoñcaṃ) किंवा 'मयूरकोञ्चा' (mayūrakoñcā), 'सुकसालिकं' (sukasālikaṃ) किंवा 'सुकसालिका' (sukasālikā) सिद्ध होतात.

සමාහාරද්වන්දො.

हा समाहार द्वंद्व समास आहे.

යෙභුය්‍යෙන චෙත්ථ –

आणि येथे बहुतांश करून –

අච්චිතප්පසරං පුබ්බං, ඉවණ්ණුවණ්ණකං ක්වචි;

ද්වන්දෙ සරාද්‍යකාරන්තං, බහූස්වනියමො භවෙ.

द्वंद्व समासात कमी स्वरांचे पद पूर्वपदी येते, काही ठिकाणी इ-वर्ण आणि उ-वर्ण असलेले पद आधी येते; स्वरादी आणि अकारान्त पद पूर्वपदी येते, परंतु अनेक पदे असताना कोणताही नियम नसतो.

ද්වන්දසමාසො නිට්ඨිතො.

द्वंद्व समास समाप्त झाला.

පුබ්බුත්තරුභයඤ්ඤත්ථ-ප්පධානත්තා [Pg.215] චතුබ්බිධො;

සමාසොයං දිගු කම්ම-ධාරයෙහි ච ඡබ්බිධො.

पूर्वपद, उत्तरपद, उभयपद आणि अन्यपद यांच्या प्रधानतेमुळे हा समास चार प्रकारचा आहे; आणि द्विगु व कर्मधारय यांच्यासह तो सहा प्रकारचा होतो.

දුවිධො අබ්‍යයීභාවො, නවධා කම්මධාරයො;

දිගු දුධා තප්පුරිසො, අට්ඨධා නවධා භවෙ;

බහුබ්බීහි ද්විධා ද්වන්දො, සමාසො චතුරට්ඨධාති.

अव्ययीभाव दोन प्रकारचा, कर्मधारय नऊ प्रकारचा, द्विगु दोन प्रकारचा, तत्पुरुष आठ किंवा नऊ प्रकारचा, बहुव्रीही (अनेक प्रकारचा) आणि द्वंद्व दोन प्रकारचा होतो; अशा प्रकारे समास एकूण अठ्ठेचाळीस प्रकारचा होतो.

ඉති පදරූපසිද්ධියං සමාසකණ්ඩො

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' मधील समासकांड

චතුත්ථො.

चौथा (समाप्त झाला).

5. තද්ධිතකණ්ඩ

५. तद्धितकांड

අපච්චතද්ධිත

अपत्य-तद्धित

අථ [Pg.216] නාමතො එව විභත්‍යන්තා අපච්චාදිඅත්ථවිසෙසෙ තද්ධිතුප්පත්තීති නාමතො පරං තද්ධිතවිධානමාරභීයතෙ.

आता, नामापासूनच विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या शब्दांनंतर अपत्य इत्यादी विशिष्ट अर्थांमध्ये तद्धित प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, म्हणून नामाच्या पुढे तद्धित विधानाचा प्रारंभ केला जात आहे.

තත්ථ තස්මා තිවිධලිඞ්ගතො පරං හුත්වා හිතා සහිතාති තද්ධිතා, ණාදිපච්චයානමෙතං අධිවචනං, තෙසං වා නාමිකානං හිතා උපකාරා තද්ධිතාති අන්වත්ථභූතපරසමඤ්ඤාවසෙනාපි ණාදිප්පච්චයාව තද්ධිතා නාම.

त्यामध्ये, त्या तीन प्रकारच्या लिंगांच्या पुढे येऊन जे हितकारक किंवा युक्त असतात ते 'तद्धित' होत. हे 'ण' इत्यादी प्रत्ययांचे नाव आहे. किंवा त्या नामांचे जे हित करणारे (उपकारक) असतात ते 'तद्धित' होत, अशा अर्थपूर्ण संज्ञांच्या प्रभावाने देखील 'ण' इत्यादी प्रत्ययांनाच 'तद्धित' म्हटले जाते.

‘‘වසිට්ඨස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ –

“वसिष्ठस्य अपत्यम्” (वसिष्ठाचे अपत्य) अशा विग्रहात –

‘‘ලිඞ්ගඤ්ච නිපච්චතෙ’’ති ඉතො ලිඞ්ගග්ගහණමනුවත්තතෙ.

“लिंगञ्च निपच्चते” या सूत्रातून 'लिंग' या शब्दाची अनुवृत्ती होते.

361. වා ණ’පච්චෙ.

३६१. वा णऽपच्चे (अपत्य अर्थात विकल्पेकरून 'ण' प्रत्यय होतो).

ඡට්ඨියන්තතො ලිඞ්ගම්හා ණප්පච්චයො හොති විකප්පෙන ‘‘තස්ස අපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ.

षष्ठी विभक्ती अंत असलेल्या प्रातिपदिकापासून (लिंगापासून) 'त्याचे अपत्य' या अर्थात विकल्पेकरून 'ण' प्रत्यय होतो.

සො ච –

आणि तो –

362. ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා.

३६२. धातू आणि प्रातिपदिकांच्या (लिंगांच्या) पुढे प्रत्यय येतात.

ධාතූහි, ලිඞ්ගෙහි ච පච්චයා පරාව හොන්තීති පරිභාසතො අපච්චත්ථසම්බන්ධිලිඞ්ගතො ඡට්ඨියන්තායෙව පරො හොති. පටිච්ච එතස්මා අත්ථො එතීති පච්චයො, පතීයන්ති අනෙන අත්ථාති වා පච්චයො, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති අපච්චසද්දස්ස අප්පයොගො, ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චෙ’’ති විභත්තිලොපො ච.

"धातू आणि प्रातिपदिकांहून (लिंगे) प्रत्यय नंतरच होतात" या परिभाषेनुसार, अपत्य-अर्थाशी संबंधित प्रातिपदिकाच्या षष्ठ्यन्त रूपावरूनच प्रत्यय नंतर येतो. "याच्या आश्रयाने अर्थ प्राप्त होतो म्हणून तो 'प्रत्यय' (पच्चय) होय", किंवा "याच्याद्वारे अर्थ समजला जातो म्हणून तो 'प्रत्यय' होय". "उक्त अर्थाचा अप्रयोग होतो" या नियमाने 'अपत्य' या शब्दाचा अप्रयोग होतो, आणि "त्यांच्या विभक्तींचा लोप होतो" या सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो.

363. තෙසං [Pg.217] ණො ලොපං.

३६३. "त्यांच्या 'ण' चा लोप होतो."

තෙසං තද්ධිතප්පච්චයානං ණානුබන්ධානං ණකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ.

त्या तद्धित प्रत्ययांच्या 'ण' या अनुबंधातील 'ण' काराचा लोप होतो.

364. වුද්ධාදිසරස්ස වාසංයොගන්තස්ස සණෙ ච.

३६४. "संयोगान्त नसलेल्या आदि स्वराची वृद्धी होते, 'ण' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये."

ආදිසරස්ස වා ආදිබ්‍යඤ්ජනස්ස වා අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි හොති සණකාරප්පච්චයෙ පරෙ. සංයොගො අන්තො අස්සාති සංයොගන්තො, තදඤ්ඤො අසංයොගන්තො. අථ වා වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තදා ච පකතිභූතෙ ලිඞ්ගෙ සරානමාදිසරස්ස අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි හොති සණකාරෙ තද්ධිතප්පච්චයෙ පරෙති අත්ථො.

'ण'कारयुक्त प्रत्यय पुढे असताना, संयोगान्त नसलेल्या आदि स्वराची किंवा आदि व्यंजनाची वृद्धी होते. ज्याच्या शेवटी संयोग (जोडाक्षर) आहे तो 'संयोगान्त' होय, आणि त्याहून भिन्न तो 'असंयोगान्त' होय. किंवा, हा 'वा' शब्द व्यवस्थित-विभाषा (नियत विकल्प) या अर्थाचा आहे; आणि तेव्हा, मूळ प्रातिपदिकातील स्वरांपैकी संयोगान्त नसलेल्या आदि स्वराची वृद्धी होते, जेव्हा 'ण'कारयुक्त तद्धित प्रत्यय पुढे असतो, असा अर्थ आहे.

තෙන –

त्यामुळे –

වාසිට්ඨාදීසු නිච්චායං, අනිච්චොළුම්පිකාදිසු;

න වුද්ධි නීලපීතාදො, වවත්ථිතවිභාසතො.

"व्यवस्थित-विभाषेमुळे 'वासिठ्ठ' इत्यादींमध्ये ही (वृद्धी) नित्य होते, 'ओळुम्पिक' इत्यादींमध्ये अनित्य होते, आणि 'नील', 'पीत' इत्यादींमध्ये वृद्धी होत नाही."

චසද්දග්ගහණමවධාරණත්ථං.

'च' शब्दाचे ग्रहण अवधारण (निश्चय) करण्यासाठी आहे.

තස්සා වුද්ධියා අනියමප්පසඞ්ගෙ නියමත්ථං පරිභාසමාහ.

त्या वृद्धीच्या अनियमाचा प्रसंग टाळण्यासाठी, नियम करण्यासाठी परिभाषा सांगतात.

365. අයුවණ්ණානඤ්චායො වුද්ධී.

३६५. "अ आणि इ-उ वर्णांची अनुक्रमे आ, ए, ओ ही वृद्धी होते."

තෙසං අකාරඉවණ්ණුවණ්ණානමෙව යථාක්කමං ආ එඔඉච්චෙතෙ වුද්ධියො හොන්ති. චසද්දග්ගහණමවුද්ධිසම්පිණ්ඩනත්ථං, අවධාරණත්ථං වා. ඉ ච උ ච යු, යු එව වණ්ණා යුවණ්ණා, අ ච යුවණ්ණා ච අයුවණ්ණා. ආ ච එ ච ඔ ච ආයො. පුන වුද්ධිග්ගහණං ‘‘නෙගමජානපදා’’තිආදීසු උත්තරපදවුද්ධිභාවත්ථං, එත්ථ ච ‘‘අයුවණ්ණාන’’න්ති ඨානනියමවචනං ආයොනං වුද්ධිභාවප්පසඞ්ගනිවත්තනත්ථං.

त्या अ-कार, इ-वर्ण आणि उ-वर्णांचीच अनुक्रमे 'आ', 'ए', 'ओ' ही वृद्धी होते. 'च' शब्दाचे ग्रहण अवृद्धीच्या समुच्चयासाठी किंवा अवधारण करण्यासाठी आहे. 'इ' आणि 'उ' म्हणजे 'यु', 'यु' हेच वर्ण म्हणजे 'युवर्ण', आणि 'अ' व 'युवर्ण' मिळून 'अयुवर्ण' होतात. 'आ', 'ए' आणि 'ओ' मिळून 'आय' होतात. पुन्हा 'वृद्धी' शब्दाचे ग्रहण 'नेगमजानपदा' इत्यादींमध्ये उत्तरपदाच्या वृद्धीसाठी आहे, आणि येथे 'अयुवर्णानाम्' हे स्थान-नियमन करणारे वचन 'आय' च्या पुन्हा वृद्धी होण्याच्या प्रसंगाचे निवारण करण्यासाठी आहे.

යථා [Pg.218] හි කතවුද්ධීනං, පුන වුද්ධි න හොතිහ;

තථා සභාවවුද්ධීනං, ආයොනං පුන වුද්ධි න.

"ज्याप्रमाणे वृद्धी केलेल्यांची येथे पुन्हा वृद्धी होत नाही, त्याचप्रमाणे स्वभावतःच वृद्धी असलेल्या 'आय' (आ, ए, ओ) ची पुन्हा वृद्धी होत नाही."

තතො අකාරස්ස ආකාරො වුද්ධි, ‘‘සරලොපොමාදෙසප්පච්චයාදිම්හි සරලොපෙ තු පකතී’’ති සරලොපපකතිභාවා, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරනයනං කත්වා තද්ධිතත්තා ‘‘තද්ධිතසමාස’’ඉච්චාදිනා නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ පුරෙ විය ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

त्यानंतर अ-काराची 'आ'कार ही वृद्धी होते. 'स्वरलोप, आदेश आणि प्रत्यय पुढे असताना स्वरलोप झाल्यावर मूळ रूप राहते' या सूत्राने स्वरलोप आणि प्रकृतिभाव होतो. 'पुढील वर्णाशी जोडावे' या सूत्राने पुढील वर्णाशी जोडणी करून, तद्धित प्रत्ययान्त असल्यामुळे 'तद्धितसमास...' इत्यादी सूत्राने नामसंज्ञा झाल्यावर, पूर्वीप्रमाणेच 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

වාසිට්ඨො, වසිට්ඨස්ස පුත්තො වා, වාසිට්ඨා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. තස්ස නත්තුපනත්තාදයොපි තදුපචාරතො වාසිට්ඨායෙව. එවං සබ්බත්ථ ගොත්තතද්ධිතෙ පඨමප්පකතිතොයෙව පච්චයො හොති.

'वासिठ्ठो' (वासिष्ठ) म्हणजे वसिष्ठाचा मुलगा, किंवा 'वासिठ्ठा' इत्यादी रूपे 'पुरिस' (पुरुष) शब्दाप्रमाणे चालतात. त्याचे नातू, पणतू इत्यादींनाही उपचाराने 'वासिठ्ठ' असेच म्हटले जाते. अशा प्रकारे सर्वत्र गोत्र-तद्धित प्रत्यय हा पहिल्या मूळ प्रातिपदिकावरूनच होतो.

ඉත්ථියං ණප්පච්චයන්තත්තා ‘‘ණව ණික ණෙය්‍ය ණ න්තූහී’’ති වාසිට්ඨසද්දතො ඊපච්චයො. සරලොපාදිං කත්වා ඉත්ථිප්පච්චයන්තත්තා ‘‘තද්ධිතසමාස’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසෙ කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, වාසිට්ඨී කඤ්ඤා, වාසිට්ඨී, වාසිට්ඨියො ඉච්චාදි ඉත්ථිසද්දසමං.

स्त्रीलिंगात 'ण' प्रत्ययान्त असल्यामुळे 'णव, णिक, णेय्य, ण, न्तू' या सूत्राने 'वासिठ्ठ' शब्दाला 'ई' प्रत्यय लागतो. स्वरलोप इत्यादी करून, स्त्रीलिंगी प्रत्ययान्त असल्यामुळे 'तद्धितसमास...' इत्यादी सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने नामसंज्ञा झाल्यावर 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते; जसे - 'वासिठ्ठी कन्या', 'वासिठ्ठी', 'वासिठ्ठियो' इत्यादी रूपे 'इत्थी' (स्त्री) शब्दाप्रमाणे चालतात.

නපුංසකෙ වාසිට්ඨං අපච්චං, වාසිට්ඨානි අපච්චානි ඉච්චාදි චිත්තසද්දසමං. එවං උපරිපි තද්ධිතන්තස්ස තිලිඞ්ගතා වෙදිතබ්බා.

नपुंसकलिंगात 'वासिठ्ठं अपच्चं' (वासिष्ठ अपत्य), 'वासिठ्ठानि अपच्चानि' इत्यादी रूपे 'चित्त' शब्दाप्रमाणे चालतात. अशा प्रकारे पुढेही तद्धित प्रत्ययान्त शब्दांचे तिन्ही लिंगांत चालणे समजून घ्यावे.

භාරද්වාජස්ස පුත්තො භාරද්වාජො, වෙසාමිත්තස්ස පුත්තො වෙසාමිත්තො, ගොතමස්ස පුත්තො ගොතමො. එත්ථ ච අයුවණ්ණත්තාභාවා ආකාරාදීනං න වුද්ධි හොති. වසුදෙවස්ස අපච්චං වාසුදෙවො, බලදෙවො. ‘‘චිත්තකො’’තිආදීසු පන සංයොගන්තත්තා වුද්ධි න භවති.

भारद्वाजाचा मुलगा 'भारद्वाजो', विश्वामित्राचा मुलगा 'वेसामित्तो', गोतमाचा मुलगा 'गोतमो'. येथे 'अयुवर्ण' नसल्यामुळे 'आ'कार इत्यादींची वृद्धी होत नाही. वसुदेवाचे अपत्य 'वासुदेवो', बलदेवाचे 'बालदेवो'. परंतु 'चित्तको' इत्यादींमध्ये संयोगान्त असल्यामुळे वृद्धी होत नाही.

‘‘වච්ඡස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ ණම්හි සම්පත්තෙ ‘‘වා ණ’පච්චෙ’’ති ඉතො වාති තද්ධිතවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ, තෙන සබ්බත්ථ වාක්‍යවුත්තියො භවන්ති. ‘‘අපච්චෙ’’ති පදං යාව සංසට්ඨග්ගහණාව වත්තතෙ.

'वच्छस्स अपच्चं' (वत्साचे अपत्य) अशा विग्रहात 'ण' प्रत्यय प्राप्त झाला असता, 'वा णपच्चे' या सूत्रातील 'वा' हा शब्द तद्धित विधानात सर्वत्र लागू होतो; त्यामुळे सर्वत्र वाक्यवृत्ती होतात. 'अपच्चे' हे पद 'संसट्ठ' च्या ग्रहणापर्यंत अनुवृत्त होते.

366. ණායන [Pg.219] ණාන වච්ඡාදිතො.

३६६. "वच्छ इत्यादी शब्दांहून 'णायन' आणि 'णान' प्रत्यय होतात."

වච්ඡ කච්චඉච්චෙවමාදිතො ඡට්ඨියන්තතො ගොත්තගණතො ණායන ණානඉච්චතෙ පච්චයා හොන්ති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සබ්බත්ථ ණකාරානුබන්ධො වුද්ධත්ථො, සෙසං පුබ්බසමං, සංයොගන්තත්තා වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො.

'वच्छ', 'कच्च' इत्यादी षष्ठ्यन्त गोत्रवाचक शब्दांच्या समूहाहून 'त्याचे अपत्य' या अर्थात 'णायन' आणि 'णान' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. सर्वत्र 'ण'काराचा अनुबंध वृद्धीसाठी आहे, उर्वरित प्रक्रिया पूर्वीप्रमाणेच आहे; संयोगान्त असल्यामुळे वृद्धी न होणे हाच विशेष आहे.

වච්ඡායනො වච්ඡානො වච්ඡස්ස පුත්තො වා. එවං කච්චස්ස පුත්තො කච්චායනො කච්චානො, මොග්ගල්ලස්ස පුත්තො මොග්ගල්ලායනො මොග්ගල්ලානො. එවං අග්ගිවෙස්සායනො අග්ගිවෙස්සානො, කණ්හායනො කණ්හානො, සාකටායනො සාකටානො, මුඤ්චායනො මුඤ්චානො, කුඤ්ජායනො කුඤ්ජානො ඉච්චාදි. ආකතිගණො’යං.

'वच्छायनो', 'वच्छानो' किंवा वत्साचा मुलगा. याचप्रमाणे कच्चाचा मुलगा 'कच्चायनो', 'कच्चानो'; मोग्गल्लानाचा मुलगा 'मोग्गल्लायनो', 'मोग्गल्लानो'. याचप्रमाणे 'अग्गिवेस्सायनो', 'अग्गिवेस्सानो', 'कण्हायनो', 'कण्हानो', 'साकटायनो', 'साकटानो', 'मुंचायनो', 'मुंचानो', 'कुंजायनो', 'कुंजानो' इत्यादी. हा आकृतिगण आहे.

‘‘කත්තිකාය අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ –

'कत्तिकाचे अपत्य' (कत्तिकाय अपच्चं) अशा विग्रहात –

367. ණෙය්‍යො කත්තිකාදීහි.

३६७. "कत्तिका इत्यादी शब्दांहून 'णेय्य' प्रत्यय होतो."

ආදිසද්දොයං පකාරෙ වත්තතෙ. කත්තිකා විනතාරොහිණීඉච්චෙවමාදීහි ඉත්ථියං වත්තමානෙහි ලිඞ්ගෙහි ණෙය්‍යප්පච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ.

येथील 'आदि' शब्द प्रकार या अर्थात आहे. 'कत्तिका', 'विनता', 'रोहिणी' इत्यादी स्त्रीलिंगी प्रातिपदिकांहून 'त्याचे अपत्य' या अर्थात विकल्पेकरून 'णेय्य' प्रत्यय होतो.

විභත්තිලොපෙ ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො. කත්තිකෙය්‍යො, කත්තිකාය පුත්තො වා. එවං විනතාය අපච්චං වෙනතෙය්‍යො, ඉකාරස්සෙකාරො වුද්ධි, රොහිණියා පුත්තො රොහිණෙය්‍යො, ගඞ්ගාය අපච්චං ගඞ්ගෙය්‍යො, භගිනියා පුත්තො භාගිනෙය්‍යො, නදියාපුත්තො නාදෙය්‍යො. එවං අන්තෙය්‍යො, ආහෙය්‍යො, කාමෙය්‍යො. සුචියා [Pg.220] අපච්චං සොචෙය්‍යො, එත්ථ උකාරස්සොකාරො වුද්ධි, බාලාය අපච්චං බාලෙය්‍යො ඉච්චාදි.

विभक्तीचा लोप झाल्यावर 'पकृति चस्स सरन्तस्स' या सूत्राने प्रकृतिभाव होतो. 'कत्तिकेय्यो' किंवा कत्तिकाचा मुलगा. याचप्रमाणे विनतेचे अपत्य 'वेनतेय्यो' (येथे इ-काराची 'ए'कार ही वृद्धी होते), रोहिणीचा मुलगा 'रोहिणेय्यो', गंगेचे अपत्य 'गंगेय्यो', भगिनीचा मुलगा 'भागिनेय्यो', नदीचा मुलगा 'नादेय्यो'. याचप्रमाणे 'अन्तेय्यो', 'आहेय्यो', 'कामेय्यो'. सुचीचे अपत्य 'सोचेय्यो' (येथे उ-काराची 'ओ'कार ही वृद्धी होते), बालेचे अपत्य 'बालेय्यो' इत्यादी.

‘‘දක්ඛස්සාපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ ණම්හි සම්පත්තෙ –

'दक्खस्स अपच्चं' (दक्षाचे अपत्य) अशा विग्रहात 'ण' प्रत्यय प्राप्त झाला असता –

368. අතො ණි වා.

३६८. "अ-कारान्त प्रातिपदिकावरून 'णि' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो."

අකාරන්තතො ලිඞ්ගම්හා ණිපච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. දක්ඛි, දක්ඛී, දක්ඛයො, දොණස්ස අපච්චං දොණි. එවං වාසවි, සක්‍යපුත්ති, නාටපුත්ති, දාසපුත්ති, දාසරථි. වාරුණි, කණ්ඩි, බාලදෙවි, පාවකි, ජිනදත්තස්ස අපච්චං ජෙනදත්ති, සුද්ධොදනි, අනුරුද්ධි ඉච්චාදි.

अ-कारान्त प्रातिपदिकावरून 'त्याचे अपत्य' या अर्थात विकल्पेकरून 'णि' प्रत्यय होतो; जसे - 'दक्खि', 'दक्खी', 'दक्खयो', द्रोणाचे अपत्य 'दोणि'. याचप्रमाणे 'वासवि', 'सक्यपुत्ति', 'नाटपुत्ति', 'दासपुत्ति', 'दासरथि', 'वारुणि', 'कण्डि', 'बालदेवि', 'पावकि', जिनदत्ताचे अपत्य 'जेनदत्ति', 'सुद्धोदनि', 'अनुरुद्धि' इत्यादी.

පුන වාග්ගහණෙන අපච්චත්ථෙ ණිකප්පච්චයො, අදිතිආදිතො ණ්‍යප්පච්චයො ච. යථා – සක්‍යපුත්තස්ස පුත්තො සක්‍යපුත්තිකො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා කකාරස්ස යකාරො, සක්‍යපුත්තියො. එවං නාටපුත්තිකො, ජෙනදත්තිකො, විමාතුයා පුත්තො වෙමාතිකො.

पुन्हा 'वा' च्या ग्रहणाने अपत्य अर्थात 'णिक' प्रत्यय आणि 'अदिति' इत्यादी शब्दांहून 'ण्य' प्रत्यय देखील होतो. जसे - शाक्यपुत्राचा मुलगा 'सक्यपुत्तिको'; 'तेसु बुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'क'काराचा 'य'कार होऊन 'सक्यपुत्तियो' रूप बनते. याचप्रमाणे 'नाटपुत्तिको', 'जेनदत्तिको', विमात्रेचा (सावत्र आईचा) मुलगा 'वेमातिको'.

‘‘අදිතියා පුත්තො’’ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, වුද්ධි ච.

'अदितीचा मुलगा' या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय आणि वृद्धी होते.

369. අවණ්ණො යෙ ලොපඤ්ච.

३६९. "अ-वर्णाचा 'य' प्रत्यय पुढे असताना लोप होतो आणि..."

අවණ්ණො තද්ධිතභූතෙ යප්පච්චයෙ පරෙ ලොපමාපජ්ජතෙ. චසද්දෙන ඉවණ්ණොපීති ඉකාරලොපො, ‘‘යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි ච ල ඤ ජකාරත්ත’’න්ති ත්‍යකාරසංයොගස්ස චකාරො, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විත්තං, ආදිච්චො. එවං දිතියා පුත්තො දෙච්චො.

तद्धित प्रत्यय असलेला 'य' प्रत्यय पुढे असताना अ-वर्णाचा लोप होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने इ-वर्णाचा देखील लोप होतो. 'यवतां तलनदकारानां...' या सूत्राने 'त्य' या संयोगाचा 'च'कार होतो, आणि 'परद्वेभावो ठाने' या सूत्राने द्वित्व होऊन 'आदिच्चो' (आदित्य) रूप बनते. याचप्रमाणे दितीचा मुलगा 'देच्चो' (दैत्य) होतो.

‘‘කුණ්ඩනියා පුත්තො’’ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයෙ කතෙ –

'कुण्डनीचा मुलगा' या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय केला असता –

‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරෙසූ’’ති වත්තතෙ.

"'क्वचादिमज्झुत्तरेसु' हे सूत्र अनुवृत्त होते."

370. තෙසු [Pg.221] වුද්ධිලොපාගමවිකාරවිපරීතාදෙසා ච.

३७०. त्यांमध्ये वृद्धी (vuddhi), लोप (lopa), आगम (āgama), विकार (vikāra), विपरीत (viparīta) आणि आदेश (ādesa) देखील होतात.

තෙසු ආදිමජ්ඣුත්තරෙසු අවිහිතලක්ඛණෙසු ජිනවචනානුපරොධෙන ක්වචි වුද්ධි ලොප ආගම විකාර විපරීතආදෙසා හොන්තීති සංයොගන්තත්තෙපි ආදිවුද්ධි, ඉකාරලොපෙ න්‍යස්සඤාදෙසො, කොණ්ඩඤ්ඤො, කුරුනො පුත්තො කොරබ්‍යො, එත්ථාපි තෙනෙව උකාරස්ස අවාදෙසො, භාතුනො පුත්තො භාතබ්‍යො.

त्यांमध्ये (प्रत्ययांमध्ये) सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी नियम स्पष्टपणे सांगितले नसतानाही, बुद्धवचनाला (जिनवचन) बाधा न आणता, काही ठिकाणी वृद्धी, लोप, आगम, विकार, विपरीत आणि आदेश होतात. म्हणूनच, संयोगान्त (जोडाक्षर शेवटी) असतानाही आदि-वृद्धी होते; 'इ' काराचा लोप झाल्यावर 'न्य' चा 'ञ' असा आदेश होतो, जसे की 'कोण्डञ्ञो' (Koṇḍañño). 'कुरुनो पुत्तो' (कुरुचा मुलगा) म्हणजे 'कोरब्यो' (Korabyo); येथेही त्याच नियमाने 'उ' काराचा 'अव' असा आदेश होतो, जसे की 'भातुनो पुत्तो' (भावाचा मुलगा) म्हणजे 'भातब्यो' (Bhātabyo).

‘‘උපගුස්ස අපච්ච’’න්ති විග්ගහෙ –

"उपगुस्स अपच्चं" (उपगुचे अपत्य) या विग्रहात —

371. ණවොපග්වාදීහි.

३७१. 'णवोपग्वादीहि' (णव-प्रत्यय उपगु इत्यादी शब्दांनंतर येतो).

උපගු මනුඉච්චෙවමාදීහි උකාරන්තෙහි ගොත්තගණෙහි ණවප්පච්චයො හොති වා ‘‘තස්සාපච්ච’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. ආදිසද්දස්ස චෙත්ථ පකාරවාචකත්තා උකාරන්තතොයෙවායං. ඔපගවො, ඔපගවී, ඔපගවං, මනුනො අපච්චං මානවො, ‘‘මානුසො’’ති ණප්පච්චයෙ, සාගමෙ ච කතෙ රූපං, භග්ගුනො අපච්චං භග්ගවො, පණ්ඩුනො අපච්චං පණ්ඩවො, උපවින්දුස්ස අපච්චං ඔපවින්දවො ඉච්චාදි.

'उपगु', 'मनु' इत्यादी 'उ' कारान्त गोत्रवाचक शब्दांनंतर "त्याचे अपत्य" (तस्स अपच्चं) या अर्थी 'णव' (ṇava) प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. येथे 'आदि' हा शब्द प्रकारवाचक असल्यामुळे हा नियम केवळ 'उ' कारान्त शब्दांनाच लागू होतो. उदा. ओपगवो (Opagavo), ओपगवी (Opagavī), ओपगवं (Opagavaṃ). 'मनुनो अपच्चं' (मनूचे अपत्य) म्हणजे 'मानवो' (Mānavo). 'ण' प्रत्यय आणि 'स' चा आगम (स-आगम) केल्यावर 'मानुसो' (Mānuso) हे रूप बनते. 'भग्गुनो अपच्चं' (भग्गूचे अपत्य) म्हणजे 'भग्गवो' (Bhaggavo). 'पण्डुनो अपच्चं' (पण्डूचे अपत्य) म्हणजे 'पण्डवो' (Paṇḍavo). 'उपविन्दुस्स अपच्चं' (उपविन्दूचे अपत्य) म्हणजे 'ओपविन्दवो' (Opavindavo) इत्यादी.

‘‘විධවාය අපච්ච’’න්ති අත්ථෙ –

"विधवाया अपच्चं" (विधवेचे अपत्य) या अर्थी —

372. ණෙර විධවාදිතො.

३७२. 'णेर विधवादितो' (विधवा इत्यादी शब्दांनंतर 'णेर' प्रत्यय येतो).

විධවාදිතො ණෙරප්පච්චයො හොති වා අපච්චත්ථෙ. විගතො ධවො පති එතිස්සාති විධවා, වෙධවෙරො, බන්ධුකියා අභිසාරිණියා පුත්තො බන්ධුකෙරො, සමණස්ස උපජ්ඣායස්ස පුත්තො පුත්තට්ඨානියත්තාති සාමණෙරො, නාළිකෙරො ඉච්චාදි.

'विधवा' इत्यादी शब्दांनंतर अपत्य या अर्थी 'णेर' (ṇera) प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. जिचा पती (धव) निघून गेला आहे ती 'विधवा', तिच्यापासून 'वेधवेरो' (Vedhavero). कुलटा किंवा अभिसारिका स्त्रीचा (बन्धुकी) मुलगा म्हणजे 'बन्धुकेरो' (Bandhukero). श्रमणाचा किंवा उपाध्यायाचा मुलगा (पुत्रस्थानी असल्यामुळे) म्हणजे 'सामणेरो' (Sāmaṇero). 'नाळिकेरो' (Nāḷikero) इत्यादी.

අපච්චතද්ධිතං.

अपत्य-तद्धित (Apaccataddhita) समाप्त.

සංසට්ඨාදිඅනෙකත්ථතද්ධිත

संसृष्ट (मिश्रित) इत्यादी अनेक अर्थांचे तद्धित (Saṃsaṭṭhādianekatthataddhita).

‘‘තිලෙන [Pg.222] සංසට්ඨ’’න්ති විග්ගහෙ –

"तिलेन संसट्ठं" (तिळाने मिश्रित केलेले) या विग्रहात —

373. යෙන වා සංසට්ඨං තරති චරති වහති ණිකො.

३७३. 'येन वा संसट्ठं तरति चरति वहति णिको' (ज्याने मिश्रित केलेले, ज्याने पार करतो, ज्याने प्रवास करतो किंवा ज्याने वाहून नेतो, त्या शब्दांनंतर 'णिक' प्रत्यय येतो).

යෙන වා සංසට්ඨං, යෙන වා තරති, යෙන වා චරති, යෙන වා වහති, තතො තතියන්තතො ලිඞ්ගම්හා තෙසු සංසට්ඨාදීස්වත්ථෙසු ණිකප්පච්චයො හොති වා. තෙලිකං භොජනං, තිලෙන අභිසඞ්ඛතන්ති අත්ථො. තෙලිකී යාගු. ගුළෙන සංසට්ඨං එගාළිකං. එවං ඝාතිකං, දාධිකං, මාරිචිකං, ලොණිකං.

ज्याने मिश्रित केलेले, ज्याने पार करतो, ज्याने प्रवास करतो किंवा ज्याने वाहून नेतो, अशा तृतीयान्त प्रातिपदिकापासून (शब्दापासून) त्या संसृष्ट इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' (ṇika) प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. 'तेलिकं भोजनं' (Telikaṃ bhojanaṃ) म्हणजे तिळाच्या तेलाने तयार केलेले अन्न. 'तेलिकी यागु' (तिळाच्या तेलाने बनवलेली पेज). गुळाने मिश्रित केलेले ते 'एगाळिकं' (Egāḷikaṃ). याचप्रमाणे 'घातिकं' (तुपाने युक्त), 'दाधिकं' (दह्याने युक्त), 'मारिचिकं' (मिरचीने/मिरीने युक्त), 'लोणिकं' (मिठाने युक्त).

නාවාය තරතීති නාවිකො, උළුම්පෙන තරතීති ඔළුම්පිකො, වුද්ධිඅභාවපක්ඛෙ උළුම්පිකො. එවං කුල්ලිකො, ගොපුච්ඡිකො. සකටෙන චරතීති සාකටිකො. එවං පාදිකො, දණ්ඩිකො, ධම්මෙන චරති පවත්තතීති ධම්මිකො. සීසෙන වහතීති සීසිකො, වාග්ගහණෙන ඊකාරස්ස වුද්ධි න හොති. එවං අංසිකො, ඛන්ධිකො, හත්ථිකො, අඞ්ගුලිකො.

नावेने पार करतो तो 'नाविको' (Nāviko). तराफ्याने (उळुम्प) पार करतो तो 'ओळुम्पिको' (Oḷumpiko); वृद्धी न होण्याच्या पक्षात 'उळुम्पिको' (Uḷumpiko) असे रूप होते. याचप्रमाणे 'कुल्लिको' (Kulliko), 'गोपुच्छिको' (Gopucchiko). गाडीने (सकट) प्रवास करतो तो 'साकटिको' (Sākaṭiko). याचप्रमाणे 'पादिको' (पायाने चालणारा), 'दण्डिको' (काठीने चालणारा). धम्माने आचरण करतो किंवा वागतो तो 'धम्मिको' (Dhammiko). डोक्याने (सीस) वाहून नेतो तो 'सीसिको' (Sīsiko); 'वा' च्या ग्रहणामुळे 'ई' काराची वृद्धी होत नाही. याचप्रमाणे 'अंसिको' (खांद्याने वाहणारा), 'खन्धिको' (गळ्याने/खांद्याने वाहणारा), 'हत्थिको' (हाताने वाहणारा), 'अङ्गुलिको' (बोटाने वाहणारा).

පුන වාග්ගහණෙන අඤ්ඤත්ථෙසුපි ණිකප්පච්චයො, පරදාරං ගච්ඡතීති පාරදාරිකො, පථං ගච්ඡතීති පථිකො.

पुन्हा 'वा' च्या ग्रहणामुळे इतर अर्थांमध्येही 'णिक' प्रत्यय होतो; जसे की, परस्त्रीकडे जातो तो 'पारदारिको' (Pāradāriko), मार्गाने जातो तो 'पथिको' (Pathiko).

‘‘විනයමධීතෙ, අවෙච්චාධීතෙ’’ති වා විග්ගහෙ –

"विनयमधीते" (विनय शिकतो) किंवा "अवेच्चाधीते" (समजून घेऊन शिकतो) या विग्रहात —

‘‘ණිකො’’ති වත්තතෙ.

'णिको' (ṇiko) हा शब्द अनुवृत्तीने येतो.

374. තමධීතෙ තෙනකතාදිසන්නිධානනියොගසිප්පභණ්ඩජීවිකත්ථෙසු ච.

३७४. 'तमधीते तेनकतादिसन्निधाननियोगसिप्पभण्डजीविकत्थेसु च' (तो शिकतो, त्याने बनवलेले इत्यादी, तेथे उपस्थित असलेला, तेथे नियुक्त केलेला, त्याचे शिल्प, त्याचे भांड/वस्तू आणि त्याची उपजीविका या अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय येतो).

චතුප්පදමිදං. තමධීතෙති අත්ථෙ, තෙන කතාදීස්වත්ථෙසු ච තම්හි සන්නිධානො, තත්ථ නියුත්තො, තමස්ස සිප්පං, තමස්ස භණ්ඩං[Pg.223], තමස්ස ජීවිකා ඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ච දුතියාදිවිභත්‍යන්තෙහි ලිඞ්ගෙහි ණිකප්පච්චයො හොති වා. වෙනයිකො. එවං සුත්තන්තිකො, ආභිධම්මිකො.

हे चार पदांचे सूत्र आहे. "तो शिकतो" या अर्थी, आणि "त्याने बनवलेले" इत्यादी अर्थांमध्ये, "तेथे उपस्थित असलेला", "तेथे नियुक्त केलेला", "ते त्याचे शिल्प आहे", "ते त्याचे भांड (वस्तू) आहे", "ती त्याची उपजीविका आहे" या अर्थांमध्ये द्वितीया इत्यादी विभक्तींनी युक्त असलेल्या प्रातिपदिकांनंतर 'णिक' (ṇika) प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. उदा. वेनयिको (Venayiko - विनय शिकणारा). याचप्रमाणे सुत्तन्तिको (Suttantiko), आभिधम्मिको (Ābhidhammiko).

‘‘බ්‍යාකරණමධීතෙ’’ති අත්ථෙ ණිකප්පච්චයාදිම්හි කතෙ –

"ब्याकरणमधीते" (व्याकरण शिकतो) या अर्थी 'णिक' प्रत्यय लावल्यावर —

‘‘වුද්ධාදිසරස්ස වාසංයොගන්තස්ස සණෙ චා’’ති වත්තමානෙ –

'वुद्धादिसरस्स वासंयोगन्तस्स सणे चा' हा नियम लागू असताना —

375. මායූනමාගමො ඨානෙ.

३७५. 'मायूनामागमो ठाने' (इ आणि उ यांच्या जागी वृद्धी न होता योग्य स्थानी आगम होतो).

ඉ උඉච්චෙභෙසං ආදිසරානං අසංයොගන්තානං මා වුද්ධි හොති සණෙ, තත්‍රෙව වුද්ධි ආගමො හොති ච ඨානෙති එකාරවුද්ධාගමො.

संयोगान्त नसलेल्या 'इ' आणि 'उ' या सुरुवातीच्या स्वरांच्या जागी 'स' किंवा 'ण' प्रत्यय असताना वृद्धी होत नाही, तर त्याऐवजी योग्य स्थानी वृद्धी आणि आगम होतो, म्हणजेच 'ए' काराचा वृद्धी-आगम होतो.

‘‘ඨානෙ’’ති වචනා චෙත්ථ, යූනමාදෙසභූතතො;

යවෙහි පුබ්බෙව එඔ-වුද්ධියො හොන්ති ආගමා.

आणि येथे "ठाने" (ṭhāne) या शब्दाच्या ग्रहणामुळे, 'इ' आणि 'उ' यांच्या जागी होणाऱ्या 'य' आणि 'व' या आदेशांच्या आधीच 'ए' आणि 'ओ' हे वृद्धी-आगम होतात.

යකාරස්ස ද්විභාවො.

'य' काराचे द्वित्व (दोन वेळा होणे) होते.

වෙය්‍යාකරණිකො, න්‍යායමධීතෙති නෙය්‍යායිකො. එවං තක්කිකො, වෙදිකො, නෙමිත්තිකො, කායෙන කතො පයොගො කායිකො, කායෙන කතං කම්මං කායිකං, වචසා කතං කම්මං වාචසිකං. එවං මානසිකං, එත්ථ ච ‘‘සසරෙ වාගමො’’ති සුත්තෙ වවත්ථිතවාසද්දෙන පච්චයෙ පරෙපි සාගමො, ථෙරෙහි කතා සඞ්ගීති ථෙරිකා. එවං පඤ්චසතිකා, සත්තසතිකා, එත්ථ ‘‘ණවණිකා’’දිසුත්තෙ අනුවත්තිතවාග්ගහණෙන ඊපච්චයො න හොති.

'वेय्याकरणिको' (Veyyākaraṇiko - वैयाकरण). न्यायशास्त्र शिकतो तो 'नेय्यायिको' (Neyyāyiko). याचप्रमाणे 'तक्किको' (तर्कशास्त्रज्ञ), 'वेदिको' (वेद जाणणारा), 'नेमित्तिको' (शकुन सांगणारा). शरीराने केलेला प्रयत्न म्हणजे 'कायिको' (Kāyiko). शरीराने केलेले कर्म म्हणजे 'कायिकं' (Kāyikaṃ). वाणीने केलेले कर्म म्हणजे 'वाचसिकं' (Vācasikaṃ). याचप्रमाणे 'मानसिकं' (Mānasikaṃ). आणि येथे "ससरे वागमो" या सूत्रातील 'वा' या शब्दाच्या व्यवस्थित प्रयोगामुळे प्रत्यय नंतर असतानाही 'स' चा आगम (स-आगम) होतो; जसे की, थेरांनी (स्थविरांनी) केलेली संगीती म्हणजे 'थेरिका' (Therikā). याचप्रमाणे 'पञ्चसतिका' (पाचशे असलेली), 'सत्तसतिका' (सातशे असलेली). येथे "णवणिका" इत्यादी सूत्रातून अनुवृत्तीने आलेल्या 'वा' च्या ग्रहणामुळे 'ई' प्रत्यय होत नाही.

සන්නිධානත්ථෙ සරීරෙ සන්නිධානා වෙදනා සාරීරිකා, සාරීරිකං දුක්ඛං. එවං මානසිකා, මානසිකං.

"तेथे उपस्थित असलेला" (सन्निधान) या अर्थी: शरीरात असलेली वेदना म्हणजे 'शारीरिका' (Sārīrikā), शारीरिक दुःख म्हणजे 'शारीरिकं दुक्खं' (Sārīrikaṃ dukkhaṃ). याचप्रमाणे 'मानसिका' (Mānasikā), 'मानसिकं' (Mānasikaṃ).

නියුත්තත්ථෙ [Pg.224] ද්වාරෙ නියුත්තො දොවාරිකො, එත්ථ ‘‘මායූනමාගමො ඨානෙ’’ති වකාරතො පුබ්බෙඔකාරාගමො. එවං භණ්ඩාගාරිකො, නාගරිකො, නවකම්මිකො, වනකම්මිකො, ආදිකම්මිකො, ඔදරිකො, රථිකො, පථිකො, උපායෙ නියුත්තො ඔපායිකො, චෙතසි නියුත්තා චෙතසිකා.

"नियुक्त केलेला" (नियोग) या अर्थी: दारावर नियुक्त केलेला तो 'दोवारिको' (Dovāriko - द्वारपाल); येथे "मायूनामागमो ठाने" या सूत्राने 'व' काराच्या आधी 'ओ' काराचा आगम होतो. याचप्रमाणे 'भण्डागारिको' (भांडारप्रमुख), 'नागरिको' (नागरिक), 'नवकम्मिको' (नवनिर्माणाचा अधिकारी), 'वनकम्मिको' (वनात काम करणारा), 'आदिकम्मिको' (सुरुवात करणारा), 'ओदरिको' (खादाड), 'रथिको' (रथी), 'पथिको' (प्रवासी). उपायामध्ये नियुक्त असलेला तो 'ओपायिको' (Opāyiko). चित्तामध्ये नियुक्त (युक्त) असलेले ते 'चेतसिका' (Cetasikā - चैतसिक).

සිප්පත්ථෙ වීණාවාදනං වීණා, වීණා අස්ස සිප්පං වෙණිකො. එවං පාණවිකො, මොදිඞ්ගිකො, වංසිකො.

"शिल्प" (कला/कौशल्य) या अर्थी: वीणा वाजवणे म्हणजे 'वीणा'; वीणा हे ज्याचे शिल्प (कला) आहे तो 'वेणिको' (Veṇiko - वीणावादक). याचप्रमाणे 'पाणविको' (ढोलक वाजवणारा), 'मोदिङ्गिको' (मृदंग वाजवणारा), 'वंसिको' (बासरी वाजवणारा).

භණ්ඩත්ථෙ ගන්ධො අස්ස භණ්ඩන්ති ගන්ධිකො. එවං තෙලිකො, ගොළිකො, පූවිකො, පණ්ණිකො, තම්බූලිකො, ලොණිකො.

"भांड" (व्यापाराची वस्तू) या अर्थी: सुगंध (गन्ध) ही ज्याची वस्तू आहे तो 'गन्धिको' (Gandhiko - सुगंधी द्रव्ये विकणारा). याचप्रमाणे 'तेलिको' (तेल विकणारा), 'गोळिको' (गूळ विकणारा), 'पूविको' (पुडे/मालपुआ विकणारा), 'पण्णिको' (पाने/भाज्या विकणारा), 'तम्बूलिको' (तांबूल/पान विकणारा), 'लोणिको' (मीठ विकणारा).

ජීවිකත්ථෙ උරබ්භං හන්ත්වා ජීවති, උරබ්භමස්ස ජීවිකාති වා ඔරබ්භිකො. එවං මාගවිකො, එත්ථ වකාරාගමො. සූකරිකො, සාකුණිකො, මච්ඡිකො ඉච්චාදි.

"उपजीविका" या अर्थी: मेंढ्या मारून जो जगतो, किंवा मेंढे हीच ज्याची उपजीविका आहे तो 'ओरब्भिको' (Orabbhiko - खाटीक). याचप्रमाणे 'मागविको' (Māgaviko - शिकारी), येथे 'व' काराचा आगम (व-आगम) होतो. 'सूकरिको' (डुकरे पाळणारा/मारणारा), 'साकुणिको' (पक्षी पकधणारा), 'मच्छिको' (कोळी/मासे पकडणारा) इत्यादी.

‘‘තෙන කතාදී’’ති එත්ථ ආදිග්ගහණෙන තෙන හතං, තෙන බද්ධං, තෙන කීතං, තෙන දිබ්බති, සො අස්ස ආවුධො, සො අස්ස ආබාධො, තත්ථ පසන්නො, තස්ස සන්තකං, තමස්ස පරිමාණං, තස්ස රාසි, තං අරහති, තමස්ස සීලං, තත්ථ ජාතො, තත්ථ වසති, තත්‍ර විදිතො, තදත්ථාය සංවත්තති, තතො ආගතො, තතො සම්භූතො, තදස්ස පයොජනන්ති එවමාදිඅත්ථෙ ච ණිකප්පච්චයො හොති. යථා – ජාලෙන හතො, හනතීති වා ජාලිකො. එවං බාළිසිකො, වාකරිකො, සුත්තෙන බද්ධො සුත්තිකො, වරත්තාය බද්ධො වාරත්තිකො නාගො.

"तेन कतं" (त्याने केलेले) इत्यादींमधील 'आदि' च्या ग्रहणामुळे, "त्याने मारलेले", "त्याने बांधलेले", "त्याने खरेदी केलेले", "त्याने खेळतो", "ते त्याचे शस्त्र आहे", "तो त्याचा आजार आहे", "तेथे प्रसन्न असलेला", "त्याच्या मालकीचे", "ते त्याचे परिमाण आहे", "त्याची रास", "त्यास योग्य असलेला", "तो त्याचा स्वभाव आहे", "तेथे जन्मलेला", "तेथे राहणारा", "तेथे प्रसिद्ध असलेला", "त्यासाठी कारणीभूत असणारा", "तेथून आलेला", "तेथून उत्पन्न झालेला", "ते त्याचे प्रयोजन आहे" इत्यादी अर्थांमध्येही 'णिक' प्रत्यय होतो. जसे की — जाळ्याने मारलेला किंवा जाळ्याने मारणारा तो 'जालिको' (Jāliko). याचप्रमाणे 'बाळिसिको' (गळाने मासे पकडणारा), 'वाकरिको' (फास टाकणारा). सुताने बांधलेला तो 'सुत्तिको' (Suttiko). चामड्याच्या वादीने (वरत्ता) बांधलेला हत्ती म्हणजे 'वारत्तिको नागो' (Vārattiko nāgo).

වත්ථෙන [Pg.225] කීතං භණ්ඩං වත්ථිකං. එවං කුම්භිකං, ඵාලිකං, සොවණ්ණිකං, සාතිකං. අක්ඛෙන දිබ්බතීති අක්ඛිකො. එවං සාලාකිකො, තින්දුකිකො, අම්බඵලිකො. චාපො අස්ස ආවුධොති චාපිකො. එවං තොමරිකො, මුග්ගරිකො, මොසලිකො.

वस्त्राने खरेदी केलेले भांड (वस्तू) म्हणजे 'वत्थिकं' (Vatthikaṃ). याचप्रमाणे 'कुम्भिकं' (घड्याने खरेदी केलेले), 'फालिकं' (फाळाने खरेदी केलेले), 'सोवण्णिकं' (सोन्याने खरेदी केलेले), 'सातिकं' (वस्त्राने खरेदी केलेले). सोंगटीने (अक्ख) खेळतो तो 'अक्खिको' (Akkhiko). याचप्रमाणे 'सालाकिको' (सळईने खेळणारा), 'तिन्दुकिको' (तिन्दुक फळांनी खेळणारा), 'अम्बफलिको' (आंब्यांनी खेळणारा). धनुष्य (चाप) हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'चापिको' (Cāpiko). याचप्रमाणे 'तोमरिको' (भालाधारी), 'मुग्गरिको' (गदाधारी), 'मोसलिको' (मुसळधारी).

වාතො අස්ස ආබාධොති වාතිකො. එවං සෙම්හිකො, පිත්තිකො.

वात (वायु) हा ज्याचा आजार आहे तो 'वातिको' (Vātiko). याचप्रमाणे 'सेम्हिको' (कफ प्रकृतीचा), 'पित्तिको' (पित्त प्रकृतीचा).

බුද්ධෙ පසන්නො බුද්ධිකො. එවං ධම්මිකො, සඞ්ඝිකො. බුද්ධස්ස සන්තකො බුද්ධිකො. එවං ධම්මිකො, සඞ්ඝිකො විහාරො, සඞ්ඝිකා භූමි, සඞ්ඝිකං චීවරං, පුග්ගලිකං.

बुद्धांवर प्रसन्न (श्रद्धावान) असलेला तो 'बुद्धिको' (Buddhiko). याचप्रमाणे 'धम्मिको' (धम्मावर श्रद्धावान), 'सङ्घिको' (संघावर श्रद्धावान). बुद्धांच्या मालकीचे ते 'बुद्धिको' (Buddhiko). याचप्रमाणे 'धम्मिको' (धम्माच्या मालकीचे), 'सङ्घिको विहारो' (संघाच्या मालकीचा विहार), 'सङ्घिका भूमी' (संघाची जमीन), 'सङ्घिकं चीवरं' (संघाचे चीवर), 'पुग्गलिकं' (व्यक्तिगत मालकीचे).

කුම්භො අස්ස පරිමාණන්ති කුම්භිකං. එවං ඛාරිකං, දොණිකං. කුම්භස්ස රාසි කුම්භිකො. කුම්භං අරහතීති කුම්භිකො. එවං දොණිකො, අට්ඨමාසිකො, කහාපණිකො, ආසීතිකා ගාථා, නාවුතිකා, සාතිකං, සාහස්සිකං. සන්දිට්ඨමරහතීති සන්දිට්ඨිකො, ‘‘එහි පස්සා’’ති ඉමං විධිං අරහතීති එහිපස්සිකො.

'कुंभ (घडा) हे ज्याचे परिमाण (माप) आहे' या विग्रहात 'कुंभिकं' हा शब्द बनतो. याचप्रमाणे 'खारिकं' आणि 'दोणिकं' हे शब्द बनतात. 'कुंभाची रास' या अर्थी 'कुंभिको' होतो. 'जो कुंभाला पात्र आहे' या अर्थी 'कुंभिको' होतो. याचप्रमाणे 'दोणिको', 'अट्ठमासिको', 'कहापणिको', 'आसीतिका गाथा' (ऐंशी गाथा असलेली), 'नावुतिका' (नव्वद असलेली), 'सातिकं' (शंभर मूल्य असलेले), 'साहस्सिकं' (हजार मूल्य असलेले) हे शब्द बनतात. 'जो स्वतः पाहण्यास योग्य आहे' तो 'संदिट्ठिको' (संदिट्ठिक) आणि '"ये आणि पाहा" (एहि पस्स) या विधीला जो पात्र आहे' तो 'एहिपस्सिको' (एहिपस्सिक) होय.

සීලත්ථෙ පංසුකූලධාරණං පංසුකූලං, තං සීලමස්සාති පංසුකූලිකො. එවං තෙචීවරිකො, එකාසනෙ භොජනසීලො එකාසනිකො, රුක්ඛමූලෙ වසනසීලො රුක්ඛමූලිකො, තථා ආරඤ්ඤිකො, සොසානිකො.

शील (स्वभाव) या अर्थी— 'पांसुकूल (कचऱ्यातून गोळा केलेले कापड) धारण करणे हे ज्याचे शील आहे' तो 'पांसुकूलिको' (पांसुकूलिक). याचप्रमाणे 'तेचीवरिको' (तीन चिवरे धारण करणारा), 'एकाच आसनावर भोजन करण्याचा स्वभाव असलेला' तो 'एकासनिको' (एकासनिक), 'वृक्षाच्या मुळाशी राहण्याचा स्वभाव असलेला' तो 'रुक्खमूलिको' (रुक्खमूलिक), तसेच 'आरञ्ञिको' (अरण्यात राहणारा) आणि 'सोसानिको' (स्मशानात राहणारा) हे शब्द बनतात.

ජාතත්ථෙ අපායෙ ජාතො ආපායිකො. එවං නෙරයිකො, සාමුද්දිකො මච්ඡො, වස්සෙසු ජාතො වස්සිකො, වස්සිකා, වස්සිකං පුප්ඵං, සාරදිකො, හෙමන්තිකො, වාසන්තිකො, චාතුද්දසිකො, රාජගහෙ ජාතො, රාජගහෙ [Pg.226] වසතීති වා රාජගහිකො ජනො, මගධෙසු ජාතො, වසතීති වා මාගධිකො, මාගධිකා, මාගධිකං, සාවත්ථියං ජාතො, වසතීති වා සාවත්ථිකො, කාපිලවත්ථිකො, වෙසාලිකො.

उत्पन्न झालेला (जात) या अर्थी— 'अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पन्न झालेला' तो 'आपायिको' (आपायिक). याचप्रमाणे 'नेरयिको' (नरकात उत्पन्न झालेला), 'समुद्रात उत्पन्न झालेला मासा' (सामुद्दिको मच्छो), 'वर्षा ऋतूत उत्पन्न केलेले फूल' (वस्सिका किंवा वस्सिकं पुप्फं), 'सारदिको' (शरद ऋतूतील), 'हेमन्तिको' (हेमंत ऋतूतील), 'वासन्तिको' (वसंत ऋतूतील), 'चातुद्दसिको' (चतुर्दशीचा) हे शब्द बनतात. 'राजगृहात जन्मलेला किंवा राजगृहात राहणारा मनुष्य' तो 'राजगहिको जनो'; 'मगध देशात जन्मलेला किंवा राहणारा' तो 'मागधिको' (पुल्लिंगी), 'मागधिका' (स्त्रीलिंगी), 'मागधिकं' (नपुंसकलिंगी); 'श्रावस्तीमध्ये जन्मलेला किंवा राहणारा' तो 'सावत्थिको'; 'कापिलवत्थिको' (कपिलवस्तूतील) आणि 'वेसालिको' (वैशालीतील) हे शब्द बनतात.

ලොකෙ විදිතො ලොකිකො, ලොකාය සංවත්තතීතිපි ලොකිකො. තථා මාතිතො ආගතං මාතිකං, පිතිතො ආගතං පෙත්තිකං නාමං.

जगात प्रसिद्ध असलेला तो 'लोकिको' (लौकिक), किंवा जो जगाच्या कल्याणासाठी कारणीभूत ठरतो तोही 'लोकिको' होय. तसेच आईकडून आलेले ते 'मातिकं' (मातृक) आणि वडिलांकडून आलेले नाव ते 'पेत्तिकं नामं' (पैतृक नाव) होय.

සම්භූතත්ථෙ මාතිතො සම්භූතං මත්තිකං. එවං පෙත්තිකං. උපධිතස්ස පයොජනං ඔපධිකං.

उत्पन्न झालेल्या (संभूत) या अर्थी— 'आईपासून उत्पन्न झालेले' ते 'मत्तिकं' (मातृक). याचप्रमाणे वडिलांपासून उत्पन्न झालेले ते 'पेत्तिकं' (पैतृक). 'उपधीचे (उपाधीचे) जे प्रयोजन आहे' ते 'ओपधिकं' (औपधिक) होय.

සකත්ථෙපි අසඞ්ඛාරොයෙව අසඞ්ඛාරිකං. එවං සසඞ්ඛාරිකං, නාමමෙව නාමිකං. එවං ආඛ්‍යාතිකං, ඔපසග්ගිකං, නෙපාතිකං, චතුමහාරාජෙ භත්ති එතෙසන්ති චාතුමහාරාජිකා. එවං අඤ්ඤත්ථෙපි යොජෙතබ්බං.

स्वार्थे (स्वतःच्याच अर्थी) देखील— 'असंखार' (असंस्कार) तोच 'असंखारिकं' होतो. याचप्रमाणे 'ससंखारिकं' होतो. 'नाम' तेच 'नामिकं' होते. याचप्रमाणे 'आख्यातिकं', 'ओपसग्गिकं' (औपसर्गिक), 'नेपातिकं' (नेपातिक) हे शब्द बनतात. 'चार महाराजांवर (चातुर्महाराज देवलोकांवर) ज्यांची भक्ती आहे' ते 'चातुमहाराजिका' (चातुर्महाराजिक) होत. याचप्रमाणे इतर अर्थांमध्येही योजना करावी.

‘‘කසාවෙන රත්ත’’න්ති විග්ගහෙ –

'कसावाने (काषाय रंगाने) रंगवलेले' (कसावेन रत्तं) अशा विग्रहात—

376. ණ රාගා තෙනරත්තං තස්සෙදමඤ්ඤත්ථෙසු ච.

३७६. 'तेन रत्तं' (त्याने रंगवलेले), 'तस्स इदं' (त्याचे हे) आणि इतर अर्थांमध्ये रागवाचक शब्दांच्या पुढे 'ण' प्रत्यय होतो.

රාගත්ථවාචකා ලිඞ්ගම්හා ‘‘තෙන රත්ත’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ, ‘‘තස්සෙ’’ති ඡට්ඨියන්තතො ‘‘ඉද’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ ච අඤ්ඤත්ථෙසු ච ණප්පච්චයො හොති වා.

रंगाचा अर्थ सांगणाऱ्या प्रातिपदिकाच्या पुढे 'त्याने रंगवलेले' (तेन रत्तं) या अर्थी, 'त्याचे' (तस्स) या षष्ठ्यन्त शब्दाच्या पुढे 'हे' (इदं) या अर्थी आणि इतर अर्थांमध्येही विकल्पेकरून 'ण' प्रत्यय होतो.

කාසාවං වත්ථං. එවං කාසායං, කුසුම්භෙන රත්තං කොසුම්භං, හලිද්දියා රත්තං හාලිද්දං, පත්තඞ්ගං, මඤ්ජිට්ඨං, කුඞ්කුමං, නීලෙන රත්තං නීලං. එවං පීතං.

काषाय रंगाने रंगवलेले वस्त्र म्हणजे 'कासावं वत्थं'. याचप्रमाणे 'कासायं' हा शब्द बनतो. 'कुसुंभाने रंगवलेले' ते 'कोसुम्भं'; 'हळदीने रंगवलेले' ते 'हालिद्दं'; 'पत्तङ्गं' (पतंगाने रंगवलेले), 'मञ्जिट्ठं' (मंजिष्ठाने रंगवलेले), 'कुङ्कुमं' (कुंकुमाने रंगवलेले); 'निळ्या रंगाने रंगवलेले' ते 'नीलं' आणि याचप्रमाणे 'पीतं' (पिवळ्या रंगाने रंगवलेले) हे शब्द बनतात.

ඉදමත්ථෙ [Pg.227] මහිංසස්ස ඉදං මාහිංසං මංසං, දධි සප්පි චම්මාදිකං වා, සූකරස්ස ඉදං සූකරං, කච්චායනස්ස ඉදං කච්චායනං බ්‍යාකරණං. එවං සොගතං සාසනං.

'हे त्याचे' (इदं) या अर्थी— 'म्हशीचे हे' ते 'माहिंसं' (माहिंस मांस, दही, तूप किंवा चामडे इत्यादी); 'डुकराचे हे' ते 'सूकरं'; 'कच्चायनाचे हे' ते 'कच्चायनं ब्याकरणं' (कच्चायन व्याकरण) होय. याचप्रमाणे 'सोगतं सासनं' (सौगत शासन/बुद्ध शासन) हा शब्द बनतो.

‘‘ඉසිස්ස ඉද’’න්ති අත්ථෙ ණප්පච්චයෙ කතෙ වුද්ධිම්හි සම්පත්තෙ –

'ऋषीचे हे' (इसिस्स इदं) या अर्थी 'ण' प्रत्यय केला असता आणि वृद्धी प्राप्त झाली असता—

‘‘සණෙ, යූනමාගමො ඨානෙ’’ති ච වත්තතෙ.

'सणे, यूनमागमो ठाने' या सूत्रांचे अनुवर्तन होते.

377. ආත්තඤ්ච.

३७७. आणि 'आ'कार (आत्त्व) होतो.

ඉ උඉච්චෙතෙසං ආදිසරානං ආත්තඤ්ච හොති සණකාරප්පච්චයෙ පරෙ, චසද්දෙන රිකාරාගමො ච ඨානෙති ඉකාරස්ස ආත්තං.

'स' आणि 'ण' प्रत्यय पर असताना 'इ' आणि 'उ' या आदिस्वरांचा 'आ'कार (आत्त्व) होतो, आणि 'च' शब्दाने 'रि' काराचा आगम होतो, तसेच 'ठाने' या पदाने 'इ' काराचा 'आ'कार होतो.

ඨානාධිකාරතො ආත්තං, ඉසූසභඋජාදිනං;

ඉසිස්ස තු රිකාරාග-මො චාත්තානන්තරෙ භවෙ.

'ठाने' या अधिकारावरून 'इसि', 'उसभ', 'उजु' इत्यादी शब्दांच्या आदिस्वराचा 'आ'कार होतो. परंतु 'इसि' शब्दाच्या बाबतीत 'रि' काराचा आगम होतो आणि त्यानंतर 'आ'कार होतो.

ආරිස්‍යං, උසභස්ස ඉදං ආසභං ඨානං, ආසභී වාචා.

'आरिस्यं' (ऋषीसंबंधी); 'ऋषभाचे हे' ते 'आसभं ठानं' (आषभ स्थान) आणि 'आसभी वाचा' (आषभी वाणी) हे शब्द बनतात.

අඤ්ඤත්ථග්ගහණෙන පන අවිදූරභවො, තත්‍ර භවො, තත්‍ර ජාතො, තතො ආගතො, සො අස්ස නිවාසො, තස්ස ඉස්සරො, කත්තිකාදීහි නියුත්තො මාසො, සාස්ස දෙවතා, තමවෙච්චාධීතෙ, තස්ස විසයො දෙසො, තස්මිං දෙසෙ අත්ථි, තෙන නිබ්බත්තං, තං අරහති, තස්ස විකාරො, තමස්ස පරිමාණන්ති ඉච්චෙවමාදීස්වත්ථෙසු ච ණප්පච්චයො. යථා – විදිසාය අවිදූරෙ භවො වෙදිසො ගාමො, උදුම්බරස්ස අවිදූරෙ භවං ඔදුම්බරං විමානං.

परंतु 'अञ्ञत्थ' (इतर अर्थांमध्ये) या ग्रहणाने— जवळ असलेला (अविदूरभव), तेथे असलेला (तत्रभव), तेथे जन्मलेला (तत्रजात), तेथून आलेला (ततो आगत), तो त्याचा निवास आहे (सो अस्स निवासो), त्याचा तो स्वामी आहे (तस्स इस्सरो), कृत्तिका इत्यादी नक्षत्रांनी युक्त असलेला महिना (कत्तिकादीहि नियुत्तो मासो), ती त्याची देवता आहे (सास्स देवता), ते जाणून अभ्यास करतो (तमवेच्चाधीते), तो त्याचा विषय किंवा देश आहे (तस्स विसयो देसो), त्या देशात तो आहे (तस्मिं देसे अत्थि), त्याने निर्माण झालेले (तेन निब्बत्तं), तो त्याला पात्र आहे (तं अरहति), तो त्याचा विकार आहे (तस्स विकारो), ते त्याचे परिमाण आहे (तमस्स परिमाणं) इत्यादी अर्थांमध्येही 'ण' प्रत्यय होतो. जसे की— 'विदिशेच्या जवळ असलेला गाव' तो 'वेदिसो गामो' (वेदिस गाव); 'उदुंबराच्या जवळ असलेले विमान' ते 'ओदुम्बरं विमानं' (औदुंबर विमान) होय.

භවත්ථෙ මනසි භවං මානසං සුඛං, සාගමො. සරෙ භවො සාරසො සකුණො, සාරසා සකුණී, සාරසං පුප්ඵං[Pg.228], උරසි භවො ඔරසො පුත්තො, උරසි සංවඩ්ඪිතත්තා, මිත්තෙ භවා මෙත්තා, මෙත්තී වා, පුරෙ භවා පොරී වාචා.

अस्तित्व असणे किंवा उत्पन्न होणे या अर्थात (तद्धित प्रत्यय होतो). मनात उत्पन्न होणारे ते 'मानसं सुखं' (मानसिक सुख), येथे 'स' चा आगम होतो. सरोवरात राहणारा तो 'सारसो सकुणो' (सारस पक्षी), 'सारसा सकुणी' (सारस मादी पक्षी), 'सारसं पुप्फं' (सरोवरातील फूल). उरात (हृदयात) उत्पन्न झालेला तो 'ओरसो पुत्तो' (औरस पुत्र), कारण तो उरावर वाढवला जातो. मित्राच्या ठिकाणी असणारी ती 'मेत्ता' (मैत्री) किंवा 'मेत्ती'. नगरात बोलली जाणारी ती 'पोरी वाचा' (नागरी किंवा सभ्य भाषा).

ජාතාදීසු පාවුසෙ ජාතො පාවුසො මෙඝො, පාවුසා රත්ති, පාවුසං අබ්භං, සරදෙ ජාතො සාරදො මාසො, සාරදා රත්ති, සාරදං පුප්ඵං. එවං සිසිරො, හෙමන්තො, වසන්තො, විම්හො, මථුරායං ජාතො මාථුරො ජනො, මාථුරා ගණිකා, මාථුරං වත්ථං. මථුරාය ආගතො මාථුරො, මථුරා අස්ස නිවාසොති මාථුරො, මථුරාය ඉස්සරො මාථුරො රාජා. ‘‘සබ්බතො කො’’ති එත්ථ පුන සබ්බතොග්ගහණෙන තද්ධිතතොපි ක්වචි සසරකකාරාගමො, මාථුරකො වා, රාජගහෙ ජාතො, රාජගහා ආගතො, රාජගහො අස්ස නිවාසොති වා, රාජගහස්ස ඉස්සරොති වා රාජගහො, රාජගහකො වා. එවං සාගලො, සාගලකො වා, පාටලිපුත්තො, පාටලිපුත්තකො වා, වෙසාලියං ජාතොතිආදිඅත්ථෙ වෙසාලො, වෙසාලකො වා, කුසිනාරෙ ජාතො කොසිනාරො, කොසිනාරකො වා. එවං සාකෙතො, සාකෙතකො වා, කොසම්බො, කොසම්බකො වා, ඉන්දපත්තො, ඉන්දපත්තකො වා, කපිල්ලො, කපිල්ලකො වා, භාරුකච්ඡො, භාරුකච්ඡකො වා, නගරෙ ජාතො, නගරා ආගතො, නගරෙ වසතීති වා නාගරො, නාගරකො වා. එවං ජානපදො.

'उत्पन्न झालेला' इत्यादी अर्थांमध्ये— वर्षा ऋतूत उत्पन्न झालेला तो 'पावुसो मेघो' (पावसाळी ढग), 'पावुसा रत्ति' (पावसाळी रात्र), 'पावुसं अब्भं' (पावसाळी अभ्र/ढग). शरद ऋतूत उत्पन्न झालेला तो 'सारदो मासो' (शरद महिना), 'सारदा ratti' (शरद ऋतूतील रात्र), 'सारदं पुप्फं' (शरद ऋतूतील फूल). याचप्रमाणे शिशिर, हेमंत, वसंत, ग्रीष्म (विम्हो) यांचे रूप होते. मथुरेत जन्मलेला तो 'माथुरो जनो' (मथुरेचा माणूस), 'माथुरा गणिका' (मथुरेची गणिका), 'माथुरं वत्थं' (मथुरेचे वस्त्र). मथुरेतून आलेला तो 'माथुरो', मथुरे हे ज्याचे निवासस्थान आहे तो 'माथुरो', मथुरेचा जो स्वामी आहे तो 'माथुरो राजा'. 'सब्बतो को' या सूत्रात पुन्हा 'सब्बत' ग्रहण केल्यामुळे तद्धित प्रत्ययात कधीकधी 'क' काराचा आगम होतो, जसे की 'माथुरको'. राजगृहात जन्मलेला, राजगृहातून आलेला, राजगृह हे ज्याचे निवासस्थान आहे तो, किंवा राजगृहाचा जो स्वामी आहे तो 'राजगहो' किंवा 'राजगहको'. याचप्रमाणे 'सागलो' किंवा 'सागलको', 'पाटलिपुत्तो' किंवा 'पाटलिपुत्तको'. वैशालीमध्ये जन्मलेला इत्यादी अर्थांमध्ये 'वेसालो' किंवा 'वेसालको'. कुसिनारा येथे जन्मलेला तो 'कोसिनारो' किंवा 'कोसिनारको'. याचप्रमाणे 'साकेतो' किंवा 'साकेतको', 'कोसंबो' किंवा 'कोसंबको', 'इन्दपत्तो' किंवा 'इन्दपत्तको', 'कपिल्लो' किंवा 'कपिल्लको', 'भारुकच्छो' किंवा 'भारुकच्छको'. नगरात जन्मलेला, नगरातून आलेला किंवा नगरात राहणारा तो 'नागरो' किंवा 'नागरको'. याचप्रमाणे 'जानपदो' (जनपदात राहणारा) चे रूप होते.

ජනපදනාමෙසු පන සබ්බත්ථ බහුවචනමෙව භවති. යථා – අඞ්ගෙසු ජාතො, අඞ්ගෙහි ආගතො, අඞ්ගා අස්ස නිවාසො, අඞ්ගානං ඉස්සරො වා අඞ්ගො, අඞ්ගකො වා, මාගධො, මාගධකො වා, කොසලො, කොසලකො වා[Pg.229], වෙදෙහො, වෙදෙහකො වා, කම්බොජො, කම්බොජකො වා, ගන්ධාරො, ගන්ධාරකො වා, සොවීරො, සොවීරකො වා, සින්ධවො, සින්ධවකො වා, අස්සකො, කාලිඞ්ගො, පඤ්චාලො, සක්කො, තථා සුරට්ඨෙ ජාතො, සුරට්ඨස්ස ඉස්සරො වා සොරට්ඨො, සොරට්ඨකො වා. එවං මහාරට්ඨො, මහාරට්ඨකො වා ඉච්චාදි.

परंतु जनपदांच्या नावांमध्ये सर्वत्र बहुवचनच होते. जसे की— अंग देशात जन्मलेला, अंग देशातून आलेला, अंग देश हे ज्याचे निवासस्थान आहे, किंवा अंग देशाचा जो स्वामी आहे तो 'अंगो' किंवा 'अंगको'. 'मागधो' किंवा 'मागधको', 'कोसलो' किंवा 'कोसलको', 'वेदेहो' किंवा 'वेदेहको', 'कंबोजो' किंवा 'कंबोजको', 'गंधारो' किंवा 'गंधारको', 'सोवीरो' किंवा 'सोवीरको', 'सिंधवो' किंवा 'सिंधवको', 'अस्सको', 'कालिंगो', 'पंचालो', 'सक्को'. त्याचप्रमाणे सुरठ्ठ (सौराष्ट्र) मध्ये जन्मलेला किंवा सुरठ्ठचा स्वामी तो 'सोरठ्ठो' किंवा 'सोरठ्ठको'. याचप्रमाणे 'महाराट्ठो' (महाराष्ट्र) किंवा 'महाराट्ठको' इत्यादी रूपे होतात.

නක්ඛත්තයොගෙ කත්තිකාය පුණ්ණචන්දයුත්තාය යුත්තො මාසො කත්තිකො, මගසිරෙන චන්දයුත්තෙන නක්ඛත්තෙන යුත්තො මාසො මාගසිරො. එවං ඵුස්සෙන යුත්තො මාසො ඵුස්සො, මඝාය යුත්තො මාසො මාඝො, ඵග්ගුනියා යුත්තො මාසො ඵග්ගුනො, චිත්තාය යුත්තො මාසො චිත්තො, විසාඛාය යුත්තො මාසො වෙසාඛො, ජෙට්ඨාය යුත්තො මාසො ජෙට්ඨො, උත්තරාසාළ්හාය යුත්තො මාසො ආසාළ්හො, ආසාළ්හී වා, සවණෙන යුත්තො මාසො සාවණො, සාවණී. භද්දෙන යුත්තො මාසො භද්දො, අස්සයුජෙන යුත්තො මාසො අස්සයුජො, බුද්ධො අස්ස දෙවතාති බුද්ධො. එවං සොගතො, මාහින්දො, යාමො, සොමො.

नक्षत्रांच्या योगाच्या संबंधात— कृत्तिका नक्षत्राने युक्त असलेल्या पौर्णिमेच्या चंद्राशी युक्त असलेला महिना तो 'कत्तिको' (कार्तिक). मृगशीर्ष नक्षत्राने युक्त असलेल्या चंद्राशी युक्त असलेला महिना तो 'मागसिरो' (मार्गशीर्ष). याचप्रमाणे पुष्य नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'फुस्सो' (पौष), मघा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'माघो' (माघ), फाल्गुनी नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'फग्गुनो' (फाल्गुन), चित्रा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'चित्तो' (चैत्र), विशाखा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'वेसाखो' (वैशाख), ज्येष्ठा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'जेट्ठो' (ज्येष्ठ), उत्तराषाढा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'आसाळ्हो' किंवा 'आसाळ्ही' (आषाढ), श्रवण नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'सावणो' किंवा 'सावणी' (श्रावण), भाद्रपदा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'भद्दो' (भाद्रपद), अश्विनी नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'अस्सयुजो' (अश्विन). बुद्ध हे ज्यांचे आराध्य दैवत आहेत ते 'बुद्धो'. याचप्रमाणे 'सोगतो' (सुगताचे अनुयायी), 'माहिंदो', 'यामो', 'सोमो' हे रूप होते.

බ්‍යාකරණං අවෙච්චාධීතෙ වෙය්‍යාකරණො. එවං මොහුත්තො, නෙමිත්තො, අඞ්ගවිජ්ජො, වත්ථුවිජ්ජො. වසාතීනං විසයො දෙසො වාසාතො, උදුම්බරා අස්මිං පදෙසෙ සන්තීති ඔදුම්බරො දෙසො.

व्याकरण समजून शिकणारा तो 'वैय्याकरण' (veyyākaraṇo) होय. याचप्रमाणे 'मोहुत्त' (मुहूर्त जाणणारा), 'नेमित्त' (निमित्त जाणणारा), 'अंगविज्ज' (अंगविद्या जाणणारा), 'वत्थुविज्ज' (वास्तुविद्या जाणणारा) हे शब्द होतात. वसातींचा (किंवा वसा लोकांचा) विषय किंवा देश तो 'वासातो' (vāsāto) आणि ज्या प्रदेशात उदुंबर (उंबर) आहेत तो 'ओदुंबर' (odumbaro) देश होय.

සහස්සෙන නිබ්බත්තා සාහස්සී පරිඛා, පයසා නිබ්බත්තං පායාසං, සහස්සං අරහතීති සාහස්සී ගාථා, අයසො [Pg.230] විකාරො ආයසො. එවං සොවණ්ණො, පුරිසො පරිමාණමස්සාති පොරිසං උදකං.

सहस्राने (हजाराने) बनलेली ती 'साहस्सी' (sāhassī) परिखा (खंदक), दुधाने बनवलेले ते 'पायास' (pāyāsaṃ - खीर), जे सहस्र (हजार) मूल्याचे आहे ती 'साहस्सी' (sāhassī) गाथा, आणि लोहाचा (लोखंडाचा) विकार तो 'आयस' (āyaso) होय. याचप्रमाणे 'सोवण्ण' (सोन्याचा विकार) आणि पुरुषाच्या उंचीएवढे परिमाण असलेले पाणी ते 'पोरिस' (porisaṃ) पाणी होय.

චග්ගහණෙන තත්ථ ජාතො, තත්ථ වසති, තස්ස හිතං, තං අරහතීතිආදීසු ණෙය්‍යප්පච්චයො. බාරාණසියං ජාතො, වසතීති වා බාරාණසෙය්‍යකො, පුරෙ විය කකාරාගමො. එවං චම්පෙය්‍යකො, සාගලෙය්‍යකො, මිථිලෙය්‍යකො ජනො, ගඞ්ගෙය්‍යො මච්ඡො, සිලාය ජාතං සෙලෙය්‍යකං, කුලෙ ජාතො කොලෙය්‍යකො සුනඛො, වනෙ ජාතං වානෙය්‍යං පුප්ඵං. එවං පබ්බතෙය්‍යො මානුසො, පබ්බතෙය්‍යා නදී, පබ්බතෙය්‍යං ඔසධං, පථස්ස හිතං පාථෙය්‍යං, සපතිස්ස හිතං සාපතෙය්‍යං ධනං, පදීපෙය්‍යං තෙලං, මාතු හිතං මත්තෙය්‍යං. එවං පෙත්තෙය්‍යං. දක්ඛිණමරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො ඉච්චාදි.

'च' च्या ग्रहणाने 'तेथे जन्मलेला', 'तेथे राहणारा', 'त्याचे हित', 'त्याला योग्य' इत्यादी अर्थांमध्ये 'णेय्य' (ṇeyya) प्रत्यय होतो. जसे की, वाराणसीमध्ये जन्मलेला किंवा राहणारा तो 'बाराणसेय्यक' (bārāṇaseyyako), येथे 'पुर' शब्दाप्रमाणे 'क' काराचा आगम होतो. याचप्रमाणे 'चम्पेय्यक' (campeyyako), 'सागलेय्यक' (sāgaleyyako), 'मिथिलेय्यक' (mithileyyako) लोक; गंगेतील मासा तो 'गंगेय्य' (gaṅgeyyo) मासा; शिळेवर (दगडावर) उत्पन्न झालेले ते 'सेलेय्यक' (seleyyakaṃ); कुळात जन्मलेला कुत्रा तो 'कोलेय्यक' (koleyyako) कुत्रा; वनात उत्पन्न झालेले फूल ते 'वानेय्य' (vāneyyaṃ) फूल होय. याचप्रमाणे पर्वतावरील माणूस तो 'पब्बतेय्य' (pabbateyyo) माणूस, पर्वतावरील नदी ती 'पब्बतेय्या' (pabbateyyā) नदी, पर्वतावरील औषध ते 'पब्बतेय्य' (pabbateyyaṃ) औषध, मार्गासाठी हितकारक ते 'पाथेय्य' (pātheyyaṃ - शिदोरी), स्वतःच्या मालकीचे धन ते 'सापतेय्य' (sāpateyyaṃ) धन, दिव्यासाठीचे तेल ते 'पदीपेय्य' (padīpeyyaṃ) तेल, मातेचे हित ते 'मत्तेय्य' (matteyyaṃ) आणि पित्याचे हित ते 'पेत्तेय्य' (petteyyaṃ) होय. तसेच जो दक्षिणेला (दानाला) पात्र आहे तो 'दक्खिणेय्य' (dakkhiṇeyyo) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

378. ජාතාදීනමිමියා ච.

३७८. 'जात' (जन्मलेला) इत्यादी अर्थांमध्ये 'इम' आणि 'इय' हे प्रत्यय देखील होतात.

ජාතඉච්චෙවමාදීනං සද්දානං අත්ථෙ ඉම ඉයඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.

'जात' इत्यादी शब्दांच्या अर्थांमध्ये 'इम' आणि 'इय' हे प्रत्यय विकल्प करून (किंवा पर्यायाने) होतात.

පච්ඡා ජාතො පච්ඡිමො, පච්ඡිමා ජනතා, පච්ඡිමං චිත්තං, අන්තෙ ජාතො අන්තිමො, අන්තිමා, අන්තිමං. එවං මජ්ඣිමො, පුරිමො, උපරිමො, හෙට්ඨිමො, පච්චන්තිමො, ගොප්ඵිමො, ගන්ථිමො.

नंतर जन्मलेला तो 'पच्छिम' (pacchimo - शेवटचा), शेवटची जनता ती 'पच्छिमा' (pacchimā), शेवटचे चित्त ते 'पच्छिम' (pacchimaṃ); शेवटी जन्मलेला तो 'अन्तिम' (antimo), 'अन्तिमा' (antimā), 'अन्तिम' (antimaṃ) होय. याचप्रमाणे 'मज्झिम' (मध्यम), 'पुरिम' (पहिला), 'उपरिम' (वरचा), 'हेट्ठिम' (खालचा), 'पच्चन्तिम' (सीमावर्ती), 'गोप्फिम' (घोट्यासंबंधी), 'गन्थिम' (ग्रंथीयुक्त) हे शब्द सिद्ध होतात.

තථා [Pg.231] ඉයප්පච්චයෙ මනුස්සජාතියා ජාතො මනුස්සජාතියො, මනුස්සජාතියා, මනුස්සජාතියං. එවං අස්සජාතියො, හත්ථිජාතියො, බොධිසත්තජාතියො, දබ්බජාතියො, සමානජාතියො, ලොකියො ඉච්චාදි.

तसेच 'इय' प्रत्यय लागल्यास मनुष्यजातीत जन्मलेला तो 'मनुस्सजातियो' (manussajātiyo), 'मनुस्सजातिया' (manussajātiyā), 'मनुस्सजातियं' (manussajātiyaṃ) होतो. याचप्रमाणे 'अस्सजातियो' (अश्वजातीचा), 'हत्थिजातियो' (हत्तीच्या जातीचा), 'बोधिसत्तजातियो' (बोधिसत्त्व जातीचा), 'दब्बजातियो' (द्रव्य जातीचा), 'समानजातियो' (समान जातीचा), 'लोकियो' (लौकिक) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

ආදිග්ගහණෙන තත්ථ නියුත්තො, තදස්ස අත්ථි, තත්ථ භවොතිආදීස්වපි ඉම ඉයප්පච්චයා හොන්ති, චසද්දෙන ඉකප්පච්චයො ච. අන්තෙ නියුත්තො අන්තිමො, අන්තියො, අන්තිකො, පුත්තො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති පුත්තිමො, පුත්තියො, වුත්තිකො, කප්පො අස්ස අත්ථීති කප්පියො, ජටා අස්ස අත්ථීති ජටියො, හානභාගො අස්ස අත්ථීති හානභාගියො. එවං ඨිතිභාගියො, බොධිස්ස පක්ඛෙ භවා බොධිපක්ඛියා, පඤ්චවග්ගෙ භවා පඤ්චවග්ගියා. එවං ඡබ්බග්ගියා, උදරියං, අත්තනො ඉදන්ති අත්තනියං, නකාරාගමො.

'आदि' च्या ग्रहणाने 'तेथे नियुक्त असलेला', 'ते त्याचे आहे', 'तेथे असणारा' इत्यादी अर्थांमध्ये देखील 'इम' आणि 'इय' प्रत्यय होतात, आणि 'च' शब्दाने 'इक' प्रत्यय देखील होतो. जसे की, शेवटी नियुक्त असलेला तो 'अन्तिम' (antimo), 'अन्तिय' (antiyo), 'अन्तिक' (antiko); ज्याला पुत्र आहे किंवा ज्याच्यामध्ये पुत्र विद्यमान आहे तो 'पुत्तिम' (puttimo), 'पुत्तिय' (puttiyo), 'वुत्तिक' (vuttiko); ज्याला कल्प (नियम/योग्य पद्धत) आहे तो 'कप्पिय' (kappiyo - कल्पिय/योग्य); ज्याला जटा आहेत तो 'जटिय' (jaṭiyo); ज्याच्यामध्ये हानीचा भाग आहे तो 'हानभागिय' (hānabhāgiyo) होय. याचप्रमाणे 'ठितिभागिय' (ṭhitibhāgiyo), बोधीच्या पक्षात असणारे ते 'बोधियपक्खिय' (bodhipakkhiyā), पंचवर्गात असणारे ते 'पञ्चवग्गिय' (pañcavaggiyā), याचप्रमाणे 'छब्बग्गिय' (chabbaggiyā), 'उदरिय' (udariyaṃ - उदरातील), आणि स्वतःचे ते 'अत्तनीय' (attaniyaṃ) होते, जेथे 'न' काराचा आगम होतो.

චසද්දග්ගහණෙන කිය යණ්‍යප්පච්චයා ච. ජාතියා නියුත්තො ජාතිකියො. එවං අන්ධකියො, ජච්චන්ධෙ නියුත්තො ජච්චන්ධකියො. සස්ස අයන්ති සකියො. එවං පරකියො.

'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'किय' आणि 'यण्य' प्रत्यय देखील होतात. जसे की, जातीमध्ये नियुक्त असलेला तो 'जातिकिय' (jātikiyo). याचप्रमाणे 'अन्धकिय' (andhakiyo), जन्मांधतेमध्ये नियुक्त असलेला तो 'जच्चन्धकिय' (jaccandhakiyo); स्वतःचा हा तो 'सकिय' (sakiyo - स्वकीय) आणि याचप्रमाणे 'परकिय' (parakiyo - परकीय) हे शब्द सिद्ध होतात.

යප්පච්චයො සාධුහිතභවජාතාදිඅත්ථෙසු. යථා – කම්මනි සාධු කම්මඤ්ඤං. සභායං සාධු සබ්භං, ‘‘යවතං තලනා’’දිනා උකාරාදි. එවං මෙධාය හිතං මෙජ්ඣං ඝටං. පාදානං හිතං පජ්ජං තෙලං, රථස්ස හිතා රච්ඡා, ගාමෙ භවො ගම්මො[Pg.232], ගවෙ භවං ගබ්‍යං, ‘‘ඔසරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන යප්පච්චයෙ පරෙපි අවාදෙසො. කවිම්හි භවං කබ්‍යං, දිවි භවා දිබ්‍යා, ථනතො ජාතං ථඤ්ඤං, ධනාය සංවත්තතීති ධඤ්ඤං.

'य' प्रत्यय हा 'योग्य' (साधु), 'हितकारक', 'उत्पन्न होणारा', 'जन्मलेला' इत्यादी अर्थांमध्ये होतो. जसे की - कर्मामध्ये जो कुशल (योग्य) आहे तो 'कम्मञ्ञ' (kammaññaṃ - कर्मण्य); सभेमध्ये जो योग्य आहे तो 'sabbhaṃ' (सभ्य), 'यवतं तलना' इत्यादी सूत्राने उकारादी कार्य होते. याचप्रमाणे बुद्धीसाठी हितकारक ते 'मेज्झ' (mejjhaṃ) घृत (तूप); पायांसाठी हितकारक ते 'पज्ज' (pajjaṃ) तेल; रथासाठी हितकारक ती 'रच्छा' (racchā - रस्ता); गावात राहणारा किंवा होणारा तो 'गम्म' (gammo - ग्राम्य); गाईपासून मिळणारे ते 'गब्य' (gabyaṃ - गव्य), 'ओसरे च' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'य' प्रत्यय पर असताना देखील 'अव' आदेश होतो; कवीमध्ये उत्पन्न होणारे ते 'कब्ब' (kabyaṃ - काव्य); स्वर्गात राहणारे ते 'दिब्ब' (dibyā - दिव्य); स्तनातून उत्पन्न झालेले ते 'थञ्ञ' (thaññaṃ - दूध); आणि जे धनास कारणीभूत होते ते 'धञ्ञ' (dhaññaṃ - धान्य) होय.

ණ්‍යප්පච්චයො පරිසායං සාධු පාරිසජ්ජො, දකාරාගමො, සමණානං හිතා සාමඤ්ඤා ජනා, බ්‍රාහ්මණානං හිතා බ්‍රාහ්මඤ්ඤා, අරූපෙ භවා ආරුප්පා ඉච්චාදි.

'ण्य' प्रत्यय लागल्यास: परिषदेमध्ये जो योग्य आहे तो 'पारिसज्ज' (pārisajjo) होतो, जेथे 'द' काराचा आगम होतो; श्रमणांसाठी जे हितकारक आहेत ते 'सामञ्ञ' (sāmaññā) लोक; ब्राह्मणांसाठी जे हितकारक आहेत ते 'ब्राह्मण्य' (brāhmaññā) लोक; आणि अरूप लोकात उत्पन्न होणारे ते 'आरुप्प' (āruppā) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

‘‘රාජපුත්තානං සමූහො’’ති විග්ගහෙ –

'राजपुत्रांचा समूह' अशा विग्रहात -

379. සමූහත්ථෙ කණණා.

३७९. समूह अर्थामध्ये 'क', 'ण' आणि 'अ' (किंवा 'ण') प्रत्यय होतात.

ඡට්ඨියන්තතො ‘‘තෙසං සමූහො’’ති අත්ථෙ කණණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. රාජපුත්තකො, රාජපුත්තකං වා, රාජපුත්තො. එවං මානුස්සකො, මානුස්සො, මාථුරකො, මාථුරො, පොරිසකො, පොරිසො, වුද්ධානං සමූහො වුද්ධකො, වුද්ධො. එවං මායූරකො, මායූරො, කාපොතො, කොකිලො, මාහිංසකො, මාහිංසො, ඔට්ඨකො, ඔරබ්භකො, අට්ඨන්නං සමූහො අට්ඨකො, රාජානං සමූහො රාජකො, භික්ඛානං සමූහො භික්ඛො, සික්ඛානං සමූහො සික්ඛො, ද්වින්නං සමූහො ද්වයං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්ස අයාදෙසො. එවං තිණ්ණං සමූහො තයං ඉච්චාදි.

षष्ठी विभक्तीच्या शेवटी असलेल्या शब्दापासून 'त्यांचा समूह' या अर्थामध्ये 'क', 'ण', 'अ' हे प्रत्यय होतात. जसे की, राजपुत्रांचा समूह तो 'राजपुत्तक' (rājaputtako), 'राजपुत्तकं' (rājaputtakaṃ) किंवा 'राजपुत्त' (rājaputto) होय. याचप्रमाणे मनुष्यांचा समूह तो 'मानुस्सक' (mānussako), 'मानुस्स' (mānusso); मथुरेतील लोकांचा समूह तो 'माथुरक' (māthurako), 'माथुर' (māthuro); पुरुषांचा समूह तो 'पोरिसक' (porisako), 'पोरिस' (poriso); वृद्धांचा समूह तो 'वुद्धक' (vuddhako), 'वुद्ध' (vuddho) होय. याचप्रमाणे मोरांचा समूह तो 'मायूरक' (māyūrako), 'मायूर' (māyūro); कबुतरांचा समूह तो 'कापोत' (kāpoto); कोकिळांचा समूह तो 'कोकिल' (kokilo); म्हशींचा समूह तो 'माहिंसक' (māhiṃsako), 'माहिंस' (māhiṃso); उंटांचा समूह तो 'ओट्ठक' (oṭṭhako); मेंढ्यांचा समूह तो 'ओरब्भक' (orabbhako); आठ जणांचा समूह तो 'अट्ठक' (aṭṭhako); राजांचा समूह तो 'राजक' (rājako); भिक्षूंचा समूह तो 'भिक्खु' (bhikkho); शिष्यांचा समूह तो 'सिक्ख' (sikkho); दोघांचा समूह तो 'द्वय' (dvayaṃ), येथे 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने इकाराचा अय्-आदेश होतो. याचप्रमाणे तिघांचा समूह तो 'त्रय' (tayaṃ) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

‘‘සමූහත්ථෙ’’ති වත්තතෙ.

'समूह अर्थामध्ये' हे अनुवृत्तीने येते.

380. ගාමජනබන්ධුසහායාදීහි තා.

३८०. ग्राम, जन, बंधु, सहाय्यक इत्यादी शब्दांनंतर 'ता' प्रत्यय होतो.

ගාමජනබන්ධුසහායඉච්චෙවමාදීහි තාපච්චයො හොති සමූහත්ථෙ. ගාමානං සමූහො ගාමතා. එවං ජනතා, බන්ධුතා, සහායතා, නාගරතා. ‘‘තා’’ති යොගවිභාගෙන සකත්ථෙපි දෙවොයෙව දෙවතා, තාපච්චයන්තස්ස නිච්චමිත්ථිලිඞ්ගතා.

ग्राम, जन, बंधु, सहाय्यक इत्यादी शब्दांनंतर समूह अर्थामध्ये 'ता' प्रत्यय होतो. जसे की, ग्रामांचा (गावांचा) समूह तो 'ग्रामता' (gāmatā) होय. याचप्रमाणे 'जनता' (janatā), 'बंधुता' (bandhutā), 'सहायता' (sahāyatā), 'नागरता' (nāgaratā) हे शब्द होतात. 'ता' या योगविभागाने स्वार्थामध्ये (मूळ अर्थातच) देखील प्रत्यय होतो, जसे की देव तोच 'देवता' (devatā) होय. 'ता' प्रत्ययाने संपणारे शब्द नेहमी स्त्रीलिंगी असतात.

381. තදස්ස ඨානමියො ච.

३८१. 'ते त्याचे स्थान आहे' या अर्थामध्ये 'इय' प्रत्यय देखील होतो.

‘‘තදස්ස ඨාන’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ ඡට්ඨියන්තතො ඉයප්පච්චයො හොති. මදනස්ස ඨානං මදනියො, මදනියා, මදනියං, බන්ධනස්ස ඨානං බන්ධනියං. එවං මුච්ඡනියං. රජනියං, ගමනියං, දස්සනියං, උපාදානියං, පසාදනියං. චසද්දෙන හිතාදිඅත්ථෙපි උපාදානානං හිතා උපාදානියා ඉච්චාදි.

'ते त्याचे स्थान आहे' या अर्थामध्ये षष्ठी विभक्तीच्या शेवटी असलेल्या शब्दापासून 'इय' प्रत्यय होतो. जसे की, मदाचे (हर्षाचे) स्थान ते 'मदनीय' (madaniyo, madaniyā, madaniyaṃ) आणि बंधनाचे स्थान ते 'बंधनीय' (bandhaniyaṃ) होय. याचप्रमाणे 'मुच्छनीय' (मूर्च्छेचे स्थान), 'रजनीय' (आकर्षणाचे स्थान), 'गमनीय' (गमनाचे स्थान), 'दस्सनीय' (दर्शनाचे स्थान), 'उपादानीय' (उपादानाचे स्थान), 'पसादनीय' (प्रसन्नतेचे स्थान) हे शब्द होतात. 'च' शब्दाने हित इत्यादी अर्थांमध्ये देखील प्रत्यय होतो, जसे की उपादानासाठी जे हितकारक आहे ते 'उपादानीय' (upādāniyā) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

382. උපමත්ථායිතත්තං.

३८२. उपमा अर्थामध्ये 'आयितत्त' प्रत्यय होतो.

උපමත්ථෙ උපමාවාචිලිඞ්ගතො ආයිතත්තප්පච්චයො හොති. ධූමො විය දිස්සතීති ධූමායිතත්තං. එවං තිමිරායිතත්තං.

उपमा अर्थामध्ये उपमावाचक लिंगापासून 'आयितत्त' प्रत्यय होतो. जसे की, धुरासारखे जे दिसते ते 'धुमायितत्त' (dhūmāyitattaṃ) आणि याचप्रमाणे 'तिमिरायितत्त' (timirāyitattaṃ - अंधकारमय दिसणे) हे शब्द सिद्ध होतात.

‘‘තදස්ස ඨාන’’න්ති වත්තතෙ.

'ते त्याचे स्थान आहे' हे अनुवृत्तीने येते.

383. තන්නිස්සිතත්ථෙ ලො.

३८३. 'त्याच्यावर आश्रित' या अर्थामध्ये 'ल' प्रत्यय होतो.

‘‘තන්නිස්සිත’’න්ති අත්ථෙ, ‘‘තදස්සඨාන’’න්ති අත්ථෙ ච ලප්පච්චයො හොති. දුට්ඨු නිස්සිතං, දුට්ඨු ඨානං වා දුට්ඨුල්ලං, දුට්ඨුල්ලා වාචා, ලස්ස ද්විභාවො. එවං වෙදල්ලං.

'त्याच्यावर आश्रित' या अर्थात आणि 'ते त्याचे स्थान आहे' या अर्थात देखील 'ल' प्रत्यय होतो. जसे की, जे वाईट रीतीने आश्रित आहे किंवा जे वाईट स्थान आहे ते 'दुट्ठुल्ल' (duṭṭhullaṃ), जसे की 'दुट्ठुल्ला वाचा' (दुष्ट/अश्लील वाणी) होय; येथे 'ल' काराचे द्वित्व होते. याचप्रमाणे 'वेदल्ल' (vedallaṃ) हा शब्द सिद्ध होतो.

‘‘අභිජ්ඣා [Pg.234] අස්ස පකති, අභිජ්ඣා අස්ස බහුලා’’ති වා විග්ගහෙ –

'अभिज्झा (लोभ) हा त्याचा स्वभाव आहे, किंवा अभिज्झा त्याच्यामध्ये प्रचुर (पुष्कळ) आहे' अशा विग्रहात -

384. ආලු තබ්බහුලෙ.

३८४. त्याच्या प्रचुरतेच्या (पुष्कळतेच्या) अर्थामध्ये 'आलु' प्रत्यय होतो.

පඨමාවිභත්‍යන්තතො ආලුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්ස බහුල’’මිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. අභිජ්ඣාලු, අභිජ්ඣාලූ, අභිජ්ඣාලවො. එවං සීතාලු, ධජාලු, දයාලු. ‘‘සබ්බතො කො’’ති එත්ථ පුන සබ්බතොග්ගහණෙන කකාරාගමො, අභිජ්ඣාලුකො, අභිජ්ඣාලුකා, අභිජ්ඣාලුකං. එවං සීතාලුකො, දයාලුකො, තථා හීනොව හීනකො. එවං පොතකො, කුමාරකො, මාණවකො, මුදුකො, උජුකො, අප්පමත්තකං, ඔරමත්තකං, සීලමත්තකං ඉච්චාදි.

प्रथमा विभक्तीच्या शेवटी असलेल्या शब्दापासून 'ते त्याच्यामध्ये प्रचुर आहे' या अर्थामध्ये 'आलु' प्रत्यय होतो. जसे की, अभिज्झा (लोभ) प्रचुर असलेला तो 'अभिज्झालु' (abhijjhālu), 'अभिज्झालू' (abhijjhālū), 'अभिज्झालवो' (abhijjhālavo) होय. याचप्रमाणे 'सीतालु' (थंडी वाजणारा), 'धजालु' (ध्वज असलेला), 'दयालु' (दयाळू) हे शब्द होतात. 'सब्बतो को' या सूत्रात पुन्हा 'सब्बत' च्या ग्रहणाने 'क' काराचा आगम होतो, जसे की 'अभिज्झालुक' (abhijjhāluko), 'अभिज्झालुका' (abhijjhālukā), 'अभिज्झालुकं' (abhijjhālukaṃ) होय. याचप्रमाणे 'सीतालुक' (sītāluko), 'दयालुक' (dayāluko); तसेच हीन तोच 'हीनक' (hīnako) होतो. याचप्रमाणे 'पोतक' (potako - पिल्लू), 'कुमारक' (kumārako), 'माणवक' (māṇavako), 'मुदुक' (muduko - कोमल), 'उजुक' (ujuko - सरळ), 'अप्पमत्तक' (appamattakaṃ - अल्पप्रमाण), 'ओरमत्तक' (oramattakaṃ), 'सीलमतक' (sīlamattakaṃ - केवळ शील असणारे) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

‘‘යදනුපපන්නා නිපාතනා සිජ්ඣන්තී’’ති ඉමිනා පටිභාගකුච්ඡිතසඤ්ඤානුකම්පාදිඅත්ථෙසු කප්පච්චයො. පටිභාගත්ථෙ හත්ථිනො ඉව හත්ථිකා. එවං අස්සකා. කුච්ඡිතත්ථෙ කුච්ඡිතො සමණො සමණකො. එවං බ්‍රාහ්මණකො, මුණ්ඩකො, පණ්ඩිතකො, වෙය්‍යාකරණකො. සඤ්ඤායං කතකො, භටකො. අනුකම්පායං පුත්තකො.

"यदनुपपन्ना निपातना सिज्झन्ति" (जे नियमाने सिद्ध होत नाही ते निपातनाने सिद्ध होते) या सूत्राने सादृश्य (प्रतिभाग), कुत्सित (निंदा), संज्ञा (नाव) आणि अनुकंपा इत्यादी अर्थांमध्ये 'क' प्रत्यय (कप्पच्चयो) होतो. सादृश्य अर्थात: हत्तीसारखे ते 'हत्थिका' (hatthikā). याचप्रमाणे 'अस्सका' (assakā - घोड्यासारखे). कुत्सित अर्थात: निंद्य श्रमण तो 'समणको' (samaṇako). याचप्रमाणे 'ब्राह्मणको' (brāhmaṇako), 'मुण्डको' (muṇḍako), 'पण्डितको' (paṇḍitako), 'वेय्याकरणको' (veyyākaraṇako). संज्ञेमध्ये: 'कतको' (katako), 'भटको' (bhaṭako). अनुकंपेमध्ये: 'पुत्तको' (puttako - प्रिय पुत्र).

තථා කිංයතෙතතො පරිමාණත්ථෙ ත්තකවන්තුප්පච්චයා. කිං පරිමාණමස්සාති කිත්තකං. එවං යත්තකං, තත්තකං, එත්තකං. වන්තුම්හි ආත්තඤ්ච, යං පරිමාණමස්සාති යාවා, යාවන්තො[Pg.235], ගුණවන්තුසමං. එවං තාවා, තාවන්තො. එතාවා, එතාවන්තො ඉච්චාදි.

त्याचप्रमाणे 'किं', 'य', 'त', 'एत' या शब्दांपासून परिमाण (मोजमाप) अर्थात 'त्तक' (ttaka) आणि 'वन्तु' (vantu) प्रत्यय होतात. याचे परिमाण किती? ते 'कित्तकं' (kittakaṃ - किती). याचप्रमाणे 'यत्तकं' (yattakaṃ - जितके), 'तत्तकं' (tattakaṃ - तितके), 'एत्तकं' (ettakaṃ - इतके). 'वन्तु' प्रत्यय असताना (पूर्वांगाला) 'आ'त्व (दीर्घत्व) होते, जसे - ज्याचे परिमाण आहे ते 'यावा' (yāvā), 'यावन्तो' (yāvanto), हे 'गुणवन्तु' शब्दाप्रमाणे चालतात. याचप्रमाणे 'तावा' (tāvā), 'तावन्तो' (tāvanto). 'एतावा' (etāvā), 'एतावन्तो' (etāvanto) इत्यादी.

‘‘සුවණ්ණෙන පකත’’න්ති විග්ගහෙ –

"सुवण्णेन पकतं" (सोन्याने बनविलेले) या विग्रहात –

385. තප්පකතිවචනෙ මයො.

३८५. त्याच्या प्रकृतीचा (विकाराचा किंवा बनविलेल्या वस्तूचा) निर्देश करताना 'मय' प्रत्यय होतो.

තප්පකතිවචනත්ථෙ මයප්පච්චයො හොති, පකරීයතීති පකති, තෙන පකති තප්පකති, තප්පකතියා වචනං කථනං තප්පකතිවචනං. සුවණ්ණමයො රථො, සොවණ්ණමයො වා, සුවණ්ණමයා භාජනවිකති, සුවණ්ණමයං භාජනං. එවං රූපියමයං, රජතමයං, ජතුමයං, දාරුමයං, මත්තිකාමයං, ඉද්ධියා නිබ්බත්තං ඉද්ධිමයං.

त्याच्या प्रकृतीचा (मूळ द्रव्याचा) निर्देश करण्याच्या अर्थात 'मय' (maya) प्रत्यय होतो. जे बनविले जाते ती 'प्रकृती' (पकति), त्यावरून 'तत्प्रकृती' (तप्पकति), आणि त्या प्रकृतीचे कथन करणे म्हणजे 'तत्प्रकृतिकथन' (तप्पकतिवचन). सोन्याने बनविलेला रथ तो 'सुवण्णमयो रथो' (suvaṇṇamayo ratho) किंवा 'सोवण्णमयो' (sovaṇṇamayo), सोन्याचे बनविलेले भांडे ती 'सुवण्णमया भाजनविकति' (suvaṇṇamayā bhājanavikati), सोन्याचे भांडे ते 'सुवण्णमयं भाजनं' (suvaṇṇamayaṃ bhājanaṃ). याचप्रमाणे 'रूपियमयं' (rūpiyamayaṃ - चांदीचे), 'रजतमयं' (rajatamayaṃ - चांदीचे), 'जतुमयं' (jatumayaṃ - लाखेचे), 'दारुमयं' (dārumayaṃ - लाकडी), 'मत्तिकामयं' (mattikāmayaṃ - मातीचे), ऋद्धीने (आत्मिक शक्तीने) उत्पन्न झालेले ते 'इद्धिमयं' (iddhimayaṃ - ऋद्धिमय).

මනතො නිප්ඵන්නා මනොමයා, අයසාපකතං අයොමයං. එත්ථ ච ‘‘මනොගණාදීන’’න්ති වත්තමානෙ –

मनापासून उत्पन्न झालेले ते 'मनोमया' (manomayā - मनोमय), लोहाने (लोखंडाने) बनविलेले ते 'अयोमयं' (ayomayaṃ - लोहमय). आणि येथे "मनोगणादीनं" (मनोगण इत्यादींच्या बाबतीत) हे सूत्र लागू असताना –

386. එතෙසමො ලොපෙ.

३८६. विभक्तीचा लोप झाल्यावर या (मनोगण इत्यादी) शब्दांच्या शेवटी 'ओ'कार होतो.

එතෙසං මනොගණාදීනං අන්තො ඔත්තමාපජ්ජතෙ විභත්තිලොපෙ කතෙති ඔකාරො.

विभक्तीचा लोप केल्यावर या मनोगण इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'ओ'कार (okāro) प्राप्त होतो.

ගවෙන පකතං කරීසං, ගොතො නිබ්බත්තන්ති වා ගොමයං. ‘‘මයො’’තියොගවිභාගෙන සකත්ථෙපි දානමෙව දානමයං, සීලමයං ඉච්චාදි.

गाईपासून तयार झालेले शेण किंवा गाईपासून उत्पन्न झालेले ते 'गोमयं' (gomayaṃ). "मयो" या सूत्राच्या योगविभागाने (नियम वेगळा करून) स्वार्थातही (त्याच अर्थात) हा प्रत्यय होतो, जसे - दान म्हणजेच 'दानमयं' (dānamayaṃ), शील म्हणजेच 'शीलमयं' (sīlamayaṃ) इत्यादी.

සංසට්ඨාදිඅනෙකත්ථතද්ධිතං.

हे 'संसट्ठ' (मिश्रित) इत्यादी अनेक अर्थांमधील तद्धित प्रकरण समाप्त झाले.

භාවතද්ධිත

भावतद्धित (भाववाचक तद्धित प्रत्यय)

‘‘අලසස්ස [Pg.236] භාවො’’ති විග්ගහෙ –

"अलसस्स भावो" (आळशाचा भाव किंवा आळसपणा) या विग्रहात –

387. ණ්‍යත්තතා භාවෙ තු.

३८७. भाव (अवस्था किंवा धर्म) अर्थात 'ण्य' (ṇya), 'त्त' (tta) आणि 'ता' (tā) हे प्रत्यय होतात.

ඡට්ඨියන්තතො ණ්‍යත්තතාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ‘‘තස්ස භාවො’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ, තුසද්දග්ගහණෙන ත්තනණෙය්‍යාදිප්පච්චයා ච. භවන්ති එතස්මා බුද්ධිසද්දා ඉති භාවො, සද්දප්පවත්තිනිමිත්තං වුච්චති, වුත්තඤ්ච – ‘‘යස්ස ගුණස්ස හි භාවා දබ්බෙ සද්දනිවෙසො තදභිධානෙණ්‍යත්තතාදයො’’ති. ණ්‍යත්තත්තනන්තානං නිච්චං නපුංසකත්තං, තාපච්චයන්තස්ස සභාවතො නිච්චමිත්ථිලිඞ්ගතා. ණ්‍යප්පච්චයොයං ගුණවචනෙ බ්‍රාහ්මණාදීහි, තත්ථ ‘‘අවණ්ණො යෙ ලොපඤ්චා’’ති අවණ්ණලොපො, ආදිවුද්ධි.

षष्ठी विभक्तीने अंत होणाऱ्या शब्दापासून "तस्स भावो" (त्याचा भाव/अवस्था) या अर्थात 'ण्य' (ṇya), 'त्त' (tta) आणि 'ता' (tā) हे प्रत्यय होतात. 'तु' या शब्दाच्या ग्रहणाने 'त्तन' (ttana), 'णेय्य' (ṇeyya) इत्यादी प्रत्यय देखील होतात. ज्याच्यापासून बुद्धी आणि शब्द प्रवृत्त होतात तो 'भाव' (bhāvo) होय, याला शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त (सद्दप्पवत्तिनिमित्तं) म्हटले जाते. म्हटलेही आहे - "ज्या गुणाच्या अस्तित्वामुळे द्रव्यामध्ये शब्दाची योजना होते, त्या गुणाचे अभिधान (कथन) करण्यासाठी ण्य, त्त, ता इत्यादी प्रत्यय होतात." 'ण्य', 'त्त' आणि 'त्तन' प्रत्ययाने अंत होणारे शब्द नेहमी नपुंसकलिंगी असतात, तर 'ता' प्रत्ययाने अंत होणारे शब्द स्वभावाने नेहमी स्त्रीलिंगी असतात. हा 'ण्य' प्रत्यय गुणवाचक शब्दांनंतर आणि 'ब्राह्मण' इत्यादी शब्दांनंतर होतो. तेथे "अवण्णो ये लोपञ्चा" या सूत्राने 'अ' वर्णाचा लोप होतो आणि आदि-वृद्धी होते.

ආලස්‍යං. එවං ආරොග්‍යං, උදග්ගස්ස භාවො ඔදග්‍යං, සඛිනො භාවො සඛ්‍යං, අණණස්ස භාවො ආණණ්‍යං, විධවාය භාවො වෙධබ්‍යං, දුබ්බලස්ස භාවො දුබ්බල්‍යං, චපලස්ස භාවො චාපල්‍යං.

'आलस्यं' (ālasyaṃ - आळस). याचप्रमाणे 'आरोग्यं' (ārogyaṃ - निरोगीपणा), प्रसन्नतेचा भाव तो 'ओदग्यं' (odagyaṃ), मित्राचा भाव तो 'सख्यं' (sakhyaṃ - मैत्री), ऋणमुक्ततेचा भाव तो 'आणण्यं' (āṇaṇyaṃ), विधवेचा भाव तो 'वेधब्यं' (vedhabyaṃ - वैधव्य), दुर्बलाचा भाव तो 'दुब्बल्यं' (dubbalyaṃ - दुर्बलता), चपलाचा भाव तो 'चापल्यं' (cāpalyaṃ - चंचलता).

වියත්තස්ස භාවො වෙය්‍යත්තියං, මච්ඡරස්ස භාවො මච්ඡරියං. එවං ඉස්සරියං, ආලසියං, මුණ්ඩියං, මූළ්හියං. එත්ථ ‘‘වෙය්‍යත්තිය’’න්තිආදීසු ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා යම්හි ඉකාරාගමො.

विद्वत्तेचा (वियत्त) भाव तो 'वेय्यत्तियं' (veyyattiyaṃ - पांडित्य/प्रगल्भता), मत्सराचा (कंजूषपणाचा) भाव तो 'मच्छरियं' (macchariyaṃ - मत्सर/कंजूषपणा). याचप्रमाणे 'इस्सरियं' (issariyaṃ - ऐश्वर्य), 'आलसियं' (ālasiyaṃ - आळस), 'मुण्डियं' (muṇḍiyaṃ - मुंडण भाव), 'मूळ्हियं' (mūḷhiyaṃ - मूढता). येथे 'वेय्यत्तियं' इत्यादी शब्दांमध्ये "तेसु वुद्धी" इत्यादी सूत्राने 'य' प्रत्यय असताना 'इ' काराचा आगम (ikārāgamo) होतो.

‘‘පණ්ඩිතස්ස භාවො පණ්ඩිත්‍ය’’න්තිආදීසු ‘‘යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි චලඤජකාරත්ත’’න්ති ත්‍යකාරසංයොගාදීනං චලඤජකාරාදෙසා[Pg.237], ද්විත්තං. පණ්ඩිච්චං, බහුස්සුතස්ස භාවො බාහුස්සච්චං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරස්ස අකාරො, එවං පොරොහිච්චං, අධිපතිස්ස භාවො ආධිපච්චං, මුට්ඨස්සතිස්ස භාවො මුට්ඨස්සච්චං, ඉවණ්ණලොපො. කුසලස්ස භාවො කොසල්ලං. එවං වෙපුල්ලං, සමානානං භාවො සාමඤ්ඤං, ගිලානස්ස භාවො ගෙලඤ්ඤං, ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරා’’දිසුත්තෙන සංයොගෙ පරෙ රස්සත්තං.

"पण्डितस्य भावो पण्डित्यं" (पंडिताचा भाव तो पांडित्य) इत्यादींमध्ये "यवतं तलनदकारानां ब्यञ्जनानि चलञ्जकारत्तं" या सूत्राने 'त्य' कार इत्यादी संयोगांच्या जागी 'च, ल, ञ, ज' कार आदेश होऊन द्वित्व होते, ज्यामुळे 'पण्डिच्चं' (paṇḍiccaṃ - पांडित्य) बनते. बहुश्रुताचा भाव तो 'बाहुस्सच्चं' (bāhussaccaṃ - बहुश्रुतपणा), येथे "तेसु वुद्धी" इत्यादी सूत्राने 'उ' काराचा 'अ' कार होतो. याचप्रमाणे 'पोरोहिच्चं' (porohiccaṃ - पुरोहितपणा), अधिपतीचा भाव तो 'आधिपच्चं' (ādhipaccaṃ - अधिपत्य), मुट्ठस्सतीचा (स्मृती गमावलेल्याचा) भाव तो 'मुट्ठस्सच्चं' (muṭṭhassaccaṃ - स्मृतिभ्रंश), येथे 'इ' वर्णाचा लोप होतो. कुशलाचा भाव तो 'कोसल्लं' (kosallaṃ - कौशल्य). याचप्रमाणे 'वेपुल्लं' (vepullaṃ - विपुलता), समानांचा भाव तो 'सामञ्ञं' (sāmaññaṃ - सामान्यत्व/साम्य), गिलानाचा (आजारी माणसाचा) भाव तो 'गेलञ्ञं' (gelaññaṃ - आजारपण), येथे "क्वचादिमज्झुत्तरा" इत्यादी सूत्राने संयुक्त वर्ण पुढे असताना र्‍हस्वत्व (ऱ्हस्व होणे) होते.

සුහදස්ස භාවොසොහජ්ජං. එවං වෙසාරජ්ජං, කුසීදස්සභාවොකොසජ්ජං, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඊකාරස්ස අකාරො. තථා ‘‘පුරිසස්ස භාවො පොරිස’’න්තිආදීසු ‘‘යවතං තලනා’’දිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන යවතං සකාරකචටපවග්ගානං සකාරකචටපවග්ගාදෙසා. සුමනස්ස භාවො සොමනස්සං. එවං දොමනස්සං, සොවචස්සං, දොවචස්සං, එත්ථ සකාරාගමො. තථා නිපකස්ස භාවො නෙපක්කං, ද්විත්තං. එවං ආධික්කං, දුභගස්ස භාවො දොභග්ගං, වාණිජස්ස භාවො වාණිජ්ජං, රාජිනො භාවො රජ්ජං, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තං. සරූපස්ස භාවො සාරුප්පං. එවං ඔපම්මං, සොඛුම්මං.

सुहृदाचा (मित्राचा) भाव तो 'सोहज्जं' (sohajjaṃ - सौहार्द). याचप्रमाणे 'वेसारज्जं' (vesārajjaṃ - विशारदत्व/आत्मविश्वास), कुसीदाचा (आळशाचा) भाव तो 'कोसज्जं' (kosajjaṃ - आळस), येथे "तेसु वुद्धी" इत्यादी सूत्राने 'ई' काराचा 'अ' कार होतो. तसेच "पुरिसस्स भावो पोरिसं" (पुरुषाचा भाव तो पौरुष) इत्यादींमध्ये "यवतं तलना" इत्यादी सूत्रात 'क' कार ग्रहणाने 'य' कार आणि 'स' कार, 'क' वर्ग, 'च' वर्ग, 'ट' वर्ग, 'प' वर्गांचे आदेश होतात. सुमनचा (चांगल्या मनाचा) भाव तो 'सोमनस्सं' (somanassaṃ - सौमनस्य). याचप्रमाणे 'दोमनस्सं' (domanassaṃ - दौर्मनस्य), 'सोवचस्सं' (sovacassaṃ - सुवचत्व), 'दोवचस्सं' (dovacassaṃ - दुर्वचत्व), येथे 'स' काराचा आगम (sakārāgamo) होतो. तसेच निपकाचा (बुद्धिमानाचा) भाव तो 'नेपक्कं' (nepakkaṃ - निपुणता), येथे द्वित्व होते. याचप्रमाणे 'आधिक्कं' (ādhikkaṃ - अधिकता), दुभगाचा (दुर्भाग्याचा) भाव तो 'दोभग्गं' (dobhaggaṃ - दौर्भाग्य), वाणिजाचा (व्यापाऱ्याचा) भाव तो 'वाणिज्जं' (vāṇijjaṃ - वाणिज्य), राजाचा भाव तो 'रज्जं' (rajjaṃ - राज्य), येथे "क्वचा" इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व होते. सरूपाचा भाव तो 'सारुप्पं' (sāruppaṃ - सारूप्य). याचप्रमाणे 'ओपम्मं' (opammaṃ - औपम्य), 'सोखुम्मं' (sokhummaṃ - सौक्ष्म्य).

තථස්ස භාවො තච්ඡං, දුම්මෙධස්ස භාවො දුම්මෙජ්ඣං, සමණස්ස භාවො සාමඤ්ඤං. එවං බ්‍රාහ්මඤ්ඤං, නිපුණස්ස භාවො නෙපුඤ්ඤං. ‘‘තච්ඡ’’න්තිආදීසුපි කාරග්ගහණෙනෙව යවතං ථධණකාරානං ඡඣඤකාරාදෙසා.

तथ्याचा (सत्याचा) भाव तो 'तच्छं' (tacchaṃ - तथ्य/सत्य), दुम्मेधाचा (दुर्बुद्धीचा) भाव तो 'दुम्मेज्झं' (dummejjhaṃ - दुर्बुद्धित्व), श्रमणाचा भाव तो 'सामञ्ञं' (sāmaññaṃ - श्रमणत्व). याचप्रमाणे 'ब्राह्मण्यं' (brāhmaññaṃ - ब्राह्मणत्व), निपुणाचा भाव तो 'नेपुञ्ञं' (nepuññaṃ - नैपुण्य). 'तच्छं' इत्यादी शब्दांमध्ये देखील 'क' कार ग्रहणानेच 'थ, ध, ण' कारांच्या जागी अनुक्रमे 'छ, झ, ञ' कार आदेश होतात.

ත්තතාපච්චයෙසු [Pg.238]– පංසුකූලිකස්ස භාවො පංසුකූලිකත්තං, පංසුකූලිකතා. එවං තෙචීවරිකත්තං, තෙචීවරිකතා, ඔදරිකත්තං, ඔදරිකතා, මනුස්සත්තං, මනුස්සතා ජාති, නීලත්තං, නීලතා ගුණො, යාචකත්තං, යාචකතා ක්‍රියා, දණ්ඩිත්තං, දණ්ඩිතා දබ්බං, සච්චවාදිතා, පාරමිතා, කතඤ්ඤුතා, සබ්බඤ්ඤුතා, ‘‘ක්වචා’’දිනා තාපච්චයෙ රස්සත්තං, අප්පිච්ඡතා, අසංසග්ගතා, භස්සාරාමතා, නිද්දාරාමතා, ලහුතා ඉච්චාදි.

'त्त' (tta) आणि 'ता' (tā) प्रत्ययांच्या बाबतीत - पांसुकूलिकाचा (पांसुकूल धारण करणाऱ्याचा) भाव तो 'पांसुकूलिकत्तं' (paṃsukūlikattaṃ) किंवा 'पांसुकूलिकता' (paṃsukūlikatā). याचप्रमाणे 'तेचीवरिकत्तं' (tecīvarikattaṃ), 'तेचीवरिकता' (tecīvarikatā - त्रिचीवर धारण करण्याचा भाव), 'ओदरिकत्तं' (odarikattaṃ), 'ओदरिकता' (odarikatā - पेटू असण्याचा भाव), 'मनुस्सत्तं' (manussattaṃ), 'मनुस्सता' (manussatā - मनुष्यत्व, ही जात/जाती आहे), 'नीलत्तं' (nīlattaṃ), 'नीलता' (nīlatā - निळेपणा, हा गुण आहे), 'याचकत्तं' (yācakattaṃ), 'याचकता' (yācakatā - याचक असणे, ही क्रिया आहे), 'दण्डित्तं' (daṇḍittaṃ), 'दण्डिता' (daṇḍitā - दण्ड धारण करणे, हे द्रव्य आहे), 'सच्चवादिता' (saccavāditā - सत्यवादिता), 'पारमिता' (pāramitā - पारमिता), 'कतञ्ञुता' (kataññutā - कृतज्ञता), 'सब्बञ्ञुता' (sabbaññutā - सर्वज्ञता). "क्वचा" इत्यादी सूत्राने 'ता' प्रत्यय असताना र्‍हस्वत्व होते, जसे - 'अप्पिच्छता' (appicchatā - अल्पेच्छता), 'असंग्गता' (asaṃsaggatā - अलिप्तता), 'भस्सारामता' (bhassārāmatā - गप्पा मारण्यात रममाण होणे), 'निद्दारामता' (niddārāmatā - निद्रेत रममाण होणे), 'लहुता' (lahutā - हलकेपणा) इत्यादी.

ත්තනපච්චයෙ – පුථුජ්ජනස්ස භාවො පුථුජ්ජනත්තනං, වෙදනත්තනං, ජායත්තනං.

'त्तन' (ttana) प्रत्ययाच्या बाबतीत - पृथग्जनाचा (सामान्य माणसाचा) भाव तो 'पुथुज्जनत्तनं' (puthujjanattanaṃ - पृथग्जनत्व), 'वेदनत्तनं' (vedanattanaṃ - वेदनत्व), 'जायत्तनं' (jāyattanaṃ - पत्नीत्व).

ණෙය්‍යෙ – සුචිස්ස භාවො සොචෙය්‍යං. එවං ආධිපභෙය්‍යං, කවිස්ස භාවොකාවෙය්‍යං, ථෙනස්ස භාවො ථෙය්‍යං, මහාවුත්තිනා නකාරස්ස ලොපො.

'णेय्य' (ṇeyya) प्रत्ययाच्या बाबतीत - शुचीचा (पवित्र माणसाचा) भाव तो 'सोचेय्यं' (soceyyaṃ - शौच/पवित्रता). याचप्रमाणे 'आधिपभेय्यं' (ādhipabheyyaṃ - अधिपत्य), कवीचा भाव तो 'कावेय्यं' (kāveyyaṃ - काव्य), थेनाचा (चोराचा) भाव तो 'थेय्यं' (theyyaṃ - चोरी), येथे महावृत्तीने 'न' काराचा लोप होतो.

‘‘ණ්‍යත්තතා’’ති යොගවිභාගෙන කම්මනි, සකත්ථෙ ච ණ්‍යාදයො, වීරානං භාවො, කම්මං වා වීරියං, පරිභටස්ස කම්මං පාරිභට්‍යං, පාරිභට්‍යස්ස භාවො පාරිභට්‍යතා. එවං සොවචස්සතා, භිසග්ගස්ස කම්මං භෙසජ්ජං, බ්‍යාවටස්ස කම්මං වෙය්‍යාවච්චං, සඨස්ස භාවො, කම්මං වා සාඨෙය්‍යං.

"ण्यत्तता" या सूत्राच्या योगविभागाने (नियम वेगळा करून) कर्म (क्रिया) आणि स्वार्थ (त्याच अर्थात) यामध्ये देखील 'ण्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. वीरांचा भाव किंवा कर्म ते 'वीरियं' (vīriyaṃ - वीर्य/पराक्रम), परिभटाचे (सेवकाचे) कर्म ते 'पारिभट्यं' (pāribhaṭyaṃ - सेवा), पारिभट्याचा भाव तो 'पारिभट्यता' (pāribhaṭyatā). याचप्रमाणे 'सोवचस्सता' (sovacassatā - सुवचता), भिषगाचे (वैद्याचे) कर्म ते 'भेसज्जं' (bhesajjaṃ - औषध), व्यावृताचे (कामात गुंतलेल्याचे) कर्म ते 'वेय्यावच्चं' (veyyāvaccaṃ - वैय्यावृत्य/सेवाकार्य), शठाचा (लबाडाचा) भाव किंवा कर्म ते 'साठेय्यं' (sāṭheyyaṃ - शठता/लबाडी).

සකත්ථෙ පන – යථාභූතමෙව යථාභුච්චං, කරුණායෙව කාරුඤ්ඤං, පත්තකාලමෙව පත්තකල්ලං, ආකාසානන්තමෙව [Pg.239] ආකාසානඤ්චං, කායපාගුඤ්ඤමෙව කායපාගුඤ්ඤතා ඉච්චාදි.

स्वार्थात (त्याच अर्थात) तर - 'यथाभूतं' (जसे आहे तसे) म्हणजेच 'यथाभुच्चं' (yathābhuccaṃ), 'करुणा' म्हणजेच 'कारुञ्ञं' (kāruññaṃ - कारुण्य), 'पत्तकालं' (योग्य वेळ) म्हणजेच 'पत्तकल्लं' (pattakallaṃ), 'आकासानन्तं' (अनंत आकाश) म्हणजेच 'आकासानञ्चं' (ākāsānañcaṃ), 'कायपागुञ्ञं' (शारीरिक निपुणता) म्हणजेच 'कायपागुञ्ञता' (kāyapāguññatā) इत्यादी.

‘‘විසමස්ස භාවො’’ති විග්ගහෙ –

"विसमस्स भावो" (विषमतेचा भाव किंवा विषमता) या विग्रहात –

‘‘ත්තතා, භාවෙ’’ති ච වත්තතෙ.

"त्तता" आणि "भावे" हे शब्द अनुवृत्तीने येतात.

388. ණ විසමාදීහි.

३८८. 'विसम' इत्यादी शब्दांपासून 'ण' (ṇa) प्रत्यय होतो.

විසමඉච්චෙවමාදීහි ඡට්ඨියන්තෙහි ණප්පච්චයො හොති, ත්ත තා ච ‘‘තස්ස භාවො’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. ආකතිගණොයං. වෙසමං, විසමත්තං, විසමතා. සුචිස්ස භාවො සොචං, සුචිත්තං, සුචිතා, ගරුනො භාවො ගාරවො, ආදිවුද්ධි, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දග්ගහණෙන උකාරස්ස ච අවාදෙසො. පටුනො භාවො පාටවං, පටුත්තං, පටුතා.

‘विसम’ इत्यादी षष्ठीविभक्तीच्या अंताला असणाऱ्या शब्दांपासून ‘त्याचा भाव’ (तस्स भावो) या अर्थामध्ये ‘ण’ प्रत्यय होतो, तसेच ‘त्त’ आणि ‘ता’ हे प्रत्यय देखील होतात. हा आकृतिगण आहे. उदा. वेसमं (विषमता), विसमत्तं, विसमता. ‘सुचि’ चा भाव तो सोचं (पवित्रता), सुचित्तं, सुचिता. ‘गरु’ चा भाव तो गारवो (गौरव); येथे आदि-वृद्धी होते आणि “ओ सरे च” या सूत्रातील ‘च’ शब्दाच्या ग्रहणाने ‘उ’ काराचा ‘अव’ आदेश होतो. ‘पटु’ चा भाव तो पाटवं (चतुरता), पटुत्तं, पटुता.

උජුනො භාවො අජ්ජවං, මුදුනො භාවො මද්දවං ඉච්චත්‍ර ‘‘ආත්තඤ්චා’’ති ණම්හි ඉකාරුකාරානං ආත්තං, ද්විභාවො, සංයොගෙ ආදිරස්සත්තඤ්ච. උජුතා, මුදුතා. එවං ඉසිස්ස භාවො ආරිස්‍යං, ආසභං, කුමාරස්ස භාවොකොමාරං, යුවස්ස භාවො යොබ්බනං, මහාවුත්තිනා නකාරාගමො, පරමානං භාවො, කම්මං වා පාරමී දානාදික්‍රියා, ‘‘ණවණිකා’’දිසුත්තෙන ඊපච්චයො, සමග්ගානං භාවො සාමග්ගී.

‘उजु’ चा भाव तो अज्जवं (सरळपणा), ‘मुदु’ चा भाव तो मद्दवं (मृदुता); येथे “आत्तञ्च” या सूत्राने ‘ण’ प्रत्यय असताना ‘इ’ कार आणि ‘उ’ कार यांचा ‘आ’ होतो, द्वित्व होते, आणि संयोग असताना आदि-ह्रस्वत्व होते. उजुता, मुदुता. याचप्रमाणे ‘इसि’ चा भाव तो आरिस्यं, आसभं. ‘कुमार’ चा भाव तो कोमारं (कौमार्य). ‘युव’ चा भाव तो योब्बनं (यौवन); महावृत्तीनुसार येथे ‘न’ काराचा आगम होतो. ‘परम’ लोकांचा भाव किंवा कर्म म्हणजे पारमी (पारमिता) - दान इत्यादी क्रिया; येथे “णवणिका” इत्यादी सूत्राने ‘ई’ प्रत्यय होतो. ‘समग्ग’ लोकांचा भाव तो सामग्गी (एकता).

389. රමණීයාදිතො කණ.

३८९. ‘रमणीय’ इत्यादी शब्दांपासून ‘कण’ प्रत्यय होतो.

රමණීයඉච්චෙවමාදිතො කණපච්චයො හොති, ත්ත තා ච භාවත්ථෙ. රමණීයස්ස භාවො රාමණීයකං, රමණීයත්තං, රමණීයතා[Pg.240]. එවං මානුඤ්ඤකං, මනුඤ්ඤත්තං, මනුඤ්ඤතා, පියරූපකං, පියරූපත්තං, පියරූපතා, කල්‍යාණකං, කල්‍යාණත්තං, කල්‍යාණතා, චොරකං, චොරිකා වා, චොරත්තං, චොරතා, අඩ්ඪකං, අඩ්ඪත්තං, අඩ්ඪතා ඉච්චාදි.

‘रमणीय’ इत्यादी शब्दांपासून भाव अर्थामध्ये ‘कण’ प्रत्यय होतो, तसेच ‘त्त’ आणि ‘ता’ हे प्रत्यय देखील होतात. ‘रमणीय’ चा भाव तो रामणीयकं, रमणीयत्तं, रमणीयता. याचप्रमाणे मानुञ्ञकं, मनुञ्ञत्तं, मनुञ्ञता; पियरूपकं, पियरूपत्तं, पियरूपता; कल्याणकं, कल्याणत्तं, कल्याणता; चोरकं किंवा चोरिका, चोरत्तं, चोरता; अढकं, अढत्तं, अढता इत्यादी.

භාවතද්ධිතං.

भावतद्धित.

විසෙසතද්ධිත

विशेषतद्धित.

‘‘සබ්බෙ ඉමෙ පාපා අයමිමෙසං විසෙසෙන පාපො’’ති විග්ගහෙ –

“हे सर्व पापी आहेत, हा यांच्यामध्ये विशेष रूपाने पापी आहे” अशा विग्रहामध्ये –

390. විසෙසෙ තරතමිසිකියිට්ඨා.

३९०. विशेष अर्थामध्ये तर, तम, इसिक, इय आणि इट्ठ हे प्रत्यय होतात.

විසෙසත්ථෙ තර තම ඉසික ඉය ඉට්ඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. පාපතරො, පාපතරා, පාපතරං. තතොපි අධිකො පාපතමො, පාපතමා, පාපතමං. පාපිසිකො, පාපිසිකා, පාපිසිකං. පාපියො, පාපියා, පාපියං. පාපිට්ඨො, පාපිට්ඨා, පාපිට්ඨං. අතිසයෙන පාපිට්ඨො, පාපිට්ඨතරො. එවං පටුතරො, පටුතමො, පටිසිකො, පටියො, පටිට්ඨො. සබ්බෙසං අතිසයෙන වරො වරතරො, වරතමො, වරිසිකො, වරියො, වරිට්ඨො. එවං පණීතතරො, පණීතතමො.

विशेष अर्थामध्ये तर, तम, इसिक, इय, इट्ठ हे प्रत्यय होतात. उदा. पापतरो, पापतरा, पापतरं. त्याहूनही अधिक तो पापतमो, पापतमा, पापतमं. पापिसिको, पापिसिका, पापिसिकं. पापियो, पापिया, पापियं. पापिठ्ठो, पापिठ्ठा, पापिठ्ठं. अतिशय पापी तो पापिठ्ठो, पापिठ्ठतरो. याचप्रमाणे पटुतरो, पटुतमो, पटिसिको, पटियो, पटिठ्ठो. सर्वांमध्ये अतिशय श्रेष्ठ तो वरतरो, वरतमो, वरिसिको, वरियो, वरिठ्ठो. याचप्रमाणे पणीततरो, पणीततमो.

