Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Padarūpasiddhi

पदरूपसिद्धि

Ganthārambha

ग्रंथारंभ

[Ka]

[क]

Visuddhasaddhammasahassadīdhitiṃ[Pg.1],Subuddhasambodhiyugandharoditaṃ;

Tibuddhakhettekadivākaraṃ jinaṃ,Sadhammasaṅghaṃ sirasā’bhivandiya.

विशुद्ध सद्धम्मरूपी सहस्र किरणांनी युक्त, सुबुद्ध संबोधीरुपी युगंधर पर्वतावर उदित झालेल्या, त्रि-बुद्धक्षेत्रातील एकमेव सूर्य असणाऱ्या अशा जिन (बुद्ध), सद्धम्म आणि संघाला मस्तकाने अभिवादन करून.

[Kha]

[ख]

Kaccāyanañcācariyaṃ namitvā,Nissāya kaccāyanavaṇṇanādiṃ;

Bālappabodhatthamujuṃ karissaṃ,Byattaṃ sukaṇḍaṃ padarūpasiddhiṃ.

आचार्य कच्चायनांना नमस्कार करून आणि 'कच्चायन-वण्णना' इत्यादी ग्रंथांचा आश्रय घेऊन, नवशिक्यांच्या (बालकांच्या) आकलनासाठी, मी स्पष्ट आणि सुंदर विभागांनी युक्त अशा सरळ 'पदरूपसिद्धि' या ग्रंथाची रचना करतो.

1. Sandhikaṇḍa

१. संधिकांड

Tattha jinasāsanādhigamassa akkharakosallamūlakattā taṃ sampādetabbanti dassetuṃ abhidheyyappayojanavākyamidamuccate.

त्यामध्ये, जिनशासनाच्या (बुद्धांच्या उपदेशाच्या) अधिगमनासाठी (प्राप्तीसाठी) अक्षरांचे कौशल्य हेच मूळ कारण असल्यामुळे, ते (अक्षर-कौशल्य) प्राप्त केले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी विषय (अभिधेय) आणि प्रयोजन सांगणारे हे वाक्य म्हटले जाते.

1. Attho akkharasaññāto.

१. अर्थ अक्षरांद्वारे ओळखला जातो.

Yo koci lokiyalokuttarādibhedo vacanattho, so sabbo akkhareheva saññāyate. Sithiladhanitādiakkharavipattiyañhi atthassa dunnayatā hoti, tasmā [Pg.2] akkharakosallaṃ bahūpakāraṃ buddhavacanesu, ettha padānipi akkharasannipātarūpattā akkharesveva saṅgayhanti.

लौकिक आणि लोकोत्तर इत्यादी भेदांनी युक्त असलेला जो काही शब्दाचा अर्थ आहे, तो सर्व अक्षरांद्वारेच समजला जातो. कारण, शिथिल (अल्पप्राण) आणि धनित (महाप्राण) इत्यादी अक्षरांच्या दोषांमुळे अर्थाचे चुकीचे आकलन होते; म्हणून बुद्धवचनांमध्ये अक्षरांचे कौशल्य अत्यंत उपकारक आहे. येथे पदे (शब्द) देखील अक्षरांच्या समूहाच्या रूपातील असल्यामुळे अक्षरांमध्येच समाविष्ट होतात.

Tasmā akkharakosallaṃ, sampādeyya hitatthiko;

Upaṭṭhahaṃ garuṃ sammā, uṭṭhānādīhi pañcahi.

म्हणून, आपले हित इच्छिणाऱ्याने, उठणे (आदर दाखवणे) इत्यादी पाच प्रकारांनी गुरूंची योग्य प्रकारे सेवा करून अक्षरांचे कौशल्य प्राप्त करावे.

Saññāvidhāna

संज्ञाविधान

Tatthādo tāva saddalakkhaṇe vohāraviññāpanatthaṃ saññāvidhānamārabhīyate.

त्यामध्ये सर्वप्रथम, व्याकरणात व्यवहाराचे ज्ञान करून देण्यासाठी संज्ञाविधान आरंभिले जात आहे.

2. Akkharāpādayo ekacattālīsaṃ.

२. 'अ' इत्यादी अक्षरे एकेचाळीस आहेत.

Akkharā api ādayo ekacattālīsaṃ, te ca kho jinavacanānurūpā akārādayo niggahītantā ekacattālīsamattā vaṇṇā paccekaṃ akkharā nāma honti. Taṃ yathā – ā i ī u ū e o, ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ-iti akkharā.

'अ' इत्यादी अक्षरे देखील एकेचाळीस आहेत; आणि ते जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) अनुरूप असणारे, 'अ' कारापासून सुरू होऊन 'निग्गहीत' (अनुस्वारा) पर्यंतचे एकेचाळीस वर्ण वैयक्तिकरीत्या 'अक्षर' या नावाने ओळखले जातात. ते खालीलप्रमाणे – आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ओ, क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, स, ह, ळ, अं – ही अक्षरे आहेत.

Nakkharantīti akkharā, a ādi yesaṃ te ādayo. Akārādīnamanukkamo panesa ṭhānādikkamasannissito, tathā hi ṭhānakaraṇappayatanehi vaṇṇā jāyante, tattha cha ṭhānāni kaṇṭhatālumuddhadantaoṭṭhanāsikāvasena.

ज्यांचा नाश होत नाही ती 'अक्षरे' होत. 'अ' ज्यांच्या सुरुवातीला आहे ते 'इत्यादी' (आदयो). परंतु, 'अ' इत्यादींचा हा अनुक्रम उच्चारण स्थान इत्यादींच्या अनुक्रमावर आधारित आहे; कारण स्थान, करण आणि प्रयत्न यांच्याद्वारे वर्णांची उत्पत्ती होते. त्यामध्ये कंठ, तालू, मूर्धा, दंत, ओष्ठ आणि नासिका यानुसार सहा स्थाने आहेत.

Tattha – avaṇṇa kavagga hakārā kaṇṭhajā.

त्यामध्ये – 'अ' वर्ण, 'क' वर्ग आणि 'ह' कार हे कंठज (कंठातून उत्पन्न होणारे) आहेत.

Ivaṇṇa cavagga yakārā tālujā. Ṭavagga rakāra ḷakārā muddhajā. Tavagga lakāra sakārā dantajā. Uvaṇṇa pavaggā oṭṭhajā. Ekāro kaṇṭhatālujo. Okāro kaṇṭhoṭṭhajo.

'इ' वर्ण, 'च' वर्ग आणि 'य' कार हे तालुज (टाळूतून उत्पन्न होणारे) आहेत. 'ट' वर्ग, 'र' कार आणि 'ळ' कार हे मूर्धज (मूर्धेतून उत्पन्न होणारे) आहेत. 'त' वर्ग, 'ल' कार आणि 'स' कार हे दंतज (दातांतून उत्पन्न होणारे) आहेत. 'उ' वर्ण आणि 'प' वर्ग हे ओष्ठज (ओठांतून उत्पन्न होणारे) आहेत. 'ए' कार हा कंठतालुज आहे. 'ओ' कार हा कंठौष्ठज आहे.

Vakāro [Pg.3] dantoṭṭhajo.

'व' कार हा दंतौष्ठज आहे.

Niggahītaṃ nāsikaṭṭhānajaṃ.

निग्गहीत (अनुस्वार) हे नासिकास्थानातून उत्पन्न होणारे आहे.

Ṅa ña ṇa na mā sakaṭṭhānajā, nāsikaṭṭhānajā cāti.

ङ, ञ, ण, न, म हे आपापल्या स्थानातून आणि नासिकास्थानातून देखील उत्पन्न होणारे आहेत.

Hakāraṃ pañcameheva, antaṭṭhāhi ca saṃyutaṃ;

Orasanti vadantettha, kaṇṭhajaṃ tadasaṃyutaṃ.

पाचव्या वर्णांशी (अनुनासिकांशी) आणि अंतस्थ वर्णांशी संयुक्त असलेला 'ह' कार येथे 'उरस्य' (छातीतून उत्पन्न होणारा) मानला जातो, आणि त्यांच्याशी संयुक्त नसताना तो कंठज (कंठातून उत्पन्न होणारा) मानला जातो.

Karaṇaṃ jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ, jivhopaggaṃ muddhajānaṃ, jivhāggaṃ dantajānaṃ, sesā sakaṭṭhānakaraṇā.

तालुज वर्णांसाठी जिभेचा मध्य भाग, मूर्धज वर्णांसाठी जिभेच्या टोकाचा जवळील भाग आणि दंतज वर्णांसाठी जिभेचे टोक हे 'करण' (उच्चारणाचे साधन) आहे; उर्वरित वर्णांचे उच्चारण स्थान हेच त्यांचे करण आहे.

Payatanaṃ saṃvutādikaraṇaviseso. Saṃvutattamakārassa, vivaṭattaṃ sesasarānaṃ sakārahakārānañca, phuṭṭhaṃ vaggānaṃ, īsaṃphuṭṭhaṃ yaralavānanti.

प्रयत्न म्हणजे संवृत (बंद) इत्यादी विशेष क्रिया होय. 'अ' काराचा प्रयत्न 'संवृत' आहे; उर्वरित स्वर आणि 'स' व 'ह' कार यांचा प्रयत्न 'विवृत' (उघडा) आहे; वर्गांतील व्यंजनांचा प्रयत्न 'स्पृष्ट' (स्पर्श केलेला) आहे; आणि य, र, ल, व यांचा प्रयत्न 'ईषत्-स्पृष्ट' (किंचित स्पर्श केलेला) आहे.

Evaṃ ṭhānakaraṇappayatanasutikālabhinnesu akkharesu sarā nissayā, itare nissitā. Tattha –

अशा प्रकारे स्थान, करण, प्रयत्न, ध्वनी आणि काल यांच्याभेदांनी युक्त असलेल्या अक्षरांमध्ये स्वर हे 'आश्रय' (निसय) आहेत आणि इतर (व्यंजने) हे 'आश्रित' (निसित) आहेत. त्यामध्ये –

Nissayādo sarā vuttā, byañjanā nissitā tato;

Vaggekajā bahuttādo, tato ṭhānalahukkamā.

आश्रय असल्यामुळे स्वर आधी सांगितले आहेत, त्यानंतर आश्रित असल्यामुळे व्यंजने सांगितली आहेत. त्यानंतर वर्गामध्ये एक-एक उत्पन्न होणारे आणि नंतर अनेक, आणि त्यानंतर स्थान व लघुत्वाच्या अनुक्रमानुसार ते सांगितले आहेत.

Vuttañca –

आणि म्हटले आहे की –

‘‘Pañcannaṃ pana ṭhānānaṃ, paṭipāṭivasāpi ca;

Nissayādippabhedehi, vutto tesamanukkamo’’ti.

"पाच स्थानांच्या अनुक्रमानुसार आणि आश्रय इत्यादी भेदांनुसार त्यांचा (अक्षरांचा) अनुक्रम सांगितला आहे."

Ekenādhikā cattālīsaṃ ekacattālīsaṃ, etena gaṇanaparicchedena –

चाळीस अधिक एक म्हणजे एकेचाळीस; या संख्या-मर्यादेद्वारे –

Adhikakkharavantāni, ekatālīsato ito;

Na buddhavacanānīti, dīpetācariyāsabho.

"या एकेचाळीस अक्षरांपेक्षा अधिक अक्षरे असलेले वचन हे बुद्धवचन नव्हे," असे आचार्यांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्यांनी स्पष्ट केले आहे.

Apiggahaṇaṃ heṭṭhā vuttānaṃ apekkhākaraṇatthaṃ.

'अपि' (देखील) या शब्दाचे ग्रहण पूर्वी सांगितलेल्या गोष्टींच्या संदर्भासाठी आहे.

3. Tatthodantā [Pg.4] sarā aṭṭha.

३. त्यामध्ये 'ओ' कार ज्यांच्या शेवटी आहे असे आठ स्वर आहेत.

Tattha tesu akkharesu akārādīsu okārantā aṭṭha akkharā sarā nāma honti. Taṃ yathā – a ā i ī u ū e o-iti sarā.

त्यामध्ये, 'अ' इत्यादी अक्षरांमध्ये 'ओ' कार ज्यांच्या शेवटी आहे अशी आठ अक्षरे 'स्वर' या नावाने ओळखली जातात. ते खालीलप्रमाणे – अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ओ – हे स्वर आहेत.

O anto yesaṃ te odantā, dakāro sandhijo, saranti gacchantīti sarā, byañjane sārentītipi sarā.

'ओ' ज्यांच्या शेवटी आहे ते 'ओदंत' (ओ-दन्त); येथील 'द' कार हा संधीमुळे आलेला आहे. जे स्वतः उच्चारित होतात (गती करतात) ते 'स्वर' होत, किंवा जे व्यंजनांना उच्चारण्यास समर्थ करतात ते देखील 'स्वर' होत.

‘‘Tatthā’’ti vattate.

"तेथे" (तत्थ) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

4. Lahumattā tayo rassā.

४. लघु मात्रा असलेले तीन स्वर 'ऱ्हस्व' आहेत.

Tattha aṭṭhasu saresu lahumattā tayo sarā rassā nāma honti. Taṃ yathā – a i u-iti rassā.

त्यामध्ये, आठ स्वरांमध्ये लघु मात्रा असलेले तीन स्वर 'ऱ्हस्व' या नावाने ओळखले जातात. ते खालीलप्रमाणे – अ, इ, उ – हे ऱ्हस्व आहेत.

Lahukā mattā pamāṇaṃ yesaṃ te lahumattā, mattāsaddo cettha accharāsaṅghātaakkhinimīlanasaṅkhātaṃ kālaṃ vadati, tāya mattāya ekamattā rassā, dvimattā dīghā, aḍḍhamattā byañjanā. Lahuggahaṇañcettha chandasi diyaḍḍhamattassāpi gahaṇatthaṃ. Rassakālayogato rassā, rassakālavanto vā rassā.

ज्यांचे प्रमाण लघु (कमी) आहे ते 'लघुमात्र' होत. येथे 'मात्रा' हा शब्द चुटकी वाजवणे किंवा डोळे मिचकावणे या कालावधीला दर्शवतो; त्या मात्रेनुसार, एक मात्रा असलेले 'ऱ्हस्व' असतात, दोन मात्रा असलेले 'दीर्घ' असतात आणि अर्धी मात्रा असलेले 'व्यंजन' असतात. छंदामध्ये दीड मात्रा असलेल्या स्वराचे देखील ग्रहण व्हावे, यासाठी येथे 'लघु' शब्दाचे ग्रहण केले आहे. ऱ्हस्व काळाच्या संबंधामुळे किंवा ऱ्हस्व काळ असणारे ते 'ऱ्हस्व' होत.

Sararassaggahaṇāni ca vattante.

आणि 'स्वर' व 'ऱ्हस्व' या संज्ञांची अनुवृत्ती होते.

5. Aññe dīghā.

५. इतर दीर्घ आहेत.

Tattha aṭṭhasu saresu rassehi aññe dvimattā pañca sarā dīghā nāma honti. Taṃ yathā – ā ī ū e o-iti dīghā.

त्या आठ स्वरांमध्ये, रस्व स्वरांपेक्षा इतर दोन मात्रांचे पाच स्वर 'दीर्घ' संज्ञक असतात. जसे की – आ, ई, ऊ, ए, ओ – हे दीर्घ आहेत.

Aññaggahaṇaṃ diyaḍḍhamattikānampi saṅgahaṇatthaṃ. Dīghakāle niyuttā, tabbanto vā dīghā. Kvaci saṃyogapubbā ekārokārā rassā iva vuccante. Yathā – ettha, seyyo, oṭṭho, sotthi. Kvacīti kiṃ? Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane. Putto tyāhaṃ mahārāja.

'इतर' (अञ्ञ) हे ग्रहण दीड मात्रा असलेल्या स्वरांचाही संग्रह करण्यासाठी आहे. जे दीर्घ काळासाठी नियुक्त आहेत किंवा ज्यांच्यात तो काळ आहे ते दीर्घ होत. काही ठिकाणी संयुक्ताक्षराच्या आधी असलेले 'ए' आणि 'ओ' हे रस्वासारखे उच्चारले जातात. जसे की – एत्थ, सेय्यो, ओट्ठो, सोत्थि. 'काही ठिकाणी' (क्वचि) असे का म्हटले आहे? 'मं चे त्वं निखणं वने' (जर तू मला वनात गाडलेस), 'पुत्तो त्याहं महाराज' (हे महाराज, मी तुमचा पुत्र आहे).

6. Dumhi [Pg.5] garu.

६. 'दु' च्या पुढे गुरु होतो.

Dvinnaṃ samūho du, tasmiṃ dumhi. Saṃyogabhūte akkhare pare yo pubbo rassakkharo, so garusañño hoti. Yathā – datvā, hitvā, bhutvā.

दोघांचा समूह म्हणजे 'दु', त्या 'दु' च्या पुढे (म्हणजे संयुक्ताक्षराच्या पुढे). संयुक्ताक्षर पुढे असताना जो आधीचा रस्व स्वर असतो, त्याला 'गुरु' संज्ञा प्राप्त होते. जसे की – दत्वा, हित्वा, भुत्वा.

‘‘Garū’’ti vattate.

'गुरु' हा शब्द अनुवृत्त होतो.

7. Dīgho ca.

७. आणि दीर्घ सुद्धा.

Dīgho ca saro garusañño hoti. Yathā – nāvā, nadī, vadhū, dve, tayo. Garukato añño ‘‘lahuko’’ti veditabbo.

दीर्घ स्वर सुद्धा 'गुरु' संज्ञक असतो. जसे की – नावा, नदी, वधू, द्वे, तयो. गुरुपेक्षा इतर स्वराला 'लघु' समजावे.

8. Sesā byañjanā.

८. उरलेली व्यंजने आहेत.

Ṭhapetvā aṭṭha sare sesā aḍḍhamattā akkharā kakārādayo niggahītantā tettiṃsa byañjanā nāma honti. Vuttehi aññe sesā. Byañjīyati etehi atthoti byañjanā. Taṃ yathā – ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ-iti byañjanā. Kakārādīsvakāro uccāraṇattho.

आठ स्वर सोडून उरलेली अर्ध्या मात्रांची अक्षरे, 'क' कारापासून सुरू होऊन निग्गहीत (अनुस्वार) पर्यंत संपणारी तेहतीस अक्षरे 'व्यंजने' नावाचे असतात. सांगितलेल्यांपेक्षा इतर ते उरलेले. ज्यांच्याद्वारे अर्थ स्पष्ट केला जातो ती 'व्यंजने' होत. जसे की – क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, स, ह, ळ, अं – ही व्यंजने आहेत. 'क' कार इत्यादींमधील 'अ' कार हा केवळ उच्चारणासाठी आहे.

‘‘Byañjanā’’ti vattate.

'व्यंजने' हा शब्द अनुवृत्त होतो.

9. Vaggā pañcapañcaso mantā.

९. पाच-पाचच्या समूहाने म-कारान्त असणारे वर्ग आहेत.

Tesaṃ kho byañjanānaṃ kakārādayo makārantā pañcavīsati byañjanā pañcapañcavibhāgena vaggā nāma honti. Taṃ yathā – ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma-iti vaggā.

त्या व्यंजनांपैकी 'क' कारापासून सुरू होऊन 'म' कारान्त असणारी पंचवीस व्यंजने पाच-पाचच्या विभागाने 'वर्ग' नावाचे असतात. जसे की – क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म – हे वर्ग आहेत.

Te pana paṭhamakkharavasena kavaggacavaggādivohāraṃ gatā, vaggoti samūho, tattha pañcapañcavibhāgenāti vā pañca pañca etesamatthīti [Pg.6] vā pañcapañcaso, mo anto yesaṃ te mantā.

ते पहिल्या अक्षराच्या आधारे क-वर्ग, च-वर्ग इत्यादी व्यवहाराला प्राप्त होतात. 'वर्ग' म्हणजे समूह. त्यामध्ये 'पाच-पाचच्या विभागाने' किंवा 'पाच-पाच ज्यांच्याकडे आहेत' ते 'पंचपंचशः' (पाच-पाचच्या समूहाने). 'म' हा ज्यांच्या शेवटी आहे ते 'मन्त' (म-कारान्त).

10. Aṃiti niggahītaṃ.

१०. 'अं' हे निग्गहीत (अनुस्वार) आहे.

Akāro uccāraṇattho, itisaddo panānantaravuttanidassanattho, aṃiti yaṃ akārato paraṃ vuttaṃ bindu, taṃ niggahītaṃ nāma hoti. Rassassaraṃ nissāya gayhati, karaṇaṃ niggahetvā gayhatīti vā niggahītaṃ.

'अ' कार हा उच्चारणासाठी आहे, 'इति' हा शब्द नंतर सांगितलेल्याच्या निदर्शनासाठी आहे. 'अं' मध्ये 'अ' कारानंतर जो बिंदू सांगितला आहे, त्याला 'निग्गहीत' म्हणतात. रस्व स्वराचा आश्रय घेऊन ग्रहण केले जाते, किंवा उच्चारणाचे साधन (करण) रोखून (निग्रह करून) ग्रहण केले जाते म्हणून ते 'निग्गहीत' होय.

Karaṇaṃ niggahetvāna, mukhenāvivaṭena yaṃ;

Vuccate niggahītanti, vuttaṃ bindu sarānugaṃ.

उच्चारणाचे साधन (करण) रोखून, तोंड उघडे न ठेवता जे उच्चारले जाते, त्याला 'निग्गहीत' म्हणतात; हा स्वराच्या मागे येणारा बिंदू आहे असे म्हटले आहे.

Idha avuttānaṃ parasamaññānampi payojane sati gahaṇatthaṃ paribhāsamāha.

येथे न सांगितलेल्या इतर (व्याकरणातील) संज्ञांचेही प्रयोजन असताना ग्रहण करण्यासाठी परिभाषा सांगतात.

11. Parasamaññā payoge.

११. प्रयोगात इतर संज्ञा (स्वीकारल्या जातात).

Yā ca pana parasmiṃ sakkataganthe, paresaṃ vā veyyākaraṇānaṃ samaññā ghosāghosalopasavaṇṇasaṃyogaliṅgādikā, tā payoge sati etthāpi yujjante.

आणि ज्या इतर संस्कृत ग्रंथात किंवा इतर वैयाकरणांच्या संज्ञा आहेत, जसे की घोष, अघोष, लोप, सवर्ण, संयोग, लिंग इत्यादी, त्या प्रयोगात असताना येथेही लागू होतात.

Parasmiṃ, paresaṃ vā samaññā parasamaññā, veyyākaraṇe, veyyākaraṇamadhītānaṃ vā samaññātyattho. Payujjanaṃ payogo, viniyogo.

इतरांमध्ये किंवा इतरांची संज्ञा म्हणजे 'परसमञ्ञा' (इतर संज्ञा). व्याकरणामध्ये किंवा व्याकरण शिकलेल्यांची संज्ञा असा याचा अर्थ आहे. प्रयोगात आणणे म्हणजे 'प्रयोग' किंवा 'विनियोग'.

Tattha vaggānaṃ paṭhamadutiyā, sakāro ca aghosā. Vaggānaṃ tatiyacatutthapañcamā, ya ra lava ha ḷā cāti ekavīsati ghosā nāma.

त्यामध्ये वर्गांचे पहिले व दुसरे (व्यंजन) आणि 'स' कार हे 'अघोष' आहेत. वर्गांचे तिसरे, चौथे व पाचवे (व्यंजन) आणि य, र, ल, व, ह, ळ हे एकवीस 'घोष' नावाचे आहेत.

Ettha ca vaggānaṃ dutiyacatutthā dhanitātipi vuccanti, itare sithilāti. Vināso lopo. Rassassarā sakadīghehi aññamaññaṃ savaṇṇā nāma, ye sarūpātipi vuccanti. Sarānantaritāni [Pg.7] byañjanāni saṃyogo. Dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavaṃ liṅgaṃ. Vibhatyantaṃ padaṃ. Iccevamādi.

आणि येथे वर्गांचे दुसरे व चौथे (व्यंजन) 'धणित' (महाप्राण) असेही म्हटले जातात, इतर 'सिथिल' (अल्पप्राण) आहेत. विनाश म्हणजे 'लोप'. रस्व स्वर आपापल्या दीर्घ स्वरांसह परस्परांचे 'सवर्ण' नावाचे असतात, ज्यांना 'सरूप' असेही म्हणतात. स्वरांनी अंतर न ठेवलेली (एकत्र आलेली) व्यंजने म्हणजे 'संयोग'. धातू, प्रत्यय आणि विभक्ती सोडून अर्थयुक्त असणारे ते 'लिंग'. विभक्तीने अंत होणारे ते 'पद'. इत्यादी.

Iti saññāvidhānaṃ.

हे संज्ञाविधान समाप्त झाले.

Sarasandhividhāna

स्वरसंधी विधान.

Atha sarasandhi vuccate.

आता स्वरसंधी सांगितली जात आहे.

Loka aggapuggalo, paññā indriyaṃ, tīṇi imāni, no hi etaṃ, bhikkhunī ovādo, mātu upaṭṭhānaṃ, sametu āyasmā, abhibhū āyatanaṃ, dhanā me atthi, sabbe eva, tayo assu dhammā, asanto ettha na dissanti itīdha sarādisaññāyaṃ sabbasandhikaraṇaṭṭhāne byañjanaviyojanatthaṃ paribhāsamāha.

लोक अग्गपुग्गलो, पञ्ञा इन्द्रियं, तीणि इमानि, नो हि एतं, भिक्खुनी ओवादो, मातु उपट्ठानं, समेतु आयस्मा, अभिभू आयतनं, धना मे अत्थि, सब्बे एव, तयो अस्सु धम्मा, असन्तो एत्थ न दिस्सन्ति – येथे स्वरादी संज्ञांमध्ये सर्व संधी करण्याच्या ठिकाणी व्यंजने वेगळी करण्यासाठी परिभाषा सांगतात.

12. Pubbamadhoṭhitamassaraṃ sarena viyojaye.

१२. आधीच्या स्वररहित व्यंजनाला खाली ठेवून स्वरापासून वेगळे करावे.

Sarenāti nissakke karaṇavacanaṃ, sahayoge vā, sandhitabbe sarasahitaṃ pubbabyañjanaṃ anatikkamanto adhoṭhitamassarañca katvā sarato viyojayeti sarato byañjanaṃ viyojetabbaṃ. Ettha ca assaraggahaṇasāmatthiyena ‘‘byañjana’’nti laddhaṃ.

'सरेण' (sarena) हे अपादान (निस्सक्क) किंवा करण विभक्तीमध्ये आहे, किंवा सहयोगाच्या अर्थात आहे. संधी करताना, स्वरासह असलेल्या पूर्व व्यंजनाचे उल्लंघन न करता आणि खाली असलेल्या स्वराला स्वररहित करून स्वरापासून व्यंजनाला वेगळे करावे. आणि येथे 'अस्सर' (स्वररहित) या शब्दाच्या सामर्थ्याने 'व्यंजन' असा अर्थ प्राप्त होतो.

13. Sarā sare lopaṃ.

स्वर पुढे असताना स्वरांचा लोप होतो.

Sarā kho sabbepi sare pare ṭhite lopaṃ papponti. Lopoti adassanaṃ anuccāraṇaṃ. Ettha sarāti kāriyīniddeso. Bahuvacanaṃ panettha ekekasmiṃ sare pare bahūnaṃ lopañāpanatthaṃ. Sareti nimittaniddeso, nimittasattamī cāyaṃ, nimittopādānasāmatthiyato vaṇṇakālabyavadhāne sandhikāriyaṃ na hoti. Lopanti kāriyaniddeso, idaṃ pana suttaṃ [Pg.8] upari paralopavidhānato pubbalopavidhānanti daṭṭhabbaṃ, evaṃ sabbattha sattamīniddese pubbasseva vidhi, na parassa vidhānanti veditabbaṃ.

१३. सर्वच स्वर पुढे स्वर असताना लोप पावतात. 'लोप' म्हणजे न दिसणे, उच्चार न करणे. येथे 'सरा' (स्वर) हा कार्य करणाऱ्याचा निर्देश आहे. येथे बहुवचन हे एका स्वराच्या पुढे अनेक स्वरांचा लोप दर्शवण्यासाठी आहे. 'सरे' (स्वर पुढे असताना) हा निमित्ताचा निर्देश आहे, आणि ही निमित्त सप्तमी आहे. निमित्त ग्रहणाच्या सामर्थ्यामुळे वर्णांच्या काळाच्या व्यवधानात संधीचे कार्य होत नाही. 'लोपं' (लोप) हा कार्याचा निर्देश आहे. हे सूत्र पुढील परलोप विधानाच्या तुलनेत पूर्वलोप विधान आहे असे समजावे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी सप्तमी निर्देशात पूर्वपदाचाच विधी होतो, परपदाचा विधी होत नाही असे समजावे.

‘‘Assaraṃ, adhoṭhita’’nti ca vattate, siliṭṭhakathane paribhāsamāha.

'अस्सरं' (स्वररहित) आणि 'अधोठितं' (खाली ठेवलेले) हे अनुवृत्त होते. सुस्पष्ट कथनासाठी परिभाषा सांगतात.

14. Naye paraṃ yutte.

योग्य ठिकाणी पुढील अक्षराशी जोडावे.

Sararahitaṃ kho byañjanaṃ adhoṭhitaṃ parakkharaṃ naye yutte ṭhāneti paranayanaṃ kātabbaṃ. Ettha yuttaggahaṇaṃ niggahītanisedhanatthaṃ, tena ‘‘akkocchi maṃ avadhi ma’’ntiādīsu paranayanasandeho na hoti.

१४. स्वररहित आणि खाली ठेवलेले व्यंजन योग्य ठिकाणी पुढील अक्षराशी जोडावे. येथे 'युक्त' (युत्ते) हे ग्रहण निग्गहीतच्या (अनुस्वाराच्या) निषेधासाठी आहे, त्यामुळे 'अक्कोच्छि मं अवधि मं' इत्यादींमध्ये पुढील अक्षराशी जोडण्याचा संदेह राहत नाही.

Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, nohetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanā matthi, sabbeva, tayassu dhammā, asantettha na dissanti.

लोकग्गपुग्गलो, पञ्ञिन्द्रियं, तीणिमानि, नोहेतं, भिक्खुनोवादो, मातुपट्ठानं, समेतायस्मा, अभिभायतनं, धना मत्थि, सब्बेव, तयस्सु धम्मा, असन्तेत्थ न दिस्सन्ति.

Yassa idāni, saññā iti, chāyā iva, kathā eva kā, iti api, assamaṇī asi, cakkhu indriyaṃ, akataññū asi, ākāse iva, te api, vande ahaṃ, so ahaṃ, cattāro ime, vasalo iti, moggallāno āsi bījako, pāto evātīdha pubbalope sampatte ‘‘sare’’ti adhikāro, idha pana ‘‘atthavasā vibhattivipariṇāmo’’ti katvā ‘‘saro, saramhā, lopa’’nti ca vattamāne –

यस्स इदानि, सञ्ञा इति, छाया इव, कथा एव का, इति अपि, अस्समणी असि, चक्खु इन्द्रियं, अकतञ्ञू असि, आकासे इव, ते अपि, वन्दे अहं, सो अहं, चत्तारो इमे, वसलो इति, मोग्गल्लानो आसि बीजको, पातो एव – येथे पूर्वलोप प्राप्त होत असताना 'सरे' हा अधिकार आहे, परंतु येथे 'अर्थाच्या वशामुळे विभक्तीचा विपरिणाम होतो' असे मानून 'स्वरः, स्वरात्, लोपः' (सरो, सरम्हा, लोपं) हे अनुवृत्त होत असताना –

15. Vā paro asarūpā.

असमान स्वर पुढे असताना पुढील स्वराचा विकल्पेकरून लोप होतो.

Asamānarūpamhā saramhā paro saro lopaṃ pappoti vā. Samānaṃ rūpaṃ assāti sarūpo, na sarūpo asarūpo, asavaṇṇo[Pg.9]. Yasmā pana mariyādāyaṃ, abhividhimhi ca vattamāno āupasaggo viya vāsaddo dvidhā vattate, katthaci vikappe, katthaci yathāvavatthitarūpapariggahe, idha pana pacchime, tato niccamaniccamasantañca vidhimettha vāsaddo dīpeti. ‘‘Naye paraṃ yutte’’ti paraṃ netabbaṃ.

असमान रूप (असवर्ण) स्वराच्या पुढे असलेला पर स्वर कधीकधी (वा) लोप पावतो. ज्याचे रूप समान आहे तो 'सरूप' (सवर्ण), जो सरूप नाही तो 'असरूप' (असवर्ण). परंतु ज्याप्रमाणे मर्यादा आणि अभिविधी या अर्थांमध्ये वर्तणारा 'आ' हा उपसर्ग दोन प्रकारे वर्ततो, त्याचप्रमाणे 'वा' हा शब्द देखील दोन प्रकारे वर्ततो - कुठे विकल्पाने (पर्यायाने), तर कुठे यथाव्यवस्थित रूपाच्या ग्रहणाने (नियमनाने). येथे मात्र नंतरच्या (नियमन) अर्थात आहे. त्यामुळे, हा 'वा' शब्द येथे नित्य, अनित्य आणि नसलेल्या विधीला दर्शवितो. 'नये परं युत्ते' या सूत्रानुसार पुढील वर्णाशी जोडले पाहिजे.

Yassadāni yassa idāni, saññāti saññā iti, chāyāva chāyā iva, kathāva kā kathā eva kā, itīpi iti api, assamaṇīsi assamaṇī asi. Cakkhundriya miti niccaṃ. Akataññūsi akataññū asi, ākāseva ākāse iva, tepi te api, vandehaṃ vande ahaṃ, sohaṃ so ahaṃ, cattārome cattāro ime, vasaloti vasalo iti, moggallānosi bījako moggallāno āsi bījako, pātova pāto eva.

जसे की - यस्सदानि = यस्स + इदानि, सञ्ञाति = सञ्ञा + इति, छायाव = छाया + इव, का कथाव = का कथा + एव, इतीपि = इति + अपि, अस्समणीसि = अस्समणी + असि. 'चक्खुन्द्रियं इति' हे नित्य आहे. अकतञ्ञूसि = अकतञ्ञू + असि, आकासेव = आकासे + इव, तेपि = ते + अपि, वन्देहम = वन्दे + अहं, सोहं = सो + अहं, चत्तारोमे = चत्तारो + इमे, वसलोति = वसलो + इति, मोग्गल्लानोसि बीजको = मोग्गल्लानो + आसि + बीजको, पातोव = पातो + एव.

Idha na bhavati – pañcindriyāni, saddhindriyaṃ, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā iccādi.

येथे (हा नियम) लागू होत नाही – पञ्चiन्द्रियानि, सद्धिन्द्रियं, सत्तुत्तमो, एकूनवीसति, यस्सेते, सुगतोवादो, दिट्ठासवो, दिट्ठोघो, चक्खायतनं, तं कुतेत्थ लब्भा इत्यादींमध्ये.

Bhavati ca vavatthitavibhāsāya.

आणि व्यवस्थित विभाषेमुळे (नियमन करणाऱ्या विकल्पाने) हा नियम लागू होतो.

Avaṇṇato sarodānī-tīvevādiṃ vinā paro;

Na luppataññato dīgho, āsevādivivajjito.

'अ' वर्णापुढे असलेला पर स्वर 'इदानि', 'इति', 'एव' इत्यादींशिवाय इतर ठिकाणी लोप पावत नाही, आणि 'आसे' इत्यादींशिवाय तो दीर्घ होत नाही.

Bandhussa iva, upa ikkhati, upa ito, ava icca, jina īritaṃ, na upeti, canda udayo, yathā udake itīdha pubbāvaṇṇassarānaṃ [Pg.10] lope kate ‘‘paro, asarūpe’’ti ca vattate, tathā ‘‘ivaṇṇo yaṃ navā’’ti ito ivaṇṇaggahaṇañca, ‘‘vamodudantāna’’nti ito uggahaṇañca sīhagatiyā idhānuvattetabbaṃ.

बन्धुस्स इव, उप इक्खति, उप इतो, अव इच्च, जिन ईरितं, न उपेति, चन्द उदयो, यथा उदके इत्यादींमध्ये पूर्व अ-वर्ण स्वरांचा लोप केल्यावर, 'परो, असरूपे' हे सूत्र लागू होते. त्याचप्रमाणे 'इवण्णो यं नवा' या सूत्रातून 'इवण्ण' चे ग्रहण आणि 'वमोदुदन्तानं' या सूत्रातून 'उ' चे ग्रहण सिंहगतीने (सिंहवलोकनाने) येथे अनुवृत्तीद्वारे घेतले पाहिजे.

16. Kvacāsavaṇṇaṃ lutte.

१६. 'क्वचासवण्णं लुत्ते' (लोप झाल्यावर कधीकधी असवर्ण होतो).

Ivaṇṇabhūto, ukārabhūto ca paro saro asarūpe pubbassare lutte kvaci asavaṇṇaṃ pappoti. Natthi savaṇṇā etesanti asavaṇṇā, ekārokārā, tattha ṭhānāsannavasena ivaṇṇukārānamekārokārā honti.

पूर्व असरूप (असवर्ण) स्वराचा लोप झाल्यावर, पुढे असलेला 'इ-वर्ण' आणि 'उ-कार' रूप असलेला पर स्वर कधीकधी असवर्ण रूपाला प्राप्त होतो. ज्यांचे सवर्ण नाही ते 'असवर्ण' म्हणजे 'ए-कार' आणि 'ओ-कार' होत. त्यामध्ये उच्चारण स्थानाच्या सामीप्यतेमुळे (स्थान-आसन्नतेमुळे) 'इ-वर्ण' आणि 'उ-कार' यांच्या जागी अनुक्रमे 'ए-कार' आणि 'ओ-कार' होतात.

Bandhusseva, upekkhati, upeto, avecca, jineritaṃ, nopeti, candodayo, yathodake. Kvacīti kiṃ? Tatrime, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttaro. Lutteti kiṃ? Cha ime dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā. Asarūpeti kiṃ? Cattārimāni, mātupaṭṭhānaṃ.

जसे की - बन्धुस्सेव, उपेक्खति, उपेतो, अवेच्च, जिनेरितं, नोपेति, चन्दोदयो, यथोदके. 'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? तत्रिमे, यस्सिन्द्रियानि, महिद्धिको, सब्बीतियो, तेनुपसङ्कमि, लोकुत्तरो (येथे हा नियम लागू होत नाही). 'लुत्ते' (लोप झाल्यावर) असे का म्हटले आहे? छ इमे धम्मा, यथा इदं, कुसलस्स उपसम्पदा (येथे लोप न झाल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही). 'असरूपे' (असवर्ण असताना) असे का म्हटले आहे? चत्तारिमानि, मातुपट्ठानं (येथे सवर्ण असल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही).

Ettha ca satipi heṭṭhā vāggahaṇe kvacikaraṇato avaṇṇe eva lutte idha vuttavidhi hotīti daṭṭhabbaṃ. Tato idha na bhavati – diṭṭhupādānaṃ, pañcahupāli, mudindriyaṃ, yo missaroti.

आणि जरी खाली 'वा' चे ग्रहण असले, तरी 'क्वचि' या शब्दाच्या प्रयोगामुळे केवळ 'अ-वर्ण' स्वराचा लोप झाल्यावरच येथे सांगितलेला विधी (नियम) होतो, असे समजावे. त्यामुळे येथे हा नियम लागू होत नाही – दिट्ठुपादानं, पञ्चहुपालि, मुदिन्द्रियं, यो मिस्सरोति.

Tatra ayaṃ, buddha anussati, sa atthikā, paññavā assa, tadā ahaṃ, yāni idha bhūtāni, gacchāmi iti, ati ito, kikī iva, bahu upakāraṃ, madhu udakaṃ, su upadhāritaṃ, yopi ayaṃ[Pg.11], idāni ahaṃ, sace ayaṃ, appassuto ayaṃ, itara itarena, saddhā idha vittaṃ, kamma upanissayo, tathā upamaṃ, ratti uparato, vi upasamo iccatra pubbassarānaṃ lope kate –

तत्र अयं, बुद्ध अनुस्सति, स अत्थिका, पञ्ञवा अस्स, तदा अहं, यानि इध भूतानि, गच्छामि इति, अति इतो, किकी इव, बहु उपकारं, मधु उदकं, सु उपधारितं, योपि अयं, इदानि अहं, सचे अयं, अप्पस्सुतो अयं, इतर इतरेन, सद्धा इध वित्तं, कम्म उपनिस्सयो, तथा उपमं, रत्ति उपरतो, वि उपसमो इत्यादींमध्ये पूर्व स्वरांचा लोप केल्यावर –

‘‘Kvacī’’ti adhikāro, ‘‘paro, lutte’’ti ca vattate.

'क्वचि' हा अधिकार आहे, आणि 'परो, लुत्ते' यांची अनुवृत्ती होते.

17. Dīghaṃ.

१७. 'दीघं' (दीर्घ होतो).

Saro kho paro pubbassare lutte kvaci dīghabhāvaṃ pappotīti ṭhānāsannavasena rassassarānaṃ savaṇṇadīgho.

पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर, पुढे असलेला पर स्वर कधीकधी दीर्घत्वाला प्राप्त होतो; उच्चारण स्थानाच्या सामीप्यतेमुळे (स्थान-आसन्नतेमुळे) र्‍हस्व स्वरांचा सवर्ण दीर्घ होतो.

Tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, paññavāssa, tadāhaṃ, yānīdha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, yopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo.

जसे की - तत्रायं, बुद्धानुस्सति, सात्थिका, पञ्ञवास्स, तदाहं, यानीध भूतानि, गच्छामीति, अतीतो, किकीव, बहूपकारं, मधूदकं, sूपधारितं, योपायं, इदानाहं, सचायं, अप्पस्सुतायं, इतरीतरेन, सद्धीध वित्तं, कम्मूपनिस्सयो, तथूपमं, रत्तूपरतो, वूपसमो.

Kvacīti kiṃ? Aciraṃ vata’yaṃ kāyo, kimpimāya, tīṇimāni, pañcasupādānakkhandhesu, tassattho, pañcaṅgiko, munindo, satindriyaṃ, lahuṭṭhānaṃ, gacchāmahaṃ, tatridaṃ, pañcahupāli, natthaññaṃ. Lutteti kiṃ? Yathā ayaṃ, nimi iva rājā, kikī iva, su upadhāritaṃ.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? अचिरं वतयं कायो, किम्पिमाय, तीणिमानि, पञ्चसुपादानक्खन्धेषु, तस्सत्थो, पञ्चङ्गिको, मुनिन्दो, सतिन्द्रियं, लहुट्ठानं, गच्छामहं, तत्रिदं, पञ्चहुपालि, नत्थञ्ञं (येथे हा नियम लागू होत नाही). 'लुत्ते' (लोप झाल्यावर) असे का म्हटले आहे? यथा अयं, निमि इव राजा, किकी इव, सु उपधारितं (येथे लोप न झाल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही).

Lokassa [Pg.12] iti, deva iti, vi ati patanti, vi ati nāmenti, saṅghāṭi api, jīvitahetu api, vijju iva, kiṃsu idha vittaṃ, sādhu iti itīdha parassarānaṃ lope kate –

लोकस्स इति, देव इति, वि अति पतन्ति, वि अति नामेन्ति, सङ्घाटि अपि, जीवितहेतु अपि, विज्जु इव, किंसु इध वित्तं, साधु इति इत्यादींमध्ये पर स्वरांचा लोप केल्यावर –

‘‘Lutte, dīgha’’nti ca vattate.

'लुत्ते, दीघं' यांची अनुवृत्ती होते.

18. Pubbo ca.

१८. 'पुब्बो च' (पूर्व स्वर देखील).

Pubbo saro parassare lutte kvacidīghaṃ pappoti. Caggahaṇaṃ luttadīghaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ, taṃ ‘‘cānukaḍḍhitamuttaratra nānuvattate’’ti ñāpanatthaṃ.

पर स्वराचा लोप झाल्यावर, पूर्व स्वर कधीकधी दीर्घत्वाला प्राप्त होतो. 'च' चे ग्रहण 'लुत्त' आणि 'दीघ' यांच्या ग्रहणाचे अनुकर्षण (ओढून आणणे) करण्यासाठी आहे, जेणेकरून 'च-काराने अनुकर्षित केलेले पुढे अनुवृत्त होत नाही' हे ज्ञापित (सूचित) व्हावे.

Lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti.

जसे की - लोकस्साति, देवाति, वीतिपतन्ति, वीतिनामेन्ति, सङ्घाटीपि, जीवितहेतूपि, विज्जूव, किंसूध वित्तं, साधूति.

Kvacīti kiṃ? Yassadāni, itissa, idānipi, tesupi, cakkhundriyaṃ, kinnumāva.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? यस्सदानि, इतिस्स, इदानिपि, तेसुपि, चक्खुन्द्रियं, किन्नुमाव (येथे हा नियम लागू होत नाही).

Adhigato kho me ayaṃ dhammo, putto te ahaṃ, te assa pahīnā, pabbate ahaṃ, ye assa itīdha pubbalope sampatte –

अधिगतो खो मे अयं धम्मो, पुत्तो ते अहं, ते अस्स पहीना, पब्बते अहं, ये अस्स इत्यादींमध्ये पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त झाला असता –

19. Yamedantassādeso.

१९. 'यमेदन्तस्सादेसो' (ए-कारान्त पदाच्या जागी 'य' आदेश होतो).

Ekārassa padantabhūtassa ṭhāne sare pare kvaci yakārādeso hoti. Akāremeteyesaddādissevāyaṃ vidhi, yanti yaṃ rūpaṃ, e eva anto edanto, ādesiṭṭhāne ādissatīti ādeso. ‘‘Byañjane’’ti adhikicca ‘‘dīgha’’nti dīgho.

पदाच्या शेवटी असलेल्या 'ए-कार' च्या जागी, पुढे स्वर असताना कधीकधी 'य-कार' आदेश होतो. हा विधी 'अकार', 'मे', 'ते', 'ये' इत्यादी शब्दांसाठीच आहे. 'य' हे जे रूप आहे, 'ए' च ज्याचा अंत आहे तो 'एदन्त' (ए-कारान्त), आणि आदेशाच्या जागी जो येतो तो 'आदेश' होय. 'व्यञ्जने' या अधिकाराखाली 'दीघं' या सूत्राने दीर्घ होतो.

Adhigato [Pg.13] kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā, pabbatyāhaṃ, yyāssa.

जसे की - अधिगतो खो म्यायं धम्मो, पुत्तो त्याहं, त्यास्स पहीना, पब्बत्याहं, य्यास्स.

Kvacīti kiṃ? Te nāgatā, puttā matthi. Antaggahaṇaṃ kiṃ? Dhammacakkaṃ pavattento, damento cittaṃ.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? ते नागता, पुत्ता मत्थि (येथे हा नियम लागू होत नाही). 'अन्त' (शेवटी) चे ग्रहण का केले आहे? धम्मचक्कं पवत्तेन्तो, दमेन्तो चित्तं (येथे पदाच्या शेवटी ए-कार नसल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही).

Yāvatako assa kāyo, tāvatako assa byāmo, ko attho, atha kho assa, ahaṃ kho ajja, yo ayaṃ, so assa, so eva, yato adhikaraṇaṃ, anu addhamāsaṃ, anu eti, su āgataṃ, su ākāro, du ākāro, cakkhu āpāthaṃ, bahu ābādho, pātu akāsi, na tu evātīdha –

यावतको अस्स कायो, तावतको अस्स ब्यामो, को अत्थो, अथ खो अस्स, अहं खो अज्ज, यो अयं, सो अस्स, सो एव, यतो अधिकरणं, anu अद्धमासं, अनु एति, सु आगतं, सु आकारो, दु आकारो, चक्खु आपाथं, बहु आबाधो, पातु अकासि, न तु एवाति इत्यादींमध्ये –

20. Vamodudantānaṃ.

२०. 'वमोदुदन्तानं' (ओ-कार आणि उ-कारान्त पदांच्या जागी 'व' आदेश होतो).

Okārukārānaṃ antabhūtānaṃ sare pare kvaci vakārādeso hoti. Ka kha ya tasaddādiokārassedaṃ gahaṇaṃ.

पदाच्या शेवटी असलेल्या 'ओ-कार' आणि 'उ-कार' च्या जागी, पुढे स्वर असताना कधीकधी 'व-कार' आदेश होतो. हे ग्रहण 'क', 'ख', 'य', 'त' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी असलेल्या 'ओ-कार' साठी आहे.

Yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, yvāyaṃ, svassa, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, anvaddhamāsaṃ, anvebhi, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva.

यावतक्वस्स कायो (जेवढा त्याचा देह), तावतक्वस्स ब्यामो (तेवढा त्याचा विस्तार), क्वत्थो (काय अर्थ), अथ ख्वस्स (त्यानंतर त्याला), अहं ख्वज्ज (मी आज नक्कीच), य्वायं (जो हा), स्वस्स (तो त्याचा), स्वेव (तोच), यत्वाधिकरणं (ज्या अधिकरणामुळे), अन्वद्धमासं (प्रत्येक पंधरवड्याला), अन्वेभि (यांच्या मागोमाग), स्वागतं (सुस्वागतम), स्वाकारो (चांगला आकार), द्वाकारो (दोन प्रकार), चक्ख्वापाथं (दृष्टीपथात), बह्वाबाधो (खूप आजारी), पात्वाकासि (प्रकट केले), न त्वेव (पण असे मुळीच नाही).

Kvacīti kiṃ? Ko attho, atha kho aññatarā, yohaṃ, sohaṃ, cattārome, sāgataṃ, sādhāvuso, hotūti. Antaggahaṇaṃ kiṃ? Savanīyaṃ, viravanti.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? को अत्थो (काय अर्थ), अथ खो अञ्ञतरा (त्यानंतर एक स्त्री), योहं (जो मी), सोहं (तो मी), चत्तारोमे (हे चार), सागतं (स्वागत), साधावुसो (ठीक आहे मित्रा), होतूति (असे होवो). 'अन्त' ग्रहण कशासाठी? सवनीयं (ऐकण्यायोग्य), विरवन्ति (ते ओरडतात).

Paṭisanthāravutti [Pg.14] assa, sabbā vitti anubhuyyate, vi añjanaṃ, vi ākato, nadī āsanno itīdha maṇḍūkagatiyā ‘‘asarūpe’’ti vattate.

'पटिसन्थारवुत्ति अस्स' (त्याची आदरातिथ्याची वृत्ती असावी), 'सब्बा वित्ती अनुभुय्यते' (सर्व संपत्ती भोगली जाते), 'वि अञ्जनं' (व्यंजन), 'वि आ कतो' (व्याकृत/स्पष्ट केलेले), 'नदी आसन्नो' (नदीच्या जवळ) यामध्ये 'मण्डूकगती'ने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे अनुवृत्तीने) 'असरूपे' (असमान स्वराच्या बाबतीत) हा अधिकार येतो.

21. Ivaṇṇo yaṃ navā.

२१. इ-वर्ण (इ, ई) च्या जागी 'य' होतो, विकल्पाने.

Pubbo ivaṇṇo asarūpe sare pare yakāraṃ pappoti navā. I eva vaṇṇo ivaṇṇo, navāsaddo kvacisaddapariyāyo.

असमान स्वर पुढे असताना, पूर्व 'इ-वर्ण' (इ, ई) च्या जागी विकल्पाने 'य'कार होतो. 'इ' हाच वर्ण म्हणजे 'इ-वर्ण' होय. 'नवा' (विकल्पाने) हा शब्द 'क्वचि' (काही ठिकाणी) या शब्दाचाच पर्याय आहे.

Paṭisanthāravutyassa, sabbā vityānubhuyyate, byañjanaṃ, byākato, nadyāsanno.

(उदाहरणे:) पटिसन्थारवुत्यस्स (पटिसन्थारवुत्ति + अस्स), सब्बा वित्यानुभुय्यते (वित्ती + अनुभुय्यते), ब्यञ्जनं (वि + अञ्जनं), ब्याकतो (वि + आकृतो), nadyāsanno (नदी + आसन्नो).

Navāti kiṃ? Pañcahaṅgehi, tāni attani, gacchāmahaṃ, muttacāgī anuddhato. Asarūpeti kiṃ? Itihidaṃ, aggīva, atthīti.

'नवा' (विकल्पाने) असे का म्हटले आहे? (कारण काही ठिकाणी हा नियम लागू होत नाही, जसे की:) पञ्चहङ्गेहि (पाच अंगांनी), तानि अत्तनि (ते स्वतःमध्ये), गच्छामहं (मी जातो), मुत्तचागी अनुद्धतो (मुक्त त्यागी उद्धत नसलेला). 'असरूपे' (असमान स्वराच्या बाबतीत) असे का म्हटले आहे? (समान स्वर असताना हा नियम लागू होत नाही, जसे की:) इतिहिदं (इति + इदं), अग्गीव (अग्गि + इव), अत्थीति (अत्थि + इति).

Ati antaṃ, ati odātā, pati ayo, pati āharati, pati eti, iti assa, iti etaṃ, itiādi itīdha ‘‘ivaṇṇo yaṃ navā’’ti yakārādese sampatte –

'अति अन्तं', 'अति ओदाता', 'पति अयो', 'पति आहरति', 'पति एति', 'इति अस्स', 'इति एतं', 'इतिआदि' इत्यादी ठिकाणी 'इवण्णो यं नवा' या सूत्राने 'य'कार आदेश प्राप्त झाला असता -

22. Sabbo canti.

२२. संपूर्ण 'ति' च्या जागी 'च'कार होतो.

Atipatiitīnaṃ tisaddassedaṃ gahaṇaṃ.

हे ग्रहण 'अति', 'पति' आणि 'इति' या शब्दांमधील 'ति' या शब्दाचे आहे.

Sabbo tiicceso saddo sare pare kvaci cakāraṃ pappoti. Tīti niddesato akatayakārassevāyaṃ vidhi, itarathā kvaciggahaṇassa ca ‘‘atissa cantassā’’tisuttassa ca niratthakatā siyā. ‘‘Paradvebhāvo ṭhāne’’ti dvittaṃ.

स्वर पुढे असताना, संपूर्ण 'ति' हा शब्द काही ठिकाणी 'च'कार प्राप्त करतो. 'ति' अशा निर्देशामुळे हा नियम ज्याचा 'य'कार झालेला नाही अशा शब्दालाच लागू होतो; अन्यथा 'क्वचि' ग्रहण आणि 'अतिस्स चन्तस्स' हे सूत्र निरर्थक ठरेल. 'परद्वेभावो ठाने' या सूत्राने द्वित्व होते.

Accantaṃ[Pg.15], accodātā, paccayo, paccāharati, pacceti, iccassa, iccetaṃ, iccādi.

(उदाहरणे:) अच्चन्तं (अति + अन्तं), अच्चोदाता (अति + ओदाता), पच्चयो (पति + अयो), पच्चाहरति (पति + आहरति), पच्चेति (पति + एति), इच्चस्स (इति + अस्स), इच्चेतं (इति + एतं), इच्चादि (इति + आदि).

Kvacīti kiṃ? Itissa, iti ākaṅkhamānena.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? (कारण काही ठिकाणी हा नियम लागू होत नाही, जसे की:) इतिस्स, इति आकङ्खमानेन.

‘‘Te na vāivaṇṇe’’ti ito ‘‘na ivaṇṇe’’ti ca vattate.

'ते न वाइवण्णे' या सूत्रातून 'ना इवण्णे' (इ-वर्णाच्या बाबतीत नाही) याची अनुवृत्ती येते.

23. Atissa cantassa.

२३. 'अति' च्या शेवटी असलेल्या 'ति' च्या जागी 'च'कार होत नाही.

Atiiccetassa antabhūtassa tisaddassa ivaṇṇe pare ‘‘sabbo caṃ tī’’ti vuttarūpaṃ na hoti. Atissāti atiupasaggānukaraṇametaṃ. Tenevettha vibhattilopābhāvo. Ettha ca antasaddo saddavidhinisedhappakaraṇato atisaddantabhūtaṃ tisaddameva vadati, na ivaṇṇanti daṭṭhabbaṃ, itarathā idaṃ suttameva niratthakaṃ siyā.

'अति' या उपसर्गाच्या शेवटी असलेल्या 'ति' या शब्दाच्या पुढे 'इ-वर्ण' (इ, ई) असताना, 'सब्बो चं ती' या सूत्राने सांगितलेले रूप (म्हणजे 'च'कार) होत नाही. 'अतिस्स' हे 'अति' या उपसर्गाचे अनुकरण आहे. म्हणूनच येथे विभक्तीचा लोप होत नाही. आणि येथे 'अन्त' शब्द शब्दविधीच्या निषेध प्रकरणामुळे 'अति' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'ति' शब्दालाच दर्शवतो, 'इ-वर्णा'ला नाही, असे समजले पाहिजे; अन्यथा हे सूत्रच निरर्थक ठरेल.

‘‘Ivaṇṇo yaṃ navā’’tīdha, asarūpādhikārato;

Ivaṇṇassa sarūpasmiṃ, yādeso ca na sambhave.

'इवण्णो यं नवा' या सूत्रात 'असरूप' (असमान स्वर) चा अधिकार असल्यामुळे, इ-वर्णाच्या पुढे समान स्वर असताना 'य'कार आदेश संभवत नाही.

Cakāro anuttasamuccayattho, tena itipatīnamantassa ca na hoti. Ati isigaṇo atīsigaṇo, evaṃ atīto, atīritaṃ, itīti, itīdaṃ, patīto.

(सूत्रातील) 'च'कार हा न सांगितलेल्या गोष्टींच्या समुच्चयासाठी आहे, त्यामुळे 'इति' आणि 'पति' यांच्या शेवटी असलेल्या 'ति' च्या जागी देखील (इ-वर्ण पुढे असताना 'च'कार) होत नाही. (उदाहरणे:) अति इसिगणो = अतीसिगणो, तसेच अतीतो, अतीरितं, इतीति, इतीदं, पतीतो.

Abhi akkhānaṃ, abhi uggato, abhi okāso itīdha yakāre sampatte –

'अभि अक्खानं', 'अभि उग्गतो', 'अभि ओकासो' इत्यादी ठिकाणी 'य'कार प्राप्त झाला असता -

‘‘Sare’’ti vattate.

'सरे' (स्वर पुढे असताना) याची अनुवृत्ती येते.

24. Abbho abhi.

२४. स्वर पुढे असताना 'अभि' या संपूर्ण शब्दाच्या जागी 'अब्भ' आदेश होतो.

Abhiiccetassa sabbassa sare pare abbhādeso hoti.

'अभि' या संपूर्ण शब्दाच्या जागी स्वर पुढे असताना 'अब्भ' आदेश होतो.

‘‘Abhī’’ti paṭhamantassa, vuttiyaṃ chaṭṭhiyojanaṃ;

Ādesāpekkhato vuttaṃ, ‘‘aṃmo’’tiādike viya.

सूत्रात 'अभि' हा प्रथमेत असला तरी, वृत्तीमध्ये (स्पष्टीकरणात) षष्ठी विभक्तीची योजना केली आहे; कारण आदेशाच्या अपेक्षेने 'अंमो' इत्यादी सूत्रांप्रमाणे असे म्हटले आहे.

Pubbassaralopo[Pg.16], abbhakkhānaṃ, abbhuggato, abbhokāso.

पूर्व स्वराचा लोप होऊन - अब्भक्खानं (अभि + अक्खानं), अब्भुग्गतो (अभि + उग्गतो), अब्भोकासो (अभि + ओकासो) अशी रूपे बनतात.

Adhi agamā, adhi upagato, adhi ogāhetvā itīdha

'अधि अगमा', 'अधि उपगतो', 'अधि ओगाहेत्वा' इत्यादी ठिकाणी -

25. Ajjho adhi.

२५. स्वर पुढे असताना 'अधि' या संपूर्ण शब्दाच्या जागी 'अज्झ' आदेश होतो.

Adhiiccetassa sabbassa sare pare ajjhādeso hoti. Ajjhagamā, ajjhupagato, ajjhogāhetvā.

'अधि' या संपूर्ण शब्दाच्या जागी स्वर पुढे असताना 'अज्झ' आदेश होतो. (उदाहरणे:) अज्झगमा (अधि + अगमा), अज्झुपगतो (अधि + उपगतो), अज्झोगाहेत्वा (अधि + ओगाहेत्वा).

Abhi icchitaṃ, adhi īritaṃ itīdha

'अभि इच्छितं', 'अधि ईरितं' इत्यादी ठिकाणी -

‘‘Abbho abhi, ajjho adhī’’ti ca vattate.

'अब्भो अभि' आणि 'अज्झो अधि' यांची अनुवृत्ती येते.

26. Te na vā ivaṇṇe.

२६. ते (अभि आणि अधि हे उपसर्ग) इ-वर्ण पुढे असताना विकल्पाने 'अब्भ' आणि 'अज्झ' होत नाहीत.

Te ca kho abhiadhiiccete upasaggā ivaṇṇe pare abbho ajjhoiti vuttarūpā na honti vā. Saralopaparanayanāni. Abhicchitaṃ, adhīritaṃ. Vāti kiṃ? Abbhīritaṃ, ajjhiṇamutto, ajjhiṭṭho.

ते 'अभि' आणि 'अधि' हे उपसर्ग 'इ-वर्ण' पुढे असताना विकल्पाने 'अब्भ' आणि 'अज्झ' या रूपांमध्ये बदलत नाहीत. (येथे) स्वराचा लोप आणि पर-नयन (पुढील स्वराशी जोडणे) होते. (उदाहरणे:) अभिच्छितं (अभि + इच्छितं), अधीरितं (अधि + ईरितं). 'वा' (विकल्पाने) असे का म्हटले आहे? (कारण विकल्पाने हे आदेश होतात, जसे की:) अब्भीरितं (अभि + ईरितं), अज्झिणमुत्तो (अधि + इणमुत्तो), अज्झिट्ठो (अधि + इट्ठो).

Ekamidha ahantīdha

'एकं इध अहं' यामध्ये -

27. Do dhassa ca.

२७. स्वर पुढे असताना 'ध' च्या जागी काही ठिकाणी 'द'कार होतो.

Dhaiccetassa sare pare kvaci dakāro hoti. Ekasaddato parassa idhassa dhakārassevāyaṃ, saralopadīghā. Ekamidāhaṃ. Kvacīti kiṃ? Idheva.

स्वर पुढे असताना 'ध' च्या जागी काही ठिकाणी 'द'कार होतो. 'एक' शब्दानंतर आलेल्या 'इध' मधील 'ध'काराचाच हा बदल आहे, ज्यामध्ये स्वराचा लोप आणि दीर्घत्व होते. (उदाहरण:) एकमिदाहं (एकं + इध + अहं). 'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? (कारण इतरत्र हा नियम लागू होत नाही, जसे की:) इधेव (इध + एव).

Casaddena kvaci sādhussa dhassa hakāro, yathā – sāhu dassanaṃ.

(सूत्रातील) 'च' शब्दाने काही ठिकाणी 'साधु' मधील 'ध' च्या जागी 'ह'कार होतो, जसे की - साहु दस्सनं (साधु दस्सनं).

Yathā eva tathā evātīdha

'यथा एव', 'तथा एव' इत्यादी ठिकाणी -

‘‘Navā’’ti vattate, ‘‘saramhā’’ti ca.

'नवा' (विकल्पाने) आणि 'सरम्हा' (स्वरापासून) यांची अनुवृत्ती येते.

28. Evādissa [Pg.17] ri pubbo ca rasso.

२८. 'एव' इत्यादींच्या सुरुवातीच्या स्वराच्या जागी 'रि' होतो आणि पूर्व स्वर र्‍हस्व होतो.

Yathātathādvayaparassedaṃ gahaṇaṃ. Dīghasaramhā parassa evasaddādibhūtassa ekārassa rikāro hoti, pubbo ca saro rasso hoti navā. Yathariva, tathariva. Navāti kiṃ? Yatheva, tatheva.

हे ग्रहण 'यथा' आणि 'तथा' या दोन्ही शब्दांनंतर येणाऱ्या शब्दांसाठी आहे. दीर्घ स्वराच्या पुढे असलेल्या 'एव' शब्दाच्या सुरुवातीच्या 'ए'काराच्या जागी 'रि'कार होतो आणि पूर्व स्वर विकल्पाने र्‍हस्व होतो. (उदाहरणे:) यथरिव (यथा + एव), तथरिव (तथा + एव). 'नवा' (विकल्पाने) असे का म्हटले आहे? (कारण विकल्पाने हा नियम लागू न झाल्यास:) यथेव, तथेव अशी रूपे होतात.

Ti antaṃ,ti addhaṃ, aggi agāre, sattamī atthe, pañcamī antaṃ, du aṅgikaṃ, bhikkhu āsane, puthu āsane, sayambhū āsane itīdha yavādesesu sampattesu –

'ति अन्तं', 'ति अद्धं', 'अग्गि अगारे', 'सत्तमी अत्थे', 'पञ्चमी अन्तं', 'दु अङ्गिकं', 'भिक्खु आसने', 'पुथु आसने', 'सयम्भू आसने' इत्यादी ठिकाणी 'य' आणि 'व' आदेश प्राप्त झाले असता -

‘‘Saññā’’ti vattate.

“संज्ञा” चे अनुवर्तन होते.

29. Ivaṇṇuvaṇṇā jhalā.

२९. इ-वर्ण आणि उ-वर्ण हे ‘झ’ आणि ‘ल’ संज्ञक असतात.

Ivaṇṇauvaṇṇaiccete yathākkamaṃ jhalasaññā honti. Vaṇṇaggahaṇaṃ savaṇṇaggahaṇatthaṃ.

‘इ-वर्ण’ आणि ‘उ-वर्ण’ यांना अनुक्रमे ‘झ’ आणि ‘ल’ संज्ञा प्राप्त होते. ‘वर्ण’ ग्रहण हे सवर्ण (समान वर्णांच्या) ग्रहणासाठी आहे.

Jhalasaññā pasaññāva, na liṅgantaṃva nissitā;

Ākhyāte liṅgamajjhe ca, dviliṅgante ca dassanā.

‘झ’ आणि ‘ल’ संज्ञा ही ‘प’ संज्ञेप्रमाणेच आहे, ती केवळ प्रातिपदिकाच्या (लिंगाच्या) अंतावरच अवलंबून नसते; कारण ती आख्यात (क्रियापद), प्रातिपदिकाच्या मध्ये आणि दोन्ही लिंगांच्या शेवटी देखील दिसून येते.

30. Jhalānamiyuvā sare vā.

३०. स्वर पुढे असताना ‘झ’ आणि ‘ल’ यांच्या जागी अनुक्रमे ‘इय्’ आणि ‘उव्’ हे आदेश पर्यायाने (विकल्पाने) होतात.

Jhalaiccetesaṃ iyauvaiccete ādesā honti vā sare pare, saralopo.

स्वर पुढे असताना ‘झ’ आणि ‘ल’ यांच्या जागी ‘इय्’ आणि ‘उव्’ हे आदेश विकल्पाने होतात, आणि (पूर्व) स्वराचा लोप होतो.

Tiyantaṃ, tiyaddhaṃ, aggiyāgāre, sattamiyatthe, pañcamiyantaṃ, duvaṅgikaṃ, bhikkhuvāsane, puthuvāsane, sayambhuvāsane. Vāti kiṃ? Agyāgāre, sattamīatthe, bhikkhuāsane nisīdati.

तियन्तं (ति-अन्तं), तियड्ढं (ति-अड्ढं), अग्गियागारे (अग्गि-आगारे), सत्तमियत्थे (सत्तमि-अत्थे), पञ्चमियन्तं (पञ्चमि-अन्तं), दुवङ्गिकं (दु-अङ्गिकं), भिक्खुवासने (भिक्खु-आसने), पुथुवासने (पुथु-आसने), सयम्भुवासने (सयम्भु-आसने). ‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? अग्यागारे, सत्तमीअत्थे, भिक्खु आसने निसीदति (येथे हा नियम लागू होत नाही).

Go ajinaṃ, go eḷakaṃ itīdha

‘गो अजिनं’, ‘गो एळकं’ यामध्ये -

‘‘Go, avo, samāse’’ti ca vattate.

“गो”, “अवो”, “समासे” यांचे अनुवर्तन होते.

31. O [Pg.18] sare ca.

३१. आणि स्वर पुढे असताना ‘ओ’ चा (अव आदेश होतो).

Goiccetassa okārassa sare pare avādeso hoti samāse. Gavājinaṃ, gaveḷakaṃ. Casaddaggahaṇena uvaṇṇassa uvaavādesā. Yathā – bhuvi, pasavo.

समासामध्ये स्वर पुढे असताना ‘गो’ मधील ‘ओ’ काराचा ‘अव’ आदेश होतो. उदा. गवाजिनं (गव-अजिनं), गवेळकं (गव-एळकं). ‘च’ शब्दाच्या ग्रहणाने उ-वर्णाचा ‘उव’ आणि ‘अव’ आदेश होतो. जसे - भुवि, पसवो.

Putha evātīdha

‘पुथ एव’ यामध्ये -

32. Go sare puthassāgamo kvaci.

३२. स्वर पुढे असताना ‘पुथ’ शब्दाला कधीकधी ‘ग’ चा आगम होतो.

Puthaiccetassa nipātassa ante kvaci gakārāgamo hoti sare pare. Āgacchatīti āgamo, asantuppatti āgamo. Ettha ca ‘‘sare’’ti nimittāsannavasena puthassa anteti labbhati. Puthageva, putha eva.

‘पुथ’ या निपाताच्या शेवटी स्वर पुढे असताना कधीकधी ‘ग’ काराचा आगम होतो. जो येतो तो ‘आगम’ (नवीन वर्णाचा प्रवेश), जो पूर्वी नव्हता त्याची उत्पत्ती म्हणजे आगम. आणि येथे “सरे” (स्वर पुढे असताना) या निमित्ताच्या सान्निध्यामुळे ‘पुथ’ च्या शेवटी (आगम होतो) असे समजले जाते. उदा. पुथगेव, पुथ एव.

Pā evātīdha

‘पा एव’ यामध्ये -

‘‘Sare, go, āgamo, kvacī’’ti ca vattate.

“सरे”, “गो” (ग-आगम), “आगमो”, “क्वचि” यांचे अनुवर्तन होते.

33. Pāssa canto rasso.

३३. आणि ‘पा’ चा अंत्य स्वर र्‍हस्व होतो.

Pāiccetassa ante sare pare kvaci gakārāgamo hoti, pāssa anto ca saro rasso hoti. Pageva vutyassa, pā eva.

स्वर पुढे असताना ‘पा’ या शब्दाच्या शेवटी कधीकधी ‘ग’ काराचा आगम होतो, आणि ‘पा’ चा अंत्य स्वर र्‍हस्व होतो. उदा. पगेव (पा + एव = पगेव), किंवा ‘पा एव’ असेच राहते.

‘‘Vā, sare’’ti ca vattate.

“वा”, “सरे” यांचे अनुवर्तन होते.

34. Yava ma da na ta ra lā cāgamā.

३४. य, व, म, द, न, त, र, ल हे आगम होतात.

Sare pare yakārādayo aṭṭha āgamā honti vā. Casaddena gakārāgamo ca, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

स्वर पुढे असताना य-कार इत्यादी आठ आगम विकल्पाने होतात. ‘च’ शब्दाने ‘ग’ काराचा आगम देखील होतो. येथे ‘वा’ हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियम मर्यादित करण्यासाठी) आहे.

Tattha [Pg.19] yakārāgamo yathādibho ikārekārādīsu. Yathā idaṃ yathayidaṃ, byañjaneti adhikicca ‘‘rassa’’nti rassattaṃ, yathā idaṃ vā, yathā eva, yathāyeva, yatheva, evaṃ māyidaṃ, māyevaṃ, taṃyidaṃ, taṃyeva, nayidaṃ, nayimassa, nayimāni, navayime dhammā, buddhānaṃyeva, santiyeva, bodhiyāyeva, satiyeva, pathavīyeva, dhātuyeva, tesuyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ.

त्यापैकी, ‘य’ काराचा आगम ‘यथा’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘इ’ कार, ‘ए’ कार इत्यादी पुढे असताना होतो. जसे - यथा इदं = यथयिदं (येथे ‘व्यञ्जने’ या अधिकारातील ‘रस्सं’ सूत्राने र्‍हस्वत्व होते), किंवा ‘यथा इदं’ असेच राहते; यथा एव = यथायेव, यथेव; याचप्रमाणे - मायिदं, मायेवं, तंयिदं, तंयेव, नयिदं, नयिमस्स, नयिमानि, नवयिमे धम्मा, बुद्धानंयेव, सन्तियेव, बोधियायेव, सतियेव, पठवीयेव, धातुयेव, तेसुयेव, सोयेव, पाटियेक्कं.

Tathā sare vipariyādito ca. Vi añjanā viyañjanā, byañjanā vā, evaṃ viyākāsi, byākāsi. Pariantaṃ pariyantaṃ, evaṃ pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānamiti niccaṃ. Ni āyogo niyāyogo. Idha na bhavati, parikkhato, upaparikkhati.

तसेच, स्वर पुढे असताना ‘वि’, ‘परि’ इत्यादी उपसर्गानंतरही (य-कार आगम होतो). जसे - वि अञ्जना = वियञ्जना किंवा ब्यञ्जना; याचप्रमाणे - वियाकासि, ब्याकासि; परि अन्तं = परियन्तं; याचप्रमाणे - परियादानं, परियुट्ठानं, परियेसति, परियोसानं हे नित्य होते; नि आयोगो = नियायोगो. येथे (काही ठिकाणी) होत नाही - परिक्खतो, उपपरिक्खति.

Vakāro tisaddādito avaṇṇukāresu. Ti aṅgulaṃ tivaṅgulaṃ, evaṃ tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā.

‘व’ कार आगम ‘ति’ इत्यादी शब्दांनंतर अ-वर्ण आणि उ-कार पुढे असताना होतो. जसे - ति अङ्गुलं = तिवङ्गुलं; याचप्रमाणे - तिवङ्गिकं, भूवादयो, मिगी भन्ता वुदिक्खति, पवुच्चति, पागुञ्ञवुजुता.

Makāro lahuppabhutito sare chandānurakkhaṇādimhi. Lahu essati lahumessati, evaṃ garumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjayi, ekamekassa, yena midhekacce, āsatimeva.

‘म’ कार आगम ‘लहु’ इत्यादी शब्दांनंतर स्वर पुढे असताना छंदोभंग टाळण्यासाठी (वृत्त रक्षणासाठी) इत्यादी प्रसंगी होतो. जसे - लहु एस्सति = लहुमेस्सति; याचप्रमाणे - गरुमेस्सति, इधमाहु, केन ते इध मिज्झति, भद्रो कसामिव, आकासे मभिपूजायि, एकमेकस्स, yeन मिधेकच्चे, आसतिमेव.

Dakāro [Pg.20] uupasagga saki kenaci kiñci kismiñci koci sammā yāva tāva puna ya te’tattasādīhi. Uupasaggato niccaṃ, u aggo udaggo, evaṃ udayo, udapādi, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti.

‘द’ कार आगम ‘उ’ उपसर्गापासून आणि सकि, केनचि, किञ्चि, किस्मिञ्चि, कोचि, सम्मा, याव, ताव, पुन, य, ते, अत्त इत्यादी शब्दांनंतर होतो. ‘उ’ उपसर्गापासून तो नित्य होतो. जसे - उ अग्गो = उदग्गो; याचप्रमाणे - उदयो, उदपादि, उदाहतं, उदितो, उदीरितं, उदेति.

Nipātato ca, saki eva sakideva, evaṃ sakadāgāmi, mahāvuttisuttena ikārassa akāro. Tathā kenacideva, kiñcideva, kismiñcideva, kocideva, sammā attho sammadattho, rassattaṃ. Evaṃ sammadakkhāto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva.

आणि निपातांपासून देखील (द-आगम होतो). जसे - सकि एव = सकिदेव; याचप्रमाणे - सकदागामि (येथे ‘महावृत्ति’ सूत्राने इ-काराचा अ-कार होतो); तसेच - केनचिदेव, किञ्चिदेव, किस्मिञ्चिदेव, कोचिदेव; सम्मा अत्थो = सम्मदत्थो (येथे र्‍हस्वत्व होते); याचप्रमाणे - सम्मदक्खातो, सम्मदञ्ञा विमुत्तानं, सम्मदेव, यावदत्थं, यावदेव, तावदेव, पुनदेव.

Nāmato, yadatthaṃ, tadatthaṃ, yadantarā, tadantarā, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, sadatthapasuto siyā. Yatetattasehi samāseyeva.

नामांपासून (द-आगम होतो). जसे - यदत्थं (य-अत्थं), तदत्थं (त-अत्थं), यदन्तरा, तदन्तरा, तदङ्गविमुत्ति, एतदत्थं, अत्तदत्थं, सदत्थपसुतो सिया. ‘य’, ‘त’, ‘एत’, ‘स’ या शब्दांशी केवळ समासातच (हा आगम होतो).

Ādisaddena aññadatthaṃ, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva rattiṃ, ahudeva bhayaṃ.

‘आदि’ शब्दाने - अञ्ञदत्थं, मनसा दञ्ञा विमुत्तानं, बहुदेव रत्तिं, अहुदेव भयं.

Vāti kiṃ? Kenaci atthakāmena, sammā aññāya, yāvāhaṃ, tāvāhaṃ, punāparaṃ, attatthaṃ.

‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? केनचि अत्थकामेन, सम्मा अञ्ञाय, यावाहं, तावाहं, पुनापरं, अत्तत्थं (येथे द-आगम होत नाही).

Nakāro āyatādimhi. Ito āyati ito nāyati, ciraṃ nāyati.

‘न’ कार आगम ‘आयति’ इत्यादी शब्दांच्या पूर्वी होतो. जसे - इतो आयति = इतो नायति, चिरं नायति.

Takāro yasmā tasmā ajjādito ihaggādimhi. Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge.

‘त’ कार आगम ‘यस्मा’, ‘तस्मा’, ‘अज्ज’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘इह’, ‘अग्ग’ इत्यादी पुढे असताना होतो. जसे - यस्मातिह (यस्मा-इह), तस्मातिह (तस्मा-इह), अज्जतग्गे (अज्ज-अग्गे).

Rakāro [Pg.21] ni dupātu puna dhī pāta caturādito. Ni antaraṃ nirantaraṃ, evaṃ nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ. Du atikkamo duratikkamo, durāgataṃ, duruttaṃ. Pāturahosi, pāturahesuṃ. Punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti. Dhiratthu. Pātarāso.

‘र’ कार आगम ‘नि’, ‘दु’, ‘पातु’, ‘पुन’, ‘धी’, ‘पात’, ‘चतुर्’ इत्यादी शब्दांनंतर होतो. जसे - नि अन्तरं = निरन्तरं; याचप्रमाणे - निरालयो, निरिन्धनो, निरीहकं, निरुत्तरो, निरोजं; दु अतिक्कमो = दुरतिक्कमो, दुरागतं, दुरुत्तं; पातुरहोसि, पातुरहेसुं; पुनरागच्छेय्य, पुनरुत्तं, पुनरेव, पुनरेति; धिरत्थु; पातरासो.

Catusaddādito, caturaṅgikaṃ, caturārakkhā, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ. Bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā.

‘चतु’ शब्दापासून - चतुरङ्गिकं, चतुरा रक्खा, चतुरिद्धिपादपटिलाभो, चतुरोघनिथरणत्थं; भत्तुरत्थे, वुत्तिरेसा, पठवीधातूरेवेसा.

Tathā sarato ivevesu chandānurakkhaṇe. Nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakūṭe, āraggeriva sāsapo, sāsaporiva āragge, usabhoriva, sabbhireva samāsetha.

तसेच, स्वराच्या पुढे ‘इव’ आणि ‘एव’ असताना छंदोभंग टाळण्यासाठी (र-आगम होतो). जसे - नक्खत्तराजारिव तारकानं, विज्जुरिवब्भकूटे, आरग्गेरिव सासपो, सासपोरिव आरग्गे, उसभोरिव, सब्भिरेव समासेथ.

Vāti kiṃ? Dvādhiṭṭhitaṃ, pātvākāsi, punapi.

‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? द्वाधिट्ठितं, पात्वाकासि, पुनपि (येथे र-आगम होत नाही).

Lakāro chasaṅkhyāhi. Laḷānamaviseso. Cha abhiññā chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷāsīti, chaḷaṃsā, saḷāyatanaṃ.

‘ल’ कार आगम ‘छ’ (सहा) या संख्येच्या पुढे होतो. ‘ल’ आणि ‘ळ’ यांच्यात भेद मानला जात नाही. जसे - छ अभिञ्ञा = चळभिञ्ञा, चळङ्गं, चळासीति, चळंसा, सळायतनं.

Vāti kiṃ? Cha abhiññā.

‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? छ अभिञ्ञा (येथे ल-आगम होत नाही).

Iti sarasandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.

अशा प्रकारे स्वरसंधीचे विधान समाप्त झाले.

Itthiliṅga

स्त्रीलिंग

Atha [Pg.81] itthiliṅgāni vuccante.

आता स्त्रीलिंगी शब्द सांगितले जातात.

Akāranto itthiliṅgasaddo appasiddho.

अ-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्द आढळत नाही.

Ākāranto itthiliṅgo kaññāsaddo. ‘‘Kañña’’iti ṭhite –

आ-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्द 'कञ्ञा' (कन्या) असा आहे. 'कञ्ञ' अशी स्थिती असताना –

176. Itthiyamato āppaccayo.

१७६. स्त्रीलिंगामध्ये 'आ' प्रत्यय होतो.

Itthiyaṃ vattamānā akārantato liṅgamhā paro āppaccayo hoti.

स्त्रीलिंग व्यक्त करताना, अ-कारान्त प्रातिपदिकाच्या पुढे 'आ' प्रत्यय होतो.

Pakatyatthajotakā itthi-ppaccayā syādayo viya;

Ṇādayo paccayatthassa, sakatthassāpi vācakā.

'सि' इत्यादी प्रत्ययांप्रमाणे स्त्रीलिंगी प्रत्यय हे मूळ अर्थाचे द्योतक असतात; तर 'ण' इत्यादी प्रत्यय हे प्रत्ययाच्या अर्थाचे किंवा स्वतःच्या अर्थाचेही वाचक असतात.

‘‘Saralopo’’tiādinā pubbassare lutte, paranayane ca kate ‘‘dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavaṃ liṅga’’nti vuttattāva paccayantassāpi aliṅgattā vibhattuppattiyamasampattāyaṃ ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃ vā’tavetunādīsu cā’’ti ettha vaggahaṇena itthippaccayantassāpi nāmabyapadeso. Pure viya syādyuppatti, ‘‘sesato lopaṃ gasipī’’ti silopo. Sā kaññā.

“सरलोपो...” इत्यादी सूत्राने पूर्व स्वराचा लोप होऊन आणि पर-संयोजन केल्यावर, “धातुप्रत्ययविभक्तिवर्जितमर्थवद् लिङ्गम्” (धातू, प्रत्यय आणि विभक्ती सोडून अर्थयुक्त शब्दाला प्रातिपदिक म्हणतात) असे म्हटले असल्यामुळे, प्रत्ययान्त शब्दाला प्रातिपदिकत्व नसल्याने विभक्तीची उत्पत्ती प्राप्त होत नसताना, “तद्धितसमासकितका नामं वाऽतवेतुनादीसु च” या सूत्रातील 'वा' च्या ग्रहणाने स्त्रीलिंगी प्रत्ययान्त शब्दाला देखील 'नाम' (प्रातिपदिक) ही संज्ञा मिळते. पूर्वीप्रमाणेच 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते आणि “सेसतो लोपं गसिपी” या सूत्राने 'सि' चा लोप होतो. (अशा प्रकारे) 'सा कञ्ञा' (ती मुलगी) हे रूप बनते.

Bahuvacane ‘‘ālapane si gasañño’’ti ito ‘‘sañño’’, ‘‘te itthikhyā po’’ti ito ‘‘itthikhyā’’ti ca vattate.

बहुवचनामध्ये, “आलपने सि गसञ्ञो” या सूत्रातून “सञ्ञो” (संज्ञा) आणि “ते इत्थिख्या पो” या सूत्रातून “इत्थिख्या” (स्त्रीलिंगी संज्ञक) हे अनुवृत्तीने येते.

177. Ā gho.

१७७. 'आ' ची 'घ' संज्ञा होते.

Liṅgassanto ākāro yadā itthikhyo, tadā ghasañño hotīti ghasaññāyaṃ ‘‘ghapato ca yonaṃ lopo’’ti [Pg.82] vikappena yolopo. Tā kaññā kaññāyo.

प्रातिपदिकाच्या शेवटी असलेला 'आ' जेव्हा स्त्रीलिंगी असतो, तेव्हा त्याला 'घ' संज्ञा होते. 'घ' संज्ञा झाल्यावर “घपतो च योनां लोपो” या सूत्राने विकल्पाने 'यो' चा लोप होतो. (अशा प्रकारे) 'ता कञ्ञा', 'कञ्ञायो' (त्या मुली) ही रूपे बनतात.

Ālapane ‘‘sakhato gasse vā’’ti ito ‘‘gassā’’ti vattate.

संबोधन विभक्तीमध्ये, “सखतो गस्से वा” या सूत्रातून “गस्स” (ग-संज्ञकाचा) हे अनुवृत्तीने येते.

178. Ghate ca.

१७८. आणि 'घ' संज्ञक शब्दाच्या पुढे 'ए' होतो.

Ghato parassa gassa ekāro hoti, saralopādi. Bhoti kaññe, bhotiyo kaññā kaññāyo.

'घ' संज्ञक शब्दाच्या पुढील 'ग' (संबोधन एकवचन 'सि') चा 'ए' कार होतो, आणि नंतर स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. 'भोति कञ्ञे' (हे मुली!), 'भोतियो कञ्ञा', 'कञ्ञायो' (हे मुलींनो!) ही रूपे बनतात.

Aṃmhi saralopapakatibhāvā kaññaṃ, kaññā kaññāyo.

'अं' (द्वितीया एकवचन) प्रत्यय असताना स्वरलोप आणि प्रकृतीभाव होऊन 'कञ्ञं' हे रूप बनते, आणि बहुवचनात 'कञ्ञा', 'कञ्ञायो' अशी रूपे बनतात.

Tatiyādīsu ‘‘āya catutthekavacanassa tū’’ti ito ‘‘āyo, ekavacanāna’’nti ca vattate.

तृतीया इत्यादी विभक्तींमध्ये, “आय चतुत्थेकवचनस्स तू” या सूत्रातून “आय” आणि “एकवचनानं” हे अनुवृत्तीने येते.

179. Ghato nādīnaṃ.

१७९. 'घ' संज्ञक शब्दाच्या पुढील 'ना' इत्यादी प्रत्ययांचा (आय आदेश होतो).

Ghasaññato liṅgassākārā paresaṃ nādīnaṃ smiṃpariyantānaṃ ekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ āyādeso hoti. Saralopaparanayanāni. Kaññāya, kaññāhi kaññābhi, kaññāya, kaññānaṃ, kaññāya, kaññāhi kaññābhi, kaññāya, kaññānaṃ.

'घ' संज्ञा असलेल्या प्रातिपदिकाच्या 'आ' कारानंतर येणाऱ्या, 'ना' पासून 'स्मिं' पर्यंतच्या एकवचनी विभक्ती प्रत्ययांच्या समूहाचा 'आय' असा आदेश होतो. त्यानंतर स्वरलोप आणि पर-संयोजन होते. (अशा प्रकारे) 'कञ्ञाय' (तृतीया एकवचन), 'कञ्ञाहि', 'कञ्ञाभि' (तृतीया बहुवचन), 'कञ्ञाय' (चतुर्थी एकवचन), 'कञ्ञानं' (चतुर्थी बहुवचन), 'कञ्ञाय' (पंचमी एकवचन), 'कञ्ञाहि', 'कञ्ञaभि' (पंचमी बहुवचन), 'कञ्ञाय' (षष्ठी एकवचन), 'कञ्ञानं' (षष्ठी बहुवचन) ही रूपे बनतात.

Smiṃmhi –

'स्मिं' (सप्तमी एकवचन) प्रत्यय असताना –

180. Ghapato smiṃ yaṃ vā.

१८०. 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दाच्या पुढील 'स्मिं' चा विकल्पाने 'यं' होतो.

Ghapato parassa smiṃvacanassa yaṃ hoti vā, aññatthāyādeso. Kaññāyaṃ kaññāya, kaññāsu.

'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दाच्या पुढील 'स्मिं' विभक्ती प्रत्ययाचा विकल्पाने 'यं' होतो, आणि पक्षी (दुसऱ्या पक्षात) 'आय' आदेश होतो. (अशा प्रकारे) 'कञ्ञायं', 'कञ्ञाय' (सप्तमी एकवचन) आणि 'कञ्ञासु' (सप्तमी बहुवचन) ही रूपे बनतात.

Evamaññepi –

याचप्रमाणे इतर शब्दही चालतात –

Saddhā medhā paññā vijjā, cintā mantā vīṇā taṇhā;

Icchā mucchā ejā māyā, mettā mattā sikkhā bhikkhā.

सद्धा (श्रद्धा), मेधा, पञ्ञा (प्रज्ञा), विज्जा (विद्या), चिन्ता, मन्ता (मंत्रणा), वीणा, तण्हा (तृष्णा); इच्छा, मुच्छा (मूर्च्छा), एजा (तृष्णा/कंपन), माया, मेत्ता (मैत्री), मत्ता (मात्रा), सिक्खा (शिक्षा/शिक्षण), भिक्खा (भिक्षा).

Jaṅghā [Pg.83] gīvā jivhā vācā,Chāyā āsā gaṅgā nāvā;

Gāthā senā lekhā sālā,Mālā velā pūjā khiḍḍā.

जङ्घा (जंघा/पिंडरी), गीवा (ग्रीवा/मान), जिव्हा, वाचा; छाया, आसा (आशा), गङ्गा, नावा (नाव/नौका); गाथा, सेना, लेखा, साला (शाळा/शाला); माला, वेला (वेळ/वेळा), पूजा, खिड्ढा (क्रीडा/खेळ).

Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasiṇā pajā;

Devatā vaṭṭakā godhā, balākā parisā sabhā.

पिपासा (तहान), वेदना, सञ्ञा (संज्ञा), चेतना, तसिणा (तृष्णा), पजा (प्रजा); देवता, वट्टका (लावा पक्षी), गोधा (घोरपड), बलाका (बगळा), परिसा (परिषद), सभा.

Ūkāsephālikā laṅkā, salākā vālikā sikhā;

Visākhā visikhā sākhā, vacā vañjhā jaṭā ghaṭā.

ऊका (ऊ), सेफालिका (पारिजातक), लङ्का, सलाका (सळई), वालिका (वाळू), सिखा (शिखा/शेंडा); विसाखा (विशाखा), विसिखा (गल्ली/रस्ता), साखा (शाखा/फांदी); वचा (वेखंड), वञ्झा (वांझ), जटा, घटा (समूह/घडा).

Jeṭṭhā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā;

Kathā niddā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā.

जेट्ठा (ज्येष्ठा), सोण्डा (सोंड/दारुडी स्त्री), वितण्डा (वितंडवाद); करुणा, वनिता, लता; कथा, niद्दा (निद्रा), सुधा, राधा; वासना, सिंसपा (शिसवीचे झाड), पपा (पाणपोई).

Pabhā sīmā khamā jāyā,Khattiyā sakkharā surā;

Dolā tulā silā līlā,Lāle’lā mekhalā kalā.

पभा (प्रभा/प्रकाश), सीमा, खमा (क्षमा/पृथ्वी), जाया (पत्नी); खत्तिया (क्षत्रिय स्त्री), सक्खरा (साखर/खडी), सुरा (मद्य); दोला (पालखी/झोपाळा), तुला (तराजू), सिला (शिला/दगड), लीला; लाला (लाळ), एला (वेलची), मेखला (कमरपट्टा), कला.

Vaḷavā’lambusā mūsā, mañjūsā sulasā disā;

Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā vasudhādayo.

वळवा (घोडी), अलम्बुसा (एक वनस्पती/अप्सरा), मूसा (मुशी/ओतण्याचे पात्र); मञ्जूसा (पेटी/मंजुषा), सुलसा (तुळस/एक स्त्री), दिसा (दिशा); नासा (नाक), जुण्हा (चांदणे), गुहा, ईहा (चेष्टा/इच्छा), लसिका, वसुधा इत्यादी.

Ammādīnaṃ ālapaneva rūpabhedo. Ammā, ammā ammāyo.

'अम्मा' (आई) इत्यादी शब्दांच्या केवळ संबोधन विभक्तीतच रूपांमध्ये फरक होतो. 'अम्मा' (प्रथमा एकवचन), 'अम्मा', 'अम्मायो' (प्रथमा बहुवचन).

Gassa ‘‘ghate cā’’ti ekāre sampatte –

“घते च” या सूत्राने 'ग' (संबोधन एकवचन) चा 'ए' कार प्राप्त होत असताना –

181. Na ammādito.

१८१. 'अम्मा' इत्यादी शब्दांच्या पुढे (ए-कार) होत नाही.

Ammā annāiccevamādito parassa gassa ālapanekavacanassa na ekārattaṃ hoti. ‘‘Ākāro vā’’ti rassattaṃ.

'अम्मा', 'अन्ना' इत्यादी शब्दांच्या पुढे येणाऱ्या संबोधन एकवचनाच्या 'ग' चा 'ए' कार होत नाही. “आकारो वा” या सूत्राने (अन्त्य स्वराचा) विकल्पाने र्‍हस्व होतो.

Bhoti amma bhoti ammā, bhotiyo ammā ammāyo. Evaṃ annā, annā annāyo, bhoti anna bhoti annā, bhotiyo annā annāyo. Ambā[Pg.84], ambā ambāyo, bhoti amba bhoti ambā, bhotiyo ambā ambāyo iccādi.

'भोति अम्म', 'भोति अम्मा' (हे आई!), 'भोतियो अम्मा', 'अम्मायो' (हे मातांनो!). याचप्रमाणे 'अन्ना' शब्द: 'अन्ना', 'अन्नायो'; 'भोति अन्न', 'भोति अन्ना'; 'भोतियो अन्ना', 'अन्नायो'. 'अम्बा' शब्द: 'अम्बा', 'अम्बायो'; 'भोति अम्ब', 'भोति अम्बा'; 'भोतियो अम्बा', 'अम्बायो' इत्यादी.

Ākārantaṃ.

आ-कारान्त शब्द समाप्त.

Ikāranto itthiliṅgo rattisaddo;

Tatheva syādyuppatti, silopo, ratti.

इ-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्द 'रत्ति' (रात्र) असा आहे. पूर्वीप्रमाणेच 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती आणि 'सि' चा लोप होऊन 'रत्ति' हे रूप बनते.

Bahuvacane ‘‘saññā, ivaṇṇuvaṇṇā’’ti ca vattate.

बहुवचनामध्ये, “सञ्ञा” आणि “इवण्णुवण्णा” हे अनुवृत्तीने येते.

182. Te itthikhyā po.

१८२. ते (इ-वर्ण आणि उ-वर्ण) स्त्रीलिंगी असताना त्यांची 'प' संज्ञा होते.

Itthiyā ākhyā saññā itthikhyā, liṅgassantā te ivaṇṇuvaṇṇā yadā itthikhyā, tadā pasaññā hontīti pasaññāyaṃ ‘‘ghapato cā’’tiādinā yolopo, ‘‘yosu kata’’iccādinā dīgho. Rattī rattiyo ratyo vā, he ratti, he rattī he rattiyo.

स्त्रीलिंगाचे नाव किंवा संज्ञा म्हणजे 'इत्थिख्या'. प्रातिपदिकाच्या शेवटी असलेले ते इ-वर्ण आणि उ-वर्ण जेव्हा स्त्रीलिंगी असतात, तेव्हा त्यांना 'प' संज्ञा होते. 'प' संज्ञा झाल्यावर “घपतो च...” इत्यादी सूत्राने 'यो' चा लोप होतो, आणि “योसु कत...” इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो. (अशा प्रकारे) 'रत्ती', 'रत्तियो' किंवा 'रत्यो' ही रूपे बनतात. (संबोधनात) 'हे रत्ति', 'हे रत्ती', 'हे रत्तियो' अशी रूपे बनतात.

‘‘Aṃmo’’tiādinā niggahītaṃ, rattiṃ, rattī rattiyo;

Tatiyādīsu ‘‘ekavacanānaṃ, nādīna’’nti ca vattate.

“अंमो” इत्यादी सूत्राने निग्गहीत (अनुस्वार) होऊन 'रत्तिं' (द्वितीया एकवचन) आणि बहुवचनात 'रत्ती', 'रत्तियो' ही रूपे बनतात. तृतीया इत्यादी विभक्तींमध्ये “एकवचनानं” आणि “नादीनं” हे अनुवृत्तीने येते.

183. Pato yā.

१८३. 'प' संज्ञक शब्दाच्या पुढे (एकवचनी प्रत्ययांचा) 'या' आदेश होतो.

Pasaññato ivaṇṇuvaṇṇehi paresaṃ nādīnamekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ yāādeso hoti. Rattiyā, rattīhi rattībhi rattihi rattibhi, rattiyā, rattīnaṃ rattinaṃ.

'प' संज्ञा असलेल्या इ-वर्ण आणि उ-वर्णांनंतर येणाऱ्या एकवचनी विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी 'या' (yā) आदेश होतो. उदा. रत्तिया (rattiyā), रत्तीहि (rattīhi) रत्तीभि (rattībhi) रत्तिहि (rattihi) रत्तिभि (rattibhi), रत्तिया (rattiyā), रत्तीनं (rattīnaṃ) रत्तिनं (rattinaṃ).

Pañcamiyaṃ –

पंचमी विभक्तीमध्ये –

184. Amā pato smiṃsmānaṃ vā.

१८४. 'प' संज्ञक शब्दांनंतर 'स्मिं' आणि 'स्मा' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अं' आणि 'आ' आदेश विकल्पेकरून (वा) होतात.

Paiccetasmā paresaṃ smiṃ smāiccetesaṃ yathākkamaṃ aṃ āādesā honti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo[Pg.85], tena uvaṇṇantato na honti, ivaṇṇantatopi yathāpayogaṃ.

'प' या संज्ञेहून पर असलेल्या 'स्मिं' आणि 'स्मा' यांच्या जागी यथाक्रम 'अं' आणि 'आ' आदेश विकल्पेकरून होतात. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित-विभाषा (नियमबद्ध विकल्प) दर्शवण्यासाठी आहे, त्यामुळे उ-कारान्त शब्दांनंतर हे आदेश होत नाहीत, आणि इ-कारान्त शब्दांनंतरही प्रयोगाच्या आवश्यकतेनुसारच होतात.

‘‘Sare, yakāro’’ti ca vattate, sīhamaṇḍūkagatīhi yovacanekavacanaggahaṇañca.

“सरे, यकारो” (स्वराच्या पुढे असताना य-कार होतो) हे अनुवृत्तीने येते, आणि सिंहमंडूकगतीने 'यो' प्रत्यय आणि एकवचन यांचे ग्रहण होते.

185. Pasaññassa ca.

१८५. आणि 'प' संज्ञक शब्दाच्या...

Pasaññassa ivaṇṇassa yovacanekavacanavibhattīnamādese sare pare yakāro hoti. Ettha ca yakārassevādhikārato pasaññaggahaṇena ivaṇṇova gayhati, caggahaṇaṃ ‘‘ratto’’tiādīsu nivattanatthaṃ. Ratyā rattiyā, rattīhi rattībhi rattihi rattibhi, rattiyā, rattīnaṃ rattinaṃ. Smiṃvacane amādesayakārādesā, ratyaṃ. ‘‘Ghapato smiṃ yaṃ vā’’ti yaṃādeso, rattiyaṃ.

'प' संज्ञक इ-वर्णाच्या जागी, 'यो' प्रत्यय आणि एकवचनी विभक्ती प्रत्ययांचे आदेश झाले असता, पुढे स्वर असल्यास 'य' कार होतो. येथे 'य' काराच्याच अधिकारावरून 'प-संज्ञा' ग्रहणाने केवळ 'इ-वर्ण'च घेतला जातो. 'च' चे ग्रहण “रत्तो” इत्यादी रूपांमध्ये हा नियम रोखण्यासाठी (व्यावृत्तीसाठी) आहे. उदा. रत्या (ratyā), रत्तिया (rattiyā), रत्तीहि (rattīhi) रत्तीभि (rattībhi) रत्तिहि (rattihi) रत्तिभि (rattibhi), रत्तिया (rattiyā), रत्तीनं (rattīnaṃ) रत्तिनं (rattinaṃ). 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'अं' आदेश आणि 'य' आदेश होऊन 'रत्यं' (ratyaṃ) रूप बनते. “घपतो स्मिं यं वा” या सूत्राने 'यं' आदेश होऊन 'रत्तियं' (rattiyaṃ) रूप बनते.

Aññattha ‘‘aṃ, smiṃ, vā’’ti ca vattate.

इतर ठिकाणी “अं, स्मिं, वा” हे अनुवृत्तीने येते.

186. Ādito o ca.

१८६. 'आदि' शब्दाहून 'ओ' देखील होतो.

Ādiiccetasmā smiṃvacanassa aṃ oādesā honti vā. Casaddena aññasmāpi ā aṃ oādesā. Ratyā rattiṃ ratto rattiyā, rattīsu rattisu.

'आदि' या शब्दाहून 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी 'अं' आणि 'ओ' आदेश विकल्पेकरून होतात. 'च' शब्दाच्या प्रयोगामुळे इतर शब्दांहूनही 'आ', 'अं' आणि 'ओ' आदेश होतात. उदा. रत्या (ratyā), रत्तिं (rattiṃ), रत्तो (ratto), रत्तिया (rattiyā), रत्तीसु (rattīsu), रत्तिसु (rattisu).

Evamaññānipi –

याचप्रमाणे इतरही (शब्द चालतात) –

Patti yutti vutti kitti, mutti titti khanti kanti;

Santi tanti siddhi suddhi, iddhi vuddhi buddhi bodhi.

पत्ति (पायदळ सैनिक/प्राप्ती), युत्ति (युक्ती), वुत्ति (वृत्ती), कित्ति (कीर्ती), मुत्ति (मुक्ती), तित्ति (तृप्ती), खन्ति (शांती/क्षमा), कन्ति (कांती); सन्ति (शांती), तन्ति (तंतू/तंत्री), सिद्धि (सिद्धी), सुद्धि (शुद्धी), इद्धि (ऋद्धी/सिद्धी), वुद्धि (वृद्धी), बुद्धि (बुद्धी), बोधि (बोधी).

Bhūmi jāti pīti sūti, nandi sandhi sāṇi koṭi;

Diṭṭhi vuḍḍhi tuṭṭhi yaṭṭhi, pāḷi āḷi nāḷi keḷi;

Sati mati gati cuti, dhiti yuvati vikati.

भूमि (भूमी), जाति (जाती), पीति (प्रीती/आनंद), सूति (प्रसूती), नन्दि (आनंद), सन्धि (संधी), साणि (पडदा), कोटि (कोटी); दिट्ठि (दृष्टी), वुड्ढि (वृद्धी), तुट्ठि (तुष्टी/संतोष), यट्ठि (काठी), पाळि (पाळी/ओळ), आळि (ओळ/सखी), नाळि (नळी), केळि (क्रीडा); सति (स्मृती/सती), मति (मती), गति (गती), चुति (च्युती/मृत्यू), धिति (धैर्य), युवati (युवती), विकति (विकृती/प्रकार).

Rati ruci rasmi asani vasani osadhi aṅguli dhūli dundubhi doṇi aṭavi chavi ādīni ikārantanāmāni.

रति (रती), रुचि (रुची), रस्मि (किरण), असनि (विद्युत/वज्र), वसनि (वस्त्र), ओसधि (औषधी/वनस्पती), अङ्गुलि (बोट), धूलि (धूळ), दुन्दुभि (नगारा), दोणि (द्रोण/नाव), अटवि (अरण्य), छवि (त्वचा/कांती) इत्यादी इ-कारान्त नामे आहेत.

Ikārantaṃ.

इ-कारान्त (प्रकरण समाप्त).

Īkāranto [Pg.86] itthiliṅgo itthīsaddo;

‘‘Ittha’’itīdha ‘‘itthiyaṃ, paccayo’’ti ca vattate.

ई-कारान्त स्त्रीलिंगी 'इत्थी' (itthī) शब्द; येथे “इत्थ...” या सूत्रातून “इत्थियं” (स्त्रीलिंगात) आणि “पच्चयो” (प्रत्यय) यांची अनुवृत्ती येते.

187. Nadādito vā ī.

१८७. 'नदी' इत्यादी शब्दांहून विकल्पेकरून 'ई' (प्रत्यय होतो).

Nadādito vā anadādito vā itthiyaṃ vattamānā liṅgamhā īppaccayo hoti. Vāggahaṇamanadādisampiṇḍanatthaṃ, tena puthugavādito ca ī.

'नदी' इत्यादी किंवा नदी-व्यतिरिक्त इतर प्रातिपदिकांहून स्त्रीलिंगी अर्थ व्यक्त होत असताना 'ई' (ī) प्रत्यय होतो. 'वा' चे ग्रहण नदी-व्यतिरिक्त इतर शब्दांचा समावेश करण्यासाठी आहे, ज्यामुळे 'पुथु', 'गो' इत्यादी शब्दांहूनही 'ई' प्रत्यय होतो.

Saralope ‘‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’’ti asavaṇṇe sampatte pakatibhāvo nāmabyapadeso, syādyuppatti. Itthī, itthī ‘‘agho rassa’’ntiādinā rassattaṃ, itthiyo. Sambodhane ‘‘jhalapā rassa’’nti rassattaṃ. Bhoti itthi, bhotiyo itthī itthiyo.

स्वराचा लोप झाल्यावर “क्वचासवण्णं लुत्ते” या सूत्राने असवर्ण स्वर प्राप्त झाला असता, प्रकृतिभाव आणि नामसंज्ञा होऊन 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. 'इत्थी' (itthī - प्रथमा एकवचन), 'इत्थी' (प्रथमा बहुवचन), “अघो रस्सं” इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व होऊन 'इत्थियो' (itthiyo) रूप बनते. संबोधनात “झलपा रस्सं” या सूत्राने र्‍हस्व होऊन 'भोति इत्थि' (bhoti itthi - हे स्त्री!) आणि 'भोतियो इत्थी इत्थियो' (bhotiyo itthī itthiyo - हे स्त्रियांनो!) अशी रूपे बनतात.

Dutiyekavacane ‘‘ghapato smiṃ yaṃ vā’’ti ito ‘‘vā’’ti vattate.

द्वितीया एकवचनामध्ये “घपतो स्मिं यं वा” या सूत्रातून “वा” (विकल्पेकरून) याची अनुवृत्ती येते.

188. Aṃ yamīto pasaññato.

१८८. 'प' संज्ञक ई-काराहून पर असलेल्या 'अं' प्रत्ययाच्या जागी 'यं' आदेश होतो.

Pasaññato īkārato parassa aṃvacanassa yaṃ hoti vā. Itthiyaṃ itthiṃ, itthī itthiyo, itthiyā, itthīhi itthībhi, itthiyā, itthīnaṃ, itthiyā, itthīhi itthībhi, itthiyā, itthīnaṃ, itthiyaṃ itthiyā, itthīsu.

'प' संज्ञक ई-काराहून पर असलेल्या 'अं' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'यं' आदेश होतो. उदा. इत्थियं (itthiyaṃ) इत्थिं (itthiṃ), इत्थी (itthī) इत्थियो (itthiyo), इत्थिया (itthiyā), इत्थीहि (itthīhi) इत्थीभि (itthībhi), इत्थिया (itthiyā), इत्थीनं (itthīnaṃ), इत्थिया (itthiyā), इत्थीहि (itthīhi) इत्थीभि (itthībhi), इत्थिया (itthiyā), इत्थीनं (itthīnaṃ), इत्थियं (itthiyaṃ) इत्थिया (itthiyā), इत्थीसु (itthīsu).

Evaṃ nadī, nadī. Yolopābhāve ‘‘tato yonamo tū’’ti ettha tusaddena yonamokāro ca, ‘‘pasaññassa cā’’ti īkārassa yakāro, ‘‘yavataṃ talana’’iccādinā dyassa jakāro, dvittaṃ. Najjo sandanti, nadiyo.

याचप्रमाणे 'नदी' (nadī), 'नदी' (nadī) रूपे होतात. 'यो' प्रत्ययाचा लोप न झाल्यास “ततो योनमो तू” या सूत्रातील 'तु' शब्दाने 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'ओ' आदेश होतो, आणि “पसञ्ञस्स चा” या सूत्राने ई-काराच्या जागी 'य' कार होतो, तसेच “यवतं तलन...” इत्यादी सूत्राने 'द्य' च्या जागी 'ज' कार होऊन द्वित्व (दोन वेळा 'ज' म्हणजेच 'ज्ज') होते. उदा. नज्जो सन्दान्ति (najjo sandanti - नद्या वाहतात), नदियो (nadiyo).

Ettha [Pg.87] cevaṃ sijjhantānaṃ najjoādīnaṃ vuttiyaṃ ānattaggahaṇādinā nipphādanaṃ atraja sugatādīnaṃ viya nipphādanūpāyantaradassanatthanti daṭṭhabbaṃ.

येथे अशा प्रकारे सिद्ध होणाऱ्या 'नज्जो' इत्यादी रूपांचे वृत्तीमध्ये (टीकेमध्ये) 'आनत्त' इत्यादींच्या ग्रहणाने सिद्ध करणे हे 'अत्रज', 'सुगत' इत्यादी शब्दांप्रमाणे सिद्धीचा दुसरा उपाय दर्शवण्यासाठी आहे, असे समजावे.

He nadi, he nadī he najjo he nadiyo, nadiyaṃ nadiṃ, nadī najjo nadiyo.

हे नदि (he nadi), हे नदी (he nadī) हे नज्जो (he najjo) हे नदियो (he nadiyo), नदियं (nadiyaṃ) नदिं (nadiṃ), नदी (nadī) नज्जो (he najjo) नदियो (nadiyo).

Amādisutte ā patoti yogavibhāgena kvaci nāsānañcāttaṃ, tena na jaccā vasalo hoti, pathabyā ekarajjenāti ādi ca sijjhati, pure viya yakārajakārādesadvittāni.

“अमा...” इत्यादी सूत्रात “आ पतो” असा योगविभाग (नियम विभागणे) केल्यामुळे काही ठिकाणी 'ना' (तृतीया एकवचन) इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'आ' आदेश होतो. यामुळे “न जच्चा वसलो होति” (जन्माने कोणी वृषल/चांडाल होत नाही), “पथब्या एकरज्जेन” (पृथ्वीवरील एकाधिपत्यापेक्षा) इत्यादी रूपे सिद्ध होतात; यात पूर्वीप्रमाणेच य-कार, ज-कार आदेश आणि द्वित्व होते.

Najjā kataṃ nadiyā, nadīhi nadībhi, najjā nadiyā, nadīnaṃ, najjā nadiyā, nadīhi nadībhi, najjā nadiyā, nadīnaṃ, najjaṃ nadiyaṃ nadiyā, nadīsu.

नज्जा कतं (najjā kataṃ - नदीने केलेले) / नदिया (nadiyā), नदीहि (nadīhi) नदीभि (nadībhi), नज्जा (najjā) नदिया (nadiyā), नदीनं (nadīnaṃ), नज्जा (najjā) नदिया (nadiyā), नदीहि (nadīhi) नदीभि (nadībhi), नज्जा (najjā) नदिया (nadiyā), नदीनं (nadīnaṃ), नज्जं (najjaṃ) नदियं (nadiyaṃ) नदिया (nadiyā), नदीसु (nadīsu).

Aññepi –

इतरही (शब्द) –

Mahī vetaraṇī vāpī, pāṭalī kadalī ghaṭī;

Nārī kumārī taruṇī, vāruṇī brāhmaṇī sakhī.

मही (पृथ्वी), वेतरणी (वैतरणी नदी), वापी (विहीर/तळे), पाटली (पाडळ वृक्ष), कदली (केळी), घटी (घडा); नारी (स्त्री), कुमारी (मुलगी), तरुणी (तरुणी), वारुणी (मद्य/पश्चिम दिशा), ब्राह्मणी (ब्राह्मणी), सखी (मैत्रीण).

Gandhabbī kinnarī nāgī, devī yakkhī ajī migī;

Vānarī sūkarī sīhī, haṃsī kākī ca kukkuṭī –

गन्धब्बी (गंधर्व स्त्री), किन्नरी (किन्नर स्त्री), नागी (नाग स्त्री), देवी (देवी), यक्खी (यक्षिणी), अजी (शेळी), मिगी (हरिणी); वानरी (वानरी), सूकरी (डुकरीण), सीही (सिंहीण), हंसी (हंसिणी), काकी (कावळीण) आणि कुक्कुटी (कोंबडी) –

Iccādayo itthīsaddasamā.

इत्यादी शब्द 'इत्थी' (itthī) शब्दाप्रमाणे चालतात.

Tatheva mātulasaddato īppaccaye kate –

त्याचप्रमाणे 'मातुल' (मामा) शब्दाला 'ई' प्रत्यय लावल्यास –

189. Mātulādīnamānattamīkāre.

१८९. 'ई' प्रत्यय पुढे असताना 'मातुल' इत्यादी शब्दांना 'आन' (ān) आगम होतो.

Mātula ayyakavaruṇaiccevamādīnamanto ānattamāpajjate īkāre paccaye pare, antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, saralopādi. Mātulānī, evaṃ ayyakānī, varuṇānī, sesaṃ itthīsaddasamaṃ.

'ई' प्रत्यय पुढे असताना मातुल (मामा), अय्यक (आजोबा), वरुण इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आन' (ān) आगम होतो. येथील षष्ठी विभक्ती (मातुलादीनं) ही 'अंत' (शेवटचा वर्ण) या अपेक्षेने आहे. त्यानंतर स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. उदा. मातुलानी (mātulānī - मामी), याचप्रमाणे अय्यकानी (ayyakānī - आजी), वरुणानी (varuṇānī - वरुणाची पत्नी); उर्वरित रूपे 'इत्थी' शब्दाप्रमाणेच होतात.

Anadādīsu [Pg.88] puthusaddato īppaccayo. ‘‘O sare cā’’ti ettha casaddena ukārassa avādeso. Puthavī, puthaviyo. Sasmā smiṃsu puthabyā puthaviyā, puthabyā puthaviyā, puthabyaṃ puthaviyaṃ puthaviyā iccādi.

नदी-व्यतिरिक्त शब्दांमध्ये 'पुथु' शब्दाला 'ई' प्रत्यय होतो. “ओ सरे चा” या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'उ' काराच्या जागी 'अव' आदेश होतो. उदा. पुथवी (puthavī - पृथ्वी), पुथवियो (puthaviyo). 'सा', 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्यय असताना पुथब्या (puthabyā) पुथविया (puthaviyā), पुथब्या (puthabyā) पुथविया (puthaviyā), पुथब्यं (puthabyaṃ) पुथवियं (puthaviyaṃ) पुथविया (puthaviyā) इत्यादी रूपे होतात.

Gosaddato ‘‘nadādito vā ī’’ti īppaccayo. Mahāvuttinā vā ‘‘gāva se’’ti ettha gāvaiti yogavibhāgena vā okārassa āvādeso. Gāvī, gāvī gāviyo iccādi itthīsaddasamaṃ.

'गो' शब्दाला “नदादितो वा ई” या सूत्राने 'ई' प्रत्यय होतो. किंवा महावृत्तीनुसार “गाव से” या सूत्रातील 'गाव' असा योगविभाग केल्याने 'ओ' काराच्या जागी 'आव' आदेश होतो. उदा. गावी (gāvī - गाय), गावी (gāvī) गावियो (gāviyo) इत्यादी रूपे 'इत्थी' शब्दाप्रमाणे होतात.

‘‘Mānava’’itīdha ‘‘itthiyaṃ, vā, ī’’ti ca vattate.

येथे “मानव...” या सूत्रात “इत्थियं” (स्त्रीलिंगात), “वा” (विकल्पेकरून) आणि “ई” (प्रत्यय) यांची अनुवृत्ती येते.

190. Ṇava ṇika ṇeyya ṇantuhi.

१९०. 'णव', 'णिक', 'णेय्य' आणि 'णन्तु' प्रत्ययान्त शब्दांहून (स्त्रीलिंगात 'ई' प्रत्यय होतो).

Ṇava ṇika ṇeyya ṇantuppaccayantehi itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi īppaccayo hoti. Vādhikāro katthaci nivattanattho, saralopādi. Mānavī, evaṃ nāvikī, venateyyī, gotamī.

'णव', 'णिक', 'णेय्य' आणि 'णन्तु' हे प्रत्यय शेवटी असलेल्या प्रातिपदिकांहून स्त्रीलिंगी अर्थ व्यक्त होत असताना 'ई' प्रत्यय होतो. 'वा' चा अधिकार काही ठिकाणी हा नियम रोखण्यासाठी आहे. त्यानंतर स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. उदा. मानवी (mānavī), याचप्रमाणे नाविकी (nāvikī), वेनतेय्यी (venateyyī), गोतमी (gotamī).

‘‘Guṇavantu ī’’itīdha ‘‘vā’’ti vattate.

येथे “गुणवन्तु ई” या सूत्रात “वा” (विकल्पेकरून) याची अनुवृत्ती येते.

191. Ntussa tamīkāre.

१९१. ‘ई’ प्रत्यय पर असताना ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘त’ होतो.

Sabbasseva ntuppaccayassa takāro hoti vā īkārappaccaye pare, aññattha saralopādi. Guṇavatī, guṇavatī guṇavatiyo, guṇavantī, guṇavantī guṇavantiyo iccādi itthīsaddasamaṃ.

‘ई’ प्रत्यय पर असताना संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून ‘त’ कार होतो, इतर ठिकाणी स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. गुणवती, गुणवती गुणवतियो, गुणवन्ती, गुणवन्ती गुणवन्तियो इत्यादी रूपे ‘इत्थी’ (स्त्री) शब्दाप्रमाणे चालतात.

Evaṃ kulavatī, sīlavatī, yasavatī, rūpavatī, satimatī, gottamatī.

याचप्रमाणे कुलवती, शीलवती, यसवती, रूपवती, सतीमती, गोत्तमती ही रूपे होतात.

Mahantasaddato ‘‘nadādito vā ī’’ti īppaccayo, ntubyapadeso vikappena takārādeso. Mahatī mahantī.

‘महन्त’ शब्दाहून “नदादितो वा ई” या सूत्राने ‘ई’ प्रत्यय होतो, आणि ‘न्तु’ संज्ञेमुळे विकल्पेकरून ‘त’ कार आदेश होतो. (त्यामुळे) महती, महन्ती (अशी रूपे होतात).

‘‘Bhavanta ī’’itīdha ‘‘īkāre’’ti vattate.

“भवन्त ई” या सूत्रात “ईकारे” याचे अनुवर्तन होते.

192. Bhavato [Pg.89] bhoto.

१९२. ‘भवन्त’ शब्दाच्या जागी ‘भोत’ आदेश होतो.

Sabbasseva bhavantasaddassa bhotādeso hoti īkāre itthigate pare. Sā bhotī, bhotī bhotiyo, he bhoti, he bhotī bhotiyo iccādi.

स्त्रीलिंगी ‘ई’ प्रत्यय पर असताना संपूर्ण ‘भवन्त’ शब्दाच्या जागी ‘भोत’ आदेश होतो. सा भोती, भोती भोतियो, हे भोति, हे भोती भोतियो इत्यादी.

‘‘Bhikkhu’’ itīdha ‘‘itthiya’’nti vattate ‘‘vā’’ti ca.

“भिक्खु” या सूत्रात “इत्थियं” (स्त्रीलिंगात) आणि “वा” (विकल्पेकरून) यांचे अनुवर्तन होते.

193. Patibhikkhurājīkārantehi inī.

१९३. ‘पति’, ‘भिक्खु’, ‘राज’ आणि ‘ई’ कारान्त शब्दांहून ‘इनी’ प्रत्यय होतो.

Pati bhikkhu rāja iccetehi īkārantehi ca itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi inīppaccayo hoti.

स्त्रीलिंग व्यक्त करणाऱ्या ‘पति’, ‘भिक्खु’, ‘राज’ आणि ‘ई’ कारान्त प्रातिपदिकाहून (शब्दांहून) ‘इनी’ प्रत्यय होतो.

‘‘Saralopo’mādesa’’iccādisutte tuggahaṇena kvaci pubbalopassa nisedhanato ‘‘vā paro asarūpā’’ti saralopo. Bhikkhunī, bhikkhunī bhikkhuniyo iccādi.

“सरलोपोऽमादेस...” इत्यादी सूत्रात ‘तु’ च्या ग्रहणाने काही ठिकाणी पूर्व स्वराच्या लोपाचा निषेध होत असल्यामुळे, “वा परो असरूपा” या सूत्राने स्वराचा लोप होतो. (त्यामुळे) भिक्खुनी, भिक्खुनी भिक्खुनियो इत्यादी रूपे होतात.

Gahapatisaddato inī, ‘‘atta’’miti vattate.

‘गहपति’ शब्दाहून ‘इनी’ प्रत्यय होतो, आणि “अत्तं” (अकार) याचे अनुवर्तन होते.

194. Patissinīmhi.

१९४. ‘इनी’ प्रत्यय पर असताना ‘पति’ शब्दाच्या अन्त्य स्वराला ‘अ’ कार होतो.

Patisaddassa anto attamāpajjate inīppaccaye pare. Tatheva parasare lutte ‘‘pubbo cā’’ti dīgho, gahapatānī.

‘इनी’ प्रत्यय पर असताना ‘पति’ शब्दाचा अन्त्य स्वर ‘अ’ कार बनतो. तसेच पर स्वराचा लोप झाल्यावर “पुब्बो चा” या सूत्राने दीर्घ होऊन ‘गहपतानी’ असे रूप बनते.

Tatheva rājasaddato inī, saralopapakatibhāvā, rājinī. Īkārantesu daṇḍīsaddato inī, saralopādi, daṇḍinī, daṇḍinī daṇḍiniyo, evaṃ hatthinī, medhāvinī, tapassinī, piyabhāṇinī iccādi.

त्याचप्रमाणे ‘राज’ शब्दाहून ‘इनी’ प्रत्यय होऊन, स्वरलोप आणि प्रकृतिभाव होऊन ‘राजिनी’ रूप बनते. ‘ई’ कारान्त शब्दांमध्ये ‘दण्डी’ शब्दाहून ‘इनी’ प्रत्यय, स्वरलोप इत्यादी होऊन ‘दण्डिनी’, ‘दण्डिनी दण्डिनियो’ रूपे होतात. याचप्रमाणे हत्थिनी, मेधाविनी, तपस्सिनी, पियभाणिनी इत्यादी रूपे होतात.

‘‘Pokkharinī’’ itīdha ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikāranakārānaṃ akāraṇakārādesā, pokkharaṇī, pokkharaṇī. ‘‘Tato yonamo tū’’ti sutte tuggahaṇena yonamokāro [Pg.90] ca, īkārassa yakāro, ‘‘yavata’’miccādisutte kāraggahaṇena ṇyassa ñakāro, dvittaṃ. Pokkharañño pokkharaṇiyo vā iccādi.

‘पोक्खरिनी’ येथे “तेसु वुद्धी...” इत्यादी सूत्राने ‘इ’ कार आणि ‘न’ कार यांच्या जागी अनुक्रमे ‘अ’ कार आणि ‘ण’ कार आदेश होऊन ‘पोक्खरणी’, ‘पोक्खरणी’ अशी रूपे होतात. “ततो योनमो तू” या सूत्रातील ‘तु’ च्या ग्रहणाने ‘यो’ विभक्तीचा ‘ओ’ कार होतो, ‘ई’ काराचा ‘य’ कार होतो, आणि “यवत...” इत्यादी सूत्रातील ‘कार’ ग्रहणाने ‘ण्य’ चा ‘ञ’ कार होऊन द्वित्व होते. (त्यामुळे) पोक्खरञ्ञो किंवा पोक्खरणियो इत्यादी रूपे होतात.

Vādhikāro anuttasamuccayattho, tena vidū yakkhāditopi inī, paracittavidunī, saraloparassattāni, paracittavidunī paracittaviduniyo, yakkhinī yakkhiniyo, sīhinī sīhiniyo iccādi.

‘वा’ चा अधिकार अनुक्त समुच्चयासाठी आहे, त्यामुळे ‘विदू’, ‘यक्ख’ इत्यादी शब्दांहूनही ‘इनी’ प्रत्यय होतो. (उदा.) परचित्तविदुनी; येथे स्वरलोप आणि र्‍हस्वत्व होऊन ‘परचित्तविदुनी’, ‘परचित्तविदुनी परचित्तविदुनियो’, ‘यक्खिनी यक्खिनियो’, ‘सीहिनी सीहिनियो’ इत्यादी रूपे होतात.

Īkārantaṃ.

‘ई’ कारान्त स्त्रीलिंग समाप्त.

Ukāranto itthiliṅgo yāgusaddo.

‘उ’ कारान्त स्त्रीलिंगी ‘यागु’ शब्द.

Tassa rattisaddasseva rūpanayo. Amādesādiabhāvova viseso.

त्याची रूपे ‘रत्ति’ शब्दाप्रमाणेच चालतात. केवळ ‘अं’ आदेश इत्यादींचा अभाव हाच विशेष फरक आहे.

Yāgu, yāgū yāguyo, he yāgu, he yāgū yāguyo, yāguṃ, yāgū yāguyo, yāguyā, yāgūhi yāgūbhi yāguhi yāgubhi, yāguyā, yāgūnaṃ yāgunaṃ, yāguyā, yāgūhi yāgūbhi yāguhi yāgubhi, yāguyā, yāgūnaṃ yāgunaṃ, yāguyaṃ yāguyā, yāgūsu yāgusu.

यागु, यागू यागुयो; हे यागु, हे यागू यागुयो; यागुं, यागू यागुयो; यागुया, यागूंहि यागूंभि यागुहि यागुभि; यागुया, यागूनं यागुनं; यागुया, यागूंहि यागूंभि यागुहि यागुभि; यागुया, यागूनं यागुनं; यागुयं यागुया, यागूसु यागुसु.

Evaṃ dhātu dhenu kāsu daddu kacchu kaṇḍu rajju kareṇu piyaṅgu sassuādīni.

याचप्रमाणे धातु, धेनु, कासु, दद्दु, कच्छु, कण्डु, रज्जु, करेणु, पियङ्गु, सस्सु इत्यादी शब्द चालतात.

Mātusaddassa bhedo. Tassa pitusaddasseva rūpanayo. ‘‘Āratta’’miti bhāvaniddesena ārādesābhāve ‘‘pato yā’’ti yādesova viseso.

‘मातु’ शब्दाची रूपे काहीशी भिन्न आहेत. त्याची रूपे ‘पितु’ शब्दाप्रमाणेच चालतात. “आरत्तं” या भावनिर्देशामुळे ‘आर’ आदेश न होता, “पतो या” या सूत्राने ‘या’ आदेश होणे हाच विशेष फरक आहे.

Mātā, mātaro, bhoti māta, bhoti mātā bhotiyo mātaro, mātaraṃ, mātare mātaro, mātarā mātuyā matyā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ukāralopo[Pg.91], rassattañca. Mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi mātuhi mātubhi, mātu mātussa mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ mātunaṃ, mātarā mātuyā, mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi, mātu mātussa mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ mātunaṃ, mātari, mātaresu mātūsu mātusu.

माता, मातरो; भोति मात, भोति माता भोतियो मातरो; मातरं, मातरे मातरो; मातरा मातुया मत्या (येथे “तेसु वुद्धी...” इत्यादी सूत्राने ‘उ’ काराचा लोप आणि र्‍हस्वत्व होते); मातरेहि मातरेभि मातूंहि मातूंभि मातुहि मातुभि; मातु मातुस्स मातुया, मातराणं मातानं मातूर्णं मातुनं; मातरा मातुया, मातरेहि मातरेभि मातूंहि मातूंभि; मातु मातुस्स मातुया, मातराणं मातानं मातूर्णं मातुनं; मातरि, मातरेसु मातूसु मातुसु.

Evaṃ dhītā, dhītaro, duhitā, duhitaro iccādi.

याचप्रमाणे धीता, धीतरो, दुहिता, दुहितरो इत्यादी रूपे होतात.

Ukārantaṃ.

‘उ’ कारान्त स्त्रीलिंग समाप्त.

Ūkāranto itthiliṅgo jambūsaddo.

‘ऊ’ कारान्त स्त्रीलिंगी ‘जम्बू’ शब्द.

Jambū, jambū jambuyo, he jambu, he jambū jambuyo, jambuṃ, jambū jambuyo iccādi itthīsaddasamaṃ.

जम्बू, jambū जम्बुयो; हे जम्बु, हे जम्बू जम्बुयो; जम्बुं, जम्बू जम्बुयो इत्यादी रूपे ‘इत्थी’ शब्दाप्रमाणेच होतात.

Evaṃ vadhū ca sarabhū, sarabū sutanū camū;

Vāmūrū nāganāsūrū, samāni khalu jambuyā.

याचप्रमाणे वधू, सरभू, सरबू, सुतनू, चमू, वामूरू, नागनासूरू हे शब्द निश्चितच ‘जम्बू’ शब्दाप्रमाणेच चालतात.

Ūkārantaṃ.

‘ऊ’ कारान्त स्त्रीलिंग समाप्त.

Okāranto itthiliṅgo gosaddo.

‘ओ’ कारान्त स्त्रीलिंगी ‘गो’ शब्द.

Tassa pulliṅgagosaddasseva rūpanayo.

त्याची रूपे पुल्लिंगी ‘गो’ शब्दाप्रमाणेच चालतात.

Kaññā ratti nadī itthī, mātulānī ca bhikkhunī;

Daṇḍinī yāgu mātā ca, jambū gotitthisaṅgaho.

कञ्ञा, रत्ति, नदी, इत्थी, मातुलानी आणि भिक्खुनी; दण्डिनी, यागु, माता, जम्बू आणि गो - हा स्त्रीलिंगी शब्दांचा संग्रह आहे.

Itthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

स्त्रीलिंग समाप्त झाले.

Napuṃsakaliṅga

नपुंसकलिंग

Atha [Pg.92] napuṃsakaliṅgāni vuccante.

आता नपुंसकलिंगी शब्द सांगितले जात आहेत.

Akāranto napuṃsakaliṅgo cittasaddo.

‘अ’ कारान्त नपुंसकलिंगी ‘चित्त’ शब्द.

Pure viya syādyuppatti, ‘‘citta si’’ itīdha –

पूर्वीप्रमाणेच ‘सि’ इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागतात. येथे ‘चित्त + सि’ अशी स्थिती असताना -

‘‘Napuṃsakehi, ato nicca’’nti ca vattate.

“नपुंसकेहि, अतो निच्चं” या सूत्रांचे अनुवर्तन होते.

195. Siṃ.

१९५. ‘सि’ प्रत्ययाचा ‘अं’ होतो.

Si, aṃiti dvipadamidaṃ. Akārantehi napuṃsakaliṅgehi parassa sivacanassa aṃ hoti niccaṃ. Saralopapakatibhāvādi, cittaṃ.

'सि, अं' (si, aṃ) हे दोन पदांचे (सूत्र) आहे. अ-कारान्त नपुंसकलिंगी नामांनंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाचा नेहमी 'अं' होतो. स्वरलोप, प्रकृतिभाव इत्यादी होऊन 'चित्तं' (cittaṃ) हे रूप बनते.

Bahuvacane ‘‘yonaṃ ni napuṃsakehī’’ti vattate.

बहुवचनामध्ये “योनां नि नपुंसकेहि” (नपुंसकलिंगी नामांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा 'नि' होतो) हे सूत्र लागू होते.

196. Ato niccaṃ.

१९६. 'अ' कारानंतर हे नेहमी (नित्य) होते.

Akārantehi napuṃsakaliṅgehi yonaṃ niccaṃ ni hoti. ‘‘Sabbayonīnamāe’’ti nissa vā ākāro. Aññattha ‘‘yosu kata’’iccādinā dīgho. Cittā cittāni.

अ-कारान्त नपुंसकलिंगी नामांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा नेहमी 'नि' होतो. “सब्बयोनीनमाए” या सूत्राने 'नि' चा वैकल्पिक 'आ'कार होतो. इतर ठिकाणी “योsu कत” इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो. (उदा.) चित्ता (cittā), चित्तानि (cittāni).

Yonaṃ nibhāve cāette, siddhepi avisesato;

‘‘Ato nicca’’nti ārambhā, āettaṃ kvacidevidha.

'यो' प्रत्ययाचा 'नि' भाव आणि 'ए' भाव सामान्यपणे सिद्ध होत असला, तरी “अतो निच्चं” या सूत्राच्या आरंभाने येथे 'आ' भाव काही ठिकाणीच होतो.

Ālapane galopo. He citta, he cittā cittāni, dutiyāyaṃ nissa vikappenekāro. Cittaṃ, citte cittāni. Sesaṃ purisasaddena samaṃ.

संबोधन विभक्तीमध्ये 'सि' (ग) प्रत्ययाचा लोप होतो. 'हे चित्त' (he citta), 'हे चित्ता' (he cittā), 'चित्तानि' (cittāni). द्वितीया विभक्तीमध्ये 'नि' प्रत्ययाचा वैकल्पिक 'ए'कार होतो. 'चित्तं' (cittaṃ), 'चित्ते' (citte), 'चित्तानि' (cittāni). उर्वरित रूपे 'पुरिस' शब्दाप्रमाणेच होतात.

Evamaññānipi –

याचप्रमाणे इतरही (शब्द चालतात) –

Puñña pāpa phala rūpa sādhanaṃ,Sota ghāna sukha dukkha kāraṇaṃ;

Dāna sīla dhana jhāna locanaṃ,Mūla kūla bala jālamaṅgalaṃ.

पुञ्ञ (पुण्य), पाप, फल, रूप, साधन, सोत (कान), घान (नाक), सुख, दुक्ख (दुःख), कारण, दान, सील (शील), धन, झान (ध्यान), लोचन, मूल, कूल (काठ), बल, जाल (जाळे), मङ्गल (मंगळ).

Naḷina [Pg.93] liṅga mukha’ṅga jala’mbujaṃ,Pulina dhañña hirañña padā’mataṃ;

Paduma vaṇṇa susāna vanā’yudhaṃ,Hadaya cīvara vattha kuli’ndriyaṃ.

नळिन (कमळ), लिङ्ग (लिंग), मुख, अङ्ग (अंग), जल, अम्बुज (कमळ), पुलिन (वाळूचा काठ), धञ्ञ (धान्य), हिरञ्ञ (सुवर्ण), पद, अमत (अमृत), पदुम (कमळ), वण्ण (वर्ण), सुसान (स्मशान), वन, आयुध, हदय (हृदय), चीवर, वत्थ (वस्त्र), कुल, इन्द्रिय (इंद्रिय).

Nayana vadana yāno’dāna sopāna pānaṃ,Bhavana bhuvana lohā’lāta tuṇḍa’ṇḍa pīṭhaṃ;

Karaṇa maraṇa ñāṇā’rammaṇā’rañña tāṇaṃ,Caraṇa nagara tīracchatta chiddo’dakāni –

नयन, वदन, यान, उदान, सोपान, पान (पेय), भवन, भुवन, loह, आलात (कोळसा/जळते लाकूड), तुण्ड (चोच), अण्ड (अंडे), पीठ (बैठक), करण, मरण, ञाण (ज्ञान), आरम्मण (आलंबन), अरञ्ञ (अरण्य), ताण (शरण/त्राण), चरण, नगर, तीर, छत्त (छत्र), छिद्द (छिद्र), उदक (पाणी) –

Iccādīni.

इत्यादी.

Kammasaddassa tatiyekavacanādīsu rūpabhedo.

'कम्म' (कर्म) शब्दाच्या तृतीया एकवचनापासून पुढे रूपांमध्ये भिन्नता आढळते.

Kammaṃ, kammā kammāni, he kamma, he kammā kammāni, kammaṃ, kamme kammāni.

कम्मं (kammaṃ), कम्मा (kammā), कम्मानि (kammāni); हे कम्म (he kamma), हे कम्मा (he kammā), कम्मानि (kammāni); कम्मं (kammaṃ), कम्मे (kamme), कम्मानि (kammāni).

‘‘Vā, u, nāmhi, cā’’ti ca vattate.

“वा, उ, नाम्हि, चा” हे शब्द अनुवृत्तीने येतात.

197. A kammantassa ca.

१९७. आणि 'कम्म' शब्दाच्या अन्त्य स्वराचा.

Kammasaddantassa ukāra akārādesā honti vā nāmhi vibhattimhi. Antaggahaṇena thāmaddhādīnamantassapi uttaṃ. Casaddaggahaṇena yuva maghavānamantassa ā hoti kvaci nā suiccetesu. Kammunā kammanā kammena vā, kammehi kammebhi.

'कम्म' शब्दाच्या अन्त्य स्वराच्या जागी 'ना' विभक्ती प्रत्यय असताना वैकल्पिकरित्या 'उ'कार आणि 'अ'कार आदेश होतात. 'अन्त' या ग्रहणाने 'थाम', 'अद्ध' इत्यादींच्या अन्त्य स्वरालाही 'उ'कार होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'युव' आणि 'मघवा' यांच्या अन्त्य स्वराला काही ठिकाणी 'ना', 'सु' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये 'आ'कार होतो. (उदा.) कम्मुना (kammunā), कम्मना (kammanā) किंवा कम्मेन (kammena); कम्मेहि (kammehi), कम्मेभि (kammebhi).

Sasmāsu ‘‘u nāmhi cā’’ti ettha casaddena puma kammathāmantassa cukāro vā sasmāsūti uttaṃ. Kammuno kammassa, kammānaṃ, kammunā kammā kammamhā kammasmā, kammehi kammebhi, kammuno kammassa, kammānaṃ.

'स' आणि 'स्मा' प्रत्ययांमध्ये “उ नाम्हि चा” यातील 'च' शब्दाने पुल्लिंगी शब्द, 'कम्म' आणि 'थाम' यांच्या अन्त्य स्वराला 'स' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना वैकल्पिकरित्या 'उ'कार होतो, असे सांगितले आहे. (उदा.) कम्मुनो (kammuno), कम्मस्स (kammassa); कम्मानं (kammānaṃ); कम्मुना (kammunā), कम्मा (kammā), कम्मम्हा (kammamhā), कम्मस्मा (kammasmā); कम्मेहि (kammehi), कम्मेभि (kammebhi); कम्मुनो (kammuno), कम्मस्स (kammassa); कम्मानं (kammānaṃ).

Smiṃvacane ‘‘brahmato tu smiṃnī’’ti ettha tusaddena kvaci ni hoti. Kammani kamme kammamhi kammasmiṃ, kammesu.

'स्मिं' विभक्ती प्रत्यय असताना “ब्रह्मतो तु स्मिंनि” यातील 'तु' शब्दाने काही ठिकाणी 'नि' होतो. (उदा.) कम्मनि (kammani), कम्मे (kamme), कम्मम्हि (kammamhi), कम्मस्मिं (kammasmiṃ); कम्मेसु (kammesu).

Evaṃ [Pg.94] thāmunā thāmena thāmasā vā, thāmuno thāmassa, thāmunā thāmā. Addhunā, addhuno iccādi purimasamaṃ.

याचप्रमाणे थामुना (thāmunā), थामेन (thāmena) किंवा थामसा (thāmasā); थामुनो (thāmuno), थामस्स (thāmassa); थामुना (thāmunā), थामा (thāmā). अद्धुना (addhunā), अद्धुनो (addhuno) इत्यादी रूपे पूर्वोक्त शब्दाप्रमाणेच होतात.

Guṇavantu si, ‘‘savibhattissa, ntussa, simhī’’ti ca vattate.

'गुणवन्तु' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना, “सविभत्तिस्स, न्तुस्स, सिम्हि” हे शब्द अनुवृत्तीने येतात.

198. Aṃ napuṃsake.

१९८. नपुंसकलिंगात 'अं' होतो.

Napuṃsake vattamānassa liṅgassa sambandhino ntuppaccayassa savibhattissa aṃ hoti simhi vibhattimhi. Guṇavaṃ cittaṃ.

नपुंसकलिंगात विद्यमान असणाऱ्या प्रातिपदिकशी संबंधित 'न्तु' प्रत्ययाचा सविभक्तिक 'अं' होतो, जेव्हा 'सि' विभक्ती प्रत्यय पर असतो. (उदा.) गुणवं चित्तं (guṇavaṃ cittaṃ).

Yomhi ‘‘ntussanto yosu cā’’ti attaṃ, ikāro ca. Guṇavanti, guṇavantāni, sesaṃ ñeyyaṃ.

'यो' प्रत्यय असताना “न्तुस्सन्तो योसु चा” या सूत्राने 'अ'कार आणि 'इ'कार होतो. (उदा.) गुणवन्ति (guṇavanti), गुणवन्तानि (guṇavantāni). उर्वरित रूपे समजून घ्यावीत.

Gacchanta si, ‘‘simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo a’’miti aṃ. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchantā gacchantāni.

'गच्छन्त' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना, “सिम्हि गच्छन्तादीनं न्तसद्दो अं” या सूत्राने 'अं' होतो. (उदा.) गच्छं (gacchaṃ), गच्छन्तं (gacchantaṃ); गच्छन्ता (gacchantā), गच्छन्तानि (gacchantāni).

Akārantaṃ.

अ-कारान्त (प्रकरण समाप्त).

Ākāranto napuṃsakaliṅgo assaddhāsaddo.

'अस्सद्धा' (अश्रद्धा/श्रद्धाहीन) हा आ-कारान्त नपुंसकलिंगी शब्द आहे.

‘‘Assaddhā’’iti ṭhite –

'अस्सद्धा' अशी स्थिती असताना –

‘‘Samāsassā’’ti adhikicca ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti samāsantassa rassattaṃ, samāsattā nāmabyapadeso, syādyuppatti. Sesaṃ cittasamaṃ.

“समासस्स” या अधिकारात “सरो रस्सो नपुंसके” या सूत्राने समासाच्या अन्त्य स्वराचा ऱ्हस्व होतो. समास असल्यामुळे याला 'नाम' ही संज्ञा प्राप्त होते आणि त्यानंतर 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. उर्वरित रूपे 'चित्त' शब्दाप्रमाणेच होतात.

Assaddhaṃ kulaṃ, assaddhā assaddhāni kulāni iccādi.

अस्सद्धं कुलं (assaddhaṃ kulaṃ), अस्सद्धा अस्सद्धानि कुलानि (assaddhā assaddhāni kulāni) इत्यादी.

Tathā mukhanāsikāsaddo. Tassa dvandekattā sabbatthekavacanameva. Mukhanāsikaṃ, he mukhanāsika, mukhanāsikaṃ, mukhanāsikena iccādi.

त्याचप्रमाणे 'मुखनासिका' शब्द आहे. हा समाहार द्वंद्व समास असल्यामुळे सर्व ठिकाणी याचे एकवचनच होते. (उदा.) मुखनासिकं (mukhanāsikaṃ), हे मुखनासिक (he mukhanāsika), मुखनासिकं (mukhanāsikaṃ), मुखनासिकेन (mukhanāsikena) इत्यादी.

Ākārantaṃ.

आ-कारान्त (प्रकरण समाप्त).

Ikāranto [Pg.95] napuṃsakaliṅgo aṭṭhisaddo.

'अट्ठि' (हाड) हा इ-कारान्त नपुंसकलिंगी शब्द आहे.

Syādyuppatti, silopo, aṭṭhi.

'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, 'सि' चा लोप होतो आणि 'अट्ठि' (aṭṭhi) हे रूप बनते.

‘‘Vā’’ti vattate.

“वा” (वैकल्पिकरित्या) हे अनुवृत्तीने येते.

199. Yonaṃ ni napuṃsakehi.

१९९. नपुंसकलिंगी नामांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा 'नि' होतो.

Napuṃsakaliṅgehi paresaṃ sabbesaṃ yonaṃ ni hoti vā.

नपुंसकलिंगी नामांनंतर येणाऱ्या सर्व 'यो' प्रत्ययांचा वैकल्पिकरित्या 'नि' होतो.

Aṭṭhīni, aññattha niccaṃ yolopo, dīgho ca, aṭṭhī, tathā he aṭṭhi, he aṭṭhī aṭṭhīni, aṭṭhiṃ, aṭṭhī aṭṭhīni, aṭṭhinā iccādi aggisaddasamaṃ.

अट्ठीनि (aṭṭhīni). इतर ठिकाणी नेहमी 'यो' चा लोप आणि दीर्घ होतो – अट्ठी (aṭṭhī). त्याचप्रमाणे, हे अट्ठि (he aṭṭhi), हे अट्ठी (he aṭṭhī), अट्ठीनि (aṭṭhīni); अट्ठिं (aṭṭhiṃ), अट्ठी (aṭṭhī), अट्ठीनि (aṭṭhīni); अट्ठिना (aṭṭhinā) इत्यादी रूपे 'अग्गि' शब्दाप्रमाणेच होतात.

Evaṃ satthi dadhi vāri akkhi acchi acci iccādīni.

याचप्रमाणे सत्थि (मांडी), दधि (दही), वारि (पाणी), अक्खि (डोळा), अच्छि (डोळा), अच्चि (ज्वाला) इत्यादी शब्द चालतात.

Ikārantaṃ.

इ-कारान्त (प्रकरण समाप्त).

Īkāranto napuṃsakaliṅgo sukhakārīsaddo.

'सुखकारी' हा ई-कारान्त नपुंसकलिंगी शब्द आहे.

‘‘Sukhabhārī si’’ itīdha anapuṃsakattābhāvā sismimpi ‘‘agho rassa’’miccādinā rassattaṃ, silopo. Sukhakāri dānaṃ, sukhakārī sukhakārīni, he sukhakāri, he sukhakārī he sukhakārīni, sukhakārinaṃ sukhakāriṃ, sukhakārī sukhakārīni.

'सुखभारी सि' यामध्ये नपुंसकलिंग नसल्यामुळे 'सि' प्रत्यय असतानाही 'अघो रस्स...' इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व होते आणि 'सि' चा लोप होतो. (उदाहरणे:) सुखकारि दानं, सुखकारी / सुखकारीनि, हे सुखकारि, हे सुखकारी / हे सुखकारीनि, सुखकारिनं / सुखकारिं, सुखकारी / सुखकारीनि.

Sesaṃ daṇḍīsaddasamaṃ. Evaṃ sīghayāyīādīni.

उर्वरित रूपे 'दण्डी' शब्दाप्रमाणे चालतात. याचप्रमाणे 'सीघयायी' (वेगाने जाणारा) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात.

Īkārantaṃ.

ई-कारान्त (नपुंसकलिंग समाप्त).

Ukāranto napuṃsakaliṅgo āyusaddo. Tassa aṭṭhisaddasseva rūpanayo.

उ-कारान्त नपुंसकलिंगी 'आयु' शब्द. त्याचे रूप 'अट्ठि' (हाड) शब्दाप्रमाणेच चालते.

Āyu, āyū āyūni, he āyu, he āyū he āyūni, āyuṃ, āyū āyūni, āyunā āyusāti [Pg.96] manogaṇādittā siddhaṃ. Āyūhi āyūbhi, āyuno āyussa, āyūnamiccādi.

आयु, आयू / आयूनि, हे आयु, हे आयू / हे आयूनि, आयुं, आयू / आयूनि, 'आयुना' आणि मनोगण इत्यादींमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे 'आयुसा' असे रूप सिद्ध होते. आयूहि / आयूभि, आयुनो / आयुस्स, आयूनं इत्यादी.

Evaṃ cakkhu vasu dhanu dāru tipu madhu hiṅgu siggu vatthu matthu jatu ambu assuādīni.

याचप्रमाणे चक्खु (डोळा), वसु (धन), धनु (धनुष्य), दारु (लाकूड), तिपु (शिसं), मधु (मध), हिङ्गु (हिंग), सिग्गु (शेवगा), वत्थु (वस्तू/जागा), मत्थु (दही/ताक), जतु (लाख), अम्बु (पाणी), अस्सु (अश्रू) इत्यादी शब्दांची रूपे चालतात.

Ukārantaṃ.

उ-कारान्त (नपुंसकलिंग समाप्त).

Ūkāranto napuṃsakaliṅgo gotrabhūsaddo.

ऊ-कारान्त नपुंसकलिंगी 'गोत्रभू' शब्द.

Gotrabhū si, napuṃsakattā rassattaṃ, silopo. Gotrabhu cittaṃ, gotrabhū gotrabhūni, he gotrabhu, he gotrabhū he gotrabhūni, gotrabhuṃ, gotrabhū gotrabhūni, gotrabhunā iccādi pulliṅge abhibhūsaddasamaṃ.

'गोत्रभू + सि' यामध्ये नपुंसकलिंग असल्यामुळे र्‍हस्वत्व होते आणि 'सि' चा लोप होतो. गोत्रभु चित्तं, गोत्रभू / गोत्रभूनि, हे गोत्रभु, हे गोत्रभू / हे गोत्रभूनि, गोत्रभुं, गोत्रभू / गोत्रभूनि, गोत्रभुना इत्यादी रूपे पुल्लिंगी 'अभिभू' शब्दाप्रमाणे चालतात.

Evaṃ abhibhū sayambhū dhammaññūādīni.

याचप्रमाणे अभिभू, सयम्भू, धम्मञ्ञू इत्यादी शब्दांची रूपे चालतात.

Ūkārantaṃ.

ऊकारान्त समाप्त.

Okāranto napuṃsakaliṅgo cittagosaddo.

ओकारान्त नपुंसकलिंगी 'चित्तगो' शब्द.

‘‘Cittā gāvo assa kulassā’’ti atthe bahubbīhisamāse kate ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti okārassa ṭhānappayatanāsannattā rassattamukāro, syādyuppatti, silopo. Cittagu kulaṃ, cittagū cittagūni iccādi āyusaddasamaṃ.

“चित्ता गावो अस्स कुलस्स” (ज्या कुळाकडे चित्रविचित्र गाई आहेत) या अर्थी बहुव्रीहि समास केला असता, “सरो रस्सो नपुंसके” या सूत्राने 'ओ' काराच्या स्थान आणि प्रयत्नाच्या निकटतेमुळे र्‍हस्व 'उ'कार होतो, त्यानंतर 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होऊन 'सि' चा लोप होतो. 'चित्तगु कुलं' (चित्तगु कुलम्), 'चित्तगू', 'चित्तगूनि' इत्यादी रूपे 'आयु' शब्दाप्रमाणे होतात.

Okārantaṃ.

ओकारान्त समाप्त.

Cittaṃ kammañca assaddha-mathaṭṭhi sukhakāri ca;

Āyu gotrabhū dhammaññū, cittagūti napuṃsake.

चित्त, कम्म, अस्सद्ध, अट्ठि, सुखकारी, आयु, गोत्रभू, धम्मञ्ञू आणि चित्तगु हे शब्द नपुंसकलिंगात आहेत.

Napuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

नपुंसकलिंग समाप्त झाले.

Sabbanāma

सर्वनाम

Atha [Pg.97] sabbanāmāni vuccante.

आता सर्वनामे सांगितली जात आहेत.

Sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, pubba, para, apara, dakkhiṇa, uttara, adhara, ya, ta, eta, ima, amu, kiṃ, eka, ubha, dvi, ti, catu, tumha, amha iti sattavīsati sabbanāmāni, tāni sabbanāmattā tiliṅgāni.

सब्ब, कतर, कतम, उभय, इतर, अञ्ञ, अञ्ञतर, अञ्ञतम, पुब्ब, पर, अपर, दक्खिण, उत्तर, अधर, य, त, एत, इम, अमु, किं, एक, उभ, द्वि, ति, चतु, तुम्हे, अम्हे ही सत्तावीस सर्वनामे आहेत. सर्वनाम असल्यामुळे ती तिन्ही लिंगांत चालतात.

Tattha sabbasaddo niravasesattho, so yadā pulliṅgavisiṭṭhatthābhidhāyī, tadā rūpanayo. Pure viya syādyuppatti, ‘‘so’’ti sissa okāro, saralopaparanayanāni. Sabbo jano.

त्यापैकी 'सब्ब' शब्द संपूर्ण (निरवशेष) अर्थाचा वाचक आहे. जेव्हा तो पुल्लिंगी विशिष्ट अर्थाचा बोध करतो, तेव्हा त्याचे रूप पुढीलप्रमाणे होते. पूर्वीप्रमाणेच 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, “सो” या सूत्राने 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ'कार होतो, आणि स्वरलोप व परनयन (पुढील वर्णाशी जोडणे) होते. उदा. 'सब्बो जनो' (सर्व लोक).

Bahuvacane ‘‘sabba yo’’ itīdha ‘‘parasamaññā payoge’’ti sabbādīnaṃ sabbanāmasaññā.

बहुवचनात “सब्ब यो” येथे “परसमञ्ञा पयोगे” या सूत्राने 'सब्ब' इत्यादी शब्दांना 'सर्वनाम' संज्ञा प्राप्त होते.

‘‘Yo’’ti vattate.

“यो” चे अनुवर्तन होते.

200. Sabbanāmakārate paṭhamo.

२००. “सब्बनामकराते पठमो” (हे सूत्र आहे).

Sabbesaṃ itthipumanapuṃsakānaṃ nāmāni sabbanāmāni, tesaṃ sabbesaṃ sabbanāmasaññānaṃ liṅgānaṃ akārato paro paṭhamo yo ettamāpajjate. Sabbe purisā.

सर्व स्त्रीलिंगी, पुल्लिंगी आणि नपुंसकलिंगी नामांना सर्वनामे म्हणतात. त्या सर्व सर्वनामसंज्ञक प्रातिपदिकांच्या अकारानंतर येणाऱ्या प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययाचा 'ए'कार होतो. उदा. 'सब्बे पुरिसा' (सर्व पुरुष).

Akāratoti kiṃ? Sabbā amū.

“अकारानंतर” असे का म्हटले आहे? (कारण तसे न केल्यास) 'सब्बा', 'अमू' (येथेही हा नियम लागू होईल, जो नको आहे).

He sabba sabbā, he sabbe, sabbaṃ, sabbe, sabbena, sabbehi sabbebhi.

हे सब्ब, हे सब्बा, हे सब्बे (संबोधन); सब्बं, सब्बे (द्वितीया); सब्बेन, सब्बेहि, सब्बेभि (तृतीया).

Catutthekavacane āyādese sampatte –

चतुर्थी एकवचनात 'आय' आदेश प्राप्त झाला असता –

‘‘Ato, ā e, smāsmiṃnaṃ, āya catutthekavacanassā’’ti ca vattate.

“अतो, आ ए, स्मास्मिंनं, आय चतुत्थेकवचनस्सा” या सूत्रांचे अनुवर्तन होते.

201. Tayo [Pg.98] neva ca sabbanāmehi.

२०१. “तयो नेव च सब्बनामेहि” (हे सूत्र आहे).

Akārantehi sabbanāmehi paresaṃ smā smiṃ iccetesaṃ, catutthekavacanassa ca ā e āyaiccete ādesā neva hontīti āyādesābhāvo. Caggahaṇaṃ katthaci paṭisedhanivattanatthaṃ, tena pubbādīhi smā smiṃnaṃ ā e ca honti. Sabbassa.

अकारान्त सर्वनामांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचे, तसेच चतुर्थी एकवचनाचे अनुक्रमे 'आ', 'ए' आणि 'आय' हे आदेश होत नाहीत; त्यामुळे 'आय' आदेशाचा अभाव होतो. सूत्रातील 'च' चे ग्रहण काही ठिकाणी निषेध निवृत्त करण्यासाठी आहे, त्यामुळे 'पुब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मा' आणि 'स्मिं' चे 'आ' आणि 'ए' हे आदेश होतात. उदा. 'सब्बस्स' (चतुर्थी एकवचन).

‘‘Akāro, e’’ti ca vattate.

“अकारो, ए” चे अनुवर्तन होते.

202. Sabbanāmānaṃ naṃmhi ca.

२०२. “सब्बनामानं नंम्हि च” (हे सूत्र आहे).

Sabbesaṃ sabbanāmānaṃ akāro ettamāpajjate naṃmhi vibhattimhi.

'नं' विभक्ती प्रत्यय पर असताना सर्व सर्वनामांच्या अकाराचा 'ए'कार होतो.

‘‘Sabbanāmato’’ti ca vattate.

“सब्बनामतो” चे अनुवर्तन होते.

203. Sabbato naṃ saṃsānaṃ.

२०३. “सब्बतो नं संसानं” (हे सूत्र आहे).

Sabbato sabbanāmato parassa naṃvacanassa saṃ sānaṃiccete ādesā honti.

सर्व सर्वनामांनंतर येणाऱ्या 'नं' प्रत्ययाचे 'सं' आणि 'सानं' हे आदेश होतात.

Sabbesaṃ sabbesānaṃ, sabbasmā sabbamhā, sabbehi sabbebhi, sabbassa, sabbesaṃ sabbesānaṃ, sabbasmiṃ sabbamhi, sabbesu.

सब्बेसं, सब्बेसानं (षष्ठी बहुवचन); सब्बस्मा, सब्बम्हा (पंचमी एकवचन); सब्बेहि, सब्बेभि (पंचमी बहुवचन); सब्बस्स (षष्ठी एकवचन); सब्बेसं, सब्बेसानं (षष्ठी बहुवचन); सब्बस्मिं, सब्बम्हि (सप्तमी एकवचन); सब्बेसु (सप्तमी बहुवचन).

Itthiyaṃ ‘‘itthiyamato āppaccayo’’ti āppaccayo. Aññaṃ kaññāsaddasamaṃ aññatra sa naṃ smiṃvacanehi. Sabbā pajā, sabbā sabbāyo, he sabbe, he sabbā sabbāyo, sabbaṃ, sabbā sabbāyo, sabbāya, sabbāhi sabbābhi.

स्त्रीलिंगात “इत्थियमतो आपच्चयो” या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होतो. 'स', 'नं' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांशिवाय इतर सर्व रूपे 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाप्रमाणे होतात. उदा. 'सब्बा पजा' (सर्व प्रजा), 'सब्बा', 'सब्बायो' (प्रथमा बहुवचन); 'हे सब्बे', 'हे सब्बा', 'हे सब्बायो' (संबोधन); 'सब्बं' (द्वितीया एकवचन), 'सब्बा', 'सब्बायो' (द्वितीया बहुवचन); 'सब्बाय' (तृतीया एकवचन), 'सब्बाही', 'सब्बाभी' (तृतीया बहुवचन).

Catutthekavacane ‘‘sabbanāmato vā’’, sabbato koti ito ‘‘sabbato’’ti ca vattate.

चतुर्थी एकवचनात “सब्बनामतो वा” आणि “सब्बतो को” या सूत्रांमधून “सब्बतो” चे अनुवर्तन होते.

204. Ghapato [Pg.99] smiṃsānaṃ saṃsā.

२०४. “घपतो स्मिंसानं संसा” (हे सूत्र आहे).

Sabbato sabbanāmato ghapasaññato smiṃ saiccetesaṃ yathākkamaṃ saṃsāādesā honti vā.

'घ' आणि 'प' संज्ञा असलेल्या सर्व सर्वनामांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' आणि 'स' प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'सं' आणि 'सा' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात.

‘‘Saṃsāsvekavacanesu cā’’ti vattate.

“संसास्वेकवचनेसु चा” चे अनुवर्तन होते.

205. Gho rassaṃ.

२०५. “घो रस्सं” (हे सूत्र आहे).

Ghasañño ākāro rassamāpajjate saṃsāsvekavacanesu vibhattādesesu paresu.

'सं' आणि 'सा' हे एकवचनी विभक्ती आदेश पर असताना 'घ' संज्ञक 'आ'कार र्‍हस्व होतो.

‘‘Sāgamo’’ti vattate.

“सागमो” चे अनुवर्तन होते.

206. Saṃsāsvekavacanesu ca.

२०६. “संसास्वेकवचनेसु च” (हे सूत्र आहे).

Saṃ sāiccetesu ekavacanaṭṭhānasambhūtesu vibhattādesesu paresu liṅgamhā sakārāgamo hoti.

एकवचनाच्या स्थानी झालेल्या 'सं' आणि 'सा' हे विभक्ती आदेश पर असताना प्रातिपदिकाला 'स' काराचा आगम होतो.

Sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ, sabbāya, sabbāhi sabbābhi, sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ.

सब्बस्सा, सब्बाय (चतुर्थी एकवचन); सब्बासं, सब्बासानं (चतुर्थी बहुवचन); सब्बाय (पंचमी एकवचन); सब्बाही, सब्बाभी (पंचमी बहुवचन); सब्बस्सा, सब्बाय (षष्ठी एकवचन); सब्बासं, सब्बासानं (षष्ठी बहुवचन).

Smiṃmhi ‘‘sabbanāmato, ghapato’’ti ca vattate.

'स्मिं' प्रत्यय पर असताना “सब्बनामतो, घपतो” चे अनुवर्तन होते.

207. Netāhi smimāyayā.

२०७. “नेताहि स्मिमायया” (हे सूत्र आहे).

Etehi sabbanāmehi ghapasaññehi parassa smiṃvacanassa neva āya yādesā hontīti āyābhāvo. Vādhikārato kvaci hoti dakkhiṇāya uttarāyāti ādi.

'घ' आणि 'प' संज्ञा असलेल्या या सर्वनामांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाचे 'आय' आणि 'या' हे आदेश होत नाहीत, त्यामुळे 'आय' चा अभाव होतो. 'वा' (पर्यायाने) या अधिकाराने काही ठिकाणी 'दक्खिणाय', 'उत्तराय' इत्यादी रूपे होतात.

Saṃyamādesā, sabbassaṃ sabbāyaṃ, sabbāsu.

'सं' आणि 'यं' हे आदेश होऊन 'सब्बस्सं', 'सब्बायं' (सप्तमी एकवचन) आणि 'सब्बासु' (सप्तमी बहुवचन) ही रूपे होतात.

Napuṃsake sabbaṃ cittaṃ, sabbāni, he sabba, he sabbāni, sabbaṃ, sabbāni. Sesaṃ pulliṅge viya ñeyyaṃ.

नपुंसकलिंगात 'सब्बं चित्तं' (सर्व चित्त), 'सब्बानि' (प्रथमा बहुवचन); 'हे सब्ब', 'हे सब्बानि' (संबोधन); 'सब्बं', 'सब्बानि' (द्वितीया) अशी रूपे होतात. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे समजावीत.

Evaṃ [Pg.100] katarādīnaṃ aññatamasaddapariyantānaṃ tīsupi liṅgesu rūpanayo.

याचप्रमाणे 'कतर' शब्दापासून 'अञ्ञतम' शब्दापर्यंतच्या सर्वनामांची तिन्ही लिंगांतील रूपे समजावीत.

Tattha katarakatamasaddā pucchanatthā.

त्यापैकी 'कतर' आणि 'कतम' हे शब्द प्रश्नार्थक आहेत.

Ubhayasaddo dviavayavasamudāyavacano.

'उभय' शब्द दोन अवयवांच्या समूहाचा (दोन्हीचा) वाचक आहे.

Itarasaddo vuttappaṭiyogavacano.

'इतर' शब्द सांगितलेल्या गोष्टीच्या प्रतिपक्षाचा (विरुद्ध किंवा दुसऱ्या गोष्टीचा) वाचक आहे.

Aññasaddo adhikatāparavacano.

'अञ्ञ' (अन्य) शब्द अधिक किंवा दुसऱ्याचा वाचक आहे.

Aññatara aññatamasaddā aniyamatthā.

'अञ्ञतर' आणि 'अञ्ञतम' हे शब्द अनिश्चित अर्थाचे (कोणताही एक या अर्थाचे) वाचक आहेत.

‘‘Yo, sabbanāmakārate paṭhamo’’ti ca vattate.

“यो, सब्बनामकराते पठमो” चे अनुवर्तन होते.

208. Dvandaṭṭhā vā.

२०८. किंवा द्वंद्व समासात असलेले.

Dvandasamāsaṭṭhā sabbanāmakārato paro paṭhamo yo ettamāpajjate vā. Kataro ca katamo cāti katarakatame, katarakatamā vā iccādi.

द्वंद्व समासात असलेल्या सर्वनामाहून पर असलेला पहिला 'यो' प्रत्यय पर्यायाने 'ए' कारत्व (एत्त) प्राप्त करतो. जसे की - 'कतरो च कतमो च' (कोणता आणि कोणता) म्हणजे 'कतरकतमे' किंवा 'कतरकतमा' इत्यादी.

Pubbādayo disādivavatthānavacanā.

'पुब्ब' (पूर्व) इत्यादी शब्द दिशा आणि इतर मर्यादा दर्शवणारे आहेत.

Pubbo kālo. Bahuvacane ‘‘dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti ettha parāti niddesato pubbādīhi yovacanassa vikappenekāro.

'पुब्ब' म्हणजे पूर्व काळ. बहुवचनात "धातुळिङ्गेहि परा पच्चया" या सूत्रातील 'परा' या निर्देशामुळे 'पुब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा पर्यायाने 'एकार' होतो.

Pubbe pubbā, he pubba, he pubbe he pubbā, pubbaṃ, pubbe, pubbena, pubbehi pubbebhi, pubbassa, pubbesaṃ pubbesānaṃ. ‘‘Smāsmiṃnaṃ vā’’ti vikappenākārekārā. Pubbā pubbasmā pubbamhā, pubbehi pubbebhi, pubbassa, pubbesaṃ pubbesānaṃ, pubbe pubbasmiṃ pubbamhi, pubbesu.

पुब्बे पुब्बा (प्रथमा बहुवचन), हे पुब्ब, हे पुब्बे हे पुब्बा (संबोधन), पुब्बं (द्वितीया एकवचन), पुब्बे (द्वितीया बहुवचन), पुब्बेन (तृतीया एकवचन), पुब्बेहि पुब्बेभि (तृतीया बहुवचन), पुब्बस्स (चतुर्थी एकवचन), पुब्बेसं पुब्बेसानं (चतुर्थी बहुवचन). "स्मास्मिंनं वा" या सूत्राने पर्यायाने 'आकार' आणि 'एकार' होतात. पुब्बा पुब्बस्मा पुब्बम्हा (पंचमी एकवचन), पुब्बेहि पुब्बेभि (पंचमी बहुवचन), पुब्बस्स (षष्ठी एकवचन), पुब्बेसं पुब्बेसानं (षष्ठी बहुवचन), पुब्बे पुब्बस्मिं पुब्बम्हि (सप्तमी एकवचन), पुब्बेसु (सप्तमी बहुवचन).

Itthiyaṃ pubbā disā, pubbā pubbāyo iccādi sabbāsaddasamaṃ.

स्त्रीलिंगात 'पुब्बा दिसा' (पूर्व दिशा), 'पुब्बा पुब्बायो' इत्यादी रूपे 'सब्बा' शब्दाप्रमाणे होतात.

Napuṃsake [Pg.101] pubbaṃ ṭhānaṃ, pubbāni, he pubba, he pubbāni, pubbaṃ, pubbāni, sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Evaṃ parāparadakkhiṇuttarādharasaddā.

नपुंसकलिंगात 'पुब्बं ठाणं' (पूर्व स्थान), 'पुब्बानि', 'हे पुब्ब', 'हे पुब्बानि', 'पुब्बं', 'पुब्बानि' अशी रूपे होतात; उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे असतात. याचप्रमाणे 'पर', 'अपर', 'दक्खिण', 'उत्तर', 'अधर' हे शब्द चालतात.

‘‘Sabbanāmato, dvandaṭṭhā’’ti ca vattate.

"सब्बनामतो" (सर्वनामापासून) आणि "द्वन्दट्ठा" (द्वंद्व समासात असलेले) हे अनुवृत्तीने येते.

209. Nāññaṃ sabbanāmikaṃ.

२०९. इतर कोणतेही सर्वनामिक कार्य होत नाही.

Dvandaṭṭhā sabbanāmato parassa yovacanassa ṭhapetvā ettaṃ aññaṃ sabbanāmikaṃ kāriyaṃ na hotīti saṃsānamādesābhāvo. Pubbāparānaṃ, pubbuttarānaṃ adharuttarānaṃ, ‘‘nāññaṃ sabbanāmika’’nti vinādhikārena yogena tatiyāsamāsepi. Māsapubbāya, māsapubbānaṃ.

द्वंद्व समासात असलेल्या सर्वनामाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाच्या 'एत्त' (ए-कार) आदेशाव्यतिरिक्त इतर कोणतेही सर्वनामिक कार्य होत नाही, म्हणून 'सं/सानं' आदेशाचा अभाव होतो. जसे की - पुब्बापरानं, पुब्बुत्तरानं, अधरुत्तरानं. "नाञ्ञं सब्बनामिकं" या सूत्राच्या अधिकाराशिवाय संबंध जोडल्याने तृतीया तत्पुरुष समासातही हेच होते. जसे की - मासपुब्बाय, मासपुब्बानं.

‘‘Nāññaṃ sabbanāmika’’nti ca vattate.

"नाञ्ञं सब्बनामिकं" हे अनुवृत्तीने येते.

210. Bahubbīhimhi ca.

२१०. आणि बहुव्रीहि समासातही.

Bahubbīhimhi ca samāse sabbanāmikavidhānaṃ nāññaṃ hoti. Piyapubbāya, piyapubbānaṃ, piyapubbe.

आणि बहुव्रीहि समासातही इतर सर्वनामिक कार्य होत नाही. जसे की - पियपुब्बाय, पियपुब्बानं, पियपुब्बे.

Casaddaggahaṇena disatthasabbanāmānaṃ bahubbīhimhi sabbanāmikavidhānaṃva hoti.

'च' शब्दाच्या ग्रहणाने दिशावाचक सर्वनामांचे बहुव्रीहि समासात सर्वनामिक कार्य होतेच.

Dakkhiṇassā ca pubbassā ca yadantarāḷanti atthe bahubbīhi, dakkhiṇapubbassaṃ, dakkhiṇapubbassā, evaṃ uttarapubbassaṃ, uttarapubbassā iccādi.

"दक्षिण आणि पूर्व यांच्या दरम्यान जे आहे" (दक्खिणस्सा च पुब्बस्सा च यदन्तराळं) या अर्थी बहुव्रीहि समास होऊन 'दक्खिणपुब्बस्सं', 'दक्खिणपुब्बस्सा' अशी रूपे होतात. याचप्रमाणे 'उत्तरपुब्बस्सं', 'उत्तरपुब्बस्सा' इत्यादी रूपे होतात.

Yatetasaddādīnamālapane rūpaṃ na sambhavati. Yasaddo aniyamattho.

'य', 'त', 'एत' इत्यादी शब्दांचे संबोधन विभक्तीत रूप होत नाही. 'य' हा शब्द अनिश्चित अर्थाचा (अनियमार्थ) आहे.

Yo puriso, ye purisā, yaṃ, ye. Yā kaññā, yā yāyo, yaṃ, yā yāyo. Yaṃ cittaṃ, yāni, yaṃ, yāni. Sesaṃ sabbattha sabbasaddasamaṃ.

यो पुरिसो (जो पुरुष), ye purisā (जे पुरुष), यं, ये. या कञ्ञा (जी कन्या), या यायो, यं, या यायो. यं चित्तं (जे चित्त), यानि, यं, यानि. उर्वरित सर्व रूपे सर्व ठिकाणी 'सब्ब' शब्दाप्रमाणे होतात.

Ta [Pg.102] eta ima amu kiṃiccete parammukha samīpa accantasamīpadūra pucchanatthavacanā.

'त', 'एत', 'इम', 'अमु', 'किं' हे शब्द अनुक्रमे परोक्ष (परम्मुख), समीप, अत्यंत समीप, दूर आणि प्रश्न विचारण्याच्या अर्थाचे वाचक आहेत.

Tasaddassa bhedo. ‘‘Ta si’’ itīdha –

'त' शब्दाचे भेद. येथे "त सि" यामध्ये -

‘‘Anapuṃsakassāyaṃ simhīti, sa’’miti ca vattate.

"अनपुंसकस्सायं सिम्हि" आणि "सं" हे अनुवृत्तीने येते.

211. Etatesaṃ to.

२११. 'एत' आणि 'त' यांचा 'त' होतो.

Eta taiccetesaṃ anapuṃsakānaṃ takāro sakāramāpajjate simhi vibhattimhi. So puriso.

'एत' आणि 'त' या नपुंसकेतर शब्दांमधील 'त' काराचा 'सि' विभक्ती प्रत्यय असताना 'स' कार होतो. जसे की - सो पुरिसो (तो पुरुष).

Sabbanāmaggahaṇañca, ito taggahaṇañca vattate.

"सब्बनाम" चे ग्रहण आणि येथून "त" चे ग्रहण अनुवृत्तीने येते.

212. Tassa vā nattaṃ sabbattha.

२१२. 'त' शब्दाचा सर्व ठिकाणी पर्यायाने 'न' कार होतो.

Taiccetassa sabbanāmassa takārassa nattaṃ hoti vā sabbattha liṅgesu. Ne te, naṃ taṃ, ne te, nena tena, nehi nebhi tehi tebhi.

'त' या सर्वनामातील 'त' काराचा सर्व लिंगांमध्ये पर्यायाने 'न' कार होतो. जसे की - ने ते, नं तं, ने ते, नेन तेन, नेहि नेभि तेहि तेभि.

‘‘Sabbassa, tassa vā sabbatthā’’ti ca vattate.

"सब्बस्स" (सर्वाचा), "तस्स वा सब्बत्थ" (त्याचा किंवा सर्व ठिकाणी) हे अनुवृत्तीने येते.

213. Sasmāsmiṃsaṃsāsvattaṃ.

२१३. 'स', 'स्मा', 'स्मिं', 'सं', 'सा' हे प्रत्यय असताना 'अ' कार (अत्तं) होतो.

Taiccetassa sabbanāmassa sabbasseva attaṃ hoti vā sa smā smiṃ saṃ sāiccetesu vacanesu sabbattha liṅgesu. Assa nassa tassa, nesaṃ tesaṃ nesānaṃ tesānaṃ.

'त' या सर्वनामाच्या संपूर्ण भागाचा 'स', 'स्मा', 'स्मिं', 'सं', 'सा' हे प्रत्यय असताना सर्व लिंगांमध्ये पर्यायाने 'अ' कार होतो. जसे की - अस्स नस्स तस्स, नेसं तेसं नेसानं तेसानं.

‘‘Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā’’ti ito ‘‘smāsmiṃnaṃ, mhāmhī’’ti ca vattate.

"स्माहिस्मिंनं म्हाभिम्हि वा" या सूत्रातून "स्मास्मिंनं, म्हाम्हि" हे अनुवृत्तीने येते.

214. Na timehi katākārehi.

२१४. 'त' आणि 'इम' या ज्यांचे 'आकार' (किंवा 'अकार') केले गेले आहे अशा शब्दांनंतर होत नाही.

Ta imaiccetehi katākārehi paresaṃ smāsmiṃnaṃ mhā mhiiccete ādesā na honti.

'त' आणि 'इम' या ज्यांचे 'आकार' (किंवा 'अकार') केले गेले आहे अशा शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचे 'म्हा' आणि 'म्हि' हे आदेश होत नाहीत.

Pakatisandhividhāna

प्रकृतिसंधिविधान (प्रकृतिभाव संधीचे नियम)

Atha [Pg.22] sarānameva sandhikāriye sampatte pakatibhāvo vuccate.

आता स्वरांचेच संधीकार्य प्राप्त झाले असता त्यांचा प्रकृतिभाव (मूळ रूपात राहणे) सांगितला जात आहे.

‘‘Sarā, pakatī’’ti ca vattate.

"सरा

35. Sare kvaci.

३५. स्वराच्या पुढे असताना काही वेळा.

Sarā kho sare pare kvaci chandabhedāsukhuccāraṇaṭṭhāne, sandhicchārahitaṭṭhāne ca pakatirūpāni honti, na lopādesavikāramāpajjanteti attho.

स्वराच्या पुढे स्वर असताना काही वेळा छंदाचा भंग टाळण्यासाठी, सुलभ उच्चारणासाठी आणि संधी करण्याची इच्छा नसलेल्या ठिकाणी स्वर आपल्या मूळ रूपात (प्रकृतिभावात) राहतात; त्यांचा लोप, आदेश किंवा विकार होत नाही, असा याचा अर्थ आहे.

Tattha pakatiṭṭhānaṃ nāma ālapanantā anitismiṃ acchandānurakkhaṇe asamāse padantadīghā ca ikārukārā ca nāmapadantātītakriyādimhīti evamādi.

त्यामध्ये प्रकृतिभावाची स्थाने म्हणजे - 'इति' शब्द पुढे नसताना संबोधनाचा अंत, छंदाचे रक्षण करायचे नसताना, समासरहित पदांच्या शेवटी असलेले दीर्घ स्वर, नामाच्या शेवटी असलेले 'इ' कार आणि 'उ' कार, भूतकाळी क्रियापदे इत्यादींच्या शेवटी असलेले स्वर.

Ālapanantesu tāva – katamā cānanda aniccasaññā, katamā cānanda ādīnavasaññā, sāriputta idhekacco, ehi sivika uṭṭhehi, upāsakā idhekacco, bhoti ayye, bhikkhu arogaṃ tava sīlaṃ, siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, bhikkhave evaṃ vadāmi, pañcime gahapatayo ānisaṃsā iccevamādīsu pakatibhāvo, pubbassaralopayavādesādayo na honti.

प्रथम संबोधनाच्या शेवटी - "कतमा चानन्द अनिच्चसञ्ञा" (हे आनंदा, अनित्य संज्ञा कोणती?), "कतमा चानन्द आदीनवसञ्ञा" (हे आनंदा, आदीनव संज्ञा कोणती?), "सारिपुत्त इधेकच्चो" (हे सारिपुत्ता, येथे एक जण), "एहि सिविक उट्ठेहि" (ये शिविका, ऊठ), "उपासका इधेकच्चो" (हे उपासकांनो, येथे एक जण), "भोति अय्ये" (हे आदरणीय आर्या), "भिक्खु अरोगं तव सीलं" (हे भिक्खू, तुझे शील निरोगी असो), "सिञ्च भिक्खु इमं नावं" (हे भिक्खू, या नौकेतील पाणी उपस), "भिक्खवे एवं वदामि" (हे भिक्खूंनो, मी असे सांगतो), "पञ्चिमे गहपतयो आनिसंसा" (हे गृहपतींनो, हे पाच फायदे आहेत) इत्यादींमध्ये प्रकृतिभाव होतो; पूर्व स्वराचा लोप, 'य' किंवा 'व' आदेश इत्यादी होत नाहीत.

Kvaciggahaṇena itismiṃ chandānurakkhaṇe sandhi hoti, yathā – sakkā devīti, namo te buddha vīratthu.

'क्वचि' च्या ग्रहणाने 'इति' शब्द पुढे असताना किंवा छंदाच्या रक्षणासाठी संधी होते. जसे की - सक्का देवीति, नमो ते बुद्ध वीरत्थु.

Sareti kiṃ? Sādhu mahārājāti, evaṃ kira bhikkhūti.

"सरे" (स्वराच्या पुढे) असे का म्हटले आहे? (व्यंजन पुढे असताना संधी होऊ नये म्हणून, जसे की) "साधु महाराजाति", "एवं किर भिक्खूति".

Asamāse padantadīghesu – āyasmā ānando gāthā ajjhabhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā iddhippattā [Pg.23] ca, bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā etadavoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, gantvā olokento, bhūtavādī atthavādī, yaṃ itthī arahā assa, sāmāvatī āha, pāpakārī ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhūujjhāyiṃsu, bhikkhū evamāhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa, gambhīre odakantike, appamādo amatapadaṃ, saṅgho āgacchatu, ko imaṃ pathaviṃ viccessati, āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā.