‘‘සබ්බෙ ඉමෙ වුඩ්ඪා අයමිමෙසං විසෙසෙන වුඩ්ඪො’’ති අත්ථෙ ඉයඉට්ඨප්පච්චයා හොන්ති.

“हे सर्व वृद्ध आहेत, हा यांच्यामध्ये विशेष रूपाने वृद्ध आहे” या अर्थामध्ये ‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ हे प्रत्यय होतात.

391. වුඩ්ඪස්ස [Pg.241] ජො ඉයිට්ඨෙසු.

३९१. ‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना ‘वुढ’ शब्दाच्या जागी ‘ज’ आदेश होतो.

සබ්බස්සෙව වුඩ්ඪසද්දස්ස ජො හොති ඉය ඉට්ඨඉච්චෙතෙසු පච්චයෙසු. ජෙය්‍යො, ජෙට්ඨො, එත්ථ ච ‘‘සරලොපාදි’’සුත්තෙ තුග්ගහණෙන ලොපමකත්වා ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති පුබ්බසරෙ ලුත්තෙ ‘‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ’’ති එකාරො.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ हे प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘वुढ’ शब्दाच्या जागी ‘ज’ आदेश होतो. उदा. जेय्यो, जेट्ठो. येथे “सरलोपादि” सूत्रातील ‘तु’ च्या ग्रहणाने लोप न करता, “सरा सरे लोपं” याने पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर “क्वचासवण्णं लुत्ते” या सूत्राने ‘ए’ कार होतो.

‘‘ඉයිට්ඨෙසූ’’ති අධිකාරො, ‘‘ජො’’ති ච වත්තතෙ.

“इयिट्ठेसु” हा अधिकार आहे, आणि “ज” चे अनुवर्तन होते.

392. පසත්ථස්ස සො ච.

३९२. ‘पसत्थ’ (प्रशस्त) शब्दाच्या जागी ‘स’ आदेश होतो, आणि ‘ज’ देखील होतो.

සබ්බස්සෙව පසත්ථසද්දස්ස සාදෙසො හොති, ජො ච ඉයිට්ඨෙසු. අයඤ්ච පසත්ථො අයඤ්ච පසත්ථො සබ්බෙ ඉමෙ පසත්ථා අයමිමෙසං විසෙසෙන පසත්ථොති සෙය්‍යො, සෙට්ඨො, ජෙය්‍යො, ජෙට්ඨො.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘पसत्थ’ शब्दाच्या जागी ‘स’ आदेश होतो, आणि ‘ज’ देखील होतो. “हा देखील प्रशस्त आहे, हा देखील प्रशस्त आहे, हे सर्व प्रशस्त आहेत, हा यांच्यामध्ये विशेष रूपाने प्रशस्त आहे” अशा अर्थी सेय्यो, सेठ्ठो, जेय्यो, जेट्ठो हे रूप सिद्ध होतात.

393. අන්තිකස්ස නෙදො.

३९३. ‘अन्तिक’ शब्दाच्या जागी ‘नेद’ आदेश होतो.

සබ්බස්සෙව අන්තිකසද්දස්ස නෙදාදෙසො හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන අන්තිකොති නෙදියො, නෙදිට්ඨො.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘अन्तिक’ शब्दाच्या जागी ‘नेद’ आदेश होतो. विशेष रूपाने जवळचा तो नेदियो, नेदिठ्ठो.

394. බාළ්හස්ස සාධො.

३९४. ‘बाळ्ह’ शब्दाच्या जागी ‘साध’ आदेश होतो.

සබ්බස්සෙව බාළ්හසද්දස්ස සාධාදෙසො හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන බාළ්හොති සාධියො, සාධිට්ඨො.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘बाळ्ह’ शब्दाच्या जागी ‘साध’ आदेश होतो. विशेष रूपाने तीव्र तो साधिंयो, साधिठ्ठो.

395. අප්පස්ස කණ.

३९५. ‘अप्प’ शब्दाच्या जागी ‘कण’ आदेश होतो.

සබ්බස්ස අප්පසද්දස්ස කණ හොති ඉයිට්ඨෙසු. විසෙසෙන අප්පොති කණියො, කණිට්ඨො.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘अप्प’ शब्दाच्या जागी ‘कण’ आदेश होतो. विशेष रूपाने अल्प तो कणियो, कणिठ्ठो.

‘‘විසෙසෙන යුවා’’ති අත්ථෙ ‘‘කණ’’ඉති වත්තතෙ.

“विशेष रूपाने तरुण” या अर्थामध्ये ‘कण’ चे अनुवर्तन होते.

396. යුවානඤ්ච[Pg.242].

३९६. आणि ‘युव’ शब्दाच्या जागी देखील (कण आदेश होतो).

සබ්බස්ස යුවසද්දස්ස කණ හොති ඉයිට්ඨෙසු. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ණකාරස්ස නකාරො. කනියො, කනිට්ඨො.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘युव’ शब्दाच्या जागी ‘कण’ आदेश होतो. “तेसु वुद्धी” इत्यादी सूत्राने ‘ण’ काराचा ‘न’ कार होतो. उदा. कनियो, कणिठ्ठो.

397. වන්තු මන්තු වීනඤ්ච ලොපො.

३९७. आणि ‘वन्तु’, ‘मन्तु’ व ‘वी’ प्रत्ययांचा लोप होतो.

වන්තුමන්තුවී ඉච්චෙතෙසං පච්චයානං ලොපො හොති ඉයිට්ඨෙසු. සබ්බෙ ඉමෙ ගුණවන්තො අයමිමෙසං විසෙසෙන ගුණවාති ගුණියො, ගුණිට්ඨො, විසෙසෙන සතිමාති සතියො, සතිට්ඨො, විසෙසෙන මෙධාවීති මෙධියො, මෙධිට්ඨො ඉච්චාදි.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना ‘वन्तु’, ‘मन्तु’ आणि ‘वी’ या प्रत्ययांचा लोप होतो. “हे सर्व गुणवान आहेत, हा यांच्यामध्ये विशेष रूपाने गुणवान आहे” म्हणून गुणियो, गुणिठ्ठो; विशेष रूपाने स्मृतिमान तो सतियो, सतिठ्ठो; विशेष रूपाने मेधावी तो मेधियो, मेधिठ्ठो इत्यादी.

විසෙසතද්ධිතං.

विशेषतद्धित.

අස්සත්ථිතද්ධිත

अस्सत्थितद्धित.

‘‘මෙධා යස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

“मेधा (बुद्धी) ज्याची आहे, किंवा ज्याच्यामध्ये विद्यमान आहे” अशा विग्रहामध्ये –

398. තදස්සත්ථීති වී ච.

३९८. “ते त्याचे आहे” (तदस्सत्थि) या अर्थामध्ये ‘वी’ प्रत्यय देखील होतो.

පඨමාවිභත්‍යන්තා ‘‘තදස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජති’’ ඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු වීපච්චයො හොති. මෙධාමායා සද්දෙහි චායං. මෙධාවී, මෙධාවිනො. ඉත්ථියං ඊකාරන්තත්තා ‘‘පතිභික්ඛුරාජීකාරන්තෙහි ඉනී’’ති ඉනී, මෙධාවිනී, මෙධාවිනියො. නපුංසකෙ මෙධාවි කුලං. එවං මායාවී, මායාවිනී, මායාවි චිත්තං.

प्रथमा विभक्तीच्या अंताला असणाऱ्या शब्दांपासून “ते त्याचे आहे, किंवा त्याच्यामध्ये विद्यमान आहे” या अर्थांमध्ये ‘वी’ प्रत्यय होतो. आणि हा ‘मेधा’ व ‘माया’ या शब्दांपासून होतो. उदा. मेधावी, मेधाविनो. स्त्रीलिंगामध्ये ई-कारान्त असल्यामुळे “पतिभिक्खुराजीकारन्तेहि इनी” या सूत्राने ‘इनी’ प्रत्यय होऊन मेधाविनी, मेधाविनियो हे रूप होतात. नपुंसकलिंगात ‘मेधावि कुलं’. याचप्रमाणे मायावी, मायाविनी, मायावि चित्तं.

චග්ගහණෙන සො ඉ ලව ආලාදිප්පච්චයා ච. යථා – සුමෙධා යස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති සුමෙධසො, රස්සත්තං. එවං ලොමසො. පිච්ඡං අස්ස අත්ථි, තස්මිං [Pg.243] වා විජ්ජතීති පිච්ඡිලො. එවං ඵෙනිලො, තුණ්ඩිලො, ජටිලො. කෙසා අස්ස අත්ථීති කෙසවො, වාචාලො ඉච්චාදි.

‘च’ च्या ग्रहणाने ‘स’, ‘इ’, ‘ल’, ‘व’, ‘आल’ इत्यादी प्रत्यय देखील होतात. जसे - सुमेधा ज्याची आहे, किंवा ज्याच्यामध्ये विद्यमान आहे तो सुमेधसो; येथे ह्रस्वत्व होते. याचप्रमाणे लोमसो. पिच्छ (पिसे) ज्याचे आहे, किंवा ज्याच्यामध्ये विद्यमान आहे तो पिच्छिलो. याचप्रमाणे फेनिलो, तुण्डिलो, जटिलो. केस ज्याचे आहेत तो केसवो, वाचाळ तो वाचालो इत्यादी.

‘‘තපො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

“तप ज्याचे आहे, किंवा ज्याच्यामध्ये विद्यमान आहे” अशा विग्रहामध्ये –

‘‘තදස්සත්ථී’’ති අධිකාරො.

“तदस्सत्थि” हा अधिकार आहे.

399. තපාදිතො සී.

३९९. ‘तप’ इत्यादी शब्दांपासून ‘सी’ प्रत्यय होतो.

තපඉච්චෙවමාදිතො සීපච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථි’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සස්ස ද්විභාවො. තපස්සී, තපස්සිනො, තපස්සිනී, තපස්සි. එවං තෙජස්සී, යසස්සී, මනස්සී, පයස්සී.

‘तप’ इत्यादी शब्दांपासून “ते त्याचे आहे” या अर्थामध्ये ‘सी’ प्रत्यय होतो. येथे ‘स’ चे द्वित्व होते. उदा. तपस्सी, तपस्सिनो, tapassinī, तपस्सि. याचप्रमाणे तेजस्सी, यसस्सी, मनस्सी, पयस्सी.

‘‘දණ්ඩො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

“दंड ज्याचा आहे, किंवा ज्याच्यामध्ये विद्यमान आहे” अशा विग्रहामध्ये –

400. දණ්ඩාදිතො ඉකඊ.

४००. ‘दंड’ इत्यादी शब्दांपासून ‘इक’ आणि ‘ई’ प्रत्यय होतात.

ආදිසද්දොයං පකාරත්ථො, දණ්ඩඉච්චෙවමාදිතො අවණ්ණන්තා ඉක ඊ ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ‘‘තදස්සත්ථි’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. දණ්ඩිකො, දණ්ඩී, දණ්ඩිනො, දණ්ඩිනී. එවං මාලිකො, මාලී, මාලිනී, ඡත්තිකො, ඡත්තී, රූපිකො, රූපී, කෙසිකො, කෙසී, සඞ්ඝී, ඤාණී, හත්ථී ඉච්චාදි.

येथील ‘आदि’ शब्द प्रकारवाचक आहे. ‘दंड’ इत्यादी अ-कारान्त शब्दांपासून “ते त्याचे आहे” या अर्थामध्ये ‘इक’ आणि ‘ई’ हे प्रत्यय होतात. उदा. दण्डिको, दण्डी, दण्डिनो, दण्डिनी. याचप्रमाणे मालिको, माली, मालिनी; छत्तिको, छत्ती; रूपिको, रूपी; केसिको, केसी; सङ्घी, ञाणी, हत्थी इत्यादी.

401. මධ්වාදිතො රො.

४०१. ‘मधु’ इत्यादी शब्दांपासून ‘र’ प्रत्यय होतो.

මධුආදිතො රප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථී’’ති අත්ථෙ. මධු අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති මධුරො ගුළො, මධුරා සක්ඛරා, මධුරං ඛීරං, කුඤ්ජා හනූ එතස්ස සන්තීති කුඤ්ජරො, සබ්බස්මිං [Pg.244] වත්තබ්බෙ මුඛමස්ස අත්ථීති මුඛරො, සුසි අස්ස අත්ථීති සුසිරො. එවං රුචිරො, නගරො.

'मधु' इत्यादी शब्दांपासून "ते त्याचे आहे" (तदस्सत्थि) या अर्थात 'र' प्रत्यय होतो. "मधु (गोडवा) त्याचे आहे किंवा त्यात विद्यमान आहे" या विग्रहात 'मधुरो गुळो' (गोड गूळ), 'मधुरा सक्खरा' (गोड साखर), 'मधुरं खीरं' (गोड दूध) अशी रूपे बनतात. "कुंज (गंडस्थळ/जबडा) ज्याचे आहेत तो" या अर्थात 'कुंजरो' (हत्ती). "सर्व काही बोलण्यात ज्याचे मुख पुढे असते तो" या अर्थात 'मुखरो' (वाचाळ). "सुसि (छिद्र) ज्याचे आहे तो" या अर्थात 'सुसिरो' (छिद्रयुक्त/पोकळ). याचप्रमाणे 'रुचिरो', 'नगरो' हे शब्द सिद्ध होतात.

‘‘ගුණො අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

"गुण त्याचे आहे, किंवा त्यात विद्यमान आहे" अशा विग्रहात –

402. ගුණාදිතොවන්තු.

४०२. गुणादितोवन्तु। ('गुण' इत्यादी शब्दांपासून 'वन्तु' प्रत्यय होतो.)

ගුණඉච්චෙවමාදිතො වන්තුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්ස අත්ථී’’ති අත්ථෙ. විභත්තිලොපෙ, නාමබ්‍යපදෙසෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ගුණවන්තු සි, ‘‘සවිභත්තිස්ස, න්තුස්සා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ආ සිම්හී’’ති ආත්තං, ගුණවා පුරිසො, සෙසං ඤෙය්‍යං. එවං ගණවා, කුලවා ඉච්චාදයො. ඉත්ථියං ‘‘ණව ණික ණෙය්‍යණන්තූහී’’ති ඊපච්චයො, ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘න්තුස්ස තමීකාරෙ’’ති තකාරො, ගුණවතී, ගුණවන්තී ඉච්චාදි. නපුංසකෙ ‘‘අං නපුංසකෙ’’ති සවිභත්තිස්ස න්තුස්ස අමාදෙසො, ගුණවං ඉච්චාදි.

'गुण' इत्यादी शब्दांपासून "ते त्याचे आहे" (तदस्सत्थि) या अर्थात 'वन्तु' प्रत्यय होतो. विभक्तीचा लोप आणि नामसंज्ञा झाल्यावर 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते. 'गुणवन्तु + सि' अशा स्थितीत, "सविभत्तिस्स, न्तुस्स" या अधिकारात "आ सिम्हि" या सूत्राने 'आ' कार आदेश होऊन 'गुणवा पुरिसो' (गुणवान पुरुष) असे रूप बनते, उर्वरित रूपे याचप्रमाणे जाणावीत. याचप्रमाणे 'गणवा', 'कुलवा' इत्यादी रूपे होतात. स्त्रीलिंगात "णव णिक णेय्यणन्तूहि" या सूत्राने 'ई' प्रत्यय होतो, आणि "वा" या सूत्राच्या अनुवृत्तीने "न्तुस्स तमीकारे" या सूत्राने 'त' कार होऊन 'गुणवती', 'गुणवन्ती' इत्यादी रूपे बनतात. नपुंसकलिंगात "अं नपुंसके" या सूत्राने सविभक्तिक 'न्तु' प्रत्ययाला 'अं' आदेश होऊन 'गुणवं' इत्यादी रूपे बनतात.

‘‘සති අස්ස අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

"सति (स्मृती) त्याची आहे, किंवा त्यात विद्यमान आहे" अशा विग्रहात –

‘‘තදස්සත්ථී’’ති වත්තතෙ.

"तदस्सत्थि" (ते त्याचे आहे) याची अनुवृत्ती येते.

493. සත්‍යාදීහි මන්තු.

४९३. सत्यादीहि मन्तु। ('सति' इत्यादी शब्दांपासून 'मन्तु' प्रत्यय होतो.)

සතිඉච්චෙවමාදීහි අවණ්ණන්තරහිතෙහි පඨමාවිභත්‍යන්තෙහි ලිඞ්ගෙහි මන්තුප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථී’’ති අත්ථෙ. සෙසං ගුණවන්තුසමං. සතිමා, සතිමතී, සතිමන්තී, සතිමං. එවං ධිතිමා, ගතිමා ඉච්චාදයො.

'सति' इत्यादी अ-वर्णान्त नसलेल्या (अ किंवा आ शिवाय इतर स्वरांनी अंत होणाऱ्या) प्रथमा विभक्तीच्या प्रातिपदिक शब्दांपासून "ते त्याचे आहे" (तदस्सत्थि) या अर्थात 'मन्तु' प्रत्यय होतो. उर्वरित प्रक्रिया 'गुणवन्तु' प्रमाणेच आहे. 'सतिमा' (स्मृतिमान), 'सतिमती', 'सतिमन्ती', 'सतिमं' अशी रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'धितिमा', 'गतिमा' इत्यादी रूपे होतात.

තථා ‘‘ආයු අස්ස අත්ථීති ආයු මන්තු’’ඉච්චත්‍ර –

तसेच "आयुष्य त्याचे आहे म्हणून आयु मन्तु" अशा स्थितीत –

404. ආයුස්සුකාරාසමන්තුම්හි[Pg.245].

४०४. आयुस्सुकारासमन्तुम्हि। ('मन्तु' प्रत्यय परे असताना 'आयु' शब्दाच्या 'उ' काराचा 'अस' आदेश होतो.)

ආයුස්ස උකාරො අස හොති මන්තුම්හීති අසාදෙසො. ආයස්මා, සෙසං සමං. ගාවො අස්ස සන්තීති ගොමා, ගොමන්තො, ගොමතී, ගොමන්තී, ගොමං කුලං ඉච්චාදි.

'मन्तु' प्रत्यय परे असताना 'आयु' शब्दाच्या 'उ' काराचा 'अस' आदेश होतो. 'आयस्मा' (आयुष्मान) असे रूप बनते, उर्वरित प्रक्रिया समान आहे. "गाई ज्याच्याकडे आहेत तो" या अर्थात 'गोमा', 'गोमन्तो', 'गोमती', 'गोमन्ती', 'गोमं कुलं' इत्यादी रूपे होतात.

‘‘සද්ධා අස්ස අත්ථී’’ති විග්ගහෙ –

"श्रद्धा त्याची आहे" अशा विग्रहात –

405. සද්ධාදිතො ණ.

४०५. श्रद्धादितो ण। ('श्रद्धा' इत्यादी शब्दांपासून 'ण' प्रत्यय होतो.)

සද්ධා පඤ්ඤාඉච්චෙවමාදිතො ණප්පච්චයො හොති ‘‘තදස්සත්ථි’’ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ. සද්ධො පුරිසො, සද්ධා කඤ්ඤා, සද්ධං කුලං. එවං පඤ්ඤො, අමච්ඡරො, තථා බුද්ධං, බුද්ධි අස්ස අත්ථීති බුද්ධො ඉච්චාදි.

'श्रद्धा', 'पञ्ञा' (प्रज्ञा) इत्यादी शब्दांपासून "ते त्याचे आहे" (तदस्सत्थि) या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. 'सद्धो पुरिसो' (श्रद्धाळू पुरुष), 'सद्धा कञ्ञा' (श्रद्धाळू कन्या), 'सद्धं कुलं' (श्रद्धाळू कुल) अशी रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'पञ्ञो' (प्राज्ञ), 'अमच्छरो' (मत्सररहित), तसेच 'बुद्धं' (ज्ञान), "बुद्धी (ज्ञान) ज्याची आहे तो" या अर्थात 'बुद्धो' (बुद्ध) इत्यादी रूपे होतात.

අස්සත්ථිතද්ධිතං.

अस्सत्थितद्धितं। (अस्त्यर्थक तद्धित समाप्त.)

සඞ්ඛ්‍යාතද්ධිත

संख्यातद्धित (संख्या तद्धित)

‘‘පඤ්චන්නං පූරණො’’ති විග්ගහෙ –

"पाचांचा पूरक (पाचवा)" अशा विग्रहात –

406. සඞ්ඛ්‍යාපූරණෙ මො.

४०६. सङ्ख्यापूरणे मो। (संख्यावाचक शब्दापासून पूरण अर्थात 'म' प्रत्यय होतो.)

පූරයති සඞ්ඛ්‍යා අනෙනාති පූරණො, සඞ්ඛ්‍යාය පූරණො සඞ්ඛ්‍යාපූරණො, තස්මිං සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ ඡට්ඨියන්තතො මප්පච්චයො හොති. පඤ්චමො, පඤ්චන්නං පූරණී පඤ්චමී, ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊපච්චයො. ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, පඤ්චමා වීරියපාරමී, පඤ්චමං ඣානං. එවං සත්තමො, සත්තමී, සත්තමා, සත්තමං, අට්ඨමො, අට්ඨමී, අට්ඨමා, අට්ඨමං, නවමො[Pg.246], නවමී, නවමා, නවමං, දසමො, දසමී, දසමා, දසමං ඉච්චාදි.

ज्याच्याद्वारे संख्या पूर्ण केली जाते तो 'पूरण' होय. संख्येचा पूरक तो 'संख्यापूरण' होय. त्या संख्यापूरण अर्थात षष्ठी विभक्तीच्या अंताने युक्त असलेल्या शब्दापासून 'म' प्रत्यय होतो. 'पञ्चमो' (पाचवा), "पाचांची पूरक" या अर्थात स्त्रीलिंगात 'पञ्चमी' (पाचवी) असे रूप बनते, येथे "नदादितो वा ई" या सूत्राने 'ई' प्रत्यय होतो. "इत्थियमतो आपच्चयो" या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होऊन 'पञ्चमा वीरियपारमी' (पाचवी वीर्यपारमिता) आणि नपुंसकलिंगात 'पञ्चमं झानं' (पाचवे ध्यान) अशी रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'सत्तमो', 'सत्तमी', 'सत्तमा', 'सत्तमं'; 'अट्ठमो', 'अट्ठमी', 'अट्ठमा', 'अट्ठमं'; 'नवमो', 'नवमी', 'नवमा', 'नवमं'; 'दसमो', 'दसमी', 'दसमा', 'दसमं' इत्यादी रूपे होतात.

‘‘සඞ්ඛ්‍යාපූරණෙ’’ති අධිකාරො.

"सङ्ख्यापूरणे" हा अधिकार आहे.

407. චතුච්ඡෙහි ථඨා.

४०७. चतुच्छेहि थठा। ('चतु' आणि 'छ' या शब्दांपासून अनुक्रमे 'थ' आणि 'ठ' प्रत्यय होतात.)

චතුඡඉච්චෙතෙහි ථඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ. චතුන්නං පූරණො චතුත්ථො, ද්විත්තං, චතුත්ථී, චතුත්ථා, චතුත්ථං, ඡන්නං පූරණො ඡට්ඨො, ඡට්ඨී, ඡට්ඨා, ඡට්ඨං, ඡට්ඨො එව ඡට්ඨමො.

'चतु' आणि 'छ' या शब्दांपासून संख्यापूरण अर्थात अनुक्रमे 'थ' आणि 'ठ' हे प्रत्यय होतात. "चारांचा पूरक" या अर्थात 'चतुत्थो' (चौथा) - येथे द्वित्व होते - स्त्रीलिंगात 'चतुत्थी', 'चतुत्था' आणि नपुंसकलिंगात 'चतुत्थं' अशी रूपे बनतात. "सहांचा पूरक" या अर्थात 'छट्ठो' (सहावा), स्त्रीलिंगात 'छट्ठी', 'छट्ठा' आणि नपुंसकलिंगात 'छट्ठं' अशी रूपे बनतात. 'छट्ठो' चेच 'छट्ठमो' असेही रूप होते.

ඡාහං, ඡළායතනං ඉච්චත්‍ර –

'छाहं' (सहा दिवस), 'छळायतनं' (सहा आयतने) या ठिकाणी –

408. ස ඡස්ස වා.

४०८. स छस्स वा। (संख्या मोजताना 'छ' च्या जागी विकल्प करून 'स' आदेश होतो.)

ඡස්ස සකාරාදෙසො හොති වා සඞ්ඛ්‍යානෙ. ඡාහමස්ස ජීවිතං සාහං, ඡාහං වා, සළායතනං.

संख्या मोजताना 'छ' च्या जागी विकल्प करून 'स' कार आदेश होतो. "सहा दिवस ज्याचे आयुष्य आहे ते" या अर्थात 'साहं' किंवा 'छाहं' असे रूप बनते, आणि 'सळायतनं' (येथे 'ळ' आदेश होतो).

‘‘ද්වින්නං පූරණො’’ති විග්ගහෙ –

"दोघांचा पूरक (दुसरा)" अशा विग्रहात –

409. ද්විතීහි තියො.

४०९. द्वितीहि तियो। ('द्वि' आणि 'ति' या शब्दांपासून 'तियो' प्रत्यय होतो.)

ද්විතිඉච්චෙතෙහි තියප්පච්චයො හොති සඞ්ඛ්‍යාපූරණත්ථෙ. විපරිණාමෙන ‘‘ද්වි තිණ්ණ’’න්ති වත්තමානෙ –

'द्वि' आणि 'ति' या शब्दांपासून संख्यापूरण अर्थात 'तियो' प्रत्यय होतो. विभक्तीच्या विपरिणामाने "द्वि तिण्णं" अशी अनुवृत्ती असताना –

410. තියෙ දුතාපි ච.

४१०. तिये दुतापि च। ('तियो' प्रत्यय परे असताना 'द्वि' आणि 'ति' यांच्या जागी अनुक्रमे 'दु' आणि 'त' आदेश होतात.)

ද්විතිඉච්චෙතෙසං දුතඉච්චාදෙසා හොන්ති තියප්පච්චයෙ පරෙ. දුතියො පුරිසො, දුතියා, දුතියං. එවං තිණ්ණං පූරණො තතියො, තතියා, තතියං. අපිග්ගහණෙන අඤ්ඤත්ථාපි ද්විසද්දස්ස දුආදෙසො හොති, චසද්දෙන දි ච. ද්වෙ රත්තියො දුරත්තං, දුවිධං, දුවඞ්ගං, දිරත්තං, දිගුණං, දිගු.

'तियो' प्रत्यय परे असताना 'द्वि' आणि 'ति' यांच्या जागी अनुक्रमे 'दु' आणि 'त' हे आदेश होतात. 'दुतियो पुरिसो' (दुसरा पुरुष), स्त्रीलिंगात 'दुतिया', नपुंसकलिंगात 'दुतियं' अशी रूपे बनतात. याचप्रमाणे "तिघांचा पूरक" या अर्थात 'ततियो' (तिसरा), स्त्रीलिंगात 'ततिया', नपुंसकलिंगात 'ततियं' अशी रूपे बनतात. सूत्रातील 'अपि' च्या ग्रहणाने इतर ठिकाणीही 'द्वि' शब्दाचा 'दु' आदेश होतो, आणि 'च' शब्दाने 'दि' आदेशही होतो. जसे: 'दुरत्तं' (दोन रात्री), 'दुविधं' (दोन प्रकार), 'दुवङ्गं' (दोन अंग), 'दिरत्तं' (दोन रात्री), 'दिगुणं' (दोन पट), 'दिगु' (द्विगु समास).

411. තෙසමඩ්ඪූපපදෙන අඩ්ඪුඩ්ඪදිවඩ්ඪදියඩ්ඪඩ්ඪතියා.

४११. तेसमड्ढूपपदेन अड्ढुड्ढदिवड्ढदियड्ढड्ढतिया। ('अड्ढ' उपपद असताना त्या चतुर्थ, द्वितीय, तृतीय शब्दांसह अनुक्रमे 'अड्ढुड्ढ', 'दिवड्ढ', 'दियड्ढ' आणि 'अड्ढतिय' हे आदेश होतात.)

තෙසං චතුත්ථදුතියතතියානං අඩ්ඪූපපදානං අඩ්ඪූපපදෙන සහ අඩ්ඪුඩ්ඪදිවඩ්ඪදියඩ්ඪඅඩ්ඪතියාදෙසා හොන්ති.

त्या चतुर्थ, द्वितीय आणि तृतीय या शब्दांच्या मागे 'अड्ढ' (अर्ध) उपपद असताना, त्या उपपदासह अनुक्रमे 'अड्ढुड्ढ', 'दिवड्ढ', 'दियड्ढ' आणि 'अड्ढतिय' हे आदेश होतात.

එත්ථ ච –

और येथे –

අඩ්ඪූපපදපාදාන-සාමත්ථා අඩ්ඪපුබ්බකා;

තෙසංසද්දෙන ගය්හන්තෙ, චතුත්ථදුතියාදයො.

'अड्ढ' उपपदाच्या सामर्थ्यामुळे 'अड्ढ' पूर्व असणारे चतुर्थ, द्वितीय इत्यादी शब्द 'तेसं' या शब्दाने ग्रहण केले जातात.

අඩ්ඪෙන චතුත්ථො අඩ්ඪුඩ්ඪො, අඩ්ඪෙන දුතියො දිවඩ්ඪො, දියඩ්ඪො, අඩ්ඪෙන තතියො අඩ්ඪතියො.

अर्ध्याने चौथा म्हणजे 'अड्ढुड्ढो' (साडेतीन), अर्ध्याने दुसरा म्हणजे 'दिवड्ढो' किंवा 'दियड्ढो' (दीड), अर्ध्याने तिसरा म्हणजे 'अड्ढतियो' (अडीच).

‘‘එකඤ්ච දස චා’’ති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසෙ, ‘‘එකෙන අධිකා දසා’’ති අත්ථෙ තප්පුරිසසමාසෙ වා කතෙ ‘‘සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති වත්තමානෙ ‘‘ද්වෙකට්ඨානමාකාරො වා’’ති ආත්තං. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

"एक आणि दहा" या अर्थात द्वंद्व समासात, किंवा "एकाने अधिक दहा" या अर्थात तत्पुरुष समासात, "संख्याने" या सूत्राची अनुवृत्ती असताना "द्वेकट्ठानामकारो वा" या सूत्राने 'आ' कार आदेश होतो. येथील 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियमबद्ध विकल्पासाठी) आहे.

තෙන චෙත්ථ –

त्यामुळे येथे –

ද්වෙකට්ඨානං දසෙ නිච්චං, ද්විස්සා’නවුතියා නවා;

ඉතරෙස’මසන්තඤ්ච, ආත්තං දීපෙති වාසුති.

'दश' शब्द परे असताना 'द्वि' आणि 'एक' यांच्या जागी 'आ' कार नित्य होतो; 'नवुति' परे असताना 'द्वि' च्या जागी 'आ' कार विकल्प करून होतो; आणि इतरांच्या बाबतीत तो होत नाही, हे 'वा' शब्दाने दर्शवले आहे.

‘‘එකාදිතො දසර සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති රත්තං.

"एकादितो दसर सङ्ख्याने" या सूत्राने 'र' कार आदेश होतो.

රාදෙසො වණ්ණමත්තත්තා, වණ්ණමත්තප්පසඞ්ගිපි;

සියා දසස්ස දස්සෙව, නිමිත්තාසන්නභාවතො.

'र' कार आदेश हा केवळ एका वर्णाचा (अक्षराचा) असल्याने, तो संपूर्ण 'दश' शब्दाच्या जागी न होता केवळ 'दश' मधील 'श' च्या जागीच होतो, कारण तो निमित्ताच्या अत्यंत जवळ असतो.

තතො බහුවචනං යො, ‘‘පඤ්චාදීනමකාරො’’ති සවිභත්තිස්ස අන්තස්ස අත්තං. එකාරස, එකාදස, ලිඞ්ගත්තයෙපි සමානං.

त्यानंतर बहुवचन 'यो' प्रत्यय येतो. 'पञ्चादीनमकारो' या सूत्राने सविभक्तीच्या अंताला 'अत्त्व' (अ-कार) होतो. 'एकारस' (अकरा), 'एकादस' (अकरा) हे तिन्ही लिंगांत समान असते.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

'वा' (विकल्पाने) याचे अनुवर्तन होते.

412. එකාදිතො [Pg.248] දසස්සී.

४१२. 'एकादितो दसस्सी' (हे सूत्र आहे).

එකාදිතො පරස්ස දසස්ස අන්තෙ ඊපච්චයො හොති වා පූරණත්ථෙ.

एकादि शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'दस' शब्दाच्या अंती पूरण अर्थात विकल्पाने 'ई' प्रत्यय होतो.

දසස්ස පච්චයායොගා, ලද්ධමන්තෙති අත්ථතො;

තදන්තස්ස සභාවෙන, ඉත්ථියංයෙව සම්භවො.

'दस' शब्दाला प्रत्यय जोडल्यामुळे, अर्थाच्या दृष्टीने अंत्य वर्ण प्राप्त होतो; त्याच्या स्वभावामुळे तो केवळ स्त्रीलिंगातच संभवतो.

එකාදසන්නං පූරණී එකාදසී, අඤ්ඤත්‍ර එකාදසමො, එකාදසමං.

अकरांचे पूरण (अकरावी) 'एकादसी' होते, इतर ठिकाणी 'एकादसमो' आणि 'एकादसमं' असे होते.

ද්වෙ ච දස ච, ද්වීහි වා අධිකා දසාති ‘‘ද්වි දස’’ඉච්චත්‍ර ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

दोन आणि दहा, किंवा दोनने अधिक दहा म्हणजे 'द्वि दस' (बारा). येथे 'वा' चे अनुवर्तन होते.

‘‘වීසති දසෙසු බා ද්විස්ස තූ’’ති බාදෙසො, දස්ස රාදෙසො. බාරස, අඤ්ඤත්‍ර ආත්තං, ද්වාදස. ද්වාදසන්නං පූරණො බාරසමො, ද්වාදසමො, ද්වාදසී.

'वीसति दसेसु बा द्विस्स तू' या सूत्राने 'द्वि' चा 'बा' आदेश होतो, आणि 'द' चा 'र' आदेश होतो. त्यामुळे 'बारस' रूप बनते. इतर ठिकाणी 'आत्त्व' (आ-कार) होऊन 'द्वादस' रूप बनते. बारांचे पूरण 'बारसमो', 'द्वादसमो' आणि 'द्वादसी' असे होते.

තයො ච දස ච, තීහි වා අධිකා දසාති තෙරස, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා තිස්ස තෙආදසො ආනවුතියා, තෙරසමො, තෙරසී.

तीन आणि दहा, किंवा तीनने अधिक दहा म्हणजे 'तेरस' (तेरा). 'तेसु वुद्धि लोपा' इत्यादी सूत्राने 'ति' चा 'ते' आदेश होतो (नव्वदपर्यंत). त्याचे पूरण 'तेरसमो' आणि 'तेरसी' असे होते.

චත්තාරො ච දස ච, චතූහි වා අධිකා දසාති චතුද්දස ඉච්චත්‍ර ‘‘ගණනෙ දසස්සා’’ති ච වත්තමානෙ ‘‘චතූපපදස්ස ලොපො තුත්තරපදාදි චස්ස චුචොපි නවා’’ති තුලොපො, චුචො ච. චුද්දස, චොද්දස, චතුද්දස. චුද්දසමො, චතුද්දසමො, චකුද්දසී, චාතුද්දසී වා.

चार आणि दहा, किंवा चारने अधिक दहा म्हणजे 'चतुद्दस' (चौदा). येथे 'गणने दसस्स' चे अनुवर्तन होत असताना, 'चतूपपदस्स लोपो तुत्तरपदादि चस्स चुचोपि नवा' या सूत्राने 'तु' चा लोप होतो, आणि 'चु' व 'चो' आदेश होतात. त्यामुळे 'चुद्दस', 'चोद्दस', 'चतुद्दस' अशी रूपे बनतात. त्यांचे पूरण 'चुद्दसमो', 'चतुद्दसमो', 'चकुद्दसी' किंवा 'चातुद्दसी' असे होते.

පඤ්ච ච දස ච, පඤ්චහි වා අධිකා දසාති පඤ්චදස, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා පඤ්චසද්දස්ස දස වීසෙසු පන්නපණ්ණආදෙසාපි, ‘‘අට්ඨාදිතො චා’’ති රත්තං. පන්නරස, පඤ්චදස. පන්නරසමො, පඤ්චදසමො, පන්නරසී, පඤ්චදසී.

पाच आणि दहा, किंवा पाचने अधिक दहा म्हणजे 'पञ्चदस' (पंधरा). 'तेसु वुद्धि लोपा' इत्यादी सूत्राने 'दस' आणि 'वीस' च्या पुढे 'पञ्च' शब्दाचे 'पन्न' आणि 'पण्ण' असे आदेशही होतात, आणि 'अट्ठादितो च' या सूत्राने 'द' चा 'र' होतो. त्यामुळे 'पन्नरस', 'पञ्चदस' अशी रूपे बनतात. त्यांचे पूरण 'पन्नरसमो', 'पञ्चदसमो', 'पन्नरसी', 'पञ्चदसी' असे होते.

‘‘ඡ [Pg.249] ච දස ච, ඡහි වා අධිකා දසා’’ති සමාසෙ කතෙ ‘‘ඡස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘දසෙ සො නිච්චඤ්චා’’ති සො, ‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා’’ති ච වත්තතෙ, ‘‘ල දරාන’’න්ති ලත්තං, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

"सहा आणि दहा, किंवा सहाने अधिक दहा" असा समास केल्यावर, 'छस्स' चे अनुवर्तन होत असताना, 'दसे सो निच्चञ्च' या सूत्राने 'सो' आदेश होतो. 'संख्यानं, वा' चे अनुवर्तन होते. 'ल दरानं' या सूत्राने 'लत्त्व' (ळ-कार) होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थितविभाषेसाठी (नियत विकल्पासाठी) आहे.

ළො නිච්චං සොළසෙ දස්ස, චත්තාලීසෙ ච තෙරසෙ;

අඤ්ඤත්‍ර න ච හොතායං, වවත්ථිතවිභාසතො.

Ḷ 'सोळस' (सोळा) मध्ये 'दस' च्या जागी 'सो' नित्य होतो, तसेच 'चत्तालीस' (चाळीस) आणि 'तेरस' (तेरा) मध्येही होतो. व्यवस्थितविभाषेमुळे इतर ठिकाणी हा आदेश होत नाही.

ලළානමවිසෙසො ක්වචි, සොළස. තෙළස, චත්තාලීසං, චත්තාරීසං. සොළසමො, සොළසී.

काही ठिकाणी 'ल' आणि 'ळ' यांच्यात भेद नसतो, म्हणून 'सोळस' (सोळा). 'तेळस' (तेरा), 'चत्तालीसं' (चाळीस), 'चत्तारीसं' (चाळीस). पूरण रूपे 'सोळसमो', 'सोळसी' अशी होतात.

‘‘වා, දසර සඞ්ඛ්‍යානෙ’’ති අධිකිච්ච ‘‘අට්ඨාදිතො චා’’ති රත්තං. අට්ඨාරස, අට්ඨාදස, ආත්තං. අට්ඨාරසන්නං පූරණො අට්ඨාරසමො, අට්ඨාදසමො. එවං සත්තරස, සත්තදස. සත්තරසමො, සත්තදසමො.

'वा, दसर संख्येने' या अधिकारात 'अट्ठादितो च' या सूत्राने 'रत्त्व' (र-कार) होतो. 'अट्ठाारस' (अठरा), 'अट्ठादस' (अठरा), येथे 'आत्त्व' (आ-कार) होतो. अठरांचे पूरण 'अट्ठाारसमो', 'अट्ठादसमो' असे होते. याचप्रमाणे 'सत्तरस' (सतरा), 'सत्तदस' (सतरा) आणि पूरण रूपे 'सत्तरसमो', 'सत्तदसमो' अशी होतात.

අට්ඨාදිතොති කිමත්ථං? චතුද්දස.

'अट्ठादितो' (अट्ठादि शब्दांपासून) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'चतुद्दस' (चौदा) या रूपासाठी.

එකෙන ඌනා වීසතීති තප්පුරිසො, එකූනවීසති. එකූනවීසතාදයො ආනවුතියා එකවචනන්තා, ඉත්ථිලිඞ්ගා ච දට්ඨබ්බා, තෙ ච සඞ්ඛ්‍යානෙ, සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ ච වත්තන්තෙ, යදා සඞ්ඛ්‍යානෙ වත්තන්තෙ, තදා භික්ඛූනමෙකූනවීසති තිට්ඨති, භොති භික්ඛූනමෙකූනවීසති තිට්ඨතු, භික්ඛූනමෙකූනවීසතිං පස්ස, භික්ඛූනමෙකූනවීසතියා කතං ඉච්චාදි.

एकाने कमी वीस म्हणजे 'एकूनवीसति' (एकोणीस) हा तत्पुरुष समास आहे. 'एकूनवीसति' पासून नव्वदपर्यंतचे शब्द एकवचनान्त आणि स्त्रीलिंगी समजावेत. ते संख्या (संख्या स्वतः) आणि संख्येय (मोजल्या जाणाऱ्या वस्तू) या दोन्ही अर्थांत वापरले जातात. जेव्हा ते संख्या अर्थात वापरले जातात, तेव्हा 'भिक्खूनां एकूनवीसति तिट्ठति' (भिक्खूंची एकोणीस संख्या आहे), 'भोति भिक्खूनां एकूनवीसति तिट्ठतु', 'भिक्खूनां एकूनवीसतं पस्स', 'भिक्खूनां एकूनवीसतिया कतं' इत्यादी रूपे होतात.

සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ පන එකූනවීසති භික්ඛවො තිට්ඨන්ති, භොන්තො එකූනවීසති භික්ඛවො තිට්ඨථ, එකූනවීසතිං භික්ඛූ පස්ස, එකූනවීසතියා භික්ඛූහි කතං ඉච්චාදි. එවං වීසතාදීසුපි යොජෙතබ්බං, එකූනවීසතියා පූරණො එකූනවීසතිමො.

परंतु संख्येय अर्थात 'एकूनवीसति भिक्खवो तिट्ठन्ति' (एकोणीस भिक्खू थांबले आहेत), 'भोन्तो एकूनवीसति भिक्खवो तिट्ठथ', 'एकूनवीसतं भिक्खू पस्स', 'एकूनवीसतिया भिक्खूहि कतं' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे 'वीसति' (वीस) इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही योजना करावी. 'एकूनवीसति' चे पूरण 'एकूनवीसतिमो' असे होते.

දස ච දස චාති අත්ථෙ ද්වන්දසමාසං කත්වා ‘‘දසදසා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සරූපානමෙකසෙස්වසකි’’න්ති එකසෙසෙ කතෙ [Pg.250] දසසද්දතො පඨමාබහුවචනං යො. ‘‘දස යො’’ඉතීධ –

'दहा आणि दहा' या अर्थात द्वंद्व समास करून 'दस-दसा' असे म्हणावे लागत असताना, 'सरूपानमेकसेसवसकिं' या सूत्राने एकशेष केल्यावर 'दस' शब्दाहून प्रथमेचे बहुवचन 'यो' प्रत्यय येतो. 'दस यो' अशा स्थितीत –

413. ගණනෙ දසස්ස ද්විති චතු පඤ්ච ඡ සත්ත අට්ඨනවකානං වීති චත්තාර පඤ්ඤා ඡ සත්තාස නවා යොසු යොනඤ්චී සමාසං ඨිරි තීතුති.

४१३. 'गणने दसस्स द्विति चतु पञ्च छ सत्त अट्ठनवकानं वीति चत्तार पञ्ञा छ सत्तास नवा योसु योणञ्ची समासं ठिरि तीतुति' (हे सूत्र आहे).

ගණනෙ දසස්ස සම්බන්ධීනං ද්වික තික චතුක්ක පඤ්චක ඡක්කසත්තක අට්ඨක නවකානං කතෙකසෙසානං යථාක්කමං වීති චත්තාර පඤ්ඤා ඡ සත්ත අස නව ඉච්චාදෙසා හොන්ති යොසු පරෙසු, යොනඤ්ච ඊසං ආසං ඨි රිති ඊති උතිඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්තීති ද්විදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස වීආදෙසො හොති, යොවචනස්ස ඊසඤ්ච, සරලොපාදි.

मोजणीच्या (गणनेच्या) संबंधात 'दस' शब्दाशी संबंधित असलेल्या द्विक, त्रिक, चतुष्क, पञ्चक, षट्क, सप्तक, अष्टक आणि नवक यांच्या एकशेष झाल्यावर, पुढे 'यो' प्रत्यय असताना, अनुक्रमे 'वी', 'ति', 'चत्तार', 'पञ्ञा', 'छ', 'सत्त', 'आस', 'नव' हे आदेश होतात; आणि 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'ईस', 'आस', 'ठि', 'रि', 'ईति', 'उति' हे आदेश होतात. या नियमाने दोन 'दस' (वीस) अर्थाच्या वाचक 'दस' शब्दाला 'वी' आदेश होतो, आणि 'यो' प्रत्ययाला 'ईस' आदेश होतो, त्यानंतर स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात.

‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, වා, අන්තෙ’’ති ච වත්තතෙ.

'संख्यानं, वा, अन्ते' याचे अनुवर्तन होते.

414. ති ච.

४१४. 'ति च' (आणि 'ति' देखील).

තාසං සඞ්ඛ්‍යානමන්තෙ තිකාරාගමො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

त्या संख्यांच्या अंती विकल्पाने 'ति' कारचा आगम होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थितविभाषेसाठी आहे.

විභාසා වීස තිංසාන-මන්තෙ හොති තිආගමො;

අඤ්ඤත්ථ න ච හොතෙව, වවත්ථිතවිභාසතො.

'वीस' आणि 'तिंस' यांच्या अंती विकल्पाने 'ति' चा आगम होतो; व्यवस्थितविभाषेमुळे इतर ठिकाणी हा आगम होतच नाही.

‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ චා’’ති නිග්ගහීතලොපො, පුන තද්ධිතත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. භික්ඛූනං වීසති, වීසං වා, වීසති භික්ඛූ, වීසං වා ඉච්චාදි. වීසතිමො. තථා එකවීසති කුසලචිත්තානි, එකවීසං වා. එකවීසතිමො. බාවීසති, බාවීසං වා. බාවීසතිමො. ද්වාවීසති, ද්වාවීසං වා. ද්වාවීසතිමො. තෙවීසති, තෙවීසං වා. තෙවීසතිමො. චතුවීසති, චතුවීසං වා. චතුවීසතිමො. පණ්ණවීසති, පණ්ණවීසං වා. පණ්ණවීසතිමො. පඤ්චවීසති, පඤ්චවීසං වා. පඤ්චවීසතිමො. ඡබ්බීසති[Pg.251], ඡබ්බීසං වා. ඡබ්බීසතිමො. සත්තවීසති, සත්තවීසං වා. සත්තවීසතිමො. අට්ඨවීසති, අට්ඨවීසං වා. අට්ඨවීසතිමො. එකූනතිංසති, එකූනතිංසංවා. එකූනතිංසතිමො.

'व्यञ्जने च' या सूत्राने निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो, पुन्हा तद्धित प्रत्यय असल्यामुळे नामसंज्ञा होऊन 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते. 'भिक्खूनां वीसति' किंवा 'वीसं', 'वीसति भिक्खू' किंवा 'वीसं' इत्यादी. पूरण रूप 'वीसतिमो' होते. तसेच 'एकवीसति कुसलचित्तानि' किंवा 'एकवीसं', पूरण 'एकवीसतिमो'. 'बावीसति' किंवा 'बावीसं', पूरण 'बावीसतिमो'. 'द्वावीसति' किंवा 'द्वावीसं', पूरण 'द्वावीसतिमो'. 'तेवीसति' किंवा 'तेवीसं', पूरण 'तेवीसतिमो'. 'चतुवीसति' किंवा 'चतुवीसं', पूरण 'चतुवीसतिमो'. 'पण्णवीसति' किंवा 'पण्णवीसं', पूरण 'पण्णवीसतिमो'. 'पञ्चवीसति' किंवा 'पञ्चवीसं', पूरण 'पञ्चवीसतिमो'. 'छब्बीसति' किंवा 'छब्बीसं', पूरण 'छब्बीसतिमो'. 'सत्तवीसति' किंवा 'सत्तवीसं', पूरण 'सत्तवीसतिमो'. 'अट्ठवीसति' किंवा 'अट्ठवीसं', पूरण 'अट्ठवीसतिमो'. 'एकूनतिंसति' किंवा 'एकूनतिंसं', पूरण 'एकूनतिंसतिमो'.

දස ච දස ච දස චාති ‘‘දස දස දසා’’ති වත්තබ්බෙ එකසෙසෙ කතෙ ‘‘ගණනෙ දසස්සා’’තිආදිනා තිඊසමාදෙසා, ‘‘ක්වචා’’දිනා රස්සත්තං, නිග්ගහීතාගමො ච, සෙසං වීසතිසමං. තිංසති, තිංසං, තිංස වස්සානි, නිග්ගහීතලොපො, තිංසං, තිංසාය ඉච්චාදි. එකතිංසති, එකතිංසං වා, බාත්තිංසං, ද්වත්තිංසං, තෙත්තිංසං ඉච්චාදි.

'दहा आणि दहा आणि दहा' या अर्थात 'दस दस दसा' असे म्हणावे लागत असताना, एकशेष केल्यावर 'गणने दसस्स' इत्यादी सूत्राने 'ति' आणि 'ईस' हे आदेश होतात, 'क्वचि' इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व होते, आणि निग्गहीताचा आगम होतो; उर्वरित प्रक्रिया 'वीसति' प्रमाणेच असते. 'तिंसति', 'तिंसं', 'तिंस वस्सानि' (तीस वर्षे), निग्गहीताचा लोप होऊन 'तिंसं', 'तिंसाय' इत्यादी रूपे होतात. 'एकतिंसति' किंवा 'एकतिंसं', 'बात्तिंसं', 'द्वत्तिंसं', 'तेत्तिंसं' इत्यादी.

චතුදසත්ථවාචකස්ස කතෙකසෙසස්ස දසස්ස චත්තාර, යොවචනස්ස ඊසං, චත්තාලීසං, ‘‘ල දරාන’’න්ති රස්ස ලත්තං, තාලීසං වා. චත්තාලීසතිමො. එකචත්තාලීසං, ද්වාචත්තාලීසං, ද්විචත්තාලීසං, තෙචත්තාලීසං, තිචත්තාලීසං ඉච්චාදි.

चार 'दस' (चाळीस) अर्थाच्या वाचक असलेल्या आणि एकशेष केलेल्या 'दस' शब्दाला 'चत्तार' आदेश होतो, 'यो' प्रत्ययाला 'ईस' आदेश होतो, त्यामुळे 'चत्तालीसं' रूप बनते. 'ल दरानं' या सूत्राने 'र' चा 'ल' होतो, किंवा 'तालीसं' रूप बनते. पूरण रूप 'चत्तालीसतिमो' होते. 'एकचत्तालीसं', 'द्वाचत्तालीसं', 'द्विचत्तालीसं', 'तेचत्तालीसं', 'तिचत्तालीसं' इत्यादी.

පඤ්චදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස පඤ්ඤා, යොවචනස්ස ආසඤ්ච. පඤ්ඤාසං, ‘‘තෙසු වුද්ධි ලොපා’’දිනා පණ්ණාදෙසො, පණ්ණාසං වා. එකපඤ්ඤාසං, ද්වෙපඤ්ඤාසං, ද්විපඤ්ඤාසං.

पाच 'दस' (पन्नास) अर्थाच्या वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाला 'पञ्ञा' आदेश होतो, आणि 'यो' प्रत्ययाला 'आस' आदेश होतो. त्यामुळे 'पञ्ञासं' रूप बनते. 'तेसु वुद्धि लोपा' इत्यादी सूत्राने 'पण्ण' आदेश होऊन 'पण्णासं' रूप देखील बनते. 'एकपञ्ञासं', 'द्वेपञ्ञासं', 'द्विपञ्ञासं' इत्यादी.

ඡදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස ඡ, යොවචනස්ස ඨිආදෙසො, ‘‘ස ඡස්ස වා’’ති සකාරාදෙසො, සට්ඨි, ද්වාසට්ඨි, ද්වෙසට්ඨි, ද්විසට්ඨි, තෙසට්ඨි, තිසට්ඨි.

सहा 'दस' (साठ) अर्थाच्या वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाला 'छ' आदेश होतो, 'यो' प्रत्ययाला 'ठि' आदेश होतो, आणि 'स छस्स वा' या सूत्राने 'स' कारचा आदेश होऊन 'सट्ठि' (साठ) रूप बनते. 'द्वासट्ठि', 'द्वेसट्ठि', 'द्विसट्ठि', 'तेसट्ठि', 'तिसट्ठि' इत्यादी.

සත්තදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස සත්ත, යොවචනස්ස රි, ති ච. සත්තරි, සත්තති, ද්වාසත්තරි, ද්වාසත්තති, ද්විසත්තරි, දිසත්තති, තෙසත්තති, තිසත්තති ඉච්චාදි.

'सत्तर' (७०) या अर्थाचा वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाच्या जागी 'सत्त' होतो, आणि 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'रि' आणि 'ति' होतो. जसे की - सत्तरि (sattari), सत्तति (sattati), द्वासत्तरि (dvāsattari), द्वासत्तति (dvāsattati), द्विसत्तरि (dvisattari), दिसत्तति (disattati), तेसत्तति (tesattati), तिसत्तति (tisattati) इत्यादी.

අට්ඨදසත්ථවාචකස්ස දසස්ස අස, යොවචනස්ස ඊතිආදෙසො ච. අසීති, එකාසීති, ද්වෙඅසීති, තෙඅසීති, චතුරාසීති, ‘‘ක්වචා’’දිනා දීඝො.

'अठरा' या अर्थाचा वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाच्या जागी 'अस' होतो, आणि 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'ई' असा आदेश होतो. जसे की - असीiti (asīti), एकासीति (ekāsīti), द्वेअसीति (dveasīti), तेअसीति (teasīti), चतुरासीति (caturāsīti). "क्वचा" (kvaci...) इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो.

නවදසත්ථවාචකස්ස [Pg.252] දසස්ස නව, යොවචනස්ස උති ච, නවුති, ද්වානවුති, ද්වෙනවුති, ද්විනවුති, තෙනවුති, තිනවුති, චතුනවුති, ඡන්නවුතියා, ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩානං.

'एकोणीस' या अर्थाचा वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाच्या जागी 'नव' होतो, आणि 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'उति' होतो. जसे की - नवुति (navuti), द्वानवुति (dvānavuti), द्वेनवुति (dvenavuti), द्विनवुति (dvinavuti), तेनवुति (tenavuti), तिनवुति (tinavuti), चतुनवुति (catunavuti), छन्नवुतिया (channavutiyā), छन्नवुतीनं पासंडानं (channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ - शहाण्णव पाखंड्यांचे/मतांचे).

‘‘ගණනෙ, දසස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

"गणने" (gaṇane) आणि "दसस्स" (dasassa) हे अनुवृत्त होते (अधिकार म्हणून पुढे येते).

415. දසදසකං සතං දසකානං සතං සහස්සඤ්ච යොම්හි.

४१५. दहाचे दहा पट म्हणजे शंभर (सतं) आणि दहा शंभर म्हणजे हजार (सहस्सं) 'यो' प्रत्यय असताना होते.

ගණනෙ පරියාපන්නස්ස දසදසකත්ථවාචකස්ස දසසද්දස්ස සතං හොති, සතදසකත්ථවාචකස්ස දසස්ස සහස්සං හොති යොම්හි. ඉමිනා නිපාතනෙන යොලොපො, තද්ධිතත්තා පුන නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, නිග්ගහීතස්ස ලොපො, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො, යොජනානං සතං, සහස්සං. සතං නපුංසකමෙකවචනන්තඤ්ච, තථා සහස්සං, වග්ගභෙදෙ සබ්බත්ථ බහුවචනම්පි භවති. ද්වෙ වීසතියො. එවං තිංසාදීසුපි, ද්වෙ සතානි, බහූනි සතානි, ද්වෙ සහස්සානි, බහූනි සහස්සානි.

गणनेमध्ये समाविष्ट असलेल्या, दहाच्या दहा पट अर्थाचा वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाच्या जागी 'सत' (शंभर) होतो; आणि शंभरच्या दहा पट अर्थाचा वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाच्या जागी 'सहस्स' (हजार) होतो, 'यो' प्रत्यय असताना. या निपातनाने 'यो' चा लोप होतो. तद्धित प्रत्यय लागल्यामुळे पुन्हा नामसंज्ञा होऊन 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते, निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो आणि 'सि' च्या जागी 'अं' असा आदेश होतो. जसे की - योजनानं सतं (yojanānaṃ sataṃ - शंभर योजने), सहस्सं (sahassaṃ - हजार). 'सतं' हा शब्द नपुंसकलिंगी आणि एकवचनांत आहे, तसेच 'सहस्सं' देखील. समूहाच्या भेदानुसार सर्वत्र बहुवचन देखील होते. जसे की - द्वे वीसतियो (dve vīsatiyo - दोन विसावे/वीस). याचप्रमाणे तीस इत्यादींमध्येही होते, जसे - द्वे सतानि (dve satāni - दोनशे), बहूनि सतानि (bahūni satāni - अनेक शंभर), द्वे सहस्सॉनि (dve sahassāni - दोन हजार), बहूनि सहस्सॉनि (bahūni sahassāni - अनेक हजार).

සතස්ස ද්විකන්ති අත්ථෙ ඡට්ඨීතප්පුරිසං කත්වා ‘‘සතං ද්වික’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘ද්විකාදීනං තදුත්තරපදානඤ්ච නිපච්චන්තෙ’’ති වුත්තියං වචනතො ඉමිනා නිපාතනෙන උත්තරපදස්ස පුබ්බනිපාතො, කකාරලොපො ච හොති. ද්විසතං. එවං සතස්ස තිකං තිසතං, තථා චතුසතං, පඤ්චසතං, ඡසතං, සත්තසතං, අට්ඨසතං, නවසතං, දසසතං සහස්සං හොති. අථ වා ද්වෙ සතානි ද්විසතන්ති දිගුසමාසො. එවං තිසතං, චතුසතං ඉච්චාදි.

'शंभराचे दोन' (satassa dvikaṃ) या अर्थी षष्ठी तत्पुरुष समास करून 'सतं द्विकं' असे म्हणायचे असताना, वृत्तीमधील "द्विकादीनं तदुत्तरपदानंच निपच्चंते" या वचनानुसार, या निपातनाने उत्तरपदाचा पूर्वपात (आधी येणे) होतो आणि 'क' काराचा लोप होतो. जसे - द्विसतं (dvisataṃ - दोनशे). याचप्रमाणे शंभराचे तीन म्हणजे तिसतं (tisataṃ - तीनशे), तसेच चतुसतं (catusataṃ), पंचसतं (pañcasataṃ), छसतं (chasataṃ), सत्तसतं (sattasataṃ), अट्ठसतं (aṭṭhasataṃ), नवसतं (navasataṃ), दस्ससतं (dasasataṃ) म्हणजेच सहस्सं (sahassaṃ - हजार) होते. किंवा 'द्वे सतानि' (दोन शंभर) म्हणजे 'द्विसतं' असा द्विगु समास होतो. याचप्रमाणे तिसतं, चतुसतं इत्यादी.

416. යාව තදුත්තරි දසගුණිතඤ්ච.

४१६. त्याहून पुढे जितकी संख्या असेल, तितकी ती दहा पटीने गुणली जावी.

යාව තාසං සඞ්ඛ්‍යානමුත්තරි, තාව දසගුණිතඤ්ච කාතබ්බං, එත්ථ දකාරො සන්ධිජො. යථා – දසස්ස ගණනස්ස දසගුණිතං [Pg.253] සතං හොති, සතස්ස දසගුණිතං සහස්සං, සහස්සස්ස දසගුණිතං දසසහස්සං, ඉදං නහුතන්තිපි වුච්චති, දසසහස්සස්ස දසගුණිතං සතසහස්සං, තං ලක්ඛන්තිපි වුච්චති, සතසහස්සස්ස දසගුණිතං දසසතසහස්සං.

त्या संख्यांच्या पुढे जितकी गणना असेल, तितकी ती दहा पटीने गुणली जावी. येथे 'द' कार हा संधीमुळे उत्पन्न झाला आहे. जसे की - दहाच्या गणनेचे दहा पट शंभर (सतं) होते, शंभरचे दहा पट हजार (सहस्सं) होते, हजारचे दहा पट दहा हजार (दसहस्सं) होते, याला 'नहुत' असेही म्हणतात. दहा हजारचे दहा पट शंभर हजार (सतसहस्सं) होते, त्याला 'लक्ख' (लाख) असेही म्हणतात. शंभर हजारचे दहा पट दहा शंभर हजार (दससतसहस्सं) होते.

‘‘යදනුපපන්නා නිපාතනා සිජ්ඣන්තී’’ති වත්තතෙ.

"यदनुपपन्ना निपातना सिज्झन्ति" (जे नियमांनी सिद्ध होत नाही, ते निपातनाने सिद्ध होते) हे अनुवृत्त होते.

417. සකනාමෙහි.

४१७. आपापल्या नावांनी.

යාසං පන සඞ්ඛ්‍යානං අනිද්දිට්ඨනාමධෙය්‍යානං යානි රූපානි, තානි සකෙහි නාමෙහි නිපච්චන්තෙ. සතසහස්සානං සතං කොටි, ඉත්ථිලිඞ්ගා, එකවචනන්තා ච, වග්ගභෙදෙ බහුවචනඤ්ච භවති, කොටිසතසහස්සානං සතං පකොටි, පකොටිසතසහස්සානං සතං කොටිප්පකොටි. එවං නහුතං, නින්නහුතං, අක්ඛොභිනී, බින්දු, අබ්බුදං, නිරබ්බුදං, අහහං, අබබං, අටටං, සොගන්ධිකං, උප්පලං, කුමුදං, පුණ්ඩරීකං, පදුමං, කථානං, මහාකථානං, අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යන්ති.

ज्या संख्यांची नावे निर्दिष्ट केलेली नाहीत, त्यांची रूपे आपापल्या नावांनी निपातनाने सिद्ध होतात. शंभर हजार शंभर (म्हणजे एक कोटी) 'कोटी' (koṭi) होते, हा शब्द स्त्रीलिंगी आणि एकवचनांत आहे, आणि समूहाच्या भेदानुसार बहुवचन देखील होते. शंभर हजार कोटी म्हणजे 'पकोटी' (pakoṭi) होते. शंभर हजार पकोटी म्हणजे 'कोटीप्पकोटी' (koṭippakoṭi) होते. याचप्रमाणे - नहुतं (nahutaṃ), निन्नहुतं (ninnahutaṃ), अक्खोभिनी (akkhobhinī), बिन्दु (bindu), अब्बुदं (abbudaṃ), निरब्बुदं (nirabbudaṃ), अहहं (ahahaṃ), अबबं (ababaṃ), अटटं (aṭaṭaṃ), सोगंधिकं (sogandhikaṃ), उप्पलं (uppalaṃ), कुमुदं (kumudaṃ), पुंडरीकं (puṇḍarīkaṃ), पदुमं (padumaṃ), कथानं (kathānaṃ), महाकथानं (mahākathānaṃ), असंखेय्यं (asaṅkhyeyyaṃ) इत्यादी.

ඉච්චෙවං ඨානතො ඨානං, සතලක්ඛගුණං මතං;

කොටිප්පභුතිනං වීස-සඞ්ඛ්‍යානඤ්ච යථාක්කමං.

अशा प्रकारे, कोटीपासून सुरू होणाऱ्या वीस संख्यांचे स्थान दर स्थानानुसार शंभर हजार (एक लाख) पटीने गुणलेले मानले जाते.

‘‘ද්වෙ පරිමාණානි එතස්සා’’ති විග්ගහෙ –

"द्वे परिमाणानि एतस्स" (याचे दोन परिमाण आहेत) अशा विग्रहात -

418. ද්වාදිතො කොනෙකත්ථෙ ච.

४१८. 'द्वि' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर अनेक अर्थांमध्ये 'क' प्रत्यय होतो.

ද්විඉච්චෙවමාදිතො ගණනතො කප්පච්චයො හොති අනෙකත්ථෙ. ද්විකො රාසි ද්විකං. එවං තිකං, චතුක්කං, පඤ්චකං, ඡක්කං, සත්තකං, අට්ඨකං, නවකං, දසකං, පණ්ණාසකං, සතකං, සහස්සකං ඉච්චාදි.

'द्वि' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर अनेक अर्थांमध्ये 'क' प्रत्यय होतो. दोनचा समूह म्हणजे 'द्विकं' (dvikaṃ). याचप्रमाणे - तिकं (tikaṃ), चतुक्कं (catukkaṃ), पंचकं (pañcakaṃ), छक्कं (chakkaṃ), सत्तकं (sattakaṃ), अट्ठकं (aṭṭhakaṃ), नवकं (navakaṃ), दसकं (dasakaṃ), पण्णासकं (paṇṇāsakaṃ), सतकं (satakaṃ), सहस्सकं (sahassakaṃ) इत्यादी.

සඞ්ඛ්‍යාතද්ධිතං.

संख्या तद्धित (संख्यावाचक तद्धित प्रत्यय).

අබ්‍යයතද්ධිත

अव्यय तद्धित (अव्ययवाचक तद्धित प्रत्यय).

‘‘එකස්මිං [Pg.254] වාරෙ භුඤ්ජති, ද්විවාරෙ භුඤ්ජතී’’ති විග්ගහෙ –

"एकस्मिं वारे भुंजति" (एकदा जेवतो), "द्विवारे भुंजति" (दोनदा जेवतो) अशा विग्रहात -

419. එකාදිතො සකිස්ස ක්ඛත්තුං.

४१९. 'एक' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर 'सकिं' (एकदा) या अर्थी 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो.

එකද්විතිඉච්චෙවමාදිතො ගණනතො සකිස්ස ඨානෙ වාරත්ථෙ ක්ඛත්තුංපච්චයො හොති. එකක්ඛත්තුං, ද්වික්ඛත්තුං භුඤ්ජති, ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා සිලොපො. එවං තික්ඛත්තුං, චතුක්ඛත්තුං, පඤ්චක්ඛත්තුං, ඡක්ඛත්තුං, සත්තක්ඛත්තුං, අට්ඨක්ඛත්තුං, නවක්ඛත්තුං, දසක්ඛත්තුං, සතක්ඛත්තුං, සහස්සක්ඛත්තුං, බහුක්ඛත්තුං, කතික්ඛත්තුං.

'एक', 'द्वि', 'ति' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर 'सकिं' च्या जागी 'वार' (वेळा) या अर्थी 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. जसे - एकक्खत्तुं (ekakkhattuṃ - एकदा), द्विक्खत्तुं भुंजति (dvikkhattuṃ bhuñjati - दोनदा जेवतो). "सब्बासमावुसो" इत्यादी सूत्राने 'सि' विभक्तीचा लोप होतो. याचप्रमाणे - तिक्खत्तुं (tikkhattuṃ - तीनदा), चतुक्खत्तुं (catukkhattuṃ), पंचक्खत्तुं (pañcakkhattuṃ), छक्खत्तुं (chakkhattuṃ), सत्तक्खत्तुं (sattakkhattuṃ), अट्ठक्खत्तुं (aṭṭhakkhattuṃ), नवक्खत्तुं (navakkhattuṃ), दसक्खत्तुं (dasakkhattuṃ), सतक्खत्तुं (satakkhattuṃ), सहस्सक्खत्तुं (sahassakkhattuṃ), बहुक्खत्तुं (bahukkhattuṃ), कतिक्खत्तुं (katikkhattuṃ).

‘‘එකෙන විභාගෙනා’’ති විග්ගහෙ –

"एकेन विभागेन" (एका भागाने/विभागाने) अशा विग्रहात -

මණ්ඩූකගතියා සඞ්ඛ්‍යාග්ගහණමනුවත්තතෙ.

मंडूकगतीने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे) 'संख्या' या शब्दाची अनुवृत्ती होते.

420. විභාගෙ ධා ච.

४२०. विभाग (भाग) या अर्थी 'धा' प्रत्यय होतो.

විභාගත්ථෙ එකාදිසඞ්ඛ්‍යාතො ධාපච්චයො හොති. චසද්දෙන එකද්විතො ජ්ඣ ච, සුත්තාදිතො සො ච. එකධා. ද්වීහි විභාගෙහි ද්විධා, දුධා වා, ද්වෙධා. තීහි විභාගෙහි තිධා, තෙධා වා, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්සෙකාරො. එවං චතුධා, පඤ්චධා, ඡධා, සත්තධා, අට්ඨධා, නවධා, දසධා, සතධා, සහස්සධා, කතිධා, බහුධා.

विभाग या अर्थी 'एक' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर 'धा' प्रत्यय होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'एक' आणि 'द्वि' शब्दांनंतर 'ज्झ' प्रत्यय देखील होतो, आणि 'सुत्त' इत्यादी शब्दांनंतर 'सो' प्रत्यय देखील होतो. जसे - एकधा (ekadhā). दोन विभागांनी - द्विधा (dvidhā), दुधा (dudhā) किंवा द्वेधा (dvedhā). तीन विभागांनी - तिधा (tidhā) किंवा तेधा (tedhā). "तेसु वुद्धी" इत्यादी सूत्राने 'इ' काराचा 'ए' कार होतो. याचप्रमाणे - चतुधा (catudhā), पंचधा (pañcadhā), छधा (chadhā), सत्तधा (sattadhā), अट्ठधा (aṭṭhadhā), नवधा (navadhā), दसधा (dasadhā), सतधा (satadhā), सहस्सधा (sahassadhā), कतिधा (katidhā), बहुधा (bahudhā).

ජ්ඣප්පච්චයෙ එකධා කරොතීති එකජ්ඣං. එවං ද්වෙජ්ඣං.

'ज्झ' प्रत्यय लागल्यास, "एकधा करोति" (एकत्र करतो) या अर्थी 'एकज्झं' (ekajjhaṃ) होते. याचप्रमाणे 'द्वेज्झं' (dvejjhaṃ).

සොපච්චයෙ සුත්තෙන විභාගෙන සුත්තසො. එවං බ්‍යඤ්ජනසො, පදසො, අත්ථසො, බහුසො, සබ්බාකාරෙන සබ්බසො[Pg.255], උපායසො, හෙතුසො, ඨානසො, යොනිසො.

'सो' प्रत्यय लागल्यास, "सुत्तेन विभागेन" (सूत्राच्या विभागाने) या अर्थी 'सुत्तसो' (suttaso) होते. याचप्रमाणे - ब्यंजनसो (byañjanaso), पदसो (padaso), अत्थसो (atthaso), बहुसो (bahuso), सर्व प्रकारे म्हणजे सब्बसो (sabbaso), उपायसो (upāyaso), हेतुसो (hetuso), ठानसो (ṭhānaso), योनिसो (yoniso).

421. සබ්බනාමෙහි පකාරවචනෙ තු ථා.

४२१. सर्वनामांनंतर प्रकार (पद्धत) सांगण्याच्या अर्थी 'था' प्रत्यय होतो.

සබ්බනාමෙහි පකාරවචනත්ථෙ ථාපච්චයො හොති, තුසද්දෙන ථත්තාපච්චයො ච. සාමඤ්ඤස්ස භෙදකො විසෙසො පකාරො, තස්සාභිධානෙති අත්ථො, සො පකාරො තථා, තං පකාරං තථා, තෙන පකාරෙන තථා, යෙන පකාරෙන යථා. එවං සබ්බථා, අඤ්ඤථා, ඉතරථා, උභයථා, ථත්තාපච්චයෙ තෙන පකාරෙන තථත්තා. එවං යථත්තා, අඤ්ඤථත්තා.

सर्वनामांनंतर प्रकार सांगण्याच्या अर्थी 'था' प्रत्यय होतो, आणि 'तु' शब्दाच्या ग्रहणाने 'थत्ता' प्रत्यय देखील होतो. सामान्य धर्माचा भेद करणारा विशेष म्हणजे 'प्रकार' होय, असा याचा अर्थ आहे. तो प्रकार म्हणजे 'तथा' (tathā), त्या प्रकाराला म्हणजे 'तथा', त्या प्रकाराने म्हणजे 'तथा'. ज्या प्रकाराने म्हणजे 'यथा' (yathā). याचप्रमाणे - सब्बथा (sabbathā), अञ्ञथा (aññathā), इतरथा (itarathā), उभयथा (ubhayathā). 'थत्ता' प्रत्यय लागल्यास, त्या प्रकाराने म्हणजे 'तथत्ता' (tathattā). याचप्रमाणे - यथत्ता (yathattā), अञ्ञथत्ता (aññathattā).

කො පකාරොති අත්ථෙ –

"कोणता प्रकार?" (ko pakāro) या अर्थी -

422. කිමිමෙහි ථං.

४२२. 'किं' आणि 'इम' या शब्दांनंतर 'थं' प्रत्यय होतो.

කිංඉමඉච්චෙතෙහි ථංපච්චයො හොති පකාරවචනත්ථෙ. ‘‘කිස්ස ක වෙ චා’’ති එත්ථ චසද්දෙන කිස්ස කාදෙසො. කථං, කං පකාරං කථං, කෙන පකාරෙන කථං, අයං පකාරො ඉත්ථං, ඉමං පකාරං ඉත්ථං. අනෙන පකාරෙන ඉත්ථං, ‘‘ඉමස්සි ථං දානිහ තො ධෙසු චා’’ති ඉමසද්දස්ස ඉකාරො, ද්විත්තං. එත්ථ හි ක්ඛත්තුං ආදිථංපරියොසානප්පච්චයන්තානං අබ්‍යයතද්ධිතත්තා නාමබ්‍යපදෙසං කත්වා විභත්තිම්හි කතෙ ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා විභත්තිලොපො, ‘‘ක්වචි තො පඤ්චම්‍යත්ථෙ’’තිආදිනා වුත්තතොආදිප්පච්චයන්තා ච ඉධෙව අබ්‍යයතද්ධිතෙ සඞ්ගය්හන්ති.

'किं' आणि 'इम' या शब्दांनंतर प्रकार सांगण्याच्या अर्थी 'थं' प्रत्यय होतो. "किस्स क वे च" या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'किं' च्या जागी 'क' असा आदेश होतो. जसे - कथं (kathaṃ - कसे?), कोणत्या प्रकाराला म्हणजे 'कथं', कोणत्या प्रकाराने म्हणजे 'कथं'. हा प्रकार म्हणजे 'इत्थं' (itthaṃ - अशा प्रकारे), या प्रकाराला म्हणजे 'इत्थं', या प्रकाराने म्हणजे 'इत्थं'. "इमस्सि थं दानिह तो धेसु च" या सूत्राने 'इम' शब्दाच्या जागी 'इ' कार होतो आणि द्वित्व होते. येथे 'क्खत्तुं' पासून सुरू होऊन 'थं' पर्यंत संपणारे प्रत्यय लागलेले शब्द हे अव्यय तद्धित (अव्ययवाचक तद्धित) असल्यामुळे, त्यांना नामसंज्ञा देऊन विभक्ती प्रत्यय लावल्यावर "सब्बासमावुसो" इत्यादी सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो. तसेच "क्वचि तो पंचम्यत्थे" इत्यादी सूत्राने सांगितलेलेले 'तो' इत्यादी प्रत्ययांत शब्द देखील येथेच अव्यय तद्धितामध्ये समाविष्ट होतात.

423. යදනුපපන්නා [Pg.256] නිපාතනා සිජ්ඣන්ති.

४२३. जे (नियम किंवा लक्षणांनी) सिद्ध होत नाहीत, ते 'निपात' (निपातन) म्हणून सिद्ध होतात.

යෙ සද්දා ලක්ඛණෙන අනුපපන්නා අනිද්දිට්ඨලක්ඛණා අක්ඛරාදිතො, නාමොපසග්ගනිපාතතො වා සමාසතද්ධිතාදිතො වා, තෙ නිපාතනා සිජ්ඣන්ති.

जे शब्द लक्षणाने (व्याकरण नियमाने) सिद्ध होत नाहीत, ज्यांचे लक्षण अक्षरादींनी, नाम-उपसर्ग-निपातांनी किंवा समास-तद्धितादींनी निर्दिष्ट केलेले नसते, ते 'निपात' म्हणून सिद्ध होतात.

තද්ධිතතො තාව –

सर्वप्रथम तद्धिताच्या (प्रत्ययाच्या) दृष्टीने –

ඉමස්මා ජ්ජ සියා කාලෙ, සමානාපරතො ජ්ජු ච;

ඉමසද්දස්ස’කාරො ච, සමානස්ස ච සො සියා.

'इम' शब्दापासून काळाच्या अर्थी 'ज्ज' (प्रत्यय) होतो, आणि 'समान' व 'अपर' शब्दांनंतर 'ज्जु' होतो; तसेच 'इम' च्या जागी 'अ'कार आणि 'समान' च्या जागी 'स' होतो.

ඉමස්මිං කාලෙ, ඉමස්මිං දිවසෙ වා අජ්ජ, සමානෙ කාලෙ සජ්ජු, අපරස්මිංදිවසෙ අපරජ්ජු. නිපාතෙහි භවත්ථෙ තනප්පච්චයො. අජ්ජ භවං අජ්ජතනං, අජ්ජ භවා අජ්ජතනී, ස්වෙ භවං ස්වාතනං. එවං පුරාතනං, හිය්‍යො භවං හිය්‍යත්තනං, හිය්‍යො භවා හිය්‍යත්තනී ඉච්චාදි.

'या काळात' किंवा 'या दिवशी' म्हणजे 'अज्ज' (आज), 'समान काळात' म्हणजे 'सज्जु' (तत्काळ), 'दुसऱ्या दिवशी' म्हणजे 'अपरज्जु'. या निपातांपासून 'होणे/असणे' या अर्थी 'तन' प्रत्यय लागतो. 'आज होणारे/असणारे' ते 'अज्जतनं' (पु.), 'अज्जतनी' (स्त्री.), 'उद्या होणारे' ते 'स्वातं'. याचप्रमाणे 'पुरातनं', 'काल झालेले' ते 'हिय्यत्तनं' (पु.), 'हिय्यत्तनी' (स्त्री.) इत्यादी.

අබ්‍යයතද්ධිතං.

अव्ययतद्धित.

සාමඤ්ඤවුත්තිභාවත්ථා-බ්‍යයතො තද්ධිතං තිධා;

තත්‍රාදි චතුධාපච්චා-නෙකත්ථස්සත්ථිසඞ්ඛ්‍යාතො.

सामान्यवृत्ती, भावार्थ आणि अव्यय या भेदांमुळे तद्धित तीन प्रकारचे आहे; त्यातील पहिला (सामान्यतद्धित) अनेक अर्थ, अस्ति (अस्तित्व) आणि संख्या यानुसार चार प्रकारच्या प्रत्ययांनी युक्त असतो.

ඉති පදරූපසිද්ධියං තද්ධිතකණ්ඩො

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' मधील तद्धित कांड (विभाग) समाप्त झाले.

පඤ්චමො.

पाचवे.

6. ආඛ්‍යාතකණ්ඩ

६. आख्यातकाण्ड (क्रियापद विभाग)

භූවාදිගණ

भूवादिगण

විභත්තිවිධාන

विभत्तीचे विधान (प्रत्यय योजना)

අථ [Pg.257] ආඛ්‍යාතවිභත්තියො ක්‍රියාවාචීහි ධාතූහි පරා වුච්චන්තෙ.

आता, क्रियावाचक धातूंनंतर येणाऱ्या आख्यात विभत्तींचे (क्रियापद प्रत्ययांचे) वर्णन केले जात आहे.

තත්ථ ක්‍රියං ආචික්ඛතීති ආඛ්‍යාතං, ක්‍රියාපදං. වුත්තඤ්හි ‘‘කාලකාරකපුරිසපරිදීපකං ක්‍රියාලක්ඛණමාඛ්‍යාතික’’න්ති. තත්ථ කාලොති අතීතාදයො, කාරකමිති කම්මකත්තුභාවා, පුරිසාති පඨමමජ්ඣිමුත්තමා, ක්‍රියාති ගමනපචනාදිකො ධාත්වත්ථො, ක්‍රියාලක්ඛණං සඤ්ඤාණං එතස්සාති ක්‍රියාලක්ඛණං, අතිලිඞ්ගඤ්ච.

त्यामध्ये, जे क्रियेचे कथन करते ते 'आख्यात' म्हणजेच क्रियापद होय. कारण असे म्हटले आहे की – "काळ, कारक आणि पुरुष यांचे प्रकटीकरण करणारे व क्रियेचे लक्षण असणारे ते 'आख्यात' होय." त्यामध्ये 'काळ' म्हणजे भूतकाळ इत्यादी; 'कारक' म्हणजे कर्म, कर्ता आणि भाव; 'पुरुष' म्हणजे प्रथम, मध्यम आणि उत्तम पुरुष; 'क्रिया' म्हणजे जाणे, शिजवणे इत्यादी धातूंचे अर्थ; 'क्रियालक्षण' म्हणजे ज्याचे चिन्ह किंवा लक्षण क्रिया आहे ते; आणि हे लिंगाच्या पलीकडचे (अतिलिंग) असते.

වුත්තම්පි චෙතං –

हे देखील म्हटले गेले आहे –

‘‘යං තිකාලං තිපුරිසං, ක්‍රියාවාචි තිකාරකං;

අතිලිඞ්ගං ද්විවචනං, තදාඛ්‍යාතන්ති වුච්චතී’’ති.

"जे तीन काळ, तीन पुरुष, तीन कारकांनी युक्त, क्रियावाचक, लिंगाच्या पलीकडचे आणि दोन वचनांचे (एकवचन व बहुवचन) असते, त्याला 'आख्यात' असे म्हटले जाते."

කාලාදිවසෙන ධාත්වත්ථං විභජන්තීති විභත්තියො, ත්‍යාදයො, තා පන වත්තමානා පඤ්චමී සත්තමී පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනී අජ්ජතනී භවිස්සන්තී කාලාතිපත්ති චාති අට්ඨවිධා භවන්ති.

काळ इत्यादींच्या आधारे धातूच्या अर्थाचे विभाजन करतात त्या 'विभत्ती' (प्रत्यय) होत, जसे की 'ति' इत्यादी. त्या वर्तमान (वत्तमाना), पंचमी, सप्तमी, परोक्षा, हिय्यत्तनी, अज्जतनी, भविष्या (भविस्सती) आणि कालातिपत्ती अशा आठ प्रकारच्या असतात.

ක්‍රියං ධාරෙන්තීති ධාතවො, භූවාදයො, ඛාදිධාතුප්පච්චයන්තා ච, තෙ පන අත්ථවසා ද්විධා භවන්ති සකම්මකා, අකම්මකා චාති. තත්‍ර සකම්මකා යෙ ධාතවොකම්මාපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා – කටං කරොති, ගාමං ගච්ඡති, ඔදනං පචතීතිආදයො, අකම්මකා යෙ කම්මනිරපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා – අච්ඡති, සෙති, තිට්ඨතීතිආදයො.

जे क्रियेला धारण करतात ते 'धातू' होत, जसे की 'भू' इत्यादी आणि 'खादि' धातूच्या प्रत्ययाने संपणारे. ते अर्थाच्या दृष्टीने दोन प्रकारचे असतात: सकर्मक आणि अकर्मक. त्यामध्ये सकर्मक धातू ते आहेत जे कर्माची अपेक्षा असणाऱ्या क्रियेचे कथन करतात, जसे की – 'कटं करोति' (चटई बनवतो), 'गामं गच्छति' (गावाला जातो), 'ओदनं पचति' (भात शिजवतो) इत्यादी. अकर्मक धातू ते आहेत जे कर्माची अपेक्षा न ठेवता क्रियेचे कथन करतात, जसे की – 'अच्छति' (बसतो), 'सेति' (झोपतो), 'तिट्ठति' (उभा राहतो) इत्यादी.

තෙ [Pg.258] පන සත්තවිධා භවන්ති විකරණප්පච්චයභෙදෙන, කථං? අවිකරණා භූවාදයො. නිග්ගහීතපුබ්බකඅවිකරණා රුධාදයො, යවිකරණා දිවාදයො, ණුණා උණාවිකරණා ස්වාදයො, නාප්පණ්හාවිකරණා කියාදයො, ඔයිරවිකරණා තනාදයො, සකත්ථෙ ණෙ ණයන්තා චුරාදයොති.

विकरण प्रत्ययांच्या भेदाने ते सात प्रकारचे असतात. ते कसे? 'भू' इत्यादी अविकरण धातू आहेत. अनुस्वारयुक्त अविकरण असणारे 'रुध' इत्यादी आहेत. 'य' विकरण असणारे 'दिव' इत्यादी आहेत. 'णु', 'णा' आणि 'उ' विकरण असणारे 'सु' इत्यादी आहेत. 'ना' आणि 'पण्ह' विकरण असणारे 'कि' इत्यादी आहेत. 'ओ' आणि 'यिर' विकरण असणारे 'तन' इत्यादी आहेत. स्वार्थात 'णे' आणि 'णय' प्रत्यय लागणारे 'चुर' इत्यादी आहेत.

තත්ථ පඨමං අවිකරණෙසු භූවාදීසු ධාතූසු පඨමභූතා අකම්මකා භූඉච්චෙතස්මා ධාතුතො ත්‍යාදයො පරා යොජීයන්තෙ.

त्यामध्ये, सर्वप्रथम अविकरण असणाऱ्या 'भू' इत्यादी धातूंमध्ये पहिला असणाऱ्या अकर्मक 'भू' या धातूपासून 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे जोडले जातात.

භූසත්තායං, ‘‘භූ’’ඉච්චයං ධාතු සත්තායමත්ථෙ වත්තතෙ, ක්‍රියාසාමඤ්ඤභූතෙ භවනෙ වත්තතෙති අත්ථො.

'भू' हा धातू 'सत्ता' (अस्तित्व) या अर्थी वापरला जातो; म्हणजेच सामान्य क्रिया असणाऱ्या 'होणे' या अर्थी तो वापरला जातो.

‘‘භූ’’ඉති ඨිතෙ –

'भू' अशी स्थिती असताना –

424. භූවාදයො ධාතවො.

४२४. 'भू' इत्यादी धातू आहेत.

භූඉච්චෙවමාදයො යෙ ක්‍රියාවාචිනො සද්දගණා, තෙ ධාතුසඤ්ඤා හොන්ති. භූ ආදි යෙසං තෙ භූවාදයො, අථ වා භූවා ආදී පකාරා යෙසං තෙ භූවාදයො.

'भू' इत्यादी जे क्रियावाचक शब्दसमूह आहेत, त्यांना 'धातू' ही संज्ञा प्राप्त होते. 'भू' आहे आदी (सुरुवातीला) ज्यांच्या ते 'भूवादि' होत; किंवा 'भू' आणि 'वा' हे ज्यांचे प्रकार आहेत ते 'भूवादि' होत.

භූවාදීසු වකාරොයං, ඤෙය්‍යො ආගමසන්ධිජො;

භූවාප්පකාරා වා ධාතූ, සකම්මාකම්මකත්ථතො.

'भूवादि' मधील हा 'व'कार आगम संधीमुळे झालेला समजावा; किंवा सकर्मक व अकर्मक अर्थाच्या दृष्टीने 'भू' आणि 'वा' हे धातूंचे प्रकार आहेत.

‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිතො ‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

"क्वचि धातू" इत्यादी सूत्रातून "क्वचि" (कधीकधी) हा शब्द अनुवृत्तीने येतो.

425. ධාතුස්සන්තො ලොපොනෙකස්සරස්ස.

४२५. अनेक स्वर असणाऱ्या धातूच्या अंतिम स्वराचा लोप होतो.

අනෙකස්සරස්ස ධාතුස්ස අන්තො ක්වචි ලොපො හොති.

अनेक स्वर असणाऱ्या धातूच्या अंतिम स्वराचा कधीकधी लोप होतो.

ක්වචිග්ගහණං ‘‘මහීයති සමථො’’තිආදීසු නිවත්තනත්ථං, ඉති අනෙකස්සරත්තාභාවා ඉධ ධාත්වන්තලොපො න හොති.

"महीयति समथो" इत्यादी उदाहरणांमध्ये लोप टाळण्यासाठी "क्वचि" चे ग्रहण केले आहे, म्हणून येथे अनेक स्वर नसल्यामुळे धातूच्या अंतिम स्वराचा लोप होत नाही.

තතො [Pg.259] ධාත්වාධිකාරවිහිතානෙකප්පච්චයප්පසඞ්ගෙ ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පටිපත්තී’’ති කත්වා වත්තමානවචනිච්ඡායං –

त्यानंतर, धातूच्या अधिकारात विहित केलेल्या अनेक प्रत्ययांचा प्रसंग प्राप्त झाला असता, "बोलण्याच्या इच्छेनुसार शब्दांची प्रवृत्ती होते" या न्यायाने वर्तमानकाळाची विवक्षा (इच्छा) असताना –

426. වත්තමානා තිඅන්ති, සිථ, මිම, තෙඅන්තෙ, සෙව්හෙ, එම්හෙ.

४२६. वर्तमानकाळात: ति-अन्ति, सि-थ, मि-म, ते-अन्ते, से-व्हें, ए-म्हे हे प्रत्यय होतात.

ත්‍යාදයො ද්වාදස වත්තමානාසඤ්ඤා හොන්තීති ත්‍යාදීනං වත්තමානත්ථවිසයත්තා වත්තමානාසඤ්ඤා.

'ति' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'वर्तमान' ही संज्ञा प्राप्त होते, कारण 'ति' इत्यादी प्रत्यय वर्तमानकाळाच्या अर्थाचा विषय दर्शवणारे आहेत.

427. කාලෙ.

४२७. काळात.

අයමධිකාරො.

हा अधिकार आहे.

ඉතො පරං ත්‍යාදිවිභත්තිවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

यापुढे 'ति' इत्यादी विभत्तींच्या विधानात हा अधिकार सर्वत्र लागू होतो.

428. වත්තමානා පච්චුප්පන්නෙ.

४२८. वर्तमानकाळ हा वर्तमान (प्रत्युत्पन्न) काळात होतो.

පච්චුප්පන්නෙ කාලෙ ගම්‍යමානෙ වත්තමානාවිභත්ති හොති, කාලොති චෙත්ථ ක්‍රියා, කරණං කාරො, රකාරස්ස ලකාරො, කාලො.

वर्तमानकाळ समजला जात असताना वर्तमानकाळाची विभक्ती होते. येथे 'काळ' म्हणजे क्रिया, क्रिया करणे म्हणजे 'कार', आणि 'र' च्या जागी 'ल' होऊन 'काल' (काळ) असा शब्द बनतो.

තස්මා –

त्यामुळे –

ක්‍රියාය ගම්‍යමානාය, විභත්තීනං විධානතො;

ධාතූහෙව භවන්තීති, සිද්ධං ත්‍යාදිවිභත්තියො.

क्रिया समजली जात असताना विभत्तींचे विधान केले जात असल्यामुळे, 'ति' इत्यादी विभत्ती केवळ धातूंपासूनच होतात हे सिद्ध होते.

ඉධ පන කාලස්ස අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාණත්තිපරිකප්පකාලාභිපත්තිවසෙන ඡධා භින්නත්තා ‘‘පච්චුප්පන්නෙ’’ති විසෙසෙති. තං තං කාරණං පටිච්ච උප්පන්නො පච්චුප්පන්නො, පටිලද්ධසභාවො, න තාව අතීතොති අත්ථො.

परंतु येथे काळाचे भूत, भविष्य, वर्तमान, आज्ञा, संकेत आणि कालातिपत्ती यानुसार सहा प्रकार पडत असल्यामुळे, "वर्तमानकाळात" असे विशेषत्वाने सांगितले आहे. त्या त्या कारणावर अवलंबून जे उत्पन्न झाले आहे ते 'वर्तमान' (प्रत्युत्पन्न) होय, ज्याने स्वतःचा स्वभाव प्राप्त केला आहे आणि जे अजून भूतकाळात जमा झालेले नाही, असा याचा अर्थ आहे.

පච්චුප්පන්නසමීපෙපි, තබ්බොහාරූපචාරතො;

වත්තමානා අතීතෙපි, තංකාලවචනිච්ඡයාති.

वर्तमानकाळाच्या समीप असलेल्या काळातही, व्यवहाराच्या उपचाराने (लाक्षणिक प्रयोगाने) आणि त्या काळाच्या विवक्षेमुळे (बोलण्याच्या इच्छेमुळे) भूतकाळातही वर्तमानकाळाचा प्रयोग होतो.

තස්මිං පච්චුප්පන්නෙ වත්තමානාවිභත්තිං කත්වා, තස්සා ඨානානියමෙ ‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති පරිභාසතො ධාතුතො [Pg.260] පරං වත්තමානප්පච්චයෙ කත්වා, තෙසමනියමප්පසඞ්ගෙසති ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දප්පටිපත්තී’’ති පරස්සපදවචනිච්ඡායං –

त्या वर्तमानकाळात वर्तमानकाळाची विभक्ती करून, तिच्या स्थानाचा नियम नसताना 'धातुर्लिंगेहि परा पच्चया' या परिभाषेनुसार धातूच्या पुढे वर्तमानकाळाचे प्रत्यय करून, त्यांच्या अनियमाचा प्रसंग आला असता 'वत्तिच्छानुपुब्बिका सद्दप्पटिपत्ती' (शब्दांची प्रवृत्ती वक्ताच्या इच्छेनुसार होते) या नियमाने परस्मैपद वचनाच्या विवक्षेत—

429. අථ පුබ්බානි විභත්තීනං ඡ පරස්සපදානි.

४२९. आता, विभक्तींचे पहिले सहा प्रत्यय हे 'परस्मैपद' संज्ञक असतात.

අථ තද්ධිතානන්තරං වුච්චමානානං සබ්බාසං වත්තමානාදීනං අට්ඨවිධානං විභත්තීනං යානි යානි පුබ්බකානි ඡ පදානි, තානි තානි අත්ථතො අට්ඨචත්තාලීසමත්තානි පරස්සපදසඤ්ඤානි හොන්තීතිආදිම්හි ඡන්නං පරස්සපදසඤ්ඤා, පරස්සත්ථානි පදානි පරස්සපදානි, තබ්බාහුල්ලතො තබ්බොහාරො.

आता तद्धितानंतर सांगितल्या जाणाऱ्या सर्व वर्तमानकाळ इत्यादी आठ प्रकारच्या विभक्तींचे जे जे पहिले सहा प्रत्यय आहेत, ते ते अर्थाच्या दृष्टीने एकूण अठ्ठेचाळीस प्रत्यय 'परस्मैपद' संज्ञक होतात. अशा प्रकारे सुरुवातीच्या सहा प्रत्ययांना परस्मैपद संज्ञा दिली जाते. दुसऱ्याच्या अर्थासाठी असणारी पदे ती 'परस्मैपदे' होत आणि त्याच्या बहुलतेमुळे असा व्यवहार होतो.

‘‘ධාතූහි ණෙ ණය’’ඉච්චාදිතො ‘‘ධාතූහී’’ති වත්තමානෙ –

'धातूहि णे णय' इत्यादी सूत्रातून 'धातूहि' याचे अनुवर्तन होत असताना—

430. කත්තරි පරස්සපදං.

४३०. कर्ता अर्थामध्ये परस्मैपद होते.

කත්තරිකාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ සබ්බධාතූහි පරස්සපදං හොතීති පරස්සපදං කත්වා, තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ වත්තිච්ඡාවසා –

कर्ता कारकाचा बोध करून द्यायचा असताना सर्व धातूंच्या पुढे परस्मैपद होते, असे परस्मैपद करून, त्याचाही अनियमाचा प्रसंग आला असता वक्ताच्या इच्छेनुसार—

විපරිණාමෙන ‘‘පරස්සපදානං, අත්තනොපදාන’’න්ති ච වත්තතෙ.

विपरिणामाने (विभक्तीच्या बदलाने) 'परस्सपदानं' आणि 'अत्तनोपदानं' याचे अनुवर्तन होते.

431. ද්වෙ ද්වෙ පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසා.

४३१. दोन-दोन प्रत्यय अनुक्रमे प्रथम, मध्यम आणि उत्तम पुरुष संज्ञक असतात.

තාසං විභත්තීනං පරස්සපදාන’මත්තනොපදානඤ්ච ද්වෙ ද්වෙ වචනානි යථාක්කමං පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසසඤ්ඤානි හොන්ති. තං යථා? ති අන්තිඉති පඨමපුරිසා, සි ථඉති මජ්ඣිමපුරිසා, මි මඉති උත්තමපුරිසා. අත්තනොපදෙසුපි තෙ අන්තෙඉති පඨමපුරිසා, සෙ ව්හෙඉති මජ්ඣිමපුරිසා, එ ම්හෙඉති උත්තමපුරිසා. එවං සෙසාසු සත්තසු විභත්තීසුපි යොජෙතබ්බන්ති[Pg.261]. එවං අට්ඨවිභත්තිවසෙන ඡන්නවුතිවිධෙ ආඛ්‍යාතපදෙ ද්වත්තිංස ද්වත්තිංස පඨමමජ්ඣිමඋත්තමපුරිසා හොන්තීති වත්තමානපරස්සපදාදිම්හි ද්වින්නං පඨමපුරිසසඤ්ඤා.

त्या विभक्तींच्या परस्मैपद आणि आत्मनेपदांचे दोन-दोन वचने अनुक्रमे प्रथम, मध्यम आणि उत्तम पुरुष संज्ञक असतात. ते कसे? 'ति', 'अन्ति' हे प्रथम पुरुष; 'सि', 'थ' हे मध्यम पुरुष; 'मि', 'म' हे उत्तम पुरुष. आत्मनेपदातही 'ते', 'अन्ते' हे प्रथम पुरुष; 'से', 'व्हे' हे मध्यम पुरुष; 'ए', 'म्हे' हे उत्तम पुरुष. याचप्रमाणे उर्वरित सात विभक्तींमध्येही योजना करावी. अशा प्रकारे आठ विभक्तींच्या भेदाने ९६ प्रकारच्या आख्यात पदांमध्ये बत्तीस-बत्तीस प्रथम, मध्यम आणि उत्तम पुरुष होतात; म्हणून वर्तमानकाळ परस्मैपद इत्यादींमध्ये पहिल्या दोन प्रत्ययांना प्रथम पुरुष संज्ञा दिली जाते.

432. නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපිතුල්‍යාධිකරණෙ පඨමො.

४३२. नाम सामानाधिकरण्य असताना (वापरले जात असताना किंवा नसतानाही) प्रथम पुरुष होतो.

තුම්හාම්හසද්දවජ්ජිතෙ තුල්‍යාධිකරණභූතෙ සාධකවාචකෙ නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි පඨමපුරිසො හොතීති පඨමපුරිසං කත්වා, තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ ක්‍රියාසාධකස්ස කත්තුනො එකත්තෙ වත්තුමිච්ඡිතෙ ‘‘එකම්හි වත්තබ්බෙ එකවචන’’න්ති වත්තමානපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ති.

'तुम्ह' आणि 'अम्ह' हे शब्द वगळून, सामानाधिकरण्य असलेल्या आणि क्रिया साधणाऱ्या नामाचा प्रयोग केला असता किंवा न केला असताही धातूंच्या पुढे प्रथम पुरुष होतो, असे प्रथम पुरुष करून, त्याचाही अनियमाचा प्रसंग आला असता क्रिया साधणाऱ्या कर्त्याचे एकत्व सांगण्याची इच्छा असताना 'एकम्हि वत्तब्बे एकवचनं' या सूत्राने वर्तमानकाळ परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय 'ति' होतो.

‘‘පරො, පච්චයො, ධාතූ’’ති ච අධිකාරො, ‘‘යථා කත්තරි චා’’ති ඉතො ‘‘කත්තරී’’ති විකරණප්පච්චයවිධානෙ සබ්බත්ථ වත්තතෙ.

'परो', 'पच्चयो', 'धातू' हा अधिकार आहे, आणि 'यथा कत्तरि चा' या सूत्रातून 'कत्तरि' याचे विकरण प्रत्ययाच्या विधानात सर्वत्र अनुवर्तन होते.

433. භූවාදිතො අ.

४३३. भू इत्यादी धातूंच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो.

භූඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො පරො අපච්චයො හොති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු පරෙසු. සබ්බධාතුකම්හියෙවායමිස්සතෙ.

'भू' इत्यादी धातूंच्या गणापुढे 'अ' प्रत्यय होतो, जेव्हा कर्ता अर्थात विहित केलेले विभक्ती प्रत्यय पुढे असतात. हा प्रत्यय केवळ सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतानाच होतो.

‘‘අසංයොගන්තස්ස, වුද්ධී’’ති ච වත්තතෙ.

'असंयोगन्तस्स' आणि 'वुद्धि' याचे अनुवर्तन होते.

434. අඤ්ඤෙසු ච.

४३४. आणि इतर प्रत्ययांमध्येही.

කාරිතතො අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු අසංයොගන්තානං ධාතූනං වුද්ධි හොති. චග්ගහණෙන ණුප්පච්චයස්සාපි වුද්ධි හොති. එත්ථ ච ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති ඉතො වාසද්දො අනුවත්තෙතබ්බො, සො ච වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන –

कारित प्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर प्रत्यय पुढे असताना असंयोगान्त (ज्यांच्या शेवटी संयोग नाही अशा) धातूंची वृद्धी होते. 'च' च्या ग्रहणाने 'णु' प्रत्यय असतानाही वृद्धी होते. आणि येथे 'घटादीनं वा' या सूत्रातून 'वा' शब्दाचे अनुवर्तन करावे, आणि तो व्यवस्थित विभाषेच्या अर्थात आहे. त्यामुळे—

ඉවණ්ණුවණ්ණන්තානඤ්ච, ලහූපන්තාන ධාතුනං;

ඉවණ්ණුවණ්ණානමෙව, වුද්ධි හොති පරස්ස න.

इ-वर्ण आणि उ-वर्ण शेवटी असलेल्या, आणि उपधेत लघु स्वर असलेल्या धातूंच्या केवळ इ-वर्ण आणि उ-वर्णाचीच वृद्धी होते, दुसऱ्या स्वराची नाही.

යුවණ්ණානම්පි [Pg.262] ය ණු ණා-නානිට්ඨාදීසු වුද්ධි න;

තුදාදිස්සාවිකරණෙ, න ඡෙත්වාදීසු වා සියා.

इ-वर्ण आणि उ-वर्णाचीही 'य', 'णु', 'णा', 'ना', 'इट्ठ' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना वृद्धी होत नाही; तुदादी गणाच्या विकरणात वृद्धी होत नाही, आणि 'छेत्वा' इत्यादींमध्ये ती विकल्पेकरून होते.

තස්සාප්‍යනියමප්පසඞ්ගෙ – ‘‘අයුවණ්ණානඤ්චායො වුද්ධී’’ති පරිභාසතො ඌකාරස්සොකාරො වුද්ධි.

त्याचाही अनियमाचा प्रसंग आला असता— 'अयुवण्णानञ्चायो वुद्धी' या परिभाषेनुसार 'ऊ' काराची वृद्धी 'ओ' कार होते.

විපරිණාමෙන ‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තතෙ.

विपरिणामाने "धातूनं" (धातूंचे) असे अनुवृत्त होते.

435. ඔ අව සරෙ.

४३५. स्वराच्या पुढे असताना 'ओ' चा 'अव' होतो.

ඔකාරස්ස ධාත්වන්තස්ස සරෙ පරෙ අවාදෙසො හොති. ‘‘සරලොපො මාදෙස’’ඉච්චාදිනා සරලොපාදිම්හි කතෙ ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරනයනං කාතබ්බං.

धातूच्या शेवटी असलेल्या 'ओ' काराचा पुढे स्वर असताना 'अव' आदेश होतो. "सरलोपो मादेस..." इत्यादी सूत्राने स्वरलोप इत्यादी झाल्यावर "नये परं युत्ते" या सूत्राने पुढील जोडणी करावी.

සො පුරිසො සාධු භවති, සා කඤ්ඤා සාධු භවති, තං චිත්තං සාධු භවති.

तो पुरुष चांगला होतो, ती कन्या चांगली होते, ते चित्त चांगले होते.

එත්ථ හි –

येथे खरोखर –

කත්තුනොභිහිතත්තාව, ආඛ්‍යාතෙන න කත්තරි;

තතියා පඨමා හොති, ලිඞ්ගත්ථං පනපෙක්ඛිය.

आख्याताद्वारे (क्रियापदाद्वारे) कर्ता अभिहित (व्यक्त) झाल्यामुळे कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती न होता, प्रातिपदिकार्थाचा (लिंगार्थाचा) विचार करून प्रथमा विभक्ती होते.

සතිපි ක්‍රියායෙකත්තෙ කත්තූනං බහුත්තා ‘‘බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචන’’න්ති වත්තමානපරස්සපදපඨමපුරිසබහුවචනං අන්ති, පුරෙ විය අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි. තෙ පුරිසා භවන්ති, අප්පයුජ්ජමානෙපි භවති, භවන්ති.

क्रिया एकच असली तरी कर्त्यांच्या बहुत्वामुळे "बहुम्हि वत्तब्बे बहुवचनं" या सूत्राने वर्तमानकाळ परस्मैपद प्रथम पुरुष बहुवचनाचा 'अन्ति' (anti) प्रत्यय होतो. पूर्वीप्रमाणेच 'अ' प्रत्यय, वृद्धी, 'अव' आदेश, स्वरलोप इत्यादी होतात. 'ते पुरिसा भवन्ति' (ते पुरुष होतात). प्रत्यक्ष प्रयोग नसतानाही 'भवति' (होतो), 'भवन्ति' (होतात) असे होते.

‘‘පයුජ්ජමානෙපි, තුල්‍යාධිකරණෙ’’ති ච වත්තතෙ.

"पयुज्जमानेपि, तुल्याधिकरणे" हे देखील अनुवृत्त होते.

436. තුම්හෙ මජ්ඣිමො.

४३६. 'तुम्हे' (तुम्ही) असताना मध्यम पुरुष होतो.

තුල්‍යාධිකරණභූතෙ තුම්හසද්දෙ පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි මජ්ඣිමපුරිසො හොතීති වත්තමානපරස්සපදමජ්ඣිමපුරිසෙකවචනංසි, සෙසං පුරිමසමං. ත්වං භවසි, තුම්හෙ භවථ, අප්පයුජ්ජමානෙපි භවසි, භවථ.

समानाधिकरण असलेल्या 'तुम्ह' शब्दाचा प्रयोग केला असता किंवा न केला असताही धातूंहून मध्यम पुरुष होतो, म्हणून वर्तमानकाळ परस्मैपद मध्यम पुरुष एकवचनाचा 'सि' (si) प्रत्यय होतो. उर्वरित प्रक्रिया पूर्वीप्रमाणेच आहे. 'त्वं भवसि' (तू होतोस), 'तुम्हे भवथ' (तुम्ही होता). प्रत्यक्ष प्रयोग नसतानाही 'भवसि', 'भवथ' असे होते.

තුල්‍යාධිකරණෙති [Pg.263] කිමත්ථං? තයා පච්චතෙ ඔදනො.

"तुल्याधिकरणे" (समानाधिकरण असताना) असे कशासाठी? 'तया पच्चते ओदनो' (तुझ्याद्वारे भात शिजवला जातो).

තස්මිංයෙවාධිකාරෙ –

त्याच अधिकारात –

437. අම්හෙ උත්තමො.

४३७. 'अम्हे' (आम्ही) असताना उत्तम पुरुष होतो.

තුල්‍යාධිකරණභූතෙ අම්හසද්දෙ පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි ධාතූහි උත්තමපුරිසො හොතීති වත්තමානපරස්සපදඋත්තමපුරිසෙකවචනං මි, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා.

समानाधिकरण असलेल्या 'अम्ह' शब्दाचा प्रयोग केला असता किंवा न केला असताही धातूंहून उत्तम पुरुष होतो, म्हणून वर्तमानकाळ परस्मैपद उत्तम पुरुष एकवचनाचा 'मि' (mi) प्रत्यय होतो. 'अ' प्रत्यय, वृद्धी आणि 'अव' आदेश होतात.

438. අකාරො දීඝං හිමිමෙසු.

४३८. 'हि', 'मि', 'म' या विभक्ती प्रत्ययांच्या पुढे असताना 'अ' कार दीर्घ होतो.

අකාරො දීඝමාපජ්ජතෙ හිමිමඉච්චෙතාසු විභත්තීසු. අහං භවාමි, මයං භවාම. භවාමි, භවාම.

'हि', 'मि', 'म' या विभक्ती प्रत्ययांच्या पुढे असताना 'अ' कार दीर्घत्व पावतो. 'अहं भवामि' (मी होतो), 'मयं भवाम' (आम्ही होतो). 'भवामि', 'भवाम'.

‘‘විභත්තීනං, ඡා’’ති ච වත්තතෙ.

"विभत्तीनं" (विभक्तींचे) आणि "छा" (सहा) हे देखील अनुवृत्त होते.

439. පරාණ්‍යත්තනොපදානි.

४३९. नंतरचे (प्रत्यय) आत्मनेपद संज्ञक असतात.

සබ්බාසං වත්තමානානං අට්ඨවිධානං විභත්තීනං යානි යානි පරානි ඡ පදානි, තානි තානි අත්තනොපදසඤ්ඤානි හොන්තීති තෙආදීනං අත්තනොපදසඤ්ඤා.

सर्व आठ प्रकारच्या वर्तमानकाळाच्या विभक्ती प्रत्ययांपैकी जे जे नंतरचे सहा प्रत्यय आहेत, त्यांना 'आत्मनेपद' ही संज्ञा प्राप्त होते. अशा प्रकारे 'ते' इत्यादी प्रत्ययांना आत्मनेपद संज्ञा मिळते.

‘‘ධාතූහි, අත්තනොපදානී’’ති ච වත්තතෙ.

"धातूहि" (धातूंहून) आणि "अत्तनोपदानि" (आत्मनेपद प्रत्यय) हे देखील अनुवृत्त होते.

440. කත්තරි ච.

४४०. आणि कर्त्यामध्ये (कर्तरी प्रयोगात).

කත්තරි ච කාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ ධාතූහි අත්තනොපදානි හොන්ති. චග්ගහණං කත්ථචි නිවත්තනත්ථං, සෙසං පරස්සපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. භවතෙ, භවන්තෙ, භවසෙ, භවව්හෙ, භවෙ, භවාම්හෙ.

आणि कर्ता या कारकाचा बोध करून द्यायचा असताना धातूंहून आत्मनेपद प्रत्यय होतात. 'च' चा स्वीकार काही ठिकाणी निषेध करण्यासाठी आहे. उर्वरित प्रक्रिया परस्मैपदाच्या संदर्भात सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच समजावी. 'भवते', 'भवन्ते', 'भवसे', 'भवव्हे', 'भवे', 'भवाम्हे'.

පච පාකෙ, ධාතුසඤ්ඤායං ධාත්වන්තලොපො, වුත්තනයෙනෙව ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ඉවණ්ණුවණ්ණානමභාවා වුද්ධිඅභාවොවෙත්ථ විසෙසො. සො දෙවදත්තො ඔදනං පචති, පචන්ති, පචසි[Pg.264], පචථ, පචාමි, පචාම, සො ඔදනං පචතෙ, තෙ පචන්තෙ, ත්වං පචසෙ, තුම්හෙ පචව්හෙ, අහං පචෙ, මයං පචාම්හෙ.

'पच' (paca) हा धातू शिजवणे (पाक) या अर्थात आहे. धातू संज्ञा झाल्यावर धातूच्या शेवटच्या स्वराचा लोप होतो. पूर्वी सांगितलेल्या नियमानेच 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. येथे 'इ' आणि 'उ' वर्णांचा अभाव असल्यामुळे वृद्धी न होणे हाच विशेष आहे. 'सो देवदत्तो ओदनं पचति' (तो देवदत्त भात शिजवतो), 'पचन्ति', 'पचसि', 'पचथ', 'पचामि', 'पचाम'. 'सो ओदनं पचते', 'ते पचन्ते', 'त्वं पचसे', 'तुम्हे pचव्हे', 'अहं पचे', 'मयं पचाम्हे'.

පඨමපුරිසාදීනමෙකජ්ඣප්පවත්තිප්පසඞ්ගෙ පරිභාසමාහ –

प्रथम पुरुष इत्यादींच्या एकाच वेळी प्राप्त होण्याच्या प्रसंगी परिभाषा (नियम) सांगतात –

441. සබ්බෙසමෙකාභිධානෙ පරො පුරිසො.

४४१. सर्वांचे एकाच वेळी कथन करायचे असल्यास पुढील (पर) पुरुष योजावा.

සබ්බෙසං පඨමමජ්ඣිමානං, පඨමුත්තමානං, මජ්ඣිමුත්තමානං තිණ්ණං වා පුරිසානං එකතොභිධානෙ කාතබ්බෙ පරො පුරිසො යොජෙතබ්බො. එකකාලානමෙවාභිධානෙ චායං. සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචසීති පරියායප්පසඞ්ගෙ තුම්හෙ පචථාති භවති. එවං සො ච පචති, අහඤ්ච පචාමීති මයං පචාම, තථා ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි, මයං පචාම, සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි, මයං පචාම. එවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං.

सर्व प्रथम-मध्यम, प्रथम-उत्तम, मध्यम-उत्तम किंवा तिन्ही पुरुषांचे एकत्र कथन करायचे असल्यास पुढील पुरुष योजावा. आणि हे एकाच काळातील कथनाच्या बाबतीतच होते. 'सो च पचति, त्वञ्च पचसि' (तो शिजवतो आणि तू शिजवतोस) या पर्यायाच्या प्रसंगी 'तुम्हे पचथ' (तुम्ही शिजवता) असे होते. याचप्रमाणे 'सो च पचति, अहञ्च पचामि' (तो शिजवतो आणि मी शिजवतो) असताना 'मयं पचाम' (आम्ही शिजवतो) असे होते. तसेच 'त्वञ्च पचसि, अहञ्च पचामि' असताना 'मयं पचाम' होते. 'सो च पचति, त्वञ्च पचसि, अहञ्च पचामि' असताना 'मयं पचाम' होते. अशा प्रकारे सर्वत्र योजना करावी.

එකාභිධානෙති කිමත්ථං? ‘‘සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචිස්සසි, අහං පචිං’’ එත්ථ භින්නකාලත්තා ‘‘මයං පචිම්හා’’ති න භවති.

"एकाभिधाने" (एकाच वेळी कथन) असे कशासाठी? 'सो च पचति, त्वञ्च पचिस्ससि, अहं पचिं' (तो शिजवतो, तू शिजवशील, मी शिजवले) येथे भिन्न काळ असल्यामुळे 'मयं पचिम्हा' (आम्ही शिजवले) असे होत नाही.

ගමු සප්ප ගතිම්හි, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤායං ධාත්වන්තලොපො.

'गमु' (gamu) आणि 'सप्प' (sappa) हे गमन (जाणे) या अर्थात आहेत. पूर्वीप्रमाणेच धातू संज्ञा झाल्यावर धातूच्या शेवटच्या स्वराचा लोप होतो.

කත්තරි ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

कर्त्यामध्ये (कर्तरी प्रयोगात) 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

442. ගමිස්සන්තො ච්ඡො වා සබ්බාසු.

४४२. सर्व विभक्ती प्रत्ययांच्या पुढे असताना 'गमु' धातूचा अंत्य वर्ण विकल्पेकरून 'च्छ' (ccha) होतो.

ගමුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්සන්තො මකාරො ච්ඡො හොති වා සබ්බාසු විභත්තීසු, සබ්බග්ගහණෙන මානන්ත ය කාරිතප්පච්චයෙසු ච. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙනායං –

'गमु' या धातूचा अंत्य मकार सर्व विभक्ती प्रत्ययांच्या पुढे असताना विकल्पेकरून 'च्छ' होतो. 'सर्व' (सब्बासु) या ग्रहणाने 'मान', 'अन्त', 'य' आणि कारित (प्रयोजक) प्रत्ययांच्या पुढे असतानाही हा बदल होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (निश्चित विकल्पासाठी) आहे. त्यामुळे हा –

විධිං නිච්චඤ්ච වාසද්දො, මාන’න්තෙසු තු කත්තරි;

දීපෙතානිච්චමඤ්ඤත්ථ, පරොක්ඛායමසන්තකං.

'वा' शब्द कर्तरी प्रयोगातील 'मान' आणि 'अन्त' प्रत्ययांच्या बाबतीत नित्य (नियमित) विधी दर्शवतो; इतर ठिकाणी तो अनित्य विधी दर्शवतो, आणि परोक्ष (भूतकाळात) हा बदल होत नाही.

අප්පච්චයපරනයනානි[Pg.265], සො පුරිසො ගාමං ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගරුපුබ්බරස්සතො පරස්ස පඨමපුරිසබහුවචනස්ස රෙ වා හොති, ගච්ඡරෙ. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම.

'अ' प्रत्यय आणि पुढील जोडणी झाल्यावर, 'सो पुरिसो गामं गच्छति' (तो पुरुष गावाला जातो), 'ते गच्छन्ति'. "क्वचि धातु..." इत्यादी सूत्राने गुरु अक्षराच्या पुढील र्‍हस्व स्वराच्या नंतर येणाऱ्या प्रथम पुरुष बहुवचनाच्या प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'रे' होतो, म्हणून 'गच्छरे' असे होते. 'त्वं गच्छसि', 'तुम्हे गच्छथ'. 'अहं गच्छामि', 'मयं गच्छाम'.

ච්ඡාදෙසාභාවෙ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්ස එකාරො. ගමෙති, ගමෙන්ති, සරලොපො. ගමෙසි, ගමෙථ. ගමෙමි, ගමෙම.

'च्छ' आदेशाच्या अभावी "लोपञ्चेत्तमकारो" या सूत्राने 'अ' प्रत्ययाचा 'ए' कार होतो. 'गमेति', 'गमेन्ति' (स्वरलोप होतो). 'गमेसि', 'गमेथ'. 'गमेमि', 'गमेम'.

අත්තනොපදෙපි සො ගාමං ගච්ඡතෙ, ගච්ඡන්තෙ, ගච්ඡරෙ. ගච්ඡසෙ, ගච්ඡව්හෙ. ගච්ඡෙ, ගච්ඡාම්හෙ.

आत्मनेपदातही: 'सो गामं गच्छते' (तो गावाला जातो), 'गच्छन्ते', 'गच्छरे'. 'गच्छसे', 'गच्छव्हे'. 'गच्छे', 'गच्छाम्हे'.

‘‘කුතො නු ත්වං ආගච්ඡසි, රාජගහතො ආගච්ඡාමී’’තිආදීසු පන පච්චුප්පන්නසමීපෙ වත්තමානවචනං.

परंतु "कुतो नु त्वं आगच्छसि, राजगहतो आगच्छामि" (तू कोठून येत आहेस? मी राजगृहाहून येत आहे) इत्यादी वाक्यांमध्ये वर्तमानकाळाचा प्रयोग वर्तमानकाळाच्या समीप (नजीकच्या भूतकाळ किंवा भविष्यकाळ) अर्थात होतो.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

"वा" (विकल्पेकरून) हे अनुवृत्त होते.

443. ගමිස්ස ඝම්මං.

४४३. 'गमु' धातूचा 'घम्म' होतो.

ගමුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ඝම්මාදෙසො හොති වා. ඝම්මති, ඝම්මන්ති ඉච්චාදි.

'गमु' या संपूर्ण धातूचा विकल्पेकरून 'घम्म' आदेश होतो. 'घम्मति', 'घम्मन्ति' इत्यादी.

භාවකම්මෙසු පන –

परंतु भाव आणि कर्म प्रयोगात –

444. අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනි.

४४४. भाव आणि कर्म प्रयोगात आत्मनेपद प्रत्यय होतात.

භාවෙ ච කම්මනි ච කාරකෙ අභිධෙය්‍යෙ අත්තනොපදානි හොන්ති, චසද්දෙන කම්මකත්තරිපි. භවනං භාවො, සො ච කාරකන්තරෙන අසංසට්ඨො කෙවලො භවනලවනාදිකො ධාත්වත්ථො. කරීයතීති කම්මං. අකම්මකාපි ධාතවො සොපසග්ගා සකම්මකාපි භවන්ති, තස්මා කම්මනි අනුපුබ්බා භූධාතුතො වත්තමානත්තනොපදපඨමපුරිසෙකවචනං තෙ.

भाव आणि कर्म या कारकांचा बोध करून द्यायचा असताना आत्मनेपद प्रत्यय होतात, आणि 'च' शब्दाने कर्मकर्तरी प्रयोगातही होतात. 'भवन' (अस्तित्व) म्हणजे भाव होय, आणि तो इतर कारकांशी असंबद्ध असलेला केवळ होणे, कापणे इत्यादी रूप धातूचा अर्थ आहे. जे केले जाते ते 'कर्म' होय. अकर्मक धातू देखील उपसर्गांसह सकर्मक होतात, म्हणून कर्म प्रयोगात 'अनु' उपसर्गपूर्वक 'भू' धातूहून वर्तमानकाळ आत्मनेपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा 'ते' प्रत्यय होतो.

‘‘ධාතූහි [Pg.266] ණෙ ණය’’ඉච්චාදිතො ‘‘ධාතූහී’’ති වත්තමානෙ –

"धातूहि णे णय..." इत्यादी सूत्रातून "धातूहि" हे अनुवृत्त होत असताना –

445. භාවකම්මෙසු යො.

४४५. भाव आणि कर्म प्रयोगात 'य' (ya) प्रत्यय होतो.

සබ්බධාතූහි පරො භාවකම්මෙසු යප්පච්චයො හොති. අත්තනොපදවිසයෙවායමිස්සතෙ, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තෙ අනුවත්තිතවාග්ගහණෙන යප්පච්චයෙ වුද්ධි න භවති, අනුභූයතෙ සුඛං දෙවදත්තෙන.

सर्व धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म प्रयोगात 'य' प्रत्यय होतो. हा केवळ आत्मनेपदाच्या विषयातच इष्ट आहे. "अञ्ञेसु च" या सूत्रातून अनुवृत्त होणाऱ्या 'वा' शब्दाच्या ग्रहणाने 'य' प्रत्यय असताना वृद्धी होत नाही. 'अनुभूयते सुखं देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जातो).

ආඛ්‍යාතෙන අවුත්තත්තා, තතියා හොති කත්තරි;

කම්මස්සාභිහිතත්තා න, දුතියා පඨමාවිධ.

आख्याताद्वारे (क्रियापदाद्वारे) कर्ता अनभिहित (व्यक्त न झालेला) असल्यामुळे कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होते. कर्म अभिहित (व्यक्त) झाल्यामुळे येथे द्वितीया विभक्ती न होता प्रथमा विभक्ती होते.

අනුභූයන්තෙ සම්පත්තියො තයා. අනුභූයසෙ ත්වං දෙවදත්තෙන, අනුභූයව්හෙ තුම්හෙ. අහං අනුභූයෙ තයා, මයං අනුභූයාම්හෙ.

'अनुभूयन्ते सम्पत्तियो तया' (तुझ्याद्वारे संपत्तीचा अनुभव घेतला जातो). 'अनुभूयसे त्वं देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे तुझा अनुभव घेतला जातो), 'अनुभूयव्हे तुम्हे' (तुम्हा सर्वांचा अनुभव घेतला जातो). 'अहं अनुभूये तया' (तुझ्याद्वारे माझा अनुभव घेतला जातो), 'मयं अनुभूयाम्हे' (आमचा अनुभव घेतला जातो).

‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිතො ‘‘ක්වචී’’ති වත්තමානෙ –

"क्वचि धातु..." इत्यादी सूत्रातून "क्वचि" हे अनुवृत्त होत असताना –

446. අත්තනොපදානි පරස්සපදත්තං.

४४६. आत्मनेपद प्रत्ययांना कधीकधी परस्मैपद भाव प्राप्त होतो.

අත්තනොපදානි ක්වචි පරස්සපදත්තමාපජ්ජන්තෙ, අකත්තරියෙවෙතං. යකාරස්ස ද්විත්තං, අනුභූය්‍යති මයා සුඛං, අනුභූය්‍යතෙ වා, අනුභූය්‍යන්ති. අනුභූය්‍යසි, අනුභූය්‍යථ. අනුභූය්‍යාමි, අනුභූය්‍යාම. ද්විත්තාභාවෙ – අනුභූයති, අනුභූයන්ති.

कधीकधी आत्मनेपद प्रत्यय परस्मैपद भाव प्राप्त करतात, हे केवळ अकर्तरी (कर्मणी किंवा भावे प्रयोगात) मध्येच होते. 'य' काराचे द्वित्व होते, जसे - 'अनुभूय्यति मया सुखं' (माझ्याद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जातो) किंवा 'अनुभूय्यते', 'अनुभूय्यन्ति'. 'अनुभूय्यसि', 'अनुभूय्यथ'. 'अनुभूय्यामि', 'अनुभूय्याम'. द्वित्वाच्या अभावी – 'अनुभूयति', 'अनुभूयन्ति'.

ක්වචීති කිං? අනුභූයතෙ.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? (कारण) 'अनुभूयते' (असेही रूप होते, जेथे द्वित्व होत नाही).

භාවෙ අදබ්බවුත්තිනො භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, තඤ්ච පඨමපුරිසස්සෙව, භූයතෙ දෙවදත්තෙන, දෙවදත්තෙන සම්පති භවනන්ති අත්ථො.

भावे प्रयोगात, द्रव्यवाचक नसलेल्या भावाच्या एकत्वामुळे केवळ एकवचनच होते, आणि ते देखील केवळ प्रथम पुरुषाचेच (मराठीत तृतीय पुरुष) होते; जसे - 'भूयते देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे अस्तित्वात असणे घडते), याचा अर्थ 'देवदत्ताद्वारे आता अस्तित्वात असणे' असा आहे.

පචධාතුතො [Pg.267] කම්මනි අත්තනොපදෙ යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

'पच्' धातूपासून कर्मणी प्रयोगात आत्मनेपद आणि 'य' प्रत्यय केला असता –

විපරිණාමෙන ‘‘යස්සා’’ති වත්තමානෙ –

विपरिणामाने (विभक्ती बदलून) 'यस्स' (य प्रत्ययाचा) असा अधिकार असताना –

447. තස්ස චවග්ගයකාරවකාරත්තං සධාත්වන්තස්ස.

४४७. त्या (य प्रत्ययाचा) धातूच्या अंतिम वर्णासह च-वर्ग, य-कार आणि व-कार भाव होतो.

තස්ස භාවකම්මවිසයස්ස යප්පච්චයස්ස චවග්ගයකාරවකාරත්තං හොති ධාත්වන්තෙන සහ යථාසම්භවං. එත්ථ ච ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඉතො සීහගතියා වාසද්දො අනුවත්තෙතබ්බො, සො ච වවත්ථිතවිභාසත්ථො. තෙන –

त्या भाव आणि कर्म विषयातील 'य' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतिम वर्णासह यथासंभव च-वर्ग, य-कार आणि व-कार आदेश होतो. आणि येथे 'इवण्णागमो वा' या सूत्रातून सिंहगतीने 'वा' या शब्दाची अनुवृत्ती घेतली पाहिजे, आणि तो व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियम मर्यादित करण्यासाठी) आहे. त्यामुळे –

චවග්ගො ච ත වග්ගානං, ධාත්වන්තානං යවත්තනං;

රවානඤ්ච සයප්පච්ච-යානං හොති යථාක්කමන්ති.

त-वर्गाचा च-वर्ग होतो, धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णांचा 'य' भाव होतो, आणि 'य' प्रत्ययाशी जोडलेल्या 'र' आणि 'व' वर्णांचा अनुक्रमे (आदेश) होतो.

ධාත්වන්තස්ස චවග්ගාදිත්තා චකාරෙ කතෙ ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති චකාරස්ස ද්විත්තං. පච්චතෙ ඔදනො දෙවදත්තෙන, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගරුපුබ්බරස්සතො පරස්ස පඨමපුරිසබහුවචනස්ස ක්වචි රෙ හොති. පච්චරෙ, පච්චන්තෙ. පච්චසෙ, පච්චව්හෙ. පච්චෙ, පච්චාම්හෙ.

धातूच्या अंतिम वर्णाचा च-वर्गादी आदेश होऊन 'च' कार झाल्यावर, 'परद्वेभावो ठाने' या सूत्राने 'च' काराचे द्वित्व होते. 'पच्चते ओदनो देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे भात शिजवला जातो). 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने गुरु (दीर्घ) वर्णाच्या पूर्वी असलेल्या र्‍हस्वानंतर येणाऱ्या प्रथम पुरुष बहुवचनाच्या प्रत्ययाचा कधीकधी 'रे' आदेश होतो. जसे - 'पच्चरे', 'पच्चन्ते'. 'पच्चसे', 'पच्चव्हे'. 'पच्चे', 'पच्चाम्हे'.

පරස්සපදාදෙසෙ පච්චති, පච්චන්ති. පච්චසි, පච්චථ. පච්චාමි, පච්චාම. තථා කම්මකත්තරි පච්චතෙ ඔදනො සයමෙව, පච්චන්තෙ. පච්චති, පච්චන්ති වා ඉච්චාදි.

परस्मैपद आदेश झाल्यावर 'पच्चति', 'पच्चन्ति'. 'पच्चसि', 'पच्चथ'. 'पच्चामि', 'पच्चाम'. तसेच कर्मकर्तरी प्रयोगात 'पच्चते ओदनो सयमेव' (भात स्वतःच शिजतो), 'पच्चन्ते'. किंवा 'पच्चति', 'पच्चन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

ගමිතො කම්මනි අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

'गमु' धातूपासून कर्मणी प्रयोगात, आत्मनेपद प्रत्यय आणि 'य' प्रत्यय लावल्यावर –

‘‘ධාතූහි, තස්මිං, යෙ’’ති ච වත්තතෙ.

"धातूहि, तस्मिं, ये" (धातूंहून, त्यात, य-प्रत्यय असताना) हे अनुवृत्तीने येते.

448. ඉවණ්ණාගමො වා.

४४८. किंवा 'इ' वर्णाचा (इ किंवा ई चा) आगम होतो.

සබ්බෙහි ධාතූහි තස්මිං භාවකම්මවිසයෙ යප්පච්චයෙ පරෙ ඉවණ්ණාගමො හොති වාති ඊකාරාගමො. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. ච්ඡාදෙසො, ගච්ඡීයතෙ ගාමො දෙවදත්තෙන[Pg.268], ගච්ඡීයන්තෙ. ගච්ඡීයසෙ, ගච්ඡීයව්හෙ. ගච්ඡීයෙ, ගච්ඡීයාම්හෙ.

सर्व धातूंहून त्या भाव आणि कर्म विषयामध्ये 'य' प्रत्यय पर असताना 'इ' वर्णाचा आगम विकल्पेकरून होतो, म्हणजेच 'ई' काराचा आगम होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियत विकल्पासाठी) आहे. 'च्छ' आदेश झाल्यावर – देवदत्ताकडून गावात गेले जाते (gacchīyate gāmo devadattena), gacchīyante. Gacchīyase, gacchīyavhe. Gacchīye, gacchīyāmhe.

ච්ඡාදෙසාභාවෙ –

'च्छ' आदेशाच्या अभावी –

‘‘ධාතූහි, යො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

"धातूहि, यो, वा" हे अनुवृत्तीने येते.

449. පුබ්බරූපඤ්ච.

४४९. आणि पूर्वरूप होते.

හෙට්ඨානුත්තෙහි පරස්සෙවෙදං, තෙන කටපවග්ගයකාරලසන්තෙහෙව ධාතූහි පරො යප්පච්චයො පුබ්බරූපමාපජ්ජතෙ වාති මකාරා පරස්ස යකාරස්ස මකාරො. ගම්මතෙ, ගමීයතෙ, ගම්මන්තෙ, ගමීයන්තෙ. ගම්මසෙ, ගමීයසෙ, ගම්මව්හෙ, ගමීයව්හෙ. ගම්මෙ, ගමීයෙ, ගම්මාම්හෙ, ගමීයාම්හෙ.

खाली न सांगितलेल्या वर्णांच्या पलीकडेच हे होते. त्यामुळे क-वर्ग, ट-वर्ग, प-वर्ग, य, ल, स यांनी अंत होणाऱ्या धातूंहून पर असलेला 'य' प्रत्यय विकल्पेकरून पूर्वरूप पावतो; म्हणून 'म' कारानंतर असलेल्या 'य' काराचा 'म' कार होतो. जसे – gammate, gamīyate, gammante, gamīyante. Gammase, gamīyase, gammavhe, gamīyavhe. Gamme, gamīye, gammāmhe, gamīyāmhe.

පරස්සපදත්තෙ – ගච්ඡීය්‍යති, ගච්ඡීය්‍යන්ති. ගච්ඡීයති, ගච්ඡීයන්ති වා. ගම්මති, ගම්මන්ති. ගමීයති, ගමීයන්ති. ඉකාරාගමෙ ගමිය්‍යති, ගමිය්‍යන්ති. තථා ඝම්මීයති, ඝම්මීයන්ති ඉච්චාදි.

परस्मैपद भाव असताना – gacchīyyati, gacchīyyanti. किंवा gacchīyati, gacchīyanti. Gammati, gammanti. Gamīyati, gamīyanti. 'इ' काराचा आगम झाल्यावर – gamiyyati, gamiyyanti. तसेच ghammīyati, ghammīyanti इत्यादी रूपे होतात.

වත්තමානාවිභත්ති.

वर्तमानकाळ विभक्ती (पूर्ण झाली).

450. පඤ්චමී තු අන්තු, හි ථ, මි ම, තං අන්තං, ස්සුව්හො, එ ආමසෙ.

४५०. पंचमी विभक्तीचे प्रत्यय – तु, अन्तु; हि, थ; मि, म; तं, अन्तं; स्सु, व्हो; ए, आमसे हे आहेत.

ත්වාදයො ද්වාදස පඤ්චමීසඤ්ඤා හොන්ති.

'तु' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'पंचमी' अशी संज्ञा आहे.

451. ආණත්‍යාසිට්ඨෙනුත්තකාලෙ පඤ්චමී.

४५१. आज्ञा (आणत्ति), आशीर्वाद (आसिट्ठ) आणि अनुत्तकाळात (अभूतकाळात) पंचमी विभक्ती होते.

ආණත්‍යත්ථෙ ච ආසීසත්ථෙ අනුත්තකාලෙ පඤ්චමීවිභත්ති හොති.

आज्ञेच्या अर्थी, आशीर्वादाच्या अर्थी आणि अनुत्तकाळात पंचमी विभक्ती होते.

සතිපි කාලාධිකාරෙ පුන කාලග්ගහණෙන විධිනිමන්තනාජ්ඣෙසනානුමතිපත්ථනාපත්තකාලාදීසු ච පඤ්චමී. ආණාපනමාණත්ති, ආසීසනමාසිට්ඨො, සො ච ඉට්ඨස්ස අසම්පත්තස්ස [Pg.269] අත්ථස්ස පත්ථනං, තස්මිං ආණත්‍යාසිට්ඨෙ. අනු සමීපෙ උත්තකාලො අනුත්තකාලො, පච්චුප්පන්නකාලොති අත්ථො, න උත්තකාලොති වා අනුත්තකාලො, තස්මිං අනුත්තකාලෙ, කාලමනාමසිත්වා හොතීති අත්ථො.

काळाचा अधिकार असतानाही पुन्हा 'काळ' शब्दाचे ग्रहण केल्यामुळे विधी (नियम), निमंत्रण, अध्येषणा (आदरपूर्वक प्रार्थना), अनुमती, प्रार्थना (याचना) आणि प्राप्तकाळ (योग्य वेळ) इत्यादी अर्थांमध्येही पंचमी विभक्ती होते. आज्ञा देणे म्हणजे 'आणत्ति' (आज्ञा). आशीर्वाद देणे म्हणजे 'आसिट्ठ' (आशीर्वाद), आणि तो म्हणजे अप्राप्त अशा इष्ट गोष्टीची प्रार्थना करणे; त्या आज्ञा आणि आशीर्वाद या अर्थांमध्ये. 'अनु' म्हणजे समीप, 'उत्तकाळ' म्हणजे भूतकाळ, म्हणून 'अनुत्तकाळ' म्हणजे भूतकाळाच्या समीप असलेला काळ, म्हणजेच 'प्रत्युत्पन्नकाळ' (वर्तमानकाळ) असा अर्थ आहे; किंवा जो भूतकाळ नाही तो 'अनुत्तकाळ', अशा अनुत्तकाळात, म्हणजे काळाचा उल्लेख न करता ही विभक्ती होते असा अर्थ आहे.

තත්ථ ආසීසනත්ථෙ භූධාතුතො පඤ්චමීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං තු, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසා. සො සුඛී භවතු, තෙ සුඛිතා භවන්තු.

त्यापैकी, आशीर्वादाच्या अर्थी 'भू' धातूपासून पंचमी परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा 'तु' प्रत्यय लागतो, आणि 'अ' प्रत्यय, वृद्धी (गुण) व 'अव्' आदेश होतात. "तो सुखी होवो" (so sukhī bhavatu), "ते सुखी होवोत" (te sukhitā bhavantu).

විපරිණාමෙන ‘‘අකාරතො’’ති වත්තතෙ.

विभक्ती-विपरिणामाने "अकारातून" (अकारावरून) हे अनुवृत्तीने येते.

452. හිලොපං වා.

४५२. किंवा 'हि' प्रत्ययाचा लोप होतो.

අකාරතො පරො හිවිභත්ති ලොපමාපජ්ජතෙ වා. ත්වං සුඛී භව, භවාහි වා, හිම්හි දීඝො. තුම්හෙ සුඛිතා භවථ. අහං සුඛී භවාමි, මයං සුඛිනො භවාම.

'अ' कारानंतर येणाऱ्या 'हि' विभक्ती प्रत्ययाचा विकल्पेकरून लोप होतो. "तू सुखी हो" (tvaṃ sukhī bhava) किंवा "भवाहि" (bhavāhi - 'हि' प्रत्यय असताना दीर्घ होतो). "तुम्ही सुखी व्हा" (tumhe sukhitā bhavatha). "मी सुखी होतो/होईन" (ahaṃ sukhī bhavāmi), "आम्ही सुखी होऊ" (mayaṃ sukhino bhavāma).

අත්තනොපදෙ සො සුඛී භවතං, තෙ සුඛිතා භවන්තං. ත්වං සුඛී භවස්සු, තුම්හෙ සුඛිතා භවව්හො. අහං සුඛී භවෙ, මයං සුඛිතා භවාමසෙ.

आत्मनेपदात – तो सुखी होवो (so sukhī bhavataṃ), ते सुखी होवोत (te sukhitā bhavantaṃ). तू सुखी हो (tvaṃ sukhī bhavassu), तुम्ही सुखी व्हा (tumhe sukhitā bhavavho). मी सुखी होवो (ahaṃ sukhī bhave), आम्ही सुखी होवो (mayaṃ sukhitā bhavāmase).

කම්මනි අනුභූයතං තයා, අනුභූයන්තං. අනුභූයස්සු, අනුභූයව්හො. අනුභූයෙ, අනුභූයාමසෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභූය්‍යතු, අනුභූය්‍යන්තු. අනුභූයතු, අනුභූයන්තු වා, අනුභූය්‍යාහි ඉච්චාදි. භාවෙ භූයතං.

कर्मणी प्रयोगात – तुझ्याकडून अनुभवले जावो (anubhūyataṃ tayā), anubhūyantaṃ. Anubhūyassu, anubhūyavho. Anubhūye, anubhūyāmase. परस्मैपद भाव असताना – anubhūyyatu, anubhūyyantu. किंवा anubhūyatu, anubhūyantu, anubhūyyāhi इत्यादी. भावे प्रयोगात – bhūyataṃ.

ආණත්තියං කත්තරි දෙවදත්තො දානි ඔදනං පචතු, පචන්තු. පච, පචාහි, පචථ. පචාමි, පචාම. පචතං, පචන්තං. පචස්සු, පචව්හො. පචෙ, පචාමසෙ.

आज्ञेच्या अर्थी कर्तरी प्रयोगात – "देवदत्त आता भात शिजवो" (devadatto dāni odanaṃ pacatu), pacantu. Paca, pacāhi, pacatha. Pacāmi, pacāma. Pacataṃ, pacantaṃ. Pacassu, pacavho. Pace, pacāmase.

කම්මනි යප්පච්චයචවග්ගාදි, පච්චතං ඔදනො දෙවදත්තෙන, පච්චන්තං. පච්චස්සු, පච්චව්හො. පච්චෙ, පච්චාමසෙ. පරස්සපදත්තෙ පච්චතු, පච්චන්තු. පච්ච, පච්චාහි, පච්චථ. පච්චාමි, පච්චාම.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्यय आणि च-वर्ग इत्यादी आदेश होऊन – "देवदत्ताकडून भात शिजवला जावो" (paccataṃ odano devadattena), paccantaṃ. Paccassu, paccavho. Pacce, paccāmase. परस्मैपद भाव असताना – paccatu, paccantu. Pacca, paccāhi, paccatha. Paccāmi, paccāma.

තථා [Pg.270] සො ගාමං ගච්ඡතු, ගච්ඡන්තු. ගච්ඡ, ගච්ඡාහි, ගච්ඡථ. ගච්ඡාමි, ගච්ඡාම. ගමෙතු, ගමෙන්තු. ගම, ගමාහි, ගමෙථ. ගමෙමි, ගමෙම. ගච්ඡතං, ගච්ඡන්තං. ගච්ඡස්සු, ගච්ඡව්හො. ගච්ඡෙ, ගච්ඡාමසෙ. ඝම්මාදෙසෙ ඝම්මතු, ඝම්මන්තු ඉච්චාදි.

तसेच – "तो गावात जावो" (so gāmaṃ gacchatu), gacchantu. Gaccha, gacchāhi, gacchatha. Gacchāmi, gacchāma. Gametu, gamentu. Gama, gamāhi, gametha. Gamemi, gamema. Gacchataṃ, gacchantaṃ. Gacchassu, gacchavho. Gacche, gacchāmase. 'घम्म' आदेश झाल्यावर – ghammatu, ghammantu इत्यादी.

කම්මනි ගච්ඡීයතං, ගච්ඡීයතු, ගමීයතං, ගමීයතු, ගම්මතං, ගම්මතු ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात – gacchīyataṃ, gacchīyatu, gamīyataṃ, gamīyatu, gammataṃ, gammatu इत्यादी रूपे होतात.

විධිම්හි ඉධ පබ්බතො හොතු, අයං පාසාදො සුවණ්ණමයො හොතූතිආදි.

विधी (नियम/विधान) मध्ये – "येथे पर्वत असो" (idha pabbato hotu), "हा प्रासाद (वाडा) सुवर्णमय असो" (ayaṃ pāsādo suvaṇṇamayo hotu) इत्यादी.

නිමන්තනෙ අධිවාසෙතු මෙ භන්තෙ භගවා භොජනං, ඉධ නිසීදතු භවං.

निमंत्रणामध्ये – "भंते! भगवंतांनी माझ्या भोजनाचा स्वीकार करावा" (adhivāsetu me bhante bhagavā bhojanaṃ), "आपण येथे बसावे" (idha nisīdatu bhavaṃ).

අජ්ඣෙසනෙ දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං.

अध्येषणेमध्ये (आदरपूर्वक प्रार्थनेत) – "भंते! भगवंतांनी धम्माचा उपदेश करावा" (desetu bhante bhagavā dhammaṃ).

අනුමතියං පුච්ඡතු භවං පඤ්හං, පවිසතු භවං, එත්ථ නිසීදතු.

अनुमतीमध्ये – "आपण प्रश्न विचारावा" (pucchatu bhavaṃ pañhaṃ), "आपण प्रवेश करावा" (pavisatu bhavaṃ), "येथे बसावे" (ettha nisīdatu).

පත්ථනා යාචනා, දදාහි මෙ ගාමවරානි පඤ්ච, එකං මෙ නයනං දෙහි.

प्रार्थना म्हणजे याचना – "मला पाच श्रेष्ठ गावे द्यावीत" (dadāhi me gāmavarāni pañca), "मला एक डोळा द्यावा" (ekaṃ me nayanaṃ dehi).

පත්තකාලෙ සම්පත්තො තෙ කාලො කටකරණෙ, කටං කරොතු භවං ඉච්චාදි.

प्राप्तकाळात (योग्य वेळेत) – "चटई विणण्याची तुझी वेळ आली आहे" (sampatto te kālo kaṭakaraṇe), "आपण चटई विणावी" (kaṭaṃ karotu bhavaṃ) इत्यादी.

පඤ්චමීවිභත්ති.

पंचमी विभक्ती (पूर्ण झाली).

453. සත්තමී එය්‍ය එය්‍යුං, එය්‍යාසි එය්‍යාථ, එය්‍යාමිඑය්‍යාම, එථ එරං, එථො එය්‍යාව්හො, එය්‍යංඑය්‍යාම්හෙ.

४५३. सप्तमी विभक्तीचे प्रत्यय – एय्य, एय्युं; एय्यासि, एय्याथ; एय्यामि, एय्याम; एथ, एरं; एथो, एय्याव्हो; एय्यं, एय्याम्हे हे आहेत.

එය්‍යාදයො ද්වාදස සත්තමීසඤ්ඤා හොන්ති.

'एय्य' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'सप्तमी' अशी संज्ञा आहे.

‘‘අනුත්තකාලෙ’’ති වත්තතෙ.

"अनुत्तकाले" (अनुत्तकाळात) हे अनुवृत्तीने येते.

454. අනුමතිපරිකප්පත්ථෙසු [Pg.271] සත්තමී.

४५४. अनुमती आणि परिकल्प (कल्पना/संभावना) या अर्थांमध्ये सप्तमी विभक्ती होते.

අනුමත්‍යත්ථෙ ච පරිකප්පත්ථෙ ච අනුත්තකාලෙ සත්තමීවිභත්ති හොති.

अनुमतीच्या अर्थी, परिकल्पाच्या अर्थी आणि अनुत्तकाळात सप्तमी विभक्ती होते.

අත්ථග්ගහණෙන විධිනිමන්තනාදීසු ච සත්තමී. කත්තුමිච්ඡතො පරස්ස අනුජානනං අනුමති, පරිකප්පනං පරිකප්පො, ‘‘යදි නාම භවෙය්‍යා’’ති සල්ලක්ඛණං නිරූපනං, හෙතුක්‍රියාය සම්භවෙ ඵලක්‍රියාය සම්භවපරිකප්පො ච.

'अत्थ' (अर्थ) शब्दाच्या ग्रहणाने विधी, निमंत्रण इत्यादी अर्थांमध्येही सप्तमी विभक्ती होते. करू इच्छिणाऱ्या दुसऱ्या व्यक्तीला अनुमती देणे म्हणजे 'अनुमती' होय. कल्पना करणे म्हणजे 'परिकल्प' होय, जसे की "जर असे झाले तर" असा विचार किंवा निरूपण करणे, आणि हेतू-क्रियेच्या (कारणाच्या) संभवावर फल-क्रियेच्या (परिणामाच्या) संभवाची कल्पना करणे.

තත්ථ පරිකප්පෙ සත්තමීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං එය්‍ය, අප්පච්චයවුද්ධාදි පුරිමසමං, ‘‘ක්වචි ධාතු විභත්තී’’තිආදිනා එය්‍ය එය්‍යාසි එය්‍යාමි එය්‍යංඉච්චෙතෙසං විකප්පෙන එකාරාදෙසො. සො දානි කිං නු ඛො භවෙ, යදි සො පඨමවයෙ පබ්බජෙය්‍ය, අරහා භවෙය්‍ය, සචෙ සඞ්ඛාරා නිච්චා භවෙය්‍යුං, න නිරුජ්ඣෙය්‍යුං. යදි ත්වං භවෙය්‍යාසි, තුම්හෙ භවෙය්‍යාථ. කථමහං දෙවො භවෙය්‍යාමි, කිං නු ඛො මයං භවෙය්‍යාම. තථා භවෙථ, භවෙරං. භවෙථො, භවෙය්‍යාව්හො.

त्यापैकी, परिकल्पाच्या अर्थी सप्तमी परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा 'एय्य' प्रत्यय लागतो, आणि 'अ' प्रत्यय, वृद्धी इत्यादी पूर्वीप्रमाणेच होतात. "क्वचि धातू विभत्ती..." इत्यादी सूत्राने 'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्यामि', 'एय्यं' यांच्या जागी विकल्पेकरून 'ए' कार आदेश होतो. "तो आता काय बरे होईल?" (so dāni kiṃ nu kho bhave), "जर त्याने तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली असती, तर तो अर्हत झाला असता" (yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya), "जर संस्कार नित्य असते, तर ते निरुद्ध झाले नसते" (sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ). "जर तू असतास" (yadi tvaṃ bhaveyyāsi), "तुम्ही असता" (tumhe bhaveyyātha). "मी देव कसा होईन?" (kathamahaṃ devo bhaveyyāmi), "आम्ही काय बरे होऊ?" (kiṃ nu kho mayaṃ bhaveyyāma). तसेच – bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho.

පත්ථනෙ තු අහං සුඛී භවෙ, බුද්ධො භවෙය්‍යං, භවෙය්‍යාම්හෙ.

प्रार्थनेच्या (इच्छेच्या) अर्थी तर – "मी सुखी व्हावे" (ahaṃ sukhī bhave), "मी बुद्ध व्हावे" (buddho bhaveyyaṃ), bhaveyyāmhe.

කම්මනි සුඛං තයා අනුභූයෙථ, අනුභූයෙරං. අනුභූයෙථො, අනුභූයෙය්‍යාව්හො. අනුභූයෙ, අනුභූයෙය්‍යං, අනුභූයෙය්‍යාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභූයෙය්‍ය, අනුභූයෙය්‍යුං. අනුභූයෙය්‍යාසි ඉච්චාදි. භාවෙ භූයෙථ.

कर्मणी प्रयोगात 'तुझ्याकडून सुख अनुभवले जावे' (tayā sukhaṃ anubhūyetha), 'त्यांच्याकडून अनुभवले जावे' (anubhūyeraṃ). 'तुझ्याकडून अनुभवले जावे' (anubhūyetho), 'तुमच्याकडून अनुभवले जावे' (anubhūyeyyāvho). 'माझ्याकडून अनुभवले जावे' (anubhūye, anubhūyeyyaṃ), 'आमच्याकडून अनुभवले जावे' (anubhūyeyyāmhe). परस्मैपदात 'अनुभवावे' (anubhūyeyya), 'त्यांनी अनुभवावे' (anubhūyeyyuṃ), 'तू अनुभवावे' (anubhūyeyyāsi) इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात 'bhūyetha' (अस्तित्व असावे/व्हावे) असे रूप होते.

විධිම්හි සො ඔදනං පචෙ, පචෙය්‍ය, පචෙය්‍යුං. ත්වං පචෙ, පචෙය්‍යාසි, තුම්හෙ පචෙය්‍යාථ. අහං පචෙ, පචෙය්‍යාමි, මයං පචෙය්‍යාම. පචෙථ, පචෙරං. පචෙථො, පචෙය්‍යාව්හො. පචෙ, පචෙය්‍යං, පචෙය්‍යාම්හෙ.

विधी अर्थामध्ये (आज्ञार्थ/विध्यर्थ) 'त्याने भात शिजवावा' (so odanaṃ pace, paceyya), 'त्यांनी शिजवावा' (paceyyuṃ). 'तू शिजवावा' (tvaṃ pace, paceyyāsi), 'तुम्ही शिजवावा' (tumhe paceyyātha). 'मी शिजवावा' (ahaṃ pace, paceyyāmi), 'आम्ही शिजवावा' (mayaṃ paceyyāma). आत्मनेपदात 'pacetha', 'paceraṃ', 'pacetho', 'paceyyāvho', 'pace', 'paceyyaṃ', 'paceyyāmhe' अशी रूपे होतात.

කම්මනි [Pg.272] පච්චෙථ, පච්චෙරං. පච්චෙථො, පච්චෙය්‍යාව්හො. පච්චෙ, පච්චෙය්‍යං, පච්චෙය්‍යාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ පච්චෙ, පච්චෙය්‍ය, පච්චෙය්‍යුං. පච්චෙය්‍යාසි ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'paccetha', 'pacceraṃ', 'paccetho', 'pacceyyāvho', 'pacce', 'pacceyyaṃ', 'pacceyyāmhe'. परस्मैपदात 'pacce', 'pacceyya', 'pacceyyuṃ', 'pacceyyāsi' इत्यादी रूपे होतात.

අනුමතියං සො ගාමං ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍ය, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එය්‍යුස්ස උං වා, ගච්ඡුං, ගච්ඡෙය්‍යුං. ත්වං ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යාසි, ගච්ඡෙය්‍යාථ. ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යාමි, ගච්ඡෙය්‍යාම. ගමෙ, ගමෙය්‍ය, ගමුං, ගමෙය්‍යුං. ගමෙ, ගමෙය්‍යාසි, ගමෙය්‍යාථ. ගමෙ, ගමෙය්‍යාමි, ගමෙය්‍යාම. ගච්ඡෙථ, ගච්ඡෙරං. ගච්ඡෙථො, ගච්ඡෙය්‍යාව්හො. ගච්ඡෙ, ගච්ඡෙය්‍යං, ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ. ගමෙථ, ගමෙරං ඉච්චාදි.

अनुमती अर्थामध्ये 'त्याने गावात जावे' (so gāmaṃ gacche, gaccheyya), 'kvaci dhātū' इत्यादी सूत्राने 'eyya' च्या जागी 'uṃ' होऊन 'gacchuṃ', 'gacheyyuṃ' अशी रूपे होतात. 'तू जावे' (tvaṃ gacche, gaccheyyāsi), 'तुम्ही जावे' (gaccheyyātha). 'मी जावे' (gacche, gaccheyyāmi), 'आम्ही जावे' (gaccheyyāma). 'game', 'gameyya', 'gamuṃ', 'gameyyuṃ'. 'game', 'gameyyāsi', 'gameyyātha'. 'game', 'gameyyāmi', 'gameyyāma'. आत्मनेपदात 'gacchetha', 'gaccheraṃ', 'gacchetho', 'gancheyyāvho', 'gacche', 'gaccheyyaṃ', 'gaccheyyāmhe'. 'gametha', 'gameraṃ' इत्यादी रूपे होतात.

කම්මනි ගච්ඡීයෙථ, ගමීයෙථ, ගච්ඡීයෙරං, ගමීයෙරං ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ ගච්ඡීයෙය්‍ය, ගමීයෙය්‍ය, ගම්මෙය්‍ය, ගම්මෙය්‍යුං ඉච්චාදි. තථා ඝම්මෙ, ඝම්මෙය්‍ය, ඝම්මෙය්‍යුං ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'gacchīyetha', 'gamīyetha', 'gacchīyeraṃ', 'gamīyeraṃ' इत्यादी. परस्मैपदात 'gacchīyeyya', 'gamīyeyya', 'gammeyya', 'gammeyyuṃ' इत्यादी. तसेच 'ghamme', 'ghammeyya', 'ghammeyyuṃ' इत्यादी रूपे होतात.

සත්තමීවිභත්ති.

सप्तमी विभक्ती (विध्यर्थ/संकेतार्थ).

පච්චුප්පන්නාණත්තිපරිකප්පකාලිකවිභත්තිනයො.

वर्तमानकाळ (पच्चुप्पन्न), आज्ञार्थ (आणत्ति) आणि संकेतार्थ (परिकप्प) या काळांच्या विभक्तींची पद्धती समाप्त झाली.

455. හිය්‍යත්තනී ආඌ, ඔත්ථ, අංම්හා, ත්ථත්ථුං, සෙව්හං, ඉංම්හසෙ.

४५५. हिय्यतनी (अद्यतन नसलेला भूतकाळ) विभक्तीचे प्रत्यय: 'आ', 'ऊ', 'ओ', 'त्थ', 'अं', 'म्हा' (परस्मैपद) आणि 'त्थ', 'त्थुं', 'से', 'व्हं', 'इं', 'म्हसे' (आत्मनेपद) हे आहेत.

ආආදයො ද්වාදස හිය්‍යත්තනීසඤ්ඤා හොන්ති.

'आ' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'हिय्यतनी' अशी संज्ञा आहे.

‘‘අප්පච්චක්ඛෙ, අතීතෙ’’ති ච වත්තතෙ.

"अपच्चक्खे" (परोक्ष/डोळ्यांसमोर नसलेला) आणि "अतीते" (भूतकाळात) हे शब्द देखील येथे अनुवृत्त होतात.

456. හිය්‍යොපභුති පච්චක්ඛෙ හිය්‍යත්තනී.

४५६. कालपासून (कालच्या दिवसापासून) सुरू होणाऱ्या प्रत्यक्ष (पच्चक्ख) भूतकाळासाठी 'हिय्यतनी' विभक्ती वापरली जाते.

හිය්‍යොපභුති අතීතෙ කාලෙ පච්චක්ඛෙ වා අප්පච්චක්ඛෙ වා හිය්‍යත්තනීවිභත්ති හොතීති හිය්‍යත්තනීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ආ.

कालपासून सुरू होणाऱ्या भूतकाळात, प्रत्यक्ष असो वा परोक्ष (अप्रत्यक्ष), 'हिय्यतनी' विभक्ती होते; म्हणून हिय्यतनी परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय 'आ' हा आहे.

‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිතො ‘‘ක්වචි, ධාතූන’’න්ති ච වත්තතෙ.

"क्वचि धातु" इत्यादी सूत्रांमधून "क्वचि" आणि "धातूनं" हे शब्द अनुवृत्त होतात.

457. අකාරාගමො [Pg.273] හිය්‍යත්තනී අජ්ජතනීකාලාතිපත්තීසු.

४५७. हिय्यतनी, अज्जतनी आणि कालातिपत्ती या तीन विभक्तींमध्ये 'अ' काराचा आगम (अ-कार आगम) होतो.

ක්වචි ධාතූනමාදිම්හි අකාරාගමො හොති හිය්‍යත්තනීඅජ්ජතනීකාලාතිපත්තිඉච්චෙතාසු තීසු විභත්තීසු. කථමයමකාරාගමො ධාත්වාදිම්හීති චෙ?

हिय्यतनी, अज्जतनी आणि कालातिपत्ती या तीन विभक्तींमध्ये धातूंच्या सुरुवातीला काही ठिकाणी 'अ' काराचा आगम होतो. हा 'अ' कार आगम धातूच्या सुरुवातीला कसा होतो, असे विचारल्यास -

සතිස්සරෙපි ධාත්වන්තෙ, පුනකාරාගමස්සිධ;

නිරත්ථත්තා පයොගානු රොධා ධාත්වාදිතො අයං.

धातूच्या शेवटी स्वर असला तरी, येथे पुन्हा 'अ' कार आगम करणे निरर्थक ठरेल; म्हणून प्रयोगाच्या (वापराच्या) अनुषंगाने हा आगम धातूच्या सुरुवातीलाच होतो.

අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසසරලොපාදි වුත්තනයමෙව.

'अ' प्रत्यय, वृद्धी, 'अव' आदेश, स्वरलोप इत्यादी नियम पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच लागू होतात.

අභවා, අභවූ. අභවො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඔකාරස්ස අආදෙසො වා, අභව, අභවත්ථ. අභවං, අභවම්හා. අභවත්ථ, අභවත්ථුං. අභවසෙ, අභවව්හං. අභවිං, අභවම්හසෙ.

'अभव' (abhavā), 'अभवू' (abhavū). 'अभवो' (abhavo) - 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'ओ' काराचा 'अ' आदेश होऊन 'अभव' (abhava), 'अभवत्थ' (abhavattha) अशी रूपे होतात. 'अभवं' (abhavaṃ), 'अभवम्हा' (abhavamhā). 'अभवत्थ' (abhavattha), 'अभवत्थुं' (abhavatthuṃ). 'अभवसे' (abhavase), 'अभवव्हं' (abhavavhaṃ). 'अभवं' (abhaviṃ), 'अभवम्हसे' (abhavamhase).

කම්මනි යප්පච්චයො, තයා සුඛමන්වභූයත්ථ, අකාරාගමාභාවෙ අනුභූයත්ථ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ත්ථස්ස ථාදෙසො, අන්වභූයථ, අනුභූයථ, අන්වභූයත්ථුං, අනුභූයත්ථුං. අන්වභූයසෙ, අනුභූයසෙ, අන්වභූයව්හං, අනුභූයව්හං. අන්වභූයිං, අනුභූයිං, අන්වභූයම්හසෙ, අනුභූයම්හසෙ. පරස්සපදත්තෙ අන්වභූයා, අනුභූයා ඉච්චාදි. භාවෙ අන්වභූයත්ථ.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्यय लागून - 'तुझ्याकडून सुख अनुभवले गेले' (tayā sukhaṃ anvabhūyattha), 'अ' कार आगम न झाल्यास 'anubhūyattha' असे रूप होते. 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'त्थ' च्या जागी 'थ' आदेश होऊन 'anvabhūyatha', 'anubhūyatha', 'anvabhūyatthuṃ', 'anubhūyatthuṃ' अशी रूपे होतात. 'anvabhūyase', 'anubhūyase', 'anvabhūyavhaṃ', 'anubhūyavhaṃ'. 'anvabhūyiṃ', 'anubhūyiṃ', 'anvabhūyamhase', 'anubhūyamhase'. परस्मैपदात 'anvabhūyā', 'anubhūyā' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात 'anvabhūyattha' असे रूप होते.

තථා සො ඔදනං අපචා, පචා, අපචූ, පචූ. අපචො, පචො, අපචත්ථ, පචත්ථ. අපචං, පචං, අපචම්හා, පචම්හා. අපචත්ථ, පචත්ථ, අපචත්ථු, පචත්ථුං. අපචසෙ, පචසෙ, අපචව්හං, පචව්හං. අපචිං, පචිං, අපචම්හසෙ, පචම්හසෙ.

तसेच, 'त्याने भात शिजवला' या अर्थी - 'apacā', 'pacā', 'apacū', 'pacū'. 'apaco', 'paco', 'apacattha', 'pacattha'. 'apacaṃ', 'pacaṃ', 'apacamhā', 'pacamhā'. 'apacattha', 'pacattha', 'apacatthuṃ', 'pacatthuṃ'. 'apacase', 'pacase', 'apacavhaṃ', 'pacavhaṃ'. 'apaciṃ', 'paciṃ', 'apacamhase', 'pacamhase' अशी रूपे होतात.

කම්මනි [Pg.274] අපච්චථ, අපච්චත්ථ, අපච්චත්ථුං. අපච්චසෙ, අපච්චව්හං. අපච්චිං, අපච්චම්හසෙ. අපච්චා, අපච්චූ ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'apaccatha', 'apaccattha', 'apaccatthuṃ'. 'apaccase', 'apaccavhaṃ'. 'apacciṃ', 'apaccamhase'. परस्मैपदात 'apaccā', 'apaccū' इत्यादी रूपे होतात.

තථා අගච්ඡා, අගච්ඡූ. අගච්ඡො, අගච්ඡ, අගච්ඡත්ථ. අගච්ඡං, අගච්ඡම්හා. අගච්ඡත්ථ, අගච්ඡත්ථුං. අගච්ඡසෙ, අගච්ඡව්හං. අගච්ඡිං, අගච්ඡම්හසෙ. අගමා, අගමූ. අගමො, අගම, අගමත්ථ. අගමං, අගමම්හා. අගමත්ථ, අගමත්ථුං. අගමසෙ, අගමව්හං. අගමිං, අගමම්හසෙ.

तसेच, 'agacchā', 'agacchū'. 'agaccho', 'agaccha', 'agacchattha'. 'agacchaṃ', 'agacchamhā'. 'agacchattha', 'agacchatthuṃ'. 'agacchase', 'agacchavhaṃ'. 'agacchiṃ', 'agacchamhase'. 'agamā', 'agamū'. 'agamo', 'agama', 'agamattha'. 'agamaṃ', 'agamamhā'. 'agamattha', 'agamatthuṃ'. 'agamase', 'agamavhaṃ'. 'agamiṃ', 'agamamhase' अशी रूपे होतात.

කම්මනි අගච්ඡීයත්ථ, ගච්ඡීයත්ථ, අගමීයත්ථ, ගමීයත්ථ, අගච්ඡීයත්ථුං, ගච්ඡීයත්ථුං, අගමීයත්ථුං, ගමීයත්ථුං ඉච්චාදි. තථා අඝම්මා, අඝම්මූ ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'agacchīyattha', 'gacchīyattha', 'agamīyattha', 'gamīyattha', 'agacchīyatthuṃ', 'gacchīyatthuṃ', 'agamīyatthuṃ', 'gamīyatthuṃ' इत्यादी. तसेच 'aghammā', 'aghammū' इत्यादी रूपे होतात.

හිය්‍යත්තනීවිභත්ති.

हिय्यतनी विभक्ती समाप्त.

458. හිය්‍යත්තනී සත්තමී පඤ්චමී වත්තමානා සබ්බධාතුකං.

४५८. हिय्यतनी, सप्तमी, पंचमी आणि वर्तमाना या चार विभक्तींना 'सब्बधातुक' (सार्वधातुक) म्हणतात.

හිය්‍යත්තනාදයො චතස්සො විභත්තියො සබ්බධාතුකසඤ්ඤා හොන්තීති හිය්‍යත්තනාදීනං සබ්බධාතුකසඤ්ඤත්තා ‘‘ඉකාරාගමො අසබ්බධාතුකම්හී’’ති වුත්තො ඉකාරාගමො න භවති.

हिय्यतनी इत्यादी चार विभक्तींना 'सब्बधातुक' संज्ञा असल्यामुळे, 'इकारागमो असब्बधातुकम्हि' (असार्वधातुकात 'इ' काराचा आगम होतो) या सूत्राने सांगितलेला 'इ' कार आगम येथे होत नाही.

සබ්බධාතුකං.

सब्बधातुक (सार्वधातुक) प्रकरण समाप्त.

459. පරොක්ඛා අ උ, එ ත්ථ, අං ම්හ, ත්ථ රෙ, ථො ව්හො, ඉංම්හෙ.

४५९. परोक्षा (परोक्ष भूतकाळ) विभक्तीचे प्रत्यय: 'अ', 'उ', 'ए', 'त्थ', 'अं', 'म्ह' (परस्मैपद) आणि 'त्थ', 'रे', 'थो', 'व्हो', 'इं', 'म्हे' (आत्मनेपद) हे आहेत.

අආදයො ද්වාදස පරොක්ඛාසඤ්ඤා හොන්ති. අක්ඛානං ඉන්ද්‍රියානං පරං පරොක්ඛා, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති පරොක්ඛාති වුච්චති.

'अ' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'परोक्षा' अशी संज्ञा आहे. डोळ्यांच्या किंवा इंद्रियांच्या पलीकडचे (परोक्ष) ते 'परोक्षा' होय; आणि अशा भूतकाळाचा बोध करून देणारी असल्यामुळे या विभक्तीला 'परोक्षा' असे म्हणतात.

460. අපච්චක්ඛෙ [Pg.275] පරොක්ඛාතීතෙ.

४६०. डोळ्यांसमोर न घडलेल्या (अप्रत्यक्ष/परोक्ष) भूतकाळात 'परोक्षा' विभक्ती होते.

අපච්චක්ඛෙ වත්තුනො ඉන්ද්‍රියාවිසයභූතෙ අතීතෙ කාලෙ පරොක්ඛාවිභත්ති හොති. අතික්කම්ම ඉතොති අතීතො, හුත්වා අතික්කන්තොති අත්ථො.

वक्त्याच्या इंद्रियांचा विषय न बनलेल्या (अप्रत्यक्ष) भूतकाळात 'परोक्षा' विभक्ती होते. 'इथून निघून गेलेला' तो 'अतीत' (भूतकाळ), म्हणजेच 'घडून गेलेला' असा याचा अर्थ आहे.

හෙට්ඨා වුත්තනයෙන පරොක්ඛාපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං අ. ‘‘භූ අ’’ඉතීධ –

पूर्वी सांगितलेल्या नियमानुसार परोक्षा परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय 'अ' हा आहे. येथे 'भू + अ' अशी स्थिती असताना -

විපරිණාමෙන ‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තතෙ.

विभक्तीच्या विपरिणामाने (बदलाने) 'धातूनं' हा शब्द अनुवृत्त होतो.

461. ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො.

४६१. एकाच स्वर असलेल्या धातूंच्या सुरुवातीच्या वर्णांचे काही ठिकाणी द्वित्व (दोनदा उच्चारणे) होते.

ධාතූනමාදිභූතානං වණ්ණානමෙකස්සරානං ක්වචි ද්වෙභාවො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං ක්වචිසද්දො, තෙන –

एकाच स्वर असलेल्या धातूंच्या सुरुवातीच्या वर्णांचे काही ठिकाणी द्वित्व होते. येथे 'क्वचि' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेच्या (पर्यायाच्या) अर्थाने वापरला आहे, त्यामुळे -

ඛ ඡ සෙසු පරොක්ඛායං, ද්වෙභාවො සබ්බධාතුනං;

අප්පච්චයෙ ජුහොත්‍යාදි-ස්සපි කිච්චාදිකෙ ක්වචි.

'ख', 'छ' आणि 'स' प्रत्यय असताना, परोक्षा विभक्तीमध्ये सर्व धातूंचे द्वित्व होते; तसेच 'अ' प्रत्यय नसताना जुहोत्यादी गणातील धातूंचे आणि कृत्य इत्यादी प्रत्ययांमध्ये काही ठिकाणी द्वित्व होते.

‘‘භූ භූ අ’’ඉතීධ –

येथे 'भू + भू + अ' अशी स्थिती असताना -

462. පුබ්බොබ්භාසො.

४६२. द्वित्व झालेल्या धातूच्या पहिल्या भागाला 'अभ्यास' (अब्भास) अशी संज्ञा होते.

ද්වෙභූතස්ස ධාතුස්ස යො පුබ්බො අවයවො, සො අබ්භාසසඤ්ඤො හොතීති අබ්භාසසඤ්ඤා.

द्वित्व झालेल्या धातूचा जो पूर्व (पहिला) अवयव असतो, त्याला 'अभ्यास' संज्ञा प्राप्त होते; यालाच 'अभ्यास संज्ञा' म्हणतात.

අබ්භාසග්ගහණමනුවත්තතෙ.

'अभ्यास' (अब्भास) या शब्दाची अनुवृत्ती होते.

463. අන්තස්සිවණ්ණාකාරො වා.

४६३. अभ्यासाच्या (द्विरुक्तीच्या पहिल्या भागाच्या) अंतिम वर्णाचा 'इ' वर्ण किंवा 'अ' कार पर्याय करून होतो.

අබ්භාසස්ස අන්තස්ස ඉවණ්ණො හොති වා, අකාරො ච. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන –

अभ्यासाच्या अंतिम वर्णाचा 'इ' वर्ण किंवा 'अ' कार पर्याय करून होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी आहे. त्यामुळे –

ඛ [Pg.276] ඡ සෙසු අවණ්ණස්ස,ඉකාරො සගුපුස්ස ඊ;

වාස්ස භූස්ස පරොක්ඛායං,අකාරො නාපරස්සිමෙති.

'ख', 'छ' आणि 'स' प्रत्यय असताना 'अ' वर्णाचा 'इ' कार होतो, आणि गुरु (दीर्घ) वर्णासह 'ई' कार होतो; परोक्षा विभक्तीमध्ये 'भू' धातूच्या अभ्यासाचा 'अ' कार होतो, इतर ठिकाणी नाही.

ඌකාරස්ස අකාරො.

'ऊ' काराचा 'अ' कार होतो.

464. දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා.

४६४. दुसऱ्या आणि चौथ्या वर्णांच्या जागी अनुक्रमे पहिला आणि तिसरा वर्ण होतो.

අබ්භාසගතානං දුතියචතුත්ථානං වග්ගබ්‍යඤ්ජනානං යථාක්කමං පඨමතතියා හොන්තීති භකාරස්ස බකාරො.

अभ्यासात आलेल्या वर्गाच्या दुसऱ्या आणि चौथ्या व्यंजनांच्या जागी अनुक्रमे पहिला आणि तिसरा व्यंजन होतो, म्हणून 'भ' काराचा 'ब' कार होतो.

465. බ්‍රූභූනමාහභූවා පරොක්ඛායං.

४६५. परोक्षा विभक्तीमध्ये 'ब्रू' आणि 'भू' या धातूंचे अनुक्रमे 'आह' आणि 'भूव' हे आदेश होतात.

බ්‍රූභූඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ආහභූවඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති පරොක්ඛාවිභත්තියන්ති භූසද්දස්ස භූවආදෙසො, ‘‘සරලොපො මාදෙසප්පච්චයාදිම්හී’’තිආදිනා සරලොපාදි, සො කිර රාජා බභූව, තෙ කිර බභූවු. ත්වං කිර බභූවෙ.

'ब्रू' आणि 'भू' या धातूंचे परोक्षा विभक्तीमध्ये अनुक्रमे 'आह' आणि 'भूव' हे आदेश होतात, म्हणून 'भू' शब्दाचा 'भूव' आदेश होतो. 'सरलोपो मादेसप्पच्चयादिम्हि' इत्यादी सूत्राने स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. जसे - 'सो किर राजा बभूव' (तो राजा झाला म्हणे), 'ते किर बभूवु' (ते झाले म्हणे). 'त्वं किर बभूवे' (तू झालास म्हणे).

‘‘ධාතූහී’’ති වත්තතෙ, සීහගතියා ක්වචිග්ගහණඤ්ච.

'धातूहि' (धातूंपेक्षा) याचा अधिकार चालतो, आणि सिंहगतीने 'क्वचि' (कधीकधी) चे ग्रहण देखील होते.

466. ඉකාරාගමො අසබ්බධාතුකම්හි.

४६६. असार्वधातुक प्रत्यय पर असताना 'इ' काराचा आगम होतो.

සබ්බස්මිං අසබ්බධාතුකම්හි පරෙ ක්වචි ධාතූහි පරො ඉකාරාගමො හොති.

सर्व असार्वधातुक प्रत्यय पर असताना, कधीकधी धातूंनंतर 'इ' काराचा आगम होतो.

අසබ්බධාතුකෙ බ්‍යඤ්ජ-නාදිම්හෙ වායමාගමො;

ක්වචාධිකාරතො බ්‍යඤ්ජ-නාදොපි ක්වචි නො සියා.

व्यंजनाने सुरू होणारा असार्वधातुक प्रत्यय पर असताना हा आगम पर्याय करून होतो; 'क्वचि' च्या अधिकाराने व्यंजनादी प्रत्यय असतानाही कधीकधी हा आगम होत नाही.

එත්ථ ච ‘‘න සබ්බධාතුකං අසබ්බධාතුක’’මිති කත්වා ‘‘හිය්‍යත්තනී සත්තමී පඤ්චමී වත්තමානා සබ්බධාතුක’’න්ති හිය්‍යත්තනීආදීනං සබ්බධාතුකසඤ්ඤාය වුත්තත්තා තදඤ්ඤා චතස්සො විභත්තියො අසබ්බධාතුකන්ති වුච්චති.

आणि येथे 'जे सार्वधातुक नाही ते असार्वधातुक' असा विग्रह करून, 'हिय्यत्तनी (ह्यस्तनी), सप्तमी, पंचमी आणि वर्तमाना या सार्वधातुक आहेत' असे हिय्यत्तनी इत्यादींना सार्वधातुक संज्ञा सांगितल्यामुळे, त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर चार विभक्तींना 'असार्वधातुक' म्हटले जाते.

තුම්හෙ [Pg.277] කිර බභූවිත්ථ. අහං කිර බභූවං, මයං කිර බභූවිම්හ. අත්තනොපදෙ සො බභූවිත්ථ, බභූවිරෙ. බභූවිත්ථො, බභූවිව්හො. බභූවිං, බභූවිම්හෙ.

'तुम्हे किर बभूवित्थ' (तुम्ही झालात म्हणे). 'अहं किर बभूवं' (मी झालो म्हणे), 'मयं किर बभूविम्ह' (आम्ही झालो म्हणे). आत्मनेपदात - 'सो बभूवित्थ' (तो झाला), 'बभूविरे' (ते झाले). 'बभूवित्तो', 'बभूविव्हो'. 'बभूविं', 'बभूविम्हे'.

කම්මනි අත්තනොපදෙ ඊකාරාගමයප්පච්චයිකාරාගමා, අනුබභූවීයිත්ථ, යප්පච්චයස්ස අසබ්බධාතුකම්හි ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ලොපෙ කතෙ ඉවණ්ණාගමො න භවති, තයා කිර අනුබභූවිත්ථ, අනුබභූවිරෙ ඉච්චාදි. භාවෙ බභූවීයිත්ථ, බභූවිත්ථ වා.

कर्मणी प्रयोगात आत्मनेपदात 'ई' कार आगम, 'य' प्रत्यय आणि 'इ' कार आगम होऊन 'अनुबभूवीयित्थ' असे रूप होते. असार्वधातुक प्रत्यय पर असताना 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'य' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'इ' वर्णाचा आगम होत नाही, जसे - 'तया किर अनुबभूवित्थ' (तुझ्याद्वारे अनुभवले गेले म्हणे), 'अनुबभूविरे' इत्यादी. भावे प्रयोगात 'बभूवीयित्थ' किंवा 'बभूवित्थ' अशी रूपे होतात.

තථා පපච, පපචූ. පපචෙ, පපචිත්ථ. පපචං, පපචිම්හ. පපචිත්ථ, පපචිරෙ. පපචිත්ථො, පපචිව්හො. පපචිං, පපචිම්හෙ.

तसेच 'पपच', 'पपचू'. 'पपचे', 'पपचित्थ'. 'पपचं', 'पपचिम्ह'. 'पपचित्थ', 'पपचिरे'. 'पपचित्तो', 'पपचिव्हो'. 'पपचिं', 'पपचिम्हे' अशी रूपे होतात.

කම්මනි පපච්චිත්ථ, පපච්චිරෙ ඉච්චාදි. තථා අපච්ච, අපච්චූ ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'पपच्चित्थ', 'पपच्चiरे' इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'अपच्च', 'अपच्चू' इत्यादी रूपे होतात.

ගමිම්හි ‘‘ක්වචාදිවණ්ණාන’’න්තිආදිනා ද්වෙභාවො, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා.

'गमि' (गम्) धातूमध्ये 'क्वचादिवण्णानं' इत्यादी सूत्राने द्वित्व होते, आणि 'पुब्बोब्भासो' या सूत्राने पूर्व भागाला 'अभ्यास' संज्ञा प्राप्त होते.

‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ.

'अभ्यासे' (अभ्यासात) याचा अधिकार चालतो.

467. කවග්ගස්ස චවග්ගො.

४६७. अभ्यासात असलेल्या क-वर्गाचा च-वर्ग होतो.

අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස කවග්ගස්ස චවග්ගො හොතීති වකාරස්ස ජකාරො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අනබ්භාසස්ස පඨමපුරිසෙකවචනම්හි දීඝො. සො ගාමං ජගාම කිර, ජගම වා, ජගමු. ජගමෙ, ජගමිත්ථ. ජගමං, ජගමිම්හ. ජගමිත්ථ, ජගමිරෙ. ජගමිත්ථො, ජගමිව්හො. ජගමිං, ජගමිම්හෙ.

अभ्यासात असलेल्या क-वर्गाचा च-वर्ग होतो, म्हणून 'ग' काराचा 'ज' कार होतो. 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने अनभ्यासाच्या (धातूच्या मूळ भागाच्या) प्रथम पुरुष एकवचनात दीर्घ होतो. जसे - 'सो गामं जगामा किर' (तो गावा गेला म्हणे) किंवा 'जगम', 'जगमु'. 'जगमे', 'जगमित्थ'. 'जगमं', 'जगमिम्ह'. 'जगमित्थ', 'जगमिरे'. 'जगमित्तो', 'जगमिव्हो'. 'जगमिं', 'जगमिम्हे'.

කම්මනි ජගමීයිත්ථ, ජගමිත්ථ වා ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'जगमीयित्थ' किंवा 'जगमित्थ' इत्यादी रूपे होतात.

පරොක්ඛාවිභත්ති.

परोक्षा विभक्ती.

468. අජ්ජතනී [Pg.278] ඊ උං, ඔ ත්ථ, ඉං ම්හා, ආ ඌ, සෙ ව්හං, අම්හෙ.

४६८. अद्यतनी विभक्तीचे प्रत्यय: 'ई', 'उं', 'ओ', 'त्थ', 'इं', 'म्हा' (परस्मैपद); 'आ', 'ऊ', 'से', 'व्हं', 'अं', 'म्हे' (आत्मनेपद) हे आहेत.

ඊආදයො ද්වාදස අජ්ජතනීසඤ්ඤා හොන්ති. අජ්ජ භවො අජ්ජතනො, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති අජ්ජතනීති වුච්චති.

'ई' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'अद्यतनी' संज्ञा आहे. आज घडलेले ते 'अद्यतन' (आजचे), त्याचे द्योतक असल्यामुळे या विभक्तीला 'अद्यतनी' असे म्हटले जाते.

‘‘අපච්චක්ඛෙ, අතීතෙ, පච්චක්ඛෙ’’ති ච වත්තතෙ.

'अपरोक्ष (परोक्ष नसलेले), भूतकाळात आणि प्रत्यक्ष' याचा अधिकार चालतो.

469. සමීපෙජ්ජතනී.

४६९. समीप भूतकाळात अद्यतनी विभक्ती होते.

සමීපෙ සමීපතො පට්ඨාය අජ්ජප්පභුති අතීතෙ කාලෙ පච්චක්ඛෙ ච අපච්චක්ඛෙ ච අජ්ජතනීවිභත්ති හොතීති අජ්ජතනීපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ඊ.

समीप भूतकाळात, आजपासून सुरू होणाऱ्या भूतकाळात, प्रत्यक्ष आणि परोक्ष दोन्हीमध्ये अद्यतनी विभक्ती होते; म्हणून अद्यतनी परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय 'ई' आहे.

පුරෙ විය අකාරාගමො, වුද්ධාදි ච, ‘‘ක්වචි ධාතුවිභත්තී’’තිආදිනා ඊම්හාදිවිභත්තීනං ක්වචි රස්සත්තං, ඔආඅවචනානං ඉත්ථඅමාදෙසා ච, සරලොපාදි, සො අභවි, අභවී වා, අකාරාගමාභාවෙ භවි.

पूर्वीप्रमाणेच 'अ' काराचा आगम, वृद्धी इत्यादी कार्ये होतात. 'क्वचि धातुविभत्ती' इत्यादी सूत्राने 'ई', 'म्हा' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांचा कधीकधी र्‍हस्व होतो, आणि 'ओ', 'आ' या वचनांच्या जागी अनुक्रमे 'इत्थ' आणि 'अं' आदेश होतात, तसेच स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. जसे - 'सो अभवि' किंवा 'अभवो' किंवा 'अभवी', 'अ' कार आगम नसताना 'भवि'.

මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

मंडूकगतीने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे) 'वा' (पर्याय) याचा अधिकार चालतो.

470. සබ්බතො උං ඉං සු.

४७०. सर्व धातूंनंतर 'उं' प्रत्ययाचा 'इंसु' आदेश होतो.

සබ්බෙහි ධාතූහි උංවිභත්තිස්ස ඉංස්වාදෙසො හොති වා.

सर्व धातूंनंतर 'उं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'इंसु' आदेश पर्याय करून होतो.

තෙ අභවිංසු, භවිංසු වා, අභවුං, භවුං වා. ත්වං අභවි, භවි වා, අභවො, භවො වා, තුම්හෙ අභවිත්ථ, භවිත්ථ වා, ඉකාරාගමො. අහං අභවිං, භවිං වා, මයං අභවිම්හ, භවිම්හ වා, අභවිම්හා, භවිම්හා වා. සො අභවිත්ථ, භවිත්ථ වා, අභවා, භවා වා, අභවූ, භවූ වා. අභවිසෙ, භවිසෙ වා, අභවිව්හං, භවිව්හං වා. අභවං[Pg.279], භවං වා, අභව, භව වා, අභවිම්හෙ, භවිම්හෙ වා.

'ते अभविंसु' किंवा 'भविंसु', 'अभवुं' किंवा 'भवुं'. 'त्वं अभवि' किंवा 'भवि', 'अभवो' किंवा 'भवो'. 'तुम्हे अभवित्थ' किंवा 'भवित्थ' (येथे 'इ' कार आगम होतो). 'अहं अभविं' किंवा 'भविं', 'मयं अभविम्ह' किंवा 'भविम्ह', 'अभविम्हा' किंवा 'भविम्हा'. 'सो अभवित्थ' किंवा 'भवित्थ', 'अभवा' किंवा 'भवा', 'अभवू' किंवा 'भवू'. 'अभविसे' किंवा 'भविसे', 'अभविव्हं' किंवा 'भविव्हं'. 'अभवं' किंवा 'भवं', 'अभव' किंवा 'भव', 'अभविम्हे' किंवा 'भविम्हे'.

කම්මනි යප්පච්චයලොපෙ වුද්ධිඅවාදෙසාදි, සුඛං තයා අනුභවිත්ථ, අන්වභූයිත්ථ, අනුභූයිත්ථ වා ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ තයා අන්වභූයි, අනුභූයි, අන්වභූයී, අනුභූයී වා, අන්වභූයිංසු, අනුභූයිංසු, අන්වභූයුං, අනුභූයුං. ත්වං අන්වභූයි, අනුභූයි, තුම්හෙ අන්වභූයිත්ථ, අනුභූයිත්ථ. අහං අන්වභූයිං, අනුභූයිං, මයං අන්වභූයිම්හ, අනුභූයිම්හ, අන්වභූයිම්හා, අනුභූයිම්හා වා. භාවෙ අභවිත්ථ, අභූයිත්ථ තයා.

සො අපචි, පචි, අපචී, පචී වා, තෙ අපචිංසු, පචිංසු, අපචුං, පචුං. ත්වං අපචි, පචි, අපචො, පචො වා, තුම්හෙ අපචිත්ථ, පචිත්ථ. අහං අපචිං, පචිං, මයං අපචිම්හ, පචිම්හ, අපචිම්හා, පචිම්හා වා. සො අපචිත්ථ, පචිත්ථ, අපචා, පචා වා, අපචූ, පචූ. අපචිසෙ, අපචිව්හං. අපචං, පචං, අපච, පච වා, අපචිම්හෙ, පචිම්හෙ.

කම්මනි අපච්චිත්ථ, පච්චිත්ථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අපච්චි, පච්චි, අපච්චී, පච්චී වා, අපච්චිංසු, පච්චිංසු, අපච්චුං, පච්චුං. අපච්චි, පච්චි, අපච්චො, පච්චො වා, අපච්චිත්ථ, පච්චිත්ථ. අපච්චිං, පච්චිං, අපච්චිම්හ, පච්චිම්හ, අපච්චිම්හා, පච්චිම්හා වා.

සො ගාමං අගච්ඡී, ගච්ඡී, අගච්ඡි, ගච්ඡි වා, තෙ අගච්ඡිංසු, ගච්ඡිංසු, අගච්ඡුං, ගච්ඡුං. ත්වං අගච්ඡි, ගච්ඡි, අගච්ඡො, ගච්ඡො වා, තුම්හෙ අගච්ඡිත්ථ, ගච්ඡිත්ථ. අහං අගච්ඡිං, ගච්ඡිං, මයං අගච්ඡිම්හ, ගච්ඡිම්හ, අගච්ඡිම්හා, ගච්ඡිම්හා වා.

‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අජ්ජතනිම්හි ගමිස්ස ච්ඡස්ස ක්වචි ඤ්ඡාදෙසො, අගඤ්ඡි, ගඤ්ඡි, අගඤ්ඡී, ගඤ්ඡී වා, තෙ අගඤ්ඡිංසු[Pg.280], ගඤ්ඡිංසු, අගඤ්ඡුං, ගඤ්ඡුං. ත්වං අගඤ්ඡි, ගඤ්ඡි, අගඤ්ඡො, ගඤ්ඡො වා, තුම්හෙ අගඤ්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ. අහං අගඤ්ඡිං, ගඤ්ඡිං, මයං අගඤ්ඡිම්හ, ගඤ්ඡිම්හ, අගඤ්ඡිම්හා, ගඤ්ඡිම්හා වා.

"क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने अज्जतनी (भूतकाळ) विभक्तीमध्ये 'गम्' धातूच्या 'च्छ' प्रत्ययाचा काही ठिकाणी 'ञ्छ' असा आदेश होतो; जसे - अगञ्छि, गञ्छि, अगञ्छी, किंवा गञ्छी. ते अगञ्छिंसु, गञ्छिंसु, अगञ्छुं, गञ्छुं. त्वं अगञ्छि, गञ्छि, अगञ्छो, किंवा गञ्छो. तुम्हे अगञ्छित्थ, गञ्छित्थ. अहं अगञ्छिं, गञ्छिं. मयं अगञ्छिम्ह, गञ्छिम्ह, अगञ्छिम्हा, किंवा गञ्छिम्हा।

ච්ඡාදෙසාභාවෙ සො අගමි, ගමි, අගමී, ගමී වා, ‘‘කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති එත්ථ භාවනිද්දෙසෙන, ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන වා සාගමෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා බ්‍යඤ්ජනතො ආකාරාගමො, අගමාසි, උංවචනස්ස ක්වචි අංස්වාදෙසො, උචාගමො ත්ථම්හෙසු ක්වචි, අගමිංසු, ගමිංසු, අගමංසු, ගමංසු, අගමුං, ගමුං, ත්වං අගමි, ගමි, අගමො, ගමො වා, අගමිත්ථ, ගමිත්ථ, අගමුත්ථ, ගමුත්ථ. අහං අගමිං, ගමිං, අගමිම්හ, ගමිම්හ, අගමුම්හ, ගමුම්හ, අගමිම්හා, ගමිම්හා වා.

'च्छ' आदेशाच्या अभावी तो (सो) अगमि, गमि, अगमी, किंवा गमी होतो. "करस्स कासत्तमज्जतनिम्ही" येथे भावनिर्देशाने, किंवा "सत्तमज्जतनिम्ही" या योगविभागाने 'स' चा आगम झाल्यावर "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने व्यंजनानंतर 'आ' काराचा आगम होतो, तेव्हा 'अगमासि' रूप बनते. 'उं' वचनाचा काही ठिकाणी 'अंसु' आदेश होतो आणि 'त्थं' इत्यादींमध्ये काही ठिकाणी 'उ' चा आगम होतो; जसे - अगमिंसु, गमिंसु, अगमंसु, गमंसु, अगमुं, गमुं. त्वं अगमि, गमि, अगमो, किंवा गमो. अगमित्थ, गमित्थ, अगमुत्थ, गमुत्थ. अहं अगमिं, गमिं. मयं अगमिम्ह, गमिम्ह, अगमुम्ह, गमुम्ह, अगमिम्हा, किंवा गमिम्हा।

‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ගමිස්ස අජ්ජතනිම්හි ගාදෙසො ච, සො අජ්ඣගා, පරලොපො, තෙ අජ්ඣගුං. ත්වං අජ්ඣගො, තුම්හෙ අජ්ඣගුත්ථ. අහං අජ්ඣගිං, මයං අජ්ඣගුම්හ.

"क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'गम्' धातूचा अज्जतनी विभक्तीमध्ये 'गा' आदेश देखील होतो; जसे - सो अज्झगा (येथे परलोप होतो), ते अज्झगुं. त्वं अज्झगो, तुम्हे अज्झगुत्थ. अहं अज्झगिं, मयं अज्झगुम्ह।

අත්තනොපදෙ සො අගච්ඡිත්ථ, ගච්ඡිත්ථ, අගඤ්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ ඉච්චාදි. ච්ඡාදෙසාභාවෙ සො අගමිත්ථ, ගමිත්ථ, අගමා, ගමා, තෙ අගමූ, ගමූ, අජ්ඣගූ, අගූ. ත්වං අගමිසෙ, ගමිසෙ, අගමිව්හං, ගමිව්හං. අහං අගමං, ගමං, අගම, ගම, අජ්ඣගං වා, අගමිම්හෙ, ගමිම්හෙ.

आत्मनेपदामध्ये - सो अगच्छित्थ, गच्छित्थ, अगञ्छित्थ, गञ्छित्थ इत्यादी रूपे होतात. 'च्छ' आदेशाच्या अभावी - सो अगमित्थ, गमित्थ, अगमा, गमा. ते अगमू, गमू, अज्झगू, अगू. त्वं अगमिसे, गमिसे, अगमिव्हं, गमिव्हं. अहं अगमं, गमं, अगम, गम, किंवा अज्झगं. मयं अगमिम्हे, गमिम्हे।

කම්මෙ ගාමො අගච්ඡීයිත්ථ තෙන, ගච්ඡීයිත්ථ, අගඤ්ඡියිත්ථ, ගඤ්ඡියිත්ථ, අගමීයිත්ථ, ගමීයිත්ථ, අගමිත්ථ, ගමිත්ථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අගච්ඡීයි, ගච්ඡීයි වා, අගමීයි, ගමීයි [Pg.281] වා, අගච්ඡීයුං, අගමීයුං වා. තථා අඝම්මීයි, අඝම්මීයිංසු ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात - 'गामो अगच्छीयित्थ तेन' (त्याच्याद्वारे गावात गेले गेले), गच्छीयित्थ, अगञ्छियित्थ, गञ्छियित्थ, अगमीयित्थ, गमीयित्थ, अगमित्थ, गमित्थ इत्यादी रूपे होतात. परस्मैपदामध्ये - अगच्छीयि किंवा गच्छीयि, अगमीयि किंवा गमीयि, अगच्छीयुं किंवा अगमीयुं. तसेच अघम्मीयि, अघम्मीयिंसु इत्यादी रूपे होतात।

‘‘හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී’’ති ච වත්තතෙ.

"हिय्यत्तनी, अज्जतनी" हे अनुवृत्तीने चालत येते।

471. මායොගෙ සබ්බකාලෙ ච.

४७१. 'मा' च्या योगात (निषेधार्थ) सर्व काळात (विभक्ती प्रत्यय होतात).

යදාමායොගො, තදා හිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්තියො සබ්බකාලෙපි හොන්ති, චසද්දෙන පඤ්චමී ච. මා භවති, මා භවා, මා භවිස්සතීති වා අත්ථෙ හිය්‍යත්තනජ්ජතනීපඤ්චමී විභත්තියො, සෙසං නෙය්‍යං, සො මා භවා, මා භවී, මා තෙ භවන්ත්වන්තරායා. මා පචා, මා පචී, මා පචතු. මා ගච්ඡා, මා ගච්ඡී, මා ගච්ඡතු. මා කඤ්චි පාපමාගමා, මා අගමි, මා ගමා, මා ගමී, මා ගමෙතු. ත්වං මා ගච්ඡො, මා ගච්ඡි, මා ගච්ඡාහි ඉච්චාදි.

जेव्हा 'मा' चा योग असतो, तेव्हा हिय्यत्तनी आणि अज्जतनी विभक्ती सर्व काळातही होतात, आणि 'च' शब्दाने पंचमी विभक्ती देखील होते. 'मा भवति' (असे न होवो), 'मा भवा', किंवा 'मा भविस्सति' या अर्थांमध्ये हिय्यत्तनी, अज्जतनी आणि पंचमी विभक्ती होतात; उर्वरित रूपे समजून घ्यावीत; जसे - सो मा भवा, मा भवी, 'मा ते भवन्त्वन्तराया' (तुला कोणतेही अंतराय/विघ्न न येवो). मा पचा, मा पची, मा पचतु. मा गच्छा, मा गच्छी, मा गच्छतु. 'मा कञ्चि पापमागमा' (कोणालाही पाप प्राप्त न होवो), मा अगमि, मा गमा, मा गमी, मा गमेतु. त्वं मा गच्छो, मा गच्छि, मा गच्छाहि इत्यादी।

අතීතකාලිකවිභත්ති.

भूतकाळातील विभक्ती (येथे समाप्त झाली).

472. භවිස්සන්තී ස්සති ස්සන්ති, ස්සසි ස්සථ, ස්සාමිස්සාම, ස්සතෙ ස්සන්තෙ, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සංස්සාම්හෙ.

४७२. भविस्सती (भविष्यकाळ) विभक्तीचे प्रत्यय - स्सति, स्सन्ति; स्ससि, स्सथ; स्सामि, स्साम. स्सते, स्सन्ते; स्ससे, स्सव्हे; स्सं, स्साम्हे.

ස්සත්‍යාදීනං ද්වාදසන්නං වචනානං භවිස්සන්තීසඤ්ඤා හොති. භවිස්සතීති භවිස්සන්තො, තංකාලදීපකත්තා අයං විභත්ති භවිස්සන්තීති වුච්චති.

'स्सति' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'भविस्सती' अशी संज्ञा आहे. 'भविस्सति' म्हणजे भविष्यकाळात होणारा; त्या काळाचा बोध करून देणारी असल्यामुळे या विभक्तीला 'भविस्सती' असे म्हटले जाते.

473. අනාගතෙ භවිස්සන්තී.

४७३. अनागत (भविष्य) काळात भविस्सती विभक्ती होते.

අනාගතෙ කාලෙ භවිස්සන්තීවිභත්ති හොති.

अनागत (भविष्य) काळात भविस्सती विभक्तीचे प्रत्यय होतात.

අතීතෙපි භවිස්සන්තී, තංකාලවචනිච්ඡයා;

‘‘අනෙකජාතිසංසාරං, සන්ධාවිස්ස’’න්තිආදිසු.

भूतकाळात देखील भविस्सती विभक्ती होते, जेव्हा त्या काळाच्या विवक्षेची इच्छा असते; जसे - "अनेकजातिसंसारं, सन्धाविस्सं" (अनेक जन्म-संसारात मी धावलो/भटकलो) इत्यादींमध्ये.

න [Pg.282] ආගතො අනාගතො, පච්චයසාමග්ගියං සති ආයතිං උප්පජ්ජනාරහොති අත්ථො, ඉකාරාගමො, වුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි ච.

जो आलेला नाही तो 'अनागत' (भविष्य), म्हणजे प्रत्ययांची सामग्री असताना भविष्यात उत्पन्न होण्यास योग्य, असा याचा अर्थ आहे. येथे 'इ' काराचा आगम, वृद्धी, 'अव' आदेश आणि स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात.

භවිස්සති, භවිස්සන්ති. භවිස්සසි, භවිස්සථ. භවිස්සාමි, භවිස්සාම. භවිස්සතෙ, භවිස්සන්තෙ. භවිස්සසෙ, භවිස්සව්හෙ. භවිස්සං, භවිස්සාම්හෙ.

भविस्सति, भविस्सन्ति. भविस्ससि, भविस्सथ. भविस्सामि, भविस्साम. भविस्सते, भविस्सन्ते. भविस्ससे, भविस्सव्हे. भविस्सं, भविस्साम्हे.

කම්මෙ යප්පච්චයලොපො, සුඛං තයා අනුභවිස්සතෙ, අනුභවිස්සන්තෙ. අනුභවිස්සසෙ, අනුභවිස්සව්හෙ. අනුභවිස්සං, අනුභවිස්සාම්හෙ. පරස්සපදත්තෙ අනුභවිස්සති දෙවදත්තෙන, අනුභවිස්සන්ති ඉච්චාදි. භාවෙ භවිස්සතෙ තෙන, යප්පච්චයලොපාභාවෙ අනුභූයිස්සතෙ, අනුභූයිස්සන්තෙ ඉච්චාදි. භාවෙ භූයිස්සතෙ.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्ययाचा लोप होतो; जसे - 'सुखं तया अनुभविस्सते' (तुझ्याद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जाईल), अनुभविस्सन्ते. अनुभविस्ससे, अनुभविस्सव्हे. अनुभविस्सं, अनुभविस्साम्हे. परस्मैपदामध्ये - 'अनुभविस्सति देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे अनुभव घेतला जाईल), अनुभविस्सन्ति इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'भविस्सते तेन' (त्याच्याद्वारे होईल). 'य' प्रत्ययाचा लोप न झाल्यास - अनुभूयिस्सते, अनुभूयिस्सन्ते इत्यादी. भावे प्रयोगात 'भूयिस्सते' असे रूप होते.

තථා පචිස්සති, පචිස්සන්ති. පචිස්සසි, පචිස්සථ. පචිස්සාමි, පචිස්සාම. පචිස්සතෙ, පචිස්සන්තෙ. පචිස්සසෙ, පචිස්සව්හෙ. පචිස්සං, පචිස්සාම්හෙ.

तसेच - पचिस्सति, पचिस्सन्ति. पचिस्ससि, पचिस्सथ. पचिस्सामि, पचिस्साम. पचिस्सते, पचिस्सन्ते. पचिस्ससे, पचिस्सव्हे. पचिस्सं, पचिस्साम्हे.

කම්මෙ පච්චිස්සතෙ ඔදනො දෙවදත්තෙන, පච්චිස්සන්තෙ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ පච්චිස්සති, පච්චිස්සන්ති. පච්චිස්සසි, පච්චිස්සථ. පච්චිස්සාමි, පච්චිස්සාම.

कर्मणी प्रयोगात - 'पच्चिस्सते ओदनो देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे भात शिजवला जाईल), पच्चिस्सन्ते इत्यादी. परस्मैपदामध्ये - पच्चिस्सति, पच्चिस्सन्ति. पच्चिस्ससि, पच्चिस्सथ. पच्चिस्सामि, पच्चिस्साम.

ගච්ඡිස්සති, ගච්ඡිස්සන්ති. ගච්ඡිස්සසි, ගච්ඡිස්සථ. ගච්ඡිස්සාමි, ගච්ඡිස්සාම. ගච්ඡිස්සතෙ, ගච්ඡිස්සන්තෙ. ගච්ඡිස්සසෙ, ගච්ඡිස්සව්හෙ. ගච්ඡිස්සං, ගච්ඡිස්සාම්හෙ. සො සග්ගං ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති. ගමිස්සසි, ගමිස්සථ. ගමිස්සාමි, ගමිස්සාම ඉච්චාදි.

गच्छिस्सति, गच्छिस्सन्ति. गच्छिस्ससि, गच्छिस्सथ. गच्छिस्सामि, गच्छिस्साम. गच्छिस्सते, गच्छिस्सन्ते. गच्छिस्ससे, गच्छिस्सव्हे. गच्छिस्सं, गच्छिस्साम्हे. 'सो सग्गं गमिस्सति' (तो स्वर्गात जाईल), गमिस्सन्ति. गमिस्ससि, गमिस्सथ. गमिस्सामि, गमिस्साम इत्यादी.

කම්මෙ ගච්ඡීයිස්සතෙ, ගච්ඡීයිස්සන්තෙ. ගච්ඡීයිස්සති, ගච්ඡීයිස්සන්ති වා, ගමීයිස්සතෙ, ගමීයිස්සන්තෙ. ගමීයිස්සති, ගමීයිස්සන්ති වා ඉච්චාදි. යප්පච්චයලොපෙ ගමිස්සතෙ[Pg.283], ගමිස්සන්තෙ. ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති වා. තථා ඝම්මිස්සති, ඝම්මිස්සන්ති ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात - गच्छीयिस्सते, गच्छीयिस्सन्ते. किंवा गच्छीयिस्सति, गच्छीयिस्सन्ति; गमीयिस्सते, गमीयिस्सन्ते. किंवा गमीयिस्सति, गमीयिस्सन्ति इत्यादी. 'य' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर - गमिस्सते, गमिस्सन्ते. किंवा गमिस्सति, गमिस्सन्ति. तसेच घम्मिस्सति, घम्मिस्सन्ति इत्यादी रूपे होतात.

භවිස්සන්තීවිභත්ති.

भविस्सती विभक्ती (येथे समाप्त झाली).

484. කාලාතිපත්ති ස්සා ස්සංසු, ස්සෙ ස්සථ, ස්සංස්සාම්හා, ස්සථ ස්සිසු, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සිංස්සාම්හසෙ.

४८४. कालातिपत्ती विभक्तीचे प्रत्यय - स्सा, स्संसु; स्से, स्सथ; स्सं, स्साम्हा. स्सथ, स्सि सु; स्ससे, स्सव्हे; स्सिं, स्साम्हसे.

ස්සාදීනං ද්වාදසන්නං කාලාතිපත්තිසඤ්ඤා හොති. කාලස්ස අතිපතනං කාලාතිපත්ති, සා පන විරුද්ධපච්චයූපනිපාතතො, කාරණවෙකල්ලතො වා ක්‍රියාය අනභිනිබ්බත්ති, තද්දීපකත්තා අයං විභත්ති කාලාතිපත්තීති වුච්චති.

'स्सा' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'कालातिपत्ती' अशी संज्ञा आहे. काळाचे निघून जाणे म्हणजे 'कालातिपत्ती' (काळाचा अतिपात). ती म्हणजे प्रतिकूल कारणांच्या उपस्थितीमुळे किंवा कारणांच्या अभावामुळे क्रियेची अनुत्पत्ती होय. त्या काळाचा बोध करून देणारी असल्यामुळे या विभक्तीला 'कालातिपत्ती' असे म्हटले जाते.

475. ක්‍රියාතිපන්නෙතීතෙ කාලාතිපත්ති.

४७५. क्रिया अतिपन्न (अपूर्ण) राहिली असता, भूतकाळात कालातिपत्ती विभक्ती होते.

ක්‍රියාතිපන්නමත්තෙ අතීතෙ කාලෙ කාලාතිපත්තිවිභත්ති හොති. ක්‍රියාය අතිපතනං ක්‍රියාතිපන්නං, තං පන සාධකසත්තිවිරහෙන ක්‍රියාය අච්චන්තානුප්පත්ති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි න ක්‍රියා අතීතසද්දෙන වොහරිතබ්බා, තථාපි තක්කිරියුප්පත්තිප්පටිබන්ධකරක්‍රියාය කාලභෙදෙන අතීතවොහාරො ලබ්භතෙවාති දට්ඨබ්බං.

केवळ क्रिया अतिपन्न (अपूर्ण) राहिली असता, भूतकाळात कालातिपत्ती विभक्ती होते. क्रियेचे अतिपतन म्हणजे 'क्रियातिपन्न', म्हणजेच साधक शक्तीच्या अभावामुळे क्रियेची अत्यंत अनुत्पत्ती (न होणे). आणि येथे जरी क्रियेला 'अतीत' (भूतकाळ) या शब्दाने व्यवहार करता येत नसला, तरी त्या क्रियेच्या उत्पत्तीला प्रतिबंध करणाऱ्या क्रियेच्या कालभेदामुळे भूतकाळाचा व्यवहार प्राप्त होतोच, असे समजावे.

කාලාතිපත්තිපරස්සපදපඨමපුරිසෙකවචනං ස්සා, අකාරිකාරාගමා, වුද්ධිඅවාදෙසා ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්සා ස්සාම්හාවිභත්තීනං ක්වචි රස්සත්තං, ස්සෙවචනස්ස ච අත්තං.

कालातिपत्ती विभक्तीच्या परस्मैपदाच्या प्रथम पुरुषाचे एकवचन 'स्सा' आहे. येथे 'अ' कार आणि 'इ' काराचा आगम, वृद्धी आणि 'अव' आदेश होतात. "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'स्सा' आणि 'स्साम्हा' या विभक्ती प्रत्ययांचा काही ठिकाणी र्‍हस्व होतो, आणि 'स्से' वचनाचा 'अ' कार होतो.

සො චෙ පඨමවයෙ පබ්බජ්ජං අලභිස්ස, අරහා අභවිස්ස, භවිස්ස, අභවිස්සා, භවිස්සාවා, තෙ චෙ තං අලභිස්සංසු, අරහන්තො අභවිස්සංසු, භවිස්සංසු. එවං ත්වං අභවිස්ස, භවිස්ස, අභවිස්සෙ වා, තුම්හෙ අභවිස්සථ, භවිස්සථ. අහං අභවිස්සං, භවිස්සං, මයං [Pg.284] අභවිස්සම්හ, භවිස්සම්හ, අභවිස්සාම්හා, භවිස්සාම්හා වා. සො අභවිස්සථ, අභවිස්සිසු. අභවිස්සසෙ, අභවිස්සව්හෙ. අභවිස්සිං, අභවිස්සාම්හසෙ.

जर त्याने तरुणपणी (पहिल्या वयात) प्रव्रज्या मिळवली असती, तर तो अर्हत झाला असता (अभविस्स, भविस्स, अभविस्सा, भविस्सा वा). जर त्यांनी ती मिळवली असती, तर ते अर्हत झाले असते (अभविस्सं सु, भविस्सं सु). याप्रमाणे तू झाला असतास (अभविस्स, भविस्स, अभविस्से वा), तुम्ही झाला असता (अभविस्सथ, भविस्सथ). मी झालो असतो (अभविस्सं, भविस्सं), आम्ही झालो असतो (अभविस्सम्हा, भविस्सम्हा, अभविस्साम्हा, भविस्साम्हा वा). तो झाला असता (अभविस्सथ, अभविस्सिंसु). तू झाला असतास (अभविस्ससे), तुम्ही झाला असता (अभविस्सव्हे). मी झालो असतो (अभविस्सिं), आम्ही झालो असतो (अभविस्साम्हसे).

කම්මෙ අන්වභවිස්සථ, අන්වභවිස්සිසු. අන්වභූයිස්සථ වා ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අන්වභවිස්ස, අන්වභවිස්සංසු. අන්වභූයිස්ස වා ඉච්චාදි. භාවෙ අභවිස්සථ දෙවදත්තෙන, අභූයිස්සථ.

कर्मणी प्रयोगात 'अन्वभविस्सथ', 'अन्वभविस्सिंसु' किंवा 'अन्वभूयिस्सथ' इत्यादी रूपे होतात. परस्मैपदामध्ये 'अन्वभविस्स', 'अन्वभविस्सं सु' किंवा 'अन्वभूयिस्स' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात 'देवदत्तेन अभविस्सथ' (देवदत्ताद्वारे झाले असते), 'अभूयिस्सथ' अशी रूपे होतात.

තථා සො චෙ තං ධනං අලභිස්ස, ඔදනං අපචිස්ස, පචිස්ස, අපචිස්සා, පචිස්සා වා, අපචිස්සංසු, පචිස්සංසු. අපචිස්ස, පචිස්ස, අපචිස්සෙ, පචිස්සෙ වා, අපචිස්සථ, පචිස්සථ. අපචිස්සං, පචිස්සං, අපචිස්සම්හ, පචිස්සම්හ, අපචිස්සාම්හා, පචිස්සාම්හා වා. අපචිස්සථ, පචිස්සථ, අපචිස්සිසු, පචිස්සිසු. අපචිස්සසෙ, පචිස්සසෙ, අපචිස්සව්හෙ, පචිස්සව්හෙ. අපචිස්සිං, පචිස්සිං, අපචිස්සාම්හසෙ, පචිස්සාම්හසෙ.

त्याचप्रमाणे, जर त्याने ते धन मिळवले असते, तर त्याने भात शिजवला असता (अपचिस्स, पचिस्स, apacissā, pacissā वा). त्यांनी शिजवला असता (अपचिस्सं सु, पचिस्सं सु). तू शिजवला असतास (अपचिस्स, पचिस्स, अपचिस्से, पचिस्से वा), तुम्ही शिजवला असता (अपचिस्सथ, पचिस्सथ). मी शिजवला असता (अपचिस्सं, पचिस्सं), आम्ही शिजवला असता (अपचिस्सम्हा, पचिस्सम्हा, अपचिस्साम्हा, पचिस्साम्हा वा). त्याने शिजवला असता (अपचिस्सथ, पचिस्सथ), त्यांनी शिजवला असता (अपचिस्सिंसु, पचिस्सिंसु). तू शिजवला असतास (अपचिस्ससे, पचिस्ससे), तुम्ही शिजवला असता (अपचिस्सव्हे, पचिस्सव्हे). मी शिजवला असता (अपचिस्सिं, पचिस्सिं), आम्ही शिजवला असता (अपचिस्साम्हसे, पचिस्साम्हसे).

කම්මෙ අපචිස්සථ ඔදනො දෙවදත්තෙන, අපචිස්සිසු. යප්පච්චයලොපාභාවෙ අපචීයිස්සථ ඉච්චාදි. පරස්සපදත්තෙ අපච්චිස්ස තෙන, පච්චිස්ස, අපච්චිස්සා, පච්චිස්සා වා, අපච්චිස්සංසු, පච්චිස්සංසු ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'अपचिस्सथ ओदनो देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे भात शिजवला गेला असता), 'अपचिस्सिंसु' अशी रूपे होतात. 'य' प्रत्ययाच्या लोपाच्या अभावी 'अपचीयिस्सथ' इत्यादी रूपे होतात. परस्मैपदामध्ये 'अपच्चिस्स तेन' (त्याच्याद्वारे शिजवले गेले असते), 'पच्चिस्स', 'अपच्चिस्सा', 'पच्चिस्सा वा', 'अपच्चिस्सं सु', 'पच्चिस्सं सु' इत्यादी रूपे होतात.

සො අගච්ඡිස්ස, ගච්ඡිස්ස, අගච්ඡිස්සා, ගච්ඡිස්සාවා, අගච්ඡිස්සංසු, ගච්ඡිස්සංසු. ත්වං අගච්ඡිස්ස, ගච්ඡිස්ස, අගච්ඡිස්සෙ, ගච්ඡිස්සෙ වා, අගච්ඡිස්සථ, ගච්ඡිස්සථ. අගච්ඡිස්සං, ගච්ඡිස්සං, අගච්ඡිස්සම්හ, ගච්ඡිස්සම්හ, අගච්ඡිස්සාම්හා, ගච්ඡිස්සාම්හා වා. අගමිස්ස, ගමිස්ස, අගමිස්සා, ගමිස්සා වා, අගමිස්සංසු, ගමිස්සංසු. අගමිස්ස, ගමිස්ස, අගමිස්සෙ වා, අගමිස්සථ, ගමිස්සථ. අගමිස්සං[Pg.285], ගමිස්සං, අගමිස්සම්හ, ගමිස්සම්හ, අගමිස්සාම්හා, ගමිස්සාම්හා වා. අගච්ඡිස්සථ, ගච්ඡිස්සථ වා ඉච්චාදි.

तो गेला असता (अगच्छिस्स, गच्छिस्स, अगच्छिस्सा, गच्छिस्सा वा), ते गेले असते (अगच्छिस्सं सु, गच्छिस्सं सु). तू गेला असतास (अगच्छिस्स, गच्छिस्स, अगच्छिस्से, गच्छिस्से वा), तुम्ही गेला असता (अगच्छिस्सथ, गच्छिस्सथ). मी गेलो असतो (अगच्छिस्सं, गच्छिस्सं), आम्ही गेलो असतो (अगच्छिस्सम्हा, गच्छिस्सम्हा, अगच्छिस्साम्हा, गच्छिस्साम्हा वा). तो गेला असता (अगमिस, गमिस्स, अगमिस्सा, गमिस्सा वा), ते गेले असते (अगमिस्सं सु, गमिस्सं सु). तू गेला असतास (अगमिस, गमिस्स, अगमिस्से वा), तुम्ही गेला असता (अगमिसथ, गमिस्सथ). मी गेलो असतो (अगमिसं, गमिस्सं), आम्ही गेलो असतो (अगमिसम्हा, गमिस्सम्हा, अगमिसाम्हा, गमिस्साम्हा वा). तो गेला असता (अगच्छिस्सथ, गच्छिस्सथ वा) इत्यादी.

කම්මෙ අගච්ඡීයිස්සථ, අගමීයිස්සථ, අගච්ඡීයිස්ස, අගමීයිස්සඉච්චාදි. තථා අඝම්මිස්සා, අඝම්මිස්සංසු ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'अगच्छीयिस्सथ', 'अगमीयिस्सथ', 'अगच्छीयिस्स', 'अगमीयिस्स' इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'अघम्मिस्सा', 'अघम्मिस्सं सु' इत्यादी रूपे होतात.

කාලාතිපත්තිවිභත්ති.

कालातिपत्ति विभक्ती (Conditional Mood).

පඤ්චමී සත්තමී වත්ත-මානා සම්පතිනාගතෙ;

භවිස්සන්තී පරොක්ඛාදී, චතස්සොතීතකාලිකා.

पंचमी (आज्ञार्थ), सप्तमी (विध्यर्थ) आणि वर्तमान काळ (वत्तमाना) हे वर्तमान व भविष्य काळात होतात; भविष्य काळ (भविस्सती) आणि परोक्षा इत्यादी चार भूतकाळ (अतीतकलिक) आहेत.

ඡකාලිකවිභත්තිවිධානං.

सहा काळांच्या विभक्तींचे विधान (नियम).

විකරණවිධාන

विकरण विधान (विकरण प्रत्ययांचे नियम).

ඉසු ඉච්ඡාකන්තීසු, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපො, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච.

'इषु' (इच्छा आणि कामना या अर्थात) धातूमध्ये, पूर्वीप्रमाणेच धातूच्या अंत्य स्वराचा लोप होतो, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते आणि 'अ' (अ-प्रत्यय) विकरण लागते.

‘‘ධාතූන’’න්ති වත්තමානෙ –

'धातूनं' (धातूंचा) हा शब्द अनुवृत्तीने (चालू) असताना -

476. ඉසුයමූනමන්තො ච්ඡො වා.

४७६. 'इषुय मूनमंतो च्छो वा' (इषु आणि यमु धातूंच्या अंत्य वर्णाचा पर्याय करून 'च्छ' होतो).

ඉසුයමුඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තො ච්ඡො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, ‘‘අන්තො ච්ඡො වා’’ති යොගවිභාගෙන ආසස්සපි. සො සග්ගං ඉච්ඡති, ඉච්ඡන්ති. ඉච්ඡසි, ඉච්ඡථ. ඉච්ඡාමි, ඉච්ඡාම. ච්ඡාදෙසාභාවෙ අසංයොගන්තත්තා ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, එසති, එසන්ති ඉච්චාදි.

'इषु' आणि 'यमु' या धातूंच्या अंत्य वर्णाचा पर्याय करून 'च्छ' होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (निश्चित पर्यायासाठी) आहे. 'अन्तो च्छो वा' या योगविभागाने (सूत्राच्या विभाजनाने) हा नियम 'आस' धातूलाही लागू होतो. तो स्वर्गाची इच्छा करतो - 'इच्छति', 'इच्छन्ति'. 'इच्छसि', 'इच्छथ'. 'इच्छामि', 'इच्छाम'. 'च्छ' आदेशाच्या अभावी, असंयोगान्त असल्यामुळे 'अञ्ञेसु चा' या सूत्राने वृद्धी (गुण) होऊन 'एसति', 'एसन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

කම්මෙ අත්තනොපදස්ස යෙභුය්‍යෙන පරස්සපදත්තමෙව පයොජීයති, තෙන චෙත්ථ අත්තනොපදෙ රූපානි සඞ්ඛිපිස්සාම. සො ඉච්ඡීයති, එසීයති, ඉස්සතෙ, ඉස්සති, යකාරස්ස [Pg.286] පුබ්බරූපත්තං. තථා ඉච්ඡතු, එසතු. ඉච්ඡෙය්‍ය, එසෙය්‍ය. පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනීසු පන රූපානි සබ්බත්ථ පයොගමනුගම්ම පයොජෙතබ්බානි, ඉච්ඡි, එසි. ඉච්ඡිස්සති, එසිස්සති. ඉච්ඡිස්සා, එසිස්සා ඉච්ඡාදි.

कर्मणी प्रयोगात आत्मनेपदाच्या ऐवजी बहुतांश करून परस्मैपदाचाच प्रयोग केला जातो, म्हणून आम्ही येथे आत्मनेपदाची रूपे संक्षेपात सांगू. 'सो इच्छीयति', 'एसीयति', 'इस्सते', 'इस्सति' (येथे 'य' काराचे पूर्वरूप होते). त्याचप्रमाणे 'इच्छतु', 'एसतु'. 'इच्छेय्य', 'एसेय्य'. परोक्षा आणि हिय्यत्तनी (भूतकाळ) मध्ये मात्र सर्व ठिकाणी प्रयोगाचे अनुसरण करून रूपे योजावीत, जसे - 'इच्छि', 'एसि'. 'इच्छिस्सति', 'एस्सिस्सति'. 'इच्छिस्सा', 'एस्सिस्सा' इत्यादी.

යමු උපරමෙ, නිපුබ්බො, ච්ඡාදෙසො ච. නියච්ඡති, නියච්ඡන්ති. නියමති, නියමන්ති. සංපුබ්බො ‘‘සයෙ චා’’ති ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච. සඤ්ඤමති, සඤ්ඤමන්ති.

'यमु' धातू उपरम (थांबणे/संयम) या अर्थात आहे, 'नि' उपसर्गासह आणि 'च्छ' आदेश होऊन - 'नियच्छति', 'नियच्छन्ति' रूपे होतात. (च्छ आदेशाच्या अभावी) 'नियमति', 'नियमन्ति' रूपे होतात. 'सं' उपसर्गासह 'सये चा' या सूत्राने 'ञ' कार आणि द्वित्व होऊन - 'सञ्ञमति', 'सञ्ञमन्ति' रूपे होतात.

කම්මෙ නියච්ඡීයති, නියමීයති, නියම්මති, සඤ්ඤමීයති වා. තථා නියච්ඡතු, සඤ්ඤමතු. නියච්ඡෙය්‍ය, සඤ්ඤමෙය්‍ය. නියච්ඡී, සඤ්ඤමී. නියච්ඡිස්සති, සඤ්ඤමිස්සති. නියච්ඡිස්ස, සඤ්ඤමිස්ස ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'नियच्छीयति', 'नियमीयति', 'नियम्यति' किंवा 'सञ्ञमीयति' अशी रूपे होतात. त्याचप्रमाणे 'नियच्छतु', 'सञ्ञमतु'. 'नियच्छेय्य', 'सञ्ञमेय्य'. 'नियच्छी', 'सञ्ञमी'. 'नियच्छिस्सति', 'सञ्ञमिस्सति'. 'नियच्छिस्स', 'सञ्ञमिस्स' इत्यादी.

ආස උපවෙසනෙ, යොගවිභාගෙන ච්ඡාදෙසො, රස්සත්තං. අච්ඡති, අච්ඡන්ති. අච්ඡසි, අච්ඡථ. අච්ඡාමි, අච්ඡාම. අඤ්ඤත්‍ර උපපුබ්බො උපාසති, උපාසන්ති. අච්ඡීයති, උපාසීයති. අච්ඡතු, උපාසතු. අච්ඡෙය්‍ය, උපාසෙය්‍ය. අච්ඡී, උපාසී. අච්ඡිස්සති, උපාසිස්සති. අච්ඡිස්ස, උපාසිස්ස ඉච්චාදි.

'आस' धातू उपवेशन (बसणे) या अर्थात आहे. योगविभागाने 'च्छ' आदेश आणि र्‍हस्वत्व होऊन - 'अच्छति', 'अच्छन्ति'. 'अच्छसि', 'अच्छथ'. 'अच्छामि', 'अच्छाम' रूपे होतात. इतर ठिकाणी 'उप' उपसर्गासह 'उपासति', 'उपासन्ति' रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात 'अच्छीयति', 'उपासीयति'. आज्ञार्थात 'अच्छतु', 'उपासतु'. विध्यर्थात 'अच्छेय्य', 'उपासेय्य'. भूतकाळात 'अच्छी', 'उपासी'. भविष्यकाळात 'अच्छिस्सति', 'उपासिस्सति'. कालातिपत्तीत 'अच्छिस्स', 'उपासिस्स' इत्यादी रूपे होतात.

ලභ ලාභෙ, ලභති, ලභන්ති. ලභසි, ලභථ. ලභාමි, ලභාම. ලභතෙ, ලභන්තෙ. ලභසෙ, ලභව්හෙ. ලභෙ, ලභාම්හෙ.

'लभ्' धातू लाभ (मिळवणे) या अर्थात आहे. 'लभति', 'लभन्ति'. 'लभसि', 'लभथ'. 'लभामि', 'लभाम'. (आत्मनेपदात) 'लभते', 'लभन्ते'. 'लभсе', 'लभ्व्हे'. 'लभे', 'लभाम्हे' रूपे होतात.

කම්මෙ යකාරස්ස පුබ්බරූපත්තෙ කතෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පුරිමභකාරස්ස බකාරො, ලබ්භතෙ, ලබ්භන්තෙ. ලබ්භති, ලබ්භන්ති. ලබ්භතං, ලබ්භතු. ලබ්භෙ, ලබ්භෙය්‍ය.

कर्मणी प्रयोगात 'य' काराचे पूर्वरूप झाल्यावर 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने पूर्व 'भ' काराचा 'ब' कार होऊन - 'लब्भते', 'लब्भन्ते'. 'लब्भति', 'लब्भन्ति'. 'लब्भतं', 'लब्भतु'. 'लब्भे', 'लब्भेय्य' अशी रूपे होतात.

අජ්ජතනිම්හි ‘‘වා, අන්තලොපො’’ති ච වත්තමානෙ –

अद्यतनी (Aorist) भूतकाळात 'वा' (पर्यायाने) आणि 'अन्तलोपो' (अंत्य स्वराचा लोप) यांची अनुवृत्ती असताना -

477. ලභස්මා ඊ ඉංනං ත්ථත්ථං.

४७७. 'लभस्मा ई इणं त्थत्थं' (लभ् धातूनंतर येणाऱ्या 'ई' आणि 'इं' या विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने अनुक्रमे 'त्थ' आणि 'त्थं' हे आदेश होतात).

ලභඉච්චෙතස්මා ධාතුතො පරෙසං ඊඉංනං විභත්තීනං ත්ථ ත්ථංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො [Pg.287] ච. අලත්ථ, අලභි, ලභි, අලභිංසු, ලභිංසු. අලභො, ලභො, අලභි, ලභි, අලභිත්ථ, ලභිත්ථ. අලත්ථං, අලභිං, ලභිං, අලභිම්හ, ලභිම්හ ඉච්චාදි.

'लभ्' या धातूनंतर येणाऱ्या 'ई' आणि 'इं' या विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने अनुक्रमे 'त्थ' आणि 'त्थं' हे आदेश होतात आणि धातूच्या अंत्य स्वराचा लोप होतो. जसे - 'अलत्थ', 'अलभि', 'लभि', 'अलभिंसु', 'लभिंसु'. 'अलभो', 'लभो', 'अलभि', 'लभि', 'अलभित्थ', 'लभित्थ'. 'अलत्थं', 'अलभिं', 'लभिं', 'अलभिम्ह', 'लभिम्ह' इत्यादी.

භවිස්සන්තිම්හි ‘‘කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො’’ති එත්ථ සප්පච්චයග්ගහණෙන වච මුච භුජාදිතො ස්සස්සඛාදෙසො, වස ඡිද ලභාදිතො ඡාදෙසො ච වා හොතීති ස්සස්ස ඡාදෙසො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු චා’’ති ධාත්වන්තස්ස චකාරො, ලච්ඡති, ලච්ඡන්ති. ලච්ඡසි, ලච්ඡථ. ලච්ඡාමි, ලච්ඡාම. ඡාදෙසාභාවෙ ලභිස්සති, ලභිස්සන්ති. ලභිස්සසි, ලභිස්සථ. ලභිස්සාමි, ලභිස්සාම ඉච්චාදි. අලභිස්ස, අලභිස්සංසු ඉච්චාදි.

भविष्यकाळात 'करस्स सप्पच्चयस्स काहो' या सूत्रातील 'सप्पच्चय' (प्रत्ययासह) या ग्रहणाने 'वच', 'मुच', 'भुज' इत्यादी धातूंनंतर 'स्स' च्या जागी 'ख' आदेश होतो, आणि 'वस', 'छिद्', 'लभ्' इत्यादी धातूंनंतर 'छ' आदेश पर्यायाने होतो. येथे 'स्स' च्या जागी 'छ' आदेश होतो. 'ब्यञ्जनन्तस्स चो छप्पच्चयेसु चा' या सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा 'च' कार होतो, ज्यामुळे - 'लच्छति', 'लच्छन्ति'. 'लच्छसि', 'लच्छथ'. 'लच्छामि', 'लच्छाम' रूपे होतात. 'छ' आदेशाच्या अभावी - 'लभिस्सति', 'लभिस्सन्ति'. 'लभिस्ससि', 'लभिस्सथ'. 'लभिस्सामि', 'लभिस्साम' इत्यादी रूपे होतात. कालातिपत्तीत 'अलभिस्स', 'अलभिस्सं सु' इत्यादी रूपे होतात.

වච වියත්තියං වාචායං, වචති, වචන්ති. වචසි, වචථ. වචාමි, වචාම.

'वच' धातू स्पष्ट वाणी (व्यक्त वाणी) या अर्थात आहे. 'वचति', 'वचन्ति'. 'वचसि', 'वचथ'. 'वचामि', 'वचाम' रूपे होतात.

කම්මෙ අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

कर्मणी प्रयोगात, आत्मनेपद आणि 'य' प्रत्यय लागल्यावर -

478. වච වස වහාදීනමුකාරො වස්ස යෙ.

४७८. 'वच वस वहादीनमुकारो वस्स ये' (वच, वस, वह इत्यादी धातूंच्या 'व' काराचा 'य' प्रत्यय असताना 'उ' कार होतो).

වච වස වහඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං වකාරස්ස උකාරො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, ආදිසද්දෙන වඩ්ඪස්ස ච. ‘‘වස්ස අ ව’’ඉති සමාසෙන දුතියඤ්චෙත්ථ වග්ගහණං ඉච්ඡිතබ්බං, තෙන අකාරස්සපි උකාරො හොති, පුරිමපක්ඛෙ පරලොපො. ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස යකාරස්ස චකාරො, ද්විත්තං. උච්චතෙ, උච්චන්තෙ. වුච්චතෙ, වුච්චන්තෙ. වුච්චති, වුච්චන්ති වා ඉච්චාදි. තථා වචතු, වුච්චතු. වචෙය්‍ය, වුච්චෙය්‍ය. අවචා, අවච්චා, අවචූ, අවච්චූ. අවච, අවචො, අවචුත්ථ. අවච, අවචං, අවචම්හා. අවචුත්ථ ඉච්චාදි.

'वच', 'वस', 'वह' इत्यादी धातूंच्या 'व' काराचा 'उ' कार होतो 'य' प्रत्यय पर असताना, आणि 'आदि' शब्दाने 'वढ्ढ' धातूचाही (उकार होतो). 'वस्स अ व' या समासाने येथे दुसऱ्या 'व' चे ग्रहण इच्छिले पाहिजे, त्याने 'अ' काराचा देखील 'उ' कार होतो, पूर्वपक्षात परलोप होतो. 'तस्स चवग्ग' इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंतासह 'य' काराचा 'च' कार आणि द्वित्व होते. 'उच्चते', 'उच्चन्ते'. 'वुच्चते', 'वुच्चन्ते'. 'वुच्चति', 'वुच्चन्ति' किंवा इत्यादी. तसेच 'वचतु', 'वुच्चतु'. 'वचेय्य', 'वुच्चेय्य'. 'अवचा', 'अवच्चा', 'अवचू', 'अवच्चू'. 'अवच', 'अवचो', 'अवचुत्थ'. 'अवच', 'अवचं', 'अवचम्हा'. 'अवचुत्थ' इत्यादी.

479. වචස්සජ්ජතනිම්හි [Pg.288] මකාරො ඔ.

४७९. 'वच' धातूच्या 'म' काराचा 'ओ' कार होतो अज्जतनी (भूतकाळ) विभक्तीमध्ये.

වචඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අකාරො ඔත්තමාපජ්ජතෙ අජ්ජතනිම්හි විභත්තිම්හි. අවොචි, අවොචුං. අවොචො, අවොචුත්ථ. අවොචිං, අවොචුම්හ, උකාරාගමො. අවොච, රස්සත්තං, අවොචු ඉච්චාදි. අවුච්චිත්ථ.

'वच' या धातूच्या 'अ' काराला 'ओ' कार प्राप्त होतो अज्जतनी विभक्तीमध्ये. 'अवोचि', 'अवोचुं'. 'अवोचो', 'अवोचुत्थ'. 'अवोचिं', 'अवोचुम्ह', उकार-आगम. 'अवोच', र्‍हस्वत्व, 'अवोचु' इत्यादी. 'अवुच्चित्थ'.

භවිස්සන්තිම්හි සප්පච්චයග්ගහණෙන ස්සස්ස ඛාදෙසො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘කො ඛෙ චා’’ති ධාත්වන්තස්ස කාදෙසො, වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසි, වක්ඛථ. වක්ඛාමි, වක්ඛාම ඉච්චාදි.

भविष्यन्ती (भविष्यकाळ) मध्ये 'स' प्रत्ययाच्या ग्रहणाने 'स्स' चा 'ख' आदेश होतो, 'ब्यञ्जनन्तस्सा' हे अनुवृत्त असताना 'को खे चा' या सूत्राने धातूच्या अंताचा 'क' आदेश होतो - 'वक्खति', 'वक्खन्ति'. 'वक्खसि', 'वक्खथ'. 'वक्खामि', 'वक्खाम' इत्यादी.

වස නිවාසෙ, වසති, වසන්ති.

'वस' धातू निवास करणे या अर्थात; 'वसति', 'वसन्ति'.

කම්මෙ උත්තං, පුබ්බරූපත්තඤ්ච වුස්සති, වුස්සන්ති ඉච්චාදි. වසතු. වසෙය්‍ය. අවසි, වසි.

कर्मणी प्रयोगात उकार आणि पूर्वरूप होऊन 'वुस्सति', 'वुस्सन्ति' इत्यादी रूपे होतात. 'वसतु'. 'वसेय्य'. 'अवसि', 'वसि'.

භවිස්සන්තියං ස්සස්ස ඡාදෙසො, ධාත්වන්තස්ස චකාරො ච, වච්ඡති, වච්ඡන්ති. වච්ඡසි, වච්ඡථ. වච්ඡාමි, වච්ඡාම. වසිස්සති, වසිස්සන්ති. අවසිස්ස, අවසිස්සංසු.

भविष्यन्तीमध्ये 'स्स' चा 'छ' आदेश होतो आणि धातूच्या अंताचा 'च' कार होतो - 'वच्छति', 'वच्छन्ति'. 'वच्छसि', 'वच्छथ'. 'वच्छामि', 'वच्छाम'. 'वसिस्सति', 'वसिस्सन्ति'. 'अवसिस्स', 'अवसिस्संसु'.

තථා රුද අස්සුවිමොචනෙ, රොදති, රුච්ඡති. රොදිස්සති ඉච්චාදි.

तसेच 'रुद' अश्रू ढाळणे (रडणे) या अर्थात; 'रोदति', 'रुच्छति'. 'रोदिस्सति' इत्यादी.

කුස අක්කොසෙ, ආපුබ්බො ද්විත්තරස්සත්තානි, අප්පච්චයවුද්ධියො ච. අක්කොසති. අක්කොසතු. අක්කොසෙය්‍ය.

'कुस' आक्रोश (शिवीगाळ करणे) या अर्थात, 'आ' पूर्व असताना द्वित्व, र्‍हस्वत्व आणि 'अ' प्रत्यय व वृद्धी होते. 'अक्कोसति'. 'अक्कोसतु'. 'अक्कोसेय्य'.

‘‘අන්තලොපො’’ති වත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති ච.

'अन्तलोपो' हे अनुवृत्त होते, आणि मंडूकगतीने 'वा' (पर्यायाने) देखील अनुवृत्त होते.

480. කුසස්මා දී ච්ඡි.

४८०. 'कुस' धातूहून 'दी' (इ) विभक्तीचा 'च्छि' आदेश होतो.

කුස ඉච්චෙතස්මා ධාතුතො ඊවිභත්තිස්ස ච්ඡිආදෙසො හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අක්කොච්ඡි මං, අක්කොසි වා. අක්කොසිස්සති. අක්කොසිස්ස ඉච්චාදි.

'कुस' या धातूहून 'ई' विभक्तीचा 'च्छि' आदेश होतो आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो. 'अक्कोच्छि मं' (त्याने माझी निर्भर्त्सना केली) किंवा 'अक्कोसि'. 'अक्कोसिस्सति'. 'अक्कोसिस्स' इत्यादी.

වහ [Pg.289] පාපුණනෙ, වහති, වහන්ති.

'वह' पोहोचवणे (वाहून नेणे) या अर्थात; 'वहति', 'वहन्ति'.

කම්මෙ අත්තනොපදෙ, යප්පච්චයෙ ච කතෙ –

कर्मणी प्रयोगात, आत्मनेपदात आणि 'य' प्रत्यय केला असता -

‘‘යෙ’’ති වත්තතෙ.

'ये' हे अनुवृत्त होते.

481. හ විපරියයො ලො වා.

४८१. 'ह' चा विपर्यास (स्थानबदल) होतो आणि पर्यायाने 'ल' कार होतो.

හකාරස්ස විපරියයො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, යප්පච්චයස්ස ච ලකාරො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන ‘‘ගය්හතී’’තිආදීසු ලත්තං න හොති, නිමිත්තභූතස්ස යකාරස්සෙවෙතං ලත්තං, ‘‘වචවස’’ඉච්චාදිනා උත්තං. වුය්හති, වුල්හති, වුය්හන්ති. වහතු, වුය්හතු. වහෙය්‍ය, වුය්හෙය්‍ය. අවහී, අවුය්හිත්ථ, අවහිත්ථ. අවහිස්සති, වුය්හිස්සති. අවහිස්ස, අවුය්හිස්ස ඉච්චාදි.

'ह' काराचा विपर्यास (व्यत्यय) होतो 'य' प्रत्यय पर असताना, आणि 'य' प्रत्ययाचा पर्यायाने 'ल' कार होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थितविभाषा (नियमबद्ध पर्याय) दर्शवण्यासाठी आहे, त्यामुळे 'गय्हति' इत्यादींमध्ये 'ल'त्व होत नाही, निमित्तभूत असलेल्या 'य' काराचेच हे 'ल'त्व आहे, 'वचवस' इत्यादी सूत्राने उकार होतो. 'वुय्हति', 'वुळ्हति', 'वुय्हन्ति'. 'वहतु', 'वुय्हतु'. 'वहेय्य', 'वुय्हेय्य'. 'अवही', 'वुय्हित्थ', 'अवहित्थ'. 'अवहिस्सति', 'वुय्हिस्सति'. 'अवहिस्स', 'वुय्हिस्स' इत्यादी.

ජර වයොහානිම්හි.

'जर' वयाची हानी होणे (वृद्ध होणे) या अर्थात.

482. ජරමරානං ජීරජීය්‍යමීය්‍යා වා.

४८२. 'जर' आणि 'मर' या धातूंचे पर्यायाने 'जीर', 'जीय्य' आणि 'मीय्य' हे आदेश होतात.

ජරමර ඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ජීරජීය්‍යමීය්‍යාදෙසා හොන්ති වා, සරලොපාදි. ජීරති, ජීරන්ති. ජීය්‍යති, ජීය්‍යන්ති. ‘‘ක්වචා’’දිසුත්තෙන එකයකාරස්ස ක්වචි ලොපො හොති. ජීයති, ජීයන්ති.

'जर' आणि 'मर' या धातूंचे पर्यायाने 'जीर', 'जीय्य' आणि 'मीय्य' हे आदेश होतात, स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. 'जीरति', 'जीरन्ति'. 'जीय्यति', 'जीय्यन्ति'. 'क्वचा' इत्यादी सूत्राने एका 'य' काराचा काही ठिकाणी लोप होतो - 'जीयति', 'जीयन्ति'.

කම්මෙ ජීරීයති, ජීරීයන්ති. ජීයිය්‍යති, ජීයිය්‍යන්ති. ජීරතු, ජීය්‍යතු. ජීරෙය්‍ය, ජීය්‍යෙය්‍ය. අජීරී, ජීරී, ජීය්‍යී. ජීරිස්සති, ජීය්‍යිස්සති. අජීරිස්ස, අජීය්‍යිස්ස.

कर्मणी प्रयोगात 'जीरीयति', 'जीरीयन्ति'. 'जीयिय्यति', 'जीयिय्यन्ति'. 'जीरतु', 'जीय्यतु'. 'जीरेय्य', 'जीय्येय्य'. 'अजीरी', 'जीरी', 'जीय्यी'. 'जीरिस्सति', 'जीय्यिस्सति'. 'अजीरिस्स', 'अजीय्यिस्स'.

මර පාණචාගෙ, මීය්‍යාදෙසො, මීය්‍යති, මීය්‍යන්ති. මීයති, මීයන්ති වා. මරති, මරන්ති ඉච්චාදි.

'मर' प्राणत्याग करणे (मरणे) या अर्थात, 'मीय्य' आदेश होऊन 'मीय्यति', 'मीय्यन्ति' किंवा 'मीयति', 'मीयन्ति' होतात. 'मरति', 'मरन्ति' इत्यादी.

දිස පෙක්ඛණෙ.

'दिस' पाहणे या अर्थात.

483. දිසස්ස [Pg.290] පස්ස දිස්ස දක්ඛා වා.

४८३. 'दिस' धातूचे पर्यायाने 'पस्स', 'दिस्स' आणि 'दक्ख' हे आदेश होतात.

දිසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පස්ස දිස්ස දක්ඛඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන දිස්සාදෙසො කම්මනි සබ්බධාතුකෙ එව. පස්සති, පස්සන්ති. දක්ඛති, දක්ඛන්ති.

'दिस' या धातूचे 'पस्स', 'दिस्स' आणि 'दक्ख' हे आदेश पर्यायाने होतात. हा 'वा' शब्द व्यवस्थितविभाषा दर्शवण्यासाठी आहे, त्यामुळे 'दिस्स' हा आदेश केवळ कर्मणी प्रयोगातील सार्वधातुक प्रत्यय असतानाच होतो. 'पस्सति', 'पस्सन्ति'. 'दक्खति', 'दक्खन्ति'.

කම්මනි යකාරලොපො, දිස්සතෙ, දිස්සන්තෙ. දිස්සති, දිස්සන්ති. විපස්සීයති, දක්ඛීයති. පස්සතු, දක්ඛතු, දිස්සතු. පස්සෙය්‍ය, දක්ඛෙය්‍ය, දිස්සෙය්‍ය.

कर्मणी प्रयोगात 'य' काराचा लोप होतो - 'दिस्सते', 'दिस्सन्ते'. 'दिस्सति', 'दिस्सन्ति'. 'विपस्सीयति', 'दक्खीयति'. 'पस्सतु', 'दक्खतु', 'दिस्सतु'. 'पस्सेय्य', 'दक्खेय्य', 'दिस्सेय्य'.

හිය්‍යත්තනියං ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාතුඉකාරස්ස අත්තං, අද්දසා, අද්දස. කම්මනි අදිස්ස.

हिय्यत्तनी (भूतकाळ) मध्ये 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने धातूच्या 'इ' काराचा 'अ' कार होतो - 'अद्दसा', 'अद्दस'. कर्मणी प्रयोगात 'अदिस्स'.

තථා අපස්සි, පස්සි, අපස්සිංසු, පස්සිංසු. අපස්සි, පස්සි, අපස්සිත්ථ, පස්සිත්ථ. අපස්සිං, පස්සිං, අපස්සිම්හ, පස්සිම්හ. අද්දසි, දසි, අද්දසංසු, දසංසු. කම්මනි අදිස්සංසු. අද්දක්ඛි, අද්දක්ඛිංසු.

तसेच 'अपस्सि', 'पस्सि', 'अपस्सिंसु', 'पस्सिंसु'. 'अपस्सि', 'पस्सि', 'अपस्सित्थ', 'पस्सित्थ'. 'अपस्सिं', 'पस्सिं', 'अपस्सिम्ह', 'पस्सिम्ह'. 'अद्दसि', 'दसि', 'अद्दसंसु', 'दसंसु'. कर्मणी प्रयोगात 'अदिस्सिंसु'. 'अद्दक्खि', 'अद्दक्खिंसु'.

පස්සිස්සති, පස්සිස්සන්ති. ‘‘භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස චා’’ති යොගවිභාගෙන ස්සස්ස ලොපො, ඉකාරාගමො ච, දක්ඛිති, දක්ඛින්ති. ලොපාභාවෙ දක්ඛිස්සති, දක්ඛිස්සන්ති. අපස්සිස්ස, අදක්ඛිස්ස ඉච්චාදි.

'पस्सिस्सति', 'पस्सिस्सन्ति'. 'भविस्सन्तिम्हि स्सस्स चा' या योगविभागाने 'स्स' चा लोप आणि 'इ' कार आगम होतो - 'दक्खिति', 'दक्खिन्ति'. लोप न झाल्यास 'दक्खिस्सति', 'दक्खिस्सन्ति'. 'अपस्सिस्स', 'अदक्खिस्स' इत्यादी.

සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු.

'सद' शिथिल होणे, गती आणि अवसान (नाश पावणे/बसणे) या अर्थांत.

‘‘සබ්බත්ථා’’ති වත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා ‘‘ක්වචී’’ති ච.

'सब्बत्था' हे अनुवृत्त होते, आणि मंडूकगतीने 'क्वचि' देखील अनुवृत्त होते.

484. සදස්ස සීදත්තං.

४८४. 'सद' धातूचा 'सीद' भाव होतो.

සදඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සීදාදෙසො හොති සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු ක්වචි. සෙසං නෙය්‍යං. නිසීදති, නිසීදන්ති. භාවෙ නිසජ්ජතෙ, ඉධ ක්වචාධිකාරෙන සීදා-දෙසො [Pg.291] න භවති. නිසීදතු. නිසීදෙ. නිසීදි. නිසීදිස්සති. නිසීදිස්ස ඉච්චාදි.

'सद' या धातूचा सर्व विभक्ती प्रत्ययांमध्ये काही ठिकाणी 'सीद' आदेश होतो. उर्वरित रूपे जाणावीत. 'निसीदति', 'निसीदन्ति'. भावे प्रयोगात 'निसज्जते', येथे 'क्वचि' च्या अधिकारामुळे 'सीद' आदेश होत नाही. 'निसीदतु'. 'निसीदे'. 'निसीदि'. 'निसीदिस्सति'. 'निसीदिस्स' इत्यादी.

යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු. යජති, යජන්ති.

'यज' देवपूजा, संगतीकरण आणि दान या अर्थांत; 'यजति', 'यजन्ति'.

කම්මනි ‘‘යම්හී’’ති වත්තතෙ.

कर्मणी प्रयोगात 'यम्हि' हे अनुवृत्त होते.

485. යජස්සාදිස්සි.

४८५. 'यज' धातूच्या आदि अक्षराचा 'इ' कार होतो.

යජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ආදිස්ස යකාරස්ස ඉකාරාදෙසො හොති යප්පච්චයෙ පරෙ, සරලොපො. ඉජ්ජතෙ මයා බුද්ධො. තථා යජතු, ඉජ්ජතං. යජෙ, ඉජ්ජෙථ. යජි, ඉජ්ජිත්ථ. යජිස්සති, ඉජ්ජිස්සතෙ. යජිස්ස, ඉජ්ජිස්සථ ඉච්චාදි.

'यज' या धातूच्या आदि 'य' काराचा 'इ' कार आदेश होतो 'य' प्रत्यय पर असताना, आणि स्वरलोप होतो. 'इज्जते मया बुद्धो' (माझ्याकडून बुद्धांची पूजा केली जाते). तसेच 'यजतु', 'इज्जतं'. 'यजे', 'इज्जेथ'. 'यजि', 'इज्जित्थ'. 'यजिस्सति', 'इज्जिस्सते'. 'यजिस्स', 'इज्जिस्सथ' इत्यादी.

වද වියත්තියං වාචායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච.

'वद' स्पष्ट वाणीने बोलणे या अर्थात, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती आणि 'अ' प्रत्यय होतो.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

'वा' हे अनुवृत्त होते.

486. වදස්ස වජ්ජං.

४८६. 'वद' धातूचा 'वज्ज' आदेश होतो.

වදඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස වජ්ජාදෙසො හොති වා සබ්බාසු විභත්තීසු. විභත්‍යාධිකාරත්තා චෙත්ථ සබ්බාසූති අත්ථතො සිද්ධං.

'वद' या संपूर्ण धातूचा सर्व विभक्तींमध्ये 'वज्ज' असा आदेश विकल्पेकरून होतो. विभक्तीच्या अधिकाराने येथे 'सर्व विभक्तींमध्ये' हे अर्थावरून सिद्ध होते.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

'वा' (विकल्पेकरून) याची अनुवृत्ती होते.

487. ලොපඤ්චෙත්තමකාරො.

४८७. आणि अकाराचा लोप आणि 'ए'त्व (ए-कार) होतो.

භූවාදිතො පරො අප්පච්චයො එත්තමාපජ්ජතෙ, ලොපඤ්ච වා. විකරණකාරියවිධිප්පකරණතො චෙත්ථ අකාරොති අප්පච්චයො ගය්හති.

'भू' इत्यादी धातूंनंतर येणारा 'अ' प्रत्यय 'ए'त्वाला (ए-काराला) प्राप्त होतो आणि त्याचा विकल्पेकरून लोपही होतो. विकरण कार्याच्या विधीच्या प्रकरणावरून येथे 'अकार' म्हणजे 'अ' प्रत्यय घेतला जातो.

භූවාදිතො ජුහොත්‍යාදි-තො ච අප්පච්චයො පරො;

ලොපමාපජ්ජතෙ නාඤ්ඤො, වවත්ථිතවිභාසතොති.

'भू' इत्यादी आणि 'जुहोति' इत्यादी धातूंनंतर येणारा 'अ' प्रत्ययच लोप पावतो, इतर नाही; कारण ही व्यवस्थित विभाषा (नियम) आहे.

අප්පච්චයස්ස එකාරො, සරලොපාදි, වජ්ජෙති, වදෙති, වදති, අන්තිම්හි –

'अ' प्रत्ययाचा 'ए'कार होऊन, स्वरलोप इत्यादी कार्ये झाल्यावर 'वज्जेति', 'वदेति', 'वदति' ही रूपे बनतात. 'अन्ति' प्रत्यय असताना -

488. ක්වචි [Pg.292] ධාතුවිභත්තිප්පච්චයානං දීඝවිපරීතාදෙසලොපාගමා ච.

४८८. काही ठिकाणी धातू, विभक्ती आणि प्रत्यय यांना दीर्घ, त्याचा विपरीत (ऱ्हस्व), आदेश, लोप आणि आगम हे कार्य होतात.

ඉධ ධාත්වාධිකාරෙ ආඛ්‍යාතෙ, කිතකෙ ච අවිහිතලක්ඛණෙසු පයොගෙසු ක්වචි ධාතූනං, ත්‍යාදිවිභත්තීනං, ධාතුවිහිතප්පච්චයානඤ්ච දීඝතබ්බිපරීතආදෙසලොපාගමඉච්චෙතානි කාරියානි ජිනවචනානුරූපතො භවන්ති. තත්ථ –

येथे धातूच्या अधिकारात, आख्यात (क्रियापद) आणि कृदंत यांमध्ये ज्यांचे नियम विहित केलेले नाहीत अशा प्रयोगांमध्ये काही ठिकाणी धातूंचे, 'ति' इत्यादी विभक्तींचे आणि धातूंना विहित केलेल्या प्रत्ययांचे दीर्घ, त्याचा विपरीत (ऱ्हस्व), आदेश, लोप आणि आगम ही कार्ये बुद्धवचनांच्या (जिनवचनांच्या) अनुरूप होतात. त्यामध्ये -

නාම්හි රස්සො කියාදීනං, සංයොගෙ චඤ්ඤධාතුනං;

ආයූනං වා විභත්තීනං, ම්හා, ස්සාන්තස්ස ච රස්සතා.

'ना' प्रत्यय असताना 'किया' इत्यादी धातूंचा ऱ्हस्व होतो, आणि संयोग असताना इतर धातूंचा; 'आयू' प्रत्ययांचा किंवा विभक्तींचा, आणि 'म्हा' व 'स्स' शेवटी असलेल्यांचा ऱ्हस्व होतो.

ගමිතො ච්ඡස්ස ඤ්ඡො වාස්ස, ගමිස්සජ්ජතනිම්හි ගා;

උචාගමො වා ත්ථම්හෙසු, ධාතූනං යම්හි දීඝතා.

'गम्' धातूच्या 'च्छ' चा 'ञ्छ' होतो, आणि 'गमिस्स' च्या अज्जतनी (भूतकाळ) मध्ये 'गा' होतो; 'त्थ' आणि 'म्ह' प्रत्यय असताना 'उ' चा आगम विकल्पेकरून होतो, आणि 'य' प्रत्यय असताना धातूंचा दीर्घ होतो.

එය්‍යෙය්‍යාසෙය්‍යාමෙත්තඤ්ච, වා ස්සෙස්සෙත්තඤ්ච පාපුණෙ;

ඔකාරා අත්තමිත්තඤ්ච, ආත්ථා පප්පොන්ති වා ත්ථථෙ.

'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्यामि' यांना 'ए'त्व प्राप्त होते, आणि 'स्से' ला विकल्पेकरून 'ए'त्व प्राप्त होते; 'ओ' कार आणि 'अ' कार यांना 'इ'त्व प्राप्त होते, आणि 'त्थ' व 'थ' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'आत्था' प्राप्त होते.

තථා බ්‍රූතොති අන්තීනං, අඋ වාහ ච ධාතුයා;

පරොක්ඛාය විභත්තිම්හි, අනබ්භාසස්ස දීඝතා.

तसेच 'ब्रू' धातूच्या 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांना 'अ' आणि 'उ' आदेश होतात, आणि 'वह्' धातूचा 'आह' होतो; परोक्खा विभक्तीमध्ये अनभ्यासाचा (द्वित्व न झालेल्याचा) दीर्घ होतो.

සංයොගන්තො අකාරෙත්ථ, විභත්තිප්පච්චයාදි තු;

ලොප මාපජ්ජතෙ නිච්ච-මෙකාරොකාරතො පරොති.

येथे संयोगाच्या शेवटी असलेला अकार, तसेच विभक्ती आणि प्रत्यय यांचा आदि-अकार हा 'ए'कार आणि 'ओ'कार यांच्यानंतर नेहमी लोप पावतो.

එකාරතො පරස්ස අන්තිඅකාරස්ස ලොපො, වජ්ජෙන්ති, වදෙන්ති, වදන්ති. වජ්ජෙසි, වදෙසි, වදසි, වජ්ජෙථ, වදෙථ, වදථ. වජ්ජෙමි, වජ්ජාමි, වදෙමි, වදාමි, වජ්ජෙම, වදෙම, වජ්ජාම, වදාම.

'ए'कारानंतर येणाऱ्या 'अन्ति' च्या 'अ'काराचा लोप होतो, जसे - वज्जेन्ति, वदेन्ति, वदन्ति। वज्जेसि, वदेसि, वदसि, वज्जेथ, वदेथ, वदथ। वज्जेमि, वज्जामि, वदेमि, वदामि, वज्जेम, वदेम, वज्जाम, वदाम.

කම්මනි වජ්ජීයති, වජ්ජීයන්ති. වජ්ජති, වජ්ජන්ති. වදීයති වා. වජ්ජෙතු, වදෙතු, වදතු. වජ්ජෙ, වජ්ජෙය්‍ය, වදෙ, වදෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං, වදෙය්‍යුං. වජ්ජෙය්‍යාසි, වජ්ජෙසි, වදෙය්‍යාසි. අවදි, වදි, වදිංසු. වදිස්සති, වදිස්සන්ති. අවදිස්ස ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात - वज्जीयति, वज्जीयन्ति; वज्जति, वज्जन्ति किंवा वदीयति अशी रूपे होतात. तसेच - वज्जेतु, वदेतु, वदतु। वज्जे, वज्जेय्य, वदे, वदेय्य, वज्जेय्युं, वदेय्युं। वज्जेय्यासि, वज्जेसि, वदेय्यासि। अवदि, वदि, वदिंसु। वदिस्सति, वदिस्सन्ति। अवदिस्स इत्यादी.

කමු [Pg.293] පදවික්ඛෙපෙ, අප්පච්චයෙ කතෙ ‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ද්විත්තං, කවග්ගස්ස චවග්ගො.

'कमु' (पाऊल टाकणे/चालणे या अर्थात) धातूला 'अ' प्रत्यय लावल्यावर 'क्वचादिवण्णानमेकस्सरानं द्वेभावो' या सूत्राने द्वित्व होते, आणि क-वर्गाचा च-वर्ग होतो.

අබ්භාසග්ගහණමන්තග්ගහණං, වාග්ගහණඤ්ච වත්තතෙ.

'अभ्यास' ग्रहण, 'अंत' ग्रहण आणि 'वा' (विकल्प) ग्रहण यांची अनुवृत्ती होते.

489. නිග්ගහීතඤ්ච.

४८९. आणि निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

අබ්භාසන්තෙ නිග්ගහීතඤ්චාගමො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, තෙන කමාදීනමෙවෙතං. චඞ්කමති, චඞ්කමන්ති ඉච්චාදි. කමති, කමන්ති ඉච්චාදි.

अभ्यासाच्या शेवटी निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम विकल्पेकरून होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियम मर्यादित करण्यासाठी) आहे, त्यामुळे हे केवळ 'कम्' इत्यादी धातूंनाच लागू होते. जसे - चङ्कमति, चङ्कमन्ति इत्यादी; कमति, कमन्ति इत्यादी.

චල කම්පනෙ, චඤ්චලති, චලති.

'चल' (कंप पावणे/हलणे या अर्थात) - चञ्चलति, चलति.

චල දලනෙ, දද්දල්ලති.

'चल' (चमकणे या अर्थात) - दद्दल्लति.

ඣෙචින්තායං, අප්පච්චයෙ ‘‘ඔ, සරෙ, එ’’ති ච අධිකිච්ච ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන අකාරිතෙපි එකාරස්ස ආයාදෙසො, ඣායති, ඣායන්ති ඉච්චාදි, විසෙසවිධානං.

'झे' (चिंतन करणे या अर्थात) धातूला 'अ' प्रत्यय लावल्यावर, 'ओ, सरे, ए' या सूत्राचा अधिकार ठेवून 'ते आवाया' या सूत्राच्या योगविभागाने (सूत्राचे विभाजन करून) अकारित (णिच् प्रत्यय नसतानाही) 'ए'काराचा 'आय' आदेश होतो; जसे - झायति, झायन्ति इत्यादी; हा विशेष विधी आहे.

අවුද්ධිකභූවාදිනයො.

हा वृद्धिरहित 'भू' इत्यादी धातूंचा प्रकार (नय) आहे.

තුද බ්‍යථනෙ, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති අප්පච්චයො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථානුවත්තිත වාග්ගහණෙන තුදාදීනං වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො, තුදති, තුදන්ති. තුදසි, තුදථ. තුදාමි, තුදාම.

'तुद' (पीडा देणे या अर्थात) धातूपासून 'ति' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती आणि 'अ' प्रत्यय झाल्यावर, 'अञ्ञेसु च' या सूत्रात अनुवृत्त झालेल्या 'वा' (विकल्प) ग्रहणाने 'तुद' इत्यादी धातूंची वृद्धी न होणे हाच विशेष आहे; जसे - तुदति, तुदन्ति। तुदसि, तुदथ। तुदामि, तुदाम.

කම්මෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සදකාරස්ස යප්පච්චයස්ස ජකාරො ද්විත්තං, තුජ්ජතෙ, තුජ්ජන්තෙ. තුජ්ජති, තුජ්ජන්ති, තුජ්ජරෙ වා. තථා තුදතු, තුදන්තු. තුදෙ, තුදෙය්‍ය, තුදෙය්‍යුං. අතුදි, තුදිංසු. අතුදි, අතුදිත්ථ. අතුදිං, අතුදිම්හ. අතුජ්ජිත්ථ, අතුජ්ජි. තුදිස්සති. අතුදිස්ස ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'तस्स चवग्ग...' इत्यादी सूत्राने 'द'कार आणि 'य' प्रत्यय मिळून 'ज'कार होऊन त्याचे द्वित्व होते; जसे - तुज्जते, तुज्जन्ते; किंवा तुज्जति, तुज्जन्ति, तुज्जरे. तसेच - तुदतु, तुदन्तु। तुदे, तुदेय्य, तुदेय्युं। अतुदि, तुदिंसु। अतुदि, अतुदित्थ। अतुदिं, अतुदिम्ह। अतुज्जित्थ, अतुज्जि। तुदिस्सति। अतुदिस्स इत्यादी.

විස පවෙසනෙ පපුබ්බො, සො ගාමං පවිසති, පවිසන්ති. පවිසසි, පවිසථ. පවිසාමි, පවිසාම.

'विस' (प्रवेश करणे या अर्थात) धातूला 'प' (प्र) उपसर्ग लागून - सो गामं पविसति (तो गावात प्रवेश करतो), पविसन्ति। पविससि, पविसथ। पविसामि, पविसाम.

කම්මෙ [Pg.294] පවිසිය්‍යතෙ, පවිසිය්‍යන්තෙ. පවිසිය්‍යති, පවිසිය්‍යන්ති. පවිස්සතෙ වා. තථා පවිසතු, පවිසන්තු. පවිසෙය්‍ය. පාවිසි, පවිසි, පාවෙක්ඛි පථවිං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අජ්ජතනිම්හි විසස්ස වෙක්ඛාදෙසො ච. පාවිසිංසු, පවිසිංසු.

कर्मणी प्रयोगात - पविसिय्यते, पविसिय्यन्ते; पविसिय्यति, पविसिय्यन्ति किंवा पविसते. तसेच - पविसतु, पविसन्तु। पविसेय्य। पाविसि, पविसि, पावेक्खि पथविं (त्याने पृथ्वीत प्रवेश केला) - येथे 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने अज्जतनी (भूतकाळ) मध्ये 'विस' धातूचा 'वेक्ख' असा आदेश होतो. पाविसिंसु, पविसिंसु.

කම්මෙ පාවිසීයිත්ථ, පවිසීයිත්ථ, පාවිසීයි, පවිසීයි. පවිසිස්සති, පවිසිස්සන්ති. පවිසීයිස්සතෙ, පවිසිස්සතෙ. පාවිසිස්ස. පාවිසීයිස්ස ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात - पाविसीयित्थ, पविसीयित्थ, पाविसीयि, पविसीयि। पविसिस्सति, पविसिस्सन्ति। पविसीयिस्सते, पविसिस्सते। पाविसिस्स। पाविसीयिस्स इत्यादी.

නුද ඛෙපෙ, නුදති, නුදන්ති.

'नुद' (फेकणे/दूर करणे या अर्थात) - nudati, nudanti.

දිස අතිසජ්ජනෙ, උද්දිසති, උද්දිසන්ති.

'दिस' (निर्देश करणे/देणे या अर्थात) - उद्दिसति, उद्दिसन्ति.

ලිඛ ලෙඛනෙ, ලිඛති, ලිඛන්ති.

'लिख' (लिहिणे या अर्थात) - लिखति, लिखन्ति.

ඵුස සම්ඵස්සෙ, ඵුසති, ඵුසන්ති ඉච්චාදි.

'फुस' (स्पर्श करणे या अर्थात) - फुसति, फुसन्ति इत्यादी.

තුදාදිනයො.

हा 'तुद' इत्यादी धातूंचा प्रकार (नय) आहे.

හූ, භූ සත්තායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති අප්පච්චයො, ‘‘වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති භූවාදිතො පරස්ස අප්පච්චයස්ස ලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි. සො හොති, තෙ හොන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පරසරස්ස ලොපො. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. භාවෙ හූයතෙ.

'हू', 'भू' (असणे या अर्थात) धातूंपासून 'ति' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती आणि 'भूवादितो अ' या सूत्राने 'अ' प्रत्यय झाल्यावर, 'वा' चा अधिकार ठेवून 'लोपञ्चेत्तमकारो' या सूत्राने 'भू' इत्यादी धातूंनंतर येणाऱ्या 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो, आणि 'अञ्ञेसु च' या सूत्राने वृद्धी होते. 'सो होति' (तो होतो), 'ते होन्ति' (ते होतात) - येथे 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने पर-स्वराचा लोप होतो. होसि, होथ। होमि, होम. भाव प्रयोगात - हूयते.

තථා හොතු, හොන්තු. හොහි, අනකාරපරත්තා හිලොපො න භවති, හොථ. හොමි, හොම. භාවෙ හූයතං.

तसेच - होतु, होन्तु। 'होहि' - येथे अकार नंतर नसल्यामुळे 'हि' चा लोप होत नाही, होथ। होमि, होम. भाव प्रयोगात - हूयतं.

සත්තමියං සරලොපාදි, හෙය්‍ය, හෙය්‍යුං. හෙය්‍යාසි, හෙය්‍යාථ. හෙය්‍යාමි, හෙය්‍යාම. හෙය්‍යං වා. භාවෙ හූයෙථ.

सप्तमी विभक्तीमध्ये स्वरलोप इत्यादी कार्ये झाल्यावर - हेय्य, हेय्युं। हेय्यासि, हेय्याथ। हेय्यामि, हेय्याम किंवा हेय्यं. भाव प्रयोगात - हूयेथ.

හිය්‍යත්තනියං [Pg.295] අප්පච්චයලොපෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හූධාතුස්ස ඌකාරස්ස උවාදෙසො. අහුවා, අහුවු, අහුවූ. අහුව, අහුවො, අහුවත්ථ. අහුවං, අහුවම්හ. අහුවත්ථ, අහුවත්ථුං. අහුවසෙ, අහුවව්හං. අහුවිං, අහුවම්හසෙ. භාවෙ අහූයත්ථ.

हिय्यत्तनी (भूतकाळ) मध्ये 'अ' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'हू' धातूच्या 'ऊ'काराचा 'उव्' आदेश होतो; जसे - अहुवा, अहुवु, अहुवू। अहुव, अहुवो, अहुवत्थ। अहुवं, अहुवम्ह। अहुवत्थ, अहुवत्थुं। अहुवसे, अहुवव्हं। अहुविं, अहुवम्हसे. भाव प्रयोगात - अहूयत्थ.

අජ්ජතනිම්හි ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හූතො ඊවිභත්තිස්ස ලොපො රස්සත්තං, සො අහු, ලොපාභාවෙ ‘‘කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති එත්ථ ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන සාගමො, වුද්ධි, අහොසි, අහෙසුං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඔකාරස්සෙකාරො. අහවුං වා. අහොසි, අහොසිත්ථ. අහොසිං, අහුං, පරසරස්ස ලොපො, රස්සත්තඤ්ච, අහොසිම්හ, අහුම්හ, රස්සත්තං. භාවෙ අහූයිත්ථ.

अज्जतनी (भूतकाळ) मध्ये 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'हू' धातूच्या 'ई' विभक्तीचा लोप आणि ऱ्हस्वत्व होऊन 'सो अहु' (तो झाला) असे रूप बनते. लोप न झाल्यास, 'करस्स कासत्तमज्जतनिम्हि' या सूत्रातील 'सत्तमज्जतनिम्हि' या योगविभागाने 'स्' चा आगम आणि वृद्धी होऊन 'अहोसि', 'अहेसुं' ही रूपे बनतात; येथे 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'ओ'काराचा 'ए'कार होतो. किंवा 'अहवुं' असे रूप होते. तसेच - अहोसि, अहोसित्थ। अहोसिं, अहुं (येथे पर-स्वराचा लोप आणि ऱ्हस्वत्व होते), अहोसिम्ह, अहुम्ह (ऱ्हस्वत्व होते). भाव प्रयोगात - अहूयित्थ.

‘‘හි ලොපං වා’’ති ඉතො ‘‘ලොපො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

'हि लोपं वा' या सूत्रातून 'लोपो' आणि 'वा' यांची अनुवृत्ती होते.

490. හොතිස්සරෙ’හොහෙ භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස ච.

४९०. भविष्यकाळात (भविस्सतीमध्ये) स्वर असताना 'हो' धातूचे 'अहो' आणि 'हे' हे आदेश होतात, आणि 'स्स' चा देखील (लोप किंवा आदेश होतो).

හූඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සරො එහ ඔහ එත්තමාපජ්ජතෙ භවිස්සන්තිම්හි විභත්තිම්හි, ස්සස්ස ච ලොපො හොති වා. ඉකාරාගමො, සරලොපාදි.

'हू' (hū) या धातूच्या स्वराला भविष्यन्ती विभक्तीमध्ये (भविष्यकाळात) 'ए' आणि 'ओ' आदेश होतो (म्हणजे 'हे' आणि 'हो' असे रूप होते) आणि 'स्स' चा विकल्पेकरून लोप होतो. 'इ' काराचा आगम आणि स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात.

හෙහිති, හෙහින්ති. හෙහිසි, හෙහිථ. හෙහාමි, හෙහාම. ලොපාභාවෙ – හෙහිස්සති, හෙහිස්සන්ති. හෙහිස්සසි, හෙහිස්සථ. හෙහිස්සාමි, හෙහිස්සාම. ඔහාදෙසෙ – හොහිති, හොහින්ති. හොහිසි, හොහිථ. හොහාමි, හොහාම. තථා හොහිස්සති, හොහිස්සන්ති. හොහිස්සසි, හොහිස්සථ. හොහිස්සාමි, හොහිස්සාම. එකාරාදෙසෙ – හෙති, හෙන්ති. හෙසි, හෙථ. හෙමි[Pg.296], හෙම. හෙස්සති, හෙස්සන්ති. හෙස්සසි, හෙස්සථ. හෙස්සාමි, හෙස්සාම. භාවෙ හූයිස්සතෙ.

हेहिति, हेहिन्ति। हेहिसि, हेहिथ। हेहामि, हेहाम। लोपाच्या अभावी (लोप न झाल्यास) – हेहिस्सति, हेहिस्सन्ति। हेहिस्ससि, हेहिस्सथ। हेहिस्सामि, हेहिस्साम। 'ओ' आदेश झाल्यास – होहिति, होहिन्ति। होहिसि, होहिथ। होहामि, होहाम। तसेच होहिस्सति, होहिस्सन्ति। होहिस्ससि, होहिस्सथ। होहिस्सामि, होहिस्साम। 'ए' आदेश झाल्यास – हेति, हेन्ति। हेसि, हेथ। हेमि, हेम। हेस्सति, हेस्सन्ति। हेस्ससि, हेस्सथ। हेस्सामि, हेस्साम। भावे प्रयोगात 'हूयिस्सते' होते.