समासरहित पदांच्या शेवटी असलेल्या दीर्घ स्वरांमध्ये - "आयुस्मा आनन्दो गाथा अज्झभासि" (आयुष्यमान आनंदांनी गाथा म्हटली), "देवा आभस्सरा यथा" (आभास्वर देवांप्रमाणे), "तेविज्जा इद्धिप्पत्ता च" (त्रिविद्य आणि ऋद्धी प्राप्त), "भगवा उट्ठायासना" (भगवान आसनावरून उठले), "भगवा एतदवोच" (भगवान असे म्हणाले), "अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि" (अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले), "गन्त्वा ओलोकेन्तो" (जाऊन पाहत असताना), "भूतवादी अत्थवादी" (सत्य बोलणारे, अर्थपूर्ण बोलणारे), "यं इत्थी अरहा अस्स" (जी स्त्री अर्हत असेल), "सामावती आह" (सामावती म्हणाली), "पापकारी उभयत्थ तप्पति" (पाप करणारा दोन्ही ठिकाणी संतापतो), "नदी ओत्थरति" (नदी ओसंडून वाहते), "ये ते भिक्खू अप्पिच्छा" (जे ते अल्पेच्छ भिक्खू), "भिक्खू आमन्तेसि" (भिक्खूंना आमंत्रित केले), "भिक्खूउज्झायिंसु" (भिक्खूंनी आक्षेप घेतला), "भिक्खू एवमाहंसु" (भिक्खू असे म्हणाले), "इमस्मिं गामे आरक्खका" (या गावात रक्षक), "सब्बे इमे" (हे सर्व), "कतमे एकादस" (ते अकरा कोणते?), "गम्भीरे उदकन्तिके" (खोल पाण्याच्या काठावर), "अप्पमादो अमतपदं" (अप्रमाद हे अमृतपद आहे), "सङ्घो आगच्छतु" (संघ येवो), "को इमं पथविं विच्चेस्सति" (या पृथ्वीला कोण जिंकणार?), "आलोको उदपादि" (प्रकाश उत्पन्न झाला), "एको एकाय" (एकटा एका स्त्रीसोबत), "चत्तारो ओघा" (चार ओघ).

Nipātesupi – are ahampi, sace imassa kāyassa, no abhikkamo, aho acchariyo, atho anto ca, atha kho āyasmā, atho oṭṭhavacittakā, tato āmantayī satthā.

निपातांमध्येही (अव्ययांमध्येही) - "अरे अहम्पि" (अरे, मीसुद्धा), "सचे इमस्स कायस्स" (जर या कायेचा), "नो अभिक्कमो" (माघार नाही), "अहो अच्छरियो" (अहो आश्चर्य!), "अथो अन्तो च" (आणि अंतसुद्धा), "अथ खो आयुस्मा" (त्यानंतर आयुष्यमान), "अथो ओट्ठवचित्तका" (आणि उंटासारखे चित्त असलेले), "ततो आमन्तयी सत्था" (त्यानंतर शास्त्यांनी आमंत्रित केले).

Kvaciggahaṇena akāra itīvevetthādīsu sandhipi. Yathā – āgatattha, āgatamhā, katamāssu cattāro, appassutāyaṃ puriso, itthīti, ca marīva, sabbeva, sveva, eseva nayo, parisuddhetthāyasmanto, nettha, taṃ kutettha labbhā, sacesa brāhmaṇa, tathūpamaṃ, yathāha.

'क्वचि' च्या ग्रहणाने 'अकार' + 'इति' इत्यादी ठिकाणी संधी देखील होते. जसे की - आगतत्थ, आगतम्हा, कतमास्सु चत्तारो, अप्पस्सुतायं पुरिसो, इत्थीति, च मरीव, सब्बेव, स्वेव, एसेव नयो, परिसुद्धेत्थायस्मन्तो, नेत्थ, तं कुतेत्थ लब्भा, सचेस ब्राह्मण, तथूपमं, यथाह.

Asamāseti kiṃ? Jivhāyatanaṃ, avijjogho, itthindriyaṃ, abhibhāyatanaṃ, bhayatupaṭṭhānaṃ. Acchandānurakkhaṇeti [Pg.24] kiṃ? Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, yo missaro.

असमास म्हणजे काय? जिव्हायतन, अविज्जोघ (अविद्या-पूर), इत्थिन्द्रिय (स्त्री-इंद्रिय), अभिभायतन, भयतुपट्ठान (भयाचे उपस्थित होणे). 'अच्छन्दानुरक्खण' (इच्छेचे रक्षण न करणे) म्हणजे काय? 'या जगात माणसाचे श्रद्धा हेच श्रेष्ठ धन आहे', 'जो स्वामी आहे'.

Nāmapadantaikārukāresu – gāthāhi ajjhabhāsi, pupphāni āhariṃsu, satthu adāsi.

नामपदांच्या शेवटी 'इ' आणि 'उ' कार असताना – गाथांनी भाषण केले (गाथाहि अज्झभासि), फुले आणली (पुप्फानि आहरिंसु), शास्त्यांना दिले (सत्थु अदासि).

Kvacīti kiṃ? Manasākāsi.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) म्हणजे काय? मनात केले (मनसाकासि).

36. Sarā pakati byañjane.

३६. व्यंजनांच्या पुढे स्वर जसेच्या तसे (प्रकृती रूपात) राहतात.

Sarā kho byañjane pare pakatirūpā hontīti yebhuyyena dīgharassalopehi vikārābhāvo. Yathā – accayo, paccayo, bhāsati vā karoti vā, vedanākkhandho, bhāgyavā, bhadro kasāmiva, dīyati, tuṇhībhūto, so dhammaṃ deseti.

व्यंजन पुढे असताना स्वर प्रकृती रूपात (जसेच्या तसे) राहतात, म्हणजेच बहुधा दीर्घ, र्‍हस्व किंवा लोप यांसारखे विकार (बदल) होत नाहीत. जसे की – अच्चयो (accayo), पच्चयो (paccayo), भासति वा करोति वा (bhāsati vā karoti vā), वेदनाक्खन्धो (vedanākkhandho), भाग्यवा (bhāgyavā), भद्रो कसामिव (bhadro kasāmiva), दीयति (dīyati), तुण्हीभूतो (tuṇhībhūto), सो धम्मं देसेति (so dhammaṃ deseti).

Iti pakatisandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.

अशा प्रकारे प्रकृतीसंधीचे विधान समाप्त झाले.

Byañjanasandhividhāna

व्यंजनसंधी विधान

Atha byañjanasandhi vuccate.

आता व्यंजनसंधी सांगितली जात आहे.

‘‘Byañjane’’ti adhikāro, ‘‘sarā, kvacī’’ti ca vattate.

येथे 'व्यंजने' हा अधिकार आहे, आणि 'सरा', 'क्वचि' हे अनुवृत्तीने येतात.

37. Dīghaṃ.

३७. दीर्घ.

Sarā kho byañjane pare kvaci dīghaṃ pappontīti suttasukhuccāraṇachandānurakkhaṇaṭṭhānesu dīgho.

व्यंजन पुढे असताना स्वर काही ठिकाणी दीर्घ होतात; सूत्राच्या सुलभ उच्चारासाठी आणि छंदाच्या रक्षणासाठी (वृत्तबद्धतेसाठी) स्वर दीर्घ केला जातो.

Tyassa pahīnā tyāssa pahīnā, svassa svāssa, madhuva maññati bālo madhuvā maññatī bālo, tathā evaṃ gāme munī [Pg.25] care, khantī paramaṃ tapo titikkhā, na maṅkū bhavissāmi, svākkhāto, yvāhaṃ, kāmato jāyatī soko, kāmato jāyatī bhayaṃ, sakko ujū ca suhujū ca, anūpaghāto, dūrakkhaṃ, dūramaṃ, sūrakkhaṃ, dūharatā.

उदा. त्यस्स पहीना चे त्यास्स पहीना (tyāssa pahīnā), स्वस्स चे स्वास्स (svāssa), मधुव मञ्ञति बालो चे मधुवा मञ्ञती बालो (madhuvā maññatī bālo), तसेच एवं गामे मुनि चरे चे एवं गामे मुनी चरे (evaṃ gāme munī care), खन्ति परमं तपो तितिक्खा चे खन्ती परमं तपो तितिक्खा (khantī paramaṃ tapo titikkhā), न मङ्कु भविस्सामि चे न मङ्कू भविस्सामि (na maṅkū bhavissāmi), स्वाक्खातो (svākkhāto), य्वाहं (yvāhaṃ), कामतो जायति सोको चे कामतो जायती सोको (kāmato jāyatī soko), कामतो जायति भयं चे कामतो जायती भयं (kāmato jāyatī bhayaṃ), सक्को उजु च सुहुजु च चे सक्को उजू च सुहुजू च (sakko ujū ca suhujū ca), अनूपघातो (anūpaghāto), दूरक्खं (dūrakkhaṃ), दूरमं (dūramaṃ), सूरक्खं (sūrakkhaṃ), दूह रता (dūharatā).

Kvacīti kiṃ? Tyajja, svassa, patiliyyati.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? (कारण सर्वत्र हा नियम लागू होत नाही, जसे की) त्यज्ज (tyajja), स्वस्स (svassa), पतिलिय्यति (patiliyyati).

Yiṭṭhaṃ vā hutaṃ vā loke, yadi vā sāvake, puggalā dhammadasā te, bhovādī nāma so hoti, yathābhāvī guṇena so itīdha –

जसे की – 'यिट्ठं वा हुतं वा लोके', 'यदि वा सावके', 'पुग्गला धम्मदसा ते', 'भोवादी नाम सो होति', 'यथाभावी गुणेन सो' इत्यादी उदाहरणांमध्ये –

Pubbasmiṃyevādhikāre –

त्याच पूर्व अधिकारातच –

38. Rassaṃ.

३८. र्‍हस्व.

Sarā kho byañjane pare kvaci rassaṃ pappontīti chandānurakkhaṇe, āgame, saṃyoge ca rassattaṃ.

व्यंजन पुढे असताना स्वर काही ठिकाणी र्‍हस्व होतात. छंदाच्या रक्षणासाठी, आगम झाल्यावर आणि संयोग (द्वित्व) झाल्यावर र्‍हस्वत्व येते.

Chandānurakkhaṇe tāva yiṭṭhaṃva hutaṃva loke, yadiva sāvake, puggala dhammadasā te, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so.

प्रथम छंदाच्या रक्षणासाठी: यिट्ठं व हुतं व लोके (yiṭṭhaṃva hutaṃva loke), यदिव सावके (yadiva sāvake), पुग्गल धम्मदसा ते (puggala dhammadasā te), भोवादि नाम सो होति (bhovādi nāma so hoti), यथाभावि गुणेन सो (yathābhāvi guṇena so).

Āgame yathayidaṃ, sammadakkhāto.

आगम झाल्यावर जसे की – यथयिदं (yathayidaṃ), सम्मदक्खातो (sammadakkhāto).

Saṃyoge parākamo parakkamo, āsādo assādo, evaṃ taṇhakkhayo, jhānassa lābhimhi, vasimhi, thullaccayo.

संयोगात (द्वित्वात) जसे की – पराकमो चे परक्कमो (parakkamo), आसादो चे अस्सादो (assādo), तसेच तण्हक्खयो (taṇhakkhayo), झानस्स लाभिम्हि (jhānassa lābhimhi), वसिम्हि (vasimhi), थुल्लच्चयो (thullaccayo).

Kvacīti kiṃ? Māyidaṃ, manasā daññā vimuttānaṃ, yathākkamaṃ, ākhyātikaṃ, dīyyati, sūyyati.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? (कारण सर्वत्र र्‍हस्व होत नाही, जसे की) मायिदं (māyidaṃ), मनसा दञ्ञा विमुत्तानं (manasā daññā vimuttānaṃ), यथाक्कमं (yathākkamaṃ), आख्यातिकं (ākhyātikaṃ), दीय्यति (dīyyati), सूय्यति (sūyyati).

Eso kho byantiṃ kāhiti, so gacchaṃ na nivattati iccatra –

'एस खो ब्यन्तिं काहिति', 'सो गच्छं न निवत्तति' या उदाहरणांमध्ये –

Tasmiṃyevādhikāre –

त्याच अधिकारात –

39. Lopañca [Pg.26] tatrākāro.

३९. लोप आणि तेथे 'अ' कार (अ-कार आगम) होतो.

Sarā kho byañjane pare kvaci lopaṃ papponti, tatra lutte ṭhāne akārāgamo ca hoti. Etatasaddantokārassevāyaṃ lopo.

व्यंजन पुढे असताना स्वर काही ठिकाणी लोप पावतात, आणि लोप पावलेल्या ठिकाणी 'अ' काराचा आगम होतो. हा लोप 'एत' आणि 'त' शब्दांच्या शेवटी असलेल्या 'ओ' काराचाच होतो.

Esa kho byantiṃ kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, evaṃ esa dhammo, esa pattosi, sa muni, sa sīlavā.

उदा. एस खो ब्यन्तिं काहिति (esa kho byantiṃ kāhiti), स गच्छं न निवत्तति (sa gacchaṃ na nivattati), तसेच एस धम्मो (esa dhammo), एस पत्तोसि (esa pattosi), स मुनि (sa muni), स सीलवा (sa sīlavā).

Kvacīti kiṃ? Eso dhammo, so muni, so sīlavā.

'क्वचि' असे का म्हटले आहे? (कारण काही ठिकाणी लोप होत नाही, जसे की) एसो धम्मो (eso dhammo), सो मुनि (so muni), सो सीलवा (so sīlavā).

Casaddena etasaddantassa sarepi kvaci lopo. Yathā – esa attho, esa ābhogo, esa idāni.

सूत्रातील 'च' शब्दाने 'एत' आणि 'त' शब्दांच्या शेवटी असलेल्या स्वराचा पुढे स्वर असतानाही काही ठिकाणी लोप होतो. जसे की – एस अत्थो (esa attho), एस आभोगो (esa ābhogo), एस इदानि (esa idāni).

Vipariṇāmena ‘‘saramhā, byañjanassā’’ti ca vattate.

विभक्ती विपरिणामाने 'सरम्हा' (स्वरापासून) आणि 'ब्यञ्जनस्स' (व्यंजनाचा) हे शब्द अनुवृत्तीने येतात.

40. Paradvebhāvo ṭhāne.

४०. योग्य ठिकाणी पुढील व्यंजनाचे द्वित्व होते.

Saramhā parassa byañjanassa dvebhāvo hoti ṭhāne. Dvinnaṃ bhāvo dvibhāvo, so eva dvebhāvo.

स्वराच्या पुढे असलेल्या व्यंजनाचे योग्य ठिकाणी द्वित्व होते. दोन असण्याची स्थिती म्हणजे द्वित्व, त्यालाच 'द्वेभाव' म्हणतात.

Ettha ca ṭhānaṃ nāma rassākārato paraṃ pa pati paṭikamukusa kudha kī gaha juta ñāsi su sambhū sara sasādīnamādibyañjanānaṃ dvebhāvaṃ, tika taya tiṃsa vatādīnamādi ca, vatu vaṭudisādīnamantañca, u du ni-upasagga ta catu cha santasaddādesādiparañca, apadantā nākāradīghato yakārādi ca,

येथे 'योग्य स्थान' म्हणजे: र्‍हस्व स्वराच्या पुढे 'प', 'पति', 'पटि', 'कम', 'कुस', 'कुध', 'की', 'गह', 'जुत', 'ञा', 'सि', 'सु', 'सम्भु', 'सर', 'सस' इत्यादींच्या सुरुवातीच्या व्यंजनांचे द्वित्व; 'तिक', 'तय', 'तिंस', 'वत' इत्यादींच्या सुरुवातीच्या व्यंजनांचे द्वित्व; 'वतु', 'वटु', 'दिस' इत्यादींच्या शेवटी द्वित्व; 'उ', 'दु', 'नि' हे उपसर्ग आणि 'त', 'चतु', 'छ', 'सन्त' या शब्दांच्या पुढील व्यंजनांचे द्वित्व; आणि पदाच्या शेवटी नसलेल्या दीर्घ 'आ' कारानंतर 'य' कारादींचे द्वित्व;

Yavataṃ talanādīna-mādeso ca sayādinaṃ;

Saha dhātvantassādeso, sīsakāro tapādito.

तसेच 'य', 'व' इत्यादींचे 'त', 'ल', 'न' इत्यादींमध्ये होणारे आदेश आणि 'स', 'य' इत्यादींचे आदेश; धातूच्या शेवटच्या वर्णासह होणारा आदेश, आणि 'तप' इत्यादींच्या पुढे 'सीस' कार होणे.

Chandānurakkhaṇe ca – ghara jhe dhaṃsu bhamādīnamādi ca, rassākārato vaggānaṃ catutthadutiyā ca iccevamādi.

आणि छंदाच्या रक्षणासाठी – 'घर', 'झे', 'धंसु', 'भम' इत्यादींच्या सुरुवातीच्या व्यंजनांचे द्वित्व, आणि र्‍हस्व स्वराच्या पुढे वर्गातील चौथ्या आणि दुसऱ्या वर्णांचे द्वित्व इत्यादी.

Tattha [Pg.27] pa pati paṭīsu tāva – idha pamādo idhappamādo, evaṃ appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ sammappadhānaṃ, rassattaṃ, appativattiyo, adhipatippaccayo, suppatiṭṭhito, appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipanno, suppaṭipatti.

त्यापैकी प्रथम 'प', 'पति', 'पटि' च्या बाबतीत – इध पमादो चे इधप्पमादो (idhappamādo), तसेच अप्पमादो (appamādo), विप्पयुत्तो (vippayutto), सुप्पसन्नो (suppasanno), सम्मा प्रधानं चे सम्मप्पधानं (sammappadhānaṃ - येथे र्‍हस्वत्व होते), अप्पतिवत्तियो (appativattiyo), अधिपतिप्पच्चयो (adhipatippaccayo), सुप्पतिट्ठितो (suppatiṭṭhito), अप्पटिपुग्गलो (appaṭipuggalo), विप्पटिसारो (vippaṭisāro), सुप्पटिपन्नो (suppaṭipanno), सुप्पटिपत्ति (suppaṭipatti).

Kamādidhātūsu – pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati akkamati, evaṃ parakkamati, yathākkamaṃ.

'कम' इत्यादी धातूंच्या बाबतीत – पक्कमो (pakkamo), पटिक्कमो (paṭikkamo), हेतुक्कमो (hetukkamo), आकमति चे अक्कमति (akkamati), तसेच परक्कमति (parakkamati), यथाक्कमं (yathākkamaṃ).

Pakkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati, akkosati.

पक्कोसति (pakkosati), पटिक्कोसति (paṭikkosati), अनुक्कोसति (anukkosati), आकोसति चे अक्कोसति (akkosati).

Akkuddho, atikkodho.

अक्कुद्धो (akkuddho), अतिक्कोधो (atikkodho).

Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo.

धनक्कीतो (dhanakkīto), विक्कयो (vikkayo), अनुक्कयो (anukkayo).

Paggaho, viggaho, anuggaho, niggaho, candaggaho, diṭṭhiggāho.

पग्गहो (paggaho), विग्गहो (viggaho), अनुग्गहो (anuggaho), निग्गहो (niggaho), चन्दग्गहो (candaggaho), दिट्ठिग्गाहो (diṭṭhiggāho).

Pajjoto, vijjotati, ujjoto.

पज्जोतो (pajjoto), विज्जोतति (vijjotati), उज्जोतो (ujjoto).

Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anuññā, manuññā, samaññā.

कतञ्ञू (kataññū), विञ्ञू (viññū), पञ्ञाणं (paññāṇaṃ), विञ्ञाणं (viññāṇaṃ), अनुञ्ञा (anuññā), मनुञ्ञा (manuññā), समञ्ञा (samaññā).

Avassayo, nissayo, samussayo.

अवस्सयो (avassayo), निस्सयो (nissayo), समुस्सयो (samussayo).

Appassuto, vissuto, bahussuto, āsavā assavā.

अप्पसुतो (appassuto), विस्सुतो (vissuto), बहुस्सुतो (bahussuto), आसवा चे अस्सवा (assavā).

Passambhanto, vissambhati.

पस्सम्भन्तो (passambhanto), विस्सम्भति (vissambhati).

Aṭṭassaro, vissarati, anussarati.

अट्टस्सरो (aṭṭassaro), विस्सरति (vissarati), अनुस्सरति (anussarati).

Passasanto, vissasanto, mahussasanto, āsāso assāso.

पस्ससन्तो (passasanto), विस्ससन्तो (vissasanto), महुस्ससन्तो (mahussasanto), आसासो चे अस्सासो (assāso).

Avissajjento, vissajjento, pariccajanto, upaddavo, upakkiliṭṭho, mittaddu, āyabbayo, udabbahi iccādi.

अविस्सज्जेन्तो (avissajjento), विस्सज्जेन्तो (vissajjento), परिच्चजन्तो (pariccajanto), उपद्दवो (upaddavo), उपक्किलिट्ठो (upakkiliṭṭho), मित्तद्दु (mittaddu), आयब्बयो (āyabbayo), उदब्बहि (udabbahi) इत्यादी.

Saramhāti [Pg.28] kiṃ? Sampayutto, sampatijāto, sampaṭicchannaṃ, saṅkamanto, saṅgaho.

'स्वरापासून' असे का म्हटले आहे? (कारण स्वर नसताना द्वित्व होत नाही, जसे की) सम्पयुत्तो (sampayutto), सम्पतिजातो (sampatijāto), सम्पटिच्छन्नं (sampaṭicchannaṃ), सङ्कमन्तो (saṅkamanto), सङ्गहो (saṅgaho).

Ṭhāneti kiṃ? Mā ca pamādo, patigayhati, vacīpakopaṃ rakkheyya, ye pamattā yathā matā, manopakopaṃ rakkheyya, idha modati, pecca modati.

'योग्य ठिकाणी' असे का म्हटले आहे? (कारण सर्व ठिकाणी द्वित्व होत नाही, जसे की) मा च पमादो (mā ca pamādo), पतिगय्हति (patigayhati), वचीपकोपं रक्खेय्य (vacīpakopaṃ rakkheyya), ye pamattā yathā matā (ये पमत्ता यथा मता), मनोपकोपं रक्खेय्य (manopakopaṃ rakkheyya), इध मोदति (idha modati), पेच्च मोदति (pecca modati).

Tikādīsu – kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ, vedanāttikaṃ, lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ. Ekattiṃsa, dvattiṃsa, catuttiṃsa. Sīlabbataṃ, subbato, sappītiko, samannāgato, punappunaṃ iccādi.

'तिक' इत्यादींच्या बाबतीत – कुसलत्तिकं (kusalattikaṃ), पीतित्तिकं (pītittikaṃ), हेतुत्तिकं (hetuttikaṃ), वेदनात्तिकं (vedanāttikaṃ), लोकत्तयं (lokattayaṃ), बोधित्तयं (bodhittayaṃ), वत्थुत्तयं (vatthuttayaṃ). एकत्तिंस (ekattiṃsa), द्वत्तिंस (dvattiṃsa), चतुत्तिंस (catuttiṃsa). सीलब्वतं (sīlabbataṃ), सुब्बतो (subbato), सप्पीतिको (sappītiko), समन्नागतो (samannāgato), पुनप्पुनं (punappunaṃ) इत्यादी.

Vatu vaṭu disādīnamante yathā – vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso iccādi.

'वतु', 'वटु', 'दिस' इत्यादींच्या शेवटी जसे की – वत्तति (vattati), वट्टति (vaṭṭati), दस्सनं (dassanaṃ), फस्सो (phasso) इत्यादी.

U du ni upasaggādiparesu – ukaṃso ukkaṃso. Dukaraṃ dukkaraṃ, nikaṅkho nikkaṅkhe.

'उ', 'दु', 'नि' या उपसर्गांच्या पुढे जसे की – उकंसो चे उक्कंसो (ukkaṃso), दुक्करं (dukkaraṃ), निक्कङ्खो चे निक्कङ्खे (nikkaṅkhe).

Evaṃ uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, uññātaṃ, unnati, uttaro, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, dubbalo, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, dussaho, nissāro.

अशा प्रकारे उग्गतं (उदित झालेले), दुच्चरितं (दुराचरण), निज्जटं (गुंता सुटलेले), उञ्ञातं (अवमानित), उन्नति (उन्नती), उत्तरो (उत्तर/श्रेष्ठ), दुक्करो (दुष्कर), निद्दरो (भयरहित), उन्नतो (उन्नत), दुप्पञ्ञो (दुर्बुद्धी), दुब्बलो (दुर्बल), niम्मलो (निर्मळ), उय्युत्तो (प्रयत्नशील), दुल्लभो (दुर्लभ), निब्बत्तो (उत्पन्न झालेला), उस्साहो (उत्साह), दुस्सहो (असह्य), निस्सारो (निःसार).

Tathā takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo.

त्याचप्रमाणे तक्करो (तो करणारा), तज्जो (त्यापासून उत्पन्न झालेला), तन्निन्नो (त्याकडे झुकलेला), तप्पभवो (त्यापासून उगम पावलेला), तम्मयो (त्यात तल्लीन झालेला).

Catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppādo, catubbidhaṃ, catussālaṃ.

चतुक्कं (चारचा समूह), चतुद्दिसं (चार दिशा), चतुप्पादो (चार पायांचा), चतुब्बिधं (चार प्रकारचे), चतुस्सालं (चार दालने असलेले).

Chakkaṃ, channavuti, chappadikā, chabbassāni.

छक्कं (सहाचा समूह), छन्नवुति (शहाण्णव), छप्पदिका (सहा पायांचे), छब्बस्सानि (सहा वर्षे).

Sakkāro, sakkato, saddiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.

सत्कार, सत्कृत, सद्दिट्ठि (सम्यक्-दृष्टी), सत्पुरुष, महाबल.

Ṭhāneti kiṃ? Nikāyo, nidānaṃ, nivāso, nivāto, tato, catuvīsati, chasaṭṭhi.

'योग्य स्थानी' (ठाने) असे का म्हटले आहे? निकाय, निदान, निवास, निवात, ततः (त्यानंतर), चोवीस, सहासष्ट.

Yakārādimhi [Pg.29] – nīyyati, sūyyati, abhibhūyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo.

य-कार आधी असताना – नीय्यति, सूय्यति, अभिभूय्य, विचेय्य, विनेय्य, धेय्यं, नेय्यं, सेय्यो, जेय्यो, वेय्याकरणो.

Ādisaddena etto, ettāvatā.

'आदि' शब्दाने – एत्तो, एत्तावता.

Anākāraggahaṇaṃ kiṃ? Mālāya, dolāya, samādāya.

'आ-कार नसलेले' (अनाकार) ग्रहण कशासाठी? मालाय, दोलाय, समादाय.

Ṭhāneti kiṃ? Upanīyati, sūyati, toyaṃ.

'योग्य स्थानी' (ठाने) असे का म्हटले आहे? उपनीयति, सूयति, तोयं.

Yavatamādese – jāti andho, vipali āso, ani āyo, yadi evaṃ, api ekacce, api ekadā iccatra, ikārassa ‘‘ivaṇṇo yaṃ navā’’ti yakāre kate –

य, व, त, म आदेशांमध्ये – जाति अन्धो, विपलि आसो, अनि आयो, यदि एवं, अपि एकच्चे, अपि एकदा इत्यादींमध्ये, इ-काराचा “इवण्णो यं नवा” या सूत्राने य-कार केल्यावर –

‘‘Sabbassa so dāmhi vā’’ti ito maṇḍūkagatiyā vāti vattate.

“सब्बस्स सो दाम्हि वा” या सूत्रातून येथे मंडूकगतीने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे) 'वा' (विकल्पाने) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

41. Yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañajakārattaṃ.

४१. य, व, त, म यांच्याशी जोडलेल्या त, ल, न, द या व्यंजनांचे अनुक्रमे च, ल, ञ, ज कारत्व होते.

Yakāravantānaṃ talanadakārānaṃ saṃyogabyañjanāni yathākkamaṃ calañajakārattamāpajjante vā.

य-कारयुक्त त, ल, न, द या व्यंजनांचे संयुक्त व्यंजने अनुक्रमे च, ल, ञ, ज कारत्वाला विकल्पाने प्राप्त होतात.

Kāraggahaṇaṃ yavataṃ sakāra ka ca ṭa pavaggānaṃ sakārakacaṭapavaggādesatthaṃ, tathā yavataṃ ta dha ṇakārānaṃ cha jhañakārādesatthañca, tato yavatamādesassa anena dvibhāvo.

'कार' चे ग्रहण हे य, व, त, म यांच्याशी जोडलेल्या स-कार आणि क, च, ट, प वर्गांच्या स-कार आणि क, च, ट, प वर्ग आदेशासाठी आहे; तसेच य, व, त, म यांच्याशी जोडलेल्या त, ध, ण कारांच्या छ, झ, ञ कार आदेशासाठी आहे, त्यानंतर या सूत्राने य, व, त, म आदेशाचे द्वित्व होते.

Jaccandho, vipallāso, aññāyo, yajjevaṃ, appekacce appekadā.

जच्चन्धो, विपल्लासो, अञ्ञायो, यज्जेवं, अप्पेकच्चे, अप्पेकदा.

Vāti kiṃ? Paṭisanthāravutyassa, bālyaṃ, ālasyaṃ.

'वा' (विकल्पाने) असे का म्हटले आहे? पटिसन्थारवुत्यस्स, बालं, आलस्यं.

Saramhāti kiṃ? Añāyo, ākāsānañcāyatanaṃ.

'स्वराच्या पुढे' (सरम्हा) असे का म्हटले आहे? अञायो, आकासानञ्चायतनं.

Tapādito simhi – tapassī, yasassī.

तपस् इत्यादींच्या पुढे 'सि' प्रत्यय असताना – तपस्सी, यसस्सी.

Chandānurakkhaṇe [Pg.30] – nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatinti.

छंदाच्या (वृत्ताच्या) रक्षणासाठी – नप्पज्जहे वण्णबलं पुराणं, उज्जुगतेसु सेय्यो, गच्छन्ति सुग्गतिन्ति.

Vaggacatutthadutiyesu pana tasmiṃyevādhikāre ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti ca vattate.

परंतु वर्गातील चतुर्थ आणि द्वितीय वर्णांच्या बाबतीत त्याच अधिकारात “परद्वेभावो ठाने” हे सूत्र देखील अनुवृत्त होतो.

Vaggacatutthadutiyānaṃ sadisavasena dvibhāve sampatte niyamatthamāha.

वर्गातील चतुर्थ आणि द्वितीय वर्णांचे समान रूपाने द्वित्व प्राप्त झाले असता, नियमासाठी (पुढील सूत्र) सांगत आहे.

42. Vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā.

४२. वर्गातील घोष आणि अघोष वर्णांच्या जागी अनुक्रमे तृतीय आणि प्रथम वर्ण होतात.

Saramhā parabhūtānaṃ vagge ghosāghosānaṃ byañjanānaṃ yathākkamaṃ vaggatatiya paṭhamakkharā dvibhāvaṃ gacchanti ṭhāneti ṭhānāsannavasena tabbagge tatiyapaṭhamāva honti.

स्वराच्या पुढे असलेल्या वर्गातील घोष आणि अघोष व्यंजनांचे अनुक्रमे वर्गातील तृतीय आणि प्रथम अक्षरे द्वित्वाला प्राप्त होतात; 'योग्य स्थानी' (ठाने) म्हणजे उच्चारण स्थानाच्या निकटतेनुसार त्या वर्गातील तृतीय आणि प्रथम वर्णच होतात.

Ettha ca sampatte niyamattā ghosāghosaggahaṇena catutthadutiyāva adhippetā, itarathā aniṭṭhappasaṅgosiyā. Tena ‘‘kataññū, tannayo, tammayo’’tiādīsu vaggapañcamānaṃ satipi ghosatte tatiyappasaṅgona hoti, ṭhānādhikārato vā.

आणि येथे प्राप्त झालेल्या नियमामुळे 'घोष' आणि 'अघोष' यांच्या ग्रहणाने चतुर्थ आणि द्वितीय वर्णच अभिप्रेत आहेत, अन्यथा अनिष्ट दोष निर्माण होईल. त्यामुळे “कतञ्ञू, तन्नयो, तम्मयो” इत्यादींमध्ये वर्गातील पाचव्या वर्णांचे घोषत्व असूनही तृतीय वर्णाचा प्रसंग येत नाही, किंवा उच्चारण स्थानाच्या अधिकाराने (असे होते).

Gharādīsu pa u du niādiparacatutthesu tāva – pagharati paggharati, evaṃ uggharati, ugghāṭeti, dugghoso, nigghoso, eseva cajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati, viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhāro, niddhano, niddhuto, vibbhanto, ubbhato, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catuddhā, cabhubbhi, chaddhā, saddhammo, sabbhūto, mahaddhano, mahabbhayaṃ.

'घर' इत्यादी शब्दांमध्ये प, उ, दु, नि इत्यादींच्या पुढे असलेल्या चतुर्थ वर्णांच्या जागी प्रथम – पघरति पग्घरति, याचप्रमाणे उग्घरति, उग्घाटेति, दुग्घोसो, निग्घोसो, एसेव चज्झानफलो, पठमज्झानं, अभिज्झायति, उज्झायति, विद्धंसेति, उद्धंसितो, उद्धारो, निद्धारो, niद्धनो, निद्धुतो, विब्भन्तो, उब्भतो, दुब्भिक्खं, निब्भयं, तब्भावो, चतुद्धा, चभुब्भि, छद्धा, सद्धम्मो, सब्भूतो, महद्धनो, महब्भयं.

Yavata mādesādīsu – bojjhaṅgā, āsabbhaṃ, bujjhitabbaṃ, bujjhati.

य, व, त, म आदेश इत्यादींमध्ये – बोज्झङ्गा, आसब्भं, बुज्झितब्बं, बुज्झति.

Ṭhāneti [Pg.31] kiṃ? Sīlavantassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhānaṃ, mahādhanaṃ.

'योग्य स्थानी' (ठाने) असे का म्हटले आहे? सीलवन्तस्स झायिनो, ye झानप्पसुता धीरा, निधानं, महाधनं.

Rassākāratoparaṃ vaggadutiyesu – pañca khandhā pañcakkhandhā, evaṃrūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setachattaṃ setacchattaṃ, evaṃ sabbacchannaṃ, vicchinnaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito tatraṭṭhito, evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, adhiṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito, suppaṭṭhāno. Yasatthero, yattha, tattha, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ, catuttho, kuttha. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, nipphalaṃ, vipphāro, paripphuseyya, madhupphāṇitaṃ.

ऱ्हस्व आकाराच्या पुढे वर्गातील द्वितीय वर्णांच्या जागी – पञ्च खन्धा पञ्चक्खन्धा, याचप्रमाणे रूपक्खन्धो, अक्खमो, अभिखणं, अविक्खेपो, जातिक्खेत्तं, धातुक्खोभो, आयुक्खयो. सेतछत्तं सेतच्छत्तं, याचप्रमाणे सब्बच्छन्नं, विच्छिन्नं, बोधिच्छाया, जम्बुच्छाया, समुच्छेदो. तत्र ठितो तत्रट्ठितो, याचप्रमाणे थलट्ठां, जलट्ठं, अधिट्ठितं, निट्ठितं, चत्तारिट्ठनानि, गरुट्ठानियो, समुट्ठितो, सुप्पट्ठानो. यसत्थेरो, यत्थ, तत्थ, पत्थरति, वित्थारो, अभित्थुतो, वित्थम्भितो, अनुत्थुनं, चतुत्थो, कुत्थ. पप्फोटेति, महप्फलं, निप्फलं, विप्फारो, परिप्फुसेय्य, मधुप्फाणितं.

Ākārato – ākhāto ākkhāto, evaṃ taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho, āchādayati, ācchādayati, evaṃ ācchindati, nāvāṭṭhaṃ, āttharati, āpphoṭeti.

आ-काराच्या पुढे – आखातो आक्खातो, याचप्रमाणे तण्हाक्खयो, आणाक्खेत्तं, सञ्ञाक्खन्धो, आछादयति आच्छादयति, याचप्रमाणे आच्छिन्दति, नावाट्ठं, आत्थरति, आप्फोटेति.

Saramhāti kiṃ? Saṅkhāro, taṅkhaṇe, sañchannaṃ, taṇṭhānaṃ, santhuto, tamphalaṃ.

'स्वराच्या पुढे' (सरम्हा) असे का म्हटले आहे? सङ्खारो, तङ्खणे, सञ्छन्नं, तण्ठानं, सन्थुतो, तम्फलं.

Ṭhāneti kiṃ? Pūvakhajjakaṃ, tassa chaviyādīni chinditvā, yathā ṭhitaṃ, kathaṃ, kammaphalaṃ.

'योग्य स्थानी' (ठाने) असे का म्हटले आहे? पूवखज्जकं, तस्स छवियादीनि छिन्दित्वा, यथा ठितं, कथं, कम्मफलं.

Nikamati, nipatti, nicayo, nicarati, nitaraṇaṃ iccatra – ‘‘do dhassa cā’’ti ettha caggahaṇassa bahulatthattā tena caggahaṇena yathāpayogaṃ bahudhā ādeso siyā.

निकमति, निपत्ति, निचयो, निचरति, नितरणं इत्यादींमध्ये – “दो धस्स चा” या सूत्रात येथे 'च' च्या ग्रहणाच्या बहुलार्थामुळे (विविध अर्थांमुळे) त्या 'च' च्या ग्रहणाने प्रयोगाच्या आवश्यकतेनुसार अनेक प्रकारे आदेश व्हावा.

Yathā – ni upasaggato kamu pada ci cara tarānaṃ paṭhamassa vaggadutiyo iminā dvittaṃ, nikkhamati, nipphatti, nicchayo, niccharati, nittharaṇaṃ.

जसे की – 'नि' उपसर्गाच्या पुढे कमु, पद, चि, चर, तर यांच्या पहिल्या वर्णाच्या जागी वर्गातील दुसरा वर्ण होतो आणि या सूत्राने द्वित्व होते – निक्खमति, निप्फत्ति, निच्छयो, niच्छरति, नित्थरणं.

Tathā [Pg.32] bo vassa kuva diva siva vajādīnaṃ dvirūpassāti vakāradvayassa bakāradvayaṃ, yathā – kubbanto, evaṃ kubbāno, kubbanti, sadhātvantayādesassa dvittaṃ. Divati dibbati, evaṃ dibbanto, sibbati, sibbanto, pavajati pabbajati, pabbajanto, nivānaṃ nibbānaṃ, nibbuto, nibbindati, udabbayaṃ iccādi.

तसेच 'बो वस्स' या सूत्राने कुव, दिव, सिव, वज इत्यादींच्या द्विरूपाचे म्हणजे दोन 'व' कारांचे दोन 'ब' कार होतात, जसे की – कुब्बन्तो, याचप्रमाणे कुब्बानो, कुब्बन्ति, धातूच्या शेवटी असलेल्या आदेशासह द्वित्व होते. दिवति दिब्बति, याचप्रमाणे दिब्बन्तो, सिब्बति, सिब्बन्तो, पवजति पब्बजति, पब्बजन्तो, निवाणं निब्बाणं, निब्बुतो, निब्बिन्दति, उदब्बयं इत्यादी.

Lo rassa pari taruṇādīnaṃ kvaci. Paripanno palipanno, evaṃ palibodho, pallaṅkaṃ, taruṇo taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo.

'परि', 'तरुण' इत्यादी शब्दांमध्ये र-काराच्या जागी काही ठिकाणी 'ल' कार होतो. परिपन्नो पलिपन्नो, याचप्रमाणे पलिबोधो, पल्लङ्कं, तरुणो तलुनो, महासालो, मालुतो, सुखुमालो.

Ṭo tassa dukkatādīnaṃ kvaci. Yathā – dukkataṃ dukkaṭaṃ, evaṃ sukaṭaṃ, pahaṭo, patthaṭo, uddhaṭo, visaṭo iccādi.

'दुक्कत' इत्यादी शब्दांमध्ये त-काराच्या जागी काही ठिकाणी 'ट' कार होतो. जसे की – दुक्कतं दुक्कटं, याचप्रमाणे सुकटं, पहटो, पत्थटो, उद्धटो, विसटो इत्यादी.

Ko tassa niyatādīnaṃ kvaci. Niyato niyako.

'नियत' इत्यादी शब्दांमध्ये त-काराच्या जागी काही ठिकाणी 'क' कार होतो. नियतो नियको.

Yo jassa nijādissa vā, nijaṃputtaṃ niyaṃputtaṃ.

'निज' इत्यादी शब्दांमध्ये ज-काराच्या जागी विकल्पाने 'य' कार होतो, जसे की – निजं पुत्तं नियं पुत्तं.

Ko gassa kulūpagādīnaṃ, kulūpago kulūpako.

'कुलूपग' इत्यादी शब्दांमध्ये ग-काराच्या जागी 'क' कार होतो, जसे की – कुलूपगो कुलूपको.

Tathā ṇo nassa pa pariādito. Panidhānaṃ paṇidhānaṃ, evaṃ paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, ninnayo niṇṇayo, evaṃ uṇṇato, oṇato iccādi.

तसेच प, परि इत्यादींच्या पुढे न-काराच्या जागी 'ण' कार होतो.निधानं पणिधानं, याचप्रमाणे पणिपातो, पणामो, पणीतं, परिणतो, परिणामो, निन्नयो निण्णयो, याचप्रमाणे उण्णतो, ओणतो इत्यादी.

Patiaggi, patihaññati itīdha –

पतिअग्गि, पतिहञ्ञति येथे –

43. Kvaci paṭi patissa.

४३. काही ठिकाणी 'पति' च्या जागी 'पटि' होतो.

Patiiccetassa upasaggassa sare vā byañjane vā pare kvaci paṭiādeso hoti pubbassaralopo. Paṭaggi, paṭihaññati.

'पति' या उपसर्गाच्या पुढे स्वर किंवा व्यंजन असताना काही ठिकाणी 'पटि' आदेश होतो आणि पूर्व स्वराचा लोप होतो. पटग्गि, पटिहञ्ञति.

Kvacīti kiṃ? Paccattaṃ, patilīyati.

'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? पच्चत्तं (प्रत्येक स्वतःमध्ये), पतिलीयति (मागे हटतो) यासाठी.

Puthajano puthabhūtaṃ itīdha ‘‘anto’’ti vattate.

'पुथजनो', 'पुथभूतं' यामध्ये 'अन्तो' (अंत्य वर्ण) हा अधिकार अनुवृत्त होतो.

44. Puthassu [Pg.33] byañjane.

४४. व्यंजन पुढे असताना 'पुथ' च्या अंत्य स्वराचा 'उ' होतो.

Puthaiccetassa anto saro ukāro hoti byañjane pare, dvittaṃ. Puthujjano, puthubhūtaṃ.

'पुथ' या शब्दाचा अंत्य स्वर व्यंजन पुढे असताना 'उ' कार होतो आणि (पुढील व्यंजनाचे) द्वित्व होते. उदा. पुथुज्जनो (पृथग्जन/सामान्य माणूस), पुथुभूतं (विस्तृत झालेले).

Byañjaneti kiṃ? Putha ayaṃ. ‘‘Puthassa a putha’’iti samāseneva siddhe puna antaggahaṇādhikārena kvaci aputhantassāpi uttaṃ sare.

'व्यंजन पुढे असताना' असे का म्हटले आहे? 'पुथ अयं' (येथे स्वर पुढे असल्याने उकार होत नाही). 'पुथस्स अ पुथ' या समासानेच सिद्ध होत असताना, पुन्हा 'अन्त' (अंत्य) ग्रहणाच्या अधिकाराने कधीकधी 'पुथ' च्या अंत्य नसलेल्या वर्णाचाही स्वर पुढे असताना 'उ' कार होतो.

Mano aññaṃ manuññaṃ, evaṃ imaṃ evumaṃ, paralopo, iti evaṃ itvevaṃ, ukārassa vakāro.

मनो + अञ्ञं = मनुञ्ञं (मनोज्ञ/मनोहर), अशाच प्रकारे एवं + इमं = एवुमं, येथे पर-लोप (पुढील स्वराचा लोप) होतो; इति + एवं = इत्वेवं, येथे उ-काराचा व-कार होतो.

Avakāso, avanaddho, avavadati, avasānamitīdha –

अवकासो (अवकाश/संधी), अवनद्धो (वेढलेला/बांधलेला), अववदति (उपदेश करतो), अवसानं (शेवट/अंत) यामध्ये –

‘‘Kvaci byañjane’’ti ca vattate.

'क्वचि ब्यञ्जने' (व्यंजन पुढे असताना कधीतरी) हे अनुवृत्त होते.

45. O avassa.

४५. 'अव' च्या जागी 'ओ' होतो.

Avaiccetassa upasaggassa okāro hoti kvaci byañjane pare. Okāso, onaddho, ovadati, osānaṃ.

'अव' या उपसर्गाचा व्यंजन पुढे असताना कधीतरी 'ओ' कार होतो. उदा. ओकासो, ओनद्धो, ओवदति, ओसानं.

Kvacīti kiṃ? Avasānaṃ, avasussatu.

'क्वचि' (कधीतरी) असे का म्हटले आहे? अवसानं, अवसुस्सतु (वाळून जावो) यासाठी.

Byañjaneti kiṃ? Avayāgamanaṃ, avekkhati.

'व्यंजन पुढे असताना' असे का म्हटले आहे? अवयागमनं, अवेक्खति (पाहतो) यासाठी.

Avagate sūriye, avagacchati, avagahetvā itīdha –

अवगते सूरिये (सूर्य मावळल्यावर), अवगच्छति (समजतो), अवगहेत्वा (स्वीकारून/ग्रहण करून) यामध्ये –

‘‘Avasse’’ti vattate oggahaṇañca.

'अवस्स' हे अनुवृत्त होते आणि 'ओ' चे ग्रहण देखील होते.

46. Tabbiparītūpapade byañjane ca.

४६. त्याच्या विपरीत (उकार) उपपद असताना आणि व्यंजन पुढे असताना देखील (बदल होतो).

Avasaddassa upapade tiṭṭhamānassa tassokārassa viparīto ca hoti byañjane pare.

'अव' शब्द उपपद म्हणून असताना, व्यंजन पुढे असल्यास त्या 'ओ' काराचा विपरीत (उलट) वर्ण होतो.

Tassa viparīto tabbiparīto, upoccāritaṃ padaṃ upapadaṃ, okāraviparītoti ukārassetaṃ adhivacanaṃ. Casaddo katthaci [Pg.34] nivattanattho, dvittaṃ. Uggate sūriye, uggacchati, uggahetvā.

त्याचा विपरीत तो 'तब्bipariतो' (त्याच्या विपरीत). जवळ उच्चारलेले पद म्हणजे 'उपपद'. 'ओ-काराचा विपरीत' हे 'उ-कारा'चे नाव (समानार्थी) आहे. 'च' हा शब्द काही ठिकाणी निवृत्तीसाठी (प्रतिबंधासाठी) आहे, आणि (पुढील व्यंजनाचे) द्वित्व होते. उदा. उग्गते सूरिये (सूर्य उगवल्यावर), उग्गच्छति (वर जातो/उगवतो), उग्गहेत्वा (शिकून/ग्रहण करून).

Atippakho tāva, parasataṃ, parasahassaṃ itīdha –

अतिप्पखो ताव (फार लवकर तर), परसतं (शंभराहून अधिक), परसहस्सं (हजारहून अधिक) यामध्ये –

‘‘Āgamo’’ti vattate.

'आगमो' (आगम) हे अनुवृत्त होते.

47. Kvaci o byañjane.

४७. व्यंजन पुढे असताना कधीतरी 'ओ' चा आगम होतो.

Byañjane pare kvaci okārāgamo hotīti atippa parasaddehi okārāgamo ‘‘yavamada’’iccādisutte casaddena atippato gakārāgamo ca.

व्यंजन पुढे असताना कधीतरी 'ओ' काराचा आगम होतो, म्हणून 'अतिप्प' आणि 'पर' या शब्दांनंतर 'ओ' चा आगम होतो; आणि 'यवमद...' इत्यादी सूत्रातील 'च' शब्दाने 'अतिप्प' नंतर 'ग' काराचा आगम होतो.

Atippago kho tāva, parosataṃ, parosahassaṃ, ettha ‘‘sarā sare lopa’’nti pubbassaralopo.

अतिप्पगो खो ताव, परोसतं, परोसहस्सं; येथे 'सरा सरे लोपं' या सूत्राने पूर्व स्वराचा लोप होतो.

Manamayaṃ, ayamayaṃ itīdha ‘‘manogaṇādīna’’nti vattate.

मनमयं, अयमयं यामध्ये 'मनोगणादीनं' (मनोगण इत्यादींचा) हे अनुवृत्त होते.

48. Etesamo lope.

४८. विभक्तीचा लोप झाल्यावर यांच्या अंत्य स्वराचा 'ओ' होतो.

Etesaṃ manogaṇādīnamanto ottamāpajjate vibhattilope kate.

विभक्तीचा लोप झाल्यावर या मनोगण इत्यादी शब्दांचा अंत्य स्वर 'ओ' कार बनतो.

Manomayaṃ, ayomayaṃ, evaṃ manoseṭṭhā, ayopatto, tapodhano, tamonudo, siroruho, tejokasiṇaṃ, rajojallaṃ, ahorattaṃ, rahogato.

मनोमयं (मनोमय), अयोमयं (लोखंडाचे बनलेले); अशाच प्रकारे मनोसेट्ठा (मनःश्रेष्ठ), अयोपत्तो (लोखंडी पात्र), तपोधनो (तपस्वी), तमोनुदो (अंधकार दूर करणारा), सिरोरुहो (डोक्यावरील केस), तेजोकसिणं (तेज-कसिण), रजोसल्लं (धूळ आणि मळ), अहोरात्तं (दिवस-रात्र), रहोगतो (एकांतात गेलेला).

Ādisaddena āpodhātu, vāyodhātu.

'आदि' शब्दाने आपोधातू (जलतत्त्व) आणि वायोधातू (वायू तत्त्व) यांचे ग्रहण होते.

Sīhagatiyā vādhikārato idha na bhavati, manamattena manacchaṭṭhānaṃ, ayakapallaṃ, tamavinodano, manaāyatanaṃ.

सिंहगतीने 'वा' (पर्यायी) च्या अधिकारावरून येथे हा नियम लागू होत नाही. उदा. मनमत्तेन (केवळ मनाने), मनच्छट्ठानं (मन सहावे स्थान असलेले), अयकपल्लं (लोखंडी कढई), तमविनोदनो (अंधकार दूर करणारा), मनायतनं (मन-आयतन).

Iti byañjanasandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.

अशा प्रकारे व्यंजनसंधीचे विधान पूर्ण झाले.

Niggahītasandhividhāna

निग्गहीत-संधीचे विधान (अनुस्वार संधीचे नियम)

Atha [Pg.35] niggahītasandhi vuccate.

आता niग्गहीत-संधी (अनुस्वार संधी) सांगितली जात आहे.

Taṇhaṃ karo, raṇaṃ jaho, saṃ ṭhito, jutiṃ dharo, saṃ mato itīdha ‘‘niggahīta’’nti adhikāro, ‘‘byañjane’’ti vattate.

'तण्हं करो', 'रणं जहो', 'सं ठितो', 'जुतिं धरो', 'सं मतो' यामध्ये 'निग्गहीतं' हा अधिकार आणि 'ब्यञ्जने' (व्यंजन पुढे असताना) हे अनुवृत्त होते.

49. Vaggantaṃ vā vagge.

४९. वर्गीय व्यंजन पुढे असताना निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) पर्यायाने त्याच वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक) होतो.

Vaggabhūte byañjane pare niggahītaṃ kho vaggantaṃ vā pappotīti nimittānusvarānaṃ ṭhānāsannavasena tabbaggapañcamo hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena ‘‘taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutindharo, sammato’’tiādīsu niccaṃ.

वर्गीय व्यंजन पुढे असताना निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) पर्यायाने त्याच वर्गाचा अंत्य वर्ण होतो; म्हणजेच, उच्चारस्थानाच्या समानतेमुळे त्या वर्गाचा पाचवा वर्ण (अनुनासिक) होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (निश्चित पर्यायासाठी) आहे. त्यामुळे 'तण्हङ्करो', 'रणञ्जहो', 'सण्ठितो', 'जुतिन्धरो', 'सम्मतो' इत्यादींमध्ये हा नियम नित्य (अनिवार्य) आहे.

Taṅkaroti taṃ karoti, taṅkhaṇaṃ taṃkhaṇaṃ, saṅgaho saṃgaho, taṅghataṃ taṃ ghataṃ. Dhammañcare dhammaṃ care, tañchannaṃ taṃ channaṃ, tañjātaṃ taṃ jātaṃ, taññāṇaṃ taṃ ñāṇaṃ. Taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, taṇḍahati bhaṃ ḍahati. Tantanoti taṃ tanoti, tanthiraṃ taṃ thiraṃ, tandānaṃ taṃ dānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tanniccutaṃ taṃ niccutaṃ. Tampatto taṃ patto, tamphalaṃ taṃ phalaṃ, tesambodho tesaṃ bodho, sambhūto saṃbhūto, tammittaṃ taṃ mittaṃ. Kiṅkato kiṃ kato, dātuṅgato dātuṃ gatoti evamādīsu vikappena.

तङ्करोति किंवा तं करोति, तङ्खणं किंवा तं खणं, सङ्गहो किंवा संगहो, तङ्घतं किंवा तं घतं. धम्मञ्चरे किंवा धम्मं चरे, तञ्छन्नं किंवा तं छन्नं, तञ्जातं किंवा तं जातं, तञ्ञाणं किंवा तं ञाणं. तण्ठानं किंवा तं ठानं, तण्डहति किंवा भं डहति. तन्तनोटि किंवा तं तनोति, तन्थिरं किंवा तं थिरं, तन्दानं किंवा तं दानं, तन्ध्नं किंवा तं धनं, तन्निच्चुतं किंवा तं निच्चुतं. तम्पत्तो किंवा तं पत्तो, तम्फलं किंवा तं फलं, तेसम्बोधो किंवा तेसं बोधो, सम्भूतो किंवा संभूतो, तम्मित्तं किंवा तं मित्तं. किङ्कतो किंवा किं कतो, दातुङ्गतो किंवा दातुं गतो; इत्यादींमध्ये हा नियम विकल्पाने (पर्यायाने) लागू होतो.

Idha na bhavati, na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, saraṇaṃ gacchāmi.

येथे हा नियम लागू होत नाही: 'न तं कम्मं कतं साधु' (ते केलेले कर्म चांगले नाही), 'सरणं गच्छामि' (मी शरणागत जातो).

Sati copari vāggahaṇe vijjhantare vā idha vāggahaṇakaraṇamatthantaraviññāpanatthaṃ, tena niggahītassa saṃupasaggapumantassa le lakāro. Yathā – paṭisaṃlīno paṭisallīno, evaṃ paṭisallāṇo, sallakkhaṇā, sallekho, sallāpo, puṃliṅgaṃ pulliṅgaṃ.

वर 'वा' चे ग्रहण असूनही किंवा इतर सूत्रांमध्ये असतानाही, येथे पुन्हा 'वा' चे ग्रहण करणे हे दुसऱ्या अर्थाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी आहे. त्यामुळे 'सं' उपसर्ग आणि 'पुम' शब्दाच्या निग्गहीताचा 'ल' पुढे असताना 'ल' कार होतो. उदा. पटिसंलीनो चे पटिसल्लीनो (एकांतात लीन झालेला) होते; अशाच प्रकारे पटिसल्लाणो (एकांतवास), सल्लक्खणा (नीट निरीक्षण करणे), सल्लेखो (सल्लेख/क्लेश नाहीसा करणे), सल्लापो (संभाषण), पुंलिङ्गं चे पुल्लिङ्गं (पुल्लिंग) होते.

Paccattaṃ eva, taṃ eva, tañhi tassa, evañhi vo itīdha ‘‘vā’’ti adhikāro.

'पच्चत्तं एव', 'तं एव', 'तञ्हि तस्स', 'एवञ्हि वो' यामध्ये 'वा' (विकल्पाने) हा अधिकार अनुवृत्त होतो.

50. Ehe [Pg.36] ñaṃ.

५०. 'ए' आणि 'ह' पुढे असताना निग्गहीताचा 'ञ' होतो.

Ekārahakāre pare niggahītaṃ kho ñakāraṃ pappoti vā, ekāre ñādesassa dvibhāvo.

'ए' कार आणि 'ह' कार पुढे असताना निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) पर्यायाने 'ञ' कार होतो; 'ए' कार पुढे असताना 'ञ' या आदेशाचे द्वित्व होते.

Paccattaññevapaccattaṃ eva, taññeva taṃ eva, tañhi tassa tañhi tassa, evañhi vo evañhi vo.

पच्चत्तञ्ञेव म्हणजे पच्चत्तं एव, तञ्ञेव म्हणजे तं एव, तञ्हि तस्स म्हणजे तं हि तस्स, एवञ्हि वो म्हणजे एवं हि वो.

Vavatthitavibhāsattā vāsaddassa evahinipātato aññattha na hoti, yathā – evametaṃ, evaṃ hoti.

'वा' या शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे (नियत विकल्पाने) 'एव' आणि 'हि' या निपातांशिवाय इतर ठिकाणी (हा नियम) लागू होत नाही, जसे की – एवमेतं, एवं होति.

Saṃyogo, saṃyojanaṃ, saṃyato, saṃyācikāya, yaṃ yadeva, ānantarikaṃ yamāhu itīdha ‘‘ña’’miti vattate.

संयोगो, संयोजनं, संयतो, संयाचिकाय, यं यदेव, आनन्तरिकं यमाहु यामध्ये 'ञं' चे अनुवर्तन होते.

51. Sa ye ca.

५१. स ये च।

Niggahītaṃ kho yakāre pare saha yakārena ñakāraṃ pappoti vā, ñādesassa dvittaṃ.

नित्याप्रमाणे, 'य' कार पुढे असताना निग्गहीत (अनुस्वार) 'य' कारासह 'ञ' कारात परिवर्तित होतो आणि 'ञ' या आदेशाचे द्वित्व (ञ्ञ) होते.

Saññogo saṃyogo, saññojanaṃ saṃyojanaṃ, saññato saṃyato, saññācikāya saṃyācikāya, yaññadeva yaṃ yadeva, ānantarikaññamāhu ānantarikaṃ yamāhu.

सञ्ञोगो हे संयोगो चे, सञ्ञोजनं हे संयोजनं चे, सञ्ञतो हे संयतो चे, सञ्ञाचिकाय हे संयाचिकाय चे, यञ्ञदेव हे यं यदेव चे, आनन्तरिकञ्ञमाहु हे आनन्तरिकं यमाहु चे (रूपे आहेत).

Vāsaddassa vavatthitavibhāsattāva saṃpadantato ca sabbanāmayakāraparato ca niggahītā aññattha na hoti. Yathā – etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, saraṇaṃ yanti.

'वा' या शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळेच (नियत विकल्पाने) पदाच्या शेवटी असलेल्या आणि सर्वनामाच्या 'य' कारानंतर येणाऱ्या निग्गहीताशिवाय इतर ठिकाणी हा नियम लागू होत नाही. जसे की – एतं योजनं, तं यानं, सरणं यन्ति.

Ettha ca ‘‘saha ye cā’’ti vattabbe ‘‘sa ye cā’’ti vacanato suttantesu sukhuccāraṇatthamakkharalopopīti daṭṭhabbaṃ, tena paṭisaṅkhāya yoniso paṭisaṅkhā yoniso, sayaṃ abhiññāya sacchikatvā sayaṃ abhiññā sacchikatvā, pariyesanāya pariyesanātiādi sijjhati.

आणि येथे 'सह ये च' असे म्हणण्याऐवजी 'स ये च' असे म्हटल्यामुळे, सूत्रांमध्ये सुलभ उच्चारणासाठी अक्षराचा लोप देखील होतो असे समजावे. त्यामुळे 'पटिसङ्खाय योनिसो' चे 'पटिसङ्खा योनिसो', 'सयं अभिञ्ञाय सच्छिकत्वा' चे 'सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा', 'परियेसनाय' चे 'परियेसना' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

Taṃ [Pg.37] ahaṃ brūmi, yaṃ āhu, dhanaṃ eva, kiṃ etaṃ, nindituṃ arahati, yaṃ aniccaṃ, taṃ anattā, etaṃ avoca, etaṃ eva iccatra –

तं अहं ब्रूमि, यं आहु, धनं एव, किं एतं, niन्दितुं अरहति, यं अनिच्चं, तं अनत्ता, एतं अवोच, एतं एव यामध्ये –

52. Madā sare.

५२. मदा सरे।

Niggahītassa kho sare pare makāradakārādesā honti vā. Ettha ca vāsaddādhikārassa vavatthitavibhāsattā dakāro yatetasaddato parasseva.

स्वर पुढे असताना निग्गहीताच्या जागी 'म' कार आणि 'द' कार हे आदेश विकल्पाने होतात. आणि येथे 'वा' शब्दाच्या अधिकारातील व्यवस्थितविभाषात्वामुळे 'द' कार हा 'य', 'त', 'एत' या शब्दांनंतरच होतो.

Tamahaṃ brūmi, yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati, yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva.

तमहं ब्रूमि, यमाहु, धनमेव, किमेतं, निन्दितुमरहति, यदनिच्चं, तदनत्ता, एतदवोच, एतदेव (अशी रूपे होतात).

Vāti kiṃ? Taṃ ahaṃ, etaṃ eva, akkocchi maṃ avadhi maṃ.

'वा' (विकल्पाने) कशासाठी? तं अहं, एतं एव, अक्कोच्छि मं अवधि मं (येथे हा नियम लागू होत नाही).

Ettha ca madāti yogavibhāgena byañjanepi vā makāro. Tena ‘‘buddhama saraṇama gacchāmī’’tiādi sijjhati.

आणि येथे 'मदा' या सूत्राच्या योगविभागाने व्यंजनापुढे असतानाही विकल्पाने 'म' कार होतो. त्यामुळे 'बुद्धम सरणम गच्छामि' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

Tāsaṃ ahaṃ santike, vidūnaṃ aggaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ itīdha ‘‘sare’’ti vattate.

तासं अहं सन्तिके, विदूनं अग्गं, तस्स अदासिं अहं यामध्ये 'सरे' चे अनुवर्तन होते.

53. Kvaci lopaṃ.

५३. क्वचि लोपं।

Niggahītaṃ kho sare pare lopaṃ pappoti kvaci chandānurakkhaṇe sukhuccāraṇaṭṭhāne. Pubbassaralopo, parassa asaṃyogantassa dīgho.

स्वर पुढे असताना, छंद राखण्यासाठी किंवा सुलभ उच्चारणाच्या ठिकाणी निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) कधीकधी लोप होतो. पूर्व स्वराचा लोप होतो आणि संयुक्त नसलेल्या पर स्वराचा दीर्घ होतो.

Tāsāhaṃ santike, vidūnaggaṃ, tassa adāsāhaṃ, tathāgatāhaṃ, evāhaṃ, kyāhaṃ.

तासाहं सन्तिके, विदूनग्गं, तस्स अदासाहं, तथागताहं, एवाहं, क्याहं (अशी रूपे होतात).

Kvacīti kiṃ? Evamassa, kimahaṃ.

'क्वचि' (कधीकधी) कशासाठी? एवमस्स, किमहं (येथे लोप होत नाही).

Ariyasaccānaṃ dassanaṃ, etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ, saṃratto, saṃrāgo, saṃrambho, avisaṃhāro, ciraṃ pavāsiṃ, gantuṃ kāmo, gantuṃ mano itīdha ‘‘kvaci lopa’’nti vattate.

अरियसच्चानं दस्सनं, एतं बुद्धानं सासनं, संरत्तो, संरागो, संरम्भो, अविसंहारो, चिरं पवासिं, गन्तुं कामो, gन्तुं मनो यामध्ये 'क्वचि लोपं' चे अनुवर्तन होते.

54. Byañjane [Pg.38] ca.

५४. ब्यञ्जने च।

Niggahītaṃ kho byañjane ca pare lopaṃ pappoti kvaci chandānurakkhaṇādimhi. Rakārahakāresu upasaggantassa dīgho.

व्यंजन पुढे असतानाही, छंद राखणे इत्यादी कारणांसाठी निग्गहीताचा कधीकधी लोप होतो. 'र' कार आणि 'ह' कार पुढे असताना उपसर्गाच्या शेवटी असलेल्या स्वराचा दीर्घ होतो.

Ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, sāratto, sārāgo, sārambho, avisāhāro, cirappavāsiṃ, dvittaṃ, gantukāmo, gantumano.

अरियसच्चान दस्सनं, एतं बुद्धान सासनं, सारत्तो, सारागो, सारम्भो, अविसाहारो, चिरप्पवासिं (येथे द्वित्व होते), गन्तुकामो, गन्तुमनो (अशी रूपे होतात).

Kvacīti kiṃ? Etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

'क्वचि' (कधीकधी) कशासाठी? एतं मङ्गलमुत्तमं (येथे लोप होत नाही).

Kataṃ iti, kiṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva itīdha ‘‘niggahītamhā, lopa’’nti ca vattate.

कतं इति, किं इति, अभिनन्दुं इति, उत्तत्तं इव, चक्कं इव, कलिं इदानि, किं इदानि, त्वं असि, इदं अपि, उत्तरिं अपि, दातुं अपि, सदिसं एव यामध्ये 'निग्गहीतम्हा' आणि 'लोपं' चे अनुवर्तन होते.

55. Paro vā saro.

५५. परो वा सरो।

Niggahītamhā paro saro lopaṃ pappoti vā. Niggahītassa vaggantattaṃ.

निग्गहीतानंतर येणाऱ्या स्वराचा विकल्पाने लोप होतो. आणि निग्गहीताचे वर्गान्त वर्णात (अनुनासिकात) परिवर्तन होते.

Katanti, kinti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kalindāni, kindāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva.

कतन्ति, किन्ति, अभिनन्दुन्ति, उत्तत्तं व, चक्कं व, कलिन्दानि, किन्दानि, त्वंसि, इदम्पि, उत्तरिम्पि, दातुम्पि, सदिसं व (अशी रूपे होतात).

Vāti kiṃ? Kataṃ iti, kimiti, dātumapi, sāmaṃ eva.

'वा' (विकल्पाने) कशासाठी? कतं इति, किमिति, दातुमपि, सामं एव (येथे लोप होत नाही).

Ayampi vāsaddassa vavatthitavibhāsattā itīvīdānisīpevādito aññattha na hoti. Yathā – ahaṃ ettha, etaṃ ahosi.

हा नियम देखील 'वा' शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे 'इति', 'इव', 'इदानि', 'असि', 'अपि', 'एव' इत्यादी शब्दांशिवाय इतर ठिकाणी लागू होत नाही. जसे की – अहं एत्थ, एतं अहोसि.

Evaṃ assa te āsavā, pupphaṃ assā uppajjati itīdha sare pare lutte vipariṇāmena ‘‘parasmiṃ, sare, lutte’’ti ca vattate.

एवं अस्स ते आसवा, पुप्फं अस्सा उप्पज्जति यामध्ये स्वर पुढे असताना त्याचा लोप झाल्यावर, विभक्तीच्या परिणामाने 'परस्मिं, सरे, लुत्ते' चे अनुवर्तन होते.

56. Byañjano [Pg.39] ca visaññogo.

५६. ब्यञ्जनो च विसञ्ञोगो।

Niggahītamhā parasmiṃ sare lutte byañjano saññogo ce, visaññogova hotīti saṃyogekadesassa purimabyañjanassa lopo.

निग्गहीतानंतर येणाऱ्या स्वराचा लोप झाल्यावर जर पुढील व्यंजन संयुक्त (जोडाक्षर) असेल, तर ते असंयुक्त (विसंयोग) होते, म्हणजेच संयुक्त व्यंजनाच्या एका भागाचा (पहिल्या व्यंजनाचा) लोप होतो.

Dvinnaṃ byañjanānamekatra ṭhiti saññogo, idha pana saṃyujjatīti saññogo, purimo vaṇṇo, vigato saññogo assāti visaññogo, paro.

दोन व्यंजनांचे एकाच ठिकाणी एकत्र येणे म्हणजे 'संयोग' (जोडाक्षर) होय. परंतु येथे जे जोडले जाते तो 'संयोग' म्हणजे पहिला वर्ण होय, आणि ज्याचा संयोग निघून गेला आहे तो 'विसंयोग' म्हणजे पुढील वर्ण होय.

Evaṃ sa te āsavā, pupphaṃsā uppajjati.

एवं स ते आसवा, पुप्फंसा उप्पज्जति (अशी रूपे होतात).

Lutteti kiṃ? Evamassa.

'लुत्ते' (लोप झाल्यावर) कशासाठी? एवमस्स (येथे स्वराचा लोप न झाल्यामुळे जोडाक्षर तसेच राहते).

Casaddena tiṇṇaṃ byañjanānaṃ sarūpasaṃyogopi visaññogo hoti. Yathā – agyāgāraṃ, vutyassa.

'च' या शब्दाने तीन व्यंजनांचा समान रूपाचा संयोग देखील विसंयोग होतो. जसे की – अग्यागारं, वुत्यस्स.

Cakkhu udapādi, ava siro, yāvacidha bhikkhave, aṇuthūlāni, ta sampayuttā ibhīdha ‘‘sare, āgamo, kvaci, byañjane’’ti ca vattate.

चक्खु उदापादि, अव सिरो, यावचिध भिक्खवे, अणुथूलानि, त सम्पयुत्ता यामध्ये 'सरे', 'आगमो', 'क्वचि', 'ब्यञ्जने' चे अनुवर्तन होते.

57. Niggahitañca.

५७. निग्गहितञ्च।

Niggahītañca āgamo hoti sare vā byañjane vā kvaci sukhuccāraṇaṭṭhāne. Niggahītassa rassānugatattā rassatoyevāyaṃ.

स्वर किंवा व्यंजन पुढे असताना सुलभ उच्चारणासाठी कधीकधी निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) आगम होतो. निग्गहीत हे र्‍हस्व स्वराच्या मागे येत असल्यामुळे हा र्‍हस्व स्वरच होतो.

Cakkhuṃ udapādi, avaṃsiro, yāvañcidha bhikkhave, aṇuṃthūlāni, taṃsampayuttā, evaṃ taṅkhaṇe, taṃsabhāvo.

चक्षू उत्पन्न झाले (चक्खुं उदापादि), अधोमुख (डोके खाली करून), हे भिक्खूहो, येथपर्यंत जे काही सूक्ष्म आणि स्थूल आहेत, त्यांच्याशी संप्रयुक्त, अशा प्रकारे त्या क्षणी, त्याचा तो स्वभाव.

Kvacīti kiṃ? Na hi etehi, idha ceva.

'क्वचि' म्हणजे काय? कारण यांच्याद्वारे नाही, येथेच.

Evaṃ vutte, taṃ sādhu, ekaṃ samayaṃ bhagavā, aggiṃva sanamaṃ itīdha lopādesakāriye sampatte yebhuyyena tadapavādatthamāha.

असे म्हटले असता, ते साधू (योग्य) आहे, एका समयी भगवान, अग्नी फुंकणाऱ्याप्रमाणे... येथे लोप आणि आदेश कार्य प्राप्त झाले असता, बहुतांश करून त्याचा अपवाद करण्यासाठी (हे) म्हटले आहे.

58. Aṃ [Pg.40] byañjane niggahītaṃ.

५८. व्यंजनापुढे 'अं' हे निग्गहीत (अनुस्वार) होते.

Niggahītaṃ kho byañjane pare aṃiti hoti.

व्यंजन पुढे असताना निग्गहीत हे 'अं' असे होते.

Akāro uccāraṇattho, ‘‘saralopo’’tiādinā pubbassaralopo vā.

'अ' कार हा उच्चारणासाठी आहे, किंवा 'सरलोपो' इत्यादी सूत्राने पूर्व स्वराचा लोप होतो.

Evaṃ vutte, taṃ sādhu, ekaṃ samayaṃ bhagavā, aggiṃva sandhamaṃ.

असे म्हटले असता, ते साधू (योग्य) आहे, एका समयी भगवान, अग्नी फुंकणाऱ्याप्रमाणे.

Idha avuttavisesānampi vuttanayātidesatthamatidesamāha.

येथे न सांगितलेल्या विशेषांनाही सांगितलेल्या नियमाचा अतिदेश (विस्तार) करण्यासाठी अतिदेश सूत्र सांगितले आहे.

59. Anupadiṭṭhānaṃ vuttayogato.

५९. जे उपदिष्ट (सांगितलेले) नाहीत, त्यांचा सांगितलेल्या योगावरून (संबंधावरून) [बोध होतो].

Ye idha amhehi visesato na upadiṭṭhā upasagganipātādayo, tesaṃ vuttayogato vuttanayena sarasandhādīsu vuttanayānusārena rūpasiddhi veditabbā.

जे उपसर्ग, निपात इत्यादी येथे आमच्याद्वारे विशेष रूपाने उपदिष्ट (सांगितलेले) नाहीत, त्यांची रूपसिद्धी सांगितलेल्या योगावरून, सांगितलेल्या पद्धतीने, स्वरसंधी इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या नियमांनुसार जाणावी.

Tena ‘‘do dhassa cā’’ti sutte casaddena pariyādīnaṃ rahanādivaṇṇassa vipariyayo yavādīhi, yathā – pariyudāhāsi payirudāhāsi, ariyassa ayirassa, bahvābādho bavhābādho, na abhineyya anabhineyya.

त्यामुळे “दो धस्स चा” या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'परिय' इत्यादींमधील 'र', 'ह' इत्यादी वर्णांचा 'य' इत्यादी वर्णांशी विपर्यास (बदल) होतो, जसे – परियुदाहासि चे पयिरुदाहासि, अरियस्स चे अयिरस्स, बह्वाबोधो चे बव्हाबोधो, न अभिनेय्य चे अनभिनेय्य.

‘‘Taṃ imināpi jānāthā’’ti ettha ‘‘paro vā saro’’ti sare lutte ‘‘tatrākāro’’ti yogavibhāgena akāro niggahītassa dakāro, tadamināpi jānātha iccādi.

“तं इमिनापि जानाथ” येथे “परो वा सरो” या सूत्राने स्वराचा लोप झाला असता, “तत्राकारो” या योगविभागाने अकार आणि निग्गहीताचा दकार होऊन “तदमिनापि जानाथ” इत्यादी रूपे बनतात.

Iti niggahītasandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.

अशा प्रकारे निग्गहीतसंधीचे विधान समाप्त झाले.

Saññāvidhānaṃ sarasandhi sandhi,Nisedhanaṃ byañjanasandhi sandhi;

Yo niggahītassa ca sandhikappe,Sunicchayo sopi mayettha vutto.

संज्ञाविधान, स्वरसंधी, निषेध, व्यंजनसंधी आणि या संधीकल्पामध्ये निग्गहीताचा जो काही सुनिश्चित नियम आहे, तो सर्व मी येथे सांगितला आहे.

Iti rūpasiddhiyaṃ sandhikaṇḍo

अशा प्रकारे रूपसिद्धीमधील संधीकांड...

Paṭhamo.

पहिला (समाप्त).

2. Nāmakaṇḍa

२. नामकांड (नामांचे प्रकरण)

Atha [Pg.41] nāmikavibhatyāvatāro vuccate.

आता नामविभक्तींचा अवतार (प्रवेश/परिचय) सांगितला जात आहे.

Atthābhimukhaṃ namanato, attani catthassa nāmanato nāmaṃ, dabbābhidhānaṃ.

अर्थाकडे झुकणारे असल्यामुळे आणि स्वतःमध्ये अर्थाला वाकवणारे (धारण करणारे) असल्यामुळे त्याला 'नाम' म्हणतात, जे द्रव्याचे अभिधान (नाव) आहे.

Taṃ pana duvidhaṃ anvattharuḷhīvasena, tividhaṃ pumitthinapuṃsakaliṅgavasena. Yathā – rukkho, mālā, dhanaṃ.

ते (नाम) अन्वर्थ (यौगिक) आणि रूढीच्या भेदाने दोन प्रकारचे आहे, आणि पुल्लिंग, स्त्रीलिंग व नपुंसकलिंगाच्या भेदाने तीन प्रकारचे आहे. जसे – रुक्खो (वृक्ष), माला (माळ), धनं (धन).

Catubbidhaṃ sāmaññaguṇakriyāyadicchāvasena, yathā – rukkho, nīlo, pācako, sirivaḍḍhotiādi.

सामान्य (जाती), गुण, क्रिया आणि यदृच्छा (इच्छाधीन नाव) यांच्या भेदाने ते चार प्रकारचे आहे, जसे – रुक्खो (वृक्ष), नीलो (निळा), पाचको (स्वयंपाकी), सिरिवड्ढो (सिरिवड्ढ) इत्यादी.

Aṭṭhavidhaṃ avaṇṇivaṇṇuvaṇṇokāraniggahītantapakatibhedena.

अ-वर्ण (अ, आ), इ-वर्ण (इ, ई), उ-वर्ण (उ, ऊ), ओ-कार आणि निग्गहीत यांनी अंत होणाऱ्या प्रातिपदिकांच्या (प्रकृतींच्या) भेदाने ते आठ प्रकारचे आहे.

Pulliṅga

पुल्लिंग

Tattha paṭhamaṃ akārantamhā pulliṅgā jātinimittā purisasaddā syādivibhattiyo parā yojīyante.

त्यामध्ये, सर्वप्रथम अ-कारान्त पुल्लिंगी, जातीवाचक 'पुरिस' शब्दापुढे 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय जोडले जातात.

60. Jinavacanayuttañhi.

६०. कारण ते जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) अनुरूप आहे.

Adhikāroyaṃ. Tattha pañca māre jitavāti jino, buddho. Jinassa vacanaṃ jinavacanaṃ, tassa jinavacanassa yuttaṃ jinavacanayuttaṃ, tepiṭakassa buddhavacanassa māgadhikāya sabhāvaniruttiyā yuttaṃ anurūpamevāti idaṃ adhikāratthaṃ veditabbaṃ.

हा अधिकार (नियम) आहे. त्यामध्ये, पाच मारांवर विजय मिळवणारे ते 'जिन' म्हणजेच बुद्ध होत. जिनांचे वचन ते 'जिनवचन'. त्या जिनवचनाला जे योग्य (अनुरूप) आहे ते 'जिनवचनयुत्त'. त्रिपिटक रूप बुद्धवचनाच्या मागधी या स्वाभाविक भाषेला जे अनुरूप आहे, असा या अधिकाराचा अर्थ जाणावा.

Sā māgadhī mūlabhāsā, narā yāyādikappikā;

Brahmāno ca’ssutālāpā, sambuddhā cāpi bhāsare.

ती मागधी ही मूळ भाषा आहे, जिच्यामध्ये सृष्टीच्या आरंभीचे मनुष्य, ज्यांनी कधी भाषण ऐकले नाही असे ब्रह्मदेव आणि सम्यक् संबुद्ध सुद्धा बोलतात.

Adhikāro pana tividho sīhagatikamaṇḍūkagatikayathānupubbikavasena, ayaṃ pana sīhagatiko pubbāparavilokanato, yathānupubbikoyeva vā.

अधिकार हा सिंहगती, मंडूकगती आणि यथाक्रम (यथानुपुब्बी) या भेदाने तीन प्रकारचा असतो. हा अधिकार मागे व पुढे पाहणारा असल्यामुळे सिंहगतीचा आहे, किंवा तो यथाक्रमच आहे.

Sakkatavisadisaṃ [Pg.42] katvā jinavacanānurūpavasena pakatiṭṭhapanatthaṃ paribhāsamāha.

संस्कृतापेक्षा भिन्न करून, जिनवचनाच्या (बुद्धवचनाच्या) अनुरूपतेने प्रातिपदिक (प्रकृती) प्रस्थापित करण्यासाठी परिभाषा सांगतात.

61. Liṅgañca nipaccate.

६१. आणि प्रातिपदिक (लिंग) सिद्ध केले जाते.

Liṅgaṃpāṭipadikaṃ, yathā yathā jinavacanayuttañhi liṅgaṃ, tathā tathā idha liṅgaṃ nipaccate ṭhapīyati. Casaddena dhātavo cāti jinavacanānurūpato ‘‘purisa’’iti liṅge ṭhapite tato tassa dhātuppaccayavibhattivajjitassa atthavato saddassa ‘‘parasamaññā payoge’’ti paribhāsato liṅgasaññāyaṃ –

लिंग म्हणजे प्रातिपदिक. ज्या ज्या प्रकारे जिनवचनाला अनुरूप लिंग असेल, त्या त्या प्रकारे येथे लिंग प्रस्थापित केले जाते. 'च' शब्दाने धातू देखील (प्रस्थापित केले जातात). अशा प्रकारे जिनवचनाच्या अनुरूपतेने 'पुरिस' हे लिंग प्रस्थापित केले असता, धातू, प्रत्यय आणि विभक्ती यांनी रहित असलेल्या त्या अर्थवान शब्दाला “परसमञ्ञा पयोगे” या परिभाषेनुसार 'लिंग' ही संज्ञा प्राप्त होते –

Ito paraṃ vibhattippaccayādividhāne sabbattha liṅgaggahaṇamanuvattate.

यापुढे विभक्ती, प्रत्यय इत्यादींच्या विधानामध्ये सर्वत्र 'लिंग' या शब्दाची अनुवृत्ती होते.

62. Tato ca vibhattiyo.

६२. आणि त्यानंतर विभक्ती प्रत्यय येतात.

Tato jinavacanayuttehi liṅgehi parā vibhattiyo honti. Casaddaggahaṇena tavetunādipaccayantanipātatopi. Kammādivasena, ekattādivasena ca liṅgatthaṃ vibhajantīti vibhattiyo.

त्यानंतर जिनवचनाला अनुरूप असलेल्या लिंगांपुढे विभक्ती प्रत्यय येतात. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'तवे', 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांनी अंत होणाऱ्या निपातांपुढेही विभक्ती येतात. कर्म इत्यादींच्या द्वारे आणि एकवचन इत्यादींच्या द्वारे जे लिंगाच्या अर्थाचे विभाजन करतात, त्यांना 'विभक्ती' म्हणतात.

Kā ca pana tā vibhattiyo? ‘‘Vibhattiyo’’ti adhikāro.

आणि त्या विभक्ती कोणत्या आहेत? “विभत्तियो” हा अधिकार आहे.

63. Siyo, aṃyo, nāhi, sanaṃ, smāhi, sanaṃ, smiṃsu.

६३. सि-यो, अं-यो, ना-हि, स-नं, स्मा-हि, स-नं, स्मिं-सु.

Syādayo dvisatta vibhattiyo nāma honti. Tattha si, yo iti paṭhamā, aṃ, yo iti dutiyā, nā, hi iti tatiyā, sa, naṃ iti catutthī, smā, hi iti pañcamī, sa, naṃ iti chaṭṭhī, smiṃ, su iti sattamī.

'सि' इत्यादी चौदा प्रत्ययांना 'विभक्ती' म्हणतात. त्यामध्ये 'सि, यो' ही प्रथमा; 'अं, यो' ही द्वितीया; 'ना, हि' ही तृतीया; 'स, नं' ही चतुर्थी; 'स्मा, हि' ही पंचमी; 'स, नं' ही षष्ठी; 'स्मिं, सु' ही सप्तमी होय.

Idaṃ [Pg.43] pana saññādhikāraparibhāsāvidhisuttesu saññāsuttanti daṭṭhabbaṃ, vuttañhi vuttiyaṃ ‘‘vibhattiiccanena kvattho, amhassa mamaṃ savibhattissa se’’ti, itarathā purimasuttena ekayogo kattabboti. Ettha ca paṭhamādivohāro, ekavacanādivohāro ca anvatthavasena, parasamaññāvasena vā siddhoti veditabbo.

हे सूत्र संज्ञा, अधिकार, परिभाषा आणि विधी सूत्रांमध्ये 'संज्ञासूत्र' म्हणून पाहिले पाहिजे. वृत्तीमध्ये म्हटलेच आहे – “'विभक्ती' या संज्ञेचे काय प्रयोजन? 'अम्हस्स ममं सविभत्तिस्स से' या सूत्रात (याचा उपयोग होतो).” अन्यथा, पूर्व सूत्रासोबत याचा एकच योग (एकत्र सूत्र) केला गेला असता. आणि येथे प्रथमा इत्यादी व्यवहार आणि एकवचन इत्यादी व्यवहार अन्वर्थतेमुळे (अर्थानुसार) किंवा परसंज्ञेमुळे (इतर व्याकरणातील संज्ञांमुळे) सिद्ध झाले आहेत, असे जाणावे.

Ekassa vacanaṃ ekavacanaṃ, bahūnaṃ vacanaṃ bahuvacanaṃ, dvinnaṃ pūraṇī dutiyātiādi, itarathā purimasutte casaddena saññākaraṇe appakataniratthakavidhippasaṅgo siyā.

एकाचे वचन ते 'एकवचन', बहुतांचे (अनेकांचे) वचन ते 'बहुवचन', दोन्हींची पूर्ती करणारी ती 'द्वितीया' इत्यादी. अन्यथा, पूर्व सूत्रात 'च' शब्दाने संज्ञा केली असती, तर अप्रस्तुत आणि निरर्थक विधानाचा प्रसंग आला असता.

‘‘Jinavacanayuttañhi, liṅgañca nipaccate’’ti ca vattate. Idha pana padanipphādanampi jinavacanassāvirodhenāti ñāpetuṃ paribhāsantaramāha.

“जिनवचनयुत्तं हि, लिंगं च निपच्चते” हे (येथे) अनुवृत्त होते. परंतु येथे पदांची सिद्धी देखील जिनवचनाच्या (बुद्धवचनाच्या) विरोधाशिवाय होते, हे दर्शवण्यासाठी दुसरी परिभाषा सांगतात.

64. Tadanuparodhena.

६४. त्याला (जिनवचनाला) बाधा न आणता.

Yathā yathā tesaṃ jinavacanānaṃ uparodho na hoti, tathā tathā idha liṅgaṃ, casaddenākhyātañca nipaccate, nipphādīyatīti attho. Teneva idha ca ākhyāte ca dvivacanāggahaṇaṃ, sakkatavisadisato vibhattippaccayādividhānañca katanti daṭṭhabbaṃ.

ज्या ज्या प्रकारे त्या जिनवचनांना (बुद्धांच्या उपदेशांना) बाधा पोहोचणार नाही, त्या त्या प्रकारे येथे लिंग आणि 'च' शब्दाने आख्यात (क्रियापद) देखील सिद्ध केले जाते, असा अर्थ आहे. म्हणूनच येथे आणि आख्यातामध्ये द्विवचनाचे ग्रहण न करणे, आणि संस्कृतपेक्षा भिन्न अशा विभक्ती-प्रत्यय इत्यादींचे विधान केले गेले आहे, असे समजावे.

Tattha avisesena sabbasyādivibhattippasaṅge ‘‘vatticchānupubbikā saddappavattī’’ti vatticchāvasā –

त्यामध्ये, विशेष भेद न करता सर्व प्रथमा इत्यादी विभक्ती प्राप्त होत असताना, 'शब्दांची प्रवृत्ती बोलणाऱ्याच्या इच्छेनुसार होते' या नियमानुसार, बोलणाऱ्याच्या इच्छेच्या अधीन राहून –

65. Liṅgatthe paṭhamā.

६५. केवळ प्रातिपदिकार्थात (लिंगार्थात) प्रथमा विभक्ती होते.

Liṅgatthābhidhānamatte paṭhamāvibhatti hotīti paṭhamā. Tatthāpi aniyamenekavacanabahuvacanappasaṅge ‘‘ekamhī vattabbe ekavacana’’nti paribhāsato liṅgatthassekattavacanicchāyaṃ paṭhamekavacanaṃ si.

केवळ प्रातिपदिकार्थाचा (लिंगार्थाचा) निर्देश करण्यासाठी प्रथमा विभक्ती होते, म्हणून तिला 'प्रथमा' म्हणतात. तेथेही, नियम नसताना एकवचन किंवा बहुवचन प्राप्त होत असताना, 'एक अर्थ सांगायचा असल्यास एकवचन वापरावे' या परिभाषेनुसार, प्रातिपदिकार्थाच्या एकत्वाची विवक्षा (इच्छा) असल्यास प्रथमेचे एकवचन 'सि' प्रत्यय येतो.

‘‘Ato nenā’’ti ito ‘‘ato’’ti vattate, liṅgaggahaṇañca.

'अतो नेना' या सूत्रातून 'अतो' (अ-कारानंतर) हे अनुवृत्त होते, आणि 'लिंग' शब्दाचे ग्रहण देखील होते.

66. So[Pg.44].

६६. सो.

Si, oiti dvipadamidaṃ. Liṅgassa akārato parassa sivacanassa okāro hoti.

'सि', 'ओ' हे दोन पदांचे (सूत्र) आहे. प्रातिपदिकाच्या अकारानंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ'कार होतो.

Suttesu hi paṭhamāniddiṭṭhassa kāriyino chaṭṭhīvipariṇāmena vivaraṇaṃ ādesāpekkhanti daṭṭhabbaṃ.

सूत्रांमध्ये प्रथमेने निर्दिष्ट केलेल्या कार्यभागाचे (कार्याचे) षष्ठीच्या विपरिणामाने (बदलाने) स्पष्टीकरण आदेशाच्या अपेक्षेने होते, असे समजावे.

Ettha ca sīti vibhatti gayhate vibhattikāriyavidhippakaraṇato, ‘‘tato ca vibhattiyo’’ti ito vibhattiggahaṇānuvattanato vā, evaṃ sabbattha syādīnaṃ kāriyavidhāne vibhattiyevāti daṭṭhabbaṃ.

आणि येथे 'सि' ही विभक्ती घेतली जाते, कारण हे विभक्तीच्या कार्याचे प्रकरण आहे, किंवा 'ततो च विभत्तियो' या सूत्रातून 'विभत्ती' या शब्दाची अनुवृत्ती येत असल्यामुळे. अशा प्रकारे सर्वत्र 'सि' इत्यादींच्या कार्यविधानात ती विभक्तीच आहे, असे समजावे.

‘‘Vā paro asarūpā’’ti paralope sampatte tadapavādena pubbalopamāha.

'वा परो असरूपा' या सूत्राने पर-लोप (पुढील स्वराचा लोप) प्राप्त होत असताना, त्याचा अपवाद म्हणून पूर्व-लोप (पूर्वीच्या स्वराचा लोप) सांगितला आहे.

67. Saralopo’mādesappaccayādimhi saralope tu pakati.

६७. 'सरलोपोऽमादेसपच्चयआदिम्हि सरलोपे तु पकति' (अं-आदेश आणि प्रत्यय इत्यादींच्या सुरुवातीला स्वरलोप होतो, परंतु स्वरलोप झाल्यावर पूर्व स्वर प्रकृतीभावात राहतो).

Pubbassarassa lopo hoti aṃvacane, ādesappaccayādibhūte ca sare pare, saralope kate tu parasarassa pakatibhāvo hoti. Ettha ca ‘‘saralope’’ti punaggahaṇaṃ imināva katasaralopanimitteyeva parassa vikāre sampatte pakatibhāvatthaṃ. Parasarassa pakatibhāvavidhānasāmatthiyato amādesappaccayādibhūte sare paretipi siddhaṃ.

'अं' प्रत्यय असताना आणि आदेश किंवा प्रत्यय यांच्या सुरुवातीला असलेला स्वर पुढे असताना पूर्व स्वराचा लोप होतो. स्वरलोप झाल्यावर मात्र पर स्वराचा प्रकृतीभाव (मूळ रूप कायम राहणे) होतो. येथे 'स्वरलोप' असे पुन्हा ग्रहण करणे हे याच सूत्राने केलेल्या स्वरलोपाच्या निमित्तानेच पर स्वराचा विकार प्राप्त होत असताना त्याचा प्रकृतीभाव करण्यासाठी आहे. पर स्वराच्या प्रकृतीभावाच्या विधानाच्या सामर्थ्यामुळे 'अं' आदेश आणि प्रत्यय इत्यादींच्या सुरुवातीला स्वर पुढे असतानाही हे सिद्ध होते.

Tyādivibhattiyo cettha, paccayattena gayhare;

Ādiggahaṇamākhyāta-kitakesvāgamatthidaṃ.

आणि येथे 'ति' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय म्हणून घेतल्या जातात; 'आदि' शब्दाचे ग्रहण आख्यात (क्रियापद) आणि कृदन्त प्रत्ययांमध्ये आगम करण्यासाठी आहे.

Paccayasāhacariyā, cādeso pakatīparo;

Padantassaralopo na, tena’bbhāhādike pare.

प्रत्ययांच्या साहचर्यामुळे आणि आदेश प्रकृतीच्या पलीकडे (नंतर) होतो; त्यामुळे 'अब्भाह' इत्यादी पुढे असताना पदाच्या शेवटी असलेल्या स्वराचा लोप होत नाही.

Tuggahaṇaṃ [Pg.45] bhikkhunīādīsu saralopanivattanatthaṃ, ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paraṃ netabbaṃ. Puriso tiṭṭhati.

'तु' चे ग्रहण 'भिक्खुनी' इत्यादी शब्दांमध्ये स्वरलोप रोखण्यासाठी आहे. 'नये परं युत्ते' या सूत्राने पुढील वर्णाशी जोडावे. 'पुरिसो तिट्ठति' (पुरुष उभा राहतो).

Puriso ca puriso cāti purisa purisaiti vattabbe –

'पुरिसो च पुरिसो च' (पुरुष आणि पुरुष) असे असताना 'पुरिस पुरिस' असे म्हणावे लागत असताना -

68. Sarūpānamekasesvasakiṃ.

६८. 'सरूपानामेकसेसव सकिं' (समान रूप असलेल्या शब्दांपैकी एकच शिल्लक राहतो, अनेकदा नव्हे).

Sarūpānaṃ samānarūpānaṃ padabyañjanānaṃ majjhe ekova sissate, aññe lopamāpajjante asakinti ekaseso. Ettha ca ‘‘sarūpāna’’nti vuttattāva siddhe asakimpayoge punāsakiṃgahaṇaṃ ekavibhattivisayānamevāsakimpayoge evāyanti dassanatthaṃ, na ca vicchāpayoge’tippasaṅgo. ‘‘Vaggā pañcapañcaso mantā’’ti ettha ‘‘pañcapañcaso’’ti niddeseneva vicchāpayogasiddhiyā ñāpitattā, atha vā sahavacanicchāya’maya’mekaseso.

सरूप म्हणजे समान रूप असलेल्या पद आणि व्यंजनांच्या मध्ये एकच शिल्लक राहतो, इतरांचा लोप होतो; 'असकिं' म्हणजे अनेकदा नव्हे, याला एकशेष म्हणतात. येथे 'सरूपानां' असे म्हटल्यानेच सिद्ध होत असताना पुन्हा 'असकिं' चे ग्रहण हे एकाच विभक्तीच्या विषयात अनेकदा प्रयोग असतानाच हा नियम लागू होतो हे दर्शवण्यासाठी आहे, आणि वीप्सा (पुनरावृत्ती) प्रयोगात अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) होऊ नये म्हणून आहे. 'वग्गा पञ्चपञ्चसो मन्ता' येथे 'पञ्चपञ्चसो' या निर्देशानेच वीप्सा प्रयोगाची सिद्धी ज्ञापित होत असल्यामुळे, अथवा सहवचनाच्या इच्छेमुळे हा एकशेष होतो.

Yogavibhāgato cettha, ekasesvasakiṃ iti;

Virūpekaseso hoti, vā ‘‘pitūna’’ntiādisu.

आणि येथे सूत्राच्या विभागाने (योगविभागाने) 'एकसेसव सकिं' या सूत्राद्वारे 'पितूनं' इत्यादींमध्ये भिन्न रूप असलेल्यांचा (विरूप) एकशेष विकल्प करून होतो.

Tattheva liṅgatthassa bahuttavacanicchāyaṃ ‘‘bahumhi vattabbe bahuvacana’’nti paṭhamābahuvacanaṃ yo, purisa yo itīdha ‘‘ato, vā’’ti ca vattate.

तेथेच प्रातिपदिकार्थाच्या बहुत्वाची (अनेकत्वाची) विवक्षा असताना 'बहुम्हि वत्तब्बे बहुवचनं' या सूत्राने प्रथमेचे बहुवचन 'यो' प्रत्यय येतो. 'पुरिस यो' अशी स्थिती असताना येथे 'अतो' आणि 'वा' यांची अनुवृत्ती येते.

69. Sabbayonīnamāe.

६९. 'सब्बयोनीनमाए' (सर्व 'यो' प्रत्ययांचा 'आ' आणि 'ए' होतो).

Akārantato liṅgamhā paresaṃ sabbesaṃ paṭhamāyonīnaṃ, dutiyāyonīnañca yayākkamaṃ ākārekārādesā honti vāti ākāro, sabbaggahaṇaṃ sabbādesatthaṃ, saralopādi purimasadisameva, purisā tiṭṭhanti.

अकारान्त प्रातिपदिकाच्या पुढे येणाऱ्या सर्व प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययांचा आणि द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययांचा अनुक्रमे 'आ'कार आणि 'ए'कार आदेश विकल्प करून होतो. येथे 'आ'कार होतो. 'सब्ब' ग्रहण हे संपूर्ण आदेशासाठी आहे. स्वरलोप इत्यादी कार्य पूर्वीप्रमाणेच होते. 'पुरिसा तिट्ठन्ति' (पुरुष उभे राहतात).

Vā icceva rūpā rūpāni, aggayo, munayo.

'वा' (विकल्प) असल्यामुळेच 'रूपा', 'रूपानि', 'अग्गयो', 'मुनयो' अशी रूपे होतात.

Vāsaddoyaṃ vavatthitapibhāsattho, tena cettha –

हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) दर्शवण्यासाठी आहे, त्यामुळे येथे -

Niccameva [Pg.46] ca pulliṅge, aniccañca napuṃsake;

Asantaṃ jhe katatte tu, vidhiṃ dīpeti vāsuti.

पुल्लिंगात हा नियम नित्यच असतो, आणि नपुंसकलिंगात अनित्य असतो; 'झ' आणि 'ल' संज्ञक शब्दांमध्ये हा नियम नसतो, हे 'वा' या शब्दाने स्पष्ट केले आहे.

Tatthevālapanavacanicchāyaṃ ‘‘liṅgatthe paṭhamā’’ti vattate.

तेथेच संबोधनाची विवक्षा असताना 'लिंगत्थे पठमा' या सूत्राची अनुवृत्ती येते.

70. Ālapane ca.

७०. 'आलपने च' (आणि संबोधनातही प्रथमा विभक्ती होते).

Abhimukhaṃ katvā lapanaṃ ālapanaṃ, sambodhanaṃ. Tasmiṃ ālapanatthādhike liṅgatthābhidhānamatte ca paṭhamāvibhatti hoti. Pure viya ekavacanādi.

समोर करून बोलणे म्हणजे आलपन, म्हणजेच संबोधन होय. त्या संबोधनाचा अर्थ अधिक असताना आणि केवळ प्रातिपदिकार्थाचा बोध करून देण्यासाठी प्रथमा विभक्ती होते. पूर्वीप्रमाणेच एकवचन इत्यादी प्रत्यय येतात.

Purisa si iccatra –

'पुरिस सि' अशी स्थिती असताना येथे -

71. Ālapane si gasañño.

७१. 'आलपने सि गसञ्ञो' (संबोधनातील 'सि' प्रत्ययाला 'ग' संज्ञा होते).

Ālapanatthe vihito si gasañño hotīti gasaññāyaṃ ‘‘bho ge tū’’ti ito ‘‘ge’’ti vattate.

संबोधन अर्थात विहित केलेल्या 'सि' प्रत्ययाला 'ग' संज्ञा होते. 'ग' संज्ञा झाल्यावर 'भो गे तू' या सूत्रातून 'गे' याची अनुवृत्ती येते.

72. Akārapitādyantānamā.

७२. 'अकारपिताद्यन्तानमा' (अकारान्त आणि पितृ इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ'कार होतो).

Liṅgassa sambandhī akāro ca pitusatthuiccevamādīnamanto ca ākārattamāpajjate ge pare.

प्रातिपदिकाशी संबंधित अकार आणि 'पितु', 'सत्थु' इत्यादी शब्दांचा अंत्य स्वर 'ग' (संबोधनाचा 'सि') पुढे असताना 'आ'कार होतो.

‘‘Ge, rassa’’miti ca vattate.

'गे' आणि 'रस्सं' यांची अनुवृत्ती येते.

73. Ākāro vā.

७३. 'आकारो वा' (आकार विकल्प करून ऱ्हस्व होतो).

Liṅgassa sambandhī ākāro rassamāpajjate ge pare vikappena, adūraṭṭhassālapanevāyaṃ.

प्रातिपदिकाशी संबंधित 'आ'कार 'ग' पुढे असताना विकल्प करून ऱ्हस्व होतो. हे जवळ असलेल्या व्यक्तीच्या संबोधनातच होते.

74. Sesato lopaṃ gasipi.

७४. 'सेसतो लोपं गसिपि' (उर्वरित प्रातिपदिकांनंतर 'ग' आणि 'सि' चा लोप होतो).

‘‘Siṃ, so, syā ca, sakhato gasse vā, ghate cā’’ti evamādīhi niddiṭṭhehi añño seso nāma, tato sesato liṅgamhā gasiiccete lopamāpajjante. Apiggahaṇaṃ [Pg.47] dutiyatthasampiṇḍanatthaṃ, ettha ca satipi siggahaṇe vaiti vacanameva ñāpakamaññatthāpi siggahaṇe ālapanāggahaṇassa. Keci ālapanābhibyattiyā bhavantasaddaṃ vā hesaddaṃ vā payujjante. Bho purisa tiṭṭha, he purisā vā.

'सिं, सो, स्या च, सखतो गस्से वा, घते चा' इत्यादी सूत्रांनी निर्दिष्ट केलेल्या व्यतिरिक्त इतर प्रातिपदिकांना 'सेस' (उर्वरित) म्हणतात. त्या उर्वरित प्रातिपदिकांनंतर येणाऱ्या 'ग' आणि 'सि' चा लोप होतो. 'अपि' चे ग्रहण दुसऱ्या अर्थाचा समावेश करण्यासाठी आहे. येथे 'सि' चे ग्रहण असतानाही 'वा' हे वचनच ज्ञापक आहे की इतर ठिकाणीही 'सि' च्या ग्रहणात संबोधनाचे ग्रहण होते. काही लोक संबोधनाची स्पष्टता करण्यासाठी 'भवन्त' शब्द किंवा 'हे' शब्द वापरतात. 'भो पुरिस तिट्ठ' (हे पुरुषा, थांब) किंवा 'हे पुरिसा'.

Bahuvacane na viseso, bhavanto purisā tiṭṭhatha.

बहुवचनात काही विशेष फरक होत नाही, 'भवन्तो पुरिसा तिट्ठथ' (हे पुरुषहो, थांबा).

Tattheva kammatthavacanicchāyaṃ ‘‘va,’’ti vattate.

तिथेच कर्म-अर्थ सांगण्याची इच्छा असताना "व" चे अनुवर्तन होते.

75. Yaṃ karoti taṃ kammaṃ.

७५. जे केले जाते ते 'कर्म' (कम्म) होय.

Yaṃ vā karoti, yaṃ vā vikaroti, yaṃ vā pāpuṇāti, taṃ kārakaṃ kriyānimittaṃ kammasaññaṃ hoti.

जे करतो, किंवा जे विकृत करतो, किंवा ज्याला प्राप्त करतो, ते क्रियानिमित्त कारक 'कर्मसंज्ञक' (कम्मसञ्ञ) असते.

76. Kammatthe dutiyā.

७६. कर्माच्या अर्थात द्वितीया (दुतिया विभक्ती) होते.

Kammatthe dutiyāvibhatti hoti. Pure viya dutiyekavacanaṃ aṃ, ‘‘saralopo’’tiādinā sare lutte ‘‘dīgha’’nti dīghe sampatte pakatibhāvo ca, purisaṃ passa.

कर्माच्या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते. पूर्वीप्रमाणे द्वितीयेचे एकवचन 'अं' (aṃ) होते, "सरलोपो..." इत्यादी सूत्राने स्वराचा लोप झाल्यावर "दीघं" या सूत्राने दीर्घ प्राप्त होत असताना प्रकृतीभाव होतो, (उदा.) 'पुरिसं पस्स' (पुरुषाला पहा).

Bahuvacane ‘‘sabbayonīnamāe’’ti yovacanassekāro, purise passa.

बहुवचनात "सब्बयोनीनमाए" या सूत्राने 'यो' वचनाचा 'ए'कार होतो, (उदा.) 'पुरिसे पस्स' (पुरुषांना पहा).

Tattheva kattuvacanicchāyaṃ –

तिथेच कर्ता-अर्थ सांगण्याची इच्छा असताना -

77. Yo karoti sa kattā.

७७. जो करतो तो 'कर्ता' (कत्ता) होय.

Yo attappadhāno kriyaṃ karoti, so kattusañño hoti.

जो स्वतः प्रधान होऊन क्रिया करतो, तो 'कर्तृसंज्ञक' (कत्तूसञ्ञ) असतो.

‘‘Tatiyā’’ti vattate.

"ततीया" (तृतीया) चे अनुवर्तन होते.

78. Kattari ca.

७८. कर्त्यामध्ये सुद्धा.

Kattari ca kārake tatiyāvibhatti hotīti tatiyekavacanaṃ nā.

कर्ता कारकामध्ये सुद्धा तृतीया विभक्ती होते, म्हणून तृतीयेचे एकवचन 'ना' (nā) होते.

79. Ato [Pg.48] nena.

७९. 'अ' कारानंतर 'ना' चा 'एन' होतो.

Enāti avibhattikaniddeso. Akārantato liṅgamhā parassa nāvacanassa enādeso hoti, saralopādi, purisena kataṃ.

'एना' (enā) हा अविभक्तिक निर्देश आहे. अकारांत प्रातिपदिकापासून (लिंगापासून) पर असलेल्या 'ना' वचनाचा 'एन' (ena) आदेश होतो, स्वराचा लोप इत्यादी होऊन, (उदा.) 'पुरिसेन कतं' (पुरुषाने केले).

Bahuvacanamhi –

बहुवचनामध्ये -

80. Suhisvakāro e.

८०. 'सु' आणि 'हि' परे असताना अकाराचा 'ए' होतो.

Su, hiiccetesu vibhattirūpesu paresu liṅgassa sambandhī akāro ettamāpajjate.

'सु' आणि 'हि' या विभक्ती रूपांमध्ये पर असताना, प्रातिपदिकाशी संबंधित अकाराला 'ए'त्व प्राप्त होते.

81. Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā.

८१. 'स्मा', 'हि' आणि 'स्मिं' यांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

Sabbato liṅgamhā smā hi smiṃiccetesaṃ yathākkamaṃ mhā, bhi, mhiiccete ādesā honti vā, purisehi, purisebhi kataṃ.

सर्व प्रातिपदिकांहून (लिंगांहून) पर असलेल्या 'स्मा', 'हि' आणि 'स्मिं' यांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश विकल्पेकरून होतात, (उदा.) 'पुरिसेहि', 'पुरिसेभि कतं' (पुरुषांनी केले).

Tattheva karaṇavacanicchāyaṃ –

तिथेच करण-अर्थ सांगण्याची इच्छा असताना -

82. Yena vā kayirate taṃ karaṇaṃ.

८२. ज्याच्याद्वारे (क्रिया) केली जाते ते 'करण' (करण) होय.

Yena vā kayirate, yena vā passati, yena vā suṇāti, taṃ kārakaṃ karaṇasaññaṃ hoti.

ज्याच्याद्वारे (क्रिया) केली जाते, किंवा ज्याच्याद्वारे पाहतो, किंवा ज्याच्याद्वारे ऐकतो, ते कारक 'करणसंज्ञक' (करणसञ्ञ) असते.

83. Karaṇe tatiyā.

८३. करणाच्या अर्थात तृतीया (ततीया विभक्ती) होते.

Karaṇakārake tatiyāvibhatti hoti, sesaṃ kattusamaṃ, āviṭṭhena purisena so puññaṃ karoti, purisehi, purisebhi.

करण कारकामध्ये तृतीया विभक्ती होते, उर्वरित भाग कर्त्याप्रमाणेच असतो, (उदा.) 'आविट्ठेन पुरिसेन सो पुञ्ञं करोति' (आविष्ट पुरुषाद्वारे तो पुण्य करतो), 'पुरिसेहि', 'पुरिसेभि'.

Tattheva sampadānavacanicchāyaṃ –

तिथेच संप्रदान-अर्थ सांगण्याची इच्छा असताना -

84. Yassa [Pg.49] dātukāmo rocate dhārayate vā taṃ sampadānaṃ.

८४. ज्याला देण्याची इच्छा असते, किंवा ज्याला आवडते, किंवा जो धारण करतो, ते 'संप्रदान' (सम्पदान) होय.

Yassa vā dātukāmo, yassa vā rocate, yassa vā dhārayate, taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti.

ज्याला देण्याची इच्छा असते, किंवा ज्याला आवडते, किंवा जो धारण करतो, ते कारक 'संप्रदानसंज्ञक' (सम्पदानसञ्ञ) असते.

85. Sampadāne catutthī.

८५. संप्रदानाच्या अर्थात चतुर्थी (चतुत्थी विभक्ती) होते.

Sampadānakārake catutthīvibhatti hotīti catutthiyā ekavacanaṃ sa.

संप्रदान कारकामध्ये चतुर्थी विभक्ती होते, म्हणून चतुर्थीचे एकवचन 'स' (sa) होते.

86. Sāgamo se.

८६. 'से' विभक्ती परे असताना 'स' चा आगम (स-आगम) होतो.

Sabbato liṅgamhā sakārāgamo hoti se vibhattimhi pare. Purisassa dhanaṃ dadāti.

सर्व प्रातिपदिकांहून (लिंगांहून) 'से' विभक्ती परे असताना सकार-आगम होतो, (उदा.) 'पुरिसस्स धनं ददाति' (पुरुषाला धन देतो).

Bahuvacanamhi ‘‘dīgha’’nti vattate.

बहुवचनामध्ये "दीघं" (दीर्घ) चे अनुवर्तन होते.

87. Sunaṃhisu ca.

८७. 'सु', 'नं' आणि 'हि' परे असताना सुद्धा.

Su naṃ hiiccetesu paresu liṅgassa antabhūtā sabbe rassasarā dīghamāpajjante, caggahaṇamikārukārānaṃ kvaci nivattanatthaṃ. Purisānaṃ.

'सु', 'नं' आणि 'हि' हे परे असताना प्रातिपदिकाच्या शेवटी असलेले सर्व र्‍हस्व स्वर दीर्घ होतात; 'च' चे ग्रहण काही ठिकाणी इकार आणि उकार यांच्या दीर्घत्वाच्या निवृत्तीसाठी आहे, (उदा.) 'पुरिसानं' (पुरुषांना).

Tatthevāpādānavacanicchāyaṃ –

तिथेच अपादान-अर्थ सांगण्याची इच्छा असताना -

88. Yasmā dapeti bhayamādatte vā tadapādānaṃ.

८८. ज्याच्यापासून दूर करतो, किंवा ज्याच्यापासून भय वाटते, किंवा ज्याच्यापासून ग्रहण करतो, ते 'अपादान' (अपादान) होय.

Yasmā vā avadhibhūtā apeti, yasmā vā bhayaṃ, yasmā vā ādatte, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.

ज्या अवधीभूत (मर्यादा ठरलेल्या) गोष्टीपासून दूर जातो, किंवा ज्याच्यापासून भय वाटते, किंवा ज्याच्यापासून ग्रहण करतो, ते कारक 'अपादानसंज्ञक' (अपादानसञ्ञ) असते.

89. Apādāne [Pg.50] pañcamī.

८९. अपादानाच्या अर्थात पंचमी (पञ्चमी विभक्ती) होते.

Apādānakārake pañcamīvibhatti hotīti pañcamiyā ekavacanaṃ smā.

अपादान कारकामध्ये पंचमी विभक्ती होते, म्हणून पंचमीचे एकवचन 'स्मा' (smā) होते.

‘‘Ato, sabbesaṃ, ā e’’ti ca vattate.

"अतो, सब्बेसं, आ ए" यांचे सुद्धा अनुवर्तन होते.

90. Smāsmiṃna vā.

९०. स्मा आणि स्मिं प्रत्ययांच्या जागी विकल्पाने (आदेश होतात).

Akārantato liṅgamhā sabbesaṃ smā smiṃiccetesaṃ yathākkamaṃ ākārekārādesā honti vā, aññattha mhādeso. Purisā apeti, purisamhā, purisasmā.

अ-कारान्त प्रातिपदिकापासून (लिंगापासून) सर्व 'स्मा' आणि 'स्मिं' या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'आ' आणि 'ए' हे आदेश विकल्पाने होतात, आणि इतर ठिकाणी 'म्हा' आदेश होतो. (उदा.) पुरिसा अपेति (माणसापासून दूर जातो), पुरिसम्हा, पुरिसस्मा.

Bahuvacane sabbattha tatiyāsamaṃ, hissa bhiādeso hoti. Purisehi, purisebhi apeti.

बहुवचनामध्ये सर्वत्र तृतीया विभक्तीसारखेच रूप असते, आणि 'हि' प्रत्ययाच्या जागी 'भि' आदेश होतो. (उदा.) पुरिसेहि, पुरिसेभि अपेति (माणसांपासून दूर जातो).

Tattheva sāmivacanicchāyaṃ –

तेथेच (त्याच संबंधात) स्वामी (मालकी) भाव व्यक्त करण्याची इच्छा असताना –

91. Yassa vā pariggaho taṃ sāmi.

९१. किंवा ज्याचे स्वामित्व (ताबा/परिग्रह) असते, त्याला 'स्वामी' म्हणतात.

Yassa vā pariggaho, taṃ sāmisaññaṃ hoti.

किंवा ज्याचे स्वामित्व (परिग्रह) असते, त्याला 'स्वामी' ही संज्ञा प्राप्त होते.

92. Sāmismiṃ chaṭṭhī.

९२. स्वामी (मालकी) अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती होते.

Sāmismiṃ chaṭṭhīvibhatti hoti. Ṭhapetvā āyādesaṃ sabbattha catutthīchaṭṭhīnaṃ samānaṃ rūpaṃ. Purisassa etaṃ dhanaṃ, purisānaṃ.

स्वामी अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती होते. 'आय' आदेश वगळता सर्वत्र चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तींची रूपे समान असतात. (उदा.) पुरिसस्स एतं धनं (हे माणसाचे धन आहे), पुरिसानं (माणसांचे).

Tattheva okāsavacanicchāyaṃ –

तेथेच (त्याच संबंधात) अवकाश (अधिकरण/स्थान) व्यक्त करण्याची इच्छा असताना –

93. Yodhāro tamokāsaṃ.

९३. जो आधार असतो, त्याला 'अवकाश' (अधिकरण) म्हणतात.

Yo kattukammānaṃ kriyāya ādhāro, taṃ kārakaṃ okāsasaññaṃ hoti.

जो कर्ता आणि कर्म यांच्या क्रियेचा आधार असतो, त्या कारकाला 'अवकाश' (अधिकरण) संज्ञा प्राप्त होते.

94. Okāse [Pg.51] sattamī.

९४. अवकाश (अधिकरण) अर्थामध्ये सप्तमी विभक्ती होते.

Okāsakārake sattamīvibhatti hotīti sattamiyā ekavacanaṃ smiṃ, tassa ‘‘smāsmiṃnaṃ vā’’ti ekāro, mhiādeso ca, purise patiṭṭhitaṃ, purisamhi, purisasmiṃ.

अवकाश कारकामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. सप्तमीचे एकवचन 'स्मिं' आहे, त्याला 'स्मास्मिंनं वा' या सूत्राने 'ए' कार (एकार) आणि 'म्हि' आदेश होतो. (उदा.) पुरिसे पतिट्ठितं (माणसामध्ये प्रतिष्ठित), पुरिसम्हि, पुरिसस्मिं.

Bahuvacane ‘‘suhisvakāro e’’ti ekāro, purisesu.

बहुवचनामध्ये 'सुहिस्वकारो ए' या सूत्राने 'ए' कार (एकार) होतो. (उदा.) पुरिसेसु (माणसांमध्ये).

Puriso, purisā, bho purisa bho purisā vā, bhavanto purisā, purisaṃ, purise, purisena, purisehi purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purisā purisasmā purisamhā, purisehi purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purise purisasmiṃ purisamhi, purisesu.

पुरिसो, पुरिसा (प्रथमा); भो पुरिस, भो पुरिसा वा, भवन्तो पुरिसा (संबोधन); पुरिसं, पुरिसे (द्वितीया); पुरिसेन, पुरिसेहि पुरिसेभि (तृतीया); पुरिसस्स, पुरिसानं (चतुर्थी); पुरिसा पुरिसस्मा पुरिसम्हा, पुरिसेहि पुरिसेभि (पंचमी); पुरिसस्स, पुरिसानं (षष्ठी); पुरिसे पुरिसस्मिं पुरिसम्हि, पुरिसेसु (सप्तमी).

Tathā sugato, sugatā, bho sugata bho sugatā vā, bhavanto sugatā, sugataṃ, sugate, sugatena, sugatehi sugatebhi, sugatassa, sugatānaṃ, sugatā sugatasmā sugatamhā, sugatehi sugatebhi, sugatassa, sugatānaṃ, sugate sugatasmiṃ sugatamhi, sugatesu.

त्याचप्रमाणे सुगतो, सुगता, भो सुगत भो सुगता वा, भवन्तो सुगता, सुगतं, सुगते, सुगतेन, सुगतेहि सुगतेभि, सुगतस्स, सुगतानं, सुगता सुगतस्मा सुगतम्हा, sugatehi sugatebhi, सुगतस्स, सुगतानं, सुगते सुगतस्मिं सुगतम्हि, सुगतेसु.

Evaṃ surā’sura naro’raga nāga yakkhā,Gandhabba kinnara manussa pisāca petā;

Mātaṅga jaṅgama turaṅga varāha sīhā,Byaggha’ccha kacchapa taraccha miga’ssa soṇā.

याचप्रमाणे सुर (देव), असुर, नर (माणूस), उरग (सर्प), नाग, यक्ख (यक्ष), गन्धब्ब (गंधर्व), किन्नर, मनुस्स (मनुष्य), पिसाच (पिशाच), पेत (प्रेत), मातङ्ग (हत्ती), जङ्गम (गतिमान), तुरङ्ग (घोडा), वराह (डुक्कर), सीह (सिंह), ब्यग्घ (वाघ), अच्छ (अस्वल), कच्छप (कासव), तरच्छ (तरस), मिग (हरिण), अस्स (घोडा), सोण (कुत्रा) इत्यादींचे रूप होते.

Āloka loka nilayā’nila cāga yogā, vāyāma gāmaNigamā’gama dhamma kāmā;

Saṅgho’gha ghosa paṭighā’sava kodha lobhā,Sārambha thambha mada māna pamāda makkhā.

आलोक (प्रकाश), लोक, निलय (निवास), अनिल (वारा), चाग (त्याग), योग, वायाम (व्यायाम/प्रयत्न), गाम (गाव), निगम (नगर), आगम (शास्त्र), धम्म (धर्म), काम (इच्छा), सङ्घ (संघ), ओघ (प्रवाह), घोस (घोष/आवाज), पटिघ (प्रतिघ/क्रोध), आसव (आस्रव), कोध (क्रोध), लोभ, सारम्भ (उद्धटपणा), थम्भ (स्तंभ/जडता), मद, मान, पमाद (प्रमाद/अवधान नसणे), मक्ख (मच्छर/मत्सर) इत्यादी.

Punnāga [Pg.52] pūga panasā’sana campaka’mbā,Hintāla tāla bakula’jjuna kiṃsukā ca;

Mandāra kunda pucimanda karañja rukkhā,Ñeyyā mayūra sakunaṇḍaja koñca haṃsā –

पुन्नाग, पूग (सुपारी), पनस (फणस), असन, चम्पक (चाफा), अम्ब (आंबा), हिन्ताल, ताल (ताड), बकुल, अज्जुन (अर्जुन वृक्ष), किंसुक (पळस), मन्दार, कुन्द, पुचिमन्द (कडुनिंब), करञ्ज, रुक्ख (वृक्ष), मयूर (लांडोर/मोर), सकुण (पक्षी), अण्डज (अंड्यातून जन्मणारा), कोञ्च (क्रौंच), हंस – हे देखील असेच जाणावे.

Iccādayopi.

इत्यादी देखील.

Manogaṇādissa tu nāsasmāsmiṃsu viseso. Aññattha purisasamaṃ.

परंतु 'मनोगण' (मनस् इत्यादी शब्दांचा समूह) च्या बाबतीत 'ना', 'सा', 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांमध्ये विशेष (फरक) असतो. इतर ठिकाणी ते 'पुरिस' शब्दाप्रमाणेच असते.

Mano, manā, he mana he manā vā, bhavanto manā, manaṃ, mane.

मनो, मना (प्रथमा); हे मन, हे मना वा, भवन्तो मना (संबोधन); मनं, मने (द्वितीया).

‘‘Vā’’ti vattate.

'वा' (विकल्पाने) हा शब्द अनुवृत्त होतो (पुढे चालू राहतो).

95. Manogaṇādito smiṃnānamiā.

९५. मनोगणापासून 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'इ' आणि 'आ' आदेश होतात.

Manopabhuti gaṇo manogaṇo, manogaṇādito smiṃ, nāiccetesaṃ yathākkamaṃ ikārākārādesā honti vā. Ādiggahaṇena bilapadāditopi.

'मन' इत्यादी शब्दांचा समूह म्हणजे 'मनोगण' होय. मनोगणापासून 'स्मिं' आणि 'ना' या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'इ' कार (इकार) आणि 'आ' कार (आकार) हे आदेश विकल्पाने होतात. 'आदि' या शब्दाच्या ग्रहणाने 'बिलपद' इत्यादी शब्दांचेही ग्रहण होते.

‘‘Manogaṇādito’’ti vattate.

'मनोगणादितो' हा शब्द अनुवृत्त होतो.

96. Sa sare vāgamo.

९६. स्वराच्या पुढे असताना 'स' चा विकल्पाने आगम होतो.

Eteheva manogaṇādīhi sare pare sāgamo hoti vā. Manasā, manena.

याच मनोगण इत्यादी शब्दांच्या पुढे स्वर असताना 'स' चा आगम विकल्पाने होतो. (उदा.) मनसा, मनेन.

Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tena ‘‘mano manā manaṃ mane manaāyatana’’ntiādīsu na hoti. ‘‘Mānasikaṃ, cetasika’’ntiādīsu niccaṃ. Manehi, manebhi.

हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियत विकल्पासाठी) आहे, त्यामुळे 'मनो, मना, मनं, मने, मनायतनं' इत्यादींमध्ये हा आगम होत नाही. 'मानसिकं, चेतसिकं' इत्यादींमध्ये तो नित्य (अनिवार्य) होतो. (तृतीया बहुवचन:) मनेहि, मनेभि.

‘‘Manogaṇādito, vā’’ti ca vattate.

'मनोगणादितो' आणि 'वा' हे शब्द देखील अनुवृत्त होतात.

97. Sassa [Pg.53] co.

९७. आणि 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'ओ' कार होतो.

Manogaṇādito parassa sassa vibhattissa okāro hoti vā. Sāgamo.

मनोगण शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'स' विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी विकल्पाने 'ओ' कार (ओकार) आदेश होतो आणि 'स' चा आगम होतो.

Manaso manassa, manānaṃ, manā manasmā manamhā, manehi manebhi, manaso manassa, manānaṃ, manasi mane manasmiṃ manamhi, manesu.

मनसो मनस्स (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन), मनानं (चतुर्थी/षष्ठी बहुवचन), मना मनस्मा मनम्हा (पंचमी एकवचन), मनेहि मनेभि (पंचमी बहुवचन), मनसो मनस्स (षष्ठी एकवचन), मनानं (षष्ठी बहुवचन), मनसि मने मनस्मिं मनम्हि (सप्तमी एकवचन), मनेसु (सप्तमी बहुवचन).

Evaṃ vaco vayo tejo,Tapo ceto tamo yaso;

Ayo payo siro chando,Saro uro raho aho –

याचप्रमाणे वचो (वाणी), वयो (वय), तेजो (तेज), तपो (तप), चेतो (चित्त/मन), tamo (अंधार), यसो (यश), अयो (लोखंड), पयो (दूध/पाणी), सिरो (डोके), छन्दो (छंद/इच्छा), सरो (तलाव), उरो (छाती), रहो (एकांत/रहस्य), अहो (दिवस) –

Iccādi manogaṇo.

हा इत्यादी 'मनोगण' आहे.

Guṇavantusaddassa bhedo. Guṇavantu si itīdha –

'गुणवन्तु' शब्दाचे रूपभेद. 'गुणवन्तु + सि' या अवस्थेत –

‘‘Savibhattissa, ntussā’’ti ca adhikāro.

'सविभत्तिस्स' आणि 'न्तुस्स' या सूत्रांचा अधिकार येतो.

98. Ā simhi.

९८. 'सि' प्रत्यय पुढे असताना 'आ' होतो.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa āādeso hoti simhi vibhattimhi. Guṇavā.

संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाच्या जागी विभक्तीसह 'सि' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना 'आ' आदेश होतो. (उदा.) गुणवा.

‘‘Yomhi, paṭhame’’sīhagatiyā ‘‘vā’’ti ca vattate.

'योम्हि' आणि 'पटमे' हे शब्द अनुवृत्त होतात, आणि सिंहगतीने 'वा' (विकल्पाने) हा शब्द देखील अनुवृत्त होतो.

99. Ntussa nto.

९९. ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘न्तो’ आदेश होतो.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa ntoādeso hoti vā yomhi paṭhame, guṇavanto tiṭṭhanti.

विभक्तीसह संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी प्रथमेच्या ‘यो’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘न्तो’ आदेश होतो; जसे - ‘गुणवन्तो तिट्ठन्ति’ (गुणवान उभे आहेत).

‘‘Sunaṃhisu, atta’’nti ca vattate.

‘सु, नं, हि’ आणि ‘अत्तं’ यांची अनुवृत्ती होते.

100. Ntussanto [Pg.54] yosu ca.

१००. ‘यो’ विभक्तींमध्ये देखील ‘न्तु’ प्रत्ययाचा ‘अन्त’ आदेश होतो.

Ntupaccayassa anto ukāro attamāpajjate sunaṃhi yoiccetesu, caggahaṇena aññesu aṃ nā smāsmiṃsu ca. Guṇavantā, chaṭṭhiyā siddhepi antādese puna antaggahaṇakaraṇato yonaṃ ikāro ca kvaci. Guṇavanti.

‘सु’, ‘नं’, ‘हि’ आणि ‘यो’ या विभक्तींमध्ये ‘न्तु’ प्रत्ययाचा अन्त्य उकार ‘अत्व’ (अ-कार) प्राप्त करतो. ‘च’ च्या ग्रहणाने इतर ‘अं’, ‘ना’, ‘स्मा’ आणि ‘स्मिं’ विभक्तींमध्ये देखील (अत्व होते). जसे - ‘गुणवन्ता’. षष्ठी विभक्तीमध्ये ‘अन्त’ आदेश सिद्ध असतानाही पुन्हा ‘अन्त’ ग्रहण केल्यामुळे ‘यो’ विभक्तीच्या जागी काही ठिकाणी ‘इकार’ देखील होतो. जसे - ‘गुणवन्ति’.

‘‘A’’miti vattate.

‘अं’ हे अनुवृत्त होते.

101. Avaṇṇā ca ge.

१०१. ‘गे’ (संबोधन एकवचन) मध्ये ‘अवण्ण’ (अ आणि आ) आदेश होतात.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa aṃ avaṇṇaiccete ādesā honti ge pare.

विभक्तीसह संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘गे’ (संबोधन एकवचन) पर असताना ‘अं’ आणि ‘अवण्ण’ (अ, आ) हे आदेश होतात.

Bho guṇavaṃ bho guṇava bho guṇavā, bhavanto guṇavanto guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante.

भो गुणवं, भो गुणव, भो गुणवा (हे गुणवान!), भवन्तो गुणवन्तो गुणवन्ता (हे गुणवान लोक!), गुणवन्तं, गुणवन्ते.

‘‘Vā’’ti vattate.

‘वा’ (विकल्पेकरून) हे अनुवृत्त होते.

102. Totitā sasmiṃnāsu.

१०२. ‘स’, ‘स्मिं’ आणि ‘ना’ विभक्तींमध्ये अनुक्रमे ‘तो’, ‘ति’ आणि ‘ता’ हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa toti tāādesā honti vā sasmiṃnāiccetesu yathāsaṅkhyaṃ. Guṇavatā guṇavantena, guṇavantehi guṇavantebhi.

विभक्तीसह संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘स’, ‘स्मिं’ आणि ‘ना’ विभक्तींमध्ये अनुक्रमे ‘तो’, ‘ति’ आणि ‘ता’ हे आदेश विकल्पेकरून होतात. जसे - गुणवता, गुणवन्तेन; गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि.

103. Ntassa se vā.

१०३. ‘स’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘न्तस्स’ हा आदेश होतो.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa ntassaiccayamādeso hoti vā se vibhattimhi. Guṇavantassa guṇavato.

विभक्तीसह संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘स’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘न्तस्स’ हा आदेश होतो. जसे - गुणवन्तस्स, गुणवतो.

104. Naṃmhi taṃ vā.

१०४. ‘नं’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘तं’ आदेश होतो.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa taṃādeso hoti vā naṃmhi vibhattimhi. Guṇavataṃ guṇavantānaṃ.

विभक्तीसह संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी ‘नं’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘तं’ आदेश होतो. जसे - गुणवतं, गुणवन्तानं.

‘‘Amha [Pg.55] tumha ntu’’iccādinā smāvacanassa nābyapadeso.

‘अम्ह तुम्ह न्तु...’ इत्यादी सूत्राने ‘स्मा’ विभक्तीच्या जागी ‘ना’ आदेश होतो.

Guṇavatā guṇavantā guṇavantasmā guṇavantamhā, guṇavantehi guṇavantebhi, guṇavantassa guṇavato, guṇavataṃ guṇavantānaṃ, guṇavati guṇavante guṇavantasmiṃ guṇavantamhī, guṇavantesu.

गुणवता, गुणवन्ता, गुणवन्तस्मा, गुणवन्तम्हा; गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि; गुणवन्तस्स, गुणवतो; गुणवतं, गुणवन्तानं; गुणवति, गुणवन्ते, गुणवन्तस्मिं, गुणवन्तम्ही; गुणवन्तेसु.

Evaṃ gaṇavā kulavā balavā yasavā dhanavā sutavā bhagavā himavā phalavā sīlavā paññavā iccādayo.

याचप्रमाणे गणवा, kulava, बलवा, यसवा, धनवा, सुतवा, भगवा, हिमवा, फलवा, सीलवा, पञ्ञवा इत्यादी शब्द चालतात.

Himavantusaddato simhi kate –

‘हिमवन्तु’ शब्दाहून ‘सि’ विभक्ती प्रत्यय लावल्यावर –

‘‘Attaṃ, ntussa’nto’’ti ca vattamāne –

‘अत्तं’ आणि ‘न्तुस्स न्तो’ हे अनुवृत्त होत असताना –

105. Simhī vā.

१०५. ‘सि’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून (अत्व आणि न्तो आदेश होतात).

Ntupaccayassa anto attaṃ hoti vā simhi vibhattimhi. Himavanto, himavā, sesaṃ samaṃ.

‘सि’ विभक्तीमध्ये ‘न्तु’ प्रत्ययाचा अन्त्य भाग विकल्पेकरून ‘अत्व’ (अ-कार) प्राप्त करतो. जसे - हिमवन्तो, हिमवा. उर्वरित रूपे (गुणवन्तु शब्दाप्रमाणे) समान असतात.

Puna vāggahaṇakaraṇaṃ himavantusaddato aññatra attanisedhanatthaṃ, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena guṇavantādīsu nātippasaṅgo.

पुन्हा ‘वा’ चे ग्रहण करणे हे ‘हिमवन्तु’ शब्दाव्यतिरिक्त इतर शब्दांमध्ये ‘अत्व’ (अ-कार) चा निषेध करण्यासाठी आहे; हा ‘वा’ शब्द व्यवस्थितविभाषा (नियत विकल्प) दर्शवण्यासाठी आहे. त्यामुळे ‘गुणवन्तु’ इत्यादी शब्दांमध्ये अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) होत नाही.

Evaṃ satimā dhitimā gatimā matimā mutimā muttimā jutimā sirimā hirimā thutimā ratimā yatimā sucimā kalimā balimā kasimā rucimā buddhimā cakkhumā bandhumā hetumā setumā ketumā rāhumā bhāṇumā khāṇumā vijjumā iccādayo.

याचप्रमाणे सतिमा, धितिमा, गतिमा, मतिमा, मुतिमा, मुत्तिमा, जुतिमा, सिरिमा, हिरिमा, थुतिमा, रतिमा, यतिमा, सुचिमा, कलिमा, बलिमा, कसिमा, रुचिमा, बुद्धिमा, चक्खुमा, बन्धुमा, हेतुमा, सेतुमा, केतुमा, राहुमा, भानुमा, खाणुमा, विज्जुमा इत्यादी शब्द चालतात.

Tattha satimantu bandhumantusaddānaṃ aṃsesu rūpabhedo. ‘‘Attaṃ, ntussā’’ti ca vattate.

त्यामध्ये ‘सतिमन्तु’ आणि ‘बन्धुमन्तु’ शब्दांच्या ‘अं’ विभक्तीमध्ये रूपांमध्ये फरक होतो. ‘अत्तं’ आणि ‘न्तुस्स’ हे अनुवृत्त होते.

106. Sabbassa vā aṃsesu.

१०६. ‘अं’ विभक्तीमध्ये संपूर्ण (न्तु प्रत्ययाच्या) जागी विकल्पेकरून (अत्व होते).

Sabbasseva ntupaccayassa attaṃ hoti vā aṃsaiccetesu. Idhāpi vāsaddassa vavatthitavibhāsattā nātippasaṅgo[Pg.56]. Satimaṃ satimantaṃ, bandhumaṃ bandhumantaṃ, satimassa satimato satimantassa, bandhumassa bandhumato bandhumantassa, sesaṃ samaṃ.

‘अं’ आणि ‘सि’ विभक्तींमध्ये संपूर्ण ‘न्तु’ प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून ‘अत्व’ होते. येथे देखील ‘वा’ शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे अतिप्रसंग होत नाही. जसे - सतिमं, सतिमन्तं; बन्धुमं, बन्धुमन्तं; सतिमस्स, सतिमतो, सतिमन्तस्स; बन्धुमस्स, बन्धुमतो, बन्धुमन्तस्स. उर्वरित रूपे समान असतात.

Gacchantasaddassa bhedo, gacchanta si,

‘गच्छन्त’ शब्दाचे रूपभेद; जसे - गच्छन्त + सि,

‘‘Vā’’ti vattate.

‘वा’ हे अनुवृत्त होते.

107. Simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ.

१०७. ‘सि’ विभक्तीमध्ये ‘गच्छन्त’ इत्यादी शब्दांच्या ‘न्त’ शब्दाच्या जागी ‘अं’ आदेश होतो.

Gacchanticcevamādīnaṃ antappaccayantānaṃ ntasaddo aṃrūpaṃ āpajjate vā simhi vibhattimhi. Saralopasilopā, so gacchaṃ, gacchanto vā gaṇhāti.

‘गच्छन्त’ इत्यादी ‘अन्त’ प्रत्ययान्त शब्दांच्या ‘न्त’ शब्दाच्या जागी ‘सि’ विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून ‘अं’ रूप प्राप्त होते. स्वरलोप आणि सि-लोप होऊन - ‘सो गच्छं’ किंवा ‘गच्छन्तो वा गण्हाति’ (तो जात असताना ग्रहण करतो) असे रूप बनते.

‘‘Gacchantādīnaṃ, ntasaddo’’ti ca vattamāne –

‘गच्छन्तादीनं’ आणि ‘न्तसद्दो’ हे अनुवृत्त होत असताना –

108. Sesesu ntuva.

१०८. इतर विभक्तींमध्ये ‘न्तु’ प्रत्ययाप्रमाणेच समजावे.

Gacchantādīnaṃ ntasaddo ntupaccayova daṭṭhabbo sesesu vibhattippaccayesu, asmimhi kāriyātidesoyaṃ. Sesaṃ guṇavantusamaṃ.

इतर विभक्ती प्रत्ययांमध्ये ‘गच्छन्त’ इत्यादी शब्दांचा ‘न्त’ शब्द ‘न्तु’ प्रत्ययाप्रमाणेच समजावा; हा अतिदेश (कार्याचा अतिदेश) आहे. उर्वरित रूपे ‘गुणवन्तु’ शब्दाप्रमाणे असतात.

Te gacchanto gacchantā, bho gacchaṃ bho gaccha bho gacchā, bhavanto gacchanto gacchantā, [gacchaṃ] gacchantaṃ, gacchante, gacchatā gacchantena, gacchantehi gacchantebhi, gacchato gacchantassa, gacchataṃ gacchantānaṃ, gacchatā gacchantasmā gacchantamhā, gacchantehi gacchantebhi, gacchato gacchantassa, gacchataṃ gacchantānaṃ, gacchati gacchante gacchantasmiṃ gacchantamhī, gacchantesu.

ते गच्छन्तो, गच्छन्ता; भो गच्छं, भो गच्छ, भो गच्छा; भवन्तो गच्छन्तो गच्छन्ता; गच्छन्तं, गच्छन्ते; गच्छता, गच्छन्तेन; गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि; गच्छतो, गच्छन्तस्स; गच्छतं, गच्छन्तानं; गच्छता, गच्छन्तस्मा, गच्छन्तम्हा; गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि; गच्छतो, गच्छन्तस्स; गच्छतं, गच्छन्तानं; गच्छति, गच्छन्ते, गच्छन्तस्मिं, गच्छन्तम्ही; गच्छन्तेसु.

Evaṃ mahaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ, dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pacaṃ;

Jayaṃ jīraṃ cavaṃ mīyaṃ, saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ –

याचप्रमाणे महं, चरं, तिट्ठं, ददं, भुञ्जं, सुणं, पचं; जयं, जीरं, चवं, मीयं, सरं, कुब्बं, जपं, वजं –

Iccādayo.

इत्यादी शब्द चालतात.

Bhavantasaddassa [Pg.57] ga yo nā savacanesu viseso. So bhavaṃ.

‘भवन्त’ शब्दाचे ‘गे’ (संबोधन), ‘यो’ आणि ‘ना’ विभक्तींमध्ये विशेष रूपे होतात. जसे - सो भवं.

‘‘Bhavato’’ti vattate.

‘भवतो’ हे अनुवृत्त होते.

109. Obhāvo kvaci yosu vakārassa.

१०९. यो प्रत्यय असताना 'व' काराचा काही वेळा 'ओ' (ओ-भाव) होतो.

Bhavantaiccetassa vakārassa obhāvo hoti kvaci yoiccetesu. Te bhonto bhavanto bhavantā.

'भवन्त' या शब्दातील 'व' काराचा 'यो' प्रत्यय असताना काही वेळा 'ओ' होतो. (उदा.) ते भोन्तो, भवन्तो, भवन्ता.

‘‘Bhavato’’ti vattate.

'भवतो' या शब्दाची अनुवृत्ती होते.

110. Bho ge tu.

११०. 'गि' प्रत्यय पुढे असताना 'भो' होतो.

Sabbasseva bhavantasaddassa bho hoti ge pare. Tusaddena bhante, bhontādi ca, galopo, bho bhante bhonta bhontā, bhonto bhavanto bhavantā, bhavantaṃ, bhonte bhavante.

'गि' प्रत्यय पुढे असताना संपूर्ण 'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'भो' होतो. 'तु' शब्दाच्या ग्रहणाने 'भन्ते', 'भोन्त' इत्यादी रूपे होतात, आणि 'ग' चा लोप होतो. (उदा.) भो, भन्ते, भोन्त, भोन्ता; भोन्तो, भवन्तो, भवन्ता; भवन्तं; भोन्ते, भवन्ते.

Nāsesu ‘‘obhāvo kvacī’’ti yogavibhāgena obhāvo.

'ना' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ओभावो क्वचि' या सूत्राच्या योगविभागाने 'ओ' होतो.

Bhotā bhavatā bhavantena, bhoto bhavato bhavantassa iccādi.

भोता, भवता, भवन्तेन; भोतो, भवतो, भवन्तस्स इत्यादी.

111. Bhadantassa bhaddanta bhante.

१११. 'भदन्त' शब्दाचे 'भद्दन्त' आणि 'भन्ते' (असे आदेश होतात).

Sabbasseva bhadantasaddassa bhaddanta bhanteiccete ādesā honti kvaci ge pare yosu ca. Bho bhaddanta bhante, bhadanta bhadantā vā iccādi purisasaddasamaṃ.

संपूर्ण 'भदन्त' शब्दाच्या जागी 'भद्दन्त' आणि 'भन्ते' हे आदेश काही वेळा 'गि' प्रत्यय पुढे असताना आणि 'यो' प्रत्यय असताना होतात. (उदा.) भो भद्दन्त, भन्ते; भदन्त, भदन्ता किंवा इत्यादी रूपे 'पुरिस' (पुरुष) शब्दाप्रमाणे होतात.

112. Santasaddassa so bhe bo cante.

११२. 'सन्त' शब्दाचा 'स' होतो 'भ' प्रत्यय पुढे असताना, आणि शेवटी 'ब' चा आगम होतो.

Sabbasseva santasaddassa sasaddādeso hoti bhakāre pare, ante ca bakārāgamo hoti.

संपूर्ण 'सन्त' शब्दाच्या जागी 'स' असा आदेश 'भ' कार पुढे असताना होतो, आणि शेवटी 'ब' काराचा आगम होतो.

Casaddaggahaṇena [Pg.58] abhakārepi samāse kvaci sakārādeso. Sabbhi.

'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'भ' कार नसतानाही समासात काही वेळा 'स' कार आदेश होतो. (उदा.) सब्भि.

Bheti kiṃ? Santehi, sesaṃ gacchantasaddasamaṃ.

'भ' पुढे असताना असे का म्हटले? (उत्तर-) सन्तेहि; उर्वरित रूपे 'गच्छन्त' शब्दाप्रमाणे होतात.

Atthi rāja brahma atta sakhasaddādīnaṃ bhedo, tatheva syādyuppatti, ‘‘rāja si’’iti ṭhite –

राज, ब्रह्म, अत्त, सख इत्यादी शब्दांमध्ये भेद (विशेषता) आहे, तसेच 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. 'राज + सि' अशी स्थिती असताना –

‘‘Brahmattasakharājādito’’ti adhikāro.

'ब्रह्मत्तसखराजादितो' हा अधिकार आहे.

113. Syā ca.

११३. आणि 'सि' प्रत्ययाचा (आकार होतो).

Brahma atta sakha rājaiccevamādito sivacanassa ākāro hoti. Ādisaddena ātumādisaddato ca. Saralopādi. Rājā tiṭṭhati.

ब्रह्म, अत्त, सख, राज इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाचा 'आ' (आकार) होतो. 'आदि' शब्दाने 'आतुम' इत्यादी शब्दांनंतरही होतो. स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. (उदा.) राजा तिट्ठति.

114. Yonamāno.

११४. 'यो' प्रत्ययाचा 'आनो' होतो.

Brahmattasakharājādito yonaṃ ānoādeso hoti. Rājāno tiṭṭhanti, bho rāja bho rājā, bhavanto rājāno.

ब्रह्म, अत्त, सख, राज इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'आनो' आदेश होतो. (उदा.) राजानो तिट्ठन्ति, भो राज, भो राजा, भवन्तो राजानो.

‘‘Vā’’ti vattate.

'वा' (विकल्पाने) याची अनुवृत्ती होते.

115. Brahmattasakharājādito amānaṃ.

११५. ब्रह्म, अत्त, सख, राज इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अं' प्रत्ययाचा 'आनं' होतो.

Brahmādīhi parassa aṃvacanassa ānaṃ hoti vā. Rājānaṃ passa rājaṃ vā, rājāno.

ब्रह्म इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अं' प्रत्ययाचा विकल्पाने 'आनं' होतो. (उदा.) राजानं पस्स किंवा राजं (पस्स), राजानो.

‘‘Savibhattissa, rājassā’’ti ca vattate.

'सविभत्तिस्स' आणि 'राजस्स' यांची अनुवृत्ती होते.

116. Nāmhi raññā vā.

११६. 'ना' प्रत्यय असताना विकल्पाने 'रञ्ञा' होतो.

Sabbasseva rājasaddassa savibhattissa raññāādeso hoti vā nāmhi vibhattimhi. Raññā kataṃ rājena vā.

'ना' विभक्ती प्रत्यय असताना संपूर्ण 'राज' शब्दाचा विभक्तीसह विकल्पाने 'रञ्ञा' असा आदेश होतो. (उदा.) रञ्ञा कतं किंवा राजेण.

117. Rājassa [Pg.59] rāju sunaṃhisu ca.

११७. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाचा 'राजू' होतो.

Sabbassa rājasaddassa rājuādeso hoti su naṃ hiiccetesu vacanesu. Casaddo vikappanattho, ‘‘sunaṃhisu cā’’ti dīgho, rājūhi rājūbhi, rājehi rājebhi vā.

संपूर्ण 'राज' शब्दाचा 'सु', 'नं', 'हि' या प्रत्ययांमध्ये 'राजू' असा आदेश होतो. 'च' शब्द विकल्पासाठी आहे, 'सु-नं-हिसु च' याने दीर्घ होतो. (उदा.) राजूहि, राजूभि; किंवा राजेहि, राजेभि.

‘‘Savibhattissā’’ti adhikāro.

'सविभत्तिस्स' हा अधिकार आहे.

118. Rājassa raññorājino se.

११८. 'स' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाचा 'रञ्ञो' आणि 'राजिनो' होतो.

Sabbasseva rājasaddassa savibhattissa rañño rājinoiccete ādesā honti se vibhattimhi. Rañño, rājino deti.

'स' विभक्ती प्रत्यय असताना संपूर्ण 'राज' शब्दाचा विभक्तीसह 'रञ्ञो' and 'राजिनो' हे आदेश होतात. (उदा.) रञ्ञो देति, राजिनो देति.

‘‘Rājassā’’ti vattate.

'राजस्स' याची अनुवृत्ती होते.

119. Raññaṃ naṃ mhī vā.

११९. 'नं' प्रत्यय असताना विकल्पाने 'रञ्ञं' होतो.

Sabbasseva rājasaddassa savibhattissa raññaṃādeso hoti vā naṃmhi vibhattimhi. Raññaṃ rājūnaṃ rājānaṃ.

'नं' विभक्ती प्रत्यय असताना संपूर्ण 'राज' शब्दाचा विभक्तीसह विकल्पाने 'रञ्ञं' असा आदेश होतो. (उदा.) रञ्ञं, राजूनां, राजानां.

Pañcamiyaṃ –

पंचमी विभक्तीमध्ये –

120. Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smā nāva.

१२०. अम्ह, तुम्ह, अन्त, राज, ब्रह्म, अत्त, सख, सत्थु, पितु इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' प्रमाणे (आदेश होतो).

Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupituiccevamādīhi smāvacanaṃ nāva daṭṭhabbanti smāvacanassa nābhāvātideso. Atideso pana chabbidho.

अम्ह, तुम्ह, अन्त, राज, ब्रह्म, अत्त, सख, सत्थु, पितु इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला 'ना' प्रमाणे समजावे, म्हणून 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' भाव अतिदेश आहे. अतिदेश सहा प्रकारचा असतो.

Vuttañca –

आणि म्हटले आहे –

‘‘Byapadeso nimittañca, taṃrūpaṃ taṃsabhāvatā;

Suttañceva tathā kāri-yātidesoti chabbidho’’ti.

'व्यपदेश, निमित्त, तद्रूप, तत्स्वभावता, सूत्र आणि कार्य-अतिदेश असे सहा प्रकार आहेत.'

Tatrāyaṃ [Pg.60] brahmattasakhādīsu pāṭhasāmatthiyato rūpātideso. Sesaṃ tatiyāsamaṃ.

त्यामध्ये, ब्रह्म, अत्त, सख इत्यादी शब्दांमध्ये पाठाच्या सामर्थ्यामुळे हा 'रूपातिदेश' आहे. उर्वरित रूपे तृतीया विभक्तीप्रमाणे असतात.

Raññā apeti, rājūhi rājūbhi, rājehi rājebhi, rañño, rājino santakaṃ, raññaṃ rājūnaṃ rājānaṃ.

रञ्ञा अपेति, राजूहि, राजूभि, राजेहि, राजेभि; रञ्ञो, राजिनो सन्तकं; रञ्ञं, राजूनां, राजानां.

‘‘Rājassā’’ti vattate.

'राजस्स' याची अनुवृत्ती येते.

121. Smiṃmhi raññe rājini.

१२१. 'स्मिंम्हि रञ्ञे राजिनि' ('स्मिं' प्रत्यय असताना 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश होतात).

Sabbasseva rājasaddassa savibhattissa raññerājiniiccete ādesā honti smiṃmhi vibhattimhi. Raññe, rājini patiṭṭhitaṃ, rājūsu rājesu.

विभक्तीसह संपूर्ण 'राज' शब्दाचे 'स्मिं' विभक्ती प्रत्यय असताना 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश होतात. 'रञ्ञे पतिट्ठितं', 'राजिनि पतिट्ठितं' (राजावर प्रतिष्ठित), 'राजूसु', 'राजेसु' (राजांमध्ये).

Brahmasaddassa ca ga nā sa smiṃsu viseso. Brahmā, brahmāno.

आणि 'ब्रह्म' शब्दाचा 'ग', 'ना', 'स' आणि 'स्मिं' प्रत्यय असताना विशेष बदल होतो. 'ब्रह्मा', 'ब्रह्मानो'.

Ālapane ca ‘‘e’’ti vattate.

आणि संबोधनात 'ए' ची अनुवृत्ती येते.

122. Brahmato gassa ca.

१२२. 'ब्रह्मतो गस्स च' ('ब्रह्म' शब्दापुढील 'ग' प्रत्ययाचाही एकार होतो).

Brahmasaddato gassa ca ekāro hoti, caggahaṇaṃ eggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ, bho brahme, bhavanto brahmāno, brahmānaṃ brahmaṃ, brahmāno.

'ब्रह्म' शब्दापुढील 'ग' प्रत्ययाचा एकार होतो. 'च' चे ग्रहण 'ए'काराच्या अनुवृत्तीसाठी आहे. 'भो ब्रह्मे' (हे ब्रह्मा), 'भवन्तो ब्रह्मानो' (हे ब्रह्माहो), 'ब्रह्मानं', 'ब्रह्मं', 'ब्रह्मानो'.

Vipariṇāmena ‘‘brahmassa, anto’’ti ca vattate.

विपरिणामाने (विभक्ती बदलून) 'ब्रह्मस्स' आणि 'अन्तो' यांची अनुवृत्ती येते.

123. Uttaṃ sanāsu.

१२३. 'उत्तं सनासु' ('स' आणि 'ना' प्रत्यय असताना ब्रह्म शब्दाच्या अंताचा 'उ'कार होतो).

Brahmasaddassa anto uttamāpajjate sa nāiccetesu vacanesu. Uttamiti bhāvaniddeso katthaci abhāvadassanattho. Brahmunā, brahmehi brahmebhi.

'ब्रह्म' शब्दाचा अंत्य स्वर 'स' आणि 'ना' हे प्रत्यय असताना 'उ'कार होतो. 'उत्तं' हा भावनिर्देश काही ठिकाणी अभावाचे दर्शन घडवण्यासाठी आहे. 'ब्रह्मुना', 'ब्रह्मेहि', 'ब्रह्मेभि'.

Sasmiṃ utte kate ‘‘ivaṇṇuvaṇṇā jhalā’’ti lasaññāyaṃ –

'स' प्रत्यय असताना 'उ'कार झाल्यावर 'इवण्णुवण्णा झला' या सूत्राने 'ल' संज्ञा प्राप्त झाल्यावर -

124. Jhalato [Pg.61] sassa no vā.

१२४. 'झलतो सस्स नो वा' ('झ' आणि 'ल' संज्ञकांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाचा विकल्प करून 'नो' होतो).

Jhalasaññehi ivaṇṇuvaṇṇehi parassa saiccetassa vacanassa noiccādeso hoti vā. Brahmuno brahmassa, brahmānaṃ brahmūnaṃ vā, uttamiti yogavibhāgena aññatthāpi uttaṃ.

'झ' आणि 'ल' संज्ञा असलेल्या इ-वर्ण आणि उ-वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाचा विकल्प करून 'नो' हा आदेश होतो. 'ब्रह्मुनो', 'ब्रह्मस्स', 'ब्रह्मानं', 'ब्रह्मूनं' किंवा 'उत्तं' या सूत्राच्या योगविभागाने इतर ठिकाणीही 'उ'कार होतो.

Pañcamiyaṃ nābhāvātideso. Brahmunā, brahmehi brahmebhi, brahmuno brahmassa, brahmānaṃ brahmūnaṃ vā.

पंचमी विभक्तीत 'ना' भावाचा अतिदेश (नियम लागू) होतो. 'ब्रह्मुना', 'ब्रह्मेहि', 'ब्रह्मेभि', 'ब्रह्मुनो', 'ब्रह्मस्स', 'ब्रह्मानं', 'ब्रह्मूनं' किंवा.

125. Brahmato tu smiṃ ni.

१२५. 'ब्रह्मतो तु स्मिं नि' (परंतु 'ब्रह्म' शब्दापुढील 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' होतो).

Brahmasaddato smiṃvacanassa ni hoti. Tusaddena kammacammamuddhādito ca kvaci. Brahmani, brahmesu.

'ब्रह्म' शब्दापुढील 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' होतो. 'तु' शब्दाच्या ग्रहणाने 'कम्म', 'चम्म', 'मुद्धा' इत्यादी शब्दांनंतरही काही ठिकाणी हा नियम लागू होतो. 'ब्रह्मनि', 'ब्रह्मेसु'.

Attasaddassa tatiyādīsveva viseso.

'अत्त' (atta) शब्दाचा तृतीया इत्यादी विभक्तींमध्येच विशेष बदल होतो.

Attā, attāno, bho atta bho attā, bhavanto attāno, attānaṃ attaṃ, attāno.

अत्ता, अत्तानो, भो अत्त, भो अत्ता, भवन्तो अत्तानो, अत्तानं, अत्तं, अत्तानो.

Nāmhi ‘‘akammantassa cā’’ti ettha casaddena attantassa attaṃ vā. Attanā attena vā.

'ना' विभक्तीमध्ये "अकम्मन्तस्स चा" या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'अत्त' शब्दाच्या अन्ताला 'अत्त' भाव होतो. (उदा.) अत्तना किंवा अत्तेन.

126. Attanto hismimanattaṃ.

१२६. 'हि' विभक्तीमध्ये 'अत्त' शब्दाच्या अन्ताला 'अनत्त' भाव होतो.

Attasaddassa anto anattamāpajjate hismiṃ pare. Attanehi attanebhi.

'अत्त' शब्दाचा अन्त 'हि' विभक्ती पुढे असताना 'अनत्त' भावाला प्राप्त होतो. (उदा.) अत्तनेहि, अत्तनेभि.

‘‘Tato, attato’’ti ca vattate.

"ततो, अत्ततो" हे अनुवृत्तीने येते.

127. Sassa no.

१२७. 'स' प्रत्ययाचा 'नो' होतो.

Tato attasaddato sassa vibhattissa no hoti. Attano, attānaṃ.

त्यानंतर 'अत्त' शब्दाहून 'स' विभक्ती प्रत्ययाचा 'नो' होतो. जसे – अत्तनो, अत्तानं.

128. Smā [Pg.62] nā.

१२८. 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' होतो.

Tato attasaddato smāvacanassa nā hoti. Attanā apeti.

त्यानंतर 'अत्त' शब्दाहून 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' होतो. जसे – अत्तना अपेति (स्वतःहून दूर जातो).

Nābhāvātideseneva siddhepi uttarasuttena ekayogamakatvā bhinnayogakaraṇaṃ atthantaraviññāpanatthaṃ, tena attantatakārassa rakāro jakāre kvaci. Atrajo attajo vā. Attanehi attanebhi, attano, attānaṃ.

'ना'-भावाच्या अतिदेशानेच सिद्ध होत असतानाही, पुढील सूत्रासोबत एकयोग न करता भिन्नयोग (वेगळे सूत्र) करणे हे इतर अर्थाचे ज्ञान करून देण्यासाठी आहे. त्यामुळे 'अत्त' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'त' काराचा 'र' कार आणि 'ज' कार काही ठिकाणी होतो. जसे – अत्रजो किंवा अत्तजो. अत्तनेहि, अत्तनेभि, अत्तनो, अत्तानं.

‘‘Attato’’ti vattate.

'अत्ततो' (अत्त शब्दाहून) याचे अनुवर्तन होते.

129. Tato smiṃ ni.

१२९. त्यानंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' होतो.

Tato attasaddato smiṃvacanassa ni hoti. Attani, attesu.

त्यानंतर 'अत्त' शब्दाहून 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' होतो. जसे – अत्तनि, अत्तेसु.

Sakhasaddassa bhedo. Sakhā, sakhāno.

'सख' (मित्र) शब्दाचे रूपभेद – सखा, सखानो.

‘‘Yona’’miti vattate.

'योनं' याचे अनुवर्तन होते.

130. Sakhato cāyono.

१२७. 'सख' शब्दापुढील 'यो' विभक्तीचा 'आय' आणि 'नो' आदेश होतात.

Sakhasaddato yonaṃ āyo noādesā ca honti. Sakhāyo.

'सख' शब्दापुढील 'यो' विभक्तीचे 'आय' आणि 'नो' हे आदेश होतात. (उदा.) सखायो.

131. Sakhantassi nonānaṃsesu.

१२८. 'सख' शब्दाच्या अन्ताला 'इ' कार आदेश होतो, 'नो', 'नानं' आणि 'सु' हे पुढे असताना.

Sakhasaddantassa ikārādeso hoti nonānaṃsaiccetesu paresu. Sakhino tiṭṭhanti.

'सख' शब्दाच्या अन्ताला 'इ' कार आदेश होतो, 'नो', 'नानं' आणि 'स' हे पुढे असताना. (उदा.) सखिनो तिट्ठन्ति.

Ālapane gasaññāyaṃ –

संबोधनात 'ग' संज्ञा असताना -

132. Sakhato [Pg.63] gasse vā.

'सख' शब्दापुढील 'ग' संज्ञक विभक्तीचा विकल्पे करून 'ए' इत्यादी आदेश होतात.

Sakhato gassa akāra ākāra ikāra īkāraekārādesā honti. Vāsaddena aññasmāpi kvaci ekāro. Yathā – bhaddante ise iti.

१२९. 'सख' शब्दापुढील 'ग' संज्ञक विभक्तीचे अकार, आकार, इकार, ईकार आणि एकार हे आदेश होतात. 'वा' शब्दाने इतर शब्दांहूनही काही ठिकाणी 'एकार' होतो. जसे - भद्दन्ते इसे.

A ca ā ca i ca ī ca e cātipi e, pubbassarānaṃ kamena lopo.

अ, आ, इ, ई आणि ए हे आदेश होतात, पूर्व स्वरांचा अनुक्रमाने लोप होतो.

Bho sakha bho sakhā bho sakhi bho sakhī bho sakhe, bhavanto sakhāno sakhāyo sakhino.

भो सख, भो सखा, भो सखि, भो सखी, भो सखे, भवन्तो सखानो, सखायो, सखिनो.

‘‘Sakhantassa, āro cā’’ti ca vattate.

"सखन्तस्स, आरो चा" हे अनुवृत्तीने येते.

133. Sunamaṃsu vā.

१३०. 'सु', 'नं' आणि 'अं' हे पुढे असताना विकल्पे करून.

Sakhantassa āro bhoti vā sunaṃ aṃiccetesu paresu. Sakhāraṃ sakhānaṃ sakhaṃ, sakhāno sakhāyo sakhino, sakhinā.

'सख' शब्दाच्या अन्ताला विकल्पे करून 'आर' होतो, 'सु', 'नं' आणि 'अं' हे पुढे असताना. (उदा.) सखारं, सखानं, सखं; सखानो, सखायो, सखिनो; सखिना.

‘‘Sakhantassā’’ti vattate.

१३१. "सखन्तस्सा" हे अनुवृत्तीने येते.

134. Āro himhi vā.

'हि' विभक्तीमध्ये विकल्पे करून 'आर' होतो.

Sakhantassa āro hoti vā himhi vibhattimhi. Sakhārehi sakhārebhi, sakhehi sakhebhi.

'सख' शब्दाच्या अन्ताला 'हि' विभक्तीमध्ये विकल्पे करून 'आर' होतो. (उदा.) सखारेहि, सखारेभि; सखेहि, सखेभि.

Ikārādese ‘‘jhalato sassa no vā’’ti no. Sakhino sakhissa, sakhārānaṃ sakhīnaṃ.

१३२. इकार आदेश झाल्यावर "झलतो सस्स नो वा" या सूत्राने 'नो' होतो. (उदा.) सखिनो, सखिस्स; सखारानं, सखीनं.

Smāvacanassa nābhāvo. Sakhinā, sakhārehi sakhārebhi sakhehi sakhebhi, sakhino sakhissa, sakhārānaṃ sakhīnaṃ.

'स्मा' विभक्तीचा 'ना' भाव होतो. (उदा.) सखिना, सखारेहि, सखारेभि, सखेहि, सखेभि, सखिनो, सखिस्स, सखारानं, सखीनं.

‘‘Sakhato’’ti ca vattate.

"सखतो" हे अनुवृत्तीने येते.

135. Smime[Pg.64].

'स्मिं' विभक्तीचा 'ए' होतो.

Sakhato smiṃvacanassa ekāro hoti. Niccatthoyamārambho. Sakhe, sakhāresu sakhesu.

'सख' शब्दापुढील 'स्मिं' विभक्तीचा 'एकार' होतो. हा नियम नित्य करण्यासाठी आहे. (उदा.) सखे, सखारेसु, सखेसु.

Ātumasaddassa paṭhamādutiyāsu attasaddasseva rūpanayo. Ātumā, ātumāno, bho ātuma bho ātumā, bhavanto ātumāno, ātumānaṃ ātumaṃ, ātumāno, ātumena iccādi purisasamaṃ.

१३३. 'आतुम' शब्दाचा प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तींमध्ये 'अत्त' शब्दाप्रमाणेच रूपांचा नियम आहे. आतुमा, आतुमानो, भो आतुम, भो आतुमा, भवन्तो आतुमानो, आतुमानं, आतुमं, आतुमानो, आतुमेन इत्यादी 'पुरिस' शब्दाप्रमाणे आहेत.

Pumasaddassa bhedo. Puma si,

'पुम' शब्दाचे रूपभेद. पुम + सि.

‘‘Savibhattissā’’ti adhikāro.

"सविभत्तिस्सा" हा अधिकार आहे.

136. Pumantassā simhi.

१३४. 'सि' विभक्तीमध्ये 'पुम' शब्दाच्या अन्ताला आदेश होतो.

Pumasaddassa savibhattissa ākārādeso hoti simhi vibhattimhi. Antaggahaṇena maghavayuvādīnamantassa ca. Pumā.

'पुम' शब्दाचा सविभक्तीसह 'आकार' आदेश होतो 'सि' विभक्तीमध्ये. 'अन्त' ग्रहणाने 'मघव', 'युव' इत्यादींच्या अन्तालाही हा आदेश होतो. (उदा.) पुमा.

‘‘Pumantassā’’ti adhikāro.

"पुमन्तस्सा" हा अधिकार आहे.

137. Yosvāno.

'यो' विभक्तींमध्ये 'आनो' होतो.

Pumantassa savibhattissa ānoādeso hoti yosu vibhattīsu. Pumāno.

'पुम' शब्दाचा सविभक्तीसह 'आनो' आदेश होतो 'यो' विभक्तींमध्ये. (उदा.) पुमानो.

138. Amālapanekavacane.

१३५. संबोधन एकवचनामध्ये 'अं' होतो.

Pumantassa savibhattissa aṃ hoti ālapanekavacane pare. He pumaṃ, he pumāno, pumaṃ, pumāno.

'पुम' शब्दाचा सविभक्तीसह 'अं' होतो संबोधन एकवचन पुढे असताना. (उदा.) हे पुमं, हे पुमानो, पुमं, पुमानो.

‘‘Ā, vā’’ti ca vattate.

"आ, वा" हे अनुवृत्तीने येते.

139. U [Pg.65] nāmhi ca.

आणि 'ना' विभक्तीमध्ये 'उ' होतो.

Pumantassa āuādesā honti vā nāmhi vibhattimhi. Casaddena pumakammathāmantassa cu’kāro vā sasmāsu. Pumānā pumunā pumena vā.

'पुम' शब्दाच्या अन्ताला विकल्पे करून 'आ' आणि 'उ' आदेश होतात 'ना' विभक्तीमध्ये. 'च' शब्दाने 'पुम', 'कम्म', 'थाम' यांच्या अन्ताला 'उ' कार विकल्पे करून होतो 'स' आणि 'स्मा' विभक्तींमध्ये. (उदा.) पुमाना, पुमुना किंवा पुमेन.

‘‘Āne’’ti vattate.

१३६. "आने" हे अनुवृत्तीने येते.

140. Hivibhattimhi ca.

१४०. आणि 'हि' विभक्तीमध्ये सुद्धा.

Pumantassa hivibhattimhī ca āneādeso hoti. Vibhattiggahaṇaṃ savibhattiggahaṇanivattanatthaṃ. Pumānehi pumānebhi.

'पुम' शब्दाच्या अंताला 'हि' विभक्तीमध्ये 'आने' आदेश होतो. 'विभत्ती' चे ग्रहण हे सविभक्तीच्या ग्रहणाची निवृत्ती करण्यासाठी आहे. (उदा.) पुमानेहि, पुमानेभि.

Casaddena yuvamaghavādīnamantassa vā ānādeso hoti sabbavibhattīsu. ‘‘U nāmhi cā’’ti ettha casaddena pumantassukāro vā sasmāsu vibhattīsu. ‘‘Jhalato sassa no vā’’ti no. Pumuno pumassa, pumānaṃ.

'च' शब्दाने 'युव', 'मघव' इत्यादींच्या अंताला सर्व विभक्तींमध्ये विकल्पेकरून 'आन' आदेश होतो. 'उ नाम्हि चा' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'पुम' च्या अंताला 'स' आणि 'स्मा' विभक्तींमध्ये विकल्पेकरून 'उ' कार होतो. 'झलतो सस्स नो वा' या सूत्राने 'नो' होतो. (उदा.) पुमुनो, पुमस्स, पुमानं.

‘‘Smā, nā’’ti vattate.

'स्मा, ना' यांची अनुवृत्ती येते.

141. Jhalato ca.

१४१. आणि 'झ' व 'ल' संज्ञकांनंतर.

Jhalaiccetehi smāvacanassa nā hoti. Caggahaṇaṃ kvaci nivattanatthaṃ. Pumānā pumunā pumā pumasmā pumamhā, pumānehi pumānebhi pumehi pumebhi, pumuno pumassa, pumānaṃ.

या 'झ' आणि 'ल' संज्ञकांनंतर 'स्मा' विभक्तीच्या ठिकाणी 'ना' आदेश होतो. 'च' चे ग्रहण हे काही ठिकाणी निवृत्ती करण्यासाठी आहे. (उदा.) पुमाना, पुमुना, पुमा, पुमस्मा, पुमम्हा; पुमानेहि, पुमानेभि, पुमेहि, पुमेभि; पुमुनो, पुमस्स, पुमानं.

142. Āne smiṃmhi vā.

१४२. किंवा 'स्मिं' विभक्तीमध्ये 'आने' आदेश होतो.

Pumantassa savibhattissa āneādeso hoti vā smiṃmhi vibhattimhi. Pumāne pume pumasmiṃ pumamhi.

'पुम' शब्दाच्या अंताला सविभक्तीसह 'स्मिं' विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून 'आने' आदेश होतो. (उदा.) पुमाने, पुमे, पुमस्मिं, पुमम्हि.

143. Susmimā [Pg.66] vā.

१४३. 'सु' विभक्ती पर असताना विकल्पेकरून 'आ' आदेश होतो.

Pumantassa suiccetasmiṃ pare āādeso hoti vā. Pumāsu pumesu.

'पुम' शब्दाच्या अंताला 'सु' प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'आ' आदेश होतो. (उदा.) पुमासु, पुमेsu.

Yuvādīsu ‘‘yuva si’’ itīdha –

'युव' इत्यादी शब्दांमध्ये 'युव सि' येथे -

‘‘Pumantassā simhī’’ti ettha antaggahaṇena ākāro, ‘‘hivibhattimhi cā’’ti sutte casaddena ānādeso ca.

'पुमन्तस्सा सिम्हि' या सूत्रातील 'अन्त' ग्रहणाने 'आकार' होतो, आणि 'हिविभत्तिम्हि चा' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'आन' आदेश होतो.

Yuvā yuvāno, yuvānā yuvā, he yuva he yuvā he yuvāna he yuvānā, bhavanto yuvānā, yuvānaṃ yuvaṃ, yuvāne yuve.

युवा, युवानो; युवाना, युवा; हे युव, हे युवा, हे युवान, हे युवाना; भवन्तो युवाना; युवानं, युवं; युवाने, युवे.

‘‘Akammantassa cā’’ti ettha casaddena yuvamaghavādīnamantassa ā hoti vā nāsuiccetesūti āttaṃ.

'अकम्मन्तस्स चा' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'युव', 'मघव' इत्यादींच्या अंताला 'ना' इत्यादी प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'आ' होतो, या नियमाने आकारत्व होते.

Yuvānā yuvena yuvānena vā, yuvānehi yuvānebhi yuvehi yuvebhi, yuvānassa yuvassa, yuvānānaṃ yuvānaṃ, yuvānā yuvānasmā yuvānamhā, yuvānehi yuvānebhi yuvehi yuvebhi, yuvānassa yuvassa, yuvānānaṃ yuvānaṃ, yuvāne yuvānasmiṃ yuvānamhi yuve yuvamhi yuvasmiṃ, yuvānesu yuvāsu yuvesu.

'युवाना', 'युवेन' किंवा 'युवानेन', 'युवानेहि', 'युवानेभि', 'युवेहि', 'युवेभि', 'युवानस्स', 'युवस्स', 'युवानानं', 'युवानं', 'युवाना', 'युवानस्मा', 'युवानम्हा', 'युवानेहि', 'युवानेभि', 'युवेहि', 'युवेभि', 'युवानस्स', 'युवस्स', 'युवानानं', 'युवानं', 'युवाने', 'युवानस्मिं', 'युवानम्हि', 'युवे', 'युवम्हि', 'युवस्मिं', 'युवानेसु', 'युवासु', 'युवेसु' (अशी रूपे होतात).

Evaṃ maghavā maghavāno, maghavānā iccādi yuvasaddasamaṃ.

याचप्रमाणे 'मघवा', 'मघवानो', 'मघवाना' इत्यादी रूपे 'युव' शब्दाप्रमाणे (युवसद्दसमं) होतात.

Akārantaṃ.

अकारान्त (समाप्त).

Ākāranto pulliṅgo sāsaddo.

आकारान्त पुल्लिंगी 'सा' (कुत्रा) शब्द.

Sā si, silopo, sā sunakho.

'सा' + 'सि' प्रत्यय लागून, 'सि' चा लोप (सिलोप) होतो, 'सा' म्हणजे कुत्रा (सुनखो).

Bahuvacane –

बहुवचनामध्ये –

144. Agho [Pg.67] rassamekavacanayosvapi ca.

१४४. "अघो रस्समेकवचनयोस्वपि च" (हे सूत्र).

Ghasaññakaākāravajjito liṅgassanto saro rassamāpajjate ekavacanesu yosu ca paresūti rassattaṃ. Apiggahaṇaṃ simhi nivattanatthaṃ. Sesaṃ neyyaṃ.

'घ' संज्ञा असलेल्या 'आ' काराव्यतिरिक्त, प्रातिपदिकाच्या (लिंगाच्या) शेवटी असलेला स्वर, एकवचन आणि 'यो' प्रत्यय पर असताना र्‍हस्व होतो (र्‍हस्वत्व प्राप्त होते). 'अपि' चे ग्रहण 'सि' प्रत्ययामध्ये हे (र्‍हस्वत्व) रोखण्यासाठी आहे. उर्वरित भाग समजून घ्यावा.

Sā tiṭṭhanti, he sa he sā, he sā, saṃ, se, sena, sāhi sābhi, sassa sāya, sānaṃ, sā sasmā samhā, sāhi sābhi, sassa, sānaṃ, se sasmiṃ samhi, sāsu.

'सा तिट्ठन्ति' (कुत्रे उभे आहेत), 'हे स', 'हे सा', 'हे सा', 'सं', 'से', 'सेन', 'साहि', 'साभि', 'सस्स', 'साय', 'सानं', 'सा', 'सस्मा', 'सम्हा', 'साहि', 'साभि', 'सस्स', 'सानं', 'से', 'सस्मिं', 'सम्हि', 'सासु' (अशी रूपे होतात).

Evaṃ paccakkhadhammā gāṇḍīvadhanvāpabhutayo.

याचप्रमाणे 'पच्चक्खधम्मा' (प्रत्यक्षधर्मा), 'गाण्डीवधन्वा' इत्यादी शब्दांची रूपे होतात.

Ākārantaṃ.

आकारान्त (समाप्त).

Ikāranto pulliṅgo aggisaddo. Syādyuppatti, aggi si,

इकारान्त पुल्लिंगी 'अग्गि' (अग्नी) शब्द. 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होऊन, 'अग्गि' + 'सि' अशी स्थिती असताना,

‘‘Anto, simhi, vā’’ti ca vattate.

"अन्तो, सिम्हि, वा" हे शब्द अनुवृत्त होतात.

145. Aggissini.

१४५. "अग्गिस्सिनि" (हे सूत्र प्रवर्तित होते).

Aggissa anto ini hoti vā simhi vibhattimhi. ‘‘Sesato lopaṃ gasipī’’ti silopo. Aggini aggi.

'सि' विभक्ती प्रत्यय पर असताना 'अग्गि' शब्दाच्या अन्त्य स्वराच्या जागी पर्यायाने 'इनि' आदेश होतो. "सेसतो लोपं गसिपी" या सूत्राने 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. (यामुळे) 'अग्गिनि' आणि 'अग्गि' (अशी रूपे होतात).

Bahuvacane ‘‘ivaṇṇuvaṇṇā jhalā’’ti jhalasaññāyaṃ –

बहुवचनामध्ये "इवण्णुवण्णा झला" या सूत्राने 'झल' संज्ञा प्राप्त झाली असता –

‘‘Jhalato, vā’’ti ca vattate.

"झलतो", "वा" हे शब्द अनुवृत्त होतात.

146. Ghapato ca yonaṃ lopo.

१४६. "घपतो च योनं लोपो" (हे सूत्र प्रवर्तित होते).

Ghapasaññehi itthivācakehi ākārivaṇṇuvaṇṇehi, jhalasaññehi ca paresaṃ yovacanānaṃ lopo hoti vā. Vavatthitavibhāsāyaṃ.

'घ' आणि 'प' संज्ञा असलेल्या स्त्रीलिंगी आकारान्त, इवर्ण (इ, ई) आणि उवर्ण (उ, ऊ) शब्दांनंतर, तसेच 'झल' संज्ञा असलेल्या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्ती प्रत्ययाचा पर्यायाने लोप होतो. हा व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) आहे.

147. Yosu [Pg.68] katanikāralopesu dīghaṃ.

१४७. "योसु कतनिकारलोपेसु दीघं" (हे सूत्र प्रवर्तित होते).

Liṅgassantabhūtā sabbe rassasarā yosu katanikāralopesu dīghamāpajjante. Katā nikāralopā yesaṃ te katanikāralopā. Aggī.

प्रातिपदिकाच्या (लिंगाच्या) शेवटी असलेले सर्व र्‍हस्व स्वर, 'यो' प्रत्ययाचा लोप किंवा विकार (बदल) झाला असता, दीर्घ होतात. ज्यांचा विकार किंवा लोप केला गेला आहे, त्यांना 'कतनिकारलोप' म्हणतात. (यामुळे) 'अग्गी' (असे रूप होते).

‘‘Pañcādīnamatta’’nti ito ‘‘atta’’miti vattate.

"पञ्चादीनमत्तं" या सूत्रातून "अत्तं" हा शब्द अनुवृत्त होतो.

148. Yosvakatarasso jho.

१४८. "योस्वकतरस्सो झो" (हे सूत्र लागू होते).

Yosu paresu akatarasso jho attamāpajjate. Aggayo.

'यो' प्रत्यय पर असताना, र्‍हस्व न झालेला 'झल' (इ, उ स्वर) 'अ' कारत्व (अत्तं) प्राप्त करतो. (यामुळे) 'अग्गयो' (असे रूप होते).

Jhoti kiṃ? Rattiyo.

'झो' (झल) असे का म्हटले आहे? (कारण स्त्रीलिंगी शब्दांत हे होऊ नये, जसे की) 'रत्तियो'.

Ālapanepevaṃ. He aggi, he aggī he aggayo.

संबोधन विभक्तीमध्येही याचप्रमाणे रूपे होतात. 'हे अग्गि', 'हे अग्गी', 'हे अग्गयो'.

Dutiyekavacane pubbassaralope sampatte –

द्वितीया विभक्तीच्या एकवचनामध्ये पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त झाला असता –

149. Aṃ mo niggahītaṃ jhalapehi.

१४९. "अं मो निग्गहीतं झलपेहि" (हे सूत्र लागू होते).

Jhalapaiccetehi parassa aṃvacanassa, makārassa ca niggahītaṃ ādeso hoti. Aggiṃ.

'झल' आणि 'प' संज्ञा असलेल्या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अं' प्रत्ययाचा आणि 'म' काराचा 'निग्गहीत' (अनुस्वार) आदेश होतो. (यामुळे) 'अग्गिं' (असे रूप होते).

Aggī aggayo, agginā, aggīhi aggībhi, ‘‘sunaṃhisu cā’’ti ettha caggahaṇena katthaci dīghābhāvo. Aggihi aggibhi.

'अग्गी', 'अग्गयो' (द्वितीया बहुवचन), 'अग्गिना' (तृतीया एकवचन), 'अग्गीहि', 'अग्गीभि' (तृतीया बहुवचन). "सुनंहिसु च" या सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने काही ठिकाणी दीर्घत्व होत नाही. (यामुळे) 'अग्गिहि', 'अग्गिभि' (अशीही रूपे होतात).

‘‘Jhalato sassa no vā’’ti no. Aggino aggissa, aggīnaṃ.

"झलतो सस्स नो वा" या सूत्राने पर्यायाने 'नो' आदेश होतो. (यामुळे) 'अग्गिनो', 'अग्गिस्स' (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन) आणि 'अग्गीनं' (चतुर्थी/षष्ठी बहुवचन अशी रूपे होतात).

‘‘Smā nā’’ti vattamāne ‘‘jhalato cā’’ti vikappena nā. Agginā aggismā aggimhā, aggīhi aggībhi aggihi aggibhi, aggino aggissa, aggīnaṃ agginaṃ, aggimhi aggismiṃ, aggīsu aggisu.

"स्मा ना" हे अनुवृत्त होत असताना, "झलतो च" या सूत्राने पर्यायाने 'ना' आदेश होतो. (यामुळे) 'अग्गिना', 'अग्गिस्मा', 'अग्गिम्हा' (पंचमी एकवचन), 'अग्गीहि', 'अग्गीभि', 'अग्गिहि', 'अग्गिभि' (पंचमी बहुवचन), 'अग्गिनो', 'अग्गिस्स' (षष्ठी एकवचन), 'अग्गीनं', 'अग्गिनं' (षष्ठी बहुवचन), 'अग्गिम्हि', 'अग्गिस्मिं' (सप्तमी एकवचन), 'अग्गीसु', 'अग्गिसु' (सप्तमी बहुवचन अशी रूपे होतात).

Evamaññepi –

याचप्रमाणे इतर शब्दही चालतात –

Joti pāṇi gaṇṭhi muṭṭhi, kucchi vatthi sāli vīhi;

Byādhi odhi bodhi sandhi, rāsi kesi sāti dīpi.

जोति (ज्योती/प्रकाश), पाणि (हात), गण्ठि (गाठ), मुट्ठि (मूठ), कुच्छि (कुशी/पोट), वत्थि (वस्ती/मूत्राशय), सालि (तांदूळ), वीहि (धान्य); ब्याधि (व्याधी/आजार), ओधि (सीमा), बोधि (बोधी/ज्ञान), सन्धि (संधी), रासि (रास), केसि (केश/सिंह), साति (सुख), दीपि (चित्ता/बिबट्या).

Isi [Pg.69] muni maṇi dhani yati giri ravi kavi,Kapi asi masi nidhi vidhi ahi kimi pati;

Hari ari timi kali bali jaladhi gahapati,Urudhiti varamati nirupadhi adhipati.

इसि (ऋषी), मुनि (मुनी), मणि (मणी), धनि (धनी/श्रीमंत), यति (यती), गिरि (पर्वत), रवि (सूर्य), कवि (कवी), कपि (माकड), असि (तलवार), masi (शाई), निधि (निधी), विधि (विधी), अहि (साप), किमि (किडा), पति (पती/स्वामी); हरि (हरी), अरि (शत्रू), तिमि (मासा), कलि (कली/कलह), बलि (बळी/बलवान), जलधि (समुद्र), gahapati (गृहपती), उरुधिति (महाधैर्यवान), वरमति (श्रेष्ठ बुद्धी असलेला), निरुपधि (उपाधिरहित/आसक्तीरहित), अधिपति (अधिपती).