කාලාතිපත්තියං අහවිස්ස, අහවිස්සංසු. අහුයිස්සථ ඉච්චාදි.

कालातिपत्तीमध्ये (conditional tense) 'अहविस्स', 'अहविस्सं सु'। 'अहुयिस्सथ' इत्यादी रूपे होतात.

හූ, භූ සත්තායං, භූ ඉතීධ අනුපුබ්බො, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති අප්පච්චයස්ස ලොපවුද්ධියො, අනුභොති, අනුභොන්ති. අනුභොසි, අනුභොථ. අනුභොමි, අනුභොම.

'हू' आणि 'भू' हे सत्ता (अस्तित्व) अर्थाचे धातू आहेत. येथे 'भू' धातूच्या मागे 'अनु' उपसर्ग लागून, 'ति' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती, 'अ' प्रत्ययाचा लोप आणि वृद्धी होऊन 'अनुभोति', 'अनुभोन्ति' अशी रूपे बनतात. 'अनुभोसि', 'अनुभोथ'। 'अनुभोमि', 'अनुभोम'।

කම්මෙ අනුභූයති, අනුභූයන්ති. තථා අනුභොතු, අනුභොන්තු. අනුභොහි, අනුභොථ. අනුභොමි, අනුභොම. අනුභූයතු, අනුභූයන්තු. අනුභවෙ, අනුභවෙය්‍ය. අනුභූයෙය්‍ය. අනුභොසි, අනුභවි. අනුභොස්සති, අනුභොස්සන්ති. අනුභොස්සසි, අනුභොස්සථ. අනුභොස්සාමි, අනුභොස්සාම. අනුභවිස්සති වා. අනුභොස්ස, අනුභවිස්ස වා ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'अनुभूयति', 'अनुभूयन्ति' अशी रूपे होतात. तसेच 'अनुभोतु', 'अनुभोन्तु'। 'अनुभोहि', 'अनुभोथ'। 'अनुभोमि', 'अनुभोम'। 'अनुभूयतु', 'अनुभूयन्तु'। 'अनुभवे', 'अनुभवेय्य'। 'अनुभूयेय्य'। 'अनुभोसि', 'अनुभवि'। 'अनुभोस्सति', 'अनुभोस्सन्ति'। 'अनुभोस्ससि', 'अनुभोस्सथ'। 'अनुभोस्सामि', 'अनुभोस्साम' किंवा 'अनुभविस्सति'। 'अनुभोस्स' किंवा 'अनुभविस्स' इत्यादी रूपे होतात.

සී සයෙ අප්පච්චයලොපො, වුද්ධි ච, සෙති, සෙන්ති. සෙසි, සෙථ. සෙමි, සෙම. සෙතෙ, සෙන්තෙ ඉච්චාදි.

'सी' (sī) हा धातू शयन (झोपणे) अर्थी आहे. 'अ' प्रत्ययाचा लोप आणि वृद्धी होऊन 'सेति', 'सेन्ति'। 'सेसि', 'सेथ'। 'सेमि', 'सेम'। 'सेते', 'सेन्ते' इत्यादी रूपे होतात.

අප්පච්චයලොපාභාවෙ –

'अ' प्रत्ययाच्या लोपाच्या अभावी (लोप न झाल्यास) –

‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ, ධාතුග්ගහණඤ්ච.

"सरे" (sare) याचे अनुवर्तन होते आणि "धातु" चे ग्रहण देखील होते.

491. එ අය.

४९१. 'ए' चा 'अय' होतो.

එකාරස්ස ධාත්වන්තස්ස සරෙ පරෙ අයාදෙසො හොති, සරලොපාදි. සයති, සයන්ති. සයසි, සයථ. සයාමි, සයාම.

धातूच्या शेवटी असलेल्या 'ए' काराच्या पुढे स्वर आल्यास 'अय' आदेश होतो, स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. सयति, सयन्ति। सयसि, सयथ। सयामि, सयाम.

කම්මෙ [Pg.297] අතිපුබ්බො, ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා යම්හි රස්සසරස්ස ධාත්වන්තස්ස දීඝො, අතිසීයතෙ, අතිසීයන්තෙ. අතිසීයති, අතිසීයන්ති. භාවෙ සීයතෙ.

कर्मणी प्रयोगात 'अति' उपसर्ग पूर्व लागून, "क्वचि धातु..." इत्यादी सूत्राने 'य' प्रत्यय असताना धातूच्या शेवटी असलेल्या र्‍हस्व स्वराचा दीर्घ होतो; जसे – 'अतिसीयते', 'अतिसीयन्ते'। 'अतिसीयति', 'अतिसीयन्ति'। भावे प्रयोगात 'सीयते' होते.

තථා සෙතු, සෙන්තු. සෙහි, සෙථ. සෙමි, සෙම. සයතු, සයන්තු. සය, සයාහි, සයථ. සයාමි, සයාම. සයතං, සයන්තං. සයස්සු, සයව්හො. සයෙ, සයාමසෙ. අතිසීයතං, අතිසීයන්තං. අතිසීයතු, අතිසීයන්තු. භාවෙ සීයතං.

तसेच 'सेतु', 'सेन्तु'। 'सेहि', 'सेथ'। 'सेमि', 'सेम'। 'सयतु', 'सयन्तु'। 'सय', 'सयाहि', 'सयथ'। 'सयामि', 'सयाम'। 'सयतं', 'सयन्तं'। 'सयस्सु', 'सयव्हो'। 'सये', 'सयामसे'। 'अतिसीयतं', 'अतिसीयन्तं'। 'अतिसीयतु', 'अतिसीयन्तु'। भावे प्रयोगात 'सीयतं' होते.

සයෙ, සයෙය්‍ය, සයෙය්‍යුං. අතිසීයෙය්‍ය. භාවෙ සීයෙථ.

'सये', 'सयेय्य', 'सयेय्युं'। 'अतिसीयेय्य'। भावे प्रयोगात 'सीयेथ' होते.

අසයි, සයි, අසයිංසු, සයිංසු, අසයුං. සාගමෙ අතිසෙසි, අතිසෙසුං. කම්මෙ අච්චසීයිත්ථ, අච්චසීයි, අතිසීයි. භාවෙ සීයිත්ථ.

'असयि', 'सयि', 'असयिंसु', 'सयिंसु', 'असयुं'। 'स' च्या आगमाने 'अतिसेसि', 'अतिसेसुं'। कर्मणी प्रयोगात 'अच्चसीयित्थ', 'अच्चसीयि', 'अतिसीयि'। भावे प्रयोगात 'सीयित्थ' होते.

සයිස්සති, සයිස්සන්ති. ඉකාරාගමාභාවෙ සෙස්සති, සෙස්සන්ති. කම්මෙ අතිසීයිස්සථ, අතිසීයිස්සති. භාවෙ සීයිස්සතෙ.

'सयिस्सति', 'सयिस्सन्ति'। 'इ' काराच्या आगमाच्या अभावी 'सेस्सति', 'सेस्सन्ति'। कर्मणी प्रयोगात 'अतिसीयिस्सथ', 'अतिसीयिस्सति'। भावे प्रयोगात 'सीयिस्सते' होते.

අසයිස්සා, අසයිස්සංසු. කම්මෙ අච්චසීයිස්සථ ඉච්චාදි.

'असयिस्सा', 'असयिस्सं सु'। कर्मणी प्रयोगात 'अच्चसीयिस्सथ' इत्यादी रूपे होतात.

නී පාපුණනෙ, ද්විකම්මකොයං, අජං ගාමං නෙති, නෙන්ති. නෙසි, නෙථ. නෙමි, නෙම. ලොපාභාවෙ නයති, නයන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ නීයතෙ ගාමං අජො දෙවදත්තෙන, නීයරෙ, නීයන්තෙ. නීයති, නීයන්ති.

'नी' (nī) हा धातू प्रापण (नेणे/पोहोचवणे) अर्थी आहे, हा द्विकर्मक आहे; जसे – 'अजं गामं नेति' (शेळीला गावात नेतो), 'नेन्ति'। 'नेसि', 'नेथ'। 'नेमि', 'नेम'। लोपाच्या अभावी 'नयति', 'नयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात 'नीयते गामं अजो देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे शेळी गावात नेली जाते), 'नीयरे', 'नीयन्ते'। 'नीयति', 'नीयन्ति' अशी रूपे होतात.

තථා නෙතු, නයතු. නීයතං, නීයන්තං. නයෙ, නයෙය්‍ය. නීයෙථ, නීයෙය්‍ය. අනයි, නයි, අනයිංසු, නයිංසු. විනෙසි, විනෙසුං. අනීයිත්ථ, නීයිත්ථ. නයිස්සති[Pg.298], නෙස්සති. නයිස්සතෙ, නීයිස්සතෙ, නීයිස්සති. අනයිස්ස, අනීයිස්ස ඉච්චාදි.

तसेच 'नेतु', 'नयतु'। 'नीयतं', 'नीयन्तं'। 'नये', 'नयेय्य'। 'नीयेथ', 'नीयेय्य'। 'अनयि', 'नयि', 'अनयिंसु', 'नयिंसु'। 'विनेसि', 'विनेसुं'। 'अनीयित्थ', 'नीयित्थ'। 'नयिस्सति', 'नेस्सति'। 'नयिस्सते', 'नीयिस्सते', 'नीयिस्सति'। 'अनयिस्स', 'अनीयिस्स' इत्यादी रूपे होतात.

ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

'ठा' (ṭhā) हा धातू गतिनिवृत्ती (थांबणे) अर्थी आहे, येथे "वा" (विकल्पेकरून) याचे अनुवर्तन होते.

492. ඨා තිට්ඨො.

४९२. 'ठा' चा 'तिट्ठ' (tiṭṭha) आदेश होतो.

ඨාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස තිට්ඨාදෙසො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, අප්පච්චයලොපො. තිට්ඨති, තිට්ඨන්ති. ඨාති, ඨන්ති. ලොපාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඨාතො හකාරාගමො ච රස්සත්තං, සංපුබ්බො සණ්ඨහති, සණ්ඨහන්ති. එත්තෙ අධිට්ඨෙති, අධිට්ඨෙන්ති.

'ठा' (ṭhā) या धातूचा विकल्पेकरून 'तिट्ठ' (tiṭṭha) आदेश होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थितविभाषा अर्थासाठी आहे, आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'तिट्ठति', 'तिट्ठन्ति'। 'ठाति', 'ठन्ति'। लोपाच्या अभावी "क्वचि धातु..." इत्यादी सूत्राने 'ठा' च्या जागी 'ह' काराचा आगम आणि र्‍हस्वत्व होते; जसे – 'सम्' उपसर्ग पूर्व लागून 'सण्ठहति', 'सण्ठहन्ति' रूपे होतात. 'ए' कार आदेश झाल्यास 'अधिट्ठेति', 'अधिट्ठेन्ति' रूपे होतात.

කම්මෙ –

कर्मणी प्रयोगात –

493. යම්හි දාධා මා ඨා හා පා මහ මථාදීනමී.

४९३. 'य' प्रत्यय असताना दा, धा, मा, ठा, हा, पा, मह, मथ इत्यादी धातूंच्या शेवटी 'ई' (ईकार) होतो.

භාවකම්මවිසයෙ යම්හි පච්චයෙ පරෙ දා ධා මා ඨා හාපා මහ මථ ඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනං අන්තො ඊකාරමාපජ්ජතෙ, නිච්චත්ථොයමාරම්භො. උපට්ඨීයති, උපට්ඨීයන්ති. හකාරාගමෙ රස්සත්තං, ඊකාරාගමො ච, පතිට්ඨහීයති, පතිට්ඨහීයන්ති. භාවෙ ඨීයතෙ.

भाव आणि कर्म विषयामध्ये 'य' प्रत्यय पुढे असताना दा, धा, मा, ठा, हा, पा, मह, मथ इत्यादी धातूंचा अंत्य स्वर 'ई' कार होतो. हा नियम नित्य करण्यासाठी आहे; जसे – 'उपट्ठीयति', 'उपट्ठीयन्ति'। 'ह' काराचा आगम, र्‍हस्वत्व आणि 'ई' काराचा आगम होऊन 'पतिट्ठहीयति', 'पतिट्ठहीयन्ति' रूपे होतात. भावे प्रयोगात 'ठीयते' होते.

තථා තිට්ඨතු, තිට්ඨන්තු. ඨාතු, ඨන්තු. සණ්ඨහතු, සණ්ඨහන්තු. තිට්ඨෙ, තිට්ඨෙය්‍ය. සණ්ඨෙ, සණ්ඨෙය්‍ය, සණ්ඨෙය්‍යුං. සණ්ඨහෙ, සණ්ඨහෙය්‍යුං. අට්ඨාසි, අට්ඨංසු. සණ්ඨහි, සණ්ඨහිංසු. පකිට්ඨිස්සති, පතිට්ඨිස්සන්ති. ඨස්සති, ඨස්සන්ති. පතිට්ඨහිස්සති, පතිට්ඨහිස්සන්ති. පතිට්ඨිස්ස, පතිට්ඨිස්සංසු. පතිට්ඨහිස්ස, පතිට්ඨහිස්සංසු ඉච්චාදි.

तसेच 'तिट्ठतु', 'तिट्ठन्तु'। 'ठातु', 'ठन्तु'। 'सण्ठहतु', 'सण्ठहन्तु'। 'तिट्ठे', 'तिट्ठेय्य'। 'सण्ठे', 'सण्ठेय्य', 'सण्ठेय्युं'। 'सण्ठहे', 'सण्ठेय्युं'। 'अट्ठासि', 'अट्ठंसु'। 'सण्ठहि', 'सण्ठहिंसु'। 'पतिट्ठिस्सति', 'पतिट्ठिस्सन्ति'। 'ठस्सति', 'ठस्सन्ति'। 'पतिट्ठहिस्सति', 'पतिट्ठहिस्सन्ति'। 'पतिट्ठिस्स', 'पतिट्ठिस्सं सु'। 'पतिट्ठहिस्स', 'पतिट्ठहिस्सं सु' इत्यादी रूपे होतात.

පා පානෙ, ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

'पा' (pā) हा धातू पान (पिणे) अर्थी आहे, येथे "वा" (विकल्पेकरून) याचे अनुवर्तन होते.

494. පා [Pg.299] පිබො.

४९४. 'पा' चा 'पिब' (piba) आदेश होतो.

පාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පිබාදෙසො හොති වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

'पा' (pā) या धातूचा विकल्पेकरून 'पिब' (piba) आदेश होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थितविभाषा अर्थासाठी आहे.

පිබති. පිබතු. පිබෙය්‍ය. ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා බකාරස්ස වකාරො, පිවති, පිවන්ති. පාති, පාන්ති, පන්ති වා. පීයතෙ, පීයන්තෙ. පීයති, පීයන්ති. පිවතු. පිවෙය්‍ය. අපායි, පිවි. පිවිස්සති. අපිවිස්ස ඉච්චාදි.

'पिबति'। 'पिबतु'। 'पिबेय्य'। "क्वचि धातु..." इत्यादी सूत्राने 'ब' काराचा 'व' कार होऊन 'पिवति', 'पिवन्ति' रूपे होतात. तसेच 'पाति', 'पान्ति' किंवा 'पन्ति' रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात 'पीयते', 'पीयन्ते'। 'पीयति', 'पीयन्ति'। 'पिवतु'। 'पिवेय्य'। 'अपायि', 'पिवि'। 'पिविस्सति'। 'अपिविस्स' इत्यादी रूपे होतात.

අස භුවි, විභත්තුප්පත්ති, අප්පච්චයලොපො, අස ඉතීධ –

'अस' (asa) हा धातू भू (अस्तित्व/होणे) अर्थी आहे. विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो. येथे 'अस' या धातूच्या बाबतीत –

‘‘අසස්මා, අන්තලොපො’’ති ච වත්තතෙ.

"असस्मा, अन्तलोपो" (म्हणजे 'अस' धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो) याचे अनुवर्तन होते.

495. තිස්ස ත්ථිත්තං.

४९५. 'ति' (ti) प्रत्ययाचा 'त्थ' (ttha) आदेश होतो.

අසඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරස්ස තිස්ස විභත්තිස්ස ත්ථිත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අත්ථි.

'अस' (asa) या धातूच्या पुढे असलेल्या 'ति' (ti) विभक्ती प्रत्ययाचा 'त्थ' (ttha) होतो, आणि धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो; जसे – 'अत्थि' (आहे).

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

"वा" (विकल्पेकरून) याचे अनुवर्तन होते.

496. සබ්බත්ථාසස්සාදි ලොපො ච.

४९६. सर्व ठिकाणी 'अस' धातूच्या आदि-वर्णाचा (पहिल्या अक्षराचा) लोप होतो.

සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු ච අසඉච්චෙතාය ධාතුයා ආදිස්ස ලොපො හොති වා, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. සන්ති.

सर्व विभक्ती प्रत्ययांमध्ये 'अस' (asa) या धातूच्या आदि-वर्णाचा (पहिल्या अक्षराचा) विकल्पेकरून लोप होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थितविभाषा अर्थासाठी आहे; जसे – 'सन्ति' (आहेत).

‘‘අසස්මා, අන්තලොපො’’ති ච අධිකාරො.

"असस्मा, अन्तलोपो" (म्हणजे 'अस' धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो) हा अधिकार आहे.

497. සිම්හි ච.

४९७. 'सि' (si) प्रत्यय असताना देखील (लोप होतो).

අසධාතුස්ස අන්තලොපො හොති සිම්හි විභත්තිම්හි ච. ත්වං අසි.

'सि' (si) विभक्ती प्रत्यय असताना 'अस' (asa) धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो; जसे – 'त्वं असि' (तू आहेस).

498. ථස්ස [Pg.300] ත්ථත්තං.

४९८. 'थ' (tha) प्रत्ययाचा 'त्थ' (ttha) आदेश होतो.

අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස ථස්ස විභත්තිස්ස ත්ථත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. තුම්හෙ අත්ථ.

'अस्' या धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'थ' या विभक्ती प्रत्ययाचा 'त्थ' होतो, आणि धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो. तुम्हे अत्थ (तुम्ही आहात).

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

'वा' हे अनुवृत्तीने येते.

499. අසස්මා මිමානං ම්හිම්හාන්තලොපො ච.

४९९. 'अस्' धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हि' आणि 'म्ह' आदेश होतात आणि धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो.

අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරාසං මි මඉච්චෙතාසං විභත්තීනං ම්හිම්හඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අම්හි, අම්හ. අස්මි, අස්ම.

'अस्' या धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'मि' आणि 'म' या विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी 'म्हि' आणि 'म्ह' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात, आणि धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो. (उदा.) अम्हि, अम्ह. अस्मि, अस्म.

500. තුස්ස ත්ථුත්තං.

५००. 'तु' प्रत्ययाचा 'त्थु' होतो.

අසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස තුස්ස විභත්තිස්ස ත්ථුත්තං හොති, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. අත්ථු. අසස්සාදිලොපො ච, සන්තු. ආහි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම.

'अस्' या धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'तु' या विभक्ती प्रत्ययाचा 'त्थु' होतो, आणि धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो. (उदा.) अत्थु. 'अस्' च्या आदि वर्णाचा लोप देखील होतो, (उदा.) सन्तु. आहि, अत्थ. अस्मि, अस्म.

සත්තමියං අසස්සාදිලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අසතො එය්‍යඑය්‍යුං විභත්තීනං ඉයාඉයුඤ්ච හොන්ති. සියා, සියුං.

सप्तमी विभक्तीमध्ये 'अस्' च्या आदि वर्णाचा लोप होतो, आणि 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'अस्' धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'एय्य' आणि 'एय्युं' या विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'इया' आणि 'इयुं' हे आदेश होतात. (उदा.) सिया, सियुं.

ලොපාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා අසතො එය්‍යාදීනං සධාත්වන්තානං ස්ස ස්සු ස්ස ස්සථ ස්සං ස්සාමආදෙසා හොන්ති.

लोप न झाल्यास (लोपाभावी), 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'अस्' धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'एय्य' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी धातूच्या अन्त्य वर्णासह अनुक्रमे 'स्स', 'स्सु', 'स्स', 'स्सथ', 'स्सं', 'स्साम' हे आदेश होतात.

එවමස්ස වචනීයො, අස්සු. අස්ස, අස්සථ. අස්සං, අස්සාම.

या प्रकारे 'अस्स' असे म्हटले पाहिजे, अस्सु. अस्स, अस्सथ. अस्सं, अस्साम.

අජ්ජතනියං අකාරාගමො, දීඝො ච, ආසි, ආසිංසු, ආසුං. ආසි, ආසිත්ථ. ආසිං, ආසිම්හ.

अद्यतनी (भूतकाळ) मध्ये 'अ' काराचा आगम होतो, आणि तो दीर्घ होतो, (उदा.) आसि, आसिंसु, आसुं. आसि, आसित्थ. आसिं, आसिम्ह.

‘‘වා[Pg.301], අසස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

'वा' आणि 'असस्स' हे अनुवृत्तीने येतात.

501. අසබ්බධාතුකෙ භූ.

५०१. असर्वधातुक प्रत्यय पर असताना 'अस्' च्या जागी 'भू' आदेश होतो.

අසස්සෙව ධාතුස්ස භූආදෙසො හොති වා අසබ්බධාතුකෙ. භවිස්සති, භවිස්සන්ති. අභවිස්ස, අභවිස්සංසු.

असर्वधातुक प्रत्यय पर असताना 'अस्' या धातूच्या जागी पर्यायाने 'भू' आदेश होतो. (उदा.) भविस्सति, भविस्सन्ति. अभविस्स, अभविस्संसु.

වාති කිමත්ථං? ආසුං.

'वा' (पर्यायाने) कशासाठी? (उदा.) आसुं.

බ්‍රූ වියත්තියං වාචායං, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයලොපො ච.

'ब्रू' धातू स्पष्ट वाणी (बोलणे) या अर्थात आहे, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो.

‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

'क्वचि' हे अनुवृत्तीने येते.

502. බ්‍රූතො ඊ තිම්හි.

५०२. 'ब्रू' धातूच्या नंतर 'ति' प्रत्यय असताना 'ई' चा आगम होतो.

බ්‍රූඉච්චෙතාය ධාතුයා පරො ඊකාරාගමො හොති තිම්හි විභත්තිම්හි ක්වචි, වුද්ධිඅවාදෙසා, සරලොපාදි. බ්‍රවීති, බ්‍රූති, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තානුවත්තිතවාග්ගහණෙන බ්‍රූධාතුස්ස බ්‍යඤ්ජනෙ වුද්ධි න හොති, බහුවචනෙ ‘‘ඣලානමියුවා සරෙ වා’’ති ඌකාරස්ස සරෙ උවාදෙසො, බ්‍රුවන්ති. ‘‘ක්වචි ධාත්වා’’දිනා බ්‍රූතො තිඅන්තීනං වා අ උ ආදෙසා බ්‍රූස්ස ආහාදෙසො ච.

'ब्रू' या धातूच्या नंतर 'ति' विभक्ती प्रत्यय असताना क्वचित 'ई' काराचा आगम होतो, वृद्धी आणि 'अव्' आदेश, स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. (उदा.) ब्रवीति, ब्रूति. 'अञ्ञेसु च' या सूत्रातील 'वा' शब्दाच्या अनुवृत्तीने व्यंजन पर असताना 'ब्रू' धातूची वृद्धी होत नाही. बहुवचनामध्ये 'झलानमियुवा सरे वा' या सूत्राने स्वर पर असताना 'ऊ' काराचा 'उव्' आदेश होतो, (उदा.) ब्रुवन्ति. 'क्वचि धातु...' इत्यादी सूत्राने 'ब्रू' धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने 'अ' आणि 'उ' आदेश होतात आणि 'ब्रू' च्या जागी 'आह' आदेश होतो.

ආහ, ආහු. බ්‍රූසි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතෙ, බ්‍රුවන්තෙ. බ්‍රූසෙ, බ්‍රුවව්හෙ. බ්‍රුවෙ, බ්‍රූම්හෙ. බ්‍රූතු, බ්‍රුවන්තු. බ්‍රූහි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතං, බ්‍රුවන්තං. බ්‍රුවෙ, බ්‍රුවෙය්‍ය, බ්‍රුවෙය්‍යුං. බ්‍රුවෙය්‍යාසි, බ්‍රුවෙය්‍යාථ. බ්‍රුවෙය්‍යාමි, බ්‍රුවෙය්‍යාම. බ්‍රුවෙථ, බ්‍රුවෙරං. අබ්‍රුවා, අබ්‍රුවූ.

आह, आहु. ब्रूसि, ब्रूथ. ब्रूमि, ब्रूम. ब्रूते, ब्रुवन्ते. ब्रूसे, ब्रुवव्हे. ब्रुवे, ब्रूम्हे. ब्रूतु, ब्रुवन्तु. ब्रूहि, ब्रूथ. ब्रूमि, ब्रूम. ब्रूतं, ब्रुवन्तं. ब्रुवे, ब्रुवेय्य, ब्रुवेय्युं. ब्रुवेय्यासि, ब्रुवेय्याथ. ब्रुवेय्यामि, ब्रुवेय्याम. ब्रुवेथ, ब्रुवेरं. अब्रुवा, अब्रुवू.

පරොක්ඛායං [Pg.302] ‘‘බ්‍රූභූනමාහභූවා පරොක්ඛාය’’න්ති බ්‍රූධාතුස්ස ආහආදෙසො, සරලොපාදි, සුපිනෙ කිර මාහ, තෙනාහු පොරාණා, ආහංසු වා ඉච්චාදි.

परोक्षा (भूतकाळ) मध्ये 'ब्रूभूनमाहभूवा परोक्खायं' या सूत्राने 'ब्रू' धातूच्या जागी 'आह' आदेश होतो, स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. जसे की, 'सुपिने किर माह' (स्वप्नात नक्कीच म्हणाला), 'तेनाहु पोराणा' (म्हणूनच प्राचीन लोक म्हणतात), किंवा 'आहंसु' इत्यादी.

අජ්ජතනියං අබ්‍රවි, අබ්‍රුවි, අබ්‍රවුං. බ්‍රවිස්සති. අබ්‍රවිස්ස ඉච්චාදි.

अद्यतनी (भूतकाळ) मध्ये अब्रवि, अब्रुवि, अब्रवुं. भविष्यात ब्रविस्सति. अभविष्यत मध्ये अब्रविस्स इत्यादी रूपे होतात.

හන හිංසාගතීසු, තිම්හි ක්වචි අප්පච්චයලොපො, හන්ති, හනති, හනන්ති. හනසි, හනථ. හනාමි, හනාම.

'हन' धातू हिंसा आणि गती या अर्थांमध्ये आहे. 'ति' प्रत्यय असताना क्वचित 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो, (उदा.) हन्ति, हनति, हनन्ति. हनसि, हनथ. हनामि, हनाम.

කම්මෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච, හඤ්ඤතෙ, හඤ්ඤන්තෙ, හඤ්ඤරෙ. හඤ්ඤති, හඤ්ඤන්ති. හනතු, හනන්තු. හනෙය්‍ය.

कर्मभावात 'तस्स चवग्ग...' इत्यादी सूत्राने 'ञ' कार आदेश आणि द्वित्व होते, (उदा.) हञ्ञते, हञ्ञन्ते, हञ्ञरे. हञ्ञति, हञ्ञन्ति. हनतु, हनन्तु. हनेय्य.

‘‘හනස්සා’’ති වත්තතෙ.

'हनस्स' हे अनुवृत्तीने येते.

503. වධො වා සබ්බත්ථ.

५०३. सर्व ठिकाणी पर्यायाने 'वध' आदेश होतो.

හනඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වධාදෙසො හොති වා සබ්බත්ථ විභත්තිප්පච්චයෙසු, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. වධෙති. වධීයති. වධෙතු. වධීයතු. වධෙය්‍ය. අවධි, අවධිංසු. අහනි, අහනිංසු. වධිස්සති, හනිස්සති. ඛාදෙසෙ පටිහඞ්ඛාමි, පටිහනිස්සාමි. අවධිස්ස, අහනිස්ස ඉච්චාදි.

'हन' या धातूच्या जागी सर्व विभक्ती आणि प्रत्यय पर असताना पर्यायाने 'वध' आदेश होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी आहे. (उदा.) वधेति. वधीयति. वधेतु. वधीयतु. वधेय्य. अवधि, अवधिंसु. अहनि, अहनिंसु. वधिस्सति, हनिस्सति. 'ख' आदेश झाल्यास पटिहङ्खामि, पटिहनिस्सामि. अवधिस्स, अहनिस्स इत्यादी.

හූවාදිනයො.

'हू' इत्यादी धातूंचा नियम/प्रकार.

හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අප්පච්චයො ච, ‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ද්විත්තං, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා.

'हु' धातू दान, आदान आणि हवन या अर्थांमध्ये आहे. 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, आणि 'अ' प्रत्यय लागतो. 'क्वचादिवण्णानमेकस्सरानं द्वेभावो' या सूत्राने द्वित्व होते, आणि 'पुब्बोब्भासो' या सूत्राने पूर्व वर्णाला 'अभ्यास' संज्ञा प्राप्त होते.

‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ.

'अभ्यासे' हे अनुवृत्तीने येते.

504. හස්ස [Pg.303] ජො.

५०४. 'ह' च्या जागी 'ज' होतो.

හකාරස්ස අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස ජො හොති. ‘‘ලොපඤ්චෙත්ත මකාරො’’ති අප්පච්චයලොපො, වුද්ධි. ජුහොති.

अभ्यासामध्ये असलेल्या 'ह' काराच्या जागी 'ज' होतो. 'लोपञ्चेत्त मकारो' या सूत्राने 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो आणि वृद्धी होते. (उदा.) जुहोति.

ලොපාභාවෙ ‘‘ඣලානං, සරෙ’’ති ච වත්තමානෙ –

लोप न झाल्यास (लोपाभावी), 'झलानं, सरे' हे अनुवृत्तीने येत असताना –

505. යවකාරා ච.

५०५. आणि 'य' व 'व' कार होतात.

ඣලසඤ්ඤානං ඉවණ්ණුවණ්ණානං යකාරවකාරාදෙසා හොන්ති සරෙ පරෙති අපදන්තස්ස උකාරස්ස වකාරො.

स्वर पर असताना 'झल' संज्ञा असलेल्या 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' यांच्या जागी अनुक्रमे 'य' कार आणि 'व' कार आदेश होतात. अपदान्त 'उ' काराचा 'व' कार होतो.

ජුහ්වති, ජුහොති, ජුහ්වන්ති, ජුහොන්ති. ජුහ්වසි, ජුහොසි, ජුහ්වථ, ජුහොථ. ජුහ්වාමි, ජුහොමි, ජුහ්වාම, ජුහොම.

जुह्वति, जुहोति, जुह्वन्ति, जुहोन्ति. जुह्वसि, जुहोसि, जुह्वथ, जुहोथ. जुह्वामि, जुहोमि, जुह्वाम, जुहोम.

කම්මෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො, හූයතෙ, හූයන්තෙ. හූයති, හූයන්ති.

कर्मभावात 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो, (उदा.) हूयते, हूयन्ते. हूयति, हूयन्ति.

තථා ජුහොතු, ජුහොන්තු, ජුහ්වන්තු වා. ජුහෙ, ජුහෙය්‍ය, ජුහෙය්‍යුං. අජුහවි, අජුහවුං. අජුහොසි, අජුහොසුං. අහූයිත්ථ අග්ගි. ජුහිස්සති, ජුහිස්සන්ති. ජුහොස්සති, ජුහොස්සන්ති වා. අජුහිස්ස, අජුහිස්සංසු ඉච්චාදි.

तसेच जुहोतु, जुहोन्तु किंवा जुह्वन्तु. जुहे, जुहेय्य, जुहेय्युं. अजुहवि, अजुहवुं. अजुहोसि, अजुहोसुं. अहूयित्थ अग्गि. जुहिस्सति, जुहिस्सन्ति. किंवा जुहोस्सति, जुहोस्सन्ति. अजुहिस्स, अजुहिस्संसु इत्यादी.

හා චාගෙ, පුරෙ විය ද්වෙභාවජාදෙස අප්පච්චයලොපා.

'हा' धातू त्याग या अर्थात आहे. पूर्वीप्रमाणेच द्वित्व, आदेश आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो.

‘‘අබ්භාසෙ’’ති වත්තතෙ.

'अभ्यासे' हे अनुवृत्तीने येते.

506. රස්සො.

५०६. र्‍हस्व होतो.

අබ්භාසෙ වත්තමානස්ස සරස්ස රස්සො හොති.

अभ्यासात (द्वित्वात) असलेल्या स्वराचा र्‍हस्व होतो.

ජහාති, ජහන්ති. ජහාසි, ජහාථ. ජහාමි, ජහාම.

जहाति, जहान्ति। जहासि, जहाथ। जहामि, जहाम।

කම්මෙ [Pg.304] ‘‘යම්හි දාධාමාඨාහාපාමහමථාදීනමී’’ති ධාත්වන්තස්ස ඊකාරො. හීයතෙ, හීයන්තෙ, හීයරෙ. හීයති, හීයන්ති.

कर्मणी प्रयोगात (कम्मे) 'यम्हि दाधामाठाहापामाहमथादीनमी' या सूत्राने धातूच्या अंताचा 'ई'कार होतो. हीयते, हीयन्ते, हीयरे। हीयति, हीयन्ति।

තථා ජහාතු, ජහන්තු. ජහෙ, ජහෙය්‍ය, ජහෙය්‍යුං. හීයෙථ, හීයෙය්‍ය. අජහාසි, අජහිංසු, අජහාසුං. පජහි, පජහිංසු, පජහංසු, පජහුං. කම්මෙ පජහීයිත්ථ, පජහීයි. පජහිස්සති, පජහිස්සන්ති. හීයිස්සති, හීයිස්සන්ති. පජහිස්ස, පජහිස්සංසු ඉච්චාදි.

त्याचप्रमाणे जहातु, जहन्तु। जहे, जहेय्य, जहेय्युं। हीयेथ, हीयेय्य। अजहासि, अजहिंसु, अजहासुं। पजहि, पजहिंसु, पजहंसु, पजहुं। कर्मणी प्रयोगात पजहीयित्थ, पजहीयि। पजहिस्सति, पजहिस्सन्ति। हीयिस्सति, हीयिस्सन्ति। पजहिस्स, पजहिस्शंसु इत्यादी.

දා දානෙ, ත්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ද්වෙභාවරස්සත්තානි, අප්පච්චයස්ස ලොපො, දදාති, දදන්ති. දදාසි, දදාථ. දදාමි, දදාම.

'दा' धातू दानाच्या अर्थात, ति-आदी प्रत्ययांची उत्पत्ती, द्वित्व आणि र्‍हस्व होणे, 'अ' प्रत्ययाचा लोप होऊन - ददाति, ददान्ति। ददासि, ददाथ। ददामि, ददाम।

ද්විත්තාභාවෙ මණ්ඩූකගතියා ‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

द्वित्वाच्या अभावी मंडूकगतीने 'वा' (पर्यायाने) याचे अनुवर्तन होते.

507. දාධාතුස්ස දජ්ජං.

५०७. 'दा' धातूच्या जागी 'दज्ज' आदेश होतो.

දාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස දජ්ජාදෙසො හොති වා, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, අප්පච්චයලොපො. දජ්ජති, දජ්ජන්ති. දජ්ජසි, දජ්ජථ. දජ්ජාමි, දජ්ජාම. දජ්ජාදෙසාභාවෙ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්ස එකාරො, දානං දෙති, දෙන්ති. දෙසි, දෙථ.

'दा' या धातूच्या संपूर्ण रूपाच्या जागी पर्यायाने 'दज्ज' आदेश होतो, येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (निश्चित पर्यायासाठी) आहे, आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो. दज्जति, दज्जन्ति। दज्जसि, दज्जथ। दज्जामि, दज्जाम। 'दज्ज' आदेशाच्या अभावी 'लोपञ्चेत्तमकारो' या सूत्राने 'अ' प्रत्ययाचा 'ए'कार होतो, (जसे) दान देणे - देति, देन्ति। देसि, देथ.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

'वा' याचे अनुवर्तन होते.

508. දාදන්තස්සං මිමෙසු.

५०८. मि आणि म प्रत्यय पर असताना 'दा' धातूच्या अंताचा 'अं' होतो.

දාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස අං හොති වා මිමඉච්චෙතෙසු පරෙසු, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං. දම්මි, දම්ම. දෙමි, දෙම.

'दा' या धातूच्या अंताचा 'अं' (अनुस्वार) होतो, जेव्हा 'मि' आणि 'म' हे प्रत्यय पर असतात; आणि अनुस्वाराचा वर्गान्त वर्ण होतो. दम्मि, दम्म। देमि, देम।

කම්මෙ ‘‘යම්හි දාධා’’ඉච්චාදිනා ඊකාරො, දීයතෙ, දීයන්තෙ. දීයති, දීයන්ති. දීය්‍යතෙ, දීය්‍යන්තෙ. දීය්‍යති, දීය්‍යන්ති වා ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'यम्हि दाधा' इत्यादी सूत्राने 'ई'कार होतो - दीयते, दीयन्ते। दीयति, दीयन्ति। दीय्यते, दीय्यन्ते। दीय्यति, दीय्यन्ति इत्यादी.

දදාතු[Pg.305], දදන්තු. දදාහි, දදාථ. දදාමි, දදාම. දදතං, දදන්තං. දදස්සු, දදව්හො. දදෙ, දදාමසෙ. දජ්ජතු, දජ්ජන්තු ඉච්චාදි. දෙතු, දෙන්තු. දෙහි, දෙථ. දෙමි, දෙම. කම්මෙ දීයතං, දීයන්තං. දීයතු, දීයන්තු.

ददातु, ददन्तु। ददाहि, ददाथ। ददामि, ददाम। ददतं, ददन्तं। ददस्सु, ददव्हो। ददे, ददामसे। दज्जतु, दज्जन्तु इत्यादी। देतु, देन्तु। देहि, देथ। देमि, देम। कर्मणी प्रयोगात दीयतं, दीयन्तं। दीयतु, दीयन्तु।

සත්තමියං දදෙ, දදෙය්‍ය, දදෙය්‍යුං. දදෙය්‍යාසි, දදෙය්‍යාථ. දදෙය්‍යාමි, දදෙය්‍යාම. දදෙථ, දදෙරං. දදෙථො, දදෙය්‍යාව්හො. දදෙය්‍යං, දදෙය්‍යාම්හෙ. දජ්ජෙ, දජ්ජෙය්‍ය.

सप्तमी विभक्तीत (विध्यर्थात) - ददे, ददेय्य, ददेय्युं। ददेय्यासि, ददेय्याथ। ददेय्यामि, ददेय्यामा। ददेथ, ददेरं। ददेथो, ददेय्याव्हो। ददेय्यं, ददेय्याम्हे। दज्जे, दज्जेय्य।

‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එය්‍යස්සාත්තඤ්ච, දජ්ජා, දජ්ජුං, දජ්ජෙය්‍යුං. දජ්ජෙය්‍යාසි, දජ්ජෙය්‍යාථ. දජ්ජං, එය්‍යාමිස්ස අමාදෙසො ච, දජ්ජෙය්‍යාමි, දජ්ජෙය්‍යාම. ද්විත්තාභාවෙ දෙය්‍ය, දෙය්‍යුං. දෙය්‍යාසි, දෙය්‍යාථ. දීයෙථ, දීයෙය්‍ය.

'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'एय्य'चा 'आ'कार होतो - दज्जा, दज्जुं, दज्जेय्युं। दज्जेय्यासि, दज्जेय्याथ। दज्जं, आणि 'एय्यामि'च्या जागी 'अं' आदेश होऊन - दज्जेय्यामि, दज्जेय्यामा। द्वित्वाच्या अभावी देय्य, देय्युं। देय्यासि, देय्याथ। दीयेथ, दीयेय्य.

හිය්‍යත්තනියං අදදා, අදදූ. අදදො, අදදත්ථ. අදදං, අදදම්හ. අදදත්ථ, අදදම්හසෙ. කම්මෙ අදීයිත්ථ.

हिय्यत्तनी (ह्यस्तन भूतकाळात) - अददा, अददू। अददो, अददत्थ। अददं, अददम्ह। अददत्थ, अददम्हसे। कर्मणी प्रयोगात अदीयित्थ।

අජ්ජතනිම්හි අදදි, අදදිංසු, අදදුං. අදජ්ජි, අදජ්ජිංසු. අදාසි, අදංසු. අදාසි, අදො, අදිත්ථ. අදාසිං, අදාසිම්හ, අදම්හ. අදාදානං පුරින්දදො. කම්මෙ අදීයිත්ථ, අදීය්‍යි.

अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळात) - अददि, अददिंसु, अददुं। अदज्जि, अदज्जिंसु। अदासि, अदंसु। अदासि, अदो, अदित्थ। अदासिं, अदासिम्ह, अदम्ह। 'अदादानं पुरिन्ददो' (पुरिंदद दान देणारा आहे). कर्मणी प्रयोगात अदीयित्थ, अदीय्यि।

භවිස්සන්තියං ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, දදිස්සති, දදිස්සන්ති. දජ්ජිස්සති, දජ්ජිස්සන්ති. රස්සත්තං, දස්සති, දස්සන්ති. දස්සසි, දස්සථ. දස්සාමි, දස්සාම. දස්සතෙ. දීයිස්සතෙ, දීයිස්සති.

भविष्यकाळात (भविस्सती) 'इ'काराचा आगम, स्वरलोप इत्यादी होऊन - ददिस्सति, ददिस्सन्ति। दज्जिस्सति, दज्जिस्सन्ति। र्‍हस्व होऊन - दस्सति, दस्सन्ति। दस्ससि, दस्सथ। दस्सामि, दस्साम। दस्सते। दीयिस्सते, दीयिस्सति।

කාලාතිපත්තියං අදදිස්ස, අදජ්ජිස්ස, අදජ්ජිස්සා, අදස්ස, අදස්සා, අදස්සංසු. අදීයිස්සථ, අදීයිස්ස ඉච්චාදි.

कालातिपत्तीत (क्रियातिपत्ती भूतकाळात) - अददिस्स, अदज्जिस्स, अदज्जिस्सा, अदस्स, अदस्सा, अदस्शंसु। अदीयिस्सथ, अदीयिस्स इत्यादी.

ධා [Pg.306] ධාරණෙ, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති, ද්විත්තරස්සත්තානි, අප්පච්චයලොපො ච, ‘‘දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා’’ති ධකාරස්ස දකාරො, දධාති, දධන්ති. අපිපුබ්බො තස්ස ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අකාරලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධකාරස්ස හකාරො, රස්සත්තඤ්ච, ද්වාරං පිදහති, පිදහන්ති. ද්වෙභාවාභාවෙ නිධිං නිධෙති, නිධෙන්ති.

'धा' धातू धारण करण्याच्या अर्थात, पूर्वीप्रमाणेच विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती, द्वित्व आणि र्‍हस्व होणे, आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो; 'दुतियचतुत्थानं पठमततिया' या सूत्राने 'ध'काराचा 'द'कार होऊन - दधाति, दधन्ति। 'अपि' उपसर्ग पूर्व असताना 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'अ'काराचा लोप होतो, 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'ध'काराचा 'ह'कार होतो आणि र्‍हस्व होऊन - द्वारं पिदहति, पिदहन्ति (द्वार बंद करतो). द्वित्वाच्या अभावी - निधिं निधेति, निधेन्ति (निधी ठेवतो).

කම්මෙ ධීයතෙ, ධීයති, පිධීයතෙ, පිධීයති.

कर्मणी प्रयोगात - धीयते, धीयति, पिधीयते, पिधीयति।

තථා දධාතු, පිදහතු, නිධෙතු, නිධෙන්තු. දධෙ, දධෙය්‍ය, පිදහෙ, පිදහෙය්‍ය, නිධෙ, නිධෙය්‍ය. දධාසි, පිදහි. ධස්සති, පිදහිස්සති, පරිදහෙස්සති. අධස්ස, පිදහිස්ස ඉච්චාදි.

त्याचप्रमाणे - दधातु, पिदहतु, निधेतु, निधेन्तु। दधे, दधेय्य, पिदहे, पिदहेय्य, निधे, निधेय्य। दधासि, पिदहि। धस्सति, पिदहिस्सति, परिदहेस्सति। अधस्स, पिदहिस्स इत्यादी.

ජුහොත්‍යාදිනයො.

हा जुहोत्यादी गणाचा नियम (पद्धती) आहे.

අවුද්ධිකා තුදාදී ච, හූවාදි ච තථාපරො;

ජුහොත්‍යාදි චතුද්ධෙවං, ඤෙය්‍යා භූවාදයො ඉධ.

येथे भूवादी इत्यादी धातूंचे चार प्रकार जाणावेत - अवृद्धिक, तुदादी, तसेच दुसरा हूवादी आणि जुहोत्यादी.

භූවාදිගණො.

भूवादिगण.

රුධාදිගණ

रुधादिगण.

රුධ ආවරණෙ, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤාදිම්හි කතෙ විභත්තුප්පත්ති.

'रुध्' धातू आवरण (अडथळा आणणे) या अर्थात, पूर्वीप्रमाणेच धातू संज्ञा इत्यादी झाल्यावर विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

‘‘අ’’ඉති වත්තතෙ.

'अ' याचे अनुवर्तन होते.

509. රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්ච.

५०९. रुधादी धातूंनंतर 'अ' प्रत्यय आणि त्याच्यापूर्वी निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

චතුප්පදමිදං. රුධඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො අප්පච්චයො හොති කත්තරි විභත්තිප්පච්චයෙසු, නිග්ගහීතඤ්ච තතො පුබ්බං [Pg.307] හුත්වා ආගමො හොති, තඤ්ච නිග්ගහීතං පකතියා සරානුගතත්තා ධාතුස්සරතො පරං හොති. චසද්දෙන ඉඊඑඔපච්චයා ච, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං. ඉධ සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි හොති, තදාගමස්ස තග්ගහණෙන ගහණතො.

हे चार पदांचे सूत्र आहे. 'रुध्' इत्यादी धातूगणापासून कर्तरी प्रयोगात विभक्ती प्रत्यय पर असताना 'अ' प्रत्यय होतो, आणि त्याच्यापूर्वी निग्गहीत (अनुस्वार) आगम म्हणून येतो. तो निग्गहीत स्वभावाने स्वराच्या मागे जात असल्यामुळे धातूच्या स्वराच्या नंतर येतो. 'च' शब्दाने 'इ', 'ई', 'ए', 'ओ' प्रत्यय देखील होतात, आणि निग्गहीताचा वर्गान्त वर्ण होतो. येथे संयोगान्त असल्यामुळे वृद्धी होत नाही, कारण त्या आगमाचे ग्रहण त्याच्याच ग्रहणाने होते.

සො මග්ගං රුන්ධති, රුන්ධන්ති. රුන්ධසි, රුන්ධථ. රුන්ධාමි, රුන්ධාම. රුන්ධතෙ, රුන්ධන්තෙ ඉච්චාදි, ඉකාරාදිප්පච්චයෙසු පන රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධෙති, රුන්ධොතීතිපි හොති.

तो मार्ग अडवतो - रुन्धति, रुन्धन्ति। रुन्धसि, रुन्धथ। रुन्धामि, रुन्धाम। रुन्धते, रुन्धन्ते इत्यादी; परंतु 'इ'कार इत्यादी प्रत्यय पर असताना रुन्धिति, रुन्धीति, रुन्धेति, रुन्धोति असेही रूप होते.

කම්මෙ නිපුබ්බො යප්පච්චයස්ස ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස ඣකාරෙ කතෙ ‘‘වග්ගෙ ඝොසා’’තිආදිනා ද්විත්තං, මග්ගො නිරුජ්ඣතෙ තෙන, නිරුජ්ඣන්තෙ. පරස්සපදත්තෙ නිරුජ්ඣති, නිරුජ්ඣන්ති. නිරුජ්ඣසි, නිරුජ්ඣථ. නිරුජ්ඣාමි, නිරුජ්ඣාම.

कर्मणी प्रयोगात 'नि' उपसर्ग पूर्व असताना, 'य' प्रत्ययाचा 'तस्स चवग्ग' इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंतासह 'झ'कार झाल्यावर, 'वग्गे घोसा' इत्यादी सूत्राने द्वित्व होते - 'मग्गो निरुज्झते तेन' (त्याच्याद्वारे मार्ग रोखला जातो), निरुज्झन्ते। परस्मैपदात - निरुज्झति, निरुज्झन्ति। निरुज्झसि, निरुज्झथ। निरुज्झामि, निरुज्झाम।

රුන්ධතු, රුන්ධන්තු. රුන්ධාහි, රුන්ධථ. රුන්ධාමි, රුන්ධාම. රුන්ධතං, රුන්ධන්තං. රුන්ධස්සු, රුන්ධව්හො. රුන්ධෙ, රුන්ධාමසෙ. නිරුජ්ඣතං, නිරුජ්ඣන්තං. නිරුජ්ඣතු, නිරුජ්ඣන්තු. රුන්ධෙ, රුන්ධෙය්‍ය, රුන්ධෙය්‍යුං. රුන්ධෙථ, රුන්ධෙරං. නිරුජ්ඣෙථ, නිරුජ්ඣෙය්‍ය ඉච්චාදි. රුන්ධි, රුන්ධිංසු. අරුන්ධි, නිරුජ්ඣිත්ථ. නිරුජ්ඣි, නිරුජ්ඣිංසු. රුන්ධිස්සති, රුන්ධිස්සන්ති. නිරුජ්ඣිස්සතෙ, නිරුජ්ඣිස්සන්තෙ. නිරුජ්ඣිස්සති, නිරුජ්ඣිස්සන්ති. අරුන්ධිස්ස, අරුන්ධිස්සංසු. නිරුජ්ඣිස්සථ, නිරුජ්ඣිස්ස ඉච්චාදි.

रुन्धतु, रुन्धन्तु। रुन्धाहि, रुन्धथ। रुन्धामि, रुन्धाम। रुन्धतं, रुन्धन्तं। रुन्धस्सु, रुन्धव्हो। रुन्धे, रुन्धामसे। निरुज्झतं, निरुज्झन्तं। निरुज्झतु, निरुज्झन्तु। रुन्धे, रुन्धेय्य, रुन्धेय्युं। रुन्धेथ, रुन्धेरं। निरुज्झेथ, निरुज्झेय्य इत्यादी। रुन्धि, रुन्धिंसु। अरुन्धि, निरुज्झित्थ। निरुज्झि, निरुज्झिंसु। रुन्धिस्सति, रुन्धिस्सन्ति। निरुज्झिस्सते, निरुज्झिस्सन्ते। निरुज्झिस्सति, निरुज्झिस्सन्ति। अरुन्धिस्स, अरुन्धिस्शंसु। निरुज्झिस्सथ, निरुज्झिस्स इत्यादी.

ඡිදි ද්විධාකරණෙ, ඡින්දති, ඡින්දන්ති. කම්මෙ ඡිජ්ජතෙ, ඡිජ්ජන්තෙ. ඡිජ්ජති, ඡිජ්ජන්ති. තථා ඡින්දතු, ඡින්දන්තු. ඡිජ්ජතු, ඡිජ්ජන්තු. ඡින්දෙ, ඡින්දෙය්‍ය. ඡිජ්ජෙය්‍ය. අඡින්දි, ඡින්දි, ඡින්දිංසු. අඡිජ්ජිත්ථ, ඡිජ්ජි. ඡින්දිස්සති, ඡින්දිස්සන්ති. ස්සස්ස ඡාදෙසෙ – ඡෙච්ඡති, ඡෙච්ඡන්ති. ඡෙච්ඡිති වා. කම්මෙ ඡිජ්ජිස්සතෙ, ඡිජ්ජිස්සන්තෙ. ඡිජ්ජිස්සති, ඡිජ්ජිස්සන්ති. අඡින්දිස්ස. අඡිජ්ජිස්ස ඉච්චාදි.

छिद् (chidi) दोन तुकडे करणे (द्विधाकरणे) या अर्थात; छिन्दति (तो कापतो/तोडतो), छिन्दन्ति (ते कापतात/तोडतात). कर्मणी प्रयोगात (कम्ये) छिज्जते, छिज्जन्ते. छिज्जति, छिज्जन्ति. तसेच (तथा) छिन्दतु, छिन्दन्तु. छिज्जतु, छिज्जन्तु. छिन्दे, छिन्देय्य. छिज्जेय्य. अछिन्दि, छिन्दि, छिन्दिंसु. अछिज्जित्थ, छिज्जि. छिन्दिस्सति, छिन्दिस्सन्ति. 'स्स' च्या जागी 'छ' आदेश झाल्यावर – छेच्छति, छेच्छन्ति किंवा छेच्छिति. कर्मणी प्रयोगात छिज्जिस्सते, छिज्जिस्सन्ते. छिज्जिस्सति, छिज्जिस्सन्ति. अछिन्दिस्स. अछिज्जिस्स इत्यादी.

භිදි [Pg.308] විදාරණෙ, භින්දති, භින්දන්ති ඉච්චාදි.

भिद् (bhidi) विदारण करणे (फाडणे/फोडणे) या अर्थात; भिन्दति, भिन्दन्ति इत्यादी.

යුජ යොගෙ, යුඤ්ජති, යුඤ්ජන්ති. යුජ්ජතෙ, යුජ්ජන්තෙ. යුජ්ජති, යුජ්ජන්ති. යුඤ්ජතු. යුජ්ජතං. යුඤ්ජෙ. යුජ්ජෙථ. අයුඤ්ජි, අයුඤ්ජිංසු. අයුජ්ජිත්ථ, අයුජ්ජි. යුඤ්ජිස්සති, යුඤ්ජිස්සන්ති. යුජ්ජිස්සතෙ, යුජ්ජිස්සන්තෙ. යුජ්ජිස්සති, යුජ්ජිස්සන්ති. අයුඤ්ජිස්ස. අයුජ්ජිස්සථ, අයුජ්ජිස්ස ඉච්චාදි.

युज् (yuja) जोडणे (योगे) या अर्थात; युञ्जति, युञ्जन्ति. युज्जते, युज्जन्ते. युज्जति, युज्जन्ति. युञ्जतु. युज्जतं. युञ्जे. युज्जेथ. अयुञ्जि, अयुञ्जिंसु. अयुज्जित्थ, अयुज्जि. युञ्जिस्सति, युञ्जिस्सन्ति. युज्जिस्सते, युज्जिस्सन्ते. युज्जिस्सति, युज्जिस्सन्ति. अयुञ्जिस्स. अयुज्जिस्सथ, अयुज्जिस्स इत्यादी.

භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, භුඤ්ජති, භුඤ්ජන්ති ඉච්චාදි.

भुज् (bhuja) पालन आणि व्यवहार करणे (भक्षण करणे) या अर्थात; भुञ्जति, भुञ्जन्ति इत्यादी.

භවිස්සන්තියං ‘‘කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො’’ති සුත්තෙ සප්පච්චයග්ගහණෙන භුජතො ස්සස්ස ඛාදෙසො, ‘‘කො ඛෙ චා’’ති ධාත්වන්තස්ස කකාරො, වුද්ධි, භොක්ඛති, භොක්ඛන්ති. භොක්ඛසි, භොක්ඛථ. භොක්ඛාමි, භොක්ඛාම. ඛාදෙසාභාවෙ භුඤ්ජිස්සති, භුඤ්ජිස්සන්ති ඉච්චාදි.

भविष्यकाळात (भविस्सन्तिंय) 'करस्स सप्पच्चयस्स काहो' या सूत्रातील 'सप्पच्चय' ग्रहणाने 'भुज्' धातूच्या 'स्स' प्रत्ययाला 'ख' आदेश होतो, 'को खे चा' या सूत्राने धातूच्या शेवटी 'क'कार होतो आणि वृद्धी होऊन – भोक्खति, भोक्खन्ति. भोक्खसि, भोक्खथ. भोक्खामि, भोक्खाम. 'ख' आदेशाच्या अभावी भुञ्जिस्सति, भुञ्जिस्सन्ति इत्यादी.

මුච මොචනෙ, මුඤ්චති, මුඤ්චන්ති. මුච්චතෙ, මුච්චන්තෙ. මුඤ්චතු, මුඤ්චන්තු. මුච්චතං, මුච්චන්තං. මුඤ්චෙ, මුඤ්චෙය්‍ය, මුඤ්චෙය්‍යුං. මුච්චෙථ, මුච්චෙරං. අමුඤ්චි, අමුඤ්චිංසු. අමුච්චිත්ථ. මොක්ඛති, මොක්ඛන්ති. මුඤ්චිස්සති, මුඤ්චිස්සන්ති. මුච්චිස්සතෙ, මුච්චිස්සන්තෙ. අමුඤ්චිස්ස, අමුච්චිස්සථ ඉච්චාදි.

मुच् (muca) मुक्त करणे (मोचने) या अर्थात; मुञ्चति, मुञ्चन्ति. मुच्चते, मुच्चन्ते. मुञ्चतु, मुञ्चन्तु. मुच्चतं, मुच्चन्तं. मुञ्चे, मुञ्चेय्य, मुञ्चेय्युं. मुच्चेथ, मुच्चेरं. अमुञ्चि, अमुञ्चिंसु. अमुच्चित्थ. मोक्खति, मोक्खन्ति. मुञ्चिस्सति, मुञ्चिस्सन्ति. मुच्चिस्सते, मुच्चिस्सन्ते. अमुञ्चिस्स, अमुच्चिस्सथ इत्यादी.

රුධාදිගණො.

रुधादिगण.

දිවාදිගණ

दिवादिगण

දිවු කීළාවිජිගීසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිකන්තිගතීසු. පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපවිභත්තුප්පත්තියො.

दिव् (divu) क्रीडा (खेळणे), विजिगीषा (जिंकण्याची इच्छा), व्यवहार, द्युती (चamakणे), स्तुती, कांती आणि गती या अर्थांमध्ये. पूर्वीप्रमाणेच धातूच्या शेवटच्या स्वराचा लोप आणि विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

510. දිවාදිතො [Pg.309] යො.

५१०. 'दिवादितो यो' (दिवादिगणातील धातूंना 'य' प्रत्यय लागतो).

දිවාදිතො ධාතුගණතො යප්පච්චයො හොති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු.

दिवादि धातूगणापासून कर्तरी प्रयोगात विहित केलेल्या विभक्ती प्रत्ययांच्या मागे 'य' प्रत्यय होतो.

‘‘යග්ගහණං, චවග්ග යකාර වකාරත්තං සධාත්වන්තස්ස, පුබ්බරූප’’න්ති ච වත්තතෙ.

'य-ग्रहण, धातूच्या शेवटच्या वर्णासह च-वर्ग, य-कार आणि व-कार होणे, आणि पूर्वरूप होणे' हे अनुवृत्तीने येते.

511. තථා කත්තරි ච.

५११. तसेच कर्तरी प्रयोगातही.

යථා භාවකම්මෙසු යප්පච්චයස්සාදෙසො හොති, තථා කත්තරිපි යප්පච්චයස්ස සධාත්වන්තස්ස චවග්ග යකාරවකාරාදෙසො, පුබ්බරූපඤ්ච කාතබ්බානීති ධාත්වන්තස්ස වකාරත්තා සහ තෙන යකාරස්ස වකාරෙ කතෙ ද්විභාවො, ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන ‘‘බො වස්සා’’ති වුත්තත්තා වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, දිබ්බති, දිබ්බන්ති. දිබ්බසි, දිබ්බථ. දිබ්බාමි, දිබ්බාම.

ज्याप्रमाणे भाव आणि कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्ययाचा आदेश होतो, त्याचप्रमाणे कर्तरी प्रयोगातही 'य' प्रत्ययाचा धातूच्या शेवटच्या वर्णासह च-वर्ग, य-कार आणि व-कार आदेश आणि पूर्वरूप करावे. धातूच्या शेवटी 'व'कार असल्यामुळे त्या 'य' प्रत्ययाचा 'व'कार होऊन द्वित्व होते. 'दो धस्स चा' या सूत्रातील 'च' ग्रहणाने 'बो वस्सा' असे म्हटल्यामुळे दोन 'व'कारांचे दोन 'ब'कार होतात – दिब्बति, दिब्बन्ति. दिब्बसि, दिब्बथ. दिब्बामि, दिब्बाम.

කම්මෙ දිබ්බතෙ, දිබ්බන්තෙ. දිබ්බති, දිබ්බන්ති. දිබ්බතු. දිබ්බතං. දිබ්බෙ. දිබ්බෙථ. අදිබ්බි. අදිබ්බිත්ථ. දිබ්බිස්සති. දිබ්බිස්සතෙ. අදිබ්බිස්ස ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात दिब्बते, दिब्बन्ते. दिब्बति, दिब्बन्ति. दिब्बतु. दिब्बतं. दिब्बे. दिब्बेथ. अदिब्बि. अदिब्बित्थ. दिब्बिस्सति. दिब्बिस्सते. अदिब्बिस्स इत्यादी.

සිවු තන්තසන්තානෙ, සිබ්බති, සිබ්බන්ති. සිබ්බතු. සිබ්බෙය්‍ය. අසිබ්බි, සිබ්බි. සිබ්බිස්සති. අසිබ්බිස්ස ඉච්චාදි.

सिव् (sivu) तंतूचा विस्तार करणे (शिवणे) या अर्थात; सिब्बति, सिब्बन्ति. सिब्बतु. सिब्बेय्य. असिब्बि, सिब्बि. सिब्बिस्सति. असिब्बिस्स इत्यादी.

පද ගතිම්හි, උපුබ්බො ද්විත්තං, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති සධාත්වන්තස්ස යකාරස්ස ජකාරො, ද්විත්තඤ්ච.

पद् (pada) गती या अर्थात; 'उ' उपसर्ग पूर्व असताना द्वित्व होते, 'तथा कत्तरि च' या सूत्राने धातूच्या शेवटच्या वर्णासह 'य' प्रत्ययाचा 'ज'कार होतो आणि द्वित्वही होते.

උප්පජ්ජති, උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජතෙ, උප්පජ්ජන්තෙ, උප්පජ්ජරෙ.

उप्पज्जति, उप्पज्जन्ति. उप्पज्जते, उप्पज्जन्ते, उप्पज्जारे.

කම්මෙ පටිපජ්ජතෙ, පටිපජ්ජන්තෙ. පටිපජ්ජති, පටිපජ්ජන්ති. භාවෙ උප්පජ්ජතෙ තයා.

कर्मणी प्रयोगात पटिपज्जते, पटिपज्जन्ते. पटिपज्जति, पटिपज्जन्ति. भाव प्रयोगात 'उप्पज्जते तया' (तुझ्याकडून उत्पन्न केले जाते).

තථා [Pg.310] උප්පජ්ජතු. උප්පජ්ජෙය්‍ය. උදපජ්ජා. උදපජ්ජථ. උදපාදි, උප්පජ්ජී. උප්පජ්ජිත්ථ. උප්පජ්ජිස්සති. උප්පජ්ජිස්ස, උප්පජ්ජිස්සා ඉච්චාදි.

तसेच उप्पज्जतु. उप्पज्जेय्य. उदपज्जा. उदपज्जथ. उदपादि, उप्पज्जी. उप्पज्जित्थ. उप्पज्जिस्सति. उप्पज्जिस्स, उप्पज्जिस्सा इत्यादी.

බුධ අවගමනෙ, යප්පච්චයපරත්තා න වුද්ධි, ඣකාරාදෙසොව විසෙසො, ධම්මං බුජ්ඣති, බුජ්ඣන්ති. බුජ්ඣතෙ, බුජ්ඣන්තෙ, බුජ්ඣරෙ වා.

बुध् (budha) जाणणे (अवगमने) या अर्थात; 'य' प्रत्यय पर असताना वृद्धी होत नाही, केवळ 'झ'कार आदेश होणे हाच विशेष आहे – धम्मं बुज्झति (धम्माला जाणतो), बुज्झन्ति. बुज्झते, बुज्झन्ते किंवा बुज्झरे.

කම්මෙ බුජ්ඣතෙ මයා ධම්මො, බුජ්ඣන්තෙ. බුජ්ඣති, බුජ්ඣන්ති. බුජ්ඣතු. බුජ්ඣෙය්‍ය. අබුජ්ඣි. අබුජ්ඣිත්ථ. බුජ්ඣිස්සති. අබුජ්ඣිස්ස.

कर्मणी प्रयोगात 'बुज्झते मया धम्मो' (माझ्याकडून धम्म जाणला जातो), बुज्झन्ते. बुज्झति, बुज्झन्ति. बुज्झतु. बुज्झेय्य. अबुज्झि. अबुज्झित्थ. बुज्झिस्सति. अबुज्झिस्स.

යුධ සම්පහාරෙ, යුජ්ඣති, යුජ්ඣන්ති.

युध् (yudha) प्रहार करणे/युद्ध करणे (संपहारे) या अर्थात; युज्झति, युज्झन्ति.

කුධ කොපෙ, කුජ්ඣති, කුජ්ඣන්ති.

कुध् (kudha) रागवणे (कोपे) या अर्थात; कुज्झति, कुज्झन्ति.

විධ තාළනෙ, විජ්ඣති, විජ්ඣන්ති ඉච්චාදි.

विध् (vidha) मारणे/वेधणे (ताळने) या अर्थात; विज्झति, विज्झन्ति इत्यादी.

නහ බන්ධනෙ, ‘‘හ විපරියයො’’ති යොගවිභාගෙන විපරියයො. සන්නය්හති, සන්නය්හන්ති ඉච්චාදි.

नह् (naha) बांधणे या अर्थात; 'ह विपरिययो' या योगविभागाने विपर्यय (व्यत्यय) होतो – सन्नय्हति, सन्नय्हन्ति इत्यादी.

මන ඤාණෙ, ඤාදෙසොව විසෙසො, මඤ්ඤති, මඤ්ඤන්ති ඉච්චාදි.

मन् (mana) जाणणे (ज्ञाने) या अर्थात; 'ञ'कार आदेश होणे हाच विशेष आहे – मञ्ञति, मञ्ञन्ति इत्यादी.

දා ආදානෙ, සංආපුබ්බො ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා යම්හි ධාත්වන්තස්ස ඉකාරො, සීලං සමාදියති, සමාදියන්ති ඉච්චාදි.

दा (dā) ग्रहण करणे (आदाने) या अर्थात; 'सं' आणि 'आ' उपसर्ग पूर्व असताना 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'य' प्रत्यय असताना धातूच्या शेवटच्या स्वराचा 'इ'कार होतो – सीलं समादियति (शीलाचे ग्रहण करतो), समादियन्ति इत्यादी.

තුස පීතිම්හි, යප්පච්චයස්ස පුබ්බරූපත්තං, තුස්සති, තුස්සන්ති ඉච්චාදි.

तुष् (tusa) आनंद होणे (पीतिम्हि) या अर्थात; 'य' प्रत्ययाचे पूर्वरूप होते – तुस्सति, तुस्सन्ति इत्यादी.

තථා සමු උපසමෙ, සම්මති, සම්මන්ති.

तसेच शम् (samu) शांत होणे (उपसमे) या अर्थात; सम्मति, सम्मन्ति.

කුප කොපෙ, කුප්පති, කුප්පන්ති.

कुप् (kupa) रागवणे (कोपे) या अर्थात; kuप्पति, kuप्पन्ति.

ජනජනනෙ, ‘‘ජනාදීනමා තිම්හි චා’’ති එත්ථ ‘‘ජනාදීනමා’’ති යොගවිභාගෙන යම්හි ධාත්වන්තස්ස ආකාරො. ජායති, ජායන්ති. ජායතෙ, ජායන්තෙ.

जन् (jana) उत्पन्न होणे (जनने) या अर्थात; 'जनादीनमा तिम्हि चा' या सूत्रातील 'जनादीनमा' या योगविभागाने 'य' प्रत्यय असताना धातूच्या शेवटच्या स्वराचा 'आ'कार होतो – जायति, जायन्ति. जायते, जायन्ते.

කම්මෙ [Pg.311] ජනීයති, ජනීයන්ති. ජායතු. ජායෙය්‍ය. අජායි, අජනි. ජායිස්සති, ජනිස්සති. අජායිස්ස, අජනිස්ස ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात जनीयति, जनीयन्ति. जायतु. जायेय्य. अजायि, अजनि. जायिस्सति, जनिस्सति. अजायिस्स, अजनिस्स इत्यादी.

දිවාදිගණො.

दिवादिगण.

ස්වාදිගණ

स्वादिगण

සු සවණෙ, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති.

सु (su) ऐकणे (सवणे) या अर्थात; पूर्वीप्रमाणेच विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

512. ස්වාදිතො ණුණාඋණා ච.

५१२. 'स्वादितो णुणाउणा च' (स्वादिगणातील धातूंना 'णु', 'णा' आणि 'उणा' प्रत्यय लागतात).

සුඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ණු ණාඋණාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි විහිතෙසු විභත්තිප්පච්චයෙසු. ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන ණුප්පච්චයස්ස වුද්ධි. තත්ථෙවානුවත්තිතවාග්ගහණෙන ස්වාදීනං ණුණාදීසු න වුද්ධි.

सु इत्यादी स्वादि धातूगणापासून कर्तरी प्रयोगात विहित केलेल्या विभक्ती प्रत्ययांच्या मागे 'णु', 'णा' आणि 'उणा' हे प्रत्यय होतात. 'अञ्ञेसु चा' या सूत्रातील 'च' ग्रहणाने 'णु' प्रत्ययाची वृद्धी होते. तेथेच अनुवृत्तीने आलेल्या 'वा' ग्रहणाने स्वादिगणातील धातूंच्या 'णु', 'णा' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये वृद्धी होत नाही.

ධම්මං සුණොති, සරලොපාදි, සුණන්ති. සුණොසි, සුණොථ. සුණොමි, සුණොම. ණාපච්චයෙ සුණාති, සුණන්ති. සුණාසි, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රස්සත්තං, සුණසි, සුණාථ, සුණථ. සුණාමි, සුණාම.

धम्मं सुणोति (धम्म ऐकतो), स्वराचा लोप इत्यादी होऊन – सुणन्ति. सुणोसि, सुणोथ. सुणोमि, सुणोम. 'णा' प्रत्यय असताना – सुणाति, सुणन्ति. सुणासि, 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व होऊन – सुणसि, सुणाथ, सुणथ. सुणामि, सुणाम.

කම්මෙ යප්පච්චයෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො, සූයතෙ, සූයන්තෙ. සූයති, සූයන්ති. ද්විත්තෙ රස්සත්තං, සුය්‍යති, සුය්‍යන්ති. සූය්‍යති, සූය්‍යන්ති වා.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्यय असताना 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होऊन – सूयते, सूयन्ते. सूयति, सूयन्ति. द्वित्व झाल्यावर र्‍हस्व होऊन – सुय्यति, सुय्यन्ति किंवा सूय्यति, सूय्यन्ति.

සුණොතු, සුණන්තු. සුණොහි, සුණොථ. සුණොමි, සුණොම. සුණාතු, සුණන්තු. සුණ, සුණාහි, සුණාථ. සුණාමි, සුණාම. සුණතං, සුණන්තං[Pg.312]. සුණස්සු, සුණව්හො. සුණෙ, සුණාමසෙ. කම්මෙ සූයතං, සූයන්තං. සූයතු, සූයන්තු.

सुणोतु, सुणन्तु। सुणोहि, सुणोथ। सुणोमि, सुणोम। सुणातु, सुणन्तु। सुण, सुणाहि, सुणाथ। सुणामि, सुणाम। सुणतं, सुणन्तं। सुणस्सु, सुणव्हो। सुणे, सुणामसे। कर्मणी प्रयोगात सूयतं, सूयन्तं। सूयतु, सूयन्तु।

සුණෙ, සුණෙය්‍ය, සුණෙය්‍යුං. සුණෙය්‍යාසි, සුණෙය්‍යාථ. සුණෙය්‍යාමි, සුණෙය්‍යාම. සුණෙථ, සුණෙරං. සුණෙථො, සුණෙය්‍යාව්හො. සුණෙය්‍යං, සුණෙය්‍යාම්හෙ. සූයෙථ, සූයෙය්‍ය.

सुणे, सुणेय्य, सुणेय्युं। सुणेय्यासि, सुणेय्याथ। सुणेय्यामि, सुणेय्याम। सुणेथ, सुणेरं। सुणेथो, सुणेय्याव्हो। सुणेय्यं, सुणेय्याम्हे। सूयेथ, सूयेय्य।

අසුණි, සුණි, අසුණිංසු, සුණිංසු. අසුණි, අසුණිත්ථ. අසුණිං, සුණිං, අසුණිම්හ, සුණිම්හ. අසුණිත්ථ, සුණිත්ථ. ණාපච්චයලොපො, වුද්ධි, සස්ස ද්විභාවො, සාගමො, අස්සොසි, අස්සොසිංසු, පච්චස්සොසුං. අස්සොසි, අස්සොසිත්ථ. අස්සොසිං, අස්සොසිම්හ, අස්සොසිම්හා වා, අස්සොසිත්ථ. අසූයිත්ථ, අස්සූයි.

असुणि, सुणि, असुणिंसु, सुणिंसु। असुणि, असुणित्थ। असुणिं, सुणिं, असुणिम्ह, सुणिम्ह। असुणित्थ, सुणित्थ। 'णा' प्रत्ययाचा लोप, वृद्धी, 'स' चे द्वित्व, 'स' चा आगम होऊन - अस्सोसि, अस्सोसिंसु, पच्चस्सोसुं। अस्सोसि, अस्सोसित्थ। अस्सोसिं, अस्सोसिम्ह किंवा अस्सोसिम्हा, अस्सोसित्थ। कर्मणीत असूयित्थ, अस्सूयि।

සරලොපාදි, සුණිස්සති, සුණිස්සන්ති. සුණිස්සසි, සුණිස්සථ. සුණිස්සාමි, සුණිස්සාම. සුණිස්සතෙ, සුණිස්සන්තෙ. සුණිස්සසෙ, සුණිස්සව්හෙ. සුණිස්සං, සුණිස්සාම්හෙ. ණාපච්චයලොපො, වුද්ධි, සොස්සති, සොස්සන්ති. සොස්සසි, සොස්සථ. සොස්සාමි, සොස්සාම. සොස්සතෙ. සූයිස්සතෙ, සූයිස්සති. අසුණිස්ස. අසූයිස්ස ඉච්චාදි.

स्वरलोप इत्यादी होऊन - सुणिस्सति, सुणिस्सन्ति। सुणिस्ससि, सुणिस्सथ। सुणिस्सामि, सुणिस्साम। सुणिस्सते, सुणिस्सन्ते। सुणिस्ससे, सुणिस्सव्हे। सुणिस्सं, सुणिस्साम्हे। 'णा' प्रत्ययाचा लोप, वृद्धी होऊन - सोस्सति, सोस्सन्ति। सोस्ससि, सोस्सथ। सोस्सामि, सोस्साम। सोस्सते। सूयिस्सते, सूयिस्सति। असुणिस्स। असूयिस्स इत्यादी.

හි ගතිම්හි, පපුබ්බො ණාපච්චයො, පහිණාති, පහිණති වා, පහිණන්ති. පහිණාතු, පහිණන්තු. පහිණෙය්‍ය. පහිණි, දූතං පාහෙසි. පහිණිස්සති. පහිණිස්ස ඉච්චාදි.

'हि' धातू गती अर्थात, 'प' उपसर्ग पूर्व असताना 'णा' प्रत्यय लागून - पहिणाति किंवा पहिणति, पहिणन्ति। पहिणातु, पहिणन्तु। पहिणेय्य। पहिणि, दूतं पाहेसि (दूताला पाठवले)। पहिणिस्सति। पहिणिस्स इत्यादी.

වු සංවරණෙ, ආවුණාති, ආවුණන්ති ඉච්චාදි.

'वु' धातू संवरण (झाकणे/वेढणे) अर्थात - आवुणाति, आवुणन्ति इत्यादी.

මි පක්ඛෙපෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ණස්ස නත්තං, මිනොති, මිනන්ති ඉච්චාදි.

'मि' धातू प्रक्षेप (टाकणे) अर्थात, 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'ण' चा 'न' होऊन - मिनोति, मिनन्ति इत्यादी.

අප [Pg.313] පාපුණනෙ, පපුබ්බො සරලොපෙ ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝො, උණාපච්චයො, සම්පත්තිං පාපුණාති, පාපුණන්ති. පාපුණාසි, පාපුණාථ. පාපුණාමි, පාපුණාම.

'अप' धातू प्रापण (मिळवणे) अर्थात, 'प' उपसर्ग पूर्व असताना स्वरलोप होऊन 'दीघं...' सूत्राने दीर्घ होऊन, 'उणा' प्रत्यय लागून - सम्पत्तिं पापुणाति (संपत्ती मिळवतो), पापुणन्ति। पापुणासि, पापुणाथ। पापुणामि, पापुणाम।

කම්මෙ පාපීයති, පාපීයන්ති. තථා පාපුණාතු. පාපීයතු. පාපුණෙ, පාපුණෙය්‍ය. පාපීයෙය්‍ය. පාපුණි, පාපුණිංසු. පාපීයි. පාපුණිස්සති. පාපීයිස්සති. පාපුණිස්ස. පාපීයිස්ස ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात - पापीयति, पापीयन्ति। तसेच पापुणातु। पापीयतु। पापुणे, पापुणेय्य। पापीयेय्य। पापुणि, पापुणिंसु। पापीियि। पापुणिस्सति। पापीयस्सति। पापुणिस्स। पापीयिस्स इत्यादी.

සක සත්තිම්හි, ද්විභාවො, සක්කුණාති, සක්කුණන්ති. භාවෙ ‘‘පුබ්බරූපඤ්චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, සක්කතෙ තයා, සක්කති වා, සක්කුණාතු. සක්කුණෙය්‍ය. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා සකන්තස්ස ඛාදෙසො අජ්ජතනාදිම්හි, අසක්ඛි, සක්ඛි, අසක්ඛිංසු, සක්ඛිංසු. සක්ඛිස්සති, සක්ඛිස්සන්ති. අසක්ඛිස්ස, අසක්ඛිස්සංසු ඉච්චාදි.

'सक' धातू शक्ती अर्थात, द्वित्व होऊन - सक्कुणाति, सक्कुणन्ति। भावे प्रयोगात 'पुब्बरूपञ्च...' सूत्राने पूर्वरूप होऊन - सक्कते तया (तुझ्याकडून शक्य होते) किंवा सक्कति, सक्कुणातु। सक्कुणेय्य। 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'सक' च्या अन्ताला 'ख' चा आदेश होऊन अज्जतनी (भूतकाळ) इत्यादींमध्ये - असक्खि, सक्खि, असक्खिंसु, सक्खिंसु। सक्खिस्सति, सक्खिस्सन्ति। असक्खिस्स, असक्खिस्संस्ु इत्यादी.

ස්වාදිගණො.

स्वादिगण समाप्त.

කියාදිගණ

कियादिगण.

කී දබ්බවිනිමයෙ, විපුබ්බො ද්විත්තං, පුරෙ විය විභත්තුප්පත්ති.

'की' धातू द्रव्य-विनिमय (खरेदी-विक्री) अर्थात, 'वि' उपसर्ग पूर्व असताना द्वित्व होऊन, पूर्वीप्रमाणेच विभक्तीची उत्पत्ती होते.

513. කියාදිතො නා.

५१३. कियादिगणातील धातूंना 'ना' प्रत्यय लागतो.

කීඉච්චෙව මාදිතො ධාතුගණතො නාපච්චයො හොති කත්තරි. නාපරත්තා න වුද්ධි, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කියාදීනං නාම්හි රස්සත්තං, කීතො නාපච්චයනකාරස්ස ණත්තඤ්ච.

'की' इत्यादी कियादिगणापासून कर्तरी प्रयोगात 'ना' प्रत्यय होतो. 'ना' प्रत्यय पर असताना वृद्धी होत नाही, 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'ना' प्रत्यय असताना कियादिगणातील धातूंचा ऱ्हस्व होतो, आणि 'की' धातूच्या 'ना' प्रत्ययातील 'न' चा 'ण' होतो.

භණ්ඩං වික්කිණාති, වික්කිණන්ති. වික්කීයති, වික්කීයන්ති. වික්කිණාතු, වික්කිණන්තු. වික්කීයතු, වික්කීයන්තු. වික්කිණෙ, වික්කිණෙය්‍ය[Pg.314]. වික්කීයෙය්‍ය, වික්කීයෙය්‍යුං. අවික්කිණි, වික්කිණි. වික්කීයිත්ථ, වික්කීයි. වික්කිණිස්සති, වික්කිණිස්සන්ති. වික්කීයිස්සති, වික්කීයිස්සන්ති. අවික්කිණිස්ස, අවික්කිණිස්සංසු. වික්කීයිස්ස, වික්කීයිස්සංසු ඉච්චාදි.

भण्डं विक्किणाति (माल विकतो), विक्किणन्ति। विक्कीयति, विक्कीयन्ति। विक्किणातु, विक्किणन्तु। विक्कीयतु, विक्कीयन्तु। विक्किणे, विक्किणेय्य। विक्कीयेय्य, विक्कीयेय्युं। अविक्किणि, विक्किणि। विक्कीयित्थ, विक्कीयि। विक्किणिस्सति, विक्किणिस्सन्ति। विक्कीयिस्सति, विक्कीयिस्सन्ति। अविक्किणिस्स, अविक्किणिस्संस्ु। विक्कीयिस्स, विक्कीयिस्संस्ु इत्यादी.

ජි ජයෙ, කිලෙසෙ ජිනාති, ජිනන්ති. ජීයති, ජීයන්ති. එවං ජිනාතු. ජීයතු. ජිනෙය්‍ය. ජීයෙය්‍ය. අජිනි, ජිනි, අජිනිංසු, ජිනිංසු. අජෙසි, අජෙසුං. අජිනිත්ථ. අජීයිත්ථ, අජීයි. ජිනිස්සති, ජිනිස්සන්ති. විජෙස්සති, විජෙස්සන්ති. ජීයිස්සති, ජීයිස්සන්ති. අජිනිස්ස. අජීයිස්ස ඉච්චාදි.

'जि' धातू जय मिळवणे अर्थात - किलेसे जिनाति (क्लेशांवर विजय मिळवतो), जिनन्ति। जीयति, जीयन्ति। याचप्रमाणे जिनातु। जीयतु। जिनेय्य। जीयेय्य। अजिनि, जिनि, अजिनिंसु, जिनिंसु। अजेसि, अजेसुं। अजिनित्थ। अजीयित्थ, अजीयि। जिनिस्सति, जिनिस्सन्ति। विजेस्सति, विजेस्सन्ति। जीयिस्सति, जीयिस्सन्ति। अजिनिस्स। अजीयिस्स इत्यादी.

තථා චි චයෙ, චිනාති, චිනන්ති ඉච්චාදි.

त्याचप्रमाणे 'चि' धातू चय (संचय करणे) अर्थात - चिनाति, चिनन्ति इत्यादी.

ඤා අවබොධනෙ නාපච්චයො.

'ञा' धातू अवबोधन (जाणणे) अर्थात 'ना' प्रत्यय लागतो.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

'वा' (विकल्पाने) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

514. ඤාස්ස ජා ජං නා.

५१४. 'ञा' धातूच्या जागी 'जा', 'जं' आणि 'ना' हे आदेश होतात.

ඤාඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ජා ජං නාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා.

'ञा' या धातूच्या जागी 'जा', 'जं' आणि 'ना' हे आदेश विकल्पाने होतात.

ජාදෙසො නාම්හි ජං ඤාම්හි, නාභාවො තිම්හි එවිධ;

වවත්ථිතවිභාසත්ථ-වාසද්දස්සානුවත්තනා;

ධම්මං විජානාති, විනායති වා, විජානන්ති.

'ना' प्रत्यय असताना 'जा' आदेश होतो, 'ञा' प्रत्यय असताना 'जं' आदेश होतो, आणि 'ति' प्रत्यय असताना 'ना' चा अभाव होतो; हे 'वा' शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषा (नियमबद्ध विकल्प) अर्थाच्या अनुवृत्तीमुळे होते. - धम्मं विजानाति (धम्म जाणतो) किंवा विनायति, विजानन्ति.

කම්මෙ විඤ්ඤායති, විඤ්ඤායන්ති. ඉවණ්ණාගමෙ පුබ්බලොපො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එකාරො, ද්විත්තඤ්ච, ඤෙය්‍යති, ඤෙය්‍යන්ති. විජානාතු, විජානන්තු, රස්සත්තං. විජාන, විජානාහි, විජානාථ. විජානාමි, විජානාම. විජානතං, විජානන්තං. විජානස්සු. විඤ්ඤායතු, විඤ්ඤායන්තු.

कर्मणी प्रयोगात - विञ्ञायति, विञ्ञायन्ति। 'इ' वर्णाचा आगम झाल्यावर पूर्वलोप होऊन, 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'ए' कार आणि द्वित्व होऊन - ञेय्यति, ञेय्यन्ति। विजानातु, विजानन्तु, ऱ्हस्वत्व होऊन - विजान, विजानाहि, विजानाथ। विजानामि, विजानाम। विजानतं, विजानन्तं। विजानस्सु। विञ्ञायतु, विञ्ञायन्तु.

515. එය්‍යස්ස [Pg.315] ඤාතො ඉයා ඤා වා.

५१५. 'ञा' धातूच्या पुढील 'एय्य' विभक्तीच्या जागी 'इया' आणि 'ञा' हे आदेश विकल्पाने होतात.

එය්‍යස්ස විභත්තිස්ස ඤාඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස ඉයා ඤාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, සරලොපාදි. විජානියා.

'ञा' या धातूच्या पुढील 'एय्य' विभक्तीच्या जागी 'इया' आणि 'ञा' हे आदेश विकल्पाने होतात, स्वरलोप इत्यादी होऊन - विजानिया.

ඤාදෙසෙ ඤාස්ස ජංආදෙසො.

'ञा' आदेश असताना 'ञा' च्या जागी 'जं' आदेश होतो.

‘‘ඤාතො, වා’’ති ච වත්තතෙ.

'ञातो' आणि 'वा' हे शब्द देखील अनुवृत्त होतात.

516. නාස්ස ලොපො යකාරත්තං.

५१६. 'ना' प्रत्ययाचा लोप आणि 'य' कार होतो.

ඤාඉච්චෙතාය ධාතුයා පරස්ස නාපච්චයස්ස ලොපො හොති වා, යකාරත්තඤ්ච, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. තෙන –

'ञा' या धातूच्या पुढील 'ना' प्रत्ययाचा विकल्पाने लोप होतो आणि 'य' कार होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थितविभाषा अर्थासाठी आहे. त्यामुळे -

ඤාම්හි නිච්චඤ්ච නාලොපො,විභාසාජ්ජතනාදිසු;

අඤ්ඤත්ථ න ච හොතායං,නාතො තිම්හි යකාරතා.

'ञा' प्रत्यय असताना 'ना' चा लोप नित्य होतो, अज्जतनी (भूतकाल) इत्यादींमध्ये विकल्पाने होतो; इतर ठिकाणी हा लोप होत नाही, आणि 'ना' प्रत्ययाच्या जागी 'ति' प्रत्यय असताना 'य' कार होतो.

නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, විජඤ්ඤා, විජානෙය්‍ය, විජානෙය්‍යුං. විජානෙය්‍යාසි, විජානෙය්‍යාථ. විජානෙය්‍යාමි, විජානෙය්‍යාම, විජානෙමු වා. විජානෙථ. විඤ්ඤායෙය්‍ය, විඤ්ඤායෙය්‍යුං.

निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) वर्गान्त वर्ण होऊन - विजञ्ञा, विजानेय्य, विजानेय्युं। विजानेय्यासि, विजानेय्याथ। विजानेय्यामि, विजानेय्याम किंवा विजानेमु। विजानेथ। विञ्ञायेय्य, विञ्ञायेय्युं।

සමජානි, සඤ්ජානි, සඤ්ජානිංසු. නාලොපෙ අඤ්ඤාසි, අඤ්ඤාසුං. විජානිත්ථ. විඤ්ඤායිත්ථ. පඤ්ඤායි, පඤ්ඤායිංසු. විජානිස්සති, විජානිස්සන්ති. ඤස්සති, ඤස්සන්ති. විඤ්ඤායිස්සතෙ, විඤ්ඤායිස්සන්තෙ. පඤ්ඤායිස්සති, පඤ්ඤායිස්සන්ති. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්සස්ස [Pg.316] හි ච, පඤ්ඤායිහිති, පඤ්ඤායිහින්ති. අජානිස්ස. අජානිස්සථ. අඤ්ඤායිස්සථ, අඤ්ඤායිස්ස ඉච්චාදි.

समजानि, सञ्ञानि, सञ्ञानिंसु। 'ना' चा लोप झाल्यावर - अञ्ञासि, अञ्ञासुं। विजानित्थ। विञ्ञायित्थ। पञ्ञायि, पञ्ञायिंसु। विजानिस्सति, विजानिस्सन्ति। ञस्सति, ञस्सन्ति। विञ्ञायिस्सते, विञ्ञायिस्सन्ते। पञ्ञायिस्सति, पञ्ञायिस्सन्ति। 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'स्स' च्या जागी 'हि' होऊन - पञ्ञायिहिति, पञ्ञायिहिन्ति। अजानिस्स। अजानिस्सथ। अञ्ञायिस्सथ, अञ्ञायिस्स इत्यादी.

මා මානෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා මාන්තස්ස ඉකාරො, මිනාති, මිනන්ති. කම්මෙ මීයති, මීයන්ති ඉච්චාදි.

'मा' धातू मान (मोजणे) अर्थात, 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'मा' च्या शेवटी 'इ' कार होऊन - मिनाति, मिनन्ति। कर्मणी प्रयोगात मीयति, मीयन्ति इत्यादी.

ලූ ඡෙදනෙ, නාම්හි රස්සත්තං, ලුනාති, ලුනන්ති. ලූයති, ලූයන්ති ඉච්චාදි.

'लू' धातू छेदन (कापणे) अर्थात, 'ना' प्रत्यय असताना ऱ्हस्वत्व होऊन - लुनाति, लुनन्ति। लूयति, लूयन्ति इत्यादी.

ධූ කම්පනෙ, ධුනාති, ධුනන්ති. ධූයති, ධූයන්ති ඉච්චාදි.

'धू' धातू कंपन (थरथरणे/हलवणे) अर्थात - धुनाति, धुनन्ति। धूयति, धूयन्ति इत्यादी.

ගහ උපාදානෙ, නාම්හි සම්පත්තෙ –

'गह' धातू उपादान (ग्रहण करणे) अर्थात, 'ना' प्रत्यय प्राप्त असताना -

517. ගහාදිතොප්පණ්හා.

५१७. गहादितोप्पण्हा (गह इत्यादी धातूंना 'प्प' आणि 'ण्हा' प्रत्यय लागतात).

ගහඉච්චෙවමාදිතො ධාතුතො ප්ප ණ්හාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි. ආදිසද්දොයං පකාරො.

'गह' इत्यादी धातूंपासून कर्तरी प्रयोगात 'प्प' आणि 'ण्हा' हे प्रत्यय होतात. येथील 'आदि' शब्दाने प्रकार (सादृश्य) समजला जातो.

‘‘ගහස්සා’’ති වත්තතෙ.

'गहस्स' (गह धातूचा) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

518. හලොපො ණ්හාම්හි.

५१८. 'ण्ह' प्रत्यय परे असताना 'ह' चा लोप होतो.

ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස හකාරස්ස ලොපො හොති ණ්හාම්හි පච්චයෙ පරෙ. සීලං ගණ්හාති, රස්සත්තෙ ගණ්හති වා, ගණ්හන්ති. ගණ්හාසි, ගණ්හාථ. ගණ්හාමි, ගණ්හාම.

'गह' या धातूच्या 'ह' काराचा लोप होतो 'ण्ह' प्रत्यय परे असताना. 'सीलं गण्हाति' (शील ग्रहण करतो), र्‍हस्व केल्यास 'गण्हति' किंवा 'गण्हन्ति'. 'गण्हासि', 'गण्हाथ'. 'गण्हामि', 'गण्हाम'.

කම්මෙ ‘‘යෙ’’ති වත්තමානෙ ‘‘හවිපරියයො ලො වා’’ති හකාරස්ස යකාරෙන විපරියයො හොති. ගය්හති, ගය්හන්ති.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्यय चालू असताना, "हविपरिययो लो वा" या सूत्राने 'ह' काराचा 'य' काराशी विपर्यास (बदल) होतो. 'गय्हति', 'गय्हन्ति'.

ගණ්හාතු, ගණ්හන්තු. ගණ්හ, ගණ්හාහි, ගණ්හාථ. ගණ්හාමි, ගණ්හාම. ගණ්හතං, ගණ්හන්තං. ගය්හතං, ගය්හන්තං. ගය්හතු, ගය්හන්තු. ගණ්හෙ, ගණ්හෙය්‍ය, ගණ්හෙය්‍යුං. ගය්හෙය්‍ය, ගය්හෙය්‍යුං. අග්ගණ්හි, ගණ්හි, අග්ගණ්හිංසු, ගණ්හිංසු.

'गण्हातु', 'गण्हन्तु'. 'गण्ह', 'गण्हाहि', 'गण्हाथ'. 'गण्हामि', 'गण्हाम'. 'गण्हतं', 'गण्हन्तं'. 'गय्हतं', 'गय्हन्तं'. 'गय्हतु', 'गय्हन्तु'. 'गण्हे', 'गण्हेय्य', 'गण्हेय्युं'. 'गय्हेय्य', 'गय्हेय्युं'. 'अग्गण्हि', 'गण्हि', 'अग्गण्हिंसु', 'गण्हिंसु'.

යදා [Pg.317] ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අසබ්බධාතුකෙ විකරණපච්චයස්ස ලොපො, ඉකාරාගමස්ස එකාරො ච, තදා සාගමො.

जेव्हा "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने असर्वधातुक प्रत्ययात विकरण प्रत्ययाचा लोप होतो, आणि 'इ' कार आगमाचा 'ए' कार होतो, तेव्हा 'स' चा आगम होतो.

අග්ගහෙසි, අග්ගහෙසුං. අග්ගහි, අග්ගහිංසු, අග්ගහුං. අග්ගය්හිත්ථ, අග්ගය්හි. ගණ්හිස්සති, ගණ්හිස්සන්ති. ගහෙස්සති, ගහෙස්සන්ති. ගහීයිස්සතෙ, ගහීයිස්සන්තෙ. ගය්හිස්සති, ගය්හිස්සන්ති. අග්ගණ්හිස්ස, අග්ගහිස්ස. අග්ගණ්හිස්සථ, අග්ගහිස්සථ. අග්ගය්හිස්සථ, අග්ගය්හිස්ස ඉච්චාදි.

'अग्गहेसि', 'अग्गहेसुं'. 'अग्गहि', 'अग्गहिंसु', 'अग्गहुं'. 'अग्गय्हित्थ', 'अग्गय्हि'. 'गण्हिस्सति', 'गण्हिस्सन्ति'. 'गहेस्सति', 'गहेस्सन्ति'. 'गहीयिस्सते', 'गहीयिस्सन्ते'. 'गय्हिस्सति', 'गय्हिस्सन्ति'. 'अग्गण्हिस्स', 'अग्गहिस्स'. 'अग्गण्हिस्सथ', 'अग्गहिस्सथ'. 'अग्गय्हिस्सथ', 'अग्गय्हिस्स' इत्यादी.

ප්පප්පච්චයෙ –

'प्प' प्रत्यय असताना –

519. ගහස්ස ඝෙ ප්පෙ.

५१९. 'प्प' प्रत्यय परे असताना 'गह' चा 'घे' आदेश होतो.

ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ඝෙආදෙසො හොති ප්පප්පච්චයෙ පරෙ. ඝෙප්පති ඉච්චාදි.

'गह' या संपूर्ण धातूचा 'घे' असा आदेश होतो 'प्प' प्रत्यय परे असताना. 'घेप्पति' इत्यादी.

කියාදිගණො.

क्रियादिगण.

තනාදිගණ

तनादिगण.

තනු විත්ථාරෙ, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපවිභත්තුප්පත්තියො.

'तनु' विस्तार अर्थात, पूर्वीप्रमाणेच धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप आणि विभक्तीची उत्पत्ती होते.

520. තනාදිතො ඔයිරා.

५२०. तनादिगणातून 'ओ' आणि 'यिर' प्रत्यय होतात.

තනුඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ඔයිරඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි. කරතොවායං යිරප්පච්චයො.

'तनु' इत्यादी धातूगणातून कर्तरी प्रयोगात 'ओ' आणि 'यिर' हे प्रत्यय होतात. 'कर' धातूसाठी हा 'यिर' प्रत्यय आहे.

ධම්මං තනොති, තනොන්ති. තනොසි, තනොථ. තනොමි, තනොම.

'धम्मं तनोति' (धर्माचा विस्तार करतो), 'तनोन्ति'. 'तनोसि', 'तनोथ'. 'तनोमि', 'तनोम'.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

"वा" (विकल्पाने) हे अनुवृत्त होते.

521. උත්තමොකාරො[Pg.318].

५२१. 'ओ' काराचा 'उ' कार होतो.

තනාදිතො ඔකාරප්පච්චයො උත්තමාපජ්ජතෙ වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො. එත්ථ ච විකරණකාරියවිධිප්පකරණතො ‘‘ඔකාරො’’ති ඔවිකරණං ගය්හති. තනුතෙ, බහුවචනෙ ‘‘යවකාරා චා’’ති වත්තං, තන්වන්තෙ. තනුසෙ, තනුව්හෙ. තන්වෙ, තනුම්හෙ.

तनादिगणातील 'ओ' विकरण प्रत्ययाचा विकल्पाने 'उ' कार होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी आहे. आणि येथे विकरण कार्याच्या विधी प्रकरणावरून "ओकार" म्हणजे 'ओ' विकरण घेतले जाते. 'तनुते', बहुवचनात "यवकारा चा" या सूत्राने 'तन्वन्ते' होते. 'तनुसे', 'तनुव्हे'. 'तन्वे', 'तनुम्हे'.

කම්මෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා තනුධාත්වන්තස්ස යම්හි ආකාරො, පතායතෙ, පතායන්තෙ. පතායති, පතායන්ති. ආකාරාභාවෙ පතඤ්ඤති, පතඤ්ඤන්ති. තනොතු, තනොන්තු. තනෙය්‍ය, තනෙය්‍යුං. අතනි, අතනිංසු. අතායිත්ථ, පතායි. තනිස්සති, තනිස්සන්ති. පතායිස්සති, පතායිස්සන්ති. අතනිස්ස. පතායිස්ස ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'तनु' धातूच्या अन्त्य वर्णाचा 'य' प्रत्यय असताना 'आ' कार होतो, (उदा.) 'पतायते', 'पतायन्ते'. 'पतायति', 'पतायन्ति'. 'आ' कार नसताना 'पतञ्ञति', 'पतञ्ञन्ति'. 'तनोतु', 'तनोन्तु'. 'तनेय्य', 'तनेय्युं'. 'अतनि', 'अतनिंसु'. 'अतायित्थ', 'पतायि'. 'तनिस्सति', 'तनिस्सन्ति'. 'पतायिस्सति', 'पतायिस्सन्ति'. 'अतनिस्स', 'पतायिस्स' इत्यादी.

කර කරණෙ, පුඤ්ඤං කරොති.

'कर' करणे अर्थात, 'पुञ्ञं करोति' (पुण्य करतो).

බහුවචනෙ ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ, ‘‘උත්තමොකාරො’’ති උත්තෙ කතෙ –

बहुवचनात "वा" हे अनुवृत्त असताना, "उत्तमकारो" या सूत्राने 'उ' कार केल्यावर –

‘‘වා, උත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

"वा" आणि "उत्तं" हे अनुवृत्त होते.

522. කරස්සාකාරො ච.

५२२. 'कर' चा 'अ' कार देखील (उ कारात बदलतो).

කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අකාරො උත්තමාපජ්ජතෙ වා. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, ‘‘යවකාරා චා’’ති අපදන්තස්ස පරඋකාරස්ස වකාරො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාතුරකාරස්ස වකාරස්මිං ලොපො, වකාරස්ස ද්විත්තෙ තස්ස ‘‘බ්බො ව්වස්සා’’ති බකාරද්වයං, කුබ්බන්ති, කරොන්ති. කරොසි, කරොථ. කරොමි, කරොම. තථා කුරුතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුරුසෙ, කුරුව්හෙ. කුබ්බෙ, කුරුම්හෙ. යිරප්පච්චයෙ රකාරලොපො, කයිරති, කයිරන්ති ඉච්චාදි.

'कर' या धातूच्या 'अ' काराचा विकल्पाने 'उ' कार होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी आहे, "यवकारा चा" या सूत्राने अपदन्त पर-उकाराचा 'व' कार होतो, "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने धातूच्या 'र' काराचा 'व' कार असताना लोप होतो, 'व' काराचे द्वित्व झाल्यावर "ब्बो व्वस्स" या सूत्राने दोन 'ब' कार होतात, (उदा.) 'कुब्बन्ति', 'करोन्ति'. 'करोसि', 'करोथ'. 'करोमि', 'करोम'. तसेच 'कुरुते', 'कुब्बन्ते'. 'कुरुसे', 'कुरुव्हे'. 'कुब्बे', 'कुरुम्हे'. 'यिर' प्रत्यय असताना 'र' काराचा लोप होतो, 'कयिरति', 'कयिरन्ति' इत्यादी.

කම්මෙ [Pg.319] යප්පච්චයෙ ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඊකාරාගමො, යකාරස්ස ද්විත්තං, කරීය්‍යතෙ කටො තෙන, කරීය්‍යති, කරීය්‍යන්ති. කරීයති, කරීයන්ති වා. ඊකාරාභාවෙ ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා සධාත්වන්තස්ස යකාරත්තං, ද්විත්තඤ්ච. කය්‍යති, කය්‍යන්ති. ඉකාරාගමෙ ‘‘ක්වචි ධාතු’’ඉච්චාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන රයානං විපරියයො, කයිරති කටො තෙන, කයිරන්ති ඉච්චාදි.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्यय असताना "इवण्णागमो वा" या सूत्राने 'ई' कार आगम होतो, 'य' काराचे द्वित्व होते, 'करीय्यते कटो तेन' (त्याच्याद्वारे चटई केली जाते), 'करीय्यति', 'करीय्यन्ति'. किंवा 'करीयति', 'करीयन्ति'. 'ई' कार नसताना "तस्स चवग्ग" इत्यादी सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णासह 'य' कार होतो आणि द्वित्व होते, 'कय्यति', 'कय्यन्ति'. 'इ' कार आगम असताना "क्वचि धातु" इत्यादी सूत्रातील 'च' ग्रहणाने 'र' आणि 'य' चा विपर्यास (बदल) होतो, 'कयिरति कटो तेन', 'कयिरन्ति' इत्यादी.

තථා කුසලං කරොතු, කුරුතු වා, කුබ්බන්තු, කරොන්තු. කරොහි, කරොථ. කරොමි, කරොම. කුරුතං, කුබ්බන්තං. කුරුස්සු, කුරස්සු වා, කුරුව්හො. කුබ්බෙ, කුබ්බාමසෙ.

तसेच 'कुसलं करोतु' (कुशल कर्म करो), किंवा 'कुरुतु', 'कुब्बन्तु', 'करोन्तु'. 'करोहि', 'करोथ'. 'करोमि', 'करोम'. 'कुरुतं', 'कुब्बन्तं'. 'कुरुस्सु' किंवा 'कुरस्सु', 'कुरुव्हो'. 'कुब्बे', 'कुब्बामसे'.

කම්මෙ කරීයතු, කරීයන්තු, කය්‍යතං, කයිරතං, කයිරතු.

कर्मणी प्रयोगात 'करीयतु', 'करीयन्तु', 'कय्यतं', 'कयिरतं', 'कयिरतु'.

සත්තමියං කරෙ, කරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං. කරෙය්‍යාසි, කරෙය්‍යාථ. කරෙය්‍යාමි, කරෙය්‍යාම. උත්තෙ කුබ්බෙ, කුබ්බෙය්‍ය.

सप्तमी विभक्तीत (विध्यर्थात) 'करे', 'करेय्य', 'करेय्युं'. 'करेय्यासि', 'करेय्याथ'. 'करेय्यामि', 'करेय्यामा'. 'उ' कार केल्यावर 'कुब्बे', 'कुब्बेय्य'.

යිරප්පච්චයෙ –

'यिर' प्रत्यय असताना –

යිරතො ආත්තමෙය්‍යස්ස, එථාදිස්සෙය්‍යුමාදිසු;

එය්‍යසද්දස්ස ලොපො ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා.

'यिर' प्रत्ययानंतर 'एय्य' चा 'आ' कार होतो, 'एथ' इत्यादी आणि 'एय्युं' इत्यादी प्रत्यय असताना; आणि "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'एय्य' शब्दाचा लोप देखील होतो.

සරලොපාදි, කයිරා, කයිරුං. කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. අත්තනොපදෙ කයිරාථ ධීරො, කුබ්බෙථ, කරෙථ වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කුස්ස ක්‍රු ච, ක්‍රුබ්බෙථ, ක්‍රුබ්බෙරං. ක්‍රුබ්බෙථො, ක්‍රුබ්බෙය්‍යාව්හො. ක්‍රුබ්බෙය්‍යං, ක්‍රුබ්බෙය්‍යාම්හෙ. කම්මෙ කරීයෙය්‍ය, කරීයෙය්‍යුං.

स्वरलोप इत्यादी होऊन, 'कयिरा', 'कयिरुं'. 'कयिरासि', 'कयिराथ'. 'कयिरामि', 'कयिरामा'. आत्मनेपदात 'कयिराथ धीरो' (धीर पुरुषाने करावे), 'कुब्बेथ' किंवा 'करेथ', "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'क' चा 'क्रु' होऊन 'क्रुब्बेथ', 'क्रुब्बेरं'. 'क्रुब्बेथो', 'क्रुब्बेय्याव्हो'. 'क्रुब्बेय्यं', 'क्रुब्बेय्याम्हे'. कर्मणी प्रयोगात 'करीयेय्य', 'करीयेय्युं'.

හිය්‍යත්තනියං [Pg.320] ‘‘කරස්ස කා’’ති යොගවිභාගෙන කා හොති, සරලොපාදි.

हिय्यत्तनी (भूतकाळात) "करस्स का" या योगविभागाने 'का' होतो, स्वरलोप इत्यादी.

අකා, අකරා, අකරූ. අකරො, අකත්ථ, අකරොත්ථ. අකං, අකරං, අකම්හ, අකරම්හ. අකත්ථ. අකරිං, අකරම්හසෙ.

'अका', 'अकरा', 'अकरू'. 'अकरो', 'अकत्थ', 'अकरोत्थ'. 'अकं', 'अकरं', 'अकम्ह', 'अकरम्ह'. 'अकत्थ'. 'अकरिं', 'अकरम्हसे'.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

"वा" हे अनुवृत्त होते.

523. කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හි.

५२३. अज्जतनी (भूतकाळात) 'कर' चा 'कास' भाव होतो.

කර ඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්සෙව කාසත්තං හොති වා අජ්ජතනිම්හි විභත්තිම්හි පරෙ. ‘‘කාසත්ත’’මිති භාවනිද්දෙසෙන අඤ්ඤස්මාපි ධාතුතො සාගමො. අථ වා යදා කරස්ස කා හොති, සත්තඤ්චාගමො අජ්ජතනිම්හි වාති අත්ථො, තදා ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤස්මාපි ධාතුතො සාගමොපි සිජ්ඣති, ‘‘යොගවිභාගතො ඉට්ඨප්පසිද්ධී’’ති යෙභුය්‍යෙන දීඝතොව හොති, ‘‘කරස්ස කා’’ති යොගවිභාගෙන කාභාවො ච හිය්‍යත්තනියං සිද්ධො හොති.

'कर' या संपूर्ण धातूचा विकल्पाने 'कास' भाव होतो अज्जतनी विभक्ती परे असताना. "कासत्तं" या भावनिर्देशाने इतर धातूंहूनही 'स' चा आगम होतो. अथवा जेव्हा 'कर' चा 'का' होतो, आणि अज्जतनीमध्ये 'स' चा आगम होतो असा अर्थ आहे, तेव्हा "सत्तमज्जतनिम्हि" या योगविभागाने इतर धातूंहूनही 'स' चा आगम सिद्ध होतो, "योगविभागातून इष्ट सिद्धी होते" या नियमाने बहुधा दीर्घच होतो, आणि "करस्स का" या योगविभागाने 'का' चा अभाव हिय्यत्तनीमध्ये सिद्ध होतो.

අකාසි, අකාසුං. අකාසි, අකාසිත්ථ. අකාසිං, අකාසිම්හ. අකාසිත්ථ. කාසත්තාභාවෙ අකරි, කරි, අකරිංසු, කරිංසු, අකංසු, අකරුං. අකරි, අකරිත්ථ. අකරිං, කරිං, අකරිම්හ, කරිම්හ. අකරිත්ථ. අකරීයිත්ථ, අකරීයි වා.

'अकासि', 'अकासुं'. 'अकासि', 'अकासित्थ'. 'अकासिं', 'अकासिम्हा'. 'अकासित्थ'. 'कास' भावाच्या अभावी 'अकरि', 'करि', 'अकरिंसु', 'करिंसु', 'अकंसु', 'अकरुं'. 'अकरि', 'अकरित्थ'. 'अकरिं', 'करिं', 'अकरिम्ह', 'करिम्ह'. 'अकरित्थ'. 'अकरीयित्थ' किंवा 'अकरीयि'.

‘‘වා, ලොපො, භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස චා’’ති ච වත්තතෙ.

"वा", "लोप" आणि "भविस्सन्तिम्हि स्सस्स च" हे अनुवृत्त होते.

524. කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහො.

५२४. प्रत्ययसहित 'कर' चा 'काह' आदेश होतो.

කරඉච්චෙතස්ස [Pg.321] ධාතුස්ස සප්පච්චයස්ස කාහාදෙසො හොති වා භවිස්සන්තිම්හි, ස්සස්ස ච ලොපො හොති. අධිකභූතසප්පච්චයග්ගහණෙන වචමුචභුජාදිතො ස්සස්ස ඛාදෙසො, වස ඡිදි ලභාදිතො ඡාදෙසො ච හොති.

'कर' या प्रत्ययसहित धातूचा विकल्पाने 'काह' असा आदेश भविष्यकाळात होतो, आणि 'स्स' चा लोप होतो. अधिक असलेल्या 'सप्रत्यय' ग्रहणाने 'वच', 'मुच', 'भुज' इत्यादी धातूंहून 'स्स' चा 'ख' आदेश होतो, आणि 'वस', 'छिदि', 'लभ' इत्यादी धातूंहून 'छ' आदेश होतो.

කාහති, කාහන්ති. කාහසි, කාහථ. කාහාමි, කාහාම. ඉකාරාගමෙ කාහිති, කාහින්ති ඉච්චාදි. කාහාභාවෙ කරිස්සති, කරිස්සන්ති. කරිස්සසි, කරිස්සථ. කරිස්සාමි, කරිස්සාම. කරිස්සතෙ, කරිස්සන්තෙ. කරිස්සසෙ, කරිස්සව්හෙ. කරිස්සං, කරිස්සාම්හෙ. කරීයිස්සති, කරීයිස්සන්ති. අකරිස්ස. අකරීයිස්සා ඉච්චාදි.

काहति, काहन्ति। काहसि, काहथ। काहामि, काहाम। 'इ' कार आगम झाल्यावर 'काहिति, काहिन्ति' इत्यादी रूपे होतात. 'काह' आदेशाच्या अभावी 'करिस्सति, करिस्सन्ति। करिस्ससि, करिस्सथ। करिस्सामि, करिस्साम। करिस्सते, करिस्सन्ते। करिस्ससे, करिस्सव्हे। करिस्सं, करिस्साम्हे। करीयिस्सति, करीयिस्सन्ति। अकरिस्स। अकरीयिस्सा' इत्यादी रूपे होतात.

යදා සංපුබ්බො, තදා ‘‘පුරසමුපපරීහි කරොතිස්ස ඛ ඛරා වා’’ති යොගවිභාගෙන ත්‍යාදිවිභත්තීසුපි සංපුබ්බකරොතිස්ස ඛරාදෙසො.

जेव्हा 'सं' उपसर्ग पूर्वपद असतो, तेव्हा “पुरसमुपपरीहि करोतिस्स ख खरा वा” या सूत्राच्या योगविभागाने 'ति' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय असतानाही 'सं' उपसर्गपूर्वक 'करोति' धातूच्या जागी 'खर' आदेश होतो.

අභිසඞ්ඛරොති, අභිසඞ්ඛරොන්ති. අභිසඞ්ඛරීයති, අභිසඞ්ඛරීයන්ති. අභිසඞ්ඛරොතු. අභිසඞ්ඛරෙය්‍ය. අභිසඞ්ඛරි, ඛාදෙසෙ අභිසඞ්ඛාසි වා. අභිසඞ්ඛරිස්සති. අභිසඞ්ඛරිස්ස ඉච්චාදි.

'अभिसङ्खरोति, अभिसङ्खरोन्ति। अभिसङ्खरीयात, अभिसङ्खरीयान्ति। अभिसङ्खरोतु। अभिसङ्खरेय्य। अभिसङ्खरि', 'खा' आदेश झाल्यावर 'अभिसङ्खासि' किंवा 'अभिसङ्खरिस्सति। अभिसङ्खरिस्स' इत्यादी रूपे होतात.

සක සත්තිම්හි, ඔපච්චයො, සක්කොති, සක්කොන්ති. සක්කොසි, සක්කොථ. සක්කොමි, සක්කොම ඉච්චාදි.

'सक' (शक्) धातू सामर्थ्य अर्थात असताना, 'ओ' प्रत्यय लागतो; 'सक्कोति, सक्कोन्ति। सक्कोसि, सक्कोथ। सक्कोमि, सक्कोम' इत्यादी रूपे होतात.

අප පාපුණනෙ, පපුබ්බො, පප්පොති, පප්පොන්ති. පප්පොසි, පප්පොථ. පප්පොමි, පප්පොම. පප්පොතු, පප්පොන්තු ඉච්චාදි.

'आप' धातू प्राप्त करणे (पापुणन) अर्थात असताना, 'प' उपसर्ग लागून 'पप्पोति, पप्पोन्ति। पप्पोसि, पप्पोथ। पप्पोमि, पप्पोम। पप्पोतु, पप्पोनतु' इत्यादी रूपे होतात.

තනාදිගණො.

तनादिगण समाप्त.

චුරාදිගණ

चुरादिगण.

ධුර [Pg.322] ථෙය්‍යෙ, පුරෙ විය ධාත්වන්තලොපො, විභත්තුප්පත්ති.

'धुर' धातू चोरी करणे (थेय्य) अर्थात असताना, पूर्वीप्रमाणेच धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो आणि विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

‘‘තථා කත්තරි චා’’ති ඉතො ‘‘කත්තරී’’ති ච සීහවිලොකනෙන භාවකම්මග්ගහණානි ච වත්තන්තෙ, මණ්ඩූකගතියා කාරිතග්ගහණඤ්ච.

“तथा कत्तरि च” या सूत्रातून 'कत्तरि' (कर्त्यामध्ये) आणि सिंहविलोकन न्यायाने 'भाव' व 'कम्म' (कर्म) यांचे ग्रहण होते, तसेच मण्डूकगतीने 'कारित' प्रत्ययाचे ग्रहण होते.

525. චුරාදිතො ණෙණයා.

५२५. चुरादिगणातील धातूंना 'णे' आणि 'णय' प्रत्यय होतात.

චුරඉච්චෙවමාදිතො ධාතුගණතො ණෙ ණයඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කත්තරි, භාවෙ ච කම්මනි, විභත්තිප්පච්චයෙසු. ‘‘කාරිතං විය ණානුබන්ධො’’ති ණෙ ණයානං කාරිතබ්‍යපදෙසො.

'चुर' इत्यादी धातूगणांपासून 'णे' आणि 'णय' हे प्रत्यय कर्ता, भाव आणि कर्म अर्थात विभक्ती प्रत्यय पर असताना होतात. “कारितं विय णानुबन्धो” या नियमाने 'णे' आणि 'णय' प्रत्ययांना 'कारित' अशी संज्ञा दिली जाते.

526. කාරිතානං ණො ලොපං.

५२६. कारित प्रत्ययांच्या 'ण' काराचा लोप होतो.

කාරිතප්පච්චයානං ණකාරො ලොපමාපජ්ජතෙ.

कारित प्रत्ययांच्या 'ण' काराचा लोप होतो.

527. අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ.

५२७. कारित प्रत्यय पर असताना असंयोगान्त (ज्याच्या शेवटी संयुक्त व्यंजन नाही अशा) धातूच्या स्वराची वृद्धी होते.

අසංයොගන්තස්ස ධාතුස්ස කාරිතෙ පරෙ වුද්ධි හොතීති උකාරස්සොකාරො වුද්ධි.

असंयोगान्त धातूच्या पुढे कारित प्रत्यय असताना वृद्धी होते; जसे की 'उ' काराची वृद्धी 'ओ' कार होते.

ධනං චොරෙති, චොරෙන්ති. චොරෙසි, චොරෙථ. චොරෙමි, චොරෙම. ණයප්පච්චයෙ – චොරයති, චොරයන්ති. චොරයසි, චොරයථ. චොරයාමි, චොරයාම. චොරයතෙ, චොරයන්තෙ. චොරයසෙ, චොරයව්හෙ. චොරයෙ, චොරයාම්හෙ.

'धनं चोरेति, चोरेन्ति। चोरेसि, चोरेथ। चोरेमि, चोरेम।' 'णय' प्रत्यय लागल्यावर – 'चोरयति, चोरयन्ति। चोरयसि, चोरयथ। चोरयामि, चोरयाम। चोरयते, चोरयन्ते। चोरयसे, चोरयव्हे। चोरये, चोरयाम्हे' अशी रूपे होतात.

කම්මෙ යප්පච්චයෙ ඊකාරාගමො, සරලොපාදි ච, චොරීයතෙ දෙවදත්තෙන, චොරීයති, චොරීයන්ති ඉච්චාදි.

कर्मणि प्रयोगात 'य' प्रत्यय असताना 'ई' कार आगम आणि स्वरलोप इत्यादी होऊन, 'चोरीयते देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे चोरी केली जाते), 'चोरीयति, चोरीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

චොරෙතු[Pg.323], චොරෙන්තු. චොරෙහි. චොරයතු, චොරයන්තු. චොරය, චොරයාහි.

'चोरेतु, चोरेन्तु। चोरेहि। चोरयतु, चोरयन्तु। चोरय, चोरयाहि' अशी रूपे होतात.

චොරෙය්‍ය, චොරෙය්‍යුං. චොරයෙ, චොරයෙය්‍යුං. අචොරෙසි, චොරෙසි, අචොරෙසුං, චොරෙසුං. අචොරයි, චොරයි, අචොරයිංසු, චොරයිංසු, අචොරයුං, චොරයුං. අචොරෙසි, අචොරෙසිත්ථ. ත්වං අචොරයි, අචොරයිත්ථ. අචොරෙසිං, අචොරෙසිම්හ. අචොරයිං, අචොරයිම්හ. අචොරයිත්ථ. අචොරීයිත්ථ, අචොරීයි.

'चोरेय्य, चोरेय्युं। चोरये, चोरयेय्युं। अचोरेसि, चोरेसि, अचोरेसुं, चोरेसुं। अचोरयि, चोरयि, अचोरयिंसु, चोरयिंसु, अचोरयुं, चोरयुं। अचोरेसि, अचोरेसित्थ। त्वं अचोरयि, अचोरयित्थ। अचोरेसिं, अचोरेसिम्ह। अचोरयिं, अचोरयिम्ह। अचोरयित्थ। अचोरीयित्थ, अचोरीयि' अशी रूपे होतात.

චොරිස්සති, චොරිස්සන්ති. චොරයිස්සති, චොරයිස්සන්ති. චොරීයිස්සතෙ, චොරීයිස්සන්තෙ. චොරීයිස්සති, චොරීයිස්සන්ති. අචොරිස්ස, අචොරයිස්ස. අචොරීයිස්සථ, අචොරීයිස්ස ඉච්චාදි.

'चोरिस्सति, चोरिस्सन्ति। चोरयिस्सति, चोरयिस्सन्ति। चोरीयिस्सते, चोरीयिस्सन्ते। चोरीयिस्सति, चोरीयिस्सन्ति। अचोरिस्स, अचोरयिस्स। अचोरीयिस्सथ, अचोरीयिस्स' इत्यादी रूपे होतात.

තථා චින්ත චින්තායං, සංයොගන්තත්තා වුද්ධිඅභාවොව විසෙසො.

त्याचप्रमाणे विचार करणे (चिन्ता) अर्थात 'चिन्त' धातू आहे; हा संयोगान्त (शेवटी संयुक्त व्यंजन असलेला) असल्यामुळे यात वृद्धी न होणे हाच विशेष फरक आहे.

චින්තෙති, චින්තයති, චින්තෙන්ති, චින්තයන්ති. චින්තෙතු, චින්තයතු. චින්තෙය්‍ය, චින්තයෙය්‍ය. අචින්තෙසි, චින්තෙසි, අචින්තයි, චින්තයි. චින්තෙස්සති, චින්තයිස්සති. අචින්තිස්ස, අචින්තයිස්ස ඉච්චාදි.

'चिन्तेति, चिन्तयति, चिन्तेन्ति, चिन्तयन्ति। चिन्तेतु, चिन्तयतु। चिन्तेय्य, चिन्तयेय्य। अचिन्तेसि, चिन्तेसि, अचिन्तयि, चिन्तयि। चिन्तेस्सति, चिन्तयिस्सति। अचिन्तिस्स, अचिन्तयिस्स' इत्यादी रूपे होतात.

මන්ත ගුත්තභාසනෙ, මන්තෙති, මන්තයති ඉච්චාදි පුරිමසමං.

गुप्त संभाषण (गुत्तभासन) अर्थात 'मन्त' धातू असून, 'मन्तेति, मन्तयति' इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात.

පාල රක්ඛණෙ, ධම්මං පාලෙති, පාලයති. පාලීයති. පාලෙතු, පාලයතු ඉච්චාදි.

रक्षण करणे (रक्खण) अर्थात 'पाल' धातू असून, 'धम्मं पालेति, पालयति' (धम्माचे रक्षण करतो), 'पालीयति। पालेतु, पालयतु' इत्यादी रूपे होतात.

ඝට ඝටනෙ, ඝාටෙති, ඝාටයති, ඝටෙති, ඝටයති, ඝටාදිත්තා විකප්පෙන වුද්ධි.

प्रयत्न करणे किंवा जोडणे (घटन) अर्थात 'घट' धातू असून, घटादिगणात असल्यामुळे विकल्पाने (पर्यायाने) वृद्धी होऊन 'घाटेति, घाटयति, घटेति, घटयति' अशी रूपे होतात.

විද ඤාණෙ, වෙදෙති, වෙදයති.

जाणणे (ञाण) अर्थात 'विद' धातू असून, 'वेदेति, वेदयति' अशी रूपे होतात.

ගණ [Pg.324] සඞ්ඛ්‍යානෙ, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති න වුද්ධි, ගණෙති, ගණයති ඉච්චාදි, සබ්බත්ථ සුබොධං.

गणना करणे (सङ्ख्यान) अर्थात 'गण' धातू असून, “घटादीनं वा” या नियमाने वृद्धी होत नाही; त्यामुळे 'गणेति, गणयति' इत्यादी रूपे होतात, हे सर्वत्र सुबोध (सहज समजण्यासारखे) आहे.

චුරාදිගණො.

चुरादिगण समाप्त.

භූවාදී ච රුධාදී ච, දිවාදී ස්වාදයො ගණා;

කියාදී ච තනාදී ච, චුරාදී චිධ සත්තධා.

भूवादि, रुधादि, दिवादि, स्वादि, कियादि, तनादि आणि चुरादि असे येथे धातूंचे सात गण आहेत.

විකරණවිධානං සමත්තං.

विकरण विधान (प्रत्यय लावण्याचे नियम) समाप्त झाले.

ධාතුප්පච්චයන්තනය

धातू-प्रत्ययान्त पद्धती (धातुप्रत्ययान्तनय).

අථ ධාතුප්පච්චයන්තා වුච්චන්තෙ.

आता धातू-प्रत्ययान्त रूपांचे कथन केले जात आहे.

තත්ථ ධාත්වත්ථෙ නිද්දිට්ඨා ඛාදිකාරිතන්තා පච්චයා ධාතුප්පච්චයා නාම.

त्यामध्ये, धातूच्या अर्थात निर्दिष्ट केलेले 'ख' इत्यादी आणि 'कारित' पर्यन्तचे प्रत्यय 'धातू-प्रत्यय' (धातुप्रत्यय) म्हणून ओळखले जातात.

තිජ නිසාන බන්ධනඛමාසු, ධාතුසඤ්ඤාදි.

तीक्ष्ण करणे (निसाण), बांधणे (बन्धन) आणि सहन करणे (खमा) या अर्थांमध्ये 'तिज' धातू असून, त्याला धातू संज्ञा इत्यादी प्राप्त होते.

‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති ඉතො ධාතුග්ගහණං අනුවත්තතෙ, ‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච අධිකාරො.

“धातुलिङ्गेहि परा पच्चया” या सूत्रातून 'धातु' शब्दाची अनुवृत्ती होते आणि 'परा, पच्चया' हा अधिकार चालतो.

528. තිජ ගුප කිත මානෙහි ඛ ඡ සා වා.

५२८. 'तिज', 'गुप', 'कित' आणि 'मान' या धातूंहून 'ख', 'छ' आणि 'स' हे प्रत्यय विकल्पाने (पर्यायाने) होतात.

තිජ ගුප කිත මාන ඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ඛ ඡ ස ඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති වා.

'तिज', 'गुप', 'कित' आणि 'मान' या धातूंनंतर 'ख', 'छ' आणि 'स' हे प्रत्यय विकल्पाने होतात.

තිජතො ඛන්තියං ඛොව, නින්දායං ගුපතො තු ඡො;

කිතා ඡො සොව මානම්හා, වවත්ථිතවිභාසතො.

व्यवस्थितविभाषा (निश्चित विकल्प) नियमामुळे, क्षमा (खन्ति) अर्थात 'तिज' धातूहून केवळ 'ख' प्रत्यय होतो; निंदा अर्थात 'गुप' धातूहून 'छ' प्रत्यय होतो; 'कित' धातूहून 'छ' प्रत्यय होतो आणि 'मान' धातूहून केवळ 'स' प्रत्यय होतो.

‘‘ක්වචාදිවණ්ණානමෙකස්සරානං ද්වෙභාවො’’ති ධාත්වාදිස්ස ද්විභාවො.

“क्वचादिवण्णानमेकस्सरानं द्वेभावो” या सूत्राने धातूच्या आद्य अक्षराचे द्वित्व (दोनदा होणे) होते.

‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්සා’’ති වත්තමානෙ –

“ब्यञ्जनन्तस्स” (व्यंजनान्त असलेल्या) या सूत्राचा अधिकार चालू असताना –

529. කො ඛෙ ච.

५२९. ख प्रत्यय परे असताना 'क' कार होतो.

ධාත්වන්තස්ස [Pg.325] බ්‍යඤ්ජනස්ස කකාරාදෙසො හොති ඛප්පච්චයෙ පරෙ.

ख प्रत्यय परे असताना धातूच्या अंतिम व्यंजनाचा 'क'कार आदेश होतो.

තිතික්ඛ ඉති ඨිතෙ –

'तितिक्ख' अशी स्थिती असताना –

ධාතුවිහිතානං ත්‍යාදිවිභත්තීනං අධාතුතො අප්පවත්තියමාහ.

धातूसाठी विहित केलेल्या 'ति' इत्यादी विभक्तींची अधातूपासून (धातू नसलेल्या शब्दापासून) अप्रवृत्ती (उत्पत्ती न होणे) सांगितली आहे.

530. ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො.

५३०. धातू प्रत्ययांनंतर विभक्ती प्रत्यय येतात.

ධාත්වත්ථෙ නිද්දිට්ඨෙහි ඛාදිකාරිතන්තෙහි පච්චයෙහි ත්‍යාදයො විභත්තියො හොන්තීති පුරෙ විය වත්තමානාදයො යොජෙතබ්බා.

धातूच्या अर्थामध्ये निर्दिष्ट केलेल्या 'ख' इत्यादी आणि कारित (प्रयोजक) प्रत्ययांच्या अंती असलेल्या प्रत्ययांनंतर 'ति' इत्यादी विभक्ती होतात, म्हणून पूर्वीप्रमाणेच वर्तमानकाळ इत्यादी काळ जोडले जावेत.

අතිවාක්‍යං තිතික්ඛති, තිතික්ඛන්ති. කම්මෙ තිතික්ඛීයති. තථා තිතික්ඛතු, තිතික්ඛන්තු. තිතික්ඛෙය්‍ය, තිතික්ඛෙය්‍යුං. අතිතික්ඛි, අතිතික්ඛිංසු. තිතික්ඛිස්සති. අතිතික්ඛිස්ස ඉච්චාදි.

कठोर वचनाचे सहन करतो (अतिवाक्यं तितिक्खति), सहन करतात (तितिक्खन्ति). कर्मणी प्रयोगात (कम्मे): तितिक्खीयति. तसेच: तितिक्खतु, तितिक्खन्तु. तितिक्खेय्य, तितिक्खेय्युं. अतितिक्खि, अतितिक्खिंसु. तितिक्खिस्सति. अतितिक्खिस्स इत्यादी.

ඛප්පච්චයාභාවෙ අප්පච්චයස්ස එකාරො, තෙජෙති, තෙජති වා, තෙජන්ති ඉච්චාදි.

'ख' प्रत्ययाच्या अभावी 'अ' प्रत्ययाचा 'ए'कार होतो, (उदा.) तेजेति, किंवा तेजति, तेजन्ति इत्यादी.

ගුප ගොපනෙ, ඡප්පච්චයෙ ද්විභාවො, ‘‘පුබ්බොබ්භාසො’’ති අබ්භාසසඤ්ඤා, ‘‘අබ්භාසස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘අන්තස්සිවණ්ණාකාරො වා’’ති අබ්භාසන්තස්සිකාරො, ‘‘කවග්ගස්ස චවග්ගො’’ති අබ්භාසගකාරස්ස ජකාරො ච.

गोपन (रक्षण) अर्थात 'गुप्' धातू असताना, 'छ' प्रत्यय लागल्यास द्वित्व (द्विभाव) होतो, 'पुब्बोब्भासो' या सूत्राने 'अभ्भास' संज्ञा होते, 'अभ्भासस्स' हे सूत्र चालू असताना 'अन्तस्सिवण्णाकारो वा' या सूत्राने अभ्भासाच्या अंती 'इ'कार होतो, आणि 'कवग्गस्स चवग्गो' या सूत्राने अभ्भासातील 'ग'काराचा 'ज'कार होतो.

531. බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු ච.

५३१. आणि 'छ' प्रत्यय परे असताना व्यंजनान्त (धातूच्या अंतिम व्यंजनाचा) 'च'कार होतो.

ධාත්වන්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස චකාරාදෙසො හොති ඡප්පච්චයෙසු පරෙසු. තතො විභත්තියො, කායං ජිගුච්ඡති, ජිගුච්ඡන්ති. සෙසං පුරිමසමං. ඡාභාවෙ ගොපෙති, ගොපෙන්ති ඉච්චාදි.

छ प्रत्यय परे असताना धातूच्या अंतिम व्यंजनाचा 'च'कार आदेश होतो. त्यानंतर विभक्ती प्रत्यय लागतात, (उदा.) शरीराचा तिरस्कार करतो (कायं जिगुच्छति), जिगुच्छन्ति. उर्वरित भाग पूर्वीप्रमाणेच आहे. 'छ' प्रत्ययाच्या अभावी गोपेति, गोपेन्ति इत्यादी.

කිත රොගාපනයනෙ, ඡප්පච්චයො, ද්විත්තඤ්ච.

रोग दूर करणे (रोगापनयन) अर्थात 'कित्' धातू असताना, 'छ' प्रत्यय आणि द्वित्व होते.

අබ්භාසග්ගහණමනුවත්තතෙ[Pg.326].

'अभ्भास' या पदाची अनुवृत्ती होते.

532. මානකිතානං වතත්තං වා.

५३२. मान आणि कित् (धातूंच्या अभ्भासाला) अनुक्रमे 'व' आणि 'त'कार विकल्पेकरून होतो.

අබ්භාසගතානං මාන කිතඉච්චෙතෙසං ධාතූනං වකාරතකාරත්තං හොති වා යථාක්කමන්ති තකාරො, ධාත්වන්තස්ස චකාරො, සෙසං සමං. රොගං තිකිච්ඡති, තිකිච්ඡන්ති ඉච්චාදි. තකාරාභාවෙ ‘‘කවග්ගස්ස චවග්ගො’’ති චකාරො, විචිකිච්ඡති, විචිකිච්ඡන්ති ඉච්චාදි.

अभ्भास प्राप्त झालेल्या 'मान' आणि 'कित्' या धातूंच्या (अभ्भासाला) अनुक्रमे 'व'कार आणि 'त'कार विकल्पेकरून होतो; त्यानुसार 'त'कार होतो, धातूच्या अंतिम व्यंजनाचा 'च'कार होतो, उर्वरित भाग समान आहे. रोगाचा उपचार करतो (रोगं तिकिच्छति), तिकिच्छन्ति इत्यादी. 'त'काराच्या अभावी 'कवग्गस्स चवग्गो' या सूत्राने 'च'कार होऊन विचिकिच्छति, विचिकिच्छन्ति इत्यादी रूपे होतात.

මාන වීමංසපූජාසු, සප්පච්චයද්විභාවඊකාරවකාරා.

मीमांसा (विचार करणे) आणि पूजा (आदर करणे) अर्थात 'मान' धातू असताना, 'स' प्रत्यय, द्वित्व, 'ई'कार आणि 'व'कार होतात.

533. තතො පාමානානං වා මං සෙසු.

५३३. त्यानंतर 'स' प्रत्यय परे असताना 'पा' आणि 'मान' धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'वा' आणि 'मं' आदेश विकल्पेकरून होतात.

තතො අබ්භාසතො පරාසං පාමානානං ධාතූනං වාමංඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං සප්පච්චයෙ පරෙ. සෙසූති බහුවචනනිද්දෙසො පයොගෙපි වචනවිපල්ලාසඤාපනත්ථං. අත්ථං වීමංසති, වීමංසන්ති ඉච්චාදි.