Añjali sārathi atithi samādhi udadhippabhutayo.

अञ्जलि (अंजली/नमस्कार), सारथि (सारथी), अतिथि (अतिथी), समाधि (समाधी), उदधि (समुद्र) इत्यादी शब्द (याचप्रमाणे चालतात).

Ikārantaṃ.

इकारान्त (समाप्त).

Īkāranto pulliṅgo daṇḍīsaddo.

ईकारान्त पुल्लिंगी 'दण्डी' (दंडधारी) शब्द.

‘‘Daṇḍī si’’ itīdha –

'दण्डी' + 'सि' अशी स्थिती असताना –

‘‘Agho rassamekavacanayosvapi cā’’ti rassatte sampatte etthevāpiggahaṇena sismiṃ tadabhāve siddhe niyamatthamāha.

"अघो रस्समेकवचनयोस्वपि च" या सूत्राने र्‍हस्वत्व प्राप्त होत असताना, येथे 'अपि' च्या ग्रहणाने 'सि' प्रत्यय पर असताना र्‍हस्वत्वाचा अभाव सिद्ध होत असल्याने, हे नियम करण्यासाठी सांगितले आहे.

‘‘Rassa’’nti vattamāne –

"रस्स" (ऱ्हस्व) हे अधिकृत (अनुवृत्त) असताना –

150. Na sismimanapuṃsakāni.

१५०. 'सि' प्रत्यय असताना नपुंसकलिंगी नसलेल्या नामांना (ऱ्हस्व होत नाही).

Sismiṃ napuṃsakavajjitāni liṅgāni na rassamāpajjanteti rassattābhāvo, silopo. Daṇḍī tiṭṭhati.

'सि' प्रत्यय असताना नपुंसकलिंग सोडून इतर लिंगांना ऱ्हस्वत्व प्राप्त होत नाही, म्हणून ऱ्हस्वत्वाचा अभाव होतो आणि 'सि' चा लोप होतो. 'दण्डी तिट्ठति' (दंडी उभा राहतो).

Anapuṃsakānīti kiṃ? Sukhakāri dānaṃ.

"अनपुंसकानि" (नपुंसकलिंगी नसलेले) असे का म्हटले आहे? 'सुखकारि दानं' (सुख देणारे दान).

Ettha ca –

आणि येथे –

Visadāvisadākāra-vohārobhayamuttakā;

Pumādijānane hetu-bhāvato liṅgamīritā.

"स्पष्ट आणि अस्पष्ट आकार, व्यवहार आणि या दोन्हीहून मुक्त; पुल्लिंग इत्यादींचे ज्ञान करून देण्यास कारणीभूत असल्यामुळे त्यांना 'लिंग' म्हटले जाते."

Yolope daṇḍī tiṭṭhanti.

'यो' चा लोप झाल्यावर 'दण्डी तिट्ठन्ति' (दंडी उभे राहतात) असे होते.

Itaratra ‘‘agho rassa’’miccādinā rassatte kate –

इतर ठिकाणी "अघो रस्स" इत्यादी सूत्राने ऱ्हस्वत्व केले असता –

‘‘Jhato, katarassā’’ti ca vattate.

"झतो" आणि "कतरस्सा" हे देखील अनुवृत्त होते.

151. Yonaṃ [Pg.70] no.

१५१. 'यो' प्रत्ययांच्या जागी 'नो' होतो.

Sabbesaṃ yonaṃ sālapanānaṃ jhato katarassā paresaṃ noiccādeso hoti. Daṇḍino tiṭṭhanti.

संबोधन विभक्तीसह सर्व 'यो' प्रत्ययांच्या जागी, 'झ' संज्ञक आणि ज्यांना ऱ्हस्व केले गेले आहे अशांच्या पुढे 'नो' असा आदेश होतो. 'दण्डिनो तिट्ठन्ति' (दंडी उभे राहतात).

Katarassāti kiṃ? Aggayo.

"कतरस्सा" (ज्याला ऱ्हस्व केले आहे) असे का म्हटले आहे? 'अग्गयो' (अग्नी).

Adhikāraṃ vinā ‘‘yonaṃ,No’’ti yogavibhāgato;

Kvaci akatarassāpi,No sāramatino yathā.

अधिकाराशिवाय (अनुवृत्तीशिवाय) "योनं" आणि "नो" अशा योगविभागामुळे कधीकधी ऱ्हस्व न केलेल्या शब्दांच्या पुढेही 'नो' होतो, जसे की 'सारमतिनो' मध्ये.

Ālapane ‘‘ge’’ti vattate.

संबोधन विभक्तीमध्ये 'गे' हे अनुवृत्त होते.

152. Jhalapā rassaṃ.

१५२. 'झ', 'ल' आणि 'प' संज्ञक शब्दांना ऱ्हस्व होतो.

Jhalapaiccete rassamāpajjante ge pare. Bho daṇḍi.

'गे' प्रत्यय पुढे असताना 'झ', 'ल' आणि 'प' यांना ऱ्हस्वत्व प्राप्त होते. 'भो दण्डि' (हे दंडी!).

‘‘Agho rassa’’ntiādināva siddhepi rassatte punārambho niyamattho, tena ‘‘bho go’’tiādīsu na bhavati. Daṇḍī daṇḍino.

"अघो रस्स" इत्यादी सूत्रानेच ऱ्हस्वत्व सिद्ध होत असतानाही, पुन्हा नियम करण्यासाठी हा आरंभ केला आहे, ज्यामुळे 'भो गो' इत्यादींमध्ये ऱ्हस्व होत नाही. 'दण्डी', 'दण्डिनो'.

Dutiyāyaṃ rassatte kate ‘‘a’’miti vattate, ‘‘ghapato smiṃ yaṃ vā’’ti ito maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti vattate.

द्वितीया विभक्तीमध्ये ऱ्हस्वत्व केले असता 'अं' हे अनुवृत्त होते, आणि "घपतो स्मिं यं वा" या सूत्रातून मंडूकगतीने 'वा' (पर्यायाने) हे अनुवृत्त होते.

153. Naṃ jhato katarassā.

१५३. 'झ' संज्ञक आणि ऱ्हस्व केलेल्या शब्दांच्या पुढे 'णं' होतो.

Jhato katarassā parassa aṃvacanassa naṃ hoti vā. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍī daṇḍino, daṇḍinā, daṇḍīhi daṇḍībhi, daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ.

'झ' संज्ञक आणि ज्याला ऱ्हस्व केले आहे अशा शब्दाच्या पुढे असलेल्या 'अं' प्रत्ययाच्या जागी पर्यायाने 'णं' आदेश होतो. 'दण्डिनं', 'दण्डिं', 'दण्डी', 'दण्डिनो', 'दण्डिना', 'दण्डीहि', 'दण्डीभि', 'दण्डिनो', 'दण्डिस्स', 'दण्डीनं'.

‘‘Jhalato cā’’ti nā. Daṇḍinā daṇḍismā daṇḍimhā, daṇḍīhi daṇḍībhi, daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ.

"झलतो चा" या सूत्राने 'ना' होतो. 'दण्डिना', 'दण्डिस्मा', 'दण्डिम्हा', 'दण्डीहि', 'दण्डीभि', 'दण्डिनो', 'दण्डिस्स', 'दण्डीनं'.

‘‘Jhato, katarassā’’ti ca vattate, pure viya ‘‘vā’’ti ca.

"झतो" आणि "कतरस्सा" हे अनुवृत्त होतात, आणि पूर्वीप्रमाणेच 'वा' देखील अनुवृत्त होते.

154. Smiṃ [Pg.71] ni.

१५४. 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी 'नि' होतो.

Jhato katarassā parassa smiṃvacanassa niiccādeso hoti vā. Daṇḍini daṇḍismiṃ daṇḍimhi, daṇḍīsu.

'झ' संज्ञक आणि ज्याला ऱ्हस्व केले आहे अशा शब्दाच्या पुढे असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी पर्यायाने 'नि' असा आदेश होतो. 'दण्डिनि', 'दण्डिस्मिं', 'दण्डिम्हि', 'दण्डीसु'.

Evamaññānipi –

याचप्रमाणे इतरही (शब्द चालतात) –

Dhammī saṅghī ñāṇī hatthī, cakkī pakkhī dāṭhī raṭṭhī;

Chattī mālī vammī yogī, bhāgī bhogī kāmī sāmī.

धम्मी (धर्मी), सङ्घी (संघी), ञाणी (ज्ञानी), हत्थी (हत्ती), cakkī (चक्री), पक्खी (पक्षी), दाठी (दाढीवाला), रट्ठी (रठ्ठी); छत्ती (छत्री), माली (माळी), वम्मी (वम्मी), योगी, भागी, भोगी, कामी, सामी (स्वामी).

Dhajī gaṇī sasī kuṭṭhī, jaṭī yānī sukhī sikhī;

Dantī mantī karī cāgī, kusalī musalī balī.

धजी (ध्वजी), गणी, ससी (शशी), कुट्ठी (कुष्ठरोगी), जटी, यानी, सुखी, सिखी (शिखी); दन्ती (दंती), मन्ती (मंत्री), करी, चागी (त्यागी), कुसली (कुशली), मुसली, बली.

Pāpakārī sattughātī, mālyakārī dīghajīvī;

Dhammacārī sīghayāyī, sīhanādī bhūmisāyī –

पापकारी, सत्तुघाती (शत्रुघाती), माल्यकारी, दीघजीवी (दीर्घजीवी); धम्मचारी (धर्मचारी), सीघयायी (शीघ्रयायी), सीहनादी (सिंहनादी), भूमिसायी (भूमिशायी) –

Iccādīni īkārantanāmāni.

इत्यादी ई-कारान्त नामे आहेत.

Gāmaṇīsaddassa tu sattamiyaṃ bhedo.

परंतु 'गामणी' (ग्रामणी/गावचा प्रमुख) शब्दाच्या बाबतीत सप्तमी विभक्तीमध्ये फरक होतो.

Gāmaṇī, gāmaṇī gāmaṇino, bho gāmaṇi, bhonto gāmaṇī bhonto gāmaṇino, gāmaṇinaṃ gāmaṇiṃ, gāmaṇī gāmaṇino.

'गामणी', 'गामणी', 'गामणिनो', 'भो गामणि', 'भोन्तो गामणी', 'भोन्तो गामणिनो', 'गामणिनं', 'गामणिं', 'गामणी', 'गामणिनो'.

Sesaṃ daṇḍīsamaṃ. Niādesābhāvova viseso. Evaṃ senānī sudhīppabhutayo.

उर्वरित रूपे 'दण्डी' प्रमाणेच होतात. 'नि' आदेश न होणे हाच विशेष फरक आहे. याचप्रमाणे 'सेनानी', 'सुधी' इत्यादी शब्द चालतात.

Īkārantaṃ.

ई-कारान्त समाप्त.

Ukāranto pulliṅgo bhikkhusaddo.

उ-कारान्त पुल्लिंगी 'भिक्खु' (भिक्षु) शब्द.

Tatheva bhikkhusaddato si, silopo. So bhikkhu.

त्याचप्रमाणे 'भिक्खु' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय येतो आणि 'सि' चा लोप होतो. 'सो भिक्खु' (तो भिक्षु).

Bahuvacane ‘‘ghapato ca yonaṃ lopo’’ti yolopo, ‘‘yosu kata’’iccādinā dīgho. Te bhikkhū.

बहुवचनामध्ये "घपतो च योनं लोपो" या सूत्राने 'यो' चा लोप होतो, आणि "योसु कत" इत्यादी सूत्राने दीर्घत्व होते. 'ते भिक्खू' (ते भिक्षु).

Lopābhāve ‘‘vā, yona’’nti ca vattate.

लोप न झाल्यास 'वा' आणि 'योनं' हे अनुवृत्त होतात.

155. Lato [Pg.72] vokāro ca.

१५५. 'ल' संज्ञक शब्दांच्या पुढे 'यो' प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने 'वो' असा आदेश होतो.

Lasaññato paresaṃ yovacanānaṃ vokārādeso hoti vā. Kāraggahaṇena yonaṃ no ca hoti. Casaddaggahaṇaṃ katthaci nivattanatthaṃ. Atha vā caggahaṇaṃ noggahaṇānuvattanatthaṃ, tena jantusabbaññūādito yonaṃ no ca hoti. Vāsaddo vavatthitavibhāsattho. Tena –

'ल' संज्ञा असलेल्या शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'यो' प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने 'वो' असा आदेश होतो. 'कार' च्या ग्रहणामुळे 'यो' च्या जागी 'नो' देखील होतो. 'च' शब्दाचे ग्रहण काही ठिकाणी निषेध करण्यासाठी आहे. किंवा, 'च' चे ग्रहण 'नो' च्या अनुवृत्तीसाठी आहे, ज्यामुळे 'जन्तु', 'सब्बञ्ञू' (सर्वज्ञ) इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'यो' च्या जागी 'नो' देखील होतो. 'वा' हा शब्द व्यवस्थितविभाषा (निश्चित पर्याय) दर्शवण्यासाठी आहे. त्यामुळे –

Bhikkhuppabhutito niccaṃ, vo yonaṃ hetuādito;

Vibhāsā na ca vo no ca, amuppabhutito bhave.

"भिक्खु इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'यो' च्या जागी 'वो' नित्य होतो; 'हेतु' इत्यादींच्या पुढे तो पर्यायाने (विभाषा) होतो; आणि 'अमु' इत्यादींच्या पुढे 'वो' किंवा 'नो' हे दोन्ही होत नाहीत."

‘‘Attaṃ, akatarasso’’ti ca vattate.

‘अत्तं’ (अ-कार होणे) आणि ‘अकतरस्सो’ (ऱ्हस्व न झालेला) हे अनुवृत्त होते.

156. Vevosu lo ca.

१५६. ‘वे’ आणि ‘वो’ पर असताना ‘ल’ चा लोप होतो.

Ve voiccetesu ca paresu akatarasso lo attamāpajjate. Bhikkhavo, bho bhikkhu, bhavanto bhikkhū.

‘वे’ आणि ‘वो’ हे पर असताना, ऱ्हस्व न झालेला ‘ल’ (विभक्ती प्रत्यय) ‘अ’ कार प्राप्त करतो. (उदा.) भिक्खवो, भो भिक्खु, भवन्तो भिक्खू.

Lopābhāve –

लोप न झाल्यास –

157. Akatarassā lato yvālapanassa vevo.

१५७. ऱ्हस्व न झालेल्या ‘ल’ नंतर येणाऱ्या संबोधनाच्या ‘यो’ प्रत्ययाचे ‘वे’ आणि ‘वो’ आदेश होतात.

Akatarassā lato parassa ālapane vihitassa yoiccetassa ve voādesā honti. Attaṃ. Bhavanto bhikkhave bhikkhavo. ‘‘Aṃ mo niggahītaṃ jhalapehī’’ti niggahītaṃ.

ऱ्हस्व न झालेल्या ‘ल’ नंतर येणाऱ्या आणि संबोधनात विहित केलेल्या ‘यो’ प्रत्ययाचे ‘वे’ आणि ‘वो’ हे आदेश होतात. ‘अत्तं’ (अ-कार होतो). (उदा.) भवन्तो भिक्खवे, भिक्खवो. ‘अं मो निग्गहीतं झलपेहि’ या सूत्राने निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

Bhikkhuṃ, bhikkhū bhikkhavo, bhikkhunā, bhikkhūhi bhikkhūbhi bhikkhuhi bhikkhubhi, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ [Pg.73] bhikkhunaṃ, bhikkhunā bhikkhusmā bhikkhumhā, bhikkhūhi bhikkhūbhi bhikkhuhi bhikkhubhi, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ bhikkhunaṃ, bhikkhumhi bhikkhusmiṃ, bhikkhūsu bhikkhusu.

भिक्खुं, भिक्खू भिक्खवो, भिक्खुना, भिक्खूहि भिक्खूभि भिक्खुहि भिक्खुभि, भिक्खुनो भिक्खुस्स, भिक्खूनं भिक्खुनं, भिक्खुना भिक्खुस्मा भिक्खुम्हा, भिक्खूहि भिक्खूभि भिक्खुहि भिक्खुभि, भिक्खुनो भिक्खुस्स, भिक्खूनं भिक्खुनं, भिक्खुम्हि भिक्खुस्मिं, भिक्खूसु भिक्खुसु.

Evaṃ setu ketu rāhu bhānu paṅgu ucchu veḷu maccu sindhu bandhu neru meru sattu kāru hetu jantu ruru paṭu iccādayo.

याचप्रमाणे सेतु, केतु, राहु, भानु, पङ्गु, उच्छु, वेळु, मच्चु, सिन्धु, बन्धु, नेरु, मेरु, सत्तु, कारु, हेतु, जन्तु, ruru, पटु इत्यादी शब्द चालतात.

Hetujantusaddānaṃ paṭhamādutiyāsu viseso.

‘हेतु’ आणि ‘जन्तु’ या शब्दांच्या प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तींमध्ये विशेष रूपे होतात.

Hetu, hetū hetavo hetuyo, bho hetu, bhonto hetū hetave hetavo, hetuṃ, hetū hetavo hetuyo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

हेतु, हेतू हेतवो हेतुयो, भो हेतु, भोन्तो हेतू हेतवे हेतवो, हेतुं, हेतू हेतवो हेतुयो. उर्वरित रूपे ‘भिक्खु’ शब्दाप्रमाणे असतात.

Jantu, jantū jantavo. Kāraggahaṇena yonaṃ no ca hoti. Jantuno jantuyo, bho jantu, jantū jantave jantavo, jantuṃ, jantū jantavo jantuno jantuyo iccādi.

जन्तु, जन्तू जन्तवो. ‘कार’ ग्रहणाने ‘यो’ प्रत्ययाचा ‘नो’ आदेश देखील होतो. जन्तुनो जन्तुयो, भो जन्तु, जन्तू जन्तवे जन्तवो, जन्तुं, जन्तू जन्तवो जन्तुनो जन्तुयो इत्यादी.

Satthusaddassa bhedo. ‘‘Satthu si’’itīdha –

‘सत्थु’ (शास्ता) शब्दाचे रूपभेद. येथे ‘सत्थु सि’ असताना –

‘‘Anto’’ti vattate.

‘अन्तो’ (अन्त) हे अनुवृत्त होते.

158. Satthupitādīnamā sismiṃ silopo ca.

१५८. ‘सि’ प्रत्यय पर असताना ‘सत्थु’, ‘पितु’ इत्यादी शब्दांच्या अन्ताचा ‘आ’ कार होतो आणि ‘सि’ चा लोप होतो.

Satthu pitu mātu bhātu dhītu kattuiccevamādīnamanto āttamāpajjate sismiṃ, silopo ca hoti. Satthā.

‘सि’ प्रत्यय पर असताना ‘सत्थु’, ‘पितु’, ‘मातु’, ‘भातु’, ‘धीतु’, ‘कत्तु’ इत्यादी शब्दांचा अन्त्य वर्ण ‘आ’ कार प्राप्त करतो आणि ‘सि’ प्रत्ययाचा लोप होतो. (उदा.) सत्था.

‘‘Satthu pitādīna’’nti adhikāro.

‘सत्थु पितादीनं’ हा अधिकार आहे.

159. Aññesvārattaṃ[Pg.74].

१५९. इतर विभक्ती प्रत्ययांमध्ये ‘आर’ आदेश होतो.

Satthu pitādīnamanto sivacanato aññesu vacanesu ārattamāpajjate. Ārattamitibhāvaniddesena katthaci aniyamaṃ dasseti.

‘सि’ विभक्ती प्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर विभक्ती प्रत्यय पर असताना ‘सत्थु’, ‘पितु’ इत्यादी शब्दांचा अन्त्य वर्ण ‘आर’ भाव प्राप्त करतो. ‘आरत्तं’ या भावनिर्देशामुळे काही ठिकाणी हा नियम अनिश्चित (पर्यायी) असल्याचे दर्शविले जाते.

Āraggahaṇamanuvattate.

‘आर’ चे ग्रहण अनुवृत्त होते.

160. Tato yonamo tu.

१६०. त्यानंतर ‘यो’ प्रत्ययाचा ‘ओ’ कार होतो.

Tato ārādesato sabbesaṃ yonaṃ okārādeso hoti.

त्या ‘आर’ आदेशानंतर सर्व ‘यो’ प्रत्ययांचा ‘ओ’ कार आदेश होतो.

Tuggahaṇena aññehipi catuubhanadīgavādīhi yonamokāro hoti, saralopādi. Satthāro.

‘तु’ च्या ग्रहणाने इतरही ‘चतु’, ‘उभ’, ‘नदी’, ‘गो’ इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या ‘यो’ प्रत्ययाचा ‘ओ’ कार होतो, आणि स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. (उदा.) सत्थारो.

Ālapane ‘‘akārapitādyantānamā’’ti āttaṃ. ‘‘Ge rassa’’nti adhikicca ‘‘ākāro vā’’ti vikappena rassattaṃ, valopo. Bho sattha bho satthā, bhavanto satthāro, satthāraṃ, satthāre satthāro.

संबोधनात ‘अकारपिताद्यन्तानमा’ या सूत्राने ‘आ’ कार होतो. ‘गे रस्सं’ या अधिकारात ‘आकारो वा’ या सूत्राने विकल्पाने ऱ्हस्वत्व होते आणि ‘व’ चा लोप होतो. (उदा.) भो सत्थ, भो सत्था, भवन्तो सत्थारो, सत्थारं, सत्थारे सत्थारो.

‘‘Tato’’ti ca vattate.

आणि ‘ततो’ हे अनुवृत्त होते.

161. Nā ā.

१६१. ‘ना’ प्रत्ययाचा ‘आ’ कार होतो.

Tato ārādesato nāvacanassa ākārādeso hoti. Satthārā, satthunāti ārattamitibhāvaniddesena siddhaṃ. Satthārehi satthārebhi.

त्या ‘आर’ आदेशानंतर ‘ना’ विभक्ती प्रत्ययाचा ‘आ’ कार आदेश होतो. (उदा.) सत्थारा. ‘सत्थुना’ हे रूप ‘आरत्तं’ या भावनिर्देशाने सिद्ध होते. सत्थारेहि, सत्थारेभि.

‘‘Vā naṃmhī’’ti ito ‘‘vā’’ti vattate.

‘वा नंम्हि’ या सूत्रातून ‘वा’ (विकल्पाने) हे अनुवृत्त होते.

162. U [Pg.75] sasmiṃ salopo ca.

१६२. ‘स’ प्रत्यय पर असताना ‘उ’ कार होतो आणि ‘स’ चा लोप होतो.

Satthu pituiccevamādīnamantassa uttaṃ hoti vā sasmiṃ, salopo ca hoti. Ārādesāpavādoyaṃ. Satthu, aññattha bhāvaniddesenārābhāvo. Satthussa satthuno.

‘सत्थु’, ‘पितु’ इत्यादी शब्दांच्या अन्त्य वर्णाचा ‘स’ प्रत्यय पर असताना विकल्पाने ‘उ’ कार होतो आणि ‘स’ चा लोप होतो. हा ‘आर’ आदेशाचा अपवाद आहे. (उदा.) सत्थु. इतर ठिकाणी भावनिर्देशामुळे ‘आर’ आदेशाचा अभाव होतो. (उदा.) सत्थुस्स, सत्थुनो.

‘‘Āratta’’nti vattate.

‘आरत्तं’ हे अनुवृत्त होते.

163. Vā naṃmhi.

१६३. ‘नं’ प्रत्यय पर असताना विकल्पाने (आर आदेश होतो).

Satthu pituādīnamanto ārattamāpajjate vā naṃmhi vibhattimhi. Satthārānaṃ.

‘नं’ विभक्ती प्रत्यय पर असताना ‘सत्थु’, ‘पितु’ इत्यादी शब्दांचा अन्त्य वर्ण विकल्पाने ‘आर’ भाव प्राप्त करतो. (उदा.) सत्थारानं.

Ārābhāve ‘‘vā naṃmhī’’ti vattate.

‘आर’ आदेशाचा अभाव असताना ‘वा नंम्हि’ हे अनुवृत्त होते.

164. Satthunattañca.

१६४. आणि ‘सत्थु’ व ‘पितु’ इत्यादी शब्दांचा ‘अ’ कार होतो.

Satthusaddantassa, pitādīnamantassa ca attaṃ hoti vā naṃmhi vibhattimhi, puna satthuggahaṇaṃ satthuno niccavidhānatthaṃ. Satthānaṃ.

‘नं’ विभक्ती प्रत्यय पर असताना ‘सत्थु’ शब्दाच्या अन्ताचा आणि ‘पितु’ इत्यादी शब्दांच्या अन्ताचा विकल्पाने ‘अ’ कार होतो. पुन्हा ‘सत्थु’ चे ग्रहण हे ‘सत्थु’ साठी नित्य विधी करण्यासाठी आहे. (उदा.) सत्थानं.

‘‘Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smā nāvā’’ti smāvacanassanābhāvo. Satthārā, satthārehi satthārebhi, satthu satthuno satthussa, satthārānaṃ satthānaṃ.

‘अम्हतुम्हन्तुराजब्रह्मत्तसखसत्थुपितादीहि स्मा नावा’ या सूत्राने ‘स्मा’ विभक्ती प्रत्ययाचा ‘ना’ कार आदेश होतो. (उदा.) सत्थारा, सत्थारेहि सत्थारेभि, सत्थु सत्थुनो सत्थुस्स, सत्थारानं सत्थानं.

‘‘Ārato’’ti vattate.

‘आरतो’ (आर आदेशानंतर) हे अनुवृत्त होते.

165. Tato smimi.

१६५. त्यानंतर ‘स्मिं’ प्रत्ययाचा ‘इ’ कार होतो.

Tato ārādesato smiṃvacanassa ikārādeso hoti. Puna tatoggahaṇena aññasmāpi smiṃvacanassa ikāro. Yathā – bhuvi, divi.

त्या ‘आर’ आदेशानंतर ‘स्मिं’ विभक्ती प्रत्ययाचा ‘इ’ कार आदेश होतो. पुन्हा ‘ततो’ च्या ग्रहणाने इतर शब्दांनंतरही ‘स्मिं’ प्रत्ययाचा ‘इ’ कार होतो. जसे – भुवि, दिवि.

166. Āro [Pg.76] rassamikāre.

१६६. ‘इ’ कार पर असताना ‘आर’ चा ऱ्हस्व होतो.

Ārādeso rassamāpajjate ikāre pare, satthari, satthāresu.

'इ' कार पुढे असताना 'आर' आदेशाला र्‍हस्वत्व प्राप्त होते; जसे - सत्थरि (satthari), सत्थारेसु (satthāresu).

Evaṃ kattā, kattāro, bho katta bho kattā, bhavanto kattāro, kattāraṃ, kattāre kattāro, kattārā, kattārehi kattārebhi. ‘‘U sasmiṃ salopo cā’’ti uttaṃ, salopo ca. Kattu kattuno kattussa, kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ kattunaṃ, kattārā, kattārehi kattārebhi, kattu kattuno kattussa, kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ kattunaṃ, kattari, kattāresu, ārābhāve kattūsu kattusu.

याचप्रमाणे - कत्ता (kattā), कत्तारो (kattāro), भो कत्त (bho katta), भो कत्ता (bho kattā), भवन्तो कत्तारो (bhavanto kattāro), कत्तारं (kattāraṃ), कत्तारे (kattāre), कत्तारो (kattāro), कत्तारा (kattārā), कत्तारेहि (kattārehi), कत्तारेभि (kattārebhi). "उ सस्मिं सलोपो च" या सूत्राने 'उ' कार (उत्त) आणि 'स' चा लोप होतो. कत्तु (kattu), कत्तुनो (kattuno), कत्तुस्स (kattussa), कत्तारानं (kattārānaṃ), कत्तानं (kattānaṃ), कत्तूनं (kattūnaṃ), कत्तुनं (kattunaṃ), कत्तारा (kattārā), कत्तारेहि (kattārehi), कत्तारेभि (kattārebhi), कत्तु (kattu), कत्तुनो (kattuno), कत्तुस्स (kattussa), कत्तारानं (kattārānaṃ), कत्तानं (kattānaṃ), कत्तूनं (kattūnaṃ), कत्तुनं (kattunaṃ), कत्तरि (kattari), कत्तारेसु (kattāresu), आणि 'आर' आदेशाच्या अभावी कत्तूसु (kattūsu), कत्तुसु (kattusu) अशी रूपे होतात.

Evaṃ –

याचप्रमाणे –

Bhattu vattu netu sotu, ñātu jetu chettu bhettu. Dātu dhātu nattu boddhu, viññāpetu ādayopi.

भत्तु (bhattu), वत्तु (vattu), नेतु (netu), सोतु (sotu), ञातु (ñātu), जेतु (jetu), छेत्तु (chettu), भेत्तु (bhettu), दातु (dātu), धातु (dhātu), नत्तु (nattu), बोद्धु (boddhu), विञ्ञापेतु (viññāpetu) इत्यादी शब्द देखील याचप्रमाणे चालतात.

‘‘U sasmiṃ salopo cā’’ti vattate.

"उ सस्मिं सलोपो च" हे सूत्र अनुवृत्त होते.

167. Sakamandhātādīnañca.

१६७. सकमन्धातादीनञ्च (सकमन्धातु इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही).

Sakamandhātuiccevamādīnamanto ca uttamāpajjate sasmiṃ, salopo ca, niccaṃ punabbidhānā. Sakamandhātu viya assa rājino vibhavo, sesaṃ samaṃ. Evaṃ mahāmandhātuppabhutayo.

'सकमन्धातु' इत्यादी शब्दांच्या अन्त्य स्वराला 'स' विभक्ती पुढे असताना 'उ' कार (उत्त) प्राप्त होतो आणि 'स' चा लोप होतो; पुन्हा विधान केल्यामुळे हे नित्य होते. जसे - "सकमन्धातु विय अस्स राजिनो विभवो" (या राजाचे ऐश्वर्य सकमन्धातु राजासारखे आहे). उर्वरित रूपे समान आहेत. याचप्रमाणे 'महामन्धातु' इत्यादी शब्द चालतात.

Pitusaddassa bhedo. Simhi āttaṃ, silopo, pitā.

'पितु' शब्दाचे रूपभेद: 'सि' विभक्तीमध्ये 'आ' कार (आत्त) होतो आणि 'सि' चा लोप होऊन 'पिता' (pitā) असे रूप बनते.

Yomhi ‘‘āro, rassa’’nti ca vattate.

'यो' विभक्तीमध्ये "आरो" आणि "रस्स" हे अनुवृत्त होतात.

168. Pitādīnamasimhi[Pg.77].

१६८. पितादीनमसिम्हि (पिता इत्यादी शब्दांच्या बाबतीत 'असि' विभक्तीमध्ये).

Pitādīnamārādeso rassamāpajjate asimhi vibhattimhi. Sismiṃ ārādesābhāvepi asimhīti adhikavacanamatthantaraviññāpanatthaṃ, tena toādimhi pitādīnamikāro ca. Yathā – pitito, mātito, bhātito, dhītito, pitipakkho, mātipakkhoti.

'असि' विभक्ती पुढे असताना 'पिता' इत्यादी शब्दांच्या 'आर' आदेशाला र्‍हस्वत्व प्राप्त होते. 'सि' विभक्तीमध्ये 'आर' आदेशाचा अभाव असतानाही 'असिम्हि' असे अधिक वचन (विशेष कथन) दुसऱ्या अर्थाचे ज्ञान करून देण्यासाठी आहे; त्यामुळे 'तो' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'पिता' इत्यादी शब्दांच्या अन्त्य स्वराला 'इ' कार (इकार) होतो. जसे – पितितो (pitito), मातितो (mātito), भातितो (bhātito), धीतितो (dhītito), पितिपक्खो (pitipakkho), मातिपक्खो (mātipakkho).

Pitaro, sesaṃ kattusamaṃ. Bho pita bho pitā, bhavanto pitaro, pitaraṃ, pitare pitaro, pitarā pitunā, pitarehi pitarebhi. Bhāvaniddesena ārādesābhāve pitūhi pitūbhi pituhi pitubhi, pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitānaṃ pitūnaṃ, dīghābhāve pitunaṃ vā, pitarā, pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi pituhi pitubhi, pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitānaṃ pitūnaṃ pitunaṃ, pitari, pitaresu pitūsu pitusu.

पितरो (pitaro), उर्वरित रूपे 'कत्तु' शब्दाप्रमाणे होतात. भो पित (bho pita), भो पिता (bho pitā), भवन्तो पितरो (bhavanto pitaro), पितरं (pitaraṃ), पितरे (pitare), पितरो (pitaro), पितरा (pitarā), पितुना (pitunā), पितरेहि (pitarehi), पितरेभि (pitarebhi). भाव निर्देशामुळे 'आर' आदेशाच्या अभावी पितूहि (pitūhi), पितूभि (pitūbhi), पितुहि (pituhi), पितुभि (pitubhi) अशी रूपे होतात. पितु (pitu), पितुनो (pituno), पितुस्स (pitussa), पितरानं (pitarānaṃ), पितानं (pitānaṃ), पितूनं (pitūnaṃ), किंवा दीर्घाच्या अभावी पितुनं (pitunaṃ) अशी रूपे होतात. पितरा (pitarā), पितरेहि (pitarehi), पितरेभि (pitarebhi), पितूहि (pitūhi), पितूभि (pitūbhi), पितुहि (pituhi), पितुभि (pitubhi), पितु (pitu), पितुनो (pituno), पितुस्स (pitussa), पितरानं (pitarānaṃ), पितानं (pitānaṃ), पितूनं (pitūnaṃ), पितुनं (pitunaṃ), पितरि (pitari), पितारेसु (pitaresu), पितूसु (pitūsu), पितुसु (pitusu).

Evaṃ bhātā, bhātaro iccādi.

याचप्रमाणे भाता (bhātā), भातरो (bhātaro) इत्यादी रूपे होतात.

Ukārantaṃ.

उ-कारान्त (पुल्लिंगी शब्दांचे प्रकरण समाप्त).

Ūkāranto pulliṅgo abhibhūsaddo.

ऊ-कारान्त पुल्लिंगी 'अभिभू' (abhibhū) शब्द.

Tatheva syādyuppatti, silopo. So abhibhū, yolope kate te abhibhū.

त्याचप्रमाणे 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते आणि 'सि' चा लोप होतो. जसे - सो अभिभू (so abhibhū). 'यो' चा लोप झाल्यावर ते अभिभू (te abhibhū) असे रूप बनते.

‘‘Agho rassa’’ntiādinā rassattaṃ, vokāro. Katarassattā attābhāvo. Abhibhuvo, bho abhibhu, bhavanto abhibhū abhibhuvo.

"अघो रस्स" इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व आणि 'वो' कार (वोकार) आदेश होतो. र्‍हस्वत्व केल्यामुळे 'अ' कार आदेशाचा अभाव (अत्ताभाव) होतो. जसे - अभिभुवो (abhibhuvo), भो अभिभु (bho abhibhu), भवन्तो अभिभू (bhavanto abhibhū), अभिभुवो (abhibhuvo).

Katarassattā veādeso na hoti. Sesaṃ bhikkhusaddasamaṃ, rassattameva viseso. Abhibhuṃ, abhibhū abhibhuvo[Pg.78], abhibhunā, abhibhūhi abhibhūbhi, abhibhuno abhibhussa, abhibhūnaṃ iccādi.

rhasvatva केल्यामुळे 'वे' आदेश होत नाही. उर्वरित रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणे होतात, केवळ र्‍हस्वत्व हाच विशेष फरक आहे. जसे - अभिभुं (abhibhuṃ), अभिभू (abhibhū), अभिभुवो (abhibhuvo), अभिभुना (abhibhunā), अभिभूहि (abhibhūhi), अभिभूभि (abhibhūbhi), अभिभुनो (abhibhuno), अभिभुस्स (abhibhussa), अभिभूनं (abhibhūnaṃ) इत्यादी.

Evaṃ sayambhū, vessabhū, parābhibhū, sahabhūādayo. Sahabhūsaddassa yonaṃ noādesova viseso. Sahabhū, sahabhū sahabhuvo sahabhuno iccādi.

याचप्रमाणे सयम्भू (sayambhū), वेस्सभू (vessabhū), पराभिभू (parābhibhū), सहभू (sahabhū) इत्यादी शब्द चालतात. 'सहभू' शब्दाच्या बाबतीत 'यो' प्रत्ययाचा 'नो' आदेश होणे हाच विशेष फरक आहे. जसे - सहभू (sahabhū), सहभू (sahabhū), सहभुवो (sahabhuvo), सहभुनो (sahabhuno) इत्यादी.

Tathā sabbaññūsaddassa yosveva viseso. So sabbaññū te sabbaññū, yolopābhāve rassattaṃ, ‘‘lato vokāro cā’’ti ettha kāraggahaṇena yonaṃ noādeso. Vādhikārassa vavatthitavibhāsattā na ca vokāro. Sabbaññuno, bho sabbaññu, bhonto sabbaññū sabbaññuno, sabbaññuṃ, sabbaññū sabbaññuno iccādi.

त्याचप्रमाणे 'सब्बञ्ञू' (sabbaññū) शब्दाच्या बाबतीत 'यो' विभक्तीमध्येच विशेष फरक आहे. जसे - सो सब्बञ्ञू (so sabbaññū), ते सब्बञ्ञू (te sabbaññū). 'यो' चा लोप न झाल्यास र्‍हस्वत्व होते. "लतो वोकारो च" या सूत्रातील 'कार' ग्रहणाने 'यो' प्रत्ययाचा 'नो' आदेश होतो. 'वा' या अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषा (नियमबद्ध पर्याय) असल्यामुळे 'वो' कार आदेश होत नाही. जसे - सब्बञ्ञुनो (sabbaññuno), भो सब्बञ्ञु (bho sabbaññu), भोन्तो सब्बञ्ञू (bhonto sabbaññū), सब्बञ्ञुनो (sabbaññuno), सब्बञ्ञुं (sabbaññuṃ), सब्बञ्ञू (sabbaññū), सब्बञ्ञुनो (sabbaññuno) इत्यादी.

Evaṃ maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū kataññū tathaññū viññū vidū vedagū pāragū iccādayo.

याचप्रमाणे मग्गञ्ञू (maggaññū), धम्मञ्ञू (dhammaññū), अत्थञ्ञू (atthaññū), कालञ्ञू (kālaññū), रत्तञ्ञू (rattaññū), मत्तञ्ञू (mattaññū), कतञ्ञू (kataññū), तथञ्ञू (tathaññū), विञ्ञू (viññū), विदू (vidū), वेदगू (vedagū), पारगू (pāragū) इत्यादी शब्द चालतात.

Ūkārantaṃ.

ऊ-कारान्त (पुल्लिंगी शब्दांचे प्रकरण समाप्त).

Ekāranto appasiddho.

ए-कारान्त पुल्लिंगी शब्द आढळत नाही.

Okāranto pulliṅgo gosaddo.

ओ-कारान्त पुल्लिंगी 'गो' (go) शब्द.

Tato syādyuppatti, silopo, go gacchati.

त्याहून 'सि' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते आणि 'सि' चा लोप होतो. जसे - गो गच्छति (go gacchati - बैल जातो).

‘‘Gāva se’’ti ito ‘‘go’’ti adhikāro, ‘‘āvā’’ti ca vattate.

"गाव से" या सूत्रातून 'गो' हा अधिकार आणि 'आव' हे अनुवृत्त होतात.

169. Yosu ca.

१६९. योसु च (आणि 'यो' विभक्तीमध्येही).

Goiccetassa okārassa āvādeso hoti yosu. Casaddena nā smā smiṃsuiccetesu ca. ‘‘Tato yonamo tū’’ti ettha tuggahaṇena yonamokāro, saralopādi. Gāvo tiṭṭhanti.

'यो' विभक्ती पुढे असताना 'गो' या शब्दाच्या 'ओ' काराचा 'आव' आदेश होतो. 'च' शब्दाने 'ना', 'स्मा', 'स्मिं', 'सु' हे प्रत्यय पुढे असतानाही हा आदेश होतो. "ततो योनमो तू" या सूत्रातील 'तु' ग्रहणाने 'यो' प्रत्ययाचा 'ओ' कार होतो, आणि स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. जसे - गावो तिट्ठन्ति (gāvo tiṭṭhanti - बैल उभे आहेत).

170. Avaṃmhi [Pg.79] ca.

१७०. अवंम्हि च (आणि 'अं' विभक्तीमध्येही).

Goiccetassa okārassa āva avaiccete ādesā honti aṃmhi vibhattimhi. Seddena yo nā sa smāsmiṃsuiccetesu ca avādeso hoti. Gavo gacchanti, he go, he gāvo he gavo.

'अं' विभक्ती पुढे असताना 'गो' या शब्दाच्या 'ओ' काराचे 'आव' आणि 'अव' हे आदेश होतात. 'च' शब्दाने 'यो', 'ना', 'स', 'स्मा', 'स्मिं', 'सु' हे प्रत्यय पुढे असतानाही 'अव' आदेश होतो. जसे - गवो गच्छन्ति (gavo gacchanti), हे गो (he go), हे गावो (he gāvo), हे गवो (he gavo).

Dutiyāyaṃ ‘‘aṃmhī’’ti vattate.

द्वितीया विभक्तीमध्ये "अंम्हि" हे अनुवृत्त होते.

171. Āvassu vā.

१७१. आवस्सु वा (किंवा 'आव' च्या जागी 'उ' कार होतो).

Āvaiccetassa gāvādesassa antasarassa ukārādeso hoti vā aṃmhi vibhattimhi. Āvassa a āva, tassa āvasaddantassa. ‘‘Aṃmo’’tiādinā niggahītaṃ. Gāvuṃ gāvaṃ gavaṃ, gāvo gavo.

'अं' विभक्ती पुढे असताना 'गाव' (gāva) या आदेशाच्या अन्त्य स्वराला पर्यायाने 'उ' कार आदेश होतो. 'आव' चा 'अ' आणि 'आव', त्या 'आव' शब्दाच्या अन्त्य स्वराला. "अंमो" इत्यादी सूत्राने निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. जसे - गावुं (gāvuṃ), गावं (gāvaṃ), गवं (gavaṃ), गावो (gāvo), गवो (gavo).

‘‘Goṇa, vā’’ti vattate.

"गोण" आणि "वा" हे अनुवृत्त होतात.

172. Suhināsu ca.

१७२. सुहिनासु च (आणि 'सु', 'हि', 'ना' प्रत्यय पुढे असतानाही).

Su hi nāiccetesu sabbassa gosaddassa goṇādeso hoti vā. Casaddena sesesu ca. Goṇo, goṇā, he goṇa he goṇā, goṇaṃ, goṇe, goṇena, goṇehi goṇebhi, goṇassa.

'सु', 'हि', 'ना' हे प्रत्यय पुढे असताना संपूर्ण 'गो' शब्दाचा पर्यायाने 'गोण' (goṇa) आदेश होतो. 'च' शब्दाने उर्वरित विभक्तींमध्येही हा आदेश होतो. जसे - गोणो (goṇo), गोणा (goṇā), हे गोण (he goṇa), हे गोणा (he goṇā), गोणं (goṇaṃ), गोणे (goṇe), गोणेन (goṇena), गोणेहि (goṇehi), गोणेभि (goṇebhi), गोणस्स (goṇassa).

173. Goṇa naṃmhi vā.

१७३. गोण नंम्हि वा ('नं' विभक्ती पुढे असताना पर्यायाने 'गोण' आदेश होतो).

Sabbassa gosaddassa goṇādeso hoti vā naṃmhi vibhattimhi. Goṇānaṃ, goṇā goṇasmā goṇamhā, goṇehi goṇebhi, goṇassa, goṇānaṃ, goṇe goṇasmiṃ goṇamhi, goṇesu.

'नं' विभक्ती पुढे असताना संपूर्ण 'गो' शब्दाचा पर्यायाने 'गोण' आदेश होतो. जसे - गोणानं (goṇānaṃ), गोणा (goṇā), गोणस्मा (goṇasmā), गोणम्हा (goṇamhā), गोणेहि (goṇehi), गोणेभि (goṇebhi), गोणस्स (goṇassa), गोणानं (goṇānaṃ), गोणे (goṇe), गोणस्मिं (goṇasmiṃ), गोणम्हि (goṇamhi), गोणेसु (goṇesu).

Goṇādesābhāve gāvena gavena, gohi gobhi.

'गोण' आदेशाच्या अभावी गावेन (gāvena), गवेन (gavena), गोहि (gohi), गोभि (gobhi) अशी रूपे होतात.

174. Gāva [Pg.80] se.

१७४. गाव से ('स' विभक्ती पुढे असताना 'गाव' आदेश होतो).

‘‘Go āva se’’iti tipadamidaṃ. Gossa o go, gosaddokārassa āvādeso hoti se vibhattimhi. Gāvassa gavassa.

“गो आव से” हे तीन पदांचे सूत्र आहे. 'गो' शब्दाच्या 'ओ' काराला 'स' विभक्ती असताना 'आव' आदेश होतो. (उदा.) गावस्स, गवस्स.

Naṃmhi ‘‘go, avā’’ti ca vattate.

'णं' विभक्ती असताना 'गो' आणि 'अव' यांचे अनुवर्तन होते.

175. Tato namaṃ patimhālutte ca samāse.

१७५. त्यानंतर 'णं' विभक्तीचा 'अं' होतो आणि अलुप्त समासात 'पति' शब्द पुढे असताना (गो शब्दाच्या ओ काराचा अव आदेश होतो).

Tato gosaddato parassa naṃvacanassa aṃādeso hoti, gosaddokārassa avādeso ca patimhi pare alutte ca samāse. Casaddena asamāsepi aṃ avādesā. Gavaṃpatissa therassa, gavaṃ.

त्यानंतर 'गो' शब्दापुढील 'णं' विभक्तीचा 'अं' आदेश होतो, आणि अलुप्त समासात 'पति' शब्द पुढे असताना 'गो' शब्दाच्या 'ओ' काराचा 'अव' आदेश होतो. 'च' शब्दाच्या प्रयोगामुळे समासरहित (असमास) स्थितीतही 'अं' आणि 'अव' आदेश होतात. (उदा.) गवम्पतिस्स थेरस्स, गवं.

‘‘Suhināsu cā’’ti ettha casaddena naṃmhi guādeso. ‘‘No ca dvādito naṃmhī’’ti sutte casaddena nakārāgamo ca. Gunnaṃgonaṃ vā.

“सुहिनासु च” यामध्ये 'च' शब्दाने 'णं' विभक्ती असताना 'गु' आदेश होतो. “नो च द्‍वादितो नंम्हि” या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'न' काराचा आगम (नकारागम) होतो. (उदा.) गुन्नं, गोनं वा.

Gāvā gāvamhā gāvasmā gavā gavamhā gavasmā, gohi gobhi, gāvassa gavassa, gavaṃ gunnaṃ gonaṃ, gāve gāvamhi gāvasmiṃ gave gavamhi gavasmiṃ, gāvesu gavesu gosu.

गावा, गावम्हा, गावस्मा, गवा, गवम्हा, गवस्मा; गोहि, गोभि; गावस्स, गवस्स; गवं, गुन्नं, गोनं; गावे, गावम्हि, गावस्मिं, गवे, गवम्हि, गवस्मिं; गावेसु, गवेसु, गोसु.

Okārantaṃ.

ओ-कारान्त समाप्त.

Puriso guṇavā rājā, sā’ggi daṇḍī ca bhikkhu ca;

Satthā’bhibhū ca sabbaññū, goti pulliṅgasaṅgaho.

पुरिसो, गुणवा, राजा, सा, अग्गि, दण्डी, भिक्खु, सत्था, अभिभू, सब्बञ्ञू आणि गो - हा पुल्लिंगी शब्दांचा संग्रह आहे.

Pulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

पुल्लिंग समाप्त झाले.

Asmā [Pg.103] nasmā tasmā namhā tamhā, nehi nebhi tehi tebhi, assa nassa tassa, nesaṃ tesaṃ nesānaṃ tesānaṃ, asmiṃ nasmiṃ tasmiṃ namhi tamhi, nesu tesu.

अस्मा, नस्मा, तस्मा, नम्हा, तम्हा; नेहि, नेभि, तेहि, तेभि; अस्स, नस्स, तस्स; नेसं, तेसं, नेसानं, तेसानं; अस्मिं, नस्मिं, तस्मिं, नम्हि, तम्हि; नेसु, तेसु.

Itthiyaṃ ‘‘tā si’’ itīdha sādesasilopā. Sā kaññā, nattaṃ. Nā tā nāyo tāyo, naṃ taṃ, nā tā nāyo tāyo, nāya tāya, nāhi tāhi nābhi tābhi.

स्त्रीलिंगात “ता सि” यामध्ये 'स' आदेश आणि 'सि' चा लोप होतो. (उदा.) सा कञ्ञा (ती मुलगी). 'न'त्व होते. ना, ता, नायो, तायो; नं, तं; ना, ता, नायो, तायो; नाय, ताय; नाहि, ताहि, नाभि, ताभि.

‘‘Etimāsamī’’ti ito etimāggahaṇañca ‘‘tassā vā’’ti ito taggahaṇañca pañcamiyantavasena vattate ‘‘vā’’ti ca.

“एतिमासमि” या सूत्रातून 'एत' आणि 'इम' चे ग्रहण होते, आणि “तस्सा वा” या सूत्रातून 'त' चे ग्रहण पंचम्यन्त रूपाने अनुवृत्त होते, तसेच 'वा' (पर्यायाने) चेही अनुवर्तन होते.

215. Tato sassa ssāya.

२१५. त्यानंतर 'स' विभक्तीचा 'स्साय' आदेश होतो.

Tato tā etā imāto parassa sassa vibhattissa ssāyādeso hoti vā.

त्यानंतर 'ता', 'एता', 'इमा' या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' विभक्तीचा पर्यायाने 'स्साय' आदेश होतो.

‘‘Saṃsāsvekavacanesu ca, i’’iti ca vattate.

“संसास्वेकवचनेसु च” आणि 'इ' यांचे अनुवर्तन होते.

216. Tassā vā.

२१६. “तस्सा वा” (हे सूत्र आहे).

Tāiccetassa itthiyaṃ vattamānassa antassa ikāro hoti vā saṃ sāsvekavacanesu vibhattādesesu. Tissāya tassāya assāya nassāya assā nassā tissā tassā nāya tāya, nāsaṃ tāsaṃ.

स्त्रीलिंगात वर्तमान असलेल्या 'ता' या शब्दाच्या अन्त्य स्वराचा 'इ' कार होतो, पर्यायाने 'सं', 'सा' आणि एकवचनी विभक्ती आदेश पुढे असताना. (उदा.) तिस्साय, तस्साय, अस्साय, नस्साय, अस्सा, नस्सा, तिस्सा, तस्सा, नाय, ताय; नासं, तासं.

Pañcamīchaṭṭhīsu tatiyācatutthīsamaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ nassaṃ tissaṃ tassaṃ nāyaṃ tāyaṃ, nāsu tāsu.

पंचमी आणि षष्ठी विभक्तीत तृतीया व चतुर्थी विभक्तीसारखेच रूप होते. सप्तमी विभक्तीत - अस्सं, नस्सं, तिस्सं, तस्सं, नायं, तायं; नासु, तासु अशी रूपे होतात.

Napuṃsake simhisādesābhāvā nattaṃ. Naṃ taṃ, nāni tāni, naṃ taṃ, nāni tāni, nena tena iccādi pulliṅgasamaṃ.

नपुंसकलिंगात 'सि' विभक्ती असताना 'सा' आदेशाचा अभाव असल्यामुळे 'न'त्व होते. (उदा.) नं, तं; नानि, तानि; नं, तं; नानि, तानि; नेन, तेन इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

Eta si, ‘‘etatesaṃ to’’ti sakārādeso. Eso puriso, ete, etaṃ, ete iccādi sabbasaddasamaṃ.

'एत' शब्दापुढे 'सि' विभक्ती असताना, “एततेसं तो” या सूत्राने 'स'कार आदेश होतो. (उदा.) एसो पुरिसो, एते, एतं, एते इत्यादी रूपे 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच होतात.

Itthiyaṃ [Pg.104] etā si, sādeso. Esā kaññā, etā etāyo, etaṃ, etā etāyo, etāya, etāhi etābhi.

स्त्रीलिंगात 'एता' शब्दापुढे 'सि' विभक्ती असताना 'सा' आदेश होतो. (उदा.) एसा कञ्ञा, एता, एतायो, एतं, एता, एतायो, एताय, एताहि, एताभि.

Sa smiṃsu pana ‘‘saṃsāsvekavacanesu cā’’ti vattate.

परंतु 'स' आणि 'स्मिं' विभक्ती असताना “संसास्वेकवचनेसु च” याचे अनुवर्तन होते.

217. Etimāsami.

२१७. “एतिमासमि” (हे सूत्र आहे).

Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, etā imāiccetesamanto saro ikāro hoti saṃsāsvekavacanesu vibhattādesesu. Sādesagatikattā ssāyādesepi. Casaddādhikārato aññekāsaddādīnamantassa ca.

अन्ताची अपेक्षा असल्यामुळे येथे षष्ठी विभक्ती आहे. 'एता' आणि 'इमा' यांच्या अन्त्य स्वराचा 'इ' कार होतो, जेव्हा 'सं', 'सा' आणि एकवचनी विभक्ती आदेश पुढे असतात. 'सा' आदेशाच्या नियमामुळे 'स्साय' आदेश असतानाही हे होते. 'च' शब्दाच्या अधिकाराने 'अञ्ञा', 'एका' इत्यादी इतर शब्दांच्या अन्त्य स्वराचाही (इकार होतो).

Etissāya etissā etāya, etāsaṃ etāsānaṃ, etāya, etāhi etābhi, etissāya etissā etāya, etāsaṃ etāsānaṃ, etissaṃ etāyaṃ, etāsu.

एतिस्साय, एतिस्सा, एताय; एतासं, एतासानं; एताय; एताहि, एताभि; एतिस्साय, एतिस्सा, एताय; एतासं, एतासानं; एतिस्सं, एतायं; एतासु.

Casaddato aññissā aññāya, aññissaṃ aññāyaṃ. Ekissā ekāya, ekissaṃ ekāyaṃ. Itarissā itarāya, itarissaṃ itarāyaṃ iccādi.

'च' शब्दामुळे - अञ्ञिस्सा, अञ्ञाय; अञ्ञिस्सं, अञ्ञायं. एकिस्सा, एकाय; एकिस्सं, एकायं. इतरिस्सा, इतराय; इतरिस्सं, इतरायं इत्यादी रूपे होतात.

Napuṃsake etaṃ, etāni, etaṃ, etāni, sesaṃ ñeyyaṃ.

नपुंसकलिंगात - एतं, एतानि; एतं, एतानि; उर्वरित रूपे (पुल्लिंगाप्रमाणे) जाणावीत.

Imasaddassa bhedo. Ima si –

'इम' शब्दाचे रूपभेद. 'इम' शब्दापुढे 'सि' विभक्ती असताना -

‘‘Sabbassimassā’’ti vattate.

“सब्बस्सिमस्स” (पूर्ण इम शब्दाचा) याचे अनुवर्तन होते.

218. Anapuṃsakassāyaṃ simhi.

२१८. “अनपुंसकस्सायं सिम्हि” (नपुंसकलिंग सोडून इतर लिंगात 'सि' विभक्ती असताना 'अयं' आदेश होतो - हे सूत्र आहे).

Imasaddassa sabbasseva anapuṃsakassa ayaṃādeso hoti simhi vibhattimhi, silopo. Ayaṃ puriso, ime, imaṃ, ime.

नपुंसकलिंग सोडून इतर लिंगात संपूर्ण 'इम' शब्दाचा 'सि' विभक्ती असताना 'अयं' आदेश होतो आणि 'सि' चा लोप होतो. (उदा.) अयं पुरिसो, इमे, इमं, इमे.

219. Animi [Pg.105] nāmhi ca.

२१९. “अनिमि नाम्हि च” (हे सूत्र आहे).

Imasaddassa sabbasseva ana imiādesā honti nāmhi vibhattimhi. Anitthiliṅgassevetaṃ gahaṇaṃ. Anena iminā.

'ना' विभक्ती असताना संपूर्ण 'इम' शब्दाचे 'अन' आणि 'इमि' हे आदेश होतात. हे ग्रहण केवळ स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगासाठी) आहे. (उदा.) अनेन, इमिना.

‘‘Sunaṃhisū’’ti vattate.

“सुनंहिसु” याचे अनुवर्तन होते.

220. Sabbassimasse vā.

२२०. “सब्बस्सिमस्से वा” (हे सूत्र आहे).

Sabbassa imasaddassa ekāro hoti vā su naṃ hiiccetesu vacanesu.

'सु', 'णं' आणि 'हि' हे प्रत्यय पुढे असताना संपूर्ण 'इम' शब्दाचा पर्यायाने 'ए' कार होतो.

Āppaccayantāniddesā, sabbatthāti avuttato;

Anitthiliṅgassevettha, gahaṇañhi imassiti.

'आ' प्रत्ययान्त शब्दांचा निर्देश न केल्यामुळे आणि 'सब्बत्थ' (सर्वत्र) असे न म्हटल्यामुळे, येथे 'इम' शब्दाचे ग्रहण केवळ स्त्रीलिंग सोडून (इतर लिंगांसाठी) आहे.

Ehi ebhi imehi imebhi.

एहि, एभि, इमेहि, इमेभि.

‘‘Sabbassa, vā, sabbattha, sasmāsmiṃsaṃsāsvatta’’nti ca vattate.

“सब्बस्स”, “वा”, “सब्बत्थ”, “सस्मास्मिंसंसास्वत्तं” यांचे अनुवर्तन होते.

221. Imasaddassa ca.

२२१. “इमस्स च” (हे सूत्र आहे).

Imasaddassa ca sabbasseva attaṃ hoti vā sa smā smiṃsaṃ sāiccetesu vacanesu sabbattha liṅgesu.

'इम' (ima) या सर्वनामाच्या संपूर्ण रूपाच्या जागी 'अत्' (atta) आदेश होतो, 'स', 'स्मा', 'स्मिं', 'सं', 'सा' इत्यादी प्रत्यय पर असताना, सर्व लिंगांमध्ये.

Assa imassa, esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ, asmā imasmā imamhā, ehi ebhi imehi imebhi, assa imassa, esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ, asmiṃ imasmiṃ imamhi, esu imesu.

अस्स (assa), इमस्स (imassa); एसं (esaṃ), एसानं (esānaṃ), इमेसं (imesaṃ), इमेसानं (imesānaṃ); अस्मा (asmā), इमस्मा (imasmā), इमम्हा (imamhā); एहि (ehi), एभि (ebhi), इमेहि (imehi), इमेभि (imebhi); अस्स (assa), इमस्स (imassa); एसं (esaṃ), एसानं (esānaṃ), इमेसं (imesaṃ), इमेसानं (imesānaṃ); अस्मिं (asmiṃ), इमस्मिं (imasmiṃ), इमम्हि (imamhi); एसु (esu), इमेसु (imesu).

Itthiyaṃ imā si, ayamādesasilopā.

स्त्रीलिंगात 'इम' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना, 'अयम्' (ayam) हा आदेश होतो आणि 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो.

Ayaṃ kaññā, imā imāyo, imaṃ, imā imāyo, imāya, imāhi imābhi. Catutthiyaṃ attaṃ, ikāra- ssāyādesā [Pg.106] ca, assāya imissāya assā imissā imāya, imāsaṃ imāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ imissaṃ imissā vā, ‘‘tesu vuddhilopā’’dinā smiṃvacanassa vā sādeso. Imāyaṃ, imāsu. Sesaṃ ñeyyaṃ.

अयं कञ्ञा (ayaṃ kaññā), इमा (imā), इमायो (imāyo); इमं (imaṃ), इमा (imā), इमायो (imāyo); इमाय (imāya), इमाहि (imāhi), इमाभि (imābhi). चतुर्थी विभक्तीमध्ये 'अत्' (atta) आदेश आणि इ-काराचा 'आय' (āya) आदेश होतो - अस्साय (assāya), इमिस्साय (imissāya), अस्सा (assā), इमिस्सा (imissā), इमाय (imāya); इमासं (imāsaṃ), इमासानं (imāsānaṃ). सप्तमी विभक्तीमध्ये अस्सं (assaṃ), इमिस्सं (imissaṃ) किंवा इमिस्सा (imissā) असे रूप होते; “तेसु वुद्धिलोपा” (tesu vuddhilopā) इत्यादी सूत्राने 'स्मिं' (smiṃ) प्रत्ययाच्या जागी 'सा' (sā) आदेश होतो. इमायं (imāyaṃ), इमासु (imāsu). उर्वरित रूपे अशाच प्रकारे जाणावीत.

Napuṃsake ima si, ‘‘savibhattissa, vā’’ti ca vattate.

नपुंसकलिंगात 'इम' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना, "सविभत्तिस्स" (savibhattissa) आणि "वा" (vā) या सूत्रांची अनुवृत्ती होते.

222. Imassidamaṃsisu na puṃsake.

२२२. "इमस्सिदमंसिसु नपुंसके" (imassidamaṃsisu na puṃsake) [हे सूत्र आहे].

Napuṃsake vattamānassa sabbasseva imasaddassa savibhattissa idaṃ hoti vā aṃ sisu paresu.

नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या संपूर्ण 'इम' (ima) शब्दाच्या जागी सविभक्तीसह 'इदं' (idaṃ) आदेश होतो, 'अं' (aṃ) आणि 'सि' (si) प्रत्यय पर असताना.

Idaṃ cittaṃ virocati, imaṃ, imāni, idaṃ pupphaṃ passasi, imaṃ, imāni, anena iminā, ehi ebhi imehi imebhi iccādi pulliṅge viya ñeyyaṃ.

इदं चित्तं विरोचati (idaṃ cittaṃ virocati), इमं (imaṃ), इमानि (imāni); इदं पुप्फं पस्ससि (idaṃ pupphaṃ passasi), इमं (imaṃ), इमानि (imāni); अनेन (anena), इमिना (iminā); एहि (ehi), एभि (ebhi), इमेहि (imehi), इमेभि (imebhi) इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच जाणावीत.

Amusaddassa bhedo. Amu si –

'अमु' (amu) शब्दाचे रूपभेद. 'अमु' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना –

‘‘Vā, anapuṃsakassa, simhī’’ti ca vattate.

"वा" (vā), "अनपुंसकस्स" (anapuṃsakassa) आणि "सिम्हि" (simhi) या सूत्रांची अनुवृत्ती होते.

223. Amussa mo saṃ.

२२३. "अमुस्स मो सं" (amussa mo saṃ) [अर्थात: 'अमु' शब्दाच्या 'म' काराचा 'स' कार होतो].

Anapuṃsakassa amusaddassa makāro sakāramāpajjate vā simhi pare. Asu rājā.

नपुंसकलिंग सोडून (अनपुंसकलिंगात) 'अमु' शब्दाच्या 'म' काराचा 'स' कार होतो, 'सि' प्रत्यय पर असताना. जसे – असु राजा (asu rājā).

‘‘Sabbanāmato, vā’’ti ca vattate.

"सब्बनामतो" (sabbanāmato) आणि "वा" (vā) या सूत्रांची अनुवृत्ती होते.

224. Sabbato ko.

२२४. "सब्बतो को" (sabbato ko) [अर्थात: सर्वनामापुढे 'क' प्रत्यय होतो].

Sabbato sabbanāmato paro kaiccayamāgamo hoti vā. Puna sabbatoggahaṇena hīnāditopi ko. ‘‘Amussa mo sa’’nti vinādhikārena yogena kakārepi sādeso.

सर्व सर्वनामांनंतर 'क' (ka) हा आगम विकल्पेकरून होतो. पुन्हा 'सब्बतो' या ग्रहणाने 'हीन' इत्यादी शब्दांनंतरही 'क' प्रत्यय होतो. "अमुस्स मो सं" या सूत्राच्या अधिकाराशिवाय संबंध जोडल्याने 'क' कार असतानाही 'स' कार आदेश होतो.

Asuko[Pg.107], asukā, asukaṃ. Sādesābhāve amuko, amukā, amukaṃ iccādi.

असुको (asuko), असुका (asukā), असुकं (asukaṃ). 'स' कार आदेश न झाल्यास अमुको (amuko), अमुका (amukā), अमुकं (amukaṃ) इत्यादी रूपे होतात.

Bahuvacane ‘‘lato vokāro cā’’ti sutte anuvattamānavāggahaṇena vokāro na hoti, niccaṃ yolopo, dīgho ca.

बहुवचनामध्ये "लतो वोकारो चा" (lato vokāro cā) या सूत्रातील 'वा' (विकल्प) या शब्दाच्या अनुवृत्तीमुळे 'वोकार' होत नाही, 'यो' प्रत्ययाचा नित्य लोप होतो आणि दीर्घ स्वर होतो.

Amū purisā, amuṃ, amū, amunā, amūhi amūbhi amuhi amubhi, amussa. ‘‘Amussādu’’nti vinādhikārena yogena aduṃādeso, adussa, amūsaṃ amūsānaṃ amusaṃ amusānaṃ, amusmā amumhā, amūhi amūbhi amuhi amubhi, amussa adussa, amūsaṃ amūsānaṃ amusaṃ amusānaṃ, amusmiṃ amumhi, amūsu amusu.

अमू पुरिसा (amū purisā), अमुं (amuṃ), अमू (amū), अमुना (amunā), अमूहि (amūhi), अमूभि (amūbhi), अमुहि (amuhi), अमुभि (amubhi), अमुस्स (amussa). "अमुस्सादुं" (amussāduṃ) या सूत्राच्या अधिकाराशिवाय संबंध जोडल्याने 'अदुं' (aduṃ) आदेश होतो - अदुस्स (adussa), अमूसं (amūsaṃ), अमूसानं (amūsānaṃ), अमुसं (amusaṃ), अमुसानं (amusānaṃ); अमुस्मा (amusmā), अमुम्हा (amumhā); अमूहि (amūhi), अमूभि (amūbhi), अमुहि (amuhi), अमुभि (amubhi); अमुस्स (amussa), अदुस्स (adussa); अमूसं (amūsaṃ), अमूसानं (amūsānaṃ), अमुसं (amusaṃ), अमुसानं (amusānaṃ); अमुस्मिं (amusmiṃ), अमुम्हि (amumhi); अमूसु (amūsu), अमुसु (amusu).

Itthiyaṃ simhi sādesādi.

स्त्रीलिंगात 'सि' प्रत्यय असताना 'स' कार आदेश इत्यादी कार्ये होतात.

Asu kaññā asukā amukā vā, amū amuyo, amuṃ, amū amuyo, amuyā, amūhi amūbhi, amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ, amuyā, amūhi amūbhi, amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ, amussaṃ amuyaṃ amuyā, amūsu.

असु कञ्ञा (asu kaññā), असुका (asukā) किंवा अमुका (amukā); अमू (amū), अमुयो (amuyo); अमुं (amuṃ), अमू (amū), अमुयो (amuyo); अमुया (amuyā), अमूहि (amūhi), अमूभि (amūbhi); अमुस्सा (amussā), अमुया (amuyā); अमूसं (amūsaṃ), अमूसानं (amūsānaṃ); अमुया (amuyā), अमूहि (amūhi), अमूभि (amūbhi); अमुस्सा (amussā), अमुया (amuyā); अमूसं (amūsaṃ), अमूसानं (amūsānaṃ); अमुस्सं (amussaṃ), अमुयं (amuyaṃ), अमुया (amuyā); अमूसु (amūsu).

Napuṃsake amusi. ‘‘Savibhattissa’’, imassidamiccādito ‘‘aṃsisu napuṃsake’’ti ca vattate.

नपुंसकलिंगात 'अमु' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना, "सविभत्तिस्स" (savibhattissa) आणि "इमस्सिदं..." इत्यादी सूत्रांमधून "अंसिसु नपुंसके" (aṃsisu napuṃsake) या सूत्रांची अनुवृत्ती होते.

225. Amussāduṃ.

२२५. "अमुस्सादुं" (amussāduṃ) [अर्थात: 'अमु' च्या जागी 'अदुं' होते].

Napuṃsake vattamānassa sabbasseva amusaddassa savibhattissa aduṃ hoti aṃsisu paresu. Aduṃ pupphaṃ, amū amūni, aduṃ, amū amūni, amunā iccādi pulliṅgasamaṃ.

नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या संपूर्ण 'अमु' (amu) शब्दाच्या जागी सविभक्तीसह 'अदुं' (aduṃ) आदेश होतो, 'अं' (aṃ) आणि 'सि' (si) प्रत्यय पर असताना. जसे – अदुं पुप्फं (aduṃ pupphaṃ), अमू (amū), अमूनि (amūni); अदुं (aduṃ), अमू (amū), अमूनि (amūni); अमुना (amunā) इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

Kiṃsaddassa bhedo. ‘‘Kiṃ si’’ itīdha –

'किं' (kiṃ) शब्दाचे रूपभेद. 'किं' शब्दापुढे 'सि' प्रत्यय असताना –

‘‘Kissa [Pg.108] ka ve cā’’ti ito ‘‘kissa, ka’’iti ca vattate.

"किस्स क वे च" (kissa ka ve ca) या सूत्रातून "किस्स" (kissa) आणि "क" (ka) यांची अनुवृत्ती होते.

226. Sesesu ca.

२२६. "सेसेसु च" (sesesu ca) [अर्थात: इतर विभक्तींमध्येही].

Kimiccetassa kasaddo ādeso hoti vappaccayato sesesu vibhattibhedesu. Ettha ca ‘‘kissa ka ve cā’’ti sutte casaddena vappaccayāvasiṭṭha thamādippaccayānaṃ gahitattā sesaggahaṇena vibhattiyova gayhante. Caggahaṇaṃ katthaci nivattanatthaṃ, tena ‘‘kissa, kismi’’ntiādi ca sijjhati. ‘‘So’’ti sissa o, saralopādi.

'किं' (kiṃ) या शब्दाच्या जागी 'क' (ka) हा शब्द आदेश होतो, 'व' (va) प्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर विभक्तीभेदांमध्ये. आणि येथे "किस्स क वे च" (kissa ka ve ca) या सूत्रातील 'च' (ca) शब्दाने 'व' प्रत्ययाव्यतिरिक्त उरलेल्या 'थम्' (tham) इत्यादी प्रत्ययांचे ग्रहण केल्यामुळे, 'सेसेसु' (इतर) या ग्रहणाने केवळ विभक्तीच घेतल्या जातात. 'च' चे ग्रहण काही ठिकाणी निवृत्तीसाठी आहे, त्यामुळे "किस्स" (kissa), "किस्मिं" (kismiṃ) इत्यादी रूपेही सिद्ध होतात. "सो" (so) या सूत्राने 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो, आणि स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात.

Ko eso, ke, kaṃ, ke, kena, kehi kebhi, kassa kissa, niggahītalopādi, kesaṃ kesānaṃ, kasmā kamhā, kehi kebhi, kassa kissa, kesaṃ kesānaṃ, kasmiṃ kismiṃ kamhi kimhi, kesu.

को एसो (ko eso), के (ke); कं (kaṃ), के (ke); केन (kena), केहि (kehi), केभि (kebhi); कस्स (kassa), किस्स (kissa) - निग्गहीताचा लोप इत्यादी कार्ये होतात; केसं (kesaṃ), केसानं (kesānaṃ); कस्मा (kasmā), कम्हा (kamhā); केहि (kehi), केभि (kebhi); कस्स (kassa), किस्स (kissa); केसं (kesaṃ), केसानं (kesānaṃ); कस्मिं (kasmiṃ), किस्मिं (kismiṃ), कम्हि (kamhi), किम्हि (kimhi); केसु (kesu).

Itthiyaṃ ‘‘kiṃ si’’itīdha ‘‘sesesu cā’’ti vibhattiyaṃ parāyaṃ kādese kate ‘‘itthiyamato āppaccayo’’ti majjhe āppaccayo, silopo.

स्त्रीलिंगात 'किं सि' येथे "सेसेसु च" (sesesu ca) या सूत्राने विभक्ती पर असताना 'क' (ka) आदेश झाल्यावर, "इत्थियमतो आपच्चयो" (itthiyamato āppaccayo) या सूत्राने मध्ये 'आ' (ā) प्रत्यय होतो, आणि 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो.

Kā esā kaññā, kā kāyo, kaṃ, kā kāyo iccādi sabbāsaddasamaṃ.

का एसा कञ्ञा (kā esā kaññā), का (kā), कायो (kāyo); कं (kaṃ), का (kā), कायो (kāyo) इत्यादी रूपे 'सब्बा' (sabbā) शब्दाप्रमाणेच होतात.

Napuṃsake kiṃ si, lopavidhissa balavatarattā paṭhamaṃ silope kate puna vibhattiparattābhāvā, ‘‘tadanuparodhenā’’ti paribhāsato vā kādesābhāvo. Kiṃ etaṃ, kāni.

नपुंसकलिंगात 'किं सि' असताना, लोपविधी बलवत्तर असल्यामुळे प्रथम 'सि' चा लोप झाल्यावर पुन्हा विभक्ती पर नसल्यामुळे, किंवा "तदनुपरोधेन" (tadanuparodhena) या परिभाषेनुसार 'क' (ka) आदेश होत नाही. जसे – किं एतं (kiṃ etaṃ), कानि (kāni).

Dutiyekavacane ‘‘kvaci lopa’’nti niggahītalope kate ‘‘aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’’ti niggahītaṃ. Kiṃ, kāni iccādi pulliṅgasamaṃ.

द्वितीया एकवचनामध्ये "क्वचि लोपं" (kvaci lopaṃ) या सूत्राने निग्गहीताचा लोप झाल्यावर "अंमो निग्गहीतं झलपेहि" (aṃmo niggahītaṃ jhalapehī) या सूत्राने निग्गहीत होते. जसे – किं (kiṃ), कानि (kāni) इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

Ekasaddo [Pg.109] saṅkhyātulyāsahāyaññavacano. Yadā saṅkhyāvacano, tadā sabbatthekavacanantova, aññattha bahuvacanantopi. Eko, ekā, ekaṃ iccādi sabbattha sabbasaddasamaṃ. Saṃsāsveva viseso.

'एक' (eka) हा शब्द संख्या, तुल्य (समान), असहाय (एकटा) आणि अन्य (दुसरा) या अर्थांचा वाचक आहे. जेव्हा तो संख्यावाचक असतो, तेव्हा सर्वत्र केवळ एकवचनातच असतो; इतर अर्थांमध्ये तो बहुवचनातही असू शकतो. एको (eko), एका (ekā), एकं (ekaṃ) इत्यादी रूपे सर्वत्र 'सब्ब' (sabba) शब्दाप्रमाणेच होतात. केवळ 'सं' (saṃ) आणि 'सा' (sā) प्रत्ययांमध्येच विशेष फरक असतो.

Ubhasaddo dvisaddapariyāyo, sadā bahuvacanantova.

'उभ' (ubha) हा शब्द 'द्वि' (dvi) शब्दाचा पर्यायवाची आहे, आणि तो नेहमी बहुवचनातच असतो.

‘‘Ubha yo’’ itīdha ‘‘tato yonamo tū’’ti ettha tuggahaṇena kvaci yonamokāro. Ubho purisāubhe vā, ubho purise ubhe. Su hisu ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā kvaci ekārassokāro. Ubhohi ubhobhi ubhehi ubhebhi.

'उभ यो' येथे "ततो योनमो तु" (tato yonamo tu) या सूत्रातील 'तु' (tu) च्या ग्रहणाने काही ठिकाणी 'यो' प्रत्ययाचा 'ओ' कार होतो. जसे – उभो पुरिसा (ubho purisā) किंवा उभे (ubhe); उभो पुरिसे (ubho purise) किंवा उभे (ubhe). 'सु' (su) आणि 'हि' (hi) प्रत्यय पर असताना "तेसु वुद्धी" (tesu vuddhī) इत्यादी सूत्राने काही ठिकाणी 'ए' काराचा 'ओ' कार होतो. जसे – उभोहि (ubhohi), उभोभि (ubhobhi), उभेहि (ubhehi), उभेभि (ubhebhi).

227. Ubhādito naminnaṃ.

२२७. "उभादितो नमिन्नं" (ubhādito naminnaṃ) [अर्थात: 'उभ' इत्यादी शब्दांपुढील 'नं' प्रत्ययाचा 'इन्नं' होतो].

Ubhaiccevamādito naṃvacanassa innaṃ hoti.

'उभ' (ubha) इत्यादी शब्दांपुढील 'नं' (naṃ) प्रत्ययाचा 'इन्नं' (innaṃ) होतो.

Ubhinnaṃ, ubhohi ubhobhi ubhehi ubhebhi, ubhinnaṃ, ubhosu ubhesu.

उभिन्नं (ubhinnaṃ); उभोहि (ubhohi), उभोभि (ubhobhi), उभेहि (ubhehi), उभेभि (ubhebhi); उभिन्नं (ubhinnaṃ); उभोसु (ubhosu), उभेसु (ubhesu).

Dviādayo saṅkhyāsaṅkhyeyyavacanā, bahūnaṃ vācitattā sadā bahuvacanantāva.

'द्वि' (dvi) इत्यादी शब्द संख्या आणि संख्यावाचक असून, ते बहुत्वाचे वाचक असल्यामुळे नेहमी बहुवचनातच असतात.

‘‘Dvi yo’’itīdha ‘‘savibhattissa, itthipumanapuṃsakasaṅkhya’’nti ca adhikāro.

'द्वि यो' येथे "सविभत्तिस्स" (savibhattissa) आणि "इत्थिपुमनपुंसकसंखं" (itthipumanapuṃsakasaṅkhyaṃ) या सूत्रांचा अधिकार येतो.

228. Yosu dvinnaṃ dve ca.

२२८. यो प्रत्ययांमध्ये 'द्वि' शब्दाचा 'द्वे' असा आदेश होतो.

Dviiccetassa saṅkhyāsaddassa itthipumanapuṃsake vattamānassa savibhattissa dveiccādeso hoti yosu paresu. Casaddena duve ca, kvaci duvi ca naṃmhi. Bahuvacanuccāraṇaṃ dvisaddato [Pg.110] bahuvacanameva hotīti ñāpanatthaṃ. Dve dhammā, dve itthiyo, dve rūpāni, duve vā, evaṃ dutiyāyampi, dvīhi dvībhi.

स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या 'द्वि' या संख्यावाचक शब्दाचा, विभक्तीसह असताना, 'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'द्वे' असा आदेश होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'दुवे' असाही होतो, आणि 'नम्' प्रत्ययात काही ठिकाणी 'दुवि' असाही होतो. बहुवचनाचा उच्चार हा 'द्वि' शब्दापासून केवळ बहुवचनच होते हे दर्शवण्यासाठी आहे. जसे की - द्वे धम्मा (दोन धर्म), द्वे इत्थियो (दोन स्त्रिया), द्वे रूपाणि (दोन रूपे), किंवा 'दुवे'. याचप्रमाणे द्वितीया विभक्तीतही होते. तृतीया विभक्तीत 'द्वीहि', 'द्वीभि' असे होते.

Naṃmhi dīghe sampatte –

'नम्' प्रत्यय असताना दीर्घत्व प्राप्त झाले असता -

229. No ca dvādito naṃmhi.

२२९. 'नम्' प्रत्यय असताना 'द्वि' इत्यादी शब्दांनंतर 'न' (नकार) चा आगम होतो.

Dviiccevamādito saṅkhyāto nakārāgamo hoti naṃmhi vibhattimhi. Casaddaggahaṇena itthiyaṃ ti ca tusaddato ssañcāgamo naṃmhi vibhattimhi. Dvinnaṃ duvinnaṃ vā, dvīhi dvībhi, dvinnaṃ duvinnaṃ, dvīsu.

'द्वि' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर 'नम्' विभक्ती असताना 'न' काराचा आगम होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने स्त्रीलिंगात 'ति' शब्दाला आणि 'तु' शब्दाने 'नम्' विभक्ती असताना 'स्स' चा आगम होतो. जसे की - 'द्विन्नं' किंवा 'दुविन्नं', 'द्वीहि', 'द्वीभि', 'द्विन्नं', 'दुविन्नं', 'द्वीसु'.

Tisaddassa bhedo. ‘‘Ti yo’’itīdha

'ति' (तीन) शब्दाचे रूपभेद. येथे 'ति यो' अशी स्थिती असताना -

Yolope sampatte

'यो' प्रत्ययाचा लोप प्राप्त झाला असता -

‘‘Yosū’’ti vattate.

'योसु' याचे अनुवर्तन होते.

230. Ti catunnaṃ tisso catasso tayocattārotīṇi cattāri.

२३०. 'ति' आणि 'चतु' या संख्यावाचक शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्सो', 'चतस्सो', 'तयो', 'चत्तारो', 'तीणि', 'चत्तारि' असे आदेश होतात.

Ti catunnaṃ saṅkhyānaṃ itthipumanapuṃsake vattamānānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ tisso catasso tayo cattārotīṇi cattāriiccete ādesā honti yosu paresu. Tayo purisā, tayo purise passa, tīhi tībhi.

स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या 'ति' आणि 'चतु' या संख्यावाचक शब्दांचे, विभक्तीसह असताना, 'यो' प्रत्यय पुढे असताना अनुक्रमे 'तिस्सो', 'चतस्सो', 'तयो', 'चत्तारो', 'तीणि', 'चत्तारि' हे आदेश होतात. जसे की - तयो पुरिसा (तीन पुरुष), तयो पुरिसे पस्स (तीन पुरुषांना पहा), 'तीहि', 'तीभि'.

‘‘Na’’miti vattate.

'नम्' याचे अनुवर्तन होते.

231. Iṇṇamiṇṇannaṃ tīhi saṅkhyāhi.

२३१. 'ति' या संख्यावाचक शब्दाहून पुढे 'इण्णं' आणि 'इण्णन्नं' हे आदेश होतात.

Tiiccetasmā saṅkhyāsaddā parassa naṃvacanassa iṇṇaṃ iṇṇannaṃiccete ādesā honti, saralopādi. Tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīhi tībhi, tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīsu.

'ति' या संख्यावाचक शब्दाहून पुढे असलेल्या 'नम्' विभक्ती प्रत्ययाचे 'इण्णं' आणि 'इण्णन्नं' हे आदेश होतात, आणि स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. जसे की - 'तिण्णं', 'तिण्णन्नं', 'तीहि', 'तीभि', 'तिण्णं', 'तिण्णन्नं', 'तीसु'.

Itthiyaṃ [Pg.111] tisso itthiyo, tisso, tīhi tībhi, naṃmhi ssañcāgamo, tissannaṃ, ssaṃbyavadhānato iṇṇābhāvo, sesaṃ samaṃ.

स्त्रीलिंगात - 'तिस्सो इत्थियो' (तीन स्त्रिया), 'तिस्सो', 'तीहि', 'तीभि'. 'नम्' प्रत्यय असताना 'स्स' चा आगम होतो, ज्यामुळे 'तिस्सन्नं' रूप बनते. 'स्स' च्या व्यवधानामुळे 'इण्णं' चा अभाव होतो. उर्वरित रूपे सारखीच असतात.

Napuṃsake tīṇi, tīṇi. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.

नपुंसकलिंगात - 'तीणि', 'तीणि'. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे असतात.

Tathā catusaddassapi yosu ‘‘ticatunna’’ntiādinā yathāvuttādeso, ‘‘tato yonamo tū’’ti ettha tusaddena kvaci okāro ca. Cattāro caturo vā, cattāro caturo, catūhi catūbhi catubbhi, catunnaṃ, nakārāgamo. Catūhi catūbhi catubbhi, catunnaṃ, catūsu.

त्याचप्रमाणे 'चतु' शब्दाचेही 'यो' प्रत्यय असताना 'तिचतुन्नं' इत्यादी सूत्राने यथावक्त आदेश होतात. 'ततो योनमो तु' या सूत्रातील 'तु' शब्दाने काही ठिकाणी 'ओ' कार देखील होतो. जसे की - 'चत्तारो' किंवा 'चतुरो', 'चत्तारो', 'चतुरो', 'चतूहि', 'चतूभि', 'चतुब्भि', 'चतुन्नं' (नकार आगम होऊन). 'चतूहि', 'चतूभि', 'चतुब्भि', 'चतुन्नं', 'चतूसु'.

Itthiyaṃ catasso, catasso, naṃmhi ssañcāgamo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā caturukārassa akāro. Catassannaṃ. Sesaṃ samaṃ.

स्त्रीलिंगात - 'चतस्सो', 'चतस्सो'. 'नम्' प्रत्यय असताना 'स्स' चा आगम होतो, आणि 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने 'चतु' मधील 'उ' काराचा 'अ' कार होतो. जसे की - 'चतस्सन्नं'. उर्वरित रूपे सारखीच असतात.

Napuṃsake cattāri, cattāri. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.

नपुंसकलिंगात - 'चत्तारि', 'चत्तारि'. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे असतात.

Tathā –

त्याचप्रमाणे -

Nīlādiguṇanāmañca, bahubbīhi ca taddhitaṃ;

Sāmaññavutyatītādi-kitantaṃ vāccaliṅgikaṃ.

नील (निळा) इत्यादी गुणवाचक नामे, बहुव्रीहि समास, तद्धित प्रत्ययान्त शब्द, सामान्य वृत्तीचे आणि भूतकाळ इत्यादी दर्शवणारे कृदन्त शब्द हे विशेष्यलिंगी (विशेष्याच्या लिंगानुसार बदलणारे) असतात.

Etthedaṃ vuccate –

या संदर्भात असे म्हटले आहे -

Ese’so etamiti ca,Pasiddhi atthesu yesu lokassa;

Thīpunnapuṃsakāniti,Vuccante tāni nāmāni.

'एषः' (हा), 'एषा' (ही), 'एतत्' (हे) या शब्दांचे लोकव्यवहारात ज्या अर्थांमध्ये प्रसिद्धत्व आहे, त्यांना स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगी नामे असे म्हटले जाते.

Tiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

त्रिलिंग प्रकरण समाप्त झाले.

Aliṅganāma

अलिङ्ग नाम (लिंगरहित नामे)

Athāliṅgesu [Pg.112] nāmesu tumhamhasaddā vuccante.

आता लिंगरहित नामांमध्ये 'तुम्ह' (तू) आणि 'अम्ह' (मी) हे शब्द सांगितले जातात.

Tesaṃ panāliṅgattā tīsu liṅgesu samānarūpaṃ. ‘‘Tumhamha’’iti ṭhite syādyuppatti.

त्यांच्या अलिङ्गत्वामुळे (लिंगरहित असल्यामुळे) तिन्ही लिंगांत त्यांची रूपे समान असतात. 'तुम्ह-अम्ह' अशी प्रातिपदिक स्थिती असताना 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

‘‘Savibhattīnaṃ, tumhamhāka’’nti adhikāro.

'सविभत्तीनं, तुम्हम्हाकं' याचा अधिकार चालतो.

232. Tvamahaṃ simhi ca.

२३२. 'सि' प्रत्यय असताना 'त्वं' आणि 'अहं' हे आदेश होतात.

Sabbesaṃ tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ tvaṃahaṃiccete ādesā honti simhi vibhattimhi. Casaddena tumhassa tuvañca hoti. Tvaṃ pumā, tvaṃ itthī, tvaṃ napuṃsakaṃ, tuvaṃ satthā vā. Ahaṃ pumā, ahaṃ itthī, ahaṃ napuṃsakaṃ.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचा 'सि' विभक्ती प्रत्यय असताना अनुक्रमे 'त्वं' आणि 'अहं' असा आदेश होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'तुम्ह' चा 'तुवं' असाही आदेश होतो. जसे की - 'त्वं पुमा' (तू पुरुष), 'त्वं इत्थी' (तू स्त्री), 'त्वं नपुंसकं' (तू नपुंसक), किंवा 'तुवं सत्था' (तू शास्ता/गुरु). 'अहं पुमा' (मी पुरुष), 'अहं इत्थी' (मी स्त्री), 'अहं नपुंसकं' (मी नपुंसक).

Bahuvacane ‘‘sabbanāmakārate paṭhamo’’ti ekāro. Tumhe tiṭṭhatha, bhiyyo amhe mahemase.

बहुवचनात 'सब्बनामकराते पठमो' या सूत्राने 'ए' कार होतो. जसे की - 'तुम्हे तिट्ठथ' (तुम्ही थांबा), 'भिय्यो अम्हे महेमसे' (आम्ही अधिक पूजा करतो).

‘‘Amhassā’’ti vattate.

'अम्हस्स' याचे अनुवर्तन होते.

233. Mayaṃ yomhi paṭhame.

२३३. प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययात 'मयं' असा आदेश होतो.

Sabbassa amhasaddassa savibhattissa mayaṃādeso hoti yomhi paṭhame. Mayaṃ gacchāma.

विभक्तीसह असलेल्या संपूर्ण 'अम्ह' शब्दाचा प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययात 'मयं' असा आदेश होतो. जसे की - 'मयं गच्छाम' (आम्ही जातो).

Ettha ca ekasmimpi gāravabahumānena bahuttasamāropā bahuvacanaṃ hoti.

आणि येथे एका व्यक्तीसाठी देखील आदर आणि बहुमान दर्शवण्यासाठी बहुवचनाचा प्रयोग केला जातो.

‘‘Aṃmhī’’ti vattate.

'अं' प्रत्यय असताना याचे अनुवर्तन होते.

234. Tavaṃ mamañca navā.

२३४. 'अं' प्रत्यय असताना 'तवं' आणि 'ममं' हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tavaṃ mamaṃiccete ādesā honti navā yathākkamaṃ aṃmhi vibhattimhi. Tavaṃ, mamaṃ passa.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे 'अं' विभक्ती प्रत्यय असताना अनुक्रमे 'तवं' आणि 'ममं' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. जसे की - 'तवं पस्स' (तुला पहा), 'ममं पस्स' (मला पहा).

235. Taṃ [Pg.113] mamaṃmhi.

२३५. 'अं' प्रत्यय असताना 'तं' आणि 'मं' हे आदेश होतात.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃiccete ādesā honti yathākkamaṃ aṃmhi vibhattimhi. Taṃ, maṃ.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे 'अं' विभक्ती प्रत्यय असताना अनुक्रमे 'तं' आणि 'मं' हे आदेश होतात. जसे की - 'तं' (तुला), 'मं' (मला).

236. Tumhassa tuvaṃ tvamaṃmhi.

२३६. 'अं' प्रत्यय असताना 'तुम्ह' शब्दाचे 'तुवं' आणि 'त्वं' हे आदेश होतात.

Sabbassa tumhasaddassa savibhattissa tuvaṃtvaṃiccete ādesā honti aṃmhi vibhattimhi. Tuvaṃ tvaṃ.

विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' शब्दाच्या जागी 'अं' विभक्ती असताना 'तुवं' आणि 'त्वं' हे आदेश होतात. उदा. तुवं, त्वं.

Bahuvacane ‘‘tumhamhehi, āka’’nti ca vattate.

बहुवचनामध्ये 'तुम्हम्हेहि' आणि 'आकं' हे अनुवृत्त होतात.

237. Vā yvappaṭhamo.

२३७. प्रथमेतर 'यो' (द्वितीया बहुवचन) च्या जागी विकल्पे करून...

Tumhamhehi paro appaṭhamo yo ākaṃ hoti vā. Tumhākaṃ passāmi, tumhe passāmi, amhākaṃ passasi, amhe passasi.

'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांनंतर येणाऱ्या प्रथमेतर 'यो' (द्वितीया बहुवचन) विभक्तीच्या जागी विकल्पे करून 'आकं' आदेश होतो. उदा. तुम्हाकं पस्सामि (मी तुम्हांला पाहतो), तुम्हे पस्सामि; अम्हाकं पस्ससि (तू आम्हांला पाहतोस), अम्हे पस्ससि.

238. Nāmhi tayā mayā.

२३८. 'ना' (तृतीया एकवचन) विभक्ती असताना 'तया' आणि 'मया' हे आदेश होतात.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayā mayāiccete ādesā honti yathākkamaṃ nāmhi vibhattimhi.

विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी 'ना' विभक्ती असताना अनुक्रमे 'तया' आणि 'मया' हे आदेश होतात.

239. Tayātayīnaṃ takāro tvattaṃ vā.

२३९. 'तया' आणि 'तयि' मधील 'त' काराच्या जागी विकल्पे करून 'त्व' भाव (त्वत्त) होतो.

Tayā tayiiccetesaṃ takāro tvattamāpajjate vā. Tvayā tayā, mayā, tumhehi tumhebhi, amhehi amhebhi.

'तया' आणि 'तयि' मधील 'त' काराच्या जागी विकल्पे करून 'त्व' भाव होतो. उदा. त्वया, तया, मया, तुम्हेहि, तुम्हेभि, अम्हेहि, अम्हेभि.

‘‘Sasmiṃ, vā’’ti vattate.

'सस्मिं' (स विभक्ती असताना) आणि 'वा' (विकल्पे करून) हे अनुवृत्त होतात.

240. Sassaṃ.

२४०. 'स' विभक्तीच्या जागी 'अं' आदेश होतो.

Tumhamhehi sassa vibhattissa amādeso hoti vā. Tumhaṃ, amhaṃ dīyate.

'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' विभक्तीच्या जागी विकल्पे करून 'अं' आदेश होतो. उदा. तुम्हं (तुला दिले जाते), अम्हं दीयते (मला दिले जाते).

241. Tava [Pg.114] mama se.

२४१. 'स' विभक्ती असताना 'तव' आणि 'मम' हे आदेश होतात.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ tavamamaiccete ādesā honti se vibhattimhi, vikappenāyaṃ vijjhantarassa vijjamānattā.

विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी 'स' विभक्ती असताना अनुक्रमे 'तव' आणि 'मम' हे आदेश होतात; इतर नियमांच्या अस्तित्वामुळे हा नियम विकल्पे करून होतो.

‘‘Se’’ti vattate.

'से' (स विभक्ती असताना) हे अनुवृत्त होते.

242. Tuyhaṃ mayhañca.

२४२. आणि 'तुय्हं' व 'मय्हं' हे आदेश होतात.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ tuyhaṃmayhaṃiccete ādesā ca honti se vibhattimhi. Tava, mama tuyhaṃ, mayhaṃ vā dīyate.

विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी 'स' विभक्ती असताना अनुक्रमे 'तुय्हं' आणि 'मय्हं' हे देखील आदेश होतात. उदा. तव, मम, तुय्हं किंवा मय्हं दीयते (तुला किंवा मला दिले जाते).

243. Amhassa mamaṃ savibhattissa se.

२४३. 'स' विभक्ती असताना विभक्तीसह संपूर्ण 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'ममं' आदेश होतो.

Sabbasseva amhasaddassa savibhattissa mamaṃādeso hoti se vibhattimhi. Mamaṃ dīyate.

विभक्तीसह संपूर्ण 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'स' विभक्ती असताना 'ममं' हाच आदेश होतो. उदा. ममं दीयते (मला दिले जाते).

‘‘Sassa’’nti ito sīhagatiyā ‘‘a’’miti vattate.

'सस्सं' या सूत्रातून सिंहगतीने 'अं' हे अनुवृत्त होते.

244. Tumhamhehi namākaṃ.

२४४. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' (षष्ठी बहुवचन) विभक्तीच्या जागी 'आकं' आदेश होतो.

Tumhamhehi parassa naṃvacanassa ākamiccādeso hoti, añca. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā amhassa kvaci asmādeso. Tumhaṃ tumhākaṃ, amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ vā.

'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' विभक्तीच्या जागी 'आकं' आणि 'अं' हे आदेश होतात. 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'अम्ह' शब्दाच्या जागी काही वेळा 'अस्म' आदेश होतो. उदा. तुम्हं, तुम्हाकं, अम्हं, अम्हाकं किंवा अस्माकं.

Pañcamiyaṃ ‘‘amhatumhanturāja’’iccādinā smāvacanassa nābhāvātideso. Tayā, mayā apeti, tumhehi, amhehi tumhebhi amhebhi, tumhaṃ amhaṃ tava mama, tuyhaṃ, mayhaṃ mamaṃ pariggaho, tumhaṃ tumhākaṃ, amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ dhammatā.

पंचमी विभक्तीमध्ये 'अम्हतुम्हन्तूराज' इत्यादी सूत्राने 'स्मा' विभक्तीला 'ना' (तृतीया) विभक्तीचे रूप प्राप्त होते. उदा. तया, मया अपेति (तुझ्यापासून, माझ्यापासून दूर जातो); तुम्हेहि, अम्हेहि, तुम्हेभि, अम्हेभि; तुम्हं, अम्हं, तव, मम, तुय्हं, मय्हं, ममं परिग्गहो (तुझा, माझा स्वीकार/ताबा); तुम्हं, तुम्हाकं, अम्हं, अम्हाकं, अस्माकं धम्मता (तुमचा, आमचा स्वभाव/धर्मता).

‘‘Smiṃmhī’’ti vattate.

'स्मिंम्हि' (स्मिं विभक्ती असताना) हे अनुवृत्त होते.

245. Tumhamhākaṃ [Pg.115] tayi mayi.

२४५. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayi mayiiccete ādesā honti yathākkamaṃ smiṃmhi vibhattimhi. Takārassa tvattaṃ. Tvayi tayi mayi, tumhesu amhesu.

विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी 'स्मिं' विभक्ती असताना अनुक्रमे 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात. 'त' काराच्या जागी 'त्व' भाव होतो. उदा. त्वयि, तयि, मयि, तुम्हेसु, अम्हेसु.

Tesaṃ eva tumha amhasaddānaṃ padato paresaṃ kvaci ādesantaravidhāne rūpabhedo.

त्याच 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी, ते दुसऱ्या पदाच्या नंतर आले असता, काही वेळा इतर आदेशांच्या विधानामुळे रूपांमध्ये भिन्नता येते.

‘‘Navā’’ti adhikāro.

'नवा' (विकल्पे करून) हा अधिकार आहे.

246. Padato dutiyācatutthīchaṭṭhīsu vo no.

२४६. दुसऱ्या पदाच्या नंतर द्वितीया, चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीमध्ये 'वो' आणि 'नो' हे आदेश होतात.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ vo noādesā honti yathākkamaṃ dutiyācatutthīchaṭṭhīsu bahuvacanesu navā. Ettha ca ‘‘ekavacanesū’’ti vakkhamānattā ‘‘bahuvacanesū’’ti laddhaṃ. Pahāya vo gamissāmi, mā no ajja vikantiṃsu, dhammaṃ vo bhikkhave desissāmi, saṃvibhajetha no rajjena, tuṭṭhosmi vo pakatiyā, satthā no bhagavā anuppatto.

दुसऱ्या पदाच्या नंतर विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी द्वितीया, चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीच्या बहुवचनामध्ये अनुक्रमे 'वो' आणि 'नो' हे आदेश विकल्पे करून होतात. येथे पुढे 'एकवचनेसु' असे म्हटले जाणार असल्यामुळे 'बहुवचनेसु' (बहुवचनामध्ये) असा अर्थ प्राप्त होतो. उदा. पहाय वो गमिस्सामि (तुम्हांला सोडून मी जाईन), मा नो अज्ज विकन्तिंसु (आज त्यांनी आम्हांला कापू नये), धम्मं वो भिक्खवे देसिस्सामि (भिक्खूंनो, मी तुम्हांला धम्म देशना करीन), संविभजेथ नो रज्जेन (आम्हांला राज्याचा वाटा द्या), तुट्ठोस्मि वो पकतिया (मी तुमच्यावर स्वभावाने प्रसन्न आहे), सत्था नो भगवा अनुप्पत्तो (आमचे शास्ता भगवान आले आहेत).

Navāti kiṃ? Bhayaṃ tumhāka no siyā, eso amhākaṃ satthā.

'नवा' (विकल्पे करून) असे का म्हटले आहे? (कारण मूळ रूपे देखील होतात). उदा. भयं तुम्हाक नो सिया (तुम्हांला भय नसो), एसो अम्हाकं सत्था (हे आमचे शास्ता आहेत).

‘‘Padato, catutthīchaṭṭhīsū’’ti vattate.

'पदतो' (पदाच्या नंतर) आणि 'चतुत्थीछट्ठीसु' (चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीमध्ये) हे अनुवृत्त होतात.

247. Temekavacanesu ca.

२४७. आणि एकवचनामध्ये 'ते' व 'मे' हे आदेश होतात.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ te meādesā honti yathākkamaṃ catutthīchaṭṭhīsu ekavacanesu [Pg.116] navā. Dadāmi te gāmavarāni pañca, dadāhi me gāmavaraṃ, idaṃ te raṭṭhaṃ, ayaṃ me putto.

दुसऱ्या पदाच्या नंतर विभक्तीसह संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या जागी चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीच्या एकवचनामध्ये अनुक्रमे 'ते' आणि 'मे' हे आदेश विकल्पे करून होतात. उदा. ददामि ते गामवराणि पञ्च (मी तुला पाच श्रेष्ठ गावे देतो), ददाहि मे गामवरं (मला एक श्रेष्ठ गाव दे), इदं ते रट्ठं (हे तुझे राष्ट्र आहे), अयं मे पुत्तो (हा माझा मुलगा आहे).

Navāti kiṃ? Idaṃ cīvaraṃ tuyhaṃ vikappanatthāya dammi, suṇātha vacanaṃ mama.

'नवा' (विकल्पे करून) असे का म्हटले आहे? उदा. इदं चीवरं तुय्हं विकप्पनत्थाय दम्मि (मी हे चीवर तुला विकल्पन करण्यासाठी देतो), सुणाथ वचनं मम (माझे वचन ऐका).

Navādhikārato cettha,Vo no te meti ye ime;

Pādādo ca ca vā evā-Diyoge ca na honti te.

आणि येथे 'नवा' या अधिकारावरून, 'वो', 'नो', 'ते', 'मे' हे जे आदेश आहेत; ते श्लोकाच्या चरणाच्या सुरुवातीला (पादादी) आणि 'च', 'वा', 'एव' इत्यादींच्या योगात (संबंधात) होत नाहीत.

Yathā –

जसे की –

Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇava;

Tuyhañcāpi mahārāja, mayhañca raṭṭhavaḍḍhana.

हे माणवा! तुझे (भाषण) ऐकून मी शोक करत नाही आणि रडतही नाही; आणि हे महाराज, राष्ट्रवर्धना! तुझे आणि माझे देखील (शोक करण्याचे कारण नाही).

Evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañcāti.

अशा प्रकारे, हा दीर्घ काळ माझ्याद्वारे आणि तुमच्याद्वारेच संसारामध्ये भटकणे व धावणे झाले आहे.

Padatoti kiṃ? Tava ñāti, mama ñāti.

'पदतो' (पदाच्या नंतर) असे का म्हटले आहे? उदा. तव ञाति (तुझा नातेवाईक), मम ञाति (माझा नातेवाईक) [येथे सुरुवातीला असल्यामुळे आदेश होत नाही].

‘‘Te me’’ti vattate.

'ते मे' हे अनुवृत्त होते.

248. Na aṃmhi.

२४८. ‘अम्हि’ विभक्ती असताना (हे आदेश) होत नाहीत.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ te meādesā na honti aṃmhi vibhattimhi. Passeyya taṃ vassasataṃ ārogyaṃ. So mamabravīti.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या जागी, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असताना, ‘अम्हि’ विभक्ती पर असताना ‘ते’ आणि ‘मे’ हे आदेश होत नाहीत. उदा. ‘पस्सेय्य तं वस्ससतं आरोग्यं’ (तो तुला शंभर वर्षे निरोगी पाहो). ‘सो ममब्रवीति’ (तो मला म्हणाला).

‘‘Temekavacane’’ti vattate.

‘तेमेकवचने’ (एकवचनात ‘ते’ आणि ‘मे’) हे अनुवृत्त होते.

249. Vā tatiye ca.

२४९. आणि तृतीया विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून (होतात).

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ te me ādesā honti vā yathākkamaṃ tatiyekavacane pare[Pg.117]. Kataṃ te pāpaṃ, kataṃ tayā pāpaṃ, kataṃ me puññaṃ, kataṃ mayā puññaṃ.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या जागी, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असताना, तृतीया एकवचन पर असताना अनुक्रमे ‘ते’ आणि ‘मे’ हे आदेश विकल्पेकरून होतात. उदा. ‘कतं ते पापं’ (तुझ्याकडून पाप केले गेले), ‘कतं तया पापं’; ‘कतं मे पुञ्ञं’ (माझ्याकडून पुण्य केले गेले), ‘कतं मया पुञ्ञं’.

‘‘Vā, tatiye’’ti ca vattate.

‘वा’ (विकल्पेकरून) आणि ‘ततिये’ (तृतीयेमध्ये) हे देखील अनुवृत्त होते.

250. Bahuvacanesu vo no.

२५०. बहुवचनांमध्ये ‘वो’ आणि ‘नो’ (होतात).

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ vo noādesā honti vā yathākkamaṃ tatiyābahuvacane pare. Kataṃ vo kammaṃ, kataṃ no kammaṃ.

सर्व विभक्तींसह असलेल्या ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या जागी, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असताना, तृतीया बहुवचन पर असताना अनुक्रमे ‘वो’ आणि ‘नो’ हे आदेश विकल्पेकरून होतात. उदा. ‘कतं वो कम्मं’ (तुमच्याकडून कर्म केले गेले), ‘कतं नो कम्मं’ (आमच्याकडून कर्म केले गेले).

Bahuvacananiddesena kvaci yomhi paṭhame ca vo no honti. Gāmaṃ vo gaccheyyātha, gāmaṃ no gaccheyyāma.

‘बहुवचन’ या निर्देशामुळे कधीकधी प्रथमा विभक्तीच्या ‘यो’ (बहुवचन) प्रत्ययामध्ये देखील ‘वो’ आणि ‘नो’ होतात. उदा. ‘गामं वो गच्छेय्याथ’ (तुम्ही गावात जावे), ‘गामं नो गच्छेय्याम’ (आम्ही गावात जावे).

Tathā pañcādīnamaṭṭhārasantānaṃ, katisaddassa cāliṅgattā tiliṅgepi samānarūpaṃ, aliṅgattā eva pañcādito itthippaccayābhāvo.

त्याचप्रमाणे, ‘पञ्च’ (पाच) पासून ‘अट्ठाठारस’ (अठरा) पर्यंतच्या संख्यांचे आणि ‘कति’ या शब्दाचे लिंग नसण्यामुळे (अलिङ्गत्वामुळे) तिन्ही लिंगांत समान रूप असते; आणि अलिङ्गत्वामुळेच ‘पञ्च’ इत्यादींच्या पुढे स्त्रीलिंगी प्रत्ययांचा अभाव असतो.

‘‘Pañca yo’’itīdha –

येथे ‘पञ्च यो’ यामध्ये –

‘‘Yosu dvinnaṃ dve cā’’ti ito ‘‘yosū’’ti vattate, ‘‘itthipumanapuṃsakasaṅkhya’’nti ca.

‘योसु द्विण्णं द्वे च’ या सूत्रातून ‘योसू’ हे आणि ‘इत्थिपुमनपुंसकसंख्यं’ हे अनुवृत्त होते.

251. Pañcādīnamakāro.

२५१. ‘पञ्च’ इत्यादींचा ‘अकार’ (होतो).

Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, pañcādīnaṃ aṭṭhārasantānaṃ saṅkhyānaṃ itthipumanapuṃsake vattamānānamantassa savibhattissa akāro hoti yosu paresu. Ā eādesāpavādoyaṃ, pañcakkhandhā, pañca gatiyo, pañca indriyāni. Evaṃ dutiyāyañca.

अंत्य वर्णाच्या अपेक्षेने येथे षष्ठी विभक्ती आहे. स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात असलेल्या ‘पञ्च’ पासून ‘अट्ठाठारस’ पर्यंतच्या संख्यांच्या अंत्य वर्णाचा विभक्तीसह ‘अकार’ होतो, ‘यो’ प्रत्यय पर असताना. हा ‘आ’ आणि ‘ए’ या आदेशांचा अपवाद आहे. उदा. ‘पञ्चक्खन्धा’ (पाच स्कंध), ‘पञ्च गतियो’ (पाच गती), ‘पञ्च इन्द्रियानि’ (पाच इंद्रिये). याचप्रमाणे द्वितीया विभक्तीमध्येही होते.

‘‘Sunaṃhisū’’ti vattate.

‘सुनंहीसू’ हे अनुवृत्त होते.

252. Pañcādīnamattaṃ.

२५२. ‘पञ्च’ इत्यादींचा ‘अकार’ (ह्रस्व अ) होतो.

Pañcādīnamaṭṭhārasantānaṃ saṅkhyānamanto attamāpajjate su naṃ hiiccetesu paresu. Ettadīghāpavādoyaṃ. Pañcahi pañcabhi[Pg.118], pañcannaṃ, pañcahi pañcabhi, pañcannaṃ, pañcasu. Evaṃ cha sa tta aṭṭhanava dasasaddā.

‘पञ्च’ पासून ‘अट्ठाठारस’ पर्यंतच्या संख्यांचा अंत्य वर्ण ‘सु’, ‘नं’, ‘हि’ हे पर असताना ‘अकार’ (ह्रस्व) होतो. हा ‘एकार’ आणि ‘दीर्घ’ होण्याचा अपवाद आहे. उदा. ‘पञ्चहि’, ‘पञ्चभि’, ‘पञ्चन्नं’, ‘पञ्चहि’, ‘पञ्चभि’, ‘पञ्चन्नं’, ‘पञ्चसु’. याचप्रमाणे ‘छ’ (सहा), ‘सत्त’ (सात), ‘अट्ठ’ (आठ), ‘नव’ (नऊ), ‘दस’ (दहा) हे शब्द चालतात.

‘‘Ekañca dasa cā’’ti atthe dvandasamāse, ‘‘ekena adhikā dasā’’ti atthe tappurise vā kate

‘एकञ्च दस च’ (एक आणि दहा) या अर्थी द्वंद्व समासात, किंवा ‘एकेन अधिका दसा’ (एकाने अधिक दहा) या अर्थी तत्पुरुष समासात केले असता –

‘‘Saṅkhyāne’’ti vattate.

‘संख्याने’ हे अनुवृत्त होते.

253. Dvekaṭṭhānamākāro vā.

२५३. ‘द्वि’, ‘एक’ आणि ‘अट्ठ’ यांच्या जागी विकल्पेकरून ‘आकार’ (दीर्घ आ) होतो.

Dviekaaṭṭhaiccetesamanto ākāro hoti vā saṅkhyāne uttarapade pare. Vavatthitavibhāsāyaṃ. Ekādasa, dvādasa, aṭṭhārasa.

‘द्वि’, ‘एक’ आणि ‘अट्ठ’ यांच्या अंत्य वर्णाचा विकल्पेकरून ‘आकार’ होतो, संख्यावाचक उत्तरपद पर असताना. हा व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) आहे. उदा. ‘एकादस’ (अकरा), ‘द्वादस’ (बारा), ‘अट्ठाठारस’ (अठरा).

Saṅkhyāneti kimatthaṃ? Ekadanto, dvidanto, aṭṭhatthambho.

‘संख्याने’ (संख्यावाचक उत्तरपद पर असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? उदा. ‘एकदन्तो’ (एक सुळा असलेला), ‘द्विदन्तो’ (दोन सुळे असलेला), ‘अट्ठत्थम्भो’ (आठ खांब असलेला) [येथे उत्तरपद संख्यावाचक नसल्याने आकार झाला नाही].

‘‘Vā’’ti vattate.

‘वा’ (विकल्पेकरून) हे अनुवृत्त होते.

254. Ekādito dassa ra saṅkhyāne.

२५४. ‘एक’ इत्यादींच्या पुढे असलेल्या ‘दस’ मधील ‘दकार’ च्या जागी संख्यावाचक उत्तरपद असताना विकल्पेकरून ‘रेफ’ (रकार) होतो.

Ekādito saṅkhyāto parassa dasassa ādissa dassa rakāro hoti vā saṅkhyāne. Sesaṃ samaṃ. Ekārasa, ekādasa.

‘एक’ इत्यादी संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे असलेल्या ‘दस’ शब्दाच्या सुरुवातीच्या ‘दकार’ च्या जागी विकल्पेकरून ‘रकार’ होतो. बाकी सर्व समान आहे. उदा. ‘एकारस’ (अकरा), ‘एकादस’ (अकरा).

Dve ca dasa ca, dvīhi vā adhikā dasāti dvidasa itīdha –

येथे ‘द्वि दस’ म्हणजे ‘द्वे च दस च’ (दोन आणि दहा) किंवा ‘द्वीहि वा अधिका दसा’ (दोनने अधिक दहा) यामध्ये –

‘‘Vā’’ti vattate.

‘वा’ हे अनुवृत्त होते.

255. Vīsatidasesu bā dvissa tu.

२५५. ‘वीसति’ आणि ‘दस’ पर असताना ‘द्वि’ शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून ‘बा’ होतो.

Vīsati dasaiccetesu paresu dvisaddassa bā hoti vā. Tusaddena tiṃsāyampi. Rakāro, āttañca. Bārasa, dvādasa.

‘वीसति’ आणि ‘दस’ हे पर असताना ‘द्वि’ शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून ‘बा’ होतो. ‘तु’ या शब्दाने ‘तिंसा’ (तीस) पर असताना देखील होतो. तसेच रकार आणि आकार (दीर्घत्व) देखील होतात. उदा. ‘बारस’ (बारा), ‘द्वादस’ (बारा).

Tayo ca dasa ca, tīhi vā adhikā dasāti terasa. Ettha ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā tisaddassa teādeso ānavutiyā.

‘तयो च दस च’ (तीन आणि दहा) किंवा ‘तीहि वा अधिका दसा’ (तीनने अधिक दहा) म्हणजे ‘तेरस’ (तेरा). येथे ‘तेसु वुद्धी’ इत्यादी सूत्राने ‘ति’ शब्दाच्या जागी ‘ते’ हा आदेश नव्वदपर्यंत (आनवुतिया) होतो.

Cattāro [Pg.119] ca dasa ca, catūhi vā adhikā dasāti catuddasa iccatra –

येथे ‘चतुद्दस’ म्हणजे ‘चत्तारो च दस च’ (चार आणि दहा) किंवा ‘चतूहि वा अधिका दसा’ (चारने अधिक दहा) यामध्ये –

‘‘Gaṇane, dasassā’’ti ca vattate.

‘गणने’ (मोजणीत) आणि ‘दसस्स’ (दस शब्दाचा) हे अनुवृत्त होते.

256 . Catūpapadassa lopo tuttarapadādi cassa cu copi navā.

२५६ . ‘चतु’ या उपपदाचा लोप होतो आणि उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या ‘चकार’ च्या जागी विकल्पेकरून ‘चु’ आणि ‘चो’ हे आदेश होतात.

Gaṇane dasassādimhi ṭhitassa catuiccetassa upapadassa tusaddo lopo hoti, uttarapadādimhi ṭhitassa catūpapadassa cakārassa cu coādesā honti navā. Cuddasa, coddasa, catuddasa.

मोजणीमध्ये ‘दस’ च्या सुरुवातीला असलेल्या ‘चतु’ या उपपदाचा ‘तु’ शब्दाने लोप होतो, आणि उत्तरपदाच्या सुरुवातीला असलेल्या ‘चकार’ च्या जागी विकल्पेकरून ‘चु’ आणि ‘चो’ हे आदेश होतात. उदा. ‘चुद्दस’ (चौदा), ‘चोद्दस’ (चौदा), ‘चतुद्दस’ (चौदा).

Apiggahaṇena anupapadassāpi gaṇane padādicakārassa lopo, cu co honti navā. Yathā – tālīsaṃ, cuttālīsaṃ, cottālīsaṃ, cattālīsaṃ.

‘अपि’ च्या ग्रहणाने उपपद नसतानाही मोजणीमध्ये पदाच्या सुरुवातीच्या ‘चकार’ चा लोप होतो, आणि विकल्पेकरून ‘चु’ व ‘चो’ होतात. जसे – ‘ताळीसं’ (चाळीस), ‘चुत्ताळीसं’ (चव्वेचाळीस), ‘चोत्ताळीसं’ (चव्वेचाळीस), ‘चत्ताळीसं’ (चाळीस).

Pañca ca dasa ca, pañcahi vā adhikā dasāti atthe pañcadasa. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā pañcasaddassa dasa vīsatīsu kvaci pannapaṇṇaādesā. Pannarasa, paṇṇarasa.

‘पञ्च च दस च’ (पाच आणि दहा) या अर्थी किंवा ‘पञ्चहि वा अधिका दसा’ (पाचने अधिक दहा) या अर्थी ‘पञ्चदस’ (पंधरा) होते. ‘तेसु वुद्धी’ इत्यादी सूत्राने ‘दस’ आणि ‘वीसति’ पर असताना ‘पञ्च’ शब्दाच्या जागी कधीकधी ‘पन्न’ आणि ‘पण्ण’ हे आदेश होतात. उदा. ‘पन्नरस’ (पंधरा), ‘पण्णरस’ (पंधरा).

Cha ca dasa ca, chahi vā adhikā dasāti atthe chadasa itīdha –

येथे ‘छदस’ म्हणजे ‘छ च दस च’ (सहा आणि दहा) किंवा ‘छहि वा अधिका दसा’ (सहाने अधिक दहा) यामध्ये –

‘‘Chassā’’ti vattate.

‘छस्स’ (छ शब्दाचा) हे अनुवृत्त होते.

257. Dase so niccañca.

२५७. आणि ‘दस’ पर असताना नित्य ‘सो’ (आदेश) होतो.

Chaiccetassa saṅkhyāsaddassa niccaṃ so hoti dase pare.

‘छ’ या संख्यावाचक शब्दाच्या जागी ‘दस’ पर असताना नित्य ‘सो’ होतो.

‘‘Saṅkhyānaṃ, vā’’ti ca vattate.

आणि 'संख्यानं', 'वा' हे अनुवृत्त होते.

258. La darānaṃ.

२५८. द आणि र यांच्या जागी 'ल' होतो.

Saṅkhyānaṃ dakārarakārānaṃ lakārādeso hoti vā.

संख्यावाचक शब्दांमधील 'द'कार आणि 'र'कार यांच्या जागी विकल्पेकरून 'ल'कार आदेश होतो.

Laḷānamaviseso[Pg.120]. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tena ‘‘soḷasa’’ iti niccaṃ, ‘‘teḷasa, terasa, cattālīsaṃ, cattārīsa’’miti vibhāsā, dasa pannarasādīsu na ca hoti.

'ल' आणि 'ळ' यांच्यात भेद नाही. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विकल्पासाठी आहे, त्यामुळे 'सोळस' हे नित्य होते; 'तेळस, तेरस, चत्तालीसं, चत्त्तारीसं' हे विकल्पेकरून होते; आणि 'दस', 'पन्नरस' इत्यादींमध्ये होत नाही.

Satta ca dasa ca, sattahi vā adhikā dasāti atthe sattarasa, sattadasa.

सात आणि दहा, किंवा दहापेक्षा सात अधिक या अर्थी 'सत्तरस', 'सत्तदस' असे रूप होते.

Aṭṭha ca dasa ca, aṭṭhahi vā adhikā dasāti atthe aṭṭhadasa itīdha ātte kate –

आठ आणि दहा, किंवा दहापेक्षा आठ अधिक या अर्थी 'अट्ठदस' येथे आकारत्व केले असता -

‘‘Vā, dassa, ra, saṅkhyāne’’ti ca vattate.

आणि 'वा', 'दस्स', 'र', 'संख्याने' हे अनुवृत्त होते.

259. Aṭṭhādito ca.

२५९. आणि 'अट्ठ' इत्यादींहून.

Aṭṭhādito ca dasasaddassa dakārassa rakāro hoti vā saṅkhyāne. Aṭṭhārasa, aṭṭhādasa.

संख्यावाचक शब्दांमध्ये 'अट्ठ' इत्यादींहून पर असलेल्या 'दस' शब्दाच्या 'द'काराचा विकल्पेकरून 'र'कार होतो. (उदा.) अट्ठारस, अट्ठादस.

Aṭṭhāditoti kiṃ? Catuddasa.

'अट्ठ' इत्यादींहून असे का म्हटले आहे? (उदा.) चतुद्दस.

Katisaddo bahuvacanantova, ‘‘kati yo’’ itīdha

'कति' शब्द केवळ बहुवचनान्तच असतो. 'कति यो' येथे -

Niccaṃ yolopādi, rassattaṃ, kati tiṭṭhanti, kati passasi, katihi katibhi, katinaṃ, katihi katibhi, katinaṃ, katisu.

नित्य 'यो' चा लोप इत्यादी आणि र्‍हस्वत्व होते. (उदा.) कति तिट्ठन्ति, कति पस्ससि, कतिहि, कतिभि, कतिनं, कतिहि, कतिभि, कतिनं, कतिसु.

Aliṅganāmaṃ niṭṭhitaṃ.

अलिङ्ग नाम (लिंगरहित नाम प्रकरण) समाप्त झाले.

Vibhattippaccayavidhāna

विभक्ती-प्रत्यय-विधान

Atha vibhattippaccayantā vuccante.

आता विभक्ती-प्रत्ययान्त शब्द सांगितले जात आहेत.

Tesaṃ panāliṅgattā, nipātattā ca tiliṅge, vacanadvaye ca samānaṃ rūpaṃ.

परंतु त्यांचे अलिङ्गत्वामुळे आणि निपातत्वामुळे तिन्ही लिंगांत आणि दोन्ही वचनांत समान रूप असते.

Purisasmā, purisehi vāti atthe –

'पुरिसस्मा' किंवा 'पुरिसेहि' या अर्थी -

260. Kvaci [Pg.121] to pañcamyatthe.

२६०. पंचमी विभक्तीच्या अर्थी काही ठिकाणी 'तो' प्रत्यय होतो.

Sabbasmā suddhanāmato, sabbanāmato ca liṅgamhā kvaci topaccayo hoti pañcamyatthe.

सर्व शुद्ध नामांहून आणि सर्वनामांहून पंचमीच्या अर्थी काही ठिकाणी 'तो' प्रत्यय होतो.

261. Tvādayo vibhattisaññā.

२६१. 'तो' इत्यादी प्रत्यय विभक्ती संज्ञक असतात.

Toādi yesaṃ dānipariyantānaṃ paccayānaṃ te honti paccayā tvādayo, te paccayā vibhattisaññā honti. Tena tadantānampi vibhatyantapadattaṃ siddhaṃ hoti.

'तो' पासून सुरू होऊन 'दानि' पर्यंत जे प्रत्यय आहेत, ते 'त्वादि' प्रत्यय होत. त्या प्रत्ययांना विभक्ती संज्ञा असते. त्यामुळे तदन्त (त्या प्रत्ययांनी अंत होणाऱ्या) शब्दांना देखील विभक्त्यन्त पदत्व सिद्ध होते.

Purisato, evaṃ rājato vā, corato vā, aggito vā, gahapatito vā, hatthito, hetuto, sabbaññuto, kaññato, yuttito, itthito, bhikkhunito, ettha ca ‘‘kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu cā’’ti topaccaye rassattaṃ. Yāguto, jambuto, cittato, āyuto iccādi.

(उदा.) पुरिसतो, तसेच राजतो, चोरतो, अग्गितो, गहपतितो, हत्थितो, हेतुतो, सब्बञ्ञुतो, कञ्ञतो, युत्तितो, इत्थितो, भिक्खुनितो; आणि येथे 'क्वचादिमज्झुत्तरानं दीघरस्सापच्चयेसु चा' या सूत्राने 'तो' प्रत्यय पर असताना र्‍हस्वत्व होते. (उदा.) यागुतो, जम्बुतो, चित्ततो, आयुतो इत्यादी.

Sabbanāmato sabbasmā, sabbehīti vā atthe sabbato, evaṃ yato, tato, katarato, katamato, itarato, aññato, ekato, ubhayato, pubbato, parato, aparato, dakkhiṇato, uttarato, amuto.

सर्वनामाहून 'सब्बस्मा' किंवा 'सब्बेहि' या अर्थी 'सब्बतो' असे होते. तसेच यतो, ततो, कतरतो, कतमतो, इतरतो, अञ्ञतो, एकतो, उभयतो, पुब्बतो, परतो, अपरतो, दक्खिणतो, उत्तरतो, अमुतो.

‘‘Kissa, ku’’iti ca vattate.

आणि 'किस्स', 'कु' हे अनुवृत्त होते.

262. Tratothesu ca.

२६२. आणि 'त्र', 'तो', 'थ' प्रत्यय पर असताना.

Kimiccetassa ku hoti trato thaiccetesu ca paresu. Kasmā, kehīti vā kuto.

'किम्' या सर्वनामाच्या जागी 'कु' आदेश होतो, 'त्र', 'तो', 'थ' हे प्रत्यय पर असताना. 'कस्मा' किंवा 'केहि' या अर्थी 'कुतो' असे होते.

‘‘Tothesū’’ti vattate.

'तो-थ प्रत्यय पर असताना' हे अनुवृत्त होते.

263. Sabbassetassākāro [Pg.122] vā.

२६३. या सर्व 'एत' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'अ'कार होतो.

Sabbassa etasaddassa akāro hoti vā tothaiccetesu. Etasmā, etehīti vā ato.

सर्व 'एत' शब्दाच्या जागी 'तो' आणि 'थ' प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'अ'कार होतो. 'एतस्मा' किंवा 'एतेहि' या अर्थी 'अतो' असे होते.

‘‘Sabbassetassā’’ti ca vattate.

आणि 'सब्बस्स एतस्स' हे अनुवृत्त होते.

264. E tothesu ca.

२६४. आणि 'तो', 'थ' प्रत्यय पर असताना 'ए' होतो.

Sabbassa etasaddassa ekāro hoti vā tothaiccetesu. Dvittaṃ, etto.

सर्व 'एत' शब्दाच्या जागी 'तो' आणि 'थ' प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'ए'कार होतो. द्वित्व होऊन 'एत्तो' असे होते.

‘‘Sabbassā’’ti vattate.

'सब्बस्स' हे अनुवृत्त होते.

265. Imassi thaṃdānihatodhesu ca.

२६५. आणि 'थं', 'दानि', 'ह', 'तो', 'ध' प्रत्यय पर असताना 'इम' शब्दाच्या जागी 'इ'कार होतो.

Imasaddassa sabbasseva ikāro hoti thaṃdānihatodhaiccetesu ca. Imasmāti ito.

सर्व 'इम' शब्दाच्या जागी 'थं', 'दानि', 'ह', 'तो', 'ध' प्रत्यय पर असताना 'इ'कारच होतो. 'इमस्मा' या अर्थी 'इतो' असे होते.

‘‘Kvaci to’’ti yogavibhāgena ādippabhutīhi to sattamiyatthe. Aniccādīhi tatiyatthe ca. Yathā – ādimhībhi atthe ādito. Evaṃ majjhato, ekato, purato, pacchato, passato, piṭṭhito, pādato, sīsato, aggato, mūlato, parato iccādayo.

'क्वचि तो' या योगविभागाने 'आदि' इत्यादी शब्दांहून 'तो' प्रत्यय सप्तमीच्या अर्थी होतो. आणि 'अनिच्च' इत्यादी शब्दांहून तृतीयेच्या अर्थी होतो. जसे - 'आदिम्हि' या अर्थी 'आदितो'. तसेच मज्झतो, एकतो, पुरतो, पच्छतो, पस्सतो, पिट्ठितो, पादतो, सीसतो, अग्गतो, मूलतो, परतो इत्यादी.

Tatiyatthe aniccenāti aniccato, aniccato sammasati. Evaṃ dukkhato, rogato, gaṇḍato iccādayo.

तृतीयेच्या अर्थात 'अनित्याने' (aniccenā) म्हणजे 'अनित्यतेने' (aniccato), तो अनित्यतेने मनन करतो. याचप्रमाणे 'दुःखतेने' (dukkhato), 'रोगतेने' (rogato), 'गंडतेने' (gaṇḍato) इत्यादी.

‘‘Atthe, kvacī’’ti ca vattate.

'अत्थे' (अर्थात) आणि 'क्वचि' (कधीतरी) हे अनुवृत्त होतात.

266. Tratha sattamiyā sabbanāmehi.

२६६. सर्वनामांनंतर सप्तमीच्या अर्थात 'त्र' आणि 'थ' (प्रत्यय होतात).

Sabbanāmehi parā tra thaiccete paccayā honti kvaci sattamyatthe. Sabbasmiṃ, sabbesu cāti sabbatra sabbattha. Evaṃ [Pg.123] yatra yattha, tatra tattha, itaratra itarattha, aññatra aññattha, ubhayatra ubhayattha, paratra parattha, kutra kuttha, ‘‘tratothesu cā’’ti kuttaṃ. ‘‘Kissa ka ve cā’’ti sutte casaddena kādeso. Kattha, amutra amuttha.

सर्वनामांनंतर 'त्र' आणि 'थ' हे प्रत्यय काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात होतात. 'सब्बस्मिं' (सर्व ठिकाणी) किंवा 'सब्बेसु' (सर्वांमध्ये) म्हणजे 'सब्बत्र', 'सब्बत्थ'. याचप्रमाणे 'यत्र यत्थ', 'तत्र तत्थ', 'इतरत्र इतरत्थ', 'अञ्ञत्र अञ्ञत्थ', 'उभयत्र उभयत्थ', 'परत्र परत्थ', 'कुत्र कुत्थ'. 'त्रतोथेसु च' या सूत्राने 'कु' आदेश होतो. 'किस्स क वे च' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'क' आदेश होतो. 'कत्थ', 'अमुत्र अमुत्थ'.

‘‘Sabbassetassākāro’’ti vattate.

'सब्बस्सेतस्साकारो' (एत शब्दाच्या जागी 'अ' कार होणे) हे अनुवृत्त होते.

267. Tre niccaṃ.

२६७. 'त्रे' प्रत्यय पर असताना (हा 'अ' कार) नित्य होतो.

Sabbasseva etasaddassa akāro hoti niccaṃ tre pare. Atra. ‘‘Sabbassetassākāro vā’’ti attaṃ, ‘‘e tothesu cā’’ti ekāro, attha, ettha.

'त्रे' प्रत्यय पर असताना 'एत' या सर्वनामाच्या संपूर्ण रूपाच्या जागी नित्य 'अ' कार होतो. जसे - 'अत्र'. 'सब्बस्सेतस्साकारो वा' या सूत्राने 'अ' कार आणि 'ए तोथेसु च' या सूत्राने 'ए' कार होऊन 'अत्थ', 'एत्थ' हे रूप बनते.

‘‘Kvaci, atthe, sattamiyā’’ti ca adhikāro, sabbasminti atthe –

'क्वचि, अत्थे, सत्तमिया' हा अधिकार आहे. 'सब्बस्मिं' (सर्व ठिकाणी) या अर्थात –

268. Sabbato dhi.

२६८. 'सब्ब' शब्दाहून 'धि' प्रत्यय होतो.

Sabbaiccetasmā dhippaccayo hoti kvaci sattamyatthe. Sabbadhi.

'सब्ब' या शब्दाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'धि' प्रत्यय होतो. जसे - 'सब्बधि' (सर्वत्र).

269. Kismā vo.

२६९. 'किं' शब्दाहून 'व' प्रत्यय होतो.

Kimiccetasmā vappaccayo hoti kvaci sattamyatthe.

'किं' या शब्दाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'व' प्रत्यय होतो.

270. Kissa ka ve ca.

२७०. 'किस्स क वे च' (किं शब्दाच्या जागी 'क' आदेश होतो, 'व' प्रत्यय पर असताना आणि इतर ठिकाणीही).

Kimiccetassa kasaddo ādeso hoti vappaccayepare. Caggahaṇena thahamādiavappaccayepi. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā kakāre akārassa lopo ca vamhi. Kva gatosi tvaṃ.

'किं' या शब्दाच्या जागी 'व' प्रत्यय पर असताना 'क' हा शब्द आदेश होतो. 'च' च्या ग्रहणाने 'थ', 'ह' इत्यादी प्रत्यय पर असताना आणि 'व' प्रत्यय नसतानाही हा आदेश होतो. 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'व' प्रत्यय पर असताना 'क' मधील 'अ' काराचा लोप होतो. जसे - 'क्व गतोसि त्वं' (तू कोठे गेला आहेस?).

‘‘Kismā’’ti vattate.

'किस्मा' (किं शब्दाहून) हे अनुवृत्त होते.

271. Hiṃhaṃhiñcanaṃ[Pg.124].

२७१. 'हिं', 'हं', 'हिञ्चनं' (हे प्रत्यय होतात).

Kimiccetasmā hiṃ haṃ hiñcanaṃiccete paccayā honti kvaci sattamyatthe.

'किं' या शब्दाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'हिं', 'हं', 'हिञ्चनं' हे प्रत्यय होतात.

‘‘Kissā’’ti vattate.

'किस्सा' (किं शब्दाच्या जागी) हे अनुवृत्त होते.

272. Ku hiṃhaṃsu ca.

२७२. 'कु hiṃhaṃsu ca' (हिं, हं इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'कु' आदेश होतो).

Kimiccetassa ku hoti hiṃ haṃ iccetesu. Caggahaṇena hiñcanaṃdācanamiccādīsupi. Kisminti kuhiṃ, kuhaṃ, kuhiñcanaṃ, kahaṃ kādeso.

'किं' या शब्दाच्या जागी 'हिं' आणि 'हं' प्रत्यय पर असताना 'कु' आदेश होतो. 'च' च्या ग्रहणाने 'हिञ्चनं', 'दाचनं' इत्यादी प्रत्यय पर असतानाही हा आदेश होतो. 'किस्मिं' (कोठे) या अर्थात - 'कुहिं', 'कुहं', 'कुहिञ्चनं' आणि 'क' आदेश होऊन 'कहं' हे रूप बनते.

‘‘Hiṃ ha’’nti vattate.

'हिं हं' हे अनुवृत्त होते.

273. Tamhā ca.

२७३. आणि 'त' (त्या) शब्दाहून.

Taiccetasmā ca sabbanāmato hiṃhaṃpaccayā honti kvaci sattamyatthe. Tasminti tahiṃ, tahaṃ.

आणि 'त' या सर्वनामाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'हिं' आणि 'हं' प्रत्यय होतात. 'तस्मिं' (तेथे) या अर्थात - 'तहिं', 'तहं'.

274. Imasmā hadhā ca.

२७४. 'इम' शब्दाहून 'ह' आणि 'धा' प्रत्यय होतात.

Imasaddato hadhappaccayā honti kvaci sattamyatthe. ‘‘Imassi tha’’ntiādinā ikāro. Imasminti iha, idha.

'इम' शब्दाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'ह' आणि 'धा' प्रत्यय होतात. 'इमस्सि थं' इत्यादी सूत्राने 'इ' कार होतो. 'इमस्मिं' (येथे) या अर्थात - 'इह', 'इध'.

275. Yato hiṃ.

२७५. 'य' शब्दाहून 'हिं' प्रत्यय होतो.

Yaiccetasmā sabbanāmato hiṃpaccayo hoti kvaci sattamyatthe. Yasminti yahiṃ.

'य' या सर्वनामाहून काही ठिकाणी सप्तमीच्या अर्थात 'हिं' प्रत्यय होतो. 'यस्मिं' (जिथे) या अर्थात - 'यहिं'.

‘‘Kāle’’ti adhikāroyaṃ.

'काले' (काळ किंवा वेळ या अर्थात) हा अधिकार आहे.

Kasmiṃ kāleti atthe

'कस्मिं काले' (कोणत्या वेळी / केव्हा) या अर्थात –

276. Kiṃsabbaññekayakuhi [Pg.125] dā dācanaṃ.

२७६. 'किं', 'सब्ब', 'अञ्ञ', 'एक', 'य' आणि 'कु' या शब्दांहून 'दा' आणि 'दाचनं' प्रत्यय होतात.

Kiṃ sabbaaññaekayaiccetehi sabbanāmehi dāpaccayo hoti. Kuiccetasmā dācanañca kāle kvaci sattamyatthe.

'किं', 'सब्ब', 'अञ्ञ', 'एक', 'य' या सर्वनामांहून 'दा' प्रत्यय होतो. आणि 'कु' या शब्दाहून काळाच्या अर्थात काही ठिकाणी सप्तमीमध्ये 'दाचनं' प्रत्यय होतो.

‘‘Kissa ka ve cā’’ti sutte casaddena kādeso, kadā.

'किस्स क वे च' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'क' आदेश होऊन 'कदा' हे रूप बनते.

277. Sabbassa so dāmhi vā.

२७७. 'सब्ब' या शब्दाच्या जागी 'दा' प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'स' आदेश होतो.

Sabbaiccetassa saddassa sasaddādeso hoti vā dāpaccaye pare. Sabbasmiṃ kāleti sadā, sabbadā.

'सब्ब' या शब्दाच्या जागी 'दा' प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'स' हा शब्द आदेश होतो. 'सब्बस्मिं काले' (सर्व वेळी / नेहमी) या अर्थात - 'सदा', 'सब्बदा'.

Evaṃ aññadā, ekadā, yadā, kasmiṃ kāleti kudācanaṃ, ‘‘ku hiṃhaṃsu cā’’ti sutte casaddena kuttaṃ, ‘‘ku’’iti nipātanena vā.

याचप्रमाणे 'अञ्ञदा' (दुसऱ्या वेळी), 'एकदा' (एका वेळी), 'यदा' (ज्या वेळी). 'कस्मिं काले' (कोणत्या वेळी / कधीतरी) या अर्थात - 'कुदाचनं' हे रूप बनते. 'कु हिंहंसु च' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'कु' आदेश होतो किंवा 'कु' या निपातनाने हे रूप सिद्ध होते.

‘‘Dā’’ti vattate.

'दा' हे अनुवृत्त होते.

278. Tamhā dāni ca.

२७८. आणि 'त' शब्दाहून 'दानि' प्रत्यय होतो.

Taiccetasmā sabbanāmato dānidāpaccayā honti kāle kvaci sattamyatthe. Tasmiṃ kāleti tadāni, tadā.

'त' या सर्वनामाहून काळाच्या अर्थात काही ठिकाणी सप्तमीमध्ये 'दानि' आणि 'दा' प्रत्यय होतात. 'तस्मिं काले' (त्या वेळी) या अर्थात - 'तदानि', 'तदा'.

279. Imasmā rahidhunādāni ca.

२७९. 'इम' शब्दाहून 'रहि', 'धुना' आणि 'दानि' प्रत्यय होतात.

Imasaddato rahi dhunā dāniiccete paccayā honti kāle kvaci sattamyatthe.

'इम' शब्दाहून काळाच्या अर्थात काही ठिकाणी सप्तमीमध्ये 'रहि', 'धुना' आणि 'दानि' हे प्रत्यय होतात.

‘‘Sabbassa, imassā’’ti ca vattate.

'सब्बस्स' आणि 'इमस्स' हे अनुवृत्त होतात.

280. Eta [Pg.126] rahimhi.

२८०. 'रहि' प्रत्यय पर असताना 'एत' आदेश होतो.

Sabbassa imasaddassa etādeso hoti rahimhi paccaye pare. Imasmiṃ kāleti etarahi.

'रहि' प्रत्यय पर असताना 'इम' या सर्वनामाच्या जागी 'एत' आदेश होतो. 'इमस्मिं काले' (या वेळी / सध्या) या अर्थात - 'एतरहि' हे रूप बनते.

281. A dhunāmhi ca.

२८१. आणि 'धुना' प्रत्यय पर असताना 'अ' आदेश होतो.

Sabbasseva imasaddassa akāro hoti dhunāpaccaye pare. Adhunā, imasaddassa ikāro. Imasmiṃ kāleti idāni.

धुना प्रत्यय पुढे असताना संपूर्ण 'इम' (सर्वनामा) चा 'अ'कार होतो. 'अधुना' (असे रूप बनते). 'इम' चा 'इ'कार होतो. 'इमस्मिं काले' (या काळात) या अर्थी 'इदानि' (असे रूप बनते).

Vibhattippaccayavidhānaṃ niṭṭhitaṃ.

विभक्ती-प्रत्यय-विधान समाप्त झाले.

Opasaggikapada

औपसर्गिक पद

Athāliṅgasaṅkhyāvibhattibhedā upasagganipātā vuccante.

आता लिंग, वचन आणि विभक्तीचे भेद नसलेले उपसर्ग आणि निपात सांगितले जात आहेत.

Pa parā ni nī u du saṃ vi ava anu pari adhi abhi pati su ā ati api apa upa iti pīsati upasaggā.

प, परा, नि, नी, उ, दु, सं, वि, अव, अनु, परि, अधि, अभि, पति, सु, आ, अति, अपि, अप, उप - हे वीस उपसर्ग आहेत.

Tattha pasaddo pakārā’dikamma padhāni’ssariya’ntobhāvaviyoga tappara bhusattha sambhavatitti anāvila patthanādīsu. Paiti ayamupasaggo etesu pakārādīsu atthesu vattati, yathā – pakāre paññā, ādikamme vippakataṃ, padhāne paṇītaṃ, padhānaṃ padhānattaṃ, issariye pabhū ayaṃ desassa, antobhāve pakkhittaṃ, viyoge pavāsī, tappare pācariyo, bhusatthe pavuddhakāyo, sambhave himavatā gaṅgā pabhavati, tittiyaṃ pahūtamannaṃ, anāvile pasannamudakaṃ, patthane paṇihitaṃ.

त्यात 'प' (प्र) हा शब्द प्रकर्ष, आदिकर्म (आरंभ), प्रधानता, ऐश्वर्य (स्वामित्व), अंतर्भाव, वियोग, तत्परता, अतिशय (भृशार्थ), संभव, तृप्ती, निर्मळता (अनाविल), प्रार्थना इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'प' हा उपसर्ग या प्रकर्षादी अर्थांमध्ये वर्ततो, जसे की – प्रकर्षात 'पञ्ञा' (प्रज्ञा), आदिकर्मात 'विप्पकतं' (अपूर्ण राहिलेले कार्य), प्रधानात 'पणीतं' (प्रणीत/उत्कृष्ट), प्रधानता अर्थी 'पधानं', ऐश्वर्यात 'पभू अयं देसस्स' (हा या देशाचा प्रभू/स्वामी आहे), अंतर्भावात 'पक्खित्तं' (फेकलेले/आत टाकलेले), वियोगात 'पवासी' (प्रवासी/परदेशी राहणारा), तत्परतेत 'पाचरियो' (प्राचार्य/मुख्य आचार्य), अतिशय अर्थी 'पवुद्धकायो' (प्रवृद्धकाय/मोठे शरीर असलेला), संभवात 'हिमवता गङ्गा पभवati' (हिमालयातून गंगा उगम पावते), तृप्तीत 'पभूतं अन्नं' (प्रभूत/पुष्कळ अन्न), निर्मळतेत 'पसन्नमुदकं' (प्रसन्न/स्वच्छ पाणी), प्रार्थनेत 'पणिहितं' (प्रणिहित/संकल्पित).

Parāiti [Pg.127] parihāni parājaya gativikkamā’masanādīsu. Yathā – parihāniyaṃ parābhavo, parājaye parājito, gatiyaṃ parāyanaṃ. Vikkame parakkamati, āmasane aṅgassa parāmasanaṃ.

'परा' हा (उपसर्ग) परिहानी (नाश), पराजय, गती, पराक्रम, स्पर्श इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की – परिहानीमध्ये 'पराभवो' (पराभव), पराजयात 'पराजितो' (पराजित), गतीमध्ये 'परायनं' (परायण/आश्रय), पराक्रमात 'परक्कमति' (पराक्रम करतो), स्पर्शात 'अङ्गस्स परामसनं' (अंगाला स्पर्श करणे).

Niiti nissesa niggata nīharaṇa’ntopavesanā’bhāvanisedha nikkhanta pātubhāvā’vadhāraṇa vibhajana upamū’padhāraṇā’vasānachekādīsu. Nissese nirutti, niravasesaṃ deti, niggate nikkileso, niyyāti, nīharaṇe niddhāraṇaṃ, antopavesane nikhāto, abhāve nimmakkhikaṃ, nisedhe nivāreti, nikkhante nibbāno, nibbānaṃ, pātubhāve nimmitaṃ, avadhāraṇe nicchayo, vibhajane niddeso, upamāyaṃ nidassanaṃ, upadhāraṇe nisāmanaṃ, avasāne niṭṭhitaṃ, cheke nipuṇo.

'नि' हा (उपसर्ग) निःशेष (पूर्णपणे), निर्गत (बाहेर पडलेला), बाहेर काढणे, आत प्रवेश करणे, अभाव, निषेध, निघून गेलेला, प्रादुर्भाव (प्रकटीकरण), निश्चय (अवधारण), विभाजन, उपमा, श्रवण (उपधारण), समाप्ती (अवसान), चतुर इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. निःशेष अर्थी 'निरुत्ति' (निरुक्ती), 'निरवसेसं देति' (पूर्णपणे देतो); निर्गत अर्थी 'निक्किलेसो' (निष्क्लेश/क्लेशरहित), 'निय्याति' (बाहेर पडतो); बाहेर काढण्याच्या अर्थी 'निद्धारणं' (निर्धारण/निवडणे); आत प्रवेश करण्याच्या अर्थी 'निखातो' (खणून पुरलेला); अभावात 'निम् मक्खिकं' (माशा नसलेले/निर्जन); निषेधात 'निवारीति' (निवारण करतो); निघून गेलेल्या अर्थी 'निब्बानो', 'निब्बानं' (निर्वाण); प्रादुर्भावात 'निम्मितं' (निर्मित); अवधारणात 'निच्छयो' (निश्चय); विभाजनात 'निद्देसो' (निर्देश); उपमेत 'nidassanaṃ' (निदर्शन/उदाहरण); उपधारणात 'निसामनं' (अवलोकन/ऐकणे); अवसानात 'निट्ठितं' (समाप्त); चतुर अर्थी 'निपुणो' (निपुण).

Nīiti nīharaṇā’varaṇādīsu. Nīharaṇe nīharati, āvaraṇe nīvaraṇaṃ.

'नी' हा (उपसर्ग) बाहेर काढणे आणि आवरण (अडथळा) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. बाहेर काढण्याच्या अर्थी 'नीहरति' (बाहेर काढतो), आवरणात 'नीवरणं' (नीवरण/अडथळा).

Uiti uggatu’ddhakamma padhāna viyoga sambhava atthalābhasatti sarūpakathanādīsu. Uggate uggacchati, uddhakamme āsanā uṭṭhito, ukkhepo, padhāne uttamo, lokuttaro, viyoge ubbāsito, sambhave ubbhūto, atthalābhe uppannaṃ ñāṇaṃ, sattiyaṃ ussahati gantuṃ, sarūpakathane uddisati suttaṃ.

'उ' हा (उपसर्ग) वर जाणे, ऊर्ध्वकर्म (वरची क्रिया), प्रधानता, वियोग, संभव, अर्थलाभ (प्राप्ती), शक्ती, स्वरूपकथन इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. वर जाण्याच्या अर्थी 'उग्गच्छति' (वर जातो/उदय पावतो); ऊर्ध्वकर्मात 'आसना उट्ठितो' (आसनावरून उठलेले), 'उक्खेपो' (वर फेकणे); प्रधानात 'उत्तमो' (उत्तम), 'लोकुत्तरो' (लोकोत्तर); वियोगात 'उब्बासितो' (उद्वासित/हद्दपार केलेले); संभवात 'उब्भूतो' (उत्पन्न झालेले); अर्थलाभात 'उप्पन्नं ञाणं' (ज्ञान उत्पन्न झाले); शक्तीमध्ये 'उस्सहित गन्तुं' (जाण्यास समर्थ असणे/प्रयत्न करणे); स्वरूपकथनात 'उद्दिसति सुत्तं' (सूत्राचा उद्देश करणे/सांगणे).

Duiti asobhanā’bhāvakucchitā’samiddhi kiccha virūpatādīsu. Asobhane duggandho, abhāve dubbhikkhaṃ, kucchite dukkaṭaṃ, asamiddhiyaṃ dussassaṃ, kicche dukkaraṃ, virūpatāyaṃ dubbaṇṇo, dummukho.

'दु' हा (उपसर्ग) अशोभन (असुंदर), अभाव, कुत्सित (वाईट), असमृद्धी, कठीण, विरूपता इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अशोभन अर्थी 'दुग्गन्धो' (दुर्गंध); अभावात 'दुब्भिक्खं' (दुष्काळ); कुत्सितात 'दुक्कटं' (दुष्कृत/वाईट कर्म); असमृद्धीत 'दुस्सस्सं' (वाईट पीक); कठीण अर्थी 'दुक्करं' (दुष्कर/कठीण काम); विरूपतेत 'दुब्बण्णो' (दुर्वर्ण/कुरूप), 'दुम्मुखो' (दुर्मुख).

Saṃiti samodhāna sammāsama samantabhāvasaṅgata saṅkhepabhusattha sahattha appattha pabhavā’bhimukhabhāva saṅgaha pidhāna punappunakaraṇa samiddhādīsu. Samodhāne sandhi, sammāsamesu samādhi[Pg.128], sampayutto, samantabhāve saṃkiṇṇā samullapanā, saṅgate saṅgamo, saṅkhepe samāso, bhusatthe sāratto, sahatthe saṃvāso, appatthe samaggho. Pabhave sambhavo, abhimukhabhāve sammukhaṃ, saṅgahe saṅgaṇhāti, pidhāne saṃvutaṃ, punappunakaraṇe sandhāvati, samiddhiyaṃ sampanno.

'सं' हा (उपसर्ग) समवधान (एकत्र येणे), सम्यक्-सम (योग्य प्रकारे समान), समंतभाव (सर्व बाजूंनी असणे), संगत, संक्षेप, अतिशय (भृशार्थ), सह-अर्थ (एकत्र असणे), अल्प-अर्थ, प्रभव (उत्पत्ती), अभिमुखभाव (समोर असणे), संग्रह, पिधान (झाकणे), पुन्हा पुन्हा करणे, समृद्धी इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. समवधानात 'सन्धि' (संधी/जोडणे); सम्यक्-समध्ये 'समाधि' (समाधी), 'सम्पयुत्तो' (संप्रयुक्त); समंतभावात 'संकिण्णा' (संकीर्ण), 'समुल्लपना' (संभाषण); संगतात 'सङ्गमो' (संगम); संक्षेपात 'समासो' (समास); अतिशय अर्थी 'सारत्तो' (अतिशय आसक्त); सह-अर्थात 'संवासो' (सहवास); अल्प-अर्थात 'समग्घो' (अल्प मोलाचा); प्रभावात 'सम्भवो' (संभव/उत्पत्ती); अभिमुखभावात 'सम्मुखं' (संमुख/समोर); संग्रहात 'सङ्गण्हाति' (संग्रह करतो/अनुग्रह करतो); पिधानात 'संवुतं' (संवृत/संयमित); पुन्हा पुन्हा करण्यात 'सन्धावति' (धावतो/संसार करतो); समृद्धीत 'सम्पन्नो' (संपन्न).

Viiti visesa vividha viruddha vigata viyoga virūpatādīsu. Visese vimutti visiṭṭho, vividhe vimati vicitraṃ, viruddhe vivādo, vigate vimalaṃ, viyoge vippayutto, virūpatāyaṃ virūpo.

'वि' हा (उपसर्ग) विशेष, विविध, विरुद्ध, विगता (निघून गेलेले), वियोग, विरूपता इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. विशेषात 'विमुत्ति' (विमुक्ती), 'विसिट्ठो' (विशिष्ट); विविधात 'विमति' (विविध मते/संशय), 'विचित्रं' (विचित्र); विरुद्धा मध्ये 'विवादो' (विवाद); विगतात 'विमलं' (विमल/स्वच्छ); वियोगात 'विप्पयुत्तो' (विप्रयुक्त/वियुक्त); विरूपतेत 'विरूपो' (विरूप).

Avaiti adhobhāga viyoga paribhava jānana suddhi nicchayadesa theyyādīsu. Adhobhāge avakkhittacakkhu, viyoge omukkaupāhano avakokilaṃ vanaṃ, paribhave avajānanaṃ avamaññati, jānane avagacchati, suddhiyaṃ vodānaṃ, nicchaye avadhāraṇaṃ, dese avakāso, theyye avahāro.

'अव' (किंवा ओ) हा (उपसर्ग) अधोभाग (खाली जाणे), वियोग, पराभव (अवमान), जाणणे, शुद्धी, निश्चय, देश (स्थान), चोरी इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अधोभागात 'अवक्खित्तचक्खु' (खाली झुकलेले डोळे); वियोगात 'ओमुक्कउपाहनो' (काढलेले जोडे), 'अवकोकिलं वनं' (कोकिळारहित वन); पराभवात 'अवजाननं' (अवमान करणे), 'अवमञ्ञति' (अवमान करतो); जाणण्यात 'अवगच्छति' (अवगत करतो/जाणतो); शुद्धीत 'वोदानं' (व्यवदान/परिशुद्धी); निश्चयात 'अवधारणं' (अवधारण/निश्चय); देशात 'अवकासो' (अवकाश/स्थान); चोरीमध्ये 'अवहारो' (अपहार/चोरी).

Anuiti anugatā’nupacchinna pacchattha bhusattha sādissa hīnatatiyattha lakkhaṇi’tthambhūtakkhāna bhāga vicchādīsu. Anugate anveti, anupacchinne anusayo, pacchāsaddatthe anurathaṃ, bhusatthe anuratto, sādisse anurūpaṃ. Hīne anusāriputtaṃ paññavanto, tatiyatthe nadimanvavasitā senā, lakkhaṇe rukkhaṃ anu vijjotate vijju, itthambhūtakkhāne sādhu devadatto mātaraṃ anu, bhāge yadettha maṃ anusiyā taṃ dīyatu, vicchāyaṃ rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando.

'अनु' हा (उपसर्ग) अनुगत (मागे जाणे), अनवच्छिन्न (सतत राहणारे), पश्चात्-अर्थ (मागाहून), अतिशय (भृशार्थ), सादृश्य (सारखेपणा), हीन (कमी दर्जाचा), तृतीया-अर्थ, लक्षण, इत्थंभूताख्यान (अशा प्रकारची स्थिती सांगणे), भाग, वीप्सा (पुनरावृत्ती) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अनुगतात 'अन्वेति' (मागोमाग जातो); अनवच्छिन्नात 'अनुसयो' (अनुशय/सुप्त क्लेश); पश्चात्-अर्थात 'अनुरथं' (रथाच्या मागे); अतिशय अर्थी 'अनुरत्तो' (अनुरक्त/अतिशय प्रेम करणारे); सादृश्यात 'अनुरूपं' (अनुरूप); हीन अर्थी 'अनुसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो' (सारिपुत्तांपेक्षा कमी प्रज्ञावान); तृतीया-अर्थात 'नदिमन्ववसिता सेना' (नदीच्या कडेने असलेली सेना); लक्षणात 'रुक्खं अनु विज्जोtate विज्जु' (झाडाच्या मागे वीज चमकते); इत्थंभूताख्यानात 'साधु देवदत्तो मातरं अनु' (देवदत्त आपल्या आईशी चांगला वागतो); भागात 'यदेत्थ मं अनुसिया तं दीयतु' (यात जो माझा भाग असेल तो दिला जावा); वीप्सेमध्ये 'रुक्खं रुक्खं अनु विज्जोtate चन्दो' (प्रत्येक झाडावर चंद्र प्रकाशतो).

Pariiti samantatobhāva pariccheda vajjanā’liṅgana nivāsanapūjābhojanā’vajānana dosakkhāna lakkhaṇādīsu. Samantatobhāve parivuto, paricchede pariññeyyaṃ, vajjane pariharati[Pg.129], āliṅgane parissajati, nivāsane vatthaṃ paridhassati, pūjāyaṃ pāricariyā, bhojane bhikkhuṃ parivisati. Avajānane paribhavati, dosakkhāne paribhāsati, lakkhaṇādīsu rukkhaṃ pari vijjotate vijjuiccādi.

'परि' हा (उपसर्ग) समंततोभाव (सर्व बाजूंनी असणे), परिच्छेद (मर्यादा/पूर्ण ज्ञान), वर्जन (टाळणे), आलिंगन, परिधान (वस्त्र नेसणे), पूजा (सेवा), भोजन (वाढणे), अवमान (तुच्छ लेखणे), दोष सांगणे, लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. समंततोभावात 'परिवुतो' (परिवृत/वेढलेले); परिच्छेदात 'परिञ्ञेय्यं' (परिज्ञेय/जाणून घेण्याजोगे); वर्जनात 'परिहरति' (परिहार करतो/टाळतो); आलिंगनात 'परिस्सजति' (आलिंगन देतो); परिधानात 'वत्थं परिधस्सति' (वस्त्र परिधान करतो); पूजेत 'पारिचरिया' (परिचर्या/सेवा); भोजनात 'भिक्खूंना वाढतो' (भोजन वाढतो); अवमानात 'परिभवति' (पराभव करतो/तुच्छ लेखतो); दोष सांगण्यात 'परिभासति' (निंदा करतो/दोष देतो); लक्षणात 'रुक्खं परि विज्जोtate विज्जु' (झाडाच्या सभोवताली वीज चमकते) इत्यादी.

Adhiiti adhiki’ssa’rūparibhāvā’dhibhavanajjhāyanā’dhiṭṭhānanicchayapāpuṇanādīsu. Adhike adhisīlaṃ, issare adhipati, adhi brahmadatte pañcālā, uparibhāve adhirohati, pathaviṃ adhisessati, adhibhavane adhibhavati, ajjhāyane byākaraṇamadhīte, adhiṭṭhāne bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti, nicchaye adhimokkho, pāpuṇane bhogakkhandhaṃ adhigacchati.

'अधि' हा (उपसर्ग) अधिक, ऐश्वर्य (स्वामी), उपरिभाव (वर असणे), अभिभवन (पराभूत करणे), अध्ययन, अधिष्ठान, निश्चय, प्राप्ती इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अधिक अर्थी 'अधिसिलं' (अधिशील); ऐश्वर्यात 'अधिपति' (अधिपती), 'अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला' (ब्रह्मदत्ताच्या अधिपत्याखाली पांचाल देश); उपरिभावात 'अधिरोहति' (वर चढतो), 'पठविं अधिसेस्सति' (पृथ्वीवर शयन करेल); अभिभवनात 'अधिभवति' (अभिभूत करतो/वरचढ ठरतो); अध्ययनात 'ब्याकरणमधीते' (व्याकरणाचे अध्ययन करतो); अधिष्ठानात 'भूमिकम्पादिं अधिट्ठाति' (भूकंप इत्यादी अधिष्ठित करतो/घडवून आणतो); निश्चयात 'अधिमोक्खो' (अधिमोक्ष/दृढ निश्चय); प्राप्तीमध्ये 'भोगक्खन्धं अधिगच्छति' (भोगसमूहाची प्राप्ती करतो).

Abhiiti abhimukhabhāva visiṭṭhā’dhi ku’ddhakamma kula sāruppavandana lakkhaṇi’tthambhūtakkhāna vicchādīsu. Abhimukhabhāve abhimukho abhikkamati, visiṭṭhe abhidhammo, adhike abhivassati, uddhakamme abhiruhati, kule abhijāto, sāruppe abhirūpo, vandane abhivādeti, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ.

'अभि' हा (उपसर्ग) अभिमुखभाव (समोर असणे), विशिष्ट, अधिक, ऊर्ध्वकर्म (वरची क्रिया), कुल, सारूप्य (योग्य असणे), वंदन, लक्षण, इत्थंभूताख्यान, वीप्सा इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अभिमुखभावात 'अभिमुखो' (अभिमुख), 'अभिक्कमति' (समोर जातो/पुढ पाऊल टाकतो); विशिष्टात 'अभिधम्मो' (अभिधम्म); अधिक अर्थी 'अभिवस्सति' (अतिशय पाऊस पडतो); ऊर्ध्वकर्मात 'अभिरुहति' (वर चढतो); कुलात 'अभिजातो' (उच्च कुलात जन्मलेले); सारूप्यात 'अभिरूपो' (अभिरूप/सुंदर); वंदनात 'अभिवादेति' (अभिवादन करतो); लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये पूर्वीप्रमाणेच (उदाहरणे समजावीत).

Patiiti patigata paṭilomapatinidhi patidāna nisedhanivattana sādissa patikaraṇā’dāna patibodha paṭicca lakkhaṇi’tthambhūtakkhāna bhāgavicchādīsu. Patigate paccakkhaṃ, paṭilome patisotaṃ, patinidhimhi ācariyato pati sisso, patidāne telatthikassa ghataṃ pati dadāti, nisedhe paṭisedhanaṃ, nivattane paṭikkamati, sādisse patirūpakaṃ, patikaraṇe patikāro, ādāne patiggaṇhāti, patibodhe paṭivedho, paṭicce paccayo, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ.

'पति' (प्रति) हा उपसर्ग प्रतिगत (प्रत्यक्ष), प्रतिलोम (विरुद्ध), प्रतिनिधी, प्रतिदान (परत देणे), निषेध, निवर्तन (मागे फिरणे), सादृश्य (सारखेपणा), प्रतिकरण (प्रतिकार), आदान (स्वीकारणे), प्रतिबोध (प्रतिवेध/आकलन), प्रतीत्य (प्रत्यय/कारण), लक्षण, इत्थंभूताख्यान (विशिष्ट स्थितीचे वर्णन), भाग आणि वीप्सा (वारंवारता) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. प्रतिगत अर्थामध्ये 'पच्चक्खं' (प्रत्यक्ष); प्रतिलोम अर्थामध्ये 'पतिसोतं' (प्रवाहाच्या विरुद्ध); प्रतिनिधी अर्थामध्ये 'आचरियतो पति सिस्सो' (आचार्यांच्या ऐवजी शिष्य); प्रतिदान अर्थामध्ये 'तेलत्थिकस्स घतं पति ददाति' (तेलाच्या बदल्यात तूप देतो); निषेध अर्थामध्ये 'पटिसेधनं' (प्रतिषेध); निवर्तन अर्थामध्ये 'पटिक्कमति' (मागे फिरतो); सादृश्य अर्थामध्ये 'पतिरूपकं' (प्रतिरूपक); प्रतिकरण अर्थामध्ये 'पतिकारो' (प्रतिकार); आदान अर्थामध्ये 'पतिग्गण्हाति' (स्वीकारतो); प्रतिबोध अर्थामध्ये 'पटिवेधो' (प्रतिवेध); प्रतीत्य अर्थामध्ये 'पच्चयो' (प्रत्यय/कारण); आणि लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये पूर्वीप्रमाणेच (समजावे).

Suiti sobhana suṭṭhusammā samiddhi sukhatthādīsu. Sobhane sugandho, suṭṭhusammādatthesu suṭṭhu gato sugato, sammā gatotipi sugato, samiddhiyaṃ subhikkhaṃ, sukhatthe sukaro.

'सु' हा उपसर्ग शोभन (सुंदर), सुष्ठु (चांगले), सम्यक (योग्य प्रकारे), समृद्धी आणि सुख (सुलभ) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. शोभन अर्थामध्ये 'सुगन्धो' (सुगंध); सुष्ठु आणि सम्यक अर्थांमध्ये 'सुट्ठु गतो सुगतो' (चांगल्या प्रकारे गेलेले ते सुगत) किंवा 'सम्मा गतोतिपि सुगतो' (योग्य प्रकारे गेलेले ते सुगत); समृद्धी अर्थामध्ये 'सुभिक्खं' (सुभिक्ष); आणि सुख (सुलभ) अर्थामध्ये 'सुकरो' (करणे सोपे असलेले) असे रूप होते.

Āiti [Pg.130] abhimukhabhāvu’ddhakamma mariyādā’bhividhi patti’cchāparissajana ādikammaggahaṇa nivāsa samīpa’vhānādīsu. Abhimukhabhāve āgacchati, uddhakamme ārohati, mariyādāyaṃ āpabbatā khettaṃ, abhividhimhi ākumāraṃ yaso kaccāyanassa, pattiyaṃ āpattimāpanno, icchāyaṃ ākaṅkhā, parissajane āliṅganaṃ, ādikamme ārambho, gahaṇe ādīyati ālambati, nivāse āvasatho, samīpe āsannaṃ, avhāne āmantesi.

'आ' हा उपसर्ग अभिमुखभाव (समोर येणे), उर्ध्वकर्म (वर जाणे), मर्यादा, अभिविधी (व्याप्ती), प्राप्ती, इच्छा, आलिंगन, आदिकर्म (आरंभ), ग्रहण (स्वीकारणे), निवास, समीप (जवळ) आणि आव्हान (बोलावणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अभिमुखभाव अर्थामध्ये 'आगच्छति' (येतो); उर्ध्वकर्म अर्थामध्ये 'आरोhति' (वर चढतो); मर्यादा अर्थामध्ये 'आपब्बता खेत्तं' (पर्वतापर्यंत शेत); अभिविधी अर्थामध्ये 'आकुमारं यसो कच्चायनस्स' (कच्चायनाची कीर्ती बालकांपर्यंत पसरली आहे); प्राप्ती अर्थामध्ये 'आपत्तिमापन्नो' (आपत्तीला प्राप्त झालेला); इच्छा अर्थामध्ये 'आकङ्खा' (आकांक्षा); आलिंगन अर्थामध्ये 'आलिङ्गनं' (आलिंगन); आदिकर्म अर्थामध्ये 'आरम्भो' (आरंभ); ग्रहण अर्थामध्ये 'आदीयति' (स्वीकारतो) किंवा 'आलम्बति' (आलंबन करतो); निवास अर्थामध्ये 'आवसथो' (निवासस्थान); समीप अर्थामध्ये 'आसन्नं' (जवळ असलेले); आणि आव्हान अर्थामध्ये 'आमन्तेसि' (आमंत्रित केले/बोलावले) असे रूप होते.

Atiiti abhikkamanā’tikkantā’tisaya bhusatthādīsu. Atikkamane atirocati amhehi, atīto, atikkante accantaṃ, atisaye atikusalo, bhusatthe atikkodho ativuddhi.

'अति' हा उपसर्ग अतिक्रमण (उल्लंघन/श्रेष्ठ असणे), अतिक्रांत (गेलेला काळ), अतिशय आणि भृशार्थ (तीव्रता) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अतिक्रमण अर्थामध्ये 'अतिरोचति अम्हेहि' (तो आमच्यापेक्षा अधिक शोभतो) आणि 'अतीतो' (अतीत/गेलेला); अतिक्रांत अर्थामध्ये 'अच्चन्तं' (अत्यंत); अतिशय अर्थामध्ये 'अतिकुसलो' (अतिशय कुशल); आणि भृशार्थ अर्थामध्ये 'अतिक्कोधो' (अतिशय क्रोध) व 'अतिवुद्धि' (अतिवृद्धी) असे रूप होते.

Apiiti sambhāvanā’pekkhā samuccaya garaha pañhādīsu. Sambhāvanāyaṃ api dibbesu kāmesu, merumpi vinivijjhitvā gaccheyya, apekkhāyaṃ ayampi dhammo aniyato, samuccaye itipi arahaṃ, antampi antaguṇampi ādāya, garahe api amhākaṃ paṇḍitaka, pañhe api bhante bhikkhaṃ labhittha.

'अपि' हा शब्द संभावना (शक्यता), अपेक्षा, समुच्चय, गर्हा (निंदा) आणि प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. संभावना अर्थामध्ये 'अपि दिब्बेसु कामेसु' (दिव्य कामांमध्ये देखील) किंवा 'मेरुम्पि विनिविज्झित्वा गच्छेय्य' (मेरू पर्वतालाही भेदून जाऊ शकेल); अपेक्षा अर्थामध्ये 'अयम्पि धम्मो अनियतो' (हा धर्म देखील अनियत आहे); समुच्चय अर्थामध्ये 'इतिपि अरहं' (या कारणाने देखील ते अर्हत आहेत) किंवा 'अन्तम्पि अन्तगुणम्पि आदाय' (आतडे आणि आतड्याचे वेष्टन देखील घेऊन); गर्हा अर्थामध्ये 'अपि अम्हाकं पण्डितक' (अरे आमच्या पंडिता!); आणि प्रश्न अर्थामध्ये 'अपि भन्ते भिक्खं लभित्थ' (भन्ते, आपल्याला भिक्षा मिळाली का?) असे रूप होते.

Apaiti apagata garaha vajjana pūjā padussanādīsu. Apagate apamāno apeto, garahe apagabbho, vajjane apasālāya āyanti vāṇijā, pūjāyaṃ vuddhāpacāyī, padussane aparajjhati.

'अप' हा उपसर्ग अपगत (दूर गेलेले), गर्हा (निंदा), वर्जन (वगळणे), पूजा (आदर) आणि प्रदूषण (अपराध) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अपगत अर्थामध्ये 'अपमानो' (अपमान) किंवा 'अपेतो' (दूर गेलेला); गर्हा अर्थामध्ये 'अपगब्भो' (गर्भाशयात न येणारा); वर्जन अर्थामध्ये 'अपसालाय आयन्ति वाणिजा' (शाळेला वगळून व्यापारी येतात); पूजा अर्थामध्ये 'वुद्धापचायी' (वृद्धांचा आदर करणारा); आणि प्रदूषण (अपराध) अर्थामध्ये 'अपरज्झति' (अपराध करतो) असे रूप होते.

Upaiti upagamana samīpū’papatti sādissā’dhikū’paribhāvā’nasana dosakkhāna saññā pubbakamma pūjā gayhākāra bhusatthādīsu. Upagamane nisinnaṃ vā upanisīdeyya, samīpe upanagaraṃ, upapattiyaṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, atha vā upapatti yutti, yathā [Pg.131]– upapattito ikkhatīti upekkhā, sādisse upamānaṃ upamā, adhike upa khāriyaṃ doṇo, uparibhāve upasampanno, anasane upavāso, dosakkhāne paraṃ upapadati, saññāyaṃ upadhā upasaggo, pubbakamme upakkamo upakāro, pūjāyaṃ buddhupaṭṭhāko, mātupaṭṭhānaṃ, gayhākāre soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, bhusatthe upādānaṃ, upāyāso, upanissayoti. Iti anekatthā hi upasaggā.

'उप' हा उपसर्ग उपगमन (जवळ जाणे), समीप (जवळ), उपपत्ती (जन्म किंवा युक्ती), सादृश्य (सारखेपणा), अधिक, उपरिभाव (पूर्णत्व), अनशन (उपवास), दोषाख्यान (दोष दाखवणे), संज्ञा (पारिभाषिक शब्द), पूर्वकर्म (उद्योग/उपकार), पूजा (सेवा), गृह्याकार (प्रकटीकरण) आणि भृशार्थ (तीव्रता) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. उपगमन अर्थामध्ये 'निसिन्नं वा उपनिसीदेय्य' (बसलेल्याच्या जवळ बसावे); समीप अर्थामध्ये 'उपनगरं' (उपनगर); उपपत्ती (जन्म) अर्थामध्ये 'सग्गं लोकं उपपज्जति' (स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो), किंवा उपपत्ती म्हणजे युक्ती (कारण), जसे की - 'उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा' (युक्तियुक्तपणे पाहणे म्हणजे उपेक्षा); सादृश्य अर्थामध्ये 'उपमानं' (उपमान) किंवा 'उपमा' (उपमा); अधिक अर्थामध्ये 'उप खारियं दोणो' (खारीपेक्षा द्रोण अधिक आहे); उपरिभाव अर्थामध्ये 'उपसम्पन्नो' (उपसंपदा प्राप्त झालेला); अनशन अर्थामध्ये 'उपवासो' (उपवास); दोषाख्यान अर्थामध्ये 'परं उपपदति' (दुसऱ्याला दोष लावतो); संज्ञा अर्थामध्ये 'उपधा' किंवा 'उपसग्गो' (उपसर्ग); पूर्वकर्म अर्थामध्ये 'उपक्कमो' (उपक्रम) किंवा 'उपकारो' (उपकार); पूजा (सेवा) अर्थामध्ये 'बुद्धुपट्ठाको' (बुद्ध-उपस्थापक) किंवा 'मातुपट्ठानं' (मातेची सेवा); गृह्याकार अर्थामध्ये 'सोचेय्यपच्चुपट्ठानं' (शुचितेचे प्रकटीकरण); आणि भृशार्थ अर्थामध्ये 'उपादानं' (उपादान), 'उपायआसो' (उपायास) व 'उपनिस्सयो' (उपनिषय) असे रूप होते. अशा प्रकारे उपसर्ग खरोखरच अनेक अर्थांचे वाचक असतात.

Vuttañca –

आणि म्हटले आहे की –

‘‘Upasagga nipātā ca, paccayā ca ime tayo;

Nekenekatthavisayā, iti neruttikābravu’’nti.

"उपसर्ग, निपात आणि प्रत्यय हे तिन्ही अनेक अर्थांचे विषय असणारे आहेत, असे निरुक्तकारांनी (व्याकरणकारांनी) म्हटले आहे."

Tattha upasaggānaṃ nāmākhyātavisesakattā liṅgasaññāyaṃ aniyamena syādimhi sampatte tesaṃ saṅkhyākammādibhedābhāvā tehi paṭhamekavacanameva bhavati.

त्यामध्ये, उपसर्गांचे कार्य नाम आणि आख्यात (क्रियापद) यांचे विशेषण करणे हे असल्यामुळे, लिंगसंज्ञेच्या अंतर्गत अनियंत्रितपणे 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय प्राप्त झाले असता, त्यांच्यामध्ये संख्या, कर्म इत्यादी भेद नसल्यामुळे त्यांच्यापुढे केवळ प्रथमेचे एकवचनच लागते.

‘‘Lopa’’nti vattamāne

'लोप' (लोप होतो) हा अधिकार चालू असताना:

282. Sabbāsamāvusopasagganipātādīhi ca.

२८२. "सब्बासमावुसोपसग्गनिपातादीहि च" (अर्थात: 'आवुसो' शब्द, उपसर्ग, निपात इत्यादींनंतर सर्व विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो).

Āvusosaddato, upasagganipātehi ca sabbāsaṃ parāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Ādisaddena kvaci suttapadādīhi ca. Ettha ca āvusotimassa visuṃ gahaṇaṃ sasaṅkhyattadīpanatthanti daṭṭhabbaṃ.

'आवुसो' शब्दापासून, तसेच उपसर्ग आणि निपातांपासून पुढील सर्व विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो. 'आदि' शब्दाने काही ठिकाणी सूत्रपदांनंतरही लोप होतो. येथे 'आवुसो' या शब्दाचे स्वतंत्र ग्रहण हे तो संख्यायुक्त (सविभक्तिक) असल्याचे दर्शवण्यासाठी आहे, असे समजावे.

Upeccatthaṃ sajjantīti, upasaggā hi pādayo;

Cādī padādimajjhante, nipātā nipatantiti.

"धातूच्या अर्थाच्या जवळ जाऊन त्याला विशिष्ट अर्थ प्राप्त करून देतात म्हणून 'प' (प्र) इत्यादींना 'उपसर्ग' म्हणतात; आणि 'च' इत्यादी जे शब्दाच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी पडतात (येतात), त्यांना 'निपात' म्हणतात."

Paharaṇaṃ pahāro, evaṃ parābhavo, nivāso, nīhāro, uhāro, duhāro, saṃhāro, vihāro, avahāro, anuhāro, parihāro, adhihāro, abhihāro, patihāro, suhāro, āhāro, atihāro, apihāro, apahāro[Pg.132], upahāro. Paharati, parābhavati, nivasati, nīharati, uddharati iccādi yojetabbaṃ.

प्रहार करणे म्हणजे 'पहारो' (प्रहार); याचप्रमाणे पराभवो (पराभव), निवासो (निवास), नीहारो (बाहेर काढणे), ऊहारो (वर उचलणे), दुहारो (कठीणपणे हरण करणे), संहारो (संहार), विहारो (विहार), अवहारो (अपहार), अनुहारो (अनुकरण), परिहारो (परिहार), अधिहारो (अधिहार), अभिहारो (अभिहार), पतिहारो (प्रतिहार), suहारो (सुहार), आहारो (आहार), अतिहारो (अतिहार), अपिहारो (अपिहार), अपहारो (अपहार) आणि उपहारो (उपहार) हे शब्द बनतात. तसेच 'पहरति' (प्रहार करतो), 'पराभवति' (पराभूत होतो), 'निवसति' (निवास करतो), 'नीहरति' (बाहेर काढतो), 'उद्धरति' (वर काढतो) इत्यादी क्रियापदे जोडावीत.

Dhātvatthaṃ bādhate koci, koci tamanuvattate;

Tamevañño viseseti, upasaggagatī tidhā.

"काही उपसर्ग धातूच्या मूळ अर्थाला बाध आणतात (बदलतात), काही मूळ अर्थाचेच अनुकरण करतात, तर काही मूळ अर्थाला विशेष बनवतात; अशा प्रकारे उपसर्गांची गती (कार्य) तीन प्रकारची असते."

Opasaggikapadaṃ niṭṭhitaṃ.

उपसर्गांचे प्रकरण (औपसर्गिक पद) समाप्त झाले.

Nepātikapada

निपातांचे प्रकरण (नैपातिक पद).

Samuccayavikappanapaṭisedhapūraṇādiatthaṃ asatvavācakaṃ nepātikaṃ padaṃ.

समुच्चय (एकत्र करणे), विकल्प (पर्याय), प्रतिषेध (नकार/मज्जाव) आणि पूरण (वाक्य पूर्ण करणे) इत्यादी अर्थ असणारे आणि द्रव्यवाचक नसलेले (अद्रव्यवाचक) पद म्हणजे 'निपात' होय.

Tatra caiti samuccayā’nvācaye’tarītarayogasamāhārā’vadhāraṇādīsu.

त्यामध्ये 'च' हा निपात समुच्चय, अन्वाचय (दुय्यम संबंध), इतरेतरयोग (परस्पर संबंध), समाहार (समूह) आणि अवधारण (निश्चय) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो.

Vāiti vikappanū’pamāna samuccaya vavatthitavibhāsāsu.

'वा' हा निपात विकल्प (पर्याय), उपमान (तुलना), समुच्चय आणि व्यवस्थित विभाषा (नियमबद्ध पर्याय) या अर्थांमध्ये वापरला जातो.

Na no mā a alaṃ halaṃ iccete paṭisedhanatthe.

'न', 'नो', 'मा', 'अ', 'अलं' आणि 'हलं' हे निपात प्रतिषेध (नकार/मज्जाव) या अर्थामध्ये वापरले जातात.

Alaṃ pariyatti bhūsanesu ca.

'अलं' हा निपात पर्याप्तता (पुरेसे असणे) आणि भूषण (अलंकार) या अर्थांमध्येही वापरला जातो.

Pūraṇatthaṃ duvidhaṃ atthapūraṇaṃ padapūraṇañca.

पूरणार्थ (वाक्य किंवा अर्थ पूर्ण करणे) दोन प्रकारचा असतो: अर्थपूरण (अर्थ पूर्ण करणे) आणि पदपूरण (शब्द किंवा पाद पूर्ण करणे).

Tattha atha khalu vata vatha atho assu yagghe hi carahi naṃ taṃ vā ca tuva vo pana have kīva ha tato yathā sudaṃ kho ve haṃ enaṃ seyyathidaṃ iccevamādīni padapūraṇāni.

त्यामध्ये अथ, खलु, वत, वथ, अथो, अस्सु, यग्घे, हि, carहि, नं, तं, वा, च, तुव, वो, पन, हवे, कीव, ह, ततो, यथा, सुदं, खो, वे, हं, एनं, सेय्यथिदं इत्यादी पदपूरक (शब्द पूर्ण करणारे) निपात आहेत.

Tattha – athaiti pañhā’nantariyā’dhikārādīsu ca.

त्यामध्ये - 'अथ' हा निपात प्रश्न, आनंतर्य (लगेचच नंतर घडणे), अधिकार (प्रकरण) इत्यादी अर्थांमध्येही वापरला जातो.

Khaluiti paṭisedhā’vadhāraṇa pasiddhīsu ca.

'खलु' हा निपात प्रतिषेध (नकार), अवधारण (निश्चय) आणि प्रसिद्धी इत्यादी अर्थांमध्येही वापरला जातो.

Vataiti ekaṃsa khedā’nukampasaṅkappesu ca.

'वत' हा निपात एकांश (निश्चितता), खेद, अनुकंपा (दया) आणि संकल्प इत्यादी अर्थांमध्येही वापरला जातो.

Athoiti anvādese ca.

'अथो' हा निपात अन्वादेश (पुन्हा निर्देश करणे) या अर्थामध्येही वापरला जातो.

Hiiti [Pg.133] hetu avadhāraṇesu ca.

'हि' हा निपात हेतू (कारण) आणि अवधारण (निश्चय) इत्यादी अर्थांमध्येही वापरला जातो.

Tuiti visesa hetu nivattanādīsu ca.

'तु' हा निपात विशेष, हेतू आणि निवर्तन (मागे फिरणे) इत्यादी अर्थांमध्येही वापरला जातो.

Panaiti visesepi.

'पन' हा निपात विशेष अर्थामध्येही वापरला जातो.

Have, veiccete ekaṃsatthepi.

'हवे' आणि 'वे' हे निपात एकांश (निश्चितता) या अर्थामध्येही वापरले जातात.

Haṃiti visāda sambhamesupi.

'हं' हा निपात विषाद (दुःख) आणि संभ्रम (घाई/गोंधळ) या अर्थांमध्येही वापरला जातो.

Seyyathidanti taṃ katamanti atthepi.

'सेय्यथिदं' हा निपात 'तं कतमं' (ते कोणते/म्हणजेच) या अर्थामध्येही वापरला जातो.

Atthapūraṇaṃ duvidhaṃ vibhattiyuttaṃ, avibhattiyuttañca.

अर्थपूरण दोन प्रकारचे असते: विभक्तियुक्त (विभक्ती प्रत्यय लागलेले) आणि अविभक्तियुक्त (विभक्ती प्रत्यय नसलेले).

Atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāyaṃ.

'अत्थि', 'सक्का' आणि 'लब्भा' हे निपात प्रथमा विभक्तीच्या अर्थामध्ये वापरले जातात.

Āvuso ambho hambho re are hare jeiccete āmantane.

'आवुसो', 'अम्भो', 'हम्भो', 'रे', 'अरे', 'हरे' आणि 'जे' हे निपात आमंत्रण (संबोधन) अर्थामध्ये वापरले जातात.

Divā bhiyyo namo iccete paṭhamāyaṃ, dutiyāyañca.

'दिवा', 'भिय्यो' आणि 'नमो' हे निपात प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तीच्या अर्थामध्ये वापरले जातात.

Sayaṃ sāmaṃ saṃ sammā kinti iccete tatiyatthe, soto dhāpaccayantā ca. Suttaso padaso aniccato dukkhato ekadhā dvidhā iccādi.

'सयं', 'सामं', 'सं', 'सम्मा' आणि 'किन्ति' हे निपात तृतीया विभक्तीच्या अर्थामध्ये वापरले जातात, तसेच 'सो' आणि 'धा' प्रत्ययाने संपणारे शब्दही; जसे की - सुत्तसो (सूत्रांनुसार), पदसो (पदांनुसार), अनिच्चतो (अनित्यतेने), दुक्खतो (दुःखाने), एकधा (एका प्रकारे), द्विधा (दोन प्रकारे) इत्यादी.

Tave tuṃpaccayantā catutthiyā, kātave dātave kātuṃ kāretuṃ dātuṃ dāpetuṃ iccādi.

चतुर्थीच्या अर्थात 'तवे' आणि 'तुं' प्रत्ययान्त शब्द असतात; जसे - 'कातवे' (करण्यासाठी), 'दातवे' (देण्यासाठी), 'कातुं' (करण्यासाठी), 'कारेतुं' (करवून घेण्यासाठी), 'दातुं' (देण्यासाठी), 'दापेतुं' (देववण्यासाठी) इत्यादी.

So topaccayantā pañcamiyatthe, dīghaso oraso rājato vā corato vā iccādi.

पंचमीच्या अर्थात 'सो' आणि 'तो' प्रत्ययान्त शब्द असतात; जसे - 'दीघसो' (लांबीने), 'ओरसो' (छातीपासून/स्वतःचा), 'राजतो' (राजाकडून) किंवा 'चोरतो' (चोराकडून) इत्यादी.

To sattamyatthepi, trathādipaccayantā ca. Ekato purato pacchato passato piṭṭhito pādato sīsato aggato mūlato yatra yattha yahiṃ tatra tattha tahiṃ tahaṃ iccādi.

सप्तमीच्या अर्थातही 'तो' प्रत्यय होतो, तसेच 'त्र', 'थ' इत्यादी प्रत्ययान्त शब्दही सप्तमीच्या अर्थात असतात; जसे - 'एकतो' (एका बाजूला), 'पुरतो' (पुढे), 'पच्छतो' (मागे), 'पस्सतो' (बाजूला), 'पिट्ठितो' (पाठीमागे), 'पादतो' (पायाशी), 'सीसतो' (डोक्याशी), 'अग्गतो' (टोकावर), 'मूलतो' (मुळाशी), 'यत्र', 'यत्थ', 'यहिं', 'तत्र', 'तत्थ', 'तहिं', 'तहं' इत्यादी.

Samantā sāmantā parito abhito samantato ekajjhaṃ ekamantaṃ heṭṭhā upari uddhaṃ adho tiriyaṃ sammukhā [Pg.134] parammukhā āvi raho tiro uccaṃ nīcaṃ anto antarā ajjhattaṃ bahiddhā bāhirā bāhiraṃ bahi oraṃ pāraṃ ārā ārakā pacchā pure huraṃ pecca iccete sattamiyā.

'समन्ता' (सर्व बाजूंनी), 'सामन्ता' (जवळ), 'परितो' (भोवती), 'अभितो' (समोर/भोवती), 'समन्ततो' (सर्व बाजूंनी), 'एकज्झं' (एकत्र), 'एक मन्तं' (एका बाजूला), 'हेट्ठा' (खाली), 'उपरि' (वर), 'उद्धं' (वरच्या दिशेला), 'अधो' (खाली), 'तिरियं' (तिरपे/आडवे), 'सम्मुखा' (समोर), 'परम्मुखा' (पाठ फिरवून), 'आवि' (प्रकटपणे), 'रहो' (गुपचूप/एकांतात), 'तिरो' (पलीकडे/आड), 'उच्चं' (उंच), 'नीचं' (नीच/खाली), 'अन्तो' (आत), 'अन्तरा' (मध्ये), 'अज्झत्तं' (अध्यात्म/स्वतःच्या आत), 'बहिद्धा' (बाहेर), 'बाहिरा' (बाहेरून), 'बाहिरं' (बाहेर), 'बहि' (बाहेर), 'ओरं' (अलीकडे), 'पारं' (पलीकडे), 'आरा' (दूर), 'आरका' (दूरवर), 'पच्छा' (नंतर/मागे), 'पुरे' (पूर्वी/पुढे), 'हुरं' (परलोकात), 'पेच्च' (मृत्यूनंतर) हे सर्व शब्द सप्तमीच्या अर्थात आहेत.

Sampati āyati ajja aparajju parajja suve sve parasuve hiyyo pare sajju sāyaṃ pāto kālaṃ kallaṃ divā nattaṃ niccaṃ satataṃ abhiṇhaṃ abhikkhaṇaṃ muhuṃ muhuttaṃ bhūtapubbaṃ purā yadā tadā kadā iccādayo kālasattamiyā. Iti vibhattiyuttāni.

'सम्पति' (आता), 'आयति' (भविष्यात), 'अज्ज' (आज), 'अपरज्जु' (दुसऱ्या दिवशी), 'परज्ज' (परवा), 'सुवे' किंवा 'स्वे' (उद्या), 'परसुवे' (तेरवा), 'हिय्यो' (काल), 'परे' (नंतर), 'सज्जु' (लगेच), 'सायं' (संध्याकाळी), 'पातो' (सकाळी), 'कालं' (वेळीच), 'कल्लं' (योग्य वेळी/पहाटे), 'दिवा' (दिवसा), 'नत्तं' (रात्री), 'निच्चं' (नेहमी), 'सततं' (सतत), 'अभिण्हं' (वारंवार), 'अभिक्खणं' (पुन्हा पुन्हा), 'मुहुं' (क्षणोक्षणी), 'मुहुत्तं' (क्षणभर), 'भूतपुब्बं' (पूर्वी घडलेले), 'पुरा' (पूर्वी), 'यदा' (जेव्हा), 'तदा' (तेव्हा), 'कदा' (केव्हा) इत्यादी काळाचे वाचक असणारे सप्तमीच्या अर्थातील शब्द आहेत. याप्रमाणे विभक्तीशी युक्त असणारे शब्द संपले.

Avibhattiyuttesu ca appeva appevanāma nu iccete saṃsayatthe.

आणि विभक्ती नसलेल्या शब्दांमध्ये 'अप्पेव', 'अप्पेवनाम' आणि 'नु' हे शब्द संशयाच्या (शंकेच्या) अर्थात वापरले जातात.

Addhā aññadatthu taggha jātu kāmaṃ sasakkaṃiccete ekaṃsatthe.

'अद्धा', 'अञ्ञदत्थु', 'तग्घ', 'जातु', 'कामं', 'ससक्कं' हे शब्द निश्चित अर्थ दर्शवण्यासाठी (निश्चितपणे या अर्थी) वापरले जातात।

Evaiti avadhāraṇe.

'एव' हा शब्द अवधारण (निश्चय किंवा मर्यादा) दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Kaccinu’kinnunanukathaṃ kiṃsu kiṃiccete pucchanatthe.

'कच्चिनु', 'किन्नु', 'ननु', 'कथं', 'किंसु', 'किं' हे शब्द प्रश्न विचारण्याच्या अर्थी वापरले जातात।

Evaṃ iti itthaṃ iccete nidassane.

'एवं', 'इति', 'इत्थं' हे शब्द निर्देश किंवा उदाहरण दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Iti hetu vākyaparisamattīsu ca.

'इति' हा शब्द कारण आणि वाक्य समाप्ती दर्शवण्यासाठी देखील वापरला जातो।

Yāva tāva yāvatā tāvatā kittāvatā ettāvatā kīva iccete paricchedanatthe.

'याव', 'ताव', 'यावता', 'तावता', 'कित्तावता', 'एत्तावता', 'कीव' हे शब्द मर्यादा किंवा प्रमाण (परिच्छेद) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Evaṃ sāhu lahu opāyikaṃ patirūpaṃ āma sādhu iti sampaṭicchanatthe.

'एवं', 'साहू', 'लहू', 'ओपायिकं', 'पतिरूपं', 'आम', 'साधु' हे शब्द स्वीकृती (संमती) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Yathā tathā yatheva tatheva evaṃ evameva evamevaṃ evampi yathāpi seyyathāpi seyyathāpināma viya iva yathariva tathariva yathānāma tathānāma yathāhi tathāhi yathācatathāca iccete paṭibhāgatthe.

'यथा', 'तथा', 'यथेव', 'तथेव', 'एवं', 'एवमेव', 'एवमेवं', 'एवम्पि', 'यथापि', 'सेय्यथापि', 'सेय्यथापिनाम', 'विय', 'इव', 'यथरिव', 'तथरिव', 'यथानाम', 'तथानाम', 'यथाहि', 'तथाहि', 'यथा च तथा च' हे शब्द सादृश्य किंवा तुलना दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Yathāiti [Pg.135] yoggatā vicchā padatthānativattanidassanesu ca.

'यथा' हा शब्द योग्यता, वीप्सा (पुनरावृत्ती), पदार्थाचे अनतिक्रमण आणि निर्देश दर्शवण्यासाठी देखील वापरला जातो।

Evaṃiti upadesa pañhādīsu ca.

'एवं' हा शब्द उपदेश, प्रश्न इत्यादी दर्शवण्यासाठी देखील वापरला जातो।

Kiñcāpiiti anuggahatthe.

'किञ्चापि' हा शब्द अनुग्रह दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Ahoiti garaha pasaṃsana patthanesu ca.

'अहो' हा शब्द निंदा, प्रशंसा आणि प्रार्थना दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Nāmaiti garaha pasaṃsana saññā pañhesu ca.

'नाम' हा शब्द निंदा, प्रशंसा, संज्ञा (नाव) आणि प्रश्न दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Sādhuiti pasaṃsana yācanesu ca.

'साधु' हा शब्द प्रशंसा आणि याचना दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Iṅgha handa iccete codanatthe.

'इङ्घ' आणि 'हन्द' हे शब्द प्रेरणा किंवा प्रोत्साहन दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Sādhu suṭṭhu evametanti anumodane.

'साधु', 'सुट्ठु', 'एवमेतं' हे शब्द अनुमोदन दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Kiraiti anussavaṇa assaddheyyesu.

'किर' हा शब्द ऐकीव माहिती आणि अविश्वासार्हता दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Nūnaiti anumānā’nussaraṇa parivitakkanesu.

'noun' हा शब्द अनुमान, स्मरण आणि विचार दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Kasmāiti kāraṇapucchane.

'कस्मा' हा शब्द कारण विचारण्यासाठी वापरला जातो।

Yasmā tasmā tathāhi tena iccete kāraṇacchedanatthe.

'यस्मा', 'तस्मा', 'तथाहि', 'तेन' हे शब्द कारणाचा निर्णय किंवा स्पष्टीकरण दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Saha saddhiṃ samaṃ amāiti samakriyāyaṃ.

'सह', 'सद्धिं', 'समं', 'अमा' हे शब्द समान क्रिया (सोबत असणे) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Vinā riteiti vippayoge.

'विना' आणि 'रिते' हे शब्द वियोग (विरहित असणे) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Nānā puthu bahuppakāre.

'नाना' आणि 'पुथु' हे शब्द विविध प्रकार दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Puthu visuṃ asaṅghāte ca.

'पुथु' आणि 'विसुं' हे शब्द असंघात (वेगळे असणे) दर्शवण्यासाठी देखील वापरले जातात।

Duṭṭhu ku jigucchāyaṃ.

'दुट्ठु' आणि 'कु' हे शब्द घृणा किंवा तिरस्कार दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Puna appaṭhame.

'पुन' हा शब्द अपूर्व किंवा पुन्हा (अप्रथम) दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Kathañci kicchatthe ca.

'कथञ्चि' हा शब्द कष्टाने किंवा कठीणतेने या अर्थी देखील वापरला जातो।

Dhā kkhattuṃ sakiñca saṅkhyāvibhāge.

'धा', 'क्खत्तुं' आणि 'सकिं' हे शब्द संख्या विभाग दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Īsakaṃ [Pg.136] appatthe.

'ईसकं' हा शब्द अल्प किंवा थोड्या अर्थी वापरला जातो।

Saṇikaṃ mandatthe.

'सणिकं' हा शब्द हळूहळू किंवा मंद अर्थी वापरला जातो।

Khippaṃ araṃ lahu āsuṃ tuṇṇaṃ aciraṃ sīghatthe.

'खिप्पं', 'अरं', 'लहू', 'आसुं', 'तुण्णं', 'अचिरं' हे शब्द शीघ्र किंवा लवकर या अर्थी वापरले जातात।

Ciraṃ cirassaṃ dīghakāle.

'चिरं' आणि 'चिरस्सं' हे शब्द दीर्घकाळ दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Ce yadi saṅkāvaṭṭhāne.

'चे' आणि 'यदि' हे शब्द शंका किंवा अट दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Dhuvaṃ thirāvadhāraṇesu.

'धुवं' हा शब्द स्थिरता आणि निश्चय दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Hā visāde.

'हा' हा शब्द विषाद (खेद) दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Tuṇhī abhāsane.

'तुण्ही' हा शब्द न बोलणे (मौन) दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Sacchi paccakkhe.

'सच्छि' हा शब्द प्रत्यक्ष दर्शवण्यासाठी वापरला जातो।

Musā micchā alikaṃ asacce.

'मुसा', 'मिच्छा', 'अलिकं' हे शब्द असत्य दर्शवण्यासाठी वापरले जातात।

Suvatthi āsīsatthe iccādi.

'सुवत्थि' हा शब्द आशीर्वाद इत्यादी अर्थी वापरला जातो।

Tuna tvāna tvāpaccayantā ussukkanatthe bhavanti.

'तुन', 'त्वान' आणि 'त्वा' हे प्रत्ययान्त शब्द उत्सुकता किंवा तत्परता दर्शवण्यासाठी असतात।

Yathā – passituna passiya passitvāna passitvā disvā disvānadassetvā dātuna datvāna datvā upādāya dāpetvā viññāpetvā viceyya vineyya nihacca samecca apecca upecca ārabbha āgamma iccādi.

जसे की – पस्सितुन, पस्सिय, पस्सित्वान, पस्सित्वा, दिस्वा, दिस्वान, दस्सेत्वा, दातुन, दत्वान, दत्वा, उपादाय, दापेत्वा, विञ्ञापेत्वा, विचेय्य, विनेय्य, निहच्च, समेच्च, अपेच्च, उपेच्च, आरब्भ, आगम्म इत्यादी।

Evaṃ nāmākhyātopasaggavinimuttaṃ yadabyayalakkhaṇaṃ, taṃ sabbaṃ nipātapadanti veditabbaṃ.

अशा प्रकारे, नाम, आख्यात (क्रियापद) आणि उपसर्ग यांपासून मुक्त असलेले जे अव्यय लक्षण आहे, ते सर्व 'निपात पद' म्हणून जाणावे।

Vuttañca –

आणि म्हटले आहे की –

‘‘Muttaṃ padattayā yasmā, tasmā nipatatyantarā;

Nepātikanti taṃ vuttaṃ, yaṃ abyaya salakkhaṇa’’nti.

"ज्या अर्थी ते तीन पदांपासून (नाम, आख्यात, उपसर्ग) मुक्त आहे आणि वाक्याच्या मध्ये येते, त्या अर्थी त्याला 'निपातिक' म्हटले जाते, जे अव्यय लक्षणाचे असते."

Nepātikapadaṃ niṭṭhitaṃ.

निपातिक पद समाप्त झाले।

Pulliṅgaṃ itthiliṅgañca, napuṃsakamathāparaṃ;

Tiliṅgañca aliṅgañca, nāmikaṃ pañcadhā ṭhitaṃ.

पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग, त्रिलिंग आणि अलिंग अशा पाच प्रकारे नाम (नामिक) विभागलेले आहे।

Iti padarūpasiddhiyaṃ nāmakaṇḍo dutiyo.

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' मधील नामकांड हा दुसरा अध्याय समाप्त झाला।

3. Kārakakaṇḍa

३. कारककांड

Atha [Pg.137] vibhattīnamatthabhedā vuccante.

आता विभक्तींचे अर्थभेद सांगितले जात आहेत।

Tattha ekampi atthaṃ kammādivasena, ekattādivasena ca vibhajantīti vibhattiyo, syādayo. Tā pana paṭhamādibhedena sattavidhā.

त्यामध्ये, एकाच अर्थाला कर्म इत्यादींच्या द्वारे आणि एकवचन इत्यादींच्या द्वारे ज्या विभागतात, त्या 'विभक्ती' (सि-आदि प्रत्यय) होत। त्या प्रथमा इत्यादी भेदांनी सात प्रकारच्या आहेत।

Tattha kasmiṃ atthe paṭhamā?

तेथे कोणत्या अर्थात प्रथमा (विभक्ती) होते?

283. Liṅgatthe paṭhamā.

२८३. लिंगार्थात प्रथमा होते.

Liṅgatthābhidhānamatte paṭhamāvibhatti hoti.

केवळ लिंगार्थाचे अभिधान (कथन) करण्यासाठी प्रथमा विभक्ती होते.

Liṅgassa attho liṅgattho. Ettha ca līnaṃ aṅganti liṅgaṃ, apākaṭo avayavo, purisotiādīnañhi pakatippaccayādivibhāgakappanāya nipphāditānaṃ saddappatirūpakānaṃ nāmikapadānaṃ paṭhamaṃ ṭhapetabbaṃ pakatirūpaṃ apākaṭattā, avayavattā ca liṅganti vuccati. Atha vā visadāvisadobhayarahitākāravohārasaṅkhātena tividhaliṅgena sahitatthassa, tabbinimuttassupasaggādīnamatthassa ca līnassa gamanato, liṅganato vā liṅganti anvatthanāmavasena vā ‘‘dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavaṃ liṅga’’nti vacanato parasamaññāvasena vā liṅganti idha pāṭipadikāparanāmadheyyaṃ syādivibhatyantapadapakatirūpameva vuccatīti daṭṭhabbaṃ.

लिंगाचा अर्थ म्हणजे लिंगार्थ होय. आणि येथे 'लीन असलेले अंग' म्हणजे लिंग, म्हणजेच अप्रकट अवयव. कारण 'पुरिस' (पुरुष) इत्यादी शब्दांच्या प्रकृती-प्रत्यय इत्यादी विभागांच्या कल्पनेने निष्पन्न झालेल्या शब्दरूप नामिक पदांचे जे प्रथम ठेवले जाणारे प्रकृतीरूप असते, ते अप्रकट असल्यामुळे आणि अवयव असल्यामुळे 'लिंग' म्हटले जाते. अथवा, स्पष्ट आणि अस्पष्ट या दोन्ही आकारांनी रहित अशा व्यवहाराने युक्त असलेल्या त्रिविध लिंगाने युक्त असलेल्या अर्थाचे, आणि त्यापासून मुक्त असलेल्या उपसर्ग इत्यादींच्या अर्थाचे जे लीन (गुप्त) गमन किंवा सूचन होते, त्यावरून 'लिंग' अशा अन्वर्थक नावामुळे; किंवा 'धातू, प्रत्यय आणि विभक्ती यांनी रहित असलेला अर्थवान शब्द म्हणजे लिंग होय' या वचनानुसार परसंज्ञेवरून येथे 'लिंग' हे 'प्रातिपदिक' या दुसऱ्या नावाचे, 'सि' इत्यादी विभक्तींनी युक्त असलेल्या पदांचे प्रकृतीरूपच म्हटले जाते, असे समजावे.

Liṅgassattho nāma pabandhavisesākārena pavattamāne rūpādayo upādāya paññāpīyamāno tadaññānaññabhāvena anibbacanīyo samūhasantānādibhedo upādāpaññattisaṅkhāto ghaṭapaṭādivohārattho ca pathavīdhātuphassādīnaṃ sabhāvadhammānaṃ [Pg.138] kāladesādibhedabhinnānaṃ vijātiyavinivatto sajātiyasādhāraṇo yathāsaṅketamāropasiddho tajjāpaññattisaṅkhāto kakkhaḷattaphusanādisāmaññākāro ca.

लिंगाचा अर्थ म्हणजे: विशिष्ट प्रवाहाच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या रूप इत्यादींचा आश्रय करून प्रज्ञप्त केला जाणारा, त्यांच्याशी अनन्य किंवा अन्य भावाने अनिर्वचनीय असलेला, समूह आणि संतान इत्यादी भेदांनी युक्त असलेला, उपादाय-प्रज्ञप्ती (उपादा-पण्णत्ति) संज्ञक असलेला आणि घट, पट इत्यादी व्यावहारिक अर्थ; तसेच पृथ्वीधातू, स्पर्श इत्यादी स्वभावधर्मांचा, जे काळ, देश इत्यादी भेदांनी भिन्न आहेत, विजातीयांपासून व्यावृत्त असलेला, सजातीयांमध्ये समान असलेला, संकेतानुसार आरोपाने सिद्ध झालेला, तज्जा-प्रज्ञप्ती (तज्जा-पण्णत्ति) संज्ञक असलेला आणि कक्खळत्व (काठिण्य), स्पर्श इत्यादी सामान्य आकार होय.

So pana kammādisaṃsaṭṭho, suddho cāti duvidho. Tattha kammādīsu dutiyādīnaṃ vidhīyamānattā kammādisaṃsaggarahito liṅgasaṅkhyāparimāṇayutto, tabbinimuttupasaggādipadatthabhūto ca suddho saddattho idha liṅgattho nāma.

तो (अर्थ) कर्म इत्यादींशी संसृष्ट (मिश्रित) आणि शुद्ध अशा दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी, कर्म इत्यादींमध्ये द्वितीया इत्यादी विभक्तींचे विधान केले जात असल्यामुळे, कर्म इत्यादींच्या संसर्गाने रहित असलेला, लिंग, संख्या आणि परिमाणाने युक्त असलेला, आणि त्यापासून मुक्त असलेल्या उपसर्ग इत्यादी पदांचा अर्थ असलेला जो शुद्ध शब्दार्थ आहे, त्याला येथे 'लिंगार्थ' म्हटले जाते.

Yo pana ākhyātakitakataddhitasamāsehi vutto kammādisaṃsaṭṭho attho, sopi dutiyādīnaṃ puna attanā vattabbassa atthavisesassābhāvena avisayattā, liṅgatthamattassa sambhavato ca paṭhamāyeva visayo.

परंतु, आख्यात (क्रियापद), कृदंत (कितक), तद्धित आणि समास यांच्याद्वारे जो कर्म इत्यादींशी संसृष्ट अर्थ सांगितला जातो, तो देखील द्वितीया इत्यादी विभक्तींचा विषय होत नाही; कारण स्वतः पुन्हा सांगण्यासारखा कोणताही विशेष अर्थ शिल्लक राहत नसल्यामुळे आणि केवळ लिंगार्थाचाच संभव असल्यामुळे तो प्रथमेचाच विषय ठरतो.

Hoti cettha –

आणि याविषयी (पुढील श्लोक) आहे –

Paṭhamāvupasaggatthe, kesañcatthe nipātasaddānaṃ;

Liṅgādike ca suddhe-bhihite kammādiatthepi.

"उपसर्गाच्या अर्थात, काही निपात शब्दांच्या अर्थात, शुद्ध लिंग इत्यादींच्या अर्थात आणि अभिहित (कथित) कर्म इत्यादींच्या अर्थातही प्रथमा विभक्ती होते."

Saliṅge tāva – eso puriso, ete purisā, esā kaññā, etā kaññāyo, etaṃ cittaṃ, etāni cittāni.

प्रथम लिंगासह (सलिङ्ग) उदा. – एसो पुरिसो (हा पुरुष), एते पुरिसा (हे पुरुष), एसा कञ्ञा (ही कन्या), एता कञ्ञायो (ह्या कन्या), एतं चित्तं (हे चित्त), एतानि चित्तानि (ही चित्ते).

Sasaṅkhye – eko dve.

संख्येसहित (ससंख्ये) उदा. – एको (एक), द्वे (दोन).

Saparimāṇe – doṇo khārī āḷhakaṃ.

परिमाणासह (सपरिमाणे) उदा. – दोणो (द्रोण), खारी, आळहकं (आढक).

Liṅgādivinimutte sattāmatte – ca vā ha ahaṃ atthi sakkālabbhā iccādi.

लिंग इत्यादींपासून मुक्त असलेल्या केवळ अस्तित्वाच्या अर्थात (सत्तामात्रे) उदा. – च, वा, ह, अहं, अत्थि, सक्का, लब्भा इत्यादी.

‘‘Liṅgatthe paṭhamā’’ti adhikicca ‘‘ālapane cā’’ti ālapanatthe ca paṭhamā, abhimukhaṃ katvā lapanaṃ ālapanaṃ, āmantanaṃ avhānanti attho.

"लिंगार्थामध्ये प्रथमा होते" या अधिकाराखाली "आलपने च" (संबोधनातही) या सूत्राने संबोधन अर्थातही प्रथमा विभक्ती होते. सन्मुख करून बोलणे म्हणजे 'आलपन' होय; आमंत्रण किंवा आवाहन (हाक मारणे) असा याचा अर्थ आहे.

Ettha ca āmantanaṃ nāma pageva laddhasarūpassa saddena abhimukhīkaraṇaṃ, katābhimukho pana ‘‘gacchā’’tiādinā nayena kriyāya [Pg.139] yojīyati, tasmā āmantanasamaye kriyāyogābhāvato idaṃ kārakavohāraṃ na labhati.

आणि येथे 'आमंत्रण' म्हणजे आधीच स्वरूप प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला शब्दाद्वारे सन्मुख करणे होय. सन्मुख केलेल्या व्यक्तीला नंतर "जा" (गच्छ) इत्यादी प्रकारे क्रियेशी जोडले जाते. म्हणून, आमंत्रणाच्या वेळी क्रियेचा संबंध नसल्यामुळे याला 'कारक' हा व्यवहार (संज्ञा) प्राप्त होत नाही.

Vuttañca

आणि म्हटले आहे –

‘‘Saddenābhimukhīkāro, vijjamānassa vatthuno;

Āmantanaṃ vidhātabbe, natthi ‘rājā bhave’tida’’nti.

"विद्यमान (हजर असलेल्या) वस्तूचे शब्दाद्वारे सन्मुख करणे म्हणजे आमंत्रण (संबोधन) होय. विधान करावयाच्या गोष्टीमध्ये 'राजा व्हावा' असे (संबोधन) नसते."

Bho purisa ehi, bho purisā vā, bhavanto purisā etha.

भो पुरिस एहि (हे माणसा, ये!), किंवा भो पुरिसा (हे लोकांनो!), भवन्तो पुरिसा एथ (आपण सर्व पुरुष या!).

Kasmiṃ atthe dutiyā?

कोणत्या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते?

284. Kammatthe dutiyā.

२८४. कर्माच्या अर्थात द्वितीया होते.

Kammatthe liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.

कर्माच्या अर्थात लिंगापुढे (प्रातिपदिकापुढे) द्वितीया विभक्ती होते.

Anabhihite evāyaṃ, ‘‘kammani dutiyāyaṃ tto’’ti vacanañcettha ñāpakaṃ.

हे केवळ अनभिहित (जेव्हा कर्म क्रियापदाने सांगितले गेले नसेल तेव्हा) असतानाच होते, आणि "कर्मणि द्वितीया..." हे वचन येथे ज्ञापक (दर्शक) आहे.

Kiṃ kammaṃ?

कर्म म्हणजे काय?

‘‘Yena vā kayirate taṃ karaṇa’’nti ito ‘‘vā’’ti vattate.

"येन वा कयिरते तं करणं" या सूत्रातून "वा" (किंवा/विकल्पाने) याचे अनुवर्तन होते.

285. Yaṃ karoti taṃ kammaṃ.

२८५. जे केले जाते ते कर्म होय.

Yaṃ vā karoti, yaṃ vā vikaroti, yaṃ vā pāpuṇāti, taṃ kārakaṃ kammasaññaṃ hoti.

जे निर्माण केले जाते, किंवा ज्यामध्ये विकार (बदल) केला जातो, किंवा जे प्राप्त केले जाते, त्या कारकाला 'कर्म' संज्ञा प्राप्त होते.

Idha liṅgakālavacanamatantaṃ. Karīyatīti kammaṃ. Tattha kārakaṃ, sādhakaṃ kriyānipphattiyā kāraṇamuccate, taṃ pana kārakaṃ chabbidhaṃ kammaṃ kattā karaṇaṃ sampadānamapādānamokāso cāti. Tattha sabhāvato, parikappato vā kammādimhi satiyeva kriyābhāvato kammādīnaṃ channampi kārakavohāro siddhova hoti.

येथे लिंग, काळ आणि वचन हे अनियंत्रित (अतन्त्र) आहेत. जे केले जाते ते कर्म होय. त्यामध्ये 'कारक' म्हणजे क्रिया सिद्ध करणारे कारण (साधक) म्हटले जाते. ते कारक सहा प्रकारचे आहे: कर्म, कर्ता, करण, संप्रदान, अपादान आणि अवकाश (अधिकरण). तेथे स्वभावतः किंवा कल्पनेने कर्म इत्यादी असतानाच क्रियेचे अस्तित्व असल्यामुळे, या सहाही कर्म इत्यादींना 'कारक' हा व्यवहार सिद्धच होतो.

Taṃ [Pg.140] pana kammaṃ tividhaṃ nibbattanīyaṃ vikaraṇīyaṃ pāpaṇīyañcāti. Yathā – mātā puttaṃ vijāyati, āhāro sukhaṃ janayati. Ghaṭaṃ karoti devadatto, kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ keyūraṃ, kaṭakaṃ vā karoti, vīhayo lunāti. Devadatto nivesanaṃ pavisati, ādiccaṃ passati, dhammaṃ suṇāti, paṇḍite payirupāsati.

ते कर्म तीन प्रकारचे आहे: निर्वर्तनीय (उत्पाद्य), विकरणीय (विकार्य) आणि प्रापणीय (प्राप्य). जसे – माता पुत्तं विजायति (माता पुत्राला जन्म देते), आहारो सुखं जनयति (आहार सुखाची उत्पत्ती करतो). घटं करोति देवदत्तो (देवदत्त घट बनवतो), कट्ठं अङ्गारं करोति (तो लाकडाचा कोळसा करतो), सुवण्णं केयूरं, कटकं वा करोति (तो सोन्याचा केयूर किंवा कडे बनवतो), वीहयो लुनाति (तो भात कापतो). देवदत्तो निवेसनं पविसति (देवदत्त घरात प्रवेश करतो), आदिच्चं पस्सति (तो सूर्याला पाहतो), धम्मं सुणाति (तो धम्म ऐकतो), पण्डिते पयिरुपासति (तो पंडितांची सेवा करतो).

Vuttañca

आणि म्हटले आहे –

‘‘Nibbattivikatippatti-bhedena tividhaṃ mataṃ;

Kattu kriyābhigammaṃ taṃ, sukhaṅgāraṃ nivesana’’nti.

"उत्पत्ती (निर्वृत्ती), विकार आणि प्राप्ती या भेदाने ते (कर्म) तीन प्रकारचे मानले गेले आहे; जे कर्त्याच्या क्रियेद्वारे प्राप्त केले जाते, जसे की सुख (उत्पाद्य), कोळसा (विकार्य) आणि घर (प्राप्य)."

Ettha ca icchitānicchitakathitākathitādibhedamanapekkhitvā sabbasaṅgāhakavasena ‘‘yaṃ karoti taṃ kamma’’nti vuttattā, atthantaravikappanavādhikārato ca sabbattha imināva kammasaññā hoti.

आणि येथे, इच्छित, अनिच्छित, कथित, अकथित इत्यादी भेदांची अपेक्षा न करता, सर्वांचा संग्रह करणाऱ्या "जे केले जाते ते कर्म" या वचनामुळे आणि इतर अर्थांच्या विकल्पाच्या अधिकारामुळे सर्व ठिकाणी याच सूत्राने 'कर्म' संज्ञा होते.

Tattha anicchitakammaṃ yathā – kaṇṭakaṃ maddati, visaṃ gilati, gāmaṃ gacchanto rukkhamūlaṃ upagacchati.

त्यामध्ये अनिच्छित कर्म जसे – कण्टकं मद्दति (तो काट्यावर पाय देतो), विसं गिलति (तो विष गिळतो), गामं गच्छन्तो रुक्खमूलं उपगच्छति (गावाला जात असताना तो झाडाच्या मुळाशी पोहोचतो).

Akathitakammaṃ yathā – yaññadattaṃ kambalaṃ yācate brāhmaṇo. Ettha hi ‘‘kambala’’miti kathitakammaṃ dvikammikāya yācanakriyāya pattumicchitatarattā. ‘‘Yaññadatta’’miti appadhānattā akathitakammaṃ. Tathā samiddhaṃ dhanaṃ bhikkhate, ajaṃ gāmaṃ nayati, parābhavantaṃ purisaṃ, mayaṃ pucchāma gotamaṃ, bhagavā bhikkhū etadavoca iccādi.

अकथित कर्म जसे – यञ्ञदत्तं कम्बलं याचते ब्राह्मणो (ब्राह्मण यज्ञदत्ताकडे घोंगडी मागतो). येथे 'कम्बलं' (घोंगडी) हे कथित कर्म आहे, कारण द्विकर्मक अशा याचना-क्रियेद्वारे ते मिळवणे अत्यंत इच्छित आहे. 'यञ्ञदत्तं' हे अप्रधान असल्यामुळे अकथित कर्म आहे. तसेच समिद्धं धनं भिक्खते (तो समिद्धाकडे धन मागतो), अजं गामं नयति (तो शेळीला गावात नेतो), पराभवन्तं पुरिसं (पराभूत होणाऱ्या पुरुषाला), मयं पुच्छाम गोतमं (आम्ही गोतमांना विचारतो), भगवा भिक्खू एतदवोच (भगवान भिक्खूंना असे म्हणाले) इत्यादी.

Abhihitakamme pana na hoti, yathā – kaṭo karīyate devadattena, sugatena desito dhammo, yaññadatto kambalaṃ yācīyate brāhmaṇena iccādi.

परंतु अभिहित कर्मामध्ये (द्वितीया) होत नाही, जसे – कटो करीयते देवदत्तेन (देवदत्ताद्वारे चटई विणली जाते), सुगतेन देसितो धम्मो (सुगतांनी धम्म देशित केला), यञ्ञदत्तो कम्बलं याचीयते ब्राह्मणेन (ब्राह्मणाद्वारे यज्ञदत्ताकडे घोंगडी मागितली जाते) इत्यादी.

‘‘Dutiyā’’ti adhikāro.

"द्वितीया" हा अधिकार आहे.

286. Gati [Pg.141] buddhi bhuja paṭha hara kara sayādīnaṃ kārite vā.

२८६. गती, बुद्धी (ज्ञान), भुज (भक्षण/पालन), पठ (वाचन), हर (हरण), कर (करण), सय (शयन) इत्यादी धातूंच्या प्रयोगात प्रयोजक (कारित) प्रत्यय असताना विकल्पाने (द्वितीया विभक्ती होते).

Gamu sappa gatimhi, budha bodhane, budha avagamane vā, bhuja pālanabyavaharaṇesu, paṭha byattiyaṃ vācāyaṃ, hara haraṇe, kara karaṇe, si saye iccevamādīnaṃ dhātūnaṃ payoge kārite sati payojjakakattubhūte kammani liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti vā. Niccasampatte vikappatthoyaṃ, tena tassa pakkhe tatiyā hoti.

गमु, सप्प हे गती अर्थात; बुध हा बोध किंवा अवगमन (समजणे) अर्थात; भुज हा पालन आणि व्यवहार (भक्षण) अर्थात; पठ हा स्पष्ट वाणीच्या अर्थात; हर हा हरण अर्थात; कर हा करण अर्थात; सि हा शयन अर्थात; अशा इत्यादी धातूंच्या प्रयोगात प्रयोजक (कारित) प्रत्यय असताना, प्रयोज्य कर्ता असलेल्या कर्मामध्ये लिंगापुढे (प्रातिपदिकापुढे) विकल्पाने द्वितीया विभक्ती होते. नित्य प्राप्त असताना हा विकल्प करण्यासाठी आहे, त्यामुळे त्याच्या दुसऱ्या पक्षात तृतीया विभक्ती होते.

Yo koci puriso gāmaṃ gacchati, tamañño payojayati. Puriso purisaṃ gāmaṃ gamayati, purisena vā gāmaṃ gamayati. Evaṃ sissaṃ dhammaṃ bodheti ācariyo, mātā puttaṃ bhojanaṃ bhojayati, sissaṃ dhammaṃ pāṭheti ācariyo, puriso purisaṃ bhāraṃ hāreti, tathā puriso purisaṃ kammaṃ kārayati, purisena vā kammaṃ kārāpayati, puriso purisaṃ sayāpayati. Evaṃ sabbattha kārite kattukammani dutiyā.

जो कोणी माणूस गावात जातो, त्याला दुसरा कोणी प्रवृत्त करतो. माणूस माणसाला गावात पाठवतो, किंवा माणसाद्वारे गावात पाठवतो. याप्रमाणे आचार्य शिष्याला धम्माचा बोध करून देतात, आई मुलाला भोजन भरवते, आचार्य शिष्याला धम्म शिकवतात, माणूस माणसाकडून भार वाहून नेववतो, तसेच माणूस माणसाकडून काम करून घेतो, किंवा माणसाद्वारे काम करवून घेतो, माणूस माणसाला झोपवतो. याप्रमाणे सर्वत्र कारित (प्रयोजक) कर्ता आणि कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते.

Kāriteti kiṃ? Puriso gāmaṃ gacchati.

'कारित' (प्रयोजक) असताना असे का म्हटले आहे? जसे – माणूस गावात जातो.

Abhihite na bhavati, purisena puriso gāmaṃ gamīyate, sisso dhammaṃ bodhīyate iccādi.

अभिहित (उक्त) असताना द्वितीया होत नाही, जसे – माणसाद्वारे माणूस गावात पाठवला जातो, शिष्याला धम्माचा बोध करून दिला जातो, इत्यादी.

287. Kāladdhānamaccantasaṃyoge.

२८७. काळ आणि मार्ग यांचा अत्यंत संयोग (निरंतर संबंध) असताना.

Accantaṃ nirantaraṃ saṃyogoaccantasaṃyogo. Kāladdhānaṃ dabbaguṇakriyāhi accantasaṃyoge tehi kāladdhānavācīhi liṅgehi dutiyāvibhatti hoti.

अत्यंत म्हणजे निरंतर संयोग म्हणजेच अत्यंतसंयोग. काळ आणि मार्गाचा द्रव्य, गुण व क्रिया यांच्याशी अत्यंत संयोग असताना, त्या काळ आणि मार्गवाचक शब्दांहून द्वितीया विभक्ती होते.

Kāle tāva – sattāhaṃ gavapānaṃ, māsaṃ maṃsodanaṃ, saradaṃ ramaṇīyā nadī, sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ, māsaṃ sajjhāyati, tayo māse abhidhammaṃ desesi.

प्रथम काळाच्या बाबतीत – सात दिवस गाईचे दूध पिणे, महिनाभर मांसाचे अन्न, शरद ऋतूभर नदी रमणीय असते, सर्वकाळ नंदनवन रमणीय असते, महिनाभर स्वाध्याय करतो, तीन महिने अभिधम्माचा उपदेश केला.

Addhāne [Pg.142] – yojanaṃ vanarāji, yojanaṃ dīgho pabbato, kosaṃ sajjhāyati.

मार्गाच्या (अंतराच्या) बाबतीत – योजनभर वनराई, योजनभर लांब पर्वत, कोसभर स्वाध्याय करतो.

Accantasaṃyogeti kiṃ? Māse māse bhuñjati, yojane yojane vihāraṃ patiṭṭhāpesi.

'अत्यंत संयोग असताना' असे का म्हटले आहे? जसे – दर महिन्याला जेवतो, प्रत्येक योजनेवर विहार स्थापन केला.

288. Kammappavacanīyayutte.

२८८. कर्मप्रवचनीय शब्दांशी योग असताना.

Kammappavacanīyehi nipātopasaggehi yutte yoge sati liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.

कर्मप्रवचनीय संज्ञक निपात आणि उपसर्गांशी योग असताना, शब्दापासून द्वितीया विभक्ती होते.

Kammaṃ pavacanīyaṃ yesaṃ te kammappavacanīyā, parasamaññāvasena vā anvādayo kammappavacanīyā.

ज्यांच्याद्वारे क्रिया सांगितली जाते ते कर्मप्रवचनीय आहेत, किंवा दुसऱ्या संज्ञेनुसार 'अनु' इत्यादी कर्मप्रवचनीय आहेत.

Tattha anusaddassa lakkhaṇe, sahatthe, hīne ca kammappavacanīyasaññā vuttā. Yathā – pabbajitamanu pabbajiṃsu, nadimanvavasitā bārāṇasī, nadiyā saha avabaddhāti attho, anu sāriputtaṃ paññavā.

त्यामध्ये 'अनु' शब्दाची लक्षण, सह-अर्थ आणि हीन या अर्थांमध्ये कर्मप्रवचनीय संज्ञा सांगितली आहे. जसे – प्रव्रजिताच्या मागे प्रव्रजित झाले, नदीच्या काठावर वसलेली वाराणसी (नदीशी जोडलेली असा अर्थ आहे), सारिपुत्तांपेक्षा कमी प्रज्ञावान.

Lakkhaṇādīsu ‘‘lakkhaṇi’tthambhūtakkhānabhāga vicchāsu pati pari anavo’’ti pati pari anūnaṃ kammappavacanīyasaññā vuttā.

लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये, 'लक्षण, इत्थंभूताख्यान, भाग आणि वीप्सा या अर्थांमध्ये पति, परि आणि अनु हे कर्मप्रवचनीय होतात' या सूत्राने 'पति', 'परि' आणि 'अनु' यांची कर्मप्रवचनीय संज्ञा सांगितली आहे.

Lakkhaṇe sūriyuggamanaṃ pati dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṃ, rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ pari, rukkhaṃ anu.

लक्षण अर्थात – सूर्योदयाच्या वेळी दिव्य अन्न प्रकट व्हावे, झाडाच्या दिशेने चंद्र चमकतो, झाडाभोवती, झाडाच्या मागे.

Itthambhūtakkhāne sādhu devadatto mātaraṃ pati, mātaraṃ pari, mātaraṃ anu.

इत्थंभूताख्यान अर्थात – देवदत्त आईच्या प्रति चांगला आहे, आईच्या प्रति (मातरं परि), आईच्या प्रति (मातरं अनु).

Bhāge yadettha maṃ pati siyā, maṃ pari, maṃ anu, taṃ dīyatu.

भाग अर्थात – यामध्ये जो माझा हिस्सा असेल, तो दिला जावा.

Vicchāyoge [Pg.143] atthamatthaṃ pati saddo nivisati, rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ rukkhaṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ anu.

वीप्सा योगात – प्रत्येक अर्थाच्या प्रति शब्द प्रवृत्त होतो, प्रत्येक झाडाच्या दिशेने चंद्र चमकतो, प्रत्येक झाडाभोवती, प्रत्येक झाडाच्या मागे.

‘‘Abhirabhāge’’ti abhissa bhāgavajjitesu lakkhaṇādīsu kammappavacanīyasaññā vuttā. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato, sādhu devadatto mātaraṃ abhi.

'अभिरभागे' या सूत्राने 'अभि' ची भाग वगळता लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये कर्मप्रवचनीय संज्ञा सांगितली आहे. जसे – 'त्या आदरणीय गोतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे', 'देवदत्त आईच्या प्रति चांगला आहे'.

Nipāte dhi brāhmaṇassa hantāra miccevamādi.

निपाताच्या योगात – 'ब्राह्मणाच्या हत्याऱ्याला धिक्कार असो' इत्यादी.

289. Kvaci dutiyā chaṭṭhīnamatthe.

२८९. षष्ठीच्या अर्थात काही ठिकाणी द्वितीया विभक्ती होते.

Chaṭṭhīnaṃ atthe kvaci dutiyāvibhatti hoti. Antarāabhito parito pati paṭibhātiyoge ayaṃ. Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ addhānamaggappaṭipanno, rājagahassa ca nāḷandāya ca majjheti attho. Abhito gāmaṃ vasati, parito gāmaṃ vasati, nadiṃ nerañjaraṃ pati, nerañjarāya nadiyā samīpeti attho. Paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā, upamā maṃ paṭibhāti, upamā mayhaṃ upaṭṭhahatīti attho.

षष्ठीच्या अर्थात काही ठिकाणी द्वितीया विभक्ती होते. हा नियम 'अंतरा', 'अभितो', 'परितो', 'पति' आणि 'प्रतिभाति' यांच्या योगात होतो. जसे – 'राजगृह आणि नालंदा यांच्या दरम्यान मार्गावर चालणारा' (राजगृह आणि नालंदा यांच्या मध्ये असा अर्थ आहे). 'गावाच्या दोन्ही बाजूंना राहतो', 'गावाच्या सभोवताली राहतो', 'नेरंजरा नदीच्या जवळ' (नेरंजरा नदीच्या समीप असा अर्थ आहे). 'हे चुन्द, तुला बोज्झंग स्फुरोत', 'मला उपमा सुचते' (उपमा माझ्या मनात उपस्थित होते असा अर्थ आहे).

‘‘Kvaci dutiyā, atthe’’ti ca vattate.

'क्वचि द्वितीया' आणि 'अर्थात' याचे अनुवर्तन होते.

290. Tatiyāsattamīnañca.

२९०. आणि तृतीया व सप्तमीच्या अर्थातही.

Tatiyāsattamīnamatthe ca kvaci liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.

आणि तृतीया व सप्तमीच्या अर्थात काही ठिकाणी शब्दापासून द्वितीया विभक्ती होते.

Tatiyatthe sace maṃ nālapissati, tvañca maṃ nābhibhāsasi, vinā saddhammaṃ kuto sukhaṃ, upāyamantarena na atthasiddhi.

तृतीयेच्या अर्थात – 'जर माझ्याशी बोलणार नाही', 'आणि तू माझ्याशी बोलत नाहीस', 'सद्धम्माशिवाय सुख कोठून?', 'उपायाशिवाय कार्यसिद्धी होत नाही'.

Sattamiyatthe [Pg.144]– kāle, upānvajjhāvasassa payoge, adhisiṭṭhāvasānaṃ payoge, tappānacāre ca dutiyā.

सप्तमीच्या अर्थात – काळ, 'उप', 'अनु', 'अधि', 'आ' पूर्व असलेल्या 'वस्' धातूच्या प्रयोगात, 'अधि' पूर्व असलेल्या 'शी', 'स्था', 'आस्' धातूंच्या प्रयोगात, आणि तृप्ती व आचरण अर्थात द्वितीया होते.

Kāle tāva – pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā. Imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāno.

प्रथम काळाच्या बाबतीत – पूर्वान्हसमयी वस्त्र परिधान करून, एका समयी भगवान, या रात्री चार महाराज.

Upādipubbassa vasadhātussa payoge – gāmaṃ upavasati, gāmaṃ anuvasati, vihāraṃ adhivasati, gāmaṃ āvasati, agāraṃ ajjhāvasati. Tathā pathaviṃ adhisessati, gāmaṃ adhitiṭṭhati, gāmaṃ ajjhāvasati.

'उप' इत्यादी पूर्व असलेल्या 'वस्' धातूच्या प्रयोगात – गावात राहतो, गावात राहतो, विहारात राहतो, गावात राहतो, घरात राहतो. तसेच पृथ्वीवर झोपेल, गावात राहतो, गावात राहतो.

Tappānacāresu – nadiṃ pivati, gāmaṃ carati iccādi.

तृप्ती आणि आचरण अर्थात – नदीचे पाणी पितो, गावात फिरतो, इत्यादी.

Kasmiṃ atthe tatiyā?

कोणत्या अर्थात तृतीया विभक्ती होते?

291. Karaṇe tatiyā.

२९१. करण अर्थात तृतीया विभक्ती होते.

Karaṇakārake tatiyāvibhatti hoti.

करण कारकामध्ये तृतीया विभक्ती होते.

Kiṃ karaṇaṃ?

करण म्हणजे काय?

292. Yena vā kayirate taṃ karaṇaṃ.

२९२. किंवा ज्याच्याद्वारे क्रिया केली जाते, ते करण होय.

Yena vā kattā upakaraṇabhūtena vatthunā kriyaṃ abyavadhānena karoti, yena vā vikaroti, yena vā pāpuṇāti, taṃ kārakaṃ karaṇasaññaṃ hoti.

किंवा कर्ता ज्या उपकरणभूत वस्तूने कोणतीही बाधा न यावी म्हणून थेट क्रिया करतो, किंवा ज्याच्याद्वारे विकार करतो, किंवा ज्याच्याद्वारे प्राप्त करतो, त्या कारकाला करण संज्ञा प्राप्त होते.

Karīyate anenāti karaṇaṃ, ettha ca satipi sabbakārakānaṃ kriyāsādhakatte ‘‘yena vā kayirate’’ti visesetvā vacanaṃ kattūpakaraṇabhūtesu kārakesu sādhakatamasseva gahaṇatthaṃ.

'ज्याच्याद्वारे केले जाते ते करण', आणि येथे सर्व कारकांमध्ये क्रिया साधण्याचे सामर्थ्य असतानाही, 'ज्याच्याद्वारे केले जाते' असे विशेष करून सांगणे हे कर्त्याचे उपकरण असलेल्या कारकांमध्ये जे सर्वात जास्त साधक आहे, त्याचेच ग्रहण करण्यासाठी आहे.

Vuttañca [Pg.145]

आणि म्हटले आहे –

‘‘Yassa sabbavisesena, kriyāsaṃsiddhihetutā;

Sambhāvīyati taṃ vuttaṃ, karaṇaṃ nāma kāraka’’nti.

'ज्याला सर्व प्रकारे क्रियेच्या सिद्धीचे कारण मानले जाते, त्याला 'करण' नावाचे कारक म्हटले आहे.'

Taṃ pana duvidhaṃ ajjhattika bāhiravasena.

आणि ते आंतरिक (अज्झत्तिक) आणि बाह्य अशा दोन प्रकारचे असते.

Yathā – hatthena kammaṃ karoti, cakkhunā rūpaṃ passati, manasā dhammaṃ viññāya. Dattena vīhayo lunāti, agginā kuṭiṃ jhāpeti.

जसे – हाताने काम करतो, डोळ्याने रूप पाहतो, मनाने धम्माला जाणतो. विळ्याने भात (धान्य) कापतो, अग्नीने झोपडी जाळतो.

‘‘Tatiyā’’ti adhikāro.

“तृतीया” (विभक्ती) हा अधिकार (नियम) आहे.

293. Kattari ca.

२९३. आणि कर्त्यामध्ये सुद्धा.

Kattari ca kārake liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti. Caggahaṇena itthambhūtalakkhaṇe, kriyāpavagge, pubbasadisasamūnattha kalaha nipuṇa missaka sakhilatthādiyoge, kāladdhānesu, paccattakammatthapañcamiyatthādīsu ca tatiyā.

आणि कर्ता कारकामध्ये प्रातिपदिकाला (लिंगाला) तृतीया विभक्ती होते. 'च' च्या ग्रहणाने (समुच्चयाने) 'इत्थंभूतलक्षण' (विशिष्ट लक्षण), 'क्रियापवर्ग' (क्रियेची समाप्ती), पूर्व, सदृश, सम, ऊन (कमी), कलह, निपुण, मिश्रक, सखिल (मधुर भाषी) इत्यादींच्या योगात, काळ आणि मार्गवाचक शब्दांमध्ये, तसेच प्रत्यगात्म (स्वतः), कर्म, आणि पंचमी इत्यादींच्या अर्थांमध्ये सुद्धा तृतीया विभक्ती होते.

Ko ca kattā?

आणि कर्ता कोण आहे?

294. Yo karoti sa kattā.

२९४. जो करतो तो कर्ता होय.

Yo kriyaṃ attappadhāno hutvā karoti, so kattusañño hoti.

जो स्वतः प्रधान (मुख्य) होऊन क्रिया करतो, त्याला 'कर्ता' अशी संज्ञा असते.

So tividho suddhakattā hetukattā kammakattāti. Tattha yo sayameva kriyaṃ karoti, so suddhakattā. Yo aññaṃ kātuṃ samatthaṃ akarontaṃ kammaṃ niyojeti, so hetukattā, yathā – gantuṃ samattho devadatto, tamañño payojeti ‘‘gamayati devadatta’’nti.

तो तीन प्रकारचा असतो – शुद्धकर्ता, हेतुकर्ता आणि कर्मकर्ता. त्यापैकी जो स्वतःच क्रिया करतो, तो शुद्धकर्ता होय. जो दुसऱ्याला (जे काम करण्यास समर्थ असूनही करत नाही अशाला) कामात नियोजित करतो, तो हेतुकर्ता होय, जसे – देवदत्त जाण्यास समर्थ आहे, त्याला दुसरा प्रेरित करतो 'देवदत्ताला पाठवतो'.

Yaṃ pana tattha tattha gacchati devadatto, tamañño payojayati ‘‘gamayati devadatta’’nti hetvatthanidassanaṃ, tampi sāmatthiyadassanavasena [Pg.146] vuttanti gahetabbaṃ. Aññathā yadi sayameva gacchati, kiṃ tattha payojakabyāpārena akarontaṃ balena kārayati, pāsāṇaṃ uṭṭhāpayatītiādikañca na sijjheyya.

परंतु, जेथे जेथे देवदत्त जातो, तेथे दुसरा त्याला प्रेरित करतो 'देवदत्ताला पाठवतो' हे हेतूच्या अर्थाचे उदाहरण आहे, ते देखील सामर्थ्य दर्शवण्याच्या दृष्टीने म्हटले आहे असे समजावे. अन्यथा, जर तो स्वतःच जात असेल, तर तेथे प्रेरकाच्या व्यापाराची काय गरज? न करणाऱ्याकडून बळजबरीने करून घेणे, दगड उचलणे इत्यादी सिद्ध होणार नाही.

Ettha pana

परंतु येथे

‘‘Kattā’’ti vattate.

“कर्ता” याचे अनुवर्तन होते.

293. Yo kāreti sa hetu.

२९३. जो करवून घेतो तो 'हेतू' (प्रेरक) होय.

Yo kattāraṃ kāreti, so hetusañño hoti, kattā cāti hetukattusaññā.

जो कर्त्याकडून करवून घेतो, त्याला 'हेतू' संज्ञा असते, आणि तो कर्ता देखील असल्याने त्याला 'हेतुकर्ता' संज्ञा प्राप्त होते.

Yo pana parassa kriyaṃ paṭicca kammabhūtopi sukarattā sayameva sijjhanto viya hoti, so kammakattā nāma, yathā – sayaṃ karīyate kaṭo, sayameva paccate odanoti.

परंतु जो दुसऱ्याच्या क्रियेवर अवलंबून असून, कर्म असूनही, सुलभतेमुळे स्वतःच सिद्ध होत असल्यासारखा वाटतो, तो 'कर्मकर्ता' होय. जसे – चटई स्वतःच विणली जाते, भात स्वतःच शिजतो.

Vuttañca

आणि म्हटले आहे की –

‘‘Attappadhāno kiriyaṃ, yo nibbatteti kārako;

Appayutto payutto vā, sa kattāti pavuccati.

“जो कारक स्वतः प्रधान (मुख्य) होऊन क्रिया पूर्ण करतो; मग तो प्रेरित असो वा नसो, त्याला 'कर्ता' असे म्हटले जाते.

Hetukattāti kathito,Kattuno yo payojako;

Kammakattāti sukaro,Kammabhūto kathīyate’’ti.

जो कर्त्याला प्रेरित करतो, त्याला 'हेतुकर्ता' म्हटले जाते; आणि जो कर्म असूनही सुलभतेमुळे (स्वतःच सिद्ध झाल्यासारखा वाटतो), त्याला 'कर्मकर्ता' म्हटले जाते.”

Nanu ca ‘‘saṃyogo jāyate’’tiādīsu kathaṃ pure asato jananakriyāya kattubhāvosiyāti? Vuccate – lokasaṅketasiddho hi saddappayogo, avijjamānampi hi loko saddābhidheyyatāya vijjamānaṃ viya gahetvā voharati[Pg.147], vikappabuddhigahitākāroyeva hi saddenābhidhīyate, na tu vatthusabhāvo, aññathā sutamayañāṇenapi paccakkhena viya vatthusabhāvasacchikaraṇappasaṅgo ca musāvāda kudiṭṭhivādādīnamabhāvappasaṅgo ca siyā, tasmā buddhiparikappitapaññattivasenapi saddappavatti hotīti asato saṃyogādissapi hoteva jananakriyāya kattukārakatāti.

पण मग “संयोग उत्पन्न होतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये, पूर्वी अस्तित्वात नसलेल्या गोष्टीचा उत्पत्तीच्या क्रियेत कर्तेपणा कसा असू शकतो? उत्तर दिले जाते – शब्दांचा प्रयोग हा लोकसंकेताने सिद्ध होतो. कारण लोक अस्तित्वात नसलेल्या गोष्टीला देखील शब्दाने अभिहित (व्यक्त) केल्यामुळे अस्तित्वात असल्यासारखे मानून व्यवहार करतात. केवळ कल्पक बुद्धीने ग्रहण केलेला आकारच शब्दाने सांगितला जातो, वस्तूचा वास्तविक स्वभाव नाही. अन्यथा, श्रुतमय ज्ञानाने देखील प्रत्यक्ष पाहिल्याप्रमाणे वस्तूच्या वास्तविक स्वभावाचा साक्षात्कार होण्याचा प्रसंग येईल, आणि असत्य भाषण (मुसावाद) व कुदृष्टी (मिथ्या दृष्टी) इत्यादींचा अभाव होईल. म्हणून, बुद्धीने कल्पिलेल्या प्रज्ञप्तीच्या (संकल्पनेच्या) आधारे देखील शब्दांची प्रवृत्ती होते, म्हणूनच अस्तित्वात नसलेल्या संयोगादी गोष्टींचा देखील उत्पत्तीच्या क्रियेत कर्ता-कारक भाव होतोच.

Yathāha

जसे म्हटले आहे –

‘‘Vohāravisayo saddo, nekantaparamatthiko;

Buddhisaṅkappito attho, tassatthoti pavuccati.

“शब्द हा व्यवहाराचा विषय आहे, तो पूर्णपणे परमार्थिक (वास्तविक) नाही; बुद्धीने संकल्पित केलेला अर्थच त्याचा अर्थ म्हटला जातो.

Buddhiyā gahitattā hi, saṃyogo jāyate iti;

Saṃyogo vijjamānova, kattā bhavati jātiyā’’ti.

कारण बुद्धीने ग्रहण केल्यामुळे 'संयोग उत्पन्न होतो' असे म्हटले जाते; अशा प्रकारे संयोग हा अस्तित्वात असल्यासारखाच उत्पत्तीच्या क्रियेचा कर्ता बनतो.”

Tatra tatiyā jinena desito dhammo, buddhena jito māro, ahinā daṭṭho naro, buddhena bodhito loko, saddhehi kārito vihāro.

तेथे तृतीया विभक्तीची उदाहरणे – जिनांनी (बुद्धांनी) धम्म देशित केला, बुद्धांनी माराचा पराभव केला, सापाने माणसाला डसले, बुद्धांनी जगाला प्रबोधित केले, श्रद्धावंतांनी विहार बांधला.

Abhihite na bhavati. Kaṭaṃ karoti devadatto, kāreti vā.

अभिहित (उक्त) कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होत नाही. जसे – देवदत्त चटई बनवतो किंवा बनवून घेतो.

Itthambhūtassa lakkhaṇe – sā bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭivissakānaṃ ujjhāpesi, ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhi.

'इत्थंभूत लक्षण' (विशिष्ट अवस्था किंवा चिन्हाने ओळखणे) यामध्ये – तिने फुटलेल्या डोक्याने आणि वाहणाऱ्या रक्ताने शेजाऱ्यांना त्रास दिला (किंवा तक्रार केली), पाचपेक्षा कमी ठिकाणी सांधे जोडलेला (दुरुस्त केलेला) पत्त (भिक्षापात्र) असताना दुसरा नवीन पत्त मागवून घेतला, त्रिदंडाने (हातात तीन दंड घेतलेल्या) परिव्राजकाला पाहिले.

Apavagge – ekāheneva bārāṇasiṃ pāyāsi, navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi, yojanena adhītaṃ byākaraṇaṃ, kriyāpavaggoti kriyāya āsuṃ pariniṭṭhāpanaṃ.

'अपवर्ग' (क्रियेची समाप्ती किंवा फलप्राप्ती) मध्ये – एकाच दिवसात वाराणसीला पोहोचला, नऊ महिन्यांत विहार पूर्ण केला, एका योजन चालताना व्याकरण शिकले. 'क्रियापवर्ग' म्हणजे क्रियेची जलद समाप्ती होय.

Pubbādiyoge [Pg.148]– māsena pubbo, pitarā sadiso, mātarā samo, kahāpaṇena ūno, dhanena vikalo, asinā kalaho, ācārena nipuṇo, vācāya nipuṇo, guḷena missakaṃ, tilena missakaṃ, vācāya sakhilo, maṇinā attho, dhanena attho, pitarā tulyo.

पूर्व इत्यादींच्या योगात – महिन्याने पूर्व (मोठा), वडिलांसारखा, आईसमान, एका कहापणाने कमी, धनाने विरहित (गरीब), तलवारीने भांडण, आचरणाने निपुण, वाणीने निपुण, गुळाने मिश्रित, तिळाने मिश्रित, वाणीने मधुर, मण्याने प्रयोजन, धनाने प्रयोजन, वडिलांच्या तुल्य.

Kāladdhānesu – māsena bhuñjati, yojanena gacchati.

काळ आणि मार्गवाचक शब्दांमध्ये – महिनाभर जेवतो, एक योजन चालतो.

Paccatte – attanāva attānaṃ sammannati.

प्रत्यगात्म (स्वतः) अर्थामध्ये – स्वतःच स्वतःला संमत करतो.

Kammatthe – tilehi khette vapati.

कर्म अर्थामध्ये – शेतात तीळ पेरतो.

Pañcamiyatthe – sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena.

पंचमीच्या अर्थामध्ये – आम्ही त्या महाश्रमणापासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालो आहोत.

296. Sahādiyoge ca.

२९६. आणि 'सह' इत्यादींच्या योगात सुद्धा.

Saha saddhiṃ samaṃ nānā vinā alaṃ kimiccevamādīhi yoge liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti, casaddena sahatthepi.

सह, सद्धिं (सोबत), समं (समान), नाना, विना, अलं (बस/पुरे), किम् इत्यादींच्या योगात प्रातिपदिकाला (लिंगाला) तृतीया विभक्ती होते, आणि 'च' शब्दाने 'सह' च्या अर्थात देखील तृतीया विभक्ती होते.

Tattha sahasaddena yogo kriyā guṇa dabba samavāye sambhavati. Yathā – vitakkena saha vattati, puttena saha thūlo, antevāsikasaddhivihārikehi saha ācariyupajjhāyānaṃ lābho, nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena, sahassena samaṃ mitā, sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo, saṅgho vināpi gaggena uposathaṃ kareyya, alaṃ te idha vāsena, kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā, kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā.

तेथे 'सह' शब्दाचा योग क्रिया, गुण, द्रव्य आणि samavāye (समवाय) यांच्या संबंधात संभवतो. जसे – वितर्कासह वर्ततो, पुत्रासह स्थूल (जाडा), अंतेवासी (शिष्य) आणि सद्धिंविहारिक (सहचारी भिक्खू) यांच्यासह आचार्य व उपाध्यायांना लाभ मिळतो, भगवान भिक्खू संघासोबत बसले, हजाराच्या समान मोजलेले, माझ्या सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून वेगळे होणे व विनाभाव (वियोग) होणे, संघ गग्गाशिवाय देखील उपोसथ करू शकतो, तुला येथे राहणे पुरे झाले, सामर्थ्य पाहणाऱ्या एका पुरुषाने पार केल्याने मला काय फायदा? हे दुर्बुद्धी, तुला जटांनी काय करायचे आहे? तुला मृगचर्माच्या वस्त्राने काय करायचे आहे?

Sahatthe [Pg.149]– devadatto rājagahaṃ pāvisi kokālikena pacchāsamaṇena, dukkho bālehi saṃvāso.

'सह' च्या अर्थात – देवदत्ताने कोकालिक या पाठीमागून येणाऱ्या श्रमणासोबत राजगृहात प्रवेश केला, मूर्खांसोबत राहणे दुःखदायक असते.

297. Hetvatthe ca.

२९७. आणि हेतूच्या अर्थात सुद्धा.

Yogaggahaṇamihānuvattate, hetvatthe, hetvatthappayoge ca liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti.

येथे 'योग' या शब्दाचे अनुवर्तन होते, हेतूच्या अर्थात आणि हेतूच्या अर्थाचा प्रयोग असताना प्रातिपदिकाला (लिंगाला) तृतीया विभक्ती होते.

Kismiñci phale diṭṭhasāmatthiyaṃ kāraṇaṃ hetu, soyeva attho, tasmiṃ hetvatthe, annena vasati, dhammena vasati, vijjāya vasati.

कोणत्याही फळामध्ये ज्याचे सामर्थ्य दिसून येते ते कारण म्हणजे 'हेतू' होय, तोच अर्थ आहे. त्या हेतूच्या अर्थात – अन्नासाठी राहतो, धम्मासाठी राहतो, विद्येसाठी राहतो.

Na jaccāvasalo hoti,Na jaccā hoti brāhmaṇo;

Kammunā vasalo hoti,Kammunā hoti brāhmaṇo.

“जन्माने कोणी वृषल (हीन) होत नाही, जन्माने कोणी ब्राह्मण होत नाही; कर्मानेच माणूस वृषल होतो आणि कर्मानेच ब्राह्मण होतो.”

Dānena bhogavā, ācārena kulī.

दानाने मनुष्य भोगवान (समृद्ध) होतो, सदाचाराने कुलीन होतो.

Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

“तुझा हात कशामुळे इच्छा पूर्ण करणारा आहे? कशामुळे हातामधून मध पाझरतो? तुझ्या कोणत्या ब्रह्मचर्यामुळे तुझ्या हातात हे पुण्य फलद्रूप होत आहे?”

Hetvatthappayoge – kena nimittena, kena payojanena, kenaṭṭhena, kena hetunā vasati.

हेतूच्या अर्थाचा प्रयोग असताना – कोणत्या निमित्ताने, कोणत्या प्रयोजनाने, कोणत्या कारणाने, कोणत्या हेतूने राहतो.

298. Sattamyatthe ca.

२९८. आणि सप्तमीच्या अर्थात सुद्धा.

Sattamyatthe ca liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti.

आणि सप्तमीच्या अर्थात देखील प्रातिपदिकाला (लिंगाला) तृतीया विभक्ती होते.

Kāladdhānadisādesādīsu cāyaṃ. Tena samayena, tena kālena, kālena dhammassavaṇaṃ, so vo mamaccayena satthā, māsena bhuñjati, yojanena dhāvati. Puratthimena dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako, pacchimena virūpakkho, uttarena [Pg.150] kasivanto janoghamaparena ca, yena bhagavā tenupasaṅkami iccādi.

आणि हा (तृतीया विभक्तीचा प्रयोग) काळ, मार्ग, दिशा, प्रदेश इत्यादींच्या अर्थात होतो. जसे की - 'तेन समयेन, तेन कालेन' (त्या वेळी, त्या काळात), 'कालेन धम्मस्सवणं' (योग्य वेळी धम्मश्रवण), 'सो वो ममच्चयेन सत्था' (माझ्या पश्चात तोच तुमचा शास्ता असेल), 'मासेन भुञ्जति' (एका महिन्यात जेवतो), 'योजनेन धावति' (एका योजनेपर्यंत धावतो). 'पुरत्थिमेन धतरट्ठो' (पूर्वेला धृतराष्ट्र), 'दक्खिणेन विरूळ्हको' (दक्षिणेला विरूढक), 'पच्छिमेन विरूपक्खो' (पश्चिमेला विरूपाक्ष), 'उत्तरेण कसिवन्तो जनोघमपरेण च' (उत्तरेला कसिवांत आणि पश्चिमेला जनौघ), 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' (जिथे भगवान होते, तिथे तो गेला) इत्यादी.

299. Yenaṅgavikāro.

२९९. ज्या अंगामुळे विकार (दोष) दर्शवला जातो.

Yena byādhimatā aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate, tattha tatiyāvibhatti hoti. Ettha ca aṅgamassa atthīti aṅgaṃ, sarīraṃ. Akkhinā kāṇo, hatthena kuṇī, pādena khañjo, piṭṭhiyā khujjo.

ज्या रोगयुक्त अंगामुळे अंगीचा (प्राण्याचा) विकार दिसून येतो, तिथे तृतीया विभक्ती होते. येथे 'अंग' म्हणजे ज्याचे अंग आहे ते, म्हणजेच शरीर. जसे की - 'अक्खिना काणो' (डोळ्याने काणा), 'हत्थेन कुणी' (हाताने लुळा), 'पादेन खञ्जो' (पायाने लंगडा), 'पिट्ठिया खुज्जो' (पाठीने कुबडा).

300. Visesane ca.

३००. आणि विशेषण अर्थात.

Visesīyati visesitabbaṃ anenāti visesanaṃ, gottādi. Tasmiṃ gottanāmajātisippavayoguṇasaṅkhāte visesanatthe tatiyāvibhatti hoti, casaddena pakatiādīhi ca. Gottena gotamo nātho.

ज्याद्वारे विशेषित केले जाते ते विशेषण होय, जसे की गोत्र इत्यादी. त्या गोत्र, नाम, जात, शिल्प (कला), वय, गुण आणि संख्या यांनी युक्त अशा विशेषण अर्थात तृतीया विभक्ती होते; आणि 'च' शब्दाने 'प्रकृति' इत्यादींच्या अर्थातही होते. जसे की - 'गोत्तेन गोतमो नाथो' (गोत्राने गौतम असलेले नाथ).

Sāriputtoti nāmena, vissuto paññavā ca so;

Jātiyā khattiyo buddho, loke appaṭipuggalo.

सारिपुत्त या नावाने प्रसिद्ध आणि प्रज्ञावान असलेले ते; जातीने क्षत्रिय असलेले बुद्ध, जगात अद्वितीय आहेत.

Tadahu pabbajito santo, jātiyā sattavassiko;

Sopi maṃ anusāseyya, sampaṭicchāmi matthake.

त्याच दिवशी प्रव्रजित झालेले, वयाने सात वर्षांचे असलेले जरी असले, तरी त्यांनीही मला उपदेश केला तर मी तो मस्तकावर (आदराने) स्वीकार करेन.

Sippena naḷakāro so, ekūnatiṃso vayasā, vijjāya sādhu, paññāya sādhu, tapasā uttamo, suvaṇṇena abhirūpo.

तो शिल्पकलेने (व्यवसायाने) नळकार (वेळूचे काम करणारा) आहे, वयाने एकोणतीस वर्षांचा आहे, विद्येने चांगला आहे, प्रज्ञेने चांगला आहे, तपाने उत्तम आहे, सुवर्णासारखा देखणा आहे.

Pakatiādīsu – pakatiyā abhirūpo, yebhuyyena mattikā, samena dhāvati, visamena dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, sahassena assake kiṇāti iccādi.

प्रकृति इत्यादींच्या अर्थात - 'पकतिया अभिरूपो' (स्वभावाने/प्रकृतीने सुंदर), 'येभुय्येन मत्तिका' (बहुतांश माती), 'समेन धावति' (सपाट मार्गाने धावतो), 'विसमेन dhāvati' (विषम मार्गाने धावतो), 'द्विदोणेन धञ्ञं किणाति' (दोन द्रोण मापाने धान्य खरेदी करतो), 'सहस्सेन अस्सके किणाति' (हजार नाण्यांनी घोडे खरेदी करतो) इत्यादी.

Kasmiṃ atthe catutthī?

चतुर्थी विभक्ती कोणत्या अर्थात होते?

301. Sampadāne [Pg.151] catutthī.

३०१. संप्रदान अर्थात चतुर्थी विभक्ती होते.

Sampadānakārake liṅgamhā catutthīvibhatti hoti.

संप्रदान कारकात प्रातिपदिकापासून (लिंगापासून) चतुर्थी विभक्ती होते.

Kiñca sampadānaṃ?

आणि संप्रदान म्हणजे काय?

302. Yassa dātukāmo rocate dhārayate vā taṃ sampadānaṃ.

३०२. ज्याला देण्याची इच्छा असते, किंवा ज्याला आवडते, किंवा जो धारण करतो, ते संप्रदान होय.

Yassa vā dātukāmo, yassa vā rocate, yassa vā dhārayate, taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti. Sammā padīyate assāti sampadānaṃ, paṭiggāhako.

किंवा ज्याला देण्याची इच्छा असते, किंवा ज्याला आवडते, किंवा जो धारण करतो, त्या कारकाला संप्रदान संज्ञा प्राप्त होते. 'ज्याला चांगल्या प्रकारे दिले जाते ते संप्रदान' म्हणजेच ग्रहण करणारा (प्रतिग्राहक).

Taṃ pana tividhaṃ diyyamānassānivāraṇajjhesanānumativasena. Yathā – buddhassa pupphaṃ yajati, bodhirukkhassa jalaṃ dadāti. Ajjhesane – yācakānaṃ dhanaṃ dadāti. Anumatiyaṃ – bhikkhūnaṃ dānaṃ deti.

ते (संप्रदान) पुन्हा तीन प्रकारचे आहे - दिल्या जाणाऱ्या वस्तूचा विरोध न करणे (अनिवारण), याचना (अज्झेसन) आणि संमती (अनुमति) यानुसार. जसे की - 'बुद्धस्स पुप्फं यजति' (बुद्धांना पुष्प अर्पण करतो), 'बोधिरुक्खस्स जलं ददाति' (बोधिवृक्षाला पाणी देतो). याचनेत - 'याचकानं धनं ददाति' (याचकांना धन देतो). संमतीत - 'भिक्खूनं दानं देति' (भिक्खूंना दान देतो).

Yathāha

जसे म्हटले आहे -

‘‘Anirākaraṇārādha-nābbhanuññavasena hi;

Sampadānaṃ tidhā vuttaṃ, rukkha yācaka bhikkhavo’’ti.

“अप्रतिबंध (अनिवारण), आराधना (याचना) आणि अनुमती (संमती) या भेदांमुळे संप्रदान तीन प्रकारचे सांगितले आहे; जसे की वृक्ष, याचक आणि भिक्खू.”

Dātukāmoti kiṃ? Rañño daṇḍaṃ dadāti.

‘देण्याची इच्छा असणारा’ असे का म्हटले आहे? ‘रञ्ञो दण्डं ददाति’ (राजाला दंड देतो).

Rocanādīsu pana – samaṇassa rocate saccaṃ, māyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, yassāyasmato khamati, devadattassa suvaṇṇacchattaṃ dhārayate yaññadatto.

आवडणे इत्यादींच्या अर्थात - 'समणस्स रोचते सच्चं' (श्रमणाला सत्य आवडते), 'मायस्मन्तानम्पि सङ्घभेदो रुच्चित्थ' (आयुष्मंतांनाही संघभेद आवडला), 'यस्सायस्मतो खमति' (ज्या आयुष्मंताला मान्य आहे), 'देवदत्तस्स सुवण्णछत्तं धारयते यञ्ञदत्तो' (यज्ञदत्त देवदत्ताचे सोन्याचे छत्र धारण करतो/त्याचे देणे लागतो).

‘‘Sampadānaṃ, vā’’ti ca vattate.

आणि ‘संपदानं’, ‘वा’ हे शब्द अनुवृत्तीने येतात.

303. Silāgha hanu ṭhā sapa dhāra piha kudha duhi ssāsūya rādhikkha paccāsuṇa anupatigiṇapubbakattārocanatthatadattha tumatthālamattha maññānādarappāṇini gatyatthakammani āsisattha sammuti bhiyyasattamyatthesu ca.

३०३. सिलाघ (स्तुती करणे), हनु (नाकारणे), ठा (थांबणे), सप (शपथ घेणे), धार (ऋणी असणे), पिह (इच्छा करणे), कुध (रागवणे), दुह (द्रोह करणे), इस्स (ईर्ष्या करणे), उसूय (दोष काढणे), राध (आराधना करणे), इक्ख (पाहणे), पच्चासुण (प्रतिज्ञा करणे), अनुपतिगिण (उत्साह देणे) आणि त्यांच्या पूर्व कर्त्याच्या प्रयोगात; तसेच सांगणे (आरोचन) या अर्थात, तदर्थ (त्यासाठी) या अर्थात, तुमर्थ (हेतू) या अर्थात, अलमर्थ (समर्थ असणे) या प्रयोगात, अनादर दर्शवताना 'मञ्ञ' (मानणे) धातूच्या प्रयोगात अप्राणी वाचक शब्दांच्या बाबतीत, गत्यर्थक धातूंच्या कर्म अर्थात, आशीर्वाद अर्थात, संमती, आधिक्य आणि सप्तमीच्या अर्थातही (ते कारक संप्रदान संज्ञक होते).

Catuppadamidaṃ[Pg.152]. Silāgha katthane, hanu apanayane, ṭhā gatinivattimhi, sapa akkose, dhara dhāraṇe, piha icchāyaṃ iccetesaṃ dhātūnaṃ payoge, kudha kope, duha jighaṃsāyaṃ, issa issāyaṃ, usūya dosāvikaraṇe iccetesaṃ tadatthavācīnañca dhātūnaṃ payoge ca rādha hiṃsāsaṃrādhesu, ikkha dassanaṅkesūti imesaṃ payoge ca pati āpubbassa su savaṇeti imassa ca anupatipubbassa gesaddeti imassa ca pubbakattā ca ārocanatthappayoge, tadatthe, tumatthe, alamatthappayoge ca maññatippayoge anādare appāṇini ca gatyatthānaṃ kammani ca āsisatthappayoge ca sammuti bhiyyappayogesu ca sattamyatthe cāti taṃ kammādikārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti, casaddaggahaṇena pahiṇatikappati pahoti upamāñjalikaraṇa phāsu atthaseyyappabhutiyoge ca pure viya catutthī.

हे चार पदांचे (सूत्र) आहे. सिलाघ - स्तुती करणे, हनु - दूर करणे (अपणयन), ठा - गती थांबवणे, सप - शिवीगाळ करणे/शपथ घेणे, धर - धारण करणे (ऋण असणे), पिह - इच्छा करणे; या धातूंच्या प्रयोगात; कुध - रागवणे, दुह - द्रोह करणे, इस्स - ईर्ष्या करणे, उसूय - दोष प्रकट करणे; या धातूंच्या आणि त्यांच्या समान अर्थ असलेल्या धातूंच्या प्रयोगात; राध - हिंसा आणि आराधना करणे, इक्ख - पाहणे आणि चिन्हांकित करणे; यांच्या प्रयोगात; 'पति' आणि 'आ' पूर्व असलेल्या 'सु' (ऐकणे) धातूच्या प्रयोगात; 'अनु' आणि 'पति' पूर्व असलेल्या 'गि' (शब्द करणे/स्वीकारणे) धातूच्या प्रयोगात आणि त्यांच्या पूर्व कर्त्याच्या प्रयोगात; सांगणे (आरोचन) या अर्थात, तदर्थ (त्यासाठी) या अर्थात, तुमर्थ (हेतू) या अर्थात, अलमर्थ (समर्थ असणे) या प्रयोगात, अनादर दर्शवताना 'मञ्ञ' (मानणे) धातूच्या प्रयोगात अप्राणी वाचक शब्दांच्या बाबतीत, गत्यर्थक धातूंच्या कर्म अर्थात, आशीर्वाद अर्थात, संमती, आधिक्य आणि सप्तमीच्या अर्थातही ते कर्म इत्यादी कारक संप्रदान संज्ञक होते. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'पहिणति' (पाठवणे), 'कप्पति' (योग्य असणे), 'पहोति' (समर्थ असणे), उपमा, अंजलिकर्म (हात जोडणे), फासु (सुख), अत्थ (हित), सेय्य (कल्याण) इत्यादींच्या प्रयोगातही पूर्वीप्रमाणे चतुर्थी विभक्ती होते.

Silāghādippayoge tāva – buddhassa silāghate. Upajjhāyassa silāghate, thometīti attho.

प्रथम सिलाघ इत्यादींच्या प्रयोगात - 'बुद्धस्स सिलाघते' (बुद्धांची स्तुती करतो). 'उपज्झायस्स सिलाघते' (उपाध्यायांची स्तुती करतो), येथे 'थोमेति' (स्तुती करतो) असा अर्थ आहे.

Hanute mayhameva, hanute tuyhameva, apalapatīti attho.

‘हनुते मय्हमेव’ (माझ्यापासूनच लपवतो), ‘हनुते तुय्हमेव’ (तुझ्यापासूनच लपवतो), येथे ‘अपलपति’ (लपवतो/नाकारतो) असा अर्थ आहे.

Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī, ettha ca upaṭṭhānaṃ nāma upagamanaṃ. Bhikkhussa bhuñjamānassa pānīyena vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya.

‘उपतिट्ठेय्य सक्यपुत्तानं वड्ढकी’ (सुतार शाक्यपुत्रांच्या सेवेसाठी उपस्थित राहील), येथे ‘उपिट्ठान’ म्हणजे जवळ जाणे (सेवा करणे). ‘भिक्खुस्स भुञ्जमानस्स पानीयेन वा विधूपनेन वा उपतिट्ठेय्य’ (भोजन करत असलेल्या भिक्खूच्या जवळ पाणी किंवा पंख्याने सेवा करण्यासाठी उपस्थित राहावे).

Tuyhaṃ sapate, mayhaṃ sapate, ettha ca sapanaṃ nāma saccakaraṇaṃ.

‘तुय्हं सपते’ (तुझ्यासाठी शपथ घेतो), ‘मय्हं सपते’ (माझ्यासाठी शपथ घेतो), येथे ‘सपन’ म्हणजे सत्य करणे (शपथ घेणे).

Dhārayatippayoge dhanikoyeva sampadānaṃ, suvaṇṇaṃ te dhārayate, iṇaṃ dhārayatīti attho. Tassa rañño mayaṃ nāgaṃ dhārayāma.

‘धारयति’ च्या प्रयोगात धनको (कर्ज देणारा) हाच संप्रदान असतो. ‘सुवण्णं ते धारयते’ (तुझे सोने धारण करतो/तुझ्या सोन्याचे कर्जदार आहे), येथे ‘इणं धारयति’ (कर्ज धारण करतो) असा अर्थ आहे. ‘तस्स रञ्ञो मयं नागं धारयामा’ (आम्ही त्या राजाचा हत्ती धारण करतो/राखतो).

Pihappayoge [Pg.153] icchitoyeva, devāpi tassa pihayanti tādino, devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmataṃ, patthentīti attho.

‘पिह’ च्या प्रयोगात ज्याची इच्छा केली जाते तो संप्रदान होतो. ‘देवापि तस्स पिहयन्ति तादिनो’ (देवही त्या तादी [अर्हत] पुरुषाची इच्छा करतात), ‘देवापि तेसं पिहयन्ति, सम्बुद्धानं सतीमतं’ (देवही त्या स्मृतिमान सम्यक्संबुद्धांची इच्छा करतात), येथे ‘पत्थेन्ति’ (आकांक्षा करतात) असा अर्थ आहे.

Kodhādiatthānaṃ payoge yaṃ pati kopo, tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa kuppeyyaṃ.

क्रोध इत्यादी अर्थांच्या प्रयोगात ज्याच्यावर राग आहे तो संप्रदान होतो. ‘तस्स कुज्झ महावीर’ (हे महावीरा, त्याच्यावर रागवा), ‘यदिहं तस्स कुप्पेय्यं’ (जर मी त्याच्यावर रागवलो तर).

Duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dubbhati.

‘duhayati disanām megho’ (मेघ दिशांचा द्रोह करतो), ‘yo mittānaṃ na dubbhati’ (जो मित्रांचा द्रोह करत नाही).

Titthiyā issanti samaṇānaṃ.

‘तित्थिया इस्सन्ति समणानं’ (तीर्थक श्रमणांचा हेवा करतात).

Dujjanā guṇavantānaṃ usūyanti, kā usūyā vijānataṃ.

‘दुज्जना गुणवन्तानं उसूयन्ति’ (दुर्जन गुणवानांचे दोष काढतात), ‘का उसूया विजानतं’ (जाणणाऱ्यांमध्ये कसला द्वेष?).

Rādhikkhappayoge yassa vipucchanaṃ kammavikhyāpanatthaṃ, vādhikārato dutiyā ca. Ārādho me rañño, rañño aparajjhati, rājānaṃ vā aparajjhati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, kyāhaṃ ayye aparajjhāmi vā.

‘राध’ आणि ‘इक्ख’ च्या प्रयोगात ज्याच्याविषयी विचारणा केली जाते (कर्म स्पष्ट करण्यासाठी), तिथे ‘वा’ च्या अधिकारामुळे द्वितीया विभक्ती देखील होते. ‘आराधो मे रञ्ञो’ (माझी राजाशी जवळीक आहे), ‘रञ्ञो अपराज्झति’ (राजाचा अपराध करतो) किंवा ‘राजानं वा अपराज्झति’ (राजाचा अपराध करतो), ‘क्याहं अय्यानं अपराज्झामि’ (मी आर्यांचा काय अपराध केला आहे?) किंवा ‘क्याहं अय्ये अपराज्झामि वा’ (मी आर्यांचा काय अपराध केला आहे?).

Āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso, āyasmantaṃ vā.

‘आयस्मतो उपालित्थेरस्स उपसम्पदापेक्खो उपतिस्सो’ (उपतिस्स हा आयुष्यमान उपालि थेरांकडून उपसंपदेची अपेक्षा करणारा आहे) किंवा ‘आयस्मन्तं वा’ (आयुष्यमान उपालि थेरांकडून).

Paccāsuṇa anupatigiṇānaṃ pubbakattā ca suṇotissa dhātussa paccāyoge, giṇassa ca anupatiyoge pubbassa kammuno yo kattā, so sampadānasañño hoti. Yathā – bhagavā bhikkhū etadavoca, ettha ‘‘bhikkhū’’ti akathitakammaṃ, ‘‘eta’’nti kathitakammaṃ, pubbassa vacanakammassa kattā bhagavā. Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ, āsuṇanti buddhassa bhikkhū, tathā bhikkhu janaṃ dhammaṃ sāveti, tassa bhikkhuno jano anugiṇāti, tassa bhikkhuno jano patigiṇāti, sādhukāradānādinā taṃ ussāhayatīti attho.

पच्चासुण आणि अनुपतिगिण यांच्या प्रयोगात, ‘सु’ (ऐकणे) धातूच्या ‘पति’ आणि ‘आ’ योगात, आणि ‘गि’ धातूच्या ‘अनु’ आणि ‘पति’ योगात, पूर्वीच्या कर्माचा जो कर्ता असतो, त्याला संप्रदान संज्ञा प्राप्त होते. जसे की - ‘भगवा भिक्खू एतदवोच’ (भगवान भिक्खूंना असे म्हणाले), येथे ‘भिक्खू’ हे अकथित कर्म आहे, ‘एतं’ हे कथित कर्म आहे, पूर्वीच्या वचन कर्माचे कर्ता भगवान आहेत. ‘भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं’ (भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला), ‘आसुणन्ति बुद्धस्स भिक्खू’ (भिक्खू बुद्धांचे ऐकतात), तसेच ‘भिक्खू जनं धम्मं सावेति’ (भिक्खू लोकांना धम्म ऐकवतो), ‘तस्स भिक्खुनो जनो अनुगिणाति’ (लोक त्या भिक्खूला प्रतिसाद देतात), ‘तस्स भिक्खुनो जनो पतिगिणाति’ (लोक त्या भिक्खूला प्रतिसाद देतात), म्हणजेच साधुकार देऊन त्याला प्रोत्साहित करतात असा अर्थ आहे.

Yo vadeti sa kattāti, vuttaṃ kammanti vuccati;

Yo paṭiggāhako tassa, sampadānaṃ vijāniyāti.

“जो बोलतो तो कर्ता होय, जे बोलले जाते ते कर्म म्हटले जाते; आणि जो त्याचा स्वीकार करणारा (प्रतिग्राहक) असतो, त्याला संप्रदान समजावे.”

Ārocanatthappayoge [Pg.154] yassa āroceti, taṃ sampadānaṃ. Ārocayāmi vo bhikkhave, paṭivedayāmi vo bhikkhave, āmantayāmi te mahārāja, āmanta kho taṃ gacchāmāti vā. Ettha ca ārocanasaddassa kathanappakāratthattā desanatthādippayogepi catutthī. Dhammaṃ vo desessāmi, desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ, yathā no bhagavā byākareyya, niruttiṃ te pavakkhāmi iccādi.

निवेदन करणे (सांगणे) या अर्थाच्या प्रयोगात ज्याला सांगितले जाते, ते संप्रदान कारक असते. जसे की— 'भिक्षूंनो, मी तुम्हाला निवेदित करतो (सांगतो)' (आरोचयामि वो भिक्खवे), 'भिक्षूंनो, मी तुम्हाला विदित करतो' (पटिवेदयामि वो भिक्खवे), 'महाराज, मी तुम्हाला संबोधित करतो' (आमन्तयामि ते महाराज), किंवा 'मी तुला आमंत्रित करतो, आपण जाऊ या' (आमन्त खो तं गच्छामि). आणि येथे 'आरोचन' (सांगणे) हा शब्द कथन करण्याचा एक प्रकार असल्यामुळे, उपदेश करणे (देसना) इत्यादी अर्थांच्या प्रयोगातही चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की— 'मी तुम्हाला धम्माचा उपदेश करीन' (धम्मं वो देसेस्सामि), 'भंते, भगवंतांनी भिक्षूंना धम्माचा उपदेश करावा' (देसेतु भन्ते भगवा धम्मं भिक्खूनं), 'ज्याप्रमाणे भगवंत आम्हाला स्पष्टीकरण करतील' (यथा नो भगवा ब्याकरेय्य), 'मी तुला निरुक्ती सांगेन' (निरुत्तिं ते पवक्खामि) इत्यादी.

Tadatthe sampadānasaññā, catutthī ca.

त्या अर्थी (तदर्थ) संप्रदान संज्ञा होते आणि चतुर्थी विभक्ती होते.

‘‘Ato, vā’’ti ca vattate.

'अतो' आणि 'वा' यांचे अनुवर्तन होते.

304. Āya catutthekavacanassa tu.

३०४. चतुर्थी एकवचनाच्या प्रत्ययाचा 'आय' हा आदेश होतो.

Akārantato liṅgamhā parassa catutthekavacanassa āyādeso hoti vā, saralopādi.

अकारान्त प्रातिपदिकाच्या (लिंगाच्या) पुढे असलेल्या चतुर्थी एकवचनाच्या प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'आय' असा आदेश होतो, आणि स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात.

Buddhassatthāya dhammassatthāya saṅghassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi, piṇḍapātaṃ paṭisevāmi neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, ūnassa pāripūriyā, atthāya hitāya sukhāya saṃvattati.

'बुद्धांच्या अर्थासाठी (कल्याणासाठी), धम्माच्या अर्थासाठी, संघाच्या अर्थासाठी मी प्राणांचा त्याग करतो' (बुद्धस्सत्थाय धम्मस्सत्थाय सङ्घस्सत्थाय जीवितं परिच्चजामि); 'मी पिंडपाताचे सेवन क्रीडेसाठी नाही, मदासाठी नाही, सुशोभित करण्यासाठी नाही, विभूषित करण्यासाठी नाही' (पिण्डपातं पटिसेवामि नेव दवाय न मदाय न मण्डनाय न विभूसनाय); 'अपूर्णतेच्या पूर्ततेसाठी' (ऊनस्स पारिपूरियां); 'कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरते' (अत्थाय हिताय सुखाय संवत्तति).

Tumatthe – lokānukampāya, lokamanukampitunti attho. Tathā phāsuvihārāya.

'तुमुन्' प्रत्ययाच्या अर्थी— 'लोकानुकम्पाय' (लोकांवर अनुकंपा करण्यासाठी), याचा अर्थ 'लोकं अनुकम्पितुं' (जगावर अनुकंपा करणे) असा आहे. तसेच 'फासुविहाराय' (सुखाने विहार करण्यासाठी).

Alaṃsaddassa atthā arahapaṭikkhepā. Arahatthe – alaṃ me rajjaṃ, alaṃ bhikkhu pattassa, akkhadhutto purisapuggalo nālaṃ dārabharaṇāya, alaṃ mallo mallassa, arahati mallo mallassa.

'अलम्' या शब्दाचे अर्थ 'योग्यता' (अरह) आणि 'निषेध' (पटिक्खेप) हे आहेत. योग्यतेच्या अर्थी— 'माझ्यासाठी राज्य पुरेसे आहे' (अलं मे रज्जं), 'भिक्षू पात्रासाठी योग्य आहे' (अलं भिक्खु पत्तस्स), 'जुगारी मनुष्य पत्नीचे भरणपोषण करण्यास असमर्थ (अयोग्य) असतो' (अक्खधुत्तो पुरिसपुग्गलो नालं दारभरणाय), 'मल्ल मल्लासाठी पुरेसा (योग्य) आहे' (अलं मल्लो मल्लस्स), म्हणजेच 'मल्ल मल्लाचा सामना करण्यास योग्य आहे' (अरहति मल्लो मल्लस्स).

Paṭikkhepe [Pg.155]– alaṃ te idha vāsena, alaṃ me hiraññasuvaṇṇena, kiṃ me ekena tiṇṇena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ tettha catumaṭṭhassa.

निषेधाच्या अर्थी— 'तुला येथे राहण्याची गरज नाही' (अलं ते इध वासेन), 'मला सोने-नाण्याची गरज नाही' (अलं मे हिरञ्ञसुवण्णेन), 'मी एकट्यानेच तरून जाण्यात काय अर्थ आहे?' (किं मे एकेन तिण्णेन), 'हे दुर्बुद्धी, तुला जटा धारण करण्याचा काय उपयोग?' (किं ते जटाहि दुम्मेध), 'येथे चतुर आणि स्वच्छ असलेल्याला काय उपयोग?' (किं तेत्थ चतुमट्ठस्स).

Maññatippayoge anādare appāṇini kammaniyeva – kaṭṭhassa tuvaṃ maññe, kaḷiṅgarassa tuvaṃ maññe, jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamāno.

'मञ्ञति' (मानणे) या धातूच्या प्रयोगात अनादर दर्शवताना, केवळ अप्राणिवाचक (निर्जीव) कर्मामध्येच चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की— 'मी तुला लाकडासारखे मानतो' (कट्ठस्स तुवं मञ्ञे), 'मी तुला लाकडाच्या तुकड्यासारखे मानतो' (कळिङ्गरस्स तुवं मञ्ञे), 'आपल्या जीवाला गवताच्या काडीइतकेही न मानणारा' (जीवितं तिणायपि न मञ्ञमानो).

Anādareti kiṃ? Suvaṇṇaṃ taṃ maññe. Appāṇinīti kiṃ? Gadrabhaṃ tuvaṃ maññe.

'अनादर असताना' असे का म्हटले आहे? 'मी तुला सुवर्ण मानतो' (सुवण्णं तं मञ्ञे - येथे अनादर नसल्यामुळे द्वितीया झाली). 'अप्राणिवाचक' असे का म्हटले आहे? 'मी तुला गाढव मानतो' (गद्रभं तुवं मञ्ञे - येथे गाढव प्राणिवाचक असल्यामुळे द्वितीया झाली).

Gatyatthakammani vādhikārato dutiyā ca. Appo saggāya gacchati, appo saggaṃ gacchati, nibbānāya vajantiyā, mūlāya paṭikasseyya, mūlaṃ paṭikasseyya.

गत्यर्थक (गमन अर्थ असलेल्या) धातूंच्या कर्मामध्ये 'वा' (विकल्प) या अधिकारावरून चतुर्थीसोबत द्वितीया विभक्ती देखील होते. जसे की— 'फार थोडे लोक स्वर्गाला जातात' (अप्पो सग्गाय गच्छति - चतुर्थी, किंवा अप्पो सग्गं गच्छति - द्वितीया); 'निर्वाणाकडे जाणाऱ्या' (निब्बानाय वजन्तिया); 'मुळाकडे खेचावे' (मूलाय पटिकस्सेय्य - चतुर्थी, किंवा मूलं पटिकस्सेय्य - द्वितीया).

Āsīsanatthe āyubhaddakusalādiyogeyeva, āyasmato dīghāyu hotu, ‘‘totitā sasmiṃnāsū’’ti ntussa savibhattissa to ādeso. Bhaddaṃ bhavato hotu, kusalaṃ bhavato hotu, anāmayaṃ bhavato hotu, sukhaṃ bhavato hotu, atthaṃ bhavato hotu, hitaṃ bhavato hotu, svāgataṃ bhavato hotu, sotthi hotu sabbasattānaṃ.

आशीर्वाद देण्याच्या अर्थी आयुष्य, भद्र (कल्याण), कुशल इत्यादी शब्दांच्या योगातच चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की— 'आयुष्मानाला दीर्घायुष्य लाभो' (आयस्मतो दीघायु होतु); येथे 'तोतिता सस्मिंनासू' या सूत्राने सविभक्तिक 'न्तु' प्रत्ययाचा 'तो' असा आदेश होतो. 'आपले कल्याण होवो' (भद्दं भवतो होतु), 'आपले कुशल होवो' (कुसलं भवतो होतु), 'आपण निरोगी व्हावे' (अनामयं भवतो होतु), 'आपल्याला सुख लाभो' (सुखं भवतो होतु), 'आपले कल्याण होवो' (अत्थं भवतो होतु), 'आपले हित होवो' (हितं भवतो होतु), 'आपले स्वागत होवो' (स्वागतं भवतो होतु), 'सर्व प्राण्यांचे कल्याण होवो' (सोत्थि होतु सब्बसत्तानं).

Sammutippayoge – sādhu sammuti me tassa bhagavato dassanāya.

संमती (मान्यता) या अर्थाच्या प्रयोगात— 'त्या भगवंतांच्या दर्शनासाठी माझी पूर्ण संमती आहे' (साधु सम्मुति मे तस्स भगवतो दस्सनाय).

Bhiyyappayoge bhiyyoso mattāya.

'भिय्यो' (अधिक) या अर्थाच्या प्रयोगात— 'प्रमाणापेक्षा अधिक' (भिय्योसो मत्ताय).

Sattamiyatthe āvikaraṇa pātubhavanādiyoge – tuyhañcassa āvikaromi, tassa me sakko pāturahosi.

सप्तमी विभक्तीच्या अर्थी प्रकट करणे (आविकरण), प्रादुर्भूत होणे (पातुभवन) इत्यादींच्या योगात चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की— 'मी तुझ्यासमोर हे प्रकट करतो' (तुय्हञ्चस्स आविकरोमि), 'त्या माझ्यासमोर शक्र प्रकट झाले' (तस्स मे सक्को पातुरहोसि).

Casaddaggahaṇena [Pg.156] pahiṇādikriyāyoge, phāsuādināmapayoge ca – tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo, ekassa dinnaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi. Tathā tassa phāsu hoti, lokassattho, maṇinā me attho, seyyo me attho iccādi.

‘च’ शब्दाच्या ग्रहणाने ‘पहिण’ (पाठवणे) इत्यादी क्रियांच्या योगात आणि ‘फासु’ (सुख/अनुकूल) इत्यादी नामांच्या प्रयोगात देखील (चतुर्थी विभक्ती होते) – जसे की, ‘तस्स पहिणेय्य’ (त्याला पाठवावे), ‘भिक्खूनां दूतं पाहेसि’ (भिक्खूंना दूत पाठवला), ‘कप्पति समणानां आयोगो’ (श्रमणांना उद्योग योग्य आहे), ‘एकस्स दिन्नं द्विन्नं तिण्णं पहोति’ (एकाला दिलेले दोघांना किंवा तिघांना पुरेसे होते), ‘उपमं ते करिस्सामि’ (मी तुला उपमा देईन), ‘अञ्जलिं ते पग्गण्हामि’ (मी तुला अंजली करतो/हात जोडतो). तसेच ‘तस्स फासु होति’ (त्याला अनुकूल होते), ‘लोकस्सत्थो’ (लोकांचे हित), ‘मणिना मे अत्थो’ (मला मण्याची गरज आहे), ‘सेय्यो मे अत्थो’ (मला कल्याणाची गरज आहे) इत्यादी.

‘‘Catutthī’’ti vattate.

‘चतुर्थी’ (विभक्ती) चे अनुवर्तन होते.

305. Namoyogādīsvapi ca.

३०५. ‘नमो’ इत्यादींच्या योगात देखील (चतुर्थी विभक्ती होते).

Namosaddayoge, sotthisvāgatādīhi ca yoge liṅgamhā catutthīvibhatti hoti. Namo te buddha vīratthu, namo karohi nāgassa, namatthu buddhānaṃ, namatthu bodhiyā, sotthi pajānaṃ, svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ.

‘नमो’ शब्दाच्या योगात, आणि ‘सोत्थि’ (स्वस्ति), ‘स्वागत’ इत्यादींच्या योगात प्रातिपदिकाला (लिंगाला) चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की, ‘नमो ते बुद्ध वीरत्थु’ (हे वीर बुद्ध, आपल्याला नमस्कार असो), ‘नमो करोहि नागस्स’ (नागाला नमस्कार कर), ‘नमत्थु बुद्धानं’ (बुद्धांना नमस्कार असो), ‘नमत्थु बोधिया’ (बोधीला नमस्कार असो), ‘सोत्थि पजानं’ (प्रजेचे कल्याण असो), ‘स्वागतं ते महाराज’ (महाराज, आपले स्वागत असो), ‘अथो ते अदुरागतं’ (तसेच आपले येणे सुखरूप असो).

‘‘Kāle, bhavissatī’’ti ca vattate.

‘काळात’ आणि ‘भविष्यात’ यांचे अनुवर्तन होते.

306. Bhāvavācimhi catutthī.

३०६. भाववाचक शब्दाच्या योगात चतुर्थी विभक्ती होते.

Bhāvavācimhi catutthīvibhatti hoti bhavissatikāle. Bhavanaṃ bhāvo. Paccissate, pacanaṃ vā pāko, pākāya vajati, pacituṃ gacchatīti attho. Evaṃ bhogāya vajati iccādi.

भविष्यकाळात भाववाचक शब्दाच्या योगात चतुर्थी विभक्ती होते. ‘भवन’ म्हणजे ‘भाव’ (क्रिया). ‘पच्चिस्सते’ (शिजवले जाईल), ‘पचन’ किंवा ‘पाक’ (शिजवणे). ‘पाकाय वजति’ (शिजवण्यासाठी जातो), याचा अर्थ ‘पचितुं गच्छति’ (शिजवण्यासाठी जातो) असा आहे. याचप्रमाणे ‘भोगाय वजति’ (उपभोगासाठी जातो) इत्यादी.

Kasmiṃ atthe pañcamī?

कोणत्या अर्थात पंचमी विभक्ती होते?

307. Apādāne pañcamī.

३०७. अपादान कारकात पंचमी विभक्ती होते.

Kimapādānaṃ?

अपादान म्हणजे काय?

308. Yasmādapeti [Pg.157] bhayamādatte vā tadapādānaṃ.

३०८. ज्याच्यापासून दूर जाते (अपाय होतो), भीती वाटते किंवा ग्रहण केले जाते, ते अपादान होय.

Yasmā vā avadhito apeti, yasmā vā bhayahetuto bhayaṃ bhavati, yasmā vā akkhātārā vijjaṃ ādadāti, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti. Apanetvā ito ādadātīti apādānaṃ.

किंवा ज्या मर्यादेपासून (अवधीपासून) दूर जाते, किंवा ज्या भीतीदायक कारणापासून भीती निर्माण होते, किंवा ज्या सांगणाऱ्याकडून (शिक्षकाकडून) विद्या ग्रहण केली जाते, त्या कारकाला ‘अपादान’ संज्ञा प्राप्त होते. ‘दूर करून येथून ग्रहण करतो’ म्हणून ते अपादान आहे.

Taṃ pana tividhaṃ visayabhedena niddiṭṭhavisayaṃ, upāttavisayaṃ, anumeyyavisayañcāti.

ते (अपादान) विषयाच्या भेदाने तीन प्रकारचे मानले जाते: निर्दिष्टविषय, उपात्तविषय आणि अनुमेयविषय.

Apādānasaññāvisayassa kriyāvisesassa niddiṭṭhattā niddiṭṭhavisayaṃ. Yathā – gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā.

अपादान संज्ञेच्या विषयाची क्रियाविशेष स्पष्टपणे निर्दिष्ट (सांगितलेली) असल्यामुळे ते ‘निर्दिष्टविषय’ होय. जसे की – ‘गामा अपेन्ति मुनयो’ (गावातून मुनी दूर जातात), ‘नगरा निग्गतो राजा’ (नगरातून राजा बाहेर पडला).

Ettha ca ‘‘pāpā cittaṃ nivāraye, pāpā nivārentī’’tiādīsu yadipi kāyasaṃyogapubbakāpagamanaṃ natthi, tathāpi cittasaṃyogapubbakassa apagamanassa sambhavato iminā ca apādānasaññā.

आणि येथे ‘पापा चित्तं निवारये’ (पापापासून चित्त आवरावे), ‘पापा निवारेंति’ (पापापासून परावृत्त करतात) इत्यादींमध्ये जरी शारीरिक संयोगापासून दूर जाणे नसले, तरी मानसिक संयोगापासून दूर जाणे शक्य असल्यामुळे या सूत्राने त्याला ‘अपादान’ संज्ञा प्राप्त होते.

Yattha pana apagamanakriyaṃ upāttaṃ ajjhāhaṭaṃ visayaṃ katvā pavattati, taṃ upāttavisayaṃ. Yathā – valāhakā vijjotate vijju, kusūlato pacatīti. Ettha ca ‘‘valāhakā nikkhamma, kusūlato apanetvā’’ti ca pubbakriyā ajjhāharīyati.

परंतु जेथे दूर जाण्याची क्रिया (अपगमनक्रिया) गृहीत धरून (अध्याहार करून) विषय बनवून प्रवृत्त होते, ते ‘उपात्तविषय’ होय. जसे की – ‘वलाहका विज्जोतते विज्जु’ (ढगातून वीज चमकते), ‘कुसूलतो पचति’ (कोठीतून शिजवतो). येथे ‘वलाहका निक्खम्म’ (ढगातून निघून) आणि ‘कुसूलतो apneत्वा’ (कोठीतून काढून) अशी पूर्वक्रिया अध्याहृत धरली जाते.

Anumeyyavisayaṃ yathā – māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpā. Ettha hi kenaci guṇena ukkaṃsīyantīti anumeyyova kriyāviseso. Idha pana dūrantikādisutte vibhattaggahaṇena apādānasaññā.

अनुमेयविषय जसे की – ‘maथुरा पाटलिपुत्तकेहि अभिरूपा’ (मथुरेचे लोक पाटलीपुत्रच्या लोकांपेक्षा अधिक देखणे आहेत). येथे कोणत्यातरी गुणाने श्रेष्ठ असणे हा क्रियाविशेष केवळ अनुमेय (अनुमानाने समजण्याजोगा) आहे. परंतु येथे ‘दूरन्तिक’ इत्यादी सूत्रातील विभक्तीच्या ग्रहणाने ‘अपादान’ संज्ञा होते.

Vuttañca

आणि म्हटले आहे –

‘‘Niddiṭṭhavisayaṃ kiñci, upāttavisayaṃ tathā;

Anumeyyavisayañcāti, apādānaṃ tidhā mata’’nti.

‘काही निर्दिष्टविषय, तसेच काही उपात्तविषय आणि काही अनुमेयविषय; अशा प्रकारे अपादान तीन प्रकारचे मानले गेले आहे.’

Tadeva [Pg.158] calācalavasena duvidhampi hoti.

तेच (अपादान) चल आणि अचल अशा दोन प्रकारचे देखील असते.

Calaṃ yathā – dhāvatā hatthimhā patito aṅkusadhārī.

चल जसे की – ‘धावता हत्थिम्हा पतितो अङ्कुसधारी’ (धावत्या हत्तीवरून अंकुशधारी खाली पडला).

Acalaṃ yathā – pabbatā otaranti vanacarā.

अचल जसे की – ‘पब्बता ओतरन्ति वनचरा’ (पर्वतावरून वनचर खाली उतरतात).

Bhayahetumhi – corā bhayaṃ jāyati, taṇhāya jāyatī bhayaṃ, pāpato uttasati, akkhātari – upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti, ācariyamhā adhīte, ācariyato suṇāti.

भीतीच्या कारणामध्ये – ‘चोरा भयं जायति’ (चोरापासून भीती निर्माण होते), ‘तण्हाय जायती भयं’ (तृष्णेपासून भीती निर्माण होते), ‘पापतो उत्तसति’ (पापापासून घाबरतो). सांगणाऱ्याच्या (शिक्षकाच्या) बाबतीत – ‘उपज्झाया सिक्खं गण्हाति’ (उपाध्यायांकडून शिक्षण ग्रहण करतो), ‘आचरियम्हा अधीते’ (आचार्यांकडून शिकतो), ‘आचरियतो सुणाति’ (आचार्यांकडून ऐकतो).

‘‘Apādāna’’nti adhikāro.

‘अपादान’ हा अधिकार आहे.

309. Dhātunāmānamupasaggayogādīsvapi ca.

३०९. धातू, नाम आणि उपसर्ग यांच्या योगात देखील (पंचमी विभक्ती होते).

Dhātavo ca nāmāni ca dhātunāmāni, tesaṃ avihitalakkhaṇānaṃ dhātunāmānaṃ payoge, upasaggayoge ca ādisaddena nipātayoge ca taṃyuttaṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.

धातू आणि नामे म्हणजे ‘धातुनामे’. त्या अविहित लक्षण असलेल्या धातुनामांच्या प्रयोगात, उपसर्गाच्या योगात आणि ‘आदि’ शब्दाने निपाताच्या योगात देखील त्याशी संबंधित कारकाला ‘अपादान’ संज्ञा प्राप्त होते.

Dhātuppayoge tāva – parājiyoge yo asayho, pabhūyoge pabhavo, janiyoge jāyamānassa pakati ca. Yathā – buddhasmā parājenti aññatitthiyā. Himavatā pabhavanti pañca mahānadiyo, anavatattamhā mahāsarā pabhavanti, aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo. Kāmato jāyatī soko, yasmā so jāyate gini, urasmā jāto putto, kammato jātaṃ indriyaṃ.

धातूच्या प्रयोगात प्रथम – पराजय (परा-जि) च्या योगात जो असह्य असतो, प्रभू (प्र-भू) च्या योगात उगमस्थान, आणि जन (जायमान) च्या योगात उत्पन्न होणाऱ्याचे मूळ कारण (प्रकृती). जसे की – ‘बुद्धस्मा पराजेन्ति अञ्ञतित्थिया’ (बुद्धांकडून अन्यतीर्थीय पराभूत होतात). ‘हिमवता पभवन्ति पञ्च महानदियो’ (हिमालयातून पाच महानद्या उगम पावतात), ‘अनवतत्तम्हा महासरा पभवन्ति’ (अनवतप्त महासरोवरातून उगम पावतात), ‘अचिरवतिया पभवन्ति कुन्नदियो’ (अचिरवती नदीतून लहान नद्या उगम पावतात). ‘कामतो जायती सोको’ (कामापासून शोक निर्माण होतो), ‘यस्मा सो जायते गिनी’ (ज्यांच्यापासून तो अग्नी उत्पन्न होतो), ‘उरस्मा जातो पुत्तो’ (हृदयापासून जन्मलेला पुत्र), ‘कम्मतो जातं इन्द्रियं’ (कर्मापासून उत्पन्न झालेली इंद्रिये).

Nāmappayoge aññatthitarādīhi yutte – nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhati, tato aññena kammena, tato itaraṃ, ubhato sujāto putto iccādi.

नामाच्या प्रयोगात ‘अञ्ञ’ (अन्य), ‘इतर’ इत्यादींच्या योगात – ‘नाञ्ञत्र दुक्खा सम्भोति’ (दुःखाशिवाय इतर काही उत्पन्न होत नाही), ‘नाञ्ञं दुक्खा निरुज्झति’ (दुःखाशिवाय इतर कशाचा निरोध होत नाही), ‘ततो अञ्ञेन कम्मेन’ (त्यापेक्षा इतर कर्माने), ‘ततो इतरं’ (त्यापेक्षा इतर), ‘उभतो सुजातो पुत्तो’ (दोन्ही बाजूंनी चांगल्या कुळात जन्मलेला पुत्र) इत्यादी.

Upasaggayuttesu [Pg.159] apaparīhi vajjanatthehi yoge, mariyādābhividhiatthe āyoge patinā patinidhipatidānatthena yoge ca. Yathā – apasālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Tathā paripabbatā devo vassati, pabbataṃ vajjetvāti attho. Mariyādāyaṃ – āpabbatā khettaṃ. Abhividhimhi – ābrahmalokā saddo abbhuggacchati, brahmalokaṃ abhibyāpetvāti attho. Patinidhimhi – buddhasmā pati sāriputto dhammadesanāya ālapati temāsaṃ. Patidāne – ghatamassa telasmā pati dadāti, kanakamassa hiraññasmā pati dadāti.

उपसर्गाच्या योगात ‘अप’ आणि ‘परि’ यांच्या वर्जनाच्या अर्थातील योगात, ‘आ’ च्या मर्यादा आणि अभिविधी अर्थातील योगात, आणि ‘पति’ च्या प्रतिनिधी आणि प्रतिदान अर्थातील योगात (पंचमी विभक्ती होते). जसे की – ‘अपसालाय आयन्ति वाणिजा’ (शाळा सोडून व्यापारी येतात), याचा अर्थ ‘शाळा वर्ज्य करून’ असा आहे. तसेच ‘परिपब्बता देवो वस्सति’ (पर्वत सोडून पाऊस पडतो), याचा अर्थ ‘पर्वत वर्ज्य करून’ असा आहे. मर्यादेमध्ये – ‘आपब्बता खेत्तं’ (पर्वतापर्यंत शेत). अभिविधीमध्ये – ‘आब्रह्मलोका सद्दो अब्भुग्गच्छति’ (ब्रह्मलोकापर्यंत आवाज पोहोचतो), याचा अर्थ ‘ब्रह्मलोकाला व्यापून’ असा आहे. प्रतिनिधीमध्ये – ‘बुद्धस्मा पति सारिपुत्तो धम्मदेसनाय आलपति तेमासं’ (बुद्धांच्या ऐवजी सारिपुत्त तीन महिने धम्मदेशना करतात). प्रतिदान (बदल्यात देणे) मध्ये – ‘घतमस्स तेलस्मा पति ददाति’ (तो त्याला तेलाच्या बदल्यात तूप देतो), ‘कनकमस्स हिरञ्ञस्मा पति ददाति’ (तो त्याला सोन्याच्या बदल्यात चांदी देतो).

Nipātayuttesu rite nānā vinādīhi yoge – rite saddhammā kuto sukhaṃ labhati. Te bhikkhū nānākulā pabbajitā. Vinā saddhammā natthañño koci nātho loke vijjati. Ariyehi puthagevāyaṃ jano, yāva brahmalokā saddo abbhuggacchati.

निपाताच्या योगात ‘रिते’ (शिवाय), ‘नाना’ (विविध), ‘विना’ इत्यादींच्या योगात – ‘रिते सद्धम्मा कुतो सुखं लभति’ (सद्धम्माशिवाय सुख कोठून मिळणार?). ‘ते भिक्खू नानाकुला पब्बजिता’ (ते भिक्खू वेगवेगळ्या कुळातून प्रव्रजित झाले आहेत). ‘विना सद्धम्मा नत्थञ्ञो कोचि नाथो लोके विज्जति’ (सद्धम्माशिवाय जगात दुसरा कोणताही त्राता नाही). ‘अरियेहि पुथगेवायं जनो’ (हा सामान्य जन आर्यांपासून वेगळाच आहे), ‘याव ब्रह्मलोका सद्दो अब्भुग्गच्छति’ (ब्रह्मलोकापर्यंत आवाज पोहोचतो).

Apiggahaṇena kammāpādānakārakamajjhepi pañcamī kāladdhānehi, pakkhasmā vijjhati migaṃ luddako, ito pakkhasmā migaṃ vijjhatīti vuttaṃ hoti. Evaṃ māsasmā bhuñjati bhojanaṃ, kosā vijjhati kuñjaraṃ.

‘अपि’ च्या ग्रहणाने कर्म आणि अपादान कारकांच्या मध्ये देखील काळ आणि मार्गवाचक शब्दांमुळे पंचमी विभक्ती होते. जसे की, ‘पक्खस्मा विज्झति मिगं लुद्दको’ (पारधी पंधरवड्यापासून हरणाला मारतो), याचा अर्थ ‘येथून एका पंधरवड्यानंतर हरणाला मारतो’ असा होतो. याचप्रमाणे ‘मासस्मा भुञ्जति भोजनं’ (महिन्याभरानंतर भोजन करतो), ‘कोसा विज्झति कुञ्जरं’ (कोसावरून हत्तीला मारतो).

Casaddaggahaṇena pabhutyādiatthe, tadatthappayoge ca – yatohaṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto, yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ, yatvādhikaraṇamenaṃ, yato pabhuti, yato paṭṭhāya, tato paṭṭhāya iccādi.

‘च’ शब्दाच्या ग्रहणाने ‘प्रभृती’ (पासून) इत्यादी अर्थांमध्ये आणि त्या अर्थाच्या प्रयोगात देखील (पंचमी विभक्ती होते) – जसे की, ‘यतोहं भगिनि अरियाय जातिया जातो’ (हे भगिनी, जेव्हापासून मी या आर्य जातीत जन्मलो आहे), ‘यतो सरामि अत्तानं’ (जेव्हापासून मला स्वतःची स्मृती आहे), ‘यतो पत्तोस्मि विञ्ञुतं’ (जेव्हापासून मी समजूतदार झालो आहे), ‘यत्वाधिकरणमेनं’ (ज्या कारणाने हे), ‘यतो पभुति’ (जेव्हापासून), ‘यतो पट्ठाय’ (जेव्हापासून), ‘ततो पट्ठाय’ (तेव्हापासून) इत्यादी.

310. Rakkhaṇatthānamicchitaṃ[Pg.160].

३१०. रक्षण करण्याच्या अर्थाच्या धातूंच्या प्रयोगात जे इच्छित (रक्षण करायचे) असते, त्या कारकाला ‘अपादान’ संज्ञा प्राप्त होते.

Rakkhaṇatthānaṃ dhātūnaṃ payoge yaṃ icchitaṃ, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti, cakārādhikārato anicchitañca. Rakkhaṇañcettha nivāraṇaṃ, tāyanañca. Kāke rakkhanti taṇḍulā, yavā paṭisedhenti gāvo.

रक्षण करण्याच्या अर्थाच्या धातूंच्या प्रयोगात जे इच्छित असते, त्या कारकाला ‘अपादान’ संज्ञा प्राप्त होते, आणि ‘च’ कारच्या अधिकाराने अनइच्छित देखील. येथे रक्षण म्हणजे निवारण (अडवणे) आणि रक्षण करणे होय. जसे की, ‘काके रक्खन्ति तण्डुला’ (तांदळापासून कावळ्यांना दूर ठेवतात), ‘यवा पटिसेधेन्ति गावो’ (गायींना यवांपासून अडवतात).

Anicchitaṃ yathā – pāpā cittaṃ nivāraye, pāpānivārenti, rājato vā corato vā aggito vā udakato vā nānābhayato vā nānārogato vā nānāupaddavato vā ārakkhaṃ gaṇhantu.

अनइच्छित जसे की – ‘पापा चित्तं निवारये’ (पापापासून चित्त आवरावे), ‘पापानिवारेंति’ (पापापासून परावृत्त करतात), ‘राजतो वा चोरतो वा अग्गितो वा उदकतो वा नानाभयतो वा नानारोगतो वा नानाउपद्दवतो वा आरक्खं गण्हन्तु’ (राजापासून, चोरापासून, अग्नीपासून, पाण्यापासून, विविध भयापासून, विविध रोगांपासून किंवा विविध उपद्रवांपासून रक्षण करोत).

‘‘Icchita’’miti vattate.

‘इच्छित’ याचे अनुवर्तन होते.

311. Yena vā’dassanaṃ.

३११. किंवा ज्याच्यापासून स्वतःला लपवायचे (अदर्शन करायचे) असते.

Yena adassanamicchitaṃ antaradhāyantena, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti vā, antaradhānevāyaṃ. Upajjhāyā antaradhāyati sisso, nilīyatīti attho. Mātāpitūhi antaradhāyati putto.

ज्याच्यापासून अदृश्य होण्याची (दिसण्याची इच्छा नसण्याची) इच्छा असते, त्या अंतर्धान पावणाऱ्या कारकाला 'अपादान' संज्ञा प्राप्त होते (किंवा विकल्पे करून), हे अंतर्धानाच्या (अदृश्य होण्याच्या) बाबतीत आहे. 'उपाज्झाया अंतर्धायति सिस्सो' (उपाध्यायापासून शिष्य अंतर्धान पावतो/लपतो), याचा अर्थ तो लपतो (निलीयति) असा आहे. 'मातापितूहि अंतर्धायति पुत्तो' (आई-वडिलांपासून मुलगा अंतर्धान पावतो).

Vāti kiṃ? Jetavane antarahito. Yenāti kiṃ? Yakkho tattheva antaradhāyati.

'वा' (विकल्पे करून) असे का म्हटले आहे? 'जेतवने अंतरहितो' (जेतवनात अंतर्धान पावला). 'येन' (ज्याच्याद्वारे) असे का म्हटले आहे? 'यक्खो तत्थेव अंतर्धायति' (यक्ष तिथेच अंतर्धान पावतो).

312. Dūrantikaddhakālanimmānatvālopadisāyogavibhattārappayoga suddhappamocana hetu vivittappamāṇa pubbayoga bandhana guṇavacana pañha kathanathokākattūsu ca.

३१२. दूर (दूरत्व), अंतिक (जवळ असणे), अद्ध-निम्मान (मार्गाचे परिमाण), काल-निम्मान (काळाचे परिमाण), त्वा-लोप (त्वा-प्रत्ययाचा लोप), दिसा-योग (दिशेचा योग), विभत्त (विभागणी/तुलना), आरति-प्पयोग (विरतीचा प्रयोग), सुद्ध-प्पयोग (शुद्धतेचा प्रयोग), पमोचन-प्पयोग (मुक्ततेचा प्रयोग), हेतू, विवित्त-प्पयोग (विविक्त/अलिप्ततेचा प्रयोग), पमाण (परिमाण), पुब्ब-योग (पूर्व शब्दाचा योग), बंधन (बंधन), गुणवचन (गुणाचे वाचक), पञ्ह (प्रश्न), कथन (कथन), थोक (थोडे) आणि अकर्तरी (कर्ता नसलेल्या अर्थी) यांमध्ये देखील (अपादान संज्ञा होते).

Dūratthe, antikatthe, addhanimmāne, kālanimmāne, tvālope, disāyoge, vibhatte, āratippayoge, suddhatthappayoge, pamocanatthappayoge, hetvatthe, vivittatthappayoge, pamāṇatthe, pubbayoge, bandhanatthappayoge, guṇavacane[Pg.161], pañhe, kathane, thokatthe, akattari ca yadavadhibhūtaṃ, hetukammādibhūtañca, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti, casaddena yathāyogaṃ dutiyā, tatiyā, chaṭṭhī ca.

दूर अर्थी, अंतिक (जवळ) अर्थी, अद्ध-निम्मान (मार्गाचे परिमाण) अर्थी, काल-निम्मान (काळाचे परिमाण) अर्थी, त्वा-लोप अर्थी, दिशा-योग अर्थी, विभक्त (तुलना) अर्थी, आरती-प्रयोग (विरती) अर्थी, शुद्ध-अर्थ-प्रयोग अर्थी, पमोचन-अर्थ-प्रयोग (मुक्तता) अर्थी, हेतू अर्थी, विविक्त-अर्थ-प्रयोग (अलिप्तता) अर्थी, प्रमाण अर्थी, पूर्व-योग अर्थी, बंधन-अर्थ-प्रयोग अर्थी, गुणवचनात, प्रश्नात, कथनात, थोक (अल्प) अर्थी आणि अकर्तरी (कर्ता नसलेल्या अर्थी) जे काही अवधीभूत (मर्यादा किंवा सीमा) असते, आणि हेतू-कर्म इत्यादी रूप असते, त्या कारकाला 'अपादान' संज्ञा प्राप्त होते; आणि 'च' (आणि) या शब्दाने योग्यतेनुसार द्वितीया, तृतीया आणि षष्ठी विभक्ती देखील होतात.

Ettha ca dūrantikañca dūrantikatthañcāti dūrantikanti sarūpekasesaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ, tena dūrantikatthappayoge, tadatthe ca apādānasañño hoti.

आणि येथे 'दूरन्तिक' आणि 'दूरन्तिकत्थ' यांमध्ये 'दूरन्तिक' हा सरूपैकशेष करून सांगितला आहे असे समजावे. त्यामुळे दूर आणि अंतिक (जवळ) या अर्थांच्या प्रयोगात आणि त्या अर्थी अपादान संज्ञा होते.

Dūratthappayoge tāva – kīvadūro ito naḷakāragāmo, tato have dūrataraṃ vadanti, gāmato nātidūre. Ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā, ārakā tehi bhagavā. Dūratthe – dūratova namassanti, addasa dūratova āgacchantaṃ.

प्रथम दूर अर्थाच्या प्रयोगात – 'कीवदूरो इतो नळकारगामो' (येथून नळकारग्राम [टोपल्या विणणाऱ्यांचे गाव] किती दूर आहे?), 'ततो हवे दूरतरं वदन्ति' (त्यापेक्षा नक्कीच अधिक दूर आहे असे म्हणतात), 'गामतो नातिदूरे' (गावापासून फार दूर नाही). 'आरका ते मोघपुरिसा इमस्मा धम्मविनया' (ते मोघपुरुष [व्यर्थ पुरुष] या धम्म-विनयापासून खूप दूर आहेत), 'आरका तेहि भगवा' (भगवान त्यांच्यापासून दूर आहेत). दूर अर्थी – 'दूरतोव नमस्सन्ति' (दूरूनच नमस्कार करतात), 'अद्दस दूरतोव आगच्छन्तं' (दूरूनच येत असताना पाहिले).

Antikatthappayoge – antikaṃ gāmā, āsannaṃ gāmā, samīpaṃ gāmā, gāmassa samīpanti attho.

अन्तिक (जवळ) अर्थाच्या प्रयोगात – 'अन्तिकं गामा' (गावाच्या जवळ), 'आसन्नं गामा' (गावाच्या समीप), 'समीपं गामा' (गावाच्या जवळ), म्हणजेच 'गामस्स समीपं' (गावाच्या जवळ) असा अर्थ आहे.

Dutiyā, tatiyā ca, dūraṃ gāmaṃ āgato, dūrena gāmena āgato, dūrato gāmā āgatoti attho. Dūraṃ gāmena vā. Antikaṃ gāmaṃ āgato, antikaṃ gāmena vā, āsannaṃ gāmaṃ, āsannaṃ gāmena vā iccādi.

द्वितीया आणि तृतीया विभक्ती देखील होतात, जसे – 'दूरं गामं आगतो' (दूरच्या गावाला आला), 'दूरेन गामेन आगतो' (दूरच्या गावाने आला), म्हणजेच 'दूरतो गामा आगतो' (दूरच्या गावापासून आला) असा अर्थ आहे. किंवा 'दूरं गामेन'. 'अन्तिकं गामं आगतो' (गावाच्या जवळ आला), किंवा 'अन्तिकं गामेन', 'आसन्नं गामं', किंवा 'आसन्नं गामेन' इत्यादी.

Addhakālanimmāne nimmānaṃ nāma parimāṇaṃ, tasmiṃ gamyamāne – ito mathurāya catūsu yojanesu saṅkassaṃ, rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi.

अद्ध-काल-निम्मान (मार्ग आणि काळाचे परिमाण) यामध्ये 'निम्मान' म्हणजे परिमाण (माप) होय. ते समजले जात असताना – 'इतो मथुराय चतूसु योजनेसु संकस्सं' (येथून मथुरेपासून चार योजनांवर संकस्स आहे), 'राजगहतो पञ्चचत्तालीसयोजनमत्थके सावत्थि' (राजगृहापासून पंचेचाळीस योजनांच्या अंतरावर सावत्थी आहे).

Kālanimmāne – ito ekanavutikappamatthake vipassī bhagavā loke udapādi, ito vassasahassaccayena buddho loke uppajjissati.

काळाच्या परिमाणात (काल-निम्मान) – 'इतो एकनवुतिकप्पमत्थके विपस्सी भगवा लोके उदपादि' (येथून एक्याण्णव कल्प मागे विपस्सी भगवान जगात उत्पन्न झाले), 'इतो वस्ससहस्सच्चयेन बुद्धो लोके उप्पज्जिस्सति' (येथून एक हजार वर्षांच्या समाप्तीनंतर बुद्ध जगात उत्पन्न होतील).

Tvāpaccayantassa lopo nāma tadatthasambhavepi avijjamānatā, tasmiṃ tvālope kammādhikaraṇesu – pāsādā saṅkameyya, pāsādaṃ abhiruhitvā saṅkameyyāti attho[Pg.162]. Tathā hatthikkhandhā saṅkameyya, abhidhammā pucchanti, abhidhammaṃ sutvā vā, abhidhammā kathayanti, abhidhammaṃ paṭhitvā vā, āsanā vuṭṭhaheyya, āsane nisīditvā vā.

'त्वा' प्रत्ययाचा लोप म्हणजे त्याचा अर्थ संभवत असूनही तो प्रत्यक्ष उपस्थित नसणे. त्या 'त्वा' प्रत्ययाच्या लोपामध्ये कर्म आणि अधिकरण कारकात – 'पासादा संकमेय्य' (प्रासादावरून [राजवाड्यावरून] पार व्हावे), याचा अर्थ 'पासादं अभिरुहित्वा संकमेय्य' (प्रासादावर चढून पार व्हावे) असा आहे. तसेच 'हत्थिक्खन्धा संकमेय्य' (हत्तीच्या खांद्यावरून पार व्हावे), 'अभिधम्मा पुच्छन्ति' (अभिधम्मातून विचारतात), म्हणजेच 'अभिधम्मं सुत्वा वा' (अभिधम्म ऐकून किंवा), 'अभिधम्मा कथयन्ति' (अभिधम्मातून सांगतात), म्हणजेच 'अभिधम्मं पठित्वा वा' (अभिधम्म वाचून किंवा), 'आसना वुट्ठहेय्य' (आसनावरून उठावे), म्हणजेच 'आसने निसीदित्वा वा' (आसनावर बसून [उठावे] किंवा).

Disatthavācīhi yoge, disatthe ca – ito sā purimā disā, ito sā dakkhiṇā disā, ito sā pacchimā disā, ito sā uttarā disā, avīcito uparibhavaggā, uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā iccādi. Disatthe – puratthimato dakkhiṇatotiādi. Ettha pana sattamiyatthe topaccayopi bhavissati.

दिशावाचक शब्दांच्या योगात आणि दिशा अर्थी – 'इतो सा पुरिमा दिसा' (येथून ती पूर्व दिशा आहे), 'इतो सा दक्खिणा दिसा' (येथून ती दक्षिण दिशा आहे), 'इतो सा पच्छिमा दिसा' (येथून ती पश्चिम दिशा आहे), 'इतो सा उत्तरा दिसा' (येथून ती उत्तर दिशा आहे), 'अवीचितो उपरिभवग्गा' (अवीची नरकापासून वर भवग्ग [अस्तित्वाच्या शिखरा] पर्यंत), 'उद्धं पादतला' (पायाच्या तळव्यापासून वर), 'अधो केसमत्थका' (केसांच्या शिखरापासून [डोक्यापासून] खाली) इत्यादी. दिशा अर्थी – 'puratthimato dakkhiṇato' (पूर्वेकडून, दक्षिणेकडून) इत्यादी. परंतु येथे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात 'तो' प्रत्यय देखील होईल.

Vibhattaṃ nāma sayaṃ vibhattasseva tadaññato guṇena vibhajanaṃ, tasmiṃ vibhatte – yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi, attadanto tato varaṃ. Kiñcāpi dānato sīlameva varaṃ, tato mayā sutā assutameva bahutaraṃ, sīlameva sutā seyyo. Chaṭṭhī ca, channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayo.

'विभक्त' म्हणजे स्वतः विभक्त (वेगळे) असलेल्याचेच दुसऱ्यापेक्षा गुणाने वेगळे करणे (तुलना करणे). त्या विभक्त (तुलनेच्या) अर्थी – 'यतो पणीततरो वा विसिट्ठतरो वा नत्थि' (ज्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा विशिष्ट काही नाही), 'अत्तदन्तो ततो वरं' (स्वतः संयमित असणे त्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे). 'किञ्चापि दानतो सीलमेव वरं' (दानापेक्षा शीलच श्रेष्ठ आहे), 'ततो मया सुता अस्सुतमेव बहुतरं' (मी जे ऐकले आहे त्यापेक्षा न ऐकलेलेच खूप जास्त आहे), 'सीलमेव सुता सेय्यो' (श्रुतापेक्षा [ऐकण्यापेक्षा] शीलच अधिक श्रेयस्कर आहे). आणि षष्ठी विभक्ती देखील होते, जसे – 'छन्नवुतीनं पासण्डानं पवरं यदिदं सुगतविनयो' (शहाण्णव पाखंड्यांमध्ये [पंथ किंवा संप्रदायांमध्ये] जो हा सुगत-विनय [बुद्धांचा विनय] आहे, तोच सर्वश्रेष्ठ आहे).

Āratippayogo nāma viramaṇatthasaddappayogo. Tattha – asaddhammā ārati, virati pāpā, pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā paṭivirato, appaṭivirato musāvādā.

'आरति-प्पयोग' म्हणजे विरती (दूर राहणे) या अर्थाच्या शब्दांचा प्रयोग. त्यामध्ये – 'अस्सधम्मा आरति' (असद्धम्मापासून [वाईट मार्गापासून] आरती/विरती), 'विरति पापा' (पापापासून विरती), 'पाणातिपाता वेरमणी' (प्राणातिपातापासून [जीवहिंसेपासून] विरती), 'अदिन्नादाना पटिविरतो' (अदत्तादानापासून [चोरीपासून] परावृत्त झालेला), 'अप्पटिविरतो मुसावादा' (मृषावादापासून [असत्य बोलण्यापासून] परावृत्त न झालेला).

Suddhatthappayoge – lobhanīyehi dhammehi suddho asaṃsaṭṭho, mātito ca pitito ca suddho anupakkuṭṭho agarahito.

शुद्ध अर्थाच्या प्रयोगात – 'लोभनीयेहि धम्मेहि सुद्धो असंसट्ठो' (लोभ निर्माण करणाऱ्या धर्मांपासून [भावांपासून] शुद्ध आणि अलिप्त), 'मातितो च पितितो च सुद्धो अनुपक्कुट्ठो अगराहितो' (आईच्या बाजूने आणि वडिलांच्या बाजूने शुद्ध, निर्दोष आणि अनिंदित).

Pamocanatthappayoge [Pg.163]– parimutto dukkhasmāti vadāmi, mutto mārabandhanā, na te muccanti maccunā, muttohaṃ sabbapāsehi.

पमोचन (मुक्तता) अर्थाच्या प्रयोगात – 'परिमुत्तो दुक्खस्माति वदामि' (तो दुःखापासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे असे मी सांगतो), 'मुत्तो मारबन्धना' (मारबंधनातून मुक्त झालेला), 'न ते मुच्चन्ति मच्चुना' (ते मृत्यूपासून मुक्त होत नाहीत), 'मुत्तोहं सब्बपासेहि' (मी सर्व पाशांमधून [बंधनांमधून] मुक्त झालो आहे).

Hetvatthe, sarūpekasesassa gahitattā hetvatthappayoge ca sabbanāmato – kasmā nu tumhaṃ daharā na mīyare, kasmā idheva maraṇaṃ bhavissati, kasmā hetunā, yasmā ca kammāni karonti, yasmā tiha bhikkhave, tasmā tiha bhikkhave evaṃ sikkhitabbaṃ, tasmā buddhosmi brāhmaṇa, yasmā kāraṇā, tasmā kāraṇā, kiṃ kāraṇā. Dutiyā, chaṭṭhī ca, kiṃ kāraṇaṃ, taṃ kissa hetu, kissa tumhe kilamatha.

हेतू अर्थी, सरूपैकशेषाचे ग्रहण केल्यामुळे आणि सर्वनामांपासून हेतू अर्थाच्या प्रयोगात – 'कस्मा नु तुम्हं दहरा न मीयरे' (तुमचे तरुण का बरे मरत नाहीत?), 'कस्मा इधेव मरणं भविस्सति' (येथेच मृत्यू का होईल?), 'कस्मा हेतुना' (कोणत्या हेतूने?), 'यस्मा च कम्मानि करोन्ति' (आणि ज्या कारणाने कर्मे करतात), 'यस्मा तिह भिक्खवे' (ज्या अर्थी, हे भिक्षूंनो), 'तस्मा तिह भिक्खवे एवं सिक्खितब्बं' (त्या अर्थी, हे भिक्षूंनो, असे शिकले पाहिजे), 'तस्मा बुद्धोस्मिं ब्राह्मण' (त्यामुळेच, हे ब्राह्मणा, मी बुद्ध आहे), 'यस्मा कारणा' (ज्या कारणाने), 'तस्मा कारणा' (त्या कारणाने), 'किं कारणा' (कोणत्या कारणाने). द्वितीया आणि षष्ठी विभक्ती देखील होतात, जसे – 'किं कारणं' (काय कारण?), 'तं किस्स हेतु' (ते कोणत्या हेतूने?), 'किस्स तुम्हे किलमथ' (तुम्ही कशासाठी थकता?).

Kena hetunā, kena kāraṇena, yena midhekacce sattā, tena nimittena, tena vuttamiccādīsu ‘‘hetvatthe cā’’ti tatiyā.

'केन हेतुना' (कोणत्या हेतूने), 'केन कारणेन' (कोणत्या कारणाने), 'येन मिधेकच्चे सत्ता' (ज्या कारणाने येथे काही प्राणी...), 'तेन निमित्तेन' (त्या निमित्ताने), 'तेन वृत्तं' (त्यामुळे म्हटले आहे) इत्यादींमध्ये 'हेत्वत्थे च' या सूत्राने तृतीया विभक्ती होते.

Vivittaṃ nāma vivecanaṃ, tadatthappayoge – vivitto pāpakā dhammā, vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi.

'विवित्त' म्हणजे विवेचन (अलिप्तता/विविक्तता). त्या अर्थाच्या प्रयोगात – 'विवित्तो पापका धम्मा' (पापमय धर्मांपासून [भावांपासून] अलिप्त), 'विविच्चेव कामेहि' (कामाशांपासून [इंद्रियभोगांपासून] अलिप्त होऊनच), 'विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि' (अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन).

Pamāṇatthe tatiyā ca, āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimapadeso.

प्रमाण (माप) अर्थी आणि तृतीया विभक्ती देखील होते, जसे – 'आयांतो च वित्थारतो च योजनं' (लांबीने आणि रुंदीने एक योजन), 'गम्भीरतो च पुथुलतो च योजनं चन्दभागाय परिमाणं' (चंद्रभागेचे परिमाण खोलीने आणि रुंदीने एक योजन आहे), 'परिक्खेपतो नवयोजनसतपरिमाणो मज्झिमपदेसो' (मध्यदेशाचा परीघ नऊशे योजनांच्या परिमाणाचा आहे).

Dīghaso nava vidatthiyo sugatavidatthiyā pamāṇikā kāretabbā.

लांबीने (दीघसो) सुगत-वितस्तीच्या (बुद्धांच्या वीतीच्या) प्रमाणाचे नऊ वितस्ती (वीत) बनवावे.

Ettha ca ‘‘smāhismiṃna’’miccādito ‘‘smā’’ti ca ‘‘so, vā’’ti ca vattamāne

आणि येथे 'स्माहिस्मिंनं' इत्यादी सूत्रातून 'स्मा' आणि 'सो, वा' हे अनुवृत्त होत असताना –

313. Dīghorehi[Pg.164].

३१३. 'दीघोरेहि' (हे सूत्र आहे).

Dīgha oraicceteti smāvacanassa soādeso hoti vā.

'दीघ' आणि 'ओर' या शब्दांनंतर 'स्मा' प्रत्ययाचा 'सो' असा आदेश विकल्पे करून होतो.

Dīghaso, dīghamhā vā, [oraso, oramhā vā] tatiyā ca, yojanaṃ āyāmena, yojanaṃ vitthārena, yojanaṃ ubbedhena sāsaparāsi.

'दीघसो' किंवा 'दीघम्हा', ['ओरसो' किंवा 'ओरम्हा']. आणि तृतीया विभक्ती देखील होते, जसे – 'योजनं आयामेन' (लांबीने एक योजन), 'योजनं वित्थारेन' (रुंदीने एक योजन), 'योजनं उब्बेधेन सासपरासि' (उंचीने एक योजन असलेला मोहरीचा ढीग).

Paṭhamatthavācakena pubbasaddena yogo pubbayogo, ettha ca pubbaggahaṇaṃ adisatthavuttino pubbādiggahaṇassupalakkhaṇanti daṭṭhabbaṃ, tena parādiyogepi. Yathā – pubbeva me bhikkhave sambodhā, ito pubbenāhosi, tato paraṃ paccantimā janapadā, dhātuliṅgehi parā paccayā, tato aparena samayena, tato uttarimpi iccādi.

प्रथम अर्थाचे वाचक असलेल्या 'पुब्ब' (पूर्व) शब्दाचा योग म्हणजे 'पुब्बयोग' होय. आणि येथे 'पुब्ब' चे ग्रहण हे दिशा आणि काळ अर्थी असलेल्या 'पुब्ब' इत्यादींच्या ग्रहणाचे उपलक्षण आहे असे समजावे, त्यामुळे 'पर' इत्यादींच्या योगात देखील (अपादान संज्ञा होते). जसे – 'पुब्बेव मे भिक्खवे सम्बोधा' (हे भिक्षूंनो, माझ्या संबोधीच्या पूर्वीच), 'इतो पुब्बेनाहोसि' (यापूर्वी होते), 'ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा' (त्यानंतर सीमावर्ती जनपद आहेत), 'धातुलिङ्गेहि परा पच्चया' (धातू आणि प्रातिपदिकानंतर प्रत्यय येतात), 'ततो अपरेन समयेन' (त्यानंतर दुसऱ्या वेळी), 'ततो उत्तरिम्पि' (त्यापेक्षा अधिक वर/पुढे देखील) इत्यादी.

Bandhanatthappayoge bandhanahetumhi iṇe pañcamī, tatiyā ca hoti, satasmā baddho naro raññā, satena vā baddho naro.

बंधन अर्थाच्या प्रयोगात, बंधनाचे कारण असलेल्या ऋणाच्या (कर्जाच्या) बाबतीत पंचमी आणि तृतीया विभक्ती होते, जसे – 'सतस्मा बद्धो नरो रञ्ञा' (राजाकडून शंभर [नाण्यांच्या कर्जा] मुळे माणूस बांधला गेला), किंवा 'सतेन वा बद्धो नरो' (शंभरामुळे माणूस बांधला गेला).

Phalasādhanahetubhūtassa guṇassa vacanaṃ guṇavacanaṃ, tasmiṃ guṇavacane pañcamī, tatiyā ca, issariyā janaṃ rakkhati rājā, issariyena vā, sīlato naṃ pasaṃsanti, sīlena vā, paññāya vimuttimano iccādi.

फळ साध्य करण्याचे कारण बनलेल्या गुणाचे वाचक (शब्द) म्हणजे 'गुणवचन' होय. त्या गुणवाचक शब्दाच्या योगे पंचमी आणि तृतीया विभक्ती होते; जसे की— 'इस्स्रिया जनं रक्खति राजा' (राजा ऐश्वर्यामुळे लोकांचे रक्षण करतो) किंवा 'इस्स्रियेन वा' (ऐश्वर्याने), 'सीलतो नं पसंसन्ति' (शीलामुळे त्याची प्रशंसा करतात) किंवा 'सीलेन वा' (शीलाने), 'पञ्ञाय विमुत्तिमनो' (प्रज्ञेमुळे विमुक्त मन असलेला) इत्यादी।

Pañhakathanesu – kutosi tvaṃ, kuto bhavaṃ, pāṭaliputtato. Ettha ca kathanaṃ nāma vissajjanaṃ.

प्रश्नोत्तरांच्या संदर्भात— 'कुतोसि त्वं' (तू कुठून आहेस?), 'कुतो भवं' (आपण कुठून आहात?), 'पाटलिपुत्ततो' (पाटलिपुत्राहून)। आणि येथे 'कथन' म्हणजे उत्तर देणे (विसर्जन) होय।

Thokatthe asatvavacane karaṇe tatiyā ca, thokā muccati, thokena muccati vā, appamattakā muccati, appamattakena vā, kicchā muccati, kicchena vā.

'थोडके' (अल्प) या अर्थी, अद्रव्यवाचक कारणात पंचमी आणि तृतीया विभक्ती होते; जसे की— 'थोका मुच्चति' (थोडक्यामुळे मुक्त होतो) किंवा 'थोकेन मुच्चति' (थोडक्याने मुक्त होतो), 'अप्पमत्तका मुच्चति' (अल्पशा कारणाने मुक्त होतो) किंवा 'अप्पमत्तकेन वा' (अल्पशाने), 'किच्छा मुच्चति' (कष्टाने मुक्त होतो) किंवा 'किच्छेन वा' (कष्टाने)।

Akattari [Pg.165] akārake ñāpakahetumhi – kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā uppannaṃ hoti cakkhuviññāṇa, na tāvidaṃ nāmarūpaṃ ahetukaṃ sabbattha sabbadā sabbesañca ekasadisabhāvāpattito.

कर्ता नसलेल्या आणि कारक नसलेल्या ज्ञापक हेतूच्या (ज्ञापक कारण) संदर्भात (पंचमी विभक्ती होते)— 'कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता उस्सन्नत्ता विपुलत्ता उप्पन्नं होति चक्खुविञ्ञाण' (कर्माच्या केल्यामुळे, संचित केल्यामुळे, वृद्धी झाल्यामुळे आणि विपुलतेमुळे चक्षुविज्ञान उत्पन्न होते), 'न ताविदं नामरूपं अहेतुकं सब्बत्थ सब्बदा सब्बेसञ्च एकसदिसभावापत्तितो' (हे नामरूप अहेतुक नाही, कारण सर्व ठिकाणी, सर्व काळी आणि सर्वांच्या बाबतीत एकसारखीच अवस्था प्राप्त झाली असती)।

Hutvā abhāvato niccā, udayabbayapīḷanā;

Dukkhā avasavattittā, anattāti tilakkhaṇaṃ.

उत्पन्न होऊन नष्ट होत असल्यामुळे अनित्य, उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) याने पीडित असल्यामुळे दुःख, आणि वशामध्ये राहत नसल्यामुळे अनात्मा, हे त्रिलक्षण (तिलक्खण) होय।

‘‘Pañcamī’’ti vattate.

'पंचमी' चे अनुवर्तन होते।

314. Kāraṇatthe ca.

३१४. आणि कारण अर्थामध्ये (पंचमी विभक्ती होते)।

Karoti attano phalanti kāraṇaṃ, kārakahetu [janakahetu], tasmiṃ kāraṇatthe ca pañcamīvibhatti hoti, vikappenāyaṃ, hetvatthe tatiyāya ca vihitattā, ananubodhā appaṭivedhā catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ adassanā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ, avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā iccādi.

जे आपले फळ निर्माण करते ते 'कारण' (कारक हेतू किंवा जनक हेतू) होय. त्या कारण अर्थामध्ये पंचमी विभक्ती होते. हे वैकल्पिक आहे, कारण हेतू अर्थी तृतीया विभक्तीचेही विधान केले आहे; जसे की— 'अननुबोधा अप्पटिवेधा चतुन्नं अरियसच्चानं यथाभूतं अदस्सना एवमिदं दीघमद्धानं सन्धावितं संसरितं' (चार आर्यसत्यांचे आकलन न झाल्यामुळे, त्यांचा साक्षात्कार न झाल्यामुळे आणि त्यांचे यथार्थ दर्शन न झाल्यामुळे अशा प्रकारे या दीर्घ काळ संसारात धावावे लागले, संसरण करावे लागले), 'अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारापच्चया विञ्ञाणं' (अविद्येमुळे संस्कार, संस्कारांमुळे विज्ञान), 'अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो, सङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधो, विञ्ञाणनिरोधा' (अविद्येच्याच संपूर्ण विराग निरोधाने संस्कारांचा निरोध होतो, संस्कार निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो, विज्ञान निरोधाने...) इत्यादी।

Kasmiṃ atthe chaṭṭhī?

कोणत्या अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती होते?

315. Sāmismiṃ chaṭṭhī.

३१५. स्वामी (मालक/संबंधी) अर्थी षष्ठी विभक्ती होते।

Ko ca sāmī?

आणि स्वामी कोण आहे?

316. Yassa vā pariggaho taṃ sāmī.

३१६. किंवा ज्याचा परिग्रह (स्वामित्व/संबंध) असतो, तो स्वामी होय।

Pariggayhatīti pariggaho, yo yassa pariggaho āyatto sambandhī, taṃ pati so attho sāmisañño hoti. Vāggahaṇena sāmitabba rujādiyogepi.

ज्याचा स्वीकार केला जातो तो परिग्रह होय. जो ज्याचा परिग्रह, अधीन किंवा संबंधी असतो, त्या संदर्भात तो अर्थ 'स्वामी' संज्ञक होतो. 'वा' शब्दाच्या ग्रहणाने स्वामित्व, रोग (रुजा) इत्यादींच्या योगातही (षष्ठी होते)।

Ettha [Pg.166] ca kriyābhisambandhābhāvā na kārakatā sambhavati. Sāmibhāvo hi kriyākārakabhāvassa phalabhāvena gahito, tathā hi ‘‘rañño puriso’’ti vutte yasmā rājā dadāti, puriso ca patiggaṇhāti, tasmā ‘‘rājapuriso’’ti viññāyati. Evaṃ yo yassa āyatto sevakādibhāvena vā bhaṇḍabhāvena vā samīpa samūhāvayavavikāra kāriyaavatthā jāti guṇa kriyādivasena vā, tassa sabbassāpi so sambandhādhārabhūto visesanaṭṭhānī āgamīvasena tividhopi attho sāmī nāmāti gahetabbo.

आणि येथे क्रियेशी थेट संबंध नसल्यामुळे कारकत्व संभवत नाही. कारण स्वामीभाव हा क्रिया-कारक भावाचा फलभाव म्हणून घेतला जातो. जसे की, 'राञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस) असे म्हटले असता, ज्या अर्थी राजा देतो आणि माणूस स्वीकारतो, त्या अर्थी 'राजपुरुष' असे समजले जाते. अशा प्रकारे जो ज्याच्या अधीन सेवक इत्यादी भावाने किंवा वस्तू भावाने, अथवा समीप, समूह, अवयव, विकार, कार्य, अवस्था, जाती, गुण, क्रिया इत्यादींच्या द्वारे असतो, त्या सर्वांचा तो संबंधाचा आधार असलेला, विशेषण स्थानी असलेला आणि आगम इत्यादींच्या द्वारे तीन प्रकारचाही अर्थ 'स्वामी' म्हणून ग्रहण करावा।

Vuttañca

आणि म्हटले आहे की—

‘‘Kriyākārakasañjāto,Assedaṃ bhāvahetuko;

Sambandho nāma so attho,Tattha chaṭṭhī vidhīyate.

क्रिया आणि कारकांपासून उत्पन्न झालेला, 'याचा हा भाव' या हेतूने युक्त असलेला जो अर्थ 'संबंध' नावाचा आहे, त्या अर्थी षष्ठी विभक्ती विहित केली जाते।

Pāratantyañhi sambandho,Tattha chaṭṭhī bhavetito;

Upādhiṭṭhānā gamito,Na visesyādito tito’’ti.

कारण परतंत्रता (दुसऱ्यावर अवलंबून असणे) हाच संबंध आहे, त्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते; ती उपाधीच्या स्थानावरून समजली जाते, विशेष्य इत्यादींवरून नाही।

Visesanato tāva – rañño purisoti, ettha ca rājā purisaṃ aññasāmito viseseti nivattetīti visesanaṃ, puriso tena visesīyatīti visesitabbo, evaṃ sabbattha visesitabbayoge visesanatova chaṭṭhī.

प्रथम विशेषणाच्या दृष्टीने— 'राञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस). येथे राजा हा माणसाला इतर स्वामींपासून वेगळा करतो (निवृत्त करतो), म्हणून तो 'विशेषण' आहे; माणूस त्याच्याद्वारे विशेषित केला जातो, म्हणून तो 'विशेष्य' (विशेषितव्य) आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी विशेष्याशी योग असताना विशेषणामध्येच षष्ठी विभक्ती होते।

Bhaṇḍena sambandhe – pahūtaṃ me dhanaṃ sakka, etassa paṭivīso, bhikkhussa pattacīvaraṃ.

वस्तूशी (भांड) संबंध असताना— 'पहूतं मे धनं सक्क' (हे शक्र, माझे पुष्कळ धन आहे), 'एतस्स पटिवीसो' (याचा वाटा), 'भिक्खुस्स पत्तचीवरं' (भिक्खूचे पात्र आणि चीवर)।

Samīpasambandhe – ambavanassa avidūre, nibbānasseva santike.

जवळीक (समीपता) संबंध असताना— 'अम्बवनस्स अविदूरे' (आम्रवनाच्या जवळ), 'निब्बानस्सेव सन्तिके' (निर्वाणाच्याच सन्निध)।

Samūhasambandhe [Pg.167]– suvaṇṇassa rāsi, bhikkhūnaṃ samūho.

समूह संबंध असताना— 'सुवण्णस्स रासि' (सुवर्णाची रास), 'भिक्खूनं समूहो' (भिक्खूंचा समूह)।

Avayavasambandhe – manussasseva te sīsaṃ, rukkhassa sākhā.

अवयव संबंध असताना— 'मनुस्सस्सेव ते सीसं' (माणसासारखेच तुझे डोके), 'रुक्खस्स साखा' (वृक्षाची फांदी)।

Vikārasambandhe – suvaṇṇassa vikati, bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu.

विकार (रूपांतर) संबंध असताना— 'सुवण्णस्स विकति' (सुवर्णाचा विकार/दागिना), 'भट्ठधञ्ञानं सत्तू' (भाजलेल्या धान्याचे पीठ/सत्तू)।

Kāriyasambandhe – yavassa aṅkuro, meghassa saddo, puttāpi tassa bahavo, kammānaṃ phalaṃ vipāko.

कार्य संबंध असताना— 'यवस्स अङ्कुरो' (यवाचा अंकुर), 'मेघस्स सद्दो' (मेघाचा आवाज), 'पुत्तापि तस्स बहवो' (त्याला अनेक पुत्रही आहेत), 'कम्मानं फलं विपाको' (कर्मांचे फळ आणि विपाक)।

Avatthāsambandhe – khandhānaṃ pātubhāvo, khandhānaṃ jarā, khandhānaṃ bhedo.

अवस्था संबंध असताना— 'खन्धानं पातुभावो' (स्कंधांचा प्रादुर्भाव), 'खन्धानं जरा' (स्कंधांची जरा), 'खन्धानं भेदो' (स्कंधांचा भेद)।

Jātisambandhe – manussassa bhāvo, manussānaṃ jāti.

जाती संबंध असताना— 'मनुस्सस्स भावो' (मनुष्याचा भाव), 'मनुस्सानं जाति' (मनुष्यांची जात)।

Guṇasambandhe – suvaṇṇassa vaṇṇo, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa, buddhassa guṇaghoso, pupphānaṃ gandho, phalānaṃ raso, cittassa phusanā, sippikānaṃ sataṃ natthi, tilānaṃ muṭṭhi, tesaṃ samāyogo, sandhino vimokkho, tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha, pubbacariyaṃ vā, sukhaṃ te, dukkhaṃ te, cetaso parivitakko udapādi, paññāya paṭubhāvo, rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa upacayo.

गुण संबंध असताना— 'सुवण्णस्स वण्णो' (सुवर्णाचा वर्ण), 'वण्णो न खीयेत तथागतस्स' (तथागतांचा वर्ण क्षीण होत नाही), 'बुद्धस्स गुणघोसो' (बुद्धांचा गुणघोष), 'पुप्फानं गन्धो' (फुलांचा सुगंध), 'फलानं रसो' (फळांचा रस), 'चित्तस्स फुसना' (चित्ताचा स्पर्श), 'सिप्पिकानं सतं नत्थि' (शिंपल्यांचे शंभर नाही), 'तिलानं मुट्ठि' (तिळांची मूठ), 'तेसं समायोगो' (त्यांचा संयोग), 'सन्धिनो विमोक्खो' (संधीचा विमोक्ष), 'तथागतस्स पञ्ञापारमिं आरब्भ, पुब्बचरियं वा' (तथागतांच्या प्रज्ञापारमितेला किंवा पूर्वचर्येला उद्देशून), 'सुखं ते, दुक्खं ते' (तुला सुख असो, तुला दुःख असो), 'चेतसो परिवितक्को उदपादि' (मनात विचार उत्पन्न झाला), 'पञ्ञाय पटुभावो' (प्रज्ञेची प्रगल्भता), 'रूपास्स लहुता, रूपास्स मुदुता, रूपास्स उपचयो' (रूपाची लघुता, रूपाची मृदुता, रूपाचा उपचय)।

Kriyāsambandhe – pādassa ukkhipanaṃ, pādassa avakkhepanaṃ vā, hatthassa samiñjanaṃ, pādānaṃ pasāraṇaṃ, dhātūnaṃ gamanaṃ, dhātūnaṃyeva ṭhānaṃ, nisajjā, sayanaṃ vā. Tathā tassa nāmagottādi, tassa kāraṇaṃ, tassa mātāpitaro, tassa purato pāturahosi, tassa pacchato, nagarassa dakkhiṇato, vassānaṃ tatiye māse, na tassa upamā, kuverassa bali iccādi.

क्रिया संबंध असताना— 'पादस्स उक्खिपनं' (पाऊल उचलणे) किंवा 'पादस्स अवक्खेपनं वा' (पाऊल खाली ठेवणे), 'हत्थस्स समिञ्जनं' (हात आकुंचन करणे), 'पादानं पसारणं' (पाय पसरणे), 'धातूनं गमनं, धातूनंयेव ठानं, निसज्जा, सयनं वा' (धातूंचे गमन, धातूंचेच स्थान, बसणे किंवा निजणे)। तसेच 'तस्स नामगोत्तादि' (त्याचे नाव आणि गोत्र इत्यादी), 'तस्स कारणं' (त्याचे कारण), 'तस्स मातापितरो' (त्याचे माता-पिता), 'तस्स पुरतो पातुरहोसि' (त्याच्या समोर प्रकट झाले), 'तस्स पच्छतो' (त्याच्या मागे), 'नगरस्स दक्खिणतो' (नगराच्या दक्षिणेला), 'वस्सानं ततिये मासे' (वर्षा ऋतूच्या तिसऱ्या महिन्यात), 'न तस्स उपमा' (त्याला उपमा नाही), 'कुवेरस्स बलि' (कुबेराचा बळी) इत्यादी।

Ṭhānito [Pg.168]– yamedantassādeso, o avassa.

स्थानाच्या दृष्टीने— 'यमेदन्तस्सादेसो' ('यमे' हा 'एदन्त' चा आदेश आहे), 'ओ अवस्स' ('अव' चा 'ओ' होतो)।

Āgamito – puthassāgamo iccādi.

आगमाच्या दृष्टीने— 'पुथस्सागमो' ('पुथ' चा आगम) इत्यादी।

Sāmiyoge – devānamindo, migānaṃ rājā.

स्वामीच्या योगात— 'देवामनिन्दो' (देवांचा इंद्र), 'मिगानं राजा' (मृगांचा राजा)।

Tabba rujādiyoge – mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ vikanditabbaṃ viravitabbaṃ, devadattassa rujati, tassa rogo uppajjati, rajakassa vatthaṃ dadāti, musāvādassa ottappaṃ iccādi.

'तब्ब' प्रत्यय, रोग (रुजा) इत्यादींच्या योगात— 'महासेनापतीनं उज्झापेतब्बं विकन्दितब्बं विरवितब्बं' (महासेनापतींनी संताप व्यक्त केला पाहिजे, आक्रोश केला पाहिजे, ओरडले पाहिजे), 'देवदत्तस्स रुजति' (देवदत्ताला वेदना होते), 'तस्स रोगो उप्पज्जति' (त्याला रोग उत्पन्न होतो), 'रजकस्स वत्थं ददाति' (धोब्याला वस्त्र देतो), 'मुसावादस्स ओत्तप्पं' (असत्य बोलण्याचे भय) इत्यादी।

‘‘Kvaci, tatiyāsattamīna’’nti ca vattate.

'क्वचि' आणि 'तृतीया-सप्तमीनां' चे अनुवर्तन होते।

317. Chaṭṭhī ca.

३१७. आणि षष्ठी विभक्ती (होते)।

Tatiyāsattamīnamatthe kvaci chaṭṭhīvibhatti hoti.

तृतीया आणि सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये कधीकधी षष्ठी विभक्ती होते।

Yajassa karaṇe – pupphassa buddhaṃ yajati, pupphena vā, ghatassa aggiṃ juhoti.

'यज्' धातूच्या कारणात (साधनात)— 'पुप्फस्स बुद्धं यजति' (फुलाने बुद्धांची पूजा करतो) किंवा 'पुप्फेन वा' (फुलाने), 'घतस्स अग्गिं जुहोति' (तुपाने अग्नीमध्ये हवन करतो)।

Suhitatthayoge – pattaṃ odanassa pūretvā, odanenāti attho. Imameva kāyaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa, pūrati bālo pāpassa.

तृप्त किंवा पूर्ण अर्थाच्या योगात— 'पत्तं ओदनस्स पूरेत्वा' (पात्राला भाताने भरून, येथे 'ओदनस्स' चा अर्थ 'ओदनेन' म्हणजे भाताने असा आहे), 'इममेव कायं पूरं नानप्पकारस्स अशुचिनो पच्चवेक्खति' (या शरीराला विविध प्रकारच्या अशुचीने भरलेले म्हणून पाहतो), 'पूरं हिरञ्ञसुवण्णस्स' (हिरण्य आणि सुवर्णाने भरलेले), 'पूरति बालो पापस्स' (मूर्ख माणूस पापाने भरून जातो)।

Tulyatthakimalamādiyoge – pitussa tulyo, pitarā vā tulyo, mātu sadiso, mātarā sadiso vā, kiṃ tassa ca tuṭṭhassa, kiṃ tena tuṭṭhenāti attho. Alaṃ tassa ca tuṭṭhassa.

'तुल्य' (समान), 'किम्' (काय), 'अलम्' (पुरे) इत्यादींच्या योगात— 'पितुस्स तुल्यो' (वडिलांसारखा) किंवा 'पितरा वा तुल्यो' (पित्याशी समान), 'मातु sadiso' (आईसारखा) किंवा 'मातरा सदिसो वा' (मातेशी समान), 'किं तस्स च तुट्ठस्स' (त्या संतुष्टाचे काय काम? ज्याचा अर्थ 'किं तेन तुट्ठेन' म्हणजे त्या संतुष्टाने काय? असा आहे), 'अलं तस्स च तुट्ठस्स' (त्या संतुष्टाला पुरे)।

Kattari kitappaccayayoge – sobhanā kaccāyanassa kati, kaccāyanena vā, rañño sammato, raññā vā, evaṃ rañño [Pg.169] pūjito, rañño sakkato, rañño apacito, rañño mānito, amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ, yesaṃ kāyagatāsati aparibhuttā iccādi.

कर्त्यामध्ये कृत् प्रत्ययाच्या योगात— 'सोभना कच्चायनस्स कति' (कच्चायनाची कृती शोभिवंत आहे) किंवा 'कच्चायनेन वा' (कच्चायनाने), 'रञ्ञो सम्मतो' (राजाला संमत) किंवा 'रञ्ञा वा' (राजाने), अशा प्रकारे 'रञ्ञो पूजितो' (राजाने पूजित), 'रञ्ञो सक्कतो' (राजाने सत्कृत), 'रञ्ञो अपचितो' (राजाने आदर केलेला), 'रञ्ञो मानितो' (राजाने मानित), 'अमतं तेसं भिक्खवे अपरिभुत्तं, येसं कायगतासति अपरिभुत्ता' (हे भिक्खूंनो, ज्यांनी कायगतासतीचा उपभोग घेतला नाही, त्यांनी अमृताचा उपभोग घेतला नाही) इत्यादी।

Sattamiyatthe kusalādiyoge – kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo, kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ, kusalo maggassa, kusalo amaggassa, santi hi bhante uḷārā yakkhā bhagavato pasannā, divasassa tikkhattuṃ, divase tikkhattuṃ vā, māsassa dvikkhattuṃ iccādi.

सप्तमीच्या अर्थात 'कुशल' इत्यादींच्या योगात – 'नृत्य आणि गीतात कुशल, सुशिक्षित अशा चतुर स्त्रिया', 'तू रथाच्या अंग-प्रत्यंगांमध्ये कुशल आहेस', 'मार्गामध्ये कुशल', 'अमार्गामध्ये कुशल', 'भन्ते, भगवंतांवर प्रसन्न असलेले थोर यक्ष आहेत', 'दिवसातून तीनदा' किंवा 'दिवसात तीनदा', 'महिन्यातून दोनदा' इत्यादी.

‘‘Kvaci, chaṭṭhī’’ti ca vattate.

“Kvaci, chaṭṭhī” (कधीकधी षष्ठी) हे देखील अनुवृत्त होते.

318. Dutiyāpañcamīnañca.

३१८. द्वितीया आणि पंचमीच्या अर्थातही.

Dutiyāpañcamīnamatthe ca kvaci chaṭṭhīvibhatti hoti.

द्वितीया आणि पंचमीच्या अर्थात कधीकधी षष्ठी विभक्ती होते.

Dutiyatthe kammani kitakayoge – tassa bhavanti vattāro, sahasā kammassa kattāro, amatassa dātā, bhinnānaṃ sandhātā, sahitānaṃ anuppadātā, bodhetā pajāya, kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako, avisaṃvādako lokassa, pāpānaṃ akaraṇaṃ sukhaṃ, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, acchariyo arajakena vatthānaṃ rāgo, acchariyo agopālakena gāvīnaṃ doho.

द्वितीयेच्या अर्थात कृदन्त योगात कर्मामध्ये – 'त्याचे बोलणारे होतात', 'सहसा कर्माचे कर्ते', 'अमृताचा दाता', 'भेद झालेल्यांना जोडणारा', 'एकत्र आलेल्यांना अनुप्रदान करणारा', 'प्रजेला बोध देणारा', 'कर्माचा कोणी कर्ता नाही आणि विपाकाचा भोगणारा नाही', 'लोकांशी विसंवाद न करणारा', 'पाप न करणे हे सुखकारक आहे', 'चार महाभूतांवर आधारित प्रसन्नता', 'धोबी नसलेल्या व्यक्तीकडून कपड्यांचे रंगवणे आश्चर्यकारक आहे', 'गोपाळ नसलेल्या व्यक्तीकडून गाईंचे दोहन करणे आश्चर्यकारक आहे'.

Tathā saricchādīnaṃ kammani – mātu sarati, mātaraṃ sarati, na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammappaccayā, puttassa icchati, puttamicchati.

तसेच 'सरति' (स्मरण करणे) इत्यादींच्या कर्मामध्ये – 'आईचे स्मरण करतो' (किंवा) 'आईला स्मरण करतो', 'त्यांचे कोणी स्मरण करत नाही', 'प्राण्यांच्या कर्मप्रत्ययामुळे', 'पुत्राची इच्छा करतो' (किंवा) 'पुत्राला इच्छितो'.

Karotissa [Pg.170] patiyatane ca – patiyatanaṃ abhisaṅkhāro, udakassa patikurute, udakaṃ patikurute, kaṇḍassa patikurute, kaṇḍaṃ patikurute.

आणि 'करोति' (करणे) धातूच्या 'पतियतन' (प्रतिकार किंवा संस्कार) अर्थात – पतियतन म्हणजे अभिसंस्कार, 'पाण्याचा प्रतिकार करतो' (किंवा) 'पाण्याला प्रतिकार करतो', 'बाणाचा प्रतिकार करतो' (किंवा) 'बाणाला प्रतिकार करतो'.

Pañcamiyatthe parihānibhayatthayoge – assavanatā dhammassa parihāyanti, kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno, bhīto catunnaṃ āsivisānaṃ iccādi.

पंचमीच्या अर्थात हानी आणि भय अर्थाच्या योगात – 'न ऐकल्यामुळे धर्मापासून हानी होते', 'मी त्या सुखाला का बरे भ्यावे?', 'सर्वजण दंडाला (शिक्षेला) घाबरतात', 'सर्वजण मृत्यूला घाबरतात', 'चार विषारी सर्पांना भिलेला' इत्यादी.

Kvacīti kiṃ? Gambhīrañca kathaṃ kattā, kālena dhammiṃ kathaṃ bhāsitā hoti, paresaṃ puññāni anumoditā, bujjhitā saccāni, kaṭaṃ kārako, pasavo ghātako.

‘क्वचि’ (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? 'गंभीर कथेचा कर्ता', 'वेळेवर धार्मिक कथा बोलणारा होतो', 'इतरांच्या पुण्याचा अनुमोदक', 'सत्यांना जाणणारा', 'चटई बनवणारा', 'पशूंना मारणारा'.

Tathā na niṭṭhādīsu ca – sukhakāmī vihāraṃ kato, rathaṃ katavanto, rathaṃ katāvī, kaṭaṃ katvā, kaṭaṃ karonto, kaṭaṃ karāno, kaṭaṃ kurumāno iccādi.

तसेच 'निष्ठा' (भूतकृदन्त) इत्यादींच्या योगात षष्ठी होत नाही – 'सुखाची इच्छा करणारा विहारात गेला', 'रथ बनवला', 'रथ बनवणारा', 'चटई बनवून', 'चटई बनवणारा', 'चटई बनवणारा', 'चटई बनवणारा' इत्यादी.

Kasmiṃ atthe sattamī?

कोणत्या अर्थात सप्तमी विभक्ती होते?

319. Okāse sattamī.

३१९. अवकाशात (अधिकरणात) सप्तमी विभक्ती होते.

Okāsakārake sattamīvibhatti hoti.

अवकाशकारकात (अधिकरण कारकात) सप्तमी विभक्ती होते.

Ko ca okāso?

आणि अवकाश (अधिकरण) म्हणजे काय?

320. Yodhāro tamokāsaṃ.

३२०. जो आधार आहे, त्याला अवकाश (अधिकरण) म्हणतात.

Ādhārīyati asminti ādhāro, adhikaraṇaṃ. Kattukammasamavetānaṃ nisajjapacanādikriyānaṃ patiṭṭhānaṭṭhena yo ādhāro, taṃ kārakaṃ okāsasaññaṃ hoti.

ज्यामध्ये आधार घेतला जातो तो 'आधार' म्हणजेच अधिकरण होय. कर्ता आणि कर्माशी संबंधित असलेल्या बसणे, शिजवणे इत्यादी क्रियांच्या प्रतिष्ठेच्या (आश्रयाच्या) स्थानामुळे जो आधार असतो, त्या कारकाला 'अवकाश' (अधिकरण) अशी संज्ञा दिली जाते.

Kaṭe [Pg.171] nisīdati devadatto, thāliyaṃ odanaṃ pacati. Ettha hi devadattataṇḍulānaṃ kattukammānaṃ dhāraṇato taṃsamavetaṃ āsanapacanasaṅkhātaṃ kriyaṃ dhāreti nāma.

‘देवदत्त चटईवर बसतो’, ‘भांड्यात भात शिजवतो’. येथे देवदत्त आणि तांदूळ या कर्ता व कर्माला धारण केल्यामुळे, त्यांच्याशी संबंधित असलेल्या बसणे आणि शिजवणे या क्रियेला धारण केले जाते.

So panāyamokāso catubbidho byāpiko opasilesiko sāmīpiko vesayikoti.

तो हा अवकाश (अधिकरण) चार प्रकारचा आहे: व्यापक (व्यापिक), उपश्लेषिक (औपश्लेषिक), सामीपिक आणि वैषयिक.

Tattha byāpiko nāma yattha sakalopi ādhārabhūto attho ādheyyena patthaṭo hoti, yasmiñca ādheyyabhūtaṃ kiñci byāpetvā tiṭṭhati, taṃ yathā – tilesu telaṃ atthi, khīlesu jalaṃ, dadhimhi sappīti.

त्यात 'व्यापक' म्हणजे जेथे संपूर्ण आधारभूत अर्थ आधेयाने (आधारित वस्तूने) व्यापलेला असतो, आणि ज्यामध्ये आधेय पूर्णपणे व्यापून राहते, जसे की – 'तिळामध्ये तेल आहे', 'दुधात पाणी आहे', 'दह्यामध्ये तूप आहे'.

Opasilesiko nāma paccekasiddhānaṃ bhāvānaṃ yattha upasilesena upagamo hoti, yasmiñca ādheyyo upasilissati allīyitvā tiṭṭhati, taṃ yathā – āsane nisinno saṅgho, thāliyaṃ odanaṃ pacati, ghaṭesu udakaṃ atthi, dūre ṭhito, samīpe ṭhitoti.

‘औपश्लेषिक’ म्हणजे जेथे स्वतंत्रपणे सिद्ध असलेल्या गोष्टींचा प्रत्यक्ष संपर्काने (संयोगाने) संबंध येतो, आणि ज्यामध्ये आधेय चिकटून किंवा स्पर्श करून राहते, जसे की – 'आसनावर संघ बसला आहे', 'भांड्यात भात शिजवतो', 'घड्यांमध्ये पाणी आहे', 'दूर उभा असलेला', 'जवळ उभा असलेला'.

Sāmīpiko nāma yattha samīpe samīpivohāraṃ katvā tadāyattavuttitādīpanatthaṃ ādhārabhāvo vikappīyati, taṃ yathā – gaṅgāyaṃ ghoso vasati, gaṅgāya samīpe vajo vasatīti attho. Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane, sāvatthiyā samīpeti attho.

‘सामीपिक’ म्हणजे जेथे जवळीकतेच्या अर्थात सामीप्यवाचक शब्दाचा वापर करून, त्यावर आधारित स्थिती दर्शवण्यासाठी आधारभावाची कल्पना केली जाते, जसे की – 'गंगेवर गोकुळ राहते' म्हणजे 'गंगेच्या जवळ गोठा राहतो' असा अर्थ आहे. 'भगवान श्रावस्तीमध्ये जेतवनात विहार करतात' म्हणजे 'श्रावस्तीच्या जवळ' असा अर्थ आहे.

Vesayiko nāma yattha aññatthābhāvavasena, desantarāvacchedavasena vā ādhārabhāvo parikappo, taṃ yathā – ākāse sakuṇā pakkhanti, bhūmīsu manussā caranti, jalesu macchā, pādesu patito, pāpasmiṃ ramatī mano, pasanno buddhasāsane, paññāya sādhu, vinaye nipuṇo, mātari sādhu, pitari nipuṇo iccādi.

‘वैषयिक’ म्हणजे जेथे इतरत्र असण्याच्या अभावामुळे किंवा विशिष्ट क्षेत्राच्या मर्यादेमुळे आधारभावाची कल्पना केली जाते, जसे की – 'आकाशात पक्षी उडतात', 'भूमीवर माणसे चालतात', 'पाण्यात मासे', 'पायांवर पडलेला', 'मन पापात रमते', 'बुद्धशासनात प्रसन्न', 'प्रज्ञेमध्ये उत्तम', 'विनयात निपुण', 'आईच्या बाबतीत चांगला', 'वडिलांच्या बाबतीत निपुण' इत्यादी.

Sabbopi [Pg.172] cāyamādhāro padhānavasena vā parikappitavasena vā kriyāya patiṭṭhā bhavatīti okāsotveva vuttoti veditabbo.

हा सर्वच आधार मुख्य रूपाने किंवा कल्पित रूपाने क्रियेचे अधिष्ठान (प्रतिष्ठा) होतो, म्हणून याला 'अवकाश' (अधिकरण) असेच म्हटले जाते, हे समजून घ्यावे.

Vuttañcetaṃ

आणि हे म्हटले गेले आहे –

‘‘Kiriyā kattukammānaṃ,Yattha hoti patiṭṭhitā;

‘Okāso’ti pavutto so,Catudhā byāpikādito.

“कर्ता आणि कर्माची क्रिया जेथे प्रतिष्ठित (आश्रित) असते, त्याला 'अवकाश' (अधिकरण) म्हटले जाते. तो व्यापकादी भेदाने चार प्रकारचा आहे.

Byāpiko tilakhīrādi,Kaṭo opasilesiko;

Sāmīpiko tu gaṅgādi,Ākāso visayo mato’’ti.

तीळ आणि दूध इत्यादी व्यापक आहेत; चटई औपश्लेषिक आहे; गंगा इत्यादी सामीपिक आहेत; आणि आकाश हा वैषयिक मानला गेला आहे.”

‘‘Chaṭṭhī, sattamī’’ti ca adhikāro.

“षष्ठी, सप्तमी” हा अधिकार (नियम) आहे.

321. Sāmissarādhipatidāyādasakkhīpatibhūpasūtakusalehi ca.

३२१. स्वामी, ईश्वर, अधिपती, दायाद (वारसदार), साक्षी, प्रतिभू (जामीनदार), प्रसूत (उत्पन्न झालेला) आणि कुशल यांच्या योगातही.

Sāmī issara adhipati dāyāda sakkhipatibhū pasūta kusalaiccetehi yoge chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca. Ubhayatthaṃ vacanaṃ.

स्वामी, ईश्वर, अधिपती, दायाद, साक्षी, प्रतिभू, प्रसूत आणि कुशल यांच्या योगात षष्ठी विभक्ती होते आणि सप्तमी देखील होते. दोन्ही विभक्तींचे विधान आहे.

Gavaṃ sāmi, gosu sāmi, gavaṃ issaro, gosu issaro, gavaṃ adhipati, gosu adhipati, gavaṃ dāyādo, gosu dāyādo, gavaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gavaṃ patibhū, gosu patibhū, gavaṃ pasūto, gosu pasūto, gavaṃ kusalo, gosu kusalo.