त्यानंतर अभ्भासाच्या पुढे असलेल्या 'पा' आणि 'मान' या धातूंच्या जागी 'स' प्रत्यय परे असताना अनुक्रमे 'वा' आणि 'मं' हे आदेश होतात. 'सेसु' असा बहुवचनी निर्देश प्रयोगात देखील वचन-विपर्यास (वचनाचा बदल) दर्शवण्यासाठी आहे. अर्थाची मीमांसा करतो (अत्थं वीमंसति), वीमंसन्ति इत्यादी.

අඤ්ඤත්ථ ‘‘ලොපඤ්චෙත්තමකාරො’’ති අප්පච්චයස්සෙකාරො, මානෙති, මානෙන්ති.

इतर ठिकाणी 'लोपञ्चेत्तमकारो' या सूत्राने 'अ' प्रत्ययाचा 'ए'कार होऊन मानेति, मानेन्ति अशी रूपे होतात.

භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, භොත්තුමිච්ඡතීති අත්ථෙ –

पालन आणि उपभोग (व्यवहार) अर्थात 'भुज्' धातू असताना, 'जेवण्याची इच्छा करतो' (भोत्तुमिच्छति) या अर्थी –

‘‘ඛ ඡ සා, වා’’ති ච වත්තතෙ.

आणि 'ख छ सा, वा' (ख, छ, स प्रत्यय विकल्पेकरून होतात) याची अनुवृत्ती होते.

534. භුජ ඝස හර සු පාදීහි තුමිච්ඡත්ථෙසු.

५३४. 'भुज्', 'घस्', 'हर्', 'सु', 'पा' इत्यादी धातूंनंतर 'तुं' (तुमुन्) प्रत्ययाने युक्त इच्छेच्या अर्थी...

භුජ ඝස හර සු පා ඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තුමිච්ඡත්ථෙසු ච ඛ ඡ සඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා. තුමිච්ඡානං, තුමන්තයුත්තඉච්ඡාය වා අත්ථා තුමිච්ඡත්ථා, තෙන තුමන්තරහිතෙසු ‘‘භොජනමිච්ඡතී’’තිආදීසු න හොන්ති, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති වාක්‍යස්ස අප්පයොගො, ධාත්වාදිස්ස ද්වෙභාවෙ කතෙ [Pg.327] ‘‘දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා’’ති අබ්භාසභකාරස්ස බකාරො, ධාත්වන්තස්ස ‘‘කො ඛෙ චා’’ති කකාරො, බුභුක්ඛති, බුභුක්ඛන්ති ඉච්චාදි.

'भुज्', 'घस्', 'हर्', 'सु', 'पा' इत्यादी धातूंनंतर 'तुं' (तुमुन्) प्रत्ययाने युक्त इच्छेच्या अर्थी 'ख', 'छ', 'स' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. 'तुमिच्छत्था' म्हणजे 'तुं' प्रत्ययाने युक्त इच्छेचा अर्थ; त्यामुळे 'तुं' प्रत्ययाशिवाय असलेल्या 'भोजनमिच्छति' (भोजनाची इच्छा करतो) इत्यादी वाक्यांमध्ये हे प्रत्यय होत नाहीत. 'वुत्तत्थानमप्पयोगो' या नियमाने वाक्याचा अप्रयोग होतो. धातूच्या आद्य अक्षराचे द्वित्व केले असता, 'दुतियचतुत्थानं पठमततिया' या सूत्राने अभ्भासातील 'भ'काराचा 'ब'कार होतो, आणि धातूच्या अंतिम अक्षराचा 'को खे चा' या सूत्राने 'क'कार होऊन बुभुक्खति, बुभुक्खन्ति इत्यादी रूपे बनतात.

වාති කිමත්ථං? භොත්තුමිච්ඡති, ඉච්ඡත්ථෙසූති කිමත්ථං? භොත්තුං ගච්ඡති.

'वा' (विकल्पेकरून) कशासाठी? 'भोत्तुमिच्छति' (हे रूप देखील व्हावे म्हणून). 'इच्छेच्या अर्थी' कशासाठी? 'भोत्तुं गच्छति' (जेवण्यासाठी जातो - येथे प्रत्यय होऊ नये म्हणून).

ඝස අදනෙ, ඝසිතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ ඡප්පච්චයො, ද්විත්තං, තතිය චවග්ග ඉකාර චකාරාදෙසා, ජිඝච්ඡති, ජිඝච්ඡන්ති.

भक्षण करणे (अदन) अर्थात 'घस्' धातू असताना, 'खाण्याची इच्छा करतो' (घसितुमिच्छति) या अर्थी 'छ' प्रत्यय, द्वित्व, च-वर्गाचा तिसरा वर्ण (ज), 'इ'कार आणि 'च'कार आदेश होऊन जिघच्छति, जिघच्छन्ति अशी रूपे होतात.

හර හරණෙ, හරිතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ සප්පච්චයො.

हरण करणे (नेणे) अर्थात 'हर्' धातू असताना, 'नेण्याची इच्छा करतो' (हरितुमिच्छति) या अर्थी 'स' प्रत्यय होतो.

535. හරස්ස ගී සෙ.

५३५. 'स' प्रत्यय परे असताना 'हर्' धातूच्या जागी 'गी' आदेश होतो.

හරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සබ්බස්ස ගී හොති සෙ පච්චයෙ පරෙ. ‘‘ගීසෙ’’ති යොගවිභාගෙන ජිස්සපි, ඨානූපචාරෙනාදෙසස්සාපි ධාතුවොහාරත්තා ද්විත්තං, භික්ඛං ජිගීසති, ජිගීසන්ති.

'हर्' या संपूर्ण धातूच्या जागी 'स' प्रत्यय परे असताना 'गी' आदेश होतो. 'गीसे' या योगविभागाने 'जि' देखील होतो. स्थानातिदेशामुळे आदेशाला देखील धातू मानले गेल्याने द्वित्व होते, (उदा.) भिक्षेची इच्छा करतो (भिक्खं जिगीसति), जिगीसन्ति.

සු සවණෙ, සොතුමිච්ඡති සුස්සූසති, සුස්සූසන්ති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො.

श्रवण करणे (ऐकणे) अर्थात 'सु' धातू असताना, 'ऐकण्याची इच्छा करतो' या अर्थी सुस्सूसति, सुस्सूसन्ति अशी रूपे होतात. 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो.

පා පානෙ, පාතුමිච්ඡතීති අත්ථෙ සප්පච්චයද්විත්තරස්සත්තඉකාරාදෙසා, ‘‘තතො පාමානානං වාමං සෙසූ’’ති වාදෙසො, පිවාසති, පිවාසන්ති ඉච්චාදි.

पिणे (पान) अर्थात 'पा' धातू असताना, 'पिण्याची इच्छा करतो' (पातुमिच्छति) या अर्थी 'स' प्रत्यय, द्वित्व, र्‍हस्वत्व, 'इ'कार आदेश आणि 'ततो पामानानं वामं सेसु' या सूत्राने 'वा' आदेश होऊन पिवासति, पिवासन्ति इत्यादी रूपे होतात.

ජි ජයෙ, විජෙතුමිච්ඡති විජිගීසති ඉච්චාදි.

जिंकणे (जय) अर्थात 'जि' धातू असताना, 'जिंकण्याची इच्छा करतो' (विजेतुमिच्छति) या अर्थी विजिगीसति इत्यादी रूपे होतात.

සඞ්ඝො පබ්බතමිව අත්තානමාචරති, පබ්බතො ඉව ආචරතීති වා අත්ථෙ –

संघ स्वतःला पर्वतासारखा आचरतो किंवा पर्वताप्रमाणे आचरण करतो, या अर्थी –

536. ආය නාමතො කත්තුපමානාදාචාරෙ.

५३६. आचरण (व्यवहार) अर्थी, कर्त्याच्या उपमानभूत नामापासून 'आय' प्रत्यय होतो.

ආචරණක්‍රියාය කත්තුනො උපමානභූතම්හා නාමතො ආයප්පච්චයො හොති ආචාරත්ථෙ. උපමීයති එතෙනාති [Pg.328] උපමානං, කත්තුනො උපමානං කත්තුපමානං, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති ඉවසද්දනිවත්ති, ධාතුප්පච්චයන්තත්තා ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති සුත්තෙ තෙසංගහණෙන විභත්තිලොපො, ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො, සරලොපාදි, ‘‘ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො’’ති විභත්තුප්පත්ති, පබ්බතායති සඞ්ඝො, එවං සමුද්දමිව අත්තානමාචරති සමුද්දායති, චිච්චිටමිව අත්තානමාචරති චිච්චිටායති සද්දො. එවං ධූමායති.

आचरण क्रियेच्या कर्त्याच्या उपमानभूत नामापासून आचरण अर्थी 'आय' प्रत्यय होतो. ज्याच्याशी तुलना केली जाते ते 'उपमान' होय; कर्त्याचे उपमान म्हणजे 'कत्तुपमान'. 'वुत्तत्थानमप्पयोगो' या नियमाने 'इव' (सारखा) या शब्दाची निवृत्ती (लोप) होते. धातुप्रत्ययान्त असल्यामुळे 'तेसं विभत्तियो लोपा चा' या सूत्रातील 'तेसं' या ग्रहणाने विभक्तीचा लोप होतो, 'पकति चस्स सरन्तस्सा' या सूत्राने प्रकृतीभाव, स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात, आणि 'धातुप्पच्चयेhi विभत्तियो' या सूत्राने विभक्तीची उत्पत्ती होऊन 'पब्बतायति सङ्घो' (संघ पर्वतासारखा आचरण करतो) असे रूप बनते. याचप्रमाणे समुद्रासारखा स्वतःला आचरतो म्हणून 'समुद्दायति', 'चिच्चिट' आवाजासारखा आचरण करतो म्हणून 'चिच्चिटायति सद्दो' (चिच्चिट असा आवाज होतो). याचप्रमाणे 'धूमायति' (धूर निघतो).

‘‘නාමතො, ආචාරෙ’’ති ච වත්තතෙ.

आणि 'नामतो, आचारे' (नामापासून, आचरण अर्थी) याची अनुवृत्ती होते.

537. ඊයූපමානා ච.

५३७. आणि उपमानभूत नामापासून 'ईय' प्रत्यय होतो.

උපමානභූතා නාමතො ඊයප්පච්චයො හොති ආචාරත්ථෙ. පුන උපමානග්ගහණං කත්තුග්ගහණනිවත්තනත්ථං, තෙන කම්මතොපි සිජ්ඣති, සෙසං සමං. අඡත්තං ඡත්තමිවාචරති ඡත්තීයති, අපුත්තං පුත්තමිවාචරති පුත්තීයති සිස්සමාචරියො.

उपमानभूत नामापासून आचरण अर्थी 'ईय' प्रत्यय होतो. पुन्हा 'उपमान' ग्रहण करणे हे 'कर्तृ' ग्रहणाची निवृत्ती करण्यासाठी आहे, ज्यामुळे कर्मापासून देखील रूप सिद्ध होते; उर्वरित भाग समान आहे. छत्री नसलेल्याला छत्रीसारखे आचरतो (छत्तीयति), मुलगा नसलेल्या शिष्याला मुलासारखे आचरतो (पुत्तीयति सिस्सं आचरियो).

උපමානාති කිං? ධම්මමාචරති, ආචාරෙති කිං? අඡත්තං ඡත්තමිව රක්ඛති.

'उपमान' कशासाठी? 'धम्ममाचरति' (धर्माचे आचरण करतो - येथे प्रत्यय होऊ नये म्हणून). 'आचरण अर्थी' कशासाठी? 'अछत्तं छत्तं इव रक्खति' (छत्री नसलेल्याचे छत्रीसारखे रक्षण करतो - येथे प्रत्यय होऊ नये म्हणून).

‘‘ඊයො’’ති වත්තතෙ.

'ईय' याची अनुवृत्ती होते.

538. නාමම්හාත්තිච්ඡත්ථෙ.

५३८. स्वतःसाठी इच्छिण्याच्या अर्थी नामापासून (ईय प्रत्यय होतो).

නාමම්හා අත්තනො ඉච්ඡත්ථෙ ඊයප්පච්චයො හොති. අත්තනො පත්තමිච්ඡති පත්තීයති, එවං වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, චීවරීයති, පටීයති, ධනීයති, පුත්තීයති.

අත්තිච්ඡත්ථෙති කිමත්ථං? අඤ්ඤස්ස පත්තමිච්ඡති.

දළ්හං කරොති වීරියන්ති අත්ථෙ –

කාරිතග්ගහණමනුවත්තතෙ.

539. ධාතුරූපෙ [Pg.329] නාමස්මා ණයොච.

ධාතුයා රූපෙ නිප්ඵාදෙතබ්බෙ, ‘‘තං කරොති, තෙන අතික්කමති’’ඉච්චාදිකෙ පයුජ්ජිතබ්බෙ වා සති නාමම්හා ණයප්පච්චයො හොති, කාරිතසඤ්ඤා ච. ණලොපෙ, විභත්තිලොපසරලොපාදීසු කතෙසු විභත්තුප්පත්ති, දළ්හයති වීරියං, එවං පමාණයති, අමිස්සයති, තථා හත්ථිනා අතික්කමති අතිහත්ථයති, වීණාය උපගායති උපවීණයති, විසුද්ධා හොති රත්ති විසුද්ධයති, කුසලං පුච්ඡති කුසලයති ඉච්චාදි.

540. ධාතූහි ණෙ ණය ණාපෙ ණාපයා කාරිතානි හෙත්වත්ථෙ.

සබ්බෙහි ධාතූහි හෙත්වත්ථෙ අභිධෙය්‍යෙ ණෙ ණයණාපෙ ණාපය ඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති, තෙ කාරිතසඤ්ඤා ච හොන්ති. හෙතුයෙව අත්ථො හෙත්වත්ථො, සො ච ‘‘යො කාරෙති ස හෙතූ’’ති ලද්ධහෙතුසඤ්ඤො සුද්ධකත්තුනො පයොජකො හෙතුකත්තා, අත්ථතො පෙසනජ්ඣෙසනාදිකො පයොජකබ්‍යාපාරො ඉධ හෙතු නාම.

එත්ථ ච –

ණෙ ණයාව උවණ්ණන්තා, ආතො ද්වෙ පච්ඡිමා සියුං;

සෙසතො චතුරො ද්වෙ වා, වාසද්දස්සානුවත්තිතො.

අකම්මා ධාතවො හොන්ති, කාරිතෙ තු සකම්මකා;

සකම්මකා ද්විකම්මාස්සු, ද්විකම්මා තු තිකම්මකා.

තස්මා කත්තරි කම්මෙ ච, කාරිතාඛ්‍යාතසම්භවො;

න භාවෙ සුද්ධකත්තා ච, කාරිතෙ කම්මසඤ්ඤිතො.

නියාදීනං [Pg.330] පධානඤ්ච, අප්පධානං දුහාදිනං;

කාරිතෙ සුද්ධකත්තා ච, කම්මමාඛ්‍යාතගොචරන්ති.

තත්ථ යො කොචි භවති, තමඤ්ඤො ‘‘භවාහි භවාහි’’ ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, අථ වා භවන්තං භවිතුං සමත්ථං පයොජයති, භවිතුං පයොජෙතීති වා අත්ථෙ ඉමිනා ණෙණයප්පච්චයා, කාරිතසඤ්ඤා ච, ‘‘වුත්තත්ථානමප්පයොගො’’ති වාක්‍යස්ස අප්පයොගො, ‘‘කාරිතානං ණො ලොප’’න්ති ණලොපො, ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති ඌකාරස්සොකාරො වුද්ධි.

‘‘ඔ, එ’’ති ච වත්තතෙ, ධාතුග්ගහණඤ්ච.

541. තෙ ආවායා කාරිතෙ.

තෙ ධාත්වන්තභූතා ඔකාරෙකාරා ආවආයාදෙසෙ පාපුණන්ති කාරිතෙ පරෙ. ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන ඣෙආදීනං අකාරිතෙපි හොන්තීති ඔකාරස්ස ආවාදෙසො, සරලොපාදි, ‘‘ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියො’’ති ත්‍යාදයො.

සො සමාධිං භාවෙති, භාවයති, භාවෙන්ති, භාවයන්ති. භාවෙසි, භාවයසි, භාවෙථ, භාවයථ. භාවෙමි, භාවයාමි, භාවෙම, භාවයාම. භාවයතෙ, භාවයන්තෙ.

කම්මෙ අත්තනොපදයප්පච්චයඊකාරාගමා, සරලොපාදි ච, තෙන භාවීයතෙ සමාධි, භාවීයන්තෙ. භාවීයති, භාවීයන්ති.

තථා භාවෙතු, භාවයතු, භාවෙන්තු, භාවයන්තු. භාවෙහි, භාවය, භාවයාහි, භාවෙථ, භාවයථ[Pg.331]. භාවෙමි, භාවයාමි, භාවෙම, භාවයාම. භාවයතං, භාවයන්තං.

කම්මෙ භාවීයතං, භාවීයතු, භාවීයන්තු.

භාවෙය්‍ය, භාවයෙ, භාවයෙය්‍ය, භාවෙය්‍යුං, භාවයෙය්‍යුං. භාවෙය්‍යාසි, භාවයෙය්‍යාසි, භාවෙය්‍යාථ, භාවයෙය්‍යාථ. භාවෙය්‍යාමි, භාවයෙය්‍යාමි, භාවෙය්‍යාම, භාවයෙය්‍යාම. භාවෙථ, භාවයෙථ, භාවෙරං, භාවයෙරං.

කම්මෙ භාවීයෙය්‍ය, භාවීයෙය්‍යුං.

අජ්ජතනියං ‘‘සත්තමජ්ජතනිම්හී’’ති යොගවිභාගෙන කාරිතන්තාපි දීඝතො සකාරාගමො.

අභාවෙසි, භාවෙසි, අභාවයි, භාවයි, අභාවෙසුං, භාවෙසුං, අභාවයිංසු, භාවයිංසු, අභාවයුං, භාවයුං. අභාවෙසි, අභාවයසි, අභාවිත්ථ, අභාවයිත්ථ. අභාවෙසිං, භාවෙසිං, අභාවයිං, භාවයිං, අභාවිම්හ, අභාවයිම්හ.

කම්මෙ අභාවීයිත්ථ, අභාවීයි.

භාවෙස්සති, භාවයිස්සති, භාවෙස්සන්ති, භාවයිස්සන්ති. භාවෙස්සසි, භාවයිස්සසි, භාවිස්සථ, භාවයිස්සථ. භාවෙස්සාමි, භාවයිස්සාමි, භාවෙස්සාම, භාවයිස්සාම.

කම්මෙ භාවීයිස්සතෙ, භාවීයිස්සන්තෙ. භාවීයිස්සති, භාවීයිස්සන්ති.

අභාවිස්ස, අභාවයිස්ස, අභාවිස්සංසු, අභාවයිස්සංසු. කම්මෙ අභාවීයිස්සථ, අභාවීයිස්ස ඉච්චාදි.

තථා [Pg.332] යො කොචි පචති, තමඤ්ඤො ‘‘පචාහි පචාහි’’ ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, අථ වා පචන්තං පයොජෙති, පචිතුං වා පයොජෙතීති අත්ථෙ වුත්තනයෙන ණෙ ණයාදයො, අකාරස්සාකාරො වුද්ධි, සෙසං නෙය්‍යං.

त्याचप्रमाणे जो कोणी शिजवतो, त्याला दुसरा 'शिजव, शिजव' असे म्हणतो, किंवा शिजवणाऱ्याला प्रवृत्त करतो, किंवा शिजवण्यासाठी प्रवृत्त करतो या अर्थी सांगितलेल्या पद्धतीने 'णे', 'णय' इत्यादी प्रत्यय होतात, 'अ' काराची 'आ' कार वृद्धी होते, उर्वरित भाग समजून घ्यावा.

සො දෙවදත්තං ඔදනං පාචෙති, පාචෙන්ති. පාචෙසි, පාචෙථ. පාචෙමි, පාචෙම. පාචයති, පාචයන්ති. පාචයසි, පාචයථ. පාචයාමි, පාචයාම. ණාපෙණාපයෙසු පන සො පුරිසො තං පුරිසං ඔදනං පාචාපෙති, පාචාපෙන්ති. පාචාපයති, පාචාපයන්ති.

तो देवदत्ताकडून भात शिजवतो (pāceti), ते शिजवतात (pācenti). त्याने शिजवले (pācesi), तुम्ही शिजवले (pācetha). मी शिजवतो (pācemi), आम्ही शिजवतो (pācema). pācayati, pācayanti. pācayasi, pācayatha. pācayāmi, pācayāma. परंतु 'णापे' (ṇāpe) आणि 'णापय' (ṇāpaya) प्रत्यय असताना तो पुरुष त्या पुरुषाकडून भात शिजवून घेतो (pācāpeti), ते शिजवून घेतात (pācāpenti). pācāpayati, pācāpayanti.

කම්මෙ සො ඔදනං පාචීයති තෙන, පාචයීයති, පාචාපීයති, පාචාපයීයති.

कर्मणी प्रयोगात, त्याच्याकडून तो भात शिजवला जातो (pācīyati tena), pācayīyati, pācāpīyati, pācāpayīyati.

තථා පාචෙතු, පාචයතු, පාචාපෙතු, පාචාපයතු. පාචීයතං, පාචීයතු, පාචයීයතං, පාචයීයතු, පාචාපීයතං, පාචාපීයතු, පාචාපයීයතං, පාචාපයීයතු. පාචෙය්‍ය, පාචයෙය්‍ය, පාචාපෙය්‍ය, පාචාපයෙය්‍ය. පාචීයෙය්‍ය, පාචීයෙය්‍යුං. අපාචෙසි, අපාචයි, අපාචාපෙසි, අපාචාපයි. පාචෙස්සති, පාචයිස්සති, පාචාපෙස්සති, පාචාපයිස්සති. අපාචිස්ස, අපාචයිස්ස, අපාචාපිස්ස, අපාචාපයිස්ස ඉච්චාදි.

त्याचप्रमाणे pācetu, pācayatu, pācāpetu, pācāpayatu. pācīyataṃ, pācīyatu, pācayīyataṃ, pācayīyatu, pācāpīyataṃ, pācāpīyatu, pācāpayīyataṃ, pācāpayīyatu. pāceyya, pācayeyya, pācāpeyya, pācāpayeyya. pācīyeyya, pācīyeyyuṃ. apācesi, apācayi, apācāpesi, apācāpayi. pācessati, pācayissati, pācāpessati, pācāpayissati. apācissa, apācayissa, apācāpissa, apācāpayissa इत्यादी रूपे होतात.

ගච්ඡන්තං, ගන්තුං වා පයොජෙතීති අත්ථෙ ණෙ ණයාදයො, වුද්ධියං සම්පත්තායං –

जाणाऱ्याला किंवा जाण्यासाठी प्रवृत्त करतो या अर्थी 'णे', 'णय' इत्यादी प्रत्यय होतात, वृद्धी प्राप्त झाली असता –

‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වත්තතෙ.

“असंयोगन्तस्स वुद्धि कारिते” (असंयोगान्त धातूची कारित प्रत्यय असताना वृद्धी होते) या सूत्राची अनुवृत्ती येते.

542. ඝටාදීනං වා.

५४२. किंवा 'घट' इत्यादी धातूंची (घटादीनां वा).

ඝටාදීනං ධාතූනං අසංයොගන්තානං වුද්ධි හොති වා කාරිතෙති එත්ථ වාග්ගහණෙන වුද්ධි න හොති, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

घट इत्यादी असंयोगान्त धातूंची कारित प्रत्यय असताना विकल्पेकरून वृद्धी होते, येथे 'वा' शब्दाच्या ग्रहणाने वृद्धी होत नाही; हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेच्या (नियत विकल्पाच्या) अर्थासाठी आहे.

සො [Pg.333] තං පුරිසං ගාමං ගමෙති, ගමයති, ගච්ඡාපෙති, ගච්ඡාපයති. සො ගාමං ගමීයති තෙන, ගමයීයති, ගච්ඡාපීයති, ගච්ඡාපයීයති ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. එවං උපරිපි.

तो त्या पुरुषाला गावात पाठवतो (gameti, gamayati, gacchāpeti, gacchāpayati). त्याच्याकडून तो गावात पाठवला जातो (gamīyati tena), gamayīyati, gacchāpīyati, gacchāpayīyati इत्यादी. सर्व ठिकाणी असेच योजावे. पुढेही याचप्रमाणे समजावे.

ඝට ඊහායං, ඝටන්තං පයොජයති, ඝටෙති, ඝටාදීනං වාති න වුද්ධි, ඝටයති, ඝටාපෙති, ඝටාපයති.

'घट' (धातू) चेष्टा (प्रयत्न) करण्याच्या अर्थात आहे. प्रयत्न करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'घटेति', 'घटयति', 'घटापेति', 'घटापयति'. 'घटादीनं वा' या सूत्राने वृद्धी होत नाही.

‘‘කාරිතෙ’’ති වත්තතෙ.

"कारिते" (प्रयोजक प्रत्यय असताना) हे अनुवृत्त होते.

543. ගුහ දුසානං දීඝං.

५४३. 'गुह' आणि 'दुस' (या धातूंच्या स्वराचा) दीर्घ होतो.

ගුහදුසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං සරො දීඝමාපජ්ජතෙ කාරිතෙ පරෙ, වුද්ධාපවාදොයං.

'गुह' आणि 'दुस' या धातूंच्या स्वराला कारित (प्रयोजक) प्रत्यय पर असताना दीर्घत्व प्राप्त होते, हा वृद्धीचा अपवाद आहे.

ගුහ සංවරණෙ, ගුහිතුං පයොජයති ගූහයති, ගූහයන්ති. දුස අප්පීතිම්හි, දුස්සන්තං පයොජයති දූසයති, දූසයන්ති ඉච්චාදි.

'गुह' (धातू) झाकण्याच्या (गोपनीयतेच्या) अर्थात आहे; लपविण्यास प्रवृत्त करतो (तो) - 'गूहयति', 'गूहयन्ति'. 'दुस' (धातू) अप्रियतेच्या (असंतोषाच्या) अर्थात आहे; द्वेष करण्यास प्रवृत्त करतो (तो) - 'दूसयति', 'दूसयन्ति' इत्यादी.

තථා ඉච්ඡන්තං පයොජයති ඉච්ඡාපෙති, ඉච්ඡාපයති, එසෙති, එසයති. නියච්ඡන්තං පයොජයති නියාමෙති, නියාමයති. ආසන්තං පයොජයති ආසෙති, ආසයති, අච්ඡාපෙති, අච්ඡාපයති. ලභන්තං පයොජයති ලාභෙති, ලාභයති. වචන්තං පයොජයති වාචෙති, වාචයති, වාචාපෙති, වාචාපයති. එවං වාසෙති, වාසයති, වාසාපෙති, වාසාපයති. වාහෙති, වාහයති, වාහාපෙති, වාහාපයති. ජීරෙති, ජීරයති, ජීරාපෙති, ජීරාපයති. මාරෙති, මාරයති, මාරාපෙති, මාරාපයති. දස්සෙති, දස්සයති ඉච්චාදි.

तसेच, इच्छा करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'इच्छापेति', 'इच्छापयति', 'एसेति', 'एसयति'. नियमन करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'नियामेति', 'नियामयति'. बसणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'आसेति', 'आसयति', 'अच्छापेति', 'अच्छापयति'. मिळवणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'लाभेति', 'लाभयति'. बोलणाऱ्याला (वाचणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'वाचेति', 'वाचयति', 'वाचापेति', 'वाचापयति'. याचप्रमाणे 'वासेति', 'वासयति', 'वासापेति', 'वासापयति'. 'वाहेति', 'वाहयति', 'वाहापेति', 'वाहापयति'. 'जीरेति', 'जीरयति', 'जीरापेति', 'जीरापयति'. 'मारेति', 'मारयति', 'मारापेति', 'मारापयति'. 'दस्सेति', 'दस्सयति' इत्यादी.

තථා තුදන්තං පයොජයති තොදෙති, තොදයති, තොදාපෙති, තොදාපයති. පවිසන්තං පයොජයති, පවිසිතුං වා පවෙසෙති, පවෙසයති, පවෙසාපෙති[Pg.334], පවෙසාපයති. උද්දිසන්තං පයොජයති උද්දිසාපෙති, උද්දිසාපයති. පහොන්තං පයොජයති පහාවෙති, පහාවයති. සයන්තං පයොජයති සායෙති, සායයති, සායාපෙති, සායාපයති. එත්ථ එකාරස්ස ආයාදෙසො, සයාපෙති, සයාපයති, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ණාපෙණාපයෙසු ආයාදෙසස්ස රස්සත්තං. නයන්තං පයොජයති නයාපෙති, නයාපයති. පතිට්ඨන්තං පයොජයති පතිට්ඨාපෙති, පතිට්ඨාපයති, පතිට්ඨපෙති වා.

तसेच, टोचणाऱ्याला (प्रेरित करणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'तोदेति', 'तोदयति', 'तोदापेति', 'तोदापयति'. प्रवेश करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पवेसेति', 'पवेसयति', 'पवेसापेति', 'पवेसापयति'. उद्देश करणाऱ्याला (शिकवणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'उद्दिसापेति', 'उद्दिसापयति'. समर्थ असणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पहावेति', 'पहावयति'. झोपणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'सायेति', 'साययति', 'सायापेति', 'सायापयति'. येथे 'ए' काराचा 'आय' आदेश होतो, 'सयापेति', 'सयापयति' - "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'णापे' आणि 'णापये' प्रत्यय असताना 'आय' आदेशाचा ऱ्हस्व होतो. नेणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'नयापेति', 'नयापयति'. प्रतिष्ठित होणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पतिट्ठापेति', 'पतिट्ठापयति' किंवा 'पतिट्ठपेति'.

හනන්තං පයොජයතීති අත්ථෙ ණෙණයාදයො.

'मारणाऱ्याला प्रवृत्त करतो' या अर्थात 'णे', 'णय' इत्यादी प्रत्यय होतात.

‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ.

"णम्हि" (ण-कारयुक्त प्रत्यय पर असताना) हे अनुवृत्त होते.

544. හනස්ස ඝාතො.

५४४. 'हन्' धातूचा 'घात' आदेश होतो.

හනඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ඝාතාදෙසො හොති ණකාරවති කාරිතප්පච්චයෙ පරෙ. ඝාතෙති, ඝාතයති, ඝාතාපෙති, ඝාතාපයති, ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති වධාදෙසෙ වධෙති, වධාපෙති.

'हन्' या धातूचा 'घात' असा आदेश होतो, जेव्हा 'ण' कारयुक्त कारित (प्रयोजक) प्रत्यय पर असतो. 'घातेति', 'घातयति', 'घातापेति', 'घातापयति'. "वधो वा सब्बत्था" या सूत्राने 'वध' आदेश झाल्यावर 'वधेति', 'वधापेति' असे रूप होते.

ජුහොන්තං පයොජයති ජුහාවෙති, ජුහාවයති. ජහන්තං පයොජයති ජහාපෙති, ජහාපයති, හාපෙති, හාපයති. දදන්තං පයොජයති දාපෙති, දාපයති. පිදහන්තං පයොජයති පිධාපෙති, පිධාපයති, පිදහාපෙති, පිදහාපයති.

यज्ञ (हवन) करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'जुहावेति', 'जुहावयति'. त्याग करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'जहापेति', 'जहाpयति', 'हापेति', 'हापयति'. देणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'दापेति', 'दापयति'. झाकणाऱ्याला (बंद करणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'पिधापेति', 'पिधापयति', 'पिदहापेति', 'पिदहापयति'.

රුන්ධන්තං පයොජයති රොධෙති, රොධයති, රොධාපෙති, රොධාපයති. ඡින්දන්තං පයොජයති ඡෙදෙති, ඡෙදයති, ඡෙදාපෙති, ඡෙදාපයති. යුඤ්ජන්තං පයොජයති [Pg.335] යොජෙති, යොජයති, යොජාපෙති, යොජාපයති. භුඤ්ජන්තං පයොජයති භොජෙති, භොජයති, භොජාපෙති, භොජාපයති. මුඤ්චන්තං පයොජයති මොචෙති, මොචයති, මොචාපෙති, මොචාපයති.

अडवणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'रोधेति', 'रोधयति', 'रोधापेति', 'रोधापयति'. छेदणाऱ्याला (कापणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'छेदेति', 'छेदयति', 'छेदापेति', 'छेदापयति'. जोडणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'योजेति', 'योजयति', 'योजापेति', 'योजापयति'. भोजन करणाऱ्याला (भोगणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'भोजेति', 'भोजयति', 'भोजापेति', 'भोजापयति'. मुक्त करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'मोचेति', 'मोचयति', 'मोचापेति', 'मोचापयति'.

දිබ්බන්තං පයොජයති දෙවෙති, දෙවයති. උප්පජ්ජන්තං පයොජයති උප්පාදෙති, උප්පාදයති. බුජ්ඣන්තං පයොජයති බොධෙති, බොධයති. ‘‘දාධාන්තතො යො ක්වචී’’ති යකාරාගමො, බුජ්ඣාපෙති, බුජ්ඣාපයති. තුස්සන්තං පයොජයති තොසෙති, තොසයති, තොසාපෙති, තොසාපයති. සම්මන්තං පයොජයති සමෙති, සමයති, ඝටාදිත්තා න වුද්ධි. කුප්පන්තං පයොජයති කොපෙති, කොපයති. ජායන්තං පයොජයති ජනෙති, ජනයති, ඝටාදිත්තා න වුද්ධි.

क्रीडा करणाऱ्याला (चमकणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'देवेति', 'देवयति'. उत्पन्न होणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'उप्पादेति', 'उप्पादयति'. जाणणाऱ्याला (जागृत होणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'बोधेति', 'बोधयति'. "दाधान्ततो यो क्वचि" या सूत्राने 'य' काराचा आगम होऊन 'बुज्झापेति', 'बुज्झापयति' असे रूप होते. संतुष्ट होणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'तोसेति', 'तोसयति', 'तोसापेति', 'तोसापयति'. शांत होणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'समेति', 'समयति', घटादी गणात असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. क्रुद्ध होणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'कोपेति', 'कोपयति'. जन्म घेणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'जनेति', 'जनयति', घटादी गणात असल्यामुळे वृद्धी होत नाही.

සුණන්තං පයොජයති ධම්මං සාවෙති, සාවයති. පාපුණන්තං පයොජයති පාපෙති, පාපයති.

ऐकणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - धम्म ऐकवतो ('धम्मं सावेति', 'सावयति'). प्राप्त करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पापेति', 'पापयति'.

වික්කිණන්තං පයොජයති වික්කායාපෙති, වික්කායාපයති. ජිනන්තං පයොජයති ජයාපෙති, ජයාපයති. ජානන්තං පයොජයති ඤාපෙති, ඤාපයති. ගණ්හන්තං පයොජයති ගාහෙති, ගාහයති, ගාහාපෙති, ගාහාපයති, ගණ්හාපෙති, ගණ්හාපයති.

विक्री करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'विक्कायापेति', 'विक्कायापयति'. जिंकणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'जयापेति', 'जयापयति'. जाणणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'ञापेति', 'ञापयति'. ग्रहण करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'गाहेति', 'गाहयति', 'गाहापेति', 'गाहापयति', 'गण्हापेति', 'गण्हापयति'.

විතනන්තං පයොජයති විතානෙති, විතානයති. යො කොචි කරොති, තමඤ්ඤො ‘‘කරොහි කරොහි’’ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, කරොන්තං පයොජයති, කාතුං වා කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයති ඉච්චාදි.

विस्तार करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'वितानेति', 'वितानयति'. जो कोणी करतो, त्याला दुसरा "कर, कर" असे सांगतो, म्हणजेच करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो किंवा करण्यासाठी प्रवृत्त करतो (तो) - 'कारेति', 'कारयति', 'कारापेति', 'कारापयति' इत्यादी.

චොරෙන්තං පයොජයති චොරාපෙති, චොරාපයති. චින්තෙන්තං පයොජයති චින්තාපෙති, චින්තාපයති[Pg.336], පූජෙන්තං පයොජයති පූජාපෙති, පූජාපයති ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ සුබොධං.

चोरी करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'चोरापेति', 'चोरापयति'. विचार करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'चिंतापेति', 'चिंतापयति'. पूजा करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पूजापेति', 'पूजापयति' इत्यादी. सर्वत्र समजण्यास सोपे आहे.

ධාතුප්පච්චයතො චාපි, කාරිතප්පච්චයා සියුං;

සකාරිතෙහි යුණ්වූනං, දස්සනඤ්චෙත්ථ ඤාපකං.

धातूच्या प्रत्ययांवरून देखील कारित (प्रयोजक) प्रत्यय होऊ शकतात; येथे प्रयोजकांसह 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांचे दर्शन हे याचे ज्ञापक (दर्शक) आहे.

තෙන තිතික්ඛන්තං පයොජයති තිතික්ඛෙති, තිතික්ඛාපෙති. තිකිච්ඡන්තං පයොජයති තිකිච්ඡෙති, තිකිච්ඡයති, තිකිච්ඡාපෙති, තිකිච්ඡාපයති. එවං බුභුක්ඛෙති, බුභුක්ඛයති, බුභුක්ඛාපෙති, බුභුක්ඛාපයති, පබ්බතායන්තං පයොජයති පබ්බතායයති. පුත්තීයයති ඉච්චාදිපි සිද්ධං භවති.

त्यामुळे, सहन करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'तितिक्खेति', 'तितिक्खापेति'. चिकित्सा करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'तिकिच्छेति', 'तिकिच्छयति', 'तिकिच्छापेति', 'तिकिच्छापयति'. याचप्रमाणे 'बुभुक्खेति', 'बुभुक्खयति', 'बुभुक्खापेति', 'बुभुक्खापयति'. पर्वतासारखे आचरण करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पब्बताययति'. 'पुत्तीययति' इत्यादी रूपे देखील सिद्ध होतात.

ධාතුප්පච්චයන්තනයො.

हा धातू-प्रत्ययान्त विधी (नय) समाप्त झाला.

සාසනත්ථං සමුද්දිට්ඨං, ආඛ්‍යාතං සකබුද්ධියා;

බාහුසච්චබලෙනීදං, චින්තයන්තු විචක්ඛණා.

बुद्धशासनाच्या कल्याणासाठी हे आख्यात (क्रियापद प्रकरण) स्वतःच्या बुद्धीने आणि बहुश्रुततेच्या बळावर सांगितले आहे; विद्वानांनी यावर विचार करावा.

භවති තිට්ඨති සෙති, අහොසි එවමාදයො;

අකම්මකාති විඤ්ඤෙය්‍යා, කම්මලක්ඛණවිඤ්ඤුනා.

'भवति' (होतो), 'तिट्ठति' (उभा राहतो), 'सेति' (झोपतो), 'अहोसि' (होता) इत्यादी क्रियापदे अकर्मक आहेत, असे कर्माचे लक्षण जाणणाऱ्याने समजावे.

අකම්මකාපි හෙත්වත්ථ-ප්පච්චයන්තා සකම්මකා;

තං යථා භික්ඛු භාවෙති, මග්ගං රාගාදිදූසකන්ති.

अकर्मक धातू देखील प्रयोजक (हेत्वर्थक) प्रत्यय लागल्यास सकर्मक होतात; जसे की - "भिक्खू राग इत्यादींचा नाश करणाऱ्या मार्गाची भावना करतो (विकसित करतो)."

ඉති පදරූපසිද්ධියං ආඛ්‍යාතකණ්ඩො

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' मधील आख्यात कांड...

ඡට්ඨො.

सहावा (अध्याय समाप्त).

7. කිබ්බිධානකණ්ඩ

७. कृदन्त विधान कांड (कृद्विधान कांड).

තෙකාලික

त्रैकालिक (तिन्ही काळांशी संबंधित).

කිච්චප්පච්චයන්තනය

कृत्य-प्रत्ययान्त विधी (नय).

අථ ධාතූහියෙව භාවකම්මකත්තුකරණාදිසාධනසහිතං කිබ්බිධානමාරභීයතෙ.

आता धातूंपासूनच भाव, कर्म, कर्ता, करण इत्यादी साधनांसह कृदन्त विधानाला (कृद्विधानाला) प्रारंभ केला जात आहे.

තත්ථ කිච්චකිතකවසෙන දුවිධා හි පච්චයා, තෙසු කිච්චසඤ්ඤාය පඨමං වුත්තත්තා, කිච්චානමප්පකත්තා ච කිච්චප්පච්චයා තාව වුච්චන්තෙ.

त्यामध्ये 'कृत्य' (किच्च) आणि 'कृदन्त' (कितक) या भेदाने प्रत्यय दोन प्रकारचे आहेत. त्यापैकी 'कृत्य' ही संज्ञा प्रथम सांगितली गेल्यामुळे आणि कृत्य प्रत्यय अल्प असल्यामुळे, आधी कृत्य प्रत्यय सांगितले जात आहेत.

භූ සත්තායං, ‘‘භූයතෙ, අභවිත්ථ, භවිස්සතෙ වා දෙවදත්තෙනා’’ති විග්ගහෙ –

'भू' (धातू) अस्तित्वाच्या (सत्तेच्या) अर्थात आहे. "देवदत्तेन भूयते, अभवित्थ, भविस्सते वा" (देवदत्ताद्वारे अस्तित्वात असणे, झाले किंवा होईल) अशा विग्रहात —

‘‘ධාතුයා කම්මාදිම්හි ණො’’ති ඉතො ‘‘ධාතුයා’’ති සබ්බත්ථ පච්චයාදිවිධානෙ වත්තතෙ, ‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච අධිකාරො.

"धातुया कम्मादिम्हि णो" या सूत्रातून "धातुया" हे पद सर्वत्र प्रत्यय विधानात अनुवृत्त होते, आणि "परा", "पच्चया" हा अधिकार आहे.

545. භාවකම්මෙසු තබ්බානීයා.

५४५. भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात.

භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු සබ්බධාතූහි තබ්බ අනීයඉච්චෙතෙ පච්චයා පරා හොන්ති. යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි.

भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये सर्व धातूंहून 'तब्ब' आणि 'अनीय' हे प्रत्यय पर होतात. योगविभागामुळे इतर अर्थांतही हे प्रत्यय होतात.

තත්ථ –

त्यामध्ये —

අකම්මකෙහි ධාතූහි, භාවෙ කිච්චා භවන්ති තෙ;

සකම්මකෙහි කම්මත්ථෙ, අරහසක්කත්ථදීපකා.

अकर्मक धातूंपासून ते कृत्य प्रत्यय 'भाव' अर्थात होतात; आणि सकर्मक धातूंपासून 'कर्म' अर्थात योग्यता (अर्हता) किंवा सामर्थ्य दर्शवण्यासाठी होतात.

තෙ ච –

आणि ते —

546. ණාදයො [Pg.338] තෙකාලිකා.

५४६. 'ण' इत्यादी प्रत्यय त्रैकालिक (तिन्ही काळांशी संबंधित) असतात.

තිකාලෙ නියුත්තා තෙකාලිකා, යෙ ඉධ තතියෙ ධාත්වාධිකාරෙ විහිතා අනිද්දිට්ඨකාලා ණාදයො පච්චයා, තෙ තෙකාලිකා හොන්තීති පරිභාසතො කාලත්තයෙපි හොන්ති.

तीन काळांशी संबंधित असणारे ते 'तैकालिक' (त्रैकालिक) होत. येथे तिसऱ्या धातू-अधिकारात जे काळ-निर्देश न केलेले 'ण' इत्यादी प्रत्यय विहित केले आहेत, ते 'तैकालिक' असतात; या परिभाषेनुसार ते तिन्ही काळात होतात.

සීහගතියා ‘‘ක්වචී’’ති වත්තතෙ.

सिंहगतीने 'क्वचि' याचे अनुवर्तन होते.

547. යථාගමමිකාරො.

५४७. यथागम 'इ'कार होतो.

යථාගමං යථාපයොගං ජිනවචනානුපරොධෙන ධාතූහි පරො ඉකාරාගමො හොති ක්වචි බ්‍යඤ්ජනාදිකෙසු කිච්චකිතකප්පච්චයෙසු, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, ‘‘ඔ අව සරෙ’’ති අවාදෙසො, ‘‘නයෙ පරං යුත්තෙ’’ති පරං නෙතබ්බං.

यथागम आणि यथाप्रयोग, जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) बाधा न आणता, व्यंजनाने सुरू होणाऱ्या कृत्य (किच्च) आणि कितक प्रत्ययांच्या परे असताना धातूंहून पुढे कधी 'इ'कार आगम होतो. 'अञ्ञेसु च' या सूत्राने वृद्धी होते, 'ओ अव सरे' या सूत्राने 'अव' आदेश होतो, आणि 'नये परं युत्ते' या सूत्राने पुढील वर्णाशी जोडले जावे.

548. තෙ කිච්චා.

५४८. ते 'कृत्य' (किच्च) प्रत्यय होत.

යෙ ඉධ වුත්තා තබ්බානීයණ්‍ය තෙය්‍ය රිච්චප්පච්චයා, තෙ කිච්චසඤ්ඤා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. තතො ‘‘අඤ්ඤෙ කිති’’ති වචනතො කිච්චප්පච්චයානමකිතකත්තා නාමබ්‍යපදෙසෙ අසම්පත්තෙ ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසො, තතො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. භාවෙ භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො. භවිතබ්බං භවතා පඤ්ඤෙන, භවනීයං.

येथे जे 'तब्ब', 'अनीय', 'ण्य', 'तेय्य' आणि 'रिच्च' प्रत्यय सांगितले आहेत, त्यांना 'कृत्य-संज्ञा' (किच्च-सञ्ञा) समजावे. त्यानंतर 'अञ्ञे किति' या वचनामुळे कृत्य प्रत्ययांना कितकत्व नसल्याने 'नाम' ही संज्ञा प्राप्त होत नसताना, 'तद्धितसमासकितका नामं वा तवेतुनादीसु च' या सूत्रातील 'च' कार ग्रहणाने 'नाम' ही संज्ञा प्राप्त होते, आणि त्यानंतर 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. भाव अर्थात (भावे) भावाच्या एकत्वामुळे केवळ एकवचनच होते, आणि 'सि' प्रत्ययाचा 'अं' (am) असा आदेश होतो. उदा. 'भवितब्बं भवता पञ्ञेन' (आपल्यासारख्या प्राज्ञाने व्हावे), 'भवनीयं'.

ඉධ බ්‍යඤ්ජනාදිත්තාභාවා අනුවත්තිතක්වචිග්ගහණෙන ඉකාරාගමාභාවො. භාවෙ කිච්චප්පච්චයන්තා නපුංසකා. කම්මෙ තිලිඞ්ගා.

येथे व्यंजनादी नसल्यामुळे आणि अनुवृत्त झालेल्या 'क्वचि' ग्रहणामुळे 'इ'कार आगम होत नाही. भाव अर्थात कृत्य प्रत्ययान्त शब्द नपुंसकलिंगी असतात. कर्म अर्थात ते तिन्ही लिंगांत असतात.

කම්මනි අභිපුබ්බො, අභිභූයතෙ, අභිභූයිත්ථ, අභිභූයිස්සතෙති අභිභවිතබ්බො කොධො පණ්ඩිතෙන, අභිභවිතබ්බා [Pg.339] තණ්හා, අභිභවිතබ්බං දුක්ඛං, එවං අභිභවනීයො, අභිභවනීයා, අභිභවනීයං, පුරිස කඤ්ඤා චිත්තසද්දනයෙන නෙතබ්බං, එවං සබ්බත්ථ.

कर्म अर्थात 'अभि' उपसर्गपूर्वक: 'अभिभूयते' (पराभूत केले जाते), 'अभिभूयित्थ' (पराभूत केले गेले), 'अभिभूयिस्सते' (पराभूत केले जाईल) - या अर्थी 'अभिभवितब्बो कोधो पण्डितेन' (पंडिताने क्रोधावर विजय मिळवावा/क्रोध पराभूत केला जावा), 'अभिभवितब्बा तण्हा' (तृष्णा पराभूत केली जावी), 'अभिभवितब्बं दुक्खं' (दुःख पराभूत केले जावे). याचप्रमाणे 'अभिभवनीयो', 'अभिभवनीया', 'अभिभवनीयं' हे शब्द अनुक्रमे 'पुरिस' (पुरुष), 'कञ्ञा' (कन्या) आणि 'चित्त' या शब्दांच्या रूपांप्रमाणे चालवावेत. सर्वत्र याच पद्धतीने जाणावे.

එත්ථ හි –

कारण येथे -

තබ්බාදීහෙව කම්මස්ස, වුත්තත්තාව පුනත්තනා;

වත්තබ්බස්ස අභාවා න, දුතියා පඨමා තතො.

'तब्ब' इत्यादी प्रत्ययांद्वारेच कर्माचा अर्थ आधीच उक्त (व्यक्त) झाल्यामुळे, पुन्हा तो सांगण्याची आवश्यकता उरत नाही; म्हणून द्वितीया विभक्ती न होता प्रथमा विभक्ती होते.

ආස උපවෙසනෙ, ආසීයිත්ථ, ආසීයතෙ, ආසීයිස්සතෙති ආසිතබ්බං තයා, ආසනීයං. කම්මෙ උපාසිතබ්බො ගරු, උපාසනීයො.

'आस' धातू बसण्याच्या अर्थात आहे. 'आसीयित्थ', 'आसीयते', 'आसीयिस्सते' - या अर्थी 'आसितब्बं तया' (तू बसावे), 'आसनीयं'. कर्म अर्थात: 'उपासितब्बो गरु' (गुरूंची उपासना/सेवा केली जावी), 'उपासनीयो'.

සී සයෙ, අසීයිත්ථ, සීයතෙ, සීයිස්සතෙති සයිතබ්බං භවතා, සයනීයං, ‘‘එ අයා’’ති අයාදෙසො, අතිසයිතබ්බො පරො, අතිසයනීයො.

'सी' धातू झोपण्याच्या अर्थात आहे. 'असीयित्थ', 'सीयते', 'सीयिस्सते' - या अर्थी 'सयितब्बं भवता' (आपण झोपावे), 'सयनीयं'. 'ए अया' या सूत्राने 'अय' आदेश होतो. 'अतिसयितब्बो परो' (दुसऱ्याचे अतिक्रमण केले जावे), 'अतिसयनीयो'.

පද ගතිම්හි, උප්පජ්ජිත්ථ, උප්පජ්ජතෙ, උප්පජ්ජිස්සතෙති උප්පජ්ජිතබ්බං තෙන, උප්පජ්ජනීයං, එත්ථ ච ‘‘කත්තරී’’ති අධිකාරං විනා ‘‘දිවාදිතො යො’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන යප්පච්චයො, ‘‘තස්ස චවග්ගයකාර’’ඉච්චාදිනා චවග්ගො, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති ද්විභාවො, පටිපජ්ජිතබ්බො මග්ගො, පටිපජ්ජනීයො.

'पद' धातू गतीच्या (जाण्याच्या/प्राप्त करण्याच्या) अर्थात आहे. 'उप्पज्जित्थ', 'उप्पज्जते', 'उप्पज्जिस्सते' - या अर्थी 'उप्पज्जितब्बं तेन' (त्याने उत्पन्न व्हावे), 'उप्पज्जनीयं'. आणि येथे 'कत्तरि' या अधिकाराशिवाय, 'दिवादितो यो' या सूत्राच्या योगविभागाने 'य' प्रत्यय होतो. 'तस्स चवग्गयकार...' इत्यादी सूत्राने च-वर्ग होतो, 'परद्वेभावो ठाने' या सूत्राने द्वित्व होते. उदा. 'पटिपज्जितब्बो मग्गो' (मार्गाचे प्रतिपादन/आचरण केले जावे), 'पटिपज्जनीयो'.

බුධ අවගමනෙ, අබුජ්ඣිත්ථ, බුජ්ඣතෙ, බුජ්ඣිස්සතෙති බුජ්ඣිතබ්බො ධම්මො, බුජ්ඣනීයො.

'बुध' धातू जाणण्याच्या (अवगमन) अर्थात आहे. 'अबुज्झित्थ', 'बुज्झते', 'बुज्झिस्सते' - या अर्थी 'बुज्झितब्बो धम्मो' (धम्म जाणला जावा), 'बुज्झनीयो'.

සු සවණෙ, අසූයිත්ථ, සූයතෙ, සූයිස්සතෙති සොතබ්බො ධම්මො, ඉධ යථාගමග්ගහණෙන ඉකාරාගමාභාවො, සුණිතබ්බො, ‘‘ස්වාදිතො ණු ණා උණා චා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන ණාපච්චයො, සවණීයො.

'सु' धातू ऐकण्याच्या (श्रवण) अर्थात आहे. 'असूयित्थ', 'सूयते', 'सूयिस्सते' - या अर्थी 'सोतब्बो धम्मो' (धम्म ऐकला जावा). येथे 'यथागम' ग्रहणामुळे 'इ'कार आगम होत नाही. 'सुणितब्बो' - येथे 'स्वादितो णु णा उणा च' या सूत्राच्या योगविभागाने 'णा' प्रत्यय होतो, 'सवणीयो'.

කර කරණෙ, කරීයිත්ථ, කරීයති, කරීයිස්සතීති අත්ථෙ තබ්බා’නීයා.

'कर' धातू करण्याच्या (करण) अर्थात आहे. 'करीयित्थ', 'करीयति', 'करीयिस्सति' या अर्थी 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात.

‘‘අන්තස්ස, කරස්ස, ච, තත්ත’’න්ති ච වත්තතෙ.

आणि 'अन्तस्स', 'करस्स', 'च', 'तत्तं' यांचे अनुवर्तन होते.

549. තුං [Pg.340] තු න තබ්බෙසු වා.

५४९. 'तुं', 'तु', 'न' आणि 'तब्ब' प्रत्यय परे असताना विकल्पेकरून (होतो).

කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තභූතස්ස රකාරස්ස තකාරත්තං හොති වා තුං තු න තබ්බඉච්චෙතෙසු පච්චයෙසු පරෙසු. කත්තබ්බො භවතා ධම්මො, කත්තබ්බා පූජා, කත්තබ්බං කුසලං, තත්තාභාවෙ ‘‘කරොතිස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘තවෙතුනාදීසු කා’’ති එත්ථ ආදිසද්දෙන තබ්බෙපි කාදෙසො, කාතබ්බං හිතං.

'कर' या धातूच्या शेवटी असलेल्या 'र'काराचा 'त'कार होतो, जेव्हा 'तुं', 'तु', 'न', 'तब्ब' हे प्रत्यय परे असतात. उदा. 'कत्तब्बो भवता धम्मो' (आपण धर्माचे आचरण करावे), 'कत्तब्बा पूजा' (पूजा केली जावी), 'कत्तब्बं कुसलं' (कुशल कर्म केले जावे). 'त'कार न झाल्यास, 'करोतिस्स' चे अनुवर्तन होत असताना, 'तवेतुनादीसु का' या सूत्रातील 'आदि' शब्दाने 'तब्ब' प्रत्यय परे असतानाही 'का' आदेश होतो; उदा. 'कातब्बं हितं' (हित केले जावे).

550. රහාදිතො ණ.

५५०. 'र'कार आणि 'ह'कार ज्यांच्या शेवटी आहे अशा धातूंहून पुढे असलेल्या 'अनीय' इत्यादींच्या 'न'काराचा 'ण'कार होतो.

රකාර හහාරාද්‍යන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස අනානීයාදිනකාරස්ස ණකාරො හොති. ආදිසද්දෙන රමු අපඤාතාදිතොපි.

'र'कार, 'ह'कार इत्यादी ज्यांच्या शेवटी आहे अशा धातूंहून पुढे असलेल्या 'अनीय' इत्यादींच्या 'न'काराचा 'ण'कार होतो. 'आदि' शब्दाने 'रमु', 'अपञ्ञात' इत्यादी धातूंहून पुढेही (हा बदल होतो).

රහාදිතො පරස්සෙත්ථ, නකාරස්ස අසම්භවා;

අනානීයාදිනස්සෙව, සාමථ්‍යායං ණකාරතා.

येथे 'र', 'ह' इत्यादींहून पुढे थेट 'न'कार असणे असंभव असल्याने, सामर्थ्यामुळे हा 'ण'कार 'अनीय' इत्यादींच्या 'न'काराचाच होतो.

කරණීයො ධම්මො, කරණාරහොති අත්ථො, කරණීයා, කරණීයං.

'करणीयो धम्मो' (धर्माचे आचरण केले जावे, म्हणजेच तो आचरण्यास योग्य आहे असा अर्थ), 'करणीया', 'करणीयं'.

භර භරණෙ, භරීයතීති භරිතබ්බො, භරණීයො.

'भर' धातू भरणाच्या (पोषणाच्या) अर्थात आहे. 'भरीयति' (पोषण केले जाते) - या अर्थी 'भरितब्बो', 'भरणीयो'.

ගහ උපාදානෙ, අගය්හිත්ථ, ගය්හති, ගය්හිස්සතීති ගහෙතබ්බො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා ඉකාරස්සෙකාරො, සඞ්ගණ්හිතබ්බො, ‘‘ගහාදිතො ප්පණ්හා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන ණ්හාපච්චයො, හලොපසරලොපාදි, සඞ්ගණ්හණීයො, ගහණීයො.

'गह' धातू ग्रहणाच्या (स्वीकारण्याच्या) अर्थात आहे. 'अगय्हित्थ', 'गय्हति', 'गय्हिस्सति' - या अर्थी 'गहेतब्बो' (येथे 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'इ'काराचा 'ए'कार होतो), 'सङ्गण्हितब्बो'. 'गहादितो प्पण्हा' या सूत्राच्या योगविभागाने 'ण्हा' प्रत्यय होतो, आणि हल-लोप, स्वर-लोप इत्यादी होऊन 'सङ्गण्हणीयो', 'गहणीयो' अशी रूपे बनतात.

ආදිග්ගහණෙන රමු කීළායං, රමීයිත්ථ, රමීයති, රමීයිස්සතීති රමිතබ්බො, රමණීයො විහාරො.

'आदि' ग्रहणाने 'रमु' धातू क्रीडेच्या (रममाण होण्याच्या) अर्थात आहे. 'रमीयित्थ', 'रमीयति', 'रमीयिस्सति' - या अर्थी 'रमितब्बो', 'रमणीयो विहारो' (रमणीय विहार).

අප [Pg.341] පාපුණනෙ, උණාපච්චයො, පාපීයතීති පාපුණිතබ්බො, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තස්ස ලොපො, ද්විත්තඤ්ච, පත්තබ්බො, පත්තෙය්‍යො, පාපුණණීයො, පාපණීයො.

'अप' धातू प्राप्त करण्याच्या अर्थात आहे. 'उणा' प्रत्यय लागून, 'पापीयति' (प्राप्त केले जाते) - या अर्थी 'पापुणितब्बो'. 'गुपादीनञ्च' या सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होऊन 'पत्तब्बो', 'पत्तेय्यो', 'पापुणणीयो', 'पापणीयो' अशी रूपे होतात.

‘‘අන්තස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ.

आणि 'अन्तस्स' व 'वा' (विकल्पेकरून) यांचे अनुवर्तन होते.

551. ගම ඛන හනාදීනං තුංතබ්බාදීසු න.

५५१. 'गम', 'खन', 'हन' इत्यादी धातूंच्या अन्त्य वर्णाचा 'तुं', 'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय परे असताना 'न'कार होतो.

ගම ඛන හනඉච්චෙවමාදීනං මකාර නකාරන්තානං ධාතූනමන්තස්ස නකාරො හොති වා තුං තබ්බ තවෙ තුන ත්වානත්වාඉච්චෙවමාදීසු තකාරාදිප්පච්චයෙසු පරෙසු. අගච්ඡීයිත්ථ, ගච්ඡීයති, ගච්ඡීයිස්සතීති ගන්තබ්බො මග්ගො, ගමිතබ්බං, ගමනීයං.

'गम', 'खन', 'हन' इत्यादी म-कार आणि न-कार अन्त्य असणाऱ्या धातूंच्या अन्त्य वर्णाचा 'न'कार होतो, जेव्हा 'तुं', 'तब्ब', 'तवे', 'तुन', 'त्वान', 'त्वा' इत्यादी त-कारादी प्रत्यय परे असतात. 'अगच्छीयित्थ', 'गच्छीयति', 'गच्छीयिस्सति' - या अर्थी 'गन्तब्बो मग्गो' (ज्या मार्गाने जावे तो मार्ग), 'गमितब्बं', 'गमनीयं'.

ඛනු අවදාරණෙ, අඛඤ්ඤිත්ථ, ඛඤ්ඤති, ඛඤ්ඤිස්සතීති ඛන්තබ්බං ආවාටං, ඛනිතබ්බං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඛනන්තස්ස ණත්තඤ්ච, ඛණිතබ්බං, ඛණණීයං, ඛනනීයං වා.

'खनु' धातू खोदण्याच्या (अवदारण) अर्थात आहे. 'अखञ्ञित्थ', 'खञ्ञति', 'खञ्ञिस्सति' - या अर्थी 'खन्तब्बं आवाटं' (खड्डा खणला जावा), 'खनितब्बं'. 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'खन'च्या अन्त्य वर्णाचा 'ण'कार होऊन 'खणितब्बं', 'खणणीयं' किंवा 'खननीयं' अशी रूपे होतात.

හන හිංසා ගතීසු, අහඤ්ඤිත්ථ, හඤ්ඤතෙ, හඤ්ඤිස්සතෙති හන්තබ්බං, හනිතබ්බං, හනනීයං.

'हन' धातू हिंसा आणि गतीच्या अर्थात आहे. 'अहञ्ञित्थ', 'हञ्ञते', 'हञ्ञिस्सते' - या अर्थी 'हन्तब्बं', 'हनितब्बं', 'हननीयं'.

මන ඤාණෙ, අමඤ්ඤිත්ථ, මඤ්ඤතෙ, මඤ්ඤිස්සතෙති මන්තබ්බො, මනිතබ්බො, යප්පච්චයෙ චවග්ගාදි, මඤ්ඤිතබ්බං, මඤ්ඤනීයං.

'मन' धातू जाणण्याच्या (ज्ञान) अर्थात आहे. 'मन्तब्बो', 'मनितब्बो'. 'य' प्रत्यय असताना च-वर्ग इत्यादी होऊन 'मञ्ञितब्बं', 'मञ्ञनीयं' अशी रूपे होतात.

පූජ පූජායං, අපූජීයිත්ථ, පූජීයති, පූජීයිස්සතීති අත්ථෙ තබ්බානීයා. ‘‘චුරාදිතො ණෙ ණයා’’ති අකත්තරිපි ණෙණයා, ඉකාරාගමානීයෙසු ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා කාරිතසරස්ස ලොපො, පූජෙතබ්බො, පූජයිතබ්බො, පූජනීයො භගවා.

‘पूज’ धातू पूजण्याच्या (पूजा) अर्थात आहे. ‘अपूजीयित्थ’, ‘पूजीयति’, ‘पूजीयिस्सति’ या अर्थी ‘तब्ब’ आणि ‘अनीय’ प्रत्यय होतात. ‘चुरादितो णे णया’ या सूत्राने अ-कर्तरी (कर्म किंवा भाव) अर्थातही ‘णे’ आणि ‘णय’ प्रत्यय होतात. ‘इ’कार आगम आणि ‘अनीय’ प्रत्यय परे असताना ‘सरलोपो’ इत्यादी सूत्राने कारित स्वराचा लोप होतो; उदा. ‘पूजेतब्बो’, ‘पूजयितब्बो’, ‘पूजनीयो भगवा’ (भगवान पूजनीय आहेत).

‘‘තබ්බානීයා’’ති යොගවිභාගෙන කත්තුකරණෙසුපි, යා පාපුණනෙ, නිය්‍යාතීති නිය්‍යානීකො මග්ගො. ගච්ඡන්තීති ගමනීයා [Pg.342] භොගා. නහ සොචෙ, නහායති එතෙනාති නහානීයං චුණ්ණං.

'तब्बानीया' या सूत्राच्या योगविभागाने कर्ता आणि करण अर्थातही हे प्रत्यय होतात. 'या' धातू प्राप्त करण्याच्या अर्थात आहे. 'निय्याति' (बाहेर पडतो/मुक्त करतो) - यावरून 'निय्यानीको मग्गो' (मुक्तीकडे नेणारा मार्ग). 'गच्छन्ति' (ते जातात/नष्ट होतात) - यावरून 'गमनीया भोगा' (नश्वर भोग). 'नह' धातू स्वच्छतेच्या (स्नानाच्या) अर्थात आहे. 'नहायति एतेन' (याने स्नान केले जाते) - यावरून 'नहानीयं चुण्णं' (स्नानाचे चूर्ण).

‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති අධිකාරො.

‘भावकम्मेसु’ (भाव आणि कर्म अर्थात) हा अधिकार आहे.

552. ණ්‍යො ච.

५५२. आणि ‘ण्य’ (ṇya) प्रत्यय होतो.

භාවකම්මෙසු සබ්බධාතූහි ණ්‍යප්පච්චයො හොති, චග්ගහණෙන ‘‘ඤාතෙය්‍ය’’න්තිආදීසු තෙය්‍යප්පච්චයො ච.

भाव आणि कर्म अर्थात सर्व धातूंहून पुढे 'ण्य' प्रत्यय होतो, आणि 'च' कार ग्रहणाने 'ञातेय्यं' इत्यादी शब्दांमध्ये 'तेय्य' प्रत्ययही होतो.

553. කාරිතං විය ණානුබන්ධො.

५५३. 'ण'कार अनुबंध हा कारित (प्रयोजक) प्रत्ययाप्रमाणे समजावा.

අනුබන්ධො අප්පයොගී, ණකාරානුබන්ධො පච්චයො කාරිතං විය දට්ඨබ්බොති කාරිතබ්‍යපදෙසො, ‘‘කාරිතානං ණො ලොප’’න්ති ණලොපො, ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වුද්ධි, ඉකාරාගමො, කත්තබ්බං කාරියං.

अनुबंध हा प्रयोगात येत नाही. 'ण'कार अनुबंध असलेला प्रत्यय हा कारित प्रत्ययाप्रमाणे मानला जावा, म्हणून त्याला 'कारित' संज्ञा प्राप्त होते. 'कारितानं णो लोपं' या सूत्राने 'ण'काराचा लोप होतो, 'असंयोगन्तस्स वुद्धि कारिते' या सूत्राने वृद्धी होते, आणि 'इ'कार आगम होऊन 'कत्तब्बं' (या अर्थी) 'कारियं' हे रूप बनते.

හර හරණෙ, අහරීයිත්ථ, හරීයති, හරීයිස්සතීති වා හරිතබ්බං හාරියං.

'हर' (har) धातू हरण करण्याच्या (वाहून नेण्याच्या) अर्थात आहे. 'अहरीयित्थ' (हरण केले गेले), 'हरीयति' (हरण केले जाते), किंवा 'हरीयिस्सति' (हरण केले जाईल) या अर्थावरून 'हरितब्बं' किंवा 'हारियं' (हरण करण्यायोग्य/वाहून नेण्यायोग्य) हे रूप बनते.

භර භරණෙ, භරිතබ්බං භාරියං.

'भर' (bhar) धातू भरण (पोषण/वहन) करण्याच्या अर्थात आहे. त्यापासून 'भरितब्बं' किंवा 'भारियं' (पोषण करण्यायोग्य/वहन करण्यायोग्य) हे रूप बनते.

ලභ ලාභෙ, ලභිතබ්බං ලබ්භං, ‘‘යවතං තලන’’ඉච්චාදිසුත්තෙ කාරග්ගහණෙන යවතො භකාරස්ස භකාරො, ද්විත්තං.

'लभ' (labh) धातू लाभ मिळवण्याच्या अर्थात आहे. त्यापासून 'लभितब्बं' किंवा 'लब्भं' (मिळवण्यायोग्य) हे रूप बनते. “यवतं तलन” इत्यादी सूत्रात 'कार' च्या ग्रहणाने 'यव' मधील 'भ' काराचा 'भ' कार होऊन द्वित्व (दुप्पट) होते.

සාස අනුසිට්ඨිම්හි, සාසිතබ්බො සිස්සො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ආකාරස්සිකාරො.

'सास' (sās) धातू अनुशासनाच्या (उपदेशाच्या) अर्थात आहे. त्यापासून 'सासितब्बो' किंवा 'सिस्सो' (शिष्य - उपदेश देण्यायोग्य) हे रूप बनते. “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'आ' काराचा 'इ' कार होतो.

වච වියත්තියං වාචායං, ණ්‍යප්පච්චයාදිම්හි කතෙ ‘‘අන්තානං, ණානුබන්ධෙ’’ති ච වත්තතෙ.

'वच' (vac) धातू स्पष्ट वाणीच्या (बोलण्याच्या) अर्थात आहे. 'ण्य' (ṇya) इत्यादी प्रत्यय लावल्यावर “अन्तानं, णानुबन्धे” हे सूत्र लागू होते.

554. කගා [Pg.343] චජානං.

५५४. 'च' आणि 'ज' यांच्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'ग' होतात. (कगा चजानं).

චජඉච්චෙතෙසං ධාත්වන්තානං කකාර ගකාරාදෙසා හොන්ති ණකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙති චස්ස කාදෙසො. වචනීයං වාක්‍යං.

'च' आणि 'ज' अंत असणाऱ्या धातूंच्या शेवटी 'ण' कार अनुबंध असलेला प्रत्यय नंतर आला असता, अनुक्रमे 'क' कार आणि 'ग' कार आदेश होतात; आणि 'च' चा 'क' कार आदेश होतो. त्यापासून 'वचनीयं' किंवा 'वाक्यं' (बोलण्यायोग्य) हे रूप बनते.

භජ සෙවායං, භජනීයං භාග්‍යං, ජස්ස ගාදෙසො.

'भज' (bhaj) धातू सेवेच्या अर्थात आहे. त्यापासून 'भजनीयं' किंवा 'भाग्यं' हे रूप बनते, येथे 'ज' काराचा 'ग' कार आदेश होतो.

චි චයෙ, අචීයිත්ථ, චීයති, චීයිස්සතීති චෙතබ්බං චෙය්‍යං, ඉකාරස්සෙකාරො වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තං, විනිපුබ්බො ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චග්ගහණෙන චකාරස්ස ඡකාරො, විනිච්ඡෙය්‍යං, විනිච්ඡිතබ්බං, විනිච්ඡනීයං. ‘‘කියාදිතො නා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන තබ්බානීය තුං තුනා දීසු ච නාපච්චයො, විනිච්ඡිනිතබ්බං, විනිච්ඡිනනීයං.

'चि' (ci) धातू गोळा करण्याच्या (संचय करण्याच्या) अर्थात आहे. 'अचीयित्थ' (संचय केला गेला), 'चीयति' (संचय केला जातो), 'चीयिस्सति' (संचय केला जाईल) यावरून 'चेतब्बं' किंवा 'चेय्यं' हे रूप बनते. येथे 'इ' काराचा 'ए' कार वृद्धी (गुण) होतो आणि 'य' काराचे द्वित्व होते. 'विनी' उपसर्ग पूर्व असताना “दो धस्स चा” या सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने 'च' काराचा 'छ' कार होऊन 'विनिच्छेय्यं', 'विनिच्छितब्बं', 'विनिच्छनीयं' ही रूपे बनतात. “कियादितो ना” या सूत्रातील 'विना' अधिकाराच्या योगविभागाने 'तब्ब', 'अनीय', 'तुं', 'तुना' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ना' प्रत्यय लागतो, ज्यामुळे 'विनिच्छिनितब्बं' आणि 'विनिच्छिननीयं' ही रूपे बनतात.

නී පාපුණනෙ, අනීයිත්ථ, නීයති, නීයිස්සතීති නෙය්‍යො, නෙය්‍යා, නෙය්‍යං. නෙතබ්බං.

'नी' (nī) धातू प्राप्त करण्याच्या (नेण्याच्या) अर्थात आहे. 'अनीयित्थ' (नेले गेले), 'नीयति' (नेले जाते), 'नीयिस्सति' (नेले जाईल) यावरून 'नेय्यो' (पुल्लिंगी), 'नेय्या' (स्त्रीलिंगी), 'नेय्यं' (नपुंसकलिंगी) आणि 'नेतब्बं' (नेण्यायोग्य) ही रूपे बनतात.

ණ්‍යග්ගහණං ඡට්ඨීයන්තවසෙනානුවත්තතෙ, මණ්ඩූකගතියා අන්තග්ගහණඤ්ච තතියන්තවසෙන.

'ण्य' (ṇya) चे ग्रहण षष्ठी विभक्तीच्या रूपाने अनुवृत्त होते, आणि 'मण्डूकगती'ने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे) 'अन्त' चे ग्रहण तृतीया विभक्तीच्या रूपाने होते.

555. භූතොබ්බ.

५५५. 'भूतोब्ब' (भू धातूच्या पुढे असलेल्या 'ण्य' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतासह 'अब्ब' आदेश होतो).

භූ ඉච්චෙතස්මා පරස්ස ණ්‍යප්පච්චයස්ස සහ ධාත්වන්තෙන අබ්බාදෙසො හොති. භවිතබ්බො භබ්බො, භබ්බා, භබ්බං.

'भू' या धातूच्या पुढे येणाऱ्या 'ण्य' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतासह 'अब्ब' आदेश होतो. त्यापासून 'भवितब्बो' च्या जागी 'भब्बो' (पुल्लिंगी), 'भब्बा' (स्त्रीलिंगी), 'भब्बं' (नपुंसकलिंगी - योग्य/समर्थ) ही रूपे बनतात.

‘‘ණ්‍යස්ස, අන්තෙනා’’ති ච වත්තතෙ.

“ण्यस्स, अन्तेना” हे देखील अनुवृत्त होते.

556. වද මද ගමු යුජ ගරහාකාරාදීහි ජ්ජම්මග්ගය්හෙය්‍යාගාරො වා.

५५६. 'वद', 'मद', 'गमु', 'युज', 'गरह' आणि 'आ' कारान्त इत्यादी धातूंच्या पुढे असलेल्या 'ण्य' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतासह अनुक्रमे 'ज्ज', 'म्म', 'ग्ग', 'य्ह', 'ए', 'य्य' हे आदेश विकल्प करून होतात, आणि 'गर' च्या जागी 'गार' आदेश होतो.

වද මද ගමු යුජ ගරහඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, ආකාරන්තෙහි ච පරස්ස ණ්‍යප්පච්චයස්ස ධාත්වන්තෙන සහ යථාක්කමං [Pg.344] ජ්ජ ම්ම ග්ග ය්හ එ ය්‍යඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ගරස්ස ච ගාරාදෙසො, ගරහස්ස ගරස්සෙවායං ගාරො. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො.

'वद', 'मद', 'गमु', 'युज', 'गरह' इत्यादी धातूंच्या आणि 'आ' कारान्त धातूंच्या पुढे येणाऱ्या 'ण्य' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतासह यथाक्रम 'ज्ज', 'म्म', 'ग्ग', 'य्ह', 'ए', 'य्य' हे आदेश विकल्प करून होतात. तसेच 'गर' चा 'गार' आदेश होतो; हा 'गार' आदेश 'गरह' मधील 'गर' चाच आहे. येथील 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (निश्चित विकल्पासाठी) आहे.

වද වියත්තියං වාචායං, අවජ්ජිත්ථ, වජ්ජති, වජ්ජිස්සතීති වා වජ්ජං වදනීයං, රස්සත්තං. වජ්ජං දොසො.

'वद' (vad) धातू स्पष्ट वाणीच्या (बोलण्याच्या) अर्थात आहे. 'अवज्जित्थ' (बोलले गेले), 'वज्जति' (बोलले जाते), 'वज्जिस्सति' (बोलले जाईल) यावरून 'वज्जं' किंवा 'वदनीयं' (बोलण्यायोग्य) हे रूप बनते, येथे र्‍हस्वत्व होते. 'वज्जं' म्हणजे दोष.

මද උම්මාදෙ, අමජ්ජිත්ථ, මජ්ජතෙ, මජ්ජිස්සති එතෙනාති මජ්ජං මදනීයං. මදග්ගහණෙන කරණෙපි ණ්‍යප්පච්චයො. ගමු සප්ප ගතිම්හි, ගන්තබ්බං ගම්මං.

'मद' (mad) धातू उन्मादाच्या (मदाच्या) अर्थात आहे. 'अमज्जित्थ' (मत्त झाले), 'मज्जते' (मत्त होते), 'मज्जिस्सति' (मत्त होईल) - ज्याच्याद्वारे मत्त होते ते 'मज्जं' (मद्य) किंवा 'मदनीयं' होय. 'मद' च्या ग्रहणाने करण (साधन) अर्थातही 'ण्य' प्रत्यय होतो. 'गमु' (gamu) धातू गतीच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'गन्तब्बं' किंवा 'गम्मं' (जाण्यायोग्य) हे रूप बनते.

යුජ යොගෙ, අයුජ්ජිත්ථ, යුජ්ජතෙ, යුජ්ජිස්සතීති යොග්ගං, නියොජ්ජො වා.

'युज' (yuj) धातू योगाच्या (जोडण्याच्या) अर्थात आहे. 'अयुज्जित्थ' (जोडले गेले), 'युज्जते' (जोडले जाते), 'युज्जिस्सति' (जोडले जाईल) यावरून 'योग्गं' (योग्य/वाहन) किंवा 'नियोज्जो' हे रूप बनते.

ගරහ නින්දායං, අගරය්හිත්ථ, ගරහීයති, ගරහීයිස්සතීති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, තස්සිමිනා ධාත්වන්තෙන සහ ය්හාදෙසො, ගරස්ස ගාරාදෙසො ච, ගාරය්හො, ගාරය්හා, ගාරය්හං, ගරහණීයං.

'गरह' (garah) धातू निंदेच्या अर्थात आहे. 'अगरय्हित्थ' (निंदा केली गेली), 'गरहीयति' (निंदा केली जाते), 'गरहीयिस्सति' (निंदा केली जाईल) या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय होतो. त्याचा या धातूच्या अंतासह 'य्ह' आदेश होतो आणि 'गर' चा 'गार' आदेश होतो; त्यापासून 'गारय्हो' (पुल्लिंगी), 'गारय्हा' (स्त्रीलिंगी), 'गारय्हं' (नपुंसकलिंगी - निंदनीय) आणि 'गरहणीयं' ही रूपे बनतात.

ආදිසද්දෙන අඤ්ඤෙපි දමජහන්තා ගය්හන්තෙ. ගද වියත්තියං වාචායං, ගජ්ජතෙ, ගදනීයං වා ගජ්ජං. පද ගතිම්හි, පජ්ජනීයං පජ්ජං ගාථා. ඛාද භක්ඛණෙ, ඛජ්ජතෙති ඛජ්ජං ඛාදනීයං. දමු දමනෙ, අදම්මිත්ථ, දම්මතෙ, දමීයිස්සතීති දම්මො දමනීයො. භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, අභුජ්ජිත්ථ, භුජ්ජති, භුජ්ජිස්සතීති භොග්ගං, භොජ්ජං වා, කාරග්ගහණෙන යස්ස ජකාරො. ගහෙතබ්බං ගය්හමිච්චාදි.

'आदि' शब्दाने इतरही 'दमु' आणि 'जह' अंत असणारे धातू घेतले जातात. 'गद' (gad) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'गज्जते' (बोलले जाते), 'गदनीयं' किंवा 'गज्जं' ही रूपे बनतात. 'पद' (pad) धातू गतीच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'पज्जनीयं' किंवा 'पज्जं' (पद्य/गाथा) हे रूप बनते. 'खाद' (khād) धातू भक्षणाच्या (खाण्याच्या) अर्थात आहे, 'खज्जते' (खाल्ले जाते) यावरून 'खज्जं' (खाद्य) किंवा 'खादनीयं' हे रूप बनते. 'दमु' (damu) धातू दमनाच्या (नियंत्रण करण्याच्या) अर्थात आहे. 'अदम्मित्थ' (दमन केले गेले), 'दम्मते' (दमन केले जाते), 'दमीयिस्सति' (दमन केले जाईल) यावरून 'दम्मो' किंवा 'दमनीयो' (दमन करण्यास योग्य) हे रूप बनते. 'भुज' (bhuj) धातू पालन आणि व्यवहाराच्या अर्थात आहे. 'अभुज्जित्थ' (भोगले गेले), 'भुज्जति' (भोगले जाते), 'भुज्जिस्सति' (भोगले जाईल) यावरून 'भोग्गं' किंवा 'भोज्जं' हे रूप बनते; येथे 'कार' च्या ग्रहणाने 'य' चा 'ज' कार होतो. 'गहेतब्बं' किंवा 'गय्हं' (घेण्यायोग्य) इत्यादी रूपे बनतात.

ආකාරන්තතො පන දා දානෙ, අදීයිත්ථ, දීයති, දීයිස්සතීති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, තස්සිමිනා ධාත්වන්තෙන ආකාරෙන සහ එය්‍යාදෙසො, දෙය්‍යං, දාතබ්බං. අනීයෙ ‘‘සරලොපො’’තිආදිනා පුබ්බසරස්ස ලොපෙ සම්පත්තෙ තත්ථෙව [Pg.345] තුග්ගහණෙන නිසෙධෙත්වා ‘‘සරා සරෙ ලොප’’න්ති ආකාරෙ ලුත්තෙ පරසරස්ස දීඝො, දානීයං.

'आ' कारान्त धातूंपैकी 'दा' (dā) धातू दानाच्या अर्थात आहे. 'अदीयित्थ' (दिले गेले), 'दीयति' (दिले जाते), 'दीयिस्सति' (दिले जाईल) या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय होतो. त्याचा या धातूच्या अन्त्य 'आ' कारासह 'एय्य' आदेश होतो, त्यापासून 'देय्यं' किंवा 'दातब्बं' (देण्यायोग्य) हे रूप बनते. 'अनीय' प्रत्यय लागताना “सरलोपो” इत्यादी सूत्राने पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त होतो, परंतु तेथेच 'तु' च्या ग्रहणाने त्याचा निषेध करून “सरा सरे लोपं” या सूत्राने 'आ' चा लोप झाल्यावर पर स्वराचा दीर्घ होऊन 'दनीयं' हे रूप बनते.

පා පානෙ, අපීයිත්ථ, පීයති, පීයිස්සතීති පෙය්‍යං, පාතබ්බං, පානීයං. හා චාගෙ, අහීයිත්ථ, හීයති, හීයිස්සතීති හෙය්‍යං, හාතබ්බං, හානීයං. මා මානෙ, අමීයිත්ථ, මීයති, මීයිස්සතීති මෙය්‍යං, මාතබ්බං, මිනිතබ්බං, මෙතබ්බං වා. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤායිත්ථ, ඤායති, ඤායිස්සතීති ඤෙය්‍යං, ඤාතබ්බං, ඤාතෙය්‍යං. ‘‘ඤාස්ස ජා ජං නා’’ති ජාදෙසෙ ‘‘කියාදිතො නා’’ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන නාපච්චයො, ඉකාරාගමො ච, ජානිතබ්බං, විජානනීයං. ඛ්‍යාපකථනෙ, සඞ්ඛ්‍යාතබ්බං, සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං ඉච්චාදි.

'पा' (pā) धातू पिण्याच्या अर्थात आहे. 'अपीयित्थ' (पिले गेले), 'पीयति' (पिले जाते), 'पीयिस्सति' (पिले जाईल) यावरून 'पेय्यं', 'पातब्बं' आणि 'पनीयं' ही रूपे बनतात. 'हा' (hā) धातू त्यागाच्या अर्थात आहे. 'अहीयित्थ' (त्याग केला गेला), 'हीयति' (त्याग केला जातो), 'हीयिस्सति' (त्याग केला जाईल) यावरून 'हेय्यं', 'हातब्बं' आणि 'हानीयं' ही रूपे बनतात. 'मा' (mā) धातू मोजण्याच्या अर्थात आहे. 'अमीयित्थ' (मोजले गेले), 'मीयति' (मोजले जाते), 'मीयिस्सति' (मोजले जाईल) यावरून 'मेय्यं', 'मातब्बं', 'मिनितब्बं' किंवा 'मेतब्बं' ही रूपे बनतात. 'ञा' (ñā) धातू जाणण्याच्या (अवबोधाच्या) अर्थात आहे. 'अञ्ञायित्थ' (जाणले गेले), 'ञायति' (जाणले जाते), 'ञायिस्सति' (जाणले जाईल) यावरून 'ञेय्यं', 'ञातब्बं' आणि 'ञातेय्यं' ही रूपे बनतात. “ञास्स जा जं ना” या सूत्राने 'जा' आदेश झाल्यावर “कियादितो ना” या सूत्रातील 'विना' अधिकाराच्या योगविभागाने 'ना' प्रत्यय आणि 'इ' काराचा आगम होऊन 'जानितब्बं' आणि 'विजाननीयं' ही रूपे बनतात. 'ख्या' (khyā) धातू सांगण्याच्या (कथनाच्या) अर्थात आहे, त्यापासून 'सङ्ख्यातब्बं', 'सङ्ख्येय्यं' इत्यादी रूपे बनतात.

557. කරම්හා රිච්ච.

५५७. 'करम्हा रिच्च' (कृ/कर धातूच्या पुढे 'रिच्च' प्रत्यय होतो).

කරධාතුතො රිච්චප්පච්චයො හොති භාවකම්මෙසු.

'कर' (kar) धातूच्या पुढे भाव आणि कर्म अर्थात 'रिच्च' (ricca) प्रत्यय होतो.

558. රම්හි රන්තො රාදි නො.

५५८. 'रम्हि रन्तो रादि नो' (र-कार अनुबंध असलेला प्रत्यय नंतर आला असता, धातूचा अंत आणि प्रत्ययाचा र-कार यांचा लोप होतो).

රකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ සබ්බො ධාත්වන්තො රාදි පච්චයරකාරමරියාදො නො හොති, ලොපමාපජ්ජතෙති අත්ථො. රන්තොති එත්ථ රකාරො සන්ධිජො, කත්තබ්බං කිච්චං. ‘‘රිච්චා’’ති යොගවිභාගෙන භරාදිතොපි රිච්චප්පච්චයො, යථා, භරීයතීති භච්චො, සරලොපො. ඉ ගතිම්හි, පති එතබ්බො පටිච්චො.

'र' कार अनुबंध असलेला प्रत्यय नंतर आला असता, संपूर्ण धातूचा अंत आणि प्रत्ययाचा 'र' कार यांच्या मर्यादेसह लोप होतो, असा अर्थ आहे. 'रन्तो' मधील 'र' कार हा संधीमुळे झालेला आहे. त्यापासून 'कत्तब्बं' च्या जागी 'किच्चं' (कर्तव्य/कार्य) हे रूप बनते. “रिच्चा” या योगविभागाने 'भर' इत्यादी धातूंच्या पुढेही 'रिच्च' प्रत्यय होतो; जसे की, 'भरीयति' (पोषण केले जाते) यावरून 'भच्चो' (भृत्य/सेवक) हे रूप बनते, येथे स्वरलोप होतो. 'इ' (i) धातू गतीच्या अर्थात आहे, 'पति एतब्बो' (ज्याकडे जावे लागते) यावरून 'पटिच्चो' (प्रतीत्य) हे रूप बनते.

559. පෙසාතිසග්ගපත්තකාලෙසු කිච්චා.

५५९. 'पेसातिसग्गपत्तकालेसु किच्चा' (प्रेषण, अतिसर्ग आणि प्राप्तकाल या अर्थांमध्ये 'किच्च' प्रत्यय होतात).

පෙස අතිසග්ග පත්තකාලඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු කිච්චප්පච්චයා හොන්ති. පෙසනං නාම ‘‘කත්තබ්බමිදං භවතා’’ති ආණාපනං, අජ්ඣෙසනඤ්ච. අතිසග්ගොනාම ‘‘කිමිදං මයා කත්තබ්බ’’න්ති පුට්ඨස්ස වා [Pg.346] ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා පටිපත්තිදස්සනමුඛෙන වා කත්තබ්බස්ස අනුඤ්ඤා. පත්තකාලො නාම සම්පත්තසමයො යො අත්තනො කිච්චකරණසමයමනුපපරික්ඛිත්වා න කරොති, තස්ස සමයාරොචනං, න තත්ථ අජ්ඣෙසනමත්ථීති. තෙ ච ‘‘භාවකම්මෙසු කිච්චත්තක්ඛත්ථා’’ති වුත්තත්තා භාවකම්මෙස්වෙව භවන්ති.

प्रेषण (आज्ञा देणे), अतिसर्ग (अनुमती देणे) आणि प्राप्तकाल (योग्य वेळ) या अर्थांमध्ये 'किच्च' प्रत्यय होतात. 'प्रेषण' म्हणजे “आपण हे केले पाहिजे” अशी आज्ञा देणे किंवा विनंती करणे होय. 'अतिसर्ग' म्हणजे “माझ्याद्वारे काय केले जावे?” असे विचारले असता, किंवा “प्राण्याची हिंसा करू नये” इत्यादी प्रकारे आचरणाचा मार्ग दाखवून कर्तव्य कर्माची अनुमती देणे होय. 'प्राप्तकाल' म्हणजे योग्य वेळ येणे; जो स्वतःच्या कर्तव्य कर्माची वेळ न ओळखता कार्य करत नाही, त्याला वेळेची जाणीव करून देणे होय, तेथे कोणतीही विनंती नसते. आणि ते प्रत्यय “भावकम्मेसु किच्चत्तक्खत्था” असे म्हटल्यामुळे केवळ भाव आणि कर्म अर्थातच होतात.

පෙසනෙ තාව – කරීයතු භවතා කම්මන්ති අත්ථෙ ඉමිනා තබ්බානීයා, සෙසං වුත්තනයමෙව, කත්තබ්බං කම්මං භවතා, කරණීයං කිච්චං භවතා.

प्रेषण (आज्ञा) अर्थात प्रथम – “आपल्याद्वारे कर्म केले जावे” या अर्थात या सूत्राने 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात, उर्वरित प्रक्रिया पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. जसे की, 'कत्तब्बं कम्मं भवता' (आपल्याद्वारे कर्म केले जावे), 'करणीयं किच्चं भवता' (आपल्याद्वारे कर्तव्य केले जावे).

අතිසග්ගෙ භුජ්ජතු භවතාති අත්ථෙ තබ්බාදි, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි.

अतिसर्ग (अनुमती) अर्थात – “आपल्याद्वारे भोजन केले जावे” या अर्थात 'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय होतात, आणि “अञ्ञेसु चा” या सूत्राने वृद्धी होते.

‘‘තස්සා’’ති වත්තතෙ.

“तस्सा” हे अनुवृत्त होते.

560. භුජාදීනමන්තො නො ද්වි ච.

५६०. 'भुजादीनमन्तो नो द्वि च' (भुज इत्यादी धातूंचा अंत 'न' कार होतो आणि पुढील प्रत्ययाच्या त-काराचे द्वित्व होते).

භුජඉච්චෙවමාදීනං ජකාරාදිඅන්තානං ධාතූනමන්තො නො හොති, පරස්ස කිච්චකිතකප්පච්චයතකාරස්ස ච ද්වෙභාවො හොති. භොත්තබ්බං භොජනං භවතා, භොජනීයං භොජ්ජං භවතා.

'भुज' इत्यादी 'ज' कार अंत असणाऱ्या धातूंचा अंत 'न' कार होतो, आणि नंतर येणाऱ्या किच्च किंवा कित प्रत्ययाच्या 'त' काराचे द्वित्व (दुप्पट) होते. त्यापासून 'भोत्तब्बं भोजनं भवता' (आपल्याद्वारे भोजन केले जावे), 'भोजनीयं भोज्जं भवता' (आपल्याद्वारे भोज्य ग्रहण केले जावे) ही रूपे बनतात.

ඉකාරාගමයුත්තතකාරෙ පන – ‘‘නමකරානමන්තානං නියුත්තතම්හී’’ති එත්ථ ‘‘අන්තානං නියුත්තතම්හී’’ති යොගවිභාගෙන ධාත්වන්තලොපාදිනිසෙධො, ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බ’’න්ති විනාධිකාරයොගවිභාගෙන, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා නිග්ගහීතාගමො, භුඤ්ජිතබ්බං තයා, යුඤ්ජිතබ්බං.

'इ' कार आगमयुक्त 'त' कारामध्ये (त-प्रत्ययात) - 'नमकरा नमन्तानं नियूत्ततम्हि' यामध्ये 'अन्तानं नियूत्ततम्हि' या योगविभागाने धातूच्या अन्त्य स्वराचा लोप इत्यादींचा निषेध होतो, 'रुधादितो निग्गहीतपुब्बं' या अधिकाराशिवाय योगविभागाने, किंवा 'निग्गहीतं च' या सूत्राने निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो; जसे - 'भुञ्जितब्बं तया' (तुझ्याद्वारे भोजन केले जावे), 'युञ्जितब्बं' (युक्त केले जावे).

සමයාරොචනෙ පන – ඉ අජ්ඣයනෙ අධිපුබ්බො, අධීයතං භවතාති අත්ථෙ තබ්බානීයාදි, ඉකාරාගමවුද්ධිඅයාදෙසඅජ්ඣාදෙසා ච, ණ්‍යප්පච්චයෙ තු වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච, අජ්ඣයිතබ්බං, අජ්ඣෙය්‍යං භවතා, අජ්ඣයනීයං භවතා, අවස්සං [Pg.347] කත්තබ්බන්ති වාක්‍යෙ පන ‘‘කිච්චා’’ති අධිකිච්ච ‘‘අවස්සකාධමිණෙසු ණී චා’’ති අවස්සකාධමිණත්ථෙ ච තබ්බාදයො, කත්තබ්බං මෙ භවතා ගෙහං, කරණීයං, කාරියං. එවං දාතබ්බං මෙ භවතා සතං, දානීයං, දෙය්‍යං.

वेळ (समय) सांगण्याच्या अर्थी - 'इ' (अध्ययन करणे) धातूच्या आधी 'अधि' उपसर्ग असताना, 'अधीयतं भवता' (आपल्याद्वारे अध्ययन केले जावे) या अर्थात 'तब्ब', 'अनीय' इत्यादी प्रत्यय होतात, आणि 'इ' कार आगम, वृद्धी, 'अय' आदेश आणि 'अज्झ' आदेश होतात. 'ण्य' प्रत्यय असताना वृद्धी आणि 'य' काराचे द्वित्व होते; जसे - 'अज्झयितब्बं', 'अज्झेय्यं भवता', 'अज्झयनीयं भवता'. 'अवश्य केले पाहिजे' या वाक्यात 'किच्चा' या अधिकारात 'avassakādhamiṇesu ṇī cā' (अवस्सकाधमिणेसु णी च) या सूत्राने अवश्य कर्तव्य आणि ऋण (कर्ज) या अर्थी 'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय होतात; जसे - 'कत्तब्बं मे भवता गेहं' (आपल्याद्वारे माझे घर बांधले जावे), 'करणीयं', 'कारियं'. याचप्रमाणे 'दातब्बं मे भवता सतं' (आपल्याद्वारे मला शंभर दिले जावे), 'दनीयं', 'देय्यं'.

ධර ධාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙණයා, වුද්ධි, ඉකාරාගමො ච, ධාරෙතබ්බං, ධාරයිතබ්බං ඉච්චාදි.

'धर' (धारण करणे) धातूपासून, चुरादिगणाचा असल्याने 'णे' आणि 'णय' प्रत्यय, वृद्धी आणि 'इ' कार आगम होऊन 'धारेतब्बं', 'धारयितब्बं' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

‘‘නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි චා’’ති සකාරිතෙහිපි යුණ්වූනමාදෙසවිධානතොයෙව ධාතුප්පච්චයන්තතොපි කිච්චකිතකප්පච්චයා භවන්තීති දට්ඨබ්බො. තෙන තිතික්ඛාපීයතීති තිතික්ඛාපෙතබ්බො. එවං තිකිච්ඡාපෙතබ්බො තිකිච්ඡාපනීයො. අභාවීයිත්ථ, භාවීයති, භාවීයිස්සතීති භාවෙතබ්බො මග්ගො. භාවයිතබ්බො, භාවනීයො, භාවනීයං, භාවනීයා, අකාරීයිත්ථ, කාරීයති, කාරීයිස්සතීති කාරෙතබ්බං, කාරයිතබ්බං, කාරාපෙතබ්බං, කාරාපයිතබ්බං, කාරාපනීයමිච්චාදි ච සිද්ධං භවති.

'नुदादीहि युण्वूनमनाननाकाननका सकारितेहि च' या सूत्राने सकारित (प्रयोजक) प्रत्ययांमध्ये देखील 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन' आणि 'अक' आदेशांच्या विधानामुळेच, धातूच्या प्रत्ययान्तापासून देखील 'किच्च' आणि 'कितक' प्रत्यय होतात, असे समजावे. त्यामुळे 'तितिक्खापीयति' यावरून 'तितिक्खापेतब्बो' (सहन करवून घेण्याजोगा) हे रूप बनते. याचप्रमाणे 'तिकिच्छापेतब्बो', 'तिकिच्छापनीयो'. 'अभावीयित्थ', 'भावीयति', 'भावीयिस्सति' यावरून 'भावेतब्बो मग्गो' (भावित केला जाणारा मार्ग), 'भावयितब्बो', 'भावनीयो', 'भावनीयं', 'भावनीया' आणि 'अकारीयित्थ', 'कारीयति', 'कारीयिस्सति' यावरून 'कारेत्तबं', 'कारयितब्बं', 'कारापेतब्बं', 'कारापयितब्बं', 'कारापनीयं' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

කත්තබ්බං කරණීයඤ්ච, කාරියං කිච්චමිච්චපි;

කාරෙතබ්බං තථා කාරා-පෙතබ්බං කිච්චසඞ්ගහො.

'कत्तब्बं', 'करणीयं', 'कारियं', 'किच्चं', तसेच 'कारेत्तबं' आणि 'कारापेतब्बं' हा 'किच्च' (कृत्य) प्रत्ययांचा संग्रह आहे.

කිච්චප්පච්චයන්තනයො.

किच्च (कृत्य) प्रत्ययान्त पद्धती (नय) समाप्त.

තෙකාලික

त्रैकालिक (तिन्ही काळांशी संबंधित).

කිතකප්පච්චයන්තනය

कितक प्रत्ययान्त पद्धती (नय).

ඉදානි කිතකප්පච්චයා වුච්චන්තෙ.

आता 'कितक' प्रत्यय सांगितले जात आहेत.

කර කරණෙ, පුරෙ විය ධාතුසඤ්ඤාදි.

'कर' (करणे) धातूपासून, पूर्वीप्रमाणेच धातू संज्ञा इत्यादी होते.

කුම්භඉච්චුපපදං, තතො දුතියා.

'कुम्भ' हे उपपद आहे, त्यानंतर द्वितीया विभक्ती येते.

‘‘කුම්භං කරොති, අකාසි, කරිස්සතී’’ති වා විග්ගහෙ –

'कुम्भं करोति, अकासि, करिस्सति' (घडा करतो, केला, किंवा करेल) असा विग्रह केला असता -

‘‘පරා, පච්චයා’’ති ච වත්තතෙ.

'परा, पच्चया' (नंतर, प्रत्यय) हे अनुवृत्तीने येते.

561. ධාතුයා [Pg.348] කම්මාදිම්හි ණො.

५६१. धातूच्या पुढे कर्म इत्यादी उपपद असताना 'ण' प्रत्यय होतो.

කම්මස්මිං ආදිම්හි සති ධාතුයා පරො ණප්පච්චයො හොති.

कर्म आधी (उपपद म्हणून) असताना धातूच्या पुढे 'ण' प्रत्यय होतो.

සො ච –

आणि तो -

562. අඤ්ඤෙ කිත.

५६२. 'अञ्ञे कित' (इतर प्रत्यय 'कित' संज्ञक असतात).

තතියෙ ධාත්වාධිකාරෙ විහිතා කිච්චෙහි අඤ්ඤෙ පච්චයා කිතිච්චෙව සඤ්ඤා හොන්තීති කිතසඤ්ඤා කතා.

तिसऱ्या धातू अधिकारात विहित केलेल्या 'किच्च' प्रत्ययांशिवाय इतर प्रत्ययांना 'कित' अशीच संज्ञा होते, म्हणून ही 'कित' संज्ञा केली आहे.

563. කත්තරි කිත.

५६३. 'कत्तरि कित' (कर्त्याच्या अर्थी 'कित' प्रत्यय होतो).

කත්තරි කාරකෙ කිතපච්චයො හොතීති නියමතො කත්තරි භවති, සො ච ‘‘ණාදයො තෙකාලිකා’’ති වුත්තත්තා කාලත්තයෙ ච හොති. පුරෙ විය කාරිතබ්‍යපදෙසණලොපවුද්ධියො, පච්චයන්තස්සාලිඞ්ගත්තා ස්‍යාදිම්හි අසම්පත්තෙ ‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති කිතකන්තත්තා නාමංව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, තතො කුම්භං කරොතීති අත්ථෙ ‘‘අමාදයො පරපදෙභී’’ති දුතියාතප්පුරිසසමාසො, ‘‘නාමාන’’න්තිආදිනා සමාසසඤ්ඤා, ‘‘තෙසං විභත්තියො ලොපා චා’’ති විභත්තිලොපො, ‘‘පකති චස්ස සරන්තස්සා’’ති පකතිභාවො, පුන සමාසත්තා නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

कर्ता कारकामध्ये 'कित' प्रत्यय होतो या नियमाने तो कर्त्याच्या अर्थी होतो, आणि 'णादयो तेकालिका' असे म्हटल्यामुळे तो तिन्ही काळात होतो. पूर्वीप्रमाणेच कारित संज्ञा, 'ण' चा लोप आणि वृद्धी होते. प्रत्ययान्ताला लिंग नसल्यामुळे 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय प्राप्त न झाल्यास, 'तद्धितसमासकितका नामंवातवेतुनादीसु च' या सूत्राने कितक-प्रत्ययान्त शब्दाला नामाप्रमाणे मानून 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते. त्यानंतर 'कुम्भं करोति' या अर्थी 'अमादयो परपदेभि' या सूत्राने द्वितीया तत्पुरुष समास होतो, 'नामानं' इत्यादी सूत्राने समास संज्ञा होते, 'तेसं विमत्तियो लोपा च' या सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो, 'पकति चस्स सरन्तस्स' या सूत्राने प्रकृतीभाव होतो, आणि पुन्हा समास झाल्यामुळे नामाप्रमाणे मानून 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते.

සො කුම්භකාරො, තෙ කුම්භකාරා ඉච්චාදි. ඉත්ථියං කුම්භකාරී, කුම්භකාරියො ඉච්චාදි, තථා කම්මං කරොතීති කම්මකාරො. එවං මාලාකාරො, කට්ඨකාරො, රථකාරො, සුවණ්ණකාරො, සුත්තකාරො, වුත්තිකාරො, ටීකාකාරො.

तो 'कुम्भकारो' (कुंभार), ते 'कुम्भकारा' (कुंभार लोक) इत्यादी. स्त्रीलिंगात 'कुम्भकारी', 'कुम्भकारियो' इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'कम्मं करोति' (काम करतो) यावरून 'कम्मकारो' (कामगार) हे रूप बनते. याचप्रमाणे 'मालाकारो' (माळी), 'कट्ठकारो' (सुतार), 'रथकारो' (रथ बनवणारा), 'सुवण्णकारो' (सोनार), 'सुत्तकारो' (सूत्रकार), 'वृत्तिकारो' (वृत्तिकार), 'टीकाकारो' (टीकाकार) ही रूपे सिद्ध होतात.

ගහ උපාදානෙ, පත්තං අගණ්හි, ගණ්හාති, ගණ්හිස්සතීති වා පත්තග්ගාහො. එවං රස්මිග්ගාහො, රජ්ජුග්ගාහො.

'गह' (ग्रहण करणे) धातूपासून, 'पत्तं अगण्हि, गण्हाति, गण्हिस्सति' (पात्र घेतले, घेतो, किंवा घेईल) या अर्थी 'पत्तग्गाहो' (पात्र ग्रहण करणारा) हे रूप बनते. याचप्रमाणे 'रस्मिग्गाहो' (किरण किंवा लगाम धरणारा), 'रज्जुग्गाहो' (दोरी धरणारा) ही रूपे सिद्ध होतात.

වෙ [Pg.349] තන්තසන්තානෙ, තන්තං අවායි, වායති, වායිස්සතීති වා තන්තවායො, ‘‘තෙ ආවායා කාරිතෙ’’ති ආයාදෙසො, වාක්‍යෙ පනෙත්ථ ‘‘තෙ ආවායා’’ති යොගවිභාගෙන ආයාදෙසො. එවං තුන්නවායො.

'वे' (तंतू विणणे) धातूपासून, 'तन्तं अवायि, वायति, वायिस्सति' (वस्त्र विणले, विणतो, किंवा विणेल) या अर्थी 'तन्तवायो' (विणकर) हे रूप बनते. 'ते आवाया कारिते' या सूत्राने 'आय' आदेश होतो, आणि या वाक्यात 'ते आवाया' या योगविभागाने 'आय' आदेश होतो. याचप्रमाणे 'तुन्नवायो' (शिंपी) हे रूप सिद्ध होते.

මා පරිමාණෙ, ධඤ්ඤං අමිනි, මිනාති, මිනිස්සතීති වා අත්ථෙ ණප්පච්චයෙ කතෙ –

'मा' (मोजणे) धातूपासून, 'धञ्ञं अमिनि, मिनाति, मिनिस्सति' (धान्य मोजले, मोजतो, किंवा मोजेल) या अर्थी 'ण' प्रत्यय केला असता -

‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ.

'णम्हि' (ण-प्रत्यय असताना) हे अनुवृत्तीने येते.

564. ආකාරන්තානමායො.

५६४. 'आकारन्तानमायो' (आकारान्त धातूंच्या जागी 'आय' आदेश होतो).

ආකාරන්තානං ධාතූනං අන්තස්ස ආයාදෙසො හොති ණකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ, සරලොපාදි. ධඤ්ඤමායො. එවං දානං දදාතීති දානදායො.

'ण' कार अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना आकारान्त धातूंच्या अन्त्य स्वराच्या जागी 'आय' आदेश होतो, आणि स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात; जसे - 'धञ्ञमायो' (धान्य मोजणारा). याचप्रमाणे 'दानं ददाति' (दान देतो) यावरून 'दानदायो' (दान देणारा) हे रूप बनते.

කමු කන්තිම්හි, ධම්මං අකාමයි, කාමයති, කාමයිස්සතීති වා ධම්මකාමො පුරිසො, ධම්මකාමා කඤ්ඤා, ධම්මකාමං චිත්තං. එවං අත්ථකාමො, හිතකාමො, සුඛකාමො, ධම්මං පාලෙතීති ධම්මපාලො ඉච්චාදි.

'कमु' (इच्छा करणे, प्रेम करणे) धातूपासून, 'धम्मं अकामयि, कामयति, कामयिस्सति' (धम्माची इच्छा केली, करतो, किंवा करेल) या अर्थी 'धम्मकामो पुरिसो' (धर्माची इच्छा करणारा पुरुष), 'धम्मकामा कञ्ञा' (धर्माची इच्छा करणारी कन्या), 'धम्मकामं चित्तं' (धर्माची इच्छा करणारे चित्त) ही रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'अत्थकामो' (कल्याण इच्छिणारा), 'हितकामो' (हित इच्छिणारा), 'सुखकामो' (सुख इच्छिणारा), 'धम्मं पालेति' (धम्माचे पालन करतो) यावरून 'धम्मपालो' (धम्मपाल) इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

දමු දමනෙ, ‘‘අරිං අදමි, දමෙති, දමිස්සතී’’ති විග්ගහෙ ‘‘ධාතුයා’’ති අධිකාරො, ‘‘කම්මාදිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

'दमु' (दमन करणे) धातूपासून, 'अरिं अदमि, दमेति, दमिस्सति' (शत्रूचे दमन केले, करतो, किंवा करेल) असा विग्रह केला असता, 'धातुया' हा अधिकार आणि 'कम्मादिम्हि' हे अनुवृत्तीने येते.

565. සඤ්ඤායමනු.

५६५. 'सञ्ञायमनु' (संज्ञा किंवा नाव दर्शवायचे असल्यास 'अ' प्रत्यय आणि 'नु' आगम होतो).

කම්මූපපදෙ ආදිම්හි සති සඤ්ඤායං ගම්‍යමානායං ධාතුයා අප්පච්චයො හොති, උපපදන්තෙ නුකාරාගමො ච. එත්ථ ච ‘‘නු නිග්ගහීතං පදන්තෙ’’ති සුත්තෙ ‘‘පදන්තෙ’’ති වචනතො උපපදන්තෙයෙව නුකාරාගමො හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා උකාරලොපො. අයං පන න්වාගමො සමාසං [Pg.350] කත්වා උපපදවිභත්තිලොපෙ කතෙයෙව හොතීති වෙදිතබ්බං.

कर्म उपपद आधी असताना आणि संज्ञा (नाव) प्रतीत होत असताना धातूच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो, आणि उपपदाच्या शेवटी 'नु' कार आगम होतो. येथे 'नु निग्गहीतं पदन्ते' या सूत्रात 'पदन्ते' असे म्हटल्यामुळे उपपदाच्या शेवटीच 'नु' कार आगम होतो, असे समजावे. 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने 'उ' काराचा लोप होतो. हा 'नु' आगम समास करून उपपद विभक्तीचा लोप झाल्यावरच होतो, असे जाणावे.

566. නු නිග්ගහීතං පදන්තෙ.

५६६. 'नु निग्गहीतं पदन्ते' (पदाच्या शेवटी असलेला 'नु' आगम निग्गहीत म्हणजे अनुस्वारात बदलतो).

උපපදභූතනාමපදන්තෙ වත්තමානො නුකාරාගමො නිග්ගහීතමාපජ්ජතෙ, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, සෙසං සමං, වුද්ධාභාවොව විසෙසො, අරින්දමො රාජා.

उपपद असलेल्या नामपदाच्या शेवटी असलेला 'नु' कार आगम निग्गहीत (अनुस्वार) बनतो, निग्गहीताचा वर्गान्त वर्ण होतो, उर्वरित प्रक्रिया समान आहे, वृद्धी न होणे हाच विशेष आहे; जसे - 'अरिन्दमो राजा' (शत्रूचे दमन करणारा राजा).

තථා තර තරණෙ, වෙස්සං තරතීති වෙස්සන්තරො, තණ්හං කරොති හිංසතීති තණ්හඞ්කරො භගවා. එවං මෙධඞ්කරො, සරණඞ්කරො, දීපඞ්කරො.

तसेच 'तर' (पार करणे) धातूपासून, 'वेस्सं तरति' (वैश्याला किंवा प्रजेला पार करतो) यावरून 'वेस्सन्तरो' (वेस्सन्तर), 'तण्हं करोति हिंसति' (तृष्णेचा नाश करतो) यावरून 'तण्हङ्करो भगवा' (तण्हंकर भगवान) हे रूप बनते. याचप्रमाणे 'मेधङ्करो' (मेधंकर), 'सरणङ्करो' (शरणंकर), 'दीपङ्करो' (दीपंकर) ही रूपे सिद्ध होतात.

‘‘ආදිම්හි, අ’’ඉති ච වත්තතෙ.

'आदिम्हि, अ' (आधी उपपद असताना, 'अ' प्रत्यय) हे अनुवृत्तीने येते.

567. පුරෙ දදා ච ඉං.

५६७. 'पुरे ददा च इं' ('पुर' शब्द आधी असताना 'दा' धातूच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो आणि 'पुर' शब्दाच्या जागी 'इं' आदेश होतो).

පුරසද්දෙ ආදිම්හි සති ‘‘දද දානෙ’’ඉච්චෙතාය ධාතුයා අප්පච්චයො හොති, පුරසද්දෙ අකාරස්ස ඉඤ්ච හොති. එත්ථ ච ‘‘තදනුපරොධෙනා’’ති පරිභාසතො පුරසද්දන්තස්සෙව ඉං හොතීති දට්ඨබ්බං. ණාදීනං තෙකාලිකත්තෙපි උපපදත්ථවිසෙසෙන අතීතෙයෙවායමප්පච්චයො හොතීති දට්ඨබ්බං. පුරෙ දානං අදදීති පුරින්දදො සක්කො. ඉධාපි විභත්තිලොපෙ කතෙයෙව ඉංආදෙසො.

'पुर' शब्द आधी असताना 'दद ददाने' (देणे) या धातूच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो, आणि 'पुर' शब्दातील 'अ' काराच्या जागी 'इं' आदेश होतो. येथे 'तदनुपरोधेन' या परिभाषेनुसार 'पुर' शब्दाच्या शेवटीच 'इं' होतो, असे समजावे. 'ण' इत्यादी प्रत्यय त्रैकालिक असले तरी, उपपदाच्या विशेष अर्थामुळे भूतकाळातच हा 'अ' प्रत्यय होतो, असे समजावे; जसे - 'पुरे दानं अददि' (पूर्वी दान दिले) यावरून 'पुरिन्ददो सक्को' (पुरिंदर शक्र/इंद्र) हे रूप बनते. येथे देखील विभक्तीचा लोप झाल्यावरच 'इं' आदेश होतो.

‘‘කම්මාදිම්හි, අ’’ඉති ච වත්තතෙ.

'कम्मादिम्हि, अ' (कर्म इत्यादी उपपद असताना, 'अ' प्रत्यय) हे अनुवृत्तीने येते.

568. සබ්බතො ණ්වු ත්වාවී වා.

५६८. 'सब्बतो ण्वु त्वावी वा' (सर्व धातूंच्या पुढे 'ण्वु', 'तु', 'आवी' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात).

සබ්බතො ධාතුතො කම්මාදිම්හි වා අකම්මාදිම්හි වා සති අ ණ්වු තු ආවී ඉච්චෙතෙ චත්තාරො පච්චයා හොන්ති. වාග්ගහණං ‘‘අකම්මාදිම්හි වා’’ති විකප්පනත්ථං.

सर्व धातूंच्या पुढे कर्म इत्यादी उपपद असताना किंवा नसताना 'अ', 'ण्वु', 'तु', 'आवी' हे चार प्रत्यय होतात. 'वा' (विकल्प) ग्रहण करणे हे 'कर्म इत्यादी उपपद नसताना देखील' या विकल्पासाठी आहे.

අප්පච්චයෙ [Pg.351] තාව – ධර ධාරණෙ, ධම්මං අධරි, ධරති, ධරිස්සතීති වා ධම්මධරො. එවං විනයධරො. තථා තං කරොතීති තක්කරො, ද්විත්තං. එවං හිතකරො, දිවසකරො, දිනකරො, දිවාකරො, නිසාකරො, ධනුං ගණ්හාතීති ධනුග්ගහො. එවං කටග්ගහො, සබ්බකාමං දදාතීති සබ්බකාමදදො, සබ්බදදො.

प्रथम 'अ' प्रत्ययाच्या बाबतीत – 'धर' धातू धारण करण्याच्या अर्थात; ज्याने धम्माला धारण केले, जो धारण करतो किंवा जो धारण करील तो 'धम्मधरो'. याचप्रमाणे 'विनयधरो'. तसेच, 'ते करतो' या अर्थी 'तक्करो' (येथे द्वित्व होते). याचप्रमाणे 'हितकरो', 'दिवसकरो', 'दिनकरो', 'दिवाकरो', 'निशाकरो'. धनुष्य ग्रहण करतो तो 'धनुग्गहो'. याचप्रमाणे 'कटग्गहो'. सर्व इच्छा पूर्ण करतो (देतो) तो 'सब्बकामददो', सर्व काही देतो तो 'सब्बददो'.

ආතො පන – අන්නං අදාසි, දදාති, දදිස්සතීති අන්නදො. එවං ධනදො, සච්චං සන්දහතීති සච්චසන්ධො. පා පානෙ, මජ්ජං පිවතීති මජ්ජපො. තා පාලනෙ, ගවං සද්දං තායතීති ගොත්තං. එවං කත්තරි.

आणि 'आ' कारान्त धातूंपासून – ज्याने अन्न दिले, जो देतो किंवा जो देईल तो 'अन्नदो'. याचप्रमाणे 'धनदो'. सत्याचे संधान करतो तो 'सच्चसन्धो'. 'पा' धातू पिण्याच्या अर्थात; मद्य पितो तो 'मज्जपो'. 'ता' धातू पालनाच्या अर्थात; गाईंच्या आवाजाचे रक्षण करतो ते 'गोत्तं'. याचप्रमाणे कर्त्याच्या अर्थात (कर्तरी रूपे होतात).

අකම්මාදිම්හි පන ‘‘යස්මා දපෙතී’’ති සුත්තෙ භයග්ගහණෙන සෙසසාධනෙපි අප්පච්චයො.

परंतु, अकर्मक इत्यादींच्या बाबतीत 'यस्मा दापेति' या सूत्रात 'भय' शब्दाच्या ग्रहणाने इतर साधनांमध्येही (कारकांमध्येही) 'अ' प्रत्यय होतो.

නී පාපුණනෙ විපුබ්බො, විනෙසි, විනෙති, විනෙස්සති එතෙන, එත්ථාති වා විනයො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, අයාදෙසො ච, නයනං නයො. සි සෙවායං නිපුබ්බො, නිස්සීයිත්ථ, නිස්සීයති, නිස්සීයිස්සතීති වා නිස්සයො. සි සයෙ, අනුසයි, අනුසෙති, අනුසෙස්සතීති වා අනුසයො.

'नी' धातू प्राप्त करण्याच्या अर्थात, 'वि' उपसर्गासह; ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यामध्ये विनय लावला गेला, लावला जातो किंवा लावला जाईल तो 'विनयो'. 'अञ्ञेसु च' या सूत्राने वृद्धी आणि 'अय' आदेश होऊन 'नयनं' चे 'नयो' होते. 'सि' धातू सेवेच्या अर्थात, 'नि' उपसर्गासह; ज्याचा आश्रय घेतला गेला, घेतला जातो किंवा घेतला जाईल तो 'निस्सयो'. 'सि' धातू शयनाच्या (पडून राहण्याच्या) अर्थात; जो अनुसरून राहिला, राहतो किंवा राहील तो 'अनुसयो'.

ඉ ගතිම්හි පතිපුබ්බො, පටිච්ච එකස්මා ඵලමෙතීති පච්චයො, සමුදයො. චි චයෙ, විනිච්ඡීයතෙ අනෙන, විනිච්ඡයනං වා විනිච්ඡයො, උච්චයනං උච්චයො, සඤ්චයො, ධම්මං විචිනාතීති ධම්මවිචයො. ඛී ඛයෙ, ඛයනං ඛයො. ජි ජයෙ, විජයනං විජයො, ජයො. කී දබ්බවිනිමයෙ, වික්කයනං වික්කයො, කයො. ලී සිලෙසනෙ, අල්ලීයති එත්ථාති ආලයො, ලයො. එවං ඉවණ්ණන්තතො.

'इ' धातू गतीच्या अर्थात, 'पति' (प्रति) उपसर्गासह; एकाला अनुसरून (प्रतीत्य) फळ प्राप्त होते तो 'पच्चयो' (प्रत्यय) आणि 'समुदयो'. 'चि' धातू संचय करण्याच्या अर्थात; ज्याच्याद्वारे निश्चय केला जातो किंवा निश्चय करणे म्हणजे 'विनिच्छयो'; उच्चयन म्हणजे 'उच्चयो', 'सञ्चयो'; धम्माचा शोध (निवड) करतो तो 'धम्मविचयो'. 'खी' धातू क्षय होण्याच्या अर्थात; क्षय होणे म्हणजे 'खयो'. 'जि' धातू जिंकण्याच्या अर्थात; विजय मिळवणे म्हणजे 'विजयो' आणि 'जयो'. 'की' धातू वस्तूंच्या विनिमयाच्या अर्थात; विक्री करणे म्हणजे 'विक्कयो' आणि खरेदी करणे म्हणजे 'कयो'. 'ली' धातू चिकटण्याच्या (आसक्तीच्या) अर्थात; ज्याच्यामध्ये आसक्त झाले जाते ते 'आलयो' आणि 'लयो'. याचप्रमाणे 'इ' वर्णाने अंत होणाऱ्या धातूंपासून रूपे होतात.

ආසුණන්තීති [Pg.352] අස්සවා, අවාදෙසො, පටිස්සවනං පටිස්සවො. සු ගතිම්හි, ආභවග්ගා සවන්තීති ආසවා. රු සද්දෙ, රවතීති රවො. භවතීති භවො. පභවති එතස්මාති පභවො. ලූ ඡෙදනෙ, ලවනං ලවො. එවං උවණ්ණන්තතො.

जे ऐकतात ते 'अस्सवा' (येथे 'अव' आदेश होतो); प्रतिश्रवण म्हणजे 'पटिस्सवो'. 'सु' धातू गतीच्या (वाहण्याच्या) अर्थात; जे भवग्ग (भवाच्या शिखरा) पर्यंत वाहतात ते 'आसवा'. 'रु' धातू आवाजाच्या अर्थात; जो आवाज करतो तो 'रवो'. जो अस्तित्वात येतो तो 'भवो'. ज्याच्यापासून उत्पन्न होतो तो 'पभवो'. 'लू' धातू कापण्याच्या अर्थात; कापणी करणे म्हणजे 'लवो'. याचप्रमाणे 'उ' वर्णाने अंत होणाऱ्या धातूंपासून रूपे होतात.

නිග්ගණ්හාති, නිග්ගහණං වා නිග්ගහො, පග්ගහො, සඞ්ගණ්හාති තෙන, සඞ්ගහණං වා සඞ්ගහො. වර වරණෙ, සංවරණං සංවරො. දර ආදරෙ, ආදරණං ආදරො. ආගච්ඡති, ආගමනන්ති වා ආගමො, ආගමීයන්ති එත්ථ, එතෙන වා අත්ථාති ආගමො පරියත්ති. සප්පතීති සප්පො. දිබ්බතීති දෙවො. කමු පදවික්ඛෙපෙ, පක්කමනං, පක්කමතීති වා පක්කමො. එවං වික්කමො.

जो निग्रह करतो किंवा निग्रह करणे म्हणजे 'निग्गहो'; याचप्रमाणे 'पग्गहो'; ज्याच्याद्वारे संग्रह केला जातो किंवा संग्रह करणे म्हणजे 'सङ्गहो'. 'वर' धातू वरण करण्याच्या अर्थात; संवरण करणे म्हणजे 'संवरो'. 'दर' धातू आदराच्या अर्थात; आदर करणे म्हणजे 'आदरो'. जो येतो किंवा येणे म्हणजे 'आगमो'; ज्याच्यामध्ये किंवा ज्याच्याद्वारे अर्थ प्राप्त केला जातो तो 'आगमो' म्हणजेच 'परियत्ति'. जो सरपटतो तो 'सप्पो'. जो चमकतो (क्रीडा करतो) तो 'देवो'. 'कमु' धातू पाऊल टाकण्याच्या अर्थात; प्रस्थान करणे किंवा जो प्रस्थान करतो तो 'पक्कमो'. याचप्रमाणे 'विक्कमो'.

චර චරණෙ, වනෙ චරතීති වනචරො, කාමො අවචරති එත්ථාති කාමාවචරො ලොකො, කාමාවචරා සඤ්ඤා, කාමාවචරං චිත්තං. ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ඡට්ඨීතප්පුරිසො.

'चर' धातू फिरण्याच्या अर्थात; वनात फिरतो तो 'वनचरो'. ज्याच्यामध्ये काम संचार करते तो 'कामावचरो लोको' (कामावचर लोक), 'कामावचरा सञ्ञा' (कामावचर संज्ञा), 'कामावचरं चित्तं' (कामावचर चित्त). ज्याच्यामध्ये गाई चरतात तो 'गोचरो' (हा षष्ठी तत्पुरुष समास आहे).

පාදෙන පිවතීති පාදපො. එවං කච්ඡපො, තතියාතප්පුරිසො.

पायाने (मुळांनी पाणी) पितो तो 'पादपो'. याचप्रमाणे 'कच्छपो' (हा तृतीया तत्पुरुष समास आहे).

රුහ ජනනෙ, සිරස්මිං රුහතීති සිරොරුහො, ගුහායං සයතීති ගුහාසයං චිත්තං. එවං කුච්ඡිසයා වාතා. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, පබ්බතෙ අට්ඨාසි, තිට්ඨති, ඨස්සතීති වා පබ්බතට්ඨො පුරිසො, පබ්බතට්ඨා නදී, පබ්බතට්ඨං ඔසධං. එවං ථලට්ඨං, ජලට්ඨං, සත්තමීතප්පුරිසො.

'रुह' धातू उत्पन्न होण्याच्या अर्थात; डोक्यावर उगवतात ते 'सिरोरुहो' (केस). गुहेमध्ये राहते ते 'गुहासयं चित्तं'. याचप्रमाणे 'कुच्छिसया वाता' (पोटात राहणारे वायू). 'ठा' धातू गती थांबवण्याच्या (स्थिर राहण्याच्या) अर्थात; जो पर्वतावर राहिला, राहतो किंवा राहील तो 'पब्बतट्ठो पुरिसो', 'पब्बतट्ठा नदी', 'पब्बतट्ठं ओसधं'. याचप्रमाणे 'थलट्ठं', 'जलट्ठं' (हा सप्तमी तत्पुरुष समास आहे).

569. ගහස්සුපධස්සෙ වා.

५६९. 'गहस्सुपधस्से वा' (अर्थात 'गह' धातूच्या उपधेला विकल्पेकरून 'ए' होतो).

ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස උපධස්ස එත්තං හොති වා, උපධාති අන්තක්ඛරතො පුබ්බක්ඛරස්ස පරසමඤ්ඤා, ගය්හතීති ගෙහං, ගහං වා.

'गह' या धातूच्या उपधेला विकल्पेकरून 'ए' कार होतो. 'उपधा' म्हणजे शेवटच्या अक्षराच्या आधीच्या अक्षराची संज्ञा होय. जे ग्रहण केले जाते ते 'गेहं' किंवा 'गहं' होय.

ණ්වුප්පච්චයෙ [Pg.353] රථං කරොතීති අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, සො ච ‘‘අඤ්ඤෙ කිත’’ති කිතසඤ්ඤත්තා ‘‘කත්තරි කිත’’ති කත්තරියෙව භවති, තතො කාරිතබ්‍යපදෙස ණලොපවුද්ධියො.

'ण्वु' प्रत्ययाच्या बाबतीत – 'रथ करतो' या अर्थी 'ण्वु' प्रत्यय होतो; आणि तो 'अञ्ञे कित' या सूत्राने 'कित्' संज्ञा मिळाल्यामुळे 'कत्तरि कित' या सूत्राने कर्त्याच्या अर्थीच होतो. त्यानंतर कारित संज्ञेमुळे 'ण' चा लोप आणि वृद्धी होते.

570. අනකා යුණ්වූනං.

५७०. 'अनका युण्वूनं' (अर्थात 'यु' आणि 'ण्वु' या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन' आणि 'अक' हे आदेश होतात).

යුණ්වුඉච්චෙතෙසං පච්චයානං අන අකඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්තීති අකාදෙසො. සෙසං කුම්භකාරසද්දසමං, රථකාරකො. තථා අන්නං දදාතීති අන්නදායකො, ‘‘ආකාරන්තානමායො’’ති ආයාදෙසො, ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා අකාරස්ස ඉකාරො, අන්නදායිකා කඤ්ඤා, අන්නදායකං කුලං. ලොකං නෙතීති ලොකනායකො, විනෙති සත්තෙති විනායකො, ‘‘තෙ ආවායා කාරිතෙ’’ති ආයාදෙසො.

'यु' आणि 'ण्वु' या प्रत्ययांच्या जागी 'अन' आणि 'अक' हे आदेश होतात, म्हणून येथे 'अक' आदेश होतो. उर्वरित प्रक्रिया 'कुम्भकार' शब्दासारखीच आहे, रूप बनते 'रथकारको'. तसेच, अन्न देतो तो 'अन्नदायको'; 'आकारन्तानमायो' या सूत्राने 'आय' आदेश होतो; 'इत्थियमतो आपच्चयो' या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होतो; 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने अकाराचा इकार होऊन 'अन्नदायिका कञ्ञा' (अन्न देणारी कन्या) आणि 'अन्नदायकं कुलं' (अन्न देणारे कुटुंब) अशी रूपे होतात. जगाला सन्मार्गावर नेतो तो 'लोकनायको'; प्राण्यांना विनीत करतो तो 'विनायको'; 'ते आवाया कारिते' या सूत्राने 'आय' आदेश होतो.

අකම්මූපපදෙ කරොතීති කාරකො, කාරිකා, කාරකං. දදාතීති දායකො, දායිකා, දායකං. නෙතීති නායකො, නායිකා, නායකං. භගවතො ඔවාදානුසාසනිං අසුණි, සුණාති, සුණිස්සතීති වා සාවකො, සාවිකා, ආවාදෙසො. ලුනාතීති ලාවකො. පු පවනෙ, පුනාතීති පාවකො, භවතීති භාවකො, උපාසතීති උපාසකො, උපාසිකා. ගණ්හාතීති ගාහකො.

अकर्मक उपपद असताना, करतो तो 'कारको', 'कारिका', 'कारकं'. देतो तो 'दायको', 'दायिका', 'दायकं'. नेतो तो 'नायको', 'नायिका', 'नायकं'. भगवंतांचा उपदेश व अनुशासन ज्याने ऐकले, जो ऐकतो किंवा जो ऐकेल तो 'सावको' (श्रावक), 'साविका' (श्राविका) (येथे 'आव' आदेश होतो). कापतो तो 'लावको'. 'पु' धातू पवित्र करण्याच्या अर्थात; पवित्र करतो तो 'पावको'. जो उत्पन्न करतो तो 'भावको'. जो उपासना करतो तो 'उपासको', 'उпасिका'. जो ग्रहण करतो तो 'गाहको'.

පචතීති පාචකො. අයජි, යජති, යජිස්සතීති වා යාජකො. එත්ථ හි ‘‘කගා චජාන’’න්ති චජානං කගත්තෙ සම්පත්තෙ –

जो शिजवतो तो 'पाचको'. ज्याने यज्ञ केला, जो करतो किंवा जो करील तो 'याजको'. कारण येथे 'कगा चजानं' या सूत्राने 'च' आणि 'ज' च्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'ग' प्राप्त होत असताना –

571. න [Pg.354] කගත්තං චජා ණ්වුම්හි.

५७१. 'न कगत्तं चजा ण्वुम्हि' (अर्थात 'ण्वु' प्रत्यय असताना 'च' आणि 'ज' चे 'क' आणि 'ग' होत नाही).

ධාත්වන්තභූතා චකාරජකාරා කකාර ගකාරත්තං නාපජ්ජන්තෙ ණ්වුප්පච්චයෙ පරෙති පටිසිද්ධත්තා න භවති.

'ण्वु' प्रत्यय नंतर असताना धातूच्या शेवटी असलेले 'च' कार आणि 'ज' कार हे 'क' कार आणि 'ग' कार भाव प्राप्त करत नाहीत, असा निषेध असल्यामुळे ते होत नाही.

ජන ජනනෙ, ජනෙතීති ජනකො, ජනිකා, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති එත්ථ වාග්ගහණෙන වුද්ධි න හොති. එවං ඛනතීති ඛනකො, සමෙතීති සමකො, ගමෙතීති ගමකො, දමෙතීති දමකො, අහනි, හන්ති, හනිස්සතීති වා වධකො, ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති හනස්ස වධාදෙසො, හන්තීති යාතකො, ‘‘හනස්ස ඝාතො’’ති ණ්වුම්හි ඝාතාදෙසො, ගාවො හනතීති ගොඝාතකො, රුන්ධතීති රුන්ධකො, නිග්ගහීතාගමො, සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි හොති. එවං භුඤ්ජතීති භුඤ්ජකො, කිණාතීති කායකො, පාලෙතීති පාලකො, පූජෙතීති පූජකො.

'जन' धातू उत्पन्न करण्याच्या अर्थात; जो उत्पन्न करतो तो 'जनको', 'जनिका'; 'घटादीनं वा' या सूत्रात 'वा' च्या ग्रहणामुळे वृद्धी होत नाही. याचप्रमाणे खणतो तो 'खनको', शांत करतो तो 'समको', नेतो तो 'गमको', दमन करतो तो 'दमको'. ज्याने मारले, जो मारतो किंवा जो मारेल तो 'वधको'; 'वधो वा सब्बत्था' या सूत्राने 'हन्' धातूच्या जागी 'वध' आदेश होतो. जो मारतो तो 'यातको'; 'हनस्स घातो' या सूत्राने 'ण्वु' प्रत्यय असताना 'घातादेश' होतो, गाईंना मारतो तो 'गोघातको'. जो रोखतो तो 'रुन्धको' (येथे निग्गहीतचा आगम होतो आणि संयोगान्त असल्यामुळे वृद्धी होत नाही). याचप्रमाणे जो जेवतो तो 'भुञ्जको', जो खरेदी करतो तो 'कायको', जो पालन करतो तो 'पालको', जो पूजा करतो तो 'पूजको'.

572. නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි ච.

५७२. 'नुदादीहि युण्वूनमनाननाकाननका सकारितेहि च' (अर्थात 'नुद' इत्यादी धातूंपासून आणि सकारित धातूंपासून 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन', 'आनन', 'अक' आणि 'आननक' हे आदेश होतात).

නුදාදීහි ධාතූහි, සකාරිතෙහි ච ධාතූහි පරෙසං යුණ්වුප්පච්චයානං යථාක්කමං අන ආනන අක ආනනකඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති.

'नुद' इत्यादी धातूंपासून आणि सकारित धातूंपासून नंतर येणाऱ्या 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन', 'आनन', 'अक' आणि 'आननक' हे आदेश होतात.

එත්ථ හි –

कारण येथे –

සකාරිතෙහි යුණ්වූනං, කාරියස්ස විධානතො;

කිච්චකිත්ථම්භවො ධාතු-ප්පච්චයෙහිපි වෙදියො.

सकारित धातूंपासून 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांच्या कार्याचे विधान केल्यामुळे, कृत्य आणि इत्थंभाव हे धातू व प्रत्ययांद्वारेही जाणावे.

නුද ඛෙපෙ පපුබ්බො, පනුදි, පනුදති, පනුදිස්සතීති වා අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, තස්සිමිනා අකාදෙසො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා නුදිස්ස දීඝො, පනූදකො.

'नुद' धातू दूर करण्याच्या अर्थात, 'प' उपसर्गासह; ज्याने दूर केले, जो दूर करतो किंवा जो दूर करील या अर्थी 'ण्वु' प्रत्यय होतो; त्याचा या सूत्राने 'अक' आदेश होतो आणि 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'नुद' मधील उकाराचा दीर्घ होऊन 'पनूदको' रूप बनते.

සූද [Pg.355] පග්ඝරණෙ, සූදතීති සූදකො. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤාසි, ජානාති, ජානිස්සතීති වා අත්ථෙ ණ්වුප්පච්චයො, තස්සානෙන ආනනකාදෙසො, ‘‘ඤාස්ස ජාජංනා’’ති ජාදෙසො, සරලොපාදි, ජානනකො.