‘गाईंचा स्वामी’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये स्वामी’, ‘गाईंचा ईश्वर’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये ईश्वर’, ‘गाईंचा अधिपती’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये अधिपती’, ‘गाईंचा वारसदार’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये वारसदार’, ‘गाईंचा साक्षी’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये साक्षी’, ‘गाईंचा जामीनदार’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये जामीनदार’, ‘गाईंपासून उत्पन्न झालेला’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये उत्पन्न झालेला’, ‘गाईंमध्ये कुशल’ (किंवा) ‘गाईंमध्ये कुशल’.

322. Niddhāraṇe ca.

३२२. आणि निर्धारण (निवड) करण्याच्या अर्थात.

Nīharitvā dhāraṇaṃ niddhāraṇaṃ, jāti guṇa kriyā nāmehi samudāyato ekadesassa puthakkaraṇaṃ, tasmiṃ niddhāraṇatthe gamyamāne [Pg.173] tato samudāyavāciliṅgamhā chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca.

समुदायातून वेगळे करून निश्चित करणे म्हणजे 'निर्धारण' होय. जात, गुण, क्रिया आणि नाम यांच्याद्वारे समुदायातून एका भागाला वेगळे करणे; त्या निर्धारणाचा अर्थ प्रतीत होत असताना, त्या समुदायवाचक प्रातिपदिकापासून षष्ठी विभक्ती होते आणि सप्तमी देखील होते.

Manussānaṃ khattiyo sūratamo, manussesu khattiyo sūratamo, kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā, addhikānaṃ dhāvanto sīghatamo, addhikesu dhāvanto sīghatamo, āyasmā ānando arahataṃ aññataro ahosi, arahantesu vā iccādi.

‘मनुष्यांमध्ये क्षत्रिय सर्वात शूर आहे’ (किंवा) ‘मनुष्यांमध्ये क्षत्रिय सर्वात शूर आहे’, ‘काळी गाय गाईंमध्ये सर्वात जास्त दूध देणारी आहे’ (किंवा) ‘काळ्या गाईंमध्ये सर्वात जास्त दूध देणारी आहे’, ‘प्रवाशांमध्ये धावणारा सर्वात वेगवान आहे’ (किंवा) ‘प्रवाशांमध्ये धावणारा सर्वात वेगवान आहे’, ‘आयुष्यमान आनंद अर्हतांपैकी एक होते’ किंवा ‘अर्हतांमध्ये एक होते’ इत्यादी.

323. Anādare ca.

३२३. आणि अनादर (दुर्लक्ष) करण्याच्या अर्थात.

Anādare gamyamāne bhāvavatā liṅgamhā chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca. Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji, mātāpitūsu rudantesu pabbaji.

अनादर प्रतीत होत असताना, भाववाचक प्रातिपदिकापासून षष्ठी विभक्ती होते आणि सप्तमी देखील होते. 'अनिच्छुक आणि रडत असलेल्या माता-पित्यांकडे दुर्लक्ष करून तो प्रव्रजित झाला' (किंवा) 'माता-पित्यांच्या रडत असताना तो प्रव्रजित झाला'.

Ākoṭayanto so neti,Sivirājassa pekkhato;

Maccu gacchati ādāya,Pekkhamāne mahājane.

“तो आक्रोश करत असताना, शिवी राजा पाहत असताना देखील; आणि लोक पाहत असताना देखील, मृत्यू त्याला घेऊन जातो.”

324. Kammakaraṇanimittatthesu sattamī.

३२४. कर्म, करण आणि निमित्त यांच्या अर्थात सप्तमी विभक्ती होते.

Kammakaraṇanimittaiccetesvatthesu liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.

कर्म, करण आणि निमित्त या अर्थांमध्ये प्रातिपदिकापासून सप्तमी विभक्ती होते.

Kammatthe – bhikkhūsu abhivādenti, muddhani cumbitvā, purisassa bāhāsu gahetvā.

कर्माच्या अर्थात – 'भिक्खूंना अभिवादन करतात', 'मस्तकावर चुंबन घेऊन', 'पुरुषाच्या हातांना धरून'.

Karaṇatthe – hatthesu piṇḍāya caranti, pattesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, sopi maṃ anusāseyya, sampaṭicchāmi matthake.

करण अर्थामध्ये (तृतीयेच्या अर्थात सप्तमी) – 'हत्थेसु पिण्डाय चरन्ति' (हातांनी भिक्षेसाठी हिंडतात), 'पत्तेसु पिण्डाय चरन्ति' (पात्रांनी भिक्षेसाठी हिंडतात), 'पथेसु गच्छन्ति' (मार्गांनी जातात), 'सोपि मं अनुसासेय्य, सम्पटिच्छामि मत्थके' (त्यांनीही मला अनुशासित करावे, मी ते डोक्यावर [शिरसावंद्य] स्वीकारतो).

Nimittatthe [Pg.174]– dīpi cammesu haññate, kuñjaro dantesu haññate, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, sampajānamusāvāde pācittiyaṃ, musāvādanimittaṃ musāvādappaccayāti attho.

निमित्त अर्थामध्ये (हेतू/कारणाच्या अर्थात सप्तमी) – 'दीपि चम्मेसु हञ्ञते' (चित्ता कातड्यासाठी मारला जातो), 'कुञ्जरो दन्तेसु हञ्ञते' (हत्ती सुळ्यांसाठी मारला जातो), 'अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी' (अणुमात्र दोषांमध्येही भय पाहणारा), 'सम्पजानमुसावादे पाचित्तियं' (जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात पाचित्तिय [प्रायश्चित्त] होते), म्हणजेच खोटे बोलण्याच्या निमित्ताने, खोटे बोलण्याच्या प्रत्ययाने (कारणाने) असा अर्थ आहे.

‘‘Sattamī’’ti adhikāro.

"सत्तमी" (सप्तमी विभक्ती) हा अधिकार (नियम) आहे.

325. Sampadāne ca.

३२५. आणि संप्रदानात सुद्धा.

Sampadānatthe ca liṅgamhā sattamīvibhatti hoti. Saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ, saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi.

संप्रदान अर्थामध्ये सुद्धा प्रातिपदिकाला (लिंगाला) सप्तमी विभक्ती होते. जसे – 'सङ्घे दिन्नं महप्फलं' (संघाला दिलेले महाफळ देणारे असते), 'सङ्घे गोतमि देहि' (हे गौतमी, संघाला दान दे), 'सङ्घे ते दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि' (तू संघाला दान दिले असता माझेही पूजन होईल).

Yā palālamayaṃ mālaṃ, nārī datvāna cetiye;

Alattha kañcanamayaṃ, mālaṃ bojjhaṅgikañca sā.

'या पलालमयं मालं, नारी दत्वान चेतिये; अलत्थ कञ्चनमयं, मालं बोज्झङ्गिकञ्च सा' (ज्या स्त्रीने चैत्याला [स्तूपाला] गवताची माळ अर्पण करून, सोन्याची माळ आणि बोध्यंग प्राप्त केले).

326. Pañcamyatthe ca.

३२६. आणि पंचमीच्या (अपादानाच्या) अर्थात सुद्धा.

Pañcamyatthe ca liṅgamhā sattamīvibhatti hoti. Kadalīsu gaje rakkhanti.

पंचमीच्या अर्थात सुद्धा प्रातिपदिकाला सप्तमी विभक्ती होते. जसे – 'कदलीसु गजे रक्खन्ति' (केळीच्या बागांपासून हत्तींचे रक्षण करतात).

327. Kālabhāvesu ca.

३२७. आणि काळ व भाव (क्रिया) यांच्या अर्थात सुद्धा.

Kālo nāma nimesa khaṇa laya muhutta pubbaṇhādiko, bhāvo nāma kriyā, sā cettha kriyantarūpalakkhaṇāva adhippetā, tasmiṃ kālatthe ca bhāvalakkhaṇe bhāvatthe ca liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.

'काळ' म्हणजे निमेश (डोळ्यांची उघडझाप), क्षण, लय, मुहूर्त, पूर्वान्ह (सकाळ) इत्यादी; 'भाव' म्हणजे क्रिया, आणि येथे दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण (वैशिष्ट्य) दर्शवणारी क्रिया अभिप्रेत आहे. त्या काळ अर्थामध्ये आणि भावलक्षण रूप भाव अर्थामध्ये प्रातिपदिकाला सप्तमी विभक्ती होते.

Kāle – pubbaṇhasamaye gato, sāyanhasamaye āgato, akāle vassati tassa, kāle tassa na vassati, phussamāsamhā tīsu māsesu vesākhamāso, ito satasahassamhi, kappe uppajji cakkhumā.

काळ अर्थामध्ये – 'पुब्बण्हसमये गतो' (पूर्वान्हकाळी गेला), 'सायण्हसमये आगतो' (सायंकाळी आला), 'अकाले वस्सति तस्स, काले तस्स न वस्सति' (त्याच्यासाठी अकाली पाऊस पडतो, योग्य काळी पाऊस पडत नाही), 'फुस्समासम्हा तीसु मासेसु वेसाखमासो' (पुष्य महिन्यापासून तीन महिन्यांनी वैशाख महिना येतो), 'इतो सतसहस्समि, कप्पे उप्पज्जि चक्खुमा' (इथून एक लाख कल्पानंतर चक्षुमान [बुद्ध] उत्पन्न झाले).

Bhāvenabhāvalakkhaṇe [Pg.175]– bhikkhusaṅghesu bhojīyamānesu gato, bhuttesu āgato, gosu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato, jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassilokadhātu saṃkampi sampakampi sampavedhi.

भावाने भावलक्षण (एका क्रियेने दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण दर्शवणे) अर्थामध्ये – 'भिक्खुसङ्घेषु भोजीयमानेसु गतो' (भिक्षुसंघाला भोजन दिले जात असताना तो गेला), 'भुत्तेसु आगतो' (भोजन झाल्यावर तो आला), 'गोसु दुय्हमानासु गतो' (गाईंचे दूध काढले जात असताना तो गेला), 'दुद्धासु आगतो' (दूध काढून झाल्यावर तो आला), 'जायमाने खो सारिपुत्त बोधिसत्ते अयं दससहस्सिलोकधातु संकम्पि सम्प कम्पि सम्पवेधि' (हे सारिपुत्त, बोधिसत्वांचा जन्म होत असताना ही दहा हजारांची लोकधातू कंपित झाली, अत्यंत कंपित झाली आणि प्रकंपित झाली).

Pāsāṇā sakkharā ceva, kaṭhalā khāṇukaṇṭakā;

Sabbe maggā vivajjenti, gacchante lokanāyake.

'पासाणा सक्खरा चेव, कठला खाणुकण्टका; सब्बे मग्गा विवज्जन्ति, गच्छन्ते लोकनायके' (लोकनायक [बुद्ध] चालत असताना दगड, गोटे, खडे, खुंट आणि काटे हे सर्व मार्गातून दूर होतात).

Imasmiṃ sati idaṃ hoti iccādi.

'इमस्मिं सति इदं होति' (हे असताना हे होते) इत्यादी.

328. Upājhādhikissaravacane.

३२८. 'उपाझाधिकिस्सरवचने' (उप, अधि आणि ईश्वर [स्वामी] यांच्या वाचनात/योगात).

Dvipadamidaṃ. Adhikatthe, issaratthe ca vattamānehi upaadhiiccetehi yoge adhikissaravacane gamyamāne liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.

हे दोन पदांचे (सूत्र) आहे. अधिक (श्रेष्ठ) अर्थात आणि ईश्वर (स्वामी) अर्थात वर्तमान असणाऱ्या 'उप' आणि 'अधि' यांच्या योगात, अधिकत्व आणि स्वामित्व दर्शवले जात असताना प्रातिपदिकाला सप्तमी विभक्ती होते.

Adhikavacane – upa khāriyaṃ doṇo, khāriyā doṇo adhikoti attho. Tathā upa nikkhe kahāpaṇaṃ, adhi devesu buddho, sammutiupapattivisuddhidevasaṅkhātehi tividhehipi devehi sabbaññū buddhova adhikoti attho.

अधिक (श्रेष्ठत्व) वाचनात – 'उप खारियं दोणो' (खारीपेक्षा द्रोण अधिक आहे असा अर्थ आहे). तसेच 'उप निक्खे कहापणं', 'अधि देवेसु बुद्धो' (देवांमध्ये बुद्ध श्रेष्ठ आहेत), म्हणजेच संमूर्ती-देव, उपपत्ती-देव आणि विशुद्धी-देव या तिन्ही प्रकारच्या देवांपेक्षा सर्वज्ञ बुद्धच श्रेष्ठ आहेत असा अर्थ आहे.

Issaravacane – adhi brahmadatte pañcālā, brahmadattissarā pañcālāti attho.

ईश्वर (स्वामित्व) वाचनात – 'अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला' (ब्रह्मदत्त हा पांचाल देशाचा स्वामी आहे असा अर्थ आहे).

329. Maṇḍitussukkesu tatiyā ca.

३२९. 'मण्डित' (प्रसन्न) आणि 'उस्सुक्क' (उत्सुक) या अर्थांमध्ये तृतीया विभक्ती सुद्धा होते.

Maṇḍitaussukkaiccetesvatthesu gamyamānesu liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti, sattamī ca. Maṇḍitasaddo panettha pasannatthavācako, ussukkasaddo saīhattho. Ñāṇena pasanno, ñāṇasmiṃ pasanno, ñāṇena ussukko, ñāṇasmiṃ ussukko sappuriso.

'मण्डित' आणि 'उस्सुक्क' हे अर्थ प्रतीत होत असताना प्रातिपदिकाला तृतीया विभक्ती होते आणि सप्तमी सुद्धा होते. येथे 'मण्डित' शब्द प्रसन्न अर्थाचा वाचक आहे आणि 'उस्सुक्क' शब्द प्रयत्नशील (उत्सुक) अर्थाचा वाचक आहे. जसे – 'ञाणेन पसन्नो, ञाणस्मिं पसन्नो' (ज्ञानाने प्रसन्न, ज्ञानात प्रसन्न), 'ञाणेन उस्सुक्को, ञाणस्मिं उस्सुक्को सप्पुरिसो' (सत्पुरुष ज्ञानात उत्सुक असतो, ज्ञानेकरून उत्सुक असतो).

Kārakaṃ [Pg.176] chabbidhaṃ saññā-vasā chabbīsatīvidhaṃ;

Pabhedā sattadhā kammaṃ, kattā pañcavidho bhave.

कारक हे सहा प्रकारचे आहे आणि संज्ञेच्या (नावाच्या) आधारे ते सव्वीस प्रकारचे आहे; कर्माचे सात भेद आहेत आणि कर्ता पाच प्रकारचा असतो.

Karaṇaṃ duvidhaṃ hoti, sampadānaṃ tidhā mataṃ;

Apādānaṃ pañcavidhaṃ, ādhāro tu catubbidho.

करण दोन प्रकारचे असते, संप्रदान तीन प्रकारचे मानले गेले आहे; अपादान पाच प्रकारचे आणि आधार (अधिकरण) चार प्रकारचे असते.

Vibhattiyo pana paccattavacanādivasena aṭṭhavidhā bhavanti. Yathāha

विभक्त्या मात्र पच्चत्तवचन (प्रथमा) इत्यादींच्या आधारे आठ प्रकारच्या असतात. जसे म्हटले आहे –

‘‘Paccattamupayogañca, karaṇaṃ sampadāniyaṃ;

Nissakkaṃ sāmivacanaṃ, bhummālapanamaṭṭhama’’nti.

"पच्चत्त (प्रथमा), उपयोग (द्वितीया), करण (तृतीया), संप्रदानीय (चतुर्थी), निस्सक्क (पंचमी), सामिवचन (षष्ठी), भुम्म (सप्तमी) आणि आठवे आलपन (संबोधन)."

Iti padarūpasiddhiyaṃ kārakakaṇḍo

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धि' मधील कारककांड समाप्त झाले.

Tatiyo.

तिसरे (कांड).

4. Samāsakaṇḍa

४. समासकांड (समासाचे प्रकरण).

Atha nāmameva aññamaññasambandhīnaṃ samāsoti nāmanissitattā, sayañca nāmikattā nāmānantaraṃ samāso vuccate.

आता, परस्परांशी संबंधित असणाऱ्या नामांचाच 'समास' होत असल्यामुळे, तो नामांवर आश्रित आहे आणि स्वतः नामरूप (नामिक) असल्यामुळे नामानंतर समासाचे कथन केले जात आहे.

So ca saññāvasena chabbidho abyayībhāvo kammadhārayo digu tappuriso bahubbīhi dvando cāti.

आणि तो (समास) संज्ञेच्या (नावाच्या) आधारे सहा प्रकारचा आहे – अव्ययीभाव, कर्मधारय, द्विगु, तत्पुरुष, बहुव्रीहि आणि द्वंद्व.

Abyayībhāvasamāsa

अव्ययीभाव समास.

Tatra paṭhamaṃ abyayībhāvasamāso vuccate;

So ca niccasamāsoti assapadaviggaho.

त्यामध्ये सर्वप्रथम अव्ययीभाव समासाचे कथन केले जात आहे; आणि तो 'नित्य समास' असल्यामुळे त्याचा 'अस्वपदविग्रह' (स्वतःच्या पदांशिवाय विग्रह) होतो.

‘‘Upanagaraṃ’’itīdha – upasaddato paṭhamekavacanaṃ si, tassa upasaggaparattā ‘‘sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cā’’ti lopo, nagarasaddato chaṭṭhekavacanaṃ sa, nagarassa samīpanti aññapadena viggahe –

'उपनगरं' यामध्ये – 'उप' शब्दाहून प्रथमेचे एकवचन 'सि' प्रत्यय येतो, त्याचा उपसर्ग पर असल्यामुळे 'सब्बासामावुसोपसग्गनिपातादीहि च' या सूत्राने लोप होतो; 'नगर' शब्दाहून षष्ठीचे एकवचन 'स' प्रत्यय येतो, 'नगरस्स समीपं' (नगराच्या जवळ) असा इतर पदांनी विग्रह केला असता –

‘‘Nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti samāsavidhāne sabbattha vattate.

"नामानं समासो युत्तत्थो" (सुसंगत अर्थ असणाऱ्या नामांचा समास होतो) हे सूत्र समास विधानात सर्वत्र लागू होते.

330. Upasagganipātapubbako abyayībhāvo.

३३०. उपसर्ग आणि निपात पूर्वपदी असणारा अव्ययीभाव समास.

Upasaggapubbako, nipātapubbako ca nāmiko yuttattho teheva attapubbakehi upasagganipātehi saha niccaṃ samasīyate, so ca samāso abyayībhāvasañño hoti. Idha abyayībhāvādisaññāvidhāyakasuttāneva vā saññāvidhānamukhena samāsavidhāyakānīti daṭṭhabbāni.

उपसर्ग पूर्वपदी असणारा आणि निपात पूर्वपदी असणारा सुसंगत अर्थाचा नामिक शब्द, पूर्वपदी असणाऱ्या त्याच उपसर्ग आणि निपातांसोबत नित्य समासाला प्राप्त होतो, आणि त्या समासाला 'अव्ययीभाव' ही संज्ञा प्राप्त होते. येथे असे समजले पाहिजे की, अव्ययीभाव इत्यादी संज्ञांचे विधान करणारी सूत्रेच संज्ञा विधानाच्या माध्यमातून समासाचे विधान करणारी सूत्रे आहेत.

Tattha abyayamiti upasagganipātānaṃ saññā, liṅgavacanabhedepi byayarahitattā, abyayānaṃ atthaṃ vibhāvayatīti abyayībhāvo abyayatthapubbaṅgamattā, anabyayaṃ abyayaṃ bhavatīti vā [Pg.178] abyayībhāvo. Pubbapadatthappadhāno hi abyayībhāvo, ettha ca ‘‘upasagganipātapubbako’’ti vuttattā upasagganipātānameva pubbanipāto.

त्यामध्ये 'अव्यय' ही उपसर्ग आणि निपातांची संज्ञा आहे, कारण लिंग आणि वचनाच्या भेदातही ते व्यय (बदल) रहित असतात. अव्ययांच्या अर्थाचे प्रकटीकरण करतो म्हणून तो 'अव्ययीभाव' आहे, कारण यात अव्ययाचा अर्थ मुख्य असतो; किंवा जे अव्यय नव्हते ते अव्यय बनते म्हणून तो 'अव्ययीभाव' होय. अव्ययीभाव समास हा पूर्वपदाच्या अर्थाला प्राधान्य देणारा (पूर्वपदार्थप्रधान) असतो, आणि येथे "उपसग्गनिपातपुब्बको" असे म्हटल्यामुळे उपसर्ग आणि निपातांचाच पूर्वनिपात (प्रथम प्रयोग) होतो.

331. Nāmānaṃ samāso yuttattho.

३३१. सुसंगत अर्थ असणाऱ्या नामांचा समास होतो.

Tesaṃ nāmānaṃ payujjamānapadatthānaṃ yo yuttattho, so samāsasañño hoti, tadaññaṃ vākyamiti ruḷhaṃ.

प्रयोग केल्या जाणाऱ्या पद-अर्थांयुक्त अशा त्या नामांचा जो सुसंगत अर्थ (एकत्रीकरण) असतो, त्याला 'समास' ही संज्ञा प्राप्त होते; त्याव्यतिरिक्त जे असते त्याला 'वाक्य' असे रूढार्थाने म्हटले जाते.

Nāmāni syādivibhatyantāni, samassateti samāso, saṅkhipiyatīti attho.

'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय शेवटी असणारी ती 'नामे' होत. ज्याचे संक्षिप्तीकरण केले जाते तो 'समास' होय, म्हणजेच संक्षेप केला जातो असा अर्थ आहे.

Vuttañhi

कारण असे म्हटले आहे –

‘‘Samāso padasaṅkhepo, padappaccayasaṃhitaṃ;

Taddhitaṃ nāma hotevaṃ, viññeyyaṃ tesamantara’’nti.

“समास म्हणजे पदांचा संक्षेप (थोडक्यात मांडणी), जो पदांच्या प्रत्ययांनी युक्त असतो; तसेच तद्धित नाम देखील अशाच प्रकारे असते, या दोघांमधील फरक समजून घेतला पाहिजे.”

Duvidhañcassa samasanaṃ saddasamasanamatthasamasanañca, tadubhayampi luttasamāse paripuṇṇameva labbhati. Aluttasamāse pana atthasamasanameva vibhattilopābhāvato, tatthāpi vā ekapadattūpagamanato duvidhampi labbhateva. Dve hi samāsassa payojanāni ekapadattamekavibhattittañcāti.

आणि त्याचे (समासाचे) संक्षेपीकरण दोन प्रकारचे असते - शब्द-समास आणि अर्थ-समास. हे दोन्ही प्रकार लुप्त-समासात (ज्यात विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो) पूर्णपणे प्राप्त होतात. परंतु अलुप्त-समासात विभक्तीचा लोप न झाल्यामुळे केवळ अर्थ-समास मिळतो, तरीही तिथे एकपदत्व प्राप्त होत असल्यामुळे दोन्ही प्रकार देखील मिळतातच. कारण समासाचे दोनच प्रयोजन आहेत - एकपदत्व (एक पद होणे) आणि एकविभक्तित्व (एकच विभक्ती असणे).

Yutto attho yuttatto, atha vā yutto saṅgato, sambandho vā attho yassa soyaṃ yuttattho, etena saṅgatatthena yuttatthavacanena bhinnatthānaṃ ekatthībhāvo samāsalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. Ettha ca ‘‘nāmāna’’nti vacanena ‘‘devadatto pacatī’’tiādīsu ākhyātena samāso na hotīti dasseti. Sambandhatthena pana yuttatthaggahaṇena ‘‘bhaṭo rañño putto devadattassā’’tiādīsu aññamaññānapekkhesu, ‘‘devadattassa kaṇhā dantā’’tiādīsu ca aññasāpekkhesu [Pg.179] ayuttatthatāya samāso na hotīti dīpeti.

युक्त (योग्य) अर्थ म्हणजे 'युक्तार्थ', किंवा ज्याचा अर्थ युक्त, सुसंगत किंवा संबंधित आहे तो 'युक्तार्थ' होय. या सुसंगत अर्थाच्या 'युक्तार्थ' शब्दाने, भिन्न अर्थ असलेल्या पदांचे एक अर्थ होणे हे समासाचे लक्षण आहे, असे सांगितले आहे. आणि येथे 'नामांचे' या शब्दाने 'देवदत्त शिजवतो' (देवदत्तो पचति) इत्यादी क्रियापदांसोबत समास होत नाही, हे दर्शविले आहे. संबंधाच्या अर्थाने 'युक्तार्थ' ग्रहण केल्यामुळे, 'देवदत्ताचा राजाचा सेवक मुलगा' (भटो रञ्ञो पुत्तो देवदत्तस्स) इत्यादी परस्परांवर अवलंबून नसलेल्या शब्दांमध्ये, आणि 'देवदत्ताचे दात काळे आहेत' (देवदत्तस्स कण्हा दन्ता) इत्यादी इतरांवर अवलंबून असलेल्या शब्दांमध्ये अयुक्तार्थ असल्यामुळे समास होत नाही, हे स्पष्ट होते.

‘‘Atthavasā vibhattivipariṇāmo’’ti vipariṇāmena ‘‘yuttatthāna’’nti vattate.

“अर्थाच्या वशामुळे विभक्तीचा विपरिणाम (बदल) होतो” या विपरिणामाने “युक्तार्थांचे” असे प्राप्त होते.

332. Tesaṃ vibhattiyo lopā ca.

३३२. त्यांच्या विभक्तींचा लोप होतो.

Idha padantarena vā taddhitappaccayehi vā āyādippaccayehi vā ekatthībhūtā yuttatthā nāma, tena ‘‘tesaṃ yuttatthānaṃ samāsānaṃ, taddhitāyādippaccayantānañca vibhattiyo lopanīyā hontī’’ti attho. Samāsaggahaṇādhikāre pana sati tesaṃgahaṇena vā taddhitāyādippaccayanta vibhattilopo. Caggahaṇaṃ ‘‘pabhaṅkaro’’tiādīsu lopanivattanatthaṃ.

येथे दुसऱ्या पदाने किंवा तद्धित प्रत्ययांनी किंवा आयादी प्रत्ययांनी जे एक अर्थ झाले आहेत, त्यांना 'युक्तार्थ' म्हणतात. म्हणून “त्या युक्तार्थ समासांच्या आणि तद्धित-आयादी प्रत्ययांनी युक्त असलेल्या पदांच्या विभक्तींचा लोप होतो” असा अर्थ आहे. परंतु समास ग्रहणाच्या अधिकारात 'तेसं' (त्यांच्या) या ग्रहणाने तद्धित आणि आयादी प्रत्ययांच्या शेवटी असलेल्या विभक्तीचा लोप होतो. 'च' चे ग्रहण 'पभङ्करो' (प्रभाकर) इत्यादी शब्दांमध्ये लोप रोखण्यासाठी आहे.

Vipariṇāmena ‘‘luttāsu, vibhattīsū’’ti vattate, yuttatthaggahaṇañca.

विपरिणामाने “विभक्तींचा लोप झाल्यावर” असे प्राप्त होते, आणि “युक्तार्थ” चे ग्रहण देखील होते.

333. Pakati cassa sarantassa.

३३३. आणि स्वराचा अंत असलेल्याचा मूळ स्वभाव (प्रकृती) राहतो.

Luttāsu vibhattīsu sarantassa assa yuttatthabhūtassa tividhassapi liṅgassa pakatibhāvo hoti. Casaddena kiṃsamudaya idappaccayatādīsu niggahītantassapi. Nimittābhāve nemittakābhāvassa idha anicchitattā ayamatideso.

विभक्तींचा लोप झाल्यावर, स्वराचा अंत असलेल्या आणि युक्तार्थ झालेल्या तिन्ही लिंगांचा मूळ स्वभाव (प्रकृतीभाव) राहतो. 'च' शब्दाने 'किंसमुदय', 'इदप्पच्चयता' इत्यादींमध्ये निग्गहीत (अनुस्वार) अंत असलेल्यांचाही प्रकृतीभाव होतो. निमित्ताच्या अभावी नैमित्तिकाचा अभाव येथे अनपेक्षित असल्यामुळे हा अतिदेश (नियम लागू करणे) आहे.

Sakatthavirahenidha samāsassa ca liṅgabhāvābhāvā vibhattuppattiyamasampattāyaṃ nāmabyapadesātidesamāha.

स्वतःच्या अर्थाचा अभाव असल्यामुळे येथे समासाला लिंगभाव प्राप्त होत नाही, म्हणून विभक्तीची उत्पत्ती सिद्ध न झाल्याने नामाच्या संज्ञेचा अतिदेश (नियम) सांगितला आहे.

334. Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvā’tavetunādīsu ca.

३३४. तद्धित, समास आणि कृदन्त हे नामाप्रमाणेच मानले जावेत, परंतु तवेतुन, त्वा, त्वादी प्रत्ययांनी युक्त असलेले सोडून.

Taddhitantā[Pg.180], kitantā, samāsā ca nāmamiva daṭṭhabbā tavetuna tvāna tvādippaccayante vajjetvā. Caggahaṇaṃ kiccappaccayaāīinīitthippaccayantādissapi nāmabyapadesatthaṃ. Idha samāsaggahaṇaṃ atthavataṃ samudāyānaṃ nāmabyapadeso samāsassevāti niyamatthanti apare.

तद्धितान्त, कृदन्त आणि समास हे 'तवेतुन', 'त्वान', 'त्वादी' प्रत्ययांनी युक्त असलेले वगळून नामाप्रमाणेच पाहावेत. 'च' चे ग्रहण कृत्य प्रत्यय आणि स्त्री-प्रत्ययांनी युक्त असलेल्यांनाही नाम संज्ञा देण्यासाठी आहे. येथे समासाचे ग्रहण हे अर्थपूर्ण समुदायांची नाम संज्ञा केवळ समासाचीच व्हावी या नियमासाठी आहे, असे इतर आचार्य मानतात.

‘‘Abyayībhāvo’’ti vattate.

“अव्ययीभाव” असे प्राप्त होते.

335. So napuṃsakaliṅgo.

३३५. तो नपुंसकलिंगी असतो.

So abyayībhāvasamāso napuṃsakaliṅgova daṭṭhabboti napuṃsakaliṅgattaṃ. Ettha hi satipi liṅgātidese ‘‘adhipañña’’ntiādīsu ‘‘adhiñāṇaṃ’’ntiādi rūpappasaṅgo na hoti saddantarattā, ‘‘tipañña’’ntiādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ, na cāyaṃ atideso, sutte atidesaliṅgassa ivasaddassa adassanato. Pure viya syādyuppatti.

तो अव्ययीभाव समास नपुंसकलिंगीच समजावा, म्हणून त्याला नपुंसकलिंगत्व प्राप्त होते. येथे लिंगाचा अतिदेश असूनही “अधिपञ्ञं” इत्यादींमध्ये “अधिञाणं” इत्यादी रूपांचा प्रसंग येत नाही, कारण ते भिन्न शब्द आहेत, जसे “तिपञ्ञं” इत्यादींमध्ये पाहावे. आणि हा अतिदेश नाही, कारण सूत्रात अतिदेश दर्शवणारा 'इव' शब्द दिसत नाही. पूर्वीप्रमाणेच 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते.

‘‘Kvacī’’ti vattate.

“क्वचि” (कधीकधी) असे प्राप्त होते.

336. Aṃ vibhattīnamakārantā abyayībhāvā.

३३६. अकारान्त अव्ययीभाव समासांनंतर विभक्तींच्या जागी 'अं' होतो.

Tasmā akārantā abyayībhāvā parāsaṃ vibhattīnaṃ kvaci aṃ hoti, sesaṃ neyyaṃ.

त्या अकारान्त अव्ययीभाव समासाच्या पुढील विभक्तींच्या जागी कधीकधी 'अं' होतो, उर्वरित भाग समजून घ्यावा.

Taṃ upanagaraṃ, nagarassa samīpaṃ tiṭṭhatīti attho. Tāni upanagaraṃ, ālapanepevaṃ, taṃ upanagaraṃ passa, tāni upanagaraṃ.

ते 'उपनगरं' म्हणजे नगराच्या जवळ स्थित आहे असा अर्थ आहे. अनेकवचनात 'तानि उपनगरं', संबोधनातही असेच होते, 'तं उपनगरं पस्स' (त्या उपनगराला पाहा), 'तानि उपनगरं'.

Na pañcamyāyamambhāvo, kvacīti adhikārato;

Tatiyāsattamīchaṭṭhī-nantu hoti vikappato.

“'क्वचि' या अधिकारावरून पंचमी विभक्तीमध्ये हा 'अं' भाव होत नाही; परंतु तृतीया, सप्तमी आणि षष्ठी विभक्तींमध्ये हा पर्याय (विकल्प) करून होतो.”

Tena upanagaraṃ kataṃ, upanagarena vā, tehi upanagaraṃ, upanagarehi vā, tassa upanagaraṃ dehi, tesaṃ upanagaraṃ, upanagarā ānaya, upanagaramhā upanagarasmā, upanagarehi, upanagaraṃ santakaṃ, upanagarassa vā, tesaṃ upanagaraṃ, upanagarānaṃ vā[Pg.181], upanagaraṃ nidhehi, upanagaramhi upanagarasmiṃ, upanagaraṃ upanagaresu vā. Evaṃ upakumbhaṃ.

त्यामुळे 'उपनगरं कतं' किंवा 'उपनगरेन', 'तेहि उपनगरं' किंवा 'उपनगरेहि', 'तस्स उपनगरं देहि', 'तेसं उपनगरं', 'उपनगरा आनय' किंवा 'उपनगरम्हा', 'उपनगरस्मा', 'उपनगरेहि', 'उपनगरं संतकं' किंवा 'उपनगरस्स', 'तेसं उपनगरं' किंवा 'उपनगरानं', 'उपनगरं निधेहि' किंवा 'उपनगरम्हि', 'उपनगरस्मिं', 'उपनगरं' किंवा 'उपनगरेसु' असे रूपे होतात. याचप्रमाणे 'उपकुम्भं' देखील होते.

Abhāve – darathānaṃ abhāvo niddarathaṃ, nimmasakaṃ.

अभावाच्या अर्थात - दराथांचा (पीडांचा) अभाव म्हणजे 'निद्दरथं' (पीडारहित), डासांचा अभाव म्हणजे 'निम्मसकं' (डासरहित).

Pacchāatthe – rathassa pacchā anurathaṃ, anuvātaṃ.

पश्चात (नंतर किंवा मागे) या अर्थात - रथाच्या मागे म्हणजे 'अनुरथं', वाऱ्याच्या दिशेने म्हणजे 'अनुवातं'.

Yoggatāyaṃ – yathāsarūpaṃ, anurūpaṃ, rūpayogganti attho.

योग्यतेच्या अर्थात - 'यथासरूपं', 'अनुरूपं', म्हणजेच रूपाच्या योग्य असा अर्थ आहे.

Vicchāyaṃ – attānamattānaṃ pati paccattaṃ, addhamāsaṃ addhamāsaṃ anu anvaddhamāsaṃ.

विप्सा (पुनरावृत्ती) च्या अर्थात - स्वतः स्वतःच्या प्रति म्हणजे 'पच्चत्तं' (प्रत्येक स्वतःच्या), दर पंधरवड्याला म्हणजे 'अन्वद्धमासं'.

Anupubbiyaṃ – jeṭṭhānaṃ anupubbo anujeṭṭhaṃ.

अनुक्रम (क्रमवारी) च्या अर्थात - ज्येष्ठांच्या अनुक्रमाने म्हणजे 'अनुजेट्ठं'.

Paṭilome – sotassa paṭilomaṃ paṭisotaṃ, paṭipathaṃ, pativātaṃ, attānaṃ adhikicca pavattā ajjhattaṃ.

प्रतिलोम (उलट) च्या अर्थात - प्रवाहाच्या विरुद्ध म्हणजे 'पटिसोतं', मार्गाच्या विरुद्ध म्हणजे 'पठिपथं', वाऱ्याच्या विरुद्ध म्हणजे 'पतिवातं', स्वतःला अधिकृत करून प्रवृत्त होणारे म्हणजे 'अज्झत्तं' (अध्यात्म).

Pariyādābhividhīsu āpāṇakoṭiyā āpāṇakoṭikaṃ, ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti kappaccayo, ākumārehi yaso kaccāyanassa ākumāraṃ.

मर्यादा आणि अभिविधी (व्याप्ती) च्या अर्थात - प्राणांच्या मर्यादेपर्यंत म्हणजे 'आपाणकोटि', “कधीकधी समासाच्या शेवटी अकारान्त होतो” या नियमाने 'क' प्रत्यय लागून 'आपाणकोटिकं' होते. कुमारांपर्यंत कच्चायनाची कीर्ती पसरली आहे म्हणजे 'आकुमारं'.

Samiddhiyaṃ – bhikkhāya samiddhīti atthe samāseva napuṃsakaliṅgatte ca kate –

समृद्धीच्या अर्थात - भिक्षेची समृद्धी या अर्थात समास होऊन आणि नपुंसकलिंगत्व प्राप्त झाल्यावर -

‘‘Samāsassa, anto’’ti ca vattate.

“समासाचा” आणि “अंत” असे प्राप्त होते.

337. Saro rasso napuṃsake.

३३७. नपुंसकलिंगात स्वर र्‍हस्व (लहान) होतो.

Napuṃsake vattamānassa samāsassa anto saro rasso hoti. Ettha ca abyayībhāvaggahaṇaṃ nānuvattetabbaṃ, tena digudvandabahubbīhīsupi napuṃsake vattamānassa samāsantassarassa rassattaṃ siddhaṃ hoti. ‘‘Aṃ vibhattīna’’miccādinā amādeso, subhikkhaṃ. Gaṅgāya samīpe vattatīti upagaṅgaṃ, maṇikāya samīpaṃ upamaṇikaṃ.

नपुंसकलिंगात असलेल्या समासाचा अंतिम स्वर र्‍हस्व होतो. आणि येथे अव्ययीभावाचे ग्रहण अनुवृत्त करू नये, त्यामुळे द्विगु, द्वंद्व आणि बहुव्रीहि समासांमध्येही नपुंसकलिंगात असलेल्या समासाच्या अंतिम स्वराचे र्‍हस्वत्व सिद्ध होते. “अं विभत्तीनं” इत्यादी सूत्राने 'अं' आदेश होऊन 'सुभिक्खं' (सुभिक्ष) होते. गंगेच्या जवळ स्थित आहे ते 'उपगङ्गं', मणिकेच्या (घागरीच्या) जवळ ते 'उपमणिकं' होते.

Itthīsu [Pg.182] amikiccāti atthe samāsanapuṃsakarassattādīsu katesu –

स्त्रियांविषयी अधिकृत करून या अर्थात समास, नपुंसकलिंग, र्‍हस्वत्व इत्यादी झाल्यावर -

‘‘Abyayībhāvā, vibhattīna’’nti ca vattate.

“अव्ययीभावापासून” आणि “विभक्तींचा” असे प्राप्त होते.

338. Aññasmā lopo ca.

३३८. आणि इतरांपासून लोप होतो.

Akārantato aññasmā abyayībhāvasamāsā parāsaṃ vibhattīnaṃ lopo ca hoti. Adhitti, itthīsu adhikicca kathā pavattatīti attho. Adhitthi passa, adhitthi kataṃ iccādi, evaṃ adhikumāri, vadhuyā samīpaṃ upavadhu, gunnaṃ samīpaṃ upagu, okārassa rassattaṃ ukāro. Evaṃ upasaggapubbako.

अकारान्ताव्यतिरिक्त इतर अव्ययीभाव समासाच्या पुढील विभक्तींचा लोप होतो. 'अधित्थि' म्हणजे स्त्रियांविषयी अधिकृत करून कथा प्रवृत्त होते असा अर्थ आहे. 'अधित्थि पस्स' (अधित्थि पाहा), 'अधित्थि कतं' इत्यादी, याचप्रमाणे 'अधिकुमारि', वधूच्या जवळ म्हणजे 'उपवधु', गाईंच्या जवळ म्हणजे 'उपगु' (येथे 'ओ' काराचा र्‍हस्व 'उ' कार होतो). अशा प्रकारे हा उपसर्गपूर्व (समास) आहे.

Nipātapubbako yathā – vuḍḍhānaṃ paṭipāṭi, ye ye vuḍḍhā vā yathāvuḍḍhaṃ, padatthānatikkame – yathākkamaṃ, yathāsatti, yathābalaṃ karoti, balamanatikkamitvā karotīti attho. Jīvassa yattako paricchedo yāvajīvaṃ, yāvatāyukaṃ, kappaccayo. Yattakena attho yāvadatthaṃ, pabbatassa parabhāgo tiropabbataṃ, tiropākāraṃ, tirokuṭṭaṃ, pāsādassa anto antopāsādaṃ, antonagaraṃ, antovassaṃ, nagarassa bahi bahinagaraṃ, pāsādassa upari uparipāsādaṃ, uparimañcaṃ, mañcassa heṭṭhā heṭṭhāmañcaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, bhattassa pure purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ.

निपातपूर्वपद (अव्ययीभाव समास) जसे की – ज्येष्ठांच्या अनुक्रमाने (vuḍḍhānaṃ paṭipāṭi), जे जे ज्येष्ठ आहेत त्यानुसार 'यथावृद्धम्' (yathāvuḍḍhaṃ); शब्दाच्या अर्थाचे उल्लंघन न करणे या अर्थी – 'यथाक्रमम्' (yathākkamaṃ), 'यथाशक्ती' (yathāsatti), 'यथाबलम्' (yathābalaṃ) करतो, म्हणजे शक्तीचे उल्लंघन न करता करतो असा अर्थ आहे. जीवाचा जेवढा कालावधी तेवढा 'यावज्जीवम्' (yāvajīvaṃ), 'यावतायुकम्' (yāvatāyukaṃ), 'कप्पच्चयो' (कल्पाच्या समाप्तीपर्यंत). जेवढी गरज असेल तेवढे 'यावदत्थम्' (yāvadatthaṃ). पर्वताच्या पलीकडचा भाग म्हणजे 'तिरोपब्बतम्' (tiropabbataṃ), भिंतीच्या पलीकडे 'तिरोपाकारम्' (tiropākāraṃ), कुड्याच्या (भिंतीच्या) पलीकडे 'तिरोकुट्टम्' (tirokuṭṭaṃ). प्रासादाच्या (राजवाड्याच्या) आत 'अन्तोपासादम्' (antopāsādaṃ), नगराच्या आत 'अन्तोनगरम्' (antonagaraṃ), वर्षावासाच्या आत 'अन्तोवस्सम्' (antovassaṃ). नगराच्या बाहेर 'बहिनगरम्' (bahinagaraṃ). प्रासादाच्या वर 'उपरिपासादम्' (uparipāsādaṃ), मंचाच्या (खाटेच्या) वर 'उपरि मञ्चम्' (uparimañcaṃ). मंचाच्या खाली 'हेट्ठा मञ्चम्' (heṭṭhāmañcaṃ), प्रासादाच्या खाली 'हेट्ठा पासादम्' (heṭṭhāpāsādaṃ). भोजनाच्या पूर्वी 'पुरेभत्तम्' (purebhattaṃ), याचप्रमाणे भोजनाच्या नंतर 'पच्छाभत्तम्' (pacchābhattaṃ).

Sākallatthe – saha makkhikāya samakkhikaṃ bhuñjati, na kiñci parivajjetīti attho. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā sahasaddassa sādeso. Gaṅgāya oraṃ oragaṅgamiccādi.

साकल्य (पूर्णत्व) अर्थामध्ये – माशांसह 'समक्खिकम्' (samakkhikaṃ) जेवतो, काहीही वर्ज्य करत नाही असा अर्थ आहे. "तेसु वुद्धी" इत्यादी सूत्राने 'सह' शब्दाच्या जागी 'स' असा आदेश होतो. गंगेच्या अलीकडचा भाग म्हणजे 'ओरगङ्गम्' (oragaṅgaṃ) इत्यादी.

Abyayībhāvasamāso niṭṭhito.

अव्ययीभाव समास समाप्त झाला.

Kammadhārayasamāsa

कर्मधारय समास.

Atha [Pg.183] kammadhārayasamāso vuccate.

आता कर्मधारय समास सांगितला जात आहे.

So ca navavidho visesanapubbapado visesanuttarapado visesanobhayapado upamānuttarapado sambhāvanāpubbapado avadhāraṇapubbapado nanipātapubbapado kupubbapado pādipubbapado cāti.

आणि तो नऊ प्रकारचा आहे: विशेषणपूर्वपद, विशेषणोत्तरपद, विशेषणोभयपद, उपमानोत्तरपद, संभावनापूर्वपद, अवधारणापूर्वपद, न-निपातपूर्वपद, कु-पूर्वपद आणि प्रादि-पूर्वपद.

Tattha visesanapubbapado tāva – ‘‘mahanta purisa’’itīdha ubhayattha paṭhamekavacanaṃ si, tulyādhikaraṇabhāvappasiddhatthaṃ casadda tasaddappayogo, mahanto ca so puriso cāti viggahe –

त्यामध्ये प्रथम विशेषणपूर्वपद – "महन्त पुरिस" येथे दोन्ही ठिकाणी प्रथमा विभक्तीचे एकवचन 'सि' (प्रत्यय) आहे. सामानाधिकरण्य (तुल्याधिकरण भाव) सिद्ध करण्यासाठी 'च' आणि 'त' या शब्दांचा प्रयोग केला जातो. "महन्तो च सो पुरिसो च" (तो महान आहे आणि तो पुरुष आहे) अशा विग्रहामध्ये –

Ito paraṃ ‘‘vibhāsā rukkhatiṇa’’iccādito ‘‘vibhāsā’’ti samāsavidhāne sabbattha vattate.

यापुढे "विभासा रुक्खतिण" इत्यादी सूत्रापासून "विभासा" (विकल्पाने) हा शब्द समास विधीमध्ये सर्वत्र लागू होतो.

339. Dvipade tulyādhikaraṇe kammadhārayo.

३३९. दोन पदे सामानाधिकरण्य (तुल्याधिकरण) असतील तर कर्मधारय समास होतो.

Dve padāni nāmikāni tulyādhikaraṇāni aññamaññena saha vibhāsā samasyante, tasmiṃ dvipade tulyādhikaraṇe sati so samāso kammadhārayasañño ca hoti.

दोन नामिक (नामे किंवा विशेषणे) पदे सामानाधिकरण्य असताना परस्परांशी विकल्पाने समस्यमान (एकत्र) होतात; त्या दोन पदांचे सामानाधिकरण्य असताना त्या समासाला 'कर्मधारय' अशी संज्ञा प्राप्त होते.

Dve padāni dvipadaṃ, tulyaṃ samānaṃ adhikaraṇaṃ attho yassa padadvayassa taṃ tulyādhikaraṇaṃ, tasmiṃ dvipade tulyādhikaraṇe. Bhinnappavattinimittānaṃ dvinnaṃ padānaṃ visesanavisesitabbabhāvena ekasmiṃ atthe pavatti tulyādhikaraṇatā. Kammamiva dvayaṃ dhārayatīti kammadhārayo. Yathā hi kammaṃ kriyañca payojanañca dvayaṃ dhārayati, kamme sati kriyāya, payojanassa ca sambhavato, tathā ayaṃ samāso ekassa atthassa dve nāmāni dhārayati, tasmiṃ samāse sati ekatthajotakassa nāmadvayassa sambhavato.

दोन पदे म्हणजे 'द्विपद'. ज्या दोन पदांचा अधिकरण म्हणजे अर्थ समान (तुल्य) असतो, ते 'तुल्याधिकरण' होय; त्या दोन पदांचे सामानाधिकरण्य असताना. भिन्न प्रवृत्तीनिमित्त (उत्पत्तीचे कारण) असलेल्या दोन पदांची विशेषण-विशेष्य भावाने एकाच अर्थामध्ये प्रवृत्ती असणे म्हणजे 'सामानाधिकरण्य' (तुल्याधिकरणता) होय. कर्माप्रमाणे दोघांना धारण करतो म्हणून तो 'कर्मधारय' होय. कारण, ज्याप्रमाणे कर्म हे क्रिया आणि प्रयोजन या दोघांना धारण करते – कर्म असताना क्रिया आणि प्रयोजन संभवत असल्यामुळे – त्याचप्रमाणे हा समास एकाच अर्थाची दोन नामे धारण करतो, कारण या समासामध्ये एकाच अर्थाचे द्योतक असणाऱ्या दोन नामांचा संभव असतो.

Pure [Pg.184] viya samāsasaññāvibhattilopapakatibhāvā, samāseneva tulyādhikaraṇabhāvassa vuttattā ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti casadda tasaddānamappayogo.

पूर्वीप्रमाणेच समास-संज्ञा, विभक्तीचा लोप आणि प्रकृतीभाव होतो. समासाद्वारेच सामानाधिकरण्य भाव व्यक्त होत असल्यामुळे "वुत्तत्थानमप्पयोगो" (उक्त अर्थाचा पुन्हा प्रयोग न करणे) या नियमाने 'च' आणि 'त' या शब्दांचा प्रयोग केला जात नाही.

340. Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade.

३४०. सामानाधिकरण्य पद उत्तरपदी असताना 'महन्त' शब्दाच्या जागी 'महा' असा आदेश होतो.

Mahanta saddassa mahā hoti tulyādhikaraṇe uttarapade pare. Mahatanti bahuvacanaggahaṇena kvaci mahaādeso ca, ettha ca visesanassa pubbanipāto visesanabhūtassa pubbapadassa mahādesavidhānatova viññāyati.

सामानाधिकरण्य उत्तरपद नंतर असताना 'महन्त' शब्दाच्या जागी 'महा' असा आदेश होतो. 'महताम्' या बहुवचनी ग्रहणामुळे काही ठिकाणी 'मह' असाही आदेश होतो. आणि येथे विशेषणाचा पूर्वनिपात (आधी येणे) हा विशेषण बनलेल्या पूर्वपदासाठी 'महा' आदेशाच्या विधानावरूनच समजला जातो.

‘‘Kammadhārayo, digū’’ti ca vattate.

"कम्मधारयो, दिगू" हे अनुवृत्त होते.

341. Ubhe tappurisā.

३४१. हे दोन्ही तत्पुरुष संज्ञक असतात.

Ubhe kammadhārayadigusamāsā tappurisasaññā honti.

कर्मधारय आणि द्विगु हे दोन्ही समास 'तत्पुरुष' संज्ञक असतात.

Tassa puriso tappuriso, tappurisasadisattā ayampi samāso anvatthasaññāya tappurisoti vutto. Yathā hi tappurisasaddo guṇamativatto, tathā ayaṃ samāsopi. Uttarapadatthappadhāno hi tappurisoti. Tato nāmabyapadeso syādyuppatti. Ayaṃ pana tappuriso abhidheyyavacano, paraliṅgo ca.

"त्याचा पुरुष म्हणजे तत्पुरुष" (tassa puriso tappuriso). 'तत्पुरुष' शब्दाशी साधर्म्य असल्यामुळे या समासालाही अन्वर्थक संज्ञेने 'तत्पुरुष' म्हटले गेले आहे. कारण, ज्याप्रमाणे 'तत्पुरुष' हा शब्द गुणाचे (विशेषणाचे) अतिक्रमण करतो, त्याचप्रमाणे हा समास देखील आहे. तत्पुरुष समासात उत्तरपदाचा अर्थ प्रधान असतो. त्यानंतर नामसंज्ञा आणि 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते. हा तत्पुरुष समास मात्र अभिधेयवाचक (विशेष्याप्रमाणे लिंग असणारा) आणि परलिंगी (उत्तरपदाचे लिंग असणारा) असतो.

Mahāpuriso, mahāpurisā iccādi purisasaddasamaṃ, evaṃ mahāvīro, mahāmuni, mahantañca taṃ balañcāti mahābalaṃ, mahabbhayaṃ, mahaādeso. Santo ca so puriso cāti sappuriso, ‘‘santasaddassa so bhe bo cante’’ti ettha casaddena santasaddassa samāse abhakārepi sādeso, tathā pubbapuriso, parapuriso, paṭhamapuriso, majjhimapuriso, uttamapuriso, dantapuriso, paramapuriso, vīrapuriso, setahatthī, kaṇhasappo, nīluppalaṃ, lohitacandanaṃ.

'महापुरिसो' (mahāpuriso), 'महापुरिसा' (mahāpurisā) इत्यादी 'पुरिस' शब्दाप्रमाणे चालतात. याचप्रमाणे 'महावीरो' (mahāvīro), 'महामुनि' (mahāmuni). 'महन्तञ्च तं बलञ्चाति' (महान आणि ते बल) म्हणजे 'महाबलम्' (mahābalaṃ), 'महब्भयम्' (mahabbhayaṃ) – येथे 'मह' असा आदेश होतो. 'सन्तो च सो पुरिसो चाति' (सज्जन आणि तो पुरुष) म्हणजे 'सप्पुरिसो' (sappuriso). "सन्तसद्दस्स सो भे बो चन्ते" या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'सन्त' शब्दाचा समास झाल्यावर 'भ' इत्यादी वर्ण नसतानाही 'स' असा आदेश होतो. तसेच 'पुब्बपुरिसो' (pubbapuriso), 'परपुरिसो' (parapuriso), 'पठमपुरिसो' (paṭhamapuriso), 'मज्झिमपुरिसो' (majjhimapuriso), 'उत्तमपुरिसो' (uttamapuriso), 'दन्तपुरिसो' (dantapuriso), 'परमपुरिसो' (paramapuriso), 'वीरपुरिसो' (vīrapuriso), 'सेतहत्थी' (setahatthī), 'कण्हसप्पो' (kaṇhasappo), 'नीलुप्पलम्' (nīluppalaṃ), 'लोहितचन्दनम्' (lohitacandanaṃ).

Kvaci [Pg.185] vibhāsādhikārato na bhavati, yathā – puṇṇo mantāniputto, citto gahapati, sakko devarājāti.

काही ठिकाणी 'विभाषा' (विकल्प) अधिकाराने समास होत नाही, जसे की – 'पुण्णो मन्तानिपुत्तो' (puṇṇo mantāniputto), 'चित्तो गहपति' (citto gahapati), 'सक्को देवराजा' (sakko devarājā).

Pumā ca so kokilo cāti atthe samāse kate –

"तो नर आहे आणि तो कोकिळ आहे" (pumā ca so kokilo ca) या अर्थी समास केला असता –

‘‘Lopa’’nti vattate.

"लोप" हे अनुवृत्त होते.

342. Pumassa liṅgādīsu samāsesu.

३४२. 'लिङ्ग' इत्यादी उत्तरपद असणाऱ्या समासांमध्ये 'पुम' शब्दाचा (लोप होतो).

Pumaiccetassa anto akāro lopamāpajjate liṅgādīsu parapadesu samāsesu, ‘‘aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’’ti makārassa niggahītaṃ. Puṅkokilo. Evaṃ punnāgo.

'पुम' या शब्दाचा अंत्य 'अ' कार 'लिङ्ग' इत्यादी उत्तरपदे असणाऱ्या समासांमध्ये लोप पावतो. "अंमो निग्गहीतं झलपेही" या सूत्राने 'म' काराचा निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. 'पुङ्कोकिलो' (puṅkokilo). याचप्रमाणे 'पुन्नागो' (punnāgo).

Khattiyā ca sā kaññā cāti viggayha samāse kate –

"ती क्षत्रिय आहे आणि ती कन्या आहे" (khattiyā ca sā kaññā ca) असा विग्रह करून समास केला असता –

‘‘Tulyādhikaraṇe, pade, itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāva ce’’ti ca vattate.

"तुल्याधिकरणे, पदे, इत्थियं भासितपुमित्थी पुमाव चे" हे अनुवृत्त होते.

343. Kammadhārayasaññe ca.

३४३. आणि कर्मधारय संज्ञा असलेल्या समासामध्ये.

Kammadhārayasaññe ca samāse itthiyaṃ vattamāne tulyādhikaraṇe uttarapade pare pubbabhūto itthivācako saddo pubbe bhāsitapumā ce, so pumā iva daṭṭhabboti pubbapade itthippaccayassa nivatti hoti.

आणि कर्मधारय संज्ञा असलेल्या समासामध्ये स्त्रीलिंगी अर्थ असताना, सामानाधिकरण्य उत्तरपद नंतर असल्यास, पूर्वपदी असलेला स्त्रीलिंगी शब्द जर पूर्वी पुल्लिंगी रूपात बोलला गेला असेल (भाषितपुंस्क असेल), तर तो पुल्लिंगाप्रमाणे मानला जावा; यामुळे पूर्वपदातील स्त्री-प्रत्ययाची निवृत्ती (लोप) होते.

Khattiyakaññā, khattiyakaññāyo iccādi. Evaṃ rattalatā, dutiyabhikkhā, brāhmaṇī ca sā dārikā cāti brāhmaṇadārikā, nāgamāṇavikā.

'खत्तियकञ्ञा' (khattiyakaññā), 'खत्तियकञ्ञायो' (khattiyakaññāyo) इत्यादी. याचप्रमाणे 'रत्तलता' (rattalatā), 'दुतियभिक्खा' (dutiyabhikkhā). 'ब्राह्मणी च सा दारिका चाति' (ती ब्राह्मणी आहे आणि ती मुलगी आहे) म्हणजे 'ब्राह्मणदारिका' (brāhmaṇadārikā), 'नागमाणविका' (nāgamāṇavikā).

Pubbapadassevāyaṃ pumbhāvātideso, tena ‘‘khattiyakumārī kumārasamaṇī taruṇabrāhmaṇī’’tiādīsu uttarapadesu itthippaccayassa na nivatti hoti.

हा पुल्लिंगी भावाचा अतिदेश (नियम) केवळ पूर्वपदासाठीच आहे; त्यामुळे "खत्तियकुमारी" (khattiyakumārī), "कुमारसमणी" (kumārasamaṇī), "तरुणब्राह्मणी" (taruṇabrāhmaṇī) इत्यादींमध्ये उत्तरपदांमधील स्त्री-प्रत्ययाची निवृत्ती होत नाही.

Itthiyamicceva [Pg.186] kiṃ? Kumārīratanaṃ, samaṇīpadumaṃ.

"स्त्रीलिंगी अर्थ असतानाच" असे का म्हटले आहे? 'कुमारीरतनम्' (kumārīratanaṃ), 'समणीपदुमम्' (samaṇīpadumaṃ) यासाठी.

Bhāsitapumāti kiṃ? Gaṅgānadī, taṇhānadī, pathavīdhātu. ‘‘Nandāpokkharaṇī, nandādevī’’tiādīsu pana saññāsaddattā na hoti.

"भाषितपुंस्क (पूर्वी पुल्लिंगी असलेला)" असे का म्हटले आहे? 'गङ्गानदी' (gaṅgānadī), 'तण्हानदी' (taṇhānadī), 'पथवीधातु' (pathavīdhātu) यासाठी. परंतु "नन्दापोक्खरणी" (nandāpokkharaṇī), "नन्दादेवी" (nandādevī) इत्यादींमध्ये संज्ञाशब्द (विशेषनामे) असल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही.

Tathā puratthimo ca so kāyo cāti puratthimakāyo, ettha ca kāyekadeso kāyasaddo. Evaṃ pacchimakāyo, heṭṭhimakāyo, uparimakāyo, sabbakāyo, purāṇavihāro, navāvāso, kataranikāyo, katamanikāyo, hetuppaccayo, abahulaṃ bahulaṃ katanti bahulīkataṃ, jīvitappadhānaṃ navakaṃ jīvitanavakaṃ iccādi.

तसेच "पुरत्थिमो च सो कायो चाति" (पूर्व दिशेकडील आणि तो काय/देह) म्हणजे 'पुरत्थिमकायो' (puratthimakāyo) – येथे 'काय' शब्द कायाच्या एका भागाचा वाचक आहे. याचप्रमाणे 'पच्छिमकायो' (pacchimakāyo), 'हेट्ठिमकायो' (heṭṭhimakāyo), 'उपरिमकायो' (uparimakāyo), 'सब्बकायो' (sabbakāyo), 'पुराणविहारो' (purāṇavihāro), 'नवावासो' (navāvāso), 'कतरनिकायो' (kataranikāyo), 'कतमनिकायो' (katamanikāyo), 'हेतुप्पच्चयो' (hetuppaccayo), 'अबहुलं बहुलं कतन्ति बहुलीकतम्' (जे पुष्कळ नव्हते ते पुष्कळ केले गेले ते बहुलीकृत), 'जीवितप्पधानं नवकं जीवितनवकम्' (जीवन प्रधान असलेला नऊ घटकांचा समूह म्हणजे जीवितनवक) इत्यादी.

Visesanuttarapade jinavacanānuparodhato therācariyapaṇḍitādi visesanaṃ parañca bhavati. Yathā – sāriputto ca so thero cāti sāriputtatthero. Evaṃ mahāmoggallānatthero, mahākassapatthero, buddhaghosācariyo, dhammapālācariyo, ācariyaguttiloti vā, mahosadho ca so paṇḍito cāti mahosadhapaṇḍito. Evaṃ vidhurapaṇḍito, vatthuviseso.

विशेषण-उत्तरपदात जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) बाधा न आणता थेर, आचार्य, पंडित इत्यादी विशेषणे नंतर (उत्तरपदी) येतात. जसे की – 'सारिपुत्त आणि ते थेर' म्हणजेच 'सारिपुत्तत्थेर'. याचप्रमाणे 'महामोग्गल्लानत्थेर', 'महाकस्सपत्थेर', 'बुद्धघोसाचरिय', 'धम्मपालाचरिय' किंवा 'आचरियगुत्तिल', आणि 'महोसध आणि तो पंडित' म्हणजेच 'महोसधपंडित'. याचप्रमाणे 'विधुरपंडित', वस्तूचा विशेष।

Visesanobhayapado yathā – sītañca taṃ uṇhañcāti sītuṇhaṃ, siniddho ca so uṇho cāti siniddhuṇho, māso. Khañjo ca so khujjo cāti khañjakhujjo. Evaṃ andhabadhiro, katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, uccāvacaṃ, chinnabhinnaṃ, sittasammaṭṭhaṃ, gatapaccāgataṃ.

विशेषण-उभयपदात जसे की – 'जे थंड आहे आणि जे उष्ण आहे' ते 'सीतुण्ह' (शीतोष्ण), 'जो स्निग्ध आहे आणि जो उष्ण आहे' तो 'सिनिद्धुण्ह' (स्निग्ध-उष्ण) महिना. 'जो लंगडा आहे आणि जो कुबडा आहे' तो 'खंजखुज्ज'. याचप्रमाणे 'अंधबधिर', 'कताकत' (केलेले-न केलेले), 'छिद्रावछिद्र', 'उच्चावच', 'छिन्नभिन्न', 'सित्तसंमट्ठ' (सिंचन केलेले व झाडलेले), 'गतपच्चागत' (गेलेले व परत आलेले)।

Upamānuttarapade abhidhānānurodhato upamānabhūtaṃ visesanaṃ paraṃ bhavati. Yathā – sīho viya sīho, muni ca so sīho cāti munisīho. Evaṃ munivasabho, munipuṅgavo, buddhanāgo, buddhādicco, raṃsi viya raṃsi, saddhammo ca [Pg.187] so raṃsi cāti saddhammaraṃsi. Evaṃ vinayasāgaro, puṇḍarīkamiva puṇḍarīko, samaṇo ca so puṇḍarīko cāti samaṇapuṇḍarīko, samaṇapadumo. Cando viya cando, mukhañca taṃ cando cāti mukhacando. Evaṃ mukhapadumaṃ iccādi.

उपमान-उत्तरपदात अर्थाच्या अनुषंगाने उपमानभूत विशेषण नंतर (उत्तरपदी) येते. जसे की – 'सिंहासारखा सिंह, आणि तो मुनी जो सिंहासारखा आहे' म्हणजेच 'मुनिसिह'. याचप्रमाणे 'मुनिवसभ', 'मुनिपुंगव', 'बुद्धनाग', 'बुद्धादिच्च' (बुद्धरूपी सूर्य), 'किरणासारखा किरण, आणि तो सद्धम्म जो किरणासारखा आहे' म्हणजेच 'सद्धम्मरंसि'. याचप्रमाणे 'विनयसागर', 'पांढऱ्या कमळासारखे पांढरे कमळ, आणि तो समण जो पांढऱ्या कमळासारखा आहे' म्हणजेच 'समणपुंडरीक', 'समणपदुम'. 'चंद्रासारखा चंद्र, आणि ते मुख जे चंद्रासारखे आहे' म्हणजेच 'मुखचंद'. याचप्रमाणे 'मुखपदुम' इत्यादी।

Sambhāvanāpubbapado yathā – dhammo iti buddhi dhammabuddhi. Evaṃ dhammasaññā, dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā, aniccasaññā, anattasaññā, dhātusaññā, dhītusaññā, attasaññā, atthisaññā, attadiṭṭhi iccādi.

संभावना-पूर्वपदात जसे की – 'हा धम्म आहे अशी बुद्धी' म्हणजेच 'धम्मबुद्धी'. याचप्रमाणे 'धम्मसञ्ञा', 'धम्मसंखात', 'धम्मसंमत', 'पाणसञ्ञिता', 'असुभसञ्ञा', 'अनिच्चसञ्ञा', 'अनत्तसञ्ञा', 'धातुसञ्ञा', 'धीतुसञ्ञा', 'अत्तसञ्ञा', 'अत्थिसञ्ञा', 'अत्तदिट्ठि' इत्यादी।

Avadhāraṇapubbapado yathā – guṇo eva dhanaṃ guṇadhanaṃ. Evaṃ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, paññādhanaṃ, cakkhu eva indriyaṃ cakkhundriyaṃ. Evaṃ cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇamiccādi.

अवधारणा-पूर्वपदात जसे की – 'गुण हेच धन' म्हणजेच 'गुणधन'. याचप्रमाणे 'saddhādhanaṃ' -> 'सद्धाधन', 'सीलधन', 'पञ्ञाधन', 'चक्षू हेच इंद्रिय' म्हणजेच 'चक्खुन्द्रिय'. याचप्रमाणे 'चक्खायतन', 'चक्खुधातु', 'चक्खुद्वार', 'रूपारम्मण' इत्यादी।

Nanipātapubbapado yathā – na brāhmaṇoti atthe kammadhārayasamāse, vibhattilopādimhi ca kate –

'न' निपात पूर्वपदी असणाऱ्या समासात जसे की – 'ब्राह्मण नाही' या अर्थी कर्मधारय समासात, आणि विभक्तीचा लोप इत्यादी झाल्यावर –

‘‘Ubhe tappurisā’’ti tappurisasaññā.

'उभे तप्पुरिसा' या सूत्राने 'तत्पुरुष' ही संज्ञा होते।

344. Attaṃ nassa tappurise.

३४४. 'अत्तं नस्स तप्पुरिसे' (तत्पुरुष समासात 'न' चा 'अ' होतो)।

Nassa nipātapadassa tappurise uttarapade pare sabbasseva attaṃ hoti. Tappurisekadesattā tappuriso, abrāhmaṇo.

'न' या निपात पदाचा, तत्पुरुष समासात उत्तरपद पुढे असताना, संपूर्ण 'न' च्या जागी 'अ' होतो. तत्पुरुषाचा एक भाग असल्यामुळे तो तत्पुरुष आहे, जसे की – 'अब्राह्मण'।

Na nisedho sato yutto,Desādiniyamaṃ vinā;

Asato cāphalo tasmā,Kathamabrāhmaṇoti ce?

जर अशी शंका घेतली की – 'देश इत्यादींच्या नियमाशिवाय विद्यमान (असलेल्या) गोष्टीचा निषेध करणे योग्य नाही, आणि अविद्यमान (नसलेल्या) गोष्टीचा निषेध निष्फळ आहे, तर मग 'अब्राह्मण' हा शब्द कसा काय सिद्ध होतो?'

Nisedhatthānuvādena, paṭisedhavidhi kvaci;

Parassa micchāñāṇattā-khyāpanāyopapajjate.

(त्यावर उत्तर असे की) निषेधार्थाच्या अनुवादाने, प्रतिषेध विधी कधीकधी दुसऱ्याचे मिथ्याज्ञान (चुकीचे ज्ञान) प्रकट करण्यासाठी योग्य ठरतो।

Duvidho cassattho pasajjappaṭisedhapariyudāsavasena.

आणि 'प्रसज्यप्रतिषेध' व 'पर्युदास' या भेदाने त्याचा (निषेधाचा) अर्थ दोन प्रकारचा आहे।

Tattha [Pg.188] yo ‘‘asūriyapassā rājadārā’’tiādīsu viya uttarapadatthassa sabbathā abhāvaṃ dīpeti, so pasajjappaṭisedhavācī nāma. Yo pana ‘‘abrāhmaṇa amanussā’’tiādīsu viya uttarapadatthaṃ pariyudāsitvā taṃsadise vatthumhi kāriyaṃ paṭipādayati, so pariyudāsavācī nāma.

त्यापैकी, जो 'असूर्यमपश्या राजदारा' (सूर्याला न पाहणाऱ्या राजस्त्रिया) इत्यादींप्रमाणे उत्तरपदाच्या अर्थाचा पूर्णपणे अभाव दर्शवतो, त्याला 'प्रसज्यप्रतिषेधवाची' म्हणतात. पण जो 'अब्राह्मण', 'अमनुष्य' इत्यादींप्रमाणे उत्तरपदाच्या अर्थाचा अपवाद करून (वगळून), त्याच्यासारख्या दुसऱ्या वस्तूमध्ये कार्य प्रतिपादन करतो, त्याला 'पर्युदासवाची' म्हणतात।

Vuttañca

आणि म्हटले आहे की –

‘‘Pasajjappaṭisedhassa, lakkhaṇaṃ vatthunatthitā;

Vatthuto aññatra vutti, pariyudāsalakkhaṇa’’nti.

'प्रसज्यप्रतिषेधाचे लक्षण वस्तूचे नसणे (अभाव) हे आहे; आणि वस्तूव्यतिरिक्त दुसऱ्या गोष्टीमध्ये प्रवृत्ती असणे हे पर्युदासाचे लक्षण आहे' असे।

Nanvevaṃ santepi ‘‘abrāhmaṇo’’tiādīsu kathamuttarapadatthappadhānatā siyāti?

जरी असे असले तरी, 'अब्राह्मण' इत्यादी शब्दांमध्ये उत्तरपदाच्या अर्थाची प्रधानता कशी काय असू शकते?

Vuccate – brāhmaṇādisaddānaṃ brāhmaṇādiatthasseva taṃsadisādiatthassāpi vācakattā, brāhmaṇādisaddā hi kevalābrāhmaṇādiatthesveva pākaṭā, bhūsaddo viyasattāyaṃ, yadā te pana aññena sadisādivācakena naiti nipātena yujjanti, tadā taṃsadisatadaññatabbiruddhatadabhāvesupi vattanti, bhūsaddo viya anvabhiyādiyoge anubhavanaabhibhavanādīsu, tasmā uttarapadatthajotakoyevettha naiti nipātoti na doso, tena abrāhmaṇoti brāhmaṇasadisoti vuttaṃ hoti. Evaṃ amanusso, assamaṇo.

त्यावर सांगितले जाते – ब्राह्मण इत्यादी शब्दांचा जसा ब्राह्मण इत्यादी अर्थ होतो, तसाच त्यांच्यासारख्या इतर अर्थांचाही ते बोध करून देतात. कारण ब्राह्मण इत्यादी शब्द केवळ ब्राह्मण इत्यादी अर्थांमध्येच प्रसिद्ध आहेत, जसा 'भू' शब्द केवळ 'अस्तित्व' (सत्ता) या अर्थात प्रसिद्ध आहे. परंतु जेव्हा ते सदृश इत्यादींचा वाचक असलेल्या 'न' या निपाताशी जोडले जातात, तेव्हा ते त्याच्यासारखे (सदृश), त्याहून भिन्न, त्याच्या विरुद्ध आणि त्याचा अभाव या अर्थांमध्येही प्रवृत्त होतात; जसा 'भू' शब्द 'अनु', 'अभि' इत्यादी उपसर्गांच्या योगाने 'अनुभव', 'अभिभव' इत्यादी अर्थांमध्ये प्रवृत्त होतो. म्हणून येथे 'न' हा निपात केवळ उत्तरपदाच्या अर्थाचा द्योतक आहे, त्यामुळे यात काही दोष नाही. म्हणूनच 'अब्राह्मण' म्हणजे 'ब्राह्मणासारखा' असा अर्थ होतो. याचप्रमाणे 'अमनुष्य', 'असमण'।

Aññatthe – na byākatā abyākatā, asaṃkiliṭṭhā, apariyāpannā.

अन्य अर्थी – जे व्याकृत नाहीत ते 'अव्याकत' (अव्याकृत), 'असंकिळिट्ठ' (असंक्लिष्ट), 'अपरियापन्न'।

Viruddhatthe – na kusalā akusalā, kusalapaṭipakkhāti attho. Evaṃ alobho, amitto.

विरुद्ध अर्थी – जे कुशल नाहीत ते 'अकुसल' (अकुशल), म्हणजेच कुशलच्या विरुद्ध असा अर्थ आहे. याचप्रमाणे 'अलोभ', 'अमित्त' (अमित्र)।

Pasajjappaṭisedhe – na katvā akatvā, akātuna puññaṃ akaronto.

प्रसज्यप्रतिषेधात – न करून म्हणजेच 'अकत्वा' (न करता), 'अकातुन' म्हणजे पुण्य न करणारा।

‘‘Nassa, tappurise’’ti ca vattate.

'नस्स, तप्पुरिसे' या सूत्रांची अनुवृत्ती येते।

345. Sare [Pg.189] ana.

३४५. 'सरे अन' (स्वर पुढे असताना 'न' चा 'अन' होतो)।

Naiccetassa padassa tappurise uttarapade ana hoti sare pare.

'न' या पदाचा, तत्पुरुष समासात उत्तरपद पुढे असताना, स्वर पुढे असल्यास 'अन' होतो।

Na asso anasso, na ariyo anariyo. Evaṃ anissaro, aniṭṭho, anupavādo, na ādāya anādāya, anoloketvā iccādi.

'न अस्सो' म्हणजेच 'अनस्सो' (घोडा नसलेला), 'न अरियो' म्हणजेच 'अनरियो' (अनार्य). याचप्रमाणे 'अनिस्सरो', 'अनिट्ठो', 'अनुपवादो', 'न आदाय' म्हणजेच 'अनादाय' (न घेता), 'अनोलोकेत्वा' (न पाहता) इत्यादी।

Kupubbapado yathā – kucchitamannanti niccasamāsattā aññapadena viggaho, kammadhārayasamāse kate –

'कु' पूर्वपदी असणाऱ्या समासात जसे की – 'कुत्सित (वाईट) अन्न' हा नित्य समास असल्यामुळे अन्य पदाने विग्रह होतो, आणि कर्मधारय समास केल्यावर –

‘‘Tappurise, sare’’ti ca vattate.

'तप्पुरिसे, सरे' या सूत्रांची अनुवृत्ती येते।

346. Kadada kussa.

३४६. 'कदद कुस्स' (स्वर पुढे असताना 'कु' चा 'कद' होतो)।

Kuiccetassa nipātassa tappurise uttarapade kada hoti sare pare. Kadannaṃ. Evaṃ kadasanaṃ.

'कु' या निपाताचा, तत्पुरुष समासात उत्तरपद पुढे असताना, स्वर पुढे असल्यास 'कद' होतो. जसे की – 'कदन्न'. याचप्रमाणे 'कदासन'।

Sareti kiṃ? Kudārā, kuputtā, kudāsā, kudiṭṭhi.

'स्वर पुढे असताना' असे का म्हटले आहे? (कारण व्यंजन पुढे असताना बदल होत नाही, जसे की) 'कुदारा', 'कुपुत्ता', 'कुदासा', 'कुदिट्ठि'।

‘‘Kussā’’ti vattate.

'कुस्स' याची अनुवृत्ती येते।

347. Kāppatthesu ca.

३४७. 'काप्पत्थेसु च' (अल्प अर्थी आणि कुत्सित अर्थी 'कु' चा 'का' होतो)।

Kuiccetassa appatthe vattamānassa kā hoti tappurise uttarapade pare. Bahuvacanuccāraṇato kucchitatthe ca kvaci tappurise. Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. Evaṃ kāpupphaṃ, kucchito puriso kāpuriso, kupuriso vā.

अल्प अर्थी असणाऱ्या 'कु' या निपाताचा, तत्पुरुष समासात उत्तरपद पुढे असताना 'का' होतो. सूत्रात बहुवचनाचा उच्चार केल्यामुळे, कुत्सित अर्थी देखील कधीकधी तत्पुरुष समासात हा बदल होतो. जसे की – 'अल्प मीठ' म्हणजेच 'कालवण'. याचप्रमाणे 'कापुप्फ', 'कुत्सित पुरुष' म्हणजेच 'कापुरिस' किंवा 'कुपुरिस'।

Pādipubbapado ca niccasamāsova, padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, bhusaṃ vaddhaṃ pavaddhaṃ, sarīraṃ, samaṃ, sammā vā ādhānaṃ samādhānaṃ, vividhā mati vimati, vividho kappo vikappo, visiṭṭho vā kappo [Pg.190] vikappo, adhiko devo atidevo. Evaṃ adhidevo, adhisīlaṃ, sundaro gandho sugandho, kucchito gandho duggandho, sobhanaṃ kataṃ sukataṃ, asobhanaṃ kataṃ dukkaṭaṃ iccādi.

'प' (प्र) इत्यादी पूर्वपदी असणारा समास देखील नित्य समासच असतो. जसे की – 'प्रधान वचन' म्हणजेच 'पावचन' (प्रवचन), 'अतिशय वाढलेले' म्हणजेच 'पवड्ढ' (प्रवृद्ध), शरीर, सम किंवा सम्यक् पूर्वक आधान म्हणजेच 'समाधान', 'विविध मती' म्हणजेच 'विमती', 'विविध कल्प' म्हणजेच 'विकल्प' किंवा 'विशिष्ट कल्प' म्हणजेच 'विकल्प', 'अधिक देव' म्हणजेच 'अतिदेव'. याचप्रमाणे 'अधिदेव', 'अधिसील' (अधिशील), 'सुंदर गंध' म्हणजेच 'सुगंध', 'कुत्सित गंध' म्हणजेच 'दुग्गंध' (दुर्गंध), 'चांगले केलेले' म्हणजेच 'सुकत', 'वाईट केलेले' म्हणजेच 'दुक्कट' इत्यादी।

Ye idha avihitalakkhaṇā nāmanipātopasaggā, tesaṃ ‘‘nāmānaṃ samāso’’ti yogavibhāgena samāso daṭṭhabbo. Yathā – apunageyyā gāthā, acandamullokikāni mukhāni, assaddhabhojī, alavaṇabhojītiādīsu ayuttatthattā nāññena samāso.

जे नाम, निपात आणि उपसर्ग येथे विहित लक्षणांशिवाय आहेत, त्यांचा 'नामानं समासो' या सूत्राच्या योगविभागाने समास समजावा. जसे की – 'अपुनगेय्या गाथा' (पुन्हा न गाण्यायोग्य गाथा), 'अचंदमुल्लोकि कानि मुखानि' (चंद्राकडे न पाहणारी मुखे), 'अस्सद्धभोजी' (श्रद्धा नसलेला भोजन करणारा), 'अळवणभोजी' (मीठ नसलेले खाणारा) इत्यादींमध्ये अयोग्य अर्थ असल्यामुळे दुसऱ्या सूत्राने समास होत नाही।

Tathā diṭṭho pubbanti diṭṭhapubbo tathāgataṃ. Evaṃ sutapubbo dhammaṃ, gatapubbo maggaṃ, kammani diṭṭhā pubbanti diṭṭhapubbā devā tena. Evaṃ sutapubbā dhammā, gatapubbā disā, pahāro, parābhavo, vihāro, āhāro, upahāro iccādi.

तसेच, पूर्वी पाहिले गेले आहेत म्हणून 'दिट्ठपुब्बो तथागतं' (पूर्वी पाहिलेले तथागत). याचप्रमाणे 'सुतपुब्बो धम्मं' (पूर्वी ऐकलेला धम्म), 'गतपुब्बो मग्गं' (पूर्वी गेलेला मार्ग), 'कम्मनि दिट्ठा पुब्बन्ति दिट्ठपुब्बा देवा तेन' (त्याच्याद्वारे पूर्वी देव पाहिले गेले आहेत म्हणून 'दिट्ठपुब्बा देवा'). याचप्रमाणे 'सुतपुब्बा धम्मा' (पूर्वी ऐकलेले धम्म), 'गतपुब्बा दिसा' (पूर्वी गेलेल्या दिशा), 'पहारो' (प्रहार), 'पराभवो' (पराभव), 'विहारो' (विहार), 'आहारो' (आहार), 'उपहारो' (उपहार) इत्यादी.

Kammadhārayasamāso.

कर्मधारय समास.

Digusamāsa

दिगु समास.

Atha digusamāso vuccate.

आता दिगु समासाचे वर्णन केले जाते.

Tayo lokā samāhaṭā cittena sampiṇḍitā, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti vā atthe –

तीन लोक एकत्र आलेले (समूहाने) किंवा चित्ताने एकत्र केलेले, म्हणजेच 'तीन लोकांचा समूह' (तिण्णं लोकानां समाहारो) या अर्थी –

‘‘Nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti vattamāne ‘‘dvipade’’tiādinā kammadhārayasamāso, tato samāsasaññāyaṃ, vibhattilope, pakatibhāve ca kate –

“नामानं समासो युत्तत्थो” हे सूत्र लागू असताना, “द्विपदे” इत्यादी सूत्राने कर्मधारय समास होतो. त्यानंतर समास संज्ञा झाल्यावर, विभक्तीचा लोप आणि प्रकृतीभाव (मूळ रूप राहणे) झाल्यावर –

‘‘Kammadhārayo’’ti vattate.

“कम्मधारयो” (कर्मधारय) हे सूत्र लागू होते.

348. Saṅkhyāpubbo [Pg.191] digu.

३४८. संख्यापूर्व असलेला समास 'दिगु' होय.

Saṅkhyāpubbo kammadhārayasamāso digusañño hoti.

ज्या कर्मधारय समासाच्या सुरुवातीला संख्या असते, त्याला 'दिगु' संज्ञा प्राप्त होते.

Dve gāvo digu, digusadisattā ayampi samāso digūti vutto. Atha vā saṅkhyāpubbattanapuṃsakekattasaṅkhātehi dvīhi lakkhaṇehi gato avagatoti digūti vuccati, dvīhi vā lakkhaṇehi gacchati pavattatīti digu. Ettha ca ‘‘saṅkhyāpubbo’’ti vuttattā saṅkhyāsaddasseva pubbanipāto, ‘‘ubhe tappurisā’’ti tappurisasaññā.

दोन गाई म्हणजे 'दिगु' (द्विगु). दिगुच्या समान असल्यामुळे या समासालाही 'दिगु' म्हटले जाते. अथवा, संख्यापूर्व असणे आणि नपुंसकलिंगी एकवचन असणे या दोन लक्षणांनी युक्त (अवगत) असल्यामुळे याला 'दिगु' म्हटले जाते; किंवा दोन लक्षणांनी चालतो (प्रवृत्त होतो) म्हणून 'दिगु' होय. आणि येथे “संख्यापुब्बो” असे म्हटल्यामुळे संख्यावाचक शब्दाचाच पूर्वप्रयोग होतो, आणि “उभे तप्पुरिसा” या सूत्राने याला तत्पुरुष संज्ञा देखील प्राप्त होते.

‘‘Napuṃsakaliṅgo’’ti vattate.

“नपुंसकलिंगो” हे सूत्र लागू होते.

349. Digussekattaṃ.

३४९. दिगु समासाचे एकवचन होते.

Digussa samāsassa ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca.

दिगु समासाचे एकवचन आणि नपुंसकलिंग होते.

Samāhāradigussetaṃ gahaṇaṃ, tattha sabbatthekavacanameva hoti, aññatra pana bahuvacanampi, nāmabyapadesasyādyuppatti amādesādi.

हे ग्रहण 'समाहार दिगु' साठी आहे, तिथे सर्व अर्थांमध्ये एकवचनच होते; परंतु इतर ठिकाणी बहुवचन देखील होते. नामनिर्देशाच्या सुरुवातीची उत्पत्ती, 'अं' (अमादेश) इत्यादी आदेश होतात.

Tilokaṃ, he tiloka, tilokaṃ, tilokena, tilokassa, tilokā tilokasmā tilokamhā, tilokassa, tiloke tilokamhi tilokasmiṃ.

तिलोकं (तीन लोक), हे तिलोक, तिलोकं, तिलोकेन (तीन लोकांद्वारे), तिलोकस्स (तीन लोकांचे), तिलोका तिलोकस्मा तिलोकाम्हा (तीन लोकांपासून), तिलोकस्स (तीन लोकांचे), तिलोके तिलोकम्हि तिलोकस्मिं (तीन लोकांमध्ये).

Evaṃ tayo daṇḍā tidaṇḍaṃ, tīṇi malāni samāhaṭāni, tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāroti vā timalaṃ, tilakkhaṇaṃ, catussaccaṃ, catasso disā catuddisaṃ, ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti rassattaṃ, pañcasikkhāpadaṃ, saḷāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhasīlaṃ, navalokuttaraṃ, dasasīlaṃ, satayojanaṃ.

याचप्रमाणे, तीन दंड म्हणजे 'तिदंडं' (तिदंड), तीन मळ एकत्र आलेले किंवा तीन मळांचा समूह म्हणजे 'तिमलं' (त्रिमल), 'तिलक्खणं' (त्रिलक्षण), 'चतुस्सच्चं' (चतुर्सत्य), चार दिशा म्हणजे 'चतुद्दिसं' (चतुर्दिशा) - येथे “सरो रस्सो नपुंसके” या सूत्राने र्‍हस्वत्व होते, 'पंचसिक्खापदं' (पंचशील/पंचशिखापद), 'सळायतनं' (षडायतन), 'सप्ताहं' (सप्ताह), 'अट्ठसीलं' (अष्टशील), 'नवलोकूत्तरं' (नऊ लोकोत्तर धर्म), 'दससीलं' (दशशील), 'सतयोजनं' (शंभर योजने).

Tathā – dve rattiyo dvirattaṃ, tisso rattiyo tirattaṃ, dve aṅguliyo dvaṅgulaṃ, satta godāvariyo, tāsaṃ samāhāroti vā sattagodāvaraṃ.

तसेच – दोन रात्री म्हणजे 'द्विरत्तं' (द्विरात्र), तीन रात्री म्हणजे 'तिरत्तं' (त्रिरात्र), दोन बोटे म्हणजे 'द्वंगुलं' (द्व्यंगुल), सात गोदावरी नद्या किंवा त्यांचा समूह म्हणजे 'सत्तगोदावरं' (सप्तगोदावर).

Ettha ca ratti aṅguli godāvarīnamantassa –

आणि येथे रत्ति (रात्र), अंगुलि (बोट) आणि गोदावरी यांच्या अंत्य स्वराच्या जागी –

350. Kvaci samāsantagatānamakāranto.

३५०. कधीकधी समासाच्या शेवटी असलेल्या शब्दांचा अंत्य स्वर 'अकार' (अ-कारान्त) होतो.

Rājādigaṇassetaṃ gahaṇaṃ, tena samāsantagatānaṃ rājādīnaṃ nāmānaṃ anto kvaci akāro hotīti attho. Kāraggahaṇena bahubbīhādimhi samāsante kvaci kappaccayo hoti, surabhi su du pūtīhi gandhantassikāro ca.

हे 'राजादि' गणाचे ग्रहण आहे, त्यामुळे समासाच्या शेवटी आलेल्या राजा इत्यादी नामांचा अंत्य स्वर कधीकधी 'अकार' होतो असा अर्थ आहे. 'कार' च्या ग्रहणाने बहुव्रीहि इत्यादी समासांच्या शेवटी कधीकधी 'क' (कप्) प्रत्यय लागतो, आणि सुरभि, सु, दु, पूति या शब्दांनंतर असलेल्या 'गंध' शब्दाच्या शेवटी 'इकार' होतो.

Atha vā a ca ko ca akā, rakāro padasandhikaro, tena kvaci samāsantagatānamanto hutvā a ka iccete paccayā hontīti attho. Tena pañca gāvo samāhaṭāti atthe samāsādiṃ katvā samāsante appaccaye, ‘‘o sare cā’’ti avādese ca kate ‘‘pañcagava’’ntiādi ca sijjhati. ‘‘Dviratta’’ntiādīsu pana appaccaye kate pubbasarassa ‘‘saralopo’’tiādinā lopo.

अथवा, 'अ' आणि 'क' मिळून 'अक' होतात, 'र' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. त्यामुळे कधीकधी समासाच्या शेवटी असलेल्या शब्दांचा अंत होऊन 'अ' आणि 'क' हे प्रत्यय होतात असा अर्थ आहे. त्यामुळे 'पाच गाई एकत्र आल्या' या अर्थी समास इत्यादी करून, समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागल्यावर आणि “ओ सरे चा” या सूत्राने 'अव्' आदेश झाल्यावर 'पंचगवं' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात. परंतु 'द्विरत्तं' इत्यादी शब्दांमध्ये 'अ' प्रत्यय लागल्यावर पूर्व स्वराचा “सरलोपो” इत्यादी सूत्राने लोप होतो.

Asamāhāradigu yathā – eko ca so puggalo cāti ekapuggalo. Evaṃ ekadhammo, ekaputto, tayo bhavā tibhavā, catasso disā catuddisā, dasasahassacakkavāḷāni iccādi.

असमाहार दिगु जसे की – तो एकच आणि पुद्गल (व्यक्ती) देखील आहे म्हणून 'एकपुग्गलो' (एकपुद्गल). याचप्रमाणे 'एकधम्मो' (एकधम्म), 'एकपुत्तो' (एकपुत्र), तीन भव म्हणजे 'तिभवा' (त्रिभव), चार दिशा म्हणजे 'चतुद्दिसा' (चतुर्दिशा), दहा हजार चक्रवाळ म्हणजे 'दससहस्सचकवाळानि' (दशसहस्रचक्रवाळ) इत्यादी.

Digusamāso.

दिगु समास समाप्त.

Tappurisasamāsa

तप्पुरिस समास.

Atha tappurisasamāso vuccate.

आता तप्पुरिस (तत्पुरुष) समासाचे वर्णन केले जाते.

So pana dutiyādīsu chasu vibhattīsu bhāvato chabbidho. Tattha dutiyātappuriso gatanissitātītātikkantappattāpannādīhi bhavati.

तो (तत्पुरुष समास) द्वितीया इत्यादी सहा विभक्तींच्या आधारे सहा प्रकारचा आहे. त्यापैकी द्वितीया तत्पुरुष समास हा गत (गेलेला), niस्सित (आश्रित), अतीत (गेलेला), अतिक्कंत (उल्लंघन केलेला), पत्त (प्राप्त झालेला), आपन्न (प्राप्त झालेला) इत्यादी शब्दांसोबत होतो.

Saraṇaṃ gatoti viggahe –

शरण गेलेला (सरणं गतो) अशा विग्रहात –

‘‘Tappuriso’’ti vattate.

“तप्पुरिसो” (तत्पुरुष) हे सूत्र लागू होते.

351. Amādayo[Pg.193] parapadebhi.

३५१. द्वितीया (अं) इत्यादी विभक्तींनी युक्त पूर्वपदे पुढील पदांशी जोडली जातात.

Amādivibhatyantāni yuttatthāni pubbapadāni nāmehi parapadebhi saha vibhāsā samasyante, so samāso tappurisasañño hoti. Ayañca tappuriso abhidheyyavacanaliṅgo.

द्वितीया (अं) इत्यादी विभक्तींनी युक्त आणि योग्य अर्थ असलेले पूर्वपद पुढील नामरूप पदांशी विकल्प करून जोडले जातात, त्या समासाला 'तप्पुरिस' (तत्पुरुष) संज्ञा प्राप्त होते. आणि हा तत्पुरुष समास विशेष्य पदाच्या वचन आणि लिंगानुसार असतो.

Gatādisaddā kitantattā tiliṅgā, vibhattilopādi sabbaṃ pubbasamaṃ. So saraṇagato, te saraṇagatā. Sā saraṇagatā, tā saraṇagatāyo. Taṃ kulaṃ saraṇagataṃ, tāni kulāni saraṇagatāni iccādi.

गत इत्यादी शब्द कृदन्त (कितन्त) असल्यामुळे तिन्ही लिंगांत चालतात, विभक्तीचा लोप इत्यादी सर्व पूर्वीप्रमाणेच होते. जसे की – तो शरण गेलेला (सो सरणगतो), ते शरण गेलेले (ते सरणगता). ती शरण गेलेली (सा सरणगता), त्या शरण गेलेल्या (ता सरणगतायो). ते कूळ शरण गेलेले (तं कुलं सरणगतं), ती कुळे शरण गेलेली (तानि कुलानि सरणगतानि) इत्यादी.

Evaṃ araññagato, bhūmigato, dhammaṃ nissito dhammanissito, atthanissito, bhavaṃ atīto bhavātīto, kālātīto, pamāṇaṃ atikkantaṃ pamāṇātikkantaṃ. Lokātikkantaṃ, sukhaṃ patto sukhappatto, dukkhappatto, sotaṃ āpanno sotāpanno, nirodhasamāpanno, rathaṃ āruḷho rathāruḷho, sabbarattiṃ sobhano sabbarattisobhano, muhuttasukhaṃ.

याचप्रमाणे, अरण्यात गेलेला (अरञ्ञगतो), भूमीवर गेलेला (भूमिगतो), धम्माचा आश्रय घेतलेला (धम्मनिस्सितो), अर्थाचा आश्रय घेतलेला (अत्थनिस्सितो), भवाच्या पलीकडे गेलेला (भवातीतो), काळाच्या पलीकडे गेलेला (कालातीतो), प्रमाणाचे उल्लंघन केलेले (पमाणातिक्कंतं), लोकाच्या पलीकडे गेलेले (लोकातिक्कंतं), सुखाला प्राप्त झालेला (सुखप्पत्तो), दुःखाला प्राप्त झालेला (दुक्खप्पत्तो), स्रोताला (प्रवाहाला) प्राप्त झालेला (सोतापन्नो - स्रोतापन्न), निरोधाला प्राप्त झालेला (निरोधसमापन्नो), रथावर चढलेला (रथारूळ्हो), संपूर्ण रात्र शोभणारा (सब्बरत्तिसोभनो), क्षणिक सुख (मुहुत्तसुखं).

Upapadasamāse pana vuttiyeva tassa niccattā. Yathā – kammaṃ karotīti kammakāro, kumbhakāro, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, dhammakāmo, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, vinayadharo, saccaṃ vadituṃ sīlamassāti saccavādī iccādi.

परंतु उपपद समासात त्याची वृत्ती (समास होणे) नित्यच असते. जसे की – कर्म करतो तो 'कम्मकारो' (कर्मकार), कुंभ करतो तो 'कुंभकारो' (कुंभार), हिताची (अर्थाची) इच्छा करतो तो 'अत्थकामो' (हितैषी), धम्माची इच्छा करतो तो 'धम्मकामो', धम्म धारण करतो तो 'धम्मधरो' (धम्मधर), विनय धारण करतो तो 'विनयधरो', सत्य बोलणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'सच्चवादी' (सत्यवादी) इत्यादी.

Tavantumānantādikitantehi vākyameva vavatthitavibhāsādhikārato. Yathā – odanaṃ bhuttavā, dhammaṃ suṇamāno, dhammaṃ suṇanto, kaṭaṃ karāno, anabhidhānato vā, abhidhānalakkhaṇā hi taddhitasamāsakitakāti.

तवन्त्, मान, अन्त इत्यादी कृदन्त प्रत्ययांच्या बाबतीत व्यवस्थित विकल्पाच्या अधिकारामुळे केवळ वाक्यच (विग्रह वाक्यच) राहते. जसे की – भात खाल्लेला (ओदनं भुत्तवा), धम्म ऐकणारा (धम्मं सुणमानो), धम्म ऐकणारा (धम्मं सुणन्तो), चटई बनवणारा (कटं करानो), किंवा अनभिधानामुळे (अभिधान न झाल्यामुळे); कारण तद्धित, समास आणि कृदन्त हे अभिधान (विशिष्ट अर्थ प्रकट करणे) या लक्षणाने युक्त असतात.

Dutiyātappuriso.

द्वितीया तप्पुरिस समास समाप्त.

Tatiyā [Pg.194] kitaka pubba sadisa samūnattha kalaha nipuṇa missasakhilādīhi.

तृतीया विभक्ती ही कृदन्त (कितक), पुब्ब (पूर्व), सदिस (सदृश), सम (समान), ऊनत्थ (उणे अर्थ असलेले), कलह (भांडण), निपुण (कुशल), मिस्स (मिश्र), सखिला (मधुर) इत्यादी शब्दांसोबत जोडली जाते.

Buddhena bhāsito buddhabhāsito, dhammo. Evaṃ jinadesito, satthārā vaṇṇito satthuvaṇṇito, viññūhi garahito viññugarahito, viññuppasattho, issarakataṃ, sayaṃkataṃ, sukehi āhaṭaṃ sukāhataṃ, raññā hato rājahato, rogapīḷito, aggidaḍḍho, sappadaṭṭho, sallena viddho sallaviddho, icchāya apakato icchāpakato, sīlena sampanno sīlasampanno. Evaṃ sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyavippayogo, jātitthaddho, guṇahīno, guṇavuḍḍho, catuvaggakaraṇīyaṃ, catuvaggādikattabbaṃ, kākehi peyyā kākapeyyā, nadī.

बुद्धांनी भाषिलेला (बुद्धेन भासितो) तो 'बुद्धभासितो' धम्म. याचप्रमाणे जिनांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेला (जिनदेसितो), शास्त्यांनी (गुरूने) वर्णिलेला (सत्थुवण्णितो), विद्वानांनी निंदिलेला (विञ्ञूगरहितो), विद्वानांनी प्रशंसिलेला (विञ्ञुप्पसत्थो), ईश्वराने केलेले (इस्सरकतं), स्वतः केलेले (सयंकतं), पोपटांनी आणलेले (सुकाहतं), राजाने मारलेला (राजहतो), रोगाने पीडित (रोगपीळितो), अग्नीने जळलेला (अग्गिदड्ढो), सर्पाने दंश केलेला (सप्पदट्ठो), शल्याने (बाणाने) विंधलेला (सल्लविद्धो), इच्छेने अपकृत केलेले (इच्छापकातो), शीलाने संपन्न असलेला (सीलसम्पन्नो). याचप्रमाणे सुखासहगत (सुखसहगतं), ज्ञानाने संप्रयुक्त (ञाणसम्पयुत्तं), मित्रांची संगत (मित्तसंसग्गो), प्रियांपासून वियोग (पियविप्पयोगो), जातीमुळे गर्विष्ठ (जातित्थद्धो), गुणांनी हीन (गुणहीनो), गुणांनी वृद्ध (गुणवुड्ढो), चार वर्गांनी करण्यायोग्य (चतुवग्गकरणीयं), चार वर्गांनी कर्तव्य असलेले (चतुवग्गादिकत्तब्बं), कावळ्यांनी पिण्यायोग्य नदी म्हणजे 'काकपेय्या' नदी.

Kvaci vuttiyeva, urena gacchatīti urago, pādena pivatīti pādapo. Kvaci vākyameva, parasunā chinnavā, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā.

कधीकधी केवळ वृत्तीच (समास रूपच) होते, जसे की – छातीने चालतो तो 'उरगो' (सर्प), पायाने पितो तो 'पादपो' (वृक्ष). कधीकधी केवळ वाक्यच (विग्रह वाक्यच) राहते, जसे की – कुऱ्हाडीने तोडलेला (परसुना छिन्नवा), कावळ्यांनी पिण्यायोग्य (काकेहि पातब्बा), दर्शनाने नष्ट करण्यायोग्य (दस्सनेन पहातब्बा).

Pubbādiyoge – māsena pubbo māsapubbo. Evaṃ mātusadiso, pitusamo, ekūnavīsati, sīlavikalo, asikalaho, vācānipuṇo, yāvakālikasaṃmissaṃ, vācāsakhilo, satthārā sadiso satthukappo, puññena atthiko puññatthiko, guṇādhiko, guḷena saṃsaṭṭho odano guḷodano, khīrodano, assena yutto ratho assaratho, maggacittaṃ, jambuyā paññāto lakkhito dīpo jambudīpo, ekena adhikā dasa ekādasa, jātiyā andho jaccandho, pakatiyā medhāvī pakatimedhāvī iccādi.

पुब्ब (पूर्व) इत्यादींच्या योगात – महिन्याने आधी तो 'मासपुब्बो' (महिनाभर आधीचा). याचप्रमाणे 'मातुसदिसो' (आईसारखा), 'पितुसमो' (वडिलांसारखा), 'एकूनवीसति' (एकोणीस), 'सीलविकलो' (शीलाने हीन), 'असिकलहो' (तलवारीने भांडण), 'वाचानिपुणो' (भाषणामध्ये चतुर), 'यावकालिकसंमिस्सं' (यावकालिक वस्तूंनी मिश्रित), 'वाचासखिलो' (वाणीने मधुर), शास्त्यांसारखा (बुद्धांसारखा) तो 'sत्थुकप्पो' (शास्तृकल्प), पुण्याची इच्छा करणारा तो 'पुञ्ञत्थिको' (पुण्यार्थी), 'गुणाधिको' (गुणांनी अधिक), गुळाने मिश्रित भात तो 'गुळोदनो' (गुळभात), 'खीरोदनो' (दूधभात), घोड्याने युक्त रथ तो 'अस्serथो' (अश्वरथ), 'मग्गचित्तं' (मार्गचित्त), जांभळाच्या झाडाने ओळखला जाणारा द्वीप तो 'जम्बुदीपो' (जंबूद् द्वीप), एकाने अधिक दहा ते 'एकादस' (अकरा), जन्मापासून आंधळा तो 'जच्चन्धो' (जन्मांध), स्वभावाने बुद्धिमान तो 'पकतिमेधावी' (प्रकृतिमेधावी) इत्यादी.

Tatiyātappuriso.

तृतीया तत्पुरुष समास.

Catutthī [Pg.195] tadatthaatthahitadeyyādīhi.

चतुर्थी (तत्पुरुष समास) हा 'तदर्थ' (त्याच्यासाठी), 'अत्थ' (प्रयोजन), 'हित' (कल्याण), 'देय्य' (देण्यायोग्य) इत्यादींच्या योगात होतो.

Tadatthe – kathinassa dussaṃ kathinadussaṃ, kathinacīvaratthāyāti attho. Evaṃ cīvaradussaṃ, cīvaramūlyaṃ, yāguyā atthāya taṇḍulā yāgutaṇḍulā, bhattataṇḍulā, saṅghassatthāya bhattaṃ saṅghabhattaṃ, āgantukānamatthāya bhattaṃ āgantukabhattaṃ. Evaṃ gamikabhattaṃ, pāsādāya dabbaṃ pāsādadabbaṃ.

'तदर्थ' (त्याच्यासाठी) या अर्थी – कठीण (चीवरा) साठी कापड ते 'कठिनदुस्सं' (कठीण-कापड), कठीण चीवरासाठी असा याचा अर्थ आहे. याचप्रमाणे 'चीवरदुस्सं' (चीवरासाठी कापड), 'चीवरमूल्यं' (चीवराची किंमत), यवागूसाठी (पेजेसाठी) तांदूळ ते 'यागुतण्डुला' (पेजेचे तांदूळ), 'भत्ततण्डुला' (भाताचे तांदूळ), संघासाठी भोजन ते 'सङ्घभत्तं' (संघभोजन), आगंतुकांसाठी (पाहुण्यांसाठी) भोजन ते 'आगन्तुकभत्तं' (आगंतुक भोजन). याचप्रमाणे 'गमिकभत्तं' (प्रवाशांसाठी भोजन), प्रासादासाठी (विहारासाठी) साहित्य ते 'पासाददब्बं' (प्रासाद-साहित्य).

Atthe bhikkhusaṅghassatthāya vihāro bhikkhusaṅghattho vihāro, bhikkhusaṅghatthā yāgu, bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ. Yassatthāya yadattho, yadatthā, yadatthaṃ. Evaṃ tadattho, tadatthā. Tadatthaṃ. Etadattho vāyāmo, etadatthā kathā, etadatthaṃ sotāvadhānaṃ. Kimatthaṃ, attatthaṃ, paratthaṃ, vinayo saṃvaratthāya, sukhaṃ samādhatthāya, nibbidā virāgatthāya, virāgo vimuttatthāya. Tathā lokassa hito lokahito, buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, pupphaṃ. Saṅghadeyyaṃ, cīvaraṃ. Idha na bhavati, saṅghassa dātabbaṃ, saṅghassa dātuṃ iccādi.

'अत्थ' (प्रयोजन/साठी) या अर्थी – भिक्खू संघासाठी विहार तो 'भिक्खुसङ्घत्tho विहारो', भिक्खू संघासाठी यवागू (पेज) ती 'भिक्खुसङ्घत्था यागु', भिक्खू संघासाठी चीवर ते 'भिक्खुसङ्घत्थं चीवरं'. ज्याच्यासाठी ते 'यदत्tho' (पुल्लिंगी), 'यदत्था' (स्त्रीलिंगी), 'यदुत्थं' (नपुंसकलिंगी). याचप्रमाणे 'तदत्tho', 'तदत्था', 'तदत्थं'. या प्रयोजनासाठी व्यायाम (प्रयत्न) तो 'एतदत्tho वायामो', या प्रयोजनासाठी कथा ती 'एतदत्था कथा', या प्रयोजनासाठी कान देणे (श्रवण करणे) ते 'एतदत्थं सोतावधानं'. 'किमत्थं' (कशासाठी?), 'अत्तत्थं' (स्वतःसाठी/स्वार्थ), 'परत्थं' (दुसऱ्यासाठी/परार्थ), विनय हा संवरासाठी (संयमासाठी) आहे 'विनयो संवरत्थाय', सुख हे समाधीसाठी आहे 'सुखं समाधत्थाय', निर्वेद (वैराग्य) हा विरागासाठी आहे 'निब्बिदा विरागत्थाय', विराग हा विमुक्तीसाठी आहे 'विरागो विमुत्तत्थाय'. तसेच जगाचे हित ते 'लोकहितो', बुद्धांना देण्यायोग्य ते 'बुद्धदेय्यं' (उदा. पुष्प), संघाला देण्यायोग्य ते 'सङ्घदेय्यं' (उदा. चीवर). येथे (समास) होत नाही – 'सङ्घस्स दातब्बं' (संघाला देण्यायोग्य), 'सङ्घस्स दातुं' (संघाला देण्यासाठी) इत्यादी.

Catutthītappuriso.

चतुर्थी तत्पुरुष समास.

Pañcamī apagamana bhaya virati mocanatthādīhi.

पंचमी (तत्पुरुष समास) हा अपगमन (दूर जाणे), भय, विरती (निवृत्ती), मोचन (मुक्त करणे) इत्यादी अर्थांच्या योगात होतो.

Methunasmā apeto methunāpeto. Evaṃ palāpāpagato, nagaraniggato, piṇḍapātapaṭikkanto. Gāmato nikkhantaṃ gāmanikkhantaṃ, rukkhaggā patito rukkhaggapatito, sāsanacuto, āpattivuṭṭhānaṃ, dharaṇitaluggato, sabbabhavehi nissaṭo sabbabhavanissaṭo.

मैथुनापासून दूर गेलेला तो 'मेथुनापेतो'. याचप्रमाणे 'पलापापगतो' (व्यर्थ बडबडीपासून दूर गेलेला), 'नगरनिग्गतो' (नगरातून बाहेर पडलेला), 'पिण्डपातपटिक्कन्तो' (पिंडपातावरून परतलेला). गावातून बाहेर पडलेला तो 'गामनिक्खन्तं', झाडाच्या शेंड्यावरून पडलेला तो 'रुक्खग्गपतितो', 'सासनचुतो' (शासनातून/धम्मातून च्युत झालेला), 'आपत्तिवुट्ठानं' (आपत्तीतून/गुन्ह्यातून उठणे किंवा मुक्त होणे), 'धरणितलुग्गतो' (धरणीच्या पाठीवरून वर आलेला), सर्व भावांमधून (अस्तित्वातून) मुक्त झालेला तो 'सब्बभवनिस्सटो'.

Bhayatthādiyoge yathā – rājato bhayaṃ rājabhayaṃ, corehi bhayaṃ corabhayaṃ, amanussehi bhayaṃ amanussabhayaṃ, aggito bhayaṃ aggibhayaṃ. Pāpato bhīto pāpabhīto[Pg.196], pāpabhīruko, akattabbato virati akattabbavirati. Evaṃ kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati, bandhanā mutto bandhanamutto, vanamutto, bandhanamokkho, kammato samuṭṭhitaṃ kammasamuṭṭhitaṃ, ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ, omakomakaṃ.

भय इत्यादींच्या योगात जसे – राजापासून भय ते 'राजभयं', चोरांपासून भय ते 'चोरभयं', अमानुषांपासून (भुताखेतांपासून) भय ते 'अमनुस्सभयं', अग्नीपासून भय ते 'अग्गिभयं'. पापाला भितो तो 'पापभीतो', 'पापभीरुको' (पापाची भीती बाळगणारा), न करण्यायोग्य गोष्टींपासून विरती ती 'अकत्तब्बविरति'. याचप्रमाणे 'कायदुच्चरितविरति' (कायेच्या दुराचारापासून विरती), 'वचीदुच्चरितविरति' (वाणीच्या दुराचारापासून विरती), बंधनातून मुक्त झालेला तो 'बन्धनमुत्तो', 'vanamutto' (वनातून मुक्त झालेला), 'बन्धनमोक्खो' (बंधनातून सुटका), कर्मापासून उत्पन्न झालेले ते 'कम्मसमुट्ठितं', 'उक्कठुक्कठं' (उत्कृष्टापेक्षा उत्कृष्ट), 'ओमकोमकं' (कनिष्ठापेक्षा कनिष्ठ).

Kvaci vuttiyeva, kammato jātaṃ kammajaṃ. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Idha na bhavati, pāsādā patito.

काही ठिकाणी केवळ कृदन्त वृत्तीच होते, जसे – कर्मापासून उत्पन्न झालेले ते 'कम्मजं'. याचप्रमाणे 'चित्तजं' (चित्तापासून उत्पन्न), 'उतुजं' (ऋतूपासून उत्पन्न), 'आहारजं' (आहारापासून उत्पन्न). येथे (समास) होत नाही – 'पासादा पतितो' (प्रासादावरून पडलेला).

Pañcamītappuriso.

पंचमी तत्पुरुष समास.

Chaṭṭhī rañño putto rājaputto. Evaṃ rājapuriso, ācariyapūjako, buddhasāvako, buddharūpaṃ, jinavacanaṃ, samuddaghoso, dhaññānaṃ rāsi dhaññarāsi, pupphagandho, phalaraso, kāyassa lahutā kāyalahutā, maraṇassati, rukkhamūlaṃ, ayassa patto ayopatto, evaṃ suvaṇṇakaṭāhaṃ, pānīyathālakaṃ, sappikumbho.

षष्ठी (तत्पुरुष समास) – राजाचा पुत्र तो 'राजपुत्तो'. याचप्रमाणे 'राजपुरिसो' (राजपुरुष), 'आचरियपूजको' (आचार्यांची पूजा करणारा), 'बुद्धसावको' (बुद्धश्रावक), 'बुद्धरूपं' (बुद्धरूप), 'जिनवचनं' (जिनांचे/बुद्धांचे वचन), 'समुद्घोषो' (समुद्राचा घोष), धान्यांची रास ती 'धञ्ञरासि', 'पुप्फगन्धो' (फुलांचा सुगंध), 'फलरसो' (फळांचा रस), कायेची लघुता (हलकेपणा) ती 'कायळहुता', 'मरणस्सति' (मरणाची स्मृती), 'रुक्खमूलं' (झाडाचे मूळ), लोहाचे पात्र ते 'अयोपत्तो', याचप्रमाणे 'सुवण्णकटाहं' (सोन्याची कढई), 'पानीयथालकं' (पिण्याच्या पाण्याचे भांडे), 'सप्पिकुम्भो' (तुपाचा घडा).

‘‘Devānaṃ rājā’’ti atthe samāsādimhi kate ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti akāro, tato ‘‘syā cā’’ti āttaṃ na bhavati. Devarājo, devarājā, devarājaṃ, devarāje iccādi purisasaddasamaṃ. Attābhāve so devarājā, te devarājāno iccādi rājasaddasamaṃ. Tathā devānaṃ sakhā devasakho, devasakhā, so devasakhā, te devasakhāno iccādi.

'देवांचा राजा' या अर्थी समासाच्या सुरुवातीला 'क्वचि समासान्तगतानामकारन्तो' या सूत्राने अकार होतो, त्यानंतर 'स्या चा' या सूत्राने आकार (आ-कार) होत नाही. 'देवराजो', 'देवराजा', 'देवराजं', 'देवराजे' इत्यादी 'पुरिस' (पुरुष) शब्दाप्रमाणे चालतात. आत्मभावामध्ये (स्वत्व असताना) 'सो देवराजा' (तो देवराज), 'ते देवराजानो' (ते देवराज) इत्यादी 'राज' शब्दाप्रमाणे चालतात. तसेच देवांचा सखा तो 'देवसखो', 'देवसखा', 'सो देवसखा' (तो देवसखा), 'ते devasakhāno' (ते देवसखे) इत्यादी.

Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ. Evaṃ pumbhāvo, pumantalopādi.

पुरुषाचे लिंग ते 'पुल्लिङ्गं' (पुल्लिंग). याचप्रमाणे 'पुम्भावो' (पुंभाव/पुरुषत्व), 'पुमन्तलोपादि' (पुम-शब्दाच्या अन्ताचा लोप इत्यादी).

Hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, bhikkhunisaṅgho, jambusākhā, ettha ca ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā majjhe īkārūkārānaṃ rassattaṃ.

'हत्थिपदं' (हत्तीचे पाऊल), 'इत्थिरूपं' (स्त्रीचे रूप), 'भिक्खुनीसङ्घो' (भिक्खुणी संघ), 'जम्बुसाखा' (जांभळाची फांदी), आणि येथे 'क्वचादिmज्झुत्तरानं' इत्यादी सूत्राने मध्ये असणाऱ्या ई-कार आणि ऊ-कार यांचा र्‍हस्व होतो.

Vibhāsādhikārato [Pg.197] kvaci vākyameva, sahasā kammassa kattāro, bhinnānaṃ sandhātā, kappassa tatiyo bhāgo, yā ca pakkhassa aṭṭhamī, manussānaṃ khattiyo sūratamo.

विभाषा (विकल्प) अधिकाराने काही ठिकाणी केवळ वाक्यच राहते (समास होत नाही), जसे – 'सहसा कम्मस्स कत्तारो' (घाईघाईने कर्म करणारे), 'भिन्नानं सन्धाता' (भेद झालेल्यांना जोडणारे), 'कप्पस्स ततियो भागो' (कल्पाचा तिसरा भाग), 'या च पक्खस्स अट्ठमी' (आणि जी पक्षाची अष्टमी), 'मनुस्सानं खत्तियो सूरतमो' (मनुष्यांमध्ये क्षत्रिय अत्यंत शूर असतो).

Yuttattho icceva? ‘‘Bhaṭo rañño puriso devadattassā’’ti ettha ‘‘bhaṭasambandhe chaṭṭhī’’ti aññamaññānapekkhatāya ayuttatthabhāvato samāso na bhavati, ‘‘kosalassa rañño putto’’tiādīsu pana sāpekkhatāya asamatthattā na bhavati, sambandhīsaddānaṃ pana niccaṃ sāpekkhattepi gamakattā samāso, yathā – devadattassa gurukulaṃ, bhagavato sāvakasaṅghotiādi.

'युक्तार्थ' (समर्थ अर्थ असणारा) असेच का म्हटले आहे? 'भटो रञ्ञो पुरिसो देवदत्तस्स' (राजाचा योद्धा देवदत्ताचा माणूस आहे) येथे 'योद्ध्याशी संबंध असल्यामुळे षष्ठी' या नियमाने परस्परांच्या अपेक्षेअभावी अयुक्तार्थ (असमर्थ) भाव असल्यामुळे समास होत नाही. परंतु 'कोसलस्स रञ्ञो पुत्तो' (कोसल राजाचा पुत्र) इत्यादींमध्ये सापेक्षतेमुळे असमर्थता असल्याने समास होत नाही. परंतु संबंधी शब्दांची नित्य सापेक्षता असली तरी बोधगम्यतेमुळे (गमकरत्वामुळे) समास होतो, जसे – 'देवदत्तस्स गुरुकुलं' (देवदत्ताचे गुरुकुल), 'भगवतो सावकसङ्घो' (भगवंतांचा श्रावकसंघ) इत्यादी.

Chaṭṭhītappuriso.

षष्ठी तत्पुरुष समास.

Sattamī rūpe saññā rūpasaññā, evaṃ rūpasañcetanā, saṃsāradukkhaṃ, cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, dhamme rato dhammarato, dhammābhirati, dhammaruci, dhammagāravo, dhammesu nirutti dhammanirutti, dānādhimutti, bhavantarakataṃ, dassane assādo dassanassādo, araññe vāso araññavāso, vikāle bhojanaṃ vikālabhojanaṃ, kāle vassaṃ kālavassaṃ, vane pupphaṃ vanapupphaṃ. Evaṃ vanamahiso, gāmasūkaro, samuddamaccho, āvāṭakacchapo, āvāṭamaṇḍūko, kūpamaṇḍūko, titthanāvā, itthīsu dhutto itthidhutto chāyāya sukkho chāyāsukkho, aṅgārapakkaṃ, cārakabaddho.

सप्तमी (तत्पुरुष समास) – रूपामध्ये संज्ञा ती 'रूपसञ्ञा' (रूपसंज्ञा). याचप्रमाणे 'रूपसञ्चेतना' (रूपसंवेदना), 'संसारदुक्खं' (संसारदुःख), चक्षूमध्ये (डोळ्यात) आश्रित असलेले विज्ञान ते 'चक्खुविञ्ञाणं' (चक्षुविज्ञान), धम्मामध्ये रमलेला तो 'धम्मरतो', 'धम्माभिरति' (धम्मामध्ये अभिरुची), 'धम्मरुचि' (धम्मरुची), 'धम्मगारवो' (धम्माविषयी आदर), धम्मांमधील निरुक्ती ती 'धम्मनिरुत्ति', 'दानाधिमुत्ति' (दानाविषयी अधिमुक्ती/श्रद्धा), 'भवन्तरकतं' (दुसऱ्या भवात केलेले), दर्शनामध्ये आस्वाद तो 'दस्सनस्सादो', अरण्यात वास (राहणे) तो 'अरञ्ञवासो', विकाल (अवेळी) भोजन ते 'विकालभोजनं', योग्य काळी पाऊस पडणे ते 'कालवस्सं', वनातील फूल ते 'वनपुप्फं'. याचप्रमाणे 'वनमहिंसो' (रानटी म्हैस), 'गामसूकरो' (गावातील डुक्कर), 'समुद्दमच्छो' (समुद्रातील मासा), 'आवाटकच्छपो' (खड्ड्यातील कासव), 'आवाटमण्डूको' (खड्ड्यातील बेडूक), 'कूपमण्डूको' (विहिरीतील बेडूक), 'तित्थनावा' (घाटावरील नाव), स्त्रियांमध्ये धूर्त (लंपट) तो 'इत्थिधुत्तो', सावलीत सुकवलेले ते 'छायासुक्खो', कोळशावर शिजवलेले ते 'अङ्गारपक्कं', तुरुंगात बांधलेला तो 'चारकबद्धो'.

Idha vuttiyeva, yathā – vane caratīti vanacaro, kucchimhi sayatīti kucchisayo, thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho. Evaṃ jalaṭṭho, pabbataṭṭho, maggaṭṭho, paṅke jātaṃ paṅkajaṃ, sire ruhatīti siroruhaṃ iccādi.

येथे केवळ कृदन्त वृत्तीच होते, जसे – वनात संचार करतो तो 'वनचरो' (वनचर), कुशीत (गर्भात) शयन करतो तो 'कुच्छिसयो', जमिनीवर राहतो तो 'थलट्ठो' (स्थलस्थ). याचप्रमाणे 'जलट्ठो' (जलस्थ), 'पब्बतट्ठो' (पर्वतस्थ), 'मग्गट्ठो' (मार्गस्थ), चिखलात उत्पन्न झालेले ते 'पङ्कजं' (पंकज), डोक्यावर उगवतात ते 'सिरोरुहं' (केस) इत्यादी.

Idha [Pg.198] na bhavati, bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.

येथे (समास) होत नाही – 'भोजने मत्तञ्ञुता' (भोजनामध्ये मात्रा जाणणे/मित आहार), 'इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता' (इंद्रियांमध्ये गुप्तद्वारता/इंद्रिय संयम), 'आसने निसिन्नो' (आसनावर बसलेला), 'आसने निसीदितब्बं' (आसनावर बसावे).

Sattamītappuriso.

सप्तमी तत्पुरुष समास.

‘‘Tadanuparodhenā’’ti vuttattā yathābhidhānaṃ tappurise kvaci accantādīsu amādivibhatyantaṃ pubbapadaṃ paraṃ sambhavati.

'तदनुपरोधेन' (त्याला बाधा न आणता) असे म्हटल्यामुळे, अभिधानानुसार (व्याकरण नियमांनुसार) तत्पुरुष समासात काही ठिकाणी 'अच्चन्त' (अत्यंत) इत्यादींमध्ये 'अं' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांनी युक्त असलेले पूर्वपद नंतर येणे शक्य होते.

Yathā – antaṃ atikkantaṃ accantaṃ, accantāni, velaṃ atikkanto ativelo, rassattaṃ. Evaṃ mālaṃ atīto atimālo, pattajīviko, āpannajīviko, akkhaṃ patigataṃ nissitanti paccakkhaṃ dassanaṃ, paccakkho attabhāvo, paccakkhā buddhi, atthaṃ anugataṃ anvatthaṃ, kokilāya avakuṭṭhaṃ avakokilaṃ vanaṃ, pariccattanti attho. Avamayūraṃ, ajjhayanāya parigilāno pariyajjhayano, kammassa alaṃ samatthoti alaṃkammo, vacanāya alanti alaṃvacano, vānato nikkhantaṃ nibbānaṃ, kilesehi nikkhanto nikkileso, niraṅgaṇo, kosambiyā nikkhanto nikkosambī, vanato niyyāto nibbano, ācariyato paro pācariyo. Evaṃ payyako, parahiyyo, gaṅgāya upari uparigaṅgaṃ. Evaṃ heṭṭhānadī, antosamāpatti, haṃsānaṃ rājā rājahaṃso, haṃsarājā vā, māsassa addhaṃ addhamāsaṃ, māsaddhaṃ vā, āmalakassa addhaṃ addhāmalakaṃ, āmalakaddhaṃ vā, kahāpaṇassa aḍḍhaṃ aḍḍhakahāpaṇaṃ, aḍḍhamāsakaṃ, rattiyā aḍḍhaṃ aḍḍharattaṃ, rattiyā pubbaṃ pubbarattaṃ, rattiyā pacchā pacchārattaṃ. Ettha ca ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti rattisaddantassa attaṃ, ahassa pubbaṃ pubbanhaṃ. Evaṃ sāyanhaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ahassa anhādeso.

जसे - अंत ओलांडून गेलेला तो 'अच्चंत' (अत्यंत), 'अच्चंतानि' (अत्यंत रूपे), वेळेचे उल्लंघन केलेला तो 'अतिवेलो' (अतिवेळ), 'रस्सत्तं' (ऱ्हस्वत्व). याचप्रमाणे माळेच्या पलीकडे गेलेला तो 'अतिमालो', 'पत्तजीविको' (ज्याला उपजीविका प्राप्त झाली आहे), 'आपन्नजीविको' (ज्याला उपजीविका प्राप्त झाली आहे), डोळ्यांसमोर (अक्ष) गेलेले किंवा आश्रित असलेले ते 'पच्चक्खं दस्सनं' (प्रत्यक्ष दर्शन), 'पच्चक्खो अत्तभावो' (प्रत्यक्ष आत्मभाव/अस्तित्व), 'पच्चक्खा बुद्धि' (प्रत्यक्ष बुद्धी), अर्थाला अनुसरून असलेले ते 'अन्वत्थं' (अन्वर्थ), कोकिळेने कूजन केलेले (किंवा सोडलेले) वन म्हणजे 'अवकोकिलं वनं', याचा अर्थ 'परित्यक्त' (सोडून दिलेले) असा आहे. 'अवमयूरं' (मोरांनी सोडलेले), अध्ययनासाठी थकलेला तो 'परियज्झयनो', कर्मासाठी पुरेसा किंवा समर्थ असलेला तो 'अलं कम्मो', बोलण्यासाठी समर्थ असलेला तो 'अलं वचनो', तृष्णेपासून (वान) मुक्त झालेले ते 'निब्बानं' (निर्वाण), क्लेशांमधून मुक्त झालेला तो 'निक्किलेसो' (निष्क्लेश), 'निरंगणो' (रागरहित/निष्पाप), कोसंबीमधून बाहेर पडलेला तो 'निक्कोसंबि', वनातून बाहेर पडलेला तो 'निब्बनो', आचार्यांपेक्षा श्रेष्ठ किंवा पलीकडचा तो 'पाचरियो' (प्र-आचार्य). याचप्रमाणे 'पय्यको' (पणजोबा), 'परहिय्यो' (परवा), गंगेच्या वर ते 'उपरिगंगं'. याचप्रमाणे 'हेट्ठा नदी' (नदीच्या खाली), 'अन्तोसमापत्ति' (समापत्तीच्या आत), हंसांचा राजा तो 'राजहंसो' किंवा 'हंसराजा', महिन्याचा अर्धा भाग तो 'अद्धमासं' किंवा 'मासद्धं', आवळ्याचा अर्धा भाग तो 'अद्धामालकं' किंवा 'आमलकद्धं', कहापणाचा अर्धा भाग तो 'अड्ढकहापणं', 'अड्ढमासकं', रात्रीचा अर्धा भाग तो 'अड्ढरत्तं', रात्रीचा पूर्वभाग तो 'पुब्बरत्तं', रात्रीचा उत्तरभाग तो 'पच्छारत्तं'. आणि येथे "क्वचि समासंतगतानामकारंतो" या सूत्राने 'रत्ति' शब्दाच्या अंताला 'अ'कार होतो, दिवसाचा पूर्वभाग तो 'पुब्बण्हं' (पूर्वाह्न). याचप्रमाणे 'सायण्हं' (सायंकाळ), "तेसु वुद्धि" इत्यादी सूत्राने 'अह' (दिवस) शब्दाचा 'अण्ह' असा आदेश होतो.

Amādiparatappuriso.

'अम' (द्वितीया विभक्ती प्रत्यय) इत्यादी ज्याच्या परपदी असतात, तो 'अमादिपरतत्पुरुष' (द्वितीया तत्पुरुष समास) होय.

Kvaci [Pg.199] tappurise ‘‘pabhaṅkarā’’dīsu vibhattilopo na bhavati.

काही तत्पुरुष समासात 'पभंकर' (प्रभाकर) इत्यादी शब्दांमध्ये विभक्तीचा लोप होत नाही (अलुक् तत्पुरुष).

Yathā – pabhaṃ karotīti atthe ‘‘amādayo parapadebhī’’ti samāso, ‘‘nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti samāsasaññā, tato ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti vibhattilope sampatte tattheva caggahaṇena pubbapade vibhattilopābhāvo. Sesaṃ samaṃ. Pabhaṅkaro, amataṃ dadātīti amatandado, raṇaṃ jahātīti raṇañjaho, jutiṃ dhāretīti jutindharo, tathā sahasākataṃ, parassapadaṃ. Attanopadaṃ, bhayato upaṭṭhānaṃ bhayatūpaṭṭhānaṃ, paratoghoso, gavaṃpatitthero, manasikāro, pubbenivāso, pubbenivāsānussati, majjhekalyāṇaṃ, antevāsī, antevāsiko, janesuto, urasilomo, kaṇṭhekāḷo, sarasijamiccādi.

जसे - 'पभं करोति' (जो प्रकाश करतो) या अर्थी "अमादयो परपदेभि" या सूत्राने समास होतो, "नामानं समासो युत्तत्थो" या सूत्राने समास संज्ञा होते, त्यानंतर "तेसं विभत्तियो लोपा चा" या सूत्राने विभक्तीचा लोप प्राप्त झाला असता, तेथेच 'च' कार ग्रहण केल्यामुळे पूर्वपदातील विभक्तीचा लोप होत नाही. उर्वरित प्रक्रिया समान आहे. उदा. 'पभंकरो' (प्रभाकर), अमृत देतो तो 'अमतंददो' (अमृतद), युद्ध/क्लेश सोडतो तो 'रणंजहो' (रणंजह), दीप्ती धारण करतो तो 'जुतिंधरो' (द्युतिधर), तसेच 'सहसाकतं' (सहसा केलेले), 'परस्सपदं' (परस्मैपद), 'अत्तनोपदं' (आत्मनेपद), भयापासून उपस्थित होणे ते 'भयतूपट्ठानं', दुसऱ्याकडून ऐकलेला आवाज तो 'परतोघोषो', 'गवंपतित्थेरो' (गवांपति स्थवीर), 'मनसिकारो' (मनस्कार/मनन), 'पुब्बेनिवासो' (पूर्वनिवास), 'पुब्बेनिवासानुस्सति' (पूर्वजन्मांचे स्मरण), 'मज्झेकल्याणं' (मध्ये कल्याणकारी), 'अन्तेवासी' (जवळ राहणारा शिष्य), 'अन्तेवासिको', 'जनेसुतो' (लोकांमध्ये प्रसिद्ध), 'उरसिलोमो' (छातीवर केस असलेला), 'कण्ठेकळो' (गळ्यात काळा डाग असलेला), 'सरसिजं' (कमळ) इत्यादी.

Alopatappuriso.

अलोप तत्पुरुष (अलुक् तत्पुरुष) समास.

Tappurisasamāso niṭṭhito.

तत्पुरुष समास समाप्त झाला.

Bahubbīhisamāsa

बहुव्रीहि समास (बहुब्बीहिसमास).

Atha bahubbīhisamāso vuccate.

आता बहुव्रीहि समास सांगितला जात आहे.

So ca navavidho dvipado tulyādhikaraṇo, dvipado bhinnādhikaraṇo, tipado nanipātapubbapado, sahapubbapado upamānapubbapado saṅkhyobhayapado disantarāḷattho byatihāralakkhaṇo cāti.

आणि तो नऊ प्रकारचा आहे: १. द्विपद तुल्याधिकरण, २. द्विपद भिन्नाधिकरण, ३. त्रिपद, ४. न-निपात पूर्वपद, ५. सह-पूर्वपद, ६. उपमान-पूर्वपद, ७. संख्या-उभयपद, ८. दिशांतराल-अर्थ (दिशेच्या अंतराळाचा अर्थ सांगणारा) आणि ९. व्यतिहार-लक्षण (परस्पर क्रियेचे लक्षण दर्शवणारा).

Tattha dvipado tulyādhikaraṇo bahubbīhi kammādīsu chasu vibhatyatthesu bhavati.

त्यापैकी 'द्विपद तुल्याधिकरण बहुव्रीहि' हा कर्म इत्यादी सहा विभक्तींच्या अर्थांमध्ये होतो.

Tattha [Pg.200] dutiyatthe tāva – ‘‘āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāma’’nti viggahe –

त्यापैकी प्रथम द्वितीयेच्या अर्थी - "आगता समणा इमं संघारामं" (या संघारामात श्रमण आले आहेत) अशा विग्रहात -

352. Aññapadatthesu bahubbīhi.

३५२. अन्य पदांच्या अर्थांमध्ये बहुव्रीहि समास होतो.

Samasyamānapadato aññesaṃ paṭhamadutiyādivibhatyantānaṃ padānamatthesu yuttatthāni nāmāni vibhāsā samasyante, so samāso bahubbīhisañño ca hoti.

समासात समाविष्ट होणाऱ्या पदांपेक्षा भिन्न असलेल्या, प्रथमा, द्वितीया इत्यादी विभक्तींनी युक्त अशा अन्य पदांच्या अर्थांमध्ये, योग्य अर्थ असणाऱ्या नामांचा विकल्प करून समास होतो आणि त्या समासाला 'बहुव्रीहि' संज्ञा प्राप्त होते.

Bahavo vīhayo yassa so bahubbīhi, bahubbīhisadisattā ayampisamāso anvatthasaññāvasena bahubbīhīti vutto, aññapadatthappadhāno hi bahubbīhi.

"ज्यांच्याकडे पुष्कळ भात (धान्य) आहे तो" (बहवो वीहयो यस्स सो) म्हणजे 'बहुव्रीहि'. या बहुव्रीहि शब्दाशी साधर्म्य असल्यामुळे या समासालाही अन्वर्थक संज्ञेनुसार 'बहुव्रीहि' म्हटले जाते; कारण बहुव्रीहि समासात अन्य पदाचा अर्थ प्रधान असतो.

Duvidho cāyaṃ bahubbīhi tagguṇasaṃviññāṇātagguṇasaṃviññāṇavasena, tesu yattha visesanabhūto attho aññapadatthaggahaṇena gayhati, so tagguṇasaṃviññāṇo, yathā – lambakaṇṇamānayāti.

आणि हा बहुव्रीहि समास 'तद्गुणसंविज्ञान' आणि 'अतद्गुणसंविज्ञान' या भेदाने दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी ज्या समासात विशेषण असलेला अर्थ अन्य पदाच्या अर्थाच्या ग्रहणाने ग्रहण केला जातो, तो 'तद्गुणसंविज्ञान' बहुव्रीहि होय. जसे - "लंबकण्णं आनय" (लांब कान असलेल्याला घेऊन ये - येथे कान आणि तो मनुष्य दोन्ही येतात).

Yattha pana na gayhati, so atagguṇasaṃviññāṇo, yathā – bahudhanamānayāti.

परंतु जेथे विशेषण असलेला अर्थ ग्रहण केला जात नाही, तो 'अतद्गुणसंविज्ञान' बहुव्रीहि होय. जसे - "बहुधनं आनय" (पुष्कळ धन असलेल्या माणसाला घेऊन ये - येथे केवळ माणसाला आणले जाते, धनाला प्रत्यक्ष उचलून आणले जात नाही).

Idha bahubbīhisadde viya visesanassa pubbanipāto, sesaṃ pubbasamaṃ.

येथे 'बहुव्रीहि' शब्दाप्रमाणेच विशेषणाचा पूर्वपात (आधी प्रयोग) होतो, उर्वरित प्रक्रिया पूर्वीप्रमाणेच समजावी.

Āgatasamaṇo saṅghārāmo. Ettha ca āgatasaddo, samaṇasaddo ca attano atthe aṭṭhatvā dutiyāvibhatyatthabhūte saṅghārāmasaṅkhāte aññapadatthe vattanti, tadatthajotanatthameva tadanantaraṃ ‘‘saṅghārāmo’’ti padantaraṃ payujjati, tato samāseneva kammatthassa abhihitattā puna dutiyā na hoti. Idaṃsaddassa ca appayogo, evaṃ sabbattha. Bahubbīhi cāyaṃ abhidheyyaliṅgavacano.

'आगतसमणो संघारामो' (ज्या संघारामात श्रमण आले आहेत तो संघाराम). येथे 'आगत' शब्द आणि 'समण' शब्द आपापल्या मूळ अर्थावर न राहता, द्वितीया विभक्तीच्या अर्थाचे वाचक असलेल्या 'संघाराम' या अन्य पदाचा अर्थ व्यक्त करतात. तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी त्यानंतर 'संघारामो' हे दुसरे पद वापरले जाते. त्यामुळे समासानेच कर्माचा अर्थ व्यक्त केल्यामुळे पुन्हा द्वितीया विभक्ती होत नाही. तसेच 'इदं' शब्दाचा प्रयोग केला जात नाही, सर्वत्र असेच समजावे. आणि हा बहुव्रीहि समास विशेष्य पदाच्या लिंग आणि वचनानुसार चालतो.

Tathā āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ, paṭipannā addhikā yaṃ pathaṃ soyaṃ paṭipannaddhiko patho[Pg.201], abhiruḷhā vāṇijā yaṃ nāvaṃ sā abhiruḷhavāṇijā nāvā. Evaṃ kammatthe bahubbīhi.

त्याचप्रमाणे 'आगतसमणा सावत्थि' (ज्या श्रावस्तीमध्ये श्रमण आले आहेत ती श्रावस्ती), 'आगतसमणं जेतवनं' (ज्या जेतवनात श्रमण आले आहेत ते जेतवन), वाटसरूंनी ज्या मार्गावर प्रवास केला आहे तो 'पटिपन्नद्धिको पथो' (प्रवास केलेला मार्ग), व्यापारी ज्या नौकेवर चढले आहेत ती 'अभिरुळ्हवाणिजा नावा' (आरूढ व्यापारी असलेली नौका). अशा प्रकारे कर्माच्या अर्थी बहुव्रीहि समास होतो.

Tatiyatthe bahubbīhi yathā – jitāni indriyāni yena samaṇena soyaṃ jitindriyo samaṇo. Evaṃ diṭṭhadhammo, pattadhammo, katakicco, jitā mārā anenāti jitamāro bhagavā, paṭividdhasabbadhammo.

तृतीयेच्या अर्थी बहुव्रीहि समास जसे - ज्या श्रमणाने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे तो 'जितिन्द्रियो समणो' (जितेंद्रिय श्रमण). याचप्रमाणे 'दिट्ठधम्मो' (ज्याने धर्म पाहिला आहे तो), 'पत्तधम्मो' (ज्याला धर्म प्राप्त झाला आहे तो), 'कतकिच्चो' (ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे तो), ज्यांनी मारावर विजय मिळवला आहे ते 'जितमारो भगवा' (मारविजेते भगवान), 'पटिविद्धसब्बधम्मो' (ज्यांनी सर्व धर्मांचा भेद/साक्षात्कार केला आहे ते).

Catutthiyatthe bahubbīhi yathā – dinno suṅko yassa rañño soyaṃ dinnasuṅko rājā, upanītaṃ bhojanaṃ assa samaṇassāti upanītabhojano samaṇo, upahaṭo bali assāti upahaṭabali yakkho.

चतुर्थीच्या अर्थी बहुव्रीहि समास जसे - ज्या राजाला कर दिला गेला आहे तो 'दिन्नसुंको राजा' (कर दिलेला राजा), ज्या श्रमणाला भोजन आणून दिले आहे तो 'उपनीतभोजनो समणो', ज्याला बळी (पूजा/भेट) अर्पण केला आहे तो 'उपहतबलि यक्खो'.

Pañcamiyatthe bahubbīhi yathā – niggatā janā asmā gāmā soyaṃ niggatajano gāmo, niggato ayo asmāti nirayo, niggatā kilesā etasmāti nikkileso, apetaṃ viññāṇaṃ asmāti apetaviññāṇo matakāyo, apagataṃ bhayabheravaṃ asmāti apagatabhayabheravo arahā.

पंचमीच्या अर्थी बहुव्रीहि समास जसे - ज्या गावातून लोक निघून गेले आहेत तो 'निग्गतजनो गामो' (जनशून्य गाव), ज्यातून सुख (किंवा गमन) निघून गेले आहे तो 'निरयो' (नरक), ज्याच्यामधून क्लेश निघून गेले आहेत तो 'निक्किलेसो' (निष्क्लेश), ज्याच्यामधून विज्ञान (चेतना) निघून गेले आहे ते 'अपेतविञ्ञाणो मतकायो' (चेतनाहीन मृत शरीर), ज्यांच्यामधून भय आणि भीती निघून गेली आहे ते 'अपगतभयभेरवो अरहा' (भयमुक्त अरहंत).

Chaṭṭhiyatthe bahubbīhi yathā – chinnā hatthā yassa purisassa soyaṃ chinnahattho puriso. Evaṃ paripuṇṇasaṅkappo, khīṇāsavo, vīto rāgo assāti vītarāgo, dve padāni assāti dvipado, dvihattho paṭo, tevijjo, catuppado, pañca cakkhūni assāti pañcacakkhu bhagavā, chaḷabhiñño, rassattaṃ, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ, dasabalo, anantañāṇo, tīṇi dasa parimāṇametesanti tidasā devā, samāsantassa attaṃ, idha parimāṇasaddassa sannidhānato [Pg.202] dasasaddo saṅkhyāne vattate, ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā, ko pabhavo assāti kiṃpabhavo ayaṃ kāyo, vigataṃ malamassāti vimalo, sundaro gandho assāti sugandhaṃ candanaṃ. Evaṃ susīlo, sumukho, kucchito gandho assāti duggandhaṃ kuṇapaṃ, duṭṭhu mano assāti dummano. Evaṃ dussīlo, dummukho, tapo eva dhanaṃ assāti tapodhano, khantisaṅkhātaṃ balaṃ assāti khantibalo, indoti nāmaṃ etassāti indanāmo.

षष्ठी विभक्तीच्या अर्थातील बहुव्रीहि समास जसे – ‘छिन्ना हत्था यस्स पुरिसस्स सोयं छिन्नहत्थो पुरिसो’ (ज्या माणसाचे हात कापले गेले आहेत तो ‘छिन्नहस्त’ माणूस). याचप्रमाणे ‘परिपुण्णसङ्कप्पो’ (ज्याचे संकल्प परिपूर्ण झाले आहेत तो), ‘खीणासवो’ (ज्याचे आसव क्षीण झाले आहेत तो), ‘वीतो रागो अस्साति वीतरागो’ (ज्याचा राग/आसक्ती निघून गेली आहे तो ‘वीतराग’), ‘द्वे पदानि अस्साति द्विपदो’ (ज्याला दोन पाय आहेत तो ‘द्विपद’), ‘द्विहत्थो पटो’ (दोन हात लांबीचे वस्त्र), ‘तेविज्जो’ (त्रिविद्य), ‘चतुप्पदो’ (चतुष्पाद/चार पायांचा), ‘पञ्च चक्खूनि अस्साति पञ्चचक्खु भगवा’ (ज्यांना पाच चक्षू आहेत ते ‘पंचचक्षू’ भगवान), ‘छळभिञ्ञो’ (षडभिज्ञ), ‘रस्सत्तं’ (ऱ्हस्वत्व), ‘नवङ्गं सत्थुसासनं’ (शास्त्याचे नऊ अंगांचे शासन), ‘दसबलो’ (दशबल), ‘अनन्तञाणो’ (अनंतज्ञानी), ‘तीणि दसा परिमाणमेतेसन्ति तिदसा देवा’ (तीन वेळा दहा हे ज्यांचे परिमाण आहे ते ‘तिदस’ देव - तीस देव), समासाच्या शेवटी ‘अ’कार होतो, येथे परिमाण शब्दाच्या सान्निध्यामुळे ‘दस’ शब्द संख्येसाठी वापरला आहे, ‘अयं पच्चयो एतेसन्ति इदप्पच्चया’ (हा प्रत्यय ज्यांचा आहे ते ‘इदप्पच्चय’), ‘को पभवो अस्साति किम्पभवो अयं कायो’ (या शरीराचा उगम काय आहे म्हणून हा ‘किंप्रभव’ काय/देह), ‘विगतं मलमस्साति विमलो’ (ज्याचा मळ निघून गेला आहे तो ‘विमल’), ‘सुन्दरो गन्धो अस्साति सुगन्धं चन्दनं’ (ज्याचा सुगंध सुंदर आहे ते ‘सुगंधी’ चंदन). याचप्रमाणे ‘सुसीलो’ (सुशील), ‘सुमुखो’ (सुमुख), ‘कुच्छितो गन्धो अस्साति दुग्गन्धं कुणपं’ (ज्याचा दुर्गंध कुत्सित/वाईट आहे ते ‘दुर्गंधी’ प्रेत/शव), ‘दुट्ठु मनो अस्साति दुम्मनो’ (ज्याचे मन दुष्ट/खिन्न आहे तो ‘दुर्मन’). याचप्रमाणे ‘दुस्सीलो’ (दुःशील), ‘दुम्मुखो’ (दुर्मुख), ‘तपो एव धनं अस्साति tapodhano’ (तप हेच ज्याचे धन आहे तो ‘तपोधन’), ‘खन्तिसङ्खातं बलं अस्साति खन्तिबलो’ (क्षांती/सहनशीलता हेच ज्याचे बल म्हटले जाते तो ‘क्षांतीबल’), ‘इन्दोति नामं एतस्साति इन्दनामो’ (इंद्र हे ज्याचे नाव आहे तो ‘इंद्रनाम’).

Chandajātādīsu visesanavisesitabbānaṃ yathicchitattā ubhayaṃ pubbaṃ nipatati, yathā – chando jāto assāti chandajāto, jāto chando assātipi jātachando. Evaṃ sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto, māsajāto, jātamāso, chinnahattho, hatthacchinno.

‘छन्दजात’ इत्यादी शब्दांमध्ये विशेषण आणि विशेष्य यांच्या इच्छेनुसार दोन्हीपैकी कोणतेही आधी येऊ शकते, जसे – ‘छन्दो जातो अस्साति छन्दजातो’ (ज्याला छंद/इच्छा उत्पन्न झाली आहे तो ‘छंदजात’), किंवा ‘जातो छन्दो अस्सातिपि जातछन्दो’ (ज्याला छंद उत्पन्न झाला आहे तो ‘जातछंद’). याचप्रमाणे ‘सञ्जातपीतिसोमनस्सो’ (ज्याला प्रीती आणि सोमनस्य उत्पन्न झाले आहे तो) किंवा ‘पीतिसोमनस्ससञ्जातो’, ‘मासजातो’ (एक महिना झालेला) किंवा ‘जातमासो’, ‘छिन्नहत्थो’ (हात कापलेला) किंवा ‘हत्थच्छिन्नो’.

‘‘Dīghā jaṅghāyassā’’ti viggayha samāsādimhi kate –

“दीघा जङ्घायस्सा” (ज्याचे पाय लांब आहेत) असा विग्रह करून समासाच्या सुरुवातीला केले असता –

‘‘Tulyādhikaraṇe, pade’’ti ca vattate.

“तुल्याधिकरणे, पदे” हे देखील लागू होते.

353. Itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāva ce.

३५३. स्त्रीलिंगात जर पूर्वी पुल्लिंगी असलेला स्त्रीलिंगी शब्द असेल, तर तो पुल्लिंगाप्रमाणेच होतो.

Itthiyaṃ vattamāne tulyādhikaraṇe pade pare pubbe bhāsitapumā itthivācako saddo atthi ce, so pumā iva daṭṭhabboti pubbapade itthippaccayābhāvo, bahubbīhivisayoyaṃ, upari ‘‘kammadhārayasaññe cā’’ti vakkhamānattā.

स्त्रीलिंगी अर्थ चालू असताना, पुढे तुल्याधिकरण पद असल्यास, पूर्वी जर पुल्लिंगात बोलला जाणारा स्त्रीलिंगी शब्द असेल, तर तो पुल्लिंगासारखाच समजावा; त्यामुळे पूर्व पदात स्त्रीलिंगी प्रत्ययाचा अभाव होतो. हा बहुव्रीहि समासाचा विषय आहे, कारण पुढे “कम्मधारयसञ्ञे चा” (कर्मधारय संज्ञेत देखील) असे सांगितले जाणार आहे.

354. Kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu ca.

३५४. प्रत्यय आणि अप्रत्यय पुढे असताना, तसेच इतर प्रसंगी देखील, काही ठिकाणी तद्धित, समास, नाम, उपसर्ग इत्यादी पदांमधील सुरुवातीचे, मधले आणि शेवटचे स्वर बुद्धवचनाला बाधा न आणता दीर्घ किंवा ऱ्हस्व होतात.

Kvaci taddhitasamāsanāmopasaggādīsu padesu ādimajjhuttarabhūtānaṃ sarānaṃ jinavacanānuparodhena dīgharassā honti paccayesu, apaccayesu paresu, aparabhūtesu ca.

काही ठिकाणी तद्धित, समास, नाम, उपसर्ग इत्यादी पदांमध्ये सुरुवातीचे, मधले आणि शेवटचे असलेले स्वर जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) बाधा न आणता, प्रत्यय किंवा अप्रत्यय पुढे असताना आणि नंतर येणाऱ्या वर्णांच्या संदर्भात दीर्घ किंवा ऱ्हस्व होतात.

Tattha [Pg.203]

त्यामध्ये –

Dīghattaṃ pākaṭānūpa- ghātādo madhuvādisu;

Rassattaṃ ajjave itthi- rūpādo ca ka, tādisūti.

“दीर्घत्व हे पाकट, अनूप, घात इत्यादी आणि मधु इत्यादी शब्दांमध्ये होते; तर ऱ्हस्वत्व हे आर्जव, स्त्रीरूप इत्यादींमध्ये आणि ‘क’ प्रत्यय किंवा ‘तादिस’ इत्यादींमध्ये होते.”

Bahubbīhisamāse sati pulliṅge uttarapadantassa rassattaṃ. Dīghajaṅgho puriso, tathā pahūtā jivhā assāti pahūtajivho bhagavā. Mahatī paññā assāti mahāpañño. ‘‘Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade’’ti mahādeso.

बहुव्रीहि समास असताना पुल्लिंगात उत्तरपदाच्या शेवटी ऱ्हस्वत्व होते. जसे – ‘दीघजङ्घो पुरिसो’ (लांब पायांचा माणूस), तसेच ‘पहूता जिव्हा अस्साति पहूतजिव्हो भगवा’ (ज्यांची जीभ विस्तीर्ण/मोठी आहे ते ‘प्रभूतजिव्ह’ भगवान). ‘महती पञ्ञा अस्साति महापञ्ञो’ (ज्यांची प्रज्ञा महान आहे ते ‘महाप्रज्ञ’). “महतं महा तुल्याधिकरणे पदे” या सूत्राने ‘महा’ असा आदेश होतो.

Itthiyamiti kiṃ? Khamādhano. Bhāsitapumāti kiṃ? Saddhādhuro, saddhāpakatiko, paññāpakatiko, paññāvisuddhiko, ettha ca ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti kappaccayo. Tulyādhikaraṇe icceva? Samaṇibhattiko, kumāribhattiko, kumāribhatti.

“स्त्रीलिंगात” असे का म्हटले आहे? ‘खमाधनो’ (क्षमा हेच ज्याचे धन आहे तो). “पूर्वी पुल्लिंगात बोलला जाणारा” असे का म्हटले आहे? ‘सद्धाधुरो’ (श्रद्धा हीच ज्याची धुरा आहे तो), ‘सद्धापकतिको’ (श्रद्धा हाच ज्याचा स्वभाव आहे तो), ‘पञ्ञापकतिको’ (प्रज्ञा हाच ज्याचा स्वभाव आहे तो), ‘पञ्ञाविसुद्धिको’ (प्रज्ञेने जो विशुद्ध आहे तो); आणि येथे “क्वचि समासान्तगतानामकारन्तो” या सूत्राने ‘क’ प्रत्यय लागतो. “तुल्याधिकरणे” असेच का म्हटले आहे? ‘समणिभत्तिको’ (श्रमणीचा भक्त असलेला), ‘कुमारिभत्तिको’ (कुमारीचा भक्त असलेला), ‘कुमारिभत्ति’ (कुमारीची भक्ती).

Pubbapadassevāyaṃ pumbhāvātideso, tena idha na bhavati. Bahudāsiko puriso. Bahukumārikaṃ kulaṃ.

हा पुल्लिंगी भावाचा अतिदेश केवळ पूर्वपदालाच होतो, त्यामुळे येथे तो होत नाही. जसे – ‘bahudāsiko puriso’ (अनेक दासी असलेला माणूस), ‘bahukumārikaṃ kulaṃ’ (अनेक कुमारी असलेले कूळ/कुटुंब).

‘‘Gāṇṭhivo dhanu assā’’ti viggayha samāsādimhi kate –

“गाण्ठिवो धनु अस्सा” (गांडीव हे ज्याचे धनुष्य आहे तो) असा विग्रह करून समासाच्या सुरुवातीला केले असता –

355. Dhanumhā ca.

३५५. “धनुम्हा च” (आणि धनु शब्दापासून).

Tipadamidaṃ. Kvacisamāsantagatā dhanusaddā āpaccayo hoti, casaddena dhammādito ca, ‘‘vamodudantāna’’nti vakāro, gāṇṭhivadhanvā. Evaṃ paccakkhadhammā.

हे तीन पदांचे सूत्र आहे. काही ठिकाणी समासाच्या शेवटी आलेल्या ‘धनु’ शब्दाला ‘आ’ प्रत्यय लागतो, आणि ‘च’ शब्दाने ‘धम्म’ इत्यादी शब्दांना देखील लागतो. “वमोदुदन्तानं” या सूत्राने ‘व’कार होऊन ‘गाण्ठिवधन्वा’ (गांडीवधन्वा) असा शब्द बनतो. याचप्रमाणे ‘पच्चक्खधम्मा’ (प्रत्यक्षधर्मा).

Kvacīti kiṃ? Sahassathāmadhanu, paccakkhadhammo, viditadhammo.

“काही ठिकाणी” असे का म्हटले आहे? ‘सहस्सथामधनु’ (हजार हत्तींचे बळ असलेले धनुष्य), ‘पच्चक्खधम्मो’ (प्रत्यक्षधर्मा), ‘विदितधम्मो’ (विदितधर्मा - ज्याने धर्म जाणला आहे तो).

Nānādumapatitapupphavāsitasānu iccatra – nānappakārā dumā nānādumā, nānādumehi patitāni nānādumapatitāni, nānādumapatitāni ca tāni pupphāni cāti nānādumapatitapupphāni, tehi vāsitā nānādumapatitapupphavāsitā, nānādumapatitapupphavāsitā sānū yassa pabbatassa soyaṃ nānādumapatitapupphavāsitasānu [Pg.204] pabbato. Ayaṃ pana kammadhārayatappurisagabbho tulyādhikaraṇabahubbīhi.

‘नानादुमपतितपुप्फवासितसानु’ (विविध वृक्षांवरून पडलेल्या फुलांनी सुवासित झालेले शिखर) या उदाहरणात – विविध प्रकारचे वृक्ष म्हणजे ‘नानादुमा’ (नानाद्रुम/विविध वृक्ष), विविध वृक्षांवरून पडलेली ती ‘नानादुमपतितानि’, विविध वृक्षांवरून पडलेली आणि ती फुले म्हणजे ‘नानादुमपतितपुप्फानि’, त्यांनी सुवासित झालेली ती ‘नानादुमपतितपुप्फवासिता’, विविध वृक्षांवरून पडलेल्या फुलांनी सुवासित झाले आहे शिखर (सानु) ज्या पर्वताचे तो ‘नानादुमपतितपुप्फवासितसानु’ पर्वत होय. हा समास कर्मधारय आणि तत्पुरुष गर्भ असलेला तुल्याधिकरण बहुव्रीहि समास आहे.

Tathā byālambo ambudharo byālambambudharo, tassa bindūni byālambambudharabindūni, tehi cumbito byālambambudharabinducumbito, tādiso kūṭo yassa soyaṃ byālambambudharabinducumbitakūṭo iccādi.

तसेच, लोंबणारा ढग म्हणजे ‘ब्यालम्बो अम्बुधरो’ (व्यालम्बाम्बुधर), त्याचे थेंब म्हणजे ‘ब्यालम्बम्बुधरबिन्दूनि’, त्यांनी स्पर्श केलेले (चुंबित) म्हणजे ‘ब्यालम्बम्बुधरबिन्दूचुम्बितो’, असे शिखर ज्याचे आहे तो ‘ब्यालम्बम्बुधरबिन्दूचुम्बितकूटो’ (ज्याच्या शिखराला लोंबणाऱ्या ढगांच्या थेंबांनी स्पर्श केला आहे असा पर्वत) इत्यादी.

Sattamiyatthe bahubbīhi yathā – sampannāni sassāni yasmiṃ janapade soyaṃ sampannasasso janapado, sulabho piṇḍo imasminti sulabhapiṇḍo deso. Ākiṇṇā manussā yassaṃ rājadhāniyaṃ sā ākiṇṇamanussā rājadhānī, bahavo tāpasā etasminti bahutāpaso assamo, upacitaṃ maṃsalohitaṃ asminti upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ, bahavo sāmino asminti bahussāmikaṃ nagaraṃ.

सप्तमी विभक्तीच्या अर्थातील बहुव्रीहि समास जसे – ‘सम्पन्नानि सस्सानी यस्मिं जनपदे सोयं सम्पन्नसस्सो जनपदो’ (ज्या जनपदात पिके समृद्ध आहेत तो ‘संपन्नसस्य’ जनपद), ‘सुलभो पिण्डो इमस्मिन्ति सुलभपिण्डो देसो’ (ज्या देशात भिक्षा सहज मिळते तो ‘सुलभपिंड’ देश). ‘आकिण्णा मनुस्सा यस्सं राजधानियं सा आकिण्णमनुस्सा राजधानी’ (ज्या राजधानीत लोकांची दाटी आहे ती ‘आकीर्णमनुष्या’ राजधानी), ‘बहवो तापसा एतस्मिन्ति बहुतापसो अस्समो’ (ज्या आश्रमात अनेक तापस/तपस्वी आहेत तो ‘बहुतापस’ आश्रम), ‘उपचितं मंसलोहितं अस्मिन्ति उपचितमंसलोहितं सरीरं’ (ज्या शरीरात मांस आणि रक्त वाढले आहे ते ‘उपचितमांसरुधिर’ शरीर), ‘बहवो सामिनो अस्मिन्ति बहुस्सामिकं नगरं’ (ज्या नगरात अनेक स्वामी/मालक आहेत ते ‘बहुस्वामिक’ नगर).

‘‘Bahū nadiyo asmi’’nti atthe samāsādimhi kate –

“बहू नदियो अस्मिं” (यात अनेक नद्या आहेत) या अर्थी समासाच्या सुरुवातीला केले असता –

Samāsantaggahaṇaṃ, kappaccayo ca vattate.

“समासान्तग्गहणं” आणि “कप्पच्चयो” (क प्रत्यय) हे लागू होते.

356. Nadimhā ca.

३५६. “नदिम्हा च” (आणि नदी शब्दापासून).

Samāsantagatā nadimhā kappaccayo hoti, casaddena tuantā ca. Niccatthaṃ vacanaṃ. Nadīti cettha itthivācakānaṃ īkārūkārānaṃ parasamaññā, tato ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā nadisaññassa kappaccaye rassattaṃ, bahunadiko janapado. Evaṃ bahujambukaṃ vanaṃ. Bahunārikoti chaṭṭhībahubbīhinā siddhaṃ. Bahavo kattāro asmiṃ, assāti vā bahukattuko deso. Evaṃ bahubhattuko.

समासाच्या शेवटी आलेल्या ‘नदी’ शब्दाला ‘क’ प्रत्यय लागतो, आणि ‘च’ शब्दाने ‘तु’ प्रत्ययाने संपणाऱ्या शब्दांना देखील लागतो. हे विधान नित्य अर्थासाठी आहे. येथे ‘नदी’ म्हणजे स्त्रीलिंगी ईकार आणि ऊकार यांची संज्ञा आहे, त्यानंतर “क्वचादिमज्झुत्तरानं” इत्यादी सूत्राने नदी संज्ञेला ‘क’ प्रत्यय लागल्यावर ऱ्हस्वत्व होते, जसे – ‘बहुनदिको जनपदो’ (अनेक नद्या असलेला जनपद). याचप्रमाणे ‘बहुजम्बुकं वनं’ (अनेक कोल्हे असलेले वन). ‘बहुनारिको’ हा शब्द षष्ठी बहुव्रीहि समासाने सिद्ध होतो. ‘बहवो कत्तारो अस्मिं, अस्साति वा बहुकत्तुको देसो’ (ज्या देशात अनेक कर्ते आहेत तो ‘बहुकर्तुक’ देश). याचप्रमाणे ‘बहुभत्तूको’ (अनेक पती किंवा भक्त असलेला).

Bhinnādhikaraṇo yathā – ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso, samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso [Pg.205] puriso. Ubhato byañjanamassa atthīti ubhabhobyañjanako, chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi puriso. Evaṃ daṇḍapāṇi, satthapāṇi, vajirapāṇi, khaggahattho, satthahattho, dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo, dānādhimuttiko, buddhabhattiko, saddhammagāravo iccādi.

भिन्नाधिकरण बहुव्रीहि समास जसे – ‘एकरत्तिं वासो अस्साति एकरत्तिवासो’ (ज्याचा एका रात्रीचा मुक्काम आहे तो ‘एकर रात्रीचा मुक्काम असलेला’), ‘समानेन जनेन सद्धिं वासो अस्साति समानवासो पुरिसो’ (समान लोकांसोबत ज्याचा वास/मुक्काम आहे तो ‘समानवास’ माणूस). ‘उभतो ब्यञ्जनमस्स अत्थीति उभतोब्यञ्जनको’ (ज्याला दोन्ही लिंगे आहेत तो ‘उभतोव्यंजनक’), ‘छत्तं पाणिम्हि अस्साति छत्तपाणि पुरिसो’ (ज्याच्या हातात छत्री आहे तो ‘छत्रपाणी’ माणूस). याचप्रमाणे ‘दण्डपाणि’ (हातात दंड असलेला), ‘सत्थपाणि’ (हातात शस्त्र असलेला), ‘वजिरपाणि’ (हातात वज्र असलेला), ‘खग्गहत्थो’ (हातात तलवार असलेला), ‘सत्थहत्थो’ (हातात शस्त्र असलेला), ‘दाने अज्झासयो अस्साति दानज्झासयो’ (दानात ज्याचा आशय/कल आहे तो ‘दानाभिप्राय असलेला’), ‘दानाधिमुत्तिको’ (दानामध्ये अधिमुक्त/समर्पित असलेला), ‘बुद्धभत्तिको’ (बुद्धाचा भक्त असलेला), ‘सद्धम्मगारवो’ (सद्धर्माचा आदर करणारा) इत्यादी.

Tipado yathā – parakkamenādhigatā sampadā yehi te bhavanti parakkamādhigatasampadā mahāpurisā. Evaṃ dhammādhigatabhogā, oṇīto pattato pāṇi yena soyaṃ oṇītapattapāṇi, sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo, mattā bahavo mātaṅgā asminti mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ iccādi.

त्रिपद (तीन पदांचा बहुव्रीहि) जसे – पराक्रमाने प्राप्त केली आहे संपत्ती ज्यांनी, ते 'पराक्रमाधिगतसंपदा' महापुरुष होतात. याचप्रमाणे 'धम्माधिगतभोगा' (धम्माने भोग प्राप्त केलेले), ज्याने पात्रातून हात काढून घेतला आहे तो 'ओणीतपत्तपाणि', सिंहाच्या पूर्वार्धासारखे (पुढच्या भागासारखे) ज्याचे शरीर आहे तो 'सीहपुब्बड्ढकायो', मत्त झालेले अनेक हत्ती ज्या जंगलात आहेत ते 'मत्तबहुमातंगं' वन इत्यादी.

Nanipātapubbapado yathā – natthi etassa samoti asamo bhagavā. Idha ‘‘attaṃ nassa tappurise’’ti sutte ‘‘attaṃ nassā’’ti yogavibhāgena nassa attaṃ. Evaṃ appaṭipuggalo, aputtako, ahetuko, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā kappaccayo, natthi saṃvāso etesanti asaṃvāsā, na vijjate vuṭṭhi etthāti avuṭṭhiko janapado, abhikkhuko vihāro, natthi etassa uttaroti anuttaro, ‘‘sare ana’’ti ana, tappurisaggahaṇamupalakkhaṇaṃ, athavā ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā nassa ana. Evaṃ natthi anto assāti anantaṃ, na vijjanti āsavā etesanti anāsavā iccādi.

न-निपात पूर्वपद जसे – ज्यांच्या समान कोणी नाही ते 'असमो' भगवान होत. येथे 'अत्तं नस्स तत्पुरिसे' या सूत्रात 'अत्तं नस्स' या योगविभागाने 'न' चा 'अत्त' होतो. याचप्रमाणे 'अप्पटिपूग्गलो', 'अपुत्तको', 'अहेतुको', 'क्वचि समासंत' इत्यादी सूत्राने 'क' प्रत्यय होतो; ज्यांचा सहवास नाही ते 'असंवासा', जेथे पाऊस पडत नाही तो 'अवुट्ठिको' जनपद, भिक्खू नसलेला 'अभिक्खुको' विहार, ज्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही तो 'अनुत्तरो', 'सरे अन' या सूत्राने 'अन' होतो, तत्पुरुष ग्रहण हे उपलक्षण आहे, अथवा 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'न' चा 'अन' होतो. याचप्रमाणे ज्याला अंत नाही ते 'अनंतं', ज्यांच्यामध्ये आसव विद्यमान नाहीत ते 'अनासवा' इत्यादी.

Paṭhamāyatthe sahapubbapado yathā – saha hetunā yo vattateti sahetuko, sahetu vā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā [Pg.206] sahasaddassa sādeso, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā kappaccayo ca, saha pītiyā ime vattantīti sappītikā. Evaṃ saha paccayehi vattantīti sappaccayā, sakileso, saupādāno, saparivāro, saha mūlena uddhato samūluddhato rukkho.

प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात सह-पूर्वपद जसे – हेतूच्या सहित जे वर्तते ते 'सहेतुको' किंवा 'सहेतु', 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'सह' शब्दाचा 'स' असा आदेश होतो आणि 'क्वचि समासंत' इत्यादी सूत्राने 'क' प्रत्यय होतो; प्रीतीच्या सहित जे वर्ततात ते 'सप्पीतिका'. याचप्रमाणे प्रत्ययांच्या सहित जे वर्ततात ते 'सप्पच्चया', 'सकिलेसो', 'सउपादानो', 'saparivāro' (सपरिवारो), मुळासकट उपटून टाकलेला वृक्ष म्हणजे 'समूलुद्धतो' वृक्ष.

Upamānapubbapado paṭhamāyatthe tāva – upamānopameyyabhāvappasiddhatthaṃ ivasaddappayogo, kāyabyāmānaṃ samappamāṇatāya nigrodho iva parimaṇḍalo yo rājakumāro soyaṃnigrodhaparimaṇḍalo rājakumāro. ‘‘Vuttatthānamappayogo’’ti ivasaddassa appayogo, saṅkho viya paṇḍaro ayanti saṅkhapaṇḍaro, kāko viya sūro ayanti kākasūro, cakkhu iva bhūto ayaṃ paramatthadassanatoti cakkhubhūto bhagavā. Evaṃ atthabhūto. Dhammabhūto, brahmabhūto, andho viya bhūto ayanti andhabhūto bālo. Muñjapabbajamiva bhūtā ayanti muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi. Tantākulakamiva jātā ayanti tantākulakajātā.

प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात उपमानपूर्वपद प्रथम पाहू – उपमान-उपमेय भाव सिद्ध करण्यासाठी 'इव' (सारखा) शब्दाचा प्रयोग केला जातो; शरीराचा विस्तार आणि उंची समान असल्यामुळे वडाच्या झाडासारखा गोल (प्रमाणबद्ध) जो राजकुमार आहे, तो 'निग्रोधपरिमंडलो' राजकुमार होय. 'वृत्तार्थानामप्रयोगः' या नियमाने 'इव' शब्दाचा लोप होतो; शंखासारखा पांढरा जो हा तो 'संखपंडरो', कावळ्यासारखा शूर जो हा तो 'काकसूरो', परमार्थ दर्शनामुळे जे डोळ्यासारखे बनले आहेत ते 'चक्खुभूतो' भगवान होत. याचप्रमाणे 'अत्थभूतो', 'धम्मभूतो', 'ब्रह्मभूतो', अंधळ्यासारखा झालेला जो हा तो 'अंधभूतो' बाल (मूर्ख), मुंज आणि पब्बज गवतासारखी गुंतागुंतीची झालेली जी ती 'मुंजपब्बजभूता' कुदृष्टी, कोळ्याच्या जाळ्यासारखी गुंतागुंतीची झालेली जी ती 'तंताकुलकजाता'.

Chaṭṭhiyatthe – suvaṇṇavaṇṇo viya vaṇṇo yassa soyaṃ suvaṇṇavaṇṇo bhagavā. Uttarapadalopo, nāgassa viya assa gatīti nāgagati. Evaṃ sīhagati, nāgavikkamo, sīhavikkamo, sīhahanu, eṇissa viya assa jaṅghāti eṇijaṅgho, sīhassa pubbaddhaṃ viya assa kāyoti sīhapubbaddhakāyo, brahmuno viya aṭṭhaṅgasamannāgato saro assāti brahmassaro.

षष्ठी विभक्तीच्या अर्थात – सोन्याच्या रंगासारखा ज्यांचा वर्ण आहे ते 'सुवण्णवण्णो' भगवान होत. येथे उत्तरपदाचा लोप होतो; हत्तीसारखी ज्याची चाल आहे तो 'नागगती'. याचप्रमाणे 'सीहगती', 'नागविक्कमो', 'सीहविक्कमो', 'सीहहनु', हरिणीसारखी ज्याची जंघा आहे तो 'एणिजंघो', सिंहाच्या पूर्वार्धासारखे ज्याचे शरीर आहे तो 'सीहपुब्बड्ढकायो', ब्रह्मदेवासारखा अष्टांगयुक्त ज्यांचा स्वर आहे ते 'ब्रह्मस्सरो' होत.

Vāsaddatthe [Pg.207] saṅkhyobhayapado yathā – dve vā tayo vā pattā dvattipattā, ‘‘dvekaṭṭhānamākāro vā’’ti dvisaddantassa āttaṃ, rassattaṃ, dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā chappañcavācā. Evaṃ sattaṭṭhamāsā, ekayojanadviyojanāni.

'वा' (किंवा) शब्दाच्या अर्थात दोन्ही पदे संख्यावाचक असणारा जसे – दोन किंवा तीन पात्रे म्हणजे 'द्वत्तिपत्ता', 'द्वेकट्ठानामाकारो वा' या सूत्राने 'द्वि' शब्दाच्या अंताला 'आ' होतो आणि नंतर र्‍हस्व होतो; दोन दिवस किंवा तीन दिवस म्हणजे 'द्वीहतीहं', सहा किंवा पाच शब्द म्हणजे 'छप्पंचवाचा'. याचप्रमाणे 'सत्तट्ठमासा' (सात-आठ महिने), 'एकयोजनद्वियोजनानि' (एक-दोन योजने).

Disantarāḷattho yathā – pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarāḷaṃ sāyaṃ pubbadakkhiṇā vidisā. Ettha tulyādhikaraṇapadaparattābhāvā na pumbhāvātideso, ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā disantarāḷatthe pubbapadassa rassattaṃ. Evaṃ pubbuttarā, aparadakkhiṇā, pacchimuttarā. Yadā pana dakkhiṇā ca sā pubbā cāti kammadhārayasamāso hoti, tadā pumbhāvātideso uttarapadatthappadhānattā, sabbanāmikavidhānampi niccaṃ bhavatiyeva, yathā – dakkhiṇapubbassā, dakkhiṇapubbassamiti.

दिशांच्या मधील अंतराळ (मध्यभाग) या अर्थात जसे – पूर्व आणि दक्षिण दिशेच्या मधील जे अंतराळ आहे, ती 'पुब्बदक्खिणा' विदिशा होय. येथे समानाधिकरण पद नंतर नसल्यामुळे पुल्लिंगी भावाचा अतिदेश होत नाही, 'क्वचादिमज्झुत्तराणं' इत्यादी सूत्राने दिशांच्या अंतराळ अर्थात पूर्वपदाचा र्‍हस्व होतो. याचप्रमाणे 'पुब्बुत्तरा', 'अपरदक्खिणा', 'पच्छिमुत्तरा'. पण जेव्हा 'दक्षिण आणि ती पूर्व' असा कर्मधारय समास होतो, तेव्हा उत्तरपदाचा अर्थ प्रधान असल्यामुळे पुल्लिंगी भावाचा अतिदेश होतो, आणि सर्वनामाचे विधानही नित्य होतेच, जसे – 'दक्खिणपुब्बस्सा', 'दक्खिणपुब्बस्सं' असे.

Byatihāralakkhaṇo yathā – kesesu ca kesesu ca gahetvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti daṇḍādaṇḍi, ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā majjhedīgho, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā antassikāro.

व्यतिहार (परस्पर क्रिया) लक्षण असणारा जसे – केसाला केस पकडून जे युद्ध चालते ते 'केसाकेसि', काठीने काठीवर प्रहार करून जे युद्ध चालते ते 'दंडादंडि', 'क्वचादिमज्झुत्तराणं' इत्यादी सूत्राने मध्ये दीर्घ होतो आणि 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने अंताला 'इ' कार होतो.

Paṭhamāvibhatyatthabahubbīhi.

प्रथमा विभक्तीच्या अर्थातील बहुव्रीहि समास.

Bahubbīhisamāso niṭṭhito.

बहुव्रीहि समास समाप्त झाला.

Dvandasamāsa

द्वंद्व समास.

Atha dvandasamāso vuccate.

आता द्वंद्व समास सांगितला जात आहे.

So ca duvidho itarītarayoga samāhāratthabhedena.

आणि तो इतरेतरयोग आणि समाहार अर्थाच्या भेदाने दोन प्रकारचा आहे.

Tattha [Pg.208] itarītarayoge tāva – ‘‘sāriputtamoggallāna’’itīdha ubhayatthāpi paṭhamekavacanaṃ, samuccayajotanatthaṃ casaddappayogo ca.

त्यामध्ये प्रथम इतरेतरयोगात – 'सारिपुत्तमोग्गल्लान' येथे दोन्ही ठिकाणी प्रथमा एकवचन आहे, आणि समुच्चय दर्शवण्यासाठी 'च' शब्दाचा प्रयोग केला आहे.

‘‘Sāriputto ca moggallāno cā’’ti viggahe –

'सारिपुत्तो च मोग्गल्लानो च' अशा विग्रहात –

357. Nāmānaṃ samuccayo dvando.

३५७. नामांचा समुच्चय म्हणजे द्वंद्व होय.

Nānānāmānameva ekavibhattikānaṃ yuttatthānaṃ yo samuccayo, so vibhāsā samāso bhavati, dvandasañño ca.

वेगवेगळ्या नामांचाच, जे एकाच विभक्तीत आहेत आणि परस्पर संबंधयुक्त अर्थाचे आहेत, जो समुच्चय होतो, तो विकल्प करून समास होतो आणि त्याला 'द्वंद्व' संज्ञा प्राप्त होते.

Ettha ca samuccayo nāma sampiṇḍanaṃ, so pana atthavasena kevalasamuccayo anvācayo itarītarayogo samāhāro cāti catubbidho.

आणि येथे समुच्चय म्हणजे एकत्रीकरण होय, तो अर्थाच्या दृष्टीने केवळ समुच्चय, अन्वाचय, इतरेतरयोग आणि समाहार असा चार प्रकारचा आहे.

Tattha kevalasamuccaye, anvācaye ca samāso na bhavati, kriyāsāpekkhatāya nāmānaṃ aññamaññaṃ ayuttatthabhāvato, yathā – cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi, dānañca dehi, sīlañca rakkhāhi. Itarītarayoge, samāhāre ca samāso bhavati, tattha nāmānaṃ aññamaññaṃ yuttatthabhāvato.

त्यामध्ये केवळ समुच्चय आणि अन्वाचय यात समास होत नाही, कारण क्रियापदाच्या अपेक्षेमुळे नामांचा परस्परांशी संबंधयुक्त अर्थ नसतो, जसे – 'चीवरं पिंडपातंच पच्चयं सयनासनं अदासि' (चीवर आणि पिंडपात, तसेच शयनासन हा प्रत्यय दिला), 'दानंच देहि, सीलंच रक्खाहि' (दानही दे आणि शीलही राख). इतरेतरयोग आणि समाहार यात समास होतो, कारण तेथे नामांचा परस्परांशी संबंधयुक्त अर्थ असतो.

Dve dve padāni dvandā, dvandaṭṭhā vā dvandā, dvandasadisattā ayaṃ samāsopi anvatthasaññāya dvandoti vuccati, ubhayapadatthappadhāno hi dvando.

दोन-दोन पदे म्हणजे द्वंद्व, किंवा द्वंद्व (जोडी) मध्ये राहणारे म्हणजे द्वंद्व; द्वंद्वासारखा असल्यामुळे या समासालाही सार्थ संज्ञेने 'द्वंद्व' असे म्हटले जाते, कारण द्वंद्व समासात दोन्ही पदांचा अर्थ प्रधान असतो.

Nanu ca ubhayapadatthappadhānatte sati dvande kathamekatthībhāvo siyāti? Vuccate – sadisādiatthepi saddappavattisambhavenadvinnaṃ padānaṃ ekakkhaṇeyeva atthadvayadīpakattā na virodho, tañca dvandavisayameva, tesamatthadvayadīpakattā. Yathā hi bhūsaddo anubhavaabhibhavādike atthe anvabhiādiupasaggasahitova dīpeti, na kevalo, evaṃ ‘‘gavassaka’’ntiādīsu [Pg.209] gavādīnaṃ assādisaddantarasahitānameva atthadvayadīpanaṃ, na kevalānanti tañca dvandavisayameva, na sabbatthāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dvinnampi yathāvuttasamuccayadīpakattā atthi dvandepekatthitāti na koci virodho, tato samāsasaññāvibhattilopādi vuttanayameva, samāseneva catthassa vuttattā ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti casaddassa appayogo.

पण जर द्वंद्व समासात दोन्ही पदांच्या अर्थाची प्रधानता असते, तर मग 'एकार्थीभाव' (एक अर्थ होणे) कसा शक्य होईल? उत्तर दिले जाते – सदृश इत्यादी अर्थांमध्येही शब्दाच्या प्रवृत्तीच्या संभवामुळे, दोन्ही पदांद्वारे एकाच क्षणी दोन अर्थांचे प्रकाशन होत असल्याने यात काही विरोध नाही. आणि हे केवळ द्वंद्व समासाच्या बाबतीतच घडते, कारण ते दोन अर्थ प्रकाशित करतात. जसे की, 'भू' हा शब्द 'अनुभव', 'अभिभव' इत्यादी अर्थांना 'अनु', 'अभि' इत्यादी उपसर्गांसहच प्रकाशित करतो, एकटा नाही; त्याचप्रमाणे 'गवस्सं' (गाय आणि घोडा) इत्यादींमध्ये 'गो' (गाय) इत्यादी शब्दांचे 'अस्स' (घोडा) इत्यादी इतर शब्दांच्या सहयोगानेच दोन अर्थांचे प्रकाशन होते, स्वतंत्रपणे नाही. आणि हे केवळ द्वंद्व समासाच्याच विषयात होते, सर्वत्र नाही, असे जाणावे. अथवा, दोन्ही पदांद्वारे पूर्वोक्त समुच्चयाचे प्रकाशन होत असल्यामुळे द्वंद्व समासातही एकार्थीभाव असतो, यात कोणताही विरोध नाही. त्यानंतर समास-संज्ञा, विभक्तीचा लोप इत्यादी प्रक्रिया पूर्वोक्त नियमांनुसारच होतात. समासाद्वारेच 'च' (आणि) चा अर्थ व्यक्त होत असल्यामुळे 'वृत्तार्थानामप्रयोगः' (ज्या अर्थाची अभिव्यक्ती झाली आहे, त्याचा पुन्हा प्रयोग करू नये) या नियमाने 'च' या शब्दाचा प्रयोग केला जात नाही.

Idha dvande accitataraṃ pubbaṃ nipatati, parasseva liṅgañca. Itarītarayogassa avayavappadhānattā sabbattha bahuvacanameva.

येथे द्वंद्व समासात जे अधिक पूजनीय (अच्चिततरं) असते, ते पूर्वपदी येते (त्याचा पूर्वनिपात होतो), आणि लिंग उत्तरपदाप्रमाणेच (परस्यैव) असते. इतरेतर योगात अवयवांची (प्रत्येक पदाची) प्रधानता असल्यामुळे सर्वत्र बहुवचनच वापरले जाते.

Sāriputtamoggallānā, sāriputtamoggallāne, sāriputtamoggallānehi iccādi, samaṇo ca brāhmaṇo ca samaṇabrāhmaṇā. Evaṃ brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā, mātā ca pitā ca mātāpitaro, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā dvande mātuādipubbapadukārassa ākāro. Evaṃ pitāputtā.

उदा. सारिपुत्तमोग्गल्लाना (सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान), सारिपुत्तमोग्गल्लाने, सारिपुत्तमोग्गल्लानेहि इत्यादी. समणो च ब्राह्मणो च = समणब्राह्मणा (श्रमण आणि ब्राह्मण). याचप्रमाणे ब्राह्मणगहपतिका (ब्राह्मण आणि गृहपती), खत्तियब्राह्मणा (क्षत्रिय आणि ब्राह्मण), देवमनुस्सा (देव आणि मनुष्य), चंदिमसूरियां (चंद्र आणि सूर्य). माता च पिता च = मातापितरो (माता आणि पिता); 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने द्वंद्व समासात 'मातु' इत्यादी पूर्वपदाच्या उकाराचा आकार (आ) होतो. याचप्रमाणे पितापुत्ता (पिता आणि पुत्र).