'सूद' धातू पाझरण्याच्या (किंवा स्वयंपाक करण्याच्या) अर्थात; जो स्वयंपाक करतो तो 'सूदको'. 'ञा' धातू जाणण्याच्या अर्थात; ज्याने जाणले, जो जाणतो किंवा जो जाणेल या अर्थी 'ण्वु' प्रत्यय होतो; त्याचा या सूत्राने 'आननक' आदेश होतो आणि 'ञास्स जाजंना' या सूत्राने 'जा' आदेश, स्वरलोप इत्यादी होऊन 'जाननको' रूप बनते.

සකාරිතෙහි පන ආණ පෙසනෙ, ආණාපෙසි, ආණාපෙති, ආණාපෙස්සතීති වා අත්ථෙ ‘‘සබ්බතො ණ්වුත්වාවී වා’’ති ණ්වුප්පච්චයො, තස්සිමිනා අකාදෙසො, සරලොපාදි, ආණාපකො, සඤ්ඤාපෙතීති සඤ්ඤාපකො, සඤ්ජානනකො, එත්ථ ආනනකාදෙසො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා කාරිතලොපො. තථා දාපෙතීති දාපකො, ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති අකාදෙසො, පතිට්ඨාපෙතීති පතිට්ඨාපකො, නිබ්බානං සම්පාපෙතීති නිබ්බානසම්පාපකො, කාරාපෙතීති කාරාපකො, කාරාපිකා ඉච්චාදි.

प्रयोजक (सकारित) मध्ये आज्ञा देण्याच्या अर्थात (आण पेसने), 'त्याने आज्ञा दिली' (आणापेसि), 'तो आज्ञा देतो' (आणापेति) किंवा 'तो आज्ञा देईल' (आणापेस्सति) या अर्थांमध्ये “सब्बतो ण्वुत्वावी वा” या सूत्राने 'ण्वु' प्रत्यय (ण्वुप्पच्चय) होतो. या सूत्राने त्याला 'अक' आदेश (अकादेसो), स्वरलोप इत्यादी होऊन 'आणापको' (आज्ञा देणारा) रूप बनते. 'सञ्ञापेति' (समजावून सांगतो) यावरून 'सञ्ञापको' बनते. 'सञ्जाननको' मध्ये 'आननक' आदेश होतो आणि “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने प्रयोजक प्रत्ययाचा लोप (कारितलोप) होतो. तसेच 'दापेति' (द्यायला लावतो) यावरून 'दापको' बनते, “अनका युण्वूनं” या सूत्राने 'अक' आदेश होतो. 'पतिट्ठापेति' (प्रतिष्ठापित करतो) यावरून 'पतिट्ठापको' बनते. 'निब्बानं संपापेति' (निर्वाण प्राप्त करून देतो) यावरून 'निब्बानसंपापको' बनते. 'कारापेति' (करायला लावतो) यावरून 'कारापको', स्त्रीलिंगात 'कारापिका' इत्यादी रूपे बनतात.

තුප්පච්චයෙ අකාසි, කරොති, කරිස්සතීති වා අත්ථෙ ‘‘සබ්බතො ණ්වුත්වාවී වා’’ති තුප්පච්චයො, සො ච කිතසඤ්ඤත්තා ණ්වුප්පච්චයො විය සබ්බත්ථ කත්තරියෙව භවති.

'तु' प्रत्ययाच्या (तुप्पच्चय) बाबतीत: 'त्याने केले' (अकासि), 'तो करतो' (करोति) किंवा 'तो करेल' (करिस्सति) या अर्थांमध्ये “सब्बतो ण्वुत्वावी वा” या सूत्राने 'तु' प्रत्यय होतो. आणि 'कित' संज्ञा (कृत् संज्ञा) असल्यामुळे, 'ण्वु' प्रत्ययाप्रमाणेच तो सर्वत्र केवळ कर्त्यामध्येच (कर्तरी प्रयोगातच) होतो.

‘‘අන්තස්සා’’ති වත්තතෙ.

“अन्तस्स” (शेवटच्या वर्णाचा) हे अनुवृत्त होते (पुढील सूत्रात येते).

573. කරස්ස ච තත්තං තුස්මිං.

५७३. आणि 'तु' प्रत्यय पर असताना 'कर' धातूच्या (शेवटच्या वर्णाचा) 'त'कार होतो.

කරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස රකාරස්ස තකාරත්තං හොති තුප්පච්චයෙ පරෙ. චසද්දෙන භරාදීනඤ්ච, තතො නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘‘සත්ථුපිතාදීනමා සිස්මිං සිලොපො චා’’ති ආත්තං, සිලොපො, තස්ස කත්තා තක්කත්තා, ඡට්ඨීසමාසො. තථා භරතීති භත්තා.

'कर' या धातूच्या शेवटच्या 'र' काराचा 'तु' प्रत्यय पर असताना 'त'कार होतो. 'च' शब्दाने 'भर' इत्यादी धातूंचाही (तकार होतो). त्यानंतर नाम बनविल्यावर 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती (स्याद्युप्पत्ति) होते, आणि “सत्थुपितादीनमा सिस्मिं सिलोपो च” या सूत्राने 'आ'कार (आत्तं) आणि 'सि' प्रत्ययाचा लोप (सिलोप) होऊन 'कत्ता' (कर्ता) हे रूप बनते. त्याचा कर्ता म्हणजे 'तक्कत्ता' (तस्य कर्ता), हा षष्ठी तत्पुरुष समास (छट्ठीसमासो) आहे. तसेच 'भरति' (पोषण करतो) यावरून 'भत्ता' (भर्ता/पोषणकर्ता) रूप बनते.

හර හරණෙ, හරතීති හත්තා, භින්දතීති භෙත්තා, භෙදිතා වා, ඡින්දතීති ඡෙත්තා, දදාතීති දාතා, භොජනස්ස දාභා භොජනදාතා, සන්දහතීති සන්ධාතා, අවචි, වචති[Pg.356], වක්ඛතීති වා වත්තා, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච, භුඤ්ජතීති භොත්තා, අබුජ්ඣි, බුජ්ඣති, බුජ්ඣිස්සතීති වා බුජ්ඣිතා, යකාරිකාරාගමා, ජානාතීති ඤාතා, ජිනාතීති ජෙතා, සුණාතීති සොතා, ගණ්හාතීති ගහෙතා, භවතීති භවිතා, සරතීති සරිතා, ගච්ඡතීති ගන්තා. ‘‘ගම ඛන හනාදීනං තුං තබ්බාදීසු න’’ඉති ධාත්වන්තස්ස නත්තං. එවං ඛනතීති ඛන්තා, හනතීති හන්තා, මඤ්ඤතීති මන්තා, පාලෙතීති පාලෙතා, පාලයිතා.

हरण करण्याच्या अर्थात 'हर' धातू: 'हरति' (हरण करतो) यावरून 'हत्ता' बनते. 'भिन्दति' (भेद करतो/तोडतो) यावरून 'भेत्ता' किंवा 'भेदित्ता' बनते. 'छिन्दति' (कापतो) यावरून 'छेत्ता' बनते. 'ददाति' (देतो) यावरून 'दाता' बनते. भोजनाचा दाता म्हणजे 'भोजनदाता' (भोजनस्स दाता). 'सन्दहति' (संधान करतो/जोडतो) यावरून 'सन्धाता' बनते. 'त्याने म्हटले' (अवचि), 'तो म्हणतो' (वचति) किंवा 'तो म्हणेल' (वक्खति) यावरून 'वत्ता' (वक्ता) बनते. “भुजादीनमन्तो नो द्वि चा” या सूत्राने धातूच्या शेवटच्या वर्णाचा लोप (धात्वन्तलोप) आणि द्वित्व होऊन 'भुञ्जति' (भोजन करतो) यावरून 'भोत्ता' बनते. 'त्याने जाणले' (अबुज्झि), 'तो जाणतो' (बुज्झति) किंवा 'तो जाणेल' (बुज्झिस्सति) यावरून 'बुज्झिता' बनते, येथे 'य'कार आणि 'इ'कार आगम (यकारिकारागमा) होतात. 'जानाति' (जाणतो) यावरून 'ञाता' (ज्ञाता) बनते. 'जिनाति' (जिंकतो) यावरून 'जेता' बनते. 'सुणाति' (ऐकतो) यावरून 'सोता' (श्रोता) बनते. 'गण्हाति' (ग्रहण करतो) यावरून 'गहेता' बनते. 'भवति' (होतो) यावरून 'भविता' बनते. 'सरति' (स्मरण करतो) यावरून 'सरिता' बनते. 'गच्छति' (जातो) यावरून 'गन्ता' बनते. “गम खन हनादीनं तुं तब्बादीसु न” या सूत्राने धातूच्या शेवटच्या वर्णाचा 'न'कार (नत्तं) होतो. याचप्रमाणे 'खनति' (खणतो) यावरून 'खन्ता' बनते. 'हनति' (मारतो) यावरून 'हन्ता' बनते. 'मञ्ञति' (मानतो/विचार करतो) यावरून 'मन्ता' बनते. 'पालेति' (पालन करतो) यावरून 'पालेता' किंवा 'पालयिता' बनते.

කාරිතෙ භාවෙතීති භාවෙතා, භාවයිතා. එවං සාරෙතා, සාරයිතා, දාපෙතා, දාපයිතා, හාපෙතා, හාපයිතා, නිරොධෙතා, නිරොධයිතා, බොධෙතා, බොධයිතා, ඤාපෙතා, ඤාපයිතා, සාවෙතා, සාවයිතා, ගාහෙභා, ගාහයිතා, කාරෙතා, කාරයිතා, කාරාපෙතා, කාරාපයිතා ඉච්චාදි.

प्रयोजक (कारित) मध्ये: 'भावेति' (भावना करतो/उत्पन्न करतो) यावरून 'भावेता' किंवा 'भावयिता' बनते. याचप्रमाणे 'सारेता', 'सारयिता'; 'दापेता', 'दापयिता'; 'हापेता', 'हापयिता'; 'निरोधेता', 'निरोधयिता'; 'बोधेता', 'बोधयिता'; 'ञापेता', 'ञापयिता'; 'सावेता', 'सावयिता'; 'गाहेता' (मूळ पाठात 'गाहेभा' असा अपपाठ आहे), 'गाहायिता'; 'कारेता', 'कारयिता'; 'कारापेता', 'कारापयिता' इत्यादी रूपे बनतात.

ආවීපච්චයෙ දිස පෙක්ඛනෙ, භයං අපස්සි, පස්සති, පස්සිස්සතීති වා අත්ථෙ ආවීපච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දිසස්ස දස්සාදෙසො, භයදස්සාවී, භයදස්සාවිනො ඉච්චාදි දණ්ඩීව නෙය්‍යං. ඉත්ථියං භයදස්සාවිනී. නපුංසකෙ භයදස්සාවි චිත්තං.

'आवी' प्रत्ययाच्या (आवीपच्चय) बाबतीत: पाहण्याच्या अर्थात 'दिस' धातू (दिस पेक्खणे). 'त्याने भय पाहिले' (भयं अपस्सि), 'तो भय पाहतो' (पस्सति) किंवा 'तो भय पाहेल' (पस्सिस्सति) या अर्थांमध्ये 'आवी' प्रत्यय होतो. “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'दिस' धातूचा 'दस्स' आदेश होऊन 'भयदस्सावी' (भय पाहणारा), 'भयदस्साविनो' इत्यादी रूपे 'दण्डी' शब्दाप्रमाणे चालवावीत. स्त्रीलिंगात 'भयदस्साविनी' आणि नपुंसकलिंगात 'भयदस्सावि चित्तं' (भय पाहणारे चित्त) असे रूप बनते.

සාස අනුසිට්ඨිම්හි, සදෙවකං ලොකං දිට්ඨධම්මිකාදිවසෙන සාසතීති අත්ථෙ –

उपदेश करण्याच्या अर्थात 'सास' धातू (सास अनुसिट्ठिम्हि). 'तो देवलोकासह संपूर्ण जगाला ऐहिक (दृष्टधार्मिक) इत्यादी हिताच्या दृष्टीने उपदेश करतो' (सदेवकं लोकं दिट्ठधम्मिकादिवसेन सासति) या अर्थात —

574. සාසාදීහි රත්ථු.

५७४. 'सास' इत्यादी धातूंहून 'रत्थु' प्रत्यय होतो.

සාසඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රත්ථුප්පච්චයො හොති.

'सास' इत्यादी धातूंहून 'रत्थु' प्रत्यय (रत्थुप्पच्चय) होतो.

‘‘රම්හි රන්තො රාදි නො’’ති රාදිලොපො, සරලොපාදි, නාමබ්‍යපදෙසො, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ආත්තං, සිලොපො. සත්ථා, සත්ථාරො.

“रम्हि रन्तो रादि नो” या सूत्राने 'र' इत्यादींचा लोप (रादिलोप), स्वरलोप इत्यादी, नामसंज्ञा (नामब्यपदेसो), विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती (स्याद्युप्पत्ति), 'आ'कार (आत्तं) आणि 'सि' प्रत्ययाचा लोप (सिलोप) होऊन 'सत्था' (शास्ता/गुरु), 'सत्थारो' (अनेकवचनी) अशी रूपे बनतात.

පා රක්ඛණෙ, පුත්තං පාතීති අත්ථෙ –

रक्षण करण्याच्या अर्थात 'पा' धातू (पा रक्खणे). 'तो पुत्राचे रक्षण करतो' (पुत्तं पाति) या अर्थात —

575. පාදිතො [Pg.357] රිතු.

५७५. 'पा' इत्यादी धातूंहून 'रितु' प्रत्यय होतो.

පාඉච්චෙවමාදිතො ධාතුග්ගණතො රිතුප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො සරලොපාදි. පිතා. ධර ධාරණෙ, මාතාපිතූහි ධරීයතීති ධීතා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඉකාරස්ස දීඝො.

'पा' इत्यादी धातूंच्या समूहाहून 'रितु' प्रत्यय (रितुप्पच्चय) होतो, आणि 'र' इत्यादींचा लोप (रादिलोप), स्वरलोप इत्यादी होऊन 'पिता' रूप बनते. धारण करण्याच्या अर्थात 'धर' धातू (धर धारणे): 'मातापित्यांद्वारे जिचे धारण (पोषण) केले जाते' (मातापितूहि धरीयति) यावरून 'धीता' (कन्या/मुलगी) बनते, येथे “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'इ'काराचा दीर्घ (इकारस्स दीघो) होतो.

මාන පූජායං, ධම්මෙන පුත්තං මානෙතීති අත්ථෙ –

पूजण्याच्या (आदर करण्याच्या) अर्थात 'मान' धातू (मान पूजायं). 'ती धर्माने पुत्राचा आदर करते' (धम्मेन पुत्तं मानेति) या अर्थात —

576. මානාදීහි රාතු.

५७६. 'मान' इत्यादी धातूंहून 'रातु' प्रत्यय होतो.

මාන භාසඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රාතුප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො, මාතා. භාස වියත්තියං වාචායං, පුබ්බෙ භාසතීති භාතා ඉච්චාදි.

'मान', 'भास' इत्यादी धातूंहून 'रातु' प्रत्यय (रातुप्पच्चय) होतो, आणि 'र' इत्यादींचा लोप (रादिलोप) होऊन 'माता' रूप बनते. स्पष्ट बोलण्याच्या अर्थात 'भास' धातू (भास वियत्तियं वाचायं): 'जो आधी बोलतो' (पुब्बे भासति) यावरून 'भाता' (भाऊ) इत्यादी रूपे बनतात.

විස පවෙසනෙ පපුබ්බො, පාවිසි, පවිසති, පවිසිස්සතීති වා අත්ථෙ –

'प' उपसर्गपूर्वक प्रवेश करण्याच्या अर्थात 'विस' धातू (विस पवेसने पपुब्बो). 'त्याने प्रवेश केला' (पाविसि), 'तो प्रवेश करतो' (पविसति) किंवा 'तो प्रवेश करेल' (पविसिस्सति) या अर्थात —

577. විස රුජ පදාදිතො ණ.

५७७. 'विस', 'रुज', 'पद' इत्यादी धातूंहून 'ण' प्रत्यय होतो.

විස රුජ පදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරො ණප්පච්චයො හොතීති ණප්පච්චයො. සො ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවති, කාරිතබ්‍යපදෙසණලොප වුද්ධියො, පවෙසො.

'विस', 'रुज', 'पद' इत्यादी धातूंहून पुढे 'ण' प्रत्यय (णप्पच्चय) होतो. आणि 'कित' संज्ञा (कृत् संज्ञा) असल्यामुळे तो कर्त्यामध्ये (कर्तरी प्रयोगात) होतो. प्रयोजक संज्ञा (कारितब्यपदेस), 'ण' प्रत्ययाचा लोप (णलोप) आणि वृद्धी होऊन 'पवेसो' (प्रवेश) रूप बनते.

තථා රුජ රොගෙ, අරුජි, රුජති, රුජිස්සතීති වා රොගො, ‘‘කගාචජාන’’න්ති ජකාරස්ස ගකාරො, උප්පජ්ජතීති උප්පාදො. ඵුස ඵුසනෙ, අඵුසි, ඵුසති, ඵුසිස්සති, ඵුසන්ති වා තෙන සම්පයුත්තාති ඵස්සො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඵුසස්ස ඵස්සො, සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි. භවතීති භාවො. උච සමවායෙ, උචතීති ඔකො, චකාරස්ස කකාරො. අය ගතිම්හි, අයි, අයති, අයිස්සති, අයති වා ඉතොති ආයො. බුධ අවගමනෙ, සම්මා බුජ්ඣතීති සම්බොධො, ආහරතීති [Pg.358] ආහාරො, උපහනතීති උපඝාතො, ‘‘හනස්ස ඝාතො’’ති ඝාතාදෙසො.

तसेच रोग होण्याच्या अर्थात 'रुज' धातू (रुज रोगे): 'त्याने पीडा दिली' (अरुजि), 'तो पीडा देतो' (रुजति) किंवा 'तो पीडा देईल' (रुजिस्सति) यावरून 'रोगो' (रोग) बनते, येथे “कगाचजानं” या सूत्राने 'ज'काराचा 'ग'कार होतो. 'जे उत्पन्न होते' (उप्पज्जति) यावरून 'उप्पादो' (उत्पाद/उत्पत्ती) बनते. स्पर्श करण्याच्या अर्थात 'फुस' धातू (फुस फुसने): 'त्याने स्पर्श केला' (अफुसि), 'तो स्पर्श करतो' (फुसति), 'तो स्पर्श करेल' (फुसिस्सति) किंवा 'त्याच्याशी जे संप्रयुक्त होऊन स्पर्श करतात' (फुसन्ति वा तेन सम्पयुत्ता) यावरून 'फस्सो' (स्पर्श) बनते. “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'फुस'चे 'फस्स' होते, आणि शेवटी संयोग (जोडाक्षर) असल्यामुळे वृद्धी होत नाही (न वुद्धि). 'जे होते' (भवति) यावरून 'भावो' (भाव/अस्तित्व) बनते. समवाय (एकत्र येणे) अर्थात 'उच' धातू: 'उचति' यावरून 'ओको' (घर/आश्रय) बनते, येथे 'च'काराचा 'क'कार होतो. गतीच्या अर्थात 'अय' धातू (अय गतिम्हि): 'तो गेला' (अयि), 'तो जातो' (अयति), 'तो जाईल' (अयिस्सति) किंवा 'इथून जो जातो' (अयति वा इतो) यावरून 'आयो' (आय/प्राप्ती) बनते. जाणण्याच्या अर्थात 'बुध' धातू (बुध अवगमने): 'जो सम्यक् प्रकारे जाणतो' (सम्मा बुज्झति) यावरून 'सम्बोधो' (संबोध) बनते. 'जो आणतो' (आहरति) यावरून 'आहारो' (आहार) बनते. 'जो उपघात करतो' (उपहनति) यावरून 'उपघातो' (उपघात/नाश) बनते, येथे “हनस्स घातो” या सूत्राने 'हन'चा 'घात' आदेश होतो.

රන්ජ රාගෙ, රන්ජතීති අත්ථෙ ණප්පච්චයො.

राग (आसक्ती/रंगणे) अर्थात 'रञ्ज' धातू (रञ्ज रागे): 'तो आसक्त होतो/रंगतो' (रञ्जति) या अर्थात 'ण' प्रत्यय (णप्पच्चय) होतो.

578. නිග්ගහීත සංයොගාදි නො.

५७८. संयोगाच्या (जोडाक्षराच्या) सुरुवातीच्या वर्णाचा निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

සංයොගස්මිං ආදිභූතො නකාරො නිග්ගහීතමාපජ්ජතෙ. නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, ජකාරස්ස ගත්තං, රඞ්ගො.

संयोगामध्ये (जोडाक्षरामध्ये) सुरुवातीला असलेला 'न'कार निग्गहीत (अनुस्वार) बनतो. निग्गहीताचा वर्गान्त वर्ण (परसवर्ण) होतो आणि 'ज'काराचा 'ग'कार होऊन 'रङ्गो' (रंग/रंगमंच) रूप बनते.

579. ණම්හි රන්ජස්ස ජො භාවකරණෙසු.

५७९. 'ण' प्रत्यय पर असताना, भाव आणि करण अर्थांमध्ये 'रञ्ज' धातूचा 'ज'कार होतो.

රන්ජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තභූතස්ස න්ජස්ස ජකාරාදෙසො හොති භාවකරණඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු විහිතෙ ණකාරවතිප්පච්චයෙ පරෙ.

'रञ्ज' या धातूच्या शेवटी असलेल्या 'ञ्ज'चा 'ज'कार आदेश होतो, जेव्हा भाव आणि करण या अर्थांमध्ये विहित केलेला 'ण'कारयुक्त प्रत्यय पर असतो.

එත්ථ හි –

कारण येथे —

ණම්හි රන්ජස්ස කරණෙ, ජාදෙසස්ස විධානතො;

අකත්තරිපි විඤ්ඤෙය්‍යො, කාරකෙ ණස්ස සම්භවොති.

“'ण' प्रत्यय पर असताना करण अर्थात 'रञ्ज' धातूच्या 'ज'कार आदेशाचे विधान केल्यामुळे, कर्ता नसलेल्या (अकर्तरी) कारकांमध्येही 'ण' प्रत्ययाचा संभव होतो असे जाणावे.”

රන්ජන්ති අනෙනාති රාගො, රඤ්ජීයති අනෙනාති වා රාගො, සයං රඤ්ජතීතිපි රාගො. ‘‘ණම්හි රන්ජස්ස ජො’’ති යොගවිභාගෙන ජකාරො. පජ්ජතෙ අනෙනාති පාදො, පතුජ්ජතෙ අනෙනාති පතොදො, ජරීයති අනෙනාති ජාරො. එවං දාරො. තථා කම්මාදීසු, භුජ්ජතීති භොගො. එවං භාගො, භාරො, ලබ්භතීති ලාභො, වොහරීයතීති වොහාරො, දීයතීති දායො, විහඤ්ඤති එතස්මාති විඝාතො, විහරන්ති එත්ථාති විහාරො, ආරමන්ති එතස්මින්ති ආරාමො. එවං පපාතො ඉච්චාදි.

'ज्याद्वारे लोक रंगतात (आसक्त होतात)' (रञ्जन्ति अनेना) तो 'रागो' (राग/आसक्ती), किंवा 'ज्याद्वारे रंगविले जाते' (रञ्जीयति अनेना) तो 'रागो', अथवा 'जो स्वतः रंगतो' (सयं रञ्जति) तोही 'रागो'. “णम्हि रञ्जस्स जो” या सूत्राच्या योगविभागाने (सूत्र विभागून) 'ज'कार होतो. 'ज्याद्वारे चालले जाते' (पज्जते अनेना) तो 'पादो' (पाय). 'ज्याद्वारे टोचले जाते' (पतुज्जते अनेना) तो 'पतोदो' (तोद/चाबूक). 'ज्याद्वारे जीर्ण केले जाते' (जरीयति अनेना) तो 'जारो' (जार/व्यभिचारी पुरुष). याचप्रमाणे 'दारो' (पत्नी). तसेच कर्म इत्यादी कारकांमध्ये: 'जे भोगले जाते' (भुज्जति) तो 'भोगो' (भोग/संपत्ती). याचप्रमाणे 'भागो' (भाग), 'भारो' (भार/ओझे). 'जे लाभते' (लब्भति) तो 'लाभो' (लाभ). 'ज्याचा व्यवहार केला जातो' (वोहरीयति) तो 'वोहारो' (व्यवहार/व्यापार). 'जे दिले जाते' (दीयति) तो 'दायो' (दान/दायभाग). 'ज्यापासून नाश होतो' (विहञ्ञति एतस्मा) तो 'विघातो' (विघात/नाश). 'जिथे लोक विहार करतात (राहतात)' (विहरन्ति एत्थ) तो 'विहारो' (विहार). 'ज्यामध्ये लोक रममाण होतात' (आरमन्ति एतस्मिं) तो 'आरामो' (आराम/उद्यान). याचप्रमाणे 'पपातो' (कडा/धबधबा) इत्यादी रूपे बनतात.

‘‘ණ’’ඉති වත්තතෙ.

“ण” हे अनुवृत्त होते.

580. භාවෙ ච.

५८०. आणि भाव अर्थात (भाव प्रयोगात).

භාවත්ථෙ භාවාභිධෙය්‍යෙ ධාතූහි ණප්පච්චයො හොති. භූයතෙ, භවනං වා භාවො, පච්චතෙ, පචනං වා පාකො, ‘‘කගා චජාන’’න්ති කාදෙසො.

भाव अर्थात, म्हणजे भाव (क्रिया) व्यक्त करायची असताना धातूंहून 'ण' प्रत्यय (णप्पच्चय) होतो. 'असणे' (भूयते) किंवा 'होणे' (भवनं) म्हणजे 'भावो' (भाव/अस्तित्व). 'शिजणे' (पच्चते) किंवा 'शिजविणे' (पचनं) म्हणजे 'पाको' (पाक/परिपक्वता), येथे “कगा चजानं” या सूत्राने 'क'कार आदेश (कादेसो) होतो.

සිච පග්ඝරණෙ, සෙචනං සෙකො. සුච සොකෙ, සොචනං සොකො. චජ හානිම්හි, අචජ්ජිත්ථ, චජ්ජතෙ, චජ්ජිස්සතෙ, චජනං වා චාගො. යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු, ඉජ්ජිත්ථ, ඉජ්ජතෙ, ඉජ්ජිස්සතෙ, යජනං වා යාගො, යුඤ්ජනං යොගො. භජ සෙවායං, අභජ්ජිත්ථ, භජ්ජතෙ, භජ්ජිස්සතෙ, භජනං වා භාගො, අරජ්ජිත්ථ, රජ්ජතෙ, රජ්ජිස්සතෙ, රජනං වා රාගො, ජස්ස ගකාරො.

सिच (धातू) पाझरण्याच्या (स्त्राव होण्याच्या) अर्थात, सेचन किंवा सेक. सुच (धातू) शोकाच्या अर्थात, सोचन किंवा सोक. चज (धातू) हानीच्या (त्यागाच्या) अर्थात, अचज्जित्थ, चज्जते, चज्जिस्सते, चजन किंवा चागो (त्याग). यज (धातू) देवपूजा (आदरणीय व्यक्तींची पूजा), संगतीकरण आणि दान या अर्थांमध्ये, इज्जित्थ, इज्जते, इज्जिस्सते, यजन किंवा यागो, युञ्जन किंवा योगो. भज (धातू) सेवेच्या अर्थात, अभज्जित्थ, भज्जते, भज्जिस्सते, भजन किंवा भागो, अरज्जित्थ, रज्जते, रज्जिस्सते, रजन किंवा रागो, 'ज' चा 'ग' कार होतो.

දහ භස්මීකරණෙ, පරිඩය්හිත්ථ, පරිඩය්හති, පරිඩය්හිස්සති, පරිඩය්හනං වාති අත්ථෙ ණප්පච්චයො.

दह (धातू) भस्मीकरण (जळणे) या अर्थात, परिडय्हित्थ, परिडय्हति, परिडय्हिस्सति, परिडय्हन या अर्थांमध्ये 'ण' प्रत्यय होतो.

‘‘ණම්හි, වා’’ති ච වත්තතෙ.

“ण-प्रत्यय असताना, विकल्पाने (वा)” हे अनुवृत्तीने येते.

581. දහස්ස දො ලං.

५८१. दह (धातूच्या) 'द' चा 'ळ' होतो.

දහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස දකාරො ලත්තමාපජ්ජතෙ ණප්පච්චයෙ පරෙ වා. පරිළාහො, පරිදාහො. භන්ජ අවමද්දනෙ, භඤ්ජනං භඞ්ගො. සන්ජ සඞ්ගෙ, සඤ්ජනං සඞ්ගො, නස්ස නිග්ගහීතං.

‘दह’ या धातूच्या द-काराला ‘ळ’ कार प्राप्त होतो, ‘ण’ प्रत्यय पर असताना विकल्पाने. (उदा.) परिळाहो, परिदाहो. भञ्ज (धातू) अवमर्दन (मोडणे) या अर्थात, भञ्जन किंवा भङ्गो. सञ्ज (धातू) संग (आसक्ती) या अर्थात, सञ्जन किंवा सङ्गो, ‘न’ चा निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කරීයති, සඞ්ඛරීයති තෙන වාති අත්ථෙ විසරුජපදාදිනා, සඞ්ඛරණන්ති අත්ථෙ ‘‘භාවෙ චා’’ති වා ණප්පච්චයො.

प्रत्ययांच्या संयोगाने केले जाते, किंवा ज्याच्याद्वारे संस्कारित केले जाते, या अर्थात ‘विसरुजपद’ इत्यादी सूत्राने, आणि ‘संखरण’ (संस्कार करणे) या अर्थात “भावे च” या सूत्राने ‘ण’ प्रत्यय होतो.

‘‘ණම්හී’’ති වත්තතෙ.

“ण-प्रत्यय असताना” हे अनुवृत्तीने येते.

582. පුරසමුපපරීහි [Pg.360] කරොතිස්ස ඛඛරා වා තප්පච්චයෙසු ච.

५८२. ‘पुर’, ‘सम्’, ‘उप’, ‘परि’ या उपसर्गांनंतर ‘करोति’ (कृ धातू) च्या ठिकाणी ‘ख’ आणि ‘खर’ हे आदेश विकल्पाने होतात, आणि त्या प्रत्ययांमध्ये सुद्धा.

පුර සං උප පරිඉච්චෙතෙහි පරස්ස කරොතිස්ස ධාතුස්ස ඛ ඛරඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා තප්පච්චයෙ, ණප්පච්චයෙ ච පරෙ. ‘‘තප්පච්චයෙසූ’’ති බහුවචනනිද්දෙසෙන තුං ත්වාදීසුපි. ධාත්වාදෙසස්සාපි ඨානොපචාරෙන ධාතුවොහාරතො ‘‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’’ති වුද්ධි, සඞ්ඛාරො. එවං පරික්ඛාරො, පුරෙක්ඛාරො.

‘पुर’, ‘सं’, ‘उप’, ‘परि’ यांच्यानंतर येणाऱ्या ‘करोति’ धातूच्या ठिकाणी ‘ख’ आणि ‘खर’ हे आदेश विकल्पाने होतात, त्या प्रत्ययात आणि ‘ण’ प्रत्यय पर असताना. “तप्प्रत्ययेसु” या बहुवचन निर्देशामुळे ‘तुं’, ‘त्वा’ इत्यादी प्रत्ययांमध्ये देखील हे होते. धातूच्या आदेशाला देखील स्थानापन्न मानून धातू व्यवहार केल्यामुळे “असंयोगन्तस्स वुद्धि कारिते” या सूत्राने वृद्धी होऊन ‘संखारो’ (संस्कार) रूप बनते. याचप्रमाणे ‘परिक्खारो’ (परिष्कार), ‘पुरेक्खारो’ (पुरस्कार) रूपे बनतात.

වාති කිං? උපකාරො.

‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? (जेव्हा आदेश होत नाही तेव्हा) ‘उपकारो’ (उपकार) रूप बनते.

ලුභ ගිද්ධිම්හි, ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. දුස අප්පීතිම්හි, දුස්සන්ති තෙන, සයං වා දුස්සති, දුස්සනමත්තමෙව වා තන්ති දොසො. මුහ වෙචිත්තෙ, මුය්හන්ති තෙන, සයං වා මුය්හති, මුය්හනමත්තමෙව වා තන්ති මොහො ඉච්චාදි කත්තුකරණභාවෙසු යථාරහං යොජෙතබ්බං.

‘लुभ’ (धातू) लोभ (आसक्ती) या अर्थात; ज्याच्याद्वारे लोभ केला जातो, किंवा स्वतः लोभ पावतो, किंवा केवळ लोभ पावण्याची क्रिया म्हणजे ‘लोभो’ (लोभ). ‘दुस’ (धातू) अप्रीती (द्वेष) या अर्थात; ज्याच्याद्वारे द्वेष केला जातो, किंवा स्वतः द्वेष करतो, किंवा केवळ द्वेष करण्याची क्रिया म्हणजे ‘दोसो’ (द्वेष). ‘मुह’ (धातू) वैचित्य (भ्रम) या अर्थात; ज्याच्याद्वारे मोहित होतो, किंवा स्वतः मोहित होतो, किंवा केवळ मोहित होण्याची क्रिया म्हणजे ‘मोहो’ (मोह). इत्यादी कर्ता, करण आणि भाव अर्थांमध्ये योग्यतेनुसार योजावे.

ගහ උපාදානෙ, ගය්හතීති අත්ථෙ විසරුජපදාදිනා කම්මනි ණප්පච්චයො.

‘गह’ (धातू) ग्रहण करणे (उपादान) या अर्थात; ‘ग्रहण केले जाते’ (गय्हति) या कर्म अर्थात ‘विसरुजपद’ इत्यादी सूत्राने ‘ण’ प्रत्यय होतो.

583. ගහස්ස ඝර ණෙ වා.

५८३. ‘गह’ धातूच्या ठिकाणी ‘घर’ आदेश होतो, ‘ण’ प्रत्यय असताना विकल्पाने.

ගහඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ඝරාදෙසො හොති වා ණප්පච්චයෙ පරෙ, සරලොපාදි, ඝරං, ඝරානි.

‘गह’ या धातूच्या ठिकाणी ‘घर’ आदेश होतो विकल्पाने ‘ण’ प्रत्यय पर असताना, स्वरलोप इत्यादी होऊन ‘घरं’ (घर), ‘घरानि’ (घरे) रूपे बनतात.

වාති කිං? ගණ්හාති, ගහණං වා ගාහො.

‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? (जेव्हा आदेश होत नाही तेव्हा) ‘गण्हाति’ (ग्रहण करतो), ‘गहणं’ (ग्रहण) किंवा ‘गाहो’ (ग्राह) रूपे बनतात.

සම්භවතීති අත්ථෙ –

‘संभवतो’ (उत्पन्न होतो) या अर्थात –

584. ක්වි [Pg.361] ච.

५८४. ‘क्वि’ प्रत्यय देखील होतो.

සබ්බධාතූහි ක්විපච්චයො හොති, සො ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවති.

सर्व धातूंहून ‘क्वि’ प्रत्यय होतो, आणि तो ‘कृत्’ संज्ञा असल्यामुळे कर्ता अर्थात होतो.

585. ක්විලොපො ච.

५८५. आणि ‘क्वि’ चा लोप होतो.

ක්විනො සබ්බස්ස ලොපො හොති. කිතන්තත්තා නාමමිව කත්වා ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සිලොපො, සම්භූ. එවං විභවතීති විභූ, අභිභූ, සයම්භූ.

‘क्वि’ प्रत्ययाचा पूर्णपणे लोप होतो. कृदन्त असल्यामुळे नामाप्रमाणे मानून ‘सि’ इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, ‘सि’ चा लोप होऊन ‘सम्भु’ (संभू) रूप बनते. याचप्रमाणे ‘विभवति’ (विशिष्ट रूपाने होतो) म्हणून ‘विभू’, ‘अभिभू’, ‘सयम्भू’ (स्वयंभू) रूपे बनतात.

තථා ධූ කම්පනෙ, සන්ධුනාතීති සන්ධූ. භා දිත්තිම්හි, විභාතීති විභා, පභාතීති පභා, සහ, සඞ්ගම්ම වා භන්ති, භාසන්ති වා එත්ථාති සභා, සහස්ස සාදෙසො, නිග්ගහීතලොපො ච.

तसेच ‘धू’ (धातू) कंपनाच्या अर्थात, ‘सन्धुनाति’ म्हणून ‘सन्धू’. ‘भा’ (धातू) दीप्ती (प्रकाशाच्या) अर्थात, ‘विभाति’ म्हणून ‘विभा’, ‘पभाति’ म्हणून ‘पभा’ (प्रभा). एकत्र किंवा मिळून जेथे प्रकाशित होतात किंवा भाषण करतात ती ‘सभ’ (सभा); येथे ‘सह’ च्या ठिकाणी ‘स’ आदेश होतो आणि निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो.

භුජෙන ගච්ඡතීති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො.

‘भुजेने (वक्र गतीने) जातो’ या अर्थात ‘क्वि’ प्रत्यय होतो.

586. ධාත්වන්තස්ස ලොපො ක්විම්හි.

५८६. ‘क्वि’ प्रत्यय असताना धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो.

ධාත්වන්තස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො හොති ක්විප්පච්චයෙ පරෙ. ක්විලොපො, භුජගො. එවං උරසා ගච්ඡතීති උරගො, තුරං සීඝං තුරිතතුරිතො ගච්ඡතීති තුරගො, ඛෙ ගච්ඡතීති ඛගො, විහායසෙ ගච්ඡතීති විහගො, විහාදෙසො, න ගච්ඡතීති අගො, නගො.

‘क्वि’ प्रत्यय पर असताना धातूच्या अन्त्य व्यंजनाचा लोप होतो. ‘क्वि’ चा लोप होऊन ‘भुजगो’ (भुजंग) रूप बनते. याचप्रमाणे ‘उराने (छातीने) जातो’ म्हणून ‘उरगो’ (साप), ‘त्वरेने, वेगाने, घाईघाईने जातो’ म्हणून ‘तुरगो’ (घोडा), ‘खे’ (आकाशात) जातो म्हणून ‘खगो’ (पक्षी), ‘विहायसे’ (आकाशात) जातो म्हणून ‘विहगो’ (पक्षी) - येथे ‘विहा’ आदेश होतो, ‘जो चालत नाही’ तो ‘अगो’ किंवा ‘नगो’ (पर्वत).

ඛනු අවධාරණෙ සංපුබ්බො, සඞ්ඛනි, සඞ්ඛනති, සඞ්ඛනිස්සතීති වා සඞ්ඛො. රමු කීළායං, කුඤ්ජෙ රමතීති කුඤ්ජරො. ජන ජනනෙ, කම්මතො ජාතොති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ධාත්වන්තස්ස ලොපාදි පුරිමසමං, පඤ්චමීතප්පුරිසොව විසෙසො. කම්මජො විපාකො, කම්මජා පටිසන්ධි, කම්මජං රූපං[Pg.362]. එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං, අත්තජො පුත්තො. වාරිම්හි ජාතො වාරිජො. එවං ථලජො, පඞ්කජං, ජලජං, අණ්ඩජං, සිරජං, සත්තමීසමාසො. ද්වික්ඛත්තුං ජාතො ද්විජො, පච්ඡා ජාතො අනුජො ඉච්චාදි.

‘खनु’ (धातू) अवधारण (खणणे) या अर्थात ‘सम्’ उपसर्गपूर्वक असताना, ‘संखनि’, ‘संखनति’, ‘संखनिस्सति’ किंवा ‘संखो’ (शंख) रूप बनते. ‘रमु’ (धातू) क्रीडेच्या अर्थात; ‘कुंजात (वनात) रमतो’ म्हणून ‘कुञ्जरो’ (हत्ती). ‘जन’ (धातू) जनन (उत्पत्ती) या अर्थात; ‘कर्मापासून उत्पन्न झालेला’ या अर्थात ‘क्वि’ प्रत्यय होतो, धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप इत्यादी पूर्वीप्रमाणेच होते, केवळ पंचमी तत्पुरुष समास हाच विशेष आहे. (उदा.) कम्मजो विपाको (कर्मापासून उत्पन्न झालेला विपाक), कम्मजा पटिसन्धि (कर्मापासून उत्पन्न झालेली प्रतिसंधी), कम्मजं रूपं (कर्मापासून उत्पन्न झालेले रूप). याचप्रमाणे चित्तजं (चित्तापासून उत्पन्न झालेले), उतुजं (ऋतूपासून उत्पन्न झालेले), आहारजं (आहारापासून उत्पन्न झालेले), अत्तजो पुत्तो (स्वतःपासून उत्पन्न झालेला मुलगा). पाण्यात उत्पन्न झालेला तो ‘वारिजो’. याचप्रमाणे थलजो (जमिनीवर उत्पन्न झालेला), पङ्कजं (चिखलात उत्पन्न झालेले), jalajं (पाण्यात उत्पन्न झालेले), अण्डजं (अंड्यातून उत्पन्न झालेला), सिरजं (डोक्यावर उत्पन्न झालेले - केस) - हे सप्तमी तत्पुरुष समास आहेत. दोनदा जन्मलेला तो ‘द्विजो’, नंतर जन्मलेला तो ‘अनुजो’ इत्यादी.

විද ඤාණෙ, ලොකං අවෙදීති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො.

‘विद’ (धातू) ज्ञानाच्या अर्थात; ‘लोकाला जाणले’ या अर्थात ‘क्वि’ प्रत्यय होतो.

‘‘ක්විම්හී’’ති වත්තතෙ.

“क्वि प्रत्यय असताना” हे अनुवृत्तीने येते.

587. විදන්තෙ ඌ.

५८७. ‘विद’ धातूच्या शेवटी ‘ऊ’ कार होतो.

විදධාතුනො අන්තෙ ඌකාරාගමො හොති ක්විම්හි, ක්විලොපො. ලොකවිදූ.

‘विद’ धातूच्या शेवटी ‘ऊ’ काराचा आगम होतो ‘क्वि’ प्रत्यय असताना, आणि ‘क्वि’ चा लोप होतो. (उदा.) लोकविदू (लोकाला जाणणारे).

දිස පෙක්ඛණෙ, ඉමමිව නං අපස්සි, පස්සති, පස්සිස්සතීති, අයමිව දිස්සතීති වා අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො.

‘दिस’ (धातू) पाहण्याच्या अर्थात; ‘याच्यासारखे याला पाहिले, पाहतो, पाहील’ किंवा ‘याच्यासारखा दिसतो’ या अर्थात ‘क्वि’ प्रत्यय होतो.

‘‘ධාත්වන්තස්ස ලොපො ක්විම්හී’’ති ධාත්වන්තලොපෙ සම්පත්තෙ –

“क्वि प्रत्यय असताना धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो” या सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप प्राप्त झाला असता –

588. ඉයතමකිඑසානමන්තස්සරො දීඝං ක්වචි දිසස්ස ගුණං දො රං සක්ඛී ච.

५८८. ‘इम’, ‘य’, ‘त’, ‘अम्ह’, ‘किं’, ‘एत’, ‘समान’ यांच्या अन्त्य स्वराला दीर्घ होतो, आणि काही ठिकाणी ‘दिस’ धातूच्या गुणाच्या ठिकाणी ‘द’ चा ‘र’ होतो, आणि ‘स’, ‘क्ख’, ‘ई’ हे आदेश होतात.

ඉම ය ත අම්හ කිං එත සමානඉච්චෙතෙසං සබ්බනාමානං උපමානුපපදභාවෙන දිසස්ස ධාතුස්ස ගුණභූතානං අන්තො සරො දීඝමාපජ්ජතෙ, දිසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස අන්තස්ස ස ක්ඛ ඊඉච්චෙතෙ ආදෙසා ච හොන්ති. දිසස්ස දකාරො රකාරමාපජ්ජතෙති ක්විම්හි ධාත්වන්තස්ස සසද්දාදෙසං කත්වා ක්විලොපාදිම්හි ච කතෙ ඉඉති නිපාතනෙන ඉමසද්දස්සිකාරෙ, තස්සිමිනා දීඝෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.

‘इम’, ‘य’, ‘त’, ‘अम्ह’, ‘किं’, ‘एत’, ‘समान’ या सर्वनामांच्या उपमान-उपपद भावामुळे ‘दिस’ धातूच्या गुणाच्या ठिकाणी अन्त्य स्वर दीर्घ होतो, आणि ‘दिस’ या धातूच्या अन्त्य वर्णाच्या ठिकाणी ‘स’, ‘क्ख’, ‘ई’ हे आदेश होतात. ‘दिस’ च्या ‘द’ काराला ‘र’ कार प्राप्त होतो, ‘क्वि’ प्रत्यय असताना धातूच्या अन्त्य वर्णाचा ‘स’ आदेश करून, ‘क्वि’ चा लोप इत्यादी झाल्यावर, ‘इ’ अशा निपातनाने ‘इम’ शब्दाच्या ठिकाणी ‘इ’ कार होतो, आणि या सूत्राने तो दीर्घ झाल्यावर ‘सि’ इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

ඊදිසො [Pg.363] පුරිසො, ඊදිසා කඤ්ඤා, ඊදිසී වා, ඊදිසං චිත්තං. තථා යමිව නං පස්සති, යො විය දිස්සතීති වා යාදිසො, යාදිසා, යාදිසී, යාදිසං. තමිව නං පස්සති, සො විය දිස්සතීති වා තාදිසො, තාදිසා, තාදිසී, තාදිසං. මමිව නං පස්සති, අහං විය සො දිස්සතීති වා මාදිසො, මාදිසා, මාදිසී, මාදිසං, මඉති නිපාතනෙන අම්හසද්දස්ස මසද්දාදෙසො. කිමිව නං පස්සති, කො විය දිස්සතීති වා කීදිසො, කීදිසා, කීදිසී, කීදිසං. එතමිව නං පස්සති, එසො විය දිස්සතීති වා එදිසො, එතාදිසො වා, එදිසා, එදිසී, එදිසං, එඉති නිපාතනෙන එතසද්දස්ස එකාරො. සමානං කත්වා නං පස්සති, සමානො විය දිස්සතීති සාදිසො, සදිසො, සඉති නිපාතනෙන සමානස්ස සාදෙසො, තදන්තස්ස වා දීඝො, සාදිසා, සාදිසී, සදිසා, සදිසී, සාදිසං, සදිසං.

ईदिसो पुरिसो (असा पुरुष), ईदिसा कञ्ञा किंवा ईदिसी (अशी कन्या), ईदिसं चित्तं (असे चित्त). तसेच ‘ज्याला याच्यासारखे पाहतो’ किंवा ‘जो याच्यासारखा दिसतो’ तो यादिसो, यादिसा, यादिसी, यादिसं. ‘त्याला याच्यासारखे पाहतो’ किंवा ‘तो याच्यासारखा दिसतो’ तो तादिसो, तादिसा, तादिसी, तादिसं. ‘मला याच्यासारखे पाहतो’ किंवा ‘माझ्यासारखा तो दिसतो’ तो मादिसो, मादिसा, मादिसी, मादिसं; येथे ‘मा’ अशा निपातनाने ‘अम्ह’ शब्दाच्या ठिकाणी ‘मा’ आदेश होतो. ‘कोणासारखे याला पाहतो’ किंवा ‘कोणत्या प्रकारे दिसतो’ तो कीदिसो, कीदिसा, कीदिसी, कीदिसं. ‘याच्यासारखे याला पाहतो’ किंवा ‘हा याच्यासारखा दिसतो’ तो एदिसो किंवा एतादिसो, एदिसा, एदिसी, एदिसं; येथे ‘ए’ अशा निपातनाने ‘एत’ शब्दाच्या ठिकाणी ‘ए’ कार होतो. ‘समान करून याला पाहतो’ किंवा ‘समान असल्यासारखा दिसतो’ तो सादिसो, सदिसो; येथे ‘स’ अशा निपातनाने ‘समान’ च्या ठिकाणी ‘स’ आदेश होतो, किंवा त्याच्या अन्त्य स्वराला दीर्घ होतो; सादिसा, सादिसी, सदिसा, सदिसी, सादिसं, सदिसं.

දකාරස්ස රකාරාදෙසෙ පන ඊරිසො, යාරිසො, තාරිසො, මාරිසො, කීරිසො, එරිසො, සාරිසො, සරිසො. ක්ඛාදෙසෙ ඊදික්ඛො, යාදික්ඛො, තාදික්ඛො, මාදික්ඛො, කීදික්ඛො, එදික්ඛො, සාදික්ඛො, සදික්ඛො. රකාරාදෙසෙ සාරික්ඛො, සරික්ඛො, ඊකාරාදෙසෙ ඊදී, යාදී, තාදී, මාදී, කීදී, එදී, සාදී.

‘द’ काराच्या ठिकाणी ‘र’ कार आदेश झाल्यावर मात्र ईरिसो, यारिसो, तारिसो, मारिसो, कीरिसो, एरिसो, सारिसो, सरिसो रूपे बनतात. ‘क्ख’ आदेश झाल्यावर ईदिक्खो, यादिक्खो, तादिक्खो, मादिक्खो, कीदिक्खो, एदिक्खो, सादिक्खो, सदिक्खो रूपे बनतात. ‘र’ कार आदेश झाल्यावर सारिक्खो, सरिक्खो रूपे बनतात. ‘ई’ कार आदेश झाल्यावर ईदी, यादी, तादी, मादी, कीदी, एदी, सादी रूपे बनतात.

චසද්දෙන තුම්හාදිඋපපදෙපි තුම්හෙ විය දිස්සතීති තුම්හාදිසො, තුම්හාදිසී, ඛන්ධා විය දිස්සන්තීති ඛන්ධාදිසා ඉච්චාදි.

‘च’ शब्दाने ‘तुम्हादि’ (तुम्हासारखे) उपपद असतानाही, ‘तुम्हासारखा दिसतो’ म्हणून ‘तुम्हादिसो’ (तुम्हासारखा), ‘तुम्हादिसी’ (तुम्हासारखी), ‘स्कंधांसारखे दिसतात’ म्हणून ‘खंधादिसा’ (स्कंधांसारखे) इत्यादी रूपे होतात.

ධර ධාරණෙ, අපායෙස්වපතමානෙ අධිගතමග්ගාදිකෙ සත්තෙ ධාරෙති, ධරන්ති තෙනාති වා, සලක්ඛණං ධාරෙති වා, පච්චයෙහි ධරීයති වාති අත්ථෙ –

‘धर’ (धृ) धातू धारण करण्याच्या अर्थात आहे; अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) न पडणाऱ्या, मार्ग-फलादी प्राप्त केलेल्या सत्त्वांना धारण करतो, किंवा ज्याच्याद्वारे धारण केले जाते, किंवा स्वतःचे लक्षण धारण करतो, किंवा प्रत्ययांद्वारे धारण केला जातो, या अर्थात –

589. ධරාදීහි [Pg.364] රම්මො.

५८९. ‘धरा’ इत्यादी धातूंहून ‘रम्म’ प्रत्यय होतो.

ධරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රම්මප්පච්චයො හොති.

‘धर’ इत्यादी धातूंहून ‘रम्म’ प्रत्यय होतो.

සො ච –

आणि तो (प्रत्यय) –

කම්මග්ගහණභො භාව- කම්මෙසූතෙත්ථ වෙදියො;

අකත්තරිපි හොතීති, කාරකෙ රම්මප්පච්චයො.

‘कर्मग्रहणाने भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये जाणावा; अकर्त्यामध्येही होतो,’ या नियमाने कारकामध्ये ‘रम्म’ प्रत्यय होतो.

රාදිලොපො, ධම්මො, එවං කරීයතීති කම්මං. වර වරණෙ, වම්මං.

‘र’ इत्यादींचा लोप होऊन ‘धम्मो’ (धम्म) रूप बनते. ‘अशा प्रकारे केले जाते ते कर्म’. ‘वर’ धातू वरण (निवडणे/झाकणे) करण्याच्या अर्थात आहे, त्यापासून ‘वम्मं’ (कवच) बनते.

සංස පසංසනෙ පපුබ්බො, පියඉච්චුපපදං, පියං පසංසිතුං සීලං යස්සාති වා පියං පසංසනසීලො, පියං පසංසනධම්මො, පියං පසංසනෙ සාධුකාරීති වා අත්ථෙ –

‘प’ (प्र) पूर्वपद असलेला ‘संस’ (शंस) धातू प्रशंसा करण्याच्या अर्थात आहे, ‘पिय’ (प्रिय) हे उपपद असताना, ‘ज्याला प्रियेची (किंवा प्रिय गोष्टीची) प्रशंसा करण्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’, ‘प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करणे हा ज्याचा धर्म आहे’, किंवा ‘प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करण्यात जो कुशल आहे’ या अर्थात –

590. තස්සීලාදීසු ණීත්වාවී ච.

५९०. ‘तच्छील’ (त्या स्वभावाचा) इत्यादी अर्थांमध्ये ‘णी’, ‘तु’ आणि ‘आवी’ प्रत्यय होतात.

සීලං පකති, තස්සීල තද්ධම්ම තස්සාධුකාරීස්වත්ථෙසු ගම්‍යමානෙසු සබ්බධාතූහි ණී තු ආවීඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති කත්තරි ණීපච්චයො, සංයොගන්තත්තාන වුද්ධි. සෙසං නෙය්‍යං.

‘शील’ म्हणजे प्रकृती (स्वभाव). ‘तच्छील’ (तो स्वभाव असणारा), ‘तद्धर्म’ (तो धर्म असणारा), ‘तत्साधुकारी’ (ते चांगल्या प्रकारे करणारा) हे अर्थ प्रतीत होत असताना सर्व धातूंहून ‘णी’, ‘तु’ आणि ‘आवी’ हे प्रत्यय होतात, या नियमाने कर्त्यामध्ये ‘णी’ प्रत्यय होतो. संयोगान्त असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. उर्वरित भाग समजून घ्यावा.

පියපසංසී රාජා. අථ වා පියං පසංසි, පසංසති, පසංසිස්සති වා සීලෙන වා ධම්මෙන වා සාධු වාති පියපසංසී, පියපසංසිනී, පියපසංසි කුලං. බ්‍රහ්මං චරිතුං සීලං යස්සාති වා බ්‍රහ්මං චරති සීලෙන, ධම්මෙන, සාධු වාති බ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහ්මචාරිනී, බ්‍රහ්මචාරි. එවං සච්චවාදී, ධම්මවාදී, සීඝයායී, පාපකාරී, මාලාකාරී ඉච්චාදි.

‘पियपसंसी राजा’ (प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करणारा राजा). किंवा ज्याने प्रिय गोष्टीची प्रशंसा केली, जो करतो किंवा करेल, स्वभावाने, धर्माने किंवा चांगल्या प्रकारे, तो ‘पियपसंसी’ (पुल्लिंगी), ‘पियपंससिनी’ (स्त्रीलिंगी), ‘पियपसंसि कुलम्’ (नपुंसकलिंगी). ‘ब्रह्मचर्य आचरणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा जो स्वभावाने, धर्माने किंवा चांगल्या प्रकारे ब्रह्मचर्य आचरण करतो तो ‘ब्रह्मचारी’ (पुल्लिंगी), ‘ब्रह्मचारिनी’ (स्त्रीलिंगी), ‘ब्रह्मचारि’ (नपुंसकलिंगी). याचप्रमाणे ‘सच्चवादी’ (सत्यवादी), ‘धम्मवादी’ (धर्मवादी), ‘सीघयायी’ (वेगाने जाणारा), ‘पापकारी’ (पाप करणारा), ‘मालाकारी’ (माळी) इत्यादी रूपे होतात.

චසද්දෙන අත්තමානෙපි ණී, පණ්ඩිතං අත්තානං මඤ්ඤතීති පණ්ඩිතමානී බාලො, බහුස්සුතමානී ඉච්චාදි.

‘च’ शब्दाने ‘आत्ममान’ (स्वतःला मानणे) या अर्थातही ‘णी’ प्रत्यय होतो; जसे की, ‘स्वतःला पंडित मानणारा’ तो ‘पंडितमानी बालो’ (स्वतःला पंडित मानणारा मूर्ख), ‘बहुस्सुतमानी’ (स्वतःला बहुश्रुत मानणारा) इत्यादी.

වතු [Pg.365] වත්තනෙ පපුබ්බො, පසය්හ පවත්තිතුං සීලං යස්සාති අත්ථෙ ඉමිනා තුප්පච්චයො, පසය්හපවත්තා. අථ වා වච වියත්තියං වාචායං, පසය්හ පවත්තිතුං සීලමස්සාති පසය්හපවත්තා, පසය්හපවත්තාරො, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි, සෙසං කත්තුසමං.

‘प’ (प्र) पूर्वपद असलेला ‘वतु’ (वृत्) धातू वर्तनाच्या अर्थात आहे, ‘बळजबरीने प्रवृत्त होणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थात या सूत्राने ‘तु’ प्रत्यय होऊन ‘पसहपवत्ता’ (बळजबरीने प्रवृत्त होणारा) रूप बनते. किंवा स्पष्ट वाणीच्या अर्थातील ‘वच’ धातू असताना, ‘बळजबरीने बोलणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थात ‘पसहपवत्ता’, ‘पसहपवत्तारो’ रूपे होतात. ‘भुजादि’ गणाप्रमाणे धातूच्या अंताचा लोप आणि द्वित्व होते, उर्वरित भाग कर्त्याप्रमाणेच असतो.

භයං පස්සිතුං සීලං යස්සාති වා භයං දස්සනසීලො, භයං දස්සනධම්මො, භයං දස්සනෙ සාධුකාරීති වා භයදස්සාවී, භයදස්සාවිනී, භයදස්සාවි චිත්තං. එවං ආදීනවදස්සාවී.

‘भय पाहणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘भय पाहणारा’, ‘भय पाहणे हा ज्याचा धर्म आहे’, किंवा ‘भय पाहण्यात जो कुशल आहे’ या अर्थात ‘भayadassāvī’ (पुल्लिंगी), ‘भayadassāvinī’ (स्त्रीलिंगी), ‘भayadassāvi चित्तं’ (नपुंसकलिंगी) रूपे होतात. याचप्रमाणे ‘आदीनवदस्सावी’ (दोष पाहणारा) हे रूप बनते.

‘‘තස්සීලාදීසූ’’ති අධිකාරො.

‘तस्सीलादीसु’ (तच्छील इत्यादींमध्ये) हा अधिकार अधिकारसूत्र आहे.

591. සද්ද කු ධ ච ල ම ණ්ඩ ත්ථ රුචාදීහි යු.

५९१. ‘सद्द’, ‘कुध’, ‘चल’, ‘मण्ड’, ‘त्थ’ आणि ‘रुच’ इत्यादी धातूंहून ‘यु’ प्रत्यय होतो.

සද්ද කු ධ ච ල මණ්ඩත්ථෙහි ධාතූහි, රුචාදීහි ච යුප්පච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු.

‘सद्द’, ‘कुध’, ‘चल’, ‘मण्ड’, ‘त्थ’ या धातूंहून आणि ‘रुच’ इत्यादी धातूंहून ‘तच्छील’ इत्यादी अर्थांमध्ये ‘यु’ प्रत्यय होतो.

ඝුස සද්දෙ, ඝොසිතුං සීලං අස්සාති වා ඝොසනසීලොති වා අඝොසයි, ඝොසයති, ඝොසයිස්සති සීලෙන, ධම්මෙන, සාධු වාති අත්ථෙ ඉමිනා යුප්පච්චයො, තස්ස ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති අනාදෙසො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, සො ඝොසනො, සා ඝොසනා. භාස වියත්තියං වාචායං, භාසිතුං සීලමස්සාති වා භාසනසීලො, භාසනධම්මො, භාසනෙ සාධුකාරීති වා භාසනො.

‘घुस’ धातू शब्दाच्या (आवाज करण्याच्या) अर्थात आहे; ‘घोषणा करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘घोषणा करणारा’, किंवा ज्याने घोषणा केली, जो करतो, किंवा करेल स्वभावाने, धर्माने किंवा चांगल्या प्रकारे, या अर्थात या सूत्राने ‘यु’ प्रत्यय होतो. त्याला ‘अनका युण्वूनं’ या सूत्राने ‘अन’ आदेश होतो, आणि ‘अञ्ञेसु च’ या सूत्राने वृद्धी होऊन ‘घोसणो’ (पुल्लिंगी), ‘घोसणा’ (स्त्रीलिंगी) रूपे बनतात. स्पष्ट वाणीच्या अर्थातील ‘भास’ धातू असताना, ‘भाषण करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘भाषण करणारा’, ‘भाषण करणे हा ज्याचा धर्म आहे’, किंवा ‘भाषण करण्यात जो कुशल आहे’ या अर्थात ‘भासणो’ रूप बनते.

කුධ කොපෙ, කුජ්ඣිතුං සීලමස්සාති වා කුජ්ඣනසීලොති වා කොධනො, කොධනා, කොධනං.

‘कुध’ (क्रुध) धातू कोपाच्या (क्रोधाच्या) अर्थात आहे; ‘क्रोध करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘क्रोध करणारा’ या अर्थात ‘कोधनो’ (पुल्लिंगी), ‘कोधना’ (स्त्रीलिंगी), ‘कोधनं’ (नपुंसकलिंगी) रूपे होतात.

රුස රොසෙ, රොසිතුං සීලමස්සාති වා රොසනසීලොති වා රොසනො.

‘रुस’ (रुष्) धातू रोषाच्या अर्थात आहे; ‘रोष करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘रोष करणारा’ या अर्थात ‘रोसणो’ रूप बनते.

චල කම්පනෙ, චලිතුං සීලං යස්සාති වා චලති සීලෙනාති වා චලනො. කපිචලනෙ, කම්පිතුං සීලං යස්සාති වා [Pg.366] අකම්පි, කම්පති, කම්පිස්සති සීලෙනාති වා කම්පනො, ඉකාරානුබන්ධිධාතුසරතො ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා නිග්ගහීතාගමො. ඵදි කිඤ්චිචලනෙ, ඵන්දිතුං සීලං යස්සාති වා ඵන්දති සීලෙනාති වා ඵන්දනො.

‘चल’ धातू कंपनाच्या (हलण्याच्या) अर्थात आहे; ‘चलणे (हलणे) हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘स्वभावाने चालणारा’ या अर्थात ‘चलनो’ रूप बनते. ‘कपि’ धातू कंपनाच्या अर्थात आहे; ‘कंप पावणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ज्याने कंप पावला, जो पावतो, किंवा पावेल स्वभावाने, या अर्थात ‘कंपनो’ रूप बनते. इकार अनुबंध असलेल्या धातूच्या स्वरापुढे ‘क्वचि धातू...’ इत्यादी सूत्राने किंवा ‘निग्गहीतं च...’ सूत्राने निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो. ‘फदि’ धातू थोड्या कंपनाच्या अर्थात आहे; ‘फडफडणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘स्वभावाने फडफडणारा’ या अर्थात ‘फन्दनो’ रूप बनते.

මඩි භූසායං, මණ්ඩයිතුං සීලං යස්සාති වා මණ්ඩයති සීලෙනාති වා මණ්ඩනො. භූස අලඞ්කාරෙ, භූසනසීලොති වා අභූසයි, භූසයති, භූයයිස්සති සීලෙනාති වා භූසනො, භූසනා, භූසනං.

‘मडि’ धातू सुशोभित करण्याच्या अर्थात आहे; ‘अलंकृत करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘स्वभावाने अलंकृत करणारा’ या अर्थात ‘मण्डनो’ रूप बनते. ‘भूस’ धातू अलंकाराच्या अर्थात आहे; ‘सुशोभित करणारा’ किंवा ज्याने सुशोभित केले, जो करतो, किंवा करेल स्वभावाने, या अर्थात ‘भूसणो’ (पुल्लिंगी), ‘भूसणा’ (स्त्रीलिंगी), ‘भूसणं’ (नपुंसकलिंगी) रूपे होतात.

රුච දිත්තිම්හි, අරුච්චි, රුච්චති, රුච්චිස්සති සීලෙනාති වා රොචනො. ජුත දිත්තිම්හි, අජොති, ජොතති, ජොතිස්සති සීලෙනාති වා ජොතනො. වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ, වඩ්ඪිතුං සීලමස්සාති වඩ්ඪනො ඉච්චාදි.

‘रुच’ धातू दीप्तीच्या (प्रकाशाच्या/आवडण्याच्या) अर्थात आहे; ज्याला आवडले, आवडते, किंवा आवडेल स्वभावाने, या अर्थात ‘रोचनो’ रूप बनते. ‘जुत’ (द्युत्) धातू दीप्तीच्या अर्थात आहे; ज्याने प्रकाश दिला, जो देतो, किंवा देईल स्वभावाने, या अर्थात ‘जोतनो’ रूप बनते. ‘वड्ढ’ (वृध्) धातू वाढण्याच्या अर्थात आहे; ‘वाढणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थात ‘वड्ढनो’ इत्यादी रूपे होतात.

592. පාරාදිගමිම්හා රූ.

५९२. ‘पारादि’ उपपद असताना ‘गमि’ धातूहून ‘रू’ प्रत्यय होतो.

පාරාදිඋපපදෙහි පරස්මා ගමිඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරො රූපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු කත්තරියෙව. පාරො ආදි යෙසං තෙ පාරාදයො, පාරාදීහි ගමි පාරාදිගමි. රාදිලොපො, භවපාරං ගන්තුං සීලං යස්සාති වා භවපාරං ගමනසීලො, භවපාරං ගමනධම්මො, භවපාරං ගමනෙ සාධුකාරීති වා භවපාරගූ, භවපාරගුනො. අන්තං ගමනසීලො අන්තගූ. එවං වෙදගූ, අද්ධගූ.

‘पारादि’ उपपदे पुढे असताना ‘गमि’ या धातूहून ‘तच्छील’ इत्यादी अर्थांमध्ये केवळ कर्त्यामध्येच ‘रू’ प्रत्यय होतो. ‘पार’ आहे आदी ज्यांच्या ते ‘पारादि’, ‘पारादि’ उपपदांसह ‘गमि’ धातू म्हणजे ‘पारादिगमि’. ‘र’ इत्यादींचा लोप होतो. ‘भवसागराच्या पार जाणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘भवपार जाणारा’, ‘भवपार जाणे हा ज्याचा धर्म आहे’, किंवा ‘भवपार जाण्यात जो कुशल आहे’ या अर्थात ‘भवपारगू’ (भवपार गेलेला), ‘भवपारगुनो’ रूपे होतात. ‘अंताप्रत (शेवटापर्यंत) जाणारा’ तो ‘अंतगू’. याचप्रमाणे ‘वेदगू’ (वेदांना/ज्ञानाला जाणणारा), ‘अद्धगू’ (प्रवासी) रूपे होतात.

‘‘රූ’’ති වත්තතෙ.

‘रू’ चे अनुवर्तन होते.

593. භික්ඛාදිතො ච.

५९३. आणि ‘भिक्खा’ इत्यादी धातूंहूनही (रू प्रत्यय होतो).

භික්ඛඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රූපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු. භික්ඛ යාචනෙ, භික්ඛිතුං සීලං යස්සාති වා අභික්ඛි, භික්ඛති, භික්ඛිස්සති සීලෙනාති වා භික්ඛනධම්මොති [Pg.367] වා භික්ඛනෙ සාධුකාරීති වා භික්ඛු, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රස්සත්තං. ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු, සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීතිපි භික්ඛු, විජානිතුං සීලං යස්ස, විජානනසීලොති වා විඤ්ඤූ, සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ. එවං මත්තඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ, අත්ථඤ්ඤූ, කාලඤ්ඤූ, කතඤ්ඤූ ඉච්චාදයො.

‘भिक्खा’ इत्यादी धातूंहून ‘तच्छील’ इत्यादी अर्थांमध्ये ‘रू’ प्रत्यय होतो. ‘भिक्ख’ धातू याचना करण्याच्या अर्थात आहे; ‘भिक्षा मागणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ज्याने भिक्षा मागितली, जो मागतो, किंवा मागेल स्वभावाने, किंवा ‘भिक्षा मागणे हा ज्याचा धर्म आहे’, किंवा ‘भिक्षा मागण्यात जो कुशल आहे’ या अर्थात ‘भिक्खु’ (भिक्षू) रूप बनते, ‘क्वचि धातू...’ इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व होते. ‘इक्ख’ धातू पाहणे आणि चिन्हांकित करण्याच्या अर्थात आहे; ‘संसारात भय पाहतो तो भिक्षू’ अशीही व्याख्या केली जाते. ‘विशेष रूपाने जाणणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘विशेष जाणणारा’ या अर्थात ‘विञ्ञू’ (विज्ञ/ज्ञानी) रूप बनते. ‘सर्व काही जाणतो तो सब्बञ्ञू’ (सर्वज्ञ). याचप्रमाणे ‘मत्तञ्ञू’ (प्रमाण जाणणारा), ‘धम्मञ्ञू’ (धर्म जाणणारा), ‘अत्थञ्ञू’ (अर्थ जाणणारा), ‘कालञ्ञू’ (काळ जाणणारा), ‘कतञ्ञू’ (कृतज्ञ) इत्यादी रूपे होतात.

594. හනත්‍යාදීනං ණුකො.

५९४. ‘हन’ इत्यादी धातूंहून ‘णुक’ प्रत्यय होतो.

හනත්‍යාදීනං ධාතූනමන්තෙ ණුකප්පච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු කත්තරි, අන්තාපෙක්ඛායං ඡට්ඨී, ණකාරො වුද්ධත්ථො. ආහනනසීලො ආඝාතුකො, ඝාතාදෙසො, සරලොපාදි, කරණසීලො කාරුකො සිප්පි. භී භයෙ, භායනසීලො භීරුකො, රකාරාගමො. අව රක්ඛණෙ, ආවුකො පිතා.

‘हन’ इत्यादी धातूंच्या शेवटी ‘तच्छील’ इत्यादी अर्थांमध्ये कर्त्यामध्ये ‘णुक’ प्रत्यय होतो. अंत अपेक्षेने षष्ठी विभक्ती झाली आहे. ‘ण’ कार हा वृद्धीसाठी आहे. ‘आघात (प्रहार) करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ तो ‘आघातुको’ (घातक/हिंसक), येथे ‘घात’ आदेश, स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. ‘करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ तो ‘कारुको सिप्पी’ (शिल्पी/कारागीर). ‘भी’ धातू भयाचा अर्थात आहे; ‘भय बाळगणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ तो ‘भीरुको’ (भित्रा), येथे ‘र’ काराचा आगम होतो. ‘अव’ धातू रक्षणाच्या अर्थात आहे, त्यापासून ‘आवुको पिता’ (रक्षण करणारा पिता) रूप बनते.

595. සංහනඤ්ඤාය වා රො ඝො.

५९५. ‘सं’ पूर्वपद असलेला ‘हन’ धातू आणि ‘ञा’ धातू यांच्यापुढे ‘र’ प्रत्यय होतो आणि ‘हन’ च्या जागी ‘घ’ आदेश विकल्पेकरून होतो.

සංපුබ්බාය හනඉච්චෙතාය ධාතුයා, අඤ්ඤාය ච ධාතුයා පරො රප්පච්චයො හොති, හනස්ස ඝො ච. වාග්ගහණං සම්පිණ්ඩනත්ථං, විකප්පනත්ථං වා, තෙන සඞ්ඝාතොතිපි සිද්ධං හොති.

‘सं’ पूर्वपद असलेला ‘हन’ या धातूहून आणि ‘ञा’ (ज्ञा) धातूहून ‘र’ प्रत्यय होतो, आणि ‘हन’ च्या जागी ‘घ’ आदेश होतो. ‘वा’ (विकल्पेकरून) चे ग्रहण संपिंडन (एकत्र करणे) किंवा विकल्पासाठी आहे, त्यामुळे ‘संघातो’ हे रूप देखील सिद्ध होते.

හනස්සෙවායං ඝො හොති, අභිධානානුරූපතො;

අසංපුබ්බා ච රො තෙන, පටිඝොතිපි සිජ්ඣති.

हा ‘घ’ आदेश केवळ ‘हन’ धातूचाच होतो, अभिधानाच्या (शब्दाच्या अर्थाच्या) अनुरूपतेनुसार; आणि ‘सं’ पूर्वपद नसतानाही ‘र’ प्रत्यय होतो, त्यामुळे ‘पटिघो’ (प्रतिघात/क्रोध) हे रूप देखील सिद्ध होते.

හන හිංසාගතීසු සං පුබ්බො, සංහනති සමග්ගං කම්මං සමුපගච්ඡති, සම්මදෙව කිලෙසදරථෙ හනතීති වා සඞ්ඝො, රාදිලොපො[Pg.368], සමන්තතො නගරස්ස බාහියෙ ඛඤ්ඤතීති පරිඛා, ඉත්ථියං ආපච්චයො, අන්තං කරොතීති අන්තකො මච්චු.

'हन्' (हिंसा आणि गती या अर्थातील) धातूच्या मागे 'सं' उपसर्ग लागून, 'संहनति' (एकत्र करतो, संघटित करतो), जो समग्र कर्माला प्राप्त होतो, किंवा जो क्लेशांच्या त्रासाला चांगल्या प्रकारे नष्ट करतो तो 'संघ' (saṅgho) होय. येथे 'र' इत्यादींचा लोप होतो. नगराच्या सभोवताली बाहेरून जे खणले जाते ती 'परिखा' (खंदक) होय, यात स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय लागतो. जो अंत करतो तो 'अंतक' (antako) म्हणजेच मृत्यू होय.

‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති වත්තතෙ.

"भावकर्मेसू" (भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये) याचे अनुवर्तन होते.

596. නන්දාදීහි යු.

५९६. 'नंद' इत्यादी धातूंहून 'यु' प्रत्यय होतो.

නන්දඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරො යුප්පච්චයො හොති භාවකම්මෙසු. ‘‘අනකා යුණ්වූන’’න්ති යුප්පච්චයස්ස අනාදෙසො, නන්ද සමිද්ධිම්හි, නන්ද නන්දනෙ වා. භාවෙ – නන්දීයතෙ නන්දනං. කම්මෙ – අනන්දීයිත්ථ, නන්දීයති, නන්දීයිස්සති, නන්දිතබ්බන්ති වා නන්දනං වනං, ගය්හති, ගහණීයං වා ගහණං, ගණ්හනං වා, චරිතබ්බං චරණං, භූයතෙ භවනං, හූයතෙ හවනං. රුන්ධිතබ්බං රුන්ධනං, රොධනං වා, භුඤ්ජිතබ්බං භුඤ්ජනං, භොජනං වා. බුජ්ඣිතබ්බං බුජ්ඣනං, බොධනං වා. සූයති, සුති වා සවණං, පාපීයතීති පාපුණනං, පාපනං වා, පාලීයතීති පාලනං ඉච්චාදි.

'नंद' इत्यादी धातूंहून भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'यु' प्रत्यय होतो. "अनका युण्वूनं" या सूत्राने 'यु' प्रत्ययाचा 'अन' असा आदेश होतो. 'नंद' समृद्धी अर्थात किंवा 'नंद' आनंद मिळवणे या अर्थात. भावे (भाव अर्थात) – 'नंदीयते' चे 'नंदनं' (आनंद घेणे) होते. कर्मात – 'अनंदीयित्थ', 'नंदीयति', 'नंदीयिस्सति', 'नंदितब्बं' किंवा 'नंदनं वनं' (आनंद देणारे वन), 'गय्हति' चे 'गहणीयं' किंवा 'गहणं' किंवा 'गण्हनं' (ग्रहण करणे), 'चरितब्बं' चे 'चरणं' (आचरण करणे), 'भूयते' चे 'भवनं' (होणे), 'हूयते' चे 'हवनं' (आहुती देणे). 'रुंधितब्बं' चे 'रुंधनं' किंवा 'रोधनं' (रोखणे), 'भुंजितब्बं' चे 'भुंजनं' किंवा 'भोजनं' (भोजन करणे). 'बुज्झितब्बं' चे 'बुज्झनं' किंवा 'बोधनं' (जाणून घेणे). 'सूयति' किंवा 'सुति' चे 'सवणं' (ऐकणे), 'पापीयति' चे 'पापुणनं' किंवा 'पापनं' (प्राप्त करणे), 'पालीयति' चे 'पालनं' (पालन करणे) इत्यादी.

‘‘යූ’’ති වත්තතෙ.

"यू" (यु प्रत्यय) याचे अनुवर्तन होते.

597. කත්තුකරණපදෙසෙසු ච.

५९७. कर्ता, करण आणि प्रदेश (अधिकरण) या अर्थांमध्ये सुद्धा (यु प्रत्यय होतो).

කත්තුකරණපදෙසඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ච සබ්බධාතූහි යුප්පච්චයො හොති. එත්ථ ච පදෙසොති අධිකරණකාරකං වුච්චති. කත්තරි තාව – රජං හරතීති රජොහරණං තොයං. ආරමණං විජානාතීති විඤ්ඤාණං, විජානනං වා, ආනනජාදෙසා. ඝා ගන්ධොපාදානෙ, ඝායතීති ඝානං, ඣෙ චින්තායං, ඣායතීති ඣානං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ආත්තං.

कर्ता, करण आणि प्रदेश (अधिकरण) या अर्थांमध्ये सर्व धातूंहून 'यु' प्रत्यय होतो. येथे 'प्रदेश' म्हणजे 'अधिकरण कारक' म्हटले जाते. प्रथम कर्ता अर्थात – 'रजं हरतीति रजोहरणं तोयं' (जे धूळ हरण करते ते पाणी म्हणजे रजोहरण). 'आरमणं विजानातीति विञ्ञाणं' किंवा 'विजाननं' (जे आलंबनाला जाणते ते विज्ञान किंवा विजानन), येथे 'आन' आणि 'ज' आदेश होतात. 'घा' गंध ग्रहण करण्याच्या अर्थात, 'घायतीति घानं' (जे वास घेते ते घ्राण/नाक). 'झे' चिंतनाच्या अर्थात, 'झायतीति झानं' (जे चिंतन करते ते ध्यान), "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'आ'त्व (आ-कार) होतो.

කරණෙ [Pg.369] – කර කරණෙ, කරොති තෙනාති කරණං, යථාසරූපං සද්දා බ්‍යාකරීයන්ති එතෙනාති බ්‍යාකරණං. පූර පූරණෙ, පූරයති තෙනාති පූරණං. දීයති අනෙනාති දානං, පමීයති අනෙනාති පමානං, වුච්චති අනෙනාති වචනං, පනුදති, පනුජ්ජතෙ අනෙනාති වා පනූදනො. සූද පග්ඝරණෙ, සූදති, සුජ්ජතෙ අනෙනාති වා සූදනො, සුණාති, සූයති එතෙනාති වා සවණං. ලූ ඡෙදනෙ, ලුනාති, ලූයති අනෙනාති වා ලවනං, ලවණං, ලොණං වා. නයති, නීයති එතෙනාති වා නයනං. පූ පවනෙ, පුනාති, පූයතෙ අනෙනාති වා පවනො, සමෙති, සමීයති වා පාපං අනෙනාති සමණො, සමණං වා. තථා භාවෙති, භාවීයති එකායාති වා භාවනා. එවං පාචනං, පාචාපනං ඉච්චාදි.

करण अर्थात – 'कर' करणे या अर्थात, 'करोति तेनाति करणं' (ज्याद्वारे केले जाते ते करण). शब्दांचे मूळ रूप ज्याद्वारे स्पष्ट केले जाते ते 'ब्याकरणं' (व्याकरण). 'पूर' पूर्ण करणे या अर्थात, 'पूरयति तेनाति पूरणं' (ज्याद्वारे पूर्ण केले जाते ते पूरण). 'दीयति अनेनाति दानं' (ज्याद्वारे दिले जाते ते दान), 'पमीयति अनेनाति पमानं' (ज्याद्वारे मोजले जाते ते प्रमाण), 'वुच्चति अनेनाति वचनं' (ज्याद्वारे बोलले जाते ते वचन), 'पनुदति' किंवा 'पनुज्जते अनेनाति वा पनूदनो' (ज्याद्वारे दूर केले जाते तो पनूदन). 'सूद' पाझरणे या अर्थात, 'सूदति' किंवा 'सुज्जते अनेनाति वा सूदनो' (ज्याद्वारे पाझरते किंवा शुद्ध होते तो सूदन), 'सुणाति' किंवा 'सूयति एतेनाति वा सवणं' (ज्याद्वारे ऐकले जाते ते सवण/श्रवण). 'लू' छेदण्याच्या अर्थात, 'लुनाति' किंवा 'लूयति अनेनाति वा लवनं', 'लवणं' किंवा 'लोणं' (ज्याद्वारे कापले जाते ते लवन किंवा मीठ). 'नयति' किंवा 'नीयति एतेनाति वा नयनं' (ज्याद्वारे नेले जाते ते नयन/डोळा). 'पू' पवित्र करणे या अर्थात, 'पुनाति' किंवा 'पूयते अनेनाति वा पवनो' (ज्याद्वारे पवित्र केले जाते तो पवन/वारा), 'समेति' किंवा 'समीयति वा पापं अनेनाति समणो' किंवा 'समणं' (ज्याद्वारे पापाचे शमन केले जाते तो श्रमण किंवा शमन). तसेच 'भावेति' किंवा 'भावीयति एकायाति वा भावना' (ज्याद्वारे भावना केली जाते किंवा विकसित केले जाते ती भावना). याचप्रमाणे 'पाचनं', 'पाचापनं' इत्यादी.

අධිකරණෙ – ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, තිට්ඨති තස්මින්ති ඨානං. එවං සයනං, සෙනං වා, ආසනං, අධිකරීයති එත්ථාති අධිකරණං.

अधिकरण अर्थात – 'ठा' गती थांबवणे या अर्थात, 'तिट्ठति तस्मिन्ति ठानं' (ज्या ठिकाणी थांबले जाते ते स्थान). याचप्रमाणे 'सयनं' (शयन) किंवा 'सेनं' (शय्या), 'आसनं' (आसन), 'अधिकरीयति एत्थाति अधिकरणं' (ज्या ठिकाणी कार्य केले जाते ते अधिकरण).

චසද්දෙන සම්පදානාපාදානෙසුපි – සම්මා පකාරෙන දදාති අස්සාති සම්පදානං, අපෙච්ච එතස්මා ආදදාතීති අපාදානං.

'च' शब्दाने संप्रदान आणि अपादान या अर्थांमध्ये सुद्धा (यु प्रत्यय होतो) – 'सम्मा प्रकारेण ददाति अस्साति संप्रदानं' (ज्याला चांगल्या प्रकारे दिले जाते ते संप्रदान), 'अपेच्च एतस्मा आदादातीति अपादानं' (ज्यापासून दूर करून घेतले जाते ते अपादान).

598. සඤ්ඤායං දාධාතො ඉ.

५९८. संज्ञा (नाव) अर्थ गम्यमान असताना 'दा' आणि 'धा' धातूंहून 'इ' प्रत्यय होतो.

සඤ්ඤායං ගම්‍යමානායං දාධාඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ඉප්පච්චයො හොති, භාවකම්මාදිඅධිකාරෙවායං, සරලොපාදි. දා දානෙ ආපුබ්බො, ආදීයතීතිආදි. එවං උපාදි. ධා ධාරණෙ[Pg.370], උදකං දධාතීති උදධි, තෙසු වුද්ධිලොපාදිනා සඤ්ඤායං උදකස්ස උදාදෙසො. ජලං ධීයතෙ අස්මින්ති ජලධි, වාලානි දධාති තස්මින්ති වාලධි, සන්ධීයති, සන්දධාතීති වා සන්ධි, නිධීයතීති නිධි. එවං විධීයති, විදධාති, විධානං වා විධි, සම්මා, සමං වා චිත්තං ආදධාතීති සමාධි.

संज्ञा (नाव) अर्थ गम्यमान असताना 'दा' आणि 'धा' या धातूंहून 'इ' प्रत्यय होतो. हा प्रत्यय भाव, कर्म इत्यादींच्या अधिकारातच होतो, येथे स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. 'दा' देणे या अर्थात 'आ' उपसर्ग लागून 'आदीयति' इत्यादी रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'उपादि' (upādi). 'धा' धारण करणे या अर्थात, 'उदकं दधातीति उदधि' (जे पाणी धारण करते तो उदधी/समुद्र), संज्ञा अर्थात वृद्धी, लोप इत्यादींनी 'उदक' शब्दाचा 'उद' असा आदेश होतो. 'जलं धीयते अस्मिन्ति जलधि' (ज्यात जल धारण केले जाते तो जलधी), 'वालानि दधाति तस्मिन्ति वालधि' (जो केस/शेपूट धारण करतो तो वालधी), 'संधीियति' किंवा 'संदधातीति वा संधि' (जे जोडले जाते ती संधी), 'निधीयतीति निधि' (जे ठेवले जाते तो निधी). याचप्रमाणे 'विधीयति', 'विदधाति' किंवा 'विधानं वा विधि' (जे विहित केले जाते तो विधी), 'सम्मा' किंवा 'समं वा चित्तं आदधातीति समाधि' (जे चित्ताला चांगल्या प्रकारे किंवा सम्यकपणे एकाग्र करते तो समाधी).

599. ඉත්ථියමතියවො වා.

५९९. स्त्रीलिंगात 'अ', 'ति' आणि 'यु' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

ඉත්ථියං අභිධෙය්‍යායං සබ්බධාතූහි අකාරතියුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා භාවකම්මාදීසු. අප්පච්චයෙ තාව ජර වයොහානිම්හි, ජීරති, ජීරණන්ති වා ජරා, ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආපච්චයො, පටිසම්භිජ්ජතීති පටිසම්භිදා. පටිපජ්ජති එතායාති පටිපදා. එවං සම්පදා, ආපදා. උපාදීයතීති උපාදා. සඤ්ජානාතීති සඤ්ඤා, පජානාතීති පඤ්ඤා. උපෙක්ඛතීති උපෙක්ඛා. චින්තනං චින්තා. පතිට්ඨානං පතිට්ඨා. සික්ඛ විජ්ජොපාදානෙ, සික්ඛනං, සික්ඛීයතීති වා සික්ඛා. එවං භික්ඛා. ඣෙ චින්තායං, පරසම්පත්තිං අභිමුඛං ඣායතීති අභිජ්ඣා, හිතෙසිතං උපට්ඨපෙත්වා ඣායතීති උපජ්ඣා, උපජ්ඣායො, සම්මා ඣායති එත්ථාති සජ්ඣා.

स्त्रीलिंग अभिधेय (वाच्य) असताना सर्व धातूंहून भाव, कर्म इत्यादी अर्थांमध्ये 'अ', 'ति' आणि 'यु' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. प्रथम 'अ' प्रत्यय असताना – 'जर' वय कमी होणे या अर्थात, 'जीरति' किंवा 'जीरणं' चे 'जरा' होते, "इत्थियमतो आपच्चयो" या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होतो. 'पटिसंभिज्जतीति पटिसंभिदा' (जी विभागून जाणते ती प्रतिसंभिदा). 'पटिपज्जति एतायाति पटिपदा' (ज्याद्वारे मार्गक्रमण केले जाते ती प्रतिपदा/प्रतिपत्ती). याचप्रमाणे 'संपदा', 'आपदा'. 'उपादीयतीति उपादा' (जे ग्रहण केले जाते ते उपादान/उपादा). 'संजानातीति सञ्ञा' (जी ओळखते ती संज्ञा), 'पजानातीति पञ्ञा' (जी विशेष रूपाने जाणते ती प्रज्ञा). 'उपेक्खतीति उपेक्खा' (जी तटस्थपणे पाहते ती उपेक्षा). 'चिंतनं चिंता' (चिंतन करणे ती चिंता). 'पतिट्ठानं पतिट्ठा' (प्रतिष्ठापन करणे ती प्रतिष्ठा). 'सिक्ख' विद्या ग्रहण करणे या अर्थात, 'सिक्खनं' किंवा 'सिक्खीयतीति वा सिक्खा' (शिकणे ती शिक्षा/शिका). याचप्रमाणे 'भिक्खा' (भिक्षा). 'झे' चिंतनाच्या अर्थात, 'परसंपत्तिं अभिमुखं झायतीति अभिज्झा' (दुसऱ्याच्या संपत्तीची अभिलाषा धरणे ती अभिध्या), 'हितेसितं उपट्ठपेत्वा झायतीति उपज्झा' (हिताची इच्छा ठेवून जो ध्यान करतो तो उपाध्याय/उपज्झा), 'सम्मा झायति एत्थाति सज्झा' (जिथे सम्यकपणे ध्यान/अध्ययन केले जाते ते स्वाध्याय/सज्झाय).

ඉසු [Pg.371] ඉච්ඡායං, එසනන්ති අත්ථෙ අප්පච්චයො, ‘‘ඉසු යමූනමන්තො ච්ඡො වා’’ති ච්ඡාදෙසො, ඉච්ඡා. පුච්ඡ පුච්ඡනෙ, පුච්ඡනං පුච්ඡා, තිකිච්ඡනං තිකිච්ඡා, ඝසිතුමිච්ඡා ජිඝච්ඡා, තිතික්ඛා, බුභුක්ඛා, පාතුමිච්ඡා පිපාසා, මණ්ඩූකගතියා වාධිකාරතො වාදෙසාභාවො. බ්‍යාපිතුමිච්ඡා විච්ඡා ඉච්චාදි.

'इसु' इच्छेच्या अर्थात, 'एसनं' (शोधणे) या अर्थात 'अ' प्रत्यय होतो, "इसु यमूनमंतो च्छो वा" या सूत्राने 'च्छ' आदेश होऊन 'इच्छा' रूप बनते. 'पुच्छ' विचारणे या अर्थात, 'पुच्छनं' चे 'पुच्छा' (प्रश्न), 'तिकिच्छनं' चे 'तिकिच्छा' (चिकित्सा/उपचार), 'घसितुमिच्छा' चे 'जिघच्छा' (खाण्याची इच्छा/भूक), 'तितिक्खा' (तितिक्षा/सहनशीलता), 'बुभुक्खा' (खाण्याची इच्छा), 'पातुमिच्छा' चे 'पिपासा' (पिण्याची इच्छा/तहान), बेडकाच्या उडीप्रमाणे (मंडूकगती) अधिकारावरून 'वा' (विकल्प) आदेशाचा अभाव होतो. 'ब्यापितुमिच्छा' चे 'विच्छा' (व्यापण्याची इच्छा) इत्यादी.

තිප්පච්චයෙ සම්භවනං සම්භූති. වාධිකාරතො තිප්පච්චයම්හි න වුද්ධි, සවණං සුති, නයනං, නීයති එතායාති වා නීති. මන ඤාණෙ, මඤ්ඤතීති මති.

'ति' प्रत्यय लागल्यास – 'संभवनं' चे 'संभूति' (उत्पत्ती) होते. 'वा' च्या अधिकाराने 'ति' प्रत्यय असताना वृद्धी होत नाही, 'सवणं' चे 'सुति' (श्रुती/ऐकणे), 'नयनं' किंवा 'नीयति एतायाति वा नीति' (ज्याद्वारे नेले जाते ती नीती). 'मन' ज्ञान अर्थात, 'मञ्ञतीति मति' (जे जाणते ती मती/बुद्धी).

‘‘තෙ, නො, තිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

"ते, नो, तिम्हि" याचे देखील अनुवर्तन होते.

600. ගමඛනහනරමාදීනමන්තො.

६००. 'गम', 'खन', 'हन', 'रम' इत्यादी धातूंच्या अंताचा (लोप किंवा आदेश होतो).

ගම ඛන හන රමඉච්චෙවමාදීනං මකාරනකාරන්තානං ධාතූනං අන්තො බ්‍යඤ්ජනො නො හොති තප්පච්චයෙ, තිම්හි චාති ධාත්වන්තලොපො. ගමනං, ගන්තබ්බාති වා ගති, උපහනනං උපහති, රමන්ති තාය, රමණං වා රති. තනු විත්ථාරෙ, තනනං තති. යමු උපරමෙ, නියමනං නියති. ‘‘රමතො, රමතී’’තිආදීසු පන අකාරබ්‍යවහිතත්තා න ධාත්වන්තලොපො, භුඤ්ජනං භුත්ති, යුඤ්ජනං යුත්ති, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච. සමාපජ්ජනං, සමාපජ්ජතෙති වා සමාපත්ති, සම්පත්ති, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හාදිතො තිස්ස නි හොති. හානි, ජානි ඉච්චාදි.

'गम', 'खन', 'हन', 'रम' इत्यादी म-कार आणि न-कार अंत असणाऱ्या धातूंच्या शेवटी 'त' प्रत्यय असताना अंतिम व्यंजनाचा 'न' होतो, आणि 'ति' प्रत्यय असताना धातूच्या अंताचा लोप होतो. 'गमनं' किंवा 'गंतब्बा' चे 'गति' (गती) होते, 'उपहननं' चे 'उपहति' (उपघात), 'रमंति याय' किंवा 'रमणं' चे 'रति' (प्रीती/आनंद) होते. 'तनु' विस्ताराच्या अर्थात, 'तननं' चे 'तति' होते. 'यमु' उपराम (थांबणे) अर्थात, 'नियमनं' चे 'नियति' होते. परंतु 'रमतो', 'रमती' इत्यादींमध्ये 'अ' कार व्यवधान असल्यामुळे धातूच्या अंताचा लोप होत नाही. 'भुंजनं' चे 'भुत्ति' (भुक्ती), 'युंजनं' चे 'युत्ति' (युक्ती), "भुजादीनमंतो नो द्वि च" या सूत्राने धातूच्या अंताचा लोप आणि द्वित्व होते. 'समापज्जनं' किंवा 'समापज्जते' चे 'समापत्ति' (समापत्ती), 'संपत्ति' (संपत्ती), "गुपादीनञ्च" या सूत्राने धातूच्या अंताचा लोप आणि द्वित्व होते. "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'हा' इत्यादी धातूंनंतर 'ति' प्रत्ययाचा 'नि' होतो, जसे – 'हानि' (हानी), 'जानि' (हानी/नुकसान) इत्यादी.

යුප්පච්චයෙ චිත සඤ්චෙතනෙ, චෙතයතීති අත්ථෙ යුප්පච්චයො, අනාදෙසවුද්ධී, ආපච්චයො, චෙතනා. විද අනුභවනෙ[Pg.372], වෙදයතීති වෙදනා. දිසී උච්චාරණෙ, දෙසීයතීති දෙසනා, භාවීයතීති භාවනා ඉච්චාදි.

'यु' प्रत्यय असताना – 'चित' संचेतन (विचार करणे) या अर्थात, 'चेतयति' या अर्थात 'यु' प्रत्यय होतो, 'अन' आदेश आणि वृद्धी होते, 'आ' प्रत्यय लागून 'चेतना' रूप बनते. 'विद' अनुभव घेणे या अर्थात, 'वेदयति' चे 'वेदना' होते. 'दिसी' उच्चारणे (उपदेश करणे) या अर्थात, 'देसीयति' चे 'देसना' (देशना), 'भावीयति' चे 'भावना' इत्यादी रूपे बनतात.

‘‘ඉත්ථියං, වා’’ති ච වත්තතෙ.

"इत्थियं, वा" (स्त्रीलिंगात, विकल्पेकरून) याचे देखील अनुवर्तन होते.

601. කරතො රිරිය.

६०१. 'कर' धातूहून 'रिरिय' प्रत्यय होतो.

කරධාතුතො ඉත්ථියමනිත්ථියං වා අභිධෙය්‍යායං රිරියප්පච්චයො හොති, රාදිලොපො. කත්තබ්බා කිරියා. කරණීයං කිරියං.

'कर' धातूहून स्त्रीलिंग किंवा अ-स्त्रीलिंग (पुल्लिंग/नपुंसकलिंग) अभिधेय असताना 'रिरिय' प्रत्यय होतो, येथे 'र' इत्यादींचा लोप होतो. 'कत्तब्बा' चे 'किरिया' (क्रिया) होते. 'करणीयं' चे 'किरियं' (कार्य/क्रिया) होते.

‘‘කත්තරී’’ති වත්තතෙ.

"कत्तरि" (कर्ता अर्थात) याचे अनुवर्तन होते.

602. ජිතො ඉන සබ්බත්ථ.

६०२. 'जि' धातूहून सर्वत्र 'इन' प्रत्यय होतो.

ජිඉච්චෙතාය ධාතුයා පරො ඉනප්පච්චයො හොති සබ්බකාලෙ කත්තරි. ජි ජයෙ, පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ අජිනි, ජිනාති, ජිනිස්සතීති වා ජිනො.

'जि' (ji) या धातूच्या पुढे सर्व काळात कर्त्यामध्ये 'इन' (ina) प्रत्यय होतो. 'जि जये' (जिंकणे या अर्थी), ज्याने पापी अकुशल धर्मांना जिंकले (अजिनि), जो जिंकतो (जिनाति) किंवा जो जिंकेल (जिनिस्सति) तो 'जिन' (jino) होय.

‘‘ඉනා’’ති වත්තතෙ.

'इन' (इना) याचे अनुवर्तन होते.

603. සුපතො ච.

६०३. आणि 'सुप्' (सुप) धातूच्या पुढे सुद्धा.

සුපඉච්චෙතාය ධාතුයා ච පරො ඉනප්පච්චයො හොති. සුප සයෙ, සුපති, සුපනන්ති වා සුපිනො, සුපිනං.

'सुप' या धातूच्या पुढे सुद्धा 'इन' प्रत्यय होतो. 'सुप सये' (झोपणे या अर्थी), जो झोपतो किंवा झोपण्याची क्रिया म्हणजे 'सुपिन' (supino) किंवा 'सुपिनं' (supinaṃ) [स्वप्न] होय.

සී සයෙ, ‘‘ඊසං’’ඉති උපපදං, ඊසං සීයති භවතාති අත්ථෙ –

'सी सये' (शयन करणे या अर्थी), 'ईसं' हे उपपद असताना, 'तुमच्याद्वारे थोडे शयन केले जाते' (ईसं सीयति भवता) या अर्थी -

604. ඊසංදුසූහි ඛ.

६०४. 'ईसं' आणि 'दुसु' (दु) हे उपपद असताना धातूच्या पुढे 'ख' प्रत्यय होतो.

ඊසංදුසුඉච්චෙතෙහි උපපදෙහි පරෙහි ධාතූහි ඛප්පච්චයො හොති.

'ईसं' आणि 'दुसु' हे उपपद असताना त्यांच्यापुढील धातूंच्या पुढे 'ख' प्रत्यय होतो.

සො ච –

आणि तो (प्रत्यय) -

605. භාවකම්මෙසු [Pg.373] කිච්චක්තක්ඛත්ථා.

६०५. भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'किच्च', 'क्त' आणि 'क्खत्थ' प्रत्यय होतात.

භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු කිච්චක්තක්ඛත්ථඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්තීති නියමතො භාවකම්මෙස්වෙව හොති. ‘‘ක්වචි ධාතූ’’ති ක්ඛකාරානුබන්ධස්ස ලොපො, වුද්ධි, අයාදෙසද්විත්තානි, ඊසස්සයො භවතා, දුක්ඛෙන සීයති දුස්සයො, සුඛෙන සීයති සුස්සයො.

भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'किच्च', 'क्त' आणि 'क्खत्थ' हे प्रत्यय होतात, या नियमाने ते केवळ भाव आणि कर्म अर्थांमध्येच होतात. "क्वचि धातू" या सूत्राने 'क्ख' काराच्या अनुबंधाचा लोप, वृद्धी, अयादेश आणि द्वित्व होते. (उदा.) 'ईसस्सयो भवता' (तुमच्याद्वारे थोडे शयन केले जाते), 'दुक्खेन सीयति दुस्सयो' (कष्टाने शयन केले जाते ते 'दुस्सय'), 'सुखेन सीयति सुस्सयो' (सुखाने शयन केले जाते ते 'सुस्सय').

කම්මෙ – ඊසං කරීයතීති ඊසක්කරං කම්මං භවතා. එවං දුක්ඛෙන කරීයතීති දුක්කරං හිතං භවතා, සුකරං පාපං බාලෙන, දුක්ඛෙන භරීයතීති දුබ්භරො මහිච්ඡො. සුඛෙන භරීයතීති සුභරො අප්පිච්ඡො. දුක්ඛෙන රක්ඛිතබ්බන්ති දුරක්ඛං චිත්තං. දුක්ඛෙන පස්සිතබ්බොති දුද්දසො ධම්මො. සුඛෙන පස්සිතබ්බන්ති සුදස්සං පරවජ්ජං. දුක්ඛෙන අනුබුජ්ඣිතබ්බොති දුරනුබොධො ධම්මො. සුඛෙන බුජ්ඣිතබ්බන්ති සුබොධමිච්චාදි.

कर्म अर्थी - 'ईसं करीयतीति ईसक्करं कम्मं भवता' (तुमच्याद्वारे थोडे केले जाणारे कार्य म्हणजे 'ईसक्करं'). तसेच 'दुक्खेन करीयतीति दुक्करं हितं भवता' (तुमच्याद्वारे कष्टाने केले जाणारे हित म्हणजे 'दुक्करं'), 'सुकरं पापं बालेन' (मूर्खाद्वारे सहज केले जाणारे पाप म्हणजे 'सुकरं'), 'दुक्खेन भरीयतीति दुब्भरो महिच्छो' (ज्याचे पोषण कष्टाने होते असा महा-इच्छा असणारा 'दुब्भर'), 'सुखेन भरीयतीति सुभरो अप्पिच्छो' (ज्याचे पोषण सहज होते असा अल्प-इच्छा असणारा 'सुभर'), 'दुक्खेन रक्खितब्बन्ति दुरक्खं चित्तं' (कष्टाने रक्षण करण्याजोगे चित्त म्हणजे 'दुरक्खं'), 'दुक्खेन पस्सितब्बोति दुद्दसो धम्मो' (कष्टाने पाहण्याजोगा/समजण्याजोगा धर्म म्हणजे 'दुद्दसो'), 'सुखेन पस्सितब्बन्ति सुदस्सं परवज्जं' (सहज दिसणारी दुसऱ्याची चूक म्हणजे 'सुदस्सं'), 'दुक्खेन अनुबुज्झितब्बोति दुरनुबोधो धम्मो' (कष्टाने जाणण्याजोगा धर्म म्हणजे 'दुरनुबोधो'), 'सुखेन बुज्झितब्बन्ति सुबोधं' (सहज जाणण्याजोगे ते 'सुबोध') इत्यादी.

බුධ අවගමනෙ, සබ්බෙ සඞ්ඛතාසඞ්ඛතසම්මුතිභෙදෙ ධම්මෙ අබුජ්ඣි, බුජ්ඣති, බුජ්ඣිස්සතීති වා අත්ථෙ –

'बुध अवगमने' (जाणणे या अर्थी), ज्याने सर्व संखत (संस्कृत), असंखत (असंस्कृत) आणि संमुति (संमृती) भेदांच्या धर्मांना जाणले (अबुज्झि), जो जाणतो (बुज्झति) किंवा जो जाणेल (बुज्झिस्सति) या अर्थी -

‘‘ත’’ඉති වත්තතෙ.

'त' याचे अनुवर्तन होते.

606. බුධගමාදිත්ථෙ කත්තරි.

६०६. 'बुध', 'गम' इत्यादी धातूंच्या पुढे कर्त्यामध्ये (त प्रत्यय होतो).

බුධගමුඉච්චෙගමාදීහි ධාතූහි තදත්ථෙ ගම්‍යමානෙ කත්තරි තප්පච්චයො හොති සබ්බකාලෙ.

'बुध', 'गमु' इत्यादी धातूंच्या पुढे तो अर्थ दर्शविला जात असताना कर्त्यामध्ये सर्व काळात 'त' प्रत्यय होतो.

‘‘තස්සා’’ති වත්තතෙ.

'तस्स' याचे अनुवर्तन होते.

607. ධඪභහෙහි ධ ඪා ච.

६०७. 'ध', 'ढ', 'भ' आणि 'ह' यांच्यापुढील प्रत्ययाच्या 'त' काराचा अनुक्रमे 'ध' आणि 'ढ' आदेश होतो.

ධඪන්ත භහන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස පච්චයතකාරස්ස යථාක්කමං ධකාරඪකාරාදෙසා හොන්තීති ධභතො තකාරස්ස [Pg.374] ධකාරො, ‘‘හචතුත්ථාන’’න්ති එත්ථ හකාරග්ගහණතො හකාරතොපි ක්වචි ධත්තං, අබ්‍යවධානෙ චායං, තෙන ‘‘රුන්ධති, ආරාධිතො, වඩ්ඪිතො, ලභිත්වා, ගහිතො’’තිආදීසු පච්චයාගමබ්‍යවහිතත්තා න භවති.

'ध' आणि 'ढ' अंत असणाऱ्या, तसेच 'भ' आणि 'ह' अंत असणाऱ्या धातूंच्या पुढील प्रत्ययाच्या 'त' काराचा अनुक्रमे 'ध' आणि 'ढ' आदेश होतो. म्हणून 'ध' आणि 'भ' नंतरच्या 'त' काराचा 'ध' कार होतो. "हचतुत्थानं" या सूत्रात 'ह' काराच्या ग्रहणामुळे 'ह' कारानंतर सुद्धा काही ठिकाणी 'ध' कार होतो. आणि हा आदेश व्यवधान नसताना (अव्यवधाने) होतो, त्यामुळे "रुन्धति, आराधितो, वड्ढितो, लभित्वा, गहितो" इत्यादींमध्ये प्रत्यय आणि आगम यांच्या व्यवधानामुळे हा आदेश होत नाही.

608. හචතුත්ථානමන්තානං දො ධෙ.

६०८. 'ह' आणि वर्गाच्या चौथ्या अक्षरांचा (जे धातूच्या शेवटी आहेत) 'ध' कार पुढे असताना 'द' कार आदेश होतो.

හකාරවග්ගචතුත්ථානං ධාත්වන්තභූතානං දකාරාදෙසො හොති ධකාරෙ පරෙ. බුද්ධො භගවා. සරණං අගච්ඡි, ගච්ඡති, ගච්ඡිස්සතීති වා සරණඞ්ගතො උපාසකො, ‘‘ගමඛනහනරමාදීනමන්තො’’ති ධාත්වන්තලොපො. එවං ජානාතීති ඤාතො. ඉ ගතිම්හි, උපෙතීති උපෙතො. චින්ත චින්තායං, චින්තෙතීති චිත්තං, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. සන්ජ සඞ්ගෙ, රූපාදීසු අසජ්ජි, සජ්ජති, සජ්ජිස්සතීති වා සත්තො, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච.

'ह' आणि वर्गाच्या चौथ्या अक्षरांचा (जे धातूच्या शेवटी आहेत) 'ध' कार पुढे असताना 'द' कार आदेश होतो. (उदा.) 'बुद्धो भगवा' (बुद्ध भगवंत). 'सरणं अगच्छि, गच्छति, गच्छिस्सतीति वा सरणङ्गतो उपासको' (ज्याने शरण गमन केले, जो शरण जातो किंवा जो शरण जाईल तो 'शरणगत' उपासक), "गमुखनहनरमादीनमन्तो" या सूत्राने धातूच्या अंतिम अक्षराचा लोप होतो. याचप्रमाणे 'जानाति' यावरून 'ञातो' (ज्ञात). 'इ गतिम्हि' (जाणे या अर्थी), 'उपेति' यावरून 'उपेतो'. 'चिन्त चिन्तायं' (विचार करणे या अर्थी), 'चिन्तेति' यावरून 'चित्तं', "गुपादीनञ्च" या सूत्राने धातूच्या अंतिम अक्षराचा लोप आणि द्वित्व होते. 'सञ्ज सङ्गे' (आसक्त होणे या अर्थी), जो रूपादींमध्ये आसक्त झाला (असज्जि), आसक्त होतो (सज्जति) किंवा आसक्त होईल (सज्जिस्सति) तो 'सत्तो' (सत्त्व/प्राणी), "भुजादीनमन्तो नो द्वि चा" या सूत्राने धातूच्या अंतिम अक्षराचा लोप आणि द्वित्व होते.

‘‘සඤ්ඤාය’’මිති වත්තතෙ.

'सञ्ञायं' (संज्ञा या अर्थी) याचे अनुवर्तन होते.

609. තිකිච්චාසිට්ඨෙ.

६०९. 'ति' आणि 'किच्च' प्रत्यय आशिष (आशीर्वाद) अर्थी होतात.

සඤ්ඤායමභිධෙය්‍යායං ආසිට්ඨෙ ගම්‍යමානෙ ධාතූහි තිප්පච්චයො හොති, කිතපච්චයො ච. ජිනො එනං බුජ්ඣතූති ජිනබුද්ධි, ධකාරදකාරාදෙසා, ධනමස්ස භවතූති ධනභූති.

संज्ञा अभिधेय असताना आणि आशिष (आशीर्वाद) अर्थ दर्शविला जात असताना धातूंच्या पुढे 'ति' प्रत्यय होतो, आणि 'कित' प्रत्यय सुद्धा होतो. 'जिनो एनं बुज्झतूति जिनबुद्धि' (जिन याला जाणोत अशी बुद्धी ती 'जिनबुद्धी'), येथे 'ध' कार आणि 'द' कार आदेश होतात. 'धनमस्स भवतूति धनभूति' (याला धन प्राप्त होवो ती 'धनभूती').

කිතපච්චයෙ භවතූති භූතො, ධම්මො එනං දදාතූති ධම්මදින්නො, ‘‘භිදාදිතො ඉන්න අන්න ඊණා වා’’ති තප්පච්චයස්ස ඉන්නාදෙසො. වඩ්ඪතූති වඩ්ඪමානො, ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති මානන්තෙසු අප්පච්චයො, නන්දතූති නන්දකො, ජීවතූති ජීවකො ඉච්චාදි.

'कित' प्रत्यय असताना - 'भवतूति भूतो' (अस्तित्वात येवो तो 'भूतो'), 'धम्मो एनं ददातूति धम्मदिन्नो' (धर्म याला देवो तो 'धम्मदिन्न'), "भिदादितो इन्न अन्न ईणा वा" या सूत्राने 'त' प्रत्ययाचा 'इन्न' आदेश होतो. 'वड्ढतूति वड्ढमानो' (वाढो तो 'वड्ढमान'), "भूवादितो अ" या सूत्राने 'मान' अंत असणाऱ्यांमध्ये 'अ' प्रत्यय होतो. 'नन्दतूति नन्दको' (आनंदी होवो तो 'नन्दक'), 'जीवतूति जीवको' (जिवंत राहो तो 'जीवक') इत्यादी.

610. ආගමා [Pg.375] තුකො.

६१०. 'आ' पूर्व असणाऱ्या 'गम' धातूच्या पुढे 'तुक' प्रत्यय होतो.

ආපුබ්බා ගමිතො තුකප්පච්චයො හොති, කිතකත්තා කත්තරි. ආගච්ඡතීති ආගන්තුකො.

'आ' पूर्व असणाऱ्या 'गम' धातूच्या पुढे 'तुक' प्रत्यय होतो, जो कर्त्यामध्ये 'कित' संज्ञक असतो. 'आगच्छतीति आगन्तुको' (जो येतो तो 'आगंतुक').

‘‘ගමා’’ති වත්තතෙ.

'गमा' (गम धातूवरून) याचे अनुवर्तन होते.

611. භබ්බෙ ඉක.

६११. 'भव्य' (योग्य) या अर्थी 'इक' प्रत्यय होतो.

ගමිතො ඉකප්පච්චයො හොති භබ්බත්ථෙ. ගන්තුං භබ්බොති ගමිකො භික්ඛු.

'गम' धातूच्या पुढे भव्य (योग्य) अर्थी 'इक' प्रत्यय होतो. 'गन्तुं भब्बोति गमिको भिक्खु' (जाण्यास योग्य असणारा तो 'गमिक' भिक्खू).

තෙකාලිකප්පච්චයන්තනයො.

त्रैकालिक प्रत्ययांचा नियम समाप्त झाला.

අතීතප්පච්චයන්තනය

भूतकाळातील प्रत्ययांचा नियम.

612. අතීතෙ ත තවන්තු තාවී.

६१२. भूतकाळात 'त', 'तवन्तु' आणि 'तावी' प्रत्यय होतात.

අතීතෙ කාලෙ සබ්බෙහි ධාතූහි ත තවන්තු තාවී ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. එතෙ එව පරසමඤ්ඤාය නිට්ඨසඤ්ඤකාපි, තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා කත්තරි භවන්ති. අභවීති භූතො, භූතා, භූතං, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති එත්ථානුවත්තිතවාග්ගහණෙන ත තවන්තුතාවීසු වුද්ධි න හොති. හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, අහවීති හුතො අග්ගිං.

भूतकाळात सर्व धातूंच्या पुढे 'त', 'तवन्तु' आणि 'तावी' हे प्रत्यय होतात. हेच पर-संज्ञेने 'निष्ठा' संज्ञक सुद्धा आहेत, आणि ते 'कित' संज्ञक असल्यामुळे कर्त्यामध्ये होतात. 'अभवीति भूतो, भूता, भूतं' (जो झाला तो 'भूत', 'भूता', 'भूतं'), "अञ्ञेसु चा" या सूत्रातील 'वा' शब्दाच्या अनुवर्तनाने 'त', 'तवन्तु' आणि 'तावी' प्रत्यय असताना वृद्धी होत नाही. 'हु दानादनहब्यप्पदानेसु' (दान, भक्षण आणि हवन या अर्थी), 'अहवीति हुतो अग्गिं' (ज्याने अग्नीमध्ये हवन केले तो 'हुत').

තවන්තුප්පච්චයෙ – ‘‘ආ සිම්හී’’ති ආකාරො, අග්ගිං හුතවා, හුතවන්තො ඉච්චාදි ගුණවන්තුසමං. තාවීම්හි – අග්ගිං හුතාවී, අග්ගිං හුතාවිනො ඉච්චාදි දණ්ඩීසමං. ඉත්ථියං ඉනීපච්චයො – හුතාවිනී, නපුංසකෙ – රස්සත්තං හුතාවි.

'तवन्तु' प्रत्यय असताना - "आ सिम्ही" या सूत्राने आकार होतो, (उदा.) 'अग्गिं हुतवा', 'हुतवन्तो' इत्यादी 'गुणवन्तु' शब्दाप्रमाणे चालतात. 'तावी' प्रत्यय असताना - 'अग्गिं हुतावी', 'अग्गिं हुताविनो' इत्यादी 'दण्डी' शब्दाप्रमाणे चालतात. स्त्रीलिंगात 'इनी' प्रत्यय होऊन - 'हुताविनी' आणि नपुंसकलिंगात र्‍हस्व होऊन - 'हुतावि' असे रूप होते.

වස නිවාසෙ, වස්සං අවසීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, සකාරන්තත්තා ‘‘සාදිසන්ත’’ඉච්චාදිනා ඨාදෙසෙ සම්පත්තෙ –

'वस निवासे' (राहणे या अर्थी), 'वस्सं अवसी' (वर्षवास केला) या अर्थी 'त' प्रत्यय होतो. सकारान्त असल्यामुळे "सादिमन्त..." इत्यादी सूत्राने 'ठ' आदेश प्राप्त झाला असता -

‘‘තස්සා’’ති අධිකාරො, ‘‘සාදී’’ති ච.

'तस्स' आणि 'सादी' यांचा अधिकार आहे.

613. වසතො [Pg.376] උත්ථ.

६१३. 'वस' धातूच्या पुढील (त प्रत्ययाचा) 'उत्थ' होतो.

වසඉච්චෙතස්මා ධාතුම්හා පරස්ස තකාරස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන උත්ථාදෙසො හොති, සරලොපාදි. වස්සං වුත්ථො, වුත්ථා සා, ‘‘සරලොපො’’තිආදිසුත්තෙ තුග්ගහණතො පුබ්බලොපාභාවෙ ‘‘අධිවත්ථා දෙවතා, වත්ථබ්බ’’න්තිආදීසු පරලොපො.

'वस' या धातूच्या पुढील 'त' काराचा पूर्व व्यंजनासह 'उत्थ' आदेश होतो, आणि स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. (उदा.) 'वस्सं वुत्थो' (ज्याने वर्षवास केला तो 'वुत्थ'), 'वुत्था सा' (ती राहिली). "सरलोपो..." इत्यादी सूत्रात 'तु' च्या ग्रहणामुळे पूर्वलोप न झाल्याने "अधिवत्था देवता, वत्थब्बं" इत्यादींमध्ये परलोप होतो.

‘‘වසස්සා’’ති විපරිණාමෙන වත්තතෙ.

'वसस्स' याचे विपरिणामाने अनुवर्तन होते.

614. වස්ස වා වු.

६१४. 'वस' धातूच्या (व काराचा) 'वु' होतो.

වසඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වකාරස්ස තකාරෙ පරෙ උකාරො හොති, තත්ථ වකාරාගමො ච වා හොති. නිට්ඨතකාරෙ එවායං. අථ වා ‘‘වූ’’ති එත්ථ වකාරො සන්ධිජො, තන්තඤායෙන දුතියඤ්චෙත්ථ වාග්ගහණමිච්ඡිතබ්බං, තෙන අකාරස්සපි උකාරො සිද්ධො භවති, උසිතො බ්‍රහ්මචරියං, වුසිතො, තථා වුසිතවා, වුසිතාවී, ඉකාරාගමෙන බ්‍යවහිතත්තා උත්ථාදෙසො න භවති.

'वस' (vasa) या धातूच्या 'व' काराच्या जागी 'त' कार पर असताना 'उ' कार होतो, आणि तेथे 'व' काराचा आगम देखील विकल्पाने (वा) होतो. हा नियम केवळ निष्ठा-प्रत्ययाच्या 'त' कारामध्येच लागू होतो. किंवा 'वू' (vū) यामध्ये 'व' कार हा संधीमुळे झालेला आहे, तंत्रन्यायाने येथे दुसऱ्यांदा 'वा' चे ग्रहण करणे इष्ट आहे, त्यामुळे 'अ' काराच्या जागी देखील 'उ' कार सिद्ध होतो, जसे की - 'उसितो ब्रह्मचरियं' (usito brahmacariyaṃ), 'वुसितो' (vusito), तसेच 'वुसितवा' (vusitavā), 'वुसितावी' (vusitāvī). 'इ' काराच्या आगमाने व्यवधान (अंतर) निर्माण झाल्यामुळे 'उ' चा आदेश होत नाही.

භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු, ඔදනං අභුඤ්ජීති අත්ථෙ තතවන්තුතාවී, ‘‘භුජාදීනමන්තො නො ද්වි චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, තකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච, භුත්තො, භුත්තවා, භුත්තාවී. තථා රන්ජ රාගෙ, අරඤ්ජීති රත්තො, රත්තා, රත්තං. යුජ යොගෙ, අයුඤ්ජීති යුත්තො, යුත්තා, යුත්තං. විච විවෙචනෙ විපුබ්බො, විවිච්චීති විවිත්තො, විවිත්තා, විවිත්තං. මුච මොචනෙ, අමුච්චීති බන්ධනා මුත්තො. තථා තිප්පච්චයෙපි ඉමිනා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි, ආසජ්ජනං ආසත්ති, විමුච්චනං, විමුච්චති එතායාති වා විමුත්ති.

'भुज' (bhuja) धातू पालन आणि व्यवहार (उपभोग) या अर्थांमध्ये आहे. 'ओदनं अभुञ्जी' (त्याने भात खाल्ला) या अर्थात 'त', 'तवन्तु' आणि 'तावी' प्रत्यय लागतात. “भुजादीनमन्तो नो द्वि चा” या सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो आणि 'त' काराचे द्वित्व होते; जसे - 'भुत्तो' (bhutto), 'भुत्तवा' (bhuttavā), 'भुत्तावी' (bhuttāvī). तसेच 'रञ्ज' (rañja) धातू राग (रंगणे/आसक्ती) अर्थात असताना, 'अरञ्जी' या अर्थात 'रत्तो' (ratto), 'रत्ता' (rattā), 'रत्तं' (rattaṃ) असे रूप होते. 'युज' (yuja) धातू योग (जोडणे) अर्थात असताना, 'अयुञ्जी' या अर्थात 'युत्तो' (yutto), 'युत्ता' (yuttā), 'युत्तं' (yuttaṃ) होते. 'वि' उपसर्गपूर्वक 'विच' (vica) धातू विवेचन अर्थात असताना, 'विविच्ची' या अर्थात 'विवित्तो' (vivitto), 'विवित्ता' (vivittā), 'विवित्तं' (vivittaṃ) होते. 'मुच' (muca) धातू मोचन (मुक्त करणे) अर्थात असताना, 'अmuच्ची' या अर्थात 'बन्धना मुत्तो' (bandhanā mutto) होते. तसेच 'ति' प्रत्यय असताना देखील या सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होते; जसे - 'आसज्जनं' चे 'आसत्ति' (āsatti), 'विमुच्चनं' किंवा 'विमुच्चति एतायाति' चे 'विमुत्ति' (vimutti) होते.

කුධ [Pg.377] කොපෙ, අකුජ්ඣීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ‘‘ධඪභහෙහි ධඪා චා’’ති ධත්තං, ‘‘හචතුත්ථානමන්තානං දොධෙ’’ති ධකාරස්ස දකාරො, කුද්ධො. යුධ සම්පහාරෙ, අයුජ්ඣීති යුද්ධො, යුද්ධං. සිධ සංසිද්ධිම්හි, අසිජ්ඣීති සිද්ධො. ආපුබ්බො රභ රාභස්සෙ, ආරභීති ආරද්ධො ගන්තුං. නහ බන්ධනෙ සංපුබ්බො, සන්නය්හීති සන්නද්ධො, ‘‘ධඪභහෙහි ධඪා චා’’ති නහාදිතො තකාරස්ස ධකාරො.

'कुध' (kudha) धातू कोप (राग) अर्थात असताना, 'अकुज्झी' या अर्थात 'त' प्रत्यय लागतो. त्याला “धढभहेहि धढा चा” या सूत्राने 'ध' कार होतो, आणि “हचतुत्थानमन्तानं दोधे” या सूत्राने 'ध' काराच्या जागी 'द' कार होऊन 'कुद्धो' (kuddho) रूप बनते. 'युध' (yudha) धातू संप्रहार (युद्ध) अर्थात असताना, 'अयुज्झी' या अर्थात 'युद्धो' (yuddho), 'युद्धं' (yuddhaṃ) होते. 'सिध' (sidha) धातू संसिद्धी (सिद्ध होणे) अर्थात असताना, 'असिज्झी' या अर्थात 'सिद्धो' (siddho) होते. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'रभ' (rabha) धातू रभस (आरंभ करणे) अर्थात असताना, 'आरभी' या अर्थात 'आरद्धो गन्तुं' (āraddho gantuṃ) होते. 'सं' उपसर्गपूर्वक 'नह' (naha) धातू बंधन अर्थात असताना, 'सन्नयही' या अर्थात 'सन्नद्धो' (sannaddho) होते; येथे “धढभहेहि धढा चा” या सूत्राने 'नह' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' काराच्या जागी 'ध' कार होतो.

වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ, අවඩ්ඪීති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ඪත්තං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වාකාරස්සුත්තං, ඩලොපො ච.

'वड्ढ' (vaḍḍha) धातू वर्धन (वाढणे) अर्थात असताना, 'अवड्ढी' या अर्थात 'त' प्रत्यय लागतो, त्याला 'ढ' कार होतो, आणि “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने धातूच्या 'आ' काराला 'उ' कार होतो, तसेच 'ढ' काराचा लोप होतो.

‘‘හචතුත්ථානමන්තාන’’න්ති වත්තතෙ.

“हचतुत्थानमन्तानं” हे अनुवृत्तीने येते.

615. ඩො ඪකාරෙ.

६१५. 'ढ' कार पर असताना 'ड' कार होतो.

හචතුත්ථානං ධාත්වන්තානං ඩකාරාදෙසො හොති ඪකාරෙ පරෙ. වුඩ්ඪො, වුඩ්ඪා, ‘‘බො වස්සා’’ති බත්තෙ බුඩ්ඪො. තිප්පච්චයෙ – බුජ්ඣනං, බුජ්ඣති වා එතායාති බුද්ධි. එවං සිද්ධි, වඩ්ඪි. තබ්බප්පච්චයෙ – බොද්ධබ්බමිච්චාදි.

'ह' आणि वर्गाचे चौथे वर्ण (चतुर्थ वर्ण) शेवटी असलेल्या धातूंच्या जागी 'ढ' कार पर असताना 'ड' कार आदेश होतो; जसे - 'वुढ्ढो' (vuḍḍho), 'वुढ्ढा' (vuḍḍhā). “बो वस्सा” या सूत्राने 'व' च्या जागी 'ब' कार होऊन 'बुढ्ढो' (buḍḍho) रूप बनते. 'ति' प्रत्यय असताना - 'बुज्झनम्' किंवा 'बुज्झति वा एतायाति' या अर्थात 'बुद्धि' (buddhi) होते. याचप्रमाणे 'सिद्धि' (siddhi), 'वड्ढि' (vaḍḍhi) रूपे होतात. 'तब्ब' प्रत्यय असताना - 'बोद्धब्बं' (boddhabbaṃ) इत्यादी रूपे होतात.

‘‘අන්තො, නො’’ති ච අධිකාරො.

“अन्तो, नो” हा अधिकार आहे.

616. තරාදීහි ඉණ්ණො.

६१६. 'तर' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'इण्ण' आदेश होतो.

තරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ඉණ්ණාදෙසො හොති, ධාත්වන්තො ච නො හොති, සරලොපාදි. තර තරණෙ, සංසාරණ්ණවං අතරීති තිණ්ණො තාරෙය්‍යං. එවං උත්තිණ්ණො, තිණ්ණං වා. පූර පූරණෙ, සංපූරීති සංපුණ්ණො, ‘‘සරලොපො’’තිආදිසුත්තෙ තුග්ගහණතො පුබ්බලොපාභාවෙ උවණ්ණතො පරස්ස ‘‘වා පරො අසරූපා’’ති ලොපො, සංයොගෙ රස්සත්තං. තුර වෙගෙ, අතුරීති තුණ්ණං[Pg.378], තුරිතං වා. ජර වයොහානිම්හි, පරිජීරීති පරිජිණ්ණො. කිර විකිරණෙ, ආකිරීති ආකිණ්ණො ඉච්චාදි.

'तर' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'इण्ण' आदेश होतो, आणि धातूचा अन्त्य वर्ण लुप्त होतो (लोप होतो), तसेच स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. 'तर' (tara) धातू तरण (पार करणे) अर्थात असताना, 'संसारण्णवं अतरी' (संसाररूपी समुद्र पार केला) या अर्थात 'तिण्णो' (tiṇṇo) किंवा 'तारेय्यं' रूप बनते. याचप्रमाणे 'उत्तीण्णो' (uttiṇṇo) किंवा 'तिण्णं' (tiṇṇaṃ) रूपे होतात. 'पूर' (pūra) धातू पूरण (भरणे) अर्थात असताना, 'संपूरी' या अर्थात 'संपुण्णो' (saṃpuṇṇo) रूप बनते; येथे “सरलोपो” इत्यादी सूत्रात 'तु' च्या ग्रहणामुळे पूर्वलोप न होता, 'उ' वर्णाहून पर असलेल्या स्वराचा “वा परो असरूपा” या सूत्राने लोप होतो आणि संयोगात र्‍हस्वत्व येते. 'तुर' (tura) धातू वेग (घाई) अर्थात असताना, 'अतुरी' या अर्थात 'तुण्णं' (tuṇṇaṃ) किंवा 'तुरितं' (turitaṃ) रूप बनते. 'जर' (jara) धातू वयोहामी (वृद्धत्व) अर्थात असताना, 'परिजिरी' या अर्थात 'परिजिण्णो' (parijiṇṇo) रूप बनते. 'किर' (kira) धातू विकिरण (पसरवणे) अर्थात असताना, 'आकिरी' या अर्थात 'आकिण्णो' (ākiṇṇo) इत्यादी रूपे बनतात.

617. සුස පච සකතො ක්ඛක්කා ච.

६१७. 'सुस', 'पच' आणि 'सक' या धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी अनुक्रमे 'क्ख' आणि 'क्क' आदेश होतात, आणि अन्त्य व्यंजन लुप्त होते. 'च' कारामुळे 'मुच' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी देखील 'क्क' आदेश होतो.

සුස පච සකඉච්චෙතෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ක්ඛක්කාදෙසා හොන්ති, අන්තො ච බ්‍යඤ්ජනො නො හොති. චසද්දෙන මුචාදිතො ක්කාදෙසො. සුස සොසනෙ, අසුස්සීති සුක්ඛො රුක්ඛො. අපච්චීති පක්කං ඵලං. සක සාමත්ථෙ, අසක්ඛීති සක්කො අස්ස, ඔමුච්චීති ඔමුක්කා උපාහනා. ‘‘පචිතුං, පචිතබ්බ’’න්තිආදීසු පන න භවති, ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා. එවං සබ්බත්ථ බ්‍යවධානෙ න භවති.

'सुस' (susa) धातू शोषण (वाळणे) अर्थात असताना, 'असुस्सी' या अर्थात 'सुक्खो रुक्खो' (वाळलेले झाड) रूप बनते. 'अपच्ची' या अर्थात 'पक्कं फलं' (पिकलेले फळ) रूप बनते. 'सक' (saka) धातू सामर्थ्य अर्थात असताना, 'असक्खी' या अर्थात 'सक्को अस्स' रूप बनते. 'ओमुच्ची' या अर्थात 'ओमुक्का उपाहना' (काढलेली पादत्राणे) रूप बनते. परंतु 'पचितुं', 'पचितब्बं' इत्यादी रूपांमध्ये 'इ' काराचे व्यवधान (अंतर) असल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी व्यवधान असताना हा नियम लागू होत नाही.

සීහගතියා තිග්ගහණමනුවත්තතෙ.

सिंहगतीने 'ति' चे ग्रहण अनुवृत्तीने येते.

618. පක්කමාදීහි න්තො ච.

६१८. 'पक्कम' इत्यादी म-कारान्त धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'न्त' आदेश होतो आणि धातूचा अन्त्य वर्ण लुप्त होतो.

පක්කමඉච්චෙවමාදීහි මකාරන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස න්තාදෙසො හොති, ධාත්වන්තො ච නො හොති. චසද්දෙන තිප්පච්චයස්ස න්ති ච හොති. කමු පදවික්ඛෙපෙ, පක්කමීති පක්කන්තො. එවං සඞ්කන්තො, නික්ඛන්තො, ‘‘දො ධස්ස චා’’ති සුත්තෙ චග්ගහණෙන කස්ස ඛත්තං. භමු අනවට්ඨානෙ, විබ්භමීති විබ්භන්තො, භන්තො. ඛමු සහනෙ, අක්ඛමීති ඛන්තො. සමු උපසමෙ, අසමීති සන්තො. දමු දමනෙ, අදමීති දන්තො.

'पक्कम' इत्यादी म-कारान्त धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'न्त' आदेश होतो, आणि धातूचा अन्त्य वर्ण लुप्त होतो. 'च' कारामुळे 'ति' प्रत्ययाच्या जागी 'न्ति' देखील होतो. 'कमु' (kamu) धातू पदविक्षेप (पाऊल टाकणे) अर्थात असताना, 'पक्कमी' या अर्थात 'पक्कन्तो' (pakkanto) रूप बनते. याचप्रमाणे 'सङ्कन्तो' (saṅkanto), 'निक्खन्तो' (nikkhanto) रूपे होतात; “दो धस्स चा” या सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने 'क' च्या जागी 'ख' कार होतो. 'भमु' (bhamu) धातू अनवस्थान (भ्रमणे) अर्थात असताना, 'विब्भमी' या अर्थात 'विब्भन्तो' (vibbhanto), 'भन्तो' (bhanto) रूपे होतात. 'खमु' (khamu) धातू सहन करणे अर्थात असताना, 'अक्खमी' या अर्थात 'खन्तो' (khanto) रूप बनते. 'समु' (samu) धातू उपशम (शांत होणे) अर्थात असताना, 'असमी' या अर्थात 'सन्तो' (santo) रूप बनते. 'दमु' (damu) धातू दमन करणे अर्थात असताना, 'अदमी' या अर्थात 'दन्तो' (danto) रूप बनते.

තිම්හි – සඞ්කමනං සඞ්කන්ති. එවං ඔක්කන්ති, විබ්භන්ති, ඛන්ති, සන්ති දන්ති ඉච්චාදි.

'ति' प्रत्यय असताना - 'सङ्कमनं' चे 'सङ्कन्ति' (saṅkanti) होते. याचप्रमाणे 'ओक्कन्ति' (okkanti), 'विब्भन्ति' (vibbhanti), 'खन्ति' (khanti), 'सन्ति' (santi), 'दन्ति' (danti) इत्यादी रूपे होतात.

619. ජනාදීනමා [Pg.379] තිම්හි ච.

६१९. 'जन' इत्यादी धातूंच्या अन्त्य व्यंजनाच्या जागी 'त' प्रत्यय आणि 'ति' प्रत्यय पर असताना 'आ' कार होतो.

ජනඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනමන්තස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ආත්තං හොති තප්පච්චයෙ, තිම්හි ච. යොගවිභාගෙන අඤ්ඤත්ථාපි. ජන ජනනෙ, අජනීති ජාතො, විජායීති පුත්තං විජාතා, ජනනං ජාති. තප්පච්චයෙ සතිපි තකාරෙ පුන තිග්ගහණකරණං පච්චයන්තරතකාරෙ ආත්තනිවත්තනත්ථං, යථා – ජන්තු. ‘‘ජනිත්වා, ජනිතු’’න්තිආදීසු පන ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා න භවති.

'जन' इत्यादी धातूंच्या अन्त्य व्यंजनाच्या जागी 'त' प्रत्यय आणि 'ति' प्रत्यय पर असताना 'आ' कार होतो. योगविभागाने इतर ठिकाणी देखील हा नियम लागू होतो. 'जन' (jana) धातू जनन (जन्म देणे/होणे) अर्थात असताना, 'अजनी' या अर्थात 'जातो' (jāto) रूप बनते; 'विजायी' या अर्थात 'पुत्तं विजाता' (पुत्राला जन्म देणारी) रूप बनते; आणि 'जननं' चे 'जाति' (jāti) रूप बनते. 'त' प्रत्यय असताना देखील पुन्हा 'ति' चे ग्रहण करणे हे इतर प्रत्ययांच्या 'त' कारामध्ये 'आ' कार होऊ नये म्हणून आहे, जसे की - 'जन्तु' (jantu). परंतु 'जनित्वा', 'जनितुं' इत्यादी रूपांमध्ये 'इ' काराचे व्यवधान असल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही.

‘‘ආ, තිම්හි, චා’’ති ච වත්තතෙ.

“आ, तिम्हि, चा” हे देखील अनुवृत्तीने येते.

620. ඨාපානමිඊ ච.

६२०. 'ठा' आणि 'पा' या धातूंच्या अन्त्य 'आ' काराच्या जागी अनुक्रमे 'इ' आणि 'ई' कार आदेश होतात.