‘‘Jāyā ca pati cāti jāyāpati’’itīdha –

जसे 'जाया च पति चाति = जायापति' (पत्नी आणि पती) येथे –

‘‘Kvacī’’ti vattate.

'क्वचि' (कधीकधी) हा अधिकार अनुवृत्त होतो.

358. Jāyāya tudaṃ jāni patimhi.

३५८. पती शब्द नंतर असताना 'जाया' शब्दाच्या जागी 'तुदं' आणि 'जानि' हे आदेश होतात.

Jāyāsaddassa tudaṃ jāniiccete ādesā honti patisadde pare kvaci. Tudaṃpati, jānipati, jayampatikā. Ettha niggahītāgamo, ‘‘kvacā’’dinā rassattañca.

'पति' शब्द नंतर असताना 'जाया' शब्दाच्या जागी 'तुदं' आणि 'जानि' हे आदेश कधीकधी होतात. उदा. तुदंपति, जानिपति, जयम्पतिका. येथे निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) आगम होतो आणि 'क्वचि' इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व होते.

Kvaci appasaraṃ pubbaṃ nipatati, yathā – cando ca sūriyo ca candasūriyā, nigamā ca janapadā ca nigamajanapadā, surā ca asurā [Pg.210] ca garuḷā ca manujā ca bhujagā ca gandhabbā ca surāsuragaruḷamanujabhujagagandhabbā.

कधीकधी कमी स्वर असलेले पद पूर्वपदी येते (त्याचा पूर्वनिपात होतो), जसे – चन्दो च सूरियो च = चन्दसूरियां (चंद्र आणि सूर्य), निगमा च जनपदा च = निगमजनपदा (नगर आणि जनपद), सुरा च असुरा च गरुळा च मनुजा च भुजगा च गन्धब्बा च = सुरासुरगरुळमनुजभुजगगन्धब्बा (सूर, असुर, गरुड, मनुष्य, सर्प आणि गंधर्व).

Kvaci ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ pubbanipāto, yathā – aggi ca dhūmo ca aggidhūmā. Evaṃ gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā, dhātavo ca liṅgāni ca dhātuliṅgāni.

कधीकधी 'इ' आणि 'उ' वर्णाने अंत होणारी पदे पूर्वपदी येतात, जसे – अग्गि च धूमो च = अग्गिधूमा (अग्नी आणि धूर). याचप्रमाणे गतिबुद्धिभुजपठहरकरसया, धातवो च लिंगानि च = धातुळिंगानि (धातू आणि प्रातिपदिके).

Kvaci sarādiakārantānaṃ pubbanipāto, yathā – attho ca dhammo ca atthadhammā. Evaṃ atthasaddā, saddatthā vā.

कधीकधी स्वराने सुरू होणारी आणि 'अ' कारान्त असणारी पदे पूर्वपदी येतात, जसे – अत्थो च धम्मो च = अत्थधम्मा (अर्थ आणि धम्म). याचप्रमाणे अत्थसद्दा किंवा सद्दत्था.

Samāhāre pana – ‘‘cakkhu ca sotañcā’’ti atthe ‘‘nāmānaṃ samuccayo dvando’’ti dvandasamāsaṃ katvā vibhattilopādimhi kate –

परंतु समाहार द्वंद्व समासात – 'चक्खु च सोतञ्च' (डोळा आणि कान) या अर्थी 'नामानं समुच्चयो द्वन्दो' या सूत्राने द्वंद्व समास करून, विभक्तीचा लोप इत्यादी झाल्यावर –

‘‘Napuṃsakaliṅgaṃ, ekattañcā’’ti vattate.

'नपुंसकलिंगं, एकत्तञ्च' (नपुंसकलिंग आणि एकवचन होते) हा अधिकार अनुवृत्त होतो.

359. Tathā dvande pāṇi tūriya yogga senaṅga khuddajantuka vividha viruddha visabhāgatthādīnañca.

३५९. तसेच द्वंद्व समासात पाणि (शरीराचे अवयव), तूरिय (वाद्ये), योग्ग (वाहने/जोडलेली साधना), सेनाङ्ग (सेनेचे अवयव), खुद्दजन्तुक (लहान जीव), विविध विरुद्ध (परस्पर विरोधी) आणि विसभागत्थ (भिन्न स्वभाव असलेले अर्थ) इत्यादींचा समाहार होतो.

Yathā digusamāse, tathā samāhāradvandasamāsepi pāṇi tūriya yogga senaṅgatthānaṃ, khuddajantukavividha viruddhavisabhāgatthaiccevamādīnañca ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca.

जसे द्विगु समासात होते, तसेच समाहार द्वंद्व समासातही पाणि, तूरिय, योग्ग, सेनाङ्ग यांचे अवयव, आणि खुद्दजन्तुक, विविध विरुद्ध, विसभागत्थ इत्यादी अर्थांच्या बाबतीत एकवचन आणि नपुंसकलिंग होते.

Pāṇino ca tūriyāni ca yoggāni ca senā cāti pāṇitūriya yoggasenā, tāsamaṅgāni pāṇitūriyayoggasenaṅgāni, dvandato parattā aṅgasaddo paccekamabhisambajjhate. Khuddā ca te jantukā ceti khuddajantukā, vividhenākārena viruddhā vividhaviruddhā, niccavirodhino. Samāno bhāgo yesaṃ te sabhāgā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā samānassa saādeso, vividhā ca te lakkhaṇato sabhāgā ca kiccatoti visabhāgā. Pāṇitūriyayoggasenaṅgāni ca khuddajantukā ca vividhaviruddhā ca visabhāgā cāti dvando, idha bahuttā pubbanipātassa aniyamo, te atthā yesaṃ [Pg.211] te pāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthā, te ādayo yesaṃ te tadādayo.

पाणि (हात-पाय), तूरिय (वाद्ये), योग्ग (वाहने) आणि सेना (लष्कर) म्हणजे पाणि-तूरिय-योग्ग-सेना; त्यांचे अवयव म्हणजे पाणि-तूरिय-योग्ग-सेनाङ्ग. द्वंद्व समासानंतर आलेला 'अङ्ग' हा शब्द प्रत्येकाशी जोडला जातो (उदा. पाणि-अङ्ग, तूरिय-अङ्ग इत्यादी). जे लहान जीव आहेत ते 'खुद्दजन्तुक' (क्षुद्रजंतू). विविध प्रकारे जे परस्पर विरोधी आहेत ते 'विविधविरुद्ध' (नित्य वैरी). ज्यांचा भाग समान आहे ते 'सभाग'; 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने 'समान' शब्दाच्या जागी 'स' हा आदेश होतो. जे लक्षणानुसार विविध आहेत आणि कार्यानुसार सभाग आहेत ते 'विसभाग' (भिन्न जातीय). पाणि-तूरिय-योग्ग-सेनाङ्ग, खुद्दजन्तुक, विविधविरुद्ध आणि विसभाग यांचा द्वंद्व समास होतो. येथे अनेक पदे असल्यामुळे पूर्वनिपाताचा (कोणते पद आधी यावे याचा) नियम नाही. हे अर्थ ज्यांचे आहेत ते 'पाणितूरिययोग्गसेनाङ्गखुद्दजन्तुकविविधविरुद्धविसभागत्थ' आणि ते ज्यांच्या सुरुवातीला आहेत ते 'तदादी' (इत्यादी).

Ādiggahaṇena aññoññaliṅgavisesita saṅkhyāparimāṇattha pacanacaṇḍālattha disatthādīnañca dvande ekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca, iti pāṇyaṅgatthabhāvato cakkhusotasaddānaṃ iminā ekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca katvā samāsattā nāmabyapadese kate syādyuppatti amādesādi.

'आदि' (इत्यादी) या शब्दाच्या ग्रहणाने – परस्पर लिंगांनी विशेषित असलेले शब्द, संख्या आणि परिमाणवाचक अर्थ, शिजवणे (पचन) व चांडाल अर्थ, दिशावाचक अर्थ इत्यादींच्या द्वंद्व समासातही एकवचन आणि नपुंसकलिंग होते. अशा प्रकारे, शरीराचे अवयव (पाण्यङ्ग) या अर्थाचे असल्याने 'चक्खु' (डोळा) आणि 'सोत' (कान) या शब्दांचे या सूत्राने एकवचन व नपुंसकलिंग करून, समासाला प्रातिपदिक संज्ञा मिळाल्यावर 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती आणि 'अं' आदेश इत्यादी कार्ये होतात.

Cakkhusotaṃ, he cakkhusota, cakkhusotaṃ, cakkhusotena. Evaṃ sabbatthekavacanameva. Mukhañca nāsikā ca mukhanāsikaṃ, ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti antassa rassattaṃ, hanu ca gīvā ca hanugīvaṃ. Evaṃ kaṇṇanāsaṃ, pāṇipādaṃ, chavimaṃsalohitaṃ. Hatthapādā maṃsalohitānītiādīnaṃ pana itarītarayogena siddhaṃ. Evaṃ pāṇyaṅgatthe.

उदा. चक्खुसोतं (डोळा आणि कान), हे चक्खुसोत, चक्खुसोतं, चक्खुसोतेन. अशा प्रकारे सर्व विभक्तींमध्ये एकवचनच होते. मुखञ्च नासिका च = मुखनासिकं (तोंड आणि नाक); 'सरो रस्सो नपुंसके' या सूत्राने अन्त्य स्वराचे र्‍हस्वत्व होते. हनु च गीवा च = हनुगीवं (हनुवटी आणि मान). याचप्रमाणे कण्णनासं (कान आणि नाक), पाणिपादं (हात आणि पाय), छविमंसलोहितं (त्वचा, मांस आणि रक्त). परंतु 'हत्थपादा', 'मंसलोहितानि' इत्यादी रूपे इतरेतर द्वंद्व समासाने सिद्ध होतात. हे शरीराच्या अवयवांच्या (पाण्यङ्ग) अर्थाच्या बाबतीत झाले.

Tūriyaṅgatthe gītañca vāditañca gītavāditaṃ, sammañca tāḷañca sammatāḷaṃ, sammanti kaṃsatāḷaṃ. Tāḷanti hatthatāḷaṃ. Saṅkhe ca paṇavo ca ḍiṇḍimo ca, saṅkhā ca paṇavā ca ḍaṃṇḍimā cāti vā saṅkhapaṇavaḍiṇḍimaṃ, paṇavādayo dvepi bheriviseso.

वाद्यांच्या अवयवांच्या (तूरियङ्ग) अर्थी – गीतञ्च वादितञ्च = गीतवादितं (गायन आणि वादन), सम्मञ्च ताळञ्च = सम्मताळं. 'सम्म' म्हणजे कांस्यताल (काशाची टाळ) आणि 'ताळ' म्हणजे हस्तताल (टाळी). सङ्खो च पणवो च डिण्डिमो च किंवा सङ्खा च पणवा च डिण्डिमा च = सङ्खपणवडिण्डिमं (शंख, पणव आणि डिंडिम); पणव इत्यादी दोन्ही हे भेरीचे (नगाऱ्याचे) प्रकार आहेत.

Yoggaṅgatthe yathā – phālo ca pācanañca phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ.

वाहने किंवा जोडण्याच्या साधनांच्या (योग्गङ्ग) अर्थी जसे – फालो च पाचनञ्च = फालपाचनं (नांगराचा फाळ आणि चाबूक), युगञ्च नङ्गलञ्च = युगनङ्गलं (जू आणि नांगर).

Senaṅgatthe hatthino ca assā ca hatthiassaṃ, rathā ca pattikā ca rathapattikaṃ, asi ca cammañca asicammaṃ, cammanti saravāraṇaphalakaṃ. Dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ, kalāpoti tūṇīraṃ.

सेनेच्या अवयवांच्या (सेनाङ्ग) अर्थी – हत्थिनो च अस्सा च = हत्थिअस्सं (हत्ती आणि घोडे), रथा च पत्तिका च = रथपत्तिकं (रथ आणि पायदळ), असि च चम्मञ्च = असिचम्मं; 'चम्म' म्हणजे बाणांना रोखणारी ढाल. धनु च कलापो च = धनुकलापं; 'कलाप' म्हणजे भाता (बाण ठेवण्याचा भाता).

Khuddajantukatthe ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ. Evaṃ kunthakipillikaṃ, kīṭapaṭaṅgaṃ, kīṭasarīsapaṃ. Tattha kunthā sukhumakipillikā, kīṭā kapālapiṭṭhikapāṇā.

क्षुद्रजंतूंच्या (खुद्दजन्तुक) अर्थी – डंसा च मकसा च = डंसमकसं (डास आणि माश्या/मच्छर). याचप्रमाणे कुन्थकिपिल्लिकं (उवा आणि मुंग्या), कीटपटङ्गं (किडे आणि पतंग), कीट्सरीसपं (किडे आणि सरपटणारे प्राणी). तेथे 'कुन्था' म्हणजे अतिशय लहान मुंग्या आणि 'कीटा' म्हणजे पाठीवर कडक कवच असणारे कीटक.

Vividhaviruddhatthe [Pg.212] ahi ca nakulo ca, ahī ca nakulā cāti vā ahinakulaṃ. Evaṃ biḷāramūsikaṃ, antassa rassattaṃ, kākolūkaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, garuḷasappaṃ.

विविध (परस्पर) विरोधी अर्थी – अहि च नकुलो च किंवा अही च नकुला च = अहिनकुलं (साप आणि मुंगूस). याचप्रमाणे बिळारमूसिकं (मांजर आणि उंदीर) – येथे अन्त्य स्वराचे र्‍हस्वत्व होते, काकोलूकं (कावळा आणि घुबड), सप्पमण्डूकं (साप आणि बेडूक), गरुळसप्पं (गरुड आणि साप).

Visabhāgatthe sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ. Evaṃ nāmarūpaṃ, hirottappaṃ. Satisampajaññaṃ, lobhamohaṃ, dosamohaṃ, ahirikānottappaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccamiccādi. ‘‘Aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’’ti ettha ‘‘aṃmo’’ti niddesadassanato katthaci napuṃsakaliṅgattaṃ na hotīti daṭṭhabbaṃ, tena ādhipaccaparivāro chandapārisuddhi paṭisandhippavattiyantiādi sijjhati.

विसभागाच्या (भिन्न स्वरूपाच्या) अर्थामध्ये 'शील आणि प्रज्ञा' म्हणजे 'शीलप्रज्ञा' (sīlapaññāṇaṃ), 'शमथ आणि विपश्यना' म्हणजे 'शमथविपश्यना' (samathavipassanaṃ). याचप्रमाणे 'नामरूप' (nāmarūpaṃ), 'ह्री-ओत्तप्प' (hirottappaṃ), 'सतिसंपजन्य' (satisampajaññaṃ), 'लोभमोह' (lobhamohaṃ), 'द्वेषमोह' (dosamohaṃ), 'अह्रीक-अनोत्तप्प' (ahirikānottappaṃ), 'स्त्यान-मिद्ध' (thinamiddhaṃ), 'औद्धत्य-कौकृत्य' (uddhaccakukkuccaṃ) इत्यादी. 'अंमो निग्गहीतं झलपेही' येथे 'अंमो' अशा निर्देशामुळे काही ठिकाणी नपुंसकलिंगत्व होत नाही असे समजावे, ज्यायोगे 'आधिपत्यपरिवार' (ādhipaccaparivāro), 'छंदपारिशुद्धी' (chandapārisuddhi), 'प्रतिसंधीप्रवृत्ती' (paṭisandhippavatti) इत्यादी सिद्ध होतात.

Aññoññaliṅgavisesitānaṃ dvande dāsī ca dāso ca dāsidāsaṃ, ‘‘kvacādī’’tiādinā majjhe rassattaṃ. Evaṃ itthipumaṃ, pattacīvaraṃ, sākhāpalāsamiccādi.

परस्परांच्या लिंगांनी वैशिष्ट्यपूर्ण असलेल्या शब्दांच्या द्वंद्व समासात 'दासी आणि दास' म्हणजे 'दासीदास' (dāsidāsaṃ) होते, 'क्वचादी' इत्यादी सूत्राने मध्ये र्‍हस्वत्व होते. याचप्रमाणे 'स्त्रीपुरुष' (itthipumaṃ), 'पात्रचीवर' (pattacīvaraṃ), 'शाखापलाश' (sākhāpalāsaṃ) इत्यादी सिद्ध होतात.

Saṅkhyāparimāṇatthānaṃ dvande ekakañca dukañca ekakadukaṃ, saṅkhyādvande appasaṅkhyā pubbaṃ nipatati. Evaṃ dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ.

संख्या आणि परिमाणाच्या अर्थातील द्वंद्व समासात 'एकक आणि द्विक' म्हणजे 'एककद्विक' (ekakadukaṃ) होते. संख्यांच्या द्वंद्व समासात लहान संख्या पूर्वपदी (आधी) येते. याचप्रमाणे 'द्विकत्रिक' (dukatikaṃ), 'त्रिकचतुष्क' (tikacatukkaṃ), 'चतुष्कपंचक' (catukkapañcakaṃ), 'दीर्घ आणि मध्यम' म्हणजे 'दीर्घमध्यम' (dīghamajjhimaṃ) सिद्ध होतात.

Pacanacaṇḍālatthānaṃ dvande orabbhikā ca sūkarikā ca orabbhikasūkarikaṃ. Evaṃ sākuṇikamāgavikaṃ, sapāko ca caṇḍālo ca sapākacaṇḍālaṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ, venarathakāraṃ. Tattha venā tacchakā, rathakārā cammakārā.

स्वयंपाक (किंवा व्यवसाय) आणि चांडाळ इत्यादींच्या अर्थातील द्वंद्व समासात 'मेंढपाळ आणि डुक्कर पाळणारे' म्हणजे 'औरब्भिकसूकरिक' (orabbhikasūkarikaṃ) होते. याचप्रमाणे 'शाकुणिकमागविक' (sākuṇikamāgavikaṃ), 'श्वपाक आणि चांडाळ' म्हणजे 'श्वपाकचांडाळ' (sapākacaṇḍālaṃ), 'पुक्कस आणि शवदाहक' (pukkusachavaḍāhakaṃ), 'वेण आणि रथकार' (venarathakāraṃ) सिद्ध होतात. तेथे 'वेण' म्हणजे सुतार (तच्छक) आणि 'रथकार' म्हणजे चर्मकार (चम्मकार) होत.

Disatthānaṃ dvande pubbā ca aparā cāti atthe dvandasamāsaṃ, vibhattilopañca katvā idhādiggahaṇena ekatte, napuṃsakaliṅgatte ca kate ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti rassattaṃ, pubbāparaṃ[Pg.213], he pubbāpara, pubbāparaṃ, pubbāparena, pubbāparassa iccādi. Evaṃ puratthimapacchimaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, adharuttaraṃ.

दिशांच्या अर्थातील द्वंद्व समासात 'पूर्व आणि अपर (पश्चिम)' या अर्थात द्वंद्व समास करून, विभक्तीचा लोप करून, येथे 'आदि' ग्रहणाने एकवचन आणि नपुंसकलिंगत्व केल्यावर 'सरो रस्सो नपुंसके' या सूत्राने र्‍हस्वत्व होऊन 'पुब्बापरं' (pubbāparaṃ), 'हे पुब्बापर' (he pubbāpara), 'पुब्बापरं' (pubbāparaṃ), 'पुब्बापरेन' (pubbāparena), 'पुब्बापरस्स' (pubbāparassa) इत्यादी रूपे सिद्ध होतात. याचप्रमाणे 'पुरत्थिमपच्छिमं' (puratthimapacchimaṃ), 'दक्खिणुत्तरं' (dakkhiṇuttaraṃ), 'अधरुत्तरं' (adharuttaraṃ) सिद्ध होतात.

‘‘Napuṃsakaliṅgaṃ, ekattaṃ, dvande’’ti ca vattate.

“नपुंसकलिंग, एकवचन, द्वंद्व समासात” हे अनुवृत्त होते.

360. Vibhāsā rukkha tiṇa pasu dhana dhañña janapadādīnañca.

३६०. वृक्ष, तृण, पशू, धन, धान्य, जनपद इत्यादींच्या बाबतीत (द्वंद्व समासात एकवचन आणि नपुंसकलिंगत्व) विकल्पेकरून (vibhāsā) होते.

Rukkha tiṇa pasu dhana dhañña janapadādīnamekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca vibhāsā hoti dvande samāse. Ekattābhāve bahuvacanaṃ, parasseva liṅgañca.

द्वंद्व समासात वृक्ष, तृण, पशू, धन, धान्य, जनपद इत्यादींचे एकवचन आणि नपुंसकलिंगत्व विकल्पेकरून होते. एकवचनाचा अभाव असल्यास बहुवचन आणि उत्तरपदाचे लिंग होते.

Tattha rukkhānaṃ dvande assatthā ca kapitthā cāti atthe samāhāre dvandasamāsādimhi kate iminā vikappenekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca. Assatthakapitthaṃ, assatthakapitthā vā. Evaṃ ambapanasaṃ, ambapanasā vā, khadirapalāsaṃ, khadirapalāsā vā, dhavassakaṇṇakaṃ, dhavassakaṇṇakā vā.

त्यामध्ये वृक्षांच्या द्वंद्व समासात 'पिंपळ आणि कवीठ' या अर्थात समाहार द्वंद्व समास इत्यादी केल्यावर या विकल्पाने एकवचन आणि नपुंसकलिंगत्व होते. जसे - 'अस्सत्थकपित्थं' (assatthakapitthaṃ) किंवा 'अस्सत्थकपित्था' (assatthakapitthā). याचप्रमाणे 'अम्बपनसं' (ambapanasaṃ) किंवा 'अम्बपनसा' (ambapanasā), 'खदिरपलासं' (khadirapalāsaṃ) किंवा 'खदिरपलासा' (khadirapalāsā), 'धवस्सकण्णकं' (dhavassakaṇṇakaṃ) किंवा 'धवस्सकण्णका' (dhavassakaṇṇakā) सिद्ध होतात.

Tiṇānaṃ dvande usīrāni ca bīraṇāni ca usīrabīraṇaṃ, usīrabīraṇāni vā. Evaṃ muñjapabbajaṃ, muñjapabbajā vā, kāsakusaṃ, kāsakusā vā.

तृणांच्या (गवतांच्या) द्वंद्व समासात 'उशीर आणि बीरण' म्हणजे 'उशीरबीरणं' (usīrabīraṇaṃ) किंवा 'उशीरबीरणानि' (usīrabīraṇāni). याचप्रमाणे 'मुंजपब्बजं' (muñjapabbajaṃ) किंवा 'मुंजपब्बजा' (muñjapabbajā), 'कासकुसं' (kāsakusaṃ) किंवा 'कासकुसा' (kāsakusā) सिद्ध होतात.

Pasūnaṃ dvande ajā ca eḷakā ca ajeḷakaṃ, ajeḷakā vā, hatthī ca gāvo ca assā ca vaḷavā ca hatthigavassavaḷavaṃ, hatthigavassavaḷavā vā, ‘‘kvacā’’tiādinā rassattaṃ, ‘‘osare cā’’ti avādeso ca, gomahiṃsaṃ, gomahiṃsā vā, eṇeyyavarāhaṃ, eṇeyyavarāhā vā, sīhabyagghataracchaṃ, sīhabyagghataracchā vā.

पशूंच्या द्वंद्व समासात 'शेळ्या आणि मेंढ्या' म्हणजे 'अजेलकं' (ajeḷakaṃ) किंवा 'अजेलका' (ajeḷakā); 'हत्ती, गायी, घोडे आणि घोडी' म्हणजे 'हत्थिगवस्सवळवं' (hatthigavassavaḷavaṃ) किंवा 'हत्थिगवस्सवळवा' (hatthigavassavaḷavā), 'क्वचा' इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व आणि 'ओसरे चा' याने 'अव्' आदेश होतो; 'गोमहिंसं' (gomahiṃsaṃ) किंवा 'गोमहिंसा' (gomahiṃsā); 'एणेय्यवराहं' (eṇeyyavarāhaṃ) किंवा 'एणेय्यवराहा' (eṇeyyavarāhā); 'सीहब्यग्घतरच्छं' (sīhabyagghataracchaṃ) किंवा 'सीहब्यग्घतरच्छा' (sīhabyagghataracchā) सिद्ध होतात.

Dhanānaṃ dvande hiraññañca suvaṇṇañca hiraññasuvaṇṇaṃ, hiraññasuvaṇṇāni vā. Evaṃ jātarūparajataṃ, jātarūparajatāni vā, maṇimuttasaṅkhaveḷuriyaṃ, maṇimuttasaṅkhaveḷuriyā vā.

धनाच्या द्वंद्व समासात 'हिरण्य (अशुद्ध सोने) आणि सुवर्ण (शुद्ध सोने)' म्हणजे 'हिरण्यसुवण्णं' (hiraññasuvaṇṇaṃ) किंवा 'हिरण्यसुवण्णानि' (hiraññasuvaṇṇāni). याचप्रमाणे 'जातरूपरजतं' (jātarūparajataṃ) किंवा 'जातरूपरजतानि' (jātarūparajatāni), 'मणिमुत्तसंखवेळुरियं' (maṇimuttasaṅkhaveḷuriyaṃ) किंवा 'मणिमुत्तसंखवेळुरिया' (maṇimuttasaṅkhaveḷuriyā) सिद्ध होतात.

Dhaññānaṃ [Pg.214] dvande sālī ca yavā ca sāliyavaṃ, sāliyavā vā. Evaṃ tilamuggamāsaṃ, tilamuggamāsā vā.

धान्यांच्या द्वंद्व समासात 'शाली (तांदूळ) आणि यव (जव)' म्हणजे 'सालियवं' (sāliyavaṃ) किंवा 'सालियवा' (sāliyavā). याचप्रमाणे 'तिलमुग्गमासं' (tilamuggamāsaṃ) किंवा 'तिलमुग्गमासा' (tilamuggamāsā) सिद्ध होतात.

Janapadānaṃ dvande kāsī ca kosalā ca kāsikosalaṃ, kāsikosalā vā, vajjī ca mallā ca vajjimallaṃ, vajjimallā vā, aṅgā ca magadhā ca aṅgamagadhaṃ, aṅgamagadhā vā.

जनपदांच्या द्वंद्व समासात 'कासी आणि कोसल' म्हणजे 'कासीकोसलं' (kāsikosalaṃ) किंवा 'कासीकोसला' (kāsikosalaā); 'वज्जी आणि मल्ल' म्हणजे 'वज्जिमल्लं' (vajjimallaṃ) किंवा 'वज्जिमल्ला' (vajjimallā); 'अंग आणि मगध' म्हणजे 'अंगमगधं' (aṅgamagadhaṃ) किंवा 'अंगमगधा' (aṅgamagadhā) सिद्ध होतात.

Ādiggahaṇena aññoññappaṭipakkhadhammānaṃ, sakuṇatthānañca dvande vibhāsā ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca. Kusalañca akusalañca kusalākusalaṃ, kusalākusalā vā, evaṃ sāvajjānavajjaṃ, sāvajjānavajjā vā, hīnappaṇītaṃ, hīnappaṇītā vā, kaṇhasukkaṃ, kaṇhasukkā vā, sukhadukkhaṃ, sukhadukkhāni vā, paṭighānunayaṃ, paṭighānunayā vā, chāyātapaṃ, chāyātapā vā, ālokandhakāraṃ, ālokandhakārā vā, ratti ca divā ca rattindivaṃ, rattindivā vā, ahañca ratti ca ahorattaṃ, ahorattā vā, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā ākārikārānamattaṃ.

'आदि' ग्रहणाने परस्परांच्या विरोधी धर्मांच्या आणि पक्ष्यांच्या अर्थातील द्वंद्व समासात विकल्पेकरून एकवचन आणि नपुंसकलिंगत्व होते. जसे - 'कुशल आणि अकुशल' म्हणजे 'कुशलाकुशलं' (kusalākusalaṃ) किंवा 'कुशलाकुसला' (kusalākusalā); याचप्रमाणे 'सावज्जानवज्जं' (sāvajjānavajjaṃ) किंवा 'सावज्जानवज्जा' (sāvajjānavajjā), 'हीनप्पणीतं' (hīnappaṇītaṃ) किंवा 'हीनप्पणीता' (hīnappaṇītā), 'कण्हसुक्कं' (kaṇhasukkā) किंवा 'कण्हसुक्का' (kaṇhasukkā), 'सुखदुक्खं' (sukhadukkhaṃ) किंवा 'सुखदुक्खानि' (sukhadukkhāni), 'पटिघानुनयं' (paṭighānunayaṃ) किंवा 'पटिघानुनया' (paṭighānunayā), 'छायातपं' (chāyātapaṃ) किंवा 'छायातपा' (chāyātapā), 'आलोकन्धकारं' (ālokandhakāraṃ) किंवा 'आलोकन्धकारा' (ālokandhakāre), 'रात्र आणि दिवस' म्हणजे 'रत्तिन्दिवं' (rattindivaṃ) किंवा 'रत्तिन्दिवा' (rattindivā), 'दिवस आणि रात्र' म्हणजे 'अहोरत्तं' (ahorattaṃ) किंवा 'अहोरत्ता' (ahorattaā); 'क्वचि समासंत' इत्यादी सूत्राने आकार आणि इकाराचा अकार होतो.

Sakuṇānaṃ dvande haṃsā ca bakā ca haṃsabakaṃ, haṃsabakā vā. Evaṃ kāraṇḍavacakkavākaṃ, kāraṇḍavacakkavākā vā, mayūrakoñcaṃ, mayūrakoñcā vā, sukasālikaṃ, sukasālikā vā.

पक्ष्यांच्या द्वंद्व समासात 'हंस आणि बगळे' म्हणजे 'हंसबकं' (haṃsabakaṃ) किंवा 'हंसबका' (haṃsabakā). याचप्रमाणे 'कारण्डवचक्कवाकं' (kāraṇḍavacakkavākaṃ) किंवा 'कारण्डवचक्कवाका' (kāraṇḍavacakkavākā), 'मयूरकोञ्चं' (mayūrakoñcaṃ) किंवा 'मयूरकोञ्चा' (mayūrakoñcā), 'सुकसालिकं' (sukasālikaṃ) किंवा 'सुकसालिका' (sukasālikā) सिद्ध होतात.

Samāhāradvando.

हा समाहार द्वंद्व समास आहे.

Yebhuyyena cettha –

आणि येथे बहुतांश करून –

Accitappasaraṃ pubbaṃ, ivaṇṇuvaṇṇakaṃ kvaci;

Dvande sarādyakārantaṃ, bahūsvaniyamo bhave.

द्वंद्व समासात कमी स्वरांचे पद पूर्वपदी येते, काही ठिकाणी इ-वर्ण आणि उ-वर्ण असलेले पद आधी येते; स्वरादी आणि अकारान्त पद पूर्वपदी येते, परंतु अनेक पदे असताना कोणताही नियम नसतो.

Dvandasamāso niṭṭhito.

द्वंद्व समास समाप्त झाला.

Pubbuttarubhayaññattha-ppadhānattā [Pg.215] catubbidho;

Samāsoyaṃ digu kamma-dhārayehi ca chabbidho.

पूर्वपद, उत्तरपद, उभयपद आणि अन्यपद यांच्या प्रधानतेमुळे हा समास चार प्रकारचा आहे; आणि द्विगु व कर्मधारय यांच्यासह तो सहा प्रकारचा होतो.

Duvidho abyayībhāvo, navadhā kammadhārayo;

Digu dudhā tappuriso, aṭṭhadhā navadhā bhave;

Bahubbīhi dvidhā dvando, samāso caturaṭṭhadhāti.

अव्ययीभाव दोन प्रकारचा, कर्मधारय नऊ प्रकारचा, द्विगु दोन प्रकारचा, तत्पुरुष आठ किंवा नऊ प्रकारचा, बहुव्रीही (अनेक प्रकारचा) आणि द्वंद्व दोन प्रकारचा होतो; अशा प्रकारे समास एकूण अठ्ठेचाळीस प्रकारचा होतो.

Iti padarūpasiddhiyaṃ samāsakaṇḍo

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' मधील समासकांड

Catuttho.

चौथा (समाप्त झाला).

5. Taddhitakaṇḍa

५. तद्धितकांड

Apaccataddhita

अपत्य-तद्धित

Atha [Pg.216] nāmato eva vibhatyantā apaccādiatthavisese taddhituppattīti nāmato paraṃ taddhitavidhānamārabhīyate.

आता, नामापासूनच विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या शब्दांनंतर अपत्य इत्यादी विशिष्ट अर्थांमध्ये तद्धित प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, म्हणून नामाच्या पुढे तद्धित विधानाचा प्रारंभ केला जात आहे.

Tattha tasmā tividhaliṅgato paraṃ hutvā hitā sahitāti taddhitā, ṇādipaccayānametaṃ adhivacanaṃ, tesaṃ vā nāmikānaṃ hitā upakārā taddhitāti anvatthabhūtaparasamaññāvasenāpi ṇādippaccayāva taddhitā nāma.

त्यामध्ये, त्या तीन प्रकारच्या लिंगांच्या पुढे येऊन जे हितकारक किंवा युक्त असतात ते 'तद्धित' होत. हे 'ण' इत्यादी प्रत्ययांचे नाव आहे. किंवा त्या नामांचे जे हित करणारे (उपकारक) असतात ते 'तद्धित' होत, अशा अर्थपूर्ण संज्ञांच्या प्रभावाने देखील 'ण' इत्यादी प्रत्ययांनाच 'तद्धित' म्हटले जाते.

‘‘Vasiṭṭhassa apacca’’nti viggahe –

“वसिष्ठस्य अपत्यम्” (वसिष्ठाचे अपत्य) अशा विग्रहात –

‘‘Liṅgañca nipaccate’’ti ito liṅgaggahaṇamanuvattate.

“लिंगञ्च निपच्चते” या सूत्रातून 'लिंग' या शब्दाची अनुवृत्ती होते.

361. Vā ṇa’pacce.

३६१. वा णऽपच्चे (अपत्य अर्थात विकल्पेकरून 'ण' प्रत्यय होतो).

Chaṭṭhiyantato liṅgamhā ṇappaccayo hoti vikappena ‘‘tassa apacca’’miccetasmiṃ atthe.

षष्ठी विभक्ती अंत असलेल्या प्रातिपदिकापासून (लिंगापासून) 'त्याचे अपत्य' या अर्थात विकल्पेकरून 'ण' प्रत्यय होतो.

So ca –

आणि तो –

362. Dhātuliṅgehi parā paccayā.

३६२. धातू आणि प्रातिपदिकांच्या (लिंगांच्या) पुढे प्रत्यय येतात.

Dhātūhi, liṅgehi ca paccayā parāva hontīti paribhāsato apaccatthasambandhiliṅgato chaṭṭhiyantāyeva paro hoti. Paṭicca etasmā attho etīti paccayo, patīyanti anena atthāti vā paccayo, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti apaccasaddassa appayogo, ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā ce’’ti vibhattilopo ca.

"धातू आणि प्रातिपदिकांहून (लिंगे) प्रत्यय नंतरच होतात" या परिभाषेनुसार, अपत्य-अर्थाशी संबंधित प्रातिपदिकाच्या षष्ठ्यन्त रूपावरूनच प्रत्यय नंतर येतो. "याच्या आश्रयाने अर्थ प्राप्त होतो म्हणून तो 'प्रत्यय' (पच्चय) होय", किंवा "याच्याद्वारे अर्थ समजला जातो म्हणून तो 'प्रत्यय' होय". "उक्त अर्थाचा अप्रयोग होतो" या नियमाने 'अपत्य' या शब्दाचा अप्रयोग होतो, आणि "त्यांच्या विभक्तींचा लोप होतो" या सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो.

363. Tesaṃ [Pg.217] ṇo lopaṃ.

३६३. "त्यांच्या 'ण' चा लोप होतो."

Tesaṃ taddhitappaccayānaṃ ṇānubandhānaṃ ṇakāro lopamāpajjate.

त्या तद्धित प्रत्ययांच्या 'ण' या अनुबंधातील 'ण' काराचा लोप होतो.

364. Vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇe ca.

३६४. "संयोगान्त नसलेल्या आदि स्वराची वृद्धी होते, 'ण' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये."

Ādisarassa vā ādibyañjanassa vā asaṃyogantassa vuddhi hoti saṇakārappaccaye pare. Saṃyogo anto assāti saṃyoganto, tadañño asaṃyoganto. Atha vā vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tadā ca pakatibhūte liṅge sarānamādisarassa asaṃyogantassa vuddhi hoti saṇakāre taddhitappaccaye pareti attho.

'ण'कारयुक्त प्रत्यय पुढे असताना, संयोगान्त नसलेल्या आदि स्वराची किंवा आदि व्यंजनाची वृद्धी होते. ज्याच्या शेवटी संयोग (जोडाक्षर) आहे तो 'संयोगान्त' होय, आणि त्याहून भिन्न तो 'असंयोगान्त' होय. किंवा, हा 'वा' शब्द व्यवस्थित-विभाषा (नियत विकल्प) या अर्थाचा आहे; आणि तेव्हा, मूळ प्रातिपदिकातील स्वरांपैकी संयोगान्त नसलेल्या आदि स्वराची वृद्धी होते, जेव्हा 'ण'कारयुक्त तद्धित प्रत्यय पुढे असतो, असा अर्थ आहे.

Tena –

त्यामुळे –

Vāsiṭṭhādīsu niccāyaṃ, aniccoḷumpikādisu;

Na vuddhi nīlapītādo, vavatthitavibhāsato.

"व्यवस्थित-विभाषेमुळे 'वासिठ्ठ' इत्यादींमध्ये ही (वृद्धी) नित्य होते, 'ओळुम्पिक' इत्यादींमध्ये अनित्य होते, आणि 'नील', 'पीत' इत्यादींमध्ये वृद्धी होत नाही."

Casaddaggahaṇamavadhāraṇatthaṃ.

'च' शब्दाचे ग्रहण अवधारण (निश्चय) करण्यासाठी आहे.

Tassā vuddhiyā aniyamappasaṅge niyamatthaṃ paribhāsamāha.

त्या वृद्धीच्या अनियमाचा प्रसंग टाळण्यासाठी, नियम करण्यासाठी परिभाषा सांगतात.

365. Ayuvaṇṇānañcāyo vuddhī.

३६५. "अ आणि इ-उ वर्णांची अनुक्रमे आ, ए, ओ ही वृद्धी होते."

Tesaṃ akāraivaṇṇuvaṇṇānameva yathākkamaṃ ā eoiccete vuddhiyo honti. Casaddaggahaṇamavuddhisampiṇḍanatthaṃ, avadhāraṇatthaṃ vā. I ca u ca yu, yu eva vaṇṇā yuvaṇṇā, a ca yuvaṇṇā ca ayuvaṇṇā. Ā ca e ca o ca āyo. Puna vuddhiggahaṇaṃ ‘‘negamajānapadā’’tiādīsu uttarapadavuddhibhāvatthaṃ, ettha ca ‘‘ayuvaṇṇāna’’nti ṭhānaniyamavacanaṃ āyonaṃ vuddhibhāvappasaṅganivattanatthaṃ.

त्या अ-कार, इ-वर्ण आणि उ-वर्णांचीच अनुक्रमे 'आ', 'ए', 'ओ' ही वृद्धी होते. 'च' शब्दाचे ग्रहण अवृद्धीच्या समुच्चयासाठी किंवा अवधारण करण्यासाठी आहे. 'इ' आणि 'उ' म्हणजे 'यु', 'यु' हेच वर्ण म्हणजे 'युवर्ण', आणि 'अ' व 'युवर्ण' मिळून 'अयुवर्ण' होतात. 'आ', 'ए' आणि 'ओ' मिळून 'आय' होतात. पुन्हा 'वृद्धी' शब्दाचे ग्रहण 'नेगमजानपदा' इत्यादींमध्ये उत्तरपदाच्या वृद्धीसाठी आहे, आणि येथे 'अयुवर्णानाम्' हे स्थान-नियमन करणारे वचन 'आय' च्या पुन्हा वृद्धी होण्याच्या प्रसंगाचे निवारण करण्यासाठी आहे.

Yathā [Pg.218] hi katavuddhīnaṃ, puna vuddhi na hotiha;

Tathā sabhāvavuddhīnaṃ, āyonaṃ puna vuddhi na.

"ज्याप्रमाणे वृद्धी केलेल्यांची येथे पुन्हा वृद्धी होत नाही, त्याचप्रमाणे स्वभावतःच वृद्धी असलेल्या 'आय' (आ, ए, ओ) ची पुन्हा वृद्धी होत नाही."

Tato akārassa ākāro vuddhi, ‘‘saralopomādesappaccayādimhi saralope tu pakatī’’ti saralopapakatibhāvā, ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paranayanaṃ katvā taddhitattā ‘‘taddhitasamāsa’’iccādinā nāmabyapadese kate pure viya syādyuppatti.

त्यानंतर अ-काराची 'आ'कार ही वृद्धी होते. 'स्वरलोप, आदेश आणि प्रत्यय पुढे असताना स्वरलोप झाल्यावर मूळ रूप राहते' या सूत्राने स्वरलोप आणि प्रकृतिभाव होतो. 'पुढील वर्णाशी जोडावे' या सूत्राने पुढील वर्णाशी जोडणी करून, तद्धित प्रत्ययान्त असल्यामुळे 'तद्धितसमास...' इत्यादी सूत्राने नामसंज्ञा झाल्यावर, पूर्वीप्रमाणेच 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

Vāsiṭṭho, vasiṭṭhassa putto vā, vāsiṭṭhā iccādi purisasaddasamaṃ. Tassa nattupanattādayopi tadupacārato vāsiṭṭhāyeva. Evaṃ sabbattha gottataddhite paṭhamappakatitoyeva paccayo hoti.

'वासिठ्ठो' (वासिष्ठ) म्हणजे वसिष्ठाचा मुलगा, किंवा 'वासिठ्ठा' इत्यादी रूपे 'पुरिस' (पुरुष) शब्दाप्रमाणे चालतात. त्याचे नातू, पणतू इत्यादींनाही उपचाराने 'वासिठ्ठ' असेच म्हटले जाते. अशा प्रकारे सर्वत्र गोत्र-तद्धित प्रत्यय हा पहिल्या मूळ प्रातिपदिकावरूनच होतो.

Itthiyaṃ ṇappaccayantattā ‘‘ṇava ṇika ṇeyya ṇa ntūhī’’ti vāsiṭṭhasaddato īpaccayo. Saralopādiṃ katvā itthippaccayantattā ‘‘taddhitasamāsa’’iccādisutte caggahaṇena nāmabyapadese kate syādyuppatti, vāsiṭṭhī kaññā, vāsiṭṭhī, vāsiṭṭhiyo iccādi itthisaddasamaṃ.

स्त्रीलिंगात 'ण' प्रत्ययान्त असल्यामुळे 'णव, णिक, णेय्य, ण, न्तू' या सूत्राने 'वासिठ्ठ' शब्दाला 'ई' प्रत्यय लागतो. स्वरलोप इत्यादी करून, स्त्रीलिंगी प्रत्ययान्त असल्यामुळे 'तद्धितसमास...' इत्यादी सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने नामसंज्ञा झाल्यावर 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते; जसे - 'वासिठ्ठी कन्या', 'वासिठ्ठी', 'वासिठ्ठियो' इत्यादी रूपे 'इत्थी' (स्त्री) शब्दाप्रमाणे चालतात.

Napuṃsake vāsiṭṭhaṃ apaccaṃ, vāsiṭṭhāni apaccāni iccādi cittasaddasamaṃ. Evaṃ uparipi taddhitantassa tiliṅgatā veditabbā.

नपुंसकलिंगात 'वासिठ्ठं अपच्चं' (वासिष्ठ अपत्य), 'वासिठ्ठानि अपच्चानि' इत्यादी रूपे 'चित्त' शब्दाप्रमाणे चालतात. अशा प्रकारे पुढेही तद्धित प्रत्ययान्त शब्दांचे तिन्ही लिंगांत चालणे समजून घ्यावे.

Bhāradvājassa putto bhāradvājo, vesāmittassa putto vesāmitto, gotamassa putto gotamo. Ettha ca ayuvaṇṇattābhāvā ākārādīnaṃ na vuddhi hoti. Vasudevassa apaccaṃ vāsudevo, baladevo. ‘‘Cittako’’tiādīsu pana saṃyogantattā vuddhi na bhavati.

भारद्वाजाचा मुलगा 'भारद्वाजो', विश्वामित्राचा मुलगा 'वेसामित्तो', गोतमाचा मुलगा 'गोतमो'. येथे 'अयुवर्ण' नसल्यामुळे 'आ'कार इत्यादींची वृद्धी होत नाही. वसुदेवाचे अपत्य 'वासुदेवो', बलदेवाचे 'बालदेवो'. परंतु 'चित्तको' इत्यादींमध्ये संयोगान्त असल्यामुळे वृद्धी होत नाही.

‘‘Vacchassa apacca’’nti viggahe ṇamhi sampatte ‘‘vā ṇa’pacce’’ti ito vāti taddhitavidhāne sabbattha vattate, tena sabbattha vākyavuttiyo bhavanti. ‘‘Apacce’’ti padaṃ yāva saṃsaṭṭhaggahaṇāva vattate.

'वच्छस्स अपच्चं' (वत्साचे अपत्य) अशा विग्रहात 'ण' प्रत्यय प्राप्त झाला असता, 'वा णपच्चे' या सूत्रातील 'वा' हा शब्द तद्धित विधानात सर्वत्र लागू होतो; त्यामुळे सर्वत्र वाक्यवृत्ती होतात. 'अपच्चे' हे पद 'संसट्ठ' च्या ग्रहणापर्यंत अनुवृत्त होते.

366. Ṇāyana [Pg.219] ṇāna vacchādito.

३६६. "वच्छ इत्यादी शब्दांहून 'णायन' आणि 'णान' प्रत्यय होतात."

Vaccha kaccaiccevamādito chaṭṭhiyantato gottagaṇato ṇāyana ṇānaiccate paccayā honti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. Sabbattha ṇakārānubandho vuddhattho, sesaṃ pubbasamaṃ, saṃyogantattā vuddhiabhāvova viseso.

'वच्छ', 'कच्च' इत्यादी षष्ठ्यन्त गोत्रवाचक शब्दांच्या समूहाहून 'त्याचे अपत्य' या अर्थात 'णायन' आणि 'णान' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. सर्वत्र 'ण'काराचा अनुबंध वृद्धीसाठी आहे, उर्वरित प्रक्रिया पूर्वीप्रमाणेच आहे; संयोगान्त असल्यामुळे वृद्धी न होणे हाच विशेष आहे.

Vacchāyano vacchāno vacchassa putto vā. Evaṃ kaccassa putto kaccāyano kaccāno, moggallassa putto moggallāyano moggallāno. Evaṃ aggivessāyano aggivessāno, kaṇhāyano kaṇhāno, sākaṭāyano sākaṭāno, muñcāyano muñcāno, kuñjāyano kuñjāno iccādi. Ākatigaṇo’yaṃ.

'वच्छायनो', 'वच्छानो' किंवा वत्साचा मुलगा. याचप्रमाणे कच्चाचा मुलगा 'कच्चायनो', 'कच्चानो'; मोग्गल्लानाचा मुलगा 'मोग्गल्लायनो', 'मोग्गल्लानो'. याचप्रमाणे 'अग्गिवेस्सायनो', 'अग्गिवेस्सानो', 'कण्हायनो', 'कण्हानो', 'साकटायनो', 'साकटानो', 'मुंचायनो', 'मुंचानो', 'कुंजायनो', 'कुंजानो' इत्यादी. हा आकृतिगण आहे.

‘‘Kattikāya apacca’’nti viggahe –

'कत्तिकाचे अपत्य' (कत्तिकाय अपच्चं) अशा विग्रहात –

367. Ṇeyyo kattikādīhi.

३६७. "कत्तिका इत्यादी शब्दांहून 'णेय्य' प्रत्यय होतो."

Ādisaddoyaṃ pakāre vattate. Kattikā vinatārohiṇīiccevamādīhi itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi ṇeyyappaccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe.

येथील 'आदि' शब्द प्रकार या अर्थात आहे. 'कत्तिका', 'विनता', 'रोहिणी' इत्यादी स्त्रीलिंगी प्रातिपदिकांहून 'त्याचे अपत्य' या अर्थात विकल्पेकरून 'णेय्य' प्रत्यय होतो.

Vibhattilope ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo. Kattikeyyo, kattikāya putto vā. Evaṃ vinatāya apaccaṃ venateyyo, ikārassekāro vuddhi, rohiṇiyā putto rohiṇeyyo, gaṅgāya apaccaṃ gaṅgeyyo, bhaginiyā putto bhāgineyyo, nadiyāputto nādeyyo. Evaṃ anteyyo, āheyyo, kāmeyyo. Suciyā [Pg.220] apaccaṃ soceyyo, ettha ukārassokāro vuddhi, bālāya apaccaṃ bāleyyo iccādi.

विभक्तीचा लोप झाल्यावर 'पकृति चस्स सरन्तस्स' या सूत्राने प्रकृतिभाव होतो. 'कत्तिकेय्यो' किंवा कत्तिकाचा मुलगा. याचप्रमाणे विनतेचे अपत्य 'वेनतेय्यो' (येथे इ-काराची 'ए'कार ही वृद्धी होते), रोहिणीचा मुलगा 'रोहिणेय्यो', गंगेचे अपत्य 'गंगेय्यो', भगिनीचा मुलगा 'भागिनेय्यो', नदीचा मुलगा 'नादेय्यो'. याचप्रमाणे 'अन्तेय्यो', 'आहेय्यो', 'कामेय्यो'. सुचीचे अपत्य 'सोचेय्यो' (येथे उ-काराची 'ओ'कार ही वृद्धी होते), बालेचे अपत्य 'बालेय्यो' इत्यादी.

‘‘Dakkhassāpacca’’nti viggahe ṇamhi sampatte –

'दक्खस्स अपच्चं' (दक्षाचे अपत्य) अशा विग्रहात 'ण' प्रत्यय प्राप्त झाला असता –

368. Ato ṇi vā.

३६८. "अ-कारान्त प्रातिपदिकावरून 'णि' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो."

Akārantato liṅgamhā ṇipaccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. Dakkhi, dakkhī, dakkhayo, doṇassa apaccaṃ doṇi. Evaṃ vāsavi, sakyaputti, nāṭaputti, dāsaputti, dāsarathi. Vāruṇi, kaṇḍi, bāladevi, pāvaki, jinadattassa apaccaṃ jenadatti, suddhodani, anuruddhi iccādi.

अ-कारान्त प्रातिपदिकावरून 'त्याचे अपत्य' या अर्थात विकल्पेकरून 'णि' प्रत्यय होतो; जसे - 'दक्खि', 'दक्खी', 'दक्खयो', द्रोणाचे अपत्य 'दोणि'. याचप्रमाणे 'वासवि', 'सक्यपुत्ति', 'नाटपुत्ति', 'दासपुत्ति', 'दासरथि', 'वारुणि', 'कण्डि', 'बालदेवि', 'पावकि', जिनदत्ताचे अपत्य 'जेनदत्ति', 'सुद्धोदनि', 'अनुरुद्धि' इत्यादी.

Puna vāggahaṇena apaccatthe ṇikappaccayo, aditiādito ṇyappaccayo ca. Yathā – sakyaputtassa putto sakyaputtiko, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā kakārassa yakāro, sakyaputtiyo. Evaṃ nāṭaputtiko, jenadattiko, vimātuyā putto vemātiko.

पुन्हा 'वा' च्या ग्रहणाने अपत्य अर्थात 'णिक' प्रत्यय आणि 'अदिति' इत्यादी शब्दांहून 'ण्य' प्रत्यय देखील होतो. जसे - शाक्यपुत्राचा मुलगा 'सक्यपुत्तिको'; 'तेसु बुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'क'काराचा 'य'कार होऊन 'सक्यपुत्तियो' रूप बनते. याचप्रमाणे 'नाटपुत्तिको', 'जेनदत्तिको', विमात्रेचा (सावत्र आईचा) मुलगा 'वेमातिको'.

‘‘Aditiyā putto’’ti atthe ṇyappaccayo, vuddhi ca.

'अदितीचा मुलगा' या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय आणि वृद्धी होते.

369. Avaṇṇo ye lopañca.

३६९. "अ-वर्णाचा 'य' प्रत्यय पुढे असताना लोप होतो आणि..."

Avaṇṇo taddhitabhūte yappaccaye pare lopamāpajjate. Casaddena ivaṇṇopīti ikāralopo, ‘‘yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni ca la ña jakāratta’’nti tyakārasaṃyogassa cakāro, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti dvittaṃ, ādicco. Evaṃ ditiyā putto decco.

तद्धित प्रत्यय असलेला 'य' प्रत्यय पुढे असताना अ-वर्णाचा लोप होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने इ-वर्णाचा देखील लोप होतो. 'यवतां तलनदकारानां...' या सूत्राने 'त्य' या संयोगाचा 'च'कार होतो, आणि 'परद्वेभावो ठाने' या सूत्राने द्वित्व होऊन 'आदिच्चो' (आदित्य) रूप बनते. याचप्रमाणे दितीचा मुलगा 'देच्चो' (दैत्य) होतो.

‘‘Kuṇḍaniyā putto’’ti atthe ṇyappaccaye kate –

'कुण्डनीचा मुलगा' या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय केला असता –

‘‘Kvacādimajjhuttaresū’’ti vattate.

"'क्वचादिमज्झुत्तरेसु' हे सूत्र अनुवृत्त होते."

370. Tesu [Pg.221] vuddhilopāgamavikāraviparītādesā ca.

३७०. त्यांमध्ये वृद्धी (vuddhi), लोप (lopa), आगम (āgama), विकार (vikāra), विपरीत (viparīta) आणि आदेश (ādesa) देखील होतात.

Tesu ādimajjhuttaresu avihitalakkhaṇesu jinavacanānuparodhena kvaci vuddhi lopa āgama vikāra viparītaādesā hontīti saṃyogantattepi ādivuddhi, ikāralope nyassañādeso, koṇḍañño, kuruno putto korabyo, etthāpi teneva ukārassa avādeso, bhātuno putto bhātabyo.

त्यांमध्ये (प्रत्ययांमध्ये) सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी नियम स्पष्टपणे सांगितले नसतानाही, बुद्धवचनाला (जिनवचन) बाधा न आणता, काही ठिकाणी वृद्धी, लोप, आगम, विकार, विपरीत आणि आदेश होतात. म्हणूनच, संयोगान्त (जोडाक्षर शेवटी) असतानाही आदि-वृद्धी होते; 'इ' काराचा लोप झाल्यावर 'न्य' चा 'ञ' असा आदेश होतो, जसे की 'कोण्डञ्ञो' (Koṇḍañño). 'कुरुनो पुत्तो' (कुरुचा मुलगा) म्हणजे 'कोरब्यो' (Korabyo); येथेही त्याच नियमाने 'उ' काराचा 'अव' असा आदेश होतो, जसे की 'भातुनो पुत्तो' (भावाचा मुलगा) म्हणजे 'भातब्यो' (Bhātabyo).

‘‘Upagussa apacca’’nti viggahe –

"उपगुस्स अपच्चं" (उपगुचे अपत्य) या विग्रहात —

371. Ṇavopagvādīhi.

३७१. 'णवोपग्वादीहि' (णव-प्रत्यय उपगु इत्यादी शब्दांनंतर येतो).

Upagu manuiccevamādīhi ukārantehi gottagaṇehi ṇavappaccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. Ādisaddassa cettha pakāravācakattā ukārantatoyevāyaṃ. Opagavo, opagavī, opagavaṃ, manuno apaccaṃ mānavo, ‘‘mānuso’’ti ṇappaccaye, sāgame ca kate rūpaṃ, bhagguno apaccaṃ bhaggavo, paṇḍuno apaccaṃ paṇḍavo, upavindussa apaccaṃ opavindavo iccādi.

'उपगु', 'मनु' इत्यादी 'उ' कारान्त गोत्रवाचक शब्दांनंतर "त्याचे अपत्य" (तस्स अपच्चं) या अर्थी 'णव' (ṇava) प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. येथे 'आदि' हा शब्द प्रकारवाचक असल्यामुळे हा नियम केवळ 'उ' कारान्त शब्दांनाच लागू होतो. उदा. ओपगवो (Opagavo), ओपगवी (Opagavī), ओपगवं (Opagavaṃ). 'मनुनो अपच्चं' (मनूचे अपत्य) म्हणजे 'मानवो' (Mānavo). 'ण' प्रत्यय आणि 'स' चा आगम (स-आगम) केल्यावर 'मानुसो' (Mānuso) हे रूप बनते. 'भग्गुनो अपच्चं' (भग्गूचे अपत्य) म्हणजे 'भग्गवो' (Bhaggavo). 'पण्डुनो अपच्चं' (पण्डूचे अपत्य) म्हणजे 'पण्डवो' (Paṇḍavo). 'उपविन्दुस्स अपच्चं' (उपविन्दूचे अपत्य) म्हणजे 'ओपविन्दवो' (Opavindavo) इत्यादी.

‘‘Vidhavāya apacca’’nti atthe –

"विधवाया अपच्चं" (विधवेचे अपत्य) या अर्थी —

372. Ṇera vidhavādito.

३७२. 'णेर विधवादितो' (विधवा इत्यादी शब्दांनंतर 'णेर' प्रत्यय येतो).

Vidhavādito ṇerappaccayo hoti vā apaccatthe. Vigato dhavo pati etissāti vidhavā, vedhavero, bandhukiyā abhisāriṇiyā putto bandhukero, samaṇassa upajjhāyassa putto puttaṭṭhāniyattāti sāmaṇero, nāḷikero iccādi.

'विधवा' इत्यादी शब्दांनंतर अपत्य या अर्थी 'णेर' (ṇera) प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. जिचा पती (धव) निघून गेला आहे ती 'विधवा', तिच्यापासून 'वेधवेरो' (Vedhavero). कुलटा किंवा अभिसारिका स्त्रीचा (बन्धुकी) मुलगा म्हणजे 'बन्धुकेरो' (Bandhukero). श्रमणाचा किंवा उपाध्यायाचा मुलगा (पुत्रस्थानी असल्यामुळे) म्हणजे 'सामणेरो' (Sāmaṇero). 'नाळिकेरो' (Nāḷikero) इत्यादी.

Apaccataddhitaṃ.

अपत्य-तद्धित (Apaccataddhita) समाप्त.

Saṃsaṭṭhādianekatthataddhita

संसृष्ट (मिश्रित) इत्यादी अनेक अर्थांचे तद्धित (Saṃsaṭṭhādianekatthataddhita).

‘‘Tilena [Pg.222] saṃsaṭṭha’’nti viggahe –

"तिलेन संसट्ठं" (तिळाने मिश्रित केलेले) या विग्रहात —

373. Yena vā saṃsaṭṭhaṃ tarati carati vahati ṇiko.

३७३. 'येन वा संसट्ठं तरति चरति वहति णिको' (ज्याने मिश्रित केलेले, ज्याने पार करतो, ज्याने प्रवास करतो किंवा ज्याने वाहून नेतो, त्या शब्दांनंतर 'णिक' प्रत्यय येतो).

Yena vā saṃsaṭṭhaṃ, yena vā tarati, yena vā carati, yena vā vahati, tato tatiyantato liṅgamhā tesu saṃsaṭṭhādīsvatthesu ṇikappaccayo hoti vā. Telikaṃ bhojanaṃ, tilena abhisaṅkhatanti attho. Telikī yāgu. Guḷena saṃsaṭṭhaṃ egāḷikaṃ. Evaṃ ghātikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ, loṇikaṃ.

ज्याने मिश्रित केलेले, ज्याने पार करतो, ज्याने प्रवास करतो किंवा ज्याने वाहून नेतो, अशा तृतीयान्त प्रातिपदिकापासून (शब्दापासून) त्या संसृष्ट इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' (ṇika) प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. 'तेलिकं भोजनं' (Telikaṃ bhojanaṃ) म्हणजे तिळाच्या तेलाने तयार केलेले अन्न. 'तेलिकी यागु' (तिळाच्या तेलाने बनवलेली पेज). गुळाने मिश्रित केलेले ते 'एगाळिकं' (Egāḷikaṃ). याचप्रमाणे 'घातिकं' (तुपाने युक्त), 'दाधिकं' (दह्याने युक्त), 'मारिचिकं' (मिरचीने/मिरीने युक्त), 'लोणिकं' (मिठाने युक्त).

Nāvāya taratīti nāviko, uḷumpena taratīti oḷumpiko, vuddhiabhāvapakkhe uḷumpiko. Evaṃ kulliko, gopucchiko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko. Evaṃ pādiko, daṇḍiko, dhammena carati pavattatīti dhammiko. Sīsena vahatīti sīsiko, vāggahaṇena īkārassa vuddhi na hoti. Evaṃ aṃsiko, khandhiko, hatthiko, aṅguliko.

नावेने पार करतो तो 'नाविको' (Nāviko). तराफ्याने (उळुम्प) पार करतो तो 'ओळुम्पिको' (Oḷumpiko); वृद्धी न होण्याच्या पक्षात 'उळुम्पिको' (Uḷumpiko) असे रूप होते. याचप्रमाणे 'कुल्लिको' (Kulliko), 'गोपुच्छिको' (Gopucchiko). गाडीने (सकट) प्रवास करतो तो 'साकटिको' (Sākaṭiko). याचप्रमाणे 'पादिको' (पायाने चालणारा), 'दण्डिको' (काठीने चालणारा). धम्माने आचरण करतो किंवा वागतो तो 'धम्मिको' (Dhammiko). डोक्याने (सीस) वाहून नेतो तो 'सीसिको' (Sīsiko); 'वा' च्या ग्रहणामुळे 'ई' काराची वृद्धी होत नाही. याचप्रमाणे 'अंसिको' (खांद्याने वाहणारा), 'खन्धिको' (गळ्याने/खांद्याने वाहणारा), 'हत्थिको' (हाताने वाहणारा), 'अङ्गुलिको' (बोटाने वाहणारा).

Puna vāggahaṇena aññatthesupi ṇikappaccayo, paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, pathaṃ gacchatīti pathiko.

पुन्हा 'वा' च्या ग्रहणामुळे इतर अर्थांमध्येही 'णिक' प्रत्यय होतो; जसे की, परस्त्रीकडे जातो तो 'पारदारिको' (Pāradāriko), मार्गाने जातो तो 'पथिको' (Pathiko).

‘‘Vinayamadhīte, aveccādhīte’’ti vā viggahe –

"विनयमधीते" (विनय शिकतो) किंवा "अवेच्चाधीते" (समजून घेऊन शिकतो) या विग्रहात —

‘‘Ṇiko’’ti vattate.

'णिको' (ṇiko) हा शब्द अनुवृत्तीने येतो.

374. Tamadhīte tenakatādisannidhānaniyogasippabhaṇḍajīvikatthesu ca.

३७४. 'तमधीते तेनकतादिसन्निधाननियोगसिप्पभण्डजीविकत्थेसु च' (तो शिकतो, त्याने बनवलेले इत्यादी, तेथे उपस्थित असलेला, तेथे नियुक्त केलेला, त्याचे शिल्प, त्याचे भांड/वस्तू आणि त्याची उपजीविका या अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय येतो).

Catuppadamidaṃ. Tamadhīteti atthe, tena katādīsvatthesu ca tamhi sannidhāno, tattha niyutto, tamassa sippaṃ, tamassa bhaṇḍaṃ[Pg.223], tamassa jīvikā iccetesvatthesu ca dutiyādivibhatyantehi liṅgehi ṇikappaccayo hoti vā. Venayiko. Evaṃ suttantiko, ābhidhammiko.

हे चार पदांचे सूत्र आहे. "तो शिकतो" या अर्थी, आणि "त्याने बनवलेले" इत्यादी अर्थांमध्ये, "तेथे उपस्थित असलेला", "तेथे नियुक्त केलेला", "ते त्याचे शिल्प आहे", "ते त्याचे भांड (वस्तू) आहे", "ती त्याची उपजीविका आहे" या अर्थांमध्ये द्वितीया इत्यादी विभक्तींनी युक्त असलेल्या प्रातिपदिकांनंतर 'णिक' (ṇika) प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. उदा. वेनयिको (Venayiko - विनय शिकणारा). याचप्रमाणे सुत्तन्तिको (Suttantiko), आभिधम्मिको (Ābhidhammiko).

‘‘Byākaraṇamadhīte’’ti atthe ṇikappaccayādimhi kate –

"ब्याकरणमधीते" (व्याकरण शिकतो) या अर्थी 'णिक' प्रत्यय लावल्यावर —

‘‘Vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇe cā’’ti vattamāne –

'वुद्धादिसरस्स वासंयोगन्तस्स सणे चा' हा नियम लागू असताना —

375. Māyūnamāgamo ṭhāne.

३७५. 'मायूनामागमो ठाने' (इ आणि उ यांच्या जागी वृद्धी न होता योग्य स्थानी आगम होतो).

I uiccebhesaṃ ādisarānaṃ asaṃyogantānaṃ mā vuddhi hoti saṇe, tatreva vuddhi āgamo hoti ca ṭhāneti ekāravuddhāgamo.

संयोगान्त नसलेल्या 'इ' आणि 'उ' या सुरुवातीच्या स्वरांच्या जागी 'स' किंवा 'ण' प्रत्यय असताना वृद्धी होत नाही, तर त्याऐवजी योग्य स्थानी वृद्धी आणि आगम होतो, म्हणजेच 'ए' काराचा वृद्धी-आगम होतो.

‘‘Ṭhāne’’ti vacanā cettha, yūnamādesabhūtato;

Yavehi pubbeva eo-vuddhiyo honti āgamā.

आणि येथे "ठाने" (ṭhāne) या शब्दाच्या ग्रहणामुळे, 'इ' आणि 'उ' यांच्या जागी होणाऱ्या 'य' आणि 'व' या आदेशांच्या आधीच 'ए' आणि 'ओ' हे वृद्धी-आगम होतात.

Yakārassa dvibhāvo.

'य' काराचे द्वित्व (दोन वेळा होणे) होते.

Veyyākaraṇiko, nyāyamadhīteti neyyāyiko. Evaṃ takkiko, vediko, nemittiko, kāyena kato payogo kāyiko, kāyena kataṃ kammaṃ kāyikaṃ, vacasā kataṃ kammaṃ vācasikaṃ. Evaṃ mānasikaṃ, ettha ca ‘‘sasare vāgamo’’ti sutte vavatthitavāsaddena paccaye parepi sāgamo, therehi katā saṅgīti therikā. Evaṃ pañcasatikā, sattasatikā, ettha ‘‘ṇavaṇikā’’disutte anuvattitavāggahaṇena īpaccayo na hoti.

'वेय्याकरणिको' (Veyyākaraṇiko - वैयाकरण). न्यायशास्त्र शिकतो तो 'नेय्यायिको' (Neyyāyiko). याचप्रमाणे 'तक्किको' (तर्कशास्त्रज्ञ), 'वेदिको' (वेद जाणणारा), 'नेमित्तिको' (शकुन सांगणारा). शरीराने केलेला प्रयत्न म्हणजे 'कायिको' (Kāyiko). शरीराने केलेले कर्म म्हणजे 'कायिकं' (Kāyikaṃ). वाणीने केलेले कर्म म्हणजे 'वाचसिकं' (Vācasikaṃ). याचप्रमाणे 'मानसिकं' (Mānasikaṃ). आणि येथे "ससरे वागमो" या सूत्रातील 'वा' या शब्दाच्या व्यवस्थित प्रयोगामुळे प्रत्यय नंतर असतानाही 'स' चा आगम (स-आगम) होतो; जसे की, थेरांनी (स्थविरांनी) केलेली संगीती म्हणजे 'थेरिका' (Therikā). याचप्रमाणे 'पञ्चसतिका' (पाचशे असलेली), 'सत्तसतिका' (सातशे असलेली). येथे "णवणिका" इत्यादी सूत्रातून अनुवृत्तीने आलेल्या 'वा' च्या ग्रहणामुळे 'ई' प्रत्यय होत नाही.

Sannidhānatthe sarīre sannidhānā vedanā sārīrikā, sārīrikaṃ dukkhaṃ. Evaṃ mānasikā, mānasikaṃ.

"तेथे उपस्थित असलेला" (सन्निधान) या अर्थी: शरीरात असलेली वेदना म्हणजे 'शारीरिका' (Sārīrikā), शारीरिक दुःख म्हणजे 'शारीरिकं दुक्खं' (Sārīrikaṃ dukkhaṃ). याचप्रमाणे 'मानसिका' (Mānasikā), 'मानसिकं' (Mānasikaṃ).

Niyuttatthe [Pg.224] dvāre niyutto dovāriko, ettha ‘‘māyūnamāgamo ṭhāne’’ti vakārato pubbeokārāgamo. Evaṃ bhaṇḍāgāriko, nāgariko, navakammiko, vanakammiko, ādikammiko, odariko, rathiko, pathiko, upāye niyutto opāyiko, cetasi niyuttā cetasikā.

"नियुक्त केलेला" (नियोग) या अर्थी: दारावर नियुक्त केलेला तो 'दोवारिको' (Dovāriko - द्वारपाल); येथे "मायूनामागमो ठाने" या सूत्राने 'व' काराच्या आधी 'ओ' काराचा आगम होतो. याचप्रमाणे 'भण्डागारिको' (भांडारप्रमुख), 'नागरिको' (नागरिक), 'नवकम्मिको' (नवनिर्माणाचा अधिकारी), 'वनकम्मिको' (वनात काम करणारा), 'आदिकम्मिको' (सुरुवात करणारा), 'ओदरिको' (खादाड), 'रथिको' (रथी), 'पथिको' (प्रवासी). उपायामध्ये नियुक्त असलेला तो 'ओपायिको' (Opāyiko). चित्तामध्ये नियुक्त (युक्त) असलेले ते 'चेतसिका' (Cetasikā - चैतसिक).

Sippatthe vīṇāvādanaṃ vīṇā, vīṇā assa sippaṃ veṇiko. Evaṃ pāṇaviko, modiṅgiko, vaṃsiko.

"शिल्प" (कला/कौशल्य) या अर्थी: वीणा वाजवणे म्हणजे 'वीणा'; वीणा हे ज्याचे शिल्प (कला) आहे तो 'वेणिको' (Veṇiko - वीणावादक). याचप्रमाणे 'पाणविको' (ढोलक वाजवणारा), 'मोदिङ्गिको' (मृदंग वाजवणारा), 'वंसिको' (बासरी वाजवणारा).

Bhaṇḍatthe gandho assa bhaṇḍanti gandhiko. Evaṃ teliko, goḷiko, pūviko, paṇṇiko, tambūliko, loṇiko.

"भांड" (व्यापाराची वस्तू) या अर्थी: सुगंध (गन्ध) ही ज्याची वस्तू आहे तो 'गन्धिको' (Gandhiko - सुगंधी द्रव्ये विकणारा). याचप्रमाणे 'तेलिको' (तेल विकणारा), 'गोळिको' (गूळ विकणारा), 'पूविको' (पुडे/मालपुआ विकणारा), 'पण्णिको' (पाने/भाज्या विकणारा), 'तम्बूलिको' (तांबूल/पान विकणारा), 'लोणिको' (मीठ विकणारा).

Jīvikatthe urabbhaṃ hantvā jīvati, urabbhamassa jīvikāti vā orabbhiko. Evaṃ māgaviko, ettha vakārāgamo. Sūkariko, sākuṇiko, macchiko iccādi.

"उपजीविका" या अर्थी: मेंढ्या मारून जो जगतो, किंवा मेंढे हीच ज्याची उपजीविका आहे तो 'ओरब्भिको' (Orabbhiko - खाटीक). याचप्रमाणे 'मागविको' (Māgaviko - शिकारी), येथे 'व' काराचा आगम (व-आगम) होतो. 'सूकरिको' (डुकरे पाळणारा/मारणारा), 'साकुणिको' (पक्षी पकधणारा), 'मच्छिको' (कोळी/मासे पकडणारा) इत्यादी.

‘‘Tena katādī’’ti ettha ādiggahaṇena tena hataṃ, tena baddhaṃ, tena kītaṃ, tena dibbati, so assa āvudho, so assa ābādho, tattha pasanno, tassa santakaṃ, tamassa parimāṇaṃ, tassa rāsi, taṃ arahati, tamassa sīlaṃ, tattha jāto, tattha vasati, tatra vidito, tadatthāya saṃvattati, tato āgato, tato sambhūto, tadassa payojananti evamādiatthe ca ṇikappaccayo hoti. Yathā – jālena hato, hanatīti vā jāliko. Evaṃ bāḷisiko, vākariko, suttena baddho suttiko, varattāya baddho vārattiko nāgo.

"तेन कतं" (त्याने केलेले) इत्यादींमधील 'आदि' च्या ग्रहणामुळे, "त्याने मारलेले", "त्याने बांधलेले", "त्याने खरेदी केलेले", "त्याने खेळतो", "ते त्याचे शस्त्र आहे", "तो त्याचा आजार आहे", "तेथे प्रसन्न असलेला", "त्याच्या मालकीचे", "ते त्याचे परिमाण आहे", "त्याची रास", "त्यास योग्य असलेला", "तो त्याचा स्वभाव आहे", "तेथे जन्मलेला", "तेथे राहणारा", "तेथे प्रसिद्ध असलेला", "त्यासाठी कारणीभूत असणारा", "तेथून आलेला", "तेथून उत्पन्न झालेला", "ते त्याचे प्रयोजन आहे" इत्यादी अर्थांमध्येही 'णिक' प्रत्यय होतो. जसे की — जाळ्याने मारलेला किंवा जाळ्याने मारणारा तो 'जालिको' (Jāliko). याचप्रमाणे 'बाळिसिको' (गळाने मासे पकडणारा), 'वाकरिको' (फास टाकणारा). सुताने बांधलेला तो 'सुत्तिको' (Suttiko). चामड्याच्या वादीने (वरत्ता) बांधलेला हत्ती म्हणजे 'वारत्तिको नागो' (Vārattiko nāgo).

Vatthena [Pg.225] kītaṃ bhaṇḍaṃ vatthikaṃ. Evaṃ kumbhikaṃ, phālikaṃ, sovaṇṇikaṃ, sātikaṃ. Akkhena dibbatīti akkhiko. Evaṃ sālākiko, tindukiko, ambaphaliko. Cāpo assa āvudhoti cāpiko. Evaṃ tomariko, muggariko, mosaliko.

वस्त्राने खरेदी केलेले भांड (वस्तू) म्हणजे 'वत्थिकं' (Vatthikaṃ). याचप्रमाणे 'कुम्भिकं' (घड्याने खरेदी केलेले), 'फालिकं' (फाळाने खरेदी केलेले), 'सोवण्णिकं' (सोन्याने खरेदी केलेले), 'सातिकं' (वस्त्राने खरेदी केलेले). सोंगटीने (अक्ख) खेळतो तो 'अक्खिको' (Akkhiko). याचप्रमाणे 'सालाकिको' (सळईने खेळणारा), 'तिन्दुकिको' (तिन्दुक फळांनी खेळणारा), 'अम्बफलिको' (आंब्यांनी खेळणारा). धनुष्य (चाप) हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'चापिको' (Cāpiko). याचप्रमाणे 'तोमरिको' (भालाधारी), 'मुग्गरिको' (गदाधारी), 'मोसलिको' (मुसळधारी).

Vāto assa ābādhoti vātiko. Evaṃ semhiko, pittiko.

वात (वायु) हा ज्याचा आजार आहे तो 'वातिको' (Vātiko). याचप्रमाणे 'सेम्हिको' (कफ प्रकृतीचा), 'पित्तिको' (पित्त प्रकृतीचा).

Buddhe pasanno buddhiko. Evaṃ dhammiko, saṅghiko. Buddhassa santako buddhiko. Evaṃ dhammiko, saṅghiko vihāro, saṅghikā bhūmi, saṅghikaṃ cīvaraṃ, puggalikaṃ.

बुद्धांवर प्रसन्न (श्रद्धावान) असलेला तो 'बुद्धिको' (Buddhiko). याचप्रमाणे 'धम्मिको' (धम्मावर श्रद्धावान), 'सङ्घिको' (संघावर श्रद्धावान). बुद्धांच्या मालकीचे ते 'बुद्धिको' (Buddhiko). याचप्रमाणे 'धम्मिको' (धम्माच्या मालकीचे), 'सङ्घिको विहारो' (संघाच्या मालकीचा विहार), 'सङ्घिका भूमी' (संघाची जमीन), 'सङ्घिकं चीवरं' (संघाचे चीवर), 'पुग्गलिकं' (व्यक्तिगत मालकीचे).

Kumbho assa parimāṇanti kumbhikaṃ. Evaṃ khārikaṃ, doṇikaṃ. Kumbhassa rāsi kumbhiko. Kumbhaṃ arahatīti kumbhiko. Evaṃ doṇiko, aṭṭhamāsiko, kahāpaṇiko, āsītikā gāthā, nāvutikā, sātikaṃ, sāhassikaṃ. Sandiṭṭhamarahatīti sandiṭṭhiko, ‘‘ehi passā’’ti imaṃ vidhiṃ arahatīti ehipassiko.

'कुंभ (घडा) हे ज्याचे परिमाण (माप) आहे' या विग्रहात 'कुंभिकं' हा शब्द बनतो. याचप्रमाणे 'खारिकं' आणि 'दोणिकं' हे शब्द बनतात. 'कुंभाची रास' या अर्थी 'कुंभिको' होतो. 'जो कुंभाला पात्र आहे' या अर्थी 'कुंभिको' होतो. याचप्रमाणे 'दोणिको', 'अट्ठमासिको', 'कहापणिको', 'आसीतिका गाथा' (ऐंशी गाथा असलेली), 'नावुतिका' (नव्वद असलेली), 'सातिकं' (शंभर मूल्य असलेले), 'साहस्सिकं' (हजार मूल्य असलेले) हे शब्द बनतात. 'जो स्वतः पाहण्यास योग्य आहे' तो 'संदिट्ठिको' (संदिट्ठिक) आणि '"ये आणि पाहा" (एहि पस्स) या विधीला जो पात्र आहे' तो 'एहिपस्सिको' (एहिपस्सिक) होय.

Sīlatthe paṃsukūladhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃ sīlamassāti paṃsukūliko. Evaṃ tecīvariko, ekāsane bhojanasīlo ekāsaniko, rukkhamūle vasanasīlo rukkhamūliko, tathā āraññiko, sosāniko.

शील (स्वभाव) या अर्थी— 'पांसुकूल (कचऱ्यातून गोळा केलेले कापड) धारण करणे हे ज्याचे शील आहे' तो 'पांसुकूलिको' (पांसुकूलिक). याचप्रमाणे 'तेचीवरिको' (तीन चिवरे धारण करणारा), 'एकाच आसनावर भोजन करण्याचा स्वभाव असलेला' तो 'एकासनिको' (एकासनिक), 'वृक्षाच्या मुळाशी राहण्याचा स्वभाव असलेला' तो 'रुक्खमूलिको' (रुक्खमूलिक), तसेच 'आरञ्ञिको' (अरण्यात राहणारा) आणि 'सोसानिको' (स्मशानात राहणारा) हे शब्द बनतात.

Jātatthe apāye jāto āpāyiko. Evaṃ nerayiko, sāmuddiko maccho, vassesu jāto vassiko, vassikā, vassikaṃ pupphaṃ, sāradiko, hemantiko, vāsantiko, cātuddasiko, rājagahe jāto, rājagahe [Pg.226] vasatīti vā rājagahiko jano, magadhesu jāto, vasatīti vā māgadhiko, māgadhikā, māgadhikaṃ, sāvatthiyaṃ jāto, vasatīti vā sāvatthiko, kāpilavatthiko, vesāliko.

उत्पन्न झालेला (जात) या अर्थी— 'अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पन्न झालेला' तो 'आपायिको' (आपायिक). याचप्रमाणे 'नेरयिको' (नरकात उत्पन्न झालेला), 'समुद्रात उत्पन्न झालेला मासा' (सामुद्दिको मच्छो), 'वर्षा ऋतूत उत्पन्न केलेले फूल' (वस्सिका किंवा वस्सिकं पुप्फं), 'सारदिको' (शरद ऋतूतील), 'हेमन्तिको' (हेमंत ऋतूतील), 'वासन्तिको' (वसंत ऋतूतील), 'चातुद्दसिको' (चतुर्दशीचा) हे शब्द बनतात. 'राजगृहात जन्मलेला किंवा राजगृहात राहणारा मनुष्य' तो 'राजगहिको जनो'; 'मगध देशात जन्मलेला किंवा राहणारा' तो 'मागधिको' (पुल्लिंगी), 'मागधिका' (स्त्रीलिंगी), 'मागधिकं' (नपुंसकलिंगी); 'श्रावस्तीमध्ये जन्मलेला किंवा राहणारा' तो 'सावत्थिको'; 'कापिलवत्थिको' (कपिलवस्तूतील) आणि 'वेसालिको' (वैशालीतील) हे शब्द बनतात.

Loke vidito lokiko, lokāya saṃvattatītipi lokiko. Tathā mātito āgataṃ mātikaṃ, pitito āgataṃ pettikaṃ nāmaṃ.

जगात प्रसिद्ध असलेला तो 'लोकिको' (लौकिक), किंवा जो जगाच्या कल्याणासाठी कारणीभूत ठरतो तोही 'लोकिको' होय. तसेच आईकडून आलेले ते 'मातिकं' (मातृक) आणि वडिलांकडून आलेले नाव ते 'पेत्तिकं नामं' (पैतृक नाव) होय.

Sambhūtatthe mātito sambhūtaṃ mattikaṃ. Evaṃ pettikaṃ. Upadhitassa payojanaṃ opadhikaṃ.

उत्पन्न झालेल्या (संभूत) या अर्थी— 'आईपासून उत्पन्न झालेले' ते 'मत्तिकं' (मातृक). याचप्रमाणे वडिलांपासून उत्पन्न झालेले ते 'पेत्तिकं' (पैतृक). 'उपधीचे (उपाधीचे) जे प्रयोजन आहे' ते 'ओपधिकं' (औपधिक) होय.

Sakatthepi asaṅkhāroyeva asaṅkhārikaṃ. Evaṃ sasaṅkhārikaṃ, nāmameva nāmikaṃ. Evaṃ ākhyātikaṃ, opasaggikaṃ, nepātikaṃ, catumahārāje bhatti etesanti cātumahārājikā. Evaṃ aññatthepi yojetabbaṃ.

स्वार्थे (स्वतःच्याच अर्थी) देखील— 'असंखार' (असंस्कार) तोच 'असंखारिकं' होतो. याचप्रमाणे 'ससंखारिकं' होतो. 'नाम' तेच 'नामिकं' होते. याचप्रमाणे 'आख्यातिकं', 'ओपसग्गिकं' (औपसर्गिक), 'नेपातिकं' (नेपातिक) हे शब्द बनतात. 'चार महाराजांवर (चातुर्महाराज देवलोकांवर) ज्यांची भक्ती आहे' ते 'चातुमहाराजिका' (चातुर्महाराजिक) होत. याचप्रमाणे इतर अर्थांमध्येही योजना करावी.

‘‘Kasāvena ratta’’nti viggahe –

'कसावाने (काषाय रंगाने) रंगवलेले' (कसावेन रत्तं) अशा विग्रहात—

376. Ṇa rāgā tenarattaṃ tassedamaññatthesu ca.

३७६. 'तेन रत्तं' (त्याने रंगवलेले), 'तस्स इदं' (त्याचे हे) आणि इतर अर्थांमध्ये रागवाचक शब्दांच्या पुढे 'ण' प्रत्यय होतो.

Rāgatthavācakā liṅgamhā ‘‘tena ratta’’miccetasmiṃ atthe, ‘‘tasse’’ti chaṭṭhiyantato ‘‘ida’’miccetasmiṃ atthe ca aññatthesu ca ṇappaccayo hoti vā.

रंगाचा अर्थ सांगणाऱ्या प्रातिपदिकाच्या पुढे 'त्याने रंगवलेले' (तेन रत्तं) या अर्थी, 'त्याचे' (तस्स) या षष्ठ्यन्त शब्दाच्या पुढे 'हे' (इदं) या अर्थी आणि इतर अर्थांमध्येही विकल्पेकरून 'ण' प्रत्यय होतो.

Kāsāvaṃ vatthaṃ. Evaṃ kāsāyaṃ, kusumbhena rattaṃ kosumbhaṃ, haliddiyā rattaṃ hāliddaṃ, pattaṅgaṃ, mañjiṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ, nīlena rattaṃ nīlaṃ. Evaṃ pītaṃ.

काषाय रंगाने रंगवलेले वस्त्र म्हणजे 'कासावं वत्थं'. याचप्रमाणे 'कासायं' हा शब्द बनतो. 'कुसुंभाने रंगवलेले' ते 'कोसुम्भं'; 'हळदीने रंगवलेले' ते 'हालिद्दं'; 'पत्तङ्गं' (पतंगाने रंगवलेले), 'मञ्जिट्ठं' (मंजिष्ठाने रंगवलेले), 'कुङ्कुमं' (कुंकुमाने रंगवलेले); 'निळ्या रंगाने रंगवलेले' ते 'नीलं' आणि याचप्रमाणे 'पीतं' (पिवळ्या रंगाने रंगवलेले) हे शब्द बनतात.

Idamatthe [Pg.227] mahiṃsassa idaṃ māhiṃsaṃ maṃsaṃ, dadhi sappi cammādikaṃ vā, sūkarassa idaṃ sūkaraṃ, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ. Evaṃ sogataṃ sāsanaṃ.

'हे त्याचे' (इदं) या अर्थी— 'म्हशीचे हे' ते 'माहिंसं' (माहिंस मांस, दही, तूप किंवा चामडे इत्यादी); 'डुकराचे हे' ते 'सूकरं'; 'कच्चायनाचे हे' ते 'कच्चायनं ब्याकरणं' (कच्चायन व्याकरण) होय. याचप्रमाणे 'सोगतं सासनं' (सौगत शासन/बुद्ध शासन) हा शब्द बनतो.

‘‘Isissa ida’’nti atthe ṇappaccaye kate vuddhimhi sampatte –

'ऋषीचे हे' (इसिस्स इदं) या अर्थी 'ण' प्रत्यय केला असता आणि वृद्धी प्राप्त झाली असता—

‘‘Saṇe, yūnamāgamo ṭhāne’’ti ca vattate.

'सणे, यूनमागमो ठाने' या सूत्रांचे अनुवर्तन होते.

377. Āttañca.

३७७. आणि 'आ'कार (आत्त्व) होतो.

I uiccetesaṃ ādisarānaṃ āttañca hoti saṇakārappaccaye pare, casaddena rikārāgamo ca ṭhāneti ikārassa āttaṃ.

'स' आणि 'ण' प्रत्यय पर असताना 'इ' आणि 'उ' या आदिस्वरांचा 'आ'कार (आत्त्व) होतो, आणि 'च' शब्दाने 'रि' काराचा आगम होतो, तसेच 'ठाने' या पदाने 'इ' काराचा 'आ'कार होतो.

Ṭhānādhikārato āttaṃ, isūsabhaujādinaṃ;

Isissa tu rikārāga-mo cāttānantare bhave.

'ठाने' या अधिकारावरून 'इसि', 'उसभ', 'उजु' इत्यादी शब्दांच्या आदिस्वराचा 'आ'कार होतो. परंतु 'इसि' शब्दाच्या बाबतीत 'रि' काराचा आगम होतो आणि त्यानंतर 'आ'कार होतो.

Ārisyaṃ, usabhassa idaṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ, āsabhī vācā.

'आरिस्यं' (ऋषीसंबंधी); 'ऋषभाचे हे' ते 'आसभं ठानं' (आषभ स्थान) आणि 'आसभी वाचा' (आषभी वाणी) हे शब्द बनतात.

Aññatthaggahaṇena pana avidūrabhavo, tatra bhavo, tatra jāto, tato āgato, so assa nivāso, tassa issaro, kattikādīhi niyutto māso, sāssa devatā, tamaveccādhīte, tassa visayo deso, tasmiṃ dese atthi, tena nibbattaṃ, taṃ arahati, tassa vikāro, tamassa parimāṇanti iccevamādīsvatthesu ca ṇappaccayo. Yathā – vidisāya avidūre bhavo vediso gāmo, udumbarassa avidūre bhavaṃ odumbaraṃ vimānaṃ.

परंतु 'अञ्ञत्थ' (इतर अर्थांमध्ये) या ग्रहणाने— जवळ असलेला (अविदूरभव), तेथे असलेला (तत्रभव), तेथे जन्मलेला (तत्रजात), तेथून आलेला (ततो आगत), तो त्याचा निवास आहे (सो अस्स निवासो), त्याचा तो स्वामी आहे (तस्स इस्सरो), कृत्तिका इत्यादी नक्षत्रांनी युक्त असलेला महिना (कत्तिकादीहि नियुत्तो मासो), ती त्याची देवता आहे (सास्स देवता), ते जाणून अभ्यास करतो (तमवेच्चाधीते), तो त्याचा विषय किंवा देश आहे (तस्स विसयो देसो), त्या देशात तो आहे (तस्मिं देसे अत्थि), त्याने निर्माण झालेले (तेन निब्बत्तं), तो त्याला पात्र आहे (तं अरहति), तो त्याचा विकार आहे (तस्स विकारो), ते त्याचे परिमाण आहे (तमस्स परिमाणं) इत्यादी अर्थांमध्येही 'ण' प्रत्यय होतो. जसे की— 'विदिशेच्या जवळ असलेला गाव' तो 'वेदिसो गामो' (वेदिस गाव); 'उदुंबराच्या जवळ असलेले विमान' ते 'ओदुम्बरं विमानं' (औदुंबर विमान) होय.

Bhavatthe manasi bhavaṃ mānasaṃ sukhaṃ, sāgamo. Sare bhavo sāraso sakuṇo, sārasā sakuṇī, sārasaṃ pupphaṃ[Pg.228], urasi bhavo oraso putto, urasi saṃvaḍḍhitattā, mitte bhavā mettā, mettī vā, pure bhavā porī vācā.

अस्तित्व असणे किंवा उत्पन्न होणे या अर्थात (तद्धित प्रत्यय होतो). मनात उत्पन्न होणारे ते 'मानसं सुखं' (मानसिक सुख), येथे 'स' चा आगम होतो. सरोवरात राहणारा तो 'सारसो सकुणो' (सारस पक्षी), 'सारसा सकुणी' (सारस मादी पक्षी), 'सारसं पुप्फं' (सरोवरातील फूल). उरात (हृदयात) उत्पन्न झालेला तो 'ओरसो पुत्तो' (औरस पुत्र), कारण तो उरावर वाढवला जातो. मित्राच्या ठिकाणी असणारी ती 'मेत्ता' (मैत्री) किंवा 'मेत्ती'. नगरात बोलली जाणारी ती 'पोरी वाचा' (नागरी किंवा सभ्य भाषा).

Jātādīsu pāvuse jāto pāvuso megho, pāvusā ratti, pāvusaṃ abbhaṃ, sarade jāto sārado māso, sāradā ratti, sāradaṃ pupphaṃ. Evaṃ sisiro, hemanto, vasanto, vimho, mathurāyaṃ jāto māthuro jano, māthurā gaṇikā, māthuraṃ vatthaṃ. Mathurāya āgato māthuro, mathurā assa nivāsoti māthuro, mathurāya issaro māthuro rājā. ‘‘Sabbato ko’’ti ettha puna sabbatoggahaṇena taddhitatopi kvaci sasarakakārāgamo, māthurako vā, rājagahe jāto, rājagahā āgato, rājagaho assa nivāsoti vā, rājagahassa issaroti vā rājagaho, rājagahako vā. Evaṃ sāgalo, sāgalako vā, pāṭaliputto, pāṭaliputtako vā, vesāliyaṃ jātotiādiatthe vesālo, vesālako vā, kusināre jāto kosināro, kosinārako vā. Evaṃ sāketo, sāketako vā, kosambo, kosambako vā, indapatto, indapattako vā, kapillo, kapillako vā, bhārukaccho, bhārukacchako vā, nagare jāto, nagarā āgato, nagare vasatīti vā nāgaro, nāgarako vā. Evaṃ jānapado.

'उत्पन्न झालेला' इत्यादी अर्थांमध्ये— वर्षा ऋतूत उत्पन्न झालेला तो 'पावुसो मेघो' (पावसाळी ढग), 'पावुसा रत्ति' (पावसाळी रात्र), 'पावुसं अब्भं' (पावसाळी अभ्र/ढग). शरद ऋतूत उत्पन्न झालेला तो 'सारदो मासो' (शरद महिना), 'सारदा ratti' (शरद ऋतूतील रात्र), 'सारदं पुप्फं' (शरद ऋतूतील फूल). याचप्रमाणे शिशिर, हेमंत, वसंत, ग्रीष्म (विम्हो) यांचे रूप होते. मथुरेत जन्मलेला तो 'माथुरो जनो' (मथुरेचा माणूस), 'माथुरा गणिका' (मथुरेची गणिका), 'माथुरं वत्थं' (मथुरेचे वस्त्र). मथुरेतून आलेला तो 'माथुरो', मथुरे हे ज्याचे निवासस्थान आहे तो 'माथुरो', मथुरेचा जो स्वामी आहे तो 'माथुरो राजा'. 'सब्बतो को' या सूत्रात पुन्हा 'सब्बत' ग्रहण केल्यामुळे तद्धित प्रत्ययात कधीकधी 'क' काराचा आगम होतो, जसे की 'माथुरको'. राजगृहात जन्मलेला, राजगृहातून आलेला, राजगृह हे ज्याचे निवासस्थान आहे तो, किंवा राजगृहाचा जो स्वामी आहे तो 'राजगहो' किंवा 'राजगहको'. याचप्रमाणे 'सागलो' किंवा 'सागलको', 'पाटलिपुत्तो' किंवा 'पाटलिपुत्तको'. वैशालीमध्ये जन्मलेला इत्यादी अर्थांमध्ये 'वेसालो' किंवा 'वेसालको'. कुसिनारा येथे जन्मलेला तो 'कोसिनारो' किंवा 'कोसिनारको'. याचप्रमाणे 'साकेतो' किंवा 'साकेतको', 'कोसंबो' किंवा 'कोसंबको', 'इन्दपत्तो' किंवा 'इन्दपत्तको', 'कपिल्लो' किंवा 'कपिल्लको', 'भारुकच्छो' किंवा 'भारुकच्छको'. नगरात जन्मलेला, नगरातून आलेला किंवा नगरात राहणारा तो 'नागरो' किंवा 'नागरको'. याचप्रमाणे 'जानपदो' (जनपदात राहणारा) चे रूप होते.

Janapadanāmesu pana sabbattha bahuvacanameva bhavati. Yathā – aṅgesu jāto, aṅgehi āgato, aṅgā assa nivāso, aṅgānaṃ issaro vā aṅgo, aṅgako vā, māgadho, māgadhako vā, kosalo, kosalako vā[Pg.229], vedeho, vedehako vā, kambojo, kambojako vā, gandhāro, gandhārako vā, sovīro, sovīrako vā, sindhavo, sindhavako vā, assako, kāliṅgo, pañcālo, sakko, tathā suraṭṭhe jāto, suraṭṭhassa issaro vā soraṭṭho, soraṭṭhako vā. Evaṃ mahāraṭṭho, mahāraṭṭhako vā iccādi.

परंतु जनपदांच्या नावांमध्ये सर्वत्र बहुवचनच होते. जसे की— अंग देशात जन्मलेला, अंग देशातून आलेला, अंग देश हे ज्याचे निवासस्थान आहे, किंवा अंग देशाचा जो स्वामी आहे तो 'अंगो' किंवा 'अंगको'. 'मागधो' किंवा 'मागधको', 'कोसलो' किंवा 'कोसलको', 'वेदेहो' किंवा 'वेदेहको', 'कंबोजो' किंवा 'कंबोजको', 'गंधारो' किंवा 'गंधारको', 'सोवीरो' किंवा 'सोवीरको', 'सिंधवो' किंवा 'सिंधवको', 'अस्सको', 'कालिंगो', 'पंचालो', 'सक्को'. त्याचप्रमाणे सुरठ्ठ (सौराष्ट्र) मध्ये जन्मलेला किंवा सुरठ्ठचा स्वामी तो 'सोरठ्ठो' किंवा 'सोरठ्ठको'. याचप्रमाणे 'महाराट्ठो' (महाराष्ट्र) किंवा 'महाराट्ठको' इत्यादी रूपे होतात.

Nakkhattayoge kattikāya puṇṇacandayuttāya yutto māso kattiko, magasirena candayuttena nakkhattena yutto māso māgasiro. Evaṃ phussena yutto māso phusso, maghāya yutto māso māgho, phagguniyā yutto māso phagguno, cittāya yutto māso citto, visākhāya yutto māso vesākho, jeṭṭhāya yutto māso jeṭṭho, uttarāsāḷhāya yutto māso āsāḷho, āsāḷhī vā, savaṇena yutto māso sāvaṇo, sāvaṇī. Bhaddena yutto māso bhaddo, assayujena yutto māso assayujo, buddho assa devatāti buddho. Evaṃ sogato, māhindo, yāmo, somo.

नक्षत्रांच्या योगाच्या संबंधात— कृत्तिका नक्षत्राने युक्त असलेल्या पौर्णिमेच्या चंद्राशी युक्त असलेला महिना तो 'कत्तिको' (कार्तिक). मृगशीर्ष नक्षत्राने युक्त असलेल्या चंद्राशी युक्त असलेला महिना तो 'मागसिरो' (मार्गशीर्ष). याचप्रमाणे पुष्य नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'फुस्सो' (पौष), मघा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'माघो' (माघ), फाल्गुनी नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'फग्गुनो' (फाल्गुन), चित्रा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'चित्तो' (चैत्र), विशाखा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'वेसाखो' (वैशाख), ज्येष्ठा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'जेट्ठो' (ज्येष्ठ), उत्तराषाढा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'आसाळ्हो' किंवा 'आसाळ्ही' (आषाढ), श्रवण नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'सावणो' किंवा 'सावणी' (श्रावण), भाद्रपदा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'भद्दो' (भाद्रपद), अश्विनी नक्षत्राने युक्त असलेला महिना तो 'अस्सयुजो' (अश्विन). बुद्ध हे ज्यांचे आराध्य दैवत आहेत ते 'बुद्धो'. याचप्रमाणे 'सोगतो' (सुगताचे अनुयायी), 'माहिंदो', 'यामो', 'सोमो' हे रूप होते.

Byākaraṇaṃ aveccādhīte veyyākaraṇo. Evaṃ mohutto, nemitto, aṅgavijjo, vatthuvijjo. Vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, udumbarā asmiṃ padese santīti odumbaro deso.

व्याकरण समजून शिकणारा तो 'वैय्याकरण' (veyyākaraṇo) होय. याचप्रमाणे 'मोहुत्त' (मुहूर्त जाणणारा), 'नेमित्त' (निमित्त जाणणारा), 'अंगविज्ज' (अंगविद्या जाणणारा), 'वत्थुविज्ज' (वास्तुविद्या जाणणारा) हे शब्द होतात. वसातींचा (किंवा वसा लोकांचा) विषय किंवा देश तो 'वासातो' (vāsāto) आणि ज्या प्रदेशात उदुंबर (उंबर) आहेत तो 'ओदुंबर' (odumbaro) देश होय.

Sahassena nibbattā sāhassī parikhā, payasā nibbattaṃ pāyāsaṃ, sahassaṃ arahatīti sāhassī gāthā, ayaso [Pg.230] vikāro āyaso. Evaṃ sovaṇṇo, puriso parimāṇamassāti porisaṃ udakaṃ.

सहस्राने (हजाराने) बनलेली ती 'साहस्सी' (sāhassī) परिखा (खंदक), दुधाने बनवलेले ते 'पायास' (pāyāsaṃ - खीर), जे सहस्र (हजार) मूल्याचे आहे ती 'साहस्सी' (sāhassī) गाथा, आणि लोहाचा (लोखंडाचा) विकार तो 'आयस' (āyaso) होय. याचप्रमाणे 'सोवण्ण' (सोन्याचा विकार) आणि पुरुषाच्या उंचीएवढे परिमाण असलेले पाणी ते 'पोरिस' (porisaṃ) पाणी होय.

Caggahaṇena tattha jāto, tattha vasati, tassa hitaṃ, taṃ arahatītiādīsu ṇeyyappaccayo. Bārāṇasiyaṃ jāto, vasatīti vā bārāṇaseyyako, pure viya kakārāgamo. Evaṃ campeyyako, sāgaleyyako, mithileyyako jano, gaṅgeyyo maccho, silāya jātaṃ seleyyakaṃ, kule jāto koleyyako sunakho, vane jātaṃ vāneyyaṃ pupphaṃ. Evaṃ pabbateyyo mānuso, pabbateyyā nadī, pabbateyyaṃ osadhaṃ, pathassa hitaṃ pātheyyaṃ, sapatissa hitaṃ sāpateyyaṃ dhanaṃ, padīpeyyaṃ telaṃ, mātu hitaṃ matteyyaṃ. Evaṃ petteyyaṃ. Dakkhiṇamarahatīti dakkhiṇeyyo iccādi.

'च' च्या ग्रहणाने 'तेथे जन्मलेला', 'तेथे राहणारा', 'त्याचे हित', 'त्याला योग्य' इत्यादी अर्थांमध्ये 'णेय्य' (ṇeyya) प्रत्यय होतो. जसे की, वाराणसीमध्ये जन्मलेला किंवा राहणारा तो 'बाराणसेय्यक' (bārāṇaseyyako), येथे 'पुर' शब्दाप्रमाणे 'क' काराचा आगम होतो. याचप्रमाणे 'चम्पेय्यक' (campeyyako), 'सागलेय्यक' (sāgaleyyako), 'मिथिलेय्यक' (mithileyyako) लोक; गंगेतील मासा तो 'गंगेय्य' (gaṅgeyyo) मासा; शिळेवर (दगडावर) उत्पन्न झालेले ते 'सेलेय्यक' (seleyyakaṃ); कुळात जन्मलेला कुत्रा तो 'कोलेय्यक' (koleyyako) कुत्रा; वनात उत्पन्न झालेले फूल ते 'वानेय्य' (vāneyyaṃ) फूल होय. याचप्रमाणे पर्वतावरील माणूस तो 'पब्बतेय्य' (pabbateyyo) माणूस, पर्वतावरील नदी ती 'पब्बतेय्या' (pabbateyyā) नदी, पर्वतावरील औषध ते 'पब्बतेय्य' (pabbateyyaṃ) औषध, मार्गासाठी हितकारक ते 'पाथेय्य' (pātheyyaṃ - शिदोरी), स्वतःच्या मालकीचे धन ते 'सापतेय्य' (sāpateyyaṃ) धन, दिव्यासाठीचे तेल ते 'पदीपेय्य' (padīpeyyaṃ) तेल, मातेचे हित ते 'मत्तेय्य' (matteyyaṃ) आणि पित्याचे हित ते 'पेत्तेय्य' (petteyyaṃ) होय. तसेच जो दक्षिणेला (दानाला) पात्र आहे तो 'दक्खिणेय्य' (dakkhiṇeyyo) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

378. Jātādīnamimiyā ca.

३७८. 'जात' (जन्मलेला) इत्यादी अर्थांमध्ये 'इम' आणि 'इय' हे प्रत्यय देखील होतात.

Jātaiccevamādīnaṃ saddānaṃ atthe ima iyaiccete paccayā honti vā.

'जात' इत्यादी शब्दांच्या अर्थांमध्ये 'इम' आणि 'इय' हे प्रत्यय विकल्प करून (किंवा पर्यायाने) होतात.

Pacchā jāto pacchimo, pacchimā janatā, pacchimaṃ cittaṃ, ante jāto antimo, antimā, antimaṃ. Evaṃ majjhimo, purimo, uparimo, heṭṭhimo, paccantimo, gopphimo, ganthimo.

नंतर जन्मलेला तो 'पच्छिम' (pacchimo - शेवटचा), शेवटची जनता ती 'पच्छिमा' (pacchimā), शेवटचे चित्त ते 'पच्छिम' (pacchimaṃ); शेवटी जन्मलेला तो 'अन्तिम' (antimo), 'अन्तिमा' (antimā), 'अन्तिम' (antimaṃ) होय. याचप्रमाणे 'मज्झिम' (मध्यम), 'पुरिम' (पहिला), 'उपरिम' (वरचा), 'हेट्ठिम' (खालचा), 'पच्चन्तिम' (सीमावर्ती), 'गोप्फिम' (घोट्यासंबंधी), 'गन्थिम' (ग्रंथीयुक्त) हे शब्द सिद्ध होतात.

Tathā [Pg.231] iyappaccaye manussajātiyā jāto manussajātiyo, manussajātiyā, manussajātiyaṃ. Evaṃ assajātiyo, hatthijātiyo, bodhisattajātiyo, dabbajātiyo, samānajātiyo, lokiyo iccādi.

तसेच 'इय' प्रत्यय लागल्यास मनुष्यजातीत जन्मलेला तो 'मनुस्सजातियो' (manussajātiyo), 'मनुस्सजातिया' (manussajātiyā), 'मनुस्सजातियं' (manussajātiyaṃ) होतो. याचप्रमाणे 'अस्सजातियो' (अश्वजातीचा), 'हत्थिजातियो' (हत्तीच्या जातीचा), 'बोधिसत्तजातियो' (बोधिसत्त्व जातीचा), 'दब्बजातियो' (द्रव्य जातीचा), 'समानजातियो' (समान जातीचा), 'लोकियो' (लौकिक) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

Ādiggahaṇena tattha niyutto, tadassa atthi, tattha bhavotiādīsvapi ima iyappaccayā honti, casaddena ikappaccayo ca. Ante niyutto antimo, antiyo, antiko, putto assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti puttimo, puttiyo, vuttiko, kappo assa atthīti kappiyo, jaṭā assa atthīti jaṭiyo, hānabhāgo assa atthīti hānabhāgiyo. Evaṃ ṭhitibhāgiyo, bodhissa pakkhe bhavā bodhipakkhiyā, pañcavagge bhavā pañcavaggiyā. Evaṃ chabbaggiyā, udariyaṃ, attano idanti attaniyaṃ, nakārāgamo.

'आदि' च्या ग्रहणाने 'तेथे नियुक्त असलेला', 'ते त्याचे आहे', 'तेथे असणारा' इत्यादी अर्थांमध्ये देखील 'इम' आणि 'इय' प्रत्यय होतात, आणि 'च' शब्दाने 'इक' प्रत्यय देखील होतो. जसे की, शेवटी नियुक्त असलेला तो 'अन्तिम' (antimo), 'अन्तिय' (antiyo), 'अन्तिक' (antiko); ज्याला पुत्र आहे किंवा ज्याच्यामध्ये पुत्र विद्यमान आहे तो 'पुत्तिम' (puttimo), 'पुत्तिय' (puttiyo), 'वुत्तिक' (vuttiko); ज्याला कल्प (नियम/योग्य पद्धत) आहे तो 'कप्पिय' (kappiyo - कल्पिय/योग्य); ज्याला जटा आहेत तो 'जटिय' (jaṭiyo); ज्याच्यामध्ये हानीचा भाग आहे तो 'हानभागिय' (hānabhāgiyo) होय. याचप्रमाणे 'ठितिभागिय' (ṭhitibhāgiyo), बोधीच्या पक्षात असणारे ते 'बोधियपक्खिय' (bodhipakkhiyā), पंचवर्गात असणारे ते 'पञ्चवग्गिय' (pañcavaggiyā), याचप्रमाणे 'छब्बग्गिय' (chabbaggiyā), 'उदरिय' (udariyaṃ - उदरातील), आणि स्वतःचे ते 'अत्तनीय' (attaniyaṃ) होते, जेथे 'न' काराचा आगम होतो.

Casaddaggahaṇena kiya yaṇyappaccayā ca. Jātiyā niyutto jātikiyo. Evaṃ andhakiyo, jaccandhe niyutto jaccandhakiyo. Sassa ayanti sakiyo. Evaṃ parakiyo.

'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'किय' आणि 'यण्य' प्रत्यय देखील होतात. जसे की, जातीमध्ये नियुक्त असलेला तो 'जातिकिय' (jātikiyo). याचप्रमाणे 'अन्धकिय' (andhakiyo), जन्मांधतेमध्ये नियुक्त असलेला तो 'जच्चन्धकिय' (jaccandhakiyo); स्वतःचा हा तो 'सकिय' (sakiyo - स्वकीय) आणि याचप्रमाणे 'परकिय' (parakiyo - परकीय) हे शब्द सिद्ध होतात.

Yappaccayo sādhuhitabhavajātādiatthesu. Yathā – kammani sādhu kammaññaṃ. Sabhāyaṃ sādhu sabbhaṃ, ‘‘yavataṃ talanā’’dinā ukārādi. Evaṃ medhāya hitaṃ mejjhaṃ ghaṭaṃ. Pādānaṃ hitaṃ pajjaṃ telaṃ, rathassa hitā racchā, gāme bhavo gammo[Pg.232], gave bhavaṃ gabyaṃ, ‘‘osare cā’’ti sutte casaddena yappaccaye parepi avādeso. Kavimhi bhavaṃ kabyaṃ, divi bhavā dibyā, thanato jātaṃ thaññaṃ, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ.

'य' प्रत्यय हा 'योग्य' (साधु), 'हितकारक', 'उत्पन्न होणारा', 'जन्मलेला' इत्यादी अर्थांमध्ये होतो. जसे की - कर्मामध्ये जो कुशल (योग्य) आहे तो 'कम्मञ्ञ' (kammaññaṃ - कर्मण्य); सभेमध्ये जो योग्य आहे तो 'sabbhaṃ' (सभ्य), 'यवतं तलना' इत्यादी सूत्राने उकारादी कार्य होते. याचप्रमाणे बुद्धीसाठी हितकारक ते 'मेज्झ' (mejjhaṃ) घृत (तूप); पायांसाठी हितकारक ते 'पज्ज' (pajjaṃ) तेल; रथासाठी हितकारक ती 'रच्छा' (racchā - रस्ता); गावात राहणारा किंवा होणारा तो 'गम्म' (gammo - ग्राम्य); गाईपासून मिळणारे ते 'गब्य' (gabyaṃ - गव्य), 'ओसरे च' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'य' प्रत्यय पर असताना देखील 'अव' आदेश होतो; कवीमध्ये उत्पन्न होणारे ते 'कब्ब' (kabyaṃ - काव्य); स्वर्गात राहणारे ते 'दिब्ब' (dibyā - दिव्य); स्तनातून उत्पन्न झालेले ते 'थञ्ञ' (thaññaṃ - दूध); आणि जे धनास कारणीभूत होते ते 'धञ्ञ' (dhaññaṃ - धान्य) होय.

Ṇyappaccayo parisāyaṃ sādhu pārisajjo, dakārāgamo, samaṇānaṃ hitā sāmaññā janā, brāhmaṇānaṃ hitā brāhmaññā, arūpe bhavā āruppā iccādi.

'ण्य' प्रत्यय लागल्यास: परिषदेमध्ये जो योग्य आहे तो 'पारिसज्ज' (pārisajjo) होतो, जेथे 'द' काराचा आगम होतो; श्रमणांसाठी जे हितकारक आहेत ते 'सामञ्ञ' (sāmaññā) लोक; ब्राह्मणांसाठी जे हितकारक आहेत ते 'ब्राह्मण्य' (brāhmaññā) लोक; आणि अरूप लोकात उत्पन्न होणारे ते 'आरुप्प' (āruppā) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

‘‘Rājaputtānaṃ samūho’’ti viggahe –

'राजपुत्रांचा समूह' अशा विग्रहात -

379. Samūhatthe kaṇaṇā.

३७९. समूह अर्थामध्ये 'क', 'ण' आणि 'अ' (किंवा 'ण') प्रत्यय होतात.

Chaṭṭhiyantato ‘‘tesaṃ samūho’’ti atthe kaṇaṇaiccete paccayā honti. Rājaputtako, rājaputtakaṃ vā, rājaputto. Evaṃ mānussako, mānusso, māthurako, māthuro, porisako, poriso, vuddhānaṃ samūho vuddhako, vuddho. Evaṃ māyūrako, māyūro, kāpoto, kokilo, māhiṃsako, māhiṃso, oṭṭhako, orabbhako, aṭṭhannaṃ samūho aṭṭhako, rājānaṃ samūho rājako, bhikkhānaṃ samūho bhikkho, sikkhānaṃ samūho sikkho, dvinnaṃ samūho dvayaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikārassa ayādeso. Evaṃ tiṇṇaṃ samūho tayaṃ iccādi.

षष्ठी विभक्तीच्या शेवटी असलेल्या शब्दापासून 'त्यांचा समूह' या अर्थामध्ये 'क', 'ण', 'अ' हे प्रत्यय होतात. जसे की, राजपुत्रांचा समूह तो 'राजपुत्तक' (rājaputtako), 'राजपुत्तकं' (rājaputtakaṃ) किंवा 'राजपुत्त' (rājaputto) होय. याचप्रमाणे मनुष्यांचा समूह तो 'मानुस्सक' (mānussako), 'मानुस्स' (mānusso); मथुरेतील लोकांचा समूह तो 'माथुरक' (māthurako), 'माथुर' (māthuro); पुरुषांचा समूह तो 'पोरिसक' (porisako), 'पोरिस' (poriso); वृद्धांचा समूह तो 'वुद्धक' (vuddhako), 'वुद्ध' (vuddho) होय. याचप्रमाणे मोरांचा समूह तो 'मायूरक' (māyūrako), 'मायूर' (māyūro); कबुतरांचा समूह तो 'कापोत' (kāpoto); कोकिळांचा समूह तो 'कोकिल' (kokilo); म्हशींचा समूह तो 'माहिंसक' (māhiṃsako), 'माहिंस' (māhiṃso); उंटांचा समूह तो 'ओट्ठक' (oṭṭhako); मेंढ्यांचा समूह तो 'ओरब्भक' (orabbhako); आठ जणांचा समूह तो 'अट्ठक' (aṭṭhako); राजांचा समूह तो 'राजक' (rājako); भिक्षूंचा समूह तो 'भिक्खु' (bhikkho); शिष्यांचा समूह तो 'सिक्ख' (sikkho); दोघांचा समूह तो 'द्वय' (dvayaṃ), येथे 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने इकाराचा अय्-आदेश होतो. याचप्रमाणे तिघांचा समूह तो 'त्रय' (tayaṃ) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

‘‘Samūhatthe’’ti vattate.

'समूह अर्थामध्ये' हे अनुवृत्तीने येते.

380. Gāmajanabandhusahāyādīhi tā.

३८०. ग्राम, जन, बंधु, सहाय्यक इत्यादी शब्दांनंतर 'ता' प्रत्यय होतो.

Gāmajanabandhusahāyaiccevamādīhi tāpaccayo hoti samūhatthe. Gāmānaṃ samūho gāmatā. Evaṃ janatā, bandhutā, sahāyatā, nāgaratā. ‘‘Tā’’ti yogavibhāgena sakatthepi devoyeva devatā, tāpaccayantassa niccamitthiliṅgatā.

ग्राम, जन, बंधु, सहाय्यक इत्यादी शब्दांनंतर समूह अर्थामध्ये 'ता' प्रत्यय होतो. जसे की, ग्रामांचा (गावांचा) समूह तो 'ग्रामता' (gāmatā) होय. याचप्रमाणे 'जनता' (janatā), 'बंधुता' (bandhutā), 'सहायता' (sahāyatā), 'नागरता' (nāgaratā) हे शब्द होतात. 'ता' या योगविभागाने स्वार्थामध्ये (मूळ अर्थातच) देखील प्रत्यय होतो, जसे की देव तोच 'देवता' (devatā) होय. 'ता' प्रत्ययाने संपणारे शब्द नेहमी स्त्रीलिंगी असतात.

381. Tadassa ṭhānamiyo ca.

३८१. 'ते त्याचे स्थान आहे' या अर्थामध्ये 'इय' प्रत्यय देखील होतो.

‘‘Tadassa ṭhāna’’miccetasmiṃ atthe chaṭṭhiyantato iyappaccayo hoti. Madanassa ṭhānaṃ madaniyo, madaniyā, madaniyaṃ, bandhanassa ṭhānaṃ bandhaniyaṃ. Evaṃ mucchaniyaṃ. Rajaniyaṃ, gamaniyaṃ, dassaniyaṃ, upādāniyaṃ, pasādaniyaṃ. Casaddena hitādiatthepi upādānānaṃ hitā upādāniyā iccādi.

'ते त्याचे स्थान आहे' या अर्थामध्ये षष्ठी विभक्तीच्या शेवटी असलेल्या शब्दापासून 'इय' प्रत्यय होतो. जसे की, मदाचे (हर्षाचे) स्थान ते 'मदनीय' (madaniyo, madaniyā, madaniyaṃ) आणि बंधनाचे स्थान ते 'बंधनीय' (bandhaniyaṃ) होय. याचप्रमाणे 'मुच्छनीय' (मूर्च्छेचे स्थान), 'रजनीय' (आकर्षणाचे स्थान), 'गमनीय' (गमनाचे स्थान), 'दस्सनीय' (दर्शनाचे स्थान), 'उपादानीय' (उपादानाचे स्थान), 'पसादनीय' (प्रसन्नतेचे स्थान) हे शब्द होतात. 'च' शब्दाने हित इत्यादी अर्थांमध्ये देखील प्रत्यय होतो, जसे की उपादानासाठी जे हितकारक आहे ते 'उपादानीय' (upādāniyā) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

382. Upamatthāyitattaṃ.

३८२. उपमा अर्थामध्ये 'आयितत्त' प्रत्यय होतो.

Upamatthe upamāvāciliṅgato āyitattappaccayo hoti. Dhūmo viya dissatīti dhūmāyitattaṃ. Evaṃ timirāyitattaṃ.

उपमा अर्थामध्ये उपमावाचक लिंगापासून 'आयितत्त' प्रत्यय होतो. जसे की, धुरासारखे जे दिसते ते 'धुमायितत्त' (dhūmāyitattaṃ) आणि याचप्रमाणे 'तिमिरायितत्त' (timirāyitattaṃ - अंधकारमय दिसणे) हे शब्द सिद्ध होतात.

‘‘Tadassa ṭhāna’’nti vattate.

'ते त्याचे स्थान आहे' हे अनुवृत्तीने येते.

383. Tannissitatthe lo.

३८३. 'त्याच्यावर आश्रित' या अर्थामध्ये 'ल' प्रत्यय होतो.

‘‘Tannissita’’nti atthe, ‘‘tadassaṭhāna’’nti atthe ca lappaccayo hoti. Duṭṭhu nissitaṃ, duṭṭhu ṭhānaṃ vā duṭṭhullaṃ, duṭṭhullā vācā, lassa dvibhāvo. Evaṃ vedallaṃ.

'त्याच्यावर आश्रित' या अर्थात आणि 'ते त्याचे स्थान आहे' या अर्थात देखील 'ल' प्रत्यय होतो. जसे की, जे वाईट रीतीने आश्रित आहे किंवा जे वाईट स्थान आहे ते 'दुट्ठुल्ल' (duṭṭhullaṃ), जसे की 'दुट्ठुल्ला वाचा' (दुष्ट/अश्लील वाणी) होय; येथे 'ल' काराचे द्वित्व होते. याचप्रमाणे 'वेदल्ल' (vedallaṃ) हा शब्द सिद्ध होतो.

‘‘Abhijjhā [Pg.234] assa pakati, abhijjhā assa bahulā’’ti vā viggahe –

'अभिज्झा (लोभ) हा त्याचा स्वभाव आहे, किंवा अभिज्झा त्याच्यामध्ये प्रचुर (पुष्कळ) आहे' अशा विग्रहात -

384. Ālu tabbahule.

३८४. त्याच्या प्रचुरतेच्या (पुष्कळतेच्या) अर्थामध्ये 'आलु' प्रत्यय होतो.

Paṭhamāvibhatyantato āluppaccayo hoti ‘‘tadassa bahula’’miccetasmiṃ atthe. Abhijjhālu, abhijjhālū, abhijjhālavo. Evaṃ sītālu, dhajālu, dayālu. ‘‘Sabbato ko’’ti ettha puna sabbatoggahaṇena kakārāgamo, abhijjhāluko, abhijjhālukā, abhijjhālukaṃ. Evaṃ sītāluko, dayāluko, tathā hīnova hīnako. Evaṃ potako, kumārako, māṇavako, muduko, ujuko, appamattakaṃ, oramattakaṃ, sīlamattakaṃ iccādi.

प्रथमा विभक्तीच्या शेवटी असलेल्या शब्दापासून 'ते त्याच्यामध्ये प्रचुर आहे' या अर्थामध्ये 'आलु' प्रत्यय होतो. जसे की, अभिज्झा (लोभ) प्रचुर असलेला तो 'अभिज्झालु' (abhijjhālu), 'अभिज्झालू' (abhijjhālū), 'अभिज्झालवो' (abhijjhālavo) होय. याचप्रमाणे 'सीतालु' (थंडी वाजणारा), 'धजालु' (ध्वज असलेला), 'दयालु' (दयाळू) हे शब्द होतात. 'सब्बतो को' या सूत्रात पुन्हा 'सब्बत' च्या ग्रहणाने 'क' काराचा आगम होतो, जसे की 'अभिज्झालुक' (abhijjhāluko), 'अभिज्झालुका' (abhijjhālukā), 'अभिज्झालुकं' (abhijjhālukaṃ) होय. याचप्रमाणे 'सीतालुक' (sītāluko), 'दयालुक' (dayāluko); तसेच हीन तोच 'हीनक' (hīnako) होतो. याचप्रमाणे 'पोतक' (potako - पिल्लू), 'कुमारक' (kumārako), 'माणवक' (māṇavako), 'मुदुक' (muduko - कोमल), 'उजुक' (ujuko - सरळ), 'अप्पमत्तक' (appamattakaṃ - अल्पप्रमाण), 'ओरमत्तक' (oramattakaṃ), 'सीलमतक' (sīlamattakaṃ - केवळ शील असणारे) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

‘‘Yadanupapannā nipātanā sijjhantī’’ti iminā paṭibhāgakucchitasaññānukampādiatthesu kappaccayo. Paṭibhāgatthe hatthino iva hatthikā. Evaṃ assakā. Kucchitatthe kucchito samaṇo samaṇako. Evaṃ brāhmaṇako, muṇḍako, paṇḍitako, veyyākaraṇako. Saññāyaṃ katako, bhaṭako. Anukampāyaṃ puttako.

"यदनुपपन्ना निपातना सिज्झन्ति" (जे नियमाने सिद्ध होत नाही ते निपातनाने सिद्ध होते) या सूत्राने सादृश्य (प्रतिभाग), कुत्सित (निंदा), संज्ञा (नाव) आणि अनुकंपा इत्यादी अर्थांमध्ये 'क' प्रत्यय (कप्पच्चयो) होतो. सादृश्य अर्थात: हत्तीसारखे ते 'हत्थिका' (hatthikā). याचप्रमाणे 'अस्सका' (assakā - घोड्यासारखे). कुत्सित अर्थात: निंद्य श्रमण तो 'समणको' (samaṇako). याचप्रमाणे 'ब्राह्मणको' (brāhmaṇako), 'मुण्डको' (muṇḍako), 'पण्डितको' (paṇḍitako), 'वेय्याकरणको' (veyyākaraṇako). संज्ञेमध्ये: 'कतको' (katako), 'भटको' (bhaṭako). अनुकंपेमध्ये: 'पुत्तको' (puttako - प्रिय पुत्र).

Tathā kiṃyatetato parimāṇatthe ttakavantuppaccayā. Kiṃ parimāṇamassāti kittakaṃ. Evaṃ yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ. Vantumhi āttañca, yaṃ parimāṇamassāti yāvā, yāvanto[Pg.235], guṇavantusamaṃ. Evaṃ tāvā, tāvanto. Etāvā, etāvanto iccādi.

त्याचप्रमाणे 'किं', 'य', 'त', 'एत' या शब्दांपासून परिमाण (मोजमाप) अर्थात 'त्तक' (ttaka) आणि 'वन्तु' (vantu) प्रत्यय होतात. याचे परिमाण किती? ते 'कित्तकं' (kittakaṃ - किती). याचप्रमाणे 'यत्तकं' (yattakaṃ - जितके), 'तत्तकं' (tattakaṃ - तितके), 'एत्तकं' (ettakaṃ - इतके). 'वन्तु' प्रत्यय असताना (पूर्वांगाला) 'आ'त्व (दीर्घत्व) होते, जसे - ज्याचे परिमाण आहे ते 'यावा' (yāvā), 'यावन्तो' (yāvanto), हे 'गुणवन्तु' शब्दाप्रमाणे चालतात. याचप्रमाणे 'तावा' (tāvā), 'तावन्तो' (tāvanto). 'एतावा' (etāvā), 'एतावन्तो' (etāvanto) इत्यादी.

‘‘Suvaṇṇena pakata’’nti viggahe –

"सुवण्णेन पकतं" (सोन्याने बनविलेले) या विग्रहात –

385. Tappakativacane mayo.

३८५. त्याच्या प्रकृतीचा (विकाराचा किंवा बनविलेल्या वस्तूचा) निर्देश करताना 'मय' प्रत्यय होतो.

Tappakativacanatthe mayappaccayo hoti, pakarīyatīti pakati, tena pakati tappakati, tappakatiyā vacanaṃ kathanaṃ tappakativacanaṃ. Suvaṇṇamayo ratho, sovaṇṇamayo vā, suvaṇṇamayā bhājanavikati, suvaṇṇamayaṃ bhājanaṃ. Evaṃ rūpiyamayaṃ, rajatamayaṃ, jatumayaṃ, dārumayaṃ, mattikāmayaṃ, iddhiyā nibbattaṃ iddhimayaṃ.

त्याच्या प्रकृतीचा (मूळ द्रव्याचा) निर्देश करण्याच्या अर्थात 'मय' (maya) प्रत्यय होतो. जे बनविले जाते ती 'प्रकृती' (पकति), त्यावरून 'तत्प्रकृती' (तप्पकति), आणि त्या प्रकृतीचे कथन करणे म्हणजे 'तत्प्रकृतिकथन' (तप्पकतिवचन). सोन्याने बनविलेला रथ तो 'सुवण्णमयो रथो' (suvaṇṇamayo ratho) किंवा 'सोवण्णमयो' (sovaṇṇamayo), सोन्याचे बनविलेले भांडे ती 'सुवण्णमया भाजनविकति' (suvaṇṇamayā bhājanavikati), सोन्याचे भांडे ते 'सुवण्णमयं भाजनं' (suvaṇṇamayaṃ bhājanaṃ). याचप्रमाणे 'रूपियमयं' (rūpiyamayaṃ - चांदीचे), 'रजतमयं' (rajatamayaṃ - चांदीचे), 'जतुमयं' (jatumayaṃ - लाखेचे), 'दारुमयं' (dārumayaṃ - लाकडी), 'मत्तिकामयं' (mattikāmayaṃ - मातीचे), ऋद्धीने (आत्मिक शक्तीने) उत्पन्न झालेले ते 'इद्धिमयं' (iddhimayaṃ - ऋद्धिमय).

Manato nipphannā manomayā, ayasāpakataṃ ayomayaṃ. Ettha ca ‘‘manogaṇādīna’’nti vattamāne –

मनापासून उत्पन्न झालेले ते 'मनोमया' (manomayā - मनोमय), लोहाने (लोखंडाने) बनविलेले ते 'अयोमयं' (ayomayaṃ - लोहमय). आणि येथे "मनोगणादीनं" (मनोगण इत्यादींच्या बाबतीत) हे सूत्र लागू असताना –

386. Etesamo lope.

३८६. विभक्तीचा लोप झाल्यावर या (मनोगण इत्यादी) शब्दांच्या शेवटी 'ओ'कार होतो.

Etesaṃ manogaṇādīnaṃ anto ottamāpajjate vibhattilope kateti okāro.

विभक्तीचा लोप केल्यावर या मनोगण इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'ओ'कार (okāro) प्राप्त होतो.

Gavena pakataṃ karīsaṃ, goto nibbattanti vā gomayaṃ. ‘‘Mayo’’tiyogavibhāgena sakatthepi dānameva dānamayaṃ, sīlamayaṃ iccādi.

गाईपासून तयार झालेले शेण किंवा गाईपासून उत्पन्न झालेले ते 'गोमयं' (gomayaṃ). "मयो" या सूत्राच्या योगविभागाने (नियम वेगळा करून) स्वार्थातही (त्याच अर्थात) हा प्रत्यय होतो, जसे - दान म्हणजेच 'दानमयं' (dānamayaṃ), शील म्हणजेच 'शीलमयं' (sīlamayaṃ) इत्यादी.

Saṃsaṭṭhādianekatthataddhitaṃ.

हे 'संसट्ठ' (मिश्रित) इत्यादी अनेक अर्थांमधील तद्धित प्रकरण समाप्त झाले.

Bhāvataddhita

भावतद्धित (भाववाचक तद्धित प्रत्यय)

‘‘Alasassa [Pg.236] bhāvo’’ti viggahe –

"अलसस्स भावो" (आळशाचा भाव किंवा आळसपणा) या विग्रहात –

387. Ṇyattatā bhāve tu.

३८७. भाव (अवस्था किंवा धर्म) अर्थात 'ण्य' (ṇya), 'त्त' (tta) आणि 'ता' (tā) हे प्रत्यय होतात.

Chaṭṭhiyantato ṇyattatāiccete paccayā honti ‘‘tassa bhāvo’’ iccetasmiṃ atthe, tusaddaggahaṇena ttanaṇeyyādippaccayā ca. Bhavanti etasmā buddhisaddā iti bhāvo, saddappavattinimittaṃ vuccati, vuttañca – ‘‘yassa guṇassa hi bhāvā dabbe saddaniveso tadabhidhāneṇyattatādayo’’ti. Ṇyattattanantānaṃ niccaṃ napuṃsakattaṃ, tāpaccayantassa sabhāvato niccamitthiliṅgatā. Ṇyappaccayoyaṃ guṇavacane brāhmaṇādīhi, tattha ‘‘avaṇṇo ye lopañcā’’ti avaṇṇalopo, ādivuddhi.

षष्ठी विभक्तीने अंत होणाऱ्या शब्दापासून "तस्स भावो" (त्याचा भाव/अवस्था) या अर्थात 'ण्य' (ṇya), 'त्त' (tta) आणि 'ता' (tā) हे प्रत्यय होतात. 'तु' या शब्दाच्या ग्रहणाने 'त्तन' (ttana), 'णेय्य' (ṇeyya) इत्यादी प्रत्यय देखील होतात. ज्याच्यापासून बुद्धी आणि शब्द प्रवृत्त होतात तो 'भाव' (bhāvo) होय, याला शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त (सद्दप्पवत्तिनिमित्तं) म्हटले जाते. म्हटलेही आहे - "ज्या गुणाच्या अस्तित्वामुळे द्रव्यामध्ये शब्दाची योजना होते, त्या गुणाचे अभिधान (कथन) करण्यासाठी ण्य, त्त, ता इत्यादी प्रत्यय होतात." 'ण्य', 'त्त' आणि 'त्तन' प्रत्ययाने अंत होणारे शब्द नेहमी नपुंसकलिंगी असतात, तर 'ता' प्रत्ययाने अंत होणारे शब्द स्वभावाने नेहमी स्त्रीलिंगी असतात. हा 'ण्य' प्रत्यय गुणवाचक शब्दांनंतर आणि 'ब्राह्मण' इत्यादी शब्दांनंतर होतो. तेथे "अवण्णो ये लोपञ्चा" या सूत्राने 'अ' वर्णाचा लोप होतो आणि आदि-वृद्धी होते.

Ālasyaṃ. Evaṃ ārogyaṃ, udaggassa bhāvo odagyaṃ, sakhino bhāvo sakhyaṃ, aṇaṇassa bhāvo āṇaṇyaṃ, vidhavāya bhāvo vedhabyaṃ, dubbalassa bhāvo dubbalyaṃ, capalassa bhāvo cāpalyaṃ.

'आलस्यं' (ālasyaṃ - आळस). याचप्रमाणे 'आरोग्यं' (ārogyaṃ - निरोगीपणा), प्रसन्नतेचा भाव तो 'ओदग्यं' (odagyaṃ), मित्राचा भाव तो 'सख्यं' (sakhyaṃ - मैत्री), ऋणमुक्ततेचा भाव तो 'आणण्यं' (āṇaṇyaṃ), विधवेचा भाव तो 'वेधब्यं' (vedhabyaṃ - वैधव्य), दुर्बलाचा भाव तो 'दुब्बल्यं' (dubbalyaṃ - दुर्बलता), चपलाचा भाव तो 'चापल्यं' (cāpalyaṃ - चंचलता).

Viyattassa bhāvo veyyattiyaṃ, maccharassa bhāvo macchariyaṃ. Evaṃ issariyaṃ, ālasiyaṃ, muṇḍiyaṃ, mūḷhiyaṃ. Ettha ‘‘veyyattiya’’ntiādīsu ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā yamhi ikārāgamo.

विद्वत्तेचा (वियत्त) भाव तो 'वेय्यत्तियं' (veyyattiyaṃ - पांडित्य/प्रगल्भता), मत्सराचा (कंजूषपणाचा) भाव तो 'मच्छरियं' (macchariyaṃ - मत्सर/कंजूषपणा). याचप्रमाणे 'इस्सरियं' (issariyaṃ - ऐश्वर्य), 'आलसियं' (ālasiyaṃ - आळस), 'मुण्डियं' (muṇḍiyaṃ - मुंडण भाव), 'मूळ्हियं' (mūḷhiyaṃ - मूढता). येथे 'वेय्यत्तियं' इत्यादी शब्दांमध्ये "तेसु वुद्धी" इत्यादी सूत्राने 'य' प्रत्यय असताना 'इ' काराचा आगम (ikārāgamo) होतो.

‘‘Paṇḍitassa bhāvo paṇḍitya’’ntiādīsu ‘‘yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañajakāratta’’nti tyakārasaṃyogādīnaṃ calañajakārādesā[Pg.237], dvittaṃ. Paṇḍiccaṃ, bahussutassa bhāvo bāhussaccaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ukārassa akāro, evaṃ porohiccaṃ, adhipatissa bhāvo ādhipaccaṃ, muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ, ivaṇṇalopo. Kusalassa bhāvo kosallaṃ. Evaṃ vepullaṃ, samānānaṃ bhāvo sāmaññaṃ, gilānassa bhāvo gelaññaṃ, ‘‘kvacādimajjhuttarā’’disuttena saṃyoge pare rassattaṃ.

"पण्डितस्य भावो पण्डित्यं" (पंडिताचा भाव तो पांडित्य) इत्यादींमध्ये "यवतं तलनदकारानां ब्यञ्जनानि चलञ्जकारत्तं" या सूत्राने 'त्य' कार इत्यादी संयोगांच्या जागी 'च, ल, ञ, ज' कार आदेश होऊन द्वित्व होते, ज्यामुळे 'पण्डिच्चं' (paṇḍiccaṃ - पांडित्य) बनते. बहुश्रुताचा भाव तो 'बाहुस्सच्चं' (bāhussaccaṃ - बहुश्रुतपणा), येथे "तेसु वुद्धी" इत्यादी सूत्राने 'उ' काराचा 'अ' कार होतो. याचप्रमाणे 'पोरोहिच्चं' (porohiccaṃ - पुरोहितपणा), अधिपतीचा भाव तो 'आधिपच्चं' (ādhipaccaṃ - अधिपत्य), मुट्ठस्सतीचा (स्मृती गमावलेल्याचा) भाव तो 'मुट्ठस्सच्चं' (muṭṭhassaccaṃ - स्मृतिभ्रंश), येथे 'इ' वर्णाचा लोप होतो. कुशलाचा भाव तो 'कोसल्लं' (kosallaṃ - कौशल्य). याचप्रमाणे 'वेपुल्लं' (vepullaṃ - विपुलता), समानांचा भाव तो 'सामञ्ञं' (sāmaññaṃ - सामान्यत्व/साम्य), गिलानाचा (आजारी माणसाचा) भाव तो 'गेलञ्ञं' (gelaññaṃ - आजारपण), येथे "क्वचादिमज्झुत्तरा" इत्यादी सूत्राने संयुक्त वर्ण पुढे असताना र्‍हस्वत्व (ऱ्हस्व होणे) होते.

Suhadassa bhāvosohajjaṃ. Evaṃ vesārajjaṃ, kusīdassabhāvokosajjaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā īkārassa akāro. Tathā ‘‘purisassa bhāvo porisa’’ntiādīsu ‘‘yavataṃ talanā’’disutte kāraggahaṇena yavataṃ sakārakacaṭapavaggānaṃ sakārakacaṭapavaggādesā. Sumanassa bhāvo somanassaṃ. Evaṃ domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ, ettha sakārāgamo. Tathā nipakassa bhāvo nepakkaṃ, dvittaṃ. Evaṃ ādhikkaṃ, dubhagassa bhāvo dobhaggaṃ, vāṇijassa bhāvo vāṇijjaṃ, rājino bhāvo rajjaṃ, ‘‘kvacā’’dinā rassattaṃ. Sarūpassa bhāvo sāruppaṃ. Evaṃ opammaṃ, sokhummaṃ.

सुहृदाचा (मित्राचा) भाव तो 'सोहज्जं' (sohajjaṃ - सौहार्द). याचप्रमाणे 'वेसारज्जं' (vesārajjaṃ - विशारदत्व/आत्मविश्वास), कुसीदाचा (आळशाचा) भाव तो 'कोसज्जं' (kosajjaṃ - आळस), येथे "तेसु वुद्धी" इत्यादी सूत्राने 'ई' काराचा 'अ' कार होतो. तसेच "पुरिसस्स भावो पोरिसं" (पुरुषाचा भाव तो पौरुष) इत्यादींमध्ये "यवतं तलना" इत्यादी सूत्रात 'क' कार ग्रहणाने 'य' कार आणि 'स' कार, 'क' वर्ग, 'च' वर्ग, 'ट' वर्ग, 'प' वर्गांचे आदेश होतात. सुमनचा (चांगल्या मनाचा) भाव तो 'सोमनस्सं' (somanassaṃ - सौमनस्य). याचप्रमाणे 'दोमनस्सं' (domanassaṃ - दौर्मनस्य), 'सोवचस्सं' (sovacassaṃ - सुवचत्व), 'दोवचस्सं' (dovacassaṃ - दुर्वचत्व), येथे 'स' काराचा आगम (sakārāgamo) होतो. तसेच निपकाचा (बुद्धिमानाचा) भाव तो 'नेपक्कं' (nepakkaṃ - निपुणता), येथे द्वित्व होते. याचप्रमाणे 'आधिक्कं' (ādhikkaṃ - अधिकता), दुभगाचा (दुर्भाग्याचा) भाव तो 'दोभग्गं' (dobhaggaṃ - दौर्भाग्य), वाणिजाचा (व्यापाऱ्याचा) भाव तो 'वाणिज्जं' (vāṇijjaṃ - वाणिज्य), राजाचा भाव तो 'रज्जं' (rajjaṃ - राज्य), येथे "क्वचा" इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व होते. सरूपाचा भाव तो 'सारुप्पं' (sāruppaṃ - सारूप्य). याचप्रमाणे 'ओपम्मं' (opammaṃ - औपम्य), 'सोखुम्मं' (sokhummaṃ - सौक्ष्म्य).

Tathassa bhāvo tacchaṃ, dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ, samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ. Evaṃ brāhmaññaṃ, nipuṇassa bhāvo nepuññaṃ. ‘‘Taccha’’ntiādīsupi kāraggahaṇeneva yavataṃ thadhaṇakārānaṃ chajhañakārādesā.

तथ्याचा (सत्याचा) भाव तो 'तच्छं' (tacchaṃ - तथ्य/सत्य), दुम्मेधाचा (दुर्बुद्धीचा) भाव तो 'दुम्मेज्झं' (dummejjhaṃ - दुर्बुद्धित्व), श्रमणाचा भाव तो 'सामञ्ञं' (sāmaññaṃ - श्रमणत्व). याचप्रमाणे 'ब्राह्मण्यं' (brāhmaññaṃ - ब्राह्मणत्व), निपुणाचा भाव तो 'नेपुञ्ञं' (nepuññaṃ - नैपुण्य). 'तच्छं' इत्यादी शब्दांमध्ये देखील 'क' कार ग्रहणानेच 'थ, ध, ण' कारांच्या जागी अनुक्रमे 'छ, झ, ञ' कार आदेश होतात.

Ttatāpaccayesu [Pg.238]– paṃsukūlikassa bhāvo paṃsukūlikattaṃ, paṃsukūlikatā. Evaṃ tecīvarikattaṃ, tecīvarikatā, odarikattaṃ, odarikatā, manussattaṃ, manussatā jāti, nīlattaṃ, nīlatā guṇo, yācakattaṃ, yācakatā kriyā, daṇḍittaṃ, daṇḍitā dabbaṃ, saccavāditā, pāramitā, kataññutā, sabbaññutā, ‘‘kvacā’’dinā tāpaccaye rassattaṃ, appicchatā, asaṃsaggatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, lahutā iccādi.

'त्त' (tta) आणि 'ता' (tā) प्रत्ययांच्या बाबतीत - पांसुकूलिकाचा (पांसुकूल धारण करणाऱ्याचा) भाव तो 'पांसुकूलिकत्तं' (paṃsukūlikattaṃ) किंवा 'पांसुकूलिकता' (paṃsukūlikatā). याचप्रमाणे 'तेचीवरिकत्तं' (tecīvarikattaṃ), 'तेचीवरिकता' (tecīvarikatā - त्रिचीवर धारण करण्याचा भाव), 'ओदरिकत्तं' (odarikattaṃ), 'ओदरिकता' (odarikatā - पेटू असण्याचा भाव), 'मनुस्सत्तं' (manussattaṃ), 'मनुस्सता' (manussatā - मनुष्यत्व, ही जात/जाती आहे), 'नीलत्तं' (nīlattaṃ), 'नीलता' (nīlatā - निळेपणा, हा गुण आहे), 'याचकत्तं' (yācakattaṃ), 'याचकता' (yācakatā - याचक असणे, ही क्रिया आहे), 'दण्डित्तं' (daṇḍittaṃ), 'दण्डिता' (daṇḍitā - दण्ड धारण करणे, हे द्रव्य आहे), 'सच्चवादिता' (saccavāditā - सत्यवादिता), 'पारमिता' (pāramitā - पारमिता), 'कतञ्ञुता' (kataññutā - कृतज्ञता), 'सब्बञ्ञुता' (sabbaññutā - सर्वज्ञता). "क्वचा" इत्यादी सूत्राने 'ता' प्रत्यय असताना र्‍हस्वत्व होते, जसे - 'अप्पिच्छता' (appicchatā - अल्पेच्छता), 'असंग्गता' (asaṃsaggatā - अलिप्तता), 'भस्सारामता' (bhassārāmatā - गप्पा मारण्यात रममाण होणे), 'निद्दारामता' (niddārāmatā - निद्रेत रममाण होणे), 'लहुता' (lahutā - हलकेपणा) इत्यादी.

Ttanapaccaye – puthujjanassa bhāvo puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ.

'त्तन' (ttana) प्रत्ययाच्या बाबतीत - पृथग्जनाचा (सामान्य माणसाचा) भाव तो 'पुथुज्जनत्तनं' (puthujjanattanaṃ - पृथग्जनत्व), 'वेदनत्तनं' (vedanattanaṃ - वेदनत्व), 'जायत्तनं' (jāyattanaṃ - पत्नीत्व).

Ṇeyye – sucissa bhāvo soceyyaṃ. Evaṃ ādhipabheyyaṃ, kavissa bhāvokāveyyaṃ, thenassa bhāvo theyyaṃ, mahāvuttinā nakārassa lopo.

'णेय्य' (ṇeyya) प्रत्ययाच्या बाबतीत - शुचीचा (पवित्र माणसाचा) भाव तो 'सोचेय्यं' (soceyyaṃ - शौच/पवित्रता). याचप्रमाणे 'आधिपभेय्यं' (ādhipabheyyaṃ - अधिपत्य), कवीचा भाव तो 'कावेय्यं' (kāveyyaṃ - काव्य), थेनाचा (चोराचा) भाव तो 'थेय्यं' (theyyaṃ - चोरी), येथे महावृत्तीने 'न' काराचा लोप होतो.

‘‘Ṇyattatā’’ti yogavibhāgena kammani, sakatthe ca ṇyādayo, vīrānaṃ bhāvo, kammaṃ vā vīriyaṃ, paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, pāribhaṭyassa bhāvo pāribhaṭyatā. Evaṃ sovacassatā, bhisaggassa kammaṃ bhesajjaṃ, byāvaṭassa kammaṃ veyyāvaccaṃ, saṭhassa bhāvo, kammaṃ vā sāṭheyyaṃ.

"ण्यत्तता" या सूत्राच्या योगविभागाने (नियम वेगळा करून) कर्म (क्रिया) आणि स्वार्थ (त्याच अर्थात) यामध्ये देखील 'ण्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. वीरांचा भाव किंवा कर्म ते 'वीरियं' (vīriyaṃ - वीर्य/पराक्रम), परिभटाचे (सेवकाचे) कर्म ते 'पारिभट्यं' (pāribhaṭyaṃ - सेवा), पारिभट्याचा भाव तो 'पारिभट्यता' (pāribhaṭyatā). याचप्रमाणे 'सोवचस्सता' (sovacassatā - सुवचता), भिषगाचे (वैद्याचे) कर्म ते 'भेसज्जं' (bhesajjaṃ - औषध), व्यावृताचे (कामात गुंतलेल्याचे) कर्म ते 'वेय्यावच्चं' (veyyāvaccaṃ - वैय्यावृत्य/सेवाकार्य), शठाचा (लबाडाचा) भाव किंवा कर्म ते 'साठेय्यं' (sāṭheyyaṃ - शठता/लबाडी).

Sakatthe pana – yathābhūtameva yathābhuccaṃ, karuṇāyeva kāruññaṃ, pattakālameva pattakallaṃ, ākāsānantameva [Pg.239] ākāsānañcaṃ, kāyapāguññameva kāyapāguññatā iccādi.

स्वार्थात (त्याच अर्थात) तर - 'यथाभूतं' (जसे आहे तसे) म्हणजेच 'यथाभुच्चं' (yathābhuccaṃ), 'करुणा' म्हणजेच 'कारुञ्ञं' (kāruññaṃ - कारुण्य), 'पत्तकालं' (योग्य वेळ) म्हणजेच 'पत्तकल्लं' (pattakallaṃ), 'आकासानन्तं' (अनंत आकाश) म्हणजेच 'आकासानञ्चं' (ākāsānañcaṃ), 'कायपागुञ्ञं' (शारीरिक निपुणता) म्हणजेच 'कायपागुञ्ञता' (kāyapāguññatā) इत्यादी.

‘‘Visamassa bhāvo’’ti viggahe –

"विसमस्स भावो" (विषमतेचा भाव किंवा विषमता) या विग्रहात –

‘‘Ttatā, bhāve’’ti ca vattate.

"त्तता" आणि "भावे" हे शब्द अनुवृत्तीने येतात.

388. Ṇa visamādīhi.

३८८. 'विसम' इत्यादी शब्दांपासून 'ण' (ṇa) प्रत्यय होतो.

Visamaiccevamādīhi chaṭṭhiyantehi ṇappaccayo hoti, tta tā ca ‘‘tassa bhāvo’’ iccetasmiṃ atthe. Ākatigaṇoyaṃ. Vesamaṃ, visamattaṃ, visamatā. Sucissa bhāvo socaṃ, sucittaṃ, sucitā, garuno bhāvo gāravo, ādivuddhi, ‘‘o sare cā’’ti sutte casaddaggahaṇena ukārassa ca avādeso. Paṭuno bhāvo pāṭavaṃ, paṭuttaṃ, paṭutā.

‘विसम’ इत्यादी षष्ठीविभक्तीच्या अंताला असणाऱ्या शब्दांपासून ‘त्याचा भाव’ (तस्स भावो) या अर्थामध्ये ‘ण’ प्रत्यय होतो, तसेच ‘त्त’ आणि ‘ता’ हे प्रत्यय देखील होतात. हा आकृतिगण आहे. उदा. वेसमं (विषमता), विसमत्तं, विसमता. ‘सुचि’ चा भाव तो सोचं (पवित्रता), सुचित्तं, सुचिता. ‘गरु’ चा भाव तो गारवो (गौरव); येथे आदि-वृद्धी होते आणि “ओ सरे च” या सूत्रातील ‘च’ शब्दाच्या ग्रहणाने ‘उ’ काराचा ‘अव’ आदेश होतो. ‘पटु’ चा भाव तो पाटवं (चतुरता), पटुत्तं, पटुता.

Ujuno bhāvo ajjavaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ iccatra ‘‘āttañcā’’ti ṇamhi ikārukārānaṃ āttaṃ, dvibhāvo, saṃyoge ādirassattañca. Ujutā, mudutā. Evaṃ isissa bhāvo ārisyaṃ, āsabhaṃ, kumārassa bhāvokomāraṃ, yuvassa bhāvo yobbanaṃ, mahāvuttinā nakārāgamo, paramānaṃ bhāvo, kammaṃ vā pāramī dānādikriyā, ‘‘ṇavaṇikā’’disuttena īpaccayo, samaggānaṃ bhāvo sāmaggī.

‘उजु’ चा भाव तो अज्जवं (सरळपणा), ‘मुदु’ चा भाव तो मद्दवं (मृदुता); येथे “आत्तञ्च” या सूत्राने ‘ण’ प्रत्यय असताना ‘इ’ कार आणि ‘उ’ कार यांचा ‘आ’ होतो, द्वित्व होते, आणि संयोग असताना आदि-ह्रस्वत्व होते. उजुता, मुदुता. याचप्रमाणे ‘इसि’ चा भाव तो आरिस्यं, आसभं. ‘कुमार’ चा भाव तो कोमारं (कौमार्य). ‘युव’ चा भाव तो योब्बनं (यौवन); महावृत्तीनुसार येथे ‘न’ काराचा आगम होतो. ‘परम’ लोकांचा भाव किंवा कर्म म्हणजे पारमी (पारमिता) - दान इत्यादी क्रिया; येथे “णवणिका” इत्यादी सूत्राने ‘ई’ प्रत्यय होतो. ‘समग्ग’ लोकांचा भाव तो सामग्गी (एकता).

389. Ramaṇīyādito kaṇa.

३८९. ‘रमणीय’ इत्यादी शब्दांपासून ‘कण’ प्रत्यय होतो.

Ramaṇīyaiccevamādito kaṇapaccayo hoti, tta tā ca bhāvatthe. Ramaṇīyassa bhāvo rāmaṇīyakaṃ, ramaṇīyattaṃ, ramaṇīyatā[Pg.240]. Evaṃ mānuññakaṃ, manuññattaṃ, manuññatā, piyarūpakaṃ, piyarūpattaṃ, piyarūpatā, kalyāṇakaṃ, kalyāṇattaṃ, kalyāṇatā, corakaṃ, corikā vā, corattaṃ, coratā, aḍḍhakaṃ, aḍḍhattaṃ, aḍḍhatā iccādi.

‘रमणीय’ इत्यादी शब्दांपासून भाव अर्थामध्ये ‘कण’ प्रत्यय होतो, तसेच ‘त्त’ आणि ‘ता’ हे प्रत्यय देखील होतात. ‘रमणीय’ चा भाव तो रामणीयकं, रमणीयत्तं, रमणीयता. याचप्रमाणे मानुञ्ञकं, मनुञ्ञत्तं, मनुञ्ञता; पियरूपकं, पियरूपत्तं, पियरूपता; कल्याणकं, कल्याणत्तं, कल्याणता; चोरकं किंवा चोरिका, चोरत्तं, चोरता; अढकं, अढत्तं, अढता इत्यादी.

Bhāvataddhitaṃ.

भावतद्धित.

Visesataddhita

विशेषतद्धित.

‘‘Sabbe ime pāpā ayamimesaṃ visesena pāpo’’ti viggahe –

“हे सर्व पापी आहेत, हा यांच्यामध्ये विशेष रूपाने पापी आहे” अशा विग्रहामध्ये –

390. Visese taratamisikiyiṭṭhā.

३९०. विशेष अर्थामध्ये तर, तम, इसिक, इय आणि इट्ठ हे प्रत्यय होतात.

Visesatthe tara tama isika iya iṭṭhaiccete paccayā honti. Pāpataro, pāpatarā, pāpataraṃ. Tatopi adhiko pāpatamo, pāpatamā, pāpatamaṃ. Pāpisiko, pāpisikā, pāpisikaṃ. Pāpiyo, pāpiyā, pāpiyaṃ. Pāpiṭṭho, pāpiṭṭhā, pāpiṭṭhaṃ. Atisayena pāpiṭṭho, pāpiṭṭhataro. Evaṃ paṭutaro, paṭutamo, paṭisiko, paṭiyo, paṭiṭṭho. Sabbesaṃ atisayena varo varataro, varatamo, varisiko, variyo, variṭṭho. Evaṃ paṇītataro, paṇītatamo.

विशेष अर्थामध्ये तर, तम, इसिक, इय, इट्ठ हे प्रत्यय होतात. उदा. पापतरो, पापतरा, पापतरं. त्याहूनही अधिक तो पापतमो, पापतमा, पापतमं. पापिसिको, पापिसिका, पापिसिकं. पापियो, पापिया, पापियं. पापिठ्ठो, पापिठ्ठा, पापिठ्ठं. अतिशय पापी तो पापिठ्ठो, पापिठ्ठतरो. याचप्रमाणे पटुतरो, पटुतमो, पटिसिको, पटियो, पटिठ्ठो. सर्वांमध्ये अतिशय श्रेष्ठ तो वरतरो, वरतमो, वरिसिको, वरियो, वरिठ्ठो. याचप्रमाणे पणीततरो, पणीततमो.

‘‘Sabbe ime vuḍḍhā ayamimesaṃ visesena vuḍḍho’’ti atthe iyaiṭṭhappaccayā honti.

“हे सर्व वृद्ध आहेत, हा यांच्यामध्ये विशेष रूपाने वृद्ध आहे” या अर्थामध्ये ‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ हे प्रत्यय होतात.

391. Vuḍḍhassa [Pg.241] jo iyiṭṭhesu.

३९१. ‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना ‘वुढ’ शब्दाच्या जागी ‘ज’ आदेश होतो.

Sabbasseva vuḍḍhasaddassa jo hoti iya iṭṭhaiccetesu paccayesu. Jeyyo, jeṭṭho, ettha ca ‘‘saralopādi’’sutte tuggahaṇena lopamakatvā ‘‘sarā sare lopa’’nti pubbasare lutte ‘‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’’ti ekāro.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ हे प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘वुढ’ शब्दाच्या जागी ‘ज’ आदेश होतो. उदा. जेय्यो, जेट्ठो. येथे “सरलोपादि” सूत्रातील ‘तु’ च्या ग्रहणाने लोप न करता, “सरा सरे लोपं” याने पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर “क्वचासवण्णं लुत्ते” या सूत्राने ‘ए’ कार होतो.

‘‘Iyiṭṭhesū’’ti adhikāro, ‘‘jo’’ti ca vattate.

“इयिट्ठेसु” हा अधिकार आहे, आणि “ज” चे अनुवर्तन होते.

392. Pasatthassa so ca.

३९२. ‘पसत्थ’ (प्रशस्त) शब्दाच्या जागी ‘स’ आदेश होतो, आणि ‘ज’ देखील होतो.

Sabbasseva pasatthasaddassa sādeso hoti, jo ca iyiṭṭhesu. Ayañca pasattho ayañca pasattho sabbe ime pasatthā ayamimesaṃ visesena pasatthoti seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘पसत्थ’ शब्दाच्या जागी ‘स’ आदेश होतो, आणि ‘ज’ देखील होतो. “हा देखील प्रशस्त आहे, हा देखील प्रशस्त आहे, हे सर्व प्रशस्त आहेत, हा यांच्यामध्ये विशेष रूपाने प्रशस्त आहे” अशा अर्थी सेय्यो, सेठ्ठो, जेय्यो, जेट्ठो हे रूप सिद्ध होतात.

393. Antikassa nedo.

३९३. ‘अन्तिक’ शब्दाच्या जागी ‘नेद’ आदेश होतो.

Sabbasseva antikasaddassa nedādeso hoti iyiṭṭhesu. Visesena antikoti nediyo, nediṭṭho.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘अन्तिक’ शब्दाच्या जागी ‘नेद’ आदेश होतो. विशेष रूपाने जवळचा तो नेदियो, नेदिठ्ठो.

394. Bāḷhassa sādho.

३९४. ‘बाळ्ह’ शब्दाच्या जागी ‘साध’ आदेश होतो.

Sabbasseva bāḷhasaddassa sādhādeso hoti iyiṭṭhesu. Visesena bāḷhoti sādhiyo, sādhiṭṭho.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘बाळ्ह’ शब्दाच्या जागी ‘साध’ आदेश होतो. विशेष रूपाने तीव्र तो साधिंयो, साधिठ्ठो.

395. Appassa kaṇa.

३९५. ‘अप्प’ शब्दाच्या जागी ‘कण’ आदेश होतो.

Sabbassa appasaddassa kaṇa hoti iyiṭṭhesu. Visesena appoti kaṇiyo, kaṇiṭṭho.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘अप्प’ शब्दाच्या जागी ‘कण’ आदेश होतो. विशेष रूपाने अल्प तो कणियो, कणिठ्ठो.

‘‘Visesena yuvā’’ti atthe ‘‘kaṇa’’iti vattate.

“विशेष रूपाने तरुण” या अर्थामध्ये ‘कण’ चे अनुवर्तन होते.

396. Yuvānañca[Pg.242].

३९६. आणि ‘युव’ शब्दाच्या जागी देखील (कण आदेश होतो).

Sabbassa yuvasaddassa kaṇa hoti iyiṭṭhesu. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā ṇakārassa nakāro. Kaniyo, kaniṭṭho.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना संपूर्ण ‘युव’ शब्दाच्या जागी ‘कण’ आदेश होतो. “तेसु वुद्धी” इत्यादी सूत्राने ‘ण’ काराचा ‘न’ कार होतो. उदा. कनियो, कणिठ्ठो.

397. Vantu mantu vīnañca lopo.

३९७. आणि ‘वन्तु’, ‘मन्तु’ व ‘वी’ प्रत्ययांचा लोप होतो.

Vantumantuvī iccetesaṃ paccayānaṃ lopo hoti iyiṭṭhesu. Sabbe ime guṇavanto ayamimesaṃ visesena guṇavāti guṇiyo, guṇiṭṭho, visesena satimāti satiyo, satiṭṭho, visesena medhāvīti medhiyo, medhiṭṭho iccādi.

‘इय’ आणि ‘इट्ठ’ प्रत्यय असताना ‘वन्तु’, ‘मन्तु’ आणि ‘वी’ या प्रत्ययांचा लोप होतो. “हे सर्व गुणवान आहेत, हा यांच्यामध्ये विशेष रूपाने गुणवान आहे” म्हणून गुणियो, गुणिठ्ठो; विशेष रूपाने स्मृतिमान तो सतियो, सतिठ्ठो; विशेष रूपाने मेधावी तो मेधियो, मेधिठ्ठो इत्यादी.

Visesataddhitaṃ.

विशेषतद्धित.

Assatthitaddhita

अस्सत्थितद्धित.

‘‘Medhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –

“मेधा (बुद्धी) ज्याची आहे, किंवा ज्याच्यामध्ये विद्यमान आहे” अशा विग्रहामध्ये –

398. Tadassatthīti vī ca.

३९८. “ते त्याचे आहे” (तदस्सत्थि) या अर्थामध्ये ‘वी’ प्रत्यय देखील होतो.

Paṭhamāvibhatyantā ‘‘tadassa atthi, tasmiṃ vā vijjati’’ iccetesvatthesu vīpaccayo hoti. Medhāmāyā saddehi cāyaṃ. Medhāvī, medhāvino. Itthiyaṃ īkārantattā ‘‘patibhikkhurājīkārantehi inī’’ti inī, medhāvinī, medhāviniyo. Napuṃsake medhāvi kulaṃ. Evaṃ māyāvī, māyāvinī, māyāvi cittaṃ.

प्रथमा विभक्तीच्या अंताला असणाऱ्या शब्दांपासून “ते त्याचे आहे, किंवा त्याच्यामध्ये विद्यमान आहे” या अर्थांमध्ये ‘वी’ प्रत्यय होतो. आणि हा ‘मेधा’ व ‘माया’ या शब्दांपासून होतो. उदा. मेधावी, मेधाविनो. स्त्रीलिंगामध्ये ई-कारान्त असल्यामुळे “पतिभिक्खुराजीकारन्तेहि इनी” या सूत्राने ‘इनी’ प्रत्यय होऊन मेधाविनी, मेधाविनियो हे रूप होतात. नपुंसकलिंगात ‘मेधावि कुलं’. याचप्रमाणे मायावी, मायाविनी, मायावि चित्तं.

Caggahaṇena so i lava ālādippaccayā ca. Yathā – sumedhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti sumedhaso, rassattaṃ. Evaṃ lomaso. Picchaṃ assa atthi, tasmiṃ [Pg.243] vā vijjatīti picchilo. Evaṃ phenilo, tuṇḍilo, jaṭilo. Kesā assa atthīti kesavo, vācālo iccādi.

‘च’ च्या ग्रहणाने ‘स’, ‘इ’, ‘ल’, ‘व’, ‘आल’ इत्यादी प्रत्यय देखील होतात. जसे - सुमेधा ज्याची आहे, किंवा ज्याच्यामध्ये विद्यमान आहे तो सुमेधसो; येथे ह्रस्वत्व होते. याचप्रमाणे लोमसो. पिच्छ (पिसे) ज्याचे आहे, किंवा ज्याच्यामध्ये विद्यमान आहे तो पिच्छिलो. याचप्रमाणे फेनिलो, तुण्डिलो, जटिलो. केस ज्याचे आहेत तो केसवो, वाचाळ तो वाचालो इत्यादी.

‘‘Tapo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –

“तप ज्याचे आहे, किंवा ज्याच्यामध्ये विद्यमान आहे” अशा विग्रहामध्ये –

‘‘Tadassatthī’’ti adhikāro.

“तदस्सत्थि” हा अधिकार आहे.

399. Tapādito sī.

३९९. ‘तप’ इत्यादी शब्दांपासून ‘सी’ प्रत्यय होतो.

Tapaiccevamādito sīpaccayo hoti ‘‘tadassatthi’’ iccetasmiṃ atthe. Sassa dvibhāvo. Tapassī, tapassino, tapassinī, tapassi. Evaṃ tejassī, yasassī, manassī, payassī.

‘तप’ इत्यादी शब्दांपासून “ते त्याचे आहे” या अर्थामध्ये ‘सी’ प्रत्यय होतो. येथे ‘स’ चे द्वित्व होते. उदा. तपस्सी, तपस्सिनो, tapassinī, तपस्सि. याचप्रमाणे तेजस्सी, यसस्सी, मनस्सी, पयस्सी.

‘‘Daṇḍo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –

“दंड ज्याचा आहे, किंवा ज्याच्यामध्ये विद्यमान आहे” अशा विग्रहामध्ये –

400. Daṇḍādito ikaī.

४००. ‘दंड’ इत्यादी शब्दांपासून ‘इक’ आणि ‘ई’ प्रत्यय होतात.

Ādisaddoyaṃ pakārattho, daṇḍaiccevamādito avaṇṇantā ika ī iccete paccayā honti ‘‘tadassatthi’’ iccetasmiṃ atthe. Daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍino, daṇḍinī. Evaṃ māliko, mālī, mālinī, chattiko, chattī, rūpiko, rūpī, kesiko, kesī, saṅghī, ñāṇī, hatthī iccādi.

येथील ‘आदि’ शब्द प्रकारवाचक आहे. ‘दंड’ इत्यादी अ-कारान्त शब्दांपासून “ते त्याचे आहे” या अर्थामध्ये ‘इक’ आणि ‘ई’ हे प्रत्यय होतात. उदा. दण्डिको, दण्डी, दण्डिनो, दण्डिनी. याचप्रमाणे मालिको, माली, मालिनी; छत्तिको, छत्ती; रूपिको, रूपी; केसिको, केसी; सङ्घी, ञाणी, हत्थी इत्यादी.

401. Madhvādito ro.

४०१. ‘मधु’ इत्यादी शब्दांपासून ‘र’ प्रत्यय होतो.

Madhuādito rappaccayo hoti ‘‘tadassatthī’’ti atthe. Madhu assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti madhuro guḷo, madhurā sakkharā, madhuraṃ khīraṃ, kuñjā hanū etassa santīti kuñjaro, sabbasmiṃ [Pg.244] vattabbe mukhamassa atthīti mukharo, susi assa atthīti susiro. Evaṃ ruciro, nagaro.

'मधु' इत्यादी शब्दांपासून "ते त्याचे आहे" (तदस्सत्थि) या अर्थात 'र' प्रत्यय होतो. "मधु (गोडवा) त्याचे आहे किंवा त्यात विद्यमान आहे" या विग्रहात 'मधुरो गुळो' (गोड गूळ), 'मधुरा सक्खरा' (गोड साखर), 'मधुरं खीरं' (गोड दूध) अशी रूपे बनतात. "कुंज (गंडस्थळ/जबडा) ज्याचे आहेत तो" या अर्थात 'कुंजरो' (हत्ती). "सर्व काही बोलण्यात ज्याचे मुख पुढे असते तो" या अर्थात 'मुखरो' (वाचाळ). "सुसि (छिद्र) ज्याचे आहे तो" या अर्थात 'सुसिरो' (छिद्रयुक्त/पोकळ). याचप्रमाणे 'रुचिरो', 'नगरो' हे शब्द सिद्ध होतात.

‘‘Guṇo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –

"गुण त्याचे आहे, किंवा त्यात विद्यमान आहे" अशा विग्रहात –

402. Guṇāditovantu.

४०२. गुणादितोवन्तु। ('गुण' इत्यादी शब्दांपासून 'वन्तु' प्रत्यय होतो.)

Guṇaiccevamādito vantuppaccayo hoti ‘‘tadassa atthī’’ti atthe. Vibhattilope, nāmabyapadese ca kate syādyuppatti. Guṇavantu si, ‘‘savibhattissa, ntussā’’ti adhikicca ‘‘ā simhī’’ti āttaṃ, guṇavā puriso, sesaṃ ñeyyaṃ. Evaṃ gaṇavā, kulavā iccādayo. Itthiyaṃ ‘‘ṇava ṇika ṇeyyaṇantūhī’’ti īpaccayo, ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘ntussa tamīkāre’’ti takāro, guṇavatī, guṇavantī iccādi. Napuṃsake ‘‘aṃ napuṃsake’’ti savibhattissa ntussa amādeso, guṇavaṃ iccādi.

'गुण' इत्यादी शब्दांपासून "ते त्याचे आहे" (तदस्सत्थि) या अर्थात 'वन्तु' प्रत्यय होतो. विभक्तीचा लोप आणि नामसंज्ञा झाल्यावर 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते. 'गुणवन्तु + सि' अशा स्थितीत, "सविभत्तिस्स, न्तुस्स" या अधिकारात "आ सिम्हि" या सूत्राने 'आ' कार आदेश होऊन 'गुणवा पुरिसो' (गुणवान पुरुष) असे रूप बनते, उर्वरित रूपे याचप्रमाणे जाणावीत. याचप्रमाणे 'गणवा', 'कुलवा' इत्यादी रूपे होतात. स्त्रीलिंगात "णव णिक णेय्यणन्तूहि" या सूत्राने 'ई' प्रत्यय होतो, आणि "वा" या सूत्राच्या अनुवृत्तीने "न्तुस्स तमीकारे" या सूत्राने 'त' कार होऊन 'गुणवती', 'गुणवन्ती' इत्यादी रूपे बनतात. नपुंसकलिंगात "अं नपुंसके" या सूत्राने सविभक्तिक 'न्तु' प्रत्ययाला 'अं' आदेश होऊन 'गुणवं' इत्यादी रूपे बनतात.

‘‘Sati assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –

"सति (स्मृती) त्याची आहे, किंवा त्यात विद्यमान आहे" अशा विग्रहात –

‘‘Tadassatthī’’ti vattate.

"तदस्सत्थि" (ते त्याचे आहे) याची अनुवृत्ती येते.

493. Satyādīhi mantu.

४९३. सत्यादीहि मन्तु। ('सति' इत्यादी शब्दांपासून 'मन्तु' प्रत्यय होतो.)

Satiiccevamādīhi avaṇṇantarahitehi paṭhamāvibhatyantehi liṅgehi mantuppaccayo hoti ‘‘tadassatthī’’ti atthe. Sesaṃ guṇavantusamaṃ. Satimā, satimatī, satimantī, satimaṃ. Evaṃ dhitimā, gatimā iccādayo.

'सति' इत्यादी अ-वर्णान्त नसलेल्या (अ किंवा आ शिवाय इतर स्वरांनी अंत होणाऱ्या) प्रथमा विभक्तीच्या प्रातिपदिक शब्दांपासून "ते त्याचे आहे" (तदस्सत्थि) या अर्थात 'मन्तु' प्रत्यय होतो. उर्वरित प्रक्रिया 'गुणवन्तु' प्रमाणेच आहे. 'सतिमा' (स्मृतिमान), 'सतिमती', 'सतिमन्ती', 'सतिमं' अशी रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'धितिमा', 'गतिमा' इत्यादी रूपे होतात.

Tathā ‘‘āyu assa atthīti āyu mantu’’iccatra –

तसेच "आयुष्य त्याचे आहे म्हणून आयु मन्तु" अशा स्थितीत –

404. Āyussukārāsamantumhi[Pg.245].

४०४. आयुस्सुकारासमन्तुम्हि। ('मन्तु' प्रत्यय परे असताना 'आयु' शब्दाच्या 'उ' काराचा 'अस' आदेश होतो.)

Āyussa ukāro asa hoti mantumhīti asādeso. Āyasmā, sesaṃ samaṃ. Gāvo assa santīti gomā, gomanto, gomatī, gomantī, gomaṃ kulaṃ iccādi.

'मन्तु' प्रत्यय परे असताना 'आयु' शब्दाच्या 'उ' काराचा 'अस' आदेश होतो. 'आयस्मा' (आयुष्मान) असे रूप बनते, उर्वरित प्रक्रिया समान आहे. "गाई ज्याच्याकडे आहेत तो" या अर्थात 'गोमा', 'गोमन्तो', 'गोमती', 'गोमन्ती', 'गोमं कुलं' इत्यादी रूपे होतात.

‘‘Saddhā assa atthī’’ti viggahe –

"श्रद्धा त्याची आहे" अशा विग्रहात –

405. Saddhādito ṇa.

४०५. श्रद्धादितो ण। ('श्रद्धा' इत्यादी शब्दांपासून 'ण' प्रत्यय होतो.)

Saddhā paññāiccevamādito ṇappaccayo hoti ‘‘tadassatthi’’iccetasmiṃ atthe. Saddho puriso, saddhā kaññā, saddhaṃ kulaṃ. Evaṃ pañño, amaccharo, tathā buddhaṃ, buddhi assa atthīti buddho iccādi.

'श्रद्धा', 'पञ्ञा' (प्रज्ञा) इत्यादी शब्दांपासून "ते त्याचे आहे" (तदस्सत्थि) या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. 'सद्धो पुरिसो' (श्रद्धाळू पुरुष), 'सद्धा कञ्ञा' (श्रद्धाळू कन्या), 'सद्धं कुलं' (श्रद्धाळू कुल) अशी रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'पञ्ञो' (प्राज्ञ), 'अमच्छरो' (मत्सररहित), तसेच 'बुद्धं' (ज्ञान), "बुद्धी (ज्ञान) ज्याची आहे तो" या अर्थात 'बुद्धो' (बुद्ध) इत्यादी रूपे होतात.

Assatthitaddhitaṃ.

अस्सत्थितद्धितं। (अस्त्यर्थक तद्धित समाप्त.)

Saṅkhyātaddhita

संख्यातद्धित (संख्या तद्धित)

‘‘Pañcannaṃ pūraṇo’’ti viggahe –

"पाचांचा पूरक (पाचवा)" अशा विग्रहात –

406. Saṅkhyāpūraṇe mo.

४०६. सङ्ख्यापूरणे मो। (संख्यावाचक शब्दापासून पूरण अर्थात 'म' प्रत्यय होतो.)

Pūrayati saṅkhyā anenāti pūraṇo, saṅkhyāya pūraṇo saṅkhyāpūraṇo, tasmiṃ saṅkhyāpūraṇatthe chaṭṭhiyantato mappaccayo hoti. Pañcamo, pañcannaṃ pūraṇī pañcamī, ‘‘nadādito vā ī’’ti īpaccayo. ‘‘Itthiyamato āpaccayo’’ti āpaccayo, pañcamā vīriyapāramī, pañcamaṃ jhānaṃ. Evaṃ sattamo, sattamī, sattamā, sattamaṃ, aṭṭhamo, aṭṭhamī, aṭṭhamā, aṭṭhamaṃ, navamo[Pg.246], navamī, navamā, navamaṃ, dasamo, dasamī, dasamā, dasamaṃ iccādi.

ज्याच्याद्वारे संख्या पूर्ण केली जाते तो 'पूरण' होय. संख्येचा पूरक तो 'संख्यापूरण' होय. त्या संख्यापूरण अर्थात षष्ठी विभक्तीच्या अंताने युक्त असलेल्या शब्दापासून 'म' प्रत्यय होतो. 'पञ्चमो' (पाचवा), "पाचांची पूरक" या अर्थात स्त्रीलिंगात 'पञ्चमी' (पाचवी) असे रूप बनते, येथे "नदादितो वा ई" या सूत्राने 'ई' प्रत्यय होतो. "इत्थियमतो आपच्चयो" या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होऊन 'पञ्चमा वीरियपारमी' (पाचवी वीर्यपारमिता) आणि नपुंसकलिंगात 'पञ्चमं झानं' (पाचवे ध्यान) अशी रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'सत्तमो', 'सत्तमी', 'सत्तमा', 'सत्तमं'; 'अट्ठमो', 'अट्ठमी', 'अट्ठमा', 'अट्ठमं'; 'नवमो', 'नवमी', 'नवमा', 'नवमं'; 'दसमो', 'दसमी', 'दसमा', 'दसमं' इत्यादी रूपे होतात.

‘‘Saṅkhyāpūraṇe’’ti adhikāro.

"सङ्ख्यापूरणे" हा अधिकार आहे.

407. Catucchehi thaṭhā.

४०७. चतुच्छेहि थठा। ('चतु' आणि 'छ' या शब्दांपासून अनुक्रमे 'थ' आणि 'ठ' प्रत्यय होतात.)

Catuchaiccetehi thaṭhaiccete paccayā honti saṅkhyāpūraṇatthe. Catunnaṃ pūraṇo catuttho, dvittaṃ, catutthī, catutthā, catutthaṃ, channaṃ pūraṇo chaṭṭho, chaṭṭhī, chaṭṭhā, chaṭṭhaṃ, chaṭṭho eva chaṭṭhamo.

'चतु' आणि 'छ' या शब्दांपासून संख्यापूरण अर्थात अनुक्रमे 'थ' आणि 'ठ' हे प्रत्यय होतात. "चारांचा पूरक" या अर्थात 'चतुत्थो' (चौथा) - येथे द्वित्व होते - स्त्रीलिंगात 'चतुत्थी', 'चतुत्था' आणि नपुंसकलिंगात 'चतुत्थं' अशी रूपे बनतात. "सहांचा पूरक" या अर्थात 'छट्ठो' (सहावा), स्त्रीलिंगात 'छट्ठी', 'छट्ठा' आणि नपुंसकलिंगात 'छट्ठं' अशी रूपे बनतात. 'छट्ठो' चेच 'छट्ठमो' असेही रूप होते.

Chāhaṃ, chaḷāyatanaṃ iccatra –

'छाहं' (सहा दिवस), 'छळायतनं' (सहा आयतने) या ठिकाणी –

408. Sa chassa vā.

४०८. स छस्स वा। (संख्या मोजताना 'छ' च्या जागी विकल्प करून 'स' आदेश होतो.)

Chassa sakārādeso hoti vā saṅkhyāne. Chāhamassa jīvitaṃ sāhaṃ, chāhaṃ vā, saḷāyatanaṃ.

संख्या मोजताना 'छ' च्या जागी विकल्प करून 'स' कार आदेश होतो. "सहा दिवस ज्याचे आयुष्य आहे ते" या अर्थात 'साहं' किंवा 'छाहं' असे रूप बनते, आणि 'सळायतनं' (येथे 'ळ' आदेश होतो).

‘‘Dvinnaṃ pūraṇo’’ti viggahe –

"दोघांचा पूरक (दुसरा)" अशा विग्रहात –

409. Dvitīhi tiyo.

४०९. द्वितीहि तियो। ('द्वि' आणि 'ति' या शब्दांपासून 'तियो' प्रत्यय होतो.)

Dvitiiccetehi tiyappaccayo hoti saṅkhyāpūraṇatthe. Vipariṇāmena ‘‘dvi tiṇṇa’’nti vattamāne –

'द्वि' आणि 'ति' या शब्दांपासून संख्यापूरण अर्थात 'तियो' प्रत्यय होतो. विभक्तीच्या विपरिणामाने "द्वि तिण्णं" अशी अनुवृत्ती असताना –

410. Tiye dutāpi ca.

४१०. तिये दुतापि च। ('तियो' प्रत्यय परे असताना 'द्वि' आणि 'ति' यांच्या जागी अनुक्रमे 'दु' आणि 'त' आदेश होतात.)

Dvitiiccetesaṃ dutaiccādesā honti tiyappaccaye pare. Dutiyo puriso, dutiyā, dutiyaṃ. Evaṃ tiṇṇaṃ pūraṇo tatiyo, tatiyā, tatiyaṃ. Apiggahaṇena aññatthāpi dvisaddassa duādeso hoti, casaddena di ca. Dve rattiyo durattaṃ, duvidhaṃ, duvaṅgaṃ, dirattaṃ, diguṇaṃ, digu.

'तियो' प्रत्यय परे असताना 'द्वि' आणि 'ति' यांच्या जागी अनुक्रमे 'दु' आणि 'त' हे आदेश होतात. 'दुतियो पुरिसो' (दुसरा पुरुष), स्त्रीलिंगात 'दुतिया', नपुंसकलिंगात 'दुतियं' अशी रूपे बनतात. याचप्रमाणे "तिघांचा पूरक" या अर्थात 'ततियो' (तिसरा), स्त्रीलिंगात 'ततिया', नपुंसकलिंगात 'ततियं' अशी रूपे बनतात. सूत्रातील 'अपि' च्या ग्रहणाने इतर ठिकाणीही 'द्वि' शब्दाचा 'दु' आदेश होतो, आणि 'च' शब्दाने 'दि' आदेशही होतो. जसे: 'दुरत्तं' (दोन रात्री), 'दुविधं' (दोन प्रकार), 'दुवङ्गं' (दोन अंग), 'दिरत्तं' (दोन रात्री), 'दिगुणं' (दोन पट), 'दिगु' (द्विगु समास).

411. Tesamaḍḍhūpapadena aḍḍhuḍḍhadivaḍḍhadiyaḍḍhaḍḍhatiyā.

४११. तेसमड्ढूपपदेन अड्ढुड्ढदिवड्ढदियड्ढड्ढतिया। ('अड्ढ' उपपद असताना त्या चतुर्थ, द्वितीय, तृतीय शब्दांसह अनुक्रमे 'अड्ढुड्ढ', 'दिवड्ढ', 'दियड्ढ' आणि 'अड्ढतिय' हे आदेश होतात.)

Tesaṃ catutthadutiyatatiyānaṃ aḍḍhūpapadānaṃ aḍḍhūpapadena saha aḍḍhuḍḍhadivaḍḍhadiyaḍḍhaaḍḍhatiyādesā honti.

त्या चतुर्थ, द्वितीय आणि तृतीय या शब्दांच्या मागे 'अड्ढ' (अर्ध) उपपद असताना, त्या उपपदासह अनुक्रमे 'अड्ढुड्ढ', 'दिवड्ढ', 'दियड्ढ' आणि 'अड्ढतिय' हे आदेश होतात.

Ettha ca –

और येथे –

Aḍḍhūpapadapādāna-sāmatthā aḍḍhapubbakā;

Tesaṃsaddena gayhante, catutthadutiyādayo.

'अड्ढ' उपपदाच्या सामर्थ्यामुळे 'अड्ढ' पूर्व असणारे चतुर्थ, द्वितीय इत्यादी शब्द 'तेसं' या शब्दाने ग्रहण केले जातात.

Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena dutiyo divaḍḍho, diyaḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo.

अर्ध्याने चौथा म्हणजे 'अड्ढुड्ढो' (साडेतीन), अर्ध्याने दुसरा म्हणजे 'दिवड्ढो' किंवा 'दियड्ढो' (दीड), अर्ध्याने तिसरा म्हणजे 'अड्ढतियो' (अडीच).

‘‘Ekañca dasa cā’’ti atthe dvandasamāse, ‘‘ekena adhikā dasā’’ti atthe tappurisasamāse vā kate ‘‘saṅkhyāne’’ti vattamāne ‘‘dvekaṭṭhānamākāro vā’’ti āttaṃ. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

"एक आणि दहा" या अर्थात द्वंद्व समासात, किंवा "एकाने अधिक दहा" या अर्थात तत्पुरुष समासात, "संख्याने" या सूत्राची अनुवृत्ती असताना "द्वेकट्ठानामकारो वा" या सूत्राने 'आ' कार आदेश होतो. येथील 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियमबद्ध विकल्पासाठी) आहे.

Tena cettha –

त्यामुळे येथे –

Dvekaṭṭhānaṃ dase niccaṃ, dvissā’navutiyā navā;

Itaresa’masantañca, āttaṃ dīpeti vāsuti.

'दश' शब्द परे असताना 'द्वि' आणि 'एक' यांच्या जागी 'आ' कार नित्य होतो; 'नवुति' परे असताना 'द्वि' च्या जागी 'आ' कार विकल्प करून होतो; आणि इतरांच्या बाबतीत तो होत नाही, हे 'वा' शब्दाने दर्शवले आहे.

‘‘Ekādito dasara saṅkhyāne’’ti rattaṃ.

"एकादितो दसर सङ्ख्याने" या सूत्राने 'र' कार आदेश होतो.

Rādeso vaṇṇamattattā, vaṇṇamattappasaṅgipi;

Siyā dasassa dasseva, nimittāsannabhāvato.

'र' कार आदेश हा केवळ एका वर्णाचा (अक्षराचा) असल्याने, तो संपूर्ण 'दश' शब्दाच्या जागी न होता केवळ 'दश' मधील 'श' च्या जागीच होतो, कारण तो निमित्ताच्या अत्यंत जवळ असतो.

Tato bahuvacanaṃ yo, ‘‘pañcādīnamakāro’’ti savibhattissa antassa attaṃ. Ekārasa, ekādasa, liṅgattayepi samānaṃ.

त्यानंतर बहुवचन 'यो' प्रत्यय येतो. 'पञ्चादीनमकारो' या सूत्राने सविभक्तीच्या अंताला 'अत्त्व' (अ-कार) होतो. 'एकारस' (अकरा), 'एकादस' (अकरा) हे तिन्ही लिंगांत समान असते.

‘‘Vā’’ti vattate.

'वा' (विकल्पाने) याचे अनुवर्तन होते.

412. Ekādito [Pg.248] dasassī.

४१२. 'एकादितो दसस्सी' (हे सूत्र आहे).

Ekādito parassa dasassa ante īpaccayo hoti vā pūraṇatthe.

एकादि शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'दस' शब्दाच्या अंती पूरण अर्थात विकल्पाने 'ई' प्रत्यय होतो.

Dasassa paccayāyogā, laddhamanteti atthato;

Tadantassa sabhāvena, itthiyaṃyeva sambhavo.

'दस' शब्दाला प्रत्यय जोडल्यामुळे, अर्थाच्या दृष्टीने अंत्य वर्ण प्राप्त होतो; त्याच्या स्वभावामुळे तो केवळ स्त्रीलिंगातच संभवतो.

Ekādasannaṃ pūraṇī ekādasī, aññatra ekādasamo, ekādasamaṃ.

अकरांचे पूरण (अकरावी) 'एकादसी' होते, इतर ठिकाणी 'एकादसमो' आणि 'एकादसमं' असे होते.

Dve ca dasa ca, dvīhi vā adhikā dasāti ‘‘dvi dasa’’iccatra ‘‘vā’’ti vattate.

दोन आणि दहा, किंवा दोनने अधिक दहा म्हणजे 'द्वि दस' (बारा). येथे 'वा' चे अनुवर्तन होते.

‘‘Vīsati dasesu bā dvissa tū’’ti bādeso, dassa rādeso. Bārasa, aññatra āttaṃ, dvādasa. Dvādasannaṃ pūraṇo bārasamo, dvādasamo, dvādasī.

'वीसति दसेसु बा द्विस्स तू' या सूत्राने 'द्वि' चा 'बा' आदेश होतो, आणि 'द' चा 'र' आदेश होतो. त्यामुळे 'बारस' रूप बनते. इतर ठिकाणी 'आत्त्व' (आ-कार) होऊन 'द्वादस' रूप बनते. बारांचे पूरण 'बारसमो', 'द्वादसमो' आणि 'द्वादसी' असे होते.

Tayo ca dasa ca, tīhi vā adhikā dasāti terasa, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā tissa teādaso ānavutiyā, terasamo, terasī.

तीन आणि दहा, किंवा तीनने अधिक दहा म्हणजे 'तेरस' (तेरा). 'तेसु वुद्धि लोपा' इत्यादी सूत्राने 'ति' चा 'ते' आदेश होतो (नव्वदपर्यंत). त्याचे पूरण 'तेरसमो' आणि 'तेरसी' असे होते.

Cattāro ca dasa ca, catūhi vā adhikā dasāti catuddasa iccatra ‘‘gaṇane dasassā’’ti ca vattamāne ‘‘catūpapadassa lopo tuttarapadādi cassa cucopi navā’’ti tulopo, cuco ca. Cuddasa, coddasa, catuddasa. Cuddasamo, catuddasamo, cakuddasī, cātuddasī vā.

चार आणि दहा, किंवा चारने अधिक दहा म्हणजे 'चतुद्दस' (चौदा). येथे 'गणने दसस्स' चे अनुवर्तन होत असताना, 'चतूपपदस्स लोपो तुत्तरपदादि चस्स चुचोपि नवा' या सूत्राने 'तु' चा लोप होतो, आणि 'चु' व 'चो' आदेश होतात. त्यामुळे 'चुद्दस', 'चोद्दस', 'चतुद्दस' अशी रूपे बनतात. त्यांचे पूरण 'चुद्दसमो', 'चतुद्दसमो', 'चकुद्दसी' किंवा 'चातुद्दसी' असे होते.

Pañca ca dasa ca, pañcahi vā adhikā dasāti pañcadasa, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā pañcasaddassa dasa vīsesu pannapaṇṇaādesāpi, ‘‘aṭṭhādito cā’’ti rattaṃ. Pannarasa, pañcadasa. Pannarasamo, pañcadasamo, pannarasī, pañcadasī.

पाच आणि दहा, किंवा पाचने अधिक दहा म्हणजे 'पञ्चदस' (पंधरा). 'तेसु वुद्धि लोपा' इत्यादी सूत्राने 'दस' आणि 'वीस' च्या पुढे 'पञ्च' शब्दाचे 'पन्न' आणि 'पण्ण' असे आदेशही होतात, आणि 'अट्ठादितो च' या सूत्राने 'द' चा 'र' होतो. त्यामुळे 'पन्नरस', 'पञ्चदस' अशी रूपे बनतात. त्यांचे पूरण 'पन्नरसमो', 'पञ्चदसमो', 'पन्नरसी', 'पञ्चदसी' असे होते.

‘‘Cha [Pg.249] ca dasa ca, chahi vā adhikā dasā’’ti samāse kate ‘‘chassā’’ti vattamāne ‘‘dase so niccañcā’’ti so, ‘‘saṅkhyānaṃ, vā’’ti ca vattate, ‘‘la darāna’’nti lattaṃ, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

"सहा आणि दहा, किंवा सहाने अधिक दहा" असा समास केल्यावर, 'छस्स' चे अनुवर्तन होत असताना, 'दसे सो निच्चञ्च' या सूत्राने 'सो' आदेश होतो. 'संख्यानं, वा' चे अनुवर्तन होते. 'ल दरानं' या सूत्राने 'लत्त्व' (ळ-कार) होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थितविभाषेसाठी (नियत विकल्पासाठी) आहे.

Ḷo niccaṃ soḷase dassa, cattālīse ca terase;

Aññatra na ca hotāyaṃ, vavatthitavibhāsato.

Ḷ 'सोळस' (सोळा) मध्ये 'दस' च्या जागी 'सो' नित्य होतो, तसेच 'चत्तालीस' (चाळीस) आणि 'तेरस' (तेरा) मध्येही होतो. व्यवस्थितविभाषेमुळे इतर ठिकाणी हा आदेश होत नाही.

Laḷānamaviseso kvaci, soḷasa. Teḷasa, cattālīsaṃ, cattārīsaṃ. Soḷasamo, soḷasī.

काही ठिकाणी 'ल' आणि 'ळ' यांच्यात भेद नसतो, म्हणून 'सोळस' (सोळा). 'तेळस' (तेरा), 'चत्तालीसं' (चाळीस), 'चत्तारीसं' (चाळीस). पूरण रूपे 'सोळसमो', 'सोळसी' अशी होतात.

‘‘Vā, dasara saṅkhyāne’’ti adhikicca ‘‘aṭṭhādito cā’’ti rattaṃ. Aṭṭhārasa, aṭṭhādasa, āttaṃ. Aṭṭhārasannaṃ pūraṇo aṭṭhārasamo, aṭṭhādasamo. Evaṃ sattarasa, sattadasa. Sattarasamo, sattadasamo.

'वा, दसर संख्येने' या अधिकारात 'अट्ठादितो च' या सूत्राने 'रत्त्व' (र-कार) होतो. 'अट्ठाारस' (अठरा), 'अट्ठादस' (अठरा), येथे 'आत्त्व' (आ-कार) होतो. अठरांचे पूरण 'अट्ठाारसमो', 'अट्ठादसमो' असे होते. याचप्रमाणे 'सत्तरस' (सतरा), 'सत्तदस' (सतरा) आणि पूरण रूपे 'सत्तरसमो', 'सत्तदसमो' अशी होतात.

Aṭṭhāditoti kimatthaṃ? Catuddasa.

'अट्ठादितो' (अट्ठादि शब्दांपासून) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'चतुद्दस' (चौदा) या रूपासाठी.

Ekena ūnā vīsatīti tappuriso, ekūnavīsati. Ekūnavīsatādayo ānavutiyā ekavacanantā, itthiliṅgā ca daṭṭhabbā, te ca saṅkhyāne, saṅkhyeyye ca vattante, yadā saṅkhyāne vattante, tadā bhikkhūnamekūnavīsati tiṭṭhati, bhoti bhikkhūnamekūnavīsati tiṭṭhatu, bhikkhūnamekūnavīsatiṃ passa, bhikkhūnamekūnavīsatiyā kataṃ iccādi.

एकाने कमी वीस म्हणजे 'एकूनवीसति' (एकोणीस) हा तत्पुरुष समास आहे. 'एकूनवीसति' पासून नव्वदपर्यंतचे शब्द एकवचनान्त आणि स्त्रीलिंगी समजावेत. ते संख्या (संख्या स्वतः) आणि संख्येय (मोजल्या जाणाऱ्या वस्तू) या दोन्ही अर्थांत वापरले जातात. जेव्हा ते संख्या अर्थात वापरले जातात, तेव्हा 'भिक्खूनां एकूनवीसति तिट्ठति' (भिक्खूंची एकोणीस संख्या आहे), 'भोति भिक्खूनां एकूनवीसति तिट्ठतु', 'भिक्खूनां एकूनवीसतं पस्स', 'भिक्खूनां एकूनवीसतिया कतं' इत्यादी रूपे होतात.

Saṅkhyeyye pana ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhanti, bhonto ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhatha, ekūnavīsatiṃ bhikkhū passa, ekūnavīsatiyā bhikkhūhi kataṃ iccādi. Evaṃ vīsatādīsupi yojetabbaṃ, ekūnavīsatiyā pūraṇo ekūnavīsatimo.

परंतु संख्येय अर्थात 'एकूनवीसति भिक्खवो तिट्ठन्ति' (एकोणीस भिक्खू थांबले आहेत), 'भोन्तो एकूनवीसति भिक्खवो तिट्ठथ', 'एकूनवीसतं भिक्खू पस्स', 'एकूनवीसतिया भिक्खूहि कतं' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे 'वीसति' (वीस) इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही योजना करावी. 'एकूनवीसति' चे पूरण 'एकूनवीसतिमो' असे होते.

Dasa ca dasa cāti atthe dvandasamāsaṃ katvā ‘‘dasadasā’’ti vattabbe ‘‘sarūpānamekasesvasaki’’nti ekasese kate [Pg.250] dasasaddato paṭhamābahuvacanaṃ yo. ‘‘Dasa yo’’itīdha –

'दहा आणि दहा' या अर्थात द्वंद्व समास करून 'दस-दसा' असे म्हणावे लागत असताना, 'सरूपानमेकसेसवसकिं' या सूत्राने एकशेष केल्यावर 'दस' शब्दाहून प्रथमेचे बहुवचन 'यो' प्रत्यय येतो. 'दस यो' अशा स्थितीत –

413. Gaṇane dasassa dviti catu pañca cha satta aṭṭhanavakānaṃ vīti cattāra paññā cha sattāsa navā yosu yonañcī samāsaṃ ṭhiri tītuti.

४१३. 'गणने दसस्स द्विति चतु पञ्च छ सत्त अट्ठनवकानं वीति चत्तार पञ्ञा छ सत्तास नवा योसु योणञ्ची समासं ठिरि तीतुति' (हे सूत्र आहे).

Gaṇane dasassa sambandhīnaṃ dvika tika catukka pañcaka chakkasattaka aṭṭhaka navakānaṃ katekasesānaṃ yathākkamaṃ vīti cattāra paññā cha satta asa nava iccādesā honti yosu paresu, yonañca īsaṃ āsaṃ ṭhi riti īti utiiccete ādesā hontīti dvidasatthavācakassa dasassa vīādeso hoti, yovacanassa īsañca, saralopādi.

मोजणीच्या (गणनेच्या) संबंधात 'दस' शब्दाशी संबंधित असलेल्या द्विक, त्रिक, चतुष्क, पञ्चक, षट्क, सप्तक, अष्टक आणि नवक यांच्या एकशेष झाल्यावर, पुढे 'यो' प्रत्यय असताना, अनुक्रमे 'वी', 'ति', 'चत्तार', 'पञ्ञा', 'छ', 'सत्त', 'आस', 'नव' हे आदेश होतात; आणि 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'ईस', 'आस', 'ठि', 'रि', 'ईति', 'उति' हे आदेश होतात. या नियमाने दोन 'दस' (वीस) अर्थाच्या वाचक 'दस' शब्दाला 'वी' आदेश होतो, आणि 'यो' प्रत्ययाला 'ईस' आदेश होतो, त्यानंतर स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात.

‘‘Saṅkhyānaṃ, vā, ante’’ti ca vattate.

'संख्यानं, वा, अन्ते' याचे अनुवर्तन होते.

414. Ti ca.

४१४. 'ति च' (आणि 'ति' देखील).

Tāsaṃ saṅkhyānamante tikārāgamo hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

त्या संख्यांच्या अंती विकल्पाने 'ति' कारचा आगम होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थितविभाषेसाठी आहे.

Vibhāsā vīsa tiṃsāna-mante hoti tiāgamo;

Aññattha na ca hoteva, vavatthitavibhāsato.

'वीस' आणि 'तिंस' यांच्या अंती विकल्पाने 'ति' चा आगम होतो; व्यवस्थितविभाषेमुळे इतर ठिकाणी हा आगम होतच नाही.

‘‘Byañjane cā’’ti niggahītalopo, puna taddhitattā nāmabyapadese syādyuppatti. Bhikkhūnaṃ vīsati, vīsaṃ vā, vīsati bhikkhū, vīsaṃ vā iccādi. Vīsatimo. Tathā ekavīsati kusalacittāni, ekavīsaṃ vā. Ekavīsatimo. Bāvīsati, bāvīsaṃ vā. Bāvīsatimo. Dvāvīsati, dvāvīsaṃ vā. Dvāvīsatimo. Tevīsati, tevīsaṃ vā. Tevīsatimo. Catuvīsati, catuvīsaṃ vā. Catuvīsatimo. Paṇṇavīsati, paṇṇavīsaṃ vā. Paṇṇavīsatimo. Pañcavīsati, pañcavīsaṃ vā. Pañcavīsatimo. Chabbīsati[Pg.251], chabbīsaṃ vā. Chabbīsatimo. Sattavīsati, sattavīsaṃ vā. Sattavīsatimo. Aṭṭhavīsati, aṭṭhavīsaṃ vā. Aṭṭhavīsatimo. Ekūnatiṃsati, ekūnatiṃsaṃvā. Ekūnatiṃsatimo.

'व्यञ्जने च' या सूत्राने निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो, पुन्हा तद्धित प्रत्यय असल्यामुळे नामसंज्ञा होऊन 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते. 'भिक्खूनां वीसति' किंवा 'वीसं', 'वीसति भिक्खू' किंवा 'वीसं' इत्यादी. पूरण रूप 'वीसतिमो' होते. तसेच 'एकवीसति कुसलचित्तानि' किंवा 'एकवीसं', पूरण 'एकवीसतिमो'. 'बावीसति' किंवा 'बावीसं', पूरण 'बावीसतिमो'. 'द्वावीसति' किंवा 'द्वावीसं', पूरण 'द्वावीसतिमो'. 'तेवीसति' किंवा 'तेवीसं', पूरण 'तेवीसतिमो'. 'चतुवीसति' किंवा 'चतुवीसं', पूरण 'चतुवीसतिमो'. 'पण्णवीसति' किंवा 'पण्णवीसं', पूरण 'पण्णवीसतिमो'. 'पञ्चवीसति' किंवा 'पञ्चवीसं', पूरण 'पञ्चवीसतिमो'. 'छब्बीसति' किंवा 'छब्बीसं', पूरण 'छब्बीसतिमो'. 'सत्तवीसति' किंवा 'सत्तवीसं', पूरण 'सत्तवीसतिमो'. 'अट्ठवीसति' किंवा 'अट्ठवीसं', पूरण 'अट्ठवीसतिमो'. 'एकूनतिंसति' किंवा 'एकूनतिंसं', पूरण 'एकूनतिंसतिमो'.

Dasa ca dasa ca dasa cāti ‘‘dasa dasa dasā’’ti vattabbe ekasese kate ‘‘gaṇane dasassā’’tiādinā tiīsamādesā, ‘‘kvacā’’dinā rassattaṃ, niggahītāgamo ca, sesaṃ vīsatisamaṃ. Tiṃsati, tiṃsaṃ, tiṃsa vassāni, niggahītalopo, tiṃsaṃ, tiṃsāya iccādi. Ekatiṃsati, ekatiṃsaṃ vā, bāttiṃsaṃ, dvattiṃsaṃ, tettiṃsaṃ iccādi.

'दहा आणि दहा आणि दहा' या अर्थात 'दस दस दसा' असे म्हणावे लागत असताना, एकशेष केल्यावर 'गणने दसस्स' इत्यादी सूत्राने 'ति' आणि 'ईस' हे आदेश होतात, 'क्वचि' इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व होते, आणि निग्गहीताचा आगम होतो; उर्वरित प्रक्रिया 'वीसति' प्रमाणेच असते. 'तिंसति', 'तिंसं', 'तिंस वस्सानि' (तीस वर्षे), निग्गहीताचा लोप होऊन 'तिंसं', 'तिंसाय' इत्यादी रूपे होतात. 'एकतिंसति' किंवा 'एकतिंसं', 'बात्तिंसं', 'द्वत्तिंसं', 'तेत्तिंसं' इत्यादी.

Catudasatthavācakassa katekasesassa dasassa cattāra, yovacanassa īsaṃ, cattālīsaṃ, ‘‘la darāna’’nti rassa lattaṃ, tālīsaṃ vā. Cattālīsatimo. Ekacattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ, dvicattālīsaṃ, tecattālīsaṃ, ticattālīsaṃ iccādi.

चार 'दस' (चाळीस) अर्थाच्या वाचक असलेल्या आणि एकशेष केलेल्या 'दस' शब्दाला 'चत्तार' आदेश होतो, 'यो' प्रत्ययाला 'ईस' आदेश होतो, त्यामुळे 'चत्तालीसं' रूप बनते. 'ल दरानं' या सूत्राने 'र' चा 'ल' होतो, किंवा 'तालीसं' रूप बनते. पूरण रूप 'चत्तालीसतिमो' होते. 'एकचत्तालीसं', 'द्वाचत्तालीसं', 'द्विचत्तालीसं', 'तेचत्तालीसं', 'तिचत्तालीसं' इत्यादी.

Pañcadasatthavācakassa dasassa paññā, yovacanassa āsañca. Paññāsaṃ, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā paṇṇādeso, paṇṇāsaṃ vā. Ekapaññāsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvipaññāsaṃ.

पाच 'दस' (पन्नास) अर्थाच्या वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाला 'पञ्ञा' आदेश होतो, आणि 'यो' प्रत्ययाला 'आस' आदेश होतो. त्यामुळे 'पञ्ञासं' रूप बनते. 'तेसु वुद्धि लोपा' इत्यादी सूत्राने 'पण्ण' आदेश होऊन 'पण्णासं' रूप देखील बनते. 'एकपञ्ञासं', 'द्वेपञ्ञासं', 'द्विपञ्ञासं' इत्यादी.

Chadasatthavācakassa dasassa cha, yovacanassa ṭhiādeso, ‘‘sa chassa vā’’ti sakārādeso, saṭṭhi, dvāsaṭṭhi, dvesaṭṭhi, dvisaṭṭhi, tesaṭṭhi, tisaṭṭhi.

सहा 'दस' (साठ) अर्थाच्या वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाला 'छ' आदेश होतो, 'यो' प्रत्ययाला 'ठि' आदेश होतो, आणि 'स छस्स वा' या सूत्राने 'स' कारचा आदेश होऊन 'सट्ठि' (साठ) रूप बनते. 'द्वासट्ठि', 'द्वेसट्ठि', 'द्विसट्ठि', 'तेसट्ठि', 'तिसट्ठि' इत्यादी.

Sattadasatthavācakassa dasassa satta, yovacanassa ri, ti ca. Sattari, sattati, dvāsattari, dvāsattati, dvisattari, disattati, tesattati, tisattati iccādi.

'सत्तर' (७०) या अर्थाचा वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाच्या जागी 'सत्त' होतो, आणि 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'रि' आणि 'ति' होतो. जसे की - सत्तरि (sattari), सत्तति (sattati), द्वासत्तरि (dvāsattari), द्वासत्तति (dvāsattati), द्विसत्तरि (dvisattari), दिसत्तति (disattati), तेसत्तति (tesattati), तिसत्तति (tisattati) इत्यादी.

Aṭṭhadasatthavācakassa dasassa asa, yovacanassa ītiādeso ca. Asīti, ekāsīti, dveasīti, teasīti, caturāsīti, ‘‘kvacā’’dinā dīgho.

'अठरा' या अर्थाचा वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाच्या जागी 'अस' होतो, आणि 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'ई' असा आदेश होतो. जसे की - असीiti (asīti), एकासीति (ekāsīti), द्वेअसीति (dveasīti), तेअसीति (teasīti), चतुरासीति (caturāsīti). "क्वचा" (kvaci...) इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो.

Navadasatthavācakassa [Pg.252] dasassa nava, yovacanassa uti ca, navuti, dvānavuti, dvenavuti, dvinavuti, tenavuti, tinavuti, catunavuti, channavutiyā, channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ.

'एकोणीस' या अर्थाचा वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाच्या जागी 'नव' होतो, आणि 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'उति' होतो. जसे की - नवुति (navuti), द्वानवुति (dvānavuti), द्वेनवुति (dvenavuti), द्विनवुति (dvinavuti), तेनवुति (tenavuti), तिनवुति (tinavuti), चतुनवुति (catunavuti), छन्नवुतिया (channavutiyā), छन्नवुतीनं पासंडानं (channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ - शहाण्णव पाखंड्यांचे/मतांचे).

‘‘Gaṇane, dasassā’’ti ca vattate.

"गणने" (gaṇane) आणि "दसस्स" (dasassa) हे अनुवृत्त होते (अधिकार म्हणून पुढे येते).

415. Dasadasakaṃ sataṃ dasakānaṃ sataṃ sahassañca yomhi.

४१५. दहाचे दहा पट म्हणजे शंभर (सतं) आणि दहा शंभर म्हणजे हजार (सहस्सं) 'यो' प्रत्यय असताना होते.

Gaṇane pariyāpannassa dasadasakatthavācakassa dasasaddassa sataṃ hoti, satadasakatthavācakassa dasassa sahassaṃ hoti yomhi. Iminā nipātanena yolopo, taddhitattā puna nāmabyapadese syādyuppatti, niggahītassa lopo, ‘‘si’’nti amādeso, yojanānaṃ sataṃ, sahassaṃ. Sataṃ napuṃsakamekavacanantañca, tathā sahassaṃ, vaggabhede sabbattha bahuvacanampi bhavati. Dve vīsatiyo. Evaṃ tiṃsādīsupi, dve satāni, bahūni satāni, dve sahassāni, bahūni sahassāni.

गणनेमध्ये समाविष्ट असलेल्या, दहाच्या दहा पट अर्थाचा वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाच्या जागी 'सत' (शंभर) होतो; आणि शंभरच्या दहा पट अर्थाचा वाचक असलेल्या 'दस' शब्दाच्या जागी 'सहस्स' (हजार) होतो, 'यो' प्रत्यय असताना. या निपातनाने 'यो' चा लोप होतो. तद्धित प्रत्यय लागल्यामुळे पुन्हा नामसंज्ञा होऊन 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते, निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो आणि 'सि' च्या जागी 'अं' असा आदेश होतो. जसे की - योजनानं सतं (yojanānaṃ sataṃ - शंभर योजने), सहस्सं (sahassaṃ - हजार). 'सतं' हा शब्द नपुंसकलिंगी आणि एकवचनांत आहे, तसेच 'सहस्सं' देखील. समूहाच्या भेदानुसार सर्वत्र बहुवचन देखील होते. जसे की - द्वे वीसतियो (dve vīsatiyo - दोन विसावे/वीस). याचप्रमाणे तीस इत्यादींमध्येही होते, जसे - द्वे सतानि (dve satāni - दोनशे), बहूनि सतानि (bahūni satāni - अनेक शंभर), द्वे सहस्सॉनि (dve sahassāni - दोन हजार), बहूनि सहस्सॉनि (bahūni sahassāni - अनेक हजार).

Satassa dvikanti atthe chaṭṭhītappurisaṃ katvā ‘‘sataṃ dvika’’nti vattabbe ‘‘dvikādīnaṃ taduttarapadānañca nipaccante’’ti vuttiyaṃ vacanato iminā nipātanena uttarapadassa pubbanipāto, kakāralopo ca hoti. Dvisataṃ. Evaṃ satassa tikaṃ tisataṃ, tathā catusataṃ, pañcasataṃ, chasataṃ, sattasataṃ, aṭṭhasataṃ, navasataṃ, dasasataṃ sahassaṃ hoti. Atha vā dve satāni dvisatanti digusamāso. Evaṃ tisataṃ, catusataṃ iccādi.

'शंभराचे दोन' (satassa dvikaṃ) या अर्थी षष्ठी तत्पुरुष समास करून 'सतं द्विकं' असे म्हणायचे असताना, वृत्तीमधील "द्विकादीनं तदुत्तरपदानंच निपच्चंते" या वचनानुसार, या निपातनाने उत्तरपदाचा पूर्वपात (आधी येणे) होतो आणि 'क' काराचा लोप होतो. जसे - द्विसतं (dvisataṃ - दोनशे). याचप्रमाणे शंभराचे तीन म्हणजे तिसतं (tisataṃ - तीनशे), तसेच चतुसतं (catusataṃ), पंचसतं (pañcasataṃ), छसतं (chasataṃ), सत्तसतं (sattasataṃ), अट्ठसतं (aṭṭhasataṃ), नवसतं (navasataṃ), दस्ससतं (dasasataṃ) म्हणजेच सहस्सं (sahassaṃ - हजार) होते. किंवा 'द्वे सतानि' (दोन शंभर) म्हणजे 'द्विसतं' असा द्विगु समास होतो. याचप्रमाणे तिसतं, चतुसतं इत्यादी.

416. Yāva taduttari dasaguṇitañca.

४१६. त्याहून पुढे जितकी संख्या असेल, तितकी ती दहा पटीने गुणली जावी.

Yāva tāsaṃ saṅkhyānamuttari, tāva dasaguṇitañca kātabbaṃ, ettha dakāro sandhijo. Yathā – dasassa gaṇanassa dasaguṇitaṃ [Pg.253] sataṃ hoti, satassa dasaguṇitaṃ sahassaṃ, sahassassa dasaguṇitaṃ dasasahassaṃ, idaṃ nahutantipi vuccati, dasasahassassa dasaguṇitaṃ satasahassaṃ, taṃ lakkhantipi vuccati, satasahassassa dasaguṇitaṃ dasasatasahassaṃ.

त्या संख्यांच्या पुढे जितकी गणना असेल, तितकी ती दहा पटीने गुणली जावी. येथे 'द' कार हा संधीमुळे उत्पन्न झाला आहे. जसे की - दहाच्या गणनेचे दहा पट शंभर (सतं) होते, शंभरचे दहा पट हजार (सहस्सं) होते, हजारचे दहा पट दहा हजार (दसहस्सं) होते, याला 'नहुत' असेही म्हणतात. दहा हजारचे दहा पट शंभर हजार (सतसहस्सं) होते, त्याला 'लक्ख' (लाख) असेही म्हणतात. शंभर हजारचे दहा पट दहा शंभर हजार (दससतसहस्सं) होते.

‘‘Yadanupapannā nipātanā sijjhantī’’ti vattate.

"यदनुपपन्ना निपातना सिज्झन्ति" (जे नियमांनी सिद्ध होत नाही, ते निपातनाने सिद्ध होते) हे अनुवृत्त होते.

417. Sakanāmehi.

४१७. आपापल्या नावांनी.

Yāsaṃ pana saṅkhyānaṃ aniddiṭṭhanāmadheyyānaṃ yāni rūpāni, tāni sakehi nāmehi nipaccante. Satasahassānaṃ sataṃ koṭi, itthiliṅgā, ekavacanantā ca, vaggabhede bahuvacanañca bhavati, koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi, pakoṭisatasahassānaṃ sataṃ koṭippakoṭi. Evaṃ nahutaṃ, ninnahutaṃ, akkhobhinī, bindu, abbudaṃ, nirabbudaṃ, ahahaṃ, ababaṃ, aṭaṭaṃ, sogandhikaṃ, uppalaṃ, kumudaṃ, puṇḍarīkaṃ, padumaṃ, kathānaṃ, mahākathānaṃ, asaṅkhyeyyanti.

ज्या संख्यांची नावे निर्दिष्ट केलेली नाहीत, त्यांची रूपे आपापल्या नावांनी निपातनाने सिद्ध होतात. शंभर हजार शंभर (म्हणजे एक कोटी) 'कोटी' (koṭi) होते, हा शब्द स्त्रीलिंगी आणि एकवचनांत आहे, आणि समूहाच्या भेदानुसार बहुवचन देखील होते. शंभर हजार कोटी म्हणजे 'पकोटी' (pakoṭi) होते. शंभर हजार पकोटी म्हणजे 'कोटीप्पकोटी' (koṭippakoṭi) होते. याचप्रमाणे - नहुतं (nahutaṃ), निन्नहुतं (ninnahutaṃ), अक्खोभिनी (akkhobhinī), बिन्दु (bindu), अब्बुदं (abbudaṃ), निरब्बुदं (nirabbudaṃ), अहहं (ahahaṃ), अबबं (ababaṃ), अटटं (aṭaṭaṃ), सोगंधिकं (sogandhikaṃ), उप्पलं (uppalaṃ), कुमुदं (kumudaṃ), पुंडरीकं (puṇḍarīkaṃ), पदुमं (padumaṃ), कथानं (kathānaṃ), महाकथानं (mahākathānaṃ), असंखेय्यं (asaṅkhyeyyaṃ) इत्यादी.

Iccevaṃ ṭhānato ṭhānaṃ, satalakkhaguṇaṃ mataṃ;

Koṭippabhutinaṃ vīsa-saṅkhyānañca yathākkamaṃ.

अशा प्रकारे, कोटीपासून सुरू होणाऱ्या वीस संख्यांचे स्थान दर स्थानानुसार शंभर हजार (एक लाख) पटीने गुणलेले मानले जाते.

‘‘Dve parimāṇāni etassā’’ti viggahe –

"द्वे परिमाणानि एतस्स" (याचे दोन परिमाण आहेत) अशा विग्रहात -

418. Dvādito konekatthe ca.

४१८. 'द्वि' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर अनेक अर्थांमध्ये 'क' प्रत्यय होतो.

Dviiccevamādito gaṇanato kappaccayo hoti anekatthe. Dviko rāsi dvikaṃ. Evaṃ tikaṃ, catukkaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ, sattakaṃ, aṭṭhakaṃ, navakaṃ, dasakaṃ, paṇṇāsakaṃ, satakaṃ, sahassakaṃ iccādi.

'द्वि' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर अनेक अर्थांमध्ये 'क' प्रत्यय होतो. दोनचा समूह म्हणजे 'द्विकं' (dvikaṃ). याचप्रमाणे - तिकं (tikaṃ), चतुक्कं (catukkaṃ), पंचकं (pañcakaṃ), छक्कं (chakkaṃ), सत्तकं (sattakaṃ), अट्ठकं (aṭṭhakaṃ), नवकं (navakaṃ), दसकं (dasakaṃ), पण्णासकं (paṇṇāsakaṃ), सतकं (satakaṃ), सहस्सकं (sahassakaṃ) इत्यादी.

Saṅkhyātaddhitaṃ.

संख्या तद्धित (संख्यावाचक तद्धित प्रत्यय).

Abyayataddhita

अव्यय तद्धित (अव्ययवाचक तद्धित प्रत्यय).

‘‘Ekasmiṃ [Pg.254] vāre bhuñjati, dvivāre bhuñjatī’’ti viggahe –

"एकस्मिं वारे भुंजति" (एकदा जेवतो), "द्विवारे भुंजति" (दोनदा जेवतो) अशा विग्रहात -

419. Ekādito sakissa kkhattuṃ.

४१९. 'एक' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर 'सकिं' (एकदा) या अर्थी 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो.

Ekadvitiiccevamādito gaṇanato sakissa ṭhāne vāratthe kkhattuṃpaccayo hoti. Ekakkhattuṃ, dvikkhattuṃ bhuñjati, ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā silopo. Evaṃ tikkhattuṃ, catukkhattuṃ, pañcakkhattuṃ, chakkhattuṃ, sattakkhattuṃ, aṭṭhakkhattuṃ, navakkhattuṃ, dasakkhattuṃ, satakkhattuṃ, sahassakkhattuṃ, bahukkhattuṃ, katikkhattuṃ.

'एक', 'द्वि', 'ति' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर 'सकिं' च्या जागी 'वार' (वेळा) या अर्थी 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. जसे - एकक्खत्तुं (ekakkhattuṃ - एकदा), द्विक्खत्तुं भुंजति (dvikkhattuṃ bhuñjati - दोनदा जेवतो). "सब्बासमावुसो" इत्यादी सूत्राने 'सि' विभक्तीचा लोप होतो. याचप्रमाणे - तिक्खत्तुं (tikkhattuṃ - तीनदा), चतुक्खत्तुं (catukkhattuṃ), पंचक्खत्तुं (pañcakkhattuṃ), छक्खत्तुं (chakkhattuṃ), सत्तक्खत्तुं (sattakkhattuṃ), अट्ठक्खत्तुं (aṭṭhakkhattuṃ), नवक्खत्तुं (navakkhattuṃ), दसक्खत्तुं (dasakkhattuṃ), सतक्खत्तुं (satakkhattuṃ), सहस्सक्खत्तुं (sahassakkhattuṃ), बहुक्खत्तुं (bahukkhattuṃ), कतिक्खत्तुं (katikkhattuṃ).

‘‘Ekena vibhāgenā’’ti viggahe –

"एकेन विभागेन" (एका भागाने/विभागाने) अशा विग्रहात -

Maṇḍūkagatiyā saṅkhyāggahaṇamanuvattate.

मंडूकगतीने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे) 'संख्या' या शब्दाची अनुवृत्ती होते.

420. Vibhāge dhā ca.

४२०. विभाग (भाग) या अर्थी 'धा' प्रत्यय होतो.

Vibhāgatthe ekādisaṅkhyāto dhāpaccayo hoti. Casaddena ekadvito jjha ca, suttādito so ca. Ekadhā. Dvīhi vibhāgehi dvidhā, dudhā vā, dvedhā. Tīhi vibhāgehi tidhā, tedhā vā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikārassekāro. Evaṃ catudhā, pañcadhā, chadhā, sattadhā, aṭṭhadhā, navadhā, dasadhā, satadhā, sahassadhā, katidhā, bahudhā.

विभाग या अर्थी 'एक' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर 'धा' प्रत्यय होतो. 'च' शब्दाच्या ग्रहणाने 'एक' आणि 'द्वि' शब्दांनंतर 'ज्झ' प्रत्यय देखील होतो, आणि 'सुत्त' इत्यादी शब्दांनंतर 'सो' प्रत्यय देखील होतो. जसे - एकधा (ekadhā). दोन विभागांनी - द्विधा (dvidhā), दुधा (dudhā) किंवा द्वेधा (dvedhā). तीन विभागांनी - तिधा (tidhā) किंवा तेधा (tedhā). "तेसु वुद्धी" इत्यादी सूत्राने 'इ' काराचा 'ए' कार होतो. याचप्रमाणे - चतुधा (catudhā), पंचधा (pañcadhā), छधा (chadhā), सत्तधा (sattadhā), अट्ठधा (aṭṭhadhā), नवधा (navadhā), दसधा (dasadhā), सतधा (satadhā), सहस्सधा (sahassadhā), कतिधा (katidhā), बहुधा (bahudhā).

Jjhappaccaye ekadhā karotīti ekajjhaṃ. Evaṃ dvejjhaṃ.

'ज्झ' प्रत्यय लागल्यास, "एकधा करोति" (एकत्र करतो) या अर्थी 'एकज्झं' (ekajjhaṃ) होते. याचप्रमाणे 'द्वेज्झं' (dvejjhaṃ).

Sopaccaye suttena vibhāgena suttaso. Evaṃ byañjanaso, padaso, atthaso, bahuso, sabbākārena sabbaso[Pg.255], upāyaso, hetuso, ṭhānaso, yoniso.

'सो' प्रत्यय लागल्यास, "सुत्तेन विभागेन" (सूत्राच्या विभागाने) या अर्थी 'सुत्तसो' (suttaso) होते. याचप्रमाणे - ब्यंजनसो (byañjanaso), पदसो (padaso), अत्थसो (atthaso), बहुसो (bahuso), सर्व प्रकारे म्हणजे सब्बसो (sabbaso), उपायसो (upāyaso), हेतुसो (hetuso), ठानसो (ṭhānaso), योनिसो (yoniso).

421. Sabbanāmehi pakāravacane tu thā.

४२१. सर्वनामांनंतर प्रकार (पद्धत) सांगण्याच्या अर्थी 'था' प्रत्यय होतो.

Sabbanāmehi pakāravacanatthe thāpaccayo hoti, tusaddena thattāpaccayo ca. Sāmaññassa bhedako viseso pakāro, tassābhidhāneti attho, so pakāro tathā, taṃ pakāraṃ tathā, tena pakārena tathā, yena pakārena yathā. Evaṃ sabbathā, aññathā, itarathā, ubhayathā, thattāpaccaye tena pakārena tathattā. Evaṃ yathattā, aññathattā.

सर्वनामांनंतर प्रकार सांगण्याच्या अर्थी 'था' प्रत्यय होतो, आणि 'तु' शब्दाच्या ग्रहणाने 'थत्ता' प्रत्यय देखील होतो. सामान्य धर्माचा भेद करणारा विशेष म्हणजे 'प्रकार' होय, असा याचा अर्थ आहे. तो प्रकार म्हणजे 'तथा' (tathā), त्या प्रकाराला म्हणजे 'तथा', त्या प्रकाराने म्हणजे 'तथा'. ज्या प्रकाराने म्हणजे 'यथा' (yathā). याचप्रमाणे - सब्बथा (sabbathā), अञ्ञथा (aññathā), इतरथा (itarathā), उभयथा (ubhayathā). 'थत्ता' प्रत्यय लागल्यास, त्या प्रकाराने म्हणजे 'तथत्ता' (tathattā). याचप्रमाणे - यथत्ता (yathattā), अञ्ञथत्ता (aññathattā).

Ko pakāroti atthe –

"कोणता प्रकार?" (ko pakāro) या अर्थी -

422. Kimimehi thaṃ.

४२२. 'किं' आणि 'इम' या शब्दांनंतर 'थं' प्रत्यय होतो.

Kiṃimaiccetehi thaṃpaccayo hoti pakāravacanatthe. ‘‘Kissa ka ve cā’’ti ettha casaddena kissa kādeso. Kathaṃ, kaṃ pakāraṃ kathaṃ, kena pakārena kathaṃ, ayaṃ pakāro itthaṃ, imaṃ pakāraṃ itthaṃ. Anena pakārena itthaṃ, ‘‘imassi thaṃ dāniha to dhesu cā’’ti imasaddassa ikāro, dvittaṃ. Ettha hi kkhattuṃ ādithaṃpariyosānappaccayantānaṃ abyayataddhitattā nāmabyapadesaṃ katvā vibhattimhi kate ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā vibhattilopo, ‘‘kvaci to pañcamyatthe’’tiādinā vuttatoādippaccayantā ca idheva abyayataddhite saṅgayhanti.

'किं' आणि 'इम' या शब्दांनंतर प्रकार सांगण्याच्या अर्थी 'थं' प्रत्यय होतो. "किस्स क वे च" या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'किं' च्या जागी 'क' असा आदेश होतो. जसे - कथं (kathaṃ - कसे?), कोणत्या प्रकाराला म्हणजे 'कथं', कोणत्या प्रकाराने म्हणजे 'कथं'. हा प्रकार म्हणजे 'इत्थं' (itthaṃ - अशा प्रकारे), या प्रकाराला म्हणजे 'इत्थं', या प्रकाराने म्हणजे 'इत्थं'. "इमस्सि थं दानिह तो धेसु च" या सूत्राने 'इम' शब्दाच्या जागी 'इ' कार होतो आणि द्वित्व होते. येथे 'क्खत्तुं' पासून सुरू होऊन 'थं' पर्यंत संपणारे प्रत्यय लागलेले शब्द हे अव्यय तद्धित (अव्ययवाचक तद्धित) असल्यामुळे, त्यांना नामसंज्ञा देऊन विभक्ती प्रत्यय लावल्यावर "सब्बासमावुसो" इत्यादी सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो. तसेच "क्वचि तो पंचम्यत्थे" इत्यादी सूत्राने सांगितलेलेले 'तो' इत्यादी प्रत्ययांत शब्द देखील येथेच अव्यय तद्धितामध्ये समाविष्ट होतात.

423. Yadanupapannā [Pg.256] nipātanā sijjhanti.

४२३. जे (नियम किंवा लक्षणांनी) सिद्ध होत नाहीत, ते 'निपात' (निपातन) म्हणून सिद्ध होतात.

Ye saddā lakkhaṇena anupapannā aniddiṭṭhalakkhaṇā akkharādito, nāmopasagganipātato vā samāsataddhitādito vā, te nipātanā sijjhanti.

जे शब्द लक्षणाने (व्याकरण नियमाने) सिद्ध होत नाहीत, ज्यांचे लक्षण अक्षरादींनी, नाम-उपसर्ग-निपातांनी किंवा समास-तद्धितादींनी निर्दिष्ट केलेले नसते, ते 'निपात' म्हणून सिद्ध होतात.

Taddhitato tāva –

सर्वप्रथम तद्धिताच्या (प्रत्ययाच्या) दृष्टीने –

Imasmā jja siyā kāle, samānāparato jju ca;

Imasaddassa’kāro ca, samānassa ca so siyā.

'इम' शब्दापासून काळाच्या अर्थी 'ज्ज' (प्रत्यय) होतो, आणि 'समान' व 'अपर' शब्दांनंतर 'ज्जु' होतो; तसेच 'इम' च्या जागी 'अ'कार आणि 'समान' च्या जागी 'स' होतो.

Imasmiṃ kāle, imasmiṃ divase vā ajja, samāne kāle sajju, aparasmiṃdivase aparajju. Nipātehi bhavatthe tanappaccayo. Ajja bhavaṃ ajjatanaṃ, ajja bhavā ajjatanī, sve bhavaṃ svātanaṃ. Evaṃ purātanaṃ, hiyyo bhavaṃ hiyyattanaṃ, hiyyo bhavā hiyyattanī iccādi.

'या काळात' किंवा 'या दिवशी' म्हणजे 'अज्ज' (आज), 'समान काळात' म्हणजे 'सज्जु' (तत्काळ), 'दुसऱ्या दिवशी' म्हणजे 'अपरज्जु'. या निपातांपासून 'होणे/असणे' या अर्थी 'तन' प्रत्यय लागतो. 'आज होणारे/असणारे' ते 'अज्जतनं' (पु.), 'अज्जतनी' (स्त्री.), 'उद्या होणारे' ते 'स्वातं'. याचप्रमाणे 'पुरातनं', 'काल झालेले' ते 'हिय्यत्तनं' (पु.), 'हिय्यत्तनी' (स्त्री.) इत्यादी.

Abyayataddhitaṃ.

अव्ययतद्धित.

Sāmaññavuttibhāvatthā-byayato taddhitaṃ tidhā;

Tatrādi catudhāpaccā-nekatthassatthisaṅkhyāto.

सामान्यवृत्ती, भावार्थ आणि अव्यय या भेदांमुळे तद्धित तीन प्रकारचे आहे; त्यातील पहिला (सामान्यतद्धित) अनेक अर्थ, अस्ति (अस्तित्व) आणि संख्या यानुसार चार प्रकारच्या प्रत्ययांनी युक्त असतो.

Iti padarūpasiddhiyaṃ taddhitakaṇḍo

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' मधील तद्धित कांड (विभाग) समाप्त झाले.

Pañcamo.

पाचवे.

6. Ākhyātakaṇḍa

६. आख्यातकाण्ड (क्रियापद विभाग)

Bhūvādigaṇa

भूवादिगण

Vibhattividhāna

विभत्तीचे विधान (प्रत्यय योजना)

Atha [Pg.257] ākhyātavibhattiyo kriyāvācīhi dhātūhi parā vuccante.

आता, क्रियावाचक धातूंनंतर येणाऱ्या आख्यात विभत्तींचे (क्रियापद प्रत्ययांचे) वर्णन केले जात आहे.

Tattha kriyaṃ ācikkhatīti ākhyātaṃ, kriyāpadaṃ. Vuttañhi ‘‘kālakārakapurisaparidīpakaṃ kriyālakkhaṇamākhyātika’’nti. Tattha kāloti atītādayo, kārakamiti kammakattubhāvā, purisāti paṭhamamajjhimuttamā, kriyāti gamanapacanādiko dhātvattho, kriyālakkhaṇaṃ saññāṇaṃ etassāti kriyālakkhaṇaṃ, atiliṅgañca.

त्यामध्ये, जे क्रियेचे कथन करते ते 'आख्यात' म्हणजेच क्रियापद होय. कारण असे म्हटले आहे की – "काळ, कारक आणि पुरुष यांचे प्रकटीकरण करणारे व क्रियेचे लक्षण असणारे ते 'आख्यात' होय." त्यामध्ये 'काळ' म्हणजे भूतकाळ इत्यादी; 'कारक' म्हणजे कर्म, कर्ता आणि भाव; 'पुरुष' म्हणजे प्रथम, मध्यम आणि उत्तम पुरुष; 'क्रिया' म्हणजे जाणे, शिजवणे इत्यादी धातूंचे अर्थ; 'क्रियालक्षण' म्हणजे ज्याचे चिन्ह किंवा लक्षण क्रिया आहे ते; आणि हे लिंगाच्या पलीकडचे (अतिलिंग) असते.

Vuttampi cetaṃ –

हे देखील म्हटले गेले आहे –

‘‘Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ, kriyāvāci tikārakaṃ;

Atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, tadākhyātanti vuccatī’’ti.

"जे तीन काळ, तीन पुरुष, तीन कारकांनी युक्त, क्रियावाचक, लिंगाच्या पलीकडचे आणि दोन वचनांचे (एकवचन व बहुवचन) असते, त्याला 'आख्यात' असे म्हटले जाते."

Kālādivasena dhātvatthaṃ vibhajantīti vibhattiyo, tyādayo, tā pana vattamānā pañcamī sattamī parokkhāhiyyattanī ajjatanī bhavissantī kālātipatti cāti aṭṭhavidhā bhavanti.

काळ इत्यादींच्या आधारे धातूच्या अर्थाचे विभाजन करतात त्या 'विभत्ती' (प्रत्यय) होत, जसे की 'ति' इत्यादी. त्या वर्तमान (वत्तमाना), पंचमी, सप्तमी, परोक्षा, हिय्यत्तनी, अज्जतनी, भविष्या (भविस्सती) आणि कालातिपत्ती अशा आठ प्रकारच्या असतात.

Kriyaṃ dhārentīti dhātavo, bhūvādayo, khādidhātuppaccayantā ca, te pana atthavasā dvidhā bhavanti sakammakā, akammakā cāti. Tatra sakammakā ye dhātavokammāpekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā – kaṭaṃ karoti, gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacatītiādayo, akammakā ye kammanirapekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā – acchati, seti, tiṭṭhatītiādayo.

जे क्रियेला धारण करतात ते 'धातू' होत, जसे की 'भू' इत्यादी आणि 'खादि' धातूच्या प्रत्ययाने संपणारे. ते अर्थाच्या दृष्टीने दोन प्रकारचे असतात: सकर्मक आणि अकर्मक. त्यामध्ये सकर्मक धातू ते आहेत जे कर्माची अपेक्षा असणाऱ्या क्रियेचे कथन करतात, जसे की – 'कटं करोति' (चटई बनवतो), 'गामं गच्छति' (गावाला जातो), 'ओदनं पचति' (भात शिजवतो) इत्यादी. अकर्मक धातू ते आहेत जे कर्माची अपेक्षा न ठेवता क्रियेचे कथन करतात, जसे की – 'अच्छति' (बसतो), 'सेति' (झोपतो), 'तिट्ठति' (उभा राहतो) इत्यादी.

Te [Pg.258] pana sattavidhā bhavanti vikaraṇappaccayabhedena, kathaṃ? Avikaraṇā bhūvādayo. Niggahītapubbakaavikaraṇā rudhādayo, yavikaraṇā divādayo, ṇuṇā uṇāvikaraṇā svādayo, nāppaṇhāvikaraṇā kiyādayo, oyiravikaraṇā tanādayo, sakatthe ṇe ṇayantā curādayoti.

विकरण प्रत्ययांच्या भेदाने ते सात प्रकारचे असतात. ते कसे? 'भू' इत्यादी अविकरण धातू आहेत. अनुस्वारयुक्त अविकरण असणारे 'रुध' इत्यादी आहेत. 'य' विकरण असणारे 'दिव' इत्यादी आहेत. 'णु', 'णा' आणि 'उ' विकरण असणारे 'सु' इत्यादी आहेत. 'ना' आणि 'पण्ह' विकरण असणारे 'कि' इत्यादी आहेत. 'ओ' आणि 'यिर' विकरण असणारे 'तन' इत्यादी आहेत. स्वार्थात 'णे' आणि 'णय' प्रत्यय लागणारे 'चुर' इत्यादी आहेत.

Tattha paṭhamaṃ avikaraṇesu bhūvādīsu dhātūsu paṭhamabhūtā akammakā bhūiccetasmā dhātuto tyādayo parā yojīyante.

त्यामध्ये, सर्वप्रथम अविकरण असणाऱ्या 'भू' इत्यादी धातूंमध्ये पहिला असणाऱ्या अकर्मक 'भू' या धातूपासून 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे जोडले जातात.

Bhūsattāyaṃ, ‘‘bhū’’iccayaṃ dhātu sattāyamatthe vattate, kriyāsāmaññabhūte bhavane vattateti attho.

'भू' हा धातू 'सत्ता' (अस्तित्व) या अर्थी वापरला जातो; म्हणजेच सामान्य क्रिया असणाऱ्या 'होणे' या अर्थी तो वापरला जातो.

‘‘Bhū’’iti ṭhite –

'भू' अशी स्थिती असताना –

424. Bhūvādayo dhātavo.

४२४. 'भू' इत्यादी धातू आहेत.

Bhūiccevamādayo ye kriyāvācino saddagaṇā, te dhātusaññā honti. Bhū ādi yesaṃ te bhūvādayo, atha vā bhūvā ādī pakārā yesaṃ te bhūvādayo.

'भू' इत्यादी जे क्रियावाचक शब्दसमूह आहेत, त्यांना 'धातू' ही संज्ञा प्राप्त होते. 'भू' आहे आदी (सुरुवातीला) ज्यांच्या ते 'भूवादि' होत; किंवा 'भू' आणि 'वा' हे ज्यांचे प्रकार आहेत ते 'भूवादि' होत.

Bhūvādīsu vakāroyaṃ, ñeyyo āgamasandhijo;

Bhūvāppakārā vā dhātū, sakammākammakatthato.

'भूवादि' मधील हा 'व'कार आगम संधीमुळे झालेला समजावा; किंवा सकर्मक व अकर्मक अर्थाच्या दृष्टीने 'भू' आणि 'वा' हे धातूंचे प्रकार आहेत.

‘‘Kvaci dhātū’’tiādito ‘‘kvacī’’ti vattate.

"क्वचि धातू" इत्यादी सूत्रातून "क्वचि" (कधीकधी) हा शब्द अनुवृत्तीने येतो.

425. Dhātussanto loponekassarassa.

४२५. अनेक स्वर असणाऱ्या धातूच्या अंतिम स्वराचा लोप होतो.

Anekassarassa dhātussa anto kvaci lopo hoti.

अनेक स्वर असणाऱ्या धातूच्या अंतिम स्वराचा कधीकधी लोप होतो.

Kvaciggahaṇaṃ ‘‘mahīyati samatho’’tiādīsu nivattanatthaṃ, iti anekassarattābhāvā idha dhātvantalopo na hoti.

"महीयति समथो" इत्यादी उदाहरणांमध्ये लोप टाळण्यासाठी "क्वचि" चे ग्रहण केले आहे, म्हणून येथे अनेक स्वर नसल्यामुळे धातूच्या अंतिम स्वराचा लोप होत नाही.

Tato [Pg.259] dhātvādhikāravihitānekappaccayappasaṅge ‘‘vatticchānupubbikā saddappaṭipattī’’ti katvā vattamānavacanicchāyaṃ –

त्यानंतर, धातूच्या अधिकारात विहित केलेल्या अनेक प्रत्ययांचा प्रसंग प्राप्त झाला असता, "बोलण्याच्या इच्छेनुसार शब्दांची प्रवृत्ती होते" या न्यायाने वर्तमानकाळाची विवक्षा (इच्छा) असताना –

426. Vattamānā tianti, sitha, mima, teante, sevhe, emhe.

४२६. वर्तमानकाळात: ति-अन्ति, सि-थ, मि-म, ते-अन्ते, से-व्हें, ए-म्हे हे प्रत्यय होतात.

Tyādayo dvādasa vattamānāsaññā hontīti tyādīnaṃ vattamānatthavisayattā vattamānāsaññā.

'ति' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'वर्तमान' ही संज्ञा प्राप्त होते, कारण 'ति' इत्यादी प्रत्यय वर्तमानकाळाच्या अर्थाचा विषय दर्शवणारे आहेत.

427. Kāle.

४२७. काळात.

Ayamadhikāro.

हा अधिकार आहे.

Ito paraṃ tyādivibhattividhāne sabbattha vattate.

यापुढे 'ति' इत्यादी विभत्तींच्या विधानात हा अधिकार सर्वत्र लागू होतो.

428. Vattamānā paccuppanne.

४२८. वर्तमानकाळ हा वर्तमान (प्रत्युत्पन्न) काळात होतो.

Paccuppanne kāle gamyamāne vattamānāvibhatti hoti, kāloti cettha kriyā, karaṇaṃ kāro, rakārassa lakāro, kālo.

वर्तमानकाळ समजला जात असताना वर्तमानकाळाची विभक्ती होते. येथे 'काळ' म्हणजे क्रिया, क्रिया करणे म्हणजे 'कार', आणि 'र' च्या जागी 'ल' होऊन 'काल' (काळ) असा शब्द बनतो.

Tasmā –

त्यामुळे –

Kriyāya gamyamānāya, vibhattīnaṃ vidhānato;

Dhātūheva bhavantīti, siddhaṃ tyādivibhattiyo.

क्रिया समजली जात असताना विभत्तींचे विधान केले जात असल्यामुळे, 'ति' इत्यादी विभत्ती केवळ धातूंपासूनच होतात हे सिद्ध होते.

Idha pana kālassa atītānāgatapaccuppannāṇattiparikappakālābhipattivasena chadhā bhinnattā ‘‘paccuppanne’’ti viseseti. Taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppanno paccuppanno, paṭiladdhasabhāvo, na tāva atītoti attho.

परंतु येथे काळाचे भूत, भविष्य, वर्तमान, आज्ञा, संकेत आणि कालातिपत्ती यानुसार सहा प्रकार पडत असल्यामुळे, "वर्तमानकाळात" असे विशेषत्वाने सांगितले आहे. त्या त्या कारणावर अवलंबून जे उत्पन्न झाले आहे ते 'वर्तमान' (प्रत्युत्पन्न) होय, ज्याने स्वतःचा स्वभाव प्राप्त केला आहे आणि जे अजून भूतकाळात जमा झालेले नाही, असा याचा अर्थ आहे.

Paccuppannasamīpepi, tabbohārūpacārato;

Vattamānā atītepi, taṃkālavacanicchayāti.

वर्तमानकाळाच्या समीप असलेल्या काळातही, व्यवहाराच्या उपचाराने (लाक्षणिक प्रयोगाने) आणि त्या काळाच्या विवक्षेमुळे (बोलण्याच्या इच्छेमुळे) भूतकाळातही वर्तमानकाळाचा प्रयोग होतो.

Tasmiṃ paccuppanne vattamānāvibhattiṃ katvā, tassā ṭhānāniyame ‘‘dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti paribhāsato dhātuto [Pg.260] paraṃ vattamānappaccaye katvā, tesamaniyamappasaṅgesati ‘‘vatticchānupubbikā saddappaṭipattī’’ti parassapadavacanicchāyaṃ –

त्या वर्तमानकाळात वर्तमानकाळाची विभक्ती करून, तिच्या स्थानाचा नियम नसताना 'धातुर्लिंगेहि परा पच्चया' या परिभाषेनुसार धातूच्या पुढे वर्तमानकाळाचे प्रत्यय करून, त्यांच्या अनियमाचा प्रसंग आला असता 'वत्तिच्छानुपुब्बिका सद्दप्पटिपत्ती' (शब्दांची प्रवृत्ती वक्ताच्या इच्छेनुसार होते) या नियमाने परस्मैपद वचनाच्या विवक्षेत—

429. Atha pubbāni vibhattīnaṃ cha parassapadāni.

४२९. आता, विभक्तींचे पहिले सहा प्रत्यय हे 'परस्मैपद' संज्ञक असतात.

Atha taddhitānantaraṃ vuccamānānaṃ sabbāsaṃ vattamānādīnaṃ aṭṭhavidhānaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni pubbakāni cha padāni, tāni tāni atthato aṭṭhacattālīsamattāni parassapadasaññāni hontītiādimhi channaṃ parassapadasaññā, parassatthāni padāni parassapadāni, tabbāhullato tabbohāro.

आता तद्धितानंतर सांगितल्या जाणाऱ्या सर्व वर्तमानकाळ इत्यादी आठ प्रकारच्या विभक्तींचे जे जे पहिले सहा प्रत्यय आहेत, ते ते अर्थाच्या दृष्टीने एकूण अठ्ठेचाळीस प्रत्यय 'परस्मैपद' संज्ञक होतात. अशा प्रकारे सुरुवातीच्या सहा प्रत्ययांना परस्मैपद संज्ञा दिली जाते. दुसऱ्याच्या अर्थासाठी असणारी पदे ती 'परस्मैपदे' होत आणि त्याच्या बहुलतेमुळे असा व्यवहार होतो.

‘‘Dhātūhi ṇe ṇaya’’iccādito ‘‘dhātūhī’’ti vattamāne –

'धातूहि णे णय' इत्यादी सूत्रातून 'धातूहि' याचे अनुवर्तन होत असताना—

430. Kattari parassapadaṃ.

४३०. कर्ता अर्थामध्ये परस्मैपद होते.

Kattarikārake abhidheyye sabbadhātūhi parassapadaṃ hotīti parassapadaṃ katvā, tassāpyaniyamappasaṅge vatticchāvasā –

कर्ता कारकाचा बोध करून द्यायचा असताना सर्व धातूंच्या पुढे परस्मैपद होते, असे परस्मैपद करून, त्याचाही अनियमाचा प्रसंग आला असता वक्ताच्या इच्छेनुसार—

Vipariṇāmena ‘‘parassapadānaṃ, attanopadāna’’nti ca vattate.

विपरिणामाने (विभक्तीच्या बदलाने) 'परस्सपदानं' आणि 'अत्तनोपदानं' याचे अनुवर्तन होते.

431. Dve dve paṭhamamajjhimuttamapurisā.

४३१. दोन-दोन प्रत्यय अनुक्रमे प्रथम, मध्यम आणि उत्तम पुरुष संज्ञक असतात.

Tāsaṃ vibhattīnaṃ parassapadāna’mattanopadānañca dve dve vacanāni yathākkamaṃ paṭhamamajjhimuttamapurisasaññāni honti. Taṃ yathā? Ti antiiti paṭhamapurisā, si thaiti majjhimapurisā, mi maiti uttamapurisā. Attanopadesupi te anteiti paṭhamapurisā, se vheiti majjhimapurisā, e mheiti uttamapurisā. Evaṃ sesāsu sattasu vibhattīsupi yojetabbanti[Pg.261]. Evaṃ aṭṭhavibhattivasena channavutividhe ākhyātapade dvattiṃsa dvattiṃsa paṭhamamajjhimauttamapurisā hontīti vattamānaparassapadādimhi dvinnaṃ paṭhamapurisasaññā.

त्या विभक्तींच्या परस्मैपद आणि आत्मनेपदांचे दोन-दोन वचने अनुक्रमे प्रथम, मध्यम आणि उत्तम पुरुष संज्ञक असतात. ते कसे? 'ति', 'अन्ति' हे प्रथम पुरुष; 'सि', 'थ' हे मध्यम पुरुष; 'मि', 'म' हे उत्तम पुरुष. आत्मनेपदातही 'ते', 'अन्ते' हे प्रथम पुरुष; 'से', 'व्हे' हे मध्यम पुरुष; 'ए', 'म्हे' हे उत्तम पुरुष. याचप्रमाणे उर्वरित सात विभक्तींमध्येही योजना करावी. अशा प्रकारे आठ विभक्तींच्या भेदाने ९६ प्रकारच्या आख्यात पदांमध्ये बत्तीस-बत्तीस प्रथम, मध्यम आणि उत्तम पुरुष होतात; म्हणून वर्तमानकाळ परस्मैपद इत्यादींमध्ये पहिल्या दोन प्रत्ययांना प्रथम पुरुष संज्ञा दिली जाते.

432. Nāmamhi payujjamānepitulyādhikaraṇe paṭhamo.

४३२. नाम सामानाधिकरण्य असताना (वापरले जात असताना किंवा नसतानाही) प्रथम पुरुष होतो.

Tumhāmhasaddavajjite tulyādhikaraṇabhūte sādhakavācake nāmamhi payujjamānepi appayujjamānepi dhātūhi paṭhamapuriso hotīti paṭhamapurisaṃ katvā, tassāpyaniyamappasaṅge kriyāsādhakassa kattuno ekatte vattumicchite ‘‘ekamhi vattabbe ekavacana’’nti vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ti.

'तुम्ह' आणि 'अम्ह' हे शब्द वगळून, सामानाधिकरण्य असलेल्या आणि क्रिया साधणाऱ्या नामाचा प्रयोग केला असता किंवा न केला असताही धातूंच्या पुढे प्रथम पुरुष होतो, असे प्रथम पुरुष करून, त्याचाही अनियमाचा प्रसंग आला असता क्रिया साधणाऱ्या कर्त्याचे एकत्व सांगण्याची इच्छा असताना 'एकम्हि वत्तब्बे एकवचनं' या सूत्राने वर्तमानकाळ परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय 'ति' होतो.

‘‘Paro, paccayo, dhātū’’ti ca adhikāro, ‘‘yathā kattari cā’’ti ito ‘‘kattarī’’ti vikaraṇappaccayavidhāne sabbattha vattate.

'परो', 'पच्चयो', 'धातू' हा अधिकार आहे, आणि 'यथा कत्तरि चा' या सूत्रातून 'कत्तरि' याचे विकरण प्रत्ययाच्या विधानात सर्वत्र अनुवर्तन होते.

433. Bhūvādito a.

४३३. भू इत्यादी धातूंच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो.

Bhūiccevamādito dhātugaṇato paro apaccayo hoti kattari vihitesu vibhattippaccayesu paresu. Sabbadhātukamhiyevāyamissate.

'भू' इत्यादी धातूंच्या गणापुढे 'अ' प्रत्यय होतो, जेव्हा कर्ता अर्थात विहित केलेले विभक्ती प्रत्यय पुढे असतात. हा प्रत्यय केवळ सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतानाच होतो.

‘‘Asaṃyogantassa, vuddhī’’ti ca vattate.

'असंयोगन्तस्स' आणि 'वुद्धि' याचे अनुवर्तन होते.

434. Aññesu ca.

४३४. आणि इतर प्रत्ययांमध्येही.

Kāritato aññesu paccayesu asaṃyogantānaṃ dhātūnaṃ vuddhi hoti. Caggahaṇena ṇuppaccayassāpi vuddhi hoti. Ettha ca ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ito vāsaddo anuvattetabbo, so ca vavatthitavibhāsattho. Tena –

कारित प्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर प्रत्यय पुढे असताना असंयोगान्त (ज्यांच्या शेवटी संयोग नाही अशा) धातूंची वृद्धी होते. 'च' च्या ग्रहणाने 'णु' प्रत्यय असतानाही वृद्धी होते. आणि येथे 'घटादीनं वा' या सूत्रातून 'वा' शब्दाचे अनुवर्तन करावे, आणि तो व्यवस्थित विभाषेच्या अर्थात आहे. त्यामुळे—

Ivaṇṇuvaṇṇantānañca, lahūpantāna dhātunaṃ;

Ivaṇṇuvaṇṇānameva, vuddhi hoti parassa na.

इ-वर्ण आणि उ-वर्ण शेवटी असलेल्या, आणि उपधेत लघु स्वर असलेल्या धातूंच्या केवळ इ-वर्ण आणि उ-वर्णाचीच वृद्धी होते, दुसऱ्या स्वराची नाही.

Yuvaṇṇānampi [Pg.262] ya ṇu ṇā-nāniṭṭhādīsu vuddhi na;

Tudādissāvikaraṇe, na chetvādīsu vā siyā.

इ-वर्ण आणि उ-वर्णाचीही 'य', 'णु', 'णा', 'ना', 'इट्ठ' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना वृद्धी होत नाही; तुदादी गणाच्या विकरणात वृद्धी होत नाही, आणि 'छेत्वा' इत्यादींमध्ये ती विकल्पेकरून होते.

Tassāpyaniyamappasaṅge – ‘‘ayuvaṇṇānañcāyo vuddhī’’ti paribhāsato ūkārassokāro vuddhi.

त्याचाही अनियमाचा प्रसंग आला असता— 'अयुवण्णानञ्चायो वुद्धी' या परिभाषेनुसार 'ऊ' काराची वृद्धी 'ओ' कार होते.

Vipariṇāmena ‘‘dhātūna’’nti vattate.

विपरिणामाने "धातूनं" (धातूंचे) असे अनुवृत्त होते.

435. O ava sare.

४३५. स्वराच्या पुढे असताना 'ओ' चा 'अव' होतो.

Okārassa dhātvantassa sare pare avādeso hoti. ‘‘Saralopo mādesa’’iccādinā saralopādimhi kate ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paranayanaṃ kātabbaṃ.

धातूच्या शेवटी असलेल्या 'ओ' काराचा पुढे स्वर असताना 'अव' आदेश होतो. "सरलोपो मादेस..." इत्यादी सूत्राने स्वरलोप इत्यादी झाल्यावर "नये परं युत्ते" या सूत्राने पुढील जोडणी करावी.

So puriso sādhu bhavati, sā kaññā sādhu bhavati, taṃ cittaṃ sādhu bhavati.

तो पुरुष चांगला होतो, ती कन्या चांगली होते, ते चित्त चांगले होते.

Ettha hi –

येथे खरोखर –

Kattunobhihitattāva, ākhyātena na kattari;

Tatiyā paṭhamā hoti, liṅgatthaṃ panapekkhiya.

आख्याताद्वारे (क्रियापदाद्वारे) कर्ता अभिहित (व्यक्त) झाल्यामुळे कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती न होता, प्रातिपदिकार्थाचा (लिंगार्थाचा) विचार करून प्रथमा विभक्ती होते.

Satipi kriyāyekatte kattūnaṃ bahuttā ‘‘bahumhi vattabbe bahuvacana’’nti vattamānaparassapadapaṭhamapurisabahuvacanaṃ anti, pure viya appaccayavuddhiavādesā, saralopādi. Te purisā bhavanti, appayujjamānepi bhavati, bhavanti.

क्रिया एकच असली तरी कर्त्यांच्या बहुत्वामुळे "बहुम्हि वत्तब्बे बहुवचनं" या सूत्राने वर्तमानकाळ परस्मैपद प्रथम पुरुष बहुवचनाचा 'अन्ति' (anti) प्रत्यय होतो. पूर्वीप्रमाणेच 'अ' प्रत्यय, वृद्धी, 'अव' आदेश, स्वरलोप इत्यादी होतात. 'ते पुरिसा भवन्ति' (ते पुरुष होतात). प्रत्यक्ष प्रयोग नसतानाही 'भवति' (होतो), 'भवन्ति' (होतात) असे होते.

‘‘Payujjamānepi, tulyādhikaraṇe’’ti ca vattate.

"पयुज्जमानेपि, तुल्याधिकरणे" हे देखील अनुवृत्त होते.

436. Tumhe majjhimo.

४३६. 'तुम्हे' (तुम्ही) असताना मध्यम पुरुष होतो.

Tulyādhikaraṇabhūte tumhasadde payujjamānepi appayujjamānepi dhātūhi majjhimapuriso hotīti vattamānaparassapadamajjhimapurisekavacanaṃsi, sesaṃ purimasamaṃ. Tvaṃ bhavasi, tumhe bhavatha, appayujjamānepi bhavasi, bhavatha.

समानाधिकरण असलेल्या 'तुम्ह' शब्दाचा प्रयोग केला असता किंवा न केला असताही धातूंहून मध्यम पुरुष होतो, म्हणून वर्तमानकाळ परस्मैपद मध्यम पुरुष एकवचनाचा 'सि' (si) प्रत्यय होतो. उर्वरित प्रक्रिया पूर्वीप्रमाणेच आहे. 'त्वं भवसि' (तू होतोस), 'तुम्हे भवथ' (तुम्ही होता). प्रत्यक्ष प्रयोग नसतानाही 'भवसि', 'भवथ' असे होते.

Tulyādhikaraṇeti [Pg.263] kimatthaṃ? Tayā paccate odano.

"तुल्याधिकरणे" (समानाधिकरण असताना) असे कशासाठी? 'तया पच्चते ओदनो' (तुझ्याद्वारे भात शिजवला जातो).

Tasmiṃyevādhikāre –

त्याच अधिकारात –

437. Amhe uttamo.

४३७. 'अम्हे' (आम्ही) असताना उत्तम पुरुष होतो.

Tulyādhikaraṇabhūte amhasadde payujjamānepi appayujjamānepi dhātūhi uttamapuriso hotīti vattamānaparassapadauttamapurisekavacanaṃ mi, appaccayavuddhiavādesā.

समानाधिकरण असलेल्या 'अम्ह' शब्दाचा प्रयोग केला असता किंवा न केला असताही धातूंहून उत्तम पुरुष होतो, म्हणून वर्तमानकाळ परस्मैपद उत्तम पुरुष एकवचनाचा 'मि' (mi) प्रत्यय होतो. 'अ' प्रत्यय, वृद्धी आणि 'अव' आदेश होतात.

438. Akāro dīghaṃ himimesu.

४३८. 'हि', 'मि', 'म' या विभक्ती प्रत्ययांच्या पुढे असताना 'अ' कार दीर्घ होतो.

Akāro dīghamāpajjate himimaiccetāsu vibhattīsu. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. Bhavāmi, bhavāma.

'हि', 'मि', 'म' या विभक्ती प्रत्ययांच्या पुढे असताना 'अ' कार दीर्घत्व पावतो. 'अहं भवामि' (मी होतो), 'मयं भवाम' (आम्ही होतो). 'भवामि', 'भवाम'.

‘‘Vibhattīnaṃ, chā’’ti ca vattate.

"विभत्तीनं" (विभक्तींचे) आणि "छा" (सहा) हे देखील अनुवृत्त होते.

439. Parāṇyattanopadāni.

४३९. नंतरचे (प्रत्यय) आत्मनेपद संज्ञक असतात.

Sabbāsaṃ vattamānānaṃ aṭṭhavidhānaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni parāni cha padāni, tāni tāni attanopadasaññāni hontīti teādīnaṃ attanopadasaññā.

सर्व आठ प्रकारच्या वर्तमानकाळाच्या विभक्ती प्रत्ययांपैकी जे जे नंतरचे सहा प्रत्यय आहेत, त्यांना 'आत्मनेपद' ही संज्ञा प्राप्त होते. अशा प्रकारे 'ते' इत्यादी प्रत्ययांना आत्मनेपद संज्ञा मिळते.

‘‘Dhātūhi, attanopadānī’’ti ca vattate.

"धातूहि" (धातूंहून) आणि "अत्तनोपदानि" (आत्मनेपद प्रत्यय) हे देखील अनुवृत्त होते.

440. Kattari ca.

४४०. आणि कर्त्यामध्ये (कर्तरी प्रयोगात).

Kattari ca kārake abhidheyye dhātūhi attanopadāni honti. Caggahaṇaṃ katthaci nivattanatthaṃ, sesaṃ parassapade vuttanayeneva veditabbaṃ. Bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavāmhe.

आणि कर्ता या कारकाचा बोध करून द्यायचा असताना धातूंहून आत्मनेपद प्रत्यय होतात. 'च' चा स्वीकार काही ठिकाणी निषेध करण्यासाठी आहे. उर्वरित प्रक्रिया परस्मैपदाच्या संदर्भात सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच समजावी. 'भवते', 'भवन्ते', 'भवसे', 'भवव्हे', 'भवे', 'भवाम्हे'.

Paca pāke, dhātusaññāyaṃ dhātvantalopo, vuttanayeneva tyādyuppatti, ivaṇṇuvaṇṇānamabhāvā vuddhiabhāvovettha viseso. So devadatto odanaṃ pacati, pacanti, pacasi[Pg.264], pacatha, pacāmi, pacāma, so odanaṃ pacate, te pacante, tvaṃ pacase, tumhe pacavhe, ahaṃ pace, mayaṃ pacāmhe.

'पच' (paca) हा धातू शिजवणे (पाक) या अर्थात आहे. धातू संज्ञा झाल्यावर धातूच्या शेवटच्या स्वराचा लोप होतो. पूर्वी सांगितलेल्या नियमानेच 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. येथे 'इ' आणि 'उ' वर्णांचा अभाव असल्यामुळे वृद्धी न होणे हाच विशेष आहे. 'सो देवदत्तो ओदनं पचति' (तो देवदत्त भात शिजवतो), 'पचन्ति', 'पचसि', 'पचथ', 'पचामि', 'पचाम'. 'सो ओदनं पचते', 'ते पचन्ते', 'त्वं पचसे', 'तुम्हे pचव्हे', 'अहं पचे', 'मयं पचाम्हे'.

Paṭhamapurisādīnamekajjhappavattippasaṅge paribhāsamāha –

प्रथम पुरुष इत्यादींच्या एकाच वेळी प्राप्त होण्याच्या प्रसंगी परिभाषा (नियम) सांगतात –

441. Sabbesamekābhidhāne paro puriso.

४४१. सर्वांचे एकाच वेळी कथन करायचे असल्यास पुढील (पर) पुरुष योजावा.

Sabbesaṃ paṭhamamajjhimānaṃ, paṭhamuttamānaṃ, majjhimuttamānaṃ tiṇṇaṃ vā purisānaṃ ekatobhidhāne kātabbe paro puriso yojetabbo. Ekakālānamevābhidhāne cāyaṃ. So ca pacati, tvañca pacasīti pariyāyappasaṅge tumhe pacathāti bhavati. Evaṃ so ca pacati, ahañca pacāmīti mayaṃ pacāma, tathā tvañca pacasi, ahañca pacāmi, mayaṃ pacāma, so ca pacati, tvañca pacasi, ahañca pacāmi, mayaṃ pacāma. Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ.

सर्व प्रथम-मध्यम, प्रथम-उत्तम, मध्यम-उत्तम किंवा तिन्ही पुरुषांचे एकत्र कथन करायचे असल्यास पुढील पुरुष योजावा. आणि हे एकाच काळातील कथनाच्या बाबतीतच होते. 'सो च पचति, त्वञ्च पचसि' (तो शिजवतो आणि तू शिजवतोस) या पर्यायाच्या प्रसंगी 'तुम्हे पचथ' (तुम्ही शिजवता) असे होते. याचप्रमाणे 'सो च पचति, अहञ्च पचामि' (तो शिजवतो आणि मी शिजवतो) असताना 'मयं पचाम' (आम्ही शिजवतो) असे होते. तसेच 'त्वञ्च पचसि, अहञ्च पचामि' असताना 'मयं पचाम' होते. 'सो च पचति, त्वञ्च पचसि, अहञ्च पचामि' असताना 'मयं पचाम' होते. अशा प्रकारे सर्वत्र योजना करावी.

Ekābhidhāneti kimatthaṃ? ‘‘So ca pacati, tvañca pacissasi, ahaṃ paciṃ’’ ettha bhinnakālattā ‘‘mayaṃ pacimhā’’ti na bhavati.

"एकाभिधाने" (एकाच वेळी कथन) असे कशासाठी? 'सो च पचति, त्वञ्च पचिस्ससि, अहं पचिं' (तो शिजवतो, तू शिजवशील, मी शिजवले) येथे भिन्न काळ असल्यामुळे 'मयं पचिम्हा' (आम्ही शिजवले) असे होत नाही.

Gamu sappa gatimhi, pure viya dhātusaññāyaṃ dhātvantalopo.

'गमु' (gamu) आणि 'सप्प' (sappa) हे गमन (जाणे) या अर्थात आहेत. पूर्वीप्रमाणेच धातू संज्ञा झाल्यावर धातूच्या शेवटच्या स्वराचा लोप होतो.

Kattari tyādyuppatti.

कर्त्यामध्ये (कर्तरी प्रयोगात) 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

442. Gamissanto ccho vā sabbāsu.

४४२. सर्व विभक्ती प्रत्ययांच्या पुढे असताना 'गमु' धातूचा अंत्य वर्ण विकल्पेकरून 'च्छ' (ccha) होतो.

Gamuiccetassa dhātussanto makāro ccho hoti vā sabbāsu vibhattīsu, sabbaggahaṇena mānanta ya kāritappaccayesu ca. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tenāyaṃ –

'गमु' या धातूचा अंत्य मकार सर्व विभक्ती प्रत्ययांच्या पुढे असताना विकल्पेकरून 'च्छ' होतो. 'सर्व' (सब्बासु) या ग्रहणाने 'मान', 'अन्त', 'य' आणि कारित (प्रयोजक) प्रत्ययांच्या पुढे असतानाही हा बदल होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (निश्चित विकल्पासाठी) आहे. त्यामुळे हा –

Vidhiṃ niccañca vāsaddo, māna’ntesu tu kattari;

Dīpetāniccamaññattha, parokkhāyamasantakaṃ.

'वा' शब्द कर्तरी प्रयोगातील 'मान' आणि 'अन्त' प्रत्ययांच्या बाबतीत नित्य (नियमित) विधी दर्शवतो; इतर ठिकाणी तो अनित्य विधी दर्शवतो, आणि परोक्ष (भूतकाळात) हा बदल होत नाही.

Appaccayaparanayanāni[Pg.265], so puriso gāmaṃ gacchati, te gacchanti, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā garupubbarassato parassa paṭhamapurisabahuvacanassa re vā hoti, gacchare. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma.

'अ' प्रत्यय आणि पुढील जोडणी झाल्यावर, 'सो पुरिसो गामं गच्छति' (तो पुरुष गावाला जातो), 'ते गच्छन्ति'. "क्वचि धातु..." इत्यादी सूत्राने गुरु अक्षराच्या पुढील र्‍हस्व स्वराच्या नंतर येणाऱ्या प्रथम पुरुष बहुवचनाच्या प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'रे' होतो, म्हणून 'गच्छरे' असे होते. 'त्वं गच्छसि', 'तुम्हे गच्छथ'. 'अहं गच्छामि', 'मयं गच्छाम'.

Cchādesābhāve ‘‘lopañcettamakāro’’ti appaccayassa ekāro. Gameti, gamenti, saralopo. Gamesi, gametha. Gamemi, gamema.

'च्छ' आदेशाच्या अभावी "लोपञ्चेत्तमकारो" या सूत्राने 'अ' प्रत्ययाचा 'ए' कार होतो. 'गमेति', 'गमेन्ति' (स्वरलोप होतो). 'गमेसि', 'गमेथ'. 'गमेमि', 'गमेम'.

Attanopadepi so gāmaṃ gacchate, gacchante, gacchare. Gacchase, gacchavhe. Gacche, gacchāmhe.

आत्मनेपदातही: 'सो गामं गच्छते' (तो गावाला जातो), 'गच्छन्ते', 'गच्छरे'. 'गच्छसे', 'गच्छव्हे'. 'गच्छे', 'गच्छाम्हे'.

‘‘Kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmī’’tiādīsu pana paccuppannasamīpe vattamānavacanaṃ.

परंतु "कुतो नु त्वं आगच्छसि, राजगहतो आगच्छामि" (तू कोठून येत आहेस? मी राजगृहाहून येत आहे) इत्यादी वाक्यांमध्ये वर्तमानकाळाचा प्रयोग वर्तमानकाळाच्या समीप (नजीकच्या भूतकाळ किंवा भविष्यकाळ) अर्थात होतो.

‘‘Vā’’ti vattate.

"वा" (विकल्पेकरून) हे अनुवृत्त होते.

443. Gamissa ghammaṃ.

४४३. 'गमु' धातूचा 'घम्म' होतो.

Gamuiccetassa dhātussa sabbassa ghammādeso hoti vā. Ghammati, ghammanti iccādi.

'गमु' या संपूर्ण धातूचा विकल्पेकरून 'घम्म' आदेश होतो. 'घम्मति', 'घम्मन्ति' इत्यादी.

Bhāvakammesu pana –

परंतु भाव आणि कर्म प्रयोगात –

444. Attanopadāni bhāve ca kammani.

४४४. भाव आणि कर्म प्रयोगात आत्मनेपद प्रत्यय होतात.

Bhāve ca kammani ca kārake abhidheyye attanopadāni honti, casaddena kammakattaripi. Bhavanaṃ bhāvo, so ca kārakantarena asaṃsaṭṭho kevalo bhavanalavanādiko dhātvattho. Karīyatīti kammaṃ. Akammakāpi dhātavo sopasaggā sakammakāpi bhavanti, tasmā kammani anupubbā bhūdhātuto vattamānattanopadapaṭhamapurisekavacanaṃ te.

भाव आणि कर्म या कारकांचा बोध करून द्यायचा असताना आत्मनेपद प्रत्यय होतात, आणि 'च' शब्दाने कर्मकर्तरी प्रयोगातही होतात. 'भवन' (अस्तित्व) म्हणजे भाव होय, आणि तो इतर कारकांशी असंबद्ध असलेला केवळ होणे, कापणे इत्यादी रूप धातूचा अर्थ आहे. जे केले जाते ते 'कर्म' होय. अकर्मक धातू देखील उपसर्गांसह सकर्मक होतात, म्हणून कर्म प्रयोगात 'अनु' उपसर्गपूर्वक 'भू' धातूहून वर्तमानकाळ आत्मनेपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा 'ते' प्रत्यय होतो.

‘‘Dhātūhi [Pg.266] ṇe ṇaya’’iccādito ‘‘dhātūhī’’ti vattamāne –

"धातूहि णे णय..." इत्यादी सूत्रातून "धातूहि" हे अनुवृत्त होत असताना –

445. Bhāvakammesu yo.

४४५. भाव आणि कर्म प्रयोगात 'य' (ya) प्रत्यय होतो.

Sabbadhātūhi paro bhāvakammesu yappaccayo hoti. Attanopadavisayevāyamissate, ‘‘aññesu cā’’ti sutte anuvattitavāggahaṇena yappaccaye vuddhi na bhavati, anubhūyate sukhaṃ devadattena.

सर्व धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म प्रयोगात 'य' प्रत्यय होतो. हा केवळ आत्मनेपदाच्या विषयातच इष्ट आहे. "अञ्ञेसु च" या सूत्रातून अनुवृत्त होणाऱ्या 'वा' शब्दाच्या ग्रहणाने 'य' प्रत्यय असताना वृद्धी होत नाही. 'अनुभूयते सुखं देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जातो).

Ākhyātena avuttattā, tatiyā hoti kattari;

Kammassābhihitattā na, dutiyā paṭhamāvidha.

आख्याताद्वारे (क्रियापदाद्वारे) कर्ता अनभिहित (व्यक्त न झालेला) असल्यामुळे कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होते. कर्म अभिहित (व्यक्त) झाल्यामुळे येथे द्वितीया विभक्ती न होता प्रथमा विभक्ती होते.

Anubhūyante sampattiyo tayā. Anubhūyase tvaṃ devadattena, anubhūyavhe tumhe. Ahaṃ anubhūye tayā, mayaṃ anubhūyāmhe.

'अनुभूयन्ते सम्पत्तियो तया' (तुझ्याद्वारे संपत्तीचा अनुभव घेतला जातो). 'अनुभूयसे त्वं देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे तुझा अनुभव घेतला जातो), 'अनुभूयव्हे तुम्हे' (तुम्हा सर्वांचा अनुभव घेतला जातो). 'अहं अनुभूये तया' (तुझ्याद्वारे माझा अनुभव घेतला जातो), 'मयं अनुभूयाम्हे' (आमचा अनुभव घेतला जातो).

‘‘Kvaci dhātu’’iccādito ‘‘kvacī’’ti vattamāne –

"क्वचि धातु..." इत्यादी सूत्रातून "क्वचि" हे अनुवृत्त होत असताना –

446. Attanopadāni parassapadattaṃ.

४४६. आत्मनेपद प्रत्ययांना कधीकधी परस्मैपद भाव प्राप्त होतो.

Attanopadāni kvaci parassapadattamāpajjante, akattariyevetaṃ. Yakārassa dvittaṃ, anubhūyyati mayā sukhaṃ, anubhūyyate vā, anubhūyyanti. Anubhūyyasi, anubhūyyatha. Anubhūyyāmi, anubhūyyāma. Dvittābhāve – anubhūyati, anubhūyanti.

कधीकधी आत्मनेपद प्रत्यय परस्मैपद भाव प्राप्त करतात, हे केवळ अकर्तरी (कर्मणी किंवा भावे प्रयोगात) मध्येच होते. 'य' काराचे द्वित्व होते, जसे - 'अनुभूय्यति मया सुखं' (माझ्याद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जातो) किंवा 'अनुभूय्यते', 'अनुभूय्यन्ति'. 'अनुभूय्यसि', 'अनुभूय्यथ'. 'अनुभूय्यामि', 'अनुभूय्याम'. द्वित्वाच्या अभावी – 'अनुभूयति', 'अनुभूयन्ति'.

Kvacīti kiṃ? Anubhūyate.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? (कारण) 'अनुभूयते' (असेही रूप होते, जेथे द्वित्व होत नाही).

Bhāve adabbavuttino bhāvassekattā ekavacanameva, tañca paṭhamapurisasseva, bhūyate devadattena, devadattena sampati bhavananti attho.

भावे प्रयोगात, द्रव्यवाचक नसलेल्या भावाच्या एकत्वामुळे केवळ एकवचनच होते, आणि ते देखील केवळ प्रथम पुरुषाचेच (मराठीत तृतीय पुरुष) होते; जसे - 'भूयते देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे अस्तित्वात असणे घडते), याचा अर्थ 'देवदत्ताद्वारे आता अस्तित्वात असणे' असा आहे.

Pacadhātuto [Pg.267] kammani attanopade yappaccaye ca kate –

'पच्' धातूपासून कर्मणी प्रयोगात आत्मनेपद आणि 'य' प्रत्यय केला असता –

Vipariṇāmena ‘‘yassā’’ti vattamāne –

विपरिणामाने (विभक्ती बदलून) 'यस्स' (य प्रत्ययाचा) असा अधिकार असताना –

447. Tassa cavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassa.

४४७. त्या (य प्रत्ययाचा) धातूच्या अंतिम वर्णासह च-वर्ग, य-कार आणि व-कार भाव होतो.

Tassa bhāvakammavisayassa yappaccayassa cavaggayakāravakārattaṃ hoti dhātvantena saha yathāsambhavaṃ. Ettha ca ‘‘ivaṇṇāgamo vā’’ti ito sīhagatiyā vāsaddo anuvattetabbo, so ca vavatthitavibhāsattho. Tena –

त्या भाव आणि कर्म विषयातील 'य' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतिम वर्णासह यथासंभव च-वर्ग, य-कार आणि व-कार आदेश होतो. आणि येथे 'इवण्णागमो वा' या सूत्रातून सिंहगतीने 'वा' या शब्दाची अनुवृत्ती घेतली पाहिजे, आणि तो व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियम मर्यादित करण्यासाठी) आहे. त्यामुळे –

Cavaggo ca ta vaggānaṃ, dhātvantānaṃ yavattanaṃ;

Ravānañca sayappacca-yānaṃ hoti yathākkamanti.

त-वर्गाचा च-वर्ग होतो, धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णांचा 'य' भाव होतो, आणि 'य' प्रत्ययाशी जोडलेल्या 'र' आणि 'व' वर्णांचा अनुक्रमे (आदेश) होतो.

Dhātvantassa cavaggādittā cakāre kate ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti cakārassa dvittaṃ. Paccate odano devadattena, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā garupubbarassato parassa paṭhamapurisabahuvacanassa kvaci re hoti. Paccare, paccante. Paccase, paccavhe. Pacce, paccāmhe.

धातूच्या अंतिम वर्णाचा च-वर्गादी आदेश होऊन 'च' कार झाल्यावर, 'परद्वेभावो ठाने' या सूत्राने 'च' काराचे द्वित्व होते. 'पच्चते ओदनो देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे भात शिजवला जातो). 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने गुरु (दीर्घ) वर्णाच्या पूर्वी असलेल्या र्‍हस्वानंतर येणाऱ्या प्रथम पुरुष बहुवचनाच्या प्रत्ययाचा कधीकधी 'रे' आदेश होतो. जसे - 'पच्चरे', 'पच्चन्ते'. 'पच्चसे', 'पच्चव्हे'. 'पच्चे', 'पच्चाम्हे'.

Parassapadādese paccati, paccanti. Paccasi, paccatha. Paccāmi, paccāma. Tathā kammakattari paccate odano sayameva, paccante. Paccati, paccanti vā iccādi.

परस्मैपद आदेश झाल्यावर 'पच्चति', 'पच्चन्ति'. 'पच्चसि', 'पच्चथ'. 'पच्चामि', 'पच्चाम'. तसेच कर्मकर्तरी प्रयोगात 'पच्चते ओदनो सयमेव' (भात स्वतःच शिजतो), 'पच्चन्ते'. किंवा 'पच्चति', 'पच्चन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

Gamito kammani attanopade, yappaccaye ca kate –

'गमु' धातूपासून कर्मणी प्रयोगात, आत्मनेपद प्रत्यय आणि 'य' प्रत्यय लावल्यावर –

‘‘Dhātūhi, tasmiṃ, ye’’ti ca vattate.

"धातूहि, तस्मिं, ये" (धातूंहून, त्यात, य-प्रत्यय असताना) हे अनुवृत्तीने येते.

448. Ivaṇṇāgamo vā.

४४८. किंवा 'इ' वर्णाचा (इ किंवा ई चा) आगम होतो.

Sabbehi dhātūhi tasmiṃ bhāvakammavisaye yappaccaye pare ivaṇṇāgamo hoti vāti īkārāgamo. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Cchādeso, gacchīyate gāmo devadattena[Pg.268], gacchīyante. Gacchīyase, gacchīyavhe. Gacchīye, gacchīyāmhe.

सर्व धातूंहून त्या भाव आणि कर्म विषयामध्ये 'य' प्रत्यय पर असताना 'इ' वर्णाचा आगम विकल्पेकरून होतो, म्हणजेच 'ई' काराचा आगम होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियत विकल्पासाठी) आहे. 'च्छ' आदेश झाल्यावर – देवदत्ताकडून गावात गेले जाते (gacchīyate gāmo devadattena), gacchīyante. Gacchīyase, gacchīyavhe. Gacchīye, gacchīyāmhe.

Cchādesābhāve –

'च्छ' आदेशाच्या अभावी –

‘‘Dhātūhi, yo, vā’’ti ca vattate.

"धातूहि, यो, वा" हे अनुवृत्तीने येते.

449. Pubbarūpañca.

४४९. आणि पूर्वरूप होते.

Heṭṭhānuttehi parassevedaṃ, tena kaṭapavaggayakāralasanteheva dhātūhi paro yappaccayo pubbarūpamāpajjate vāti makārā parassa yakārassa makāro. Gammate, gamīyate, gammante, gamīyante. Gammase, gamīyase, gammavhe, gamīyavhe. Gamme, gamīye, gammāmhe, gamīyāmhe.

खाली न सांगितलेल्या वर्णांच्या पलीकडेच हे होते. त्यामुळे क-वर्ग, ट-वर्ग, प-वर्ग, य, ल, स यांनी अंत होणाऱ्या धातूंहून पर असलेला 'य' प्रत्यय विकल्पेकरून पूर्वरूप पावतो; म्हणून 'म' कारानंतर असलेल्या 'य' काराचा 'म' कार होतो. जसे – gammate, gamīyate, gammante, gamīyante. Gammase, gamīyase, gammavhe, gamīyavhe. Gamme, gamīye, gammāmhe, gamīyāmhe.

Parassapadatte – gacchīyyati, gacchīyyanti. Gacchīyati, gacchīyanti vā. Gammati, gammanti. Gamīyati, gamīyanti. Ikārāgame gamiyyati, gamiyyanti. Tathā ghammīyati, ghammīyanti iccādi.

परस्मैपद भाव असताना – gacchīyyati, gacchīyyanti. किंवा gacchīyati, gacchīyanti. Gammati, gammanti. Gamīyati, gamīyanti. 'इ' काराचा आगम झाल्यावर – gamiyyati, gamiyyanti. तसेच ghammīyati, ghammīyanti इत्यादी रूपे होतात.

Vattamānāvibhatti.

वर्तमानकाळ विभक्ती (पूर्ण झाली).

450. Pañcamī tu antu, hi tha, mi ma, taṃ antaṃ, ssuvho, e āmase.

४५०. पंचमी विभक्तीचे प्रत्यय – तु, अन्तु; हि, थ; मि, म; तं, अन्तं; स्सु, व्हो; ए, आमसे हे आहेत.

Tvādayo dvādasa pañcamīsaññā honti.

'तु' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'पंचमी' अशी संज्ञा आहे.

451. Āṇatyāsiṭṭhenuttakāle pañcamī.

४५१. आज्ञा (आणत्ति), आशीर्वाद (आसिट्ठ) आणि अनुत्तकाळात (अभूतकाळात) पंचमी विभक्ती होते.

Āṇatyatthe ca āsīsatthe anuttakāle pañcamīvibhatti hoti.

आज्ञेच्या अर्थी, आशीर्वादाच्या अर्थी आणि अनुत्तकाळात पंचमी विभक्ती होते.

Satipi kālādhikāre puna kālaggahaṇena vidhinimantanājjhesanānumatipatthanāpattakālādīsu ca pañcamī. Āṇāpanamāṇatti, āsīsanamāsiṭṭho, so ca iṭṭhassa asampattassa [Pg.269] atthassa patthanaṃ, tasmiṃ āṇatyāsiṭṭhe. Anu samīpe uttakālo anuttakālo, paccuppannakāloti attho, na uttakāloti vā anuttakālo, tasmiṃ anuttakāle, kālamanāmasitvā hotīti attho.

काळाचा अधिकार असतानाही पुन्हा 'काळ' शब्दाचे ग्रहण केल्यामुळे विधी (नियम), निमंत्रण, अध्येषणा (आदरपूर्वक प्रार्थना), अनुमती, प्रार्थना (याचना) आणि प्राप्तकाळ (योग्य वेळ) इत्यादी अर्थांमध्येही पंचमी विभक्ती होते. आज्ञा देणे म्हणजे 'आणत्ति' (आज्ञा). आशीर्वाद देणे म्हणजे 'आसिट्ठ' (आशीर्वाद), आणि तो म्हणजे अप्राप्त अशा इष्ट गोष्टीची प्रार्थना करणे; त्या आज्ञा आणि आशीर्वाद या अर्थांमध्ये. 'अनु' म्हणजे समीप, 'उत्तकाळ' म्हणजे भूतकाळ, म्हणून 'अनुत्तकाळ' म्हणजे भूतकाळाच्या समीप असलेला काळ, म्हणजेच 'प्रत्युत्पन्नकाळ' (वर्तमानकाळ) असा अर्थ आहे; किंवा जो भूतकाळ नाही तो 'अनुत्तकाळ', अशा अनुत्तकाळात, म्हणजे काळाचा उल्लेख न करता ही विभक्ती होते असा अर्थ आहे.

Tattha āsīsanatthe bhūdhātuto pañcamīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ tu, appaccayavuddhiavādesā. So sukhī bhavatu, te sukhitā bhavantu.

त्यापैकी, आशीर्वादाच्या अर्थी 'भू' धातूपासून पंचमी परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा 'तु' प्रत्यय लागतो, आणि 'अ' प्रत्यय, वृद्धी (गुण) व 'अव्' आदेश होतात. "तो सुखी होवो" (so sukhī bhavatu), "ते सुखी होवोत" (te sukhitā bhavantu).

Vipariṇāmena ‘‘akārato’’ti vattate.

विभक्ती-विपरिणामाने "अकारातून" (अकारावरून) हे अनुवृत्तीने येते.

452. Hilopaṃ vā.

४५२. किंवा 'हि' प्रत्ययाचा लोप होतो.

Akārato paro hivibhatti lopamāpajjate vā. Tvaṃ sukhī bhava, bhavāhi vā, himhi dīgho. Tumhe sukhitā bhavatha. Ahaṃ sukhī bhavāmi, mayaṃ sukhino bhavāma.

'अ' कारानंतर येणाऱ्या 'हि' विभक्ती प्रत्ययाचा विकल्पेकरून लोप होतो. "तू सुखी हो" (tvaṃ sukhī bhava) किंवा "भवाहि" (bhavāhi - 'हि' प्रत्यय असताना दीर्घ होतो). "तुम्ही सुखी व्हा" (tumhe sukhitā bhavatha). "मी सुखी होतो/होईन" (ahaṃ sukhī bhavāmi), "आम्ही सुखी होऊ" (mayaṃ sukhino bhavāma).

Attanopade so sukhī bhavataṃ, te sukhitā bhavantaṃ. Tvaṃ sukhī bhavassu, tumhe sukhitā bhavavho. Ahaṃ sukhī bhave, mayaṃ sukhitā bhavāmase.

आत्मनेपदात – तो सुखी होवो (so sukhī bhavataṃ), ते सुखी होवोत (te sukhitā bhavantaṃ). तू सुखी हो (tvaṃ sukhī bhavassu), तुम्ही सुखी व्हा (tumhe sukhitā bhavavho). मी सुखी होवो (ahaṃ sukhī bhave), आम्ही सुखी होवो (mayaṃ sukhitā bhavāmase).

Kammani anubhūyataṃ tayā, anubhūyantaṃ. Anubhūyassu, anubhūyavho. Anubhūye, anubhūyāmase. Parassapadatte anubhūyyatu, anubhūyyantu. Anubhūyatu, anubhūyantu vā, anubhūyyāhi iccādi. Bhāve bhūyataṃ.

कर्मणी प्रयोगात – तुझ्याकडून अनुभवले जावो (anubhūyataṃ tayā), anubhūyantaṃ. Anubhūyassu, anubhūyavho. Anubhūye, anubhūyāmase. परस्मैपद भाव असताना – anubhūyyatu, anubhūyyantu. किंवा anubhūyatu, anubhūyantu, anubhūyyāhi इत्यादी. भावे प्रयोगात – bhūyataṃ.

Āṇattiyaṃ kattari devadatto dāni odanaṃ pacatu, pacantu. Paca, pacāhi, pacatha. Pacāmi, pacāma. Pacataṃ, pacantaṃ. Pacassu, pacavho. Pace, pacāmase.

आज्ञेच्या अर्थी कर्तरी प्रयोगात – "देवदत्त आता भात शिजवो" (devadatto dāni odanaṃ pacatu), pacantu. Paca, pacāhi, pacatha. Pacāmi, pacāma. Pacataṃ, pacantaṃ. Pacassu, pacavho. Pace, pacāmase.

Kammani yappaccayacavaggādi, paccataṃ odano devadattena, paccantaṃ. Paccassu, paccavho. Pacce, paccāmase. Parassapadatte paccatu, paccantu. Pacca, paccāhi, paccatha. Paccāmi, paccāma.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्यय आणि च-वर्ग इत्यादी आदेश होऊन – "देवदत्ताकडून भात शिजवला जावो" (paccataṃ odano devadattena), paccantaṃ. Paccassu, paccavho. Pacce, paccāmase. परस्मैपद भाव असताना – paccatu, paccantu. Pacca, paccāhi, paccatha. Paccāmi, paccāma.

Tathā [Pg.270] so gāmaṃ gacchatu, gacchantu. Gaccha, gacchāhi, gacchatha. Gacchāmi, gacchāma. Gametu, gamentu. Gama, gamāhi, gametha. Gamemi, gamema. Gacchataṃ, gacchantaṃ. Gacchassu, gacchavho. Gacche, gacchāmase. Ghammādese ghammatu, ghammantu iccādi.

तसेच – "तो गावात जावो" (so gāmaṃ gacchatu), gacchantu. Gaccha, gacchāhi, gacchatha. Gacchāmi, gacchāma. Gametu, gamentu. Gama, gamāhi, gametha. Gamemi, gamema. Gacchataṃ, gacchantaṃ. Gacchassu, gacchavho. Gacche, gacchāmase. 'घम्म' आदेश झाल्यावर – ghammatu, ghammantu इत्यादी.

Kammani gacchīyataṃ, gacchīyatu, gamīyataṃ, gamīyatu, gammataṃ, gammatu iccādi.

कर्मणी प्रयोगात – gacchīyataṃ, gacchīyatu, gamīyataṃ, gamīyatu, gammataṃ, gammatu इत्यादी रूपे होतात.

Vidhimhi idha pabbato hotu, ayaṃ pāsādo suvaṇṇamayo hotūtiādi.

विधी (नियम/विधान) मध्ये – "येथे पर्वत असो" (idha pabbato hotu), "हा प्रासाद (वाडा) सुवर्णमय असो" (ayaṃ pāsādo suvaṇṇamayo hotu) इत्यादी.

Nimantane adhivāsetu me bhante bhagavā bhojanaṃ, idha nisīdatu bhavaṃ.

निमंत्रणामध्ये – "भंते! भगवंतांनी माझ्या भोजनाचा स्वीकार करावा" (adhivāsetu me bhante bhagavā bhojanaṃ), "आपण येथे बसावे" (idha nisīdatu bhavaṃ).

Ajjhesane desetu bhante bhagavā dhammaṃ.

अध्येषणेमध्ये (आदरपूर्वक प्रार्थनेत) – "भंते! भगवंतांनी धम्माचा उपदेश करावा" (desetu bhante bhagavā dhammaṃ).

Anumatiyaṃ pucchatu bhavaṃ pañhaṃ, pavisatu bhavaṃ, ettha nisīdatu.

अनुमतीमध्ये – "आपण प्रश्न विचारावा" (pucchatu bhavaṃ pañhaṃ), "आपण प्रवेश करावा" (pavisatu bhavaṃ), "येथे बसावे" (ettha nisīdatu).

Patthanā yācanā, dadāhi me gāmavarāni pañca, ekaṃ me nayanaṃ dehi.

प्रार्थना म्हणजे याचना – "मला पाच श्रेष्ठ गावे द्यावीत" (dadāhi me gāmavarāni pañca), "मला एक डोळा द्यावा" (ekaṃ me nayanaṃ dehi).

Pattakāle sampatto te kālo kaṭakaraṇe, kaṭaṃ karotu bhavaṃ iccādi.

प्राप्तकाळात (योग्य वेळेत) – "चटई विणण्याची तुझी वेळ आली आहे" (sampatto te kālo kaṭakaraṇe), "आपण चटई विणावी" (kaṭaṃ karotu bhavaṃ) इत्यादी.

Pañcamīvibhatti.

पंचमी विभक्ती (पूर्ण झाली).

453. Sattamī eyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmieyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃeyyāmhe.

४५३. सप्तमी विभक्तीचे प्रत्यय – एय्य, एय्युं; एय्यासि, एय्याथ; एय्यामि, एय्याम; एथ, एरं; एथो, एय्याव्हो; एय्यं, एय्याम्हे हे आहेत.

Eyyādayo dvādasa sattamīsaññā honti.

'एय्य' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'सप्तमी' अशी संज्ञा आहे.

‘‘Anuttakāle’’ti vattate.

"अनुत्तकाले" (अनुत्तकाळात) हे अनुवृत्तीने येते.

454. Anumatiparikappatthesu [Pg.271] sattamī.

४५४. अनुमती आणि परिकल्प (कल्पना/संभावना) या अर्थांमध्ये सप्तमी विभक्ती होते.

Anumatyatthe ca parikappatthe ca anuttakāle sattamīvibhatti hoti.

अनुमतीच्या अर्थी, परिकल्पाच्या अर्थी आणि अनुत्तकाळात सप्तमी विभक्ती होते.

Atthaggahaṇena vidhinimantanādīsu ca sattamī. Kattumicchato parassa anujānanaṃ anumati, parikappanaṃ parikappo, ‘‘yadi nāma bhaveyyā’’ti sallakkhaṇaṃ nirūpanaṃ, hetukriyāya sambhave phalakriyāya sambhavaparikappo ca.

'अत्थ' (अर्थ) शब्दाच्या ग्रहणाने विधी, निमंत्रण इत्यादी अर्थांमध्येही सप्तमी विभक्ती होते. करू इच्छिणाऱ्या दुसऱ्या व्यक्तीला अनुमती देणे म्हणजे 'अनुमती' होय. कल्पना करणे म्हणजे 'परिकल्प' होय, जसे की "जर असे झाले तर" असा विचार किंवा निरूपण करणे, आणि हेतू-क्रियेच्या (कारणाच्या) संभवावर फल-क्रियेच्या (परिणामाच्या) संभवाची कल्पना करणे.

Tattha parikappe sattamīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ eyya, appaccayavuddhādi purimasamaṃ, ‘‘kvaci dhātu vibhattī’’tiādinā eyya eyyāsi eyyāmi eyyaṃiccetesaṃ vikappena ekārādeso. So dāni kiṃ nu kho bhave, yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya, sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ. Yadi tvaṃ bhaveyyāsi, tumhe bhaveyyātha. Kathamahaṃ devo bhaveyyāmi, kiṃ nu kho mayaṃ bhaveyyāma. Tathā bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho.

त्यापैकी, परिकल्पाच्या अर्थी सप्तमी परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा 'एय्य' प्रत्यय लागतो, आणि 'अ' प्रत्यय, वृद्धी इत्यादी पूर्वीप्रमाणेच होतात. "क्वचि धातू विभत्ती..." इत्यादी सूत्राने 'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्यामि', 'एय्यं' यांच्या जागी विकल्पेकरून 'ए' कार आदेश होतो. "तो आता काय बरे होईल?" (so dāni kiṃ nu kho bhave), "जर त्याने तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली असती, तर तो अर्हत झाला असता" (yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya), "जर संस्कार नित्य असते, तर ते निरुद्ध झाले नसते" (sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ). "जर तू असतास" (yadi tvaṃ bhaveyyāsi), "तुम्ही असता" (tumhe bhaveyyātha). "मी देव कसा होईन?" (kathamahaṃ devo bhaveyyāmi), "आम्ही काय बरे होऊ?" (kiṃ nu kho mayaṃ bhaveyyāma). तसेच – bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho.

Patthane tu ahaṃ sukhī bhave, buddho bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe.

प्रार्थनेच्या (इच्छेच्या) अर्थी तर – "मी सुखी व्हावे" (ahaṃ sukhī bhave), "मी बुद्ध व्हावे" (buddho bhaveyyaṃ), bhaveyyāmhe.

Kammani sukhaṃ tayā anubhūyetha, anubhūyeraṃ. Anubhūyetho, anubhūyeyyāvho. Anubhūye, anubhūyeyyaṃ, anubhūyeyyāmhe. Parassapadatte anubhūyeyya, anubhūyeyyuṃ. Anubhūyeyyāsi iccādi. Bhāve bhūyetha.

कर्मणी प्रयोगात 'तुझ्याकडून सुख अनुभवले जावे' (tayā sukhaṃ anubhūyetha), 'त्यांच्याकडून अनुभवले जावे' (anubhūyeraṃ). 'तुझ्याकडून अनुभवले जावे' (anubhūyetho), 'तुमच्याकडून अनुभवले जावे' (anubhūyeyyāvho). 'माझ्याकडून अनुभवले जावे' (anubhūye, anubhūyeyyaṃ), 'आमच्याकडून अनुभवले जावे' (anubhūyeyyāmhe). परस्मैपदात 'अनुभवावे' (anubhūyeyya), 'त्यांनी अनुभवावे' (anubhūyeyyuṃ), 'तू अनुभवावे' (anubhūyeyyāsi) इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात 'bhūyetha' (अस्तित्व असावे/व्हावे) असे रूप होते.

Vidhimhi so odanaṃ pace, paceyya, paceyyuṃ. Tvaṃ pace, paceyyāsi, tumhe paceyyātha. Ahaṃ pace, paceyyāmi, mayaṃ paceyyāma. Pacetha, paceraṃ. Pacetho, paceyyāvho. Pace, paceyyaṃ, paceyyāmhe.

विधी अर्थामध्ये (आज्ञार्थ/विध्यर्थ) 'त्याने भात शिजवावा' (so odanaṃ pace, paceyya), 'त्यांनी शिजवावा' (paceyyuṃ). 'तू शिजवावा' (tvaṃ pace, paceyyāsi), 'तुम्ही शिजवावा' (tumhe paceyyātha). 'मी शिजवावा' (ahaṃ pace, paceyyāmi), 'आम्ही शिजवावा' (mayaṃ paceyyāma). आत्मनेपदात 'pacetha', 'paceraṃ', 'pacetho', 'paceyyāvho', 'pace', 'paceyyaṃ', 'paceyyāmhe' अशी रूपे होतात.

Kammani [Pg.272] paccetha, pacceraṃ. Paccetho, pacceyyāvho. Pacce, pacceyyaṃ, pacceyyāmhe. Parassapadatte pacce, pacceyya, pacceyyuṃ. Pacceyyāsi iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'paccetha', 'pacceraṃ', 'paccetho', 'pacceyyāvho', 'pacce', 'pacceyyaṃ', 'pacceyyāmhe'. परस्मैपदात 'pacce', 'pacceyya', 'pacceyyuṃ', 'pacceyyāsi' इत्यादी रूपे होतात.

Anumatiyaṃ so gāmaṃ gacche, gaccheyya, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā eyyussa uṃ vā, gacchuṃ, gaccheyyuṃ. Tvaṃ gacche, gaccheyyāsi, gaccheyyātha. Gacche, gaccheyyāmi, gaccheyyāma. Game, gameyya, gamuṃ, gameyyuṃ. Game, gameyyāsi, gameyyātha. Game, gameyyāmi, gameyyāma. Gacchetha, gaccheraṃ. Gacchetho, gaccheyyāvho. Gacche, gaccheyyaṃ, gaccheyyāmhe. Gametha, gameraṃ iccādi.

अनुमती अर्थामध्ये 'त्याने गावात जावे' (so gāmaṃ gacche, gaccheyya), 'kvaci dhātū' इत्यादी सूत्राने 'eyya' च्या जागी 'uṃ' होऊन 'gacchuṃ', 'gacheyyuṃ' अशी रूपे होतात. 'तू जावे' (tvaṃ gacche, gaccheyyāsi), 'तुम्ही जावे' (gaccheyyātha). 'मी जावे' (gacche, gaccheyyāmi), 'आम्ही जावे' (gaccheyyāma). 'game', 'gameyya', 'gamuṃ', 'gameyyuṃ'. 'game', 'gameyyāsi', 'gameyyātha'. 'game', 'gameyyāmi', 'gameyyāma'. आत्मनेपदात 'gacchetha', 'gaccheraṃ', 'gacchetho', 'gancheyyāvho', 'gacche', 'gaccheyyaṃ', 'gaccheyyāmhe'. 'gametha', 'gameraṃ' इत्यादी रूपे होतात.

Kammani gacchīyetha, gamīyetha, gacchīyeraṃ, gamīyeraṃ iccādi. Parassapadatte gacchīyeyya, gamīyeyya, gammeyya, gammeyyuṃ iccādi. Tathā ghamme, ghammeyya, ghammeyyuṃ iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'gacchīyetha', 'gamīyetha', 'gacchīyeraṃ', 'gamīyeraṃ' इत्यादी. परस्मैपदात 'gacchīyeyya', 'gamīyeyya', 'gammeyya', 'gammeyyuṃ' इत्यादी. तसेच 'ghamme', 'ghammeyya', 'ghammeyyuṃ' इत्यादी रूपे होतात.

Sattamīvibhatti.

सप्तमी विभक्ती (विध्यर्थ/संकेतार्थ).

Paccuppannāṇattiparikappakālikavibhattinayo.

वर्तमानकाळ (पच्चुप्पन्न), आज्ञार्थ (आणत्ति) आणि संकेतार्थ (परिकप्प) या काळांच्या विभक्तींची पद्धती समाप्त झाली.

455. Hiyyattanī āū, ottha, aṃmhā, tthatthuṃ, sevhaṃ, iṃmhase.

४५५. हिय्यतनी (अद्यतन नसलेला भूतकाळ) विभक्तीचे प्रत्यय: 'आ', 'ऊ', 'ओ', 'त्थ', 'अं', 'म्हा' (परस्मैपद) आणि 'त्थ', 'त्थुं', 'से', 'व्हं', 'इं', 'म्हसे' (आत्मनेपद) हे आहेत.

Āādayo dvādasa hiyyattanīsaññā honti.

'आ' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'हिय्यतनी' अशी संज्ञा आहे.

‘‘Appaccakkhe, atīte’’ti ca vattate.

"अपच्चक्खे" (परोक्ष/डोळ्यांसमोर नसलेला) आणि "अतीते" (भूतकाळात) हे शब्द देखील येथे अनुवृत्त होतात.

456. Hiyyopabhuti paccakkhe hiyyattanī.

४५६. कालपासून (कालच्या दिवसापासून) सुरू होणाऱ्या प्रत्यक्ष (पच्चक्ख) भूतकाळासाठी 'हिय्यतनी' विभक्ती वापरली जाते.

Hiyyopabhuti atīte kāle paccakkhe vā appaccakkhe vā hiyyattanīvibhatti hotīti hiyyattanīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ā.

कालपासून सुरू होणाऱ्या भूतकाळात, प्रत्यक्ष असो वा परोक्ष (अप्रत्यक्ष), 'हिय्यतनी' विभक्ती होते; म्हणून हिय्यतनी परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय 'आ' हा आहे.

‘‘Kvaci dhātu’’iccādito ‘‘kvaci, dhātūna’’nti ca vattate.

"क्वचि धातु" इत्यादी सूत्रांमधून "क्वचि" आणि "धातूनं" हे शब्द अनुवृत्त होतात.

457. Akārāgamo [Pg.273] hiyyattanī ajjatanīkālātipattīsu.

४५७. हिय्यतनी, अज्जतनी आणि कालातिपत्ती या तीन विभक्तींमध्ये 'अ' काराचा आगम (अ-कार आगम) होतो.

Kvaci dhātūnamādimhi akārāgamo hoti hiyyattanīajjatanīkālātipattiiccetāsu tīsu vibhattīsu. Kathamayamakārāgamo dhātvādimhīti ce?

हिय्यतनी, अज्जतनी आणि कालातिपत्ती या तीन विभक्तींमध्ये धातूंच्या सुरुवातीला काही ठिकाणी 'अ' काराचा आगम होतो. हा 'अ' कार आगम धातूच्या सुरुवातीला कसा होतो, असे विचारल्यास -

Satissarepi dhātvante, punakārāgamassidha;

Niratthattā payogānu rodhā dhātvādito ayaṃ.

धातूच्या शेवटी स्वर असला तरी, येथे पुन्हा 'अ' कार आगम करणे निरर्थक ठरेल; म्हणून प्रयोगाच्या (वापराच्या) अनुषंगाने हा आगम धातूच्या सुरुवातीलाच होतो.

Appaccayavuddhiavādesasaralopādi vuttanayameva.

'अ' प्रत्यय, वृद्धी, 'अव' आदेश, स्वरलोप इत्यादी नियम पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच लागू होतात.

Abhavā, abhavū. Abhavo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā okārassa aādeso vā, abhava, abhavattha. Abhavaṃ, abhavamhā. Abhavattha, abhavatthuṃ. Abhavase, abhavavhaṃ. Abhaviṃ, abhavamhase.

'अभव' (abhavā), 'अभवू' (abhavū). 'अभवो' (abhavo) - 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'ओ' काराचा 'अ' आदेश होऊन 'अभव' (abhava), 'अभवत्थ' (abhavattha) अशी रूपे होतात. 'अभवं' (abhavaṃ), 'अभवम्हा' (abhavamhā). 'अभवत्थ' (abhavattha), 'अभवत्थुं' (abhavatthuṃ). 'अभवसे' (abhavase), 'अभवव्हं' (abhavavhaṃ). 'अभवं' (abhaviṃ), 'अभवम्हसे' (abhavamhase).

Kammani yappaccayo, tayā sukhamanvabhūyattha, akārāgamābhāve anubhūyattha, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā tthassa thādeso, anvabhūyatha, anubhūyatha, anvabhūyatthuṃ, anubhūyatthuṃ. Anvabhūyase, anubhūyase, anvabhūyavhaṃ, anubhūyavhaṃ. Anvabhūyiṃ, anubhūyiṃ, anvabhūyamhase, anubhūyamhase. Parassapadatte anvabhūyā, anubhūyā iccādi. Bhāve anvabhūyattha.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्यय लागून - 'तुझ्याकडून सुख अनुभवले गेले' (tayā sukhaṃ anvabhūyattha), 'अ' कार आगम न झाल्यास 'anubhūyattha' असे रूप होते. 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'त्थ' च्या जागी 'थ' आदेश होऊन 'anvabhūyatha', 'anubhūyatha', 'anvabhūyatthuṃ', 'anubhūyatthuṃ' अशी रूपे होतात. 'anvabhūyase', 'anubhūyase', 'anvabhūyavhaṃ', 'anubhūyavhaṃ'. 'anvabhūyiṃ', 'anubhūyiṃ', 'anvabhūyamhase', 'anubhūyamhase'. परस्मैपदात 'anvabhūyā', 'anubhūyā' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात 'anvabhūyattha' असे रूप होते.

Tathā so odanaṃ apacā, pacā, apacū, pacū. Apaco, paco, apacattha, pacattha. Apacaṃ, pacaṃ, apacamhā, pacamhā. Apacattha, pacattha, apacatthu, pacatthuṃ. Apacase, pacase, apacavhaṃ, pacavhaṃ. Apaciṃ, paciṃ, apacamhase, pacamhase.

तसेच, 'त्याने भात शिजवला' या अर्थी - 'apacā', 'pacā', 'apacū', 'pacū'. 'apaco', 'paco', 'apacattha', 'pacattha'. 'apacaṃ', 'pacaṃ', 'apacamhā', 'pacamhā'. 'apacattha', 'pacattha', 'apacatthuṃ', 'pacatthuṃ'. 'apacase', 'pacase', 'apacavhaṃ', 'pacavhaṃ'. 'apaciṃ', 'paciṃ', 'apacamhase', 'pacamhase' अशी रूपे होतात.

Kammani [Pg.274] apaccatha, apaccattha, apaccatthuṃ. Apaccase, apaccavhaṃ. Apacciṃ, apaccamhase. Apaccā, apaccū iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'apaccatha', 'apaccattha', 'apaccatthuṃ'. 'apaccase', 'apaccavhaṃ'. 'apacciṃ', 'apaccamhase'. परस्मैपदात 'apaccā', 'apaccū' इत्यादी रूपे होतात.

Tathā agacchā, agacchū. Agaccho, agaccha, agacchattha. Agacchaṃ, agacchamhā. Agacchattha, agacchatthuṃ. Agacchase, agacchavhaṃ. Agacchiṃ, agacchamhase. Agamā, agamū. Agamo, agama, agamattha. Agamaṃ, agamamhā. Agamattha, agamatthuṃ. Agamase, agamavhaṃ. Agamiṃ, agamamhase.

तसेच, 'agacchā', 'agacchū'. 'agaccho', 'agaccha', 'agacchattha'. 'agacchaṃ', 'agacchamhā'. 'agacchattha', 'agacchatthuṃ'. 'agacchase', 'agacchavhaṃ'. 'agacchiṃ', 'agacchamhase'. 'agamā', 'agamū'. 'agamo', 'agama', 'agamattha'. 'agamaṃ', 'agamamhā'. 'agamattha', 'agamatthuṃ'. 'agamase', 'agamavhaṃ'. 'agamiṃ', 'agamamhase' अशी रूपे होतात.

Kammani agacchīyattha, gacchīyattha, agamīyattha, gamīyattha, agacchīyatthuṃ, gacchīyatthuṃ, agamīyatthuṃ, gamīyatthuṃ iccādi. Tathā aghammā, aghammū iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'agacchīyattha', 'gacchīyattha', 'agamīyattha', 'gamīyattha', 'agacchīyatthuṃ', 'gacchīyatthuṃ', 'agamīyatthuṃ', 'gamīyatthuṃ' इत्यादी. तसेच 'aghammā', 'aghammū' इत्यादी रूपे होतात.

Hiyyattanīvibhatti.

हिय्यतनी विभक्ती समाप्त.

458. Hiyyattanī sattamī pañcamī vattamānā sabbadhātukaṃ.

४५८. हिय्यतनी, सप्तमी, पंचमी आणि वर्तमाना या चार विभक्तींना 'सब्बधातुक' (सार्वधातुक) म्हणतात.

Hiyyattanādayo catasso vibhattiyo sabbadhātukasaññā hontīti hiyyattanādīnaṃ sabbadhātukasaññattā ‘‘ikārāgamo asabbadhātukamhī’’ti vutto ikārāgamo na bhavati.

हिय्यतनी इत्यादी चार विभक्तींना 'सब्बधातुक' संज्ञा असल्यामुळे, 'इकारागमो असब्बधातुकम्हि' (असार्वधातुकात 'इ' काराचा आगम होतो) या सूत्राने सांगितलेला 'इ' कार आगम येथे होत नाही.

Sabbadhātukaṃ.

सब्बधातुक (सार्वधातुक) प्रकरण समाप्त.

459. Parokkhā a u, e ttha, aṃ mha, ttha re, tho vho, iṃmhe.

४५९. परोक्षा (परोक्ष भूतकाळ) विभक्तीचे प्रत्यय: 'अ', 'उ', 'ए', 'त्थ', 'अं', 'म्ह' (परस्मैपद) आणि 'त्थ', 'रे', 'थो', 'व्हो', 'इं', 'म्हे' (आत्मनेपद) हे आहेत.

Aādayo dvādasa parokkhāsaññā honti. Akkhānaṃ indriyānaṃ paraṃ parokkhā, taddīpakattā ayaṃ vibhatti parokkhāti vuccati.

'अ' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'परोक्षा' अशी संज्ञा आहे. डोळ्यांच्या किंवा इंद्रियांच्या पलीकडचे (परोक्ष) ते 'परोक्षा' होय; आणि अशा भूतकाळाचा बोध करून देणारी असल्यामुळे या विभक्तीला 'परोक्षा' असे म्हणतात.

460. Apaccakkhe [Pg.275] parokkhātīte.

४६०. डोळ्यांसमोर न घडलेल्या (अप्रत्यक्ष/परोक्ष) भूतकाळात 'परोक्षा' विभक्ती होते.

Apaccakkhe vattuno indriyāvisayabhūte atīte kāle parokkhāvibhatti hoti. Atikkamma itoti atīto, hutvā atikkantoti attho.

वक्त्याच्या इंद्रियांचा विषय न बनलेल्या (अप्रत्यक्ष) भूतकाळात 'परोक्षा' विभक्ती होते. 'इथून निघून गेलेला' तो 'अतीत' (भूतकाळ), म्हणजेच 'घडून गेलेला' असा याचा अर्थ आहे.

Heṭṭhā vuttanayena parokkhāparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ a. ‘‘Bhū a’’itīdha –

पूर्वी सांगितलेल्या नियमानुसार परोक्षा परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय 'अ' हा आहे. येथे 'भू + अ' अशी स्थिती असताना -

Vipariṇāmena ‘‘dhātūna’’nti vattate.

विभक्तीच्या विपरिणामाने (बदलाने) 'धातूनं' हा शब्द अनुवृत्त होतो.

461. Kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo.

४६१. एकाच स्वर असलेल्या धातूंच्या सुरुवातीच्या वर्णांचे काही ठिकाणी द्वित्व (दोनदा उच्चारणे) होते.

Dhātūnamādibhūtānaṃ vaṇṇānamekassarānaṃ kvaci dvebhāvo hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ kvacisaddo, tena –

एकाच स्वर असलेल्या धातूंच्या सुरुवातीच्या वर्णांचे काही ठिकाणी द्वित्व होते. येथे 'क्वचि' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेच्या (पर्यायाच्या) अर्थाने वापरला आहे, त्यामुळे -

Kha cha sesu parokkhāyaṃ, dvebhāvo sabbadhātunaṃ;

Appaccaye juhotyādi-ssapi kiccādike kvaci.

'ख', 'छ' आणि 'स' प्रत्यय असताना, परोक्षा विभक्तीमध्ये सर्व धातूंचे द्वित्व होते; तसेच 'अ' प्रत्यय नसताना जुहोत्यादी गणातील धातूंचे आणि कृत्य इत्यादी प्रत्ययांमध्ये काही ठिकाणी द्वित्व होते.

‘‘Bhū bhū a’’itīdha –

येथे 'भू + भू + अ' अशी स्थिती असताना -

462. Pubbobbhāso.

४६२. द्वित्व झालेल्या धातूच्या पहिल्या भागाला 'अभ्यास' (अब्भास) अशी संज्ञा होते.

Dvebhūtassa dhātussa yo pubbo avayavo, so abbhāsasañño hotīti abbhāsasaññā.

द्वित्व झालेल्या धातूचा जो पूर्व (पहिला) अवयव असतो, त्याला 'अभ्यास' संज्ञा प्राप्त होते; यालाच 'अभ्यास संज्ञा' म्हणतात.

Abbhāsaggahaṇamanuvattate.

'अभ्यास' (अब्भास) या शब्दाची अनुवृत्ती होते.

463. Antassivaṇṇākāro vā.

४६३. अभ्यासाच्या (द्विरुक्तीच्या पहिल्या भागाच्या) अंतिम वर्णाचा 'इ' वर्ण किंवा 'अ' कार पर्याय करून होतो.

Abbhāsassa antassa ivaṇṇo hoti vā, akāro ca. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena –

अभ्यासाच्या अंतिम वर्णाचा 'इ' वर्ण किंवा 'अ' कार पर्याय करून होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी आहे. त्यामुळे –

Kha [Pg.276] cha sesu avaṇṇassa,Ikāro sagupussa ī;

Vāssa bhūssa parokkhāyaṃ,Akāro nāparassimeti.

'ख', 'छ' आणि 'स' प्रत्यय असताना 'अ' वर्णाचा 'इ' कार होतो, आणि गुरु (दीर्घ) वर्णासह 'ई' कार होतो; परोक्षा विभक्तीमध्ये 'भू' धातूच्या अभ्यासाचा 'अ' कार होतो, इतर ठिकाणी नाही.

Ūkārassa akāro.

'ऊ' काराचा 'अ' कार होतो.

464. Dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā.

४६४. दुसऱ्या आणि चौथ्या वर्णांच्या जागी अनुक्रमे पहिला आणि तिसरा वर्ण होतो.

Abbhāsagatānaṃ dutiyacatutthānaṃ vaggabyañjanānaṃ yathākkamaṃ paṭhamatatiyā hontīti bhakārassa bakāro.

अभ्यासात आलेल्या वर्गाच्या दुसऱ्या आणि चौथ्या व्यंजनांच्या जागी अनुक्रमे पहिला आणि तिसरा व्यंजन होतो, म्हणून 'भ' काराचा 'ब' कार होतो.

465. Brūbhūnamāhabhūvā parokkhāyaṃ.

४६५. परोक्षा विभक्तीमध्ये 'ब्रू' आणि 'भू' या धातूंचे अनुक्रमे 'आह' आणि 'भूव' हे आदेश होतात.

Brūbhūiccetesaṃ dhātūnaṃ āhabhūvaiccete ādesā honti parokkhāvibhattiyanti bhūsaddassa bhūvaādeso, ‘‘saralopo mādesappaccayādimhī’’tiādinā saralopādi, so kira rājā babhūva, te kira babhūvu. Tvaṃ kira babhūve.

'ब्रू' आणि 'भू' या धातूंचे परोक्षा विभक्तीमध्ये अनुक्रमे 'आह' आणि 'भूव' हे आदेश होतात, म्हणून 'भू' शब्दाचा 'भूव' आदेश होतो. 'सरलोपो मादेसप्पच्चयादिम्हि' इत्यादी सूत्राने स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. जसे - 'सो किर राजा बभूव' (तो राजा झाला म्हणे), 'ते किर बभूवु' (ते झाले म्हणे). 'त्वं किर बभूवे' (तू झालास म्हणे).

‘‘Dhātūhī’’ti vattate, sīhagatiyā kvaciggahaṇañca.

'धातूहि' (धातूंपेक्षा) याचा अधिकार चालतो, आणि सिंहगतीने 'क्वचि' (कधीकधी) चे ग्रहण देखील होते.

466. Ikārāgamo asabbadhātukamhi.

४६६. असार्वधातुक प्रत्यय पर असताना 'इ' काराचा आगम होतो.

Sabbasmiṃ asabbadhātukamhi pare kvaci dhātūhi paro ikārāgamo hoti.

सर्व असार्वधातुक प्रत्यय पर असताना, कधीकधी धातूंनंतर 'इ' काराचा आगम होतो.

Asabbadhātuke byañja-nādimhe vāyamāgamo;

Kvacādhikārato byañja-nādopi kvaci no siyā.

व्यंजनाने सुरू होणारा असार्वधातुक प्रत्यय पर असताना हा आगम पर्याय करून होतो; 'क्वचि' च्या अधिकाराने व्यंजनादी प्रत्यय असतानाही कधीकधी हा आगम होत नाही.

Ettha ca ‘‘na sabbadhātukaṃ asabbadhātuka’’miti katvā ‘‘hiyyattanī sattamī pañcamī vattamānā sabbadhātuka’’nti hiyyattanīādīnaṃ sabbadhātukasaññāya vuttattā tadaññā catasso vibhattiyo asabbadhātukanti vuccati.

आणि येथे 'जे सार्वधातुक नाही ते असार्वधातुक' असा विग्रह करून, 'हिय्यत्तनी (ह्यस्तनी), सप्तमी, पंचमी आणि वर्तमाना या सार्वधातुक आहेत' असे हिय्यत्तनी इत्यादींना सार्वधातुक संज्ञा सांगितल्यामुळे, त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर चार विभक्तींना 'असार्वधातुक' म्हटले जाते.

Tumhe [Pg.277] kira babhūvittha. Ahaṃ kira babhūvaṃ, mayaṃ kira babhūvimha. Attanopade so babhūvittha, babhūvire. Babhūvittho, babhūvivho. Babhūviṃ, babhūvimhe.

'तुम्हे किर बभूवित्थ' (तुम्ही झालात म्हणे). 'अहं किर बभूवं' (मी झालो म्हणे), 'मयं किर बभूविम्ह' (आम्ही झालो म्हणे). आत्मनेपदात - 'सो बभूवित्थ' (तो झाला), 'बभूविरे' (ते झाले). 'बभूवित्तो', 'बभूविव्हो'. 'बभूविं', 'बभूविम्हे'.

Kammani attanopade īkārāgamayappaccayikārāgamā, anubabhūvīyittha, yappaccayassa asabbadhātukamhi ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā lope kate ivaṇṇāgamo na bhavati, tayā kira anubabhūvittha, anubabhūvire iccādi. Bhāve babhūvīyittha, babhūvittha vā.

कर्मणी प्रयोगात आत्मनेपदात 'ई' कार आगम, 'य' प्रत्यय आणि 'इ' कार आगम होऊन 'अनुबभूवीयित्थ' असे रूप होते. असार्वधातुक प्रत्यय पर असताना 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'य' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'इ' वर्णाचा आगम होत नाही, जसे - 'तया किर अनुबभूवित्थ' (तुझ्याद्वारे अनुभवले गेले म्हणे), 'अनुबभूविरे' इत्यादी. भावे प्रयोगात 'बभूवीयित्थ' किंवा 'बभूवित्थ' अशी रूपे होतात.

Tathā papaca, papacū. Papace, papacittha. Papacaṃ, papacimha. Papacittha, papacire. Papacittho, papacivho. Papaciṃ, papacimhe.

तसेच 'पपच', 'पपचू'. 'पपचे', 'पपचित्थ'. 'पपचं', 'पपचिम्ह'. 'पपचित्थ', 'पपचिरे'. 'पपचित्तो', 'पपचिव्हो'. 'पपचिं', 'पपचिम्हे' अशी रूपे होतात.

Kammani papaccittha, papaccire iccādi. Tathā apacca, apaccū iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'पपच्चित्थ', 'पपच्चiरे' इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'अपच्च', 'अपच्चू' इत्यादी रूपे होतात.

Gamimhi ‘‘kvacādivaṇṇāna’’ntiādinā dvebhāvo, ‘‘pubbobbhāso’’ti abbhāsasaññā.

'गमि' (गम्) धातूमध्ये 'क्वचादिवण्णानं' इत्यादी सूत्राने द्वित्व होते, आणि 'पुब्बोब्भासो' या सूत्राने पूर्व भागाला 'अभ्यास' संज्ञा प्राप्त होते.

‘‘Abbhāse’’ti vattate.

'अभ्यासे' (अभ्यासात) याचा अधिकार चालतो.

467. Kavaggassa cavaggo.

४६७. अभ्यासात असलेल्या क-वर्गाचा च-वर्ग होतो.

Abbhāse vattamānassa kavaggassa cavaggo hotīti vakārassa jakāro, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā anabbhāsassa paṭhamapurisekavacanamhi dīgho. So gāmaṃ jagāma kira, jagama vā, jagamu. Jagame, jagamittha. Jagamaṃ, jagamimha. Jagamittha, jagamire. Jagamittho, jagamivho. Jagamiṃ, jagamimhe.

अभ्यासात असलेल्या क-वर्गाचा च-वर्ग होतो, म्हणून 'ग' काराचा 'ज' कार होतो. 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने अनभ्यासाच्या (धातूच्या मूळ भागाच्या) प्रथम पुरुष एकवचनात दीर्घ होतो. जसे - 'सो गामं जगामा किर' (तो गावा गेला म्हणे) किंवा 'जगम', 'जगमु'. 'जगमे', 'जगमित्थ'. 'जगमं', 'जगमिम्ह'. 'जगमित्थ', 'जगमिरे'. 'जगमित्तो', 'जगमिव्हो'. 'जगमिं', 'जगमिम्हे'.

Kammani jagamīyittha, jagamittha vā iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'जगमीयित्थ' किंवा 'जगमित्थ' इत्यादी रूपे होतात.

Parokkhāvibhatti.

परोक्षा विभक्ती.

468. Ajjatanī [Pg.278] ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, amhe.

४६८. अद्यतनी विभक्तीचे प्रत्यय: 'ई', 'उं', 'ओ', 'त्थ', 'इं', 'म्हा' (परस्मैपद); 'आ', 'ऊ', 'से', 'व्हं', 'अं', 'म्हे' (आत्मनेपद) हे आहेत.

Īādayo dvādasa ajjatanīsaññā honti. Ajja bhavo ajjatano, taddīpakattā ayaṃ vibhatti ajjatanīti vuccati.

'ई' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'अद्यतनी' संज्ञा आहे. आज घडलेले ते 'अद्यतन' (आजचे), त्याचे द्योतक असल्यामुळे या विभक्तीला 'अद्यतनी' असे म्हटले जाते.

‘‘Apaccakkhe, atīte, paccakkhe’’ti ca vattate.

'अपरोक्ष (परोक्ष नसलेले), भूतकाळात आणि प्रत्यक्ष' याचा अधिकार चालतो.

469. Samīpejjatanī.

४६९. समीप भूतकाळात अद्यतनी विभक्ती होते.

Samīpe samīpato paṭṭhāya ajjappabhuti atīte kāle paccakkhe ca apaccakkhe ca ajjatanīvibhatti hotīti ajjatanīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ī.

समीप भूतकाळात, आजपासून सुरू होणाऱ्या भूतकाळात, प्रत्यक्ष आणि परोक्ष दोन्हीमध्ये अद्यतनी विभक्ती होते; म्हणून अद्यतनी परस्मैपद प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय 'ई' आहे.

Pure viya akārāgamo, vuddhādi ca, ‘‘kvaci dhātuvibhattī’’tiādinā īmhādivibhattīnaṃ kvaci rassattaṃ, oāavacanānaṃ itthaamādesā ca, saralopādi, so abhavi, abhavī vā, akārāgamābhāve bhavi.

पूर्वीप्रमाणेच 'अ' काराचा आगम, वृद्धी इत्यादी कार्ये होतात. 'क्वचि धातुविभत्ती' इत्यादी सूत्राने 'ई', 'म्हा' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांचा कधीकधी र्‍हस्व होतो, आणि 'ओ', 'आ' या वचनांच्या जागी अनुक्रमे 'इत्थ' आणि 'अं' आदेश होतात, तसेच स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. जसे - 'सो अभवि' किंवा 'अभवो' किंवा 'अभवी', 'अ' कार आगम नसताना 'भवि'.

Maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti vattate.

मंडूकगतीने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे) 'वा' (पर्याय) याचा अधिकार चालतो.

470. Sabbato uṃ iṃ su.

४७०. सर्व धातूंनंतर 'उं' प्रत्ययाचा 'इंसु' आदेश होतो.

Sabbehi dhātūhi uṃvibhattissa iṃsvādeso hoti vā.

सर्व धातूंनंतर 'उं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'इंसु' आदेश पर्याय करून होतो.

Te abhaviṃsu, bhaviṃsu vā, abhavuṃ, bhavuṃ vā. Tvaṃ abhavi, bhavi vā, abhavo, bhavo vā, tumhe abhavittha, bhavittha vā, ikārāgamo. Ahaṃ abhaviṃ, bhaviṃ vā, mayaṃ abhavimha, bhavimha vā, abhavimhā, bhavimhā vā. So abhavittha, bhavittha vā, abhavā, bhavā vā, abhavū, bhavū vā. Abhavise, bhavise vā, abhavivhaṃ, bhavivhaṃ vā. Abhavaṃ[Pg.279], bhavaṃ vā, abhava, bhava vā, abhavimhe, bhavimhe vā.

'ते अभविंसु' किंवा 'भविंसु', 'अभवुं' किंवा 'भवुं'. 'त्वं अभवि' किंवा 'भवि', 'अभवो' किंवा 'भवो'. 'तुम्हे अभवित्थ' किंवा 'भवित्थ' (येथे 'इ' कार आगम होतो). 'अहं अभविं' किंवा 'भविं', 'मयं अभविम्ह' किंवा 'भविम्ह', 'अभविम्हा' किंवा 'भविम्हा'. 'सो अभवित्थ' किंवा 'भवित्थ', 'अभवा' किंवा 'भवा', 'अभवू' किंवा 'भवू'. 'अभविसे' किंवा 'भविसे', 'अभविव्हं' किंवा 'भविव्हं'. 'अभवं' किंवा 'भवं', 'अभव' किंवा 'भव', 'अभविम्हे' किंवा 'भविम्हे'.

Kammani yappaccayalope vuddhiavādesādi, sukhaṃ tayā anubhavittha, anvabhūyittha, anubhūyittha vā iccādi. Parassapadatte tayā anvabhūyi, anubhūyi, anvabhūyī, anubhūyī vā, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu, anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ. Tvaṃ anvabhūyi, anubhūyi, tumhe anvabhūyittha, anubhūyittha. Ahaṃ anvabhūyiṃ, anubhūyiṃ, mayaṃ anvabhūyimha, anubhūyimha, anvabhūyimhā, anubhūyimhā vā. Bhāve abhavittha, abhūyittha tayā.

So apaci, paci, apacī, pacī vā, te apaciṃsu, paciṃsu, apacuṃ, pacuṃ. Tvaṃ apaci, paci, apaco, paco vā, tumhe apacittha, pacittha. Ahaṃ apaciṃ, paciṃ, mayaṃ apacimha, pacimha, apacimhā, pacimhā vā. So apacittha, pacittha, apacā, pacā vā, apacū, pacū. Apacise, apacivhaṃ. Apacaṃ, pacaṃ, apaca, paca vā, apacimhe, pacimhe.

Kammani apaccittha, paccittha iccādi. Parassapadatte apacci, pacci, apaccī, paccī vā, apacciṃsu, pacciṃsu, apaccuṃ, paccuṃ. Apacci, pacci, apacco, pacco vā, apaccittha, paccittha. Apacciṃ, pacciṃ, apaccimha, paccimha, apaccimhā, paccimhā vā.

So gāmaṃ agacchī, gacchī, agacchi, gacchi vā, te agacchiṃsu, gacchiṃsu, agacchuṃ, gacchuṃ. Tvaṃ agacchi, gacchi, agaccho, gaccho vā, tumhe agacchittha, gacchittha. Ahaṃ agacchiṃ, gacchiṃ, mayaṃ agacchimha, gacchimha, agacchimhā, gacchimhā vā.

‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā ajjatanimhi gamissa cchassa kvaci ñchādeso, agañchi, gañchi, agañchī, gañchī vā, te agañchiṃsu[Pg.280], gañchiṃsu, agañchuṃ, gañchuṃ. Tvaṃ agañchi, gañchi, agañcho, gañcho vā, tumhe agañchittha, gañchittha. Ahaṃ agañchiṃ, gañchiṃ, mayaṃ agañchimha, gañchimha, agañchimhā, gañchimhā vā.

"क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने अज्जतनी (भूतकाळ) विभक्तीमध्ये 'गम्' धातूच्या 'च्छ' प्रत्ययाचा काही ठिकाणी 'ञ्छ' असा आदेश होतो; जसे - अगञ्छि, गञ्छि, अगञ्छी, किंवा गञ्छी. ते अगञ्छिंसु, गञ्छिंसु, अगञ्छुं, गञ्छुं. त्वं अगञ्छि, गञ्छि, अगञ्छो, किंवा गञ्छो. तुम्हे अगञ्छित्थ, गञ्छित्थ. अहं अगञ्छिं, गञ्छिं. मयं अगञ्छिम्ह, गञ्छिम्ह, अगञ्छिम्हा, किंवा गञ्छिम्हा।

Cchādesābhāve so agami, gami, agamī, gamī vā, ‘‘karassa kāsattamajjatanimhī’’ti ettha bhāvaniddesena, ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena vā sāgame ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā byañjanato ākārāgamo, agamāsi, uṃvacanassa kvaci aṃsvādeso, ucāgamo tthamhesu kvaci, agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, agamuṃ, gamuṃ, tvaṃ agami, gami, agamo, gamo vā, agamittha, gamittha, agamuttha, gamuttha. Ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, agamimha, gamimha, agamumha, gamumha, agamimhā, gamimhā vā.

'च्छ' आदेशाच्या अभावी तो (सो) अगमि, गमि, अगमी, किंवा गमी होतो. "करस्स कासत्तमज्जतनिम्ही" येथे भावनिर्देशाने, किंवा "सत्तमज्जतनिम्ही" या योगविभागाने 'स' चा आगम झाल्यावर "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने व्यंजनानंतर 'आ' काराचा आगम होतो, तेव्हा 'अगमासि' रूप बनते. 'उं' वचनाचा काही ठिकाणी 'अंसु' आदेश होतो आणि 'त्थं' इत्यादींमध्ये काही ठिकाणी 'उ' चा आगम होतो; जसे - अगमिंसु, गमिंसु, अगमंसु, गमंसु, अगमुं, गमुं. त्वं अगमि, गमि, अगमो, किंवा गमो. अगमित्थ, गमित्थ, अगमुत्थ, गमुत्थ. अहं अगमिं, गमिं. मयं अगमिम्ह, गमिम्ह, अगमुम्ह, गमुम्ह, अगमिम्हा, किंवा गमिम्हा।

‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā gamissa ajjatanimhi gādeso ca, so ajjhagā, paralopo, te ajjhaguṃ. Tvaṃ ajjhago, tumhe ajjhaguttha. Ahaṃ ajjhagiṃ, mayaṃ ajjhagumha.

"क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'गम्' धातूचा अज्जतनी विभक्तीमध्ये 'गा' आदेश देखील होतो; जसे - सो अज्झगा (येथे परलोप होतो), ते अज्झगुं. त्वं अज्झगो, तुम्हे अज्झगुत्थ. अहं अज्झगिं, मयं अज्झगुम्ह।

Attanopade so agacchittha, gacchittha, agañchittha, gañchittha iccādi. Cchādesābhāve so agamittha, gamittha, agamā, gamā, te agamū, gamū, ajjhagū, agū. Tvaṃ agamise, gamise, agamivhaṃ, gamivhaṃ. Ahaṃ agamaṃ, gamaṃ, agama, gama, ajjhagaṃ vā, agamimhe, gamimhe.

आत्मनेपदामध्ये - सो अगच्छित्थ, गच्छित्थ, अगञ्छित्थ, गञ्छित्थ इत्यादी रूपे होतात. 'च्छ' आदेशाच्या अभावी - सो अगमित्थ, गमित्थ, अगमा, गमा. ते अगमू, गमू, अज्झगू, अगू. त्वं अगमिसे, गमिसे, अगमिव्हं, गमिव्हं. अहं अगमं, गमं, अगम, गम, किंवा अज्झगं. मयं अगमिम्हे, गमिम्हे।

Kamme gāmo agacchīyittha tena, gacchīyittha, agañchiyittha, gañchiyittha, agamīyittha, gamīyittha, agamittha, gamittha iccādi. Parassapadatte agacchīyi, gacchīyi vā, agamīyi, gamīyi [Pg.281] vā, agacchīyuṃ, agamīyuṃ vā. Tathā aghammīyi, aghammīyiṃsu iccādi.

कर्मणी प्रयोगात - 'गामो अगच्छीयित्थ तेन' (त्याच्याद्वारे गावात गेले गेले), गच्छीयित्थ, अगञ्छियित्थ, गञ्छियित्थ, अगमीयित्थ, गमीयित्थ, अगमित्थ, गमित्थ इत्यादी रूपे होतात. परस्मैपदामध्ये - अगच्छीयि किंवा गच्छीयि, अगमीयि किंवा गमीयि, अगच्छीयुं किंवा अगमीयुं. तसेच अघम्मीयि, अघम्मीयिंसु इत्यादी रूपे होतात।

‘‘Hiyyattanī, ajjatanī’’ti ca vattate.

"हिय्यत्तनी, अज्जतनी" हे अनुवृत्तीने चालत येते।

471. Māyoge sabbakāle ca.

४७१. 'मा' च्या योगात (निषेधार्थ) सर्व काळात (विभक्ती प्रत्यय होतात).

Yadāmāyogo, tadā hiyyattanajjatanīvibhattiyo sabbakālepi honti, casaddena pañcamī ca. Mā bhavati, mā bhavā, mā bhavissatīti vā atthe hiyyattanajjatanīpañcamī vibhattiyo, sesaṃ neyyaṃ, so mā bhavā, mā bhavī, mā te bhavantvantarāyā. Mā pacā, mā pacī, mā pacatu. Mā gacchā, mā gacchī, mā gacchatu. Mā kañci pāpamāgamā, mā agami, mā gamā, mā gamī, mā gametu. Tvaṃ mā gaccho, mā gacchi, mā gacchāhi iccādi.

जेव्हा 'मा' चा योग असतो, तेव्हा हिय्यत्तनी आणि अज्जतनी विभक्ती सर्व काळातही होतात, आणि 'च' शब्दाने पंचमी विभक्ती देखील होते. 'मा भवति' (असे न होवो), 'मा भवा', किंवा 'मा भविस्सति' या अर्थांमध्ये हिय्यत्तनी, अज्जतनी आणि पंचमी विभक्ती होतात; उर्वरित रूपे समजून घ्यावीत; जसे - सो मा भवा, मा भवी, 'मा ते भवन्त्वन्तराया' (तुला कोणतेही अंतराय/विघ्न न येवो). मा पचा, मा पची, मा पचतु. मा गच्छा, मा गच्छी, मा गच्छतु. 'मा कञ्चि पापमागमा' (कोणालाही पाप प्राप्त न होवो), मा अगमि, मा गमा, मा गमी, मा गमेतु. त्वं मा गच्छो, मा गच्छि, मा गच्छाहि इत्यादी।

Atītakālikavibhatti.

भूतकाळातील विभक्ती (येथे समाप्त झाली).

472. Bhavissantī ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmissāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃssāmhe.

४७२. भविस्सती (भविष्यकाळ) विभक्तीचे प्रत्यय - स्सति, स्सन्ति; स्ससि, स्सथ; स्सामि, स्साम. स्सते, स्सन्ते; स्ससे, स्सव्हे; स्सं, स्साम्हे.

Ssatyādīnaṃ dvādasannaṃ vacanānaṃ bhavissantīsaññā hoti. Bhavissatīti bhavissanto, taṃkāladīpakattā ayaṃ vibhatti bhavissantīti vuccati.

'स्सति' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'भविस्सती' अशी संज्ञा आहे. 'भविस्सति' म्हणजे भविष्यकाळात होणारा; त्या काळाचा बोध करून देणारी असल्यामुळे या विभक्तीला 'भविस्सती' असे म्हटले जाते.

473. Anāgate bhavissantī.

४७३. अनागत (भविष्य) काळात भविस्सती विभक्ती होते.

Anāgate kāle bhavissantīvibhatti hoti.

अनागत (भविष्य) काळात भविस्सती विभक्तीचे प्रत्यय होतात.

Atītepi bhavissantī, taṃkālavacanicchayā;

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissa’’ntiādisu.

भूतकाळात देखील भविस्सती विभक्ती होते, जेव्हा त्या काळाच्या विवक्षेची इच्छा असते; जसे - "अनेकजातिसंसारं, सन्धाविस्सं" (अनेक जन्म-संसारात मी धावलो/भटकलो) इत्यादींमध्ये.

Na [Pg.282] āgato anāgato, paccayasāmaggiyaṃ sati āyatiṃ uppajjanārahoti attho, ikārāgamo, vuddhiavādesā, saralopādi ca.

जो आलेला नाही तो 'अनागत' (भविष्य), म्हणजे प्रत्ययांची सामग्री असताना भविष्यात उत्पन्न होण्यास योग्य, असा याचा अर्थ आहे. येथे 'इ' काराचा आगम, वृद्धी, 'अव' आदेश आणि स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात.

Bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe.

भविस्सति, भविस्सन्ति. भविस्ससि, भविस्सथ. भविस्सामि, भविस्साम. भविस्सते, भविस्सन्ते. भविस्ससे, भविस्सव्हे. भविस्सं, भविस्साम्हे.

Kamme yappaccayalopo, sukhaṃ tayā anubhavissate, anubhavissante. Anubhavissase, anubhavissavhe. Anubhavissaṃ, anubhavissāmhe. Parassapadatte anubhavissati devadattena, anubhavissanti iccādi. Bhāve bhavissate tena, yappaccayalopābhāve anubhūyissate, anubhūyissante iccādi. Bhāve bhūyissate.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्ययाचा लोप होतो; जसे - 'सुखं तया अनुभविस्सते' (तुझ्याद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जाईल), अनुभविस्सन्ते. अनुभविस्ससे, अनुभविस्सव्हे. अनुभविस्सं, अनुभविस्साम्हे. परस्मैपदामध्ये - 'अनुभविस्सति देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे अनुभव घेतला जाईल), अनुभविस्सन्ति इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'भविस्सते तेन' (त्याच्याद्वारे होईल). 'य' प्रत्ययाचा लोप न झाल्यास - अनुभूयिस्सते, अनुभूयिस्सन्ते इत्यादी. भावे प्रयोगात 'भूयिस्सते' असे रूप होते.

Tathā pacissati, pacissanti. Pacissasi, pacissatha. Pacissāmi, pacissāma. Pacissate, pacissante. Pacissase, pacissavhe. Pacissaṃ, pacissāmhe.

तसेच - पचिस्सति, पचिस्सन्ति. पचिस्ससि, पचिस्सथ. पचिस्सामि, पचिस्साम. पचिस्सते, पचिस्सन्ते. पचिस्ससे, पचिस्सव्हे. पचिस्सं, पचिस्साम्हे.

Kamme paccissate odano devadattena, paccissante iccādi. Parassapadatte paccissati, paccissanti. Paccissasi, paccissatha. Paccissāmi, paccissāma.

कर्मणी प्रयोगात - 'पच्चिस्सते ओदनो देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे भात शिजवला जाईल), पच्चिस्सन्ते इत्यादी. परस्मैपदामध्ये - पच्चिस्सति, पच्चिस्सन्ति. पच्चिस्ससि, पच्चिस्सथ. पच्चिस्सामि, पच्चिस्साम.

Gacchissati, gacchissanti. Gacchissasi, gacchissatha. Gacchissāmi, gacchissāma. Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. So saggaṃ gamissati, gamissanti. Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma iccādi.

गच्छिस्सति, गच्छिस्सन्ति. गच्छिस्ससि, गच्छिस्सथ. गच्छिस्सामि, गच्छिस्साम. गच्छिस्सते, गच्छिस्सन्ते. गच्छिस्ससे, गच्छिस्सव्हे. गच्छिस्सं, गच्छिस्साम्हे. 'सो सग्गं गमिस्सति' (तो स्वर्गात जाईल), गमिस्सन्ति. गमिस्ससि, गमिस्सथ. गमिस्सामि, गमिस्साम इत्यादी.

Kamme gacchīyissate, gacchīyissante. Gacchīyissati, gacchīyissanti vā, gamīyissate, gamīyissante. Gamīyissati, gamīyissanti vā iccādi. Yappaccayalope gamissate[Pg.283], gamissante. Gamissati, gamissanti vā. Tathā ghammissati, ghammissanti iccādi.

कर्मणी प्रयोगात - गच्छीयिस्सते, गच्छीयिस्सन्ते. किंवा गच्छीयिस्सति, गच्छीयिस्सन्ति; गमीयिस्सते, गमीयिस्सन्ते. किंवा गमीयिस्सति, गमीयिस्सन्ति इत्यादी. 'य' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर - गमिस्सते, गमिस्सन्ते. किंवा गमिस्सति, गमिस्सन्ति. तसेच घम्मिस्सति, घम्मिस्सन्ति इत्यादी रूपे होतात.

Bhavissantīvibhatti.

भविस्सती विभक्ती (येथे समाप्त झाली).

484. Kālātipatti ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃssāmhā, ssatha ssisu, ssase ssavhe, ssiṃssāmhase.

४८४. कालातिपत्ती विभक्तीचे प्रत्यय - स्सा, स्संसु; स्से, स्सथ; स्सं, स्साम्हा. स्सथ, स्सि सु; स्ससे, स्सव्हे; स्सिं, स्साम्हसे.

Ssādīnaṃ dvādasannaṃ kālātipattisaññā hoti. Kālassa atipatanaṃ kālātipatti, sā pana viruddhapaccayūpanipātato, kāraṇavekallato vā kriyāya anabhinibbatti, taddīpakattā ayaṃ vibhatti kālātipattīti vuccati.

'स्सा' इत्यादी बारा प्रत्ययांना 'कालातिपत्ती' अशी संज्ञा आहे. काळाचे निघून जाणे म्हणजे 'कालातिपत्ती' (काळाचा अतिपात). ती म्हणजे प्रतिकूल कारणांच्या उपस्थितीमुळे किंवा कारणांच्या अभावामुळे क्रियेची अनुत्पत्ती होय. त्या काळाचा बोध करून देणारी असल्यामुळे या विभक्तीला 'कालातिपत्ती' असे म्हटले जाते.

475. Kriyātipannetīte kālātipatti.

४७५. क्रिया अतिपन्न (अपूर्ण) राहिली असता, भूतकाळात कालातिपत्ती विभक्ती होते.

Kriyātipannamatte atīte kāle kālātipattivibhatti hoti. Kriyāya atipatanaṃ kriyātipannaṃ, taṃ pana sādhakasattivirahena kriyāya accantānuppatti. Ettha ca kiñcāpi na kriyā atītasaddena voharitabbā, tathāpi takkiriyuppattippaṭibandhakarakriyāya kālabhedena atītavohāro labbhatevāti daṭṭhabbaṃ.

केवळ क्रिया अतिपन्न (अपूर्ण) राहिली असता, भूतकाळात कालातिपत्ती विभक्ती होते. क्रियेचे अतिपतन म्हणजे 'क्रियातिपन्न', म्हणजेच साधक शक्तीच्या अभावामुळे क्रियेची अत्यंत अनुत्पत्ती (न होणे). आणि येथे जरी क्रियेला 'अतीत' (भूतकाळ) या शब्दाने व्यवहार करता येत नसला, तरी त्या क्रियेच्या उत्पत्तीला प्रतिबंध करणाऱ्या क्रियेच्या कालभेदामुळे भूतकाळाचा व्यवहार प्राप्त होतोच, असे समजावे.

Kālātipattiparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ssā, akārikārāgamā, vuddhiavādesā ca, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ssā ssāmhāvibhattīnaṃ kvaci rassattaṃ, ssevacanassa ca attaṃ.

कालातिपत्ती विभक्तीच्या परस्मैपदाच्या प्रथम पुरुषाचे एकवचन 'स्सा' आहे. येथे 'अ' कार आणि 'इ' काराचा आगम, वृद्धी आणि 'अव' आदेश होतात. "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'स्सा' आणि 'स्साम्हा' या विभक्ती प्रत्ययांचा काही ठिकाणी र्‍हस्व होतो, आणि 'स्से' वचनाचा 'अ' कार होतो.

So ce paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissa, arahā abhavissa, bhavissa, abhavissā, bhavissāvā, te ce taṃ alabhissaṃsu, arahanto abhavissaṃsu, bhavissaṃsu. Evaṃ tvaṃ abhavissa, bhavissa, abhavisse vā, tumhe abhavissatha, bhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ, bhavissaṃ, mayaṃ [Pg.284] abhavissamha, bhavissamha, abhavissāmhā, bhavissāmhā vā. So abhavissatha, abhavissisu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase.

जर त्याने तरुणपणी (पहिल्या वयात) प्रव्रज्या मिळवली असती, तर तो अर्हत झाला असता (अभविस्स, भविस्स, अभविस्सा, भविस्सा वा). जर त्यांनी ती मिळवली असती, तर ते अर्हत झाले असते (अभविस्सं सु, भविस्सं सु). याप्रमाणे तू झाला असतास (अभविस्स, भविस्स, अभविस्से वा), तुम्ही झाला असता (अभविस्सथ, भविस्सथ). मी झालो असतो (अभविस्सं, भविस्सं), आम्ही झालो असतो (अभविस्सम्हा, भविस्सम्हा, अभविस्साम्हा, भविस्साम्हा वा). तो झाला असता (अभविस्सथ, अभविस्सिंसु). तू झाला असतास (अभविस्ससे), तुम्ही झाला असता (अभविस्सव्हे). मी झालो असतो (अभविस्सिं), आम्ही झालो असतो (अभविस्साम्हसे).

Kamme anvabhavissatha, anvabhavissisu. Anvabhūyissatha vā iccādi. Parassapadatte anvabhavissa, anvabhavissaṃsu. Anvabhūyissa vā iccādi. Bhāve abhavissatha devadattena, abhūyissatha.

कर्मणी प्रयोगात 'अन्वभविस्सथ', 'अन्वभविस्सिंसु' किंवा 'अन्वभूयिस्सथ' इत्यादी रूपे होतात. परस्मैपदामध्ये 'अन्वभविस्स', 'अन्वभविस्सं सु' किंवा 'अन्वभूयिस्स' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात 'देवदत्तेन अभविस्सथ' (देवदत्ताद्वारे झाले असते), 'अभूयिस्सथ' अशी रूपे होतात.

Tathā so ce taṃ dhanaṃ alabhissa, odanaṃ apacissa, pacissa, apacissā, pacissā vā, apacissaṃsu, pacissaṃsu. Apacissa, pacissa, apacisse, pacisse vā, apacissatha, pacissatha. Apacissaṃ, pacissaṃ, apacissamha, pacissamha, apacissāmhā, pacissāmhā vā. Apacissatha, pacissatha, apacissisu, pacissisu. Apacissase, pacissase, apacissavhe, pacissavhe. Apacissiṃ, pacissiṃ, apacissāmhase, pacissāmhase.

त्याचप्रमाणे, जर त्याने ते धन मिळवले असते, तर त्याने भात शिजवला असता (अपचिस्स, पचिस्स, apacissā, pacissā वा). त्यांनी शिजवला असता (अपचिस्सं सु, पचिस्सं सु). तू शिजवला असतास (अपचिस्स, पचिस्स, अपचिस्से, पचिस्से वा), तुम्ही शिजवला असता (अपचिस्सथ, पचिस्सथ). मी शिजवला असता (अपचिस्सं, पचिस्सं), आम्ही शिजवला असता (अपचिस्सम्हा, पचिस्सम्हा, अपचिस्साम्हा, पचिस्साम्हा वा). त्याने शिजवला असता (अपचिस्सथ, पचिस्सथ), त्यांनी शिजवला असता (अपचिस्सिंसु, पचिस्सिंसु). तू शिजवला असतास (अपचिस्ससे, पचिस्ससे), तुम्ही शिजवला असता (अपचिस्सव्हे, पचिस्सव्हे). मी शिजवला असता (अपचिस्सिं, पचिस्सिं), आम्ही शिजवला असता (अपचिस्साम्हसे, पचिस्साम्हसे).

Kamme apacissatha odano devadattena, apacissisu. Yappaccayalopābhāve apacīyissatha iccādi. Parassapadatte apaccissa tena, paccissa, apaccissā, paccissā vā, apaccissaṃsu, paccissaṃsu iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'अपचिस्सथ ओदनो देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे भात शिजवला गेला असता), 'अपचिस्सिंसु' अशी रूपे होतात. 'य' प्रत्ययाच्या लोपाच्या अभावी 'अपचीयिस्सथ' इत्यादी रूपे होतात. परस्मैपदामध्ये 'अपच्चिस्स तेन' (त्याच्याद्वारे शिजवले गेले असते), 'पच्चिस्स', 'अपच्चिस्सा', 'पच्चिस्सा वा', 'अपच्चिस्सं सु', 'पच्चिस्सं सु' इत्यादी रूपे होतात.

So agacchissa, gacchissa, agacchissā, gacchissāvā, agacchissaṃsu, gacchissaṃsu. Tvaṃ agacchissa, gacchissa, agacchisse, gacchisse vā, agacchissatha, gacchissatha. Agacchissaṃ, gacchissaṃ, agacchissamha, gacchissamha, agacchissāmhā, gacchissāmhā vā. Agamissa, gamissa, agamissā, gamissā vā, agamissaṃsu, gamissaṃsu. Agamissa, gamissa, agamisse vā, agamissatha, gamissatha. Agamissaṃ[Pg.285], gamissaṃ, agamissamha, gamissamha, agamissāmhā, gamissāmhā vā. Agacchissatha, gacchissatha vā iccādi.

तो गेला असता (अगच्छिस्स, गच्छिस्स, अगच्छिस्सा, गच्छिस्सा वा), ते गेले असते (अगच्छिस्सं सु, गच्छिस्सं सु). तू गेला असतास (अगच्छिस्स, गच्छिस्स, अगच्छिस्से, गच्छिस्से वा), तुम्ही गेला असता (अगच्छिस्सथ, गच्छिस्सथ). मी गेलो असतो (अगच्छिस्सं, गच्छिस्सं), आम्ही गेलो असतो (अगच्छिस्सम्हा, गच्छिस्सम्हा, अगच्छिस्साम्हा, गच्छिस्साम्हा वा). तो गेला असता (अगमिस, गमिस्स, अगमिस्सा, गमिस्सा वा), ते गेले असते (अगमिस्सं सु, गमिस्सं सु). तू गेला असतास (अगमिस, गमिस्स, अगमिस्से वा), तुम्ही गेला असता (अगमिसथ, गमिस्सथ). मी गेलो असतो (अगमिसं, गमिस्सं), आम्ही गेलो असतो (अगमिसम्हा, गमिस्सम्हा, अगमिसाम्हा, गमिस्साम्हा वा). तो गेला असता (अगच्छिस्सथ, गच्छिस्सथ वा) इत्यादी.

Kamme agacchīyissatha, agamīyissatha, agacchīyissa, agamīyissaiccādi. Tathā aghammissā, aghammissaṃsu iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'अगच्छीयिस्सथ', 'अगमीयिस्सथ', 'अगच्छीयिस्स', 'अगमीयिस्स' इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'अघम्मिस्सा', 'अघम्मिस्सं सु' इत्यादी रूपे होतात.

Kālātipattivibhatti.

कालातिपत्ति विभक्ती (Conditional Mood).

Pañcamī sattamī vatta-mānā sampatināgate;

Bhavissantī parokkhādī, catassotītakālikā.

पंचमी (आज्ञार्थ), सप्तमी (विध्यर्थ) आणि वर्तमान काळ (वत्तमाना) हे वर्तमान व भविष्य काळात होतात; भविष्य काळ (भविस्सती) आणि परोक्षा इत्यादी चार भूतकाळ (अतीतकलिक) आहेत.

Chakālikavibhattividhānaṃ.

सहा काळांच्या विभक्तींचे विधान (नियम).

Vikaraṇavidhāna

विकरण विधान (विकरण प्रत्ययांचे नियम).

Isu icchākantīsu, pure viya dhātvantalopo, tyādyuppatti, appaccayo ca.

'इषु' (इच्छा आणि कामना या अर्थात) धातूमध्ये, पूर्वीप्रमाणेच धातूच्या अंत्य स्वराचा लोप होतो, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते आणि 'अ' (अ-प्रत्यय) विकरण लागते.

‘‘Dhātūna’’nti vattamāne –

'धातूनं' (धातूंचा) हा शब्द अनुवृत्तीने (चालू) असताना -

476. Isuyamūnamanto ccho vā.

४७६. 'इषुय मूनमंतो च्छो वा' (इषु आणि यमु धातूंच्या अंत्य वर्णाचा पर्याय करून 'च्छ' होतो).

Isuyamuiccetesaṃ dhātūnaṃ anto ccho hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, ‘‘anto ccho vā’’ti yogavibhāgena āsassapi. So saggaṃ icchati, icchanti. Icchasi, icchatha. Icchāmi, icchāma. Cchādesābhāve asaṃyogantattā ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, esati, esanti iccādi.

'इषु' आणि 'यमु' या धातूंच्या अंत्य वर्णाचा पर्याय करून 'च्छ' होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (निश्चित पर्यायासाठी) आहे. 'अन्तो च्छो वा' या योगविभागाने (सूत्राच्या विभाजनाने) हा नियम 'आस' धातूलाही लागू होतो. तो स्वर्गाची इच्छा करतो - 'इच्छति', 'इच्छन्ति'. 'इच्छसि', 'इच्छथ'. 'इच्छामि', 'इच्छाम'. 'च्छ' आदेशाच्या अभावी, असंयोगान्त असल्यामुळे 'अञ्ञेसु चा' या सूत्राने वृद्धी (गुण) होऊन 'एसति', 'एसन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

Kamme attanopadassa yebhuyyena parassapadattameva payojīyati, tena cettha attanopade rūpāni saṅkhipissāma. So icchīyati, esīyati, issate, issati, yakārassa [Pg.286] pubbarūpattaṃ. Tathā icchatu, esatu. Iccheyya, eseyya. Parokkhāhiyyattanīsu pana rūpāni sabbattha payogamanugamma payojetabbāni, icchi, esi. Icchissati, esissati. Icchissā, esissā icchādi.

कर्मणी प्रयोगात आत्मनेपदाच्या ऐवजी बहुतांश करून परस्मैपदाचाच प्रयोग केला जातो, म्हणून आम्ही येथे आत्मनेपदाची रूपे संक्षेपात सांगू. 'सो इच्छीयति', 'एसीयति', 'इस्सते', 'इस्सति' (येथे 'य' काराचे पूर्वरूप होते). त्याचप्रमाणे 'इच्छतु', 'एसतु'. 'इच्छेय्य', 'एसेय्य'. परोक्षा आणि हिय्यत्तनी (भूतकाळ) मध्ये मात्र सर्व ठिकाणी प्रयोगाचे अनुसरण करून रूपे योजावीत, जसे - 'इच्छि', 'एसि'. 'इच्छिस्सति', 'एस्सिस्सति'. 'इच्छिस्सा', 'एस्सिस्सा' इत्यादी.

Yamu uparame, nipubbo, cchādeso ca. Niyacchati, niyacchanti. Niyamati, niyamanti. Saṃpubbo ‘‘saye cā’’ti ñattaṃ, dvittañca. Saññamati, saññamanti.

'यमु' धातू उपरम (थांबणे/संयम) या अर्थात आहे, 'नि' उपसर्गासह आणि 'च्छ' आदेश होऊन - 'नियच्छति', 'नियच्छन्ति' रूपे होतात. (च्छ आदेशाच्या अभावी) 'नियमति', 'नियमन्ति' रूपे होतात. 'सं' उपसर्गासह 'सये चा' या सूत्राने 'ञ' कार आणि द्वित्व होऊन - 'सञ्ञमति', 'सञ्ञमन्ति' रूपे होतात.

Kamme niyacchīyati, niyamīyati, niyammati, saññamīyati vā. Tathā niyacchatu, saññamatu. Niyaccheyya, saññameyya. Niyacchī, saññamī. Niyacchissati, saññamissati. Niyacchissa, saññamissa iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'नियच्छीयति', 'नियमीयति', 'नियम्यति' किंवा 'सञ्ञमीयति' अशी रूपे होतात. त्याचप्रमाणे 'नियच्छतु', 'सञ्ञमतु'. 'नियच्छेय्य', 'सञ्ञमेय्य'. 'नियच्छी', 'सञ्ञमी'. 'नियच्छिस्सति', 'सञ्ञमिस्सति'. 'नियच्छिस्स', 'सञ्ञमिस्स' इत्यादी.

Āsa upavesane, yogavibhāgena cchādeso, rassattaṃ. Acchati, acchanti. Acchasi, acchatha. Acchāmi, acchāma. Aññatra upapubbo upāsati, upāsanti. Acchīyati, upāsīyati. Acchatu, upāsatu. Accheyya, upāseyya. Acchī, upāsī. Acchissati, upāsissati. Acchissa, upāsissa iccādi.

'आस' धातू उपवेशन (बसणे) या अर्थात आहे. योगविभागाने 'च्छ' आदेश आणि र्‍हस्वत्व होऊन - 'अच्छति', 'अच्छन्ति'. 'अच्छसि', 'अच्छथ'. 'अच्छामि', 'अच्छाम' रूपे होतात. इतर ठिकाणी 'उप' उपसर्गासह 'उपासति', 'उपासन्ति' रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात 'अच्छीयति', 'उपासीयति'. आज्ञार्थात 'अच्छतु', 'उपासतु'. विध्यर्थात 'अच्छेय्य', 'उपासेय्य'. भूतकाळात 'अच्छी', 'उपासी'. भविष्यकाळात 'अच्छिस्सति', 'उपासिस्सति'. कालातिपत्तीत 'अच्छिस्स', 'उपासिस्स' इत्यादी रूपे होतात.

Labha lābhe, labhati, labhanti. Labhasi, labhatha. Labhāmi, labhāma. Labhate, labhante. Labhase, labhavhe. Labhe, labhāmhe.

'लभ्' धातू लाभ (मिळवणे) या अर्थात आहे. 'लभति', 'लभन्ति'. 'लभसि', 'लभथ'. 'लभामि', 'लभाम'. (आत्मनेपदात) 'लभते', 'लभन्ते'. 'लभсе', 'लभ्व्हे'. 'लभे', 'लभाम्हे' रूपे होतात.

Kamme yakārassa pubbarūpatte kate ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā purimabhakārassa bakāro, labbhate, labbhante. Labbhati, labbhanti. Labbhataṃ, labbhatu. Labbhe, labbheyya.

कर्मणी प्रयोगात 'य' काराचे पूर्वरूप झाल्यावर 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने पूर्व 'भ' काराचा 'ब' कार होऊन - 'लब्भते', 'लब्भन्ते'. 'लब्भति', 'लब्भन्ति'. 'लब्भतं', 'लब्भतु'. 'लब्भे', 'लब्भेय्य' अशी रूपे होतात.

Ajjatanimhi ‘‘vā, antalopo’’ti ca vattamāne –

अद्यतनी (Aorist) भूतकाळात 'वा' (पर्यायाने) आणि 'अन्तलोपो' (अंत्य स्वराचा लोप) यांची अनुवृत्ती असताना -

477. Labhasmā ī iṃnaṃ tthatthaṃ.

४७७. 'लभस्मा ई इणं त्थत्थं' (लभ् धातूनंतर येणाऱ्या 'ई' आणि 'इं' या विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने अनुक्रमे 'त्थ' आणि 'त्थं' हे आदेश होतात).

Labhaiccetasmā dhātuto paresaṃ īiṃnaṃ vibhattīnaṃ ttha tthaṃiccete ādesā honti vā, dhātvantassa lopo [Pg.287] ca. Alattha, alabhi, labhi, alabhiṃsu, labhiṃsu. Alabho, labho, alabhi, labhi, alabhittha, labhittha. Alatthaṃ, alabhiṃ, labhiṃ, alabhimha, labhimha iccādi.

'लभ्' या धातूनंतर येणाऱ्या 'ई' आणि 'इं' या विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने अनुक्रमे 'त्थ' आणि 'त्थं' हे आदेश होतात आणि धातूच्या अंत्य स्वराचा लोप होतो. जसे - 'अलत्थ', 'अलभि', 'लभि', 'अलभिंसु', 'लभिंसु'. 'अलभो', 'लभो', 'अलभि', 'लभि', 'अलभित्थ', 'लभित्थ'. 'अलत्थं', 'अलभिं', 'लभिं', 'अलभिम्ह', 'लभिम्ह' इत्यादी.

Bhavissantimhi ‘‘karassa sappaccayassa kāho’’ti ettha sappaccayaggahaṇena vaca muca bhujādito ssassakhādeso, vasa chida labhādito chādeso ca vā hotīti ssassa chādeso, ‘‘byañjanantassa co chappaccayesu cā’’ti dhātvantassa cakāro, lacchati, lacchanti. Lacchasi, lacchatha. Lacchāmi, lacchāma. Chādesābhāve labhissati, labhissanti. Labhissasi, labhissatha. Labhissāmi, labhissāma iccādi. Alabhissa, alabhissaṃsu iccādi.

भविष्यकाळात 'करस्स सप्पच्चयस्स काहो' या सूत्रातील 'सप्पच्चय' (प्रत्ययासह) या ग्रहणाने 'वच', 'मुच', 'भुज' इत्यादी धातूंनंतर 'स्स' च्या जागी 'ख' आदेश होतो, आणि 'वस', 'छिद्', 'लभ्' इत्यादी धातूंनंतर 'छ' आदेश पर्यायाने होतो. येथे 'स्स' च्या जागी 'छ' आदेश होतो. 'ब्यञ्जनन्तस्स चो छप्पच्चयेसु चा' या सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा 'च' कार होतो, ज्यामुळे - 'लच्छति', 'लच्छन्ति'. 'लच्छसि', 'लच्छथ'. 'लच्छामि', 'लच्छाम' रूपे होतात. 'छ' आदेशाच्या अभावी - 'लभिस्सति', 'लभिस्सन्ति'. 'लभिस्ससि', 'लभिस्सथ'. 'लभिस्सामि', 'लभिस्साम' इत्यादी रूपे होतात. कालातिपत्तीत 'अलभिस्स', 'अलभिस्सं सु' इत्यादी रूपे होतात.

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, vacati, vacanti. Vacasi, vacatha. Vacāmi, vacāma.

'वच' धातू स्पष्ट वाणी (व्यक्त वाणी) या अर्थात आहे. 'वचति', 'वचन्ति'. 'वचसि', 'वचथ'. 'वचामि', 'वचाम' रूपे होतात.

Kamme attanopade, yappaccaye ca kate –

कर्मणी प्रयोगात, आत्मनेपद आणि 'य' प्रत्यय लागल्यावर -

478. Vaca vasa vahādīnamukāro vassa ye.

४७८. 'वच वस वहादीनमुकारो वस्स ये' (वच, वस, वह इत्यादी धातूंच्या 'व' काराचा 'य' प्रत्यय असताना 'उ' कार होतो).

Vaca vasa vahaiccevamādīnaṃ dhātūnaṃ vakārassa ukāro hoti yappaccaye pare, ādisaddena vaḍḍhassa ca. ‘‘Vassa a va’’iti samāsena dutiyañcettha vaggahaṇaṃ icchitabbaṃ, tena akārassapi ukāro hoti, purimapakkhe paralopo. ‘‘Tassa cavagga’’iccādinā sadhātvantassa yakārassa cakāro, dvittaṃ. Uccate, uccante. Vuccate, vuccante. Vuccati, vuccanti vā iccādi. Tathā vacatu, vuccatu. Vaceyya, vucceyya. Avacā, avaccā, avacū, avaccū. Avaca, avaco, avacuttha. Avaca, avacaṃ, avacamhā. Avacuttha iccādi.

'वच', 'वस', 'वह' इत्यादी धातूंच्या 'व' काराचा 'उ' कार होतो 'य' प्रत्यय पर असताना, आणि 'आदि' शब्दाने 'वढ्ढ' धातूचाही (उकार होतो). 'वस्स अ व' या समासाने येथे दुसऱ्या 'व' चे ग्रहण इच्छिले पाहिजे, त्याने 'अ' काराचा देखील 'उ' कार होतो, पूर्वपक्षात परलोप होतो. 'तस्स चवग्ग' इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंतासह 'य' काराचा 'च' कार आणि द्वित्व होते. 'उच्चते', 'उच्चन्ते'. 'वुच्चते', 'वुच्चन्ते'. 'वुच्चति', 'वुच्चन्ति' किंवा इत्यादी. तसेच 'वचतु', 'वुच्चतु'. 'वचेय्य', 'वुच्चेय्य'. 'अवचा', 'अवच्चा', 'अवचू', 'अवच्चू'. 'अवच', 'अवचो', 'अवचुत्थ'. 'अवच', 'अवचं', 'अवचम्हा'. 'अवचुत्थ' इत्यादी.

479. Vacassajjatanimhi [Pg.288] makāro o.

४७९. 'वच' धातूच्या 'म' काराचा 'ओ' कार होतो अज्जतनी (भूतकाळ) विभक्तीमध्ये.

Vacaiccetassa dhātussa akāro ottamāpajjate ajjatanimhi vibhattimhi. Avoci, avocuṃ. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha, ukārāgamo. Avoca, rassattaṃ, avocu iccādi. Avuccittha.

'वच' या धातूच्या 'अ' काराला 'ओ' कार प्राप्त होतो अज्जतनी विभक्तीमध्ये. 'अवोचि', 'अवोचुं'. 'अवोचो', 'अवोचुत्थ'. 'अवोचिं', 'अवोचुम्ह', उकार-आगम. 'अवोच', र्‍हस्वत्व, 'अवोचु' इत्यादी. 'अवुच्चित्थ'.

Bhavissantimhi sappaccayaggahaṇena ssassa khādeso, ‘‘byañjanantassā’’ti vattamāne ‘‘ko khe cā’’ti dhātvantassa kādeso, vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma iccādi.

भविष्यन्ती (भविष्यकाळ) मध्ये 'स' प्रत्ययाच्या ग्रहणाने 'स्स' चा 'ख' आदेश होतो, 'ब्यञ्जनन्तस्सा' हे अनुवृत्त असताना 'को खे चा' या सूत्राने धातूच्या अंताचा 'क' आदेश होतो - 'वक्खति', 'वक्खन्ति'. 'वक्खसि', 'वक्खथ'. 'वक्खामि', 'वक्खाम' इत्यादी.

Vasa nivāse, vasati, vasanti.

'वस' धातू निवास करणे या अर्थात; 'वसति', 'वसन्ति'.

Kamme uttaṃ, pubbarūpattañca vussati, vussanti iccādi. Vasatu. Vaseyya. Avasi, vasi.

कर्मणी प्रयोगात उकार आणि पूर्वरूप होऊन 'वुस्सति', 'वुस्सन्ति' इत्यादी रूपे होतात. 'वसतु'. 'वसेय्य'. 'अवसि', 'वसि'.

Bhavissantiyaṃ ssassa chādeso, dhātvantassa cakāro ca, vacchati, vacchanti. Vacchasi, vacchatha. Vacchāmi, vacchāma. Vasissati, vasissanti. Avasissa, avasissaṃsu.

भविष्यन्तीमध्ये 'स्स' चा 'छ' आदेश होतो आणि धातूच्या अंताचा 'च' कार होतो - 'वच्छति', 'वच्छन्ति'. 'वच्छसि', 'वच्छथ'. 'वच्छामि', 'वच्छाम'. 'वसिस्सति', 'वसिस्सन्ति'. 'अवसिस्स', 'अवसिस्संसु'.

Tathā ruda assuvimocane, rodati, rucchati. Rodissati iccādi.

तसेच 'रुद' अश्रू ढाळणे (रडणे) या अर्थात; 'रोदति', 'रुच्छति'. 'रोदिस्सति' इत्यादी.

Kusa akkose, āpubbo dvittarassattāni, appaccayavuddhiyo ca. Akkosati. Akkosatu. Akkoseyya.

'कुस' आक्रोश (शिवीगाळ करणे) या अर्थात, 'आ' पूर्व असताना द्वित्व, र्‍हस्वत्व आणि 'अ' प्रत्यय व वृद्धी होते. 'अक्कोसति'. 'अक्कोसतु'. 'अक्कोसेय्य'.

‘‘Antalopo’’ti vattate, maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti ca.

'अन्तलोपो' हे अनुवृत्त होते, आणि मंडूकगतीने 'वा' (पर्यायाने) देखील अनुवृत्त होते.

480. Kusasmā dī cchi.

४८०. 'कुस' धातूहून 'दी' (इ) विभक्तीचा 'च्छि' आदेश होतो.

Kusa iccetasmā dhātuto īvibhattissa cchiādeso hoti, dhātvantassa lopo ca. Akkocchi maṃ, akkosi vā. Akkosissati. Akkosissa iccādi.

'कुस' या धातूहून 'ई' विभक्तीचा 'च्छि' आदेश होतो आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो. 'अक्कोच्छि मं' (त्याने माझी निर्भर्त्सना केली) किंवा 'अक्कोसि'. 'अक्कोसिस्सति'. 'अक्कोसिस्स' इत्यादी.

Vaha [Pg.289] pāpuṇane, vahati, vahanti.

'वह' पोहोचवणे (वाहून नेणे) या अर्थात; 'वहति', 'वहन्ति'.

Kamme attanopade, yappaccaye ca kate –

कर्मणी प्रयोगात, आत्मनेपदात आणि 'य' प्रत्यय केला असता -

‘‘Ye’’ti vattate.

'ये' हे अनुवृत्त होते.

481. Ha vipariyayo lo vā.

४८१. 'ह' चा विपर्यास (स्थानबदल) होतो आणि पर्यायाने 'ल' कार होतो.

Hakārassa vipariyayo hoti yappaccaye pare, yappaccayassa ca lakāro hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tena ‘‘gayhatī’’tiādīsu lattaṃ na hoti, nimittabhūtassa yakārassevetaṃ lattaṃ, ‘‘vacavasa’’iccādinā uttaṃ. Vuyhati, vulhati, vuyhanti. Vahatu, vuyhatu. Vaheyya, vuyheyya. Avahī, avuyhittha, avahittha. Avahissati, vuyhissati. Avahissa, avuyhissa iccādi.

'ह' काराचा विपर्यास (व्यत्यय) होतो 'य' प्रत्यय पर असताना, आणि 'य' प्रत्ययाचा पर्यायाने 'ल' कार होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थितविभाषा (नियमबद्ध पर्याय) दर्शवण्यासाठी आहे, त्यामुळे 'गय्हति' इत्यादींमध्ये 'ल'त्व होत नाही, निमित्तभूत असलेल्या 'य' काराचेच हे 'ल'त्व आहे, 'वचवस' इत्यादी सूत्राने उकार होतो. 'वुय्हति', 'वुळ्हति', 'वुय्हन्ति'. 'वहतु', 'वुय्हतु'. 'वहेय्य', 'वुय्हेय्य'. 'अवही', 'वुय्हित्थ', 'अवहित्थ'. 'अवहिस्सति', 'वुय्हिस्सति'. 'अवहिस्स', 'वुय्हिस्स' इत्यादी.

Jara vayohānimhi.

'जर' वयाची हानी होणे (वृद्ध होणे) या अर्थात.

482. Jaramarānaṃ jīrajīyyamīyyā vā.

४८२. 'जर' आणि 'मर' या धातूंचे पर्यायाने 'जीर', 'जीय्य' आणि 'मीय्य' हे आदेश होतात.

Jaramara iccetesaṃ dhātūnaṃ jīrajīyyamīyyādesā honti vā, saralopādi. Jīrati, jīranti. Jīyyati, jīyyanti. ‘‘Kvacā’’disuttena ekayakārassa kvaci lopo hoti. Jīyati, jīyanti.

'जर' आणि 'मर' या धातूंचे पर्यायाने 'जीर', 'जीय्य' आणि 'मीय्य' हे आदेश होतात, स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. 'जीरति', 'जीरन्ति'. 'जीय्यति', 'जीय्यन्ति'. 'क्वचा' इत्यादी सूत्राने एका 'य' काराचा काही ठिकाणी लोप होतो - 'जीयति', 'जीयन्ति'.

Kamme jīrīyati, jīrīyanti. Jīyiyyati, jīyiyyanti. Jīratu, jīyyatu. Jīreyya, jīyyeyya. Ajīrī, jīrī, jīyyī. Jīrissati, jīyyissati. Ajīrissa, ajīyyissa.

कर्मणी प्रयोगात 'जीरीयति', 'जीरीयन्ति'. 'जीयिय्यति', 'जीयिय्यन्ति'. 'जीरतु', 'जीय्यतु'. 'जीरेय्य', 'जीय्येय्य'. 'अजीरी', 'जीरी', 'जीय्यी'. 'जीरिस्सति', 'जीय्यिस्सति'. 'अजीरिस्स', 'अजीय्यिस्स'.

Mara pāṇacāge, mīyyādeso, mīyyati, mīyyanti. Mīyati, mīyanti vā. Marati, maranti iccādi.

'मर' प्राणत्याग करणे (मरणे) या अर्थात, 'मीय्य' आदेश होऊन 'मीय्यति', 'मीय्यन्ति' किंवा 'मीयति', 'मीयन्ति' होतात. 'मरति', 'मरन्ति' इत्यादी.

Disa pekkhaṇe.

'दिस' पाहणे या अर्थात.

483. Disassa [Pg.290] passa dissa dakkhā vā.

४८३. 'दिस' धातूचे पर्यायाने 'पस्स', 'दिस्स' आणि 'दक्ख' हे आदेश होतात.

Disaiccetassa dhātussa passa dissa dakkhaiccete ādesā honti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tena dissādeso kammani sabbadhātuke eva. Passati, passanti. Dakkhati, dakkhanti.

'दिस' या धातूचे 'पस्स', 'दिस्स' आणि 'दक्ख' हे आदेश पर्यायाने होतात. हा 'वा' शब्द व्यवस्थितविभाषा दर्शवण्यासाठी आहे, त्यामुळे 'दिस्स' हा आदेश केवळ कर्मणी प्रयोगातील सार्वधातुक प्रत्यय असतानाच होतो. 'पस्सति', 'पस्सन्ति'. 'दक्खति', 'दक्खन्ति'.

Kammani yakāralopo, dissate, dissante. Dissati, dissanti. Vipassīyati, dakkhīyati. Passatu, dakkhatu, dissatu. Passeyya, dakkheyya, disseyya.

कर्मणी प्रयोगात 'य' काराचा लोप होतो - 'दिस्सते', 'दिस्सन्ते'. 'दिस्सति', 'दिस्सन्ति'. 'विपस्सीयति', 'दक्खीयति'. 'पस्सतु', 'दक्खतु', 'दिस्सतु'. 'पस्सेय्य', 'दक्खेय्य', 'दिस्सेय्य'.

Hiyyattaniyaṃ ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātuikārassa attaṃ, addasā, addasa. Kammani adissa.

हिय्यत्तनी (भूतकाळ) मध्ये 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने धातूच्या 'इ' काराचा 'अ' कार होतो - 'अद्दसा', 'अद्दस'. कर्मणी प्रयोगात 'अदिस्स'.

Tathā apassi, passi, apassiṃsu, passiṃsu. Apassi, passi, apassittha, passittha. Apassiṃ, passiṃ, apassimha, passimha. Addasi, dasi, addasaṃsu, dasaṃsu. Kammani adissaṃsu. Addakkhi, addakkhiṃsu.

तसेच 'अपस्सि', 'पस्सि', 'अपस्सिंसु', 'पस्सिंसु'. 'अपस्सि', 'पस्सि', 'अपस्सित्थ', 'पस्सित्थ'. 'अपस्सिं', 'पस्सिं', 'अपस्सिम्ह', 'पस्सिम्ह'. 'अद्दसि', 'दसि', 'अद्दसंसु', 'दसंसु'. कर्मणी प्रयोगात 'अदिस्सिंसु'. 'अद्दक्खि', 'अद्दक्खिंसु'.

Passissati, passissanti. ‘‘Bhavissantimhi ssassa cā’’ti yogavibhāgena ssassa lopo, ikārāgamo ca, dakkhiti, dakkhinti. Lopābhāve dakkhissati, dakkhissanti. Apassissa, adakkhissa iccādi.

'पस्सिस्सति', 'पस्सिस्सन्ति'. 'भविस्सन्तिम्हि स्सस्स चा' या योगविभागाने 'स्स' चा लोप आणि 'इ' कार आगम होतो - 'दक्खिति', 'दक्खिन्ति'. लोप न झाल्यास 'दक्खिस्सति', 'दक्खिस्सन्ति'. 'अपस्सिस्स', 'अदक्खिस्स' इत्यादी.

Sada visaraṇagatyāvasānesu.

'सद' शिथिल होणे, गती आणि अवसान (नाश पावणे/बसणे) या अर्थांत.

‘‘Sabbatthā’’ti vattate, maṇḍūkagatiyā ‘‘kvacī’’ti ca.

'सब्बत्था' हे अनुवृत्त होते, आणि मंडूकगतीने 'क्वचि' देखील अनुवृत्त होते.

484. Sadassa sīdattaṃ.

४८४. 'सद' धातूचा 'सीद' भाव होतो.

Sadaiccetassa dhātussa sīdādeso hoti sabbattha vibhattippaccayesu kvaci. Sesaṃ neyyaṃ. Nisīdati, nisīdanti. Bhāve nisajjate, idha kvacādhikārena sīdā-deso [Pg.291] na bhavati. Nisīdatu. Nisīde. Nisīdi. Nisīdissati. Nisīdissa iccādi.

'सद' या धातूचा सर्व विभक्ती प्रत्ययांमध्ये काही ठिकाणी 'सीद' आदेश होतो. उर्वरित रूपे जाणावीत. 'निसीदति', 'निसीदन्ति'. भावे प्रयोगात 'निसज्जते', येथे 'क्वचि' च्या अधिकारामुळे 'सीद' आदेश होत नाही. 'निसीदतु'. 'निसीदे'. 'निसीदि'. 'निसीदिस्सति'. 'निसीदिस्स' इत्यादी.

Yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu. Yajati, yajanti.

'यज' देवपूजा, संगतीकरण आणि दान या अर्थांत; 'यजति', 'यजन्ति'.

Kammani ‘‘yamhī’’ti vattate.

कर्मणी प्रयोगात 'यम्हि' हे अनुवृत्त होते.

485. Yajassādissi.

४८५. 'यज' धातूच्या आदि अक्षराचा 'इ' कार होतो.

Yajaiccetassa dhātussa ādissa yakārassa ikārādeso hoti yappaccaye pare, saralopo. Ijjate mayā buddho. Tathā yajatu, ijjataṃ. Yaje, ijjetha. Yaji, ijjittha. Yajissati, ijjissate. Yajissa, ijjissatha iccādi.

'यज' या धातूच्या आदि 'य' काराचा 'इ' कार आदेश होतो 'य' प्रत्यय पर असताना, आणि स्वरलोप होतो. 'इज्जते मया बुद्धो' (माझ्याकडून बुद्धांची पूजा केली जाते). तसेच 'यजतु', 'इज्जतं'. 'यजे', 'इज्जेथ'. 'यजि', 'इज्जित्थ'. 'यजिस्सति', 'इज्जिस्सते'. 'यजिस्स', 'इज्जिस्सथ' इत्यादी.

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, tyādyuppatti, appaccayo ca.

'वद' स्पष्ट वाणीने बोलणे या अर्थात, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती आणि 'अ' प्रत्यय होतो.

‘‘Vā’’ti vattate.

'वा' हे अनुवृत्त होते.

486. Vadassa vajjaṃ.

४८६. 'वद' धातूचा 'वज्ज' आदेश होतो.

Vadaiccetassa dhātussa sabbassa vajjādeso hoti vā sabbāsu vibhattīsu. Vibhatyādhikārattā cettha sabbāsūti atthato siddhaṃ.

'वद' या संपूर्ण धातूचा सर्व विभक्तींमध्ये 'वज्ज' असा आदेश विकल्पेकरून होतो. विभक्तीच्या अधिकाराने येथे 'सर्व विभक्तींमध्ये' हे अर्थावरून सिद्ध होते.

‘‘Vā’’ti vattate.

'वा' (विकल्पेकरून) याची अनुवृत्ती होते.

487. Lopañcettamakāro.

४८७. आणि अकाराचा लोप आणि 'ए'त्व (ए-कार) होतो.

Bhūvādito paro appaccayo ettamāpajjate, lopañca vā. Vikaraṇakāriyavidhippakaraṇato cettha akāroti appaccayo gayhati.

'भू' इत्यादी धातूंनंतर येणारा 'अ' प्रत्यय 'ए'त्वाला (ए-काराला) प्राप्त होतो आणि त्याचा विकल्पेकरून लोपही होतो. विकरण कार्याच्या विधीच्या प्रकरणावरून येथे 'अकार' म्हणजे 'अ' प्रत्यय घेतला जातो.

Bhūvādito juhotyādi-to ca appaccayo paro;

Lopamāpajjate nāñño, vavatthitavibhāsatoti.

'भू' इत्यादी आणि 'जुहोति' इत्यादी धातूंनंतर येणारा 'अ' प्रत्ययच लोप पावतो, इतर नाही; कारण ही व्यवस्थित विभाषा (नियम) आहे.

Appaccayassa ekāro, saralopādi, vajjeti, vadeti, vadati, antimhi –

'अ' प्रत्ययाचा 'ए'कार होऊन, स्वरलोप इत्यादी कार्ये झाल्यावर 'वज्जेति', 'वदेति', 'वदति' ही रूपे बनतात. 'अन्ति' प्रत्यय असताना -

488. Kvaci [Pg.292] dhātuvibhattippaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamā ca.

४८८. काही ठिकाणी धातू, विभक्ती आणि प्रत्यय यांना दीर्घ, त्याचा विपरीत (ऱ्हस्व), आदेश, लोप आणि आगम हे कार्य होतात.

Idha dhātvādhikāre ākhyāte, kitake ca avihitalakkhaṇesu payogesu kvaci dhātūnaṃ, tyādivibhattīnaṃ, dhātuvihitappaccayānañca dīghatabbiparītaādesalopāgamaiccetāni kāriyāni jinavacanānurūpato bhavanti. Tattha –

येथे धातूच्या अधिकारात, आख्यात (क्रियापद) आणि कृदंत यांमध्ये ज्यांचे नियम विहित केलेले नाहीत अशा प्रयोगांमध्ये काही ठिकाणी धातूंचे, 'ति' इत्यादी विभक्तींचे आणि धातूंना विहित केलेल्या प्रत्ययांचे दीर्घ, त्याचा विपरीत (ऱ्हस्व), आदेश, लोप आणि आगम ही कार्ये बुद्धवचनांच्या (जिनवचनांच्या) अनुरूप होतात. त्यामध्ये -

Nāmhi rasso kiyādīnaṃ, saṃyoge caññadhātunaṃ;

Āyūnaṃ vā vibhattīnaṃ, mhā, ssāntassa ca rassatā.

'ना' प्रत्यय असताना 'किया' इत्यादी धातूंचा ऱ्हस्व होतो, आणि संयोग असताना इतर धातूंचा; 'आयू' प्रत्ययांचा किंवा विभक्तींचा, आणि 'म्हा' व 'स्स' शेवटी असलेल्यांचा ऱ्हस्व होतो.

Gamito cchassa ñcho vāssa, gamissajjatanimhi gā;

Ucāgamo vā tthamhesu, dhātūnaṃ yamhi dīghatā.

'गम्' धातूच्या 'च्छ' चा 'ञ्छ' होतो, आणि 'गमिस्स' च्या अज्जतनी (भूतकाळ) मध्ये 'गा' होतो; 'त्थ' आणि 'म्ह' प्रत्यय असताना 'उ' चा आगम विकल्पेकरून होतो, आणि 'य' प्रत्यय असताना धातूंचा दीर्घ होतो.

Eyyeyyāseyyāmettañca, vā ssessettañca pāpuṇe;

Okārā attamittañca, ātthā papponti vā tthathe.

'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्यामि' यांना 'ए'त्व प्राप्त होते, आणि 'स्से' ला विकल्पेकरून 'ए'त्व प्राप्त होते; 'ओ' कार आणि 'अ' कार यांना 'इ'त्व प्राप्त होते, आणि 'त्थ' व 'थ' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'आत्था' प्राप्त होते.

Tathā brūtoti antīnaṃ, au vāha ca dhātuyā;

Parokkhāya vibhattimhi, anabbhāsassa dīghatā.

तसेच 'ब्रू' धातूच्या 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांना 'अ' आणि 'उ' आदेश होतात, आणि 'वह्' धातूचा 'आह' होतो; परोक्खा विभक्तीमध्ये अनभ्यासाचा (द्वित्व न झालेल्याचा) दीर्घ होतो.

Saṃyoganto akārettha, vibhattippaccayādi tu;

Lopa māpajjate nicca-mekārokārato paroti.

येथे संयोगाच्या शेवटी असलेला अकार, तसेच विभक्ती आणि प्रत्यय यांचा आदि-अकार हा 'ए'कार आणि 'ओ'कार यांच्यानंतर नेहमी लोप पावतो.

Ekārato parassa antiakārassa lopo, vajjenti, vadenti, vadanti. Vajjesi, vadesi, vadasi, vajjetha, vadetha, vadatha. Vajjemi, vajjāmi, vademi, vadāmi, vajjema, vadema, vajjāma, vadāma.

'ए'कारानंतर येणाऱ्या 'अन्ति' च्या 'अ'काराचा लोप होतो, जसे - वज्जेन्ति, वदेन्ति, वदन्ति। वज्जेसि, वदेसि, वदसि, वज्जेथ, वदेथ, वदथ। वज्जेमि, वज्जामि, वदेमि, वदामि, वज्जेम, वदेम, वज्जाम, वदाम.

Kammani vajjīyati, vajjīyanti. Vajjati, vajjanti. Vadīyati vā. Vajjetu, vadetu, vadatu. Vajje, vajjeyya, vade, vadeyya, vajjeyyuṃ, vadeyyuṃ. Vajjeyyāsi, vajjesi, vadeyyāsi. Avadi, vadi, vadiṃsu. Vadissati, vadissanti. Avadissa iccādi.

कर्मणी प्रयोगात - वज्जीयति, वज्जीयन्ति; वज्जति, वज्जन्ति किंवा वदीयति अशी रूपे होतात. तसेच - वज्जेतु, वदेतु, वदतु। वज्जे, वज्जेय्य, वदे, वदेय्य, वज्जेय्युं, वदेय्युं। वज्जेय्यासि, वज्जेसि, वदेय्यासि। अवदि, वदि, वदिंसु। वदिस्सति, वदिस्सन्ति। अवदिस्स इत्यादी.

Kamu [Pg.293] padavikkhepe, appaccaye kate ‘‘kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo’’ti dvittaṃ, kavaggassa cavaggo.

'कमु' (पाऊल टाकणे/चालणे या अर्थात) धातूला 'अ' प्रत्यय लावल्यावर 'क्वचादिवण्णानमेकस्सरानं द्वेभावो' या सूत्राने द्वित्व होते, आणि क-वर्गाचा च-वर्ग होतो.

Abbhāsaggahaṇamantaggahaṇaṃ, vāggahaṇañca vattate.

'अभ्यास' ग्रहण, 'अंत' ग्रहण आणि 'वा' (विकल्प) ग्रहण यांची अनुवृत्ती होते.

489. Niggahītañca.

४८९. आणि निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

Abbhāsante niggahītañcāgamo hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tena kamādīnamevetaṃ. Caṅkamati, caṅkamanti iccādi. Kamati, kamanti iccādi.

अभ्यासाच्या शेवटी निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम विकल्पेकरून होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियम मर्यादित करण्यासाठी) आहे, त्यामुळे हे केवळ 'कम्' इत्यादी धातूंनाच लागू होते. जसे - चङ्कमति, चङ्कमन्ति इत्यादी; कमति, कमन्ति इत्यादी.

Cala kampane, cañcalati, calati.

'चल' (कंप पावणे/हलणे या अर्थात) - चञ्चलति, चलति.

Cala dalane, daddallati.

'चल' (चमकणे या अर्थात) - दद्दल्लति.

Jhecintāyaṃ, appaccaye ‘‘o, sare, e’’ti ca adhikicca ‘‘te āvāyā’’ti yogavibhāgena akāritepi ekārassa āyādeso, jhāyati, jhāyanti iccādi, visesavidhānaṃ.

'झे' (चिंतन करणे या अर्थात) धातूला 'अ' प्रत्यय लावल्यावर, 'ओ, सरे, ए' या सूत्राचा अधिकार ठेवून 'ते आवाया' या सूत्राच्या योगविभागाने (सूत्राचे विभाजन करून) अकारित (णिच् प्रत्यय नसतानाही) 'ए'काराचा 'आय' आदेश होतो; जसे - झायति, झायन्ति इत्यादी; हा विशेष विधी आहे.

Avuddhikabhūvādinayo.

हा वृद्धिरहित 'भू' इत्यादी धातूंचा प्रकार (नय) आहे.

Tuda byathane, tyādyuppatti appaccayo, ‘‘aññesu cā’’ti etthānuvattita vāggahaṇena tudādīnaṃ vuddhiabhāvova viseso, tudati, tudanti. Tudasi, tudatha. Tudāmi, tudāma.

'तुद' (पीडा देणे या अर्थात) धातूपासून 'ति' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती आणि 'अ' प्रत्यय झाल्यावर, 'अञ्ञेसु च' या सूत्रात अनुवृत्त झालेल्या 'वा' (विकल्प) ग्रहणाने 'तुद' इत्यादी धातूंची वृद्धी न होणे हाच विशेष आहे; जसे - तुदति, तुदन्ति। तुदसि, तुदथ। तुदामि, तुदाम.

Kamme ‘‘tassa cavagga’’iccādinā sadakārassa yappaccayassa jakāro dvittaṃ, tujjate, tujjante. Tujjati, tujjanti, tujjare vā. Tathā tudatu, tudantu. Tude, tudeyya, tudeyyuṃ. Atudi, tudiṃsu. Atudi, atudittha. Atudiṃ, atudimha. Atujjittha, atujji. Tudissati. Atudissa iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'तस्स चवग्ग...' इत्यादी सूत्राने 'द'कार आणि 'य' प्रत्यय मिळून 'ज'कार होऊन त्याचे द्वित्व होते; जसे - तुज्जते, तुज्जन्ते; किंवा तुज्जति, तुज्जन्ति, तुज्जरे. तसेच - तुदतु, तुदन्तु। तुदे, तुदेय्य, तुदेय्युं। अतुदि, तुदिंसु। अतुदि, अतुदित्थ। अतुदिं, अतुदिम्ह। अतुज्जित्थ, अतुज्जि। तुदिस्सति। अतुदिस्स इत्यादी.

Visa pavesane papubbo, so gāmaṃ pavisati, pavisanti. Pavisasi, pavisatha. Pavisāmi, pavisāma.

'विस' (प्रवेश करणे या अर्थात) धातूला 'प' (प्र) उपसर्ग लागून - सो गामं पविसति (तो गावात प्रवेश करतो), पविसन्ति। पविससि, पविसथ। पविसामि, पविसाम.

Kamme [Pg.294] pavisiyyate, pavisiyyante. Pavisiyyati, pavisiyyanti. Pavissate vā. Tathā pavisatu, pavisantu. Paviseyya. Pāvisi, pavisi, pāvekkhi pathaviṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ajjatanimhi visassa vekkhādeso ca. Pāvisiṃsu, pavisiṃsu.

कर्मणी प्रयोगात - पविसिय्यते, पविसिय्यन्ते; पविसिय्यति, पविसिय्यन्ति किंवा पविसते. तसेच - पविसतु, पविसन्तु। पविसेय्य। पाविसि, पविसि, पावेक्खि पथविं (त्याने पृथ्वीत प्रवेश केला) - येथे 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने अज्जतनी (भूतकाळ) मध्ये 'विस' धातूचा 'वेक्ख' असा आदेश होतो. पाविसिंसु, पविसिंसु.

Kamme pāvisīyittha, pavisīyittha, pāvisīyi, pavisīyi. Pavisissati, pavisissanti. Pavisīyissate, pavisissate. Pāvisissa. Pāvisīyissa iccādi.

कर्मणी प्रयोगात - पाविसीयित्थ, पविसीयित्थ, पाविसीयि, पविसीयि। पविसिस्सति, पविसिस्सन्ति। पविसीयिस्सते, पविसिस्सते। पाविसिस्स। पाविसीयिस्स इत्यादी.

Nuda khepe, nudati, nudanti.

'नुद' (फेकणे/दूर करणे या अर्थात) - nudati, nudanti.

Disa atisajjane, uddisati, uddisanti.

'दिस' (निर्देश करणे/देणे या अर्थात) - उद्दिसति, उद्दिसन्ति.

Likha lekhane, likhati, likhanti.

'लिख' (लिहिणे या अर्थात) - लिखति, लिखन्ति.

Phusa samphasse, phusati, phusanti iccādi.

'फुस' (स्पर्श करणे या अर्थात) - फुसति, फुसन्ति इत्यादी.

Tudādinayo.

हा 'तुद' इत्यादी धातूंचा प्रकार (नय) आहे.

Hū, bhū sattāyaṃ, tyādyuppatti ‘‘bhūvādito a’’iti appaccayo, ‘‘vā’’ti adhikicca ‘‘lopañcettamakāro’’ti bhūvādito parassa appaccayassa lopo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi. So hoti, te honti, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā parasarassa lopo. Hosi, hotha. Homi, homa. Bhāve hūyate.

'हू', 'भू' (असणे या अर्थात) धातूंपासून 'ति' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती आणि 'भूवादितो अ' या सूत्राने 'अ' प्रत्यय झाल्यावर, 'वा' चा अधिकार ठेवून 'लोपञ्चेत्तमकारो' या सूत्राने 'भू' इत्यादी धातूंनंतर येणाऱ्या 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो, आणि 'अञ्ञेसु च' या सूत्राने वृद्धी होते. 'सो होति' (तो होतो), 'ते होन्ति' (ते होतात) - येथे 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने पर-स्वराचा लोप होतो. होसि, होथ। होमि, होम. भाव प्रयोगात - हूयते.

Tathā hotu, hontu. Hohi, anakāraparattā hilopo na bhavati, hotha. Homi, homa. Bhāve hūyataṃ.

तसेच - होतु, होन्तु। 'होहि' - येथे अकार नंतर नसल्यामुळे 'हि' चा लोप होत नाही, होथ। होमि, होम. भाव प्रयोगात - हूयतं.

Sattamiyaṃ saralopādi, heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Heyyaṃ vā. Bhāve hūyetha.

सप्तमी विभक्तीमध्ये स्वरलोप इत्यादी कार्ये झाल्यावर - हेय्य, हेय्युं। हेय्यासि, हेय्याथ। हेय्यामि, हेय्याम किंवा हेय्यं. भाव प्रयोगात - हूयेथ.

Hiyyattaniyaṃ [Pg.295] appaccayalope ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā hūdhātussa ūkārassa uvādeso. Ahuvā, ahuvu, ahuvū. Ahuva, ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. Bhāve ahūyattha.

हिय्यत्तनी (भूतकाळ) मध्ये 'अ' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'हू' धातूच्या 'ऊ'काराचा 'उव्' आदेश होतो; जसे - अहुवा, अहुवु, अहुवू। अहुव, अहुवो, अहुवत्थ। अहुवं, अहुवम्ह। अहुवत्थ, अहुवत्थुं। अहुवसे, अहुवव्हं। अहुविं, अहुवम्हसे. भाव प्रयोगात - अहूयत्थ.

Ajjatanimhi ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā hūto īvibhattissa lopo rassattaṃ, so ahu, lopābhāve ‘‘karassa kāsattamajjatanimhī’’ti ettha ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena sāgamo, vuddhi, ahosi, ahesuṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā okārassekāro. Ahavuṃ vā. Ahosi, ahosittha. Ahosiṃ, ahuṃ, parasarassa lopo, rassattañca, ahosimha, ahumha, rassattaṃ. Bhāve ahūyittha.

अज्जतनी (भूतकाळ) मध्ये 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'हू' धातूच्या 'ई' विभक्तीचा लोप आणि ऱ्हस्वत्व होऊन 'सो अहु' (तो झाला) असे रूप बनते. लोप न झाल्यास, 'करस्स कासत्तमज्जतनिम्हि' या सूत्रातील 'सत्तमज्जतनिम्हि' या योगविभागाने 'स्' चा आगम आणि वृद्धी होऊन 'अहोसि', 'अहेसुं' ही रूपे बनतात; येथे 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'ओ'काराचा 'ए'कार होतो. किंवा 'अहवुं' असे रूप होते. तसेच - अहोसि, अहोसित्थ। अहोसिं, अहुं (येथे पर-स्वराचा लोप आणि ऱ्हस्वत्व होते), अहोसिम्ह, अहुम्ह (ऱ्हस्वत्व होते). भाव प्रयोगात - अहूयित्थ.

‘‘Hi lopaṃ vā’’ti ito ‘‘lopo, vā’’ti ca vattate.

'हि लोपं वा' या सूत्रातून 'लोपो' आणि 'वा' यांची अनुवृत्ती होते.

490. Hotissare’hohe bhavissantimhi ssassa ca.

४९०. भविष्यकाळात (भविस्सतीमध्ये) स्वर असताना 'हो' धातूचे 'अहो' आणि 'हे' हे आदेश होतात, आणि 'स्स' चा देखील (लोप किंवा आदेश होतो).

Hūiccetassa dhātussa saro eha oha ettamāpajjate bhavissantimhi vibhattimhi, ssassa ca lopo hoti vā. Ikārāgamo, saralopādi.

'हू' (hū) या धातूच्या स्वराला भविष्यन्ती विभक्तीमध्ये (भविष्यकाळात) 'ए' आणि 'ओ' आदेश होतो (म्हणजे 'हे' आणि 'हो' असे रूप होते) आणि 'स्स' चा विकल्पेकरून लोप होतो. 'इ' काराचा आगम आणि स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात.

Hehiti, hehinti. Hehisi, hehitha. Hehāmi, hehāma. Lopābhāve – hehissati, hehissanti. Hehissasi, hehissatha. Hehissāmi, hehissāma. Ohādese – hohiti, hohinti. Hohisi, hohitha. Hohāmi, hohāma. Tathā hohissati, hohissanti. Hohissasi, hohissatha. Hohissāmi, hohissāma. Ekārādese – heti, henti. Hesi, hetha. Hemi[Pg.296], hema. Hessati, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. Bhāve hūyissate.

हेहिति, हेहिन्ति। हेहिसि, हेहिथ। हेहामि, हेहाम। लोपाच्या अभावी (लोप न झाल्यास) – हेहिस्सति, हेहिस्सन्ति। हेहिस्ससि, हेहिस्सथ। हेहिस्सामि, हेहिस्साम। 'ओ' आदेश झाल्यास – होहिति, होहिन्ति। होहिसि, होहिथ। होहामि, होहाम। तसेच होहिस्सति, होहिस्सन्ति। होहिस्ससि, होहिस्सथ। होहिस्सामि, होहिस्साम। 'ए' आदेश झाल्यास – हेति, हेन्ति। हेसि, हेथ। हेमि, हेम। हेस्सति, हेस्सन्ति। हेस्ससि, हेस्सथ। हेस्सामि, हेस्साम। भावे प्रयोगात 'हूयिस्सते' होते.

Kālātipattiyaṃ ahavissa, ahavissaṃsu. Ahuyissatha iccādi.

कालातिपत्तीमध्ये (conditional tense) 'अहविस्स', 'अहविस्सं सु'। 'अहुयिस्सथ' इत्यादी रूपे होतात.

Hū, bhū sattāyaṃ, bhū itīdha anupubbo, tyādyuppatti appaccayassa lopavuddhiyo, anubhoti, anubhonti. Anubhosi, anubhotha. Anubhomi, anubhoma.

'हू' आणि 'भू' हे सत्ता (अस्तित्व) अर्थाचे धातू आहेत. येथे 'भू' धातूच्या मागे 'अनु' उपसर्ग लागून, 'ति' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती, 'अ' प्रत्ययाचा लोप आणि वृद्धी होऊन 'अनुभोति', 'अनुभोन्ति' अशी रूपे बनतात. 'अनुभोसि', 'अनुभोथ'। 'अनुभोमि', 'अनुभोम'।

Kamme anubhūyati, anubhūyanti. Tathā anubhotu, anubhontu. Anubhohi, anubhotha. Anubhomi, anubhoma. Anubhūyatu, anubhūyantu. Anubhave, anubhaveyya. Anubhūyeyya. Anubhosi, anubhavi. Anubhossati, anubhossanti. Anubhossasi, anubhossatha. Anubhossāmi, anubhossāma. Anubhavissati vā. Anubhossa, anubhavissa vā iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'अनुभूयति', 'अनुभूयन्ति' अशी रूपे होतात. तसेच 'अनुभोतु', 'अनुभोन्तु'। 'अनुभोहि', 'अनुभोथ'। 'अनुभोमि', 'अनुभोम'। 'अनुभूयतु', 'अनुभूयन्तु'। 'अनुभवे', 'अनुभवेय्य'। 'अनुभूयेय्य'। 'अनुभोसि', 'अनुभवि'। 'अनुभोस्सति', 'अनुभोस्सन्ति'। 'अनुभोस्ससि', 'अनुभोस्सथ'। 'अनुभोस्सामि', 'अनुभोस्साम' किंवा 'अनुभविस्सति'। 'अनुभोस्स' किंवा 'अनुभविस्स' इत्यादी रूपे होतात.

Sī saye appaccayalopo, vuddhi ca, seti, senti. Sesi, setha. Semi, sema. Sete, sente iccādi.

'सी' (sī) हा धातू शयन (झोपणे) अर्थी आहे. 'अ' प्रत्ययाचा लोप आणि वृद्धी होऊन 'सेति', 'सेन्ति'। 'सेसि', 'सेथ'। 'सेमि', 'सेम'। 'सेते', 'सेन्ते' इत्यादी रूपे होतात.

Appaccayalopābhāve –

'अ' प्रत्ययाच्या लोपाच्या अभावी (लोप न झाल्यास) –

‘‘Sare’’ti vattate, dhātuggahaṇañca.

"सरे" (sare) याचे अनुवर्तन होते आणि "धातु" चे ग्रहण देखील होते.

491. E aya.

४९१. 'ए' चा 'अय' होतो.

Ekārassa dhātvantassa sare pare ayādeso hoti, saralopādi. Sayati, sayanti. Sayasi, sayatha. Sayāmi, sayāma.

धातूच्या शेवटी असलेल्या 'ए' काराच्या पुढे स्वर आल्यास 'अय' आदेश होतो, स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. सयति, सयन्ति। सयसि, सयथ। सयामि, सयाम.

Kamme [Pg.297] atipubbo, ‘‘kvaci dhātvā’’dinā yamhi rassasarassa dhātvantassa dīgho, atisīyate, atisīyante. Atisīyati, atisīyanti. Bhāve sīyate.

कर्मणी प्रयोगात 'अति' उपसर्ग पूर्व लागून, "क्वचि धातु..." इत्यादी सूत्राने 'य' प्रत्यय असताना धातूच्या शेवटी असलेल्या र्‍हस्व स्वराचा दीर्घ होतो; जसे – 'अतिसीयते', 'अतिसीयन्ते'। 'अतिसीयति', 'अतिसीयन्ति'। भावे प्रयोगात 'सीयते' होते.

Tathā setu, sentu. Sehi, setha. Semi, sema. Sayatu, sayantu. Saya, sayāhi, sayatha. Sayāmi, sayāma. Sayataṃ, sayantaṃ. Sayassu, sayavho. Saye, sayāmase. Atisīyataṃ, atisīyantaṃ. Atisīyatu, atisīyantu. Bhāve sīyataṃ.

तसेच 'सेतु', 'सेन्तु'। 'सेहि', 'सेथ'। 'सेमि', 'सेम'। 'सयतु', 'सयन्तु'। 'सय', 'सयाहि', 'सयथ'। 'सयामि', 'सयाम'। 'सयतं', 'सयन्तं'। 'सयस्सु', 'सयव्हो'। 'सये', 'सयामसे'। 'अतिसीयतं', 'अतिसीयन्तं'। 'अतिसीयतु', 'अतिसीयन्तु'। भावे प्रयोगात 'सीयतं' होते.

Saye, sayeyya, sayeyyuṃ. Atisīyeyya. Bhāve sīyetha.

'सये', 'सयेय्य', 'सयेय्युं'। 'अतिसीयेय्य'। भावे प्रयोगात 'सीयेथ' होते.

Asayi, sayi, asayiṃsu, sayiṃsu, asayuṃ. Sāgame atisesi, atisesuṃ. Kamme accasīyittha, accasīyi, atisīyi. Bhāve sīyittha.

'असयि', 'सयि', 'असयिंसु', 'सयिंसु', 'असयुं'। 'स' च्या आगमाने 'अतिसेसि', 'अतिसेसुं'। कर्मणी प्रयोगात 'अच्चसीयित्थ', 'अच्चसीयि', 'अतिसीयि'। भावे प्रयोगात 'सीयित्थ' होते.

Sayissati, sayissanti. Ikārāgamābhāve sessati, sessanti. Kamme atisīyissatha, atisīyissati. Bhāve sīyissate.

'सयिस्सति', 'सयिस्सन्ति'। 'इ' काराच्या आगमाच्या अभावी 'सेस्सति', 'सेस्सन्ति'। कर्मणी प्रयोगात 'अतिसीयिस्सथ', 'अतिसीयिस्सति'। भावे प्रयोगात 'सीयिस्सते' होते.

Asayissā, asayissaṃsu. Kamme accasīyissatha iccādi.

'असयिस्सा', 'असयिस्सं सु'। कर्मणी प्रयोगात 'अच्चसीयिस्सथ' इत्यादी रूपे होतात.

Nī pāpuṇane, dvikammakoyaṃ, ajaṃ gāmaṃ neti, nenti. Nesi, netha. Nemi, nema. Lopābhāve nayati, nayanti iccādi. Kamme nīyate gāmaṃ ajo devadattena, nīyare, nīyante. Nīyati, nīyanti.

'नी' (nī) हा धातू प्रापण (नेणे/पोहोचवणे) अर्थी आहे, हा द्विकर्मक आहे; जसे – 'अजं गामं नेति' (शेळीला गावात नेतो), 'नेन्ति'। 'नेसि', 'नेथ'। 'नेमि', 'नेम'। लोपाच्या अभावी 'नयति', 'नयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात 'नीयते गामं अजो देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे शेळी गावात नेली जाते), 'नीयरे', 'नीयन्ते'। 'नीयति', 'नीयन्ति' अशी रूपे होतात.

Tathā netu, nayatu. Nīyataṃ, nīyantaṃ. Naye, nayeyya. Nīyetha, nīyeyya. Anayi, nayi, anayiṃsu, nayiṃsu. Vinesi, vinesuṃ. Anīyittha, nīyittha. Nayissati[Pg.298], nessati. Nayissate, nīyissate, nīyissati. Anayissa, anīyissa iccādi.

तसेच 'नेतु', 'नयतु'। 'नीयतं', 'नीयन्तं'। 'नये', 'नयेय्य'। 'नीयेथ', 'नीयेय्य'। 'अनयि', 'नयि', 'अनयिंसु', 'नयिंसु'। 'विनेसि', 'विनेसुं'। 'अनीयित्थ', 'नीयित्थ'। 'नयिस्सति', 'नेस्सति'। 'नयिस्सते', 'नीयिस्सते', 'नीयिस्सति'। 'अनयिस्स', 'अनीयिस्स' इत्यादी रूपे होतात.

Ṭhā gatinivattimhi, ‘‘vā’’ti vattate.

'ठा' (ṭhā) हा धातू गतिनिवृत्ती (थांबणे) अर्थी आहे, येथे "वा" (विकल्पेकरून) याचे अनुवर्तन होते.

492. Ṭhā tiṭṭho.

४९२. 'ठा' चा 'तिट्ठ' (tiṭṭha) आदेश होतो.

Ṭhāiccetassa dhātussa tiṭṭhādeso hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, appaccayalopo. Tiṭṭhati, tiṭṭhanti. Ṭhāti, ṭhanti. Lopābhāve ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ṭhāto hakārāgamo ca rassattaṃ, saṃpubbo saṇṭhahati, saṇṭhahanti. Ette adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti.

'ठा' (ṭhā) या धातूचा विकल्पेकरून 'तिट्ठ' (tiṭṭha) आदेश होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थितविभाषा अर्थासाठी आहे, आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'तिट्ठति', 'तिट्ठन्ति'। 'ठाति', 'ठन्ति'। लोपाच्या अभावी "क्वचि धातु..." इत्यादी सूत्राने 'ठा' च्या जागी 'ह' काराचा आगम आणि र्‍हस्वत्व होते; जसे – 'सम्' उपसर्ग पूर्व लागून 'सण्ठहति', 'सण्ठहन्ति' रूपे होतात. 'ए' कार आदेश झाल्यास 'अधिट्ठेति', 'अधिट्ठेन्ति' रूपे होतात.

Kamme –

कर्मणी प्रयोगात –

493. Yamhi dādhā mā ṭhā hā pā maha mathādīnamī.

४९३. 'य' प्रत्यय असताना दा, धा, मा, ठा, हा, पा, मह, मथ इत्यादी धातूंच्या शेवटी 'ई' (ईकार) होतो.

Bhāvakammavisaye yamhi paccaye pare dā dhā mā ṭhā hāpā maha matha iccevamādīnaṃ dhātūnaṃ anto īkāramāpajjate, niccatthoyamārambho. Upaṭṭhīyati, upaṭṭhīyanti. Hakārāgame rassattaṃ, īkārāgamo ca, patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti. Bhāve ṭhīyate.

भाव आणि कर्म विषयामध्ये 'य' प्रत्यय पुढे असताना दा, धा, मा, ठा, हा, पा, मह, मथ इत्यादी धातूंचा अंत्य स्वर 'ई' कार होतो. हा नियम नित्य करण्यासाठी आहे; जसे – 'उपट्ठीयति', 'उपट्ठीयन्ति'। 'ह' काराचा आगम, र्‍हस्वत्व आणि 'ई' काराचा आगम होऊन 'पतिट्ठहीयति', 'पतिट्ठहीयन्ति' रूपे होतात. भावे प्रयोगात 'ठीयते' होते.

Tathā tiṭṭhatu, tiṭṭhantu. Ṭhātu, ṭhantu. Saṇṭhahatu, saṇṭhahantu. Tiṭṭhe, tiṭṭheyya. Saṇṭhe, saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ. Saṇṭhahe, saṇṭhaheyyuṃ. Aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu. Pakiṭṭhissati, patiṭṭhissanti. Ṭhassati, ṭhassanti. Patiṭṭhahissati, patiṭṭhahissanti. Patiṭṭhissa, patiṭṭhissaṃsu. Patiṭṭhahissa, patiṭṭhahissaṃsu iccādi.

तसेच 'तिट्ठतु', 'तिट्ठन्तु'। 'ठातु', 'ठन्तु'। 'सण्ठहतु', 'सण्ठहन्तु'। 'तिट्ठे', 'तिट्ठेय्य'। 'सण्ठे', 'सण्ठेय्य', 'सण्ठेय्युं'। 'सण्ठहे', 'सण्ठेय्युं'। 'अट्ठासि', 'अट्ठंसु'। 'सण्ठहि', 'सण्ठहिंसु'। 'पतिट्ठिस्सति', 'पतिट्ठिस्सन्ति'। 'ठस्सति', 'ठस्सन्ति'। 'पतिट्ठहिस्सति', 'पतिट्ठहिस्सन्ति'। 'पतिट्ठिस्स', 'पतिट्ठिस्सं सु'। 'पतिट्ठहिस्स', 'पतिट्ठहिस्सं सु' इत्यादी रूपे होतात.

Pā pāne, ‘‘vā’’ti vattate.

'पा' (pā) हा धातू पान (पिणे) अर्थी आहे, येथे "वा" (विकल्पेकरून) याचे अनुवर्तन होते.

494. Pā [Pg.299] pibo.

४९४. 'पा' चा 'पिब' (piba) आदेश होतो.

Pāiccetassa dhātussa pibādeso hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

'पा' (pā) या धातूचा विकल्पेकरून 'पिब' (piba) आदेश होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थितविभाषा अर्थासाठी आहे.

Pibati. Pibatu. Pibeyya. ‘‘Kvaci dhātvā’’dinā bakārassa vakāro, pivati, pivanti. Pāti, pānti, panti vā. Pīyate, pīyante. Pīyati, pīyanti. Pivatu. Piveyya. Apāyi, pivi. Pivissati. Apivissa iccādi.

'पिबति'। 'पिबतु'। 'पिबेय्य'। "क्वचि धातु..." इत्यादी सूत्राने 'ब' काराचा 'व' कार होऊन 'पिवति', 'पिवन्ति' रूपे होतात. तसेच 'पाति', 'पान्ति' किंवा 'पन्ति' रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात 'पीयते', 'पीयन्ते'। 'पीयति', 'पीयन्ति'। 'पिवतु'। 'पिवेय्य'। 'अपायि', 'पिवि'। 'पिविस्सति'। 'अपिविस्स' इत्यादी रूपे होतात.

Asa bhuvi, vibhattuppatti, appaccayalopo, asa itīdha –

'अस' (asa) हा धातू भू (अस्तित्व/होणे) अर्थी आहे. विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो. येथे 'अस' या धातूच्या बाबतीत –

‘‘Asasmā, antalopo’’ti ca vattate.

"असस्मा, अन्तलोपो" (म्हणजे 'अस' धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो) याचे अनुवर्तन होते.

495. Tissa tthittaṃ.

४९५. 'ति' (ti) प्रत्ययाचा 'त्थ' (ttha) आदेश होतो.

Asaiccetasmā dhātumhā parassa tissa vibhattissa tthittaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca. Atthi.

'अस' (asa) या धातूच्या पुढे असलेल्या 'ति' (ti) विभक्ती प्रत्ययाचा 'त्थ' (ttha) होतो, आणि धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो; जसे – 'अत्थि' (आहे).

‘‘Vā’’ti vattate.

"वा" (विकल्पेकरून) याचे अनुवर्तन होते.

496. Sabbatthāsassādi lopo ca.

४९६. सर्व ठिकाणी 'अस' धातूच्या आदि-वर्णाचा (पहिल्या अक्षराचा) लोप होतो.

Sabbattha vibhattippaccayesu ca asaiccetāya dhātuyā ādissa lopo hoti vā, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Santi.

सर्व विभक्ती प्रत्ययांमध्ये 'अस' (asa) या धातूच्या आदि-वर्णाचा (पहिल्या अक्षराचा) विकल्पेकरून लोप होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थितविभाषा अर्थासाठी आहे; जसे – 'सन्ति' (आहेत).

‘‘Asasmā, antalopo’’ti ca adhikāro.

"असस्मा, अन्तलोपो" (म्हणजे 'अस' धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो) हा अधिकार आहे.

497. Simhi ca.

४९७. 'सि' (si) प्रत्यय असताना देखील (लोप होतो).

Asadhātussa antalopo hoti simhi vibhattimhi ca. Tvaṃ asi.

'सि' (si) विभक्ती प्रत्यय असताना 'अस' (asa) धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो; जसे – 'त्वं असि' (तू आहेस).

498. Thassa [Pg.300] tthattaṃ.

४९८. 'थ' (tha) प्रत्ययाचा 'त्थ' (ttha) आदेश होतो.

Asaiccetāya dhātuyā parassa thassa vibhattissa tthattaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca. Tumhe attha.

'अस्' या धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'थ' या विभक्ती प्रत्ययाचा 'त्थ' होतो, आणि धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो. तुम्हे अत्थ (तुम्ही आहात).

‘‘Vā’’ti vattate.

'वा' हे अनुवृत्तीने येते.

499. Asasmā mimānaṃ mhimhāntalopo ca.

४९९. 'अस्' धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हि' आणि 'म्ह' आदेश होतात आणि धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो.

Asaiccetāya dhātuyā parāsaṃ mi maiccetāsaṃ vibhattīnaṃ mhimhaiccete ādesā honti vā, dhātvantassa lopo ca. Amhi, amha. Asmi, asma.

'अस्' या धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'मि' आणि 'म' या विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी 'म्हि' आणि 'म्ह' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात, आणि धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो. (उदा.) अम्हि, अम्ह. अस्मि, अस्म.

500. Tussa tthuttaṃ.

५००. 'तु' प्रत्ययाचा 'त्थु' होतो.

Asaiccetāya dhātuyā parassa tussa vibhattissa tthuttaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca. Atthu. Asassādilopo ca, santu. Āhi, attha. Asmi, asma.

'अस्' या धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'तु' या विभक्ती प्रत्ययाचा 'त्थु' होतो, आणि धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो. (उदा.) अत्थु. 'अस्' च्या आदि वर्णाचा लोप देखील होतो, (उदा.) सन्तु. आहि, अत्थ. अस्मि, अस्म.

Sattamiyaṃ asassādilopo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā asato eyyaeyyuṃ vibhattīnaṃ iyāiyuñca honti. Siyā, siyuṃ.

सप्तमी विभक्तीमध्ये 'अस्' च्या आदि वर्णाचा लोप होतो, आणि 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'अस्' धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'एय्य' आणि 'एय्युं' या विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'इया' आणि 'इयुं' हे आदेश होतात. (उदा.) सिया, सियुं.

Lopābhāve ‘‘kvaci dhātvā’’dinā asato eyyādīnaṃ sadhātvantānaṃ ssa ssu ssa ssatha ssaṃ ssāmaādesā honti.

लोप न झाल्यास (लोपाभावी), 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'अस्' धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'एय्य' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी धातूच्या अन्त्य वर्णासह अनुक्रमे 'स्स', 'स्सु', 'स्स', 'स्सथ', 'स्सं', 'स्साम' हे आदेश होतात.

Evamassa vacanīyo, assu. Assa, assatha. Assaṃ, assāma.

या प्रकारे 'अस्स' असे म्हटले पाहिजे, अस्सु. अस्स, अस्सथ. अस्सं, अस्साम.

Ajjataniyaṃ akārāgamo, dīgho ca, āsi, āsiṃsu, āsuṃ. Āsi, āsittha. Āsiṃ, āsimha.

अद्यतनी (भूतकाळ) मध्ये 'अ' काराचा आगम होतो, आणि तो दीर्घ होतो, (उदा.) आसि, आसिंसु, आसुं. आसि, आसित्थ. आसिं, आसिम्ह.

‘‘Vā[Pg.301], asassā’’ti ca vattate.

'वा' आणि 'असस्स' हे अनुवृत्तीने येतात.

501. Asabbadhātuke bhū.

५०१. असर्वधातुक प्रत्यय पर असताना 'अस्' च्या जागी 'भू' आदेश होतो.

Asasseva dhātussa bhūādeso hoti vā asabbadhātuke. Bhavissati, bhavissanti. Abhavissa, abhavissaṃsu.

असर्वधातुक प्रत्यय पर असताना 'अस्' या धातूच्या जागी पर्यायाने 'भू' आदेश होतो. (उदा.) भविस्सति, भविस्सन्ति. अभविस्स, अभविस्संसु.

Vāti kimatthaṃ? Āsuṃ.

'वा' (पर्यायाने) कशासाठी? (उदा.) आसुं.

Brū viyattiyaṃ vācāyaṃ, tyādyuppatti, appaccayalopo ca.

'ब्रू' धातू स्पष्ट वाणी (बोलणे) या अर्थात आहे, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो.

‘‘Kvacī’’ti vattate.

'क्वचि' हे अनुवृत्तीने येते.

502. Brūto ī timhi.

५०२. 'ब्रू' धातूच्या नंतर 'ति' प्रत्यय असताना 'ई' चा आगम होतो.

Brūiccetāya dhātuyā paro īkārāgamo hoti timhi vibhattimhi kvaci, vuddhiavādesā, saralopādi. Bravīti, brūti, ‘‘aññesu cā’’ti suttānuvattitavāggahaṇena brūdhātussa byañjane vuddhi na hoti, bahuvacane ‘‘jhalānamiyuvā sare vā’’ti ūkārassa sare uvādeso, bruvanti. ‘‘Kvaci dhātvā’’dinā brūto tiantīnaṃ vā a u ādesā brūssa āhādeso ca.

'ब्रू' या धातूच्या नंतर 'ति' विभक्ती प्रत्यय असताना क्वचित 'ई' काराचा आगम होतो, वृद्धी आणि 'अव्' आदेश, स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. (उदा.) ब्रवीति, ब्रूति. 'अञ्ञेसु च' या सूत्रातील 'वा' शब्दाच्या अनुवृत्तीने व्यंजन पर असताना 'ब्रू' धातूची वृद्धी होत नाही. बहुवचनामध्ये 'झलानमियुवा सरे वा' या सूत्राने स्वर पर असताना 'ऊ' काराचा 'उव्' आदेश होतो, (उदा.) ब्रुवन्ति. 'क्वचि धातु...' इत्यादी सूत्राने 'ब्रू' धातूच्या नंतर येणाऱ्या 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने 'अ' आणि 'उ' आदेश होतात आणि 'ब्रू' च्या जागी 'आह' आदेश होतो.

Āha, āhu. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūte, bruvante. Brūse, bruvavhe. Bruve, brūmhe. Brūtu, bruvantu. Brūhi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūtaṃ, bruvantaṃ. Bruve, bruveyya, bruveyyuṃ. Bruveyyāsi, bruveyyātha. Bruveyyāmi, bruveyyāma. Bruvetha, bruveraṃ. Abruvā, abruvū.

आह, आहु. ब्रूसि, ब्रूथ. ब्रूमि, ब्रूम. ब्रूते, ब्रुवन्ते. ब्रूसे, ब्रुवव्हे. ब्रुवे, ब्रूम्हे. ब्रूतु, ब्रुवन्तु. ब्रूहि, ब्रूथ. ब्रूमि, ब्रूम. ब्रूतं, ब्रुवन्तं. ब्रुवे, ब्रुवेय्य, ब्रुवेय्युं. ब्रुवेय्यासि, ब्रुवेय्याथ. ब्रुवेय्यामि, ब्रुवेय्याम. ब्रुवेथ, ब्रुवेरं. अब्रुवा, अब्रुवू.

Parokkhāyaṃ [Pg.302] ‘‘brūbhūnamāhabhūvā parokkhāya’’nti brūdhātussa āhaādeso, saralopādi, supine kira māha, tenāhu porāṇā, āhaṃsu vā iccādi.

परोक्षा (भूतकाळ) मध्ये 'ब्रूभूनमाहभूवा परोक्खायं' या सूत्राने 'ब्रू' धातूच्या जागी 'आह' आदेश होतो, स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. जसे की, 'सुपिने किर माह' (स्वप्नात नक्कीच म्हणाला), 'तेनाहु पोराणा' (म्हणूनच प्राचीन लोक म्हणतात), किंवा 'आहंसु' इत्यादी.

Ajjataniyaṃ abravi, abruvi, abravuṃ. Bravissati. Abravissa iccādi.

अद्यतनी (भूतकाळ) मध्ये अब्रवि, अब्रुवि, अब्रवुं. भविष्यात ब्रविस्सति. अभविष्यत मध्ये अब्रविस्स इत्यादी रूपे होतात.

Hana hiṃsāgatīsu, timhi kvaci appaccayalopo, hanti, hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Hanāmi, hanāma.

'हन' धातू हिंसा आणि गती या अर्थांमध्ये आहे. 'ति' प्रत्यय असताना क्वचित 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो, (उदा.) हन्ति, हनति, हनन्ति. हनसि, हनथ. हनामि, हनाम.

Kamme ‘‘tassa cavagga’’iccādinā ñattaṃ, dvittañca, haññate, haññante, haññare. Haññati, haññanti. Hanatu, hanantu. Haneyya.

कर्मभावात 'तस्स चवग्ग...' इत्यादी सूत्राने 'ञ' कार आदेश आणि द्वित्व होते, (उदा.) हञ्ञते, हञ्ञन्ते, हञ्ञरे. हञ्ञति, हञ्ञन्ति. हनतु, हनन्तु. हनेय्य.

‘‘Hanassā’’ti vattate.

'हनस्स' हे अनुवृत्तीने येते.

503. Vadho vā sabbattha.

५०३. सर्व ठिकाणी पर्यायाने 'वध' आदेश होतो.

Hanaiccetassa dhātussa vadhādeso hoti vā sabbattha vibhattippaccayesu, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Vadheti. Vadhīyati. Vadhetu. Vadhīyatu. Vadheyya. Avadhi, avadhiṃsu. Ahani, ahaniṃsu. Vadhissati, hanissati. Khādese paṭihaṅkhāmi, paṭihanissāmi. Avadhissa, ahanissa iccādi.

'हन' या धातूच्या जागी सर्व विभक्ती आणि प्रत्यय पर असताना पर्यायाने 'वध' आदेश होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी आहे. (उदा.) वधेति. वधीयति. वधेतु. वधीयतु. वधेय्य. अवधि, अवधिंसु. अहनि, अहनिंसु. वधिस्सति, हनिस्सति. 'ख' आदेश झाल्यास पटिहङ्खामि, पटिहनिस्सामि. अवधिस्स, अहनिस्स इत्यादी.

Hūvādinayo.

'हू' इत्यादी धातूंचा नियम/प्रकार.

Hu dānādanahabyappadānesu, tyādyuppatti, appaccayo ca, ‘‘kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo’’ti dvittaṃ, ‘‘pubbobbhāso’’ti abbhāsasaññā.

'हु' धातू दान, आदान आणि हवन या अर्थांमध्ये आहे. 'ति' इत्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, आणि 'अ' प्रत्यय लागतो. 'क्वचादिवण्णानमेकस्सरानं द्वेभावो' या सूत्राने द्वित्व होते, आणि 'पुब्बोब्भासो' या सूत्राने पूर्व वर्णाला 'अभ्यास' संज्ञा प्राप्त होते.

‘‘Abbhāse’’ti vattate.

'अभ्यासे' हे अनुवृत्तीने येते.

504. Hassa [Pg.303] jo.

५०४. 'ह' च्या जागी 'ज' होतो.

Hakārassa abbhāse vattamānassa jo hoti. ‘‘Lopañcetta makāro’’ti appaccayalopo, vuddhi. Juhoti.

अभ्यासामध्ये असलेल्या 'ह' काराच्या जागी 'ज' होतो. 'लोपञ्चेत्त मकारो' या सूत्राने 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो आणि वृद्धी होते. (उदा.) जुहोति.

Lopābhāve ‘‘jhalānaṃ, sare’’ti ca vattamāne –

लोप न झाल्यास (लोपाभावी), 'झलानं, सरे' हे अनुवृत्तीने येत असताना –

505. Yavakārā ca.

५०५. आणि 'य' व 'व' कार होतात.

Jhalasaññānaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārādesā honti sare pareti apadantassa ukārassa vakāro.

स्वर पर असताना 'झल' संज्ञा असलेल्या 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' यांच्या जागी अनुक्रमे 'य' कार आणि 'व' कार आदेश होतात. अपदान्त 'उ' काराचा 'व' कार होतो.

Juhvati, juhoti, juhvanti, juhonti. Juhvasi, juhosi, juhvatha, juhotha. Juhvāmi, juhomi, juhvāma, juhoma.

जुह्वति, जुहोति, जुह्वन्ति, जुहोन्ति. जुह्वसि, जुहोसि, जुह्वथ, जुहोथ. जुह्वामि, जुहोमि, जुह्वाम, जुहोम.

Kamme ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho, hūyate, hūyante. Hūyati, hūyanti.

कर्मभावात 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो, (उदा.) हूयते, हूयन्ते. हूयति, हूयन्ति.

Tathā juhotu, juhontu, juhvantu vā. Juhe, juheyya, juheyyuṃ. Ajuhavi, ajuhavuṃ. Ajuhosi, ajuhosuṃ. Ahūyittha aggi. Juhissati, juhissanti. Juhossati, juhossanti vā. Ajuhissa, ajuhissaṃsu iccādi.

तसेच जुहोतु, जुहोन्तु किंवा जुह्वन्तु. जुहे, जुहेय्य, जुहेय्युं. अजुहवि, अजुहवुं. अजुहोसि, अजुहोसुं. अहूयित्थ अग्गि. जुहिस्सति, जुहिस्सन्ति. किंवा जुहोस्सति, जुहोस्सन्ति. अजुहिस्स, अजुहिस्संसु इत्यादी.

Hā cāge, pure viya dvebhāvajādesa appaccayalopā.

'हा' धातू त्याग या अर्थात आहे. पूर्वीप्रमाणेच द्वित्व, आदेश आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो.

‘‘Abbhāse’’ti vattate.

'अभ्यासे' हे अनुवृत्तीने येते.

506. Rasso.

५०६. र्‍हस्व होतो.

Abbhāse vattamānassa sarassa rasso hoti.

अभ्यासात (द्वित्वात) असलेल्या स्वराचा र्‍हस्व होतो.

Jahāti, jahanti. Jahāsi, jahātha. Jahāmi, jahāma.

जहाति, जहान्ति। जहासि, जहाथ। जहामि, जहाम।

Kamme [Pg.304] ‘‘yamhi dādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamī’’ti dhātvantassa īkāro. Hīyate, hīyante, hīyare. Hīyati, hīyanti.

कर्मणी प्रयोगात (कम्मे) 'यम्हि दाधामाठाहापामाहमथादीनमी' या सूत्राने धातूच्या अंताचा 'ई'कार होतो. हीयते, हीयन्ते, हीयरे। हीयति, हीयन्ति।

Tathā jahātu, jahantu. Jahe, jaheyya, jaheyyuṃ. Hīyetha, hīyeyya. Ajahāsi, ajahiṃsu, ajahāsuṃ. Pajahi, pajahiṃsu, pajahaṃsu, pajahuṃ. Kamme pajahīyittha, pajahīyi. Pajahissati, pajahissanti. Hīyissati, hīyissanti. Pajahissa, pajahissaṃsu iccādi.

त्याचप्रमाणे जहातु, जहन्तु। जहे, जहेय्य, जहेय्युं। हीयेथ, हीयेय्य। अजहासि, अजहिंसु, अजहासुं। पजहि, पजहिंसु, पजहंसु, पजहुं। कर्मणी प्रयोगात पजहीयित्थ, पजहीयि। पजहिस्सति, पजहिस्सन्ति। हीयिस्सति, हीयिस्सन्ति। पजहिस्स, पजहिस्शंसु इत्यादी.

Dā dāne, tyādyuppatti, dvebhāvarassattāni, appaccayassa lopo, dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma.

'दा' धातू दानाच्या अर्थात, ति-आदी प्रत्ययांची उत्पत्ती, द्वित्व आणि र्‍हस्व होणे, 'अ' प्रत्ययाचा लोप होऊन - ददाति, ददान्ति। ददासि, ददाथ। ददामि, ददाम।

Dvittābhāve maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti vattate.

द्वित्वाच्या अभावी मंडूकगतीने 'वा' (पर्यायाने) याचे अनुवर्तन होते.

507. Dādhātussa dajjaṃ.

५०७. 'दा' धातूच्या जागी 'दज्ज' आदेश होतो.

Dāiccetassa dhātussa sabbassa dajjādeso hoti vā, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, appaccayalopo. Dajjati, dajjanti. Dajjasi, dajjatha. Dajjāmi, dajjāma. Dajjādesābhāve ‘‘lopañcettamakāro’’ti appaccayassa ekāro, dānaṃ deti, denti. Desi, detha.

'दा' या धातूच्या संपूर्ण रूपाच्या जागी पर्यायाने 'दज्ज' आदेश होतो, येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (निश्चित पर्यायासाठी) आहे, आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो. दज्जति, दज्जन्ति। दज्जसि, दज्जथ। दज्जामि, दज्जाम। 'दज्ज' आदेशाच्या अभावी 'लोपञ्चेत्तमकारो' या सूत्राने 'अ' प्रत्ययाचा 'ए'कार होतो, (जसे) दान देणे - देति, देन्ति। देसि, देथ.

‘‘Vā’’ti vattate.

'वा' याचे अनुवर्तन होते.

508. Dādantassaṃ mimesu.

५०८. मि आणि म प्रत्यय पर असताना 'दा' धातूच्या अंताचा 'अं' होतो.

Dāiccetassa dhātussa antassa aṃ hoti vā mimaiccetesu paresu, niggahītassa vaggantattaṃ. Dammi, damma. Demi, dema.

'दा' या धातूच्या अंताचा 'अं' (अनुस्वार) होतो, जेव्हा 'मि' आणि 'म' हे प्रत्यय पर असतात; आणि अनुस्वाराचा वर्गान्त वर्ण होतो. दम्मि, दम्म। देमि, देम।

Kamme ‘‘yamhi dādhā’’iccādinā īkāro, dīyate, dīyante. Dīyati, dīyanti. Dīyyate, dīyyante. Dīyyati, dīyyanti vā iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'यम्हि दाधा' इत्यादी सूत्राने 'ई'कार होतो - दीयते, दीयन्ते। दीयति, दीयन्ति। दीय्यते, दीय्यन्ते। दीय्यति, दीय्यन्ति इत्यादी.

Dadātu[Pg.305], dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadataṃ, dadantaṃ. Dadassu, dadavho. Dade, dadāmase. Dajjatu, dajjantu iccādi. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dema. Kamme dīyataṃ, dīyantaṃ. Dīyatu, dīyantu.

ददातु, ददन्तु। ददाहि, ददाथ। ददामि, ददाम। ददतं, ददन्तं। ददस्सु, ददव्हो। ददे, ददामसे। दज्जतु, दज्जन्तु इत्यादी। देतु, देन्तु। देहि, देथ। देमि, देम। कर्मणी प्रयोगात दीयतं, दीयन्तं। दीयतु, दीयन्तु।

Sattamiyaṃ dade, dadeyya, dadeyyuṃ. Dadeyyāsi, dadeyyātha. Dadeyyāmi, dadeyyāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho. Dadeyyaṃ, dadeyyāmhe. Dajje, dajjeyya.

सप्तमी विभक्तीत (विध्यर्थात) - ददे, ददेय्य, ददेय्युं। ददेय्यासि, ददेय्याथ। ददेय्यामि, ददेय्यामा। ददेथ, ददेरं। ददेथो, ददेय्याव्हो। ददेय्यं, ददेय्याम्हे। दज्जे, दज्जेय्य।

‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā eyyassāttañca, dajjā, dajjuṃ, dajjeyyuṃ. Dajjeyyāsi, dajjeyyātha. Dajjaṃ, eyyāmissa amādeso ca, dajjeyyāmi, dajjeyyāma. Dvittābhāve deyya, deyyuṃ. Deyyāsi, deyyātha. Dīyetha, dīyeyya.

'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'एय्य'चा 'आ'कार होतो - दज्जा, दज्जुं, दज्जेय्युं। दज्जेय्यासि, दज्जेय्याथ। दज्जं, आणि 'एय्यामि'च्या जागी 'अं' आदेश होऊन - दज्जेय्यामि, दज्जेय्यामा। द्वित्वाच्या अभावी देय्य, देय्युं। देय्यासि, देय्याथ। दीयेथ, दीयेय्य.

Hiyyattaniyaṃ adadā, adadū. Adado, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadamhase. Kamme adīyittha.

हिय्यत्तनी (ह्यस्तन भूतकाळात) - अददा, अददू। अददो, अददत्थ। अददं, अददम्ह। अददत्थ, अददम्हसे। कर्मणी प्रयोगात अदीयित्थ।

Ajjatanimhi adadi, adadiṃsu, adaduṃ. Adajji, adajjiṃsu. Adāsi, adaṃsu. Adāsi, ado, adittha. Adāsiṃ, adāsimha, adamha. Adādānaṃ purindado. Kamme adīyittha, adīyyi.

अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळात) - अददि, अददिंसु, अददुं। अदज्जि, अदज्जिंसु। अदासि, अदंसु। अदासि, अदो, अदित्थ। अदासिं, अदासिम्ह, अदम्ह। 'अदादानं पुरिन्ददो' (पुरिंदद दान देणारा आहे). कर्मणी प्रयोगात अदीयित्थ, अदीय्यि।

Bhavissantiyaṃ ikārāgamo, saralopādi, dadissati, dadissanti. Dajjissati, dajjissanti. Rassattaṃ, dassati, dassanti. Dassasi, dassatha. Dassāmi, dassāma. Dassate. Dīyissate, dīyissati.

भविष्यकाळात (भविस्सती) 'इ'काराचा आगम, स्वरलोप इत्यादी होऊन - ददिस्सति, ददिस्सन्ति। दज्जिस्सति, दज्जिस्सन्ति। र्‍हस्व होऊन - दस्सति, दस्सन्ति। दस्ससि, दस्सथ। दस्सामि, दस्साम। दस्सते। दीयिस्सते, दीयिस्सति।

Kālātipattiyaṃ adadissa, adajjissa, adajjissā, adassa, adassā, adassaṃsu. Adīyissatha, adīyissa iccādi.

कालातिपत्तीत (क्रियातिपत्ती भूतकाळात) - अददिस्स, अदज्जिस्स, अदज्जिस्सा, अदस्स, अदस्सा, अदस्शंसु। अदीयिस्सथ, अदीयिस्स इत्यादी.

Dhā [Pg.306] dhāraṇe, pure viya vibhattuppatti, dvittarassattāni, appaccayalopo ca, ‘‘dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā’’ti dhakārassa dakāro, dadhāti, dadhanti. Apipubbo tassa ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā akāralopo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhakārassa hakāro, rassattañca, dvāraṃ pidahati, pidahanti. Dvebhāvābhāve nidhiṃ nidheti, nidhenti.

'धा' धातू धारण करण्याच्या अर्थात, पूर्वीप्रमाणेच विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती, द्वित्व आणि र्‍हस्व होणे, आणि 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो; 'दुतियचतुत्थानं पठमततिया' या सूत्राने 'ध'काराचा 'द'कार होऊन - दधाति, दधन्ति। 'अपि' उपसर्ग पूर्व असताना 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'अ'काराचा लोप होतो, 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'ध'काराचा 'ह'कार होतो आणि र्‍हस्व होऊन - द्वारं पिदहति, पिदहन्ति (द्वार बंद करतो). द्वित्वाच्या अभावी - निधिं निधेति, निधेन्ति (निधी ठेवतो).

Kamme dhīyate, dhīyati, pidhīyate, pidhīyati.

कर्मणी प्रयोगात - धीयते, धीयति, पिधीयते, पिधीयति।

Tathā dadhātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu. Dadhe, dadheyya, pidahe, pidaheyya, nidhe, nidheyya. Dadhāsi, pidahi. Dhassati, pidahissati, paridahessati. Adhassa, pidahissa iccādi.

त्याचप्रमाणे - दधातु, पिदहतु, निधेतु, निधेन्तु। दधे, दधेय्य, पिदहे, पिदहेय्य, निधे, निधेय्य। दधासि, पिदहि। धस्सति, पिदहिस्सति, परिदहेस्सति। अधस्स, पिदहिस्स इत्यादी.

Juhotyādinayo.

हा जुहोत्यादी गणाचा नियम (पद्धती) आहे.

Avuddhikā tudādī ca, hūvādi ca tathāparo;

Juhotyādi catuddhevaṃ, ñeyyā bhūvādayo idha.

येथे भूवादी इत्यादी धातूंचे चार प्रकार जाणावेत - अवृद्धिक, तुदादी, तसेच दुसरा हूवादी आणि जुहोत्यादी.

Bhūvādigaṇo.

भूवादिगण.

Rudhādigaṇa

रुधादिगण.

Rudha āvaraṇe, pure viya dhātusaññādimhi kate vibhattuppatti.

'रुध्' धातू आवरण (अडथळा आणणे) या अर्थात, पूर्वीप्रमाणेच धातू संज्ञा इत्यादी झाल्यावर विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

‘‘A’’iti vattate.

'अ' याचे अनुवर्तन होते.

509. Rudhādito niggahītapubbañca.

५०९. रुधादी धातूंनंतर 'अ' प्रत्यय आणि त्याच्यापूर्वी निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

Catuppadamidaṃ. Rudhaiccevamādito dhātugaṇato appaccayo hoti kattari vibhattippaccayesu, niggahītañca tato pubbaṃ [Pg.307] hutvā āgamo hoti, tañca niggahītaṃ pakatiyā sarānugatattā dhātussarato paraṃ hoti. Casaddena iīeopaccayā ca, niggahītassa vaggantattaṃ. Idha saṃyogantattā na vuddhi hoti, tadāgamassa taggahaṇena gahaṇato.

हे चार पदांचे सूत्र आहे. 'रुध्' इत्यादी धातूगणापासून कर्तरी प्रयोगात विभक्ती प्रत्यय पर असताना 'अ' प्रत्यय होतो, आणि त्याच्यापूर्वी निग्गहीत (अनुस्वार) आगम म्हणून येतो. तो निग्गहीत स्वभावाने स्वराच्या मागे जात असल्यामुळे धातूच्या स्वराच्या नंतर येतो. 'च' शब्दाने 'इ', 'ई', 'ए', 'ओ' प्रत्यय देखील होतात, आणि निग्गहीताचा वर्गान्त वर्ण होतो. येथे संयोगान्त असल्यामुळे वृद्धी होत नाही, कारण त्या आगमाचे ग्रहण त्याच्याच ग्रहणाने होते.

So maggaṃ rundhati, rundhanti. Rundhasi, rundhatha. Rundhāmi, rundhāma. Rundhate, rundhante iccādi, ikārādippaccayesu pana rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhotītipi hoti.

तो मार्ग अडवतो - रुन्धति, रुन्धन्ति। रुन्धसि, रुन्धथ। रुन्धामि, रुन्धाम। रुन्धते, रुन्धन्ते इत्यादी; परंतु 'इ'कार इत्यादी प्रत्यय पर असताना रुन्धिति, रुन्धीति, रुन्धेति, रुन्धोति असेही रूप होते.

Kamme nipubbo yappaccayassa ‘‘tassa cavagga’’iccādinā sadhātvantassa jhakāre kate ‘‘vagge ghosā’’tiādinā dvittaṃ, maggo nirujjhate tena, nirujjhante. Parassapadatte nirujjhati, nirujjhanti. Nirujjhasi, nirujjhatha. Nirujjhāmi, nirujjhāma.

कर्मणी प्रयोगात 'नि' उपसर्ग पूर्व असताना, 'य' प्रत्ययाचा 'तस्स चवग्ग' इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंतासह 'झ'कार झाल्यावर, 'वग्गे घोसा' इत्यादी सूत्राने द्वित्व होते - 'मग्गो निरुज्झते तेन' (त्याच्याद्वारे मार्ग रोखला जातो), निरुज्झन्ते। परस्मैपदात - निरुज्झति, निरुज्झन्ति। निरुज्झसि, निरुज्झथ। निरुज्झामि, निरुज्झाम।

Rundhatu, rundhantu. Rundhāhi, rundhatha. Rundhāmi, rundhāma. Rundhataṃ, rundhantaṃ. Rundhassu, rundhavho. Rundhe, rundhāmase. Nirujjhataṃ, nirujjhantaṃ. Nirujjhatu, nirujjhantu. Rundhe, rundheyya, rundheyyuṃ. Rundhetha, rundheraṃ. Nirujjhetha, nirujjheyya iccādi. Rundhi, rundhiṃsu. Arundhi, nirujjhittha. Nirujjhi, nirujjhiṃsu. Rundhissati, rundhissanti. Nirujjhissate, nirujjhissante. Nirujjhissati, nirujjhissanti. Arundhissa, arundhissaṃsu. Nirujjhissatha, nirujjhissa iccādi.

रुन्धतु, रुन्धन्तु। रुन्धाहि, रुन्धथ। रुन्धामि, रुन्धाम। रुन्धतं, रुन्धन्तं। रुन्धस्सु, रुन्धव्हो। रुन्धे, रुन्धामसे। निरुज्झतं, निरुज्झन्तं। निरुज्झतु, निरुज्झन्तु। रुन्धे, रुन्धेय्य, रुन्धेय्युं। रुन्धेथ, रुन्धेरं। निरुज्झेथ, निरुज्झेय्य इत्यादी। रुन्धि, रुन्धिंसु। अरुन्धि, निरुज्झित्थ। निरुज्झि, निरुज्झिंसु। रुन्धिस्सति, रुन्धिस्सन्ति। निरुज्झिस्सते, निरुज्झिस्सन्ते। निरुज्झिस्सति, निरुज्झिस्सन्ति। अरुन्धिस्स, अरुन्धिस्शंसु। निरुज्झिस्सथ, निरुज्झिस्स इत्यादी.

Chidi dvidhākaraṇe, chindati, chindanti. Kamme chijjate, chijjante. Chijjati, chijjanti. Tathā chindatu, chindantu. Chijjatu, chijjantu. Chinde, chindeyya. Chijjeyya. Achindi, chindi, chindiṃsu. Achijjittha, chijji. Chindissati, chindissanti. Ssassa chādese – checchati, checchanti. Checchiti vā. Kamme chijjissate, chijjissante. Chijjissati, chijjissanti. Achindissa. Achijjissa iccādi.

छिद् (chidi) दोन तुकडे करणे (द्विधाकरणे) या अर्थात; छिन्दति (तो कापतो/तोडतो), छिन्दन्ति (ते कापतात/तोडतात). कर्मणी प्रयोगात (कम्ये) छिज्जते, छिज्जन्ते. छिज्जति, छिज्जन्ति. तसेच (तथा) छिन्दतु, छिन्दन्तु. छिज्जतु, छिज्जन्तु. छिन्दे, छिन्देय्य. छिज्जेय्य. अछिन्दि, छिन्दि, छिन्दिंसु. अछिज्जित्थ, छिज्जि. छिन्दिस्सति, छिन्दिस्सन्ति. 'स्स' च्या जागी 'छ' आदेश झाल्यावर – छेच्छति, छेच्छन्ति किंवा छेच्छिति. कर्मणी प्रयोगात छिज्जिस्सते, छिज्जिस्सन्ते. छिज्जिस्सति, छिज्जिस्सन्ति. अछिन्दिस्स. अछिज्जिस्स इत्यादी.

Bhidi [Pg.308] vidāraṇe, bhindati, bhindanti iccādi.

भिद् (bhidi) विदारण करणे (फाडणे/फोडणे) या अर्थात; भिन्दति, भिन्दन्ति इत्यादी.

Yuja yoge, yuñjati, yuñjanti. Yujjate, yujjante. Yujjati, yujjanti. Yuñjatu. Yujjataṃ. Yuñje. Yujjetha. Ayuñji, ayuñjiṃsu. Ayujjittha, ayujji. Yuñjissati, yuñjissanti. Yujjissate, yujjissante. Yujjissati, yujjissanti. Ayuñjissa. Ayujjissatha, ayujjissa iccādi.

युज् (yuja) जोडणे (योगे) या अर्थात; युञ्जति, युञ्जन्ति. युज्जते, युज्जन्ते. युज्जति, युज्जन्ति. युञ्जतु. युज्जतं. युञ्जे. युज्जेथ. अयुञ्जि, अयुञ्जिंसु. अयुज्जित्थ, अयुज्जि. युञ्जिस्सति, युञ्जिस्सन्ति. युज्जिस्सते, युज्जिस्सन्ते. युज्जिस्सति, युज्जिस्सन्ति. अयुञ्जिस्स. अयुज्जिस्सथ, अयुज्जिस्स इत्यादी.

Bhuja pālanabyavaharaṇesu, bhuñjati, bhuñjanti iccādi.

भुज् (bhuja) पालन आणि व्यवहार करणे (भक्षण करणे) या अर्थात; भुञ्जति, भुञ्जन्ति इत्यादी.

Bhavissantiyaṃ ‘‘karassa sappaccayassa kāho’’ti sutte sappaccayaggahaṇena bhujato ssassa khādeso, ‘‘ko khe cā’’ti dhātvantassa kakāro, vuddhi, bhokkhati, bhokkhanti. Bhokkhasi, bhokkhatha. Bhokkhāmi, bhokkhāma. Khādesābhāve bhuñjissati, bhuñjissanti iccādi.

भविष्यकाळात (भविस्सन्तिंय) 'करस्स सप्पच्चयस्स काहो' या सूत्रातील 'सप्पच्चय' ग्रहणाने 'भुज्' धातूच्या 'स्स' प्रत्ययाला 'ख' आदेश होतो, 'को खे चा' या सूत्राने धातूच्या शेवटी 'क'कार होतो आणि वृद्धी होऊन – भोक्खति, भोक्खन्ति. भोक्खसि, भोक्खथ. भोक्खामि, भोक्खाम. 'ख' आदेशाच्या अभावी भुञ्जिस्सति, भुञ्जिस्सन्ति इत्यादी.

Muca mocane, muñcati, muñcanti. Muccate, muccante. Muñcatu, muñcantu. Muccataṃ, muccantaṃ. Muñce, muñceyya, muñceyyuṃ. Muccetha, mucceraṃ. Amuñci, amuñciṃsu. Amuccittha. Mokkhati, mokkhanti. Muñcissati, muñcissanti. Muccissate, muccissante. Amuñcissa, amuccissatha iccādi.

मुच् (muca) मुक्त करणे (मोचने) या अर्थात; मुञ्चति, मुञ्चन्ति. मुच्चते, मुच्चन्ते. मुञ्चतु, मुञ्चन्तु. मुच्चतं, मुच्चन्तं. मुञ्चे, मुञ्चेय्य, मुञ्चेय्युं. मुच्चेथ, मुच्चेरं. अमुञ्चि, अमुञ्चिंसु. अमुच्चित्थ. मोक्खति, मोक्खन्ति. मुञ्चिस्सति, मुञ्चिस्सन्ति. मुच्चिस्सते, मुच्चिस्सन्ते. अमुञ्चिस्स, अमुच्चिस्सथ इत्यादी.

Rudhādigaṇo.

रुधादिगण.

Divādigaṇa

दिवादिगण

Divu kīḷāvijigīsābyavahārajutithutikantigatīsu. Pure viya dhātvantalopavibhattuppattiyo.

दिव् (divu) क्रीडा (खेळणे), विजिगीषा (जिंकण्याची इच्छा), व्यवहार, द्युती (चamakणे), स्तुती, कांती आणि गती या अर्थांमध्ये. पूर्वीप्रमाणेच धातूच्या शेवटच्या स्वराचा लोप आणि विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

510. Divādito [Pg.309] yo.

५१०. 'दिवादितो यो' (दिवादिगणातील धातूंना 'य' प्रत्यय लागतो).

Divādito dhātugaṇato yappaccayo hoti kattari vihitesu vibhattippaccayesu.

दिवादि धातूगणापासून कर्तरी प्रयोगात विहित केलेल्या विभक्ती प्रत्ययांच्या मागे 'य' प्रत्यय होतो.

‘‘Yaggahaṇaṃ, cavagga yakāra vakārattaṃ sadhātvantassa, pubbarūpa’’nti ca vattate.

'य-ग्रहण, धातूच्या शेवटच्या वर्णासह च-वर्ग, य-कार आणि व-कार होणे, आणि पूर्वरूप होणे' हे अनुवृत्तीने येते.

511. Tathā kattari ca.

५११. तसेच कर्तरी प्रयोगातही.

Yathā bhāvakammesu yappaccayassādeso hoti, tathā kattaripi yappaccayassa sadhātvantassa cavagga yakāravakārādeso, pubbarūpañca kātabbānīti dhātvantassa vakārattā saha tena yakārassa vakāre kate dvibhāvo, ‘‘do dhassa cā’’ti ettha caggahaṇena ‘‘bo vassā’’ti vuttattā vakāradvayassa bakāradvayaṃ, dibbati, dibbanti. Dibbasi, dibbatha. Dibbāmi, dibbāma.

ज्याप्रमाणे भाव आणि कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्ययाचा आदेश होतो, त्याचप्रमाणे कर्तरी प्रयोगातही 'य' प्रत्ययाचा धातूच्या शेवटच्या वर्णासह च-वर्ग, य-कार आणि व-कार आदेश आणि पूर्वरूप करावे. धातूच्या शेवटी 'व'कार असल्यामुळे त्या 'य' प्रत्ययाचा 'व'कार होऊन द्वित्व होते. 'दो धस्स चा' या सूत्रातील 'च' ग्रहणाने 'बो वस्सा' असे म्हटल्यामुळे दोन 'व'कारांचे दोन 'ब'कार होतात – दिब्बति, दिब्बन्ति. दिब्बसि, दिब्बथ. दिब्बामि, दिब्बाम.

Kamme dibbate, dibbante. Dibbati, dibbanti. Dibbatu. Dibbataṃ. Dibbe. Dibbetha. Adibbi. Adibbittha. Dibbissati. Dibbissate. Adibbissa iccādi.

कर्मणी प्रयोगात दिब्बते, दिब्बन्ते. दिब्बति, दिब्बन्ति. दिब्बतु. दिब्बतं. दिब्बे. दिब्बेथ. अदिब्बि. अदिब्बित्थ. दिब्बिस्सति. दिब्बिस्सते. अदिब्बिस्स इत्यादी.

Sivu tantasantāne, sibbati, sibbanti. Sibbatu. Sibbeyya. Asibbi, sibbi. Sibbissati. Asibbissa iccādi.

सिव् (sivu) तंतूचा विस्तार करणे (शिवणे) या अर्थात; सिब्बति, सिब्बन्ति. सिब्बतु. सिब्बेय्य. असिब्बि, सिब्बि. सिब्बिस्सति. असिब्बिस्स इत्यादी.

Pada gatimhi, upubbo dvittaṃ, ‘‘tathā kattari cā’’ti sadhātvantassa yakārassa jakāro, dvittañca.

पद् (pada) गती या अर्थात; 'उ' उपसर्ग पूर्व असताना द्वित्व होते, 'तथा कत्तरि च' या सूत्राने धातूच्या शेवटच्या वर्णासह 'य' प्रत्ययाचा 'ज'कार होतो आणि द्वित्वही होते.

Uppajjati, uppajjanti. Uppajjate, uppajjante, uppajjare.

उप्पज्जति, उप्पज्जन्ति. उप्पज्जते, उप्पज्जन्ते, उप्पज्जारे.

Kamme paṭipajjate, paṭipajjante. Paṭipajjati, paṭipajjanti. Bhāve uppajjate tayā.

कर्मणी प्रयोगात पटिपज्जते, पटिपज्जन्ते. पटिपज्जति, पटिपज्जन्ति. भाव प्रयोगात 'उप्पज्जते तया' (तुझ्याकडून उत्पन्न केले जाते).

Tathā [Pg.310] uppajjatu. Uppajjeyya. Udapajjā. Udapajjatha. Udapādi, uppajjī. Uppajjittha. Uppajjissati. Uppajjissa, uppajjissā iccādi.

तसेच उप्पज्जतु. उप्पज्जेय्य. उदपज्जा. उदपज्जथ. उदपादि, उप्पज्जी. उप्पज्जित्थ. उप्पज्जिस्सति. उप्पज्जिस्स, उप्पज्जिस्सा इत्यादी.

Budha avagamane, yappaccayaparattā na vuddhi, jhakārādesova viseso, dhammaṃ bujjhati, bujjhanti. Bujjhate, bujjhante, bujjhare vā.

बुध् (budha) जाणणे (अवगमने) या अर्थात; 'य' प्रत्यय पर असताना वृद्धी होत नाही, केवळ 'झ'कार आदेश होणे हाच विशेष आहे – धम्मं बुज्झति (धम्माला जाणतो), बुज्झन्ति. बुज्झते, बुज्झन्ते किंवा बुज्झरे.

Kamme bujjhate mayā dhammo, bujjhante. Bujjhati, bujjhanti. Bujjhatu. Bujjheyya. Abujjhi. Abujjhittha. Bujjhissati. Abujjhissa.

कर्मणी प्रयोगात 'बुज्झते मया धम्मो' (माझ्याकडून धम्म जाणला जातो), बुज्झन्ते. बुज्झति, बुज्झन्ति. बुज्झतु. बुज्झेय्य. अबुज्झि. अबुज्झित्थ. बुज्झिस्सति. अबुज्झिस्स.

Yudha sampahāre, yujjhati, yujjhanti.

युध् (yudha) प्रहार करणे/युद्ध करणे (संपहारे) या अर्थात; युज्झति, युज्झन्ति.

Kudha kope, kujjhati, kujjhanti.

कुध् (kudha) रागवणे (कोपे) या अर्थात; कुज्झति, कुज्झन्ति.

Vidha tāḷane, vijjhati, vijjhanti iccādi.

विध् (vidha) मारणे/वेधणे (ताळने) या अर्थात; विज्झति, विज्झन्ति इत्यादी.

Naha bandhane, ‘‘ha vipariyayo’’ti yogavibhāgena vipariyayo. Sannayhati, sannayhanti iccādi.

नह् (naha) बांधणे या अर्थात; 'ह विपरिययो' या योगविभागाने विपर्यय (व्यत्यय) होतो – सन्नय्हति, सन्नय्हन्ति इत्यादी.

Mana ñāṇe, ñādesova viseso, maññati, maññanti iccādi.

मन् (mana) जाणणे (ज्ञाने) या अर्थात; 'ञ'कार आदेश होणे हाच विशेष आहे – मञ्ञति, मञ्ञन्ति इत्यादी.

Dā ādāne, saṃāpubbo ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā yamhi dhātvantassa ikāro, sīlaṃ samādiyati, samādiyanti iccādi.

दा (dā) ग्रहण करणे (आदाने) या अर्थात; 'सं' आणि 'आ' उपसर्ग पूर्व असताना 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'य' प्रत्यय असताना धातूच्या शेवटच्या स्वराचा 'इ'कार होतो – सीलं समादियति (शीलाचे ग्रहण करतो), समादियन्ति इत्यादी.

Tusa pītimhi, yappaccayassa pubbarūpattaṃ, tussati, tussanti iccādi.

तुष् (tusa) आनंद होणे (पीतिम्हि) या अर्थात; 'य' प्रत्ययाचे पूर्वरूप होते – तुस्सति, तुस्सन्ति इत्यादी.

Tathā samu upasame, sammati, sammanti.

तसेच शम् (samu) शांत होणे (उपसमे) या अर्थात; सम्मति, सम्मन्ति.

Kupa kope, kuppati, kuppanti.

कुप् (kupa) रागवणे (कोपे) या अर्थात; kuप्पति, kuप्पन्ति.

Janajanane, ‘‘janādīnamā timhi cā’’ti ettha ‘‘janādīnamā’’ti yogavibhāgena yamhi dhātvantassa ākāro. Jāyati, jāyanti. Jāyate, jāyante.

जन् (jana) उत्पन्न होणे (जनने) या अर्थात; 'जनादीनमा तिम्हि चा' या सूत्रातील 'जनादीनमा' या योगविभागाने 'य' प्रत्यय असताना धातूच्या शेवटच्या स्वराचा 'आ'कार होतो – जायति, जायन्ति. जायते, जायन्ते.

Kamme [Pg.311] janīyati, janīyanti. Jāyatu. Jāyeyya. Ajāyi, ajani. Jāyissati, janissati. Ajāyissa, ajanissa iccādi.

कर्मणी प्रयोगात जनीयति, जनीयन्ति. जायतु. जायेय्य. अजायि, अजनि. जायिस्सति, जनिस्सति. अजायिस्स, अजनिस्स इत्यादी.

Divādigaṇo.

दिवादिगण.

Svādigaṇa

स्वादिगण

Su savaṇe, pure viya vibhattuppatti.

सु (su) ऐकणे (सवणे) या अर्थात; पूर्वीप्रमाणेच विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

512. Svādito ṇuṇāuṇā ca.

५१२. 'स्वादितो णुणाउणा च' (स्वादिगणातील धातूंना 'णु', 'णा' आणि 'उणा' प्रत्यय लागतात).

Suiccevamādito dhātugaṇato ṇu ṇāuṇāiccete paccayā honti kattari vihitesu vibhattippaccayesu. ‘‘Aññesu cā’’ti ettha caggahaṇena ṇuppaccayassa vuddhi. Tatthevānuvattitavāggahaṇena svādīnaṃ ṇuṇādīsu na vuddhi.

सु इत्यादी स्वादि धातूगणापासून कर्तरी प्रयोगात विहित केलेल्या विभक्ती प्रत्ययांच्या मागे 'णु', 'णा' आणि 'उणा' हे प्रत्यय होतात. 'अञ्ञेसु चा' या सूत्रातील 'च' ग्रहणाने 'णु' प्रत्ययाची वृद्धी होते. तेथेच अनुवृत्तीने आलेल्या 'वा' ग्रहणाने स्वादिगणातील धातूंच्या 'णु', 'णा' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये वृद्धी होत नाही.

Dhammaṃ suṇoti, saralopādi, suṇanti. Suṇosi, suṇotha. Suṇomi, suṇoma. Ṇāpaccaye suṇāti, suṇanti. Suṇāsi, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā rassattaṃ, suṇasi, suṇātha, suṇatha. Suṇāmi, suṇāma.

धम्मं सुणोति (धम्म ऐकतो), स्वराचा लोप इत्यादी होऊन – सुणन्ति. सुणोसि, सुणोथ. सुणोमि, सुणोम. 'णा' प्रत्यय असताना – सुणाति, सुणन्ति. सुणासि, 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व होऊन – सुणसि, सुणाथ, सुणथ. सुणामि, सुणाम.

Kamme yappaccaye ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho, sūyate, sūyante. Sūyati, sūyanti. Dvitte rassattaṃ, suyyati, suyyanti. Sūyyati, sūyyanti vā.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्यय असताना 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होऊन – सूयते, सूयन्ते. सूयति, सूयन्ति. द्वित्व झाल्यावर र्‍हस्व होऊन – सुय्यति, सुय्यन्ति किंवा सूय्यति, सूय्यन्ति.

Suṇotu, suṇantu. Suṇohi, suṇotha. Suṇomi, suṇoma. Suṇātu, suṇantu. Suṇa, suṇāhi, suṇātha. Suṇāmi, suṇāma. Suṇataṃ, suṇantaṃ[Pg.312]. Suṇassu, suṇavho. Suṇe, suṇāmase. Kamme sūyataṃ, sūyantaṃ. Sūyatu, sūyantu.

सुणोतु, सुणन्तु। सुणोहि, सुणोथ। सुणोमि, सुणोम। सुणातु, सुणन्तु। सुण, सुणाहि, सुणाथ। सुणामि, सुणाम। सुणतं, सुणन्तं। सुणस्सु, सुणव्हो। सुणे, सुणामसे। कर्मणी प्रयोगात सूयतं, सूयन्तं। सूयतु, सूयन्तु।

Suṇe, suṇeyya, suṇeyyuṃ. Suṇeyyāsi, suṇeyyātha. Suṇeyyāmi, suṇeyyāma. Suṇetha, suṇeraṃ. Suṇetho, suṇeyyāvho. Suṇeyyaṃ, suṇeyyāmhe. Sūyetha, sūyeyya.

सुणे, सुणेय्य, सुणेय्युं। सुणेय्यासि, सुणेय्याथ। सुणेय्यामि, सुणेय्याम। सुणेथ, सुणेरं। सुणेथो, सुणेय्याव्हो। सुणेय्यं, सुणेय्याम्हे। सूयेथ, सूयेय्य।

Asuṇi, suṇi, asuṇiṃsu, suṇiṃsu. Asuṇi, asuṇittha. Asuṇiṃ, suṇiṃ, asuṇimha, suṇimha. Asuṇittha, suṇittha. Ṇāpaccayalopo, vuddhi, sassa dvibhāvo, sāgamo, assosi, assosiṃsu, paccassosuṃ. Assosi, assosittha. Assosiṃ, assosimha, assosimhā vā, assosittha. Asūyittha, assūyi.

असुणि, सुणि, असुणिंसु, सुणिंसु। असुणि, असुणित्थ। असुणिं, सुणिं, असुणिम्ह, सुणिम्ह। असुणित्थ, सुणित्थ। 'णा' प्रत्ययाचा लोप, वृद्धी, 'स' चे द्वित्व, 'स' चा आगम होऊन - अस्सोसि, अस्सोसिंसु, पच्चस्सोसुं। अस्सोसि, अस्सोसित्थ। अस्सोसिं, अस्सोसिम्ह किंवा अस्सोसिम्हा, अस्सोसित्थ। कर्मणीत असूयित्थ, अस्सूयि।

Saralopādi, suṇissati, suṇissanti. Suṇissasi, suṇissatha. Suṇissāmi, suṇissāma. Suṇissate, suṇissante. Suṇissase, suṇissavhe. Suṇissaṃ, suṇissāmhe. Ṇāpaccayalopo, vuddhi, sossati, sossanti. Sossasi, sossatha. Sossāmi, sossāma. Sossate. Sūyissate, sūyissati. Asuṇissa. Asūyissa iccādi.

स्वरलोप इत्यादी होऊन - सुणिस्सति, सुणिस्सन्ति। सुणिस्ससि, सुणिस्सथ। सुणिस्सामि, सुणिस्साम। सुणिस्सते, सुणिस्सन्ते। सुणिस्ससे, सुणिस्सव्हे। सुणिस्सं, सुणिस्साम्हे। 'णा' प्रत्ययाचा लोप, वृद्धी होऊन - सोस्सति, सोस्सन्ति। सोस्ससि, सोस्सथ। सोस्सामि, सोस्साम। सोस्सते। सूयिस्सते, सूयिस्सति। असुणिस्स। असूयिस्स इत्यादी.

Hi gatimhi, papubbo ṇāpaccayo, pahiṇāti, pahiṇati vā, pahiṇanti. Pahiṇātu, pahiṇantu. Pahiṇeyya. Pahiṇi, dūtaṃ pāhesi. Pahiṇissati. Pahiṇissa iccādi.

'हि' धातू गती अर्थात, 'प' उपसर्ग पूर्व असताना 'णा' प्रत्यय लागून - पहिणाति किंवा पहिणति, पहिणन्ति। पहिणातु, पहिणन्तु। पहिणेय्य। पहिणि, दूतं पाहेसि (दूताला पाठवले)। पहिणिस्सति। पहिणिस्स इत्यादी.

Vu saṃvaraṇe, āvuṇāti, āvuṇanti iccādi.

'वु' धातू संवरण (झाकणे/वेढणे) अर्थात - आवुणाति, आवुणन्ति इत्यादी.

Mi pakkhepe, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ṇassa nattaṃ, minoti, minanti iccādi.

'मि' धातू प्रक्षेप (टाकणे) अर्थात, 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'ण' चा 'न' होऊन - मिनोति, मिनन्ति इत्यादी.

Apa [Pg.313] pāpuṇane, papubbo saralope ‘‘dīgha’’nti dīgho, uṇāpaccayo, sampattiṃ pāpuṇāti, pāpuṇanti. Pāpuṇāsi, pāpuṇātha. Pāpuṇāmi, pāpuṇāma.

'अप' धातू प्रापण (मिळवणे) अर्थात, 'प' उपसर्ग पूर्व असताना स्वरलोप होऊन 'दीघं...' सूत्राने दीर्घ होऊन, 'उणा' प्रत्यय लागून - सम्पत्तिं पापुणाति (संपत्ती मिळवतो), पापुणन्ति। पापुणासि, पापुणाथ। पापुणामि, पापुणाम।

Kamme pāpīyati, pāpīyanti. Tathā pāpuṇātu. Pāpīyatu. Pāpuṇe, pāpuṇeyya. Pāpīyeyya. Pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Pāpīyi. Pāpuṇissati. Pāpīyissati. Pāpuṇissa. Pāpīyissa iccādi.

कर्मणी प्रयोगात - पापीयति, पापीयन्ति। तसेच पापुणातु। पापीयतु। पापुणे, पापुणेय्य। पापीयेय्य। पापुणि, पापुणिंसु। पापीियि। पापुणिस्सति। पापीयस्सति। पापुणिस्स। पापीयिस्स इत्यादी.

Saka sattimhi, dvibhāvo, sakkuṇāti, sakkuṇanti. Bhāve ‘‘pubbarūpañcā’’ti pubbarūpattaṃ, sakkate tayā, sakkati vā, sakkuṇātu. Sakkuṇeyya. ‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā sakantassa khādeso ajjatanādimhi, asakkhi, sakkhi, asakkhiṃsu, sakkhiṃsu. Sakkhissati, sakkhissanti. Asakkhissa, asakkhissaṃsu iccādi.

'सक' धातू शक्ती अर्थात, द्वित्व होऊन - सक्कुणाति, सक्कुणन्ति। भावे प्रयोगात 'पुब्बरूपञ्च...' सूत्राने पूर्वरूप होऊन - सक्कते तया (तुझ्याकडून शक्य होते) किंवा सक्कति, सक्कुणातु। सक्कुणेय्य। 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'सक' च्या अन्ताला 'ख' चा आदेश होऊन अज्जतनी (भूतकाळ) इत्यादींमध्ये - असक्खि, सक्खि, असक्खिंसु, सक्खिंसु। सक्खिस्सति, सक्खिस्सन्ति। असक्खिस्स, असक्खिस्संस्ु इत्यादी.

Svādigaṇo.

स्वादिगण समाप्त.

Kiyādigaṇa

कियादिगण.

Kī dabbavinimaye, vipubbo dvittaṃ, pure viya vibhattuppatti.

'की' धातू द्रव्य-विनिमय (खरेदी-विक्री) अर्थात, 'वि' उपसर्ग पूर्व असताना द्वित्व होऊन, पूर्वीप्रमाणेच विभक्तीची उत्पत्ती होते.

513. Kiyādito nā.

५१३. कियादिगणातील धातूंना 'ना' प्रत्यय लागतो.

Kīicceva mādito dhātugaṇato nāpaccayo hoti kattari. Nāparattā na vuddhi, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā kiyādīnaṃ nāmhi rassattaṃ, kīto nāpaccayanakārassa ṇattañca.

'की' इत्यादी कियादिगणापासून कर्तरी प्रयोगात 'ना' प्रत्यय होतो. 'ना' प्रत्यय पर असताना वृद्धी होत नाही, 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'ना' प्रत्यय असताना कियादिगणातील धातूंचा ऱ्हस्व होतो, आणि 'की' धातूच्या 'ना' प्रत्ययातील 'न' चा 'ण' होतो.

Bhaṇḍaṃ vikkiṇāti, vikkiṇanti. Vikkīyati, vikkīyanti. Vikkiṇātu, vikkiṇantu. Vikkīyatu, vikkīyantu. Vikkiṇe, vikkiṇeyya[Pg.314]. Vikkīyeyya, vikkīyeyyuṃ. Avikkiṇi, vikkiṇi. Vikkīyittha, vikkīyi. Vikkiṇissati, vikkiṇissanti. Vikkīyissati, vikkīyissanti. Avikkiṇissa, avikkiṇissaṃsu. Vikkīyissa, vikkīyissaṃsu iccādi.

भण्डं विक्किणाति (माल विकतो), विक्किणन्ति। विक्कीयति, विक्कीयन्ति। विक्किणातु, विक्किणन्तु। विक्कीयतु, विक्कीयन्तु। विक्किणे, विक्किणेय्य। विक्कीयेय्य, विक्कीयेय्युं। अविक्किणि, विक्किणि। विक्कीयित्थ, विक्कीयि। विक्किणिस्सति, विक्किणिस्सन्ति। विक्कीयिस्सति, विक्कीयिस्सन्ति। अविक्किणिस्स, अविक्किणिस्संस्ु। विक्कीयिस्स, विक्कीयिस्संस्ु इत्यादी.

Ji jaye, kilese jināti, jinanti. Jīyati, jīyanti. Evaṃ jinātu. Jīyatu. Jineyya. Jīyeyya. Ajini, jini, ajiniṃsu, jiniṃsu. Ajesi, ajesuṃ. Ajinittha. Ajīyittha, ajīyi. Jinissati, jinissanti. Vijessati, vijessanti. Jīyissati, jīyissanti. Ajinissa. Ajīyissa iccādi.

'जि' धातू जय मिळवणे अर्थात - किलेसे जिनाति (क्लेशांवर विजय मिळवतो), जिनन्ति। जीयति, जीयन्ति। याचप्रमाणे जिनातु। जीयतु। जिनेय्य। जीयेय्य। अजिनि, जिनि, अजिनिंसु, जिनिंसु। अजेसि, अजेसुं। अजिनित्थ। अजीयित्थ, अजीयि। जिनिस्सति, जिनिस्सन्ति। विजेस्सति, विजेस्सन्ति। जीयिस्सति, जीयिस्सन्ति। अजिनिस्स। अजीयिस्स इत्यादी.

Tathā ci caye, cināti, cinanti iccādi.

त्याचप्रमाणे 'चि' धातू चय (संचय करणे) अर्थात - चिनाति, चिनन्ति इत्यादी.

Ñā avabodhane nāpaccayo.

'ञा' धातू अवबोधन (जाणणे) अर्थात 'ना' प्रत्यय लागतो.

‘‘Vā’’ti vattate.

'वा' (विकल्पाने) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

514. Ñāssa jā jaṃ nā.

५१४. 'ञा' धातूच्या जागी 'जा', 'जं' आणि 'ना' हे आदेश होतात.

Ñāiccetassa dhātussa jā jaṃ nāiccete ādesā honti vā.

'ञा' या धातूच्या जागी 'जा', 'जं' आणि 'ना' हे आदेश विकल्पाने होतात.

Jādeso nāmhi jaṃ ñāmhi, nābhāvo timhi evidha;

Vavatthitavibhāsattha-vāsaddassānuvattanā;

Dhammaṃ vijānāti, vināyati vā, vijānanti.

'ना' प्रत्यय असताना 'जा' आदेश होतो, 'ञा' प्रत्यय असताना 'जं' आदेश होतो, आणि 'ति' प्रत्यय असताना 'ना' चा अभाव होतो; हे 'वा' शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषा (नियमबद्ध विकल्प) अर्थाच्या अनुवृत्तीमुळे होते. - धम्मं विजानाति (धम्म जाणतो) किंवा विनायति, विजानन्ति.

Kamme viññāyati, viññāyanti. Ivaṇṇāgame pubbalopo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ekāro, dvittañca, ñeyyati, ñeyyanti. Vijānātu, vijānantu, rassattaṃ. Vijāna, vijānāhi, vijānātha. Vijānāmi, vijānāma. Vijānataṃ, vijānantaṃ. Vijānassu. Viññāyatu, viññāyantu.

कर्मणी प्रयोगात - विञ्ञायति, विञ्ञायन्ति। 'इ' वर्णाचा आगम झाल्यावर पूर्वलोप होऊन, 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'ए' कार आणि द्वित्व होऊन - ञेय्यति, ञेय्यन्ति। विजानातु, विजानन्तु, ऱ्हस्वत्व होऊन - विजान, विजानाहि, विजानाथ। विजानामि, विजानाम। विजानतं, विजानन्तं। विजानस्सु। विञ्ञायतु, विञ्ञायन्तु.

515. Eyyassa [Pg.315] ñāto iyā ñā vā.

५१५. 'ञा' धातूच्या पुढील 'एय्य' विभक्तीच्या जागी 'इया' आणि 'ञा' हे आदेश विकल्पाने होतात.

Eyyassa vibhattissa ñāiccetāya dhātuyā parassa iyā ñāiccete ādesā honti vā, saralopādi. Vijāniyā.

'ञा' या धातूच्या पुढील 'एय्य' विभक्तीच्या जागी 'इया' आणि 'ञा' हे आदेश विकल्पाने होतात, स्वरलोप इत्यादी होऊन - विजानिया.

Ñādese ñāssa jaṃādeso.

'ञा' आदेश असताना 'ञा' च्या जागी 'जं' आदेश होतो.

‘‘Ñāto, vā’’ti ca vattate.

'ञातो' आणि 'वा' हे शब्द देखील अनुवृत्त होतात.

516. Nāssa lopo yakārattaṃ.

५१६. 'ना' प्रत्ययाचा लोप आणि 'य' कार होतो.

Ñāiccetāya dhātuyā parassa nāpaccayassa lopo hoti vā, yakārattañca, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena –

'ञा' या धातूच्या पुढील 'ना' प्रत्ययाचा विकल्पाने लोप होतो आणि 'य' कार होतो. येथे 'वा' हा शब्द व्यवस्थितविभाषा अर्थासाठी आहे. त्यामुळे -

Ñāmhi niccañca nālopo,Vibhāsājjatanādisu;

Aññattha na ca hotāyaṃ,Nāto timhi yakāratā.

'ञा' प्रत्यय असताना 'ना' चा लोप नित्य होतो, अज्जतनी (भूतकाल) इत्यादींमध्ये विकल्पाने होतो; इतर ठिकाणी हा लोप होत नाही, आणि 'ना' प्रत्ययाच्या जागी 'ति' प्रत्यय असताना 'य' कार होतो.

Niggahītassa vaggantattaṃ, vijaññā, vijāneyya, vijāneyyuṃ. Vijāneyyāsi, vijāneyyātha. Vijāneyyāmi, vijāneyyāma, vijānemu vā. Vijānetha. Viññāyeyya, viññāyeyyuṃ.

निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) वर्गान्त वर्ण होऊन - विजञ्ञा, विजानेय्य, विजानेय्युं। विजानेय्यासि, विजानेय्याथ। विजानेय्यामि, विजानेय्याम किंवा विजानेमु। विजानेथ। विञ्ञायेय्य, विञ्ञायेय्युं।

Samajāni, sañjāni, sañjāniṃsu. Nālope aññāsi, aññāsuṃ. Vijānittha. Viññāyittha. Paññāyi, paññāyiṃsu. Vijānissati, vijānissanti. Ñassati, ñassanti. Viññāyissate, viññāyissante. Paññāyissati, paññāyissanti. ‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā ssassa [Pg.316] hi ca, paññāyihiti, paññāyihinti. Ajānissa. Ajānissatha. Aññāyissatha, aññāyissa iccādi.

समजानि, सञ्ञानि, सञ्ञानिंसु। 'ना' चा लोप झाल्यावर - अञ्ञासि, अञ्ञासुं। विजानित्थ। विञ्ञायित्थ। पञ्ञायि, पञ्ञायिंसु। विजानिस्सति, विजानिस्सन्ति। ञस्सति, ञस्सन्ति। विञ्ञायिस्सते, विञ्ञायिस्सन्ते। पञ्ञायिस्सति, पञ्ञायिस्सन्ति। 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'स्स' च्या जागी 'हि' होऊन - पञ्ञायिहिति, पञ्ञायिहिन्ति। अजानिस्स। अजानिस्सथ। अञ्ञायिस्सथ, अञ्ञायिस्स इत्यादी.

Mā māne, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā māntassa ikāro, mināti, minanti. Kamme mīyati, mīyanti iccādi.

'मा' धातू मान (मोजणे) अर्थात, 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'मा' च्या शेवटी 'इ' कार होऊन - मिनाति, मिनन्ति। कर्मणी प्रयोगात मीयति, मीयन्ति इत्यादी.

Lū chedane, nāmhi rassattaṃ, lunāti, lunanti. Lūyati, lūyanti iccādi.

'लू' धातू छेदन (कापणे) अर्थात, 'ना' प्रत्यय असताना ऱ्हस्वत्व होऊन - लुनाति, लुनन्ति। लूयति, लूयन्ति इत्यादी.

Dhū kampane, dhunāti, dhunanti. Dhūyati, dhūyanti iccādi.

'धू' धातू कंपन (थरथरणे/हलवणे) अर्थात - धुनाति, धुनन्ति। धूयति, धूयन्ति इत्यादी.

Gaha upādāne, nāmhi sampatte –

'गह' धातू उपादान (ग्रहण करणे) अर्थात, 'ना' प्रत्यय प्राप्त असताना -

517. Gahāditoppaṇhā.

५१७. गहादितोप्पण्हा (गह इत्यादी धातूंना 'प्प' आणि 'ण्हा' प्रत्यय लागतात).

Gahaiccevamādito dhātuto ppa ṇhāiccete paccayā honti kattari. Ādisaddoyaṃ pakāro.

'गह' इत्यादी धातूंपासून कर्तरी प्रयोगात 'प्प' आणि 'ण्हा' हे प्रत्यय होतात. येथील 'आदि' शब्दाने प्रकार (सादृश्य) समजला जातो.

‘‘Gahassā’’ti vattate.

'गहस्स' (गह धातूचा) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

518. Halopo ṇhāmhi.

५१८. 'ण्ह' प्रत्यय परे असताना 'ह' चा लोप होतो.

Gahaiccetassa dhātussa hakārassa lopo hoti ṇhāmhi paccaye pare. Sīlaṃ gaṇhāti, rassatte gaṇhati vā, gaṇhanti. Gaṇhāsi, gaṇhātha. Gaṇhāmi, gaṇhāma.

'गह' या धातूच्या 'ह' काराचा लोप होतो 'ण्ह' प्रत्यय परे असताना. 'सीलं गण्हाति' (शील ग्रहण करतो), र्‍हस्व केल्यास 'गण्हति' किंवा 'गण्हन्ति'. 'गण्हासि', 'गण्हाथ'. 'गण्हामि', 'गण्हाम'.

Kamme ‘‘ye’’ti vattamāne ‘‘havipariyayo lo vā’’ti hakārassa yakārena vipariyayo hoti. Gayhati, gayhanti.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्यय चालू असताना, "हविपरिययो लो वा" या सूत्राने 'ह' काराचा 'य' काराशी विपर्यास (बदल) होतो. 'गय्हति', 'गय्हन्ति'.

Gaṇhātu, gaṇhantu. Gaṇha, gaṇhāhi, gaṇhātha. Gaṇhāmi, gaṇhāma. Gaṇhataṃ, gaṇhantaṃ. Gayhataṃ, gayhantaṃ. Gayhatu, gayhantu. Gaṇhe, gaṇheyya, gaṇheyyuṃ. Gayheyya, gayheyyuṃ. Aggaṇhi, gaṇhi, aggaṇhiṃsu, gaṇhiṃsu.

'गण्हातु', 'गण्हन्तु'. 'गण्ह', 'गण्हाहि', 'गण्हाथ'. 'गण्हामि', 'गण्हाम'. 'गण्हतं', 'गण्हन्तं'. 'गय्हतं', 'गय्हन्तं'. 'गय्हतु', 'गय्हन्तु'. 'गण्हे', 'गण्हेय्य', 'गण्हेय्युं'. 'गय्हेय्य', 'गय्हेय्युं'. 'अग्गण्हि', 'गण्हि', 'अग्गण्हिंसु', 'गण्हिंसु'.

Yadā [Pg.317] ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā asabbadhātuke vikaraṇapaccayassa lopo, ikārāgamassa ekāro ca, tadā sāgamo.

जेव्हा "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने असर्वधातुक प्रत्ययात विकरण प्रत्ययाचा लोप होतो, आणि 'इ' कार आगमाचा 'ए' कार होतो, तेव्हा 'स' चा आगम होतो.

Aggahesi, aggahesuṃ. Aggahi, aggahiṃsu, aggahuṃ. Aggayhittha, aggayhi. Gaṇhissati, gaṇhissanti. Gahessati, gahessanti. Gahīyissate, gahīyissante. Gayhissati, gayhissanti. Aggaṇhissa, aggahissa. Aggaṇhissatha, aggahissatha. Aggayhissatha, aggayhissa iccādi.

'अग्गहेसि', 'अग्गहेसुं'. 'अग्गहि', 'अग्गहिंसु', 'अग्गहुं'. 'अग्गय्हित्थ', 'अग्गय्हि'. 'गण्हिस्सति', 'गण्हिस्सन्ति'. 'गहेस्सति', 'गहेस्सन्ति'. 'गहीयिस्सते', 'गहीयिस्सन्ते'. 'गय्हिस्सति', 'गय्हिस्सन्ति'. 'अग्गण्हिस्स', 'अग्गहिस्स'. 'अग्गण्हिस्सथ', 'अग्गहिस्सथ'. 'अग्गय्हिस्सथ', 'अग्गय्हिस्स' इत्यादी.

Ppappaccaye –

'प्प' प्रत्यय असताना –

519. Gahassa ghe ppe.

५१९. 'प्प' प्रत्यय परे असताना 'गह' चा 'घे' आदेश होतो.

Gahaiccetassa dhātussa sabbassa gheādeso hoti ppappaccaye pare. Gheppati iccādi.

'गह' या संपूर्ण धातूचा 'घे' असा आदेश होतो 'प्प' प्रत्यय परे असताना. 'घेप्पति' इत्यादी.

Kiyādigaṇo.

क्रियादिगण.

Tanādigaṇa

तनादिगण.

Tanu vitthāre, pure viya dhātvantalopavibhattuppattiyo.

'तनु' विस्तार अर्थात, पूर्वीप्रमाणेच धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप आणि विभक्तीची उत्पत्ती होते.

520. Tanādito oyirā.

५२०. तनादिगणातून 'ओ' आणि 'यिर' प्रत्यय होतात.

Tanuiccevamādito dhātugaṇato oyiraiccete paccayā honti kattari. Karatovāyaṃ yirappaccayo.

'तनु' इत्यादी धातूगणातून कर्तरी प्रयोगात 'ओ' आणि 'यिर' हे प्रत्यय होतात. 'कर' धातूसाठी हा 'यिर' प्रत्यय आहे.

Dhammaṃ tanoti, tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma.

'धम्मं तनोति' (धर्माचा विस्तार करतो), 'तनोन्ति'. 'तनोसि', 'तनोथ'. 'तनोमि', 'तनोम'.

‘‘Vā’’ti vattate.

"वा" (विकल्पाने) हे अनुवृत्त होते.

521. Uttamokāro[Pg.318].

५२१. 'ओ' काराचा 'उ' कार होतो.

Tanādito okārappaccayo uttamāpajjate vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Ettha ca vikaraṇakāriyavidhippakaraṇato ‘‘okāro’’ti ovikaraṇaṃ gayhati. Tanute, bahuvacane ‘‘yavakārā cā’’ti vattaṃ, tanvante. Tanuse, tanuvhe. Tanve, tanumhe.

तनादिगणातील 'ओ' विकरण प्रत्ययाचा विकल्पाने 'उ' कार होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी आहे. आणि येथे विकरण कार्याच्या विधी प्रकरणावरून "ओकार" म्हणजे 'ओ' विकरण घेतले जाते. 'तनुते', बहुवचनात "यवकारा चा" या सूत्राने 'तन्वन्ते' होते. 'तनुसे', 'तनुव्हे'. 'तन्वे', 'तनुम्हे'.

Kamme ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā tanudhātvantassa yamhi ākāro, patāyate, patāyante. Patāyati, patāyanti. Ākārābhāve pataññati, pataññanti. Tanotu, tanontu. Taneyya, taneyyuṃ. Atani, ataniṃsu. Atāyittha, patāyi. Tanissati, tanissanti. Patāyissati, patāyissanti. Atanissa. Patāyissa iccādi.

कर्मणी प्रयोगात "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'तनु' धातूच्या अन्त्य वर्णाचा 'य' प्रत्यय असताना 'आ' कार होतो, (उदा.) 'पतायते', 'पतायन्ते'. 'पतायति', 'पतायन्ति'. 'आ' कार नसताना 'पतञ्ञति', 'पतञ्ञन्ति'. 'तनोतु', 'तनोन्तु'. 'तनेय्य', 'तनेय्युं'. 'अतनि', 'अतनिंसु'. 'अतायित्थ', 'पतायि'. 'तनिस्सति', 'तनिस्सन्ति'. 'पतायिस्सति', 'पतायिस्सन्ति'. 'अतनिस्स', 'पतायिस्स' इत्यादी.

Kara karaṇe, puññaṃ karoti.

'कर' करणे अर्थात, 'पुञ्ञं करोति' (पुण्य करतो).

Bahuvacane ‘‘vā’’ti vattamāne, ‘‘uttamokāro’’ti utte kate –

बहुवचनात "वा" हे अनुवृत्त असताना, "उत्तमकारो" या सूत्राने 'उ' कार केल्यावर –

‘‘Vā, utta’’nti ca vattate.

"वा" आणि "उत्तं" हे अनुवृत्त होते.

522. Karassākāro ca.

५२२. 'कर' चा 'अ' कार देखील (उ कारात बदलतो).

Karaiccetassa dhātussa akāro uttamāpajjate vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, ‘‘yavakārā cā’’ti apadantassa paraukārassa vakāro, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhāturakārassa vakārasmiṃ lopo, vakārassa dvitte tassa ‘‘bbo vvassā’’ti bakāradvayaṃ, kubbanti, karonti. Karosi, karotha. Karomi, karoma. Tathā kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kubbe, kurumhe. Yirappaccaye rakāralopo, kayirati, kayiranti iccādi.

'कर' या धातूच्या 'अ' काराचा विकल्पाने 'उ' कार होतो. हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी आहे, "यवकारा चा" या सूत्राने अपदन्त पर-उकाराचा 'व' कार होतो, "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने धातूच्या 'र' काराचा 'व' कार असताना लोप होतो, 'व' काराचे द्वित्व झाल्यावर "ब्बो व्वस्स" या सूत्राने दोन 'ब' कार होतात, (उदा.) 'कुब्बन्ति', 'करोन्ति'. 'करोसि', 'करोथ'. 'करोमि', 'करोम'. तसेच 'कुरुते', 'कुब्बन्ते'. 'कुरुसे', 'कुरुव्हे'. 'कुब्बे', 'कुरुम्हे'. 'यिर' प्रत्यय असताना 'र' काराचा लोप होतो, 'कयिरति', 'कयिरन्ति' इत्यादी.

Kamme [Pg.319] yappaccaye ‘‘ivaṇṇāgamo vā’’ti īkārāgamo, yakārassa dvittaṃ, karīyyate kaṭo tena, karīyyati, karīyyanti. Karīyati, karīyanti vā. Īkārābhāve ‘‘tassa cavagga’’iccādinā sadhātvantassa yakārattaṃ, dvittañca. Kayyati, kayyanti. Ikārāgame ‘‘kvaci dhātu’’iccādisutte caggahaṇena rayānaṃ vipariyayo, kayirati kaṭo tena, kayiranti iccādi.

कर्मणी प्रयोगात 'य' प्रत्यय असताना "इवण्णागमो वा" या सूत्राने 'ई' कार आगम होतो, 'य' काराचे द्वित्व होते, 'करीय्यते कटो तेन' (त्याच्याद्वारे चटई केली जाते), 'करीय्यति', 'करीय्यन्ति'. किंवा 'करीयति', 'करीयन्ति'. 'ई' कार नसताना "तस्स चवग्ग" इत्यादी सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णासह 'य' कार होतो आणि द्वित्व होते, 'कय्यति', 'कय्यन्ति'. 'इ' कार आगम असताना "क्वचि धातु" इत्यादी सूत्रातील 'च' ग्रहणाने 'र' आणि 'य' चा विपर्यास (बदल) होतो, 'कयिरति कटो तेन', 'कयिरन्ति' इत्यादी.

Tathā kusalaṃ karotu, kurutu vā, kubbantu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, karoma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Kurussu, kurassu vā, kuruvho. Kubbe, kubbāmase.

तसेच 'कुसलं करोतु' (कुशल कर्म करो), किंवा 'कुरुतु', 'कुब्बन्तु', 'करोन्तु'. 'करोहि', 'करोथ'. 'करोमि', 'करोम'. 'कुरुतं', 'कुब्बन्तं'. 'कुरुस्सु' किंवा 'कुरस्सु', 'कुरुव्हो'. 'कुब्बे', 'कुब्बामसे'.

Kamme karīyatu, karīyantu, kayyataṃ, kayirataṃ, kayiratu.

कर्मणी प्रयोगात 'करीयतु', 'करीयन्तु', 'कय्यतं', 'कयिरतं', 'कयिरतु'.

Sattamiyaṃ kare, kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. Utte kubbe, kubbeyya.

सप्तमी विभक्तीत (विध्यर्थात) 'करे', 'करेय्य', 'करेय्युं'. 'करेय्यासि', 'करेय्याथ'. 'करेय्यामि', 'करेय्यामा'. 'उ' कार केल्यावर 'कुब्बे', 'कुब्बेय्य'.

Yirappaccaye –

'यिर' प्रत्यय असताना –

Yirato āttameyyassa, ethādisseyyumādisu;

Eyyasaddassa lopo ca, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā.

'यिर' प्रत्ययानंतर 'एय्य' चा 'आ' कार होतो, 'एथ' इत्यादी आणि 'एय्युं' इत्यादी प्रत्यय असताना; आणि "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'एय्य' शब्दाचा लोप देखील होतो.

Saralopādi, kayirā, kayiruṃ. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Attanopade kayirātha dhīro, kubbetha, karetha vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā kussa kru ca, krubbetha, krubberaṃ. Krubbetho, krubbeyyāvho. Krubbeyyaṃ, krubbeyyāmhe. Kamme karīyeyya, karīyeyyuṃ.

स्वरलोप इत्यादी होऊन, 'कयिरा', 'कयिरुं'. 'कयिरासि', 'कयिराथ'. 'कयिरामि', 'कयिरामा'. आत्मनेपदात 'कयिराथ धीरो' (धीर पुरुषाने करावे), 'कुब्बेथ' किंवा 'करेथ', "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'क' चा 'क्रु' होऊन 'क्रुब्बेथ', 'क्रुब्बेरं'. 'क्रुब्बेथो', 'क्रुब्बेय्याव्हो'. 'क्रुब्बेय्यं', 'क्रुब्बेय्याम्हे'. कर्मणी प्रयोगात 'करीयेय्य', 'करीयेय्युं'.

Hiyyattaniyaṃ [Pg.320] ‘‘karassa kā’’ti yogavibhāgena kā hoti, saralopādi.

हिय्यत्तनी (भूतकाळात) "करस्स का" या योगविभागाने 'का' होतो, स्वरलोप इत्यादी.

Akā, akarā, akarū. Akaro, akattha, akarottha. Akaṃ, akaraṃ, akamha, akaramha. Akattha. Akariṃ, akaramhase.

'अका', 'अकरा', 'अकरू'. 'अकरो', 'अकत्थ', 'अकरोत्थ'. 'अकं', 'अकरं', 'अकम्ह', 'अकरम्ह'. 'अकत्थ'. 'अकरिं', 'अकरम्हसे'.

‘‘Vā’’ti vattate.

"वा" हे अनुवृत्त होते.

523. Karassa kāsattamajjatanimhi.

५२३. अज्जतनी (भूतकाळात) 'कर' चा 'कास' भाव होतो.

Kara iccetassa dhātussa sabbasseva kāsattaṃ hoti vā ajjatanimhi vibhattimhi pare. ‘‘Kāsatta’’miti bhāvaniddesena aññasmāpi dhātuto sāgamo. Atha vā yadā karassa kā hoti, sattañcāgamo ajjatanimhi vāti attho, tadā ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena aññasmāpi dhātuto sāgamopi sijjhati, ‘‘yogavibhāgato iṭṭhappasiddhī’’ti yebhuyyena dīghatova hoti, ‘‘karassa kā’’ti yogavibhāgena kābhāvo ca hiyyattaniyaṃ siddho hoti.

'कर' या संपूर्ण धातूचा विकल्पाने 'कास' भाव होतो अज्जतनी विभक्ती परे असताना. "कासत्तं" या भावनिर्देशाने इतर धातूंहूनही 'स' चा आगम होतो. अथवा जेव्हा 'कर' चा 'का' होतो, आणि अज्जतनीमध्ये 'स' चा आगम होतो असा अर्थ आहे, तेव्हा "सत्तमज्जतनिम्हि" या योगविभागाने इतर धातूंहूनही 'स' चा आगम सिद्ध होतो, "योगविभागातून इष्ट सिद्धी होते" या नियमाने बहुधा दीर्घच होतो, आणि "करस्स का" या योगविभागाने 'का' चा अभाव हिय्यत्तनीमध्ये सिद्ध होतो.

Akāsi, akāsuṃ. Akāsi, akāsittha. Akāsiṃ, akāsimha. Akāsittha. Kāsattābhāve akari, kari, akariṃsu, kariṃsu, akaṃsu, akaruṃ. Akari, akarittha. Akariṃ, kariṃ, akarimha, karimha. Akarittha. Akarīyittha, akarīyi vā.

'अकासि', 'अकासुं'. 'अकासि', 'अकासित्थ'. 'अकासिं', 'अकासिम्हा'. 'अकासित्थ'. 'कास' भावाच्या अभावी 'अकरि', 'करि', 'अकरिंसु', 'करिंसु', 'अकंसु', 'अकरुं'. 'अकरि', 'अकरित्थ'. 'अकरिं', 'करिं', 'अकरिम्ह', 'करिम्ह'. 'अकरित्थ'. 'अकरीयित्थ' किंवा 'अकरीयि'.

‘‘Vā, lopo, bhavissantimhi ssassa cā’’ti ca vattate.

"वा", "लोप" आणि "भविस्सन्तिम्हि स्सस्स च" हे अनुवृत्त होते.

524. Karassa sappaccayassa kāho.

५२४. प्रत्ययसहित 'कर' चा 'काह' आदेश होतो.

Karaiccetassa [Pg.321] dhātussa sappaccayassa kāhādeso hoti vā bhavissantimhi, ssassa ca lopo hoti. Adhikabhūtasappaccayaggahaṇena vacamucabhujādito ssassa khādeso, vasa chidi labhādito chādeso ca hoti.

'कर' या प्रत्ययसहित धातूचा विकल्पाने 'काह' असा आदेश भविष्यकाळात होतो, आणि 'स्स' चा लोप होतो. अधिक असलेल्या 'सप्रत्यय' ग्रहणाने 'वच', 'मुच', 'भुज' इत्यादी धातूंहून 'स्स' चा 'ख' आदेश होतो, आणि 'वस', 'छिदि', 'लभ' इत्यादी धातूंहून 'छ' आदेश होतो.

Kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. Ikārāgame kāhiti, kāhinti iccādi. Kāhābhāve karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, karissāmhe. Karīyissati, karīyissanti. Akarissa. Akarīyissā iccādi.

काहति, काहन्ति। काहसि, काहथ। काहामि, काहाम। 'इ' कार आगम झाल्यावर 'काहिति, काहिन्ति' इत्यादी रूपे होतात. 'काह' आदेशाच्या अभावी 'करिस्सति, करिस्सन्ति। करिस्ससि, करिस्सथ। करिस्सामि, करिस्साम। करिस्सते, करिस्सन्ते। करिस्ससे, करिस्सव्हे। करिस्सं, करिस्साम्हे। करीयिस्सति, करीयिस्सन्ति। अकरिस्स। अकरीयिस्सा' इत्यादी रूपे होतात.

Yadā saṃpubbo, tadā ‘‘purasamupaparīhi karotissa kha kharā vā’’ti yogavibhāgena tyādivibhattīsupi saṃpubbakarotissa kharādeso.

जेव्हा 'सं' उपसर्ग पूर्वपद असतो, तेव्हा “पुरसमुपपरीहि करोतिस्स ख खरा वा” या सूत्राच्या योगविभागाने 'ति' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय असतानाही 'सं' उपसर्गपूर्वक 'करोति' धातूच्या जागी 'खर' आदेश होतो.

Abhisaṅkharoti, abhisaṅkharonti. Abhisaṅkharīyati, abhisaṅkharīyanti. Abhisaṅkharotu. Abhisaṅkhareyya. Abhisaṅkhari, khādese abhisaṅkhāsi vā. Abhisaṅkharissati. Abhisaṅkharissa iccādi.

'अभिसङ्खरोति, अभिसङ्खरोन्ति। अभिसङ्खरीयात, अभिसङ्खरीयान्ति। अभिसङ्खरोतु। अभिसङ्खरेय्य। अभिसङ्खरि', 'खा' आदेश झाल्यावर 'अभिसङ्खासि' किंवा 'अभिसङ्खरिस्सति। अभिसङ्खरिस्स' इत्यादी रूपे होतात.

Saka sattimhi, opaccayo, sakkoti, sakkonti. Sakkosi, sakkotha. Sakkomi, sakkoma iccādi.

'सक' (शक्) धातू सामर्थ्य अर्थात असताना, 'ओ' प्रत्यय लागतो; 'सक्कोति, सक्कोन्ति। सक्कोसि, सक्कोथ। सक्कोमि, सक्कोम' इत्यादी रूपे होतात.

Apa pāpuṇane, papubbo, pappoti, papponti. Papposi, pappotha. Pappomi, pappoma. Pappotu, pappontu iccādi.

'आप' धातू प्राप्त करणे (पापुणन) अर्थात असताना, 'प' उपसर्ग लागून 'पप्पोति, पप्पोन्ति। पप्पोसि, पप्पोथ। पप्पोमि, पप्पोम। पप्पोतु, पप्पोनतु' इत्यादी रूपे होतात.

Tanādigaṇo.

तनादिगण समाप्त.

Curādigaṇa

चुरादिगण.

Dhura [Pg.322] theyye, pure viya dhātvantalopo, vibhattuppatti.

'धुर' धातू चोरी करणे (थेय्य) अर्थात असताना, पूर्वीप्रमाणेच धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो आणि विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

‘‘Tathā kattari cā’’ti ito ‘‘kattarī’’ti ca sīhavilokanena bhāvakammaggahaṇāni ca vattante, maṇḍūkagatiyā kāritaggahaṇañca.

“तथा कत्तरि च” या सूत्रातून 'कत्तरि' (कर्त्यामध्ये) आणि सिंहविलोकन न्यायाने 'भाव' व 'कम्म' (कर्म) यांचे ग्रहण होते, तसेच मण्डूकगतीने 'कारित' प्रत्ययाचे ग्रहण होते.

525. Curādito ṇeṇayā.

५२५. चुरादिगणातील धातूंना 'णे' आणि 'णय' प्रत्यय होतात.

Curaiccevamādito dhātugaṇato ṇe ṇayaiccete paccayā honti kattari, bhāve ca kammani, vibhattippaccayesu. ‘‘Kāritaṃ viya ṇānubandho’’ti ṇe ṇayānaṃ kāritabyapadeso.

'चुर' इत्यादी धातूगणांपासून 'णे' आणि 'णय' हे प्रत्यय कर्ता, भाव आणि कर्म अर्थात विभक्ती प्रत्यय पर असताना होतात. “कारितं विय णानुबन्धो” या नियमाने 'णे' आणि 'णय' प्रत्ययांना 'कारित' अशी संज्ञा दिली जाते.

526. Kāritānaṃ ṇo lopaṃ.

५२६. कारित प्रत्ययांच्या 'ण' काराचा लोप होतो.

Kāritappaccayānaṃ ṇakāro lopamāpajjate.

कारित प्रत्ययांच्या 'ण' काराचा लोप होतो.

527. Asaṃyogantassa vuddhi kārite.

५२७. कारित प्रत्यय पर असताना असंयोगान्त (ज्याच्या शेवटी संयुक्त व्यंजन नाही अशा) धातूच्या स्वराची वृद्धी होते.

Asaṃyogantassa dhātussa kārite pare vuddhi hotīti ukārassokāro vuddhi.

असंयोगान्त धातूच्या पुढे कारित प्रत्यय असताना वृद्धी होते; जसे की 'उ' काराची वृद्धी 'ओ' कार होते.

Dhanaṃ coreti, corenti. Coresi, coretha. Coremi, corema. Ṇayappaccaye – corayati, corayanti. Corayasi, corayatha. Corayāmi, corayāma. Corayate, corayante. Corayase, corayavhe. Coraye, corayāmhe.

'धनं चोरेति, चोरेन्ति। चोरेसि, चोरेथ। चोरेमि, चोरेम।' 'णय' प्रत्यय लागल्यावर – 'चोरयति, चोरयन्ति। चोरयसि, चोरयथ। चोरयामि, चोरयाम। चोरयते, चोरयन्ते। चोरयसे, चोरयव्हे। चोरये, चोरयाम्हे' अशी रूपे होतात.

Kamme yappaccaye īkārāgamo, saralopādi ca, corīyate devadattena, corīyati, corīyanti iccādi.

कर्मणि प्रयोगात 'य' प्रत्यय असताना 'ई' कार आगम आणि स्वरलोप इत्यादी होऊन, 'चोरीयते देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे चोरी केली जाते), 'चोरीयति, चोरीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

Coretu[Pg.323], corentu. Corehi. Corayatu, corayantu. Coraya, corayāhi.

'चोरेतु, चोरेन्तु। चोरेहि। चोरयतु, चोरयन्तु। चोरय, चोरयाहि' अशी रूपे होतात.

Coreyya, coreyyuṃ. Coraye, corayeyyuṃ. Acoresi, coresi, acoresuṃ, coresuṃ. Acorayi, corayi, acorayiṃsu, corayiṃsu, acorayuṃ, corayuṃ. Acoresi, acoresittha. Tvaṃ acorayi, acorayittha. Acoresiṃ, acoresimha. Acorayiṃ, acorayimha. Acorayittha. Acorīyittha, acorīyi.

'चोरेय्य, चोरेय्युं। चोरये, चोरयेय्युं। अचोरेसि, चोरेसि, अचोरेसुं, चोरेसुं। अचोरयि, चोरयि, अचोरयिंसु, चोरयिंसु, अचोरयुं, चोरयुं। अचोरेसि, अचोरेसित्थ। त्वं अचोरयि, अचोरयित्थ। अचोरेसिं, अचोरेसिम्ह। अचोरयिं, अचोरयिम्ह। अचोरयित्थ। अचोरीयित्थ, अचोरीयि' अशी रूपे होतात.

Corissati, corissanti. Corayissati, corayissanti. Corīyissate, corīyissante. Corīyissati, corīyissanti. Acorissa, acorayissa. Acorīyissatha, acorīyissa iccādi.

'चोरिस्सति, चोरिस्सन्ति। चोरयिस्सति, चोरयिस्सन्ति। चोरीयिस्सते, चोरीयिस्सन्ते। चोरीयिस्सति, चोरीयिस्सन्ति। अचोरिस्स, अचोरयिस्स। अचोरीयिस्सथ, अचोरीयिस्स' इत्यादी रूपे होतात.

Tathā cinta cintāyaṃ, saṃyogantattā vuddhiabhāvova viseso.

त्याचप्रमाणे विचार करणे (चिन्ता) अर्थात 'चिन्त' धातू आहे; हा संयोगान्त (शेवटी संयुक्त व्यंजन असलेला) असल्यामुळे यात वृद्धी न होणे हाच विशेष फरक आहे.

Cinteti, cintayati, cintenti, cintayanti. Cintetu, cintayatu. Cinteyya, cintayeyya. Acintesi, cintesi, acintayi, cintayi. Cintessati, cintayissati. Acintissa, acintayissa iccādi.

'चिन्तेति, चिन्तयति, चिन्तेन्ति, चिन्तयन्ति। चिन्तेतु, चिन्तयतु। चिन्तेय्य, चिन्तयेय्य। अचिन्तेसि, चिन्तेसि, अचिन्तयि, चिन्तयि। चिन्तेस्सति, चिन्तयिस्सति। अचिन्तिस्स, अचिन्तयिस्स' इत्यादी रूपे होतात.

Manta guttabhāsane, manteti, mantayati iccādi purimasamaṃ.

गुप्त संभाषण (गुत्तभासन) अर्थात 'मन्त' धातू असून, 'मन्तेति, मन्तयति' इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात.

Pāla rakkhaṇe, dhammaṃ pāleti, pālayati. Pālīyati. Pāletu, pālayatu iccādi.

रक्षण करणे (रक्खण) अर्थात 'पाल' धातू असून, 'धम्मं पालेति, पालयति' (धम्माचे रक्षण करतो), 'पालीयति। पालेतु, पालयतु' इत्यादी रूपे होतात.

Ghaṭa ghaṭane, ghāṭeti, ghāṭayati, ghaṭeti, ghaṭayati, ghaṭādittā vikappena vuddhi.

प्रयत्न करणे किंवा जोडणे (घटन) अर्थात 'घट' धातू असून, घटादिगणात असल्यामुळे विकल्पाने (पर्यायाने) वृद्धी होऊन 'घाटेति, घाटयति, घटेति, घटयति' अशी रूपे होतात.

Vida ñāṇe, vedeti, vedayati.

जाणणे (ञाण) अर्थात 'विद' धातू असून, 'वेदेति, वेदयति' अशी रूपे होतात.

Gaṇa [Pg.324] saṅkhyāne, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti na vuddhi, gaṇeti, gaṇayati iccādi, sabbattha subodhaṃ.

गणना करणे (सङ्ख्यान) अर्थात 'गण' धातू असून, “घटादीनं वा” या नियमाने वृद्धी होत नाही; त्यामुळे 'गणेति, गणयति' इत्यादी रूपे होतात, हे सर्वत्र सुबोध (सहज समजण्यासारखे) आहे.

Curādigaṇo.

चुरादिगण समाप्त.

Bhūvādī ca rudhādī ca, divādī svādayo gaṇā;

Kiyādī ca tanādī ca, curādī cidha sattadhā.

भूवादि, रुधादि, दिवादि, स्वादि, कियादि, तनादि आणि चुरादि असे येथे धातूंचे सात गण आहेत.

Vikaraṇavidhānaṃ samattaṃ.

विकरण विधान (प्रत्यय लावण्याचे नियम) समाप्त झाले.

Dhātuppaccayantanaya

धातू-प्रत्ययान्त पद्धती (धातुप्रत्ययान्तनय).

Atha dhātuppaccayantā vuccante.

आता धातू-प्रत्ययान्त रूपांचे कथन केले जात आहे.

Tattha dhātvatthe niddiṭṭhā khādikāritantā paccayā dhātuppaccayā nāma.

त्यामध्ये, धातूच्या अर्थात निर्दिष्ट केलेले 'ख' इत्यादी आणि 'कारित' पर्यन्तचे प्रत्यय 'धातू-प्रत्यय' (धातुप्रत्यय) म्हणून ओळखले जातात.

Tija nisāna bandhanakhamāsu, dhātusaññādi.

तीक्ष्ण करणे (निसाण), बांधणे (बन्धन) आणि सहन करणे (खमा) या अर्थांमध्ये 'तिज' धातू असून, त्याला धातू संज्ञा इत्यादी प्राप्त होते.

‘‘Dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti ito dhātuggahaṇaṃ anuvattate, ‘‘parā, paccayā’’ti ca adhikāro.

“धातुलिङ्गेहि परा पच्चया” या सूत्रातून 'धातु' शब्दाची अनुवृत्ती होते आणि 'परा, पच्चया' हा अधिकार चालतो.

528. Tija gupa kita mānehi kha cha sā vā.

५२८. 'तिज', 'गुप', 'कित' आणि 'मान' या धातूंहून 'ख', 'छ' आणि 'स' हे प्रत्यय विकल्पाने (पर्यायाने) होतात.

Tija gupa kita māna iccetehi dhātūhi kha cha sa iccete paccayā parā honti vā.

'तिज', 'गुप', 'कित' आणि 'मान' या धातूंनंतर 'ख', 'छ' आणि 'स' हे प्रत्यय विकल्पाने होतात.

Tijato khantiyaṃ khova, nindāyaṃ gupato tu cho;

Kitā cho sova mānamhā, vavatthitavibhāsato.

व्यवस्थितविभाषा (निश्चित विकल्प) नियमामुळे, क्षमा (खन्ति) अर्थात 'तिज' धातूहून केवळ 'ख' प्रत्यय होतो; निंदा अर्थात 'गुप' धातूहून 'छ' प्रत्यय होतो; 'कित' धातूहून 'छ' प्रत्यय होतो आणि 'मान' धातूहून केवळ 'स' प्रत्यय होतो.

‘‘Kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo’’ti dhātvādissa dvibhāvo.

“क्वचादिवण्णानमेकस्सरानं द्वेभावो” या सूत्राने धातूच्या आद्य अक्षराचे द्वित्व (दोनदा होणे) होते.

‘‘Byañjanantassā’’ti vattamāne –

“ब्यञ्जनन्तस्स” (व्यंजनान्त असलेल्या) या सूत्राचा अधिकार चालू असताना –

529. Ko khe ca.

५२९. ख प्रत्यय परे असताना 'क' कार होतो.

Dhātvantassa [Pg.325] byañjanassa kakārādeso hoti khappaccaye pare.

ख प्रत्यय परे असताना धातूच्या अंतिम व्यंजनाचा 'क'कार आदेश होतो.

Titikkha iti ṭhite –

'तितिक्ख' अशी स्थिती असताना –

Dhātuvihitānaṃ tyādivibhattīnaṃ adhātuto appavattiyamāha.

धातूसाठी विहित केलेल्या 'ति' इत्यादी विभक्तींची अधातूपासून (धातू नसलेल्या शब्दापासून) अप्रवृत्ती (उत्पत्ती न होणे) सांगितली आहे.

530. Dhātuppaccayehi vibhattiyo.

५३०. धातू प्रत्ययांनंतर विभक्ती प्रत्यय येतात.

Dhātvatthe niddiṭṭhehi khādikāritantehi paccayehi tyādayo vibhattiyo hontīti pure viya vattamānādayo yojetabbā.

धातूच्या अर्थामध्ये निर्दिष्ट केलेल्या 'ख' इत्यादी आणि कारित (प्रयोजक) प्रत्ययांच्या अंती असलेल्या प्रत्ययांनंतर 'ति' इत्यादी विभक्ती होतात, म्हणून पूर्वीप्रमाणेच वर्तमानकाळ इत्यादी काळ जोडले जावेत.

Ativākyaṃ titikkhati, titikkhanti. Kamme titikkhīyati. Tathā titikkhatu, titikkhantu. Titikkheyya, titikkheyyuṃ. Atitikkhi, atitikkhiṃsu. Titikkhissati. Atitikkhissa iccādi.

कठोर वचनाचे सहन करतो (अतिवाक्यं तितिक्खति), सहन करतात (तितिक्खन्ति). कर्मणी प्रयोगात (कम्मे): तितिक्खीयति. तसेच: तितिक्खतु, तितिक्खन्तु. तितिक्खेय्य, तितिक्खेय्युं. अतितिक्खि, अतितिक्खिंसु. तितिक्खिस्सति. अतितिक्खिस्स इत्यादी.

Khappaccayābhāve appaccayassa ekāro, tejeti, tejati vā, tejanti iccādi.

'ख' प्रत्ययाच्या अभावी 'अ' प्रत्ययाचा 'ए'कार होतो, (उदा.) तेजेति, किंवा तेजति, तेजन्ति इत्यादी.

Gupa gopane, chappaccaye dvibhāvo, ‘‘pubbobbhāso’’ti abbhāsasaññā, ‘‘abbhāsassā’’ti vattamāne ‘‘antassivaṇṇākāro vā’’ti abbhāsantassikāro, ‘‘kavaggassa cavaggo’’ti abbhāsagakārassa jakāro ca.

गोपन (रक्षण) अर्थात 'गुप्' धातू असताना, 'छ' प्रत्यय लागल्यास द्वित्व (द्विभाव) होतो, 'पुब्बोब्भासो' या सूत्राने 'अभ्भास' संज्ञा होते, 'अभ्भासस्स' हे सूत्र चालू असताना 'अन्तस्सिवण्णाकारो वा' या सूत्राने अभ्भासाच्या अंती 'इ'कार होतो, आणि 'कवग्गस्स चवग्गो' या सूत्राने अभ्भासातील 'ग'काराचा 'ज'कार होतो.

531. Byañjanantassa co chappaccayesu ca.

५३१. आणि 'छ' प्रत्यय परे असताना व्यंजनान्त (धातूच्या अंतिम व्यंजनाचा) 'च'कार होतो.

Dhātvanthassa byañjanassa cakārādeso hoti chappaccayesu paresu. Tato vibhattiyo, kāyaṃ jigucchati, jigucchanti. Sesaṃ purimasamaṃ. Chābhāve gopeti, gopenti iccādi.

छ प्रत्यय परे असताना धातूच्या अंतिम व्यंजनाचा 'च'कार आदेश होतो. त्यानंतर विभक्ती प्रत्यय लागतात, (उदा.) शरीराचा तिरस्कार करतो (कायं जिगुच्छति), जिगुच्छन्ति. उर्वरित भाग पूर्वीप्रमाणेच आहे. 'छ' प्रत्ययाच्या अभावी गोपेति, गोपेन्ति इत्यादी.

Kita rogāpanayane, chappaccayo, dvittañca.

रोग दूर करणे (रोगापनयन) अर्थात 'कित्' धातू असताना, 'छ' प्रत्यय आणि द्वित्व होते.

Abbhāsaggahaṇamanuvattate[Pg.326].

'अभ्भास' या पदाची अनुवृत्ती होते.

532. Mānakitānaṃ vatattaṃ vā.

५३२. मान आणि कित् (धातूंच्या अभ्भासाला) अनुक्रमे 'व' आणि 'त'कार विकल्पेकरून होतो.

Abbhāsagatānaṃ māna kitaiccetesaṃ dhātūnaṃ vakāratakārattaṃ hoti vā yathākkamanti takāro, dhātvantassa cakāro, sesaṃ samaṃ. Rogaṃ tikicchati, tikicchanti iccādi. Takārābhāve ‘‘kavaggassa cavaggo’’ti cakāro, vicikicchati, vicikicchanti iccādi.

अभ्भास प्राप्त झालेल्या 'मान' आणि 'कित्' या धातूंच्या (अभ्भासाला) अनुक्रमे 'व'कार आणि 'त'कार विकल्पेकरून होतो; त्यानुसार 'त'कार होतो, धातूच्या अंतिम व्यंजनाचा 'च'कार होतो, उर्वरित भाग समान आहे. रोगाचा उपचार करतो (रोगं तिकिच्छति), तिकिच्छन्ति इत्यादी. 'त'काराच्या अभावी 'कवग्गस्स चवग्गो' या सूत्राने 'च'कार होऊन विचिकिच्छति, विचिकिच्छन्ति इत्यादी रूपे होतात.

Māna vīmaṃsapūjāsu, sappaccayadvibhāvaīkāravakārā.

मीमांसा (विचार करणे) आणि पूजा (आदर करणे) अर्थात 'मान' धातू असताना, 'स' प्रत्यय, द्वित्व, 'ई'कार आणि 'व'कार होतात.

533. Tato pāmānānaṃ vā maṃ sesu.

५३३. त्यानंतर 'स' प्रत्यय परे असताना 'पा' आणि 'मान' धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'वा' आणि 'मं' आदेश विकल्पेकरून होतात.

Tato abbhāsato parāsaṃ pāmānānaṃ dhātūnaṃ vāmaṃiccete ādesā honti yathākkamaṃ sappaccaye pare. Sesūti bahuvacananiddeso payogepi vacanavipallāsañāpanatthaṃ. Atthaṃ vīmaṃsati, vīmaṃsanti iccādi.

त्यानंतर अभ्भासाच्या पुढे असलेल्या 'पा' आणि 'मान' या धातूंच्या जागी 'स' प्रत्यय परे असताना अनुक्रमे 'वा' आणि 'मं' हे आदेश होतात. 'सेसु' असा बहुवचनी निर्देश प्रयोगात देखील वचन-विपर्यास (वचनाचा बदल) दर्शवण्यासाठी आहे. अर्थाची मीमांसा करतो (अत्थं वीमंसति), वीमंसन्ति इत्यादी.

Aññattha ‘‘lopañcettamakāro’’ti appaccayassekāro, māneti, mānenti.

इतर ठिकाणी 'लोपञ्चेत्तमकारो' या सूत्राने 'अ' प्रत्ययाचा 'ए'कार होऊन मानेति, मानेन्ति अशी रूपे होतात.

Bhuja pālanabyavaharaṇesu, bhottumicchatīti atthe –

पालन आणि उपभोग (व्यवहार) अर्थात 'भुज्' धातू असताना, 'जेवण्याची इच्छा करतो' (भोत्तुमिच्छति) या अर्थी –

‘‘Kha cha sā, vā’’ti ca vattate.

आणि 'ख छ सा, वा' (ख, छ, स प्रत्यय विकल्पेकरून होतात) याची अनुवृत्ती होते.

534. Bhuja ghasa hara su pādīhi tumicchatthesu.

५३४. 'भुज्', 'घस्', 'हर्', 'सु', 'पा' इत्यादी धातूंनंतर 'तुं' (तुमुन्) प्रत्ययाने युक्त इच्छेच्या अर्थी...

Bhuja ghasa hara su pā iccevamādīhi dhātūhi tumicchatthesu ca kha cha saiccete paccayā honti vā. Tumicchānaṃ, tumantayuttaicchāya vā atthā tumicchatthā, tena tumantarahitesu ‘‘bhojanamicchatī’’tiādīsu na honti, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti vākyassa appayogo, dhātvādissa dvebhāve kate [Pg.327] ‘‘dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā’’ti abbhāsabhakārassa bakāro, dhātvantassa ‘‘ko khe cā’’ti kakāro, bubhukkhati, bubhukkhanti iccādi.

'भुज्', 'घस्', 'हर्', 'सु', 'पा' इत्यादी धातूंनंतर 'तुं' (तुमुन्) प्रत्ययाने युक्त इच्छेच्या अर्थी 'ख', 'छ', 'स' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. 'तुमिच्छत्था' म्हणजे 'तुं' प्रत्ययाने युक्त इच्छेचा अर्थ; त्यामुळे 'तुं' प्रत्ययाशिवाय असलेल्या 'भोजनमिच्छति' (भोजनाची इच्छा करतो) इत्यादी वाक्यांमध्ये हे प्रत्यय होत नाहीत. 'वुत्तत्थानमप्पयोगो' या नियमाने वाक्याचा अप्रयोग होतो. धातूच्या आद्य अक्षराचे द्वित्व केले असता, 'दुतियचतुत्थानं पठमततिया' या सूत्राने अभ्भासातील 'भ'काराचा 'ब'कार होतो, आणि धातूच्या अंतिम अक्षराचा 'को खे चा' या सूत्राने 'क'कार होऊन बुभुक्खति, बुभुक्खन्ति इत्यादी रूपे बनतात.

Vāti kimatthaṃ? Bhottumicchati, icchatthesūti kimatthaṃ? Bhottuṃ gacchati.

'वा' (विकल्पेकरून) कशासाठी? 'भोत्तुमिच्छति' (हे रूप देखील व्हावे म्हणून). 'इच्छेच्या अर्थी' कशासाठी? 'भोत्तुं गच्छति' (जेवण्यासाठी जातो - येथे प्रत्यय होऊ नये म्हणून).

Ghasa adane, ghasitumicchatīti atthe chappaccayo, dvittaṃ, tatiya cavagga ikāra cakārādesā, jighacchati, jighacchanti.

भक्षण करणे (अदन) अर्थात 'घस्' धातू असताना, 'खाण्याची इच्छा करतो' (घसितुमिच्छति) या अर्थी 'छ' प्रत्यय, द्वित्व, च-वर्गाचा तिसरा वर्ण (ज), 'इ'कार आणि 'च'कार आदेश होऊन जिघच्छति, जिघच्छन्ति अशी रूपे होतात.

Hara haraṇe, haritumicchatīti atthe sappaccayo.

हरण करणे (नेणे) अर्थात 'हर्' धातू असताना, 'नेण्याची इच्छा करतो' (हरितुमिच्छति) या अर्थी 'स' प्रत्यय होतो.

535. Harassa gī se.

५३५. 'स' प्रत्यय परे असताना 'हर्' धातूच्या जागी 'गी' आदेश होतो.

Haraiccetassa dhātussa sabbassa gī hoti se paccaye pare. ‘‘Gīse’’ti yogavibhāgena jissapi, ṭhānūpacārenādesassāpi dhātuvohārattā dvittaṃ, bhikkhaṃ jigīsati, jigīsanti.

'हर्' या संपूर्ण धातूच्या जागी 'स' प्रत्यय परे असताना 'गी' आदेश होतो. 'गीसे' या योगविभागाने 'जि' देखील होतो. स्थानातिदेशामुळे आदेशाला देखील धातू मानले गेल्याने द्वित्व होते, (उदा.) भिक्षेची इच्छा करतो (भिक्खं जिगीसति), जिगीसन्ति.

Su savaṇe, sotumicchati sussūsati, sussūsanti, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho.

श्रवण करणे (ऐकणे) अर्थात 'सु' धातू असताना, 'ऐकण्याची इच्छा करतो' या अर्थी सुस्सूसति, सुस्सूसन्ति अशी रूपे होतात. 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो.

Pā pāne, pātumicchatīti atthe sappaccayadvittarassattaikārādesā, ‘‘tato pāmānānaṃ vāmaṃ sesū’’ti vādeso, pivāsati, pivāsanti iccādi.

पिणे (पान) अर्थात 'पा' धातू असताना, 'पिण्याची इच्छा करतो' (पातुमिच्छति) या अर्थी 'स' प्रत्यय, द्वित्व, र्‍हस्वत्व, 'इ'कार आदेश आणि 'ततो पामानानं वामं सेसु' या सूत्राने 'वा' आदेश होऊन पिवासति, पिवासन्ति इत्यादी रूपे होतात.

Ji jaye, vijetumicchati vijigīsati iccādi.

जिंकणे (जय) अर्थात 'जि' धातू असताना, 'जिंकण्याची इच्छा करतो' (विजेतुमिच्छति) या अर्थी विजिगीसति इत्यादी रूपे होतात.

Saṅgho pabbatamiva attānamācarati, pabbato iva ācaratīti vā atthe –

संघ स्वतःला पर्वतासारखा आचरतो किंवा पर्वताप्रमाणे आचरण करतो, या अर्थी –

536. Āya nāmato kattupamānādācāre.

५३६. आचरण (व्यवहार) अर्थी, कर्त्याच्या उपमानभूत नामापासून 'आय' प्रत्यय होतो.

Ācaraṇakriyāya kattuno upamānabhūtamhā nāmato āyappaccayo hoti ācāratthe. Upamīyati etenāti [Pg.328] upamānaṃ, kattuno upamānaṃ kattupamānaṃ, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti ivasaddanivatti, dhātuppaccayantattā ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti sutte tesaṃgahaṇena vibhattilopo, ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo, saralopādi, ‘‘dhātuppaccayehi vibhattiyo’’ti vibhattuppatti, pabbatāyati saṅgho, evaṃ samuddamiva attānamācarati samuddāyati, cicciṭamiva attānamācarati cicciṭāyati saddo. Evaṃ dhūmāyati.

आचरण क्रियेच्या कर्त्याच्या उपमानभूत नामापासून आचरण अर्थी 'आय' प्रत्यय होतो. ज्याच्याशी तुलना केली जाते ते 'उपमान' होय; कर्त्याचे उपमान म्हणजे 'कत्तुपमान'. 'वुत्तत्थानमप्पयोगो' या नियमाने 'इव' (सारखा) या शब्दाची निवृत्ती (लोप) होते. धातुप्रत्ययान्त असल्यामुळे 'तेसं विभत्तियो लोपा चा' या सूत्रातील 'तेसं' या ग्रहणाने विभक्तीचा लोप होतो, 'पकति चस्स सरन्तस्सा' या सूत्राने प्रकृतीभाव, स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात, आणि 'धातुप्पच्चयेhi विभत्तियो' या सूत्राने विभक्तीची उत्पत्ती होऊन 'पब्बतायति सङ्घो' (संघ पर्वतासारखा आचरण करतो) असे रूप बनते. याचप्रमाणे समुद्रासारखा स्वतःला आचरतो म्हणून 'समुद्दायति', 'चिच्चिट' आवाजासारखा आचरण करतो म्हणून 'चिच्चिटायति सद्दो' (चिच्चिट असा आवाज होतो). याचप्रमाणे 'धूमायति' (धूर निघतो).

‘‘Nāmato, ācāre’’ti ca vattate.

आणि 'नामतो, आचारे' (नामापासून, आचरण अर्थी) याची अनुवृत्ती होते.

537. Īyūpamānā ca.

५३७. आणि उपमानभूत नामापासून 'ईय' प्रत्यय होतो.

Upamānabhūtā nāmato īyappaccayo hoti ācāratthe. Puna upamānaggahaṇaṃ kattuggahaṇanivattanatthaṃ, tena kammatopi sijjhati, sesaṃ samaṃ. Achattaṃ chattamivācarati chattīyati, aputtaṃ puttamivācarati puttīyati sissamācariyo.

उपमानभूत नामापासून आचरण अर्थी 'ईय' प्रत्यय होतो. पुन्हा 'उपमान' ग्रहण करणे हे 'कर्तृ' ग्रहणाची निवृत्ती करण्यासाठी आहे, ज्यामुळे कर्मापासून देखील रूप सिद्ध होते; उर्वरित भाग समान आहे. छत्री नसलेल्याला छत्रीसारखे आचरतो (छत्तीयति), मुलगा नसलेल्या शिष्याला मुलासारखे आचरतो (पुत्तीयति सिस्सं आचरियो).

Upamānāti kiṃ? Dhammamācarati, ācāreti kiṃ? Achattaṃ chattamiva rakkhati.

'उपमान' कशासाठी? 'धम्ममाचरति' (धर्माचे आचरण करतो - येथे प्रत्यय होऊ नये म्हणून). 'आचरण अर्थी' कशासाठी? 'अछत्तं छत्तं इव रक्खति' (छत्री नसलेल्याचे छत्रीसारखे रक्षण करतो - येथे प्रत्यय होऊ नये म्हणून).

‘‘Īyo’’ti vattate.

'ईय' याची अनुवृत्ती होते.

538. Nāmamhātticchatthe.

५३८. स्वतःसाठी इच्छिण्याच्या अर्थी नामापासून (ईय प्रत्यय होतो).

Nāmamhā attano icchatthe īyappaccayo hoti. Attano pattamicchati pattīyati, evaṃ vatthīyati, parikkhārīyati, cīvarīyati, paṭīyati, dhanīyati, puttīyati.

Atticchattheti kimatthaṃ? Aññassa pattamicchati.

Daḷhaṃ karoti vīriyanti atthe –

Kāritaggahaṇamanuvattate.

539. Dhāturūpe [Pg.329] nāmasmā ṇayoca.

Dhātuyā rūpe nipphādetabbe, ‘‘taṃ karoti, tena atikkamati’’iccādike payujjitabbe vā sati nāmamhā ṇayappaccayo hoti, kāritasaññā ca. Ṇalope, vibhattilopasaralopādīsu katesu vibhattuppatti, daḷhayati vīriyaṃ, evaṃ pamāṇayati, amissayati, tathā hatthinā atikkamati atihatthayati, vīṇāya upagāyati upavīṇayati, visuddhā hoti ratti visuddhayati, kusalaṃ pucchati kusalayati iccādi.

540. Dhātūhi ṇe ṇaya ṇāpe ṇāpayā kāritāni hetvatthe.

Sabbehi dhātūhi hetvatthe abhidheyye ṇe ṇayaṇāpe ṇāpaya iccete paccayā parā honti, te kāritasaññā ca honti. Hetuyeva attho hetvattho, so ca ‘‘yo kāreti sa hetū’’ti laddhahetusañño suddhakattuno payojako hetukattā, atthato pesanajjhesanādiko payojakabyāpāro idha hetu nāma.

Ettha ca –

Ṇe ṇayāva uvaṇṇantā, āto dve pacchimā siyuṃ;

Sesato caturo dve vā, vāsaddassānuvattito.

Akammā dhātavo honti, kārite tu sakammakā;

Sakammakā dvikammāssu, dvikammā tu tikammakā.

Tasmā kattari kamme ca, kāritākhyātasambhavo;

Na bhāve suddhakattā ca, kārite kammasaññito.

Niyādīnaṃ [Pg.330] padhānañca, appadhānaṃ duhādinaṃ;

Kārite suddhakattā ca, kammamākhyātagocaranti.

Tattha yo koci bhavati, tamañño ‘‘bhavāhi bhavāhi’’ iccevaṃ bravīti, atha vā bhavantaṃ bhavituṃ samatthaṃ payojayati, bhavituṃ payojetīti vā atthe iminā ṇeṇayappaccayā, kāritasaññā ca, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti vākyassa appayogo, ‘‘kāritānaṃ ṇo lopa’’nti ṇalopo, ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti ūkārassokāro vuddhi.

‘‘O, e’’ti ca vattate, dhātuggahaṇañca.

541. Te āvāyā kārite.

Te dhātvantabhūtā okārekārā āvaāyādese pāpuṇanti kārite pare. ‘‘Te āvāyā’’ti yogavibhāgena jheādīnaṃ akāritepi hontīti okārassa āvādeso, saralopādi, ‘‘dhātuppaccayehi vibhattiyo’’ti tyādayo.

So samādhiṃ bhāveti, bhāvayati, bhāventi, bhāvayanti. Bhāvesi, bhāvayasi, bhāvetha, bhāvayatha. Bhāvemi, bhāvayāmi, bhāvema, bhāvayāma. Bhāvayate, bhāvayante.

Kamme attanopadayappaccayaīkārāgamā, saralopādi ca, tena bhāvīyate samādhi, bhāvīyante. Bhāvīyati, bhāvīyanti.

Tathā bhāvetu, bhāvayatu, bhāventu, bhāvayantu. Bhāvehi, bhāvaya, bhāvayāhi, bhāvetha, bhāvayatha[Pg.331]. Bhāvemi, bhāvayāmi, bhāvema, bhāvayāma. Bhāvayataṃ, bhāvayantaṃ.

Kamme bhāvīyataṃ, bhāvīyatu, bhāvīyantu.

Bhāveyya, bhāvaye, bhāvayeyya, bhāveyyuṃ, bhāvayeyyuṃ. Bhāveyyāsi, bhāvayeyyāsi, bhāveyyātha, bhāvayeyyātha. Bhāveyyāmi, bhāvayeyyāmi, bhāveyyāma, bhāvayeyyāma. Bhāvetha, bhāvayetha, bhāveraṃ, bhāvayeraṃ.

Kamme bhāvīyeyya, bhāvīyeyyuṃ.

Ajjataniyaṃ ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena kāritantāpi dīghato sakārāgamo.

Abhāvesi, bhāvesi, abhāvayi, bhāvayi, abhāvesuṃ, bhāvesuṃ, abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu, abhāvayuṃ, bhāvayuṃ. Abhāvesi, abhāvayasi, abhāvittha, abhāvayittha. Abhāvesiṃ, bhāvesiṃ, abhāvayiṃ, bhāvayiṃ, abhāvimha, abhāvayimha.

Kamme abhāvīyittha, abhāvīyi.

Bhāvessati, bhāvayissati, bhāvessanti, bhāvayissanti. Bhāvessasi, bhāvayissasi, bhāvissatha, bhāvayissatha. Bhāvessāmi, bhāvayissāmi, bhāvessāma, bhāvayissāma.

Kamme bhāvīyissate, bhāvīyissante. Bhāvīyissati, bhāvīyissanti.

Abhāvissa, abhāvayissa, abhāvissaṃsu, abhāvayissaṃsu. Kamme abhāvīyissatha, abhāvīyissa iccādi.

Tathā [Pg.332] yo koci pacati, tamañño ‘‘pacāhi pacāhi’’ iccevaṃ bravīti, atha vā pacantaṃ payojeti, pacituṃ vā payojetīti atthe vuttanayena ṇe ṇayādayo, akārassākāro vuddhi, sesaṃ neyyaṃ.

त्याचप्रमाणे जो कोणी शिजवतो, त्याला दुसरा 'शिजव, शिजव' असे म्हणतो, किंवा शिजवणाऱ्याला प्रवृत्त करतो, किंवा शिजवण्यासाठी प्रवृत्त करतो या अर्थी सांगितलेल्या पद्धतीने 'णे', 'णय' इत्यादी प्रत्यय होतात, 'अ' काराची 'आ' कार वृद्धी होते, उर्वरित भाग समजून घ्यावा.

So devadattaṃ odanaṃ pāceti, pācenti. Pācesi, pācetha. Pācemi, pācema. Pācayati, pācayanti. Pācayasi, pācayatha. Pācayāmi, pācayāma. Ṇāpeṇāpayesu pana so puriso taṃ purisaṃ odanaṃ pācāpeti, pācāpenti. Pācāpayati, pācāpayanti.

तो देवदत्ताकडून भात शिजवतो (pāceti), ते शिजवतात (pācenti). त्याने शिजवले (pācesi), तुम्ही शिजवले (pācetha). मी शिजवतो (pācemi), आम्ही शिजवतो (pācema). pācayati, pācayanti. pācayasi, pācayatha. pācayāmi, pācayāma. परंतु 'णापे' (ṇāpe) आणि 'णापय' (ṇāpaya) प्रत्यय असताना तो पुरुष त्या पुरुषाकडून भात शिजवून घेतो (pācāpeti), ते शिजवून घेतात (pācāpenti). pācāpayati, pācāpayanti.

Kamme so odanaṃ pācīyati tena, pācayīyati, pācāpīyati, pācāpayīyati.

कर्मणी प्रयोगात, त्याच्याकडून तो भात शिजवला जातो (pācīyati tena), pācayīyati, pācāpīyati, pācāpayīyati.

Tathā pācetu, pācayatu, pācāpetu, pācāpayatu. Pācīyataṃ, pācīyatu, pācayīyataṃ, pācayīyatu, pācāpīyataṃ, pācāpīyatu, pācāpayīyataṃ, pācāpayīyatu. Pāceyya, pācayeyya, pācāpeyya, pācāpayeyya. Pācīyeyya, pācīyeyyuṃ. Apācesi, apācayi, apācāpesi, apācāpayi. Pācessati, pācayissati, pācāpessati, pācāpayissati. Apācissa, apācayissa, apācāpissa, apācāpayissa iccādi.

त्याचप्रमाणे pācetu, pācayatu, pācāpetu, pācāpayatu. pācīyataṃ, pācīyatu, pācayīyataṃ, pācayīyatu, pācāpīyataṃ, pācāpīyatu, pācāpayīyataṃ, pācāpayīyatu. pāceyya, pācayeyya, pācāpeyya, pācāpayeyya. pācīyeyya, pācīyeyyuṃ. apācesi, apācayi, apācāpesi, apācāpayi. pācessati, pācayissati, pācāpessati, pācāpayissati. apācissa, apācayissa, apācāpissa, apācāpayissa इत्यादी रूपे होतात.

Gacchantaṃ, gantuṃ vā payojetīti atthe ṇe ṇayādayo, vuddhiyaṃ sampattāyaṃ –

जाणाऱ्याला किंवा जाण्यासाठी प्रवृत्त करतो या अर्थी 'णे', 'णय' इत्यादी प्रत्यय होतात, वृद्धी प्राप्त झाली असता –

‘‘Asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vattate.

“असंयोगन्तस्स वुद्धि कारिते” (असंयोगान्त धातूची कारित प्रत्यय असताना वृद्धी होते) या सूत्राची अनुवृत्ती येते.

542. Ghaṭādīnaṃ vā.

५४२. किंवा 'घट' इत्यादी धातूंची (घटादीनां वा).

Ghaṭādīnaṃ dhātūnaṃ asaṃyogantānaṃ vuddhi hoti vā kāriteti ettha vāggahaṇena vuddhi na hoti, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

घट इत्यादी असंयोगान्त धातूंची कारित प्रत्यय असताना विकल्पेकरून वृद्धी होते, येथे 'वा' शब्दाच्या ग्रहणाने वृद्धी होत नाही; हा 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेच्या (नियत विकल्पाच्या) अर्थासाठी आहे.

So [Pg.333] taṃ purisaṃ gāmaṃ gameti, gamayati, gacchāpeti, gacchāpayati. So gāmaṃ gamīyati tena, gamayīyati, gacchāpīyati, gacchāpayīyati iccādi. Sabbattha yojetabbaṃ. Evaṃ uparipi.

तो त्या पुरुषाला गावात पाठवतो (gameti, gamayati, gacchāpeti, gacchāpayati). त्याच्याकडून तो गावात पाठवला जातो (gamīyati tena), gamayīyati, gacchāpīyati, gacchāpayīyati इत्यादी. सर्व ठिकाणी असेच योजावे. पुढेही याचप्रमाणे समजावे.

Ghaṭa īhāyaṃ, ghaṭantaṃ payojayati, ghaṭeti, ghaṭādīnaṃ vāti na vuddhi, ghaṭayati, ghaṭāpeti, ghaṭāpayati.

'घट' (धातू) चेष्टा (प्रयत्न) करण्याच्या अर्थात आहे. प्रयत्न करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'घटेति', 'घटयति', 'घटापेति', 'घटापयति'. 'घटादीनं वा' या सूत्राने वृद्धी होत नाही.

‘‘Kārite’’ti vattate.

"कारिते" (प्रयोजक प्रत्यय असताना) हे अनुवृत्त होते.

543. Guha dusānaṃ dīghaṃ.

५४३. 'गुह' आणि 'दुस' (या धातूंच्या स्वराचा) दीर्घ होतो.

Guhadusaiccetesaṃ dhātūnaṃ saro dīghamāpajjate kārite pare, vuddhāpavādoyaṃ.

'गुह' आणि 'दुस' या धातूंच्या स्वराला कारित (प्रयोजक) प्रत्यय पर असताना दीर्घत्व प्राप्त होते, हा वृद्धीचा अपवाद आहे.

Guha saṃvaraṇe, guhituṃ payojayati gūhayati, gūhayanti. Dusa appītimhi, dussantaṃ payojayati dūsayati, dūsayanti iccādi.

'गुह' (धातू) झाकण्याच्या (गोपनीयतेच्या) अर्थात आहे; लपविण्यास प्रवृत्त करतो (तो) - 'गूहयति', 'गूहयन्ति'. 'दुस' (धातू) अप्रियतेच्या (असंतोषाच्या) अर्थात आहे; द्वेष करण्यास प्रवृत्त करतो (तो) - 'दूसयति', 'दूसयन्ति' इत्यादी.

Tathā icchantaṃ payojayati icchāpeti, icchāpayati, eseti, esayati. Niyacchantaṃ payojayati niyāmeti, niyāmayati. Āsantaṃ payojayati āseti, āsayati, acchāpeti, acchāpayati. Labhantaṃ payojayati lābheti, lābhayati. Vacantaṃ payojayati vāceti, vācayati, vācāpeti, vācāpayati. Evaṃ vāseti, vāsayati, vāsāpeti, vāsāpayati. Vāheti, vāhayati, vāhāpeti, vāhāpayati. Jīreti, jīrayati, jīrāpeti, jīrāpayati. Māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati. Dasseti, dassayati iccādi.

तसेच, इच्छा करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'इच्छापेति', 'इच्छापयति', 'एसेति', 'एसयति'. नियमन करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'नियामेति', 'नियामयति'. बसणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'आसेति', 'आसयति', 'अच्छापेति', 'अच्छापयति'. मिळवणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'लाभेति', 'लाभयति'. बोलणाऱ्याला (वाचणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'वाचेति', 'वाचयति', 'वाचापेति', 'वाचापयति'. याचप्रमाणे 'वासेति', 'वासयति', 'वासापेति', 'वासापयति'. 'वाहेति', 'वाहयति', 'वाहापेति', 'वाहापयति'. 'जीरेति', 'जीरयति', 'जीरापेति', 'जीरापयति'. 'मारेति', 'मारयति', 'मारापेति', 'मारापयति'. 'दस्सेति', 'दस्सयति' इत्यादी.

Tathā tudantaṃ payojayati todeti, todayati, todāpeti, todāpayati. Pavisantaṃ payojayati, pavisituṃ vā paveseti, pavesayati, pavesāpeti[Pg.334], pavesāpayati. Uddisantaṃ payojayati uddisāpeti, uddisāpayati. Pahontaṃ payojayati pahāveti, pahāvayati. Sayantaṃ payojayati sāyeti, sāyayati, sāyāpeti, sāyāpayati. Ettha ekārassa āyādeso, sayāpeti, sayāpayati, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ṇāpeṇāpayesu āyādesassa rassattaṃ. Nayantaṃ payojayati nayāpeti, nayāpayati. Patiṭṭhantaṃ payojayati patiṭṭhāpeti, patiṭṭhāpayati, patiṭṭhapeti vā.

तसेच, टोचणाऱ्याला (प्रेरित करणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'तोदेति', 'तोदयति', 'तोदापेति', 'तोदापयति'. प्रवेश करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पवेसेति', 'पवेसयति', 'पवेसापेति', 'पवेसापयति'. उद्देश करणाऱ्याला (शिकवणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'उद्दिसापेति', 'उद्दिसापयति'. समर्थ असणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पहावेति', 'पहावयति'. झोपणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'सायेति', 'साययति', 'सायापेति', 'सायापयति'. येथे 'ए' काराचा 'आय' आदेश होतो, 'सयापेति', 'सयापयति' - "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'णापे' आणि 'णापये' प्रत्यय असताना 'आय' आदेशाचा ऱ्हस्व होतो. नेणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'नयापेति', 'नयापयति'. प्रतिष्ठित होणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पतिट्ठापेति', 'पतिट्ठापयति' किंवा 'पतिट्ठपेति'.

Hanantaṃ payojayatīti atthe ṇeṇayādayo.

'मारणाऱ्याला प्रवृत्त करतो' या अर्थात 'णे', 'णय' इत्यादी प्रत्यय होतात.

‘‘Ṇamhī’’ti vattate.

"णम्हि" (ण-कारयुक्त प्रत्यय पर असताना) हे अनुवृत्त होते.

544. Hanassa ghāto.

५४४. 'हन्' धातूचा 'घात' आदेश होतो.

Hanaiccetassa dhātussa ghātādeso hoti ṇakāravati kāritappaccaye pare. Ghāteti, ghātayati, ghātāpeti, ghātāpayati, ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti vadhādese vadheti, vadhāpeti.

'हन्' या धातूचा 'घात' असा आदेश होतो, जेव्हा 'ण' कारयुक्त कारित (प्रयोजक) प्रत्यय पर असतो. 'घातेति', 'घातयति', 'घातापेति', 'घातापयति'. "वधो वा सब