ඨා පාඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තස්ස ආකාරස්ස යථාක්කමං ඉකාරඊකාරාදෙසා හොන්ති තප්පච්චයෙ, තිම්හි ච. චසද්දෙන අඤ්ඤත්‍රාපි ක්වචි. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, අට්ඨාසීති ඨිතො, උපට්ඨිතො ගරුං, ඨිතවා, අධිට්ඨිත්වා, ඨානං ඨිති. පා පානෙ, අපායීති පීතා, යාගුං පීතවා, පානං පීති, පීත්වා.

'ठा' (ṭhā) आणि 'पा' (pā) या धातूंच्या अन्त्य 'आ' काराच्या जागी अनुक्रमे 'इ' कार आणि 'ई' कार आदेश होतात, जेव्हा 'त' प्रत्यय आणि 'ति' प्रत्यय पर असतात. 'च' कारामुळे इतर ठिकाणी देखील क्वचित हा नियम लागू होतो. 'ठा' (ṭhā) धातू गतिनिवृत्ती (थांबणे) अर्थात असताना, 'अट्ठासी' या अर्थात 'ठितो' (ṭhito), 'उपट्ठितो गरुं' (गुरूंची सेवा करणारा), 'ठितवा' (ṭhitavā), 'अधिट्ठित्वा' (adhiṭṭhitvā) रूपे होतात, आणि 'ठानं' चे 'ठिति' (ṭhiti) रूप बनते. 'पा' (pā) धातू पान (पिणे) अर्थात असताना, 'अपायी' या अर्थात 'पीता' (pītā), 'यागुं पीतवा' (पेज पिलेला), 'पानं' चे 'पीति' (pīti) आणि 'पीत्वा' (pītvā) रूपे होतात.

621. හන්තෙහි හො හස්ස ලො වා අදහනහානං.

६२१. 'ह' कारान्त धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या आणि 'ति' प्रत्ययाच्या जागी 'ह' कार आदेश होतो, आणि धातूच्या अन्त्य 'ह' काराच्या जागी विकल्पाने 'ळ' कार होतो, 'दहन' (दह) आणि 'नह' धातू वगळून. हा नियम 'ढ' कार आदेशाचा अपवाद आहे.

හකාරන්තෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස, තිස්ස ච හකාරාදෙසො හොති, හස්ස ච ධාත්වන්තස්ස ලකාරො හොති වා දහනහෙ වජ්ජෙත්වා, ඪත්තාපවාදොයං. රුහ ජනනෙ, අරුහීති ආරුළ්හො රුක්ඛං. ලළානමවිසෙසො, ආරුල්හො වා, රුහනං රුළ්හී. ගාහු විලොළනෙ, අගාහීති ගාළ්හො, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවං. බහ වුද්ධිම්හි, අබහීති බාළ්හො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දීඝො. මුහ වෙචිත්තෙ, අමුය්හීති මූළ්හො. ගුහ සංවරණෙ, අගුහීති ගූළ්හං. වහ පාපුණනෙ[Pg.380], උපවහීති උපවුළ්හො, ‘‘වච වස වහාදීනමුකාරො වස්සා’’ති යොගවිභාගෙන උත්තං.

'ह' कारान्त धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या आणि 'ति' प्रत्ययाच्या जागी 'ह' कार आदेश होतो, आणि धातूच्या अन्त्य 'ह' काराच्या जागी विकल्पाने 'ळ' कार होतो, 'दहन' (दह) आणि 'नह' धातू वगळून. हा नियम 'ढ' कार आदेशाचा अपवाद आहे. 'रुह' (ruha) धातू जनन (उत्पन्न होणे/चढणे) अर्थात असताना, 'अरुही' या अर्थात 'आरुळ्हो रुक्खं' (झाडावर चढलेला) रूप बनते. 'ल' आणि 'ळ' यामध्ये भेद नसल्यामुळे 'आरुल्हो' (ārulho) देखील होते, आणि 'रुहनं' चे 'रुळ्ही' (ruḷhī) रूप बनते. 'गाहु' (gāhu) धातू विलोडन (प्रवेश करणे) अर्थात असताना, 'अगाही' या अर्थात 'गाळ्हो' (gāḷho), 'अज्झोगाळ्हो महण्णवं' (महासागरात प्रवेश केलेला) रूपे होतात. 'बह' (baha) धातू वृद्धी अर्थात असताना, 'अबही' या अर्थात 'बाळ्हो' (bāḷho) रूप बनते; येथे “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने दीर्घत्व होते. 'मुह' (muha) धातू वैचित्य (भ्रमित होणे) अर्थात असताना, 'अमुयही' या अर्थात 'मूळ्हो' (mūḷho) रूप बनते. 'गुह' (guha) धातू संवरण (लपवणे) अर्थात असताना, 'अगुही' या अर्थात 'गूळ्हं' (gūḷhaṃ) रूप बनते. 'वह' (vaha) धातू प्रापण (वाहून नेणे) अर्थात असताना, 'उपवही' या अर्थात 'उपवुळ्हो' (upavuḷho) रूप बनते; येथे “वच वस वहादीनमुकारो वस्सा” या सूत्राच्या योगविभागाने 'उ' कार होतो.

අදහනහානන්ති කිමත්ථං? දඩ්ඪො, සන්නද්ධො. වාති කිං? දුද්ධො, සිනිද්ධො. ‘‘ගහිතං, මහිත’’න්තිආදීසු පන ඉකාරාගමෙන බ්‍යවහිතත්තා න භවති.

'अदहनहानं' (दहन आणि नह धातू वगळून) असे का म्हटले आहे? कारण 'दड्ढो' (daḍḍho) आणि 'सन्नद्धो' (sannaddho) ही रूपे व्हावीत म्हणून. 'वा' (विकल्पाने) असे का म्हटले आहे? कारण 'दुद्धो' (duddho) आणि 'सिनिद्धो' (siniddho) ही रूपे व्हावीत म्हणून. परंतु 'गहितं' (gahitaṃ), 'महितं' (mahitaṃ) इत्यादी रूपांमध्ये 'इ' काराच्या आगमाचे व्यवधान असल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही.

ධාතුප්පච්චයන්තතොපි ‘‘අතීතෙ ත තවන්තුතාවී’’ති තප්පච්චයො, අබුභුක්ඛීති බුභුක්ඛිතො. එවං ජිඝච්ඡිතො, පිපාසිතො ඉච්චාදි.

धातू आणि प्रत्यय यांच्या अन्तावरून देखील “अतीते त तवन्तुतावी” या सूत्राने 'त' प्रत्यय होतो; जसे - 'अबुभुक्खी' या अर्थात 'बुभुक्खितो' (bubhukkhito) रूप बनते. याचप्रमाणे 'जिघच्छितो' (jighacchito), 'पिपासितो' (pipāsito) इत्यादी रूपे होतात.

එවං කත්තරි නිට්ඨනයො.

अशा प्रकारे कर्ता अर्थात निष्ठा-प्रत्ययाचा नियम समाप्त झाला.

‘‘අතීතෙ’’ති වත්තතෙ.

“अतीते” (भूतकाळात) हे अनुवृत्तीने येते.

622. භාවකම්මෙසු ත.

६२२. भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये 'त' प्रत्यय होतो.

අතීතෙ කාලෙ ගම්‍යමානෙ සබ්බධාතූහි තප්පච්චයො හොති භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු.

भूतकाळ दर्शविला जात असताना, सर्व धातूंहून भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'त' प्रत्यय होतो.

භාවෙ තාව –

प्रथम भाव अर्थात -

ගෙ සද්දෙ, ගායනං, අගායිත්ථාති වා අත්ථෙ තප්පච්චයො.

'गे' (ge) हा धातू 'शब्द' (sadde), 'गायन' (gāyanaṃ) किंवा 'गायन केले' (agāyittha) या अर्थी असताना 'त' प्रत्यय (tappaccayo) लागतो.

623. සබ්බත්ථ ගෙ ගී.

६२३. सर्वत्र 'गे' (ge) धातूचा 'गी' (gī) असा आदेश होतो.

ගෙඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ගීආදෙසො හොති සබ්බත්ථ, තප්පච්චයතිපච්චයෙස්වෙවායං. තස්ස ගීතං, ගායනං, ගායිතබ්බාති වා ගීති.

'गे' या धातूचा सर्वत्र 'गी' असा आदेश होतो, हा (आदेश) 'त' प्रत्यय आणि 'ति' प्रत्यय असतानाच होतो. त्याचे रूप 'गीतम्' (gītaṃ), 'गायनम्' (gāyanaṃ) किंवा 'गायितब्बा' (gāyitabbā) या अर्थी 'गीति' (gīti) असे होते.

භාවෙ – තප්පච්චයන්තා නපුංසකා. කම්මනි – තිලිඞ්ගා.

भाव अर्थी – 'त' प्रत्ययान्त शब्द नपुंसकलिंगी असतात. कर्म अर्थी – तिन्ही लिंगांत (असतात).

නත ගත්තවිනාමෙ, නච්චනං, අනච්චිත්ථාති වා අත්ථෙ තප්පච්චයො.

'नत' (nata) हा धातू शरीराचे वाकणे (गात्रविनाम), नृत्य करणे (नच्चन) किंवा 'नृत्य केले' (अनच्चित्थ) या अर्थी असताना 'त' प्रत्यय लागतो.

624. පච්චයා දනිට්ඨා නිපාතනා සිජ්ඣන්ති.

६२४. 'इ' आगम नसलेले (अनिट्) प्रत्यय निपातनाने सिद्ध होतात.

යෙ ඉධ සප්පච්චයා සද්දා පච්චයෙහි න නිට්ඨං ගතා, තෙ නිපාතනතො සිජ්ඣන්තීති ධාත්වන්තෙන සහ තප්පච්චයස්ස ච්ච ට්ටාදෙසා. නච්චං, නට්ටං. හස හසනෙ, හසනං හසිතං, ඉකාරාගමො. ගමනං ගතං. එවං ඨිතං, සයිතං, වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා වුද්ධි. රුද අස්සුවිමොචනෙ, අරුජ්ඣිත්ථාති රොදිතං, රුණ්ණං වා ඉච්චාදි.

जे प्रत्यययुक्त शब्द येथे प्रत्ययांद्वारे पूर्णपणे सिद्ध होत नाहीत, ते निपातनाने सिद्ध होतात; म्हणून धातूच्या अन्त्य वर्णासह 'त' प्रत्ययाचा 'च्च' (cca) आणि 'ट्ठ' (ṭṭha) असा आदेश होतो. जसे – 'नच्चम्' (naccaṃ), 'नट्टम्' (naṭṭaṃ). 'हस' (hasa) धातू हसण्याच्या अर्थी, 'हसनम्' (hasanaṃ), 'हसितम्' (hasitaṃ) – येथे 'इ' काराचा आगम होतो. 'गमनम्' (gamanaṃ) चे 'गतम्' (gataṃ) होते. याचप्रमाणे 'ठितम्' (ṭhitaṃ), 'सयितम्' (sayitaṃ) होते; 'वा' (विकल्प) अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे वृद्धी होते. 'रुद' (ruda) धातू अश्रू ढाळण्याच्या (अस्सुविमोचन) अर्थी, 'अरुज्झित्थ' (रडला) या अर्थी 'रोदितम्' (roditaṃ) किंवा 'रुण्णम्' (ruṇṇaṃ) इत्यादी रूपे होतात.

කම්මනි –

कर्म अर्थी –

අභිභූයිත්ථාති අභිභූතො කොධො භවතා, අභිභූතා, අභිභූතං. භාස බ්‍යත්තියං වාචායං, අභාසිත්ථ තෙනාති භාසිතො ධම්මො, භාසිතා ගාථා, භාසිතං සුත්තං. දිසී උච්චාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙ. අදෙසීයිත්ථාති දෙසිතො ධම්මො භගවතා, ඉකාරාගමෙ කාරිතසරලොපො. ජි ජයෙ, අජීයිත්ථාති ජිතො මාරො. නී පාපුණනෙ, අනීයිංසූති නීතා ගාමමජා, සුතො තයා ධම්මො, ඤාතො.

'अभिभूयित्थ' (पराभूत केला गेला) या अर्थी – 'अभिभूतो कोधो भवता' (आपल्याद्वारे क्रोध पराभूत केला गेला), 'अभिभूता', 'अभिभूतम्'. 'भास' (bhāsa) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थी, 'अभासित्थ तेन' (त्याने सांगितले) या अर्थी – 'भासितो धम्मो' (सांगितलेला धम्म), 'भासिता गाथा' (सांगितलेली गाथा), 'भासितं सुत्तं' (सांगितलेले सुत्त). 'दिसी' (disī) धातू उच्चारण्याच्या (उपदेश करण्याच्या) अर्थी, चुरादि गणाचा असल्याने 'णे' प्रत्यय लागतो. 'अदेसीयित्थ' (उपदेश केला गेला) या अर्थी – 'देसितो धम्मो भगवता' (भगवंतांद्वारे उपदेशिलेला धम्म); 'इ' काराचा आगम झाल्यावर कारित स्वराचा लोप होतो. 'जि' (ji) धातू जिंकण्याच्या अर्थी, 'अजीयित्थ' (जिंकला गेला) या अर्थी – 'जितो मारो' (मार जिंकला गेला). 'नी' (nī) धातू नेण्याच्या (प्राप्त करण्याच्या) अर्थी, 'अनीयिंसु' (त्यांना नेले गेले) या अर्थी – 'नीता गाममजा' (शेळ्या गावात नेल्या गेल्या), 'सुतो तया धम्मो' (तुझ्याद्वारे धम्म ऐकला गेला), 'ञातो' (ज्ञात झाला).

සාස අනුසිට්ඨිම්හි, අනුසාසීයිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො.

'सास' (sāsa) धातू उपदेश करण्याच्या (अनुसिट्ठी) अर्थी, 'अनुसासीयित्थ' (उपदेश केला गेला) या अर्थी 'त' प्रत्यय लागतो.

625. සාසදිසතො තස්ස රිට්ඨො ච.

६२५. 'सास' (sāsa) आणि 'दिस' (disa) या धातूंनंतर येणाऱ्या 'त' प्रत्ययाचा 'रिट्ठ' (riṭṭha) असा आदेश होतो आणि (च).

සාසදිසඉච්චෙතෙහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස රිට්ඨාදෙසො හොති, චසද්දෙන තිස්ස රිට්ඨි ච, දිසතො කිච්චතකාරතුංත්වාදීනඤ්ච රට්ඨ රට්ඨුං රට්ඨාදෙසා ච හොන්ති, රාදිලොපො, අනුසිට්ඨො සො මයා, අනුසිට්ඨා සා, අනුසිට්ඨං. දිස පෙක්ඛණෙ, අදිස්සිත්ථාති දිට්ඨං මෙ රූපං.

'सास' आणि 'दिस' या धातूंनंतर येणाऱ्या 'त' प्रत्ययाचा 'रिट्ठ' (riṭṭha) असा आदेश होतो; 'च' शब्दाने 'ति' प्रत्ययाचा 'रिट्ठि' (riṭṭhi) असा आदेश होतो; आणि 'दिस' धातूच्या पुढे येणाऱ्या 'किच्च', 'त', 'कार', 'तुं', 'त्वा' इत्यादी प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'रट्ठ' (raṭṭha), 'रट्ठुं' (raṭṭhuṃ), 'रट्ठा' (raṭṭhā) असे आदेश होतात, तसेच 'र' इत्यादींचा लोप होतो. जसे – 'अनुसिट्ठो सो मया' (माझ्याद्वारे त्याला उपदेश केला गेला), 'अनुसिट्ठा सा', 'अनुसिट्ठं'. 'दिस' (disa) धातू पाहण्याच्या (पेक्खण) अर्थी, 'अदिस्सित्थ' (पाहिले गेले) या अर्थी – 'दिट्ठं मे रूपं' (माझ्याद्वारे रूप पाहिले गेले).

තිම්හි – අනුසාසනං අනුසිට්ඨි, දස්සනං දිට්ඨි.

'ति' प्रत्यय असताना – 'अनुसासनम्' चे 'अनुसिट्ठि' (anusiṭṭhi) आणि 'दस्सनम्' चे 'दिट्ठि' (diṭṭhi) होते.

කිච්චාදීසු [Pg.382] – දස්සනීයං දට්ඨබ්බං, දට්ඨෙය්‍යං, පස්සිතුන්ති දට්ඨුං ගච්ඡති, පස්සිත්වාති නෙක්ඛමං දට්ඨුං, දට්ඨා, ඉකාරාගමෙන අන්තරිකස්ස න භවති, යථා – අනුසාසිතං, අනුසාසිතබ්බං, අනුසාසිතුං, අනුසාසිත්වා, දස්සිතං ඉච්චාදි.

'किच्च' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये – 'दस्सनीयम्' (dassanīyaṃ), 'दट्ठब्बम्' (daṭṭhabbaṃ), 'दट्ठेय्यम्' (daṭṭheyyaṃ); 'पस्सितुम्' (passituṃ) या अर्थी 'दट्ठुं गच्छति' (पाहण्यासाठी जातो); 'पस्सित्वा' (passitvā) या अर्थी 'नेक्खमं दट्ठुं' (नैष्क्रम्य पाहून), 'दट्ठा' (daṭṭhā) होते. 'इ' काराचा आगम झाल्यामुळे व्यवधान असलेल्या प्रत्ययाला हा आदेश होत नाही, जसे – 'अनुसासितम्' (anusāsitaṃ), 'अनुसासितब्बम्' (anusāsitabbaṃ), 'अनुसासितुम्' (anusāsituṃ), 'अनुसासित्वा' (anusāsitvā), 'दस्सितम्' (dassitaṃ) इत्यादी.

තුස පීතිම්හි, අතුස්සීති අත්ථෙ කත්තරි තප්පච්චයො.

'तुस' (tusa) धातू आनंदाच्या (पीति) अर्थी, 'अतुस्सी' (तो संतुष्ट झाला) या अर्थी कर्ता (कर्तरी) प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो.

‘‘තස්සා’’ති අධිකාරො.

“तस्स” (tassa) हा अधिकार सूत्र आहे.

626. සාදි, සන්තපුච්ඡභන්ජහන්සාදීහි ට්ඨො.

६२६. 'सादि' (स-कारान्त धातू), 'सन्त' (santa), 'पुच्छ' (puccha), 'भञ्ज' (bhanja), 'हंस' (hansa) इत्यादी धातूंनंतर 'ट्ठ' (ṭṭha) आदेश होतो.

ආදිනා සහ වත්තතීති සාදි. සකාරන්තෙහි, පුච්ඡ භන්ජහන්සඉච්චෙවමාදීහි ච ධාතූහි පරස්ස අනන්තරිකස්ස තකාරස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන ධාත්වන්තෙනට්ඨාදෙසො හොති. හන්සස්ස සතිපි සන්තත්තෙ පුනග්ගභණං ක්වචි ට්ඨාදෙසස්ස අනිච්චතාදීපනත්ථං, තෙන ‘‘විද්ධස්තො උත්‍රස්තො’’තිආදීසු න හොති. තුට්ඨො, සන්තුසිතො. භස භස්සනෙ, අභස්සීති භට්ඨො, භස්සිතො. නස අදස්සනෙ, නස්සීති නට්ඨො. දංස දංසනෙ, අදංසීයිත්ථාති දට්ඨො සප්පෙන, ඩංසිතො වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දස්ස ඩත්තං. ඵුස ඵස්සනෙ, අඵුසීයිත්ථාති ඵුට්ඨො රොගෙන, ඵුස්සිතො වා. ඉසු ඉච්ඡායං, එසීයිත්ථාති ඉට්ඨො, ඉච්ඡිතො, එසිතො. මස ආමසනෙ, ආමසීයිත්ථාති ආමඨො. වසසෙචනෙ, අවස්සීති වුට්ඨො දෙවො, පවිසීයිත්ථාති පවිට්ඨො, උද්දිසීයිත්ථාති උද්දිට්ඨො. පුච්ඡ පුච්ඡනෙ, අපුච්ඡීයිත්ථාති පුට්ඨො පඤ්හං, පුච්ඡිතො. භන්ජ අවමද්දනෙ, අභඤ්ජීයිත්ථාති භට්ඨං ධඤ්ඤං. හන්ස පීතිම්හි, අහංසීති හට්ඨො, පහට්ඨො, පහංසිතො.

'आदि' सह वर्तमान असणारा तो 'सादि' होय. स-कारान्त धातूंनंतर आणि 'पुच्छ', 'भञ्ज', 'हंस' इत्यादी धातूंनंतर येणाऱ्या अव्यवहित 'त' प्रत्ययाच्या त-काराचा, धातूच्या अन्त्य व्यंजनासह 'ट्ठ' (ṭṭha) असा आदेश होतो. 'हंस' धातू स-कारान्त असूनही त्याचे पुन्हा ग्रहण करणे हे काही ठिकाणी 'ट्ठ' आदेशाची अनित्यता दर्शवण्यासाठी आहे, त्यामुळे 'विद्धस्तो' (viddhasto), 'उत्रस्तो' (utrasto) इत्यादींमध्ये हा आदेश होत नाही. जसे – 'तुट्ठो' (tuṭṭho), 'सन्तुसितो' (santusito). 'भस' (bhasa) धातू पडण्याच्या (भस्सन) अर्थी, 'अभस्सी' (पडला) या अर्थी – 'भट्ठो' (bhaṭṭho), 'भस्सितो' (bhassito). 'नस' (nasa) धातू अदृश्य होण्याच्या (अदस्सन) अर्थी, 'नस्सी' (नष्ट झाला) या अर्थी – 'नट्ठो' (naṭṭho). 'दंस' (daṃsa) धातू चावण्याच्या (दंसन) अर्थी, 'अदंसीयित्थ' (चावला गेला) या अर्थी – 'दट्ठो सप्पेन' (सापाने चावलेला), किंवा 'डंसितो' (ḍaṃsito); 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'द' चा 'ड' होतो. 'फुस' (phusa) धातू स्पर्श करण्याच्या (फस्सन) अर्थी, 'अफुसीयित्थ' (स्पर्श केला गेला) या अर्थी – 'फुट्ठो रोगेन' (रोगाने ग्रस्त झालेला), किंवा 'फुस्सितो' (phussito). 'इसु' (isu) धातू इच्छेच्या अर्थी, 'एसीयित्थ' (इच्छिले गेले) या अर्थी – 'इट्ठो' (iṭṭho), 'इच्छितो' (icchito), 'एसितो' (esito). 'मस' (masa) धातू स्पर्श करण्याच्या (आमसन) अर्थी, 'आमसीयित्थ' (स्पर्श केला गेला) या अर्थी – 'आमठो' (āmaṭho). 'वस' (vasa) धातू सिंचन करण्याच्या (सेचन) अर्थी, 'अवस्सी' (पाऊस पडला) या अर्थी – 'वुट्ठो देवो' (पाऊस पडला); 'पविसीयित्थ' (प्रवेश केला गेला) या अर्थी – 'पविट्ठो' (paviṭṭho); 'उद्दिसीयित्थ' (उद्देश केला गेला) या अर्थी – 'उद्दिट्ठो' (uddiṭṭho). 'पुच्छ' (puccha) धातू विचारण्याच्या अर्थी, 'अपुच्छीयित्थ' (विचारले गेले) या अर्थी – 'पुट्ठो पञ्हं' (प्रश्न विचारला), 'पुच्छितो' (pucchito). 'भञ्ज' (bhanja) धातू भाजण्याच्या/मळण्याच्या (अवमद्दन) अर्थी, 'अभञ्जीयित्थ' (भाजले गेले) या अर्थी – 'भट्ठं धञ्ञं' (भाजलेले धान्य). 'हंस' (hansa) धातू आनंदाच्या (पीति) अर्थी, 'अहंसी' (आनंदित झाला) या अर्थी – 'हट्ठो' (haṭṭho), 'पहट्ठो' (pahaṭṭho), 'पहंसितो' (pahaṃsito).

ආදිසද්දෙන [Pg.383] යජ දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු, ඉජ්ජිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො, තස්ස ට්ඨාදෙසො.

'आदि' शब्दाने 'यज' (yaja) धातू देवपूजा, संगतीकरण आणि दान या अर्थी असताना, 'इज्जित्थ' (यज्ञ केला गेला/पूजा केली गेली) या अर्थी 'त' प्रत्यय लागतो आणि त्याचा 'ट्ठ' (ṭṭha) असा आदेश होतो.

627. යජස්ස සරස්සි ට්ඨෙ.

६२७. 'ट्ठ' (ṭṭha) आदेश पुढे असताना 'यज' (yaja) धातूच्या स्वराचा 'इ' कार होतो.

යජඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සරස්ස ඉකාරාදෙසො හොති ට්ඨෙ පරෙ. යිට්ඨො මයා ජිනො. සජ විස්සග්ගෙ සංපුබ්බො, සංසජ්ජිත්ථාති සංසට්ඨො තෙන, විස්සට්ඨො. මජ සුද්ධිම්හි, අමජ්ජීති මට්ඨො ඉච්චාදි.

'यज' या धातूच्या स्वराचा 'इ' कार असा आदेश होतो 'ट्ठ' पुढे असताना. जसे – 'यिट्ठो मया जिनो' (माझ्याद्वारे जिनाची पूजा केली गेली). 'सज' (saja) धातू सोडण्याच्या (विस्सग्ग) अर्थी 'सं' उपसर्गपूर्वक असताना, 'संसज्जित्थ' (संसर्ग झाला) या अर्थी – 'संसट्ठो तेन' (त्याच्याशी संसर्ग झालेला), 'विस्सट्ठो' (vissaṭṭho - सोडलेला). 'मज' (maja) धातू शुद्धीकरणाच्या अर्थी, 'अमज्जी' (शुद्ध केले) या अर्थी – 'मट्ठो' (maṭṭho) इत्यादी रूपे होतात.

කිච්චතකාරාදීසු තුස්සිතබ්බං තොට්ඨබ්බං, ඵුසිතබ්බං ඵොට්ඨබ්බං, පුච්ඡිතුං පුට්ඨුං, යජිතුං යිට්ඨුං, අභිහරිතුං අභිහට්ඨුං, තොසනං තුට්ඨි, එසනං එට්ඨි, වස්සනං වුට්ඨි, විස්සජ්ජනං විස්සට්ඨි ඉච්චාදි.

'किच्च', 'त', 'कार' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये – 'तुस्सितब्बम्' (tussitabbaṃ) चे 'तोट्ठब्बम्' (toṭṭhabbaṃ), 'फुस्सितब्बम्' (phusitabbaṃ) चे 'फोट्ठब्बम्' (phoṭṭhabbaṃ), 'पुच्छितुम्' (pucchituṃ) चे 'पुट्ठुं' (puṭṭhuṃ), 'यजितुम्' (yajituṃ) चे 'यिट्ठुं' (yiṭṭhuṃ), 'अभिहरितुम्' (abhiharituṃ) चे 'अभिहट्ठुं' (abhihaṭṭhuṃ) होते; तसेच 'तोसनम्' (आनंद देणे) चे 'तुट्ठि' (tuṭṭhi), 'एसनम्' (शोधणे) चे 'एट्ठि' (eṭṭhi), 'वस्सनम्' (पाऊस पडणे) चे 'वुट्ठि' (vuṭṭhi), 'विस्सज्जनम्' (त्याग करणे) चे 'विस्सट्ठि' (vissaṭṭhi) इत्यादी रूपे होतात.

‘‘තස්ස, සාදී’’ති ච වත්තතෙ.

“तस्स” (tassa) आणि “सादि” (sādi) हे अनुवृत्त होतात.

628. භන්ජතො ග්ගො ච.

६२८. 'भञ्ज' (bhanja) धातूनंतर 'ग्ग' (gga) असा आदेश होतो आणि (च).

භන්ජතො ධාතුම්හා තප්පච්චයස්ස සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන ග්ගො ආදෙසො හොති. භග්ගො රාගො අනෙන. වසනිවාසෙ, පරිවසීයිත්ථාති පරිවුට්ඨො පරිවාසො, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, උට්ඨ උආදෙසා. වස අච්ඡාදනෙ, නිවසීයිත්ථාති නිවත්ථං වත්ථං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ස්තකාරසංයොගස්ස ත්ථත්තං, එවං නිවත්ථබ්බං. සංස පසංසනෙ, පසංසීයිත්ථාති පසත්ථො පසංසිතො, පසංසනං පසත්ථි. බධ බන්ධනෙ, අබජ්ඣිත්ථාති බද්ධො රඤ්ඤා, අලභීයිත්ථාති ලද්ධං මෙ ධනං, ධත්තදත්තානි. රභ රාභස්සෙ, ආරභීයිත්ථාති ආරද්ධං වීරියං. දහ භස්මීකරණෙ[Pg.384], අදය්හිත්තාති දඩ්ඪං වනං, අභුජ්ජිත්ථාති භුත්තො ඔදනො, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච. චජ හානිම්හි, පරිච්චජීයිත්ථාති පරිච්චත්තං ධනං, අමුච්චිත්ථාති මුත්තො සරො.

'भञ्ज' (bhanja) धातूनंतर येणाऱ्या 'त' प्रत्ययाचा (धातूच्या अन्त्य व्यंजनासह) 'ग्ग' (gga) असा आदेश होतो. जसे – 'भग्गो रागो अनेन' (याच्याद्वारे राग नष्ट केला गेला). 'वस' (vasa) धातू राहण्याच्या (निवास) अर्थी, 'परिवसीयित्थ' (राहिले गेले) या अर्थी – 'परिवुट्ठो परिवासो' (परिवस पूर्ण केला गेला), 'वुसितं ब्रह्मचरियं' (ब्रह्मचर्य जगले गेले), येथे 'उट्ठ' आणि 'उ' आदेश होतात. 'वस' (vasa) धातू वस्त्र परिधान करण्याच्या (आच्छादन) अर्थी, 'निवसीयित्थ' (परिधान केले गेले) या अर्थी – 'निवत्थं वत्थं' (परिधान केलेले वस्त्र); 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'स्त' या संयुक्त व्यंजनाचा 'त्थ' होतो, याचप्रमाणे 'निवत्थब्बम्' (nivatthabbaṃ) होते. 'संस' (saṃsa) धातू स्तुती करण्याच्या (पसंसन) अर्थी, 'पसंसीयित्थ' (स्तुती केली गेली) या अर्थी – 'पसत्थो' (pasattho), 'पसंसितो' (pasaṃsito); 'पसंसनम्' (स्तुती करणे) चे 'पसत्थि' (pasatthi) होते. 'बध' (badha) धातू बांधण्याच्या (बन्धन) अर्थी, 'अबज्झित्थ' (बांधला गेला) या अर्थी – 'बद्धो रञ्ञा' (राजाद्वारे बांधलेला); 'अलभीयित्थ' (मिळाले गेले) या अर्थी – 'लद्धं मे धनं' (माझ्याद्वारे धन मिळवले गेले), येथे 'ध' आणि 'द' चे आदेश होतात. 'रभ' (rabha) धातू आरंभ करण्याच्या (राभस्स) अर्थी, 'आरभीयित्थ' (आरंभ केला गेला) या अर्थी – 'आरद्धं वीरियं' (वीर्य/प्रयत्न आरंभिला गेला). 'दह' (daha) धातू भस्म करण्याच्या (भस्मीकरण) अर्थी, 'अदय्हित्थ' (जळले गेले) या अर्थी – 'दड्ढं वनं' (जळलेले वन); 'अभुज्जित्थ' (खाल्ले गेले) या अर्थी – 'भुत्तो ओदनो' (खाल्लेला भात), भुजादि गणाचा असल्याने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होते. 'चज' (caja) धातू सोडण्याच्या (हानि) अर्थी, 'परिच्चजीयित्थ' (त्याग केला गेला) या अर्थी – 'परिच्चत्तं धनं' (त्याग केलेले धन); 'अमुच्चित्थ' (सोडला गेला) या अर्थी – 'मुत्तो सरो' (सोडलेला बाण).

වච වියත්තියං වාචායං, අවචීයිත්ථාති අත්ථෙ තප්පච්චයො.

'वच' (vaca) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थी, 'अवचीयित्थ' (बोलले गेले) या अर्थी 'त' प्रत्यय लागतो.

‘‘අන්තො, නො, ද්වි, චා’’ති ච අධිකාරො.

“अन्तो, नो, द्वि, च” (anto, no, dvi, ca) हा अधिकार सूत्र आहे.

629. වච වා වු.

६२९. हे चार पदांचे सूत्र आहे. 'वच' (vaca) या धातूच्या 'व' काराचा विकल्पेकरून 'उ' कार असा आदेश होतो, धातूचा अन्त्य 'च' कार लुप्त होतो आणि 'त' प्रत्ययाचे द्वित्व होते.

චතුප්පදමිදං. වචඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස වකාරස්ස උකාරාදෙසො හොති වා, ධාත්වන්තො ච චකාරො නො හොති, තප්පච්චයස්ස ච ද්විභාවො හොති. වාග්ගහණමවධාරණත්ථං, ධාත්වාදිම්හි වකාරාගමො. වුත්තමිදං භගවතා, උත්තං වා.

हे चार पदांचे सूत्र आहे. 'वच' या धातूच्या 'व' काराचा विकल्पेकरून 'उ' कार असा आदेश होतो, धातूचा अन्त्य 'च' कार लुप्त होतो आणि 'त' प्रत्ययाचे द्वित्व होते. 'वा' चे ग्रहण अवधारण (नियमन) करण्यासाठी आहे, धातूच्या सुरुवातीला 'व' काराचा आगम होतो. जसे – 'वुत्तमिदं भगवता' (भगवंतांद्वारे हे बोलले गेले) किंवा 'उत्तं' (uttaṃ).

630. ගුපාදීනඤ්ච.

६३०. आणि 'गुप' (gupa) इत्यादी धातूंचेही.

ගුපඉච්චෙවමාදීනං ධාතූනමන්තො ච බ්‍යඤ්ජනො නො හොති, පරස්ස තකාරස්ස ච ද්විභාවො හොති. ගුප ගොපනෙ, සුගොපීයිත්ථාති සුගුත්තො, සුගොපිතො, ඉකාරෙන බ්‍යවහිතත්තා න ධාත්වන්තලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති සුත්තෙ වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නිට්ඨතකාරෙපි ක්වචි වුද්ධි. ගොපනං ගුත්ති.

'गुप' इत्यादी धातूंचा अन्त्य व्यंजन लुप्त होतो आणि पुढील 'त' प्रत्ययाचे द्वित्व होते. 'गुप' (gupa) धातू रक्षण करण्याच्या (गोपन) अर्थी, 'सुगोपीयित्थ' (चांगले रक्षण केले गेले) या अर्थी – 'सुगुत्तो' (sugutto), 'सुगोपितो' (sugopito); 'इ' कारामुळे व्यवधान आल्याने धातूच्या अन्त्य व्यंजनाचा लोप होत नाही; 'अञ्ञेसु च' या सूत्रातील 'वा' अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे 'त' प्रत्यय असतानाही काही ठिकाणी वृद्धी होते. 'गोपनम्' (रक्षण करणे) चे 'गुत्ति' (gutti) होते.

ලිප ලිම්පනෙ, අලිම්පීයිත්ථාති ලිත්තො සුගන්ධෙන. තප සන්තාපෙ, සන්තපීයිත්ථාති සන්තත්තො තෙජෙන. දීප දිත්තිම්හි, ආදීපීයිත්ථාතිආදිත්තො අග්ගිනා, රස්සත්තං, දීපනං දිත්ති. අප පාපුණනෙ, පාපීයිත්ථාති පත්තො ගාමො, පාපුණීති පත්තො සුඛං, පාපුණනං පත්ති, පත්තබ්බං. මද උම්මාදෙ, පමජ්ජීති පමත්තො. සුප සයනෙ, අසුපීති සුත්තො ඉච්චාදි.

लिप (Lipa) धातू लेपन (माखणे) या अर्थी; 'अलिम्पीयित्थ' (माखले गेले) या अर्थी 'लित्तो सुगन्धेन' (सुगंधी द्रव्याने माखलेला) असा शब्द बनतो. तप (Tapa) धातू संताप (तापवणे) या अर्थी; 'संतपियित्थ' (तापवले गेले) या अर्थी 'संतत्तो तेजेन' (तेजाने तप्त झालेला) असा शब्द बनतो. दीप (Dīpa) धातू दीप्ती (प्रकाशणे) या अर्थी; 'आदीपीयित्थ' (प्रज्वलित केले गेले) या अर्थी 'आदित्तो अग्गिना' (अग्नीने प्रज्वलित झालेला) असा शब्द बनतो, येथे ऱ्हस्वत्व होते, 'दीपन' म्हणजे दीप्ती. अप (Apa) धातू प्राप्ती (मिळवणे) या अर्थी; 'पापीयित्थ' (पोहोचले गेले) या अर्थी 'पत्तो गामो' (पोहोचलेला गाव), 'पापुणि' (प्राप्त केले) या अर्थी 'पत्तो सुखं' (सुख प्राप्त झालेला), प्राप्त करणे म्हणजे 'पत्ती' आणि प्राप्त करण्यायोग्य म्हणजे 'पत्तब्बं' असे रूप होते. मद (Mada) धातू उन्माद (प्रमाद करणे) या अर्थी; 'पमज्जी' (प्रमाद केला) या अर्थी 'पमत्तो' (प्रमत्त) असे रूप होते. सुप (Supa) धातू शयन (झोपणे) या अर्थी; 'असुपि' (झोपला) या अर्थी 'सुत्तो' (झोपलेला) इत्यादी रूपे होतात.

චර [Pg.385] චරණෙ, අචරීයිත්ථාති චිණ්ණො ධම්මො, ඉණ්ණාදෙසො, චරිතො වා. එවං පුණ්ණො, පූරිතො.

चर (Cara) धातू चरण (आचरण करणे) या अर्थी; 'अचरियित्थ' (आचरण केले गेले) या अर्थी 'चिण्णो धम्मो' (आचरलेला धर्म) असे रूप होते, येथे 'इण्ण' (iṇṇa) आदेश होतो, किंवा 'चरितो' असे रूप होते. याचप्रमाणे 'पुण्णो' आणि 'पूरितो' ही रूपे होतात.

නුද ඛෙපෙ, පනුජ්ජිත්ථාති පණුන්නො, නස්ස ණත්තං, පනුදිතො. දා දානෙ, ආදීයිත්ථාතිආදින්නො, අත්තො වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා දාසද්දස්ස තකාරො, රස්සත්තං.

नुद (Nuda) धातू क्षेप (दूर करणे) या अर्थी; 'पनुज्जित्थ' (दूर केले गेले) या अर्थी 'पणुन्नो' असे रूप होते, येथे 'न' चे 'ण' होते, किंवा 'पनुदितो' असे रूप होते. दा (Dā) धातू दान (देणे) या अर्थी; 'आदीयित्थ' (घेतले गेले) या अर्थी 'आदिन्नो' असे रूप होते, किंवा 'अत्त' (atta) आदेश होतो; 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'दा' शब्दाच्या जागी 'त'कार होतो आणि ऱ्हस्वत्व होते.

631. භිදාදිතො ඉන්නඅන්නඊණා වා.

६३१. भिद् (Bhida) इत्यादी धातूंहून 'इन्न' (inna), 'अन्न' (anna) आणि 'ईण' (īṇa) हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

භිදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පරස්ස තප්පච්චයස්ස ඉන්න අන්නඊණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, අන්තො ච නො හොති. වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, සරලොපාදි.

भिद् (Bhida) इत्यादी धातूंहून पुढे असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'इन्न' (inna), 'अन्न' (anna) आणि 'ईण' (īṇa) हे आदेश विकल्पेकरून होतात, आणि धातूचा अंत्य वर्ण 'न' (na-kāra) होतो. हा 'वा' (विकल्प) शब्द व्यवस्थितविभाषा (नियत विकल्प) दर्शवण्यासाठी आहे, आणि येथे स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात.

භිදි විදාරණෙ, අභිජ්ජිත්ථාති භින්නො ඝටො භවතා, භිජ්ජීති වා භින්නො දෙවදත්තො. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, අඡිජ්ජිත්ථාති ඡින්නො රුක්ඛො, අච්ඡින්නං චීවරං, උච්ඡිජ්ජීති උච්ඡින්නො. අදීයිත්ථාභි දින්නො සුඞ්කො. සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු, නිසීදීති නිසින්නො. ඛිද උත්තාසනෙ, ඛිද දීනභාවෙ වා, අඛිජ්ජීති ඛින්නො.

भिद् (Bhidi) धातू विदारण (फोडणे) या अर्थी; 'अभिज्जित्थ' (फोडला गेला) या अर्थी 'भिन्नो घटो भवता' (आपल्याकडून फोडला गेलेला घडा) किंवा 'भिज्जी' (फुटला) या अर्थी 'भिन्नो देवदत्तो' (भेद पावलेला देवदत्त) असे रूप होते. छिद् (Chidi) धातू द्विधाकरण (दोन भाग करणे) या अर्थी; 'अछिज्जित्थ' (कापला गेला) या अर्थी 'छिन्नो रुक्खो' (कापलेले झाड), 'अच्छिन्नं चीवरं' (न कापलेले चीवर), आणि 'उच्छिज्जी' (उच्छेद झाला) या अर्थी 'उच्छिन्नो' (उच्छिन्न) अशी रूपे होतात. 'अदियित्थ' (दिला गेला) या अर्थी 'दिन्नो सुङ्को' (दिलेला कर) असे रूप होते. सद् (Sada) धातू विसरण (शिथिल होणे), गती आणि अवसान (बसणे) या अर्थी; 'निसीदी' (बसला) या अर्थी 'निसिन्नो' (बसलेला) असे रूप होते. खिद् (Khida) धातू उत्तासन (त्रासणे) किंवा दीनभाव (खिन्न होणे) या अर्थी; 'अखिज्जी' (खिन्न झाला) या अर्थी 'खिन्नो' (खिन्न) असे रूप होते.

අන්නාදෙසෙ ඡද අපවාරණෙ, අච්ඡාදීයිත්ථාති ඡන්නො, පටිච්ඡන්නං ගෙහං, පසීදීති පසන්නො. පද ගතිම්හි, උප්පජ්ජීති උප්පන්නො, ඣානං සමාපන්නො. රුදි අස්සුවිමොචනෙ, රුණ්ණො, පරලොපො.

'अन्न' (anna) आदेश झाल्यावर: छद (Chada) धातू अपवारण (झाकणे) या अर्थी; 'अच्छादियित्थ' (झाकले गेले) या अर्थी 'छन्नो' (झाकलेला), 'पटिच्छन्नं गेहं' (आच्छादित केलेले घर) आणि 'पसीदी' (प्रसन्न झाला) या अर्थी 'पसन्नो' (प्रसन्न) अशी रूपे होतात. पद (Pada) धातू गती (जाणे) या अर्थी; 'उप्पज्जी' (उत्पन्न झाला) या अर्थी 'उप्पन्नो' (उत्पन्न झालेला) आणि 'झानं समापन्नो' (ध्यानाला प्राप्त झालेला) अशी रूपे होतात. रुदि (Rudi) धातू अश्रू ढाळणे (रडणे) या अर्थी; 'रुण्णो' (रडलेला) असे रूप होते, येथे परलोप होतो.

ඛී ඛයෙ ඊණාදෙසො, අඛීයීති ඛීණො දොසො, ඛීණා ජාති, ඛීණං ධනං. හා චාගෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හාදිතො ඊණාදෙසෙ ණකාරස්ස නත්තං, පහීයිත්ථාති පහීනො කිලෙසො, පරිහායීති පරිහීනො. ආස උපවෙසනෙ[Pg.386], අච්ඡීති ආසීනො. ලී සිලෙසනෙ, ලීයීති ලීනො, නිලීනො. ජි ජයෙ, ජියීති ජීනො විත්තමනුසොචති, ජිතො වා. දී ඛයෙ, දීනො. පී තප්පනෙ, පීනො. ලූ ඡෙදනෙ, ලූයිත්ථාති ලූනො ඉච්චාදි.

खी (Khī) धातू क्षय (नाश होणे) या अर्थी, येथे 'ईण' (īṇa) आदेश होतो; 'अखीयि' (क्षीण झाला) या अर्थी 'खीणो दोसो' (क्षीण झालेला दोष), 'खीणा जाति' (क्षीण झालेला जन्म), 'खीणं धनं' (क्षीण झालेले धन) अशी रूपे होतात. हा (Hā) धातू त्याग करणे या अर्थी; 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'हा' धातूहून 'ईण' आदेश झाल्यावर 'ण'काराचा 'न'कार होतो, आणि 'पहीयित्थ' (नष्ट केले गेले) या अर्थी 'पहीनो किलेसो' (नष्ट झालेला क्लेश) व 'परिहायी' (ऱ्हास पावला) या अर्थी 'परिहीनो' (ऱ्हास पावलेला) अशी रूपे होतात. आस (Āsa) धातू उपवेशन (बसणे) या अर्थी; 'अच्छि' (बसला) या अर्थी 'आसीनो' (बसलेला) असे रूप होते. ली (Lī) धातू श्लेषण (चिकटणे/लीन होणे) या अर्थी; 'लीयि' (लीन झाला) या अर्थी 'लीनो' आणि 'निलीनो' अशी रूपे होतात. जि (Ji) धातू जय (जिंकणे) या अर्थी; 'जियि' (हानी झाली) या अर्थी 'जीनो वित्तमनुसोचति' (हानी झालेला मनुष्य धनाचा शोक करतो) किंवा 'जितो' (जिंकलेला) अशी रूपे होतात. दी (Dī) धातू क्षय या अर्थी 'दीनो' असे रूप होते. पी (Pī) धातू तर्पण (पुष्ट होणे) या अर्थी 'पीनो' (पुष्ट) असे रूप होते. लू (Lū) धातू छेदन (कापणे) या अर्थी; 'लूयित्थ' (कापले गेले) या अर्थी 'लूनो' (कापलेला) इत्यादी रूपे होतात.

වමු උග්ගිරණෙ, වමීයිත්ථාති වන්තං, වමිතං, ‘‘පක්කමාදීහි න්තො’’ති න්තාදෙසො. අගච්ඡීයිත්ථාති ගතො ගාමො තයා, ගාමං ගතො වා, ‘‘ගමඛනහනරමාදීනමන්තො’’ති ධාත්වන්තලොපො. අඛඤ්ඤිත්ථාති ඛතො කූපො, උපහඤ්ඤිත්ථාති උපහතං චිත්තං, අරමීති රතො, අභිරතො. මන ඤාණෙ, අමඤ්ඤිත්ථාති මතො, සම්මතො. තනු විත්ථාරෙ, අතනිත්ථාති තතං, විතතං. යමු උපරමෙ, නියච්ඡීති නියතො.

वमु (Vamu) धातू उद्गिरणे (ओकणे) या अर्थी; 'वमीयित्थ' (ओकले गेले) या अर्थी 'वन्तं' किंवा 'वमितं' अशी रूपे होतात, येथे 'पक्कमादीहि न्तो' या सूत्राने 'न्त' (nta) आदेश होतो. 'अगच्छीयित्थ' (गेले गेले) या अर्थी 'गतो गामो तया' (तुझ्याकडून गेलेला गाव) किंवा 'गामं गतो' (गावाला गेलेला) अशी रूपे होतात, येथे 'गमखनहनरमादीनमन्तो' या सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो. 'अखञ्ञित्थ' (खणली गेली) या अर्थी 'खतो कूपो' (खणलेली विहीर), 'उपहञ्ञित्थ' (आघात केला गेला) या अर्थी 'उपहतं चित्तं' (दूषित झालेले चित्त) आणि 'अरमि' (रममाण झाला) या अर्थी 'रतो' व 'अभिरतो' अशी रूपे होतात. मन (Mana) धातू ज्ञान (जाणणे) या अर्थी; 'अमञ्ञित्थ' (मानले गेले) या अर्थी 'मतो' (मानलेला) आणि 'सम्मतो' (संमत) अशी रूपे होतात. तनु (Tanu) धातू विस्तार (पसरवणे) या अर्थी; 'अतनिथ' (पसरवले गेले) या अर्थी 'ततं' आणि 'विततं' अशी रूपे होतात. यमु (Yamu) धातू उपरम (नियमन करणे) या अर्थी; 'नियच्छि' (नियमन केले) या अर्थी 'नियतो' (नियत) असे रूप होते.

‘‘නො, තම්හි, තිම්හී’’ති ච වත්තතෙ.

'नो, तम्हि, तिम्हि' (no, tamhi, timhi) हे अनुवृत्तीने पुढे चालू राहते.

632. රකාරො ච.

६३२. आणि 'र'कार (ra-kāra) सुद्धा.

රකාරො ච ධාතූනමන්තභූතො නො හොති තප්පච්චයෙ, තිප්පච්චයෙ ච පරෙ. පකරීයිත්ථාති පකතො කටො භවතා, කතා මෙ රක්ඛා, කතං මෙ පුඤ්ඤං. ‘‘දො ධස්ස චා’’ති එත්ත චසද්දෙන ටො තස්ස, යථා – සුකටං, දුක්කටං, පුරෙ අකරීයිත්ථාති පුරක්ඛතො, ‘‘පුරසමුපපරීහි කරොතිස්ස ඛඛරා වා තප්පච්චයෙසු චා’’ති ඛකාරො, පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කරීයිත්ථාති සඞ්ඛතො, අභිසඞ්ඛතො, උපකරීයිත්ථාති උපක්ඛතො, උපක්ඛටො, පරිකරීයිත්ථාති පරික්ඛතො.

आणि धातूंच्या शेवटी असलेला 'र'कार 'त' प्रत्यय आणि 'ति' प्रत्यय पुढे असताना 'नो' (no) होतो. 'पकरियित्थ' (केले गेले) या अर्थी 'पकतो कटो भवता' (आपल्याकडून विणलेली चटई), 'कता मे रक्खा' (माझ्याकडून रक्षा केली गेली), 'कतं मे पुञ्ञं' (माझ्याकडून पुण्य केले गेले) अशी रूपे होतात. 'दो धस्स चा' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'त' च्या जागी 'ट' होतो, जसे - 'सुकटं', 'दुक्कटं'. 'पुरे अकरियित्थ' (पूर्वी केले गेले) या अर्थी 'पुरक्खतो' (पुरस्कृत) असे रूप होते, येथे 'पुरसमुपपरीहि करोतिस्स khakharā वा...' इत्यादी सूत्राने 'ख'कार होतो. प्रत्ययांनी एकत्र येऊन केले गेले या अर्थी 'संखतो' (संस्कारित) आणि 'अभिसंखतो' अशी रूपे होतात. 'उपकरियित्थ' (तयार केले गेले) या अर्थी 'उपक्खतो' किंवा 'उपक्खटो' (तयार केलेला) आणि 'परिकरियित्थ' (वेढले गेले) या अर्थी 'परिक्खतो' (वेढलेला) अशी रूपे होतात.

තිප්පච්චයෙ පකරණ පකති. සර ගතිචින්තායං, අසරීති සතො, විසරීති විසටො, සරණං, සරති එතායාති වා සති, නීහරීයිත්ථාති නීහටො. ධර ධාරණෙ, උද්ධරීයිත්ථාති [Pg.387] උද්ධටො, අභරීයිත්ථාති භතො, භරණං, භරති එතායාති වා භති.

'ति' प्रत्यय पुढे असताना 'पकरणं' आणि 'पकति' (प्रकृती) अशी रूपे होतात. सर (Sara) धातू गती आणि चिंता (स्मरण करणे) या अर्थी; 'असरी' (स्मरण केले) या अर्थी 'सतो' (स्मृतिमान), 'विसरी' (पसरला) या अर्थी 'विसटो' (पसरलेला), स्मरण करणे म्हणजे 'सरणं', किंवा जिच्याद्वारे स्मरण केले जाते ती 'सती' (स्मृती) आणि 'नीहरियित्थ' (बाहेर काढले गेले) या अर्थी 'नीहटो' (बाहेर काढलेला) अशी रूपे होतात. धर (Dhara) धातू धारण करणे या अर्थी; 'उद्धरियित्थ' (वर काढले गेले) या अर्थी 'उद्धटो' (वर काढलेला), 'अभरियित्थ' (पोषण केले गेले) या अर्थी 'भतो' (पोषण केलेला), पोषण करणे म्हणजे 'भरणं', किंवा जिच्याद्वारे पोषण केले जाते ती 'भती' (भृती) अशी रूपे होतात.

ඉකාරාගමයුත්තෙසු ‘‘ගමිතො’’තිආදීසු ධාත්වන්තලොපෙ සම්පත්තෙ –

'इ'कार आगमयुक्त अशा 'गमितो' इत्यादी शब्दांमध्ये धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप प्राप्त झाला असता -

‘‘ලොපො’’ති වත්තතෙ.

'लोपो' (लोप) हे अनुवृत्तीने पुढे चालू राहते.

633. නමකරානමන්තානං නියුත්තතම්හි.

६३३. 'न', 'म', 'क', 'र' अंत्य वर्ण असलेल्या धातूंचा 'इ'कार आगमयुक्त 'त' प्रत्यय पुढे असताना...

නකාර මකාර කකාර රකාරානං ධාත්වන්තානං ලොපො න හොති ඉකාරාගමයුත්තෙ තකාරෙ පරෙති ලොපාභාවො. අගච්ඡී, ගමීයිත්ථාති වා ගමිතො, රමිත්ථාති රමිතො. එවං වමිතො, නමිතො. සකි සඞ්කායං, සඞ්කිතො, සරිතො, භරිතො. තථා ඛනිතබ්බං, හනිතබ්බං, ගමිතබ්බං, රමිතබ්බං ඉච්චාදි.

नकार, मकार, ककार आणि रकार अंत्य वर्ण असलेल्या धातूंच्या अंत्य वर्णाचा 'इ'कार आगमयुक्त 'त'कार पुढे असताना लोप होत नाही, म्हणून येथे लोपाचा अभाव होतो. 'अगच्छी' किंवा 'गमीयित्थ' या अर्थी 'गमितो' (गेलेला), 'रमित्थ' या अर्थी 'रमितो' (रमलेला) अशी रूपे होतात. याचप्रमाणे 'वमितो' आणि 'नमितो' ही रूपे होतात. सकि (Saki) धातू शंका घेणे या अर्थी; 'सङ्कितो' (शंकित), 'सरितो', 'भरितो' अशी रूपे होतात. तसेच 'खनितब्बं', 'हनितब्बं', 'गमितब्बं', 'रमितब्बं' इत्यादी रूपे होतात.

නිධීයිත්ථාති නිහිතො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධිස්ස හි තප්පච්චයෙ. එවං විහිතො.

'निधीयित्थ' (ठेवले गेले) या अर्थी 'निहितो' (ठेवलेला) असे रूप होते, येथे 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'त' प्रत्यय पुढे असताना 'धि' च्या जागी 'हि' होतो. याचप्रमाणे 'विहितो' असे रूप होते.

කාරිතෙ අභාවීයිත්ථාති අත්ථෙ ‘‘භාවකම්මෙසු ත’’ඉති තප්පච්චයො, ‘‘යථාගමමිකාරො’’ති ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, භාවිතො මග්ගො තෙන, භාවයිතො, අපාචීයිත්ථාති පාචිතො ඔදනං යඤ්ඤදත්තො දෙවදත්තෙන, පාචයිතො, පාචාපිතො, පාචාපයිතො, කම්මං කාරීයිත්ථාති කාරිතො, කාරයිතො, කාරාපිතො, කාරාපයිතො ඉච්චාදි.

प्रयोजक (कारित) मध्ये 'अभावीयित्थ' (विकसित केले गेले) या अर्थी 'भावकम्मेसु त' या सूत्राने 'त' प्रत्यय होतो, आणि 'यथागममिकारो' या सूत्राने 'इ'कार आगम व स्वरलोप इत्यादी कार्ये होऊन 'भावितो मग्गो तेन' (त्याने मार्ग विकसित केला) किंवा 'भावयितो' अशी रूपे होतात. 'अपाचीयित्थ' (शिजवले गेले) या अर्थी 'पाचितो ओदनं यज्ञदत्तो देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे यज्ञदत्ताकडून भात शिजवला गेला), 'पाचयितो', 'पाचापितो', 'पाचापयितो' अशी रूपे होतात. काम करवले गेले या अर्थी 'कारितो', 'कारयितो', 'कारापितो', 'कारापयितो' इत्यादी रूपे होतात.

‘‘භාවකම්මෙසු ත’’ඉති එත්ථ ‘‘ත’’ඉති යොගවිභාගෙන අචලන ගති භොජනත්ථාදීහි අධිකරණෙපි තප්පච්චයො, යථා – ආස උපවෙසනෙ, අධිකරණෙ අච්ඡිංසු එත්ථ තෙති ඉදං තෙසං ආසිතං ඨානං. භාවෙ ඉධ තෙහි ආසිතං. කම්මනි අයං තෙහි අජ්ඣාසිතො ගාමො. කත්තරි [Pg.388] ඉධ තෙ ආසිතා. තථා අට්ඨංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං ඨිතං ඨානං, ඉධ තෙහි ඨිතං, අයං තෙහි අධිට්ඨිතො ඔකාසො, ඉධ තෙ ඨිතා. නිසීදිංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං නිසින්නං ඨානං, අයං තෙසං නිසින්නකාලො, තෙ ඉධ නිසින්නා. නිපජ්ජිංසු එත්ථාති ඉදං තෙසං නිපන්නං ඨානං, ඉධ තෙ නිපන්නා.

'भावकम्मेसु त' या सूत्रातील 'त' या भागाच्या योगविभागाने (सूत्र विभागून) अचल (स्थिर राहणे), गती, भोजन इत्यादी अर्थाच्या धातूंहून अधिकरण कारकातही 'त' प्रत्यय होतो. जसे - आस (Āsa) धातू उपवेशन (बसणे) या अर्थी; अधिकरण कारकात 'ते येथे बसले' या अर्थी 'इदं तेसं आसितं ठाणं' (हे त्यांचे बसण्याचे स्थान) असे रूप होते. भाव कारकात 'इध तेहि आसितं' (येथे त्यांच्याकडून बसले गेले), कर्म कारकात 'अयं तेहि अज्झासितो गामो' (हा त्यांच्याकडून अधिष्ठित झालेला गाव) आणि कर्तृ कारकात 'इध ते आसिता' (येथे ते बसले आहेत) अशी रूपे होतात. तसेच, 'ते येथे उभे राहिले' या अर्थी 'इदं तेसं ठितं ठाणं' (हे त्यांचे उभे राहण्याचे स्थान), 'इध तेहि ठितं' (येथे त्यांच्याकडून उभे राहिले गेले), 'अयं तेहि अधिट्ठितो ओकासो' (ही त्यांच्याकडून अधिष्ठित झालेली जागा) आणि 'इध ते ठिता' (येथे ते उभे राहिले आहेत) अशी रूपे होतात. 'ते येथे बसले' या अर्थी 'इदं तेसं निसिन्नं ठाणं' (हे त्यांचे बसण्याचे स्थान), 'अयं तेसं निसिन्नकालो' (हा त्यांचा बसण्याचा काळ) आणि 'ते इध निसiन्ना' (ते येथे बसले आहेत) अशी रूपे होतात. 'ते येथे निजले' या अर्थी 'इदं तेसं निपन्नं ठाणं' (हे त्यांचे निजण्याचे स्थान) आणि 'इध ते निपन्ना' (येथे ते निजले आहेत) अशी रूपे होतात.

යා ගතිපාපුණනෙ. අයාසුං තෙ එත්ථාති අයං තෙසං යාතො මග්ගො, ඉධ තෙහි යාතං, අයං තෙහි යාතො, මග්ගො, ඉධ තෙ යාතා. තථා ඉදං තෙසං ගතට්ඨානං, අයං තෙසං ගතකාලො, ඉධ තෙහි ගතං, අයං තෙහි ගතො ගාමො, ඉධ තෙ ගතා.

या (Yā) धातू गती (जाणे) आणि प्राप्ती या अर्थी; 'ते येथे गेले' या अर्थी 'अयं तेसं यातो मग्गो' (हा त्यांचा गेलेला मार्ग), 'इध तेहि यातं' (येथे त्यांच्याकडून गेले गेले), 'अयं तेहि यातो मग्गो' (हा त्यांच्याकडून गेलेला मार्ग) आणि 'इध ते याता' (येथे ते गेले आहेत) अशी रूपे होतात. तसेच 'इदं तेसं गतट्ठाणं' (हे त्यांचे गेलेले स्थान), 'अयं तेसं गतकालो' (हा त्यांचा जाण्याचा काळ), 'इध तेहि गतं' (येथे त्यांच्याकडून गेले गेले), 'अयं तेहि गतो गामो' (हा त्यांच्याकडून गेलेला गाव) आणि 'इध ते गता' (येथे ते गेले आहेत) अशी रूपे होतात.

භුඤ්ජිංසු එතස්මින්ති ඉදං තෙසං භුත්තට්ඨානං, අයං තෙසං භුත්තකාලො, ඉධ තෙහි භුත්තො ඔදනො, ඉධ තෙ භුත්තා. පිවිංසු තෙ එත්ථාති ඉදං තෙසං පීතං ඨානං, ඉධ තෙහි පීතා යාගු, ඉධ තෙ පීතා. දිස්සන්ති එත්ථාති ඉදං තෙසං දිට්ඨට්ඨානං ඉච්චාදි.

'त्यांनी यात भोजन केले' या अर्थी 'इदं तेसं भुत्तट्ठाणं' (हे त्यांचे भोजन करण्याचे स्थान), 'अयं तेसं भुत्तकालो' (हा त्यांचा भोजन करण्याचा काळ), 'इध तेहि भुत्तो ओदनो' (येथे त्यांच्याकडून भात खाल्ला गेला) आणि 'इध ते भुत्ता' (येथे त्यांनी भोजन केले आहे) अशी रूपे होतात. 'त्यांनी येथे प्यायले' या अर्थी 'इदं तेसं पीतं ठाणं' (हे त्यांचे पिण्याचे स्थान), 'इध तेहि पीता यागु' (येथे त्यांच्याकडून पेज प्यायली गेली) आणि 'इध ते पीता' (येथे त्यांनी प्यायले आहे) अशी रूपे होतात. 'ते येथे दिसतात' या अर्थी 'इदं तेसं दिट्ठट्ठाणं' (हे त्यांचे दिसण्याचे स्थान) इत्यादी रूपे होतात.

‘‘කත්තරි කිති’’ති ඉතො මණ්ඩූකගතියා ‘‘කත්තරී’’ති වත්තතෙ.

'कत्तरि कित' या सूत्रातून मंडूकगतीने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे) 'कत्तरि' (कर्तृ कारकात) हे अनुवृत्तीने पुढे चालू राहते.

634. කම්මනි දුතියායං ක්තො.

६३४. कर्म कारकात द्वितीया विभक्ती असताना 'क्त' (kto) प्रत्यय होतो.

කම්මත්ථෙ දුතියායං විභත්තියං විජ්ජමානායං ධාතූහි කත්තරි ක්තප්පච්චයො හොති. ඉදමෙව වචනං ඤාපකං අභිහිතෙ කම්මාදිම්හි දුතියාදීනමභාවස්ස. දානං අදාසීති අත්ථෙ ක්තප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා පච්චයකකාරස්ස ලොපො, තස්ස ඉන්නාදෙසො, දානං දින්නො දෙවදත්තො. රක්ඛ පාලනෙ, සීලං අරක්ඛීති සීලං රක්ඛිතො, භත්තං අභුඤ්ජීති භත්තං භුත්තො, ගරුං උපාසීති ගරුමුපාසිතො ඉච්චාදි.

कर्माच्या अर्थी द्वितीया विभक्ती विद्यमान असताना धातूंना कर्त्यामध्ये 'क्त' (kta) प्रत्यय होतो. हेच वचन अभिहित (उक्त) कर्मादींमध्ये द्वितीया इत्यादी विभक्तींच्या अभावाचे ज्ञापक (दर्शक) आहे. 'दान दिले' (दानं अदासि) या अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो, “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने प्रत्ययातील 'क' काराचा लोप होतो, आणि त्याला 'इन्न' (inna) आदेश होतो, (उदा.) 'दानं दिन्नो देवदत्तो' (देवदत्ताने दान दिले). 'रक्ख' (रक्षण करणे) धातूपासून, 'शीलाचे रक्षण केले' या अर्थी 'सीलं रक्खितो' (शीलाचे रक्षण केलेला), 'भात खाल्ला' या अर्थी 'भत्तं भुत्तो' (भात खाल्लेला), 'गुरूंची उपासना केली' या अर्थी 'गरुमुपासितो' (गुरूंची उपासना केलेला) इत्यादी उदाहरणे होतात.

635. භ්‍යාදීහි මතිබුධිපූජාදීහි ච ක්තො.

६३५. 'भी' इत्यादी (भयार्थक) आणि 'मति', 'बुधि', 'पूजा' इत्यादी धातूंहून 'क्त' प्रत्यय होतो.

භීඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, මති බුධි පූජාදීහි ච ක්තප්පච්චයො හොති. සො ච ‘‘භාවකම්මෙසු කිච්චත්තක්ඛත්ථා’’ති වුත්තත්තා භාවකම්මෙස්වෙව භවති.

'भी' इत्यादी धातूंहून आणि 'मति', 'बुधि', 'पूजा' इत्यादी धातूंहून 'क्त' प्रत्यय होतो. आणि तो (प्रत्यय) “भावकम्मेसु किच्चत्तक्खत्था” (भाव आणि कर्मामध्ये किच्च, त आणि क्ख प्रत्यय होतात) असे म्हटल्यामुळे भाव आणि कर्मामध्येच होतो.

භී භයෙ, අභායිත්ථාති භීතං භවතා. සුප සයෙ, අසුපීයිත්ථාති සුත්තං භවතා. එවං සයිතං භවතා. අස භොජනෙ, අසිතං භවතා, පචිතො ඔදනො භවතා.

'भी' (भय वाटणे) धातूपासून, 'भय वाटले' या अर्थी 'भीतं भवता' (आपल्याला भीती वाटली). 'सुप' (झोपणे) धातूपासून, 'झोप घेतली' या अर्थी 'सुत्तं भवता' (आपणाकडून झोपले गेले). तसेच 'सयितं भवता'. 'अस' (भोजन करणे) धातूपासून, 'असितं भवता' (आपणाकडून भोजन केले गेले), 'पचितो ओदनो भवता' (आपणाकडून भात शिजवला गेला).

ඉධ මත්‍යාදයො ඉච්ඡත්ථා, බුධිආදයො ඤාණත්ථා.

येथे 'मति' इत्यादी इच्छेच्या अर्थी आहेत, आणि 'बुधि' इत्यादी ज्ञानाच्या अर्थी आहेत.

මන ඤාණෙ සංපුබ්බො, ‘‘බුධගමාදිත්ථෙ කත්තරී’’ති තප්පච්චයෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා කම්මනි ක්තප්පච්චයො, ‘‘ගම ඛනා’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, රඤ්ඤා සම්මතො. කප්ප තක්කනෙ, සඞ්කප්පිතො. ධර ධාරණෙ, චුරාදිත්තා ණෙ, වුද්ධි, ඉකාරාගමො, සරලොපාදි, අවධාරිතො.

'सं' उपसर्गपूर्वक 'मन' (ज्ञान अर्थी) धातू असताना, “बुधगमादित्थे कर्तरि” या सूत्राने 'त' प्रत्यय प्राप्त होत असताना, या सूत्राने कर्म अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो, आणि “गम खना” इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप होऊन 'रञ्ञा सम्मतो' (राजाला संमत असलेला) असे रूप बनते. 'कप्प' (तर्क करणे) धातूपासून 'सङ्कप्पितो' (संकल्पित). 'धर' (धारण करणे) धातूपासून, चुरादी गण असल्यामुळे 'णे' प्रत्यय, वृद्धी, इकार आगम, स्वरलोप इत्यादी होऊन 'अवधारितो' (अवधारित) असे रूप बनते.

බුධ අවගමනෙ, අවබුජ්ඣිත්ථාති බුද්ධො භගවා මහෙසක්ඛෙහි දෙවමනුස්සෙහි. ඉ අජ්ඣයනෙ, අධීයිත්ථාති අධීතො.

'बुध' (जाणणे) धातूपासून, 'जाणले गेले' या अर्थी 'बुद्धो भगवा महेसक्खेहि देवमनुस्सेहि' (महानुभाव देव आणि मनुष्यांद्वारे भगवान बुद्ध जाणले गेले आहेत) असे रूप बनते. 'इ' (अध्ययन करणे) धातूपासून, 'अध्ययन केले गेले' या अर्थी 'अधीतो' (अधीत/अभ्यासलेला) असे रूप बनते.

ඉ ගතිම්හි, අභිසමිතො. විද ඤාණෙ, අවෙදීයිත්ථාති විදිතො. ඤා අවබොධනෙ, අඤ්ඤායිත්ථාති ඤාතො. විධ වෙධනෙ, පටිවිජ්ඣිත්ථාති පටිවිද්ධො ධම්මො. තක්ක විතක්කෙ, තක්කිතො.

'इ' (गती) धातूपासून 'अभिसमितो' (प्राप्त झालेला). 'विद' (ज्ञान) धातूपासून, 'जाणले गेले' या अर्थी 'विदितो' (विदित/ज्ञात). 'ञा' (जाणणे) धातूपासून, 'जाणले गेले' या अर्थी 'ञातो' (ज्ञात). 'विध' (वेध घेणे) धातूपासून, 'प्रतिवेध केला गेला' या अर्थी 'पटिविद्धो धम्मो' (प्रतिवेध केलेला धर्म). 'तक्क' (तर्क करणे) धातूपासून 'तक्कितो' (तर्क केलेला).

පූජනත්ථෙසු –

पूजेच्या अर्थी –

පූජ පූජායං, අපූජීයිත්ථාති පූජිතො භගවා. චාය සන්තානපූජනෙසු අපපුබ්බො, අපචායිතො. මාන පූජායං, මානිතො. චි චයෙ, අපචිතො. වන්ද අභිවන්දනෙ, වන්දිතො. කර කරණෙ, සක්කතො. සක්කාර පූජායං, සක්කාරිතො ඉච්චාදි.

'पूज' (पूजा करणे) धातूपासून, 'पूजा केली गेली' या अर्थी 'पूजितो भगवा' (पूजिलेले भगवान) असे रूप बनते. 'चाय' (संतान आणि पूजा करणे) धातू 'अप' उपसर्गपूर्वक असताना 'अपचायितो' (आदर केलेला). 'मान' (पूजा करणे) धातूपासून 'मानितो' (सन्मानित). 'चि' (एकत्र करणे) धातूपासून 'अपचितो' (पूजित). 'वन्द' (अभिवादन करणे) धातूपासून 'vандितो' (वंदित). 'कर' (करणे) धातूपासून 'सक्कतो' (सत्कृत). 'सक्कार' (पूजा करणे) धातूपासून 'सक्कारितो' (सत्कार केलेला) इत्यादी.

හුතො [Pg.390] හුතාවී හුතවා, වුට්ඨො වුසිත ජිණ්ණකො;

පක්කං පක්කන්තකො ජාතො, ඨිතො රුළ්හො බුභුක්ඛිතො.

हुतो (हुत), हुतावी, हुतवा, वुट्ठो (राहिलेला), वुसित (राहिलेला), जिण्णको (जीर्ण झालेला); पक्कं (पक्व/शिजलेले), पक्कन्तको, जातो (जन्मलेला), ठितो (स्थित/उभा असलेला), रुळ्हो (रूढ झालेला), बुभुक्खितो (भुकेलेला).

ගීතං නච්චං ජිතො දිට්ඨො, තුට්ඨො යිට්ඨො ච භග්ගවා;

වුත්තඤ්ච ගුත්තො අච්ඡින්නො, පහීනො ගමිතො ගතො.

गीतं (गालेले), नच्चं (नृत्य केलेले), जितो (जिंकलेला), दिट्ठो (पाहिलेला), तुट्ठो (संतुष्ट), यिट्ठो (यज्ञ केलेला) आणि भग्गवा (भग्नवान्); वृत्तं च (आणि म्हटलेले), गुत्तो (रक्षित), अच्छिन्नो (न कापलेला), पहीनो (नष्ट झालेला), गमितो (पाठवलेला), गतो (गेलेला).

කතොභිසඞ්ඛතො භුත්තං, ඨානං ගරුමුපාසිතො;

භීතඤ්ච සම්මතො බුද්ධො, පූජිතොතීතකාලිකා.

कतो (केलेला), अभिसङ्खतो (अभिसंस्कृत), भुत्तं (खाल्लेले), ठानं (स्थान), गरुमुपासितो (गुरूंची उपासना केलेला); भीतं च (आणि भ्यालेला), सम्मतो (संमत), बुद्धो (बुद्ध/जाणलेला), पूजितो (पूजित) हे सर्व अतीतकालिक (भूतकाळी) प्रत्ययांचे प्रकार आहेत.

අතීතප්පච්චයන්තනයො.

अतीत (भूतकाळी) प्रत्ययांचा नियम समाप्त झाला.

තවෙතුනාදිප්පච්චයන්තනය

तवेतुं इत्यादी प्रत्ययांचा नियम.

‘‘පුඤ්ඤානි කාතුමිච්ඡි, ඉච්ඡති, ඉච්ඡිස්සති වා’’ති විග්ගහෙ –

“पुण्यांची इच्छा केली (कातुमिच्छि), करतो (इच्छति), किंवा करेल (इच्छिस्सति)” अशा विग्रहात –

636. ඉච්ඡත්ථෙසු සමාන කත්තු කෙසු ත වෙ තුං වා.

६३६. इच्छेच्या अर्थी समान कर्ता असताना 'तवे' आणि 'तुं' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

ඉච්ඡා අත්ථො යෙසං තෙ ඉච්ඡත්ථා, තෙසු ඉච්ඡත්ථෙසු ධාතූසු සමානකත්තුකෙසු සන්තෙසු සබ්බධාතූහි තවෙතුංඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා, ‘‘තවෙතුං වා’’ති යොගවිභාගෙන තදත්ථක්‍රියායඤ්ච, තෙ ච කිතකත්තා කත්තරි හොන්ති.

ज्यांचा अर्थ 'इच्छा' आहे ते इच्छार्थक होत. त्या इच्छार्थक धातूंमध्ये समान कर्ता असताना सर्व धातूंहून 'तवे' आणि 'तुं' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. “तवेतुं वा” या योगविभागाने त्या अर्थाच्या क्रियेमध्ये देखील (हे प्रत्यय होतात), आणि ते कृदन्त असल्यामुळे कर्त्यामध्ये होतात.

‘‘කරොතිස්ස, වා’’ති ච වත්තතෙ.

“करोतिस्स, वा” (करोति धातूचा, विकल्पेकरून) हे देखील अनुवृत्तीने येते.

637. තවෙතුනාදීසු කා.

६३७. तवेतुं इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'का' आदेश होतो.

තවෙතුනඉච්චෙවමාදීසු පච්චයෙසු පරෙසු කරොතිස්ස ධාතුස්ස කාදෙසො හොති වා, ආදිසද්දෙන තුංත්වාන ත්වා තබ්බෙසු ච.

'तवेतुं' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'करोति' धातूचा विकल्पेकरून 'का' आदेश होतो. 'आदि' शब्दाने 'तुं', 'त्वान', 'त्वा' आणि 'तब्ब' प्रत्ययांमध्ये देखील हा आदेश होतो.

‘‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවෙතුනාදීසු චා’’ති එත්ථ ‘‘අතවෙ තුනාදීසූ’’ති නාමබ්‍යපදෙසස්ස නිසෙධනතො තදන්තානං නිපාතත්තං සිද්ධං භවති, තතො නිපාතත්තා තවෙතුනමන්තතො ‘‘සබ්බාසමාවුසො’’තිආදිනා විභත්තිලොපො. සො පුඤ්ඤානි කාතවෙ ඉච්ඡති, කාතුමිච්ඡති.

"तद्धितसमासकितका नामंवातवेतुनादीसु चा" यामध्ये "अतवे तुनादीसू" या सूत्राने नामसंज्ञेचा निषेध केल्यामुळे, तदन्त शब्दांचे निपातत्व सिद्ध होते. निपात असल्यामुळे 'तवे' आणि 'तुं' शेवटी असणाऱ्या शब्दांहून "सब्बासमावुसो" इत्यादी सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो. (उदा.) 'सो पुञ्ञानि कातवे इच्छति' (तो पुण्य करण्याची इच्छा करतो), 'कातुमिच्छति' (करण्याची इच्छा करतो).

කාදෙසාභාවෙ [Pg.391] ‘‘තුංතුනතබ්බෙසු වා’’ති රකාරස්ස තත්තං. කත්තුං කාමෙතීති කත්තුකාමො, අභිසඞ්ඛරිතුමාකඞ්ඛති. තථා සද්ධම්මං සොතවෙ, සොතුං, සුණිතුං වා පත්ථෙති. එවං අනුභවිතුං, පචිතුං, ගන්තුං, ගමිතුං, ඛන්තුං, ඛනිතුං, හන්තුං, හනිතුං, මන්තුං, මනිතුං, හරිතුං, අනුස්සරිතුමිච්ඡති, එත්ථ ඉකාරයුත්තතම්හි ‘‘නමකරාන’’මිච්චාදිනා පටිසිද්ධත්තා න ධාත්වන්තලොපො.

'का' आदेशाच्या अभावी “तुंतुंतब्बेसु वा” या सूत्राने 'र' काराचा 'त' कार होतो. 'कत्तुं कामेतीति कत्तुकामो' (करण्याची इच्छा असणारा तो कर्तुकाम), 'अभिसङ्खरितुमाकङ्खति' (अभिसंस्कृत करण्याची आकांक्षा करतो). तसेच 'सद्धम्मं सोतवे' (सद्धर्म ऐकण्यासाठी), 'सोतुं', 'सुणितुं वा पत्थेति' (किंवा ऐकण्याची प्रार्थना करतो). तसेच 'अनुभवितुं' (अनुभवण्याची), 'पचितुं' (शिजवण्याची), 'गन्तुं', 'गमितुं' (जाण्याची), 'खन्तुं', 'खनितुं' (खणण्याची), 'हन्तुं', 'हनितुं' (मारण्याची), 'मन्तुं', 'मनितुं' (मानण्याची), 'हरितुं' (हरण्याची), 'अनुस्सरितुमिच्छति' (अनुस्मरण करण्याची इच्छा करतो). येथे इकारयुक्त प्रत्यय असताना “नमकरानां” इत्यादी सूत्राने निषेध केल्यामुळे धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप होत नाही.

තථා තුදබ්‍යථනෙ, තුදිතුං, පවිසිතුං, උද්දිසිභුං, හොතුං, සයිභුං, නෙතුං, ජුහොතුං, පජහිතුං, පහාතුං, දාතුං. රොද්ධුං, රුන්ධිතුං, තුංතුනාදීසුපි යොගවිභාගෙන කත්තරි විකරණප්පච්චයා, සරලොපාදි ච. භොත්තුං, භුඤ්ජිතුං, ඡෙත්තුං, ඡින්දිතුං. සිබ්බිතුං, බොද්ධුං, බුජ්ඣිතුං. ජායිතුං, ජනිතුං. පත්තුං, පාපුණිතුං. ජෙතුං, ජිනිතුං, කෙතුං, කිණිතුං, විනිච්ඡෙතුං, විනිච්ඡිනිතුං, ඤාතුං, ජානිතුං, ගහෙතුං, ගණ්හිතුං. චොරෙතුං, චොරයිතුං, පාලෙතුං, පාලයිතුං.

तसेच 'तुद' (व्यथा देणे) धातूपासून 'तुदितुं' (व्यथा देण्यासाठी), 'पविसितुं' (प्रवेश करण्यासाठी), 'उद्दिसिभुं' (उद्देश करण्यासाठी), 'होतुं' (होण्यासाठी), 'सयिभुं' (झोपण्यासाठी), 'नेतुं' (नेण्यासाठी), 'जुहोतुं' (हवन करण्यासाठी), 'पजहितुं' (त्याग करण्यासाठी), 'पहातुं' (त्याग करण्यासाठी), 'दातुं' (देण्यासाठी). 'रोद्धुं', 'रुन्धितुं' (रोखण्यासाठी). 'तुंतुनादीसु' मध्ये देखील योगविभागाने कर्त्यामध्ये विकरण प्रत्यय आणि स्वरलोप इत्यादी होतात. 'भोत्तुं', 'भुञ्जितुं' (भोजन करण्यासाठी), 'छेत्tuं', 'छिन्दितुं' (कापण्यासाठी). 'सिब्बिकुं' (शिवण्यासाठी), 'बोद्धुं', 'बुज्झितुं' (जाणण्यासाठी). 'जायितुं', 'जनितुं' (उत्पन्न होण्यासाठी). 'पत्तुं', 'पापुणितुं' (प्राप्त करण्यासाठी). 'जेतुं', 'जिनितुं' (जिंकण्यासाठी), 'केतुं', 'किणितुं' (खरेदी करण्यासाठी), 'विनिच्छेतुं', 'विनिच्छिनितुं' (विनिश्चय करण्यासाठी), 'ञातुं', 'जानितुं' (जाणण्यासाठी), 'गहेतुं', 'गण्हितुं' (ग्रहण करण्यासाठी). 'चोरेतुं', 'चोरयितुं' (चोरी करण्यासाठी), 'पालेतुं', 'पालयितुं' (पालन करण्यासाठी).

කාරිතෙ භාවෙතුං, භාවයිතුං, කාරෙතුං, කාරයිතුං, කාරාපෙතුං, කාරාපයිතුමිච්ඡති ඉච්චාදි.

प्रयोजक (कारित) मध्ये 'भावेतुं', 'भावयितुं' (भावना करण्याची), 'कारेतुं', 'कारयितुं', 'कारापेतुं', 'कारापयितुमिच्छति' (करवून घेण्याची इच्छा करतो) इत्यादी रूपे होतात.

‘‘තවෙතුං වා’’ති යොගවිභාගෙන ක්‍රියත්ථක්‍රියායඤ්ච ගම්මමානායං තුංපච්චයො. යථා – සුබුද්ධුං වක්ඛාමි, භොත්තුං වජති, භොජනාය වජතීති අත්ථො. එවං දට්ඨුං ගච්ඡති, ගන්තුමාරභති, ගන්තුං පයොජයති, දස්සෙතුමාහ ඉච්චාදි.

“तवेतुं वा” या योगविभागाने क्रियार्थक क्रिया (एका क्रियेसाठी दुसरी क्रिया) समजली जात असताना 'तुं' प्रत्यय होतो. जसे - 'सुबुद्धुं वक्खामि' (चांगले समजण्यासाठी सांगेन), 'भोत्तुं वजति' (भोजन करण्यासाठी जातो), म्हणजेच 'भोजनाय वजति' असा अर्थ आहे. तसेच 'दट्ठुं गच्छति' (पाहण्यासाठी जातो), 'गन्तुमारभति' (जाण्यास आरंभ करतो), 'गन्तुं पयोजयति' (जाण्यासाठी प्रवृत्त करतो), 'दस्सेतुमाह' (दाखवण्यासाठी म्हणाला) इत्यादी.

‘‘තු’’මිති වත්තතෙ.

“तुं” हे अनुवृत्तीने येते.

638. අරහසක්කාදීසු ච.

६३८. 'अरह', 'सक्क' इत्यादी अर्थांमध्ये देखील.

අරහසක්කභබ්බානුච්ඡවිකානුරූපඉච්චෙවමාදීස්වත්ථෙසු පයුජ්ජමානෙසු සබ්බධාතූහි තුංපච්චයො හොති, චසද්දෙන කාලසමයවෙලාදීසුපි. නින්ද ගරහායං, කො තං නින්දිතුමරහති[Pg.392], රාජා අරහසි භවිතුං, අරහො භවං වත්තුං. සක්කා ජෙතුං ධනෙන වා, සක්කා ලද්ධුං, කාතුං සක්ඛිස්සති. භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං, අභබ්බො කාතුං. අනුච්ඡවිකො භවං දානං පටිග්ගහෙතුං. ඉදං කාතුං අනුරූපං. දානං දාතුං යුත්තං, දාතුං වත්තුඤ්ච ලභති, එවං වට්ටති භාසිතුං, ඡින්දිතුං න ච කප්පති ඉච්චාදි. තථා කාලො භුඤ්ජිතුං, සමයො භුඤ්ජිතුං, වෙලා භුඤ්ජිතුං.

'अरह' (योग्य असणे), 'सक्क' (समर्थ असणे), 'भब्ब' (योग्य), 'अनुच्छविक' (अनुरूप), 'अनुरूप' इत्यादी अर्थांचे प्रयोग केले जात असताना सर्व धातूंहून 'तुं' प्रत्यय होतो. 'च' शब्दाने 'काल', 'समय', 'वेळा' इत्यादींमध्ये देखील हा प्रत्यय होतो. 'निन्द' (निंदा करणे) धातूपासून, 'को तं निन्दितुमरहति' (त्याची निंदा करण्यास कोण योग्य आहे?), 'राजा अरहसि भवितुं' (आपण राजा होण्यास योग्य आहात), 'अरहो भवं वत्तुं' (आपण बोलण्यास योग्य आहात). 'सक्का जेतुं धनेन वा' (धनाने जिंकणे शक्य आहे), 'सक्का लद्धुं' (मिळवणे शक्य आहे), 'कातुं सक्खिस्सति' (करण्यास समर्थ होईल). 'भब्बो नियामं ओक्कमितुं' (नियमात प्रवेश करण्यास योग्य), 'अभब्बो कातुं' (करण्यास अयोग्य). 'अनुच्छविको भवं दानं पटिग्गहेतुं' (आपण दान स्वीकारण्यास योग्य आहात). 'इदं कातुं अनुरूपं' (हे करणे अनुरूप आहे). 'दानं दातुं युत्तं' (दान देणे योग्य आहे), 'दातुं वत्तुञ्च लभति' (देण्यास आणि बोलण्यास मिळवतो), तसेच 'वट्टति भासितुं' (बोलणे योग्य आहे), 'छिन्दितुं न च कप्पति' (कापणे योग्य नाही) इत्यादी. तसेच 'कालो भुञ्जितुं' (जेवण्याची वेळ), 'समयो भुञ्जितुं' (जेवण्याचा समय), 'वेला भुञ्जितुं' (जेवण्याची वेळ).

‘‘තු’’මිති වත්තතෙ.

“तुं” हे अनुवृत्तीने येते.

639. පත්තවචනෙ අලමත්ථෙසු ච.

६३९. प्राप्तवचन (प्राप्त काळ सांगणे) आणि 'अलम्' (पुरेसे) या अर्थी देखील.

අලමත්ථෙසු පත්තවචනෙ සති සබ්බධාතූහි තුංපච්චයො හොති, අලංසද්දස්ස අත්ථා අලමත්ථා භූසනපරියත්තිනිවාරණා, තෙසු අලමත්ථෙසු. පත්තස්ස වචනං පත්තවචනං, අලමෙව දානානි දාතුං, අලමෙව පුඤ්ඤානි කාතුං, සම්පත්තමෙව පරියත්තමෙවාති අත්ථො.

'अलम्' अर्थी आणि प्राप्तवचन असताना सर्व धातूंहून 'तुं' प्रत्यय होतो. 'अलम्' शब्दाचे अर्थ 'अलमर्थ' म्हणजेच भूषण (शोभा), पर्याप्ती (पुरेसे असणे) आणि निवारण (बंदी) हे होत, त्या अलमर्थांमध्ये. प्राप्ताचे वचन म्हणजे 'प्राप्तवचन'. (उदा.) 'अलमेव दानानि दातुं' (दान देणे पुरेसे आहे), 'अलमेव पुञ्ञानि कातुं' (पुण्य करणे पुरेसे आहे), म्हणजेच 'संप्राप्तच आहे, पुरेसे आहे' असा अर्थ आहे.

කත්වා කම්මං අගච්ඡි, ගච්ඡති, ගච්ඡිස්සතීති වා අත්ථෙ –

कर्म करून गेला, जातो, किंवा जाईल या अर्थामध्ये –

640. පුබ්බකාලෙකකත්තුකානං තුන ත්වාන ත්වා වා.

६४०. पूर्वकाळ आणि एकच कर्ता असल्यास 'तुन', 'त्वान' किंवा 'त्वा' (हे प्रत्यय) विकल्पेकरून होतात.

පුබ්බකාලොති පුබ්බක්‍රියා, එකො කත්තා යෙසං තෙ එකකත්තුකා, තෙසං එකකත්තුකානං සමානකත්තුකානං ධාතූනමන්තරෙ පුබ්බකාලෙ වත්තමානධාතුම්හා තුන ත්වාන ත්වාඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.

'पूर्वकाल' म्हणजे पूर्वक्रिया. 'एकच कर्ता आहे ज्यांचा' ते 'एककर्तृक' (होय). त्या एककर्तृक म्हणजेच समानकर्तृक धातूंच्या संदर्भात, पूर्वकाळ दर्शवण्यासाठी धातूपासून 'तुन', 'त्वान' आणि 'त्वा' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා තුනප්පච්චයො කත්ථචියෙව භවති. තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා, ‘‘එකකත්තුකාන’’න්ති වුත්තත්තා ච කත්තරියෙව භවන්ති. තුනෙ ‘‘තවෙතුනාදීසු කා’’ති කාදෙසො, නිපාතත්තා සිලොපො. සො කාතුන කම්මං ගච්ඡති, අකාතුන පුඤ්ඤං කිලමිස්සන්ති සත්තා.

'वा' (विकल्प) या शब्दाच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे (नियत विकल्पामुळे) 'तुन' प्रत्यय काही ठिकाणीच होतो. आणि ते 'कित' (कृत्) संज्ञक असल्यामुळे आणि 'एककर्तृक' असे म्हटल्यामुळे केवळ कर्तरि प्रयोगातच होतात. 'तुन' प्रत्ययात 'तवेतुनादीसु का' या सूत्राने 'का' असा आदेश होतो, आणि निपात असल्यामुळे 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. जसे की— 'सो कातुन कम्मं गच्छति' (तो कर्म करून जातो), 'अकातुन पुञ्ञं किलमिसन्ति सत्ता' (पुण्य न करता प्राणी कष्ट पावतील).

ත්වානත්වාසු [Pg.393] ‘‘රකාරො චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, කම්මං කත්වාන භද්‍රකං, දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගං ගච්ඡති, අභිසඞ්ඛරිත්වා, කරිත්වා. තථා සිබ්බිත්වා, ජායිත්වා, ජනිත්වා, ධම්මං සුත්වා, සුත්වාන ධම්මං මොදති, සුණිත්වා, පත්වා, පාපුණිත්වා. කිණිත්වා, ජෙත්වා, ජිනිත්වා, ජිත්වා. චොරෙත්වා, චොරයිත්වා, පූජෙත්වා, පූජයිත්වා. තථා මෙත්තං භාවෙත්වා, භාවයිත්වා, විහාරං කාරෙත්වා, කාරයිත්වා, කාරාපෙත්වා, කාරාපයිත්වා සග්ගං ගමිස්සන්ති ඉච්චාදි.

'त्वान' आणि 'त्वा' प्रत्ययांमध्ये 'रकारो च' या सूत्राने धातूच्या अंताचा लोप होतो. जसे— 'कम्मं कत्वान भद्रकं' (कल्याणकारी कर्म करून), 'दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गं गच्छति' (दानादी पुण्ये करून स्वर्गात जातो), 'अभिसङ्खरित्वा' (अभिसंस्कार करून), 'करित्वा' (करून). तसेच 'सिब्बित्व' (शिवून), 'जायित्वा' (जन्म घेऊन), 'जनित्वा' (उत्पन्न करून), 'धम्मं सुत्वा' (धम्म ऐकून), 'सुत्वान धम्मं मोदति' (धम्म ऐकून आनंदित होतो), 'सुणित्वा' (ऐकून), 'पत्वा' (प्राप्त करून), 'पापुणित्वा' (प्राप्त करून). 'किणित्वा' (खरेदी करून), 'जेत्वा', 'जिनित्वा', 'जित्वा' (जिंकून). 'चोरेत्वा', 'चोरयित्वा' (चोरी करून), 'पूजेत्वा', 'पूजयित्वा' (पूजा करून). तसेच 'मेत्तं भावेत्वा', 'भावयित्वा' (मैत्रीची भावना करून), 'विहारं कारेत्वा', 'कारयित्वा', 'कारापेत्वा', 'कारापयित्वा सग्गं गमिस्सन्ति' (विहार बांधून घेऊन स्वर्गात जातील) इत्यादी.

පුබ්බකාලෙති කිමත්ථං? පඨති, පචති. එකකත්තුකානන්ති කිං? භුත්තෙ දෙවදත්තෙ යඤ්ඤදත්තො වජති.

'पूर्वकाले' (पूर्वकाळात) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'पठति, पचति' (वाचतो, शिजवतो - यासाठी). 'एककर्तृकानां' (एकच कर्ता असलेल्यांसाठी) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'भुत्ते देवदत्ते यञ्ञदत्तो वजति' (देवदत्ताने भोजन केले असता यज्ञदत्त जातो - यासाठी).

‘‘අපත්වාන නදිං පබ්බතො, අතික්කම්ම පබ්බතං නදී’’තිආදීසු පන සබ්බත්ථ ‘‘භවතී’’ති සම්බන්ධතො එකකත්තුකතා, පුබ්බකාලතා ච ගම්‍යතෙ.

परंतु 'अपत्वान नदिं पब्बतो' (नदीपर्यंत न पोहोचलेला पर्वत), 'अतिक्कम्म पब्बतं नदी' (पर्वत ओलांडून गेलेली नदी) इत्यादींमध्ये सर्वत्र 'भवति' (आहे/होतो) याच्या संबंधामुळे एककर्तृकता आणि पूर्वकाळता समजली जाते.

‘‘වා’’ති වත්තතෙ.

'वा' (विकल्पेकरून) हे अनुवृत्त होते.

641. සබ්බෙහි තුනාදීනං යො.

६४१. सर्व धातूंहून पुढील 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'य' (यो) आदेश होतो.

සබ්බෙහි සොපසග්ගානුපසග්ගෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං යසද්දාදෙසො හොති වා. වන්ද අභිවන්දනෙ අභිපුබ්බො, ත්වාපච්චයස්ස යො, ඉකාරාගමො ච, අභිවන්දිය භාසිස්සං, අභිවන්දිත්වා, වන්දිය, වන්දිත්වා. තථා අභිභුය්‍ය, ද්විත්තරස්සත්තානි, අභිභවිත්වා, අභිභොත්වා.

उपसर्गसहित आणि उपसर्गरहित अशा सर्व धातूंहून पुढील 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'य' (यो) हा आदेश विकल्पेकरून होतो. 'वन्द' (अभिवादन करणे) या धातूला 'अभि' उपसर्ग लागून, 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी 'य' आदेश आणि 'इ' काराचा आगम होऊन— 'अभिवन्दिय भासिस्सं' (अभिवादन करून मी बोलेन), 'अभिवन्दित्वा', 'वन्दिय', 'वन्दित्वा' असे रूप होते. तसेच 'अभिभुय्य' (द्वित्व आणि र्‍हस्व होऊन), 'अभिभवित्वा', 'अभिभोत्वा' अशी रूपे होतात.

සි සෙවායං, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඉකාරස්ස ආත්තං, නිස්සාය, නිස්සිත්වා.

'सि' (सेवा करणे) धातूमध्ये 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'इ' काराचा 'आ' कार होऊन 'निस्साय' (आश्रय घेऊन), 'निस्सित्वा' अशी रूपे होतात.

භජ සෙවායං, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, විභජ්ජ, විභජිය, විභජිත්වා.

'भज' (सेवा करणे/विभागणे) धातूमध्ये 'तथा कर्तरि च' या सूत्राने पूर्वरूप होऊन 'विभज्ज' (विभागून), 'विभजिय', 'विभजित्वा' अशी रूपे होतात.

දිස [Pg.394] අතිසජ්ජනෙ, උද්දිස්ස, උද්දිසිය, උද්දිසිත්වා. පවිස්ස, පවිසිය, පවිසිත්වා.

'दिस' (अतिसर्जन/त्याग करणे/दाखवणे) धातूपासून 'उद्दिस्स' (उद्देशून), 'उद्दिसिय', 'उद्दिसित्वा' अशी रूपे होतात. तसेच 'पविस्स' (प्रवेश करून), 'पविसिय', 'पविसित्वा' अशी रूपे होतात.

නී පාපුණනෙ, උපනීය, උපනෙත්වා. අතිසෙය්‍ය, අතිසයිත්වා. ඔහාය, ඔහිත්වා, ජහිත්වා, හිත්වා. ආදාය, ආදියිත්වා, ‘‘දිවාදිතො යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්සිකාරො ච, දත්වා, දත්වාන. පිධාය, පිදහිත්වා. භුඤ්ජිය, භුඤ්ජිත්වා, භොත්වා. විචෙය්‍ය, විචිනිත්වා. විඤ්ඤාය, විජානිත්වා, ඤත්වා.

'नी' (प्राप्त करणे) धातूपासून 'उपनीय' (जवळ आणून), 'उपनेत्वा' अशी रूपे होतात. 'अतिसेय्य' (अतिशय शयन करून/सरस ठरून), 'अतिसयित्वा'. 'ओहाय' (त्याग करून), 'ओहित्वा', 'जहित्वा', 'हित्वा'. 'आदाय' (घेऊन), 'आदियित्वा' येथे 'दिवादितो यो' या सूत्राने 'य' प्रत्यय आणि 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंताला 'इ' कार होऊन 'दत्वा' (देऊन), 'दत्वान' अशी रूपे होतात. 'पिधाय' (झाकून), 'पिदहित्वा'. 'भुञ्जिय' (भोजन करून), 'भुञ्जित्वा', 'भोत्वा'. 'विचेय्य' (विचार करून/निवडून), 'विचिनित्वा'. 'विञ्ञाय' (विशेष जाणून), 'विजानित्वा', 'ञत्वा' (जाणून).

‘‘යථාගමං, තුනාදීසූ’’ති ච වත්තතෙ.

आणि 'यथागमं' (आगमानुसार) आणि 'तुनादीसु' (तुन इत्यादी प्रत्ययांमध्ये) हे अनुवृत्त होते.

642. දධන්තතො යො ක්වචි.

६४२. 'द' आणि 'ध' अंत असलेल्या धातूंहून 'य' (यो) प्रत्यय काही ठिकाणी होतो.

දකාරධකාරන්තෙහි ධාතූහි යථාගමං යකාරාගමො හොති ක්වචි තුනාදීසු පච්චයෙසු. යවතො දකාරස්ස ජකාරො, සමාපජ්ජිත්වා, උප්පජ්ජිත්වා, භිජ්ජිත්වා, ඡිජ්ජිත්වා ගතො. බුධ අවගමනෙ, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති සඛාත්වන්තස්ස යකාරස්ස චවග්ගො, බුජ්ඣිය, බුජ්ඣිත්වා. විරජ්ඣිය, විරජ්ඣිත්වා. රුන්ධිය, රුන්ධිත්වා.

'द'कार आणि 'ध'कार अंत असलेल्या धातूंहून 'तुन' इत्यादी प्रत्यय असताना आगमानुसार काही ठिकाणी 'य'काराचा आगम होतो. 'य'कारामुळे 'द'काराचा 'ज'कार होतो; जसे— 'समापज्जित्वा' (समापन्न होऊन), 'उप्पज्जित्वा' (उत्पन्न होऊन), 'भिज्जित्वा' (भिन्न होऊन/तुटून), 'छिज्जित्वा गतो' (छिन्न होऊन गेला). 'बुध' (जाणणे) धातूमध्ये 'तथा कर्तरि च' या सूत्राने धातूच्या अंतासह 'य'काराचा च-वर्ग (जकार) होऊन 'बुज्झिय' (जाणून), 'बुज्झित्वा' अशी रूपे होतात. 'विरज्जिय', 'विरज्जित्वा'. 'रुन्धिय', 'रुन्धित्वा'.

‘‘තුනාදීන’’න්ති අධිකාරො, ‘‘වා’’ති ච.

'तुनादीनं' (तुन इत्यादींचा) आणि 'वा' (विकल्पेकरून) हा अधिकार आहे.

643. චනන්තෙහි රච්චං.

६४३. 'च' आणि 'न' अंत असलेल्या धातूंहून 'रच्च' आदेश होतो.

චකාරනකාරන්තෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං රච්චාදෙසො හොති වා, ‘‘රච්ච’’න්ති යොගවිභාගෙන අඤ්ඤස්මාපි, වවත්ථිතවිභාසත්ථොයං වාසද්දො, රාදිලොපො. විච විවෙචනෙ විපුබ්බො, විවිච්ච, විවිච්චිත්වා, ‘‘යො ක්වචී’’ති යොගවිභාගෙන යකාරාගමො.

'च'कार आणि 'न'कार अंत असलेल्या धातूंहून पुढील 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'रच्च' हा आदेश विकल्पेकरून होतो. 'रच्च' या योगविभागाने इतर धातूंहूनही हा आदेश होतो. येथील 'वा' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियत विकल्पासाठी) आहे. 'र' इत्यादींचा लोप होतो. 'विच' (विवेचन करणे) या धातूला 'वि' उपसर्ग लागून 'विविच्च' (विविक्त होऊन/एकांतात जाऊन), 'विविच्चित्वा' अशी रूपे होतात. 'यो क्वचि' या योगविभागाने 'य'काराचा आगम होतो.

පව පාකෙ, පච්ච, පච්චිය, පච්චිත්වා. විමුච්ච, විමුච්චිත්වා.

'पच' (शिजवणे) धातूपासून 'पच्च' (शिजवून), 'पच्चिय', 'पच्चित्वा' अशी रूपे होतात. 'विमुच्च' (मुक्त होऊन), 'विमुच्चित्वा'.

හන [Pg.395] හිංසාගතීසු, ආහච්ච, උපහච්ච, ආහන්ත්වා, උපහන්ත්වා.

'हन' (हिंसा करणे/जाणे) धातूपासून 'आहच्च' (आघात करून/स्पर्श करून), 'उपहच्च' (उपद्रव करून/पीडा देऊन), 'आहन्त्वा', 'उपहन्त्वा' अशी रूपे होतात.

වාති කිං? අවමඤ්ඤ, අවමඤ්ඤිත්වා, මන්ත්වා, න්‍යස්සඤකාරො.

'वा' (विकल्प) कशासाठी? 'अवमञ्ञ' (अवमान करून), 'अवमञ्ञित्वा', 'मन्त्वा' (मानून) येथे 'न्य' चा 'ञ'कार होतो.

ඉ ගතිම්හි, යොගවිභාගෙන රච්චාදෙසො, පටිච්ච, අවෙච්ච, උපෙච්ච උපෙත්වා. කර කරණෙ, සක්කච්ච, අධිකිච්ච, ඉකාරාගමො, කරිය.

'इ' (जाणे) धातूमध्ये योगविभागाने 'रच्च' आदेश होऊन 'पटिच्च' (प्रतीत्य/आश्रय घेऊन), 'अवेच्च' (अवगम करून/निश्चयाने), 'उपेच्च' (जवळ जाऊन), 'उपेत्वा' अशी रूपे होतात. 'कर' (करणे) धातूपासून 'सक्कच्च' (सत्कारपूर्वक/आदरपूर्वक), 'अधिकiच्च' (अधिकृत करून/उद्देशून), 'इ'काराचा आगम होऊन 'करिय' अशी रूपे होतात.

දිස පෙක්ඛණෙ –

'दिस' (पाहणे) धातूच्या संदर्भात –

644. දිසා ස්වානස්වාන්තලොපො ච.

६४४. 'दिस' धातूहून पुढील प्रत्ययांच्या जागी 'स्वान' आणि 'स्वा' हे आदेश होतात आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो.

දිසඉච්චෙතාය ධාතුයා පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං ස්වාන ස්වාඉච්චාදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. දිස්වානස්ස එතදහොසි, චක්ඛුනා රූපං දිස්වා.

या 'दिस' धातूहून पुढील 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'स्वान' आणि 'स्वा' हे आदेश विकल्पेकरून होतात आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो. जसे— 'दिस्वानस्स एतदहोसि' (पाहून त्याला असे वाटले), 'चक्खुना रूपं दिस्वा' (डोळ्याने रूप पाहून).

වාති කිං? නෙක්ඛම්මං දට්ඨුං, දට්ඨා. පස්සිය, පස්සිතුන, පස්සිත්වා.

'वा' (विकल्प) कशासाठी? 'नेक्खम्मं दट्ठुं' (नैष्क्रम्य पाहण्यासाठी), 'दट्ठा' (पाहून), 'पस्सिय', 'पस्सितुन', 'पस्सित्वा' (या रूपांसाठी).

අන්තග්ගහණං අන්තලොපග්ගහණඤ්චානුවත්තතෙ.

'अन्त' (अंत) आणि 'अन्तलोप' (अंताचा लोप) हे शब्द अनुवृत्त होतात.

645. ම හ ද භෙහි ම්ම ය්හ ජ්ජ බ්භ ද්ධා ච.

६४५. 'म', 'ह', 'द' आणि 'भ' अंत असलेल्या धातूंहून पुढील प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्म', 'य्ह', 'ज्ज', 'ब्भ' आणि 'द्धा' हे आदेश होतात आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो.

ම හ ද භඉච්චෙවමන්තෙහි ධාතූහි පරෙසං තුනාදීනං පච්චයානං යථාක්කමං ම්ම ය්හ ජ්ජ බ්භ ද්ධාඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති වා, ධාත්වන්තලොපො ච. මකාරන්තෙහි තාව ආගම්ම, ආගන්ත්වා. කමු පදවික්ඛෙපෙ, ඔක්කම්ම, ඔක්කමිත්වා, නික්ඛම්ම, නික්ඛමිත්වා, අභිරම්ම, අභිරමිත්වා.

'म', 'ह', 'द', 'भ' अंत असलेल्या धातूंहून पुढील 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्म', 'य्ह', 'ज्ज', 'ब्भ' आणि 'द्धा' हे आदेश विकल्पेकरून होतात आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो. प्रथम मकारान्त धातूंपासून— 'आगम्म' (येऊन), 'आगन्त्वा'. 'कमु' (पाऊल टाकणे/चालणे) धातूपासून 'ओक्कम्म' (अवक्रमण करून/प्रवेश करून), 'ओक्कमित्वा', 'निक्खम्म' (निघून), 'निक्खमित्वा', 'अभिरम्म' (रमण करून), 'अभिरमित्वा' अशी रूपे होतात.

හකාරන්තෙහි පග්ගය්හ, පග්ගණ්හිත්වා, පග්ගහෙත්වා. මුහ වෙචිත්තෙ, සම්මුය්හ, සම්මුය්හිත්වා, යකාරාගමො, ආරුය්හ, ආරුහිත්වා, ඔගය්හ, ඔගහෙත්වා.

हकारान्त धातूंपासून— 'पग्गय्ह' (प्रग्रह करून/उचलून धरून), 'पग्गण्हित्वा', 'पग्गहेत्वा'. 'मुह' (भ्रमित होणे) धातूपासून 'सम्मुय्ह' (संमोहित होऊन), 'सम्मुय्हित्वा', 'य'काराचा आगम होऊन 'आरुय्ह' (आरोहण करून/चढून), 'आरुहित्वा', 'ओगय्ह' (अवगाहन करून/बुडी मारून), 'ओगहेत्वा' अशी रूपे होतात.

දකාරන්තෙහි [Pg.396] උප්පජ්ජ, උප්පජ්ජිත්වා, පමජ්ජ, පමජ්ජිත්වා, උපසම්පජ්ජ, උපසම්පජ්ජිත්වා. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, අච්ඡිජ්ජ, ඡිජ්ජ, ඡිජ්ජිත්වා, ඡින්දිය, ඡින්දිත්වා, ඡෙත්වා.

दकारान्त धातूंपासून— 'उप्पज्ज' (उत्पन्न होऊन), 'उप्पज्जित्वा', 'पमज्ज' (प्रमाद करून), 'पमज्जित्वा', 'उपसम्पज्ज' (उपसंपदा प्राप्त करून), 'उपसम्पज्जित्वा'. 'छिदि' (द्विधा करणे/कापणे) धातूपासून 'अच्छिज्ज' (आकर्षण करून/हिरावून घेऊन), 'छिज्ज' (छिन्न होऊन), 'छिज्जित्वा', 'छिन्दिय' (कापून), 'छिन्दित्वा', 'छेत्वा' अशी रूपे होतात.

භකාරන්තෙහි රභ රාභස්සෙ, ආරබ්භ කථෙසි, ආරද්ධා, ආරභිත්වා. ලභ ලාභෙ, උපලබ්භ, උපලද්ධා, සද්ධං පටිලභිත්වා පුඤ්ඤානි කරොන්ති ඉච්චාදි.

भकारान्त धातूंपासून— 'रभ' (आरंभ करणे) धातूपासून 'आरब्भ कथेसि' (आरंभ करून बोलला/उद्देशून बोलला), 'आरद्धा', 'आरभित्वा'. 'लभ' (लाभ होणे) धातूपासून 'उपलब्भ' (उपलब्ध होऊन), 'उपलद्धा', 'सद्धं पटिलभित्वा पुञ्ञानि करोन्ति' (श्रद्धा प्राप्त करून पुण्ये करतात) इत्यादी.

තවෙතුනාදිප්පච්චයන්තනයො.

हा 'तवे', 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांतांचा नियम (मार्ग) होय.

වත්තමානකාලිකමානන්තප්පච්චයන්තනය

वर्तमानकाळ दर्शवणाऱ्या 'मान' आणि 'अन्त' प्रत्ययांतांचा नियम.

646. වත්තමානෙ මානන්තා.

६४६. वर्तमानकाळात 'मान' आणि 'अन्त' (हे प्रत्यय होतात).

ආරද්ධො අපරිසමත්තො අත්ථො වත්තමානො, තස්මිං වත්තමානෙ කාලෙ ගම්මමානෙ සබ්බධාතූහි මානඅන්තඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. තෙ ච කිතසඤ්ඤත්තා ‘‘කත්තරි කිත’’ති කත්තරි භවන්ති.

आरंभ झालेली परंतु अपूर्ण राहिलेली क्रिया म्हणजे 'वर्तमान' होय. तो वर्तमानकाळ समजला जात असताना सर्व धातूंहून 'मान' आणि 'अन्त' हे प्रत्यय होतात. आणि ते 'कित' (कृत्) संज्ञक असल्यामुळे 'कर्तरि कित' या सूत्राने कर्तरि प्रयोगात होतात.

අන්තමානප්පච්චයානඤ්චෙත්ථ ‘‘පරසමඤ්ඤාපයොගෙ’’ති පරසමඤ්ඤාවසෙන පරස්සපදත්තනොපදසඤ්ඤත්තා ත්‍යාදීසු විය අන්තමානෙසු ච විකරණප්පච්චයා භවන්ති.

आणि येथे 'अन्त' व 'मान' प्रत्ययांच्या बाबतीत 'परसमञ्ञापयोगे' या सूत्राने परस्मैपद आणि आत्मनेपद संज्ञेनुसार, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांप्रमाणेच 'अन्त' आणि 'मान' प्रत्यय असतानाही विकरण प्रत्यय होतात.

තෙනෙව මානප්පච්චයො ‘‘අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනී’’ති භාවකම්මෙසුපි හොති, තස්ස ච ‘‘අත්තනොපදානි පරස්සපදත්ත’’න්ති ක්වචි අන්තප්පච්චයාදෙසො ච.

त्यामुळेच 'मान' प्रत्यय 'अत्तनोपदानि भावे च कम्मनि' या सूत्राने भाव आणि कर्म प्रयोगातही होतो, आणि त्याला 'अत्तनोपदानि परस्सपदत्तं' या सूत्राने काही ठिकाणी 'अन्त' प्रत्ययाचा आदेशही होतो.

ගමු, සප්ප ගතිම්හි, ගච්ඡතීති අත්ථෙ අන්තප්පච්චයො, ‘‘භූවාදිතො අ’’ඉති අප්පච්චයො, ‘‘ගමිස්සන්තො ච්ඡො වා සබ්බාසූ’’ති ධාත්වන්තස්ස ච්ඡාදෙසො, සරලොපාදි, නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති. ගච්ඡන්ත සි ඉතීධ ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දො අං’’ ඉති න්තස්ස අමාදෙසො.

'गमु' (धातू) 'सप्प गती' (सर्पण/गमन) या अर्थात आहे. 'गच्छति' (तो जातो) या अर्थात 'अन्त' प्रत्यय लागतो. “भूवादितो अ” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय होतो. “गमिसन्तो च्छो वा सम्बासू” या सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा 'च्छ' असा आदेश होतो. स्वरलोप इत्यादी कार्ये होऊन नामसंज्ञा झाल्यावर 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. 'गच्छन्त + सि' अशा स्थितीत “वा” (विकल्पाने) हे अनुवृत्त असताना “सिम्हि गच्छन्तादीनं न्तसद्दो अं” या सूत्राने 'न्त' चा 'अं' असा आदेश होतो.

වාසද්දස්ස [Pg.397] වවත්ථිභවිභාසත්තා එකාරොකාරපරස්ස න භවති, සරලොපාදි, සො පුරිසො ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො ගණ්හාති, සෙසං ගුණවන්තුසමං.

'वा' या शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे (नियत विकल्पाने) 'ए' कार आणि 'ओ' कार नंतर हा आदेश होत नाही. स्वरलोप इत्यादी कार्ये होऊन 'सो पुरिसो गच्छं' (तो जाणारा पुरुष) किंवा 'गच्छन्तो गण्हाति' (जाताना ग्रहण करतो) अशी रूपे बनतात. उर्वरित रूपे 'गुणवन्तु' शब्दाप्रमाणे चालतात.

ඉත්ථියං ‘‘නදාදිතො වා ඊ’’ති ඊපච්චයො, ‘‘සෙසෙසු න්තුවා’’ති න්තුබ්‍යපදෙසෙ ‘‘වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘න්තුස්ස තමීකාරෙ’’ති තකාරෙ සරලොපසිලොපා, සා කඤ්ඤා ගච්ඡතී, ගච්ඡන්තී ඉච්චාදි ඉත්ථිසමං.

स्त्रीलिंगात “नदादितो वा ई” या सूत्राने 'ई' प्रत्यय होतो. “सेसेसु न्तुवा” या सूत्राने 'न्तु' संज्ञा झाल्यावर, “वा” या अधिकाराने “न्तुस्स तमीकारे” या सूत्राने 'त' कार आदेश होतो, आणि स्वरलोप व 'सि' प्रत्ययाचा लोप होऊन 'सा कञ्ञा गच्छती', 'गच्छन्ती' इत्यादी रूपे स्त्रीलिंगी शब्दांप्रमाणे बनतात.

නපුංසකෙ පුරෙ විය න්තස්ස අමාදෙසො, තං චිත්තං ගච්ඡං, ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තානි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

नपुंसकलिंगात पूर्वीप्रमाणेच 'न्त' चा 'अं' आदेश होतो. 'तं चित्तं गच्छं', 'गच्छन्तं', 'गच्छन्तानि' इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे चालतात.

තථා ගච්ඡතීති අත්ථෙ මානප්පච්චයො, ච්ඡාදෙසාදි ච, සො ගච්ඡමානො ගණ්හාති, තෙ ගච්ඡමානා ඉච්චාදි පුරිසසද්දසමං. සා ගච්ඡමානා, තා ගච්ඡමානායො ඉච්චාදි කඤ්ඤාසද්දසමං. තං ගච්ඡමානං, තානි ගච්ඡමානානි ඉච්චාදි චිත්තසද්දසමං.

तसेच 'गच्छति' या अर्थात 'मान' प्रत्यय होतो, आणि 'च्छ' आदेश इत्यादी कार्ये होऊन 'सो गच्छमानो गण्हाति' (तो जाताना ग्रहण करतो), 'ते गच्छमाना' इत्यादी रूपे 'पुरिस' शब्दाप्रमाणे चालतात. 'सा गच्छमाना', 'ता गच्छमानायो' इत्यादी रूपे 'कञ्ञा' शब्दाप्रमाणे चालतात. 'तं गच्छमानं', 'तानि गच्छमानानि' इत्यादी रूपे 'चित्त' शब्दाप्रमाणे चालतात.

ගච්ඡීයතීති අත්ථෙ ‘‘අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනී’’ති කම්මනි මානප්පච්චයො, ‘‘භාවකම්මෙසු යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘ඉවණ්ණාගමො වා’’ති ඉකාරාගමො, ච්ඡාදෙසො, සො තෙන ගච්ඡියමානො, සා ගච්ඡියමානා, තං ගච්ඡියමානං.

'गच्छीयति' (त्याच्याद्वारे गेले जाते) या अर्थात “अत्तनोपदानि भावे च कम्मनि” या सूत्राने कर्मणी प्रयोगात 'मान' प्रत्यय होतो. “भावकम्मेसु यो” या सूत्राने 'य' प्रत्यय होतो. “इवण्णागमो वा” या सूत्राने 'इ' काराचा आगम होतो, आणि 'च्छ' आदेश होऊन 'सो तेन गच्छियमानो' (तो त्याच्याद्वारे गम्यमान आहे), 'सा गच्छियमाना', 'तं गच्छियमानं' अशी रूपे बनतात.

ච්ඡාදෙසාභාවෙ ‘‘පුබ්බරූපඤ්චා’’ති යකාරස්ස මකාරො, ධම්මො අධිගම්මමානො හිතාය භවති, අධිගම්මමානා, අධිගම්මමානං.

'च्छ' आदेशाच्या अभावी “पुब्बरूपञ्च” या सूत्राने 'य' काराचा 'म' कार होतो. 'धम्मो अधिगम्यमानो हिताय भवति' (अधिगम केला जाणारा धर्म हितासाठी होतो), 'अधिगम्यमाना', 'अधिगम्यमानं' अशी रूपे बनतात.

තථා මහ පූජායං, මහතීති මහං, මහන්තො, මහතී, මහන්තී, මහං, මහන්තං, මහමානො, මහමානා, මහමානං. කම්මනි ‘‘යම්හි දාධාමාඨාහාපා මහ මථාදීනමී’’ඉති ධාත්වන්තස්ස අකාරස්ස ඊකාරො, මහීයමානො, මහීයමානා, මහීයමානං.

तसेच 'मह' धातू पूजेच्या अर्थात आहे. 'महति' या अर्थात 'महं', 'महन्तो', 'महती', 'महन्ती', 'महं', 'महन्तं', 'महमानो', 'महमाना', 'महमानं' अशी रूपे बनतात. कर्मणी प्रयोगात “यम्हि दाधामाठाहापा मह मथादीनमी” या सूत्राने धातूच्या अन्त्य 'अ' काराचा 'ई' कार होतो; जसे - 'महीयमानो', 'महीयमाना', 'महीयमानं'.

එවං [Pg.398] චරතීති චරං, චරතී, චරන්තී, චරන්තං, චරමානො, චරියමානො, පචතීති පචං, පචතී, පචන්තී, පචන්තං, පචමානො, පච්චමානො, ‘‘තස්ස චවග්ග’’ඉච්චාදිනා චවග්ගත්තං, ද්විත්තඤ්ච.

याचप्रमाणे 'चरति' या अर्थात 'चरं', 'चरती', 'चरन्ती', 'चरन्तं', 'चरमानो', 'चरियमानो' अशी रूपे बनतात. 'पचति' या अर्थात 'पचं', 'पचती', 'पचन्ती', 'पचन्तं', 'पचमानो', 'पच्चमानो' अशी रूपे बनतात. येथे “तस्स चवग्ग” इत्यादी सूत्राने च-वर्ग आदेश आणि द्वित्व होते.

භූ සත්තායං, භවතීති අත්ථෙ අන්තප්පච්චයො, අප්පච්චයවුද්ධිඅවාදෙසාදි, සො භවං, භවන්තො. ඉත්ථියං ඊපච්චයො, ‘‘භවතො භොතො’’ති භොතාදෙසො, භොතී, භොතී, භොතියො. නපුංසකෙ භවං, භවන්තං, භවන්තානි, අභිභවමානො. භාවෙ භූයමානං. කම්මනි අභිභූයමානො.

'भू' धातू अस्तित्वाच्या (सत्ता) अर्थात आहे. 'भवति' या अर्थात 'अन्त' प्रत्यय होतो, 'अ' प्रत्यय, वृद्धी आणि 'अव' आदेश इत्यादी कार्ये होऊन 'सो भवं', 'भवन्तो' अशी रूपे बनतात. स्त्रीलिंगात 'ई' प्रत्यय होतो, आणि “भवतो भोतो” या सूत्राने 'भोत' आदेश होऊन 'भोती', 'भोती', 'भोतियो' अशी रूपे बनतात. नपुंसकलिंगात 'भवं', 'भवन्तं', 'भवन्तानि' अशी रूपे बनतात. तसेच 'अभिभवमानो' हे रूप बनते. भाव प्रयोगात 'भूयमानं' आणि कर्मणी प्रयोगात 'अभिभूयमानो' अशी रूपे बनतात.

ජර වයොහානිම්හි, ‘‘ජර මරාන’’න්තිආදිනා ජීර ජීය්‍යාදෙසා, ජීරතීති ජීරං, ජීරන්තී, ජීරන්තං, ජීරමානො, ජීරීයමානො, ජීයං, ජීයන්තී, ජීයන්තං, ජීයමානො, ජීය්‍යමානො.

'जर' धातू वयोवृद्धी/वयोहानीच्या अर्थात आहे. “जर मराणं” इत्यादी सूत्राने 'जीर' आणि 'जीय्य' आदेश होतात. 'जीरति' या अर्थात 'जीरं', 'जीरन्ती', 'जीरन्तं', 'जीरमानो', 'जीरीयमानो' आणि 'जीयं', 'जीयन्ती', 'जीयन्तं', 'जीयमानो', 'जीय्यमानो' अशी रूपे बनतात.

මර පාණචාගෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා එකස්ස යකාරස්ස ලොපො, මරතීති මීයං, මීයන්තී, මීයන්තං, මීයමානො, මීය්‍යමානො, මරං, මරන්තී, මරන්තං, මරමානො, මරීයමානො. ලභං, ලභන්තී, ලභන්තං, ලභමානො, ලබ්භමානො. වහං, වහන්තී, වහන්තං, වහමානො, වුය්හමානො. ‘‘ඉසුයමූනමන්තො ච්ඡො වා’’ති ච්ඡාදෙසො, ඉච්ඡතීති ඉච්ඡං, ඉච්ඡන්තී, ඉච්ඡන්තං, ඉච්ඡමානො, ඉච්ඡීයමානො, ඉස්සමානො.

'मर' धातू प्राणत्यागाच्या अर्थात आहे. “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने एका 'य' काराचा लोप होतो. 'मरति' या अर्थात 'मीयं', 'मीयन्ती', 'मीयन्तं', 'मीयमानो', 'मीय्यमानो' आणि 'मरं', 'मरन्ती', 'मरन्तं', 'मरमानो', 'मरीयमानो' अशी रूपे बनतात. तसेच 'लभं', 'लभन्ती', 'लभन्तं', 'लभमानो', 'लब्भमानो' अशी रूपे बनतात. 'वहं', 'वहन्ती', 'वहन्तं', 'वहमानो', 'वुय्हमानो' अशी रूपे बनतात. “इसुयमूनमन्तो च्छो वा” या सूत्राने 'च्छ' आदेश होऊन 'इच्छति' या अर्थात 'इच्छं', 'इच्छन्ती', 'इच्छन्तं', 'इच्छमानो', 'इच्छीयमानो', 'इस्समानो' अशी रूपे बनतात.

‘‘දිසස්ස පස්සදිස්සදක්ඛා වා’’ති පස්ස දිස්ස දක්ඛාදෙසා, පස්සතීති පස්සං, පස්සන්තී, පස්සන්තං, පස්සමානො, විපස්සීයමානො, දිස්සමානො, දිස්සන්තො, මානස්ස අන්තාදෙසො, දිස්සං, දිස්සන්තී, දිස්සන්තං, දක්ඛං, දක්ඛන්තී, දක්ඛන්තං, දක්ඛමානො දක්ඛියමානො ඉච්චාදි.

“दिसस्स पस्सदिस्सदक्खा वा” या सूत्राने 'पस्स', 'दिस्स' आणि 'दक्ख' हे आदेश होतात. 'पस्सति' या अर्थात 'पस्सं', 'पस्सन्ती', 'पस्सन्तं', 'पस्समानो', 'विपस्सीयमानो', 'दिस्समानो', 'दिस्सन्तो' (येथे 'मान' प्रत्ययाचा 'अन्त' आदेश होतो), 'दिस्सं', 'दिस्सन्ती', 'दिस्सन्तं', 'दक्खं', 'दक्खन्ती', 'दक्खन्तं', 'दक्खमानो', 'दक्खियमानो' इत्यादी रूपे बनतात.

තුද බ්‍යථනෙ, තුදතීති තුදං, තුදන්තී, තුදන්තං, තුදමානො, තුජ්ජමානො. පවිසතීති පවිසං, පවිසන්තී, පවිසන්තං, පවිසමානො, පවිසීයමානො ඉච්චාදි.

'तुद' धातू व्यथा देण्याच्या (पीडा देणे) अर्थात आहे. 'तुदति' या अर्थात 'तुदं', 'तुदन्ती', 'तुदन्तं', 'तुदमानो', 'तुज्जमानो' अशी रूपे बनतात. 'पविसति' या अर्थात 'पविसं', 'पविसन्ती', 'पविसन्तं', 'पविसमानो', 'पविसीयमानो' इत्यादी रूपे बनतात.

හූ, [Pg.399] භූ සත්තායං, අප්පච්චයලොපො, පහොතීති පහොන්තො, පහොන්තී, පහොන්තං, පහූයමානං තෙන. සෙතීති සෙන්තො, සෙන්තී, සෙන්තං, සෙමානො, සයං, සයන්තී, සයන්තං, සයමානො, සයානො වා, මානස්ස ආනාදෙසො, අතිසීයමානො.

'हू' आणि 'भू' धातू अस्तित्वाच्या (सत्ता) अर्थात आहेत. येथे 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'पहोति' या अर्थात 'पहोन्तो', 'पहोन्ती', 'पहोन्तं' आणि त्याच्याद्वारे 'पहूयमानं' अशी रूपे बनतात. 'सेति' या अर्थात 'सेन्तो', 'सेन्ती', 'सेन्तं', 'सेमानो', 'सयं', 'सयन्ती', 'सयन्तं', 'सयमानो' किंवा 'सयानो' (येथे 'मान' प्रत्ययाचा 'आन' आदेश होतो), 'अतिसीयमानो' अशी रूपे बनतात.

අස සබ්භාවෙ, ‘‘සබ්බත්ථාසස්සාදිලොපො චා’’ති අකාරස්ස ලොපො, අත්ථීති සං, සන්තො, සතී, සන්තී, සන්තං, සමානො, සමානා, සමානං.

'अस' धातू अस्तित्वाच्या (सद्भाव) अर्थात आहे. “सब्बत्थासस्सादिलोपो चा” या सूत्राने 'अ' काराचा लोप होतो. 'अत्थि' या अर्थात 'सं', 'सन्तो', 'सती', 'सन्ती', 'सन्तं', 'समानो', 'समाना', 'समानं' अशी रूपे बनतात.

ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ‘‘වා’’ති වත්තමානෙ ‘‘ඨා තිට්ඨො’’ති තිට්ඨාදෙසො, තිට්ඨං, තිට්ඨන්තී, තිට්ඨන්තං, තිට්ඨමානො. තිට්ඨාභාවෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඨාතො හකාරාගමො, රස්සත්තඤ්ච, උපට්ඨහං, උපට්ඨහන්තී, උපට්ඨහන්තං, උපට්ඨහමානො. ඨීයමානං තෙන, උපට්ඨීයමානො, උපට්ඨහීයමානො.

'ठा' धातू गती थांबवण्याच्या (गती-निवृत्ती) अर्थात आहे. “वा” (विकल्पाने) हे अनुवृत्त असताना “ठा तिट्ठो” या सूत्राने 'तिट्ठ' आदेश होतो; जसे - 'तिट्ठं', 'तिट्ठन्ती', 'तिट्ठन्तं', 'तिट्ठमानो'. 'तिट्ठ' आदेशाच्या अभावी “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'ठा' धातूला 'ह' काराचा आगम होतो आणि र्‍हस्वत्व होते; जसे - 'उपट्ठहं', 'उपट्ठहन्ती', 'उपट्ठहन्तं', 'उपट्ठहमानो'. त्याच्याद्वारे 'ठीयमानं', 'उपट्ठीयमानो', 'उपट्ठहीयमानो' अशी रूपे बनतात.

පා පානෙ, ‘‘පා පිබො’’ති පිබාදෙසො, පිබතීති පිබං, පිබන්තී, පිබන්තං, පිබමානො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා බකාරස්ස වත්තං, පිවං, පිවන්තී, පිවන්තං, පිවමානො, පීයමානො, පීයමානා, පීයමානං ඉච්චාදි.

'पा' धातू पिण्याच्या (पान) अर्थात आहे. “पा पिबो” या सूत्राने 'पिब' आदेश होतो. 'पिबति' या अर्थात 'पिबं', 'पिबन्ती', 'पिबन्तं', 'पिबमानो' अशी रूपे बनतात. “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'ब' काराचा 'व' कार होतो; जसे - 'पिवं', 'पिवन्ती', 'पिवन्तं', 'पिवमानो', 'पीयमानो', 'पीयमाना', 'पीयमानं' इत्यादी.

හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, අප්පච්චයෙ පුරෙ විය ද්විභාවාදි, ජුහොතීති ජුහං, ජුහන්තී, ජුහන්තං, ජුහමානො, හූයමානො. එවං ජහං, ජහන්තී, ජහන්තං, ජහමානො, ජහීයමානො. දදාතීති දදං, දදන්තී, දදන්තං, දදමානො, ද්විත්තාභාවෙ දානං දෙන්තො, දෙන්තී, දෙන්තං, දීයමානො.

'हु' धातू दान, ग्रहण आणि हवन करण्याच्या अर्थात आहे. 'अ' प्रत्यय असताना पूर्वीप्रमाणेच द्वित्व इत्यादी कार्ये होऊन 'जुहोति' या अर्थात 'जुहं', 'जुहन्ती', 'जुहन्तं', 'जुहमानो', 'हूयमानो' अशी रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'जहं', 'जहन्ती', 'जहन्तं', 'जहमानो', 'जहीयमानो' अशी रूपे बनतात. 'ददाति' या अर्थात 'ददं', 'ददन्ती', 'ददन्तं', 'ददमानो' अशी रूपे बनतात. द्वित्वाच्या अभावी दान देणारा या अर्थात 'देन्तो', 'देन्ती', 'देन्तं', 'दीयमानो' अशी रूपे बनतात.

රුධි ආවරණෙ, ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති අප්පච්චයනිග්ගහීතාගමා, රුන්ධතීති රුන්ධං, රුන්ධන්තී, රුන්ධන්තං, රුන්ධමානො, රුජ්ඣමානො. භුඤ්ජතීති භුඤ්ජං, භුඤ්ජන්තී, භුඤ්ජන්තං, භුඤ්ජමානො, භුජ්ජමානො ඉච්චාදි.

'रुधि' धातू रोखण्याच्या (आवरण) अर्थात आहे. “रुधादितो निग्गहीतपुर्वञ्च” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय आणि अनुस्वार (निग्गहीत) आगम होतो. 'रुन्धति' या अर्थात 'रुन्धं', 'रुन्धन्ती', 'रुन्धन्तं', 'रुन्धमानो', 'रुज्झमानो' अशी रूपे बनतात. 'भुञ्जति' या अर्थात 'भुञ्जं', 'भुञ्जन्ती', 'भुञ्जन्तं', 'भुञ्जमानो', 'भुज्जमानो' इत्यादी रूपे बनतात.

දිවු [Pg.400] කීළායං, ‘‘දිවාදිතො යො’’ති යප්පච්චයො, ‘‘තථා කත්තරි චා’’ති පුබ්බරූපත්තං, බත්තඤ්ච, දිබ්බතීති දිබ්බං, දිබ්බන්තී, දිබ්බන්තං, දිබ්බමානො. එවං බුජ්ඣතීති බුජ්ඣං, බුජ්ඣන්තො, බුජ්ඣමානො, චවග්ගාදෙසො. ජනී පාතුභාවෙ, ‘‘ජනාදීනමා’’ති යොගවිභාගෙන ආත්තං, ජායතීති ජායං, ජායමානො, ජඤ්ඤමානො.

'दिवु' धातू क्रीडेच्या (खेळणे) अर्थात आहे. “दिवादितो यो” या सूत्राने 'य' प्रत्यय होतो. “तथा कत्तरि च” या सूत्राने पूर्वरूपत्व आणि 'ब' कारत्व होते; जसे - 'दिब्बति' या अर्थात 'दिब्बं', 'दिब्बन्ती', 'दिब्बन्तं', 'दिब्बमानो'. याचप्रमाणे 'बुज्झति' या अर्थात 'बुज्झं', 'बुज्झन्तो', 'बुज्झमानो' अशी रूपे बनतात, येथे च-वर्ग आदेश होतो. 'जनी' धातू प्रगट होण्याच्या (प्रादुर्भाव) अर्थात आहे. “जनादीनमा” या सूत्राच्या योगविभागाने 'आ' कारत्व होऊन 'जायति' या अर्थात 'जायं', 'जायमानो', 'जञ्ञमानो' अशी रूपे बनतात.

සු සවණෙ, ‘‘ස්වාදිතො’’තිආදිනා ණු ණා උණා ච, සුණාතීති සුණං, සුණන්තො, සුණමානො, සූයමානො, සුය්‍යමානො. පාපුණාතීති පාපුණං, පාපුණමානො, පාපීයමානො.

'सु' धातू ऐकण्याच्या (श्रवण) अर्थात आहे. “स्वाधितो” इत्यादी सूत्राने 'णु', 'णा' आणि 'उणा' प्रत्यय होतात. 'सुणाति' या अर्थात 'सुणं', 'सुणन्तो', 'सुणमानो', 'सूयमानो', 'सुय्यमानो' अशी रूपे बनतात. 'पापुणाति' या अर्थात 'पापुणं', 'पापुणमानो', 'पापीयमानो' अशी रूपे बनतात.

‘‘කියාදිතො නා’’ති නා, රස්සත්තං, කිණාතීති කිණං, කීණමානො, කීයමානො. විනිච්ඡිනාතීති විනිච්ඡිනං, විනිච්ඡිනමානො, විනිච්ඡීයමානො, චිනං, චීයමානො. ජානාතීති ජානං, ජානමානො, ජාදෙසො, ඤායමානො. ගණ්හාතීති ගණ්හං, ගණ්හමානො, ගය්හමානො.

“कियादितो ना” या सूत्राने ‘ना’ प्रत्यय होतो, (त्याच्या स्वराचा) र्‍हस्वभाव होतो; ‘किणाति’ (तो खरेदी करतो) या अर्थी ‘किणं’ (खरेदी करणारा), ‘कीणमानो’, ‘कीयमानो’ (खरेदी केला जाणारा) असे रूप होते. ‘विनिच्छिनाति’ (तो निर्णय करतो/निश्चित करतो) या अर्थी ‘विनिच्छिनं’ (निर्णय करणारा), ‘विनिच्छिनमानो’, ‘विनिच्छीयमानो’ (निश्चित केला जाणारा) असे रूप होते. ‘चिनं’ (एकत्र करणारा), ‘चीयमानो’ (एकत्र केला जाणारा). ‘जानाति’ (तो जाणतो) या अर्थी ‘जानं’ (जाणणारा), ‘जानमानो’, ‘जादेसो’ (ज्ञा-धातूचा जा-आदेश), ‘ञायमानो’ (जाणला जाणारा). ‘गण्हाति’ (तो ग्रहण करतो/पकडतो) या अर्थी ‘गण्हं’ (ग्रहण करणारा), ‘गण्हमानो’, ‘गय्हमानो’ (ग्रहण केला जाणारा).

කර කරණෙ, කරොතීති අත්ථෙ ‘‘වත්තමානෙ මානන්තා’’ති අන්තප්පච්චයො, ‘‘තනාදිතො ඔයිරා’’ති ඔ, ‘‘තස්ස වා’’ති අධිකිච්ච ‘‘උත්තමොකාරො’’ති උත්තං, ‘‘කරස්සාකාරො චා’’ති අකාරස්සුකාරො. ‘‘යවකාරා චා’’ති සරෙ උකාරස්ස වත්තං, ද්විත්තං, ‘‘බො වස්සා’’ති බකාරද්වයඤ්ච, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා රලොපො, සො කුබ්බං, කුබ්බන්තො, කුබ්බතී, කුබ්බන්තී, කුබ්බන්තං. උත්තාභාවෙ – කම්මං කරොන්තො, කරොන්තී, කරොන්තං. මානෙ – උත්තද්වයං, කුරුමානො, කුරුමානා, කුරුමානං, කුබ්බානො වා. කම්මනි කයිරමානො, කරීයමානො වා ඉච්චාදි.

‘कर’ धातू ‘करणे’ या अर्थी आहे. ‘करोति’ (तो करतो) या अर्थी “वत्तमाने मानन्ता” या सूत्राने ‘अन्त’ प्रत्यय होतो, “तनादितो ओयिरा” या सूत्राने ‘ओ’ विकरण प्रत्यय होतो, “तस्स वा” या सूत्राच्या अधिकारात “उत्तमोकारो” या सूत्राने ‘उ’त्व होते, आणि “करस्साकारो चा” या सूत्राने (कर मधील) ‘अ’काराचा ‘उ’कार होतो. “यवकारा चा” या सूत्राने स्वराच्या पुढे ‘उ’काराचा ‘व’कार होतो, त्याचे द्वित्व होते, “बो वस्सा” या सूत्राने ‘व’काराचे ‘ब’कारात द्वित्व होते, आणि “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने ‘र’काराचा लोप होतो; अशा प्रकारे ‘कुब्बं’, ‘कुब्बन्तो’, ‘कुब्बती’, ‘कुब्बन्ती’, ‘कुब्बन्तं’ ही रूपे बनतात. ‘उ’त्व न झाल्यास – ‘कम्मं करन्तो’ (काम करणारा), ‘करन्ती’, ‘करन्तं’ अशी रूपे होतात. ‘मान’ प्रत्यय असताना – दोन्ही ठिकाणी ‘उ’त्व होऊन ‘कुरुमानो’, ‘कुरुमाना’, ‘कुरुमानं’ किंवा ‘कुब्बानो’ अशी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात ‘कयिरमानो’ किंवा ‘करीयमानो’ इत्यादी रूपे होतात.

චුර ථෙය්‍යෙ, ‘‘චුරාදිතො’’තිආදිනා ණෙ ණයා, චොරෙතීති චොරෙන්තො, චොරෙන්තී, චොරෙන්තං, චොරයං, චොරයතී, චොරයන්තං, චොරයමානො, චොරීයමානො. පාලෙතීති පාලෙන්තො, පාලෙන්තී, පාලෙන්තං, පාලයං, පාලයන්තී, පාලයන්තං, පාලයමානො, පාලීයමානො ඉච්චාදි.

‘चुर’ धातू ‘चोरी करणे’ या अर्थी आहे. “चुरादितो” इत्यादी सूत्राने ‘णे’ आणि ‘णय’ प्रत्यय होतात. ‘चोरेति’ (तो चोरी करतो) या अर्थी ‘चोरेन्तो’, ‘चोरेन्ती’, ‘चोरेन्तं’, ‘चोरयं’, ‘चोरयती’, ‘चोरयन्तं’, ‘चोरयमानो’, ‘चोरीयमानो’ अशी रूपे होतात. ‘पालेति’ (तो पालन करतो) या अर्थी ‘पालेन्तो’, ‘पालेन्ती’, ‘पालेन्तं’, ‘पालयं’, ‘पालयन्ती’, ‘पालयन्तं’, ‘पालयमानो’, ‘पालीयमानो’ इत्यादी रूपे होतात.

කාරිතෙ [Pg.401] භාවෙතීති භාවෙන්තො, භාවෙන්තී, භාවෙන්තං, භාවයං, භාවයන්තී, භාවයන්තං, භාවයමානො, භාවීයමානො. කාරෙතීති කාරොන්තො, කාරෙන්තී, කාරෙන්තං, කාරයං, කාරයන්තී, කාරයන්තං, කාරයමානො, කාරීයමානො, කාරාපෙන්තො, කාරාපෙන්තී, කාරාපෙන්තං, කාරාපයං, කාරාපයන්තී, කාරාපයන්තං, කාරාපයමානො, කාරාපීයමානො ඉච්චාදි.

प्रयोजक (कारित) अर्थात: ‘भावेति’ (तो उत्पन्न करतो/भावना करतो) या अर्थी ‘भावेन्तो’, ‘भावेन्ती’, ‘भावेन्तं’, ‘भावयं’, ‘भावयन्ती’, ‘भावयन्तं’, ‘भावयमानो’, ‘भावीयमानो’ अशी रूपे होतात. ‘कारेति’ (तो करवून घेतो) या अर्थी ‘कारोन्तो’, ‘कारेन्ती’, ‘कारेन्तं’, ‘कारयं’, ‘कारयन्ती’, ‘कारयन्तं’, ‘कारयमानो’, ‘कारीयमानो’, ‘कारापेन्तो’, ‘कारापेन्ती’, ‘कारापेन्तं’, ‘कारापयं’, ‘कारापयन्ती’, ‘कारापयन्तं’, ‘कारापयमानो’, ‘कारापीयमानो’ इत्यादी रूपे होतात.

වත්තමානකාලිකමානන්තප්පච්චයන්තනයො.

वर्तमानकाळ दर्शक ‘मान’ आणि ‘अन्त’ प्रत्ययांचा नियम समाप्त झाला.

අනාගතකාලිකප්පච්චයන්තනය

भविष्यकाळ दर्शक प्रत्ययांचा नियम.

‘‘කාලෙ’’ති අධිකාරො.

“काले” हा अधिकार (नियम) आहे.

647. භවිස්සති ගමාදීහි ණී ඝිණ.

६४७. भविष्यकाळात ‘गम्’ इत्यादी धातूंना ‘णी’ आणि ‘घिण’ प्रत्यय होतात.

භවිස්සති කාලෙ ගම්මමානෙ ගමාදීහි ධාතූහි ණී ඝිණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ණකාරා වුද්ධත්ථා. ආයති ගමනං සීලමස්සාති අත්ථෙ ණී, වුද්ධිණලොපා. ගාමී, ගාමිනො, ආගාමී කාලො. ඝිණපච්චයෙ – ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ඝලොපො, ගාමං ගාමි, ගාමී, ගාමයො.

भविष्यकाळ दर्शविला जात असताना ‘गम्’ इत्यादी धातूंना ‘णी’ आणि ‘घिण’ हे प्रत्यय होतात. ‘ण’कार हा वृद्धीसाठी आहे. ‘भविष्यात जाणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थी ‘णी’ प्रत्यय होऊन वृद्धी आणि ‘ण’चा लोप होतो. ‘गामी’, ‘गामिनो’, ‘आगामी कालो’ (येणारा काळ) अशी रूपे होतात. ‘घिण’ प्रत्यय असताना – “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने ‘घ’चा लोप होतो, आणि ‘गामं गामि’, ‘गामी’, ‘गामयो’ अशी रूपे होतात.

භජ සෙවායං, ආයති භජිතුං සීලමස්සාති භාජී, භාජි, ‘‘න කගත්තං චජා’’ති යොගවිභාගෙන නිසෙධනතො ‘‘සචජානං කගා ණානුබන්ධෙ’’ති ගත්තං න භවති.

‘भज’ धातू ‘सेवा करणे’ या अर्थी आहे. ‘भविष्यात सेवा करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थी ‘भाजी’, ‘भाजि’ अशी रूपे होतात. “न कगत्तं चजा” या योगविभागाने निषेध केल्यामुळे “सचजानं कगा णानुबन्धे” या सूत्राने ‘ग’त्व होत नाही.

සු ගතිම්හි, කාරිතෙ වුද්ධිආවාදෙසා ච, ආයති පස්සවිතුං සීලමස්සාති පස්සාවී, පස්සාවි. ආයති පට්ඨානං සීලමස්සාති පට්ඨායී, පට්ඨායි, ‘‘ආකාරන්තානමායො’’ති ආයාදෙසො.

‘सु’ धातू ‘गती’ या अर्थी आहे, प्रयोजक (कारित) अर्थात वृद्धी आणि ‘आव’ आदेश होऊन, ‘भविष्यात प्रसवणे (किंवा वाहणे) हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थी ‘पस्सावी’, ‘पस्सावि’ अशी रूपे होतात. ‘भविष्यात प्रस्थान करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थी ‘पट्ठायी’, ‘पट्ठायि’ अशी रूपे होतात; येथे “आकारन्तानमायो” या सूत्राने ‘आय’ आदेश होतो.

‘‘භවිස්සතී’’ති අධිකාරො.

“भविस्सती” हा अधिकार आहे.

648. කිරියායං [Pg.402] ණ්වුතවො.

६४८. क्रिया (दुसऱ्या क्रियेचे प्रयोजन) दर्शविली असताना ‘ण्वु’ आणि ‘तु’ प्रत्यय होतात.

කිරියායං කිරියත්ථායං ගම්මමානායං ධාතූහි ණ්වුතුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති භවිස්සති කාලෙ. ණ්වුම්හි – ණලොපවුද්ධිඅකාදෙසා, කරිස්සං වජතීති කාරකො වජති.

क्रिया किंवा क्रियेचे प्रयोजन दर्शविले जात असताना भविष्यकाळात धातूंना ‘ण्वु’ आणि ‘तु’ हे प्रत्यय होतात. ‘ण्वु’ प्रत्यय असताना – ‘ण’चा लोप, वृद्धी आणि ‘अक’ आदेश होऊन, ‘करिस्सं वजति’ (करण्यासाठी जातो) या अर्थी ‘कारको वजति’ (करणारा जातो) असे रूप होते.

තුම්හි – ‘‘කරස්ස ච තත්තං තුස්මි’’න්ති තකාරො, සෙසං කත්තුසමං, කත්තා වජති, කත්තුං වජතීති අත්ථො. එවං පචිස්සං වජතීති පාචකො වජති, පචිතා වජති. භුඤ්ජිස්සං වජතීති භුඤ්ජකො වජති, භොත්තා වජති ඉච්චාදි.

‘तु’ प्रत्यय असताना – “करस्स च तत्तं तुस्मिं” या सूत्राने ‘त’कार होतो, उर्वरित रूप ‘कत्तु’ प्रमाणे होते; ‘कत्ता वजति’ म्हणजे ‘कत्तुं वजति’ (करण्यासाठी जातो) असा अर्थ होतो. याचप्रमाणे ‘पचिस्सं वजति’ (स्वयंपाक करण्यासाठी जातो) या अर्थी ‘पाचको वजति’, ‘पचिता वजति’ अशी रूपे होतात. ‘भुञ्जिस्सं वजति’ (जेवण्यासाठी जातो) या अर्थी ‘भुञ्जको वजति’, ‘भोत्ता वजति’ इत्यादी रूपे होतात.

649. කම්මනි ණො.

६४९. कर्म उपपद असताना ‘ण’ प्रत्यय होतो.

කම්මස්මිං උපපදෙ ධාතූහි ණප්පච්චයො හොති භවිස්සති කාලෙ ණලොපවුද්ධී. නගරං කරිස්සතීති නගරකාරො වජති. ලූ ඡෙදනෙ, සාලිං ලවිස්සතීති සාලිලාවො වජති. වප බීජසන්තානෙ, ධඤ්ඤං වපිස්සතීති ධඤ්ඤවාපො වජති. භොගං දදිස්සතීති භොගදායො වජති, සින්ධුං පිවිස්සතීති සින්ධුපායො වජති ඉච්චාදි.

कर्म उपपद असताना भविष्यकाळात धातूंना ‘ण’ प्रत्यय होतो, आणि ‘ण’चा लोप व वृद्धी होते. ‘नगरं करिस्सति’ (तो नगर निर्माण करेल) या अर्थी ‘नगरकारो वजति’ (नगर निर्माण करणारा जातो) असे रूप होते. ‘लू’ धातू ‘कापणी करणे’ या अर्थी आहे, ‘सालिं लविस्सति’ (तो भाताची कापणी करेल) या अर्थी ‘सालिलावो वजति’ असे रूप होते. ‘वप’ धातू ‘बीज पेरणे’ या अर्थी आहे, ‘धञ्ञं वपिस्सति’ (तो धान्य पेरेल) या अर्थी ‘धञ्ञवापो वजति’ असे रूप होते. ‘भोगं ददिस्सति’ (तो भोग देईल) या अर्थी ‘भोगदायो वजति’, ‘सिन्धुं पिविस्सति’ (तो सिंधू नदीचे पाणी पिईल) या अर्थी ‘सिन्धुपायो वजति’ इत्यादी रूपे होतात.

‘‘කම්මනී’’ති වත්තතෙ.

“कम्मनि” हा शब्द अनुवृत्तीने येतो.

650. සෙසෙ ස්සං න්තු මානානා.

६५०. उर्वरित (अपूर्ण क्रिया) अर्थी ‘स्सं’, ‘न्तु’, ‘मान’ आणि ‘आन’ प्रत्यय होतात.

කම්මස්මිං උපපදෙ සෙසෙ අපරිසමත්තත්ථෙ ධාතූහි ස්සංන්තු මාන ආනඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති භවිස්සති කාලෙ ගම්මමානෙ, තෙ ච කිතකත්තා කත්තරි භවන්ති. කම්මං කරිස්සතීති අත්ථෙ ස්සංපච්චයො, ඉකාරාගමො, සිලොපො, කම්මං කරිස්සං වජති, සාපෙක්ඛත්තා න සමාසො. න්තුපච්චයෙ ‘‘තනාදිතො ඔයිරා’’ති ඔ, ‘‘සිම්හි වා’’ති න්ත්ව’න්තස්ස අත්තං, කම්මං කරිස්සතීති කම්මං කරොන්තො වජති ඉච්චාදි ගුණවන්තුසමං.

कर्म उपपद असताना, उर्वरित अपूर्ण क्रिया दर्शविली जात असताना भविष्यकाळात धातूंना ‘स्सं’, ‘न्तु’, ‘मान’ आणि ‘आन’ हे प्रत्यय होतात, आणि ते कृदन्त असल्यामुळे कर्त्याच्या अर्थी होतात. ‘कम्मं करिस्सति’ (तो काम करेल) या अर्थी ‘स्सं’ प्रत्यय, ‘इ’कार आगम आणि ‘सि’चा लोप होऊन ‘कम्मं करिस्सं वजति’ (तो काम करण्यासाठी जातो) असे रूप होते; सापेक्षतेमुळे येथे समास होत नाही. ‘न्तु’ प्रत्यय असताना “तनादितो ओयिरा” या सूत्राने ‘ओ’ होतो, आणि “सिम्हि वा” या सूत्राने ‘न्तु’ अन्ताचा ‘अ’कार होतो; ‘कम्मं करिस्सति’ या अर्थी ‘कम्मं करन्तो वजति’ (काम करणारा जातो) इत्यादी रूपे ‘गुणवन्तु’ शब्दाप्रमाणे होतात.

අථ [Pg.403] වා ‘‘භවිස්සති ගමාදීහි ණී ඝිණ’’ති එත්ථ ‘‘භවිස්සතී’’ති වචනතො ‘‘ස්සන්තු’’ඉති එකොව පච්චයො දට්ඨබ්බො, තතො ‘‘සිම්හි වා’’ති අත්තං, ‘‘න්තසද්දො අ’’මිතියොගවිභාගෙන අමාදෙසො, සිලොපො, කරිස්සං කරිස්සන්තො, කරිස්සන්තා, කරිස්සන්තං, කරිස්සන්තෙ, කරිස්සතා කරිස්සන්තෙන, කරිස්සන්තෙහි, කරිස්සතො කරිස්සන්තස්ස, කරිස්සතං කරිස්සන්තානං, කරිස්සතා, කරිස්සන්තෙහි, කරිස්සතො කරිස්සන්තස්ස, කරිස්සතං කරිස්සන්තානං, කරිස්සති කරිස්සන්තෙ, කරිස්සන්තෙසූතිආදි ගුණවන්තුසදිසං නෙය්‍යං.

अथवा “भविस्सति गमादीहि णी घिण” या सूत्रातील “भविस्सती” या वचनावरून ‘स्सन्तु’ हा एकच प्रत्यय मानला पाहिजे. त्यानंतर “सिम्हि वा” या सूत्राने ‘अ’त्व होते, “न्तसद्दो अ” या योगविभागाने ‘अम्’ आदेश होतो, आणि ‘सि’चा लोप होऊन ‘करिस्सं’, ‘करिस्सन्तो’, ‘करिस्सन्ता’, ‘करिस्सन्तं’, ‘करिस्सन्ते’, ‘करिस्सता/करिस्सन्तेन’, ‘करिस्सन्तेहि’, ‘करिस्सतो/करिस्सन्तस्स’, ‘करिस्सतं/करिस्सन्तानं’, ‘करिस्सता/करिस्सन्तेहि’, ‘करिस्सतो/करिस्सन्तस्स’, ‘करिस्सतं/करिस्सन्तानं’, ‘करिस्सति/करिस्सन्ते’, ‘करिस्सन्तेसु’ इत्यादी रूपे ‘गुणवन्तु’ शब्दाप्रमाणे जाणावीत.

මානම්හි – ඔකාරාකාරානං උත්තං, කම්මං කරිස්සතීති කම්මං කුරුමානො, කම්මං කරානො වජති. එවං භොජනං භුඤ්ජිස්සං වජති, භොජනං භුඤ්ජන්තො, භුඤ්ජමානො, භුඤ්ජානො වජති.

‘मान’ प्रत्यय असताना – ‘ओ’कार आणि ‘अ’काराचे ‘उ’त्व होऊन, ‘कम्मं करिस्सति’ या अर्थी ‘कम्मं कुरुमानो’ (काम करणारा), ‘कम्मं करानो वजति’ (काम करणारा जातो) अशी रूपे होतात. याचप्रमाणे ‘भोजनं भुञ्जिस्सं वजति’ (भोजन करण्यासाठी जातो), ‘भोजनं भुञ्जन्तो’, ‘भुञ्जमानो’, ‘भुञ्जानो वजति’ अशी रूपे होतात.

සබ්බත්ථ කත්තරි න්තුමානෙසු සකසකවිකරණප්පච්චයො කාතබ්බො.

सर्व ठिकाणी कर्त्याच्या अर्थी ‘न्तु’ आणि ‘मान’ प्रत्यय असताना आपापले विकरण प्रत्यय लावले पाहिजेत.

ඛාදනං ඛාදිස්සතීති ඛාදනං ඛාදිස්සං වජති, ඛාදනං ඛාදන්තො, ඛාදනං ඛාදමානො, ඛාදනං ඛාදානො වජති. මග්ගං චරිස්සතීති මග්ගං චරිස්සං, මග්ගං චරන්තො, මග්ගං චරමානො, මග්ගං චරානො වජති. භික්ඛ ආයාචනෙ, භික්ඛං භික්ඛිස්සතීති භික්ඛං භික්ඛිස්සං චරති, භික්ඛං භික්ඛන්තො, භික්ඛං භික්ඛමානො, භික්ඛං භික්ඛානො චරති ඉච්චාදි.

‘खादनं खादिस्सति’ (तो अन्न खाईल) या अर्थी ‘खादनं खादिस्सं वजति’ (अन्न खाण्यासाठी जातो), ‘खादनं खादन्तो’, ‘खादनं खादमानो’, ‘खादनं खादानो वजति’ अशी रूपे होतात. ‘मग्गं चरिस्सति’ (तो मार्गावर चालेल) या अर्थी ‘मग्गं चरिस्सं’, ‘मग्गं चरन्तो’, ‘मग्गं चरमानो’, ‘मग्गं चरानो वजति’ अशी रूपे होतात. ‘भिक्ख’ धातू ‘याचना करणे’ या अर्थी आहे, ‘भिक्खं भिक्खिस्सति’ (तो भिक्षा मागेल) या अर्थी ‘भिक्खं भिक्खिस्सं चरति’ (भिक्षा मागण्यासाठी फिरतो), ‘भिक्खं भिक्खन्तो’, ‘भिक्खं भिक्खमानो’, ‘भिक्खं भिक्खानो चरति’ इत्यादी रूपे होतात.

අනාගතකාලිකප්පච්චයන්තනයො.

भविष्यकाळ दर्शक प्रत्ययांचा नियम समाप्त झाला.

උණාදිප්පච්චයන්තනය

उणादि प्रत्ययांचा नियम.

අථ උණාදයො වුච්චන්තෙ.

आता उणादि प्रत्यय सांगितले जात आहेत.

‘‘ධාතුයා’’ති අධිකාරො.

“धातुया” हा अधिकार आहे.

651. [Pg.404] කාලෙ වත්තමානාතීතෙ ණ්වාදයො.

६५१. वर्तमानकाळ आणि भूतकाळात ‘ण्वु’ इत्यादी प्रत्यय होतात.

අතීතෙ කාලෙ, වත්තමානෙ ච ගම්මමානෙ ධාතූහි ණුප්පච්චයො හොති. ආදිසද්දෙන යු ක්ත මිඉච්චාදයො ච හොන්ති.

भूतकाळ आणि वर्तमानकाळ दर्शविला जात असताना धातूंना ‘णु’ प्रत्यय होतो. ‘आदि’ शब्दाने ‘यु’, ‘क्त’, ‘मि’ इत्यादी प्रत्यय देखील होतात.

කර කරණෙ, අකාසි, කරොතීති වා අත්ථෙ ණුප්පච්චයො, ණලොපො, වුද්ධි, කාරු සිප්පී, කාරූ කාරවො. වා ගතිගන්ධනෙසු, අවායි, වායතීති වා වායු, ආයාදෙසො. සද අස්සාදනෙ, අස්සාදීයතීති සාදු. රාධ, සාධ සංසිද්ධිම්හි, සාධීයති අනෙන හිතන්ති සාධු. බන්ධ බන්ධනෙ, අත්තනි පරං බන්ධතීති බන්ධු. චක්ඛ වියත්තියං වාචායං, චක්ඛතීති චක්ඛු. ඉ ගතිම්හි, එන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති සත්තා එතෙනාති ආයු. දර විදාරණෙ, දරීයතීති දාරු කට්ඨං. සනු දානෙ. සනොතීති සානු පබ්බතෙකදෙසො. ජනීයතීති ජානු ජඞ්ඝාසන්ධි. චරීයතීති චාරු දස්සනීයො. රහ චාගෙ, රහීයතීති රාහු අසුරින්දො. තර තරණෙ, තාලු, ලො රස්ස.

‘कर’ (करणे या अर्थी) धातूपासून ‘अकासि’ किंवा ‘करोति’ या अर्थी ‘णु’ प्रत्यय लागतो, ‘ण’ चा लोप होतो, वृद्धी होते आणि ‘कारु’ (कारागीर/शिल्पी), ‘कारू’, ‘कारवो’ हे शब्द बनतात. ‘वा’ (गती आणि गंध या अर्थी) धातूपासून ‘अवायि’ किंवा ‘वायति’ या अर्थी ‘वायु’ शब्द बनतो, येथे ‘आय’ आदेश होतो. ‘सद’ (आस्वादन या अर्थी) धातूपासून ‘अस्सादीयति’ या अर्थी ‘सादु’ (गोड/चवदार) शब्द बनतो. ‘राध’ आणि ‘साध’ (सिद्धी या अर्थी) धातूपासून ‘साधीयति अनेन हितं’ (ज्याद्वारे हित साध्य केले जाते) या अर्थी ‘साधु’ शब्द बनतो. ‘बंध’ (बांधणे या अर्थी) धातूपासून ‘अत्तनि परं बंधति’ (स्वतःशी दुसऱ्याला बांधतो) या अर्थी ‘बंधु’ शब्द बनतो. ‘चक्ख’ (स्पष्ट बोलणे या अर्थी) धातूपासून ‘चक्खति’ या अर्थी ‘चक्खु’ (डोळा) शब्द बनतो. ‘इ’ (गती या अर्थी) धातूपासून ‘एन्ति गच्छन्ति पवत्तन्ति सत्ता एतेन’ (ज्याद्वारे प्राणी जातात, प्रवृत्त होतात) या अर्थी ‘आयु’ शब्द बनतो. ‘दर’ (विदारण या अर्थी) धातूपासून ‘दरीयति’ या अर्थी ‘दारु’ (लाकूड) शब्द बनतो. ‘सनु’ (दान या अर्थी) धातूपासून ‘सनोति’ या अर्थी ‘सानु’ (पर्वताचा भाग) शब्द बनतो. ‘जनीयति’ या अर्थी ‘जानु’ (गुडघा) शब्द बनतो. ‘चरीयति’ या अर्थी ‘चारु’ (सुंदर/दर्शनीय) शब्द बनतो. ‘रह’ (त्याग या अर्थी) धातूपासून ‘रहीयति’ या अर्थी ‘राहु’ (असुरराज) शब्द बनतो. ‘तर’ (तरण या अर्थी) धातूपासून ‘तालु’ शब्द बनतो, येथे ‘र’ चा ‘ल’ होतो.

මරාදීනං පනෙත්ථ ණුම්හි ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති එත්ථ වාසද්දෙන න වුද්ධි, මරු, තරු, තනු, ධනු, හනු, මනු, අසු, වසු, වටු, ගරු ඉච්චාදි.

येथे ‘मर’ इत्यादी धातूंना ‘णु’ प्रत्यय लागला असता, ‘घटादीनं वा’ या सूत्रातील ‘वा’ शब्दाच्या प्रभावाने वृद्धी होत नाही. उदा. मरु, तरु, तनु, धनु, हनू, मनु, असु, वसु, वटु, गरु इत्यादी.

චදි හිලාදනෙ, යුප්පච්චයො, ‘‘නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි චා’’ති අනාදෙසො, නිග්ගහීතාගමො ච, චන්දනං. භවති එත්ථාති භුවනං, ‘‘ඣලානමියුවාසරෙ වා’’ති උවාදෙසො. කිර වික්ඛෙපෙ, කිරණො. විචක්ඛණො, කම්පනං කරොතීති කරුණා, අකාරස්සුත්තං.

‘चद’ (आनंद देणे या अर्थी) धातूपासून ‘यु’ प्रत्यय लागतो, ‘नुदादीहि युण्वूनमनाननाकाननका सकारितेहि चा’ या सूत्राने ‘अन’ आदेश होतो आणि अनुस्वाराचा (निग्गहीत) आगम होऊन ‘चंदनं’ शब्द बनतो. ‘भवति एत्थ’ (जिथे अस्तित्व असते) या अर्थी ‘भुवनं’ शब्द बनतो, येथे ‘झलानमियुवासरे वा’ या सूत्राने ‘उव’ आदेश होतो. ‘किर’ (फेकणे/विखुरणे या अर्थी) धातूपासून ‘किरणो’ शब्द बनतो. ‘विचक्खणो’ (विद्वान), ‘कंपनं करोति’ (जी कंपन/दुःख दूर करते) या अर्थी ‘करुणा’ शब्द बनतो, येथे अ-काराचे उ-कारात परिवर्तन होते.

ක්තප්පච්චයෙ [Pg.405] – කලොපො, අභවි, භවතීති වා භූතං යක්ඛාදි, භූතානි. වායතීති වාතො, තායතීති තාතො. මිම්හි – භවන්ති එත්ථාති භූමි, නෙතීති නෙමි ඉච්චාදි.

‘क्त’ प्रत्यय लागला असता – ‘क’ चा लोप होतो. ‘अभवि’ किंवा ‘भवति’ या अर्थी ‘भूतं’ (यक्ष इत्यादी) किंवा ‘भूतानि’ शब्द बनतात. ‘वायति’ (वाहतो) या अर्थी ‘वातो’ (वारा), ‘तायति’ (रक्षण करतो) या अर्थी ‘तातो’ (पिता) शब्द बनतात. ‘मि’ प्रत्यय लागला असता – ‘भवन्ति एत्थ’ (जिथे प्राणी राहतात) या अर्थी ‘भूमी’, ‘नेति’ (नेतो) या अर्थी ‘नेमि’ इत्यादी शब्द बनतात.

652. ඛ්‍යාදීහි මන ම ච තො වා.

६५२. ‘ख्या’ इत्यादी धातूंपासून ‘मन’ आणि ‘म’ प्रत्यय लागतात आणि त्यांच्या जागी ‘त’ आदेश विकल्पेकरून (वा) होतो.

ඛී භී සු රු හු වා ධූ හි ලූපී අදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි මනපච්චයො හොති, මස්ස ච තො හොති වා.

‘खी’, ‘भी’, ‘सु’, ‘रु’, ‘हु’, ‘वा’, ‘धू’, ‘हि’, ‘लू’, ‘पी’, ‘अद’ इत्यादी धातूंपासून ‘मन’ प्रत्यय लागतो आणि ‘म’ च्या जागी विकल्पेकरून ‘त’ होतो.

අදධාතුපරස්සෙව, මකාරස්ස තකාරතා;

තදඤ්ඤතො න හොතායං, වවත්ථිතවිභාසතො.

केवळ ‘अद’ धातूच्या पुढे असलेल्या ‘म’ काराचा ‘त’ कार होतो; इतर धातूंच्या पुढे हा बदल होत नाही, कारण हा नियम व्यवस्थित विभाषेमुळे (निश्चित विकल्पाने) मर्यादित आहे.

ඛී ඛයෙ, ඛීයන්ති එත්ථ උපද්දවුපසග්ගාදයොති අත්ථෙ මනපච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා නලොපො, ‘‘අඤ්ඤෙසු චා’’ති වුද්ධි, ඛෙමො. තථා භී භයෙ, භායන්ති එතස්මාති භීමො, වාධිකාරතො න වුද්ධි. සු අභිසවෙ, සවතීති සොමො. රු ගතිම්හි, රොමො. හු දානාදනහබ්‍යප්පදානෙසු, හූයතීති හොමො. වා ගතිගන්ධනෙසු, වාමො. ධූ කම්පනෙ, ධුනාතීති ධූමො. හි ගතිම්හි, හිනොතීති හෙමො. ලූ ඡෙදනෙ, ලූයතීති ලොමො. පී තප්පනෙ, පීණනං පෙමො. අද භක්ඛණෙ, අදතීති අත්ථෙ මන, මස්ස ච වා තකාරො, ‘‘තො දස්සා’’ති තකාරො, අත්තා, ආතුමා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අදස්ස දීඝො, උකාරාගමො ච. යා පාපණෙ, යාමො.

‘खी’ (क्षय होणे या अर्थी) धातूपासून ‘खीयन्ति एत्थ उपद्दवुपसग्गादयो’ (जिथे उपद्रव आणि उपसर्ग नष्ट होतात) या अर्थी ‘मन’ प्रत्यय लागतो, ‘क्वचि धातू’ इत्यादी सूत्राने ‘न’ चा लोप होतो, ‘अञ्ञेसु चा’ या सूत्राने वृद्धी होऊन ‘खेमो’ (क्षेम/कल्याण) शब्द बनतो. तसेच ‘भी’ (भय या अर्थी) धातूपासून ‘भायन्ति एतस्मा’ (ज्यापासून लोक भयंकर गोष्टींना घाबरतात) या अर्थी ‘भीमो’ शब्द बनतो, येथे ‘वा’ च्या अधिकारामुळे वृद्धी होत नाही. ‘सु’ (अभिषव/रस काढणे या अर्थी) धातूपासून ‘सवति’ या अर्थी ‘सोमो’ शब्द बनतो. ‘रु’ (गती या अर्थी) धातूपासून ‘रोमो’ शब्द बनतो. ‘हु’ (दान, ग्रहण आणि हवन या अर्थी) धातूपासून ‘हूयति’ या अर्थी ‘होमो’ शब्द बनतो. ‘वा’ (गती आणि गंध या अर्थी) धातूपासून ‘वामो’ शब्द बनतो. ‘धू’ (कंपन या अर्थी) धातूपासून ‘धुनाति’ या अर्थी ‘धूमो’ (धूर) शब्द बनतो. ‘हि’ (गती या अर्थी) धातूपासून ‘हिनोति’ या अर्थी ‘हेमो’ (सुवर्ण) शब्द बनतो. ‘लू’ (छेदन या अर्थी) धातूपासून ‘लूयति’ या अर्थी ‘लोमो’ (केस/रोम) शब्द बनतो. ‘पी’ (तृप्त करणे या अर्थी) धातूपासून ‘पीणनं’ या अर्थी ‘पेमो’ (प्रेम) शब्द बनतो. ‘अद’ (भक्षण करणे या अर्थी) धातूपासून ‘अदति’ या अर्थी ‘मन’ प्रत्यय लागतो, ‘म’ च्या जागी विकल्पेकरून ‘त’ होतो, ‘तो दस्सा’ या सूत्राने ‘त’ कार होतो, आणि ‘अत्ता’ किंवा ‘आतुमा’ (आत्मा/स्वतः) शब्द बनतात, येथे ‘क्वचि धातू’ इत्यादी सूत्राने ‘अद’ मधील ‘अ’ चा दीर्घ होतो आणि ‘उ’ काराचा आगम होतो. ‘या’ (प्राप्त करणे या अर्थी) धातूपासून ‘यामो’ शब्द बनतो.

‘‘වා’’ති වත්තමානෙ –

‘वा’ (विकल्पेकरून) हा अधिकार चालू असताना –

653. සමාදිහි ථමා.

६५३. ‘समादीहि थमा’ (सम इत्यादी धातूंपासून ‘थ’ आणि ‘म’ प्रत्यय होतात).

සමදමදර රහ ලප වස යු දු හි සි දා සා ඨා භස බහඋසුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ථ මඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.

‘सम’, ‘दम’, ‘दर’, ‘रह’, ‘लप’, ‘वस’, ‘यु’, ‘दु’, ‘हि’, ‘सि’, ‘दा’, ‘सा’, ‘ठा’, ‘भस’, ‘बह’, ‘उसु’ इत्यादी धातूंपासून विकल्पेकरून ‘थ’ आणि ‘म’ हे प्रत्यय लागतात.

සම [Pg.406] උපසමෙ, ක්වචිග්ගහණාධිකාරා න ධාත්වන්තලොපො, කිලෙසෙ සමෙතීති සමථො සමාධි. එවං දමනං දමථො. දර දාහෙ, දරණං දරථො පරිදාහො. රහ උපාදානෙ, රහීයතීති රථො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා හලොපො. සප අක්කොසෙ, සපනං සපථො. වස නිවාසෙ, ආවසන්ති එතස්මින්ති ආවසථො. යු මිස්සනෙ, යූථො, දීඝො. දු ගතිවුද්ධිම්හි, දවති වඩ්ඪතීති දුමො. හිනොතීති හිමො උස්සාවො. සි බන්ධනෙ, සීයතීති සීමා, දීඝො. දා අවඛණ්ඩනෙ, දාමො. සා සාමත්ථෙ, සාමො. ඨා ගතිනිවත්තිම්හි, ථාමො, ඨස්ස ථත්තං. භස භස්මීකරණෙ, භස්මා, බ්‍රහ්මාදිත්තා ‘‘ස්‍යා චා’’ති ආත්තං. බහ වුද්ධිම්හි, බ්‍රහ්මා, නිපාතනතො බ්‍රො බස්ස. උසු දාහෙ, උස්මා ඉච්චාදි.

‘सम’ (शांत होणे या अर्थी) धातूपासून, ‘क्वचि’ च्या ग्रहणाच्या अधिकारामुळे धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होत नाही; ‘किलेसे समेति’ (क्लेशांना शांत करतो) या अर्थी ‘समथो’ (शमथ) आणि ‘समाधि’ हे शब्द बनतात. याचप्रमाणे दमन करणे या अर्थी ‘दमथो’ शब्द बनतो. ‘दर’ (दाह/जळजळ या अर्थी) धातूपासून ‘दरणं’ या अर्थी ‘दरथो’ (परिकष्ट/दाह) शब्द बनतो. ‘रह’ (स्वीकारणे/उपादान या अर्थी) धातूपासून ‘रहीयति’ या अर्थी ‘रथो’ शब्द बनतो, येथे ‘क्वचि धातू’ इत्यादी सूत्राने ‘ह’ चा लोप होतो. ‘सप’ (शाप देणे/आक्रोश या अर्थी) धातूपासून ‘सपनं’ या अर्थी ‘सपथो’ (शपथ) शब्द बनतो. ‘वस’ (निवास करणे या अर्थी) धातूपासून ‘आवसन्ति एतस्मिं’ (ज्यामध्ये निवास करतात) या अर्थी ‘आवसथो’ (आवास) शब्द बनतो. ‘यु’ (मिश्रण करणे या अर्थी) धातूपासून ‘यूथो’ (कळप) शब्द बनतो, येथे दीर्घ होतो. ‘दु’ (गती आणि वृद्धी या अर्थी) धातूपासून ‘दवति वड्ढति’ (जो धावतो किंवा वाढतो) या अर्थी ‘दुमो’ (वृक्ष) शब्द बनतो. ‘हिनोति’ या अर्थी ‘हिमो’ (बर्फ/दव - उस्सावो) शब्द बनतो. ‘सि’ (बांधणे या अर्थी) धातूपासून ‘सीयति’ या अर्थी ‘सीमा’ शब्द बनतो, येथे दीर्घ होतो. ‘दा’ (खंडन करणे या अर्थी) धातूपासून ‘दामो’ (दोरी/माळ) शब्द बनतो. ‘सा’ (सामर्थ्य या अर्थी) धातूपासून ‘सामो’ (काळा/शाम) शब्द बनतो. ‘ठा’ (गती थांबवणे या अर्थी) धातूपासून ‘थामो’ (शक्ती/बल) शब्द बनतो, येथे ‘ठ’ चा ‘थ’ होतो. ‘भस’ (भस्म करणे या अर्थी) धातूपासून ‘भस्मा’ शब्द बनतो, ब्रह्मा इत्यादी शब्दांप्रमाणे ‘स्या चा’ या सूत्राने आकार (आत्तं) होतो. ‘बह’ (वृद्धी या अर्थी) धातूपासून ‘ब्रह्मा’ शब्द बनतो, येथे निपातनाने ‘ब’ चा ‘ब्र’ होतो. ‘उसु’ (दाह या अर्थी) धातूपासून ‘उस्मा’ (उष्णता) इत्यादी शब्द बनतात.

654. මසුස්ස සුස්ස ච්ඡ ර ච්ඡෙරා.

६५४. ‘मसु’ या धातूच्या जागी ‘च्छर’ आणि ‘च्छेर’ हे आदेश होतात.

මසුඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස සුස්ස ච්ඡරච්ඡෙරඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. මසු මච්ඡෙරෙ, ක්විප්පච්චයො, ච්ඡරච්ඡෙරාදෙසා, මච්ඡරො, මච්ඡෙරො.

‘मसु’ (मत्सर/असूया या अर्थी) धातूपासून ‘क्वि’ प्रत्यय लागतो, आणि ‘च्छर’ व ‘च्छेर’ हे आदेश होऊन ‘मच्छरो’ (मत्सर) आणि ‘मच्छेरो’ हे शब्द बनतात.

‘‘ච්ඡර ච්ඡෙරා’’ති වත්තතෙ.

‘च्छर च्छेर’ हा अधिकार चालू आहे.

655. ආපුබ්බචරස්ස ච.

६५५. ‘आ’ उपसर्गपूर्व ‘चर’ धातूच्या जागी देखील ‘च्छर’ आणि ‘च्छेर’ हे आदेश होतात, आणि ‘च’ शब्दाच्या प्रभावाने ‘च्छरिय’ आदेश देखील होतो.

ආපුබ්බස්ස චරඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ච්ඡරච්ඡෙරාදෙසා හොන්ති, චසද්දෙන ච්ඡරියාදෙසො ච. භුසො චරණන්ති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ච්ඡරියාදිආදෙසො, රස්සත්තඤ්ච. අච්ඡරියං[Pg.407], අච්ඡරං, අච්ඡෙරං. අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තන්තිපි අච්ඡරියං.

‘आ’ उपसर्गपूर्व ‘चर’ या धातूच्या जागी ‘च्छर’ आणि ‘च्छेर’ हे आदेश होतात, आणि ‘च’ शब्दाने ‘च्छरिय’ आदेश देखील होतो. ‘भुसो चरणं’ (अतिशय आश्चर्यकारक आचरण) या अर्थी ‘क्वि’ प्रत्यय लागतो, ‘च्छरिय’ इत्यादी आदेश होतात आणि र्‍हस्वत्व देखील होते. त्यापासून ‘अच्छरियं’ (आश्चर्य), ‘अच्छरं’, ‘अच्छेरं’ हे शब्द बनतात. ‘अच्छरं पहरितुं युत्तं’ (चुटकी वाजवण्यायोग्य वेळ) या अर्थी देखील ‘अच्छरियं’ शब्द बनतो.

656. අල කල සලෙහි ලයා.

६५६. ‘अल’, ‘कल’, ‘सल’ या धातूंपासून ‘ल’ आणि ‘य’ हे प्रत्यय लागतात.

අල කල සල ඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ල යඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. අල පරිසමත්තිම්හි, අල්ලං, අල්‍යං. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, කල්ලං, කල්‍යං. සල, හුල, පද ගතිම්හි, සල්ලං, සල්‍යං.

‘अल’ (पूर्णता/समाप्ती या अर्थी) धातूपासून ‘अल्लं’ (ओले) आणि ‘अल्यं’ शब्द बनतात. ‘कल’ (गणना करणे या अर्थी) धातूपासून ‘कल्लं’ (योग्य/कल्याण) आणि ‘कल्यं’ शब्द बनतात. ‘सल’, ‘हुल’, ‘पद’ (गती या अर्थी) धातूंपासून ‘सल्लं’ (शल्य/बाण) आणि ‘सल्यं’ शब्द बनतात.

‘‘කල සලෙහී’’ති වත්තතෙ.

‘कल सलेही’ हा अधिकार चालू आहे.

657. යාණ ලාණා.

६५७. ‘याण’ आणि ‘लाण’ हे प्रत्यय होतात.

තෙහි කල සලඉච්චෙතෙහි ධාතූහි යාණ ලාණප්පච්චයා හොන්ති. කල්‍යාණං, පටිසල්‍යාණං, කල්ලාණො, පටිසල්ලාණො. යදා පන ලී සිලෙසනෙති ධාතු, තදා ‘‘පටිසල්ලයනං, පටිසල්ලාණ’’න්ති යුප්පච්චයෙන සිද්ධං, උපසග්ගන්තස්ස නිග්ගහීතස්ස ලත්තං, රහාදිපරත්තා නස්ස ණත්තං, එකාරස්ස ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අත්තඤ්ච.

त्या ‘कल’ आणि ‘सल’ या धातूंपासून ‘याण’ आणि ‘लाण’ हे प्रत्यय लागतात. त्यापासून ‘कल्याणं’, ‘पटिसल्याणं’, ‘कल्लाणो’, ‘पटिसल्लाणो’ (एकांतवास/ध्यान) हे शब्द बनतात. परंतु जेव्हा ‘ली’ (श्लेषण/चिकटणे या अर्थी) धातू असतो, तेव्हा ‘पटिसल्लयनं’, ‘पटिसल्लाणं’ हे शब्द ‘यु’ प्रत्ययाने सिद्ध होतात; येथे उपसर्गाच्या शेवटी असलेल्या अनुस्वाराचे (निग्गहीत) ‘ल’ कारात परिवर्तन होते, ‘र’, ‘ह’ इत्यादींच्या नंतर आल्यामुळे ‘न’ चे ‘ण’ होते, आणि ‘ए’ काराचे ‘क्वचि धातू’ इत्यादी सूत्राने ‘अ’ कारात परिवर्तन होते.

658. මථිස්ස ථස්ස ලො ච.

६५८. ‘मथ’ या धातूच्या ‘थ’ च्या जागी ‘ल’ आदेश होतो, आणि ‘च’ शब्दाने ‘ल’ प्रत्यय देखील लागतो. ‘मथ’ (मंथन करणे/वळवळणे या अर्थी) धातूपासून ‘मल्लो’ (मल्ल/पैलवान) शब्द बनतो, तोच ‘मल्लको’ देखील होतो, जसे ‘हीनको’.

මථඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස ථස්ස ලාදෙසො හොති, චසද්දෙන ලප්පච්චයො, මථ විලොළනෙ, මල්ලො, සො එව මල්ලකො, යථා හීනකො.

‘किच्चा’ (कृत्य प्रत्यय) हा अधिकार चालू आहे.

‘‘කිච්චා’’ති වත්තතෙ.

‘अवश्यक’ (अनिवार्यता) आणि ‘अधमर्ण’ (कर्जदार) या अर्थी ‘णी’ प्रत्यय देखील लागतो.

659. අවස්සකාධමිණෙසු ණී ච.

६५९. ‘अवश्यक’ आणि ‘अधमर्ण’ या अर्थांमध्ये ‘णी’ प्रत्यय लागतो. ‘किच्चा चा’ या सूत्राने ‘णी’ प्रत्यय होतो, ‘ण’ चा लोप होतो, वृद्धी होते आणि ‘इ’ चा लोप होतो. ‘अवस्सं मे कम्मं कातुं युत्तोसि’ (तू माझे काम नक्कीच केले पाहिजेस) या अर्थी ‘कारीसि मे कम्मं अवस्सं’ (तू माझे काम नक्कीच करणारा आहेस), ‘कारिनो मे कम्मं अवस्सं’, ‘हारीसि मे भारं अवस्सं’ (तू माझा भार नक्कीच वाहणारा आहेस) हे शब्द बनतात.

අවස්සක අධමිණඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු, ණීපච්චයො හොති, කිච්චා චාති ණීපච්චයො, ණලොප වුද්ධිසිලොපා, අවස්සං [Pg.408] මෙ කම්මං කාතුං යුත්තොසීති කාරීසි මෙ කම්මං අවස්සං, කාරිනො මෙ කම්මං අවස්සං, හාරීසි මෙ භාරං අවස්සං.

अधमर्ण (कर्जदार) या अर्थी – ‘सतं मे इणं दातुं युत्तोसि’ (तू माझे शंभर रुपये कर्ज देणे योग्य आहेस) या अर्थी ‘दायीसि मे सतं इणं’ (तू माझे शंभर रुपये कर्ज देणारा आहेस), ‘धारीसि मे सहस्सं इणं’ (तू माझे हजार रुपये कर्ज धारण करणारा आहेस) इत्यादी शब्द बनतात. कृत्य प्रत्यय तर खालीच दर्शविले आहेत.

අධමිණෙ – සතං මෙ ඉණං දාතුං යුත්තොසීති දායීසි මෙ සතං ඉණං, ධාරීසි මෙ සහස්සං ඉණං ඉච්චාදි, කිච්චප්පච්චයා පන හෙට්ඨායෙව දස්සිතා.

‘वज’ इत्यादी धातूंपासून ‘पब्बज्जा’ (प्रव्रज्या/संन्यास) इत्यादी शब्द निपातनाने सिद्ध होतात.

660. වජාදීහි පබ්බජ්ජාදයො නිපච්චන්තෙ.

६६०. हा आकृतीगण आहे. ‘वज’ इत्यादी धातूंपासून प्रत्यय, आदेश, लोप, आगम, निषेध आणि लिंग इत्यादी नियमांनुसार परंपरेने ‘पब्बज्जा’ इत्यादी शब्द निपातनाने सिद्ध होतात.

ආකතිගණොයං. වජඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි පච්චයාදෙසලොපාගමනිසෙධලිඞ්ගාදිවිධිනා යථාභිධානං පබ්බජ්ජාදයො සද්දා නිපච්චන්තෙ.

हा आकृतिगण आहे. 'वज' इत्यादी धातूंपासून प्रत्यय, आदेश, लोप, आगम, निषेध आणि लिंग इत्यादींच्या नियमांनुसार अर्थाप्रमाणे 'पब्बज्जा' (प्रव्रज्या) इत्यादी शब्द निपातित होतात.

වජ ගතිම්හි පපුබ්බො, පඨමමෙව වජිතබ්බන්ති අත්ථෙ ‘‘භාවකම්මෙසූ’’ති අධිකිච්ච ‘‘ණ්‍යොචා’’ති ණ්‍යප්පච්චයො, ණලොපාදි. ‘‘පව්වජ්‍ය’’න්ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා ජ්ඣස්ස ජ්ජාදෙසො, වකාරද්වයස්ස බකාරද්වයං, වුද්ධිනිසෙධො, ඉත්ථිලිඞ්ගත්තඤ්ච නිපච්චන්තෙ, පබ්බජ්ජා.

'वज' (vaja - जाणे) या धातूला 'प' (pa) उपसर्ग लागून, "पहिल्यांदाच गेले पाहिजे" (paṭhamameva vajitabbaṃ) या अर्थी "भावकम्मेसु" या अधिकाराखाली "ण्योच" या सूत्राने 'ण्य' (ṇya) प्रत्यय होतो, 'ण' चा लोप इत्यादी होतो. "पव्वज्य" (pavvajya) हे रूप प्राप्त झाले असता, या सूत्राने 'ज्झ' च्या जागी 'ज्ज' आदेश होतो, दोन 'व' कारांच्या जागी दोन 'ब' कार होतात, वृद्धीचा निषेध होतो आणि स्त्रीलिंगत्व निपातनाने सिद्ध होते, (अशा प्रकारे) 'पब्बज्जा' (pabbajjā) हे रूप बनते.

තථා ඉඤ්ජ කම්පනෙ, ඉඤ්ජනං ඉජ්ජා. යජ දෙවපූජායං, යජනං ඉජ්ජා, ‘‘යජස්සාදිස්සී’’ති ඉත්තං. අඤ්ජ බ්‍යත්තිගතීසු සංපුබ්බො, සමඤ්ජනං සමජ්ජා, ඤ්ඣස්ස ජ්ජාදෙසො. සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු, නිසීදනං නිසජ්ජා. විද ඤාණෙ, විජානනං, විදතීති වා විජ්ජා. සජ විස්සග්ගෙ, විස්සජ්ජනං විස්සජ්ජා. පද ගතිම්හි, නිපජ්ජනං නිපජ්ජා.

तसेच 'इञ्ज' (iñja - कंप पावणे) धातूपासून, कंप पावणे म्हणजे 'इज्जा' (ijjā). 'यज' (yaja - देवपूजा करणे) धातूपासून, यजन (पूजा) म्हणजे 'इज्जा' (ijjā), "यजस्सादिस्सी" या सूत्राने 'इ'त्व (इ-कार) होतो. 'अञ्ज' (añja - प्रकट करणे, गती) धातूला 'सं' (saṃ) उपसर्ग लागून, सम्यक प्रकट करणे म्हणजे 'समज्जा' (samajjā), येथे 'ञ्झ' च्या जागी 'ज्ज' आदेश होतो. 'सद' (sada - विसरण, गती, अवसान) धातूपासून, खाली बसणे म्हणजे 'निसज्जा' (nisajjā). 'विद' (vida - ज्ञान) धातूपासून, विशेष जाणणे किंवा जे जाणते ती 'विज्जा' (vijjā). 'सज' (saja - विसर्ग/त्याग करणे) धातूपासून, विसर्जन (त्याग) म्हणजे 'विस्सज्जा' (vissajjā). 'पद' (pada - गती) धातूपासून, निजणे (पडणे) म्हणजे 'निपज्जा' (nipajjā).

හන හිංසාගතීසු, හන්තබ්බන්ති අත්ථෙ ණ්‍යම්හි කතෙ ‘‘වධො වා සබ්බත්ථා’’ති හනස්ස වධාදෙසො, ඣස්සිමිනා ජ්ඣාදෙසො ච, සො වජ්ඣො, සා වජ්ඣා. සී සයෙ, සයනං, සයන්ති එත්ථාති වා සෙය්‍යා, වුද්ධි, යකාරස්ස ද්විත්තඤ්ච[Pg.409]. ධා ධාරණෙ සංපුබ්බො, සම්මා චිත්තං නිධෙති එතාය, සයං වා සද්දහතීති අත්ථෙ ‘‘ඉත්ථියමතියවො වා’’ති අප්පච්චයො, ‘‘සන්ධා’’ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා නකාරස්ස දකාරො, සද්ධා. චර චරණෙ, චරණන්ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයෙ, ඉකාරාගමෙ ච කතෙ ඉමිනා වුද්ධිනිසෙධො, චරියා.

'हन' (hana - हिंसा, गती) धातूपासून, "मारले पाहिजे" या अर्थी 'ण्य' (ṇya) प्रत्यय केला असता, "वधो वा सब्बत्था" या सूत्राने 'हन' च्या जागी 'वध' आदेश होतो, आणि या सूत्राने 'झ' च्या जागी 'ज्झ' आदेश होतो, तो 'वज्झो' (vajjho - वध्य), ती 'वज्झा' (vajjhā). 'सी' (sī - शयन करणे) धातूपासून, शयन करणे किंवा ज्याच्यावर शयन करतात ती 'सेय्या' (seyyā - शय्या), येथे वृद्धी आणि 'य' काराचे द्वित्व होते. 'धा' (dhā - धारण करणे) धातूला 'सं' (saṃ) उपसर्ग लागून, "याच्याद्वारे चित्त सम्यक प्रकारे स्थापित केले जाते" किंवा "स्वतः श्रद्धा ठेवतो" या अर्थी "इत्थियमतियवो वा" या सूत्राने 'अ' प्रत्यय होतो, "संधा" (sandhā) हे रूप प्राप्त झाले असता या सूत्राने 'न' काराच्या जागी 'द' कार होऊन 'सद्धा' (saddhā - श्रद्धा) रूप बनते. 'चर' (cara - आचरण करणे) धातूपासून, "आचरण करणे" या अर्थी 'ण्य' प्रत्यय आणि 'इ' काराचा आगम केला असता, या सूत्राने वृद्धीचा निषेध होऊन 'चरिया' (cariyā - चर्या) रूप बनते.

රුජ රොගෙ, රුජනන්ති අත්ථෙ ඉමිනා ඡප්පච්චයො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චො ඡප්පච්චයෙසු චා’’ති ධාත්වන්තස්ස චකාරො, රුච්ඡා, රුජාති අප්පච්චයෙන සිද්ධං. තථා කුච සඞ්කොචනෙ, ඡප්පච්චයො, කොචනං කුච්ඡා. ලභ ලාභෙ, ඡම්හි චාදෙසො, ලච්ඡා. රද විලෙඛනෙ, රච්ඡා. මුහ වෙචිත්තෙ, මුය්හනං මුච්ඡා, මුච්ඡනං වා මුච්ඡා. වස නිවාසෙ, වච්ඡා. කච දිත්තිම්හි, කච්ඡා. කථ කථනෙ සංපුබ්බො, සද්ධිං කථනන්ති අත්ථෙ ණ්‍යප්පච්චයො, ඉමිනා ථ්‍යස්ස ච්ඡාදෙසො, සංසද්දස්ස සාදෙසො ච, සාකච්ඡා. තුද බ්‍යථනෙ, තුච්ඡා. පද ගතිම්හි, බ්‍යාපජ්ජනන්ති අත්ථෙ ණ්‍යම්හි කතෙ ‘‘බ්‍යාපාද්‍යා’’ති රූපෙ සම්පත්තෙ ඉමිනා නිපාතනෙන ද්‍යස්ස ජ්ජාදෙසො, රස්සත්තඤ්ච, බ්‍යාපජ්ජා.

'रुज' (ruja - रोग, वेदना होणे) धातूपासून, "वेदना होणे" या अर्थी या सूत्राने 'छ' (cha) प्रत्यय होतो, "ब्यञ्जनन्तस्स चो छप्पच्चयेसु चा" या सूत्राने धातूच्या शेवटी 'च' कार होतो, (अशा प्रकारे) 'रुच्छा' (rucchā) रूप बनते; 'रुजा' (rujā) हे रूप 'अ' प्रत्ययाने सिद्ध होते. तसेच 'कुच' (kuca - संकोच करणे) धातूपासून, 'छ' प्रत्यय होऊन, संकोच करणे म्हणजे 'कुच्छा' (kucchā). 'लभ' (labha - लाभ मिळणे) धातूपासून, 'छ' प्रत्यय असताना 'च' आदेश होऊन 'लच्छा' (lacchā) रूप बनते. 'रद' (rada - खोदणे/लेखन करणे) धातूपासून 'रच्छा' (racchā). 'मुह' (muha - मोह पडणे, व्याकुळ होणे) धातूपासून, व्याकुळ होणे म्हणजे 'मुच्छा' (mucchā) किंवा मूर्च्छा येणे म्हणजे 'मुच्छा' (mucchā). 'वस' (vasa - निवास करणे) धातूपासून 'वच्छा' (vacchā). 'कच' (kaca - चमकणे) धातूपासून 'कच्छा' (kacchā). 'कथ' (katha - सांगणे) धातूला 'सं' (saṃ) उपसर्ग लागून, "एकत्र बोलणे" (चर्चा करणे) या अर्थी 'ण्य' प्रत्यय होतो, या सूत्राने 'थ्य' च्या जागी 'च्छा' आदेश होतो आणि 'सं' च्या जागी 'सा' आदेश होऊन 'साकच्छा' (sākacchā - साकच्चा/चर्चा) रूप बनते. 'तुद' (tuda - पीडा देणे) धातूपासून 'तुच्छा' (tucchā - तुच्छ/रिक्त). 'पद' (pada - गती) धातूपासून, "व्यापाद (द्वेष) करणे" या अर्थी 'ण्य' प्रत्यय केला असता, "ब्यापाद्या" हे रूप प्राप्त झाले असता, या निपातनाने 'द्य' च्या जागी 'ज्ज' आदेश होतो आणि र्‍हस्वत्व होऊन 'ब्यापज्जा' (byāpajjā) रूप बनते.

මර පාණචාගෙ, මරති මරණන්ති ච අත්ථෙ ඉමිනා ත්‍යත්‍යුප්පච්චයා, ධාත්වන්තලොපොච, තතො ‘‘යවත’’මිච්චාදිනා චකාරො, මච්චො, මච්චු. සත සාතච්චෙ, ඉමිනා යප්පච්චයො, ත්‍යස්ස චකාරො, සච්චං. තථා නත ගත්තවිනාමෙ, නච්චං. නිති නිච්චෙ, නිච්චං. මා මානෙ, මායා. ජන ජනනෙ, ජායා, කන දිත්තිකන්තීසු, න්‍යස්ස ඤත්තං, ද්විත්තඤ්ච, කඤ්ඤා. ධන ධඤ්ඤෙ, ධඤ්ඤං. පුනාතීති පුඤ්ඤං, නකාරාගමො ඉච්චාදි.

'मर' (mara - प्राणत्याग करणे) धातूपासून, "मरतो" किंवा "मरण" या अर्थी या सूत्राने 'त्य' (tya) आणि 'तु' (tu) प्रत्यय होतात, धातूच्या शेवटच्या वर्णाचा लोप होतो, त्यानंतर "यवत..." इत्यादी सूत्राने 'च' कार होऊन 'मच्चो' (macco - मर्त्य) आणि 'मच्चु' (maccu - मृत्यू) रूपे बनतात. 'सत' (sata - निरंतरता) धातूपासून, या सूत्राने 'य' प्रत्यय होतो, 'त्य' च्या जागी 'च' कार होऊन 'सच्चं' (saccaṃ - सत्य) रूप बनते. तसेच 'नत' (nata - शरीर वाकवणे/नृत्य करणे) धातूपासून 'नच्चं' (naccaṃ - नृत्य). 'नि' (ni - नित्य असणे) धातूपासून 'निच्चं' (niccaṃ - नित्य). 'मा' (mā - मोजणे) धातूपासून 'माया' (māyā). 'जन' (jana - जन्म देणे) धातूपासून 'जाया' (jāyā - पत्नी). 'कन' (kana - चमकणे, इच्छा करणे) धातूपासून, 'न्य' च्या जागी 'ञ' कार आणि त्याचे द्वित्व होऊन 'कञ्ञा' (kaññā - कन्या) रूप बनते. 'धन' (dhana - धान्य) धातूपासून 'धञ्ञं' (dhaññaṃ - धान्य). "जे पवित्र करते ते" 'पुञ्ञं' (puññaṃ - पुण्य), येथे 'न' काराचा आगम होतो इत्यादी.

661. වෙ [Pg.410] පු සී දවව මු කු දා භූහ්වාදීහි ථුත්තිම ණිමා නිබ්බත්තෙ.

६६१. 'वेपु', 'सी', 'दव', 'वमु', 'कु', 'दा', 'भू' आणि 'हू' इत्यादी धातूंपासून 'थु', 'त्तिम' आणि 'णिम' हे प्रत्यय 'उत्पन्न झालेला' (निब्बत्त) या अर्थी होतात.

වෙපුසීදවවමුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, කු දා භූආදිතො, හ්වාදිතො ච යථාක්කමං ථුත්තිමණිමඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති නිබ්බත්තත්ථෙ. වෙපු කම්පනෙ, ථුප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා අකාරාගමො, අථ වා ‘‘අථූ’’ති වත්තබ්බෙ සරලොපං කත්වා ‘‘ථූ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, වෙපෙන නිබ්බත්තො වෙපථු. සී සයෙ, සයනෙන නිබ්බත්තො සයථු. දව දවනෙ, දවෙන නිබ්බත්තො දවථු. වමු උග්ගිරණෙ, වමෙන නිබ්බත්තො වමථු.

'वेपु', 'सी', 'दव', 'वमु' इत्यादी धातूंपासून, 'कु', 'दा', 'भू' इत्यादींपासून आणि 'हू' इत्यादींपासून अनुक्रमे 'थु', 'त्तिम' आणि 'णिम' हे प्रत्यय 'उत्पन्न झालेला' (निब्बत्त) या अर्थी होतात. 'वेपु' (vepu - कंप पावणे) धातूपासून 'थु' प्रत्यय होतो, "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'अ' काराचा आगम होतो, किंवा "अथु" असे म्हणावयाचे असताना स्वराचा लोप करून "थु" असे म्हटले आहे, असे समजावे; कंपनाने उत्पन्न झालेला तो 'वेपछु' (vepathu - थरथराट). 'सी' (sī - शयन करणे) धातूपासून, शयनाने उत्पन्न झालेला तो 'सयछु' (sayathu). 'दव' (dava - धावणे/दाह होणे) धातूपासून, धावण्याने किंवा दाहाने उत्पन्न झालेला तो 'दवछु' (davathu - संताप/दाह). 'वमु' (vamu - ओकणे) धातूपासून, ओकण्याने उत्पन्न झालेला तो 'वमछु' (vamathu - उलटी).

කුත්ති කරණං, තෙන නිබ්බත්තං කුත්තිමං, ‘‘කු’’ඉති නිපාතනතො කරස්ස කුත්තං. දා දානෙ, දාති දානං, තෙන නිබ්බත්තං දත්තිමං, රස්සත්තං. භූති භවනං, තෙන නිබ්බත්තං භොත්තිමං. අවහුති අවහනං, තෙන නිබ්බත්තං ඔහාවිමං, ණලොපවුද්ධිආවාදෙසා.

'कुत्ति' (kutti) म्हणजे करणे (क्रिया), त्याने उत्पन्न झालेले ते 'कुत्तिमं' (kuttimaṃ - कृत्रिम), "कु" या निपातनामुळे 'कर' च्या जागी 'कुत्त' भाव होतो. 'दा' (dā - दान देणे) धातूपासून, 'दा' म्हणजे दान, त्याने उत्पन्न झालेले ते 'दत्तिमं' (dattimaṃ - दत्तक/दिलेले), येथे र्‍हस्वत्व होते. 'भू' (bhū) म्हणजे होणे (अस्तित्व), त्याने उत्पन्न झालेले ते 'भोत्तिमं' (bhottimaṃ). 'अवहू' (avahū) म्हणजे वाहून नेणे, त्याने उत्पन्न झालेले ते 'ओहाविमं' (ohāvimaṃ), येथे 'ण' चा लोप, वृद्धी आणि 'आव' आदेश होतात.

662. අක්කොසෙ නම්හානි.

६६२. निंदा किंवा शिवीगाळ (अक्कोस) दर्शवायची असताना, 'न' (na) उपपद असताना धातूपासून 'आनि' (āni) प्रत्यय होतो.

අක්කොසෙ ගම්මමානෙ නම්හි නිපාතෙ උපපදෙ සති ධාතුතො ආනිප්පච්චයො හොති. න ගමිතබ්බො තෙ ජම්ම දෙසොති අත්ථෙ ආනිප්පච්චයො, කිතකත්තා නාමමිව කත්වා සිම්හි කතෙ න ගමානීති අත්ථෙ කම්මධාරයසමාසො, නස්ස අත්තං, පුන සමාසත්තා නාමමිව කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අගමානි තෙ ජම්ම දෙසො. න කත්තබ්බං තෙ ජම්ම කම්මන්ති අකරානි තෙ ජම්ම කම්මං.

निंदा किंवा शिवीगाळ (अक्कोस) प्रतीत होत असताना, 'न' (na) हा निपात उपपद असताना धातूपासून 'आनि' (āni) प्रत्यय होतो. "हे नीच माणसा, तू त्या देशात जाऊ नयेस" या अर्थी 'आनि' प्रत्यय होतो. कृदन्त (कितक) असल्यामुळे नामसदृश करून 'सि' प्रत्यय केला असता, "न गमानि" या अर्थी कर्मधारय समास होतो, 'न' च्या जागी 'अ' कार होतो, पुन्हा समास असल्यामुळे नामसदृश करून 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागून "अगमानी ते जम्म देसो" (agamāni te jamma deso) असे रूप बनते. "हे नीच माणसा, तुझ्याकडून हे कर्म केले जाऊ नये" या अर्थी "अकरानी ते जम्म कम्मं" (akarāni te jamma kammaṃ) असे रूप बनते.

නම්හීති කිං? විපත්ති තෙ. අක්කොසෙති කිං? අගති තෙ.

"न उपपद असताना" असे का म्हटले आहे? (तसे नसले तर) 'विपत्ति ते' (तुझी विपत्ती) असे रूप होईल. "निंदा किंवा शिवीगाळ असताना" असे का म्हटले आहे? (तसे नसले तर) 'अगति ते' (तुझे न जाणे - सामान्य विधान) असे रूप होईल.

663. සුනස්සුනස්සොණවානුවානුනුනඛුණානා[Pg.411].

६६३. 'सुन' (suna - कुत्रा) या प्रातिपदिकामधील 'उन' (una) या भागाच्या जागी 'ओण', 'वान', 'उवान', 'उन', 'उनख', 'उण', 'आ' आणि 'आन' हे आदेश होतात.

සුනඉච්චෙතස්ස පාටිපදිකස්ස සම්බන්ධිනො උනසද්දස්ස ඔණ වාන උවාන උන උනඛ උණ ආ ආනඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. සුනස්සුනස්ස ඔණාදිආදෙසෙ, පරනයනෙ ච කතෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, සොණො, සොණා, ස්වානො, ස්වානා, සුවානො, සුවානා, සුනො, සුනා, සුනඛො, සුනඛා, සුණො, සුණා, සා සානො, සානා ඉච්චාදි.

'सुन' (suna) या प्रातिपदिकाशी संबंधित 'उन' (una) या शब्दाच्या जागी 'ओण', 'वान', 'उवान', 'उन', 'उनख', 'उण', 'आ' आणि 'आन' हे आदेश होतात. 'सुन' मधील 'उन' च्या जागी 'ओण' इत्यादी आदेश करून, पुढील वर्णांशी संधी साधून आणि 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लावून 'सोणो' (soṇo), 'सोणा' (soṇā), 'स्वानो' (svāno), 'स्वाना' (svānā), 'सुवानो' (suvāno), 'सुवाना' (suvānā), 'सुनो' (suno), 'सुना' (sunā), 'सुनखो' (sunakho), 'सुनखा' (sunakhā), 'सुणो' (suṇo), 'सुणा' (suṇā), 'सा' (sā), 'सानो' (sāno), 'साना' (sānā) इत्यादी रूपे बनतात.

664. තරුණස්ස සුසු ච.

६६४. 'तरुण' (taruṇa) या शब्दाच्या जागी 'सुसु' (susu) हा आदेश होतो.

තරුණඉච්චෙතස්ස සද්දස්ස සුසුඉච්චාදෙසො හොති. චසද්දො අනියමත්ථො, සුසු, තරුණො වා.

'तरुण' (taruṇa) या शब्दाच्या जागी 'सुसु' (susu) हा आदेश होतो. 'च' हा शब्द अनियम (पर्याय) दर्शवण्यासाठी आहे, म्हणून 'सुसु' (susu) किंवा 'तरुणो' (taruṇo) अशी दोन्ही रूपे होतात.

665. යුවස්සුවස්සුවුවානුනූනා.

६६५. 'युव' (yuva) या प्रातिपदिकामधील 'उव' (uva) या भागाच्या जागी 'उव', 'उवान', 'उन' आणि 'ऊन' हे आदेश होतात.

යුවඉච්චෙතස්ස පාටිපදිකස්ස උවසද්දස්ස උවඋවානඋනඌනඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. යුවා තිට්ඨති, යුවානො තිට්ඨති, යුනො තිට්ඨති, යූනො තිට්ඨති.

'युव' (yuva) या प्रातिपदिकाशी संबंधित 'उव' (uva) या शब्दाच्या जागी 'उव', 'उवान', 'उन' आणि 'ऊन' हे आदेश होतात. (उदा.) 'युवा तिट्ठति' (yuvā tiṭṭhati - तरुण उभा आहे), 'युवानो तिट्ठति' (yuvāno tiṭṭhati), 'युनो तिट्ठति' (yuno tiṭṭhati), 'युनो तिट्ठति' (yūno tiṭṭhati).

666. ඡදාදීහි තත්‍රණ.

६६६. 'छद' (chada) इत्यादी धातूंपासून 'त', 'त्र' आणि 'न' हे प्रत्यय होतात.

ඡදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තත්‍රණඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ඡද අපවාරණෙ, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්ස තකාරො. ආතපං ඡාදෙතීති ඡත්තං, ඡත්‍රං, බ්‍යඤ්ජනත්තයෙ සරූපානමෙකස්ස ලොපො.

'छद' (chada) इत्यादी धातूंपासून 'त', 'त्र' आणि 'न' हे प्रत्यय होतात. 'छद' (chada - झाकणे/आच्छादन करणे) धातूपासून, "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने धातूच्या शेवटच्या वर्णाच्या जागी 'त' कार होतो. "जे उन्हापासून (तापापासून) संरक्षण करते ते" 'छत्तं' (chattaṃ - छत्री) किंवा 'छत्रं' (chatraṃ), तीन व्यंजने एकत्र आल्यास समान वर्णांपैकी एकाचा लोप होतो.

චින්ත චින්තායං, චින්තෙතීති චිත්තං, නකාරස්ස සංයොගාදිත්තා නිග්ගහීතං, තස්ස ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ චා’’ති ලොපො, චිත්‍රං, ‘‘ඝටාදීනං වා’’ති න වුද්ධි.

'चिन्त' (cinta - विचार करणे) धातूपासून, "जे विचार करते ते" 'चित्तं' (cittaṃ - चित्त/मन). 'न' काराचा संयोग झाल्यामुळे अनुस्वार (निग्गहीत) होतो, आणि "ब्यञ्जने चा" या सूत्राने त्याचा लोप होतो, (अशा प्रकारे) 'चित्रं' (citraṃ - चित्र/विचित्र) रूप बनते, "घटादीनं वा" या सूत्राने वृद्धी होत नाही.

සු [Pg.412] අභිසවෙ, ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ති තස්ස ද්විත්තං, අත්ථෙ අභිසවෙතීති සුත්තං, සුත්‍රං.

'सु' (su - अभिषेक करणे/प्रसव करणे) धातूपासून, "परद्वेभावो ठाने" या सूत्राने त्याचे द्वित्व होते, "जे अर्थाचा प्रसव (प्रकटीकरण) करते ते" 'सुत्तं' (suttaṃ - सुत्त/सूत्र) किंवा 'सुत्रं' (sutraṃ).

සූද පග්ඝරණෙ, අත්ථෙ සූදෙතීති සුත්තං, රස්සත්තං, භුජාදිත්තා දලොපො, ද්විත්තඤ්ච. සු සවනෙ, සුණාතීති සොතං, සොත්‍රං, වුද්ධි.

'सूद' (sūda - पाझरणे/झरणे) धातूपासून, "जे पाझरते ते" 'सुत्तं' (suttaṃ), येथे र्‍हस्वत्व होते, आणि 'भुजादी' गणात असल्यामुळे 'द' चा लोप व द्वित्व होते. 'सु' (su - ऐकणे) धातूपासून, "जे ऐकते ते" 'सोतं' (sotaṃ - कान/श्रोत्र) किंवा 'सोत्रं' (sotraṃ), येथे वृद्धी होते.

නි පාපණෙ, නෙතීති නෙත්තං, නෙත්‍රං. විද මඞ්ගල්ලෙ, තො දස්ස, පවිත්තං, පවිත්‍රං. පූ පවනෙ, පුනාතීති පවිත්තං, පවිත්‍රං, ඉකාරාගමො, වුද්ධිඅවාදෙසා ච.

'नि' (ni - नेणे/प्राप्त करणे) धातूपासून, "जे नेणारे आहे ते" 'नेत्तं' (nettaṃ - नेत्र/डोळा) किंवा 'नेत्रं' (netraṃ). 'विद' (vida - मंगल/कल्याण) धातूला 'प' (pa) उपसर्ग लागून, 'द' च्या जागी 'त' कार होऊन 'पवित्तं' (pavittaṃ - पवित्र) किंवा 'पवित्रं' (pavitraṃ) रूप बनते. 'पू' (pū - पवित्र करणे) धातूपासून, "जे पवित्र करते ते" 'पवित्तं' (pavittaṃ) किंवा 'पवित्रं' (pavitraṃ), येथे 'इ' काराचा आगम, वृद्धी आणि 'अव' आदेश होतात.

පත ගතිම්හි, පතතීති පත්තං, පත්‍රං, පතතො තායතීති පත්තො, පත්‍රො. තනු විත්ථාරෙ, තඤ්ඤතීති තන්තං, තන්ත්‍රං. යත යතනෙ, යත්තං, යත්‍රං. යා පාපණෙ, යාපනා යත්‍රා. යමු උපරමෙ, යන්තං, යන්ත්‍රං. අද භක්ඛණෙ, අදතීති අත්තං, අත්‍රං. යුජ යොගෙ, යුජ්ජතීති යොත්තං, යොත්‍රං, භුජාදිත්තා ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි.

'पत' (pata) धातू गती या अर्थात; जे पडते ते 'पत्तं' (पान) किंवा 'पत्रं'; पडण्यापासून जे रक्षण करते ते 'पत्तं' (पात्र) किंवा 'पत्रं'. 'तनु' (tanu) धातू विस्ताराच्या अर्थात; जे विस्तारले जाते ते 'तन्तं' (तंतू) किंवा 'तन्त्रं'. 'यत' (yata) धातू प्रयत्नाच्या अर्थात; 'यत्तं' किंवा 'यत्रं'. 'या' (yā) धातू पोहोचण्याच्या अर्थात; यापना म्हणजे 'यत्रा' (यात्रा). 'यमु' (yamu) धातू उपराम (नियमन) अर्थात; 'यन्तं' (यंत्र) किंवा 'यन्त्रं'. 'अद' (ada) धातू भक्षण करण्याच्या अर्थात; जे खाल्ले जाते ते 'अत्तं' किंवा 'अत्रं'. 'युज' (yuja) धातू योगाच्या (जोडण्याच्या) अर्थात; जे जोडले जाते ते 'योत्तं' (जोत) किंवा 'योत्रं'; 'भुजादि' सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होते.

වතු වත්තනෙ, වත්තං, වත්‍රං. මිද සිනෙහනෙ, මිජ්ජතීති මිත්තං, මිත්‍රං. මා පරිමාණෙ, මත්තා පරිමාණං, ද්විත්තරස්සත්තානි. එවං පුනාතීති පුත්තො, පුත්‍රො. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, කලත්තං, කලත්‍රං භරියා. වර සංවරණෙ, වරත්තං, වරත්‍රං චම්මමයයොත්තං. වෙපු කම්පනෙ, වෙපතීති වෙත්තං, වෙත්‍රං.

'वतु' (vatu) धातू वर्तनाच्या अर्थात; 'वत्तं' किंवा 'वत्रं'. 'मिद' (mida) धातू स्नेहाच्या अर्थात; जो स्नेह करतो तो 'मित्तं' (मित्र) किंवा 'मित्रं'. 'मा' (mā) धातू परिमाणाच्या (मोजण्याच्या) अर्थात; 'मत्ता' (मात्रा) म्हणजे परिमाण; येथे द्वित्व आणि र्‍हस्वत्व होते. याचप्रमाणे, जो पवित्र करतो तो 'पुत्तो' (पुत्र) किंवा 'पुत्रो'. 'कल' (kala) धातू मोजण्याच्या अर्थात; 'कलत्तं' किंवा 'कलत्रं' म्हणजे भार्या (पत्नी). 'वर' (vara) धातू संवरणाच्या (रक्षणाच्या) अर्थात; 'वरत्तं' किंवा 'वरत्रं' म्हणजे चामड्याचे जोत. 'वेपु' (vepu) धातू कंपनाच्या अर्थात; जे थरथरते ते 'वेत्तं' (वेत) किंवा 'वेत्रं'.

ගුප සංවරණෙ, ගොත්තං, ගොත්‍රං, ‘‘ගුපාදීනඤ්චා’’ති ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තඤ්ච, ගත්තං වා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා උකාරස්ස අකාරො. දා අවඛණ්ඩනෙ, දාත්තං, දාත්‍රං. හු හවනෙ, අග්ගිහුත්තං. වහ පාපණෙ, වහිත්තං, වහිත්‍රං. චර චරණෙ, චරිත්තං, චරිත්‍රං. මුච මොචනෙ, මුත්තං පස්සාවො. භාස දිත්තිම්හි, භස්ත්‍රා ඉච්චාදි.

'गुप' (gupa) धातू संवरणाच्या (रक्षणाच्या) अर्थात; 'गोत्तं' (गोत्र) किंवा 'गोत्रं' बनते; "गुपादीनञ्च" या सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होते; किंवा 'गत्तं' (शरीर) बनते, "क्वचि धातू..." इत्यादी सूत्राने 'उ' काराचा 'अ' कार होतो. 'दा' (dā) धातू तुकडे करण्याच्या अर्थात; 'दात्तं' (विळा) किंवा 'दात्रं'. 'हु' (hu) धातू हवनाच्या अर्थात; 'अग्गिहुत्तं' (अग्निहोत्र). 'वह' (vaha) धातू वाहून नेण्याच्या अर्थात; 'वहित्तं' (नाव) किंवा 'वहित्रं'. 'चर' (cara) धातू आचरणाच्या अर्थात; 'चरित्तं' (चारित्र्य) किंवा 'चरित्रं'. 'मुच' (muca) धातू मुक्त करण्याच्या अर्थात; 'मुत्तं' म्हणजे लघवी (प्रस्राव). 'भास' (bhāsa) धातू प्रकाशाच्या अर्थात; 'भस्त्रा' इत्यादी रूपे बनतात.

667. වදාදීහි [Pg.413] ණිත්තො ගණෙ.

६६७. 'वद' इत्यादी धातूंहून समूहाच्या (गणाच्या) अर्थात 'णित्त' प्रत्यय होतो.

වද චර වරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ණිත්තප්පච්චයො හොති ගණෙ ගම්මමානෙ. වද වියත්තියං වාචායං, වදිතානං ගණො වාදිත්තං. චර චරණෙ, චරිතානං ගණො චාරිත්තං. වර වරණෙ, වරිතානං ගණො වාරිත්තං. අථ වා චරන්ති තස්මිං පරිපූරකාරිතායාති චාරිත්තං. වාරිතං තායන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා වාරිත්තං.

'वद', 'चर', 'वर' इत्यादी धातूंहून समूहाचा (गणाचा) बोध होत असताना 'णित्त' प्रत्यय होतो. 'वद' (vada) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात; बोलणाऱ्यांचा समूह म्हणजे 'वादित्तं' (वाद्य/वादन). 'चर' (cara) धातू आचरणाच्या अर्थात; आचरण करणाऱ्यांचा समूह म्हणजे 'चारित्तं' (चारित्र्य). 'वर' (vara) धातू वरणाच्या (प्रतिबंधाच्या) अर्थात; रोखलेल्यांचा समूह म्हणजे 'वारित्तं' (वारित्र्य). अथवा, ज्यामध्ये परिपूर्णतेने आचरण केले जाते ते 'चारित्तं'. किंवा ज्यामध्ये अथवा ज्याच्याद्वारे वर्ज्य केलेल्या गोष्टींचे (वारित) रक्षण केले जाते ते 'वारित्तं'.

668. මිදාදීහි ත්තිතියො.

६६८. 'मिद' इत्यादी धातूंहून 'त्ति' आणि 'ति' प्रत्यय होतात.

මිද පද රන්ජ තනු ධාඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි යථාභිධානං ත්ති තිඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. මිජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්ති, ධාත්වන්තලොපො. පජ්ජතීති පත්ති. රන්ජ රාගෙ, රන්ජති එත්ථාති රත්ති. විත්ථාරීයතීති තන්ති. ධාරෙතීති ධාති. පා රක්ඛණෙ, පාති. වස නිවාසෙ, වසති.

'मिद', 'पद', 'रंज', 'तनु', 'धा' इत्यादी धातूंहून परंपरेनुसार 'त्ति' आणि 'ति' हे प्रत्यय होतात. जो स्नेह करतो ती 'मेत्ति' (मैत्री); येथे धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो. जे प्राप्त होते ती 'पत्ति' (प्राप्ती). 'रंज' (ranja) धातू रागाच्या अर्थात; ज्यामध्ये लोक रमतात ती 'रत्ति' (रात्र). जे विस्तारले जाते ती 'तन्ति' (तंत्री). जी सांभाळते ती 'धाति' (धाय). 'पा' (pā) धातू रक्षणाच्या अर्थात; 'पाति'. 'वस' (vasa) धातू निवासाच्या अर्थात; 'वसति' (वस्ती).

669. උසුරන්ජදංසානං දංසස්ස දඩ්ඪො ඪ ඨා ච.

६६९. 'उसु', 'रंज' आणि 'दंस' या धातूंच्या बाबतीत, 'दंस' धातूच्या जागी 'दड्ढ' आदेश होतो आणि 'ढ' व 'ठ' प्रत्यय होतात.

උසු රන්ජ දංසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං අන්තරෙ දංසස්ස දඩ්ඪාදෙසො හොති, සෙසෙහි ධාතූහි ඪ ඨඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. උසු දාහෙ, රන්ජ රාගෙ, ඪ ඨප්පච්චයා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, ද්විත්තං, උඩ්ඪො, රට්ඨං. දංස දංසනෙ, ක්විප්පච්චයො, ක්විලොපො, දංසස්ස දඩ්ඪාදෙසො ච, දඩ්ඪං.

'उसु', 'रंज' आणि 'दंस' या धातूंपैकी 'दंस' धातूच्या जागी 'दड्ढ' आदेश होतो, आणि उर्वरित धातूंहून 'ढ' व 'ठ' हे प्रत्यय होतात. 'उसु' (usu) धातू दाहाच्या अर्थात, 'रंज' (ranja) धातू रागाच्या अर्थात; 'ढ' आणि 'ठ' प्रत्यय लागल्यावर "क्वचि धातू..." इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होऊन 'उड्ढो' आणि 'रट्ठं' (राष्ट्र) हे शब्द बनतात. 'दंस' (daṃsa) धातू दंश करण्याच्या अर्थात; 'क्वि' प्रत्यय, त्याचा लोप आणि 'दंस' च्या जागी 'दड्ढ' आदेश होऊन 'दड्ढं' बनते.

670. සූවුසානමූවුසානමතො ථො ච.

६७०. 'सू', 'वु' आणि 'अस' या धातूंच्या 'ऊ', 'उ' आणि 'अस्' च्या जागी 'अत' आदेश होतो आणि 'थ' प्रत्यय होतो.

සූ වු අසඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ඌ උ අසානං අතඉච්චාදෙසො හොති, අන්තෙ ථප්පච්චයො ච.

'सू', 'वु' आणि 'अस' या धातूंच्या 'ऊ', 'उ' आणि 'अस्' च्या जागी 'अत' असा आदेश होतो आणि शेवटी 'थ' प्रत्यय लागतो.

සූ [Pg.414] හිංසායං, සත්ථං. වු සංවරණෙ, වත්ථං. අස භුවි, අත්ථො. යදා පන සසු හිංසායං, වස අච්ඡාදනෙ, අර ගතිම්හීති ච ධාතු, තදා ‘‘සමාදීහි ථ මා’’ති ථප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තලොපො, ‘‘වග්ගෙ ඝොසා’’තිආදිනා ද්විත්තං, සසතීති සත්ථං, වසීයතීති වත්ථං, අරීයතීති අත්ථො.

'सू' (sū) धातू हिंसेच्या अर्थात; 'सत्थं' (शस्त्र). 'वु' (vu) धातू संवरणाच्या अर्थात; 'वत्थं' (वस्त्र). 'अस' (asa) धातू असण्याच्या अर्थात; 'अत्थो' (अर्थ). पण जेव्हा 'ससु' (sasu) हिंसेच्या अर्थात, 'वस' (vasa) आच्छादनाच्या अर्थात आणि 'अर' (ara) गतीच्या अर्थात धातू असतात, तेव्हा "समादीहि थ मा" या सूत्राने 'थ' प्रत्यय होतो, "क्वचि धातू..." इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो, "वग्गे घोसा..." इत्यादी सूत्राने द्वित्व होते; जो हिंसा करतो ते 'सत्थं' (शस्त्र), जे परिधान केले जाते ते 'वत्थं' (वस्त्र), ज्याकडे गमन केले जाते तो 'अत्थो' (अर्थ).

671. රන්ජුදාදීහි ධදිද්දකිරා ක්වචි ජ ද ලොපො ච.

६७१. 'रंज', 'उदि' इत्यादी धातूंहून काही ठिकाणी 'ध', 'द', 'इद्द', 'क', 'इर' हे प्रत्यय होतात आणि धातूच्या अंत्य 'ज' व 'द' चा लोप होतो.

රන්ජ උදිඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ධ ද ඉද්ද ක ඉරඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති ක්වචි, ධාත්වන්තානං ජදානං ලොපො ච හොති.

'रंज', 'उदि' इत्यादी धातूंहून काही ठिकाणी 'ध', 'द', 'इद्द', 'क', 'इर' हे प्रत्यय होतात आणि धातूच्या अंत्य 'ज' व 'द' चा लोप होतो.

රන්ජ රාගෙ, ධප්පච්චයො, ජලොපො ච, රන්ධං. උදි පසවනක්ලෙදනෙසු සංපුබ්බො, දප්පච්චයො, සමුද්දො, උද්දො. ඛුද පිපාසායං, ඛුද්දො. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, ඡිද්දො. රුදි හිංසායං, රුද්දො, ලුද්දො, ලො රස්ස. භදි කල්‍යාණෙ, භද්දො. නිදි කුච්ඡායං, නිද්දා. මුද හාසෙ, මුද්දා. දල දුග්ගතිම්හි, ඉද්දප්පච්චයො, දලිද්දො.

'रंज' (ranja) धातू रागाच्या अर्थात; 'ध' प्रत्यय आणि 'ज' चा लोप होऊन 'रन्धं' बनते. 'उदि' (udi) धातू पाझरणे व ओले होणे या अर्थात; 'सं' उपसर्ग पूर्व असताना 'द' प्रत्यय लागून 'समुद्दो' (समुद्र) आणि उपसर्ग नसताना 'उद्दो' बनते. 'खुद' (khuda) धातू भुकेच्या अर्थात; 'खुद्दो' (लहान). 'छिदि' (chidi) धातू दोन भाग करण्याच्या अर्थात; 'छिद्दो' (छिद्र). 'रुदि' (rudi) धातू हिंसेच्या अर्थात; 'रुद्दो' किंवा 'लुद्दो' बनते, येथे 'र' च्या जागी 'ल' होतो. 'भदि' (bhadi) धातू कल्याणाच्या अर्थात; 'भद्दो' (भद्र). 'निदि' (nidi) धातू निंदेच्या अर्थात; 'निद्दा' (निद्रा). 'मुद' (muda) धातू हर्षाच्या अर्थात; 'मुद्दा' (मुद्रा). 'दल' (dala) धातू दुर्गतरीच्या अर्थात; 'इद्द' प्रत्यय लागून 'दलिद्दो' (दरिद्री) बनते.

සුස සොසනෙ, සුච සොකෙ වා, කප්පච්චයො, ධාත්වන්තස්ස කකාරො, සුක්කං. වච වියත්තියං වාචායං, වක ආදානෙ වා, වක්කං. සක සත්තිම්හි, සක්කො. උසු දාහෙ, උක්කා.

'सुस' (susa) धातू शोषणाच्या अर्थात किंवा 'सुच' (suca) शोकाच्या अर्थात; 'क' प्रत्यय लागून धातूच्या अंत्य वर्णाचा 'क' कार होऊन 'सुक्कं' (पांढरे) बनते. 'वच' (vaca) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात किंवा 'वक' (vaka) ग्रहणाच्या अर्थात; 'वक्कं' (वृक्क) बनते. 'सक' (saka) धातू शक्तीच्या अर्थात; 'सक्को' (समर्थ/शक्र). 'उसु' (usu) धातू दाहाच्या अर्थात; 'उक्का' (उल्का) बनते.

වජ ගතිම්හි, ඉරප්පච්චයො, අප්පටිහතං වජතීති වජිරං. මද උම්මාදෙ, මදිරා. එවං මන්දිරං, රුධිරං, රුහිරං, රුචිරං. බධ බන්ධනෙ, බධිරො, බධිරා, බධිරං, තිමිරො, තිමිරං, සිරො. සර හිංසායං, සරිරං. ‘‘කලිලං, සලිල’’න්තිආදීසු ලො රස්ස. කුටිලො, කොකිලො ඉච්චාදයො.

'वज' (vaja) धातू गतीच्या अर्थात; 'इर' प्रत्यय लागून, जे अप्रतिहत गमन करते ते 'वजिरं' (वज्र). 'मद' (mada) धातू उन्मादाच्या अर्थात; 'मदिरा'. याचप्रमाणे 'मन्दिरं', 'रुधिरं', 'रुहिरं', 'रुचिरं' बनते. 'बध' (badha) धातू बंधनाच्या अर्थात; 'बधिरो' (बहिरा), 'बधिरा', 'बधिरं', 'तिमिरो' (अंधार), 'तिमिरं', 'सिरो' (शिर). 'सर' (sara) धातू हिंसेच्या अर्थात; 'सरirं' (शरीर). 'कलिलं', 'सलिलं' इत्यादी शब्दांमध्ये 'र' च्या जागी 'ल' होतो. 'कुटिलो', 'कोकिलो' इत्यादी शब्द बनतात.

672. පටිතො [Pg.415] හිස්ස හෙරණ හීරණ.

६७२. 'पटि' उपसर्गाच्या पुढे असलेल्या 'हि' धातूच्या जागी 'हेरणा' आणि 'हीरणा' हे आदेश होतात.

පටිතො පරස්ස හිඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස හෙරණ හීරණඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති. හි ගතිම්හි පටිපුබ්බො, පටිපක්ඛෙ මද්දිත්වා ගච්ඡතීති අත්ථෙ ‘‘ක්වි චා’’ති ක්විප්පච්චයො, ක්විලොපො, ඉමිනා හෙරණ හීරණආදෙසා, ණලොපො, ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා පටිසද්දාදිස්ස වුද්ධි, පාටිහෙරං, පාටිහීරං, යදා පන හර හරණෙති ධාතු, තදා පටිපක්ඛෙ හරතීති ‘‘පාටිහාරිය’’මිති ණ්‍යෙනපි සිද්ධං.

'पटि' उपसर्गाच्या पुढे असलेल्या 'हि' या धातूच्या जागी 'हेरणा' आणि 'हीरणा' हे आदेश होतात. 'हि' (hi) धातू गतीच्या अर्थात 'पटि' उपसर्ग पूर्व असताना, "प्रतिपक्षाला चिरडून जातो" या अर्थात "क्वि च" या सूत्राने 'क्वि' प्रत्यय आणि त्याचा लोप होतो. या सूत्राने 'हेरणा' व 'हीरणा' आदेश होतात, 'ण' चा लोप होतो आणि "तेसु वुद्धि..." इत्यादी सूत्राने 'पटि' शब्दाच्या आदि स्वराची वृद्धी होऊन 'पाटिहेरं' (चमत्कार) आणि 'पाटिहीरं' हे शब्द बनतात. पण जेव्हा 'हर' (hara) हरण करण्याच्या अर्थात धातू असतो, तेव्हा "प्रतिपक्षाचे हरण करतो" या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय लागून 'पाटिहारियं' हे रूप देखील सिद्ध होते.

673. කඩ්‍යාදීහි කො.

६७३. 'कडि' इत्यादी धातूंहून 'क' प्रत्यय होतो.

කඩිඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි කප්පච්චයො හොති.

'कडि' इत्यादी धातूंहून 'क' प्रत्यय होतो.

කඩි ඡෙදනෙ, කප්පච්චයෙ කතෙ ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා, ‘‘නිග්ගහීතඤ්චා’’ති වා ඉකාරානුබන්ධස්ස ධාතුස්ස නිග්ගහීතාගමො, කලොපො ච, නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තත්තං, කණ්ඩො උසු, පරිමාණඤ්ච. එවං ඝටි ඝට්ටනෙ, ඝණ්ටො, ඝණ්ටා වා. වටි ආවත්තනෙ, වටි ධාරණබන්ධනසඞ්ඝාතෙසු වා, වණ්ටො. කරඩි භාජනත්ථෙ, කරණ්ඩො. මඩි මණ්ඩනත්ථෙ, මණ්ඩො. සඩි ගුම්බත්ථෙ, සණ්ඩො. භඩි භණ්ඩත්ථෙ, භණ්ඩං. පඩි ලිඞ්ගවෙකල්ලත්ථෙ, පණ්ඩො, සො එව පණ්ඩකො. දඩි ආණායං, දණ්ඩො. රඩි හිං සායං, රණ්ඩො. තඩි චලනත්ථෙ, විතණ්ඩො. චඩි චණ්ඩත්ථෙ, චණ්ඩො. ගඩි සන්නිච්චයෙ, ගණ්ඩො. අඩි අණ්ඩත්ථෙ, අණ්ඩො. ලඩි ජිගුච්ඡායං, ලණ්ඩං. මෙඩි කුටිලත්ථෙ, මෙණ්ඩො, මෙණ්ඩකො වා. එරඩි හිංසායං, එරණ්ඩො. ඛඩි ඡෙදනත්ථෙ, ඛණ්ඩො. මදි හාසෙ, මන්දො. ඉදි පරමිස්සරියෙ, ඉන්දො. චදි ඉච්ඡාකන්තීසු, චන්දො. ඛුර ඡෙදනෙ, ඛුරො ඉච්චාදි.

'कडि' (kaḍi) धातू छेदनाच्या अर्थात; 'क' प्रत्यय लागल्यावर "क्वचि धातू..." किंवा "निग्गहीतं च..." या सूत्राने इकारानुबंध असलेल्या धातूला niग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो आणि 'क' चा लोप होतो; niग्गहीताचा वर्गान्त वर्ण (ण) होऊन 'कण्डो' (बाण किंवा परिमाण) शब्द बनतो. याचप्रमाणे 'घटि' (ghaṭi) धातू आघाताच्या अर्थात; 'घण्टो' किंवा 'घण्टा'. 'वटि' (vaṭi) धातू फिरणे किंवा धारण, बंधन व संघात अर्थात; 'वण्टो' (देठ). 'करडि' (karaḍi) धातू पात्राच्या अर्थात; 'करण्डो' (करंडा). 'मडि' (maḍi) धातू शोभविण्याच्या अर्थात; 'मण्डो'. 'सडि' (saḍi) झुडपाच्या अर्थात; 'सण्डो' (समूह/वळू). 'भडि' (bhaḍi) वस्तूच्या अर्थात; 'भण्डं' (भांडे/वस्तू). 'पडि' (paḍi) नपुंसकत्वाच्या अर्थात; 'पण्डो', तोच 'पण्डको'. 'दडि' (daḍi) आज्ञेच्या अर्थात; 'दण्डो' (दंड). 'रडि' (raḍi) हिंसेच्या अर्थात; 'रण्डो'. 'तडि' (taḍi) हालचालीच्या अर्थात; 'वितण्डो' (वितंड). 'चडि' (caḍi) क्रोधाच्या अर्थात; 'चण्डो' (उग्र). 'गडि' (gaḍi) संचयाच्या अर्थात; 'गण्डो' (गाठ). 'अडि' (aḍi) अंड्याच्या अर्थात; 'अण्डो' (अंडे). 'लडि' (laḍi) घृणेच्या अर्थात; 'लण्डं' (विष्ठा). 'मेडि' (meḍi) कुटिलतेच्या अर्थात; 'मेण्डो' किंवा 'मेण्डको' (मेंढा). 'एरडि' (eraḍi) हिंसेच्या अर्थात; 'एरण्डो' (एरंड). 'खडि' (khaḍi) छेदनाच्या अर्थात; 'खण्डो' (तुकडा). 'मदि' (madi) हास्याच्या अर्थात; 'मन्दो' (मंद). 'इदि' (idi) परम ऐश्वर्याच्या अर्थात; 'इन्दो' (इंद्र). 'चदि' (cadi) इच्छा व कांतीच्या अर्थात; 'चन्दो' (चंद्र). 'खुर' (khura) छेदनाच्या अर्थात; 'खुरो' (खुर/वस्तरा) इत्यादी.

‘‘කො’’ති වත්තතෙ.

'को' (ko) याचे अनुवर्तन होते.

674. ඛාදාමගමානං [Pg.416] ඛන්ධන්ධගන්ධා.

६७४. 'खाद', 'अम' आणि 'गम' या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'खन्ध', 'अन्ध' आणि 'गन्ध' हे आदेश होतात.

ඛාද අම ගමුඉච්චෙතෙසං ධාතූනං ඛන්ධ අන්ධ ගන්ධඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, කප්පච්චයො ච හොති. ඛාද භක්ඛනෙ, ජාතිජරාමරණාදීහි සංසාරදුක්ඛෙහි ඛජ්ජතීති ඛන්ධො. අම රොගෙ, අන්ධො. ගමු, සප්ප ගතිම්හි, ගන්ධො. ක්වචිග්ගහණෙන කලොපාභාවෙ ඛන්ධකො, අන්ධකො, ගන්ධකො. අථ වා රාසට්ඨෙන ඛන්ධො. ගන්ධ සූචනෙ, අත්තනො නිස්සයස්ස ගන්ධනතො සූචනතො ගන්ධො.

'खाद', 'अम' आणि 'गमु' या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'खन्ध', 'अन्ध' आणि 'गन्ध' हे आदेश होतात आणि 'कप्' प्रत्यय लागतो. 'खाद' भक्षण करण्याच्या अर्थी; जन्म, जरा, मरण इत्यादी संसारदुःखांनी जे खाल्ले (पीडिले) जाते, तो 'खन्ध' (स्कन्ध) होय. 'अम' रोग या अर्थी, 'अन्ध' होतो. 'गमु' सर्पण किंवा गमन या अर्थी, 'गन्ध' होतो. 'क्वचि' च्या ग्रहणाने 'क' चा लोप न झाल्यास 'खन्धक', 'अन्धक', 'गन्धक' अशी रूपे होतात. अथवा, राशी (समूह) या अर्थाने 'खन्ध' होतो. 'गन्ध' सूचन (सूचित करणे) या अर्थी; आपल्या आश्रयाचे गन्धन (सूचन) करत असल्यामुळे 'गन्ध' होतो.

675. පටාදීහ්‍යලං.

६७५. 'पट' इत्यादी धातूंहून 'अल' प्रत्यय होतो.

පටඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, පාටිපදිකෙහි ච අලප්පච්චයො හොති. අට, පට ගතිම්හි, පටෙ අලං සමත්ථන්ති අත්ථෙ ඉමිනා අලප්පච්චයො, ‘‘සි’’න්ති අමාදෙසො, පටලං, පටලානි. තථා කල කලලෙ, කලලං. කුස ඡෙදනභූත දාන සඤ්චයෙසු, කුසලං, යදා පන සල ලූ ලාඉති ධාතු, තදා කුච්ඡිතානං සලනතො, කුසානං ලවනතො, කුසො විය ලවනතො වා කුසෙන ලාතබ්බත්තා කුසලන්ති අප්පච්චයෙන කප්පච්චයෙන වා රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

'पट' इत्यादी धातूंहून आणि प्रातिपदिकांहून 'अल' प्रत्यय होतो. 'अट', 'पट' गमन या अर्थी; 'वस्त्रासाठी पुरेसे किंवा समर्थ' या अर्थी या सूत्राने 'अल' प्रत्यय होतो, आणि 'सि' प्रत्ययाचा 'अम्' आदेश होऊन 'पटलम्' (पटलं), 'पटलानि' अशी रूपे होतात. तसेच 'कल' कलल या अर्थी, 'कललम्' (कललं) होते. 'कुस' छेदन, दान आणि संचय या अर्थी, 'कुसलम्' (कुशल) होते. परंतु जेव्हा 'सल', 'लू', 'ला' हे धातू असतात, तेव्हा कुत्सित (वाईट) गोष्टींचे गमन (नाश) करण्यामुळे, किंवा कुशांचे (दर्भाचे) लवन (कापणे) करण्यामुळे, किंवा कुशाप्रमाणे तीक्ष्ण बुद्धीने लवन करण्यामुळे, किंवा कुशाने (ज्ञानाने) ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे 'कुसल' अशी रूपसिद्धी 'अ' प्रत्ययाने किंवा 'कप्' प्रत्ययाने समजावी.

කද මදෙ, කදලං. භගන්ද සෙචනෙ, භගන්දලං. මෙඛ කටිවිචිත්තෙ, මෙඛලං, මෙඛලා වා. වක්ක රුක්ඛතචෙ, වක්කලං. තක්ක රුක්ඛසිලෙසෙ, තක්කලං. පල්ල නින්නට්ඨානෙ, පල්ලලං. සද්ද හරිතෙ, සද්දලං, පරලොපො. මූල පතිට්ඨායං, මුලාලං, රස්සත්තං. බිල නිස්සයෙ, බිලාලං. විද සත්තායං, විදාලං. චඩි චණ්ඩික්කෙ, චණ්ඩාලො, දීඝත්තං. වා ගතිගන්ධනෙසු, වාලං. වස අච්ඡාදනෙ, වසලො. පචි විත්ථාරෙ, පචලො, පඤ්චාලො[Pg.417], පඤ්චන්නං රාජූනං අලන්තිපි පඤ්චාලො. මච චොරෙ, මචලො. මුස ථෙය්‍යෙ, මුසලො.

'कद' मद (हर्ष) या अर्थी, 'कदलम्' (केळी) होते. 'भगन्द' सिंचन या अर्थी, 'भगन्दलम्' (भगंदर) होते. 'मेख' कटी (कमर) सुशोभित करणे या अर्थी, 'मेखलम्' किंवा 'मेखला' होते. 'वक्क' वृक्षाची साल या अर्थी, 'वक्कलम्' (वल्कल) होते. 'तक्क' वृक्षाचा चिकटपणा या अर्थी, 'तक्कलम्' होते. 'पल्ल' सखल जागा या अर्थी, 'पल्ललम्' (डबके) होते. 'सद्द' हिरवेगार या अर्थी, 'सद्दलम्' (हिरवळ) होते, येथे परलोप होतो. 'मूल' प्रतिष्ठा (पाया) या अर्थी, 'मुलालम्' (कमळाचा दांडा) होते, येथे र्‍हस्वत्व होते. 'बिल' आश्रय या अर्थी, 'बिलालम्' (मांजर) होते. 'विद' सत्ता (अस्तित्व) या अर्थी, 'विदालम्' होते. 'चडि' कोपिष्टपणा या अर्थी, 'चण्डालो' (चांडाळ) होते, येथे दीर्घत्व होते. 'वा' गमन आणि गंध या अर्थी, 'वालम्' (केस/शेपूट) होते. 'वस' आच्छादन या अर्थी, 'वसलो' (वृषल/हीन मनुष्य) होते. 'पचि' विस्तार या अर्थी, 'पचलो', 'पञ्चालो' (पाच राजांसाठी पुरेसा या अर्थी देखील 'पञ्चालो') होते. 'मच' चोर या अर्थी, 'मचलो' (मासा) होते. 'मुस' चोरी या अर्थी, 'मुसलो' (मुसळ) होते.

ගොත්ථු වංසෙ, ගොත්ථුලො. පුථු විත්ථාරෙ, පුථුලො. බහු සඞ්ඛ්‍යානෙ, බහුලං, පරලොපො. යදා පන ලා ආදානෙ ඉති ධාතු, තදා ගොත්ථුං ලාතීති ගොත්ථුලො. එවං පුථුලො, බහුලං.

'गोत्थु' वंश या अर्थी, 'गोत्थुलो' होते. 'पुथु' विस्तार या अर्थी, 'पुथुलो' होते. 'बहु' संख्या या अर्थी, 'बहुलम्' होते, येथे परलोप होतो. पण जेव्हा 'ला' (ग्रहण करणे या अर्थी) हा धातू असतो, तेव्हा 'गोत्थु' ग्रहण करतो म्हणून 'गोत्थुलो' होते. याचप्रमाणे 'पुथुलो' आणि 'बहुलम्' समजावे.

මඞ්ග මඞ්ගල්‍යෙ, මඞ්ගලං. බහ වුද්ධිම්හි, බහලං. කම්බ සඤ්චලනෙ, කම්බලං. සබි මණ්ඩලෙ, සම්බලං, නිග්ගහීතාගමො, සබලො වා. අග්ග ගතිකොටිල්ලෙ, අග්ගලං. මඩි භූසායං, මණ්ඩලං. කුඩි දාහෙ, කුණ්ඩලං ඉච්චාදි.

'मङ्ग' मांगल्य या अर्थी, 'मङ्गलम्' (मंगल) होते. 'बह' वृद्धी या अर्थी, 'बहलम्' (दाट) होते. 'कम्ब' कंपन या अर्थी, 'कम्बलम्' (कांबळा) होते. 'सबी' मंडल या अर्थी, 'संबलम्' (शिदोरी) होते, येथे निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो, किंवा 'सबलो' होते. 'अग्ग' गमन आणि कुटिलता या अर्थी, 'अग्गलम्' (अडसर) होते. 'मडि' सुशोभित करणे या अर्थी, 'मण्डलम्' (मंडळ) होते. 'कुडि' दाह या अर्थी, 'कुण्डलम्' (कुंडल) इत्यादी रूपे होतात.

676. පුථස්ස පුථුපථාමො වා.

६७६. 'पुथ' धातूच्या जागी 'पुथु' आणि 'पथ' हे आदेश होतात आणि 'अम' प्रत्यय लागतो (किंवा विकल्पे करून होतो).

පුථඉච්චෙතස්ස ධාතුස්ස පුථු පථඉච්චෙතෙ ආදෙසා හොන්ති, අමප්පච්චයො ච හොති වා, ක්වචත්ථොයං වාසද්දො. පුථ විත්ථාරෙ, පත්ථටාති අත්ථෙ ක්විප්පච්චයො, ඉමිනා පුථස්ස පුථුපථාදෙසා, ක්විලොපො. ඉත්ථියං ඊපච්චයො, ‘‘ඔ සරෙ චා’’ති සුත්තෙ චසද්දෙන අවාදෙසො, පුථවී, පථවී, පධවී, ථස්ස වත්තං, අමප්පච්චයෙ පථාදෙසො, පථමො.

'पुथ' या धातूच्या जागी 'पुथु' आणि 'पथ' हे आदेश होतात, आणि 'अम' प्रत्यय विकल्पे करून होतो. येथे 'वा' हा शब्द 'क्वचि' (कधीतरी) या अर्थी आहे. 'पुथ' विस्तार या अर्थी; 'विस्तारलेली' या अर्थी 'क्वि' प्रत्यय होतो, याने 'पुथ' च्या जागी 'पुथु' आणि 'पथ' हे आदेश होतात, आणि 'क्वि' चा लोप होतो. स्त्रीलिंगात 'ई' प्रत्यय होतो, "ओ सरे च" या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'अव' आदेश होऊन 'पुथवी', 'पथवी', 'पधवी' (येथे 'थ' चा 'ध' होतो) अशी रूपे होतात. 'अम' प्रत्यय लागल्यास 'पथ' आदेश होऊन 'पथमो' (प्रथम) रूप होते.

677. සස්වාදීහි තුදවො.

६७७. 'ससु' इत्यादी धातूंहून 'तु' आणि 'दु' प्रत्यय होतात.

සසුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තු දුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. සසු හිංසාගතීසු, තුප්පච්චයො, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ධාත්වන්තස්ස තකාරො, සත්තු. ජන ජනනෙ, ජත්තු. දද දානෙ, දද්දු කුට්ඨවිසෙසො. අද භක්ඛණෙ, අද්දු. මදඋම්මාදෙ, මද්දු ඉච්චාදි.

'ससु' इत्यादी धातूंहून 'तु' आणि 'दु' हे प्रत्यय होतात. 'ससु' हिंसा आणि गमन या अर्थी; 'तु' प्रत्यय लागून "क्वचि धातू..." इत्यादी सूत्राने धातूच्या शेवटी 'त' कार होऊन 'सत्तु' (शत्रू) रूप होते. 'जन' जन्म देणे या अर्थी, 'जत्तु' होते. 'दद' दान या अर्थी, 'दद्दु' (एक प्रकारचा कुष्ठरोग) होते. 'अद' भक्षण करणे या अर्थी, 'अद्दु' होते. 'मद' उन्माद या अर्थी, 'मद्दु' इत्यादी रूपे होतात.

678. ඣාදීහි [Pg.418] ඊවරො.

६७८. 'झा' इत्यादी धातूंहून 'ईवर' प्रत्यय होतो.

චිපාධාඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ඊවරප්පච්චයො හොති. චි චයෙ, චීයතීති චීවරං. පා පානෙ, පාතීති පීවරො පීනො. ධා ධාරණෙ, ධීවරො කෙවට්ටො.

'चि', 'पा', 'धा' इत्यादी धातूंहून 'ईवर' प्रत्यय होतो. 'चि' संचय या अर्थी; जे गोळा केले जाते ते 'चीवरम्' (चीवर) होय. 'पा' पिणे या अर्थी; जो पितो (पुष्ट होतो) तो 'पीवरो' (पुष्ट) होय. 'धा' धारण करणे या अर्थी; जो धारण करतो तो 'धीवरो' (कोळी) होय.

679. මුනාදීහි චි.

६७९. 'मुन' इत्यादी धातूंहून 'इ' प्रत्यय होतो, आणि 'च' शब्दाने प्रातिपदिकांहूनही होतो.

මුනාදීහි ධාතූහි ඉප්පච්චයො හොති, චසද්දෙන පාටිපදිකෙහි ච. මුන ඤාණෙ, මුනාතීති මුනි, වාධිකාරා න වුද්ධි. යත යතනෙ, යතතීති යති. අග්ග ගතිකොටිල්ලෙ, අග්ගි. පත ගතිම්හි, පති. සුච සොචකම්මනි, සුචි. රුච දිත්තිම්හි, රුචි. ඉස පරියෙසනෙ, සීලාදිගුණෙ එසතීති ඉසි. කු සද්දෙ, කවි, වුද්ධි, අවාදෙසො ච. රු සද්දෙ, රවි, දධි, කුටි. අසු ඛෙපනෙ, අසි. රාජ දිත්තිම්හි, රාජි. ගපු, සප්ප ගතිම්හි, සප්පි. අච්ච පූජායං, අච්චි. ජුත දිත්තිම්හි, ජොති, නන්දි, දීපි, කිමි, අකාරස්ස ඉත්තං. තමු කඞ්ඛායං, තිමි. බුධ බොධනෙ, බුජ්ඣතීති බොධි. කස විලෙඛනෙ, කසි. කපි චලනෙ, කපි, කලි, බලි, මසි, ධනි, හරි, අරි, ගිරි ඉච්චාදයො.

'मुन' इत्यादी धातूंहून 'इ' प्रत्यय होतो, आणि 'च' शब्दाने प्रातिपदिकांहूनही होतो. 'मुन' ज्ञान या अर्थी; जो जाणतो तो 'मुनि' (मुनी) होय, 'वा' च्या अधिकारामुळे येथे वृद्धी होत नाही. 'यत' प्रयत्न या अर्थी; जो प्रयत्न करतो तो 'यति' होय. 'अग्ग' गमन आणि कुटिलता या अर्थी, 'अग्गि' (अग्नी) होते. 'पत' गमन या अर्थी, 'पति' होते. 'सुच' शुद्ध करणे या अर्थी, 'सुचि' (शुद्ध) होते. 'रुच' दीप्ती या अर्थी, 'रुचि' होते. 'इस' शोध घेणे या अर्थी; जो शीलादी गुणांचा शोध घेतो तो 'इसि' (ऋषी) होय. 'कु' शब्द करणे या अर्थी, 'कवि' (कवी) होते, येथे वृद्धी आणि 'अव्' आदेश होतो. 'रु' शब्द करणे या अर्थी, 'रवि' (सूर्य), 'दधि' (दही), 'कुटि' (कुटी) होते. 'असु' फेकणे या अर्थी, 'असि' (तलवार) होते. 'राज' दीप्ती या अर्थी, 'राजि' (रेघ) होते. 'गपु' किंवा 'सप्प' गमन या अर्थी, 'सप्पि' (तूप) होते. 'अच्च' पूजा या अर्थी, 'अच्चि' (किरण) होते. 'जुत' दीप्ती या अर्थी, 'joति' (ज्योती), 'नन्दि', 'दीपि', 'किमि' (येथे 'अ' काराचा 'इ' कार होतो) अशी रूपे होतात. 'तमु' आकांक्षा या अर्थी, 'तिमि' (मासा) होते. 'बुध' बोध या अर्थी; जो जाणतो ती 'बोधि' (बोधी) होय. 'कस' नांगरणे या अर्थी, 'कसि' (शेती) होते. 'कपि' हालचाल या अर्थी, 'कपि' (माकड), 'कलि', 'बलि', 'मसि' (शाई), 'धनि', 'हरि', 'अरि' (शत्रू), 'गिरि' (पर्वत) इत्यादी रूपे होतात.

පාටිපදිකතො පන මහාලි, භද්දාලි, මණි, අරණි, තරණි, ධරණි, සරණි, ධමණි, අවනි, අසනි, වසනි ඉච්චාදි.

प्रातिपदिकांहून तर 'महालि', 'भद्दालि', 'मणि', 'अरणि', 'तरणि', 'धरणि', 'सरणि', 'धमनि', 'अवनि', 'अशनि', 'वशनि' इत्यादी रूपे होतात.

680. විදාදීහ්‍යූරො.

६८०. 'विद' इत्यादी धातूंहून 'ऊर' प्रत्यय होतो.

විදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ඌරප්පච්චයො හොති. විද ලාභෙ, වන්දිතුං අලං අනාසන්නත්තාති අත්ථෙ ඌරප්පච්චයො. විදූරො, විජ්ජූරො වා, විදූරෙ ජාතො වෙදූරො මණි. වල, වල්ල [Pg.419] සාධාරණබන්ධනෙසු, වල්ලූරො. මස ආමසනෙ, මසූරො. සිද සිඞ්ගාරෙ, සින්දූරො, නිග්ගහීතාගමො. දු ගතිම්හි, දූරො. කු සද්දෙ, කූරො. කපු හිංසාතක්කලගන්ධෙසු, කප්පූරො, ද්විත්තං. මය ගතිම්හි, මයූරො, මහියං රවතීති වා මයූරොති.

'विद' लाभ या अर्थी; जवळ नसण्यामुळे वंदन करण्यास योग्य या अर्थी 'ऊर' प्रत्यय होतो. 'विदूरो' किंवा 'विज्जूरो' (दूर) रूप होते; विदूरात (दूरवर) उत्पन्न झालेला तो 'वेदूरो मणि' (वैडूर्य मणी) होय. 'वल', 'वल्ल' सामान्य बंधनांच्या अर्थी, 'वल्लूरो' (वाळवलेले मांस) होते. 'मस' स्पर्श करणे या अर्थी, 'मसूरो' (मसूर) होते. 'सिद' शृंगार या अर्थी, 'सिन्दूरो' (शेंदूर) होते, येथे निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो. 'दु' गमन या अर्थी, 'दूरो' (दूर) होते. 'कु' शब्द करणे या अर्थी, 'कूरो' (क्रूर) होते. 'कपु' हिंसा, चिकटपणा आणि गंध या अर्थी, 'कप्पूरो' (कापूर) होते, येथे द्वित्व होते. 'मय' गमन या अर्थी, 'मयूरो' (मोर) होते, किंवा पृथ्वीवर ओरडतो म्हणून 'मयूरो' असे म्हणतात.

‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියයො ච,ද්වෙ චාපරෙ වණ්ණවිකාරනාසා;

ධාතුස්ස චත්ථාතිසයෙන යොගො,තදුච්චතෙ පඤ්චවිධං නිරුත්ත’’න්ති –

"वर्णागम (वर्णाचा आगम), वर्णविपर्यय (वर्णांची अदलाबदल), वर्णविकार (वर्णाचा बदल) आणि वर्णनाश (वर्णाचा लोप) हे दोन; आणि धातूचा अर्थाच्या अतिशयाशी योग; याला पाच प्रकारचे निरुक्त (व्युत्पत्ती शास्त्र) म्हटले जाते" –

වුත්තනිරුත්තිලක්ඛණානුසාරෙන ‘‘තෙසු වුද්ධී’’තිආදිනා, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා ච රූපසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

सांगितलेल्या निरुक्त लक्षणांनुसार "तेसु वुद्धी..." इत्यादी आणि "क्वचि धातू..." इत्यादी सूत्रांनी रूपसिद्धी समजावी.

උදි පසවනක්ලෙදනෙසු, උන්දිතුමලං සමත්ථොති උන්දූරො. ඛජ්ජ භක්ඛණෙ, ඛාදිතුං අලන්ති ඛජ්ජූරො. කුර අක්කොසෙ, අක්කොසිතුමලන්ති කුරූරො. සු හිංසායං, සූරො.

'उदि' पाझरणे आणि ओले करणे या अर्थी; ओले करण्यास समर्थ तो 'उन्दूरो' (उंदीर) होय. 'खज्ज' भक्षण करणे या अर्थी; खाण्यास योग्य तो 'खज्जूरो' (खजूर) होय. 'कुर' आक्रोश (निंदा) करणे या अर्थी; आक्रोश करण्यास समर्थ तो 'कुरूरो' (क्रूर) होय. 'सु' हिंसा या अर्थी, 'सूरो' (शूर) होय.

681. හනාදීහි ණුනුතවො.

६८१. 'हन' इत्यादी धातूंहून 'णु', 'नु' आणि 'तु' प्रत्यय होतात.

හනඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ණු නු තුඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. ණුප්පච්චයෙ හන හිංසාගතීසු, හනතීති හණු. ජන ජනනෙ, ජායතීති ජාණු, ධාත්වන්තලොපො, දීඝො. භා දිත්තිම්හි, භාතීති භාණු. රි සන්තානෙ, රයතීති රෙණු රජො. ඛනු අවදාරණෙ, ඛන්ති, ඛඤ්ඤතීති වා ඛාණු. අම ගත්‍යාදීසු, අමතීති අණු, ධාත්වන්තලොපො.

'णु' प्रत्यय लागल्यास: 'हन' हिंसा आणि गमन या अर्थी; जो मारतो किंवा गमन करतो तो 'हणु' (हनुवटी) होय. 'जन' जन्म देणे या अर्थी; जो उत्पन्न होतो तो 'जाणु' (गुडघा) होय, येथे धातूच्या शेवटी लोप आणि दीर्घत्व होते. 'भा' दीप्ती या अर्थी; जो चमकतो तो 'भाणु' (सूर्य) होय. 'रि' विस्तार या अर्थी; जो पसरतो तो 'रेणु' (धूळ) होय. 'खनु' खणणे या अर्थी; जे खणले जाते ते 'खाणु' (खोड) होय. 'अम' गमन इत्यादी अर्थी; जो गमन करतो तो 'अणु' (अणू) होय, येथे धातूच्या शेवटी लोप होतो.

නුප්පච්චයෙ – වෙ තන්තසන්තානෙ, වායතීති වෙනු, වෙණු වා. ධෙ පානෙ, ධායති වච්ඡං පායෙතීති ධෙනු, භාතීති භානු.

'नु' प्रत्यय लागल्यास: 'वे' तंतूंचा विस्तार (विणणे) या अर्थी; जे विणले जाते ते 'वेनु' किंवा 'वेणु' (बांबू) होय. 'धे' पिणे या अर्थी; जी वासराला दूध पाजते ती 'धेनु' (गाय) होय. 'भा' दीप्ती या अर्थी, 'भानु' (सूर्य) होय.

තුප්පච්චයෙ [Pg.420] – ධා ධාරණෙ, ක්‍රියං, ලක්ඛණං වා ධාරෙතීති ධාතු. සි බන්ධනෙ, සීයති බන්ධීයතීති සෙතු. කී ධනවියොගෙ, කි උන්නතිම්හි, උද්ධං ගච්ඡතීති කෙතු. හි ගතිම්හි, හිනොතීති හෙතු. ජන ජනනෙ, ජායතීති ජන්තු. තනු විත්ථාරෙ, තනොතීති තන්තු. වස නිවාසෙ, වසති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති වත්ථු, ‘‘ක්වචි ධාතූ’’තිආදිනා සතකාරසංයොගස්ස ත්ථාදෙසො.

तु-प्रत्यय लागला असता – 'धा' (dhā) धातु धारण करण्याच्या अर्थात आहे; क्रिया किंवा लक्षण धारण करतो म्हणून तो 'धातु' (dhātu) होय. 'सि' (si) धातु बांधण्याच्या अर्थात आहे; जो बांधला जातो तो 'सेतु' (setu) होय. 'की' (kī) धातु धनाचा त्याग करण्याच्या अर्थात आहे, 'कि' (ki) धातु उन्नतीच्या अर्थात आहे; जो वर जातो तो 'केतु' (ketu) होय. 'हि' (hi) धातु गतीच्या अर्थात आहे; जो गती देतो तो 'हेतु' (hetu) होय. 'जन' (jana) धातु जन्माला घालण्याच्या अर्थात आहे; जो जन्माला येतो तो 'जन्तु' (jantu) होय. 'तनु' (tanu) धातु विस्ताराच्या अर्थात आहे; जो विस्तार करतो तो 'तन्तु' (tantu) होय. 'वस' (vasa) धातु राहण्याच्या अर्थात आहे; ज्यामध्ये फळ राहते (किंवा ज्याच्यावर फळ अवलंबून असते) ते 'वत्थु' (vatthu - वस्तू) होय, येथे 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'स' काराच्या संयोगाचा 'त्थ' (ttha) असा आदेश होतो.

682. කුටාදීහිඨො.

६८२. 'कुटादीहिठो' (कुटादी धातूंना 'ठ' प्रत्यय होतो).

කුටාදීහි ධාතූහි ඨප්පච්චයො හොති. කුට ඡෙදනෙ, කුටති ඡින්දතීති කුට්ඨො බ්‍යාධි. කුස ඡෙදනපූරණගන්ධෙසු, කුසතීති කොට්ඨො උදරං, ධාත්වන්තලොපද්විත්තානි. කටමද්දනෙ, කටති මද්දතීති කට්ඨං. කණ නිමීලනෙ, කණ්ඨො.

कुटादी धातूंना 'ठ' (ṭha) प्रत्यय होतो. 'कुट' (kuṭa) धातु छेदण्याच्या (कापण्याच्या) अर्थात आहे; जो छेदतो (शरीराला नष्ट करतो) तो 'कुट्ठ' (kuṭṭha - कुष्ठरोग) नावाचा व्याधी होय. 'कुस' (kusa) धातु छेदणे, भरणे आणि वास घेणे या अर्थात आहे; जो अन्न ग्रहण करतो ते 'कोट्ठ' (koṭṭho - कोठ्ठा/उदर) होय, येथे धातूच्या अंताचा लोप आणि द्वित्व होते. 'कट' (kaṭa) धातु मर्दनाच्या (रगडण्याच्या) अर्थात आहे; जो मर्दन करतो ते 'कट्ठ' (kaṭṭha - काष्ठ/लाकूड) होय. 'कण' (kaṇa) धातु डोळे मिटण्याच्या अर्थात आहे; तो 'कण्ठ' (kaṇṭha - कंठ/गळा) होय.

683. මනුපූරසුණාදීහි උස්සනුසිසා.

६८३. 'मनु-पूर-सुणादीहि उस्सनुसिसा' (मनु, पूर, सुण इत्यादी धातूंना अनुक्रमे 'उस्स', 'नु' आणि 'सिसा' प्रत्यय होतात).

මනු පූර සුණඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි, පාටිපදිකෙහි ච උස්සනුසඉසඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති.

मनु, पूर, सुण इत्यादी धातूंपासून आणि प्रातिपदिकांपासून 'उस्स', 'नु' आणि 'सिसा' हे प्रत्यय होतात.

මනු බොධනෙ, උස්ස නුසා, මනතෙ ජානාතීති මනුස්සො, මානුසො වා, ධාත්වන්තස්ස ආත්තං.

'मनु' (manu) धातु जाणण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'उस्स' आणि 'नुसा' प्रत्यय लागून; जो विचार करतो किंवा जाणतो तो 'मनुस्स' (manusso - मनुष्य) किंवा 'मानुस' (mānuso) होय, येथे धातूच्या अंताला 'आ' कार होतो.

පූර දානපූරණෙසු, පූරතීති පුරිසො, රස්සත්තං, පොසො, රකාරිකාරානං ලොපො, වුද්ධි ච, පුරෙ උච්චෙ ඨානෙ සෙතීති පුරිසො.

'पूर' (pūra) धातु दान आणि पूर्ण करण्याच्या अर्थात आहे; जो पूर्ण करतो तो 'पुरिस' (puriso - पुरुष) होय, येथे र्‍हस्वत्व होते. 'पोस' (poso) शब्दासाठी 'र' कार आणि 'इ' कार यांचा लोप होऊन वृद्धी होते; अथवा जो 'पुरे' म्हणजे उच्च स्थानावर राहतो तो 'पुरिस' (puriso) होय.

සුණ හිංසාකුලසන්ධානෙසු, සුණති කුලං සන්දහතීති සුණිසා. කු කුච්ඡිතෙ, කවීයතීති කරීසං මලං, කුස්ස [Pg.421] කරත්තං, දීඝො ච. සු හිංසායං, අන්ධකාරවිධමනෙන සත්තානං භයං හිංසතීති සූරියො, රකාරාගමො, සකාරස්ස යත්තඤ්ච. මහ පූජායං, මහතීති මහිසො, මහියං සෙතීතිපි මහිසො. සි බන්ධනෙ, සීයති බන්ධීයතීති සීසං ඉච්චාදි.

'सुण' (suṇa) धातु हिंसा आणि कुळ जोडण्याच्या अर्थात आहे; जी कुळ जोडते ती 'सुणिसा' (suṇisā - सून) होय. 'कु' (ku) धातु निंदित अर्थात आहे; जे निंदिले जाते ते 'करीस' (karīsaṃ - विष्ठा/मळ) होय, येथे 'कु' चा 'कर' होतो आणि दीर्घत्व येते. 'सु' (su) धातु हिंसेच्या अर्थात आहे; जो अंधाराचा नाश करून प्राण्यांचे भय नष्ट करतो तो 'सूरिय' (sūriyo - सूर्य) होय, येथे 'र' काराचा आगम होतो आणि 'स' काराचा 'य' होतो. 'मह' (maha) धातु पूजेच्या अर्थात आहे; जो पूजनीय आहे तो 'महिंस' (mahiso - म्हैस/रेडा) होय, किंवा जो 'मही' म्हणजे पृथ्वीवर झोपतो तोही 'महिंस' (mahiso) होय. 'सि' (si) धातु बांधण्याच्या अर्थात आहे; जे बांधले जाते ते 'सीस' (sīsaṃ - शिसे किंवा डोके) इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

684. අක්ඛරෙහි කාර.

६८४. 'अक्खरेहि कार' (अक्षरांना 'कार' प्रत्यय लागतो).

අක්ඛරෙහි අක්ඛරවාචකෙහි වණ්ණෙහි කාරප්පච්චයො හොති. තද්ධිතාදිසුත්තෙ චග්ගහණෙන නාමබ්‍යපදෙසෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, අකාරො, අකාරං, අකාරෙන ඉච්චාදි, ආකාරො, ඔකාරො, කකාරො, යකාරො, හකාරො, ළකාරො. එවකාරාදීසු පන කරීයති උච්චාරීයතීති කාරො සද්දො, එව ච සො කාරො චාති එවකාරො. එවං ධිකාරො, හුංකාරො, සාධුකාරො.

अक्षरांना म्हणजे अक्षरवाचक वर्णांना 'कार' (kāra) प्रत्यय लागतो. तद्धित इत्यादी सूत्रात 'च' च्या ग्रहणाने नामसंज्ञा होऊन 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागतात; जसे की 'अकारो' (अ-कार), 'अकारं', 'अकारेण' इत्यादी, तसेच 'आकारो', 'ओकारो', 'ककारो', 'यकारो', 'हकारो', 'ळकारो'. परंतु 'एवकार' इत्यादी शब्दांमध्ये 'जो उच्चारला जातो तो कार शब्द' या अर्थाने 'एव' आणि तो 'कार' मिळून 'एवकार' असा शब्द बनतो. याचप्रमाणे 'धिकार', 'हुंकार', 'साधुकार' हे शब्द सिद्ध होतात.

ඉකාරො ධාතුනිද්දෙසෙ, විකරණන්ධිතොති ච;

භවන්තෙත්ථ ගමිස්සාදි, හනත්‍යාදීති ඤාපකා.

धातूचा निर्देश करताना, विकरण प्रत्यय लावताना आणि संधी करताना 'इ' कार होतो; जसे की 'गमिस्सति' इत्यादी आणि 'हनति' इत्यादी रूपे या गोष्टीची ज्ञापक (दर्शक) आहेत.

උණාදිප්පච්චයන්තනයො.

उणादी प्रत्ययांचा नियम समाप्त झाला.

තබ්බාදී ණාදයො නිට්ඨා, තවෙ තුනාදයො තථා;

මානන්තාදි උණාදීති, ඡද්ධා කිතකසඞ්ගහො.

तब्ब इत्यादी प्रत्यय, णादी प्रत्यय, निष्ठा प्रत्यय, तवे-तुन् इत्यादी प्रत्यय, मानन्त इत्यादी प्रत्यय आणि उणादी प्रत्यय; अशा सहा प्रकारे कृदन्त (कितक) प्रत्ययांचा संग्रह केला आहे.

ඉති පදරූපසිද්ධියං කිබ්බිධානකණ්ඩො

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' मधील कृदन्त विधान (किब्बिधान) नावाचे प्रकरण

සත්තමො.

सातवे समाप्त झाले.

නිගමන

उपसंहार (निगमन)

සන්ධි නාමං කාරකඤ්ච, සමාසො තද්ධිතං තථා;

ආඛ්‍යාතං කිතකං කණ්ඩා, සත්තිමෙ රූපසිද්ධියං.

संधी, नाम, कारक, समास, तद्धित, आख्यात आणि कृदन्त (कितक) – हे सात विभाग 'पदरूपसिद्धी' ग्रंथात आहेत.

තෙධා සන්ධිං චතුද්ධා පදමපි චතුධා පඤ්චධා නාමිකඤ්ච,බ්‍යාසා ඡක්කාරකං ඡස්සමසනමපි ඡබ්භෙදතො තද්ධිතඤ්ච;

ආඛ්‍යාතං අට්ඨධා ඡබ්බිධමපි කිතකං පච්චයානං පභෙදා,දීපෙන්තී රූපසිද්ධී චිරමිධ ජනතාබුද්ධිවුඩ්ඪිං කරොතු.

तीन प्रकारची संधी, चार प्रकारचे पद, पाच प्रकारचे नाम, विस्ताराने सहा प्रकारचे कारक, सहा प्रकारचे समास, सहा प्रकारचे तद्धित, आठ प्रकारचे आख्यात आणि प्रत्ययांच्या भेदाने सहा प्रकारचे कृदन्त (कितक) यांचे स्पष्टीकरण करणारी ही 'पदरूपसिद्धी' या जगात लोकांच्या बुद्धीची वृद्धी दीर्घकाळापर्यंत करो.

විඛ්‍යාතානන්දථෙරව්හයවරගුරුනං තම්බපණ්ණිද්ධජානං,සිස්සො දීපඞ්කරාඛ්‍යද්දමිළවසුමතී දීපලද්ධප්පකාසො;

බාලාදිච්චාදිවාසද්විතයමධිවසං සාසනං ජොතයී යො,සොයං බුද්ධප්පියව්හො යති ඉමමුජුකං රූපසිද්ධිං අකාසි.

ताम्रपर्णी (श्रीलंका) चे ध्वजस्वरूप असणारे विख्यात 'आनंद थेर' नावाच्या श्रेष्ठ गुरूंचे शिष्य, ज्यांनी द्रविड देशात (तमिळनाडू) प्रसिद्धी मिळवली, ज्यांनी 'बालादित्य' इत्यादी दोन विहारांमध्ये राहून बुद्धशासनाला प्रकाशित केले, त्या 'बुद्धप्रिय' नावाच्या यतीने (भिक्खूने) या सरळ व सुबोध 'रूपसिद्धी' ग्रंथाची रचना केली.

ඉති පදරූපසිද්ධිපකරණං නිට්ඨිතං.

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' हे व्याकरण प्रकरण समाप्त झाले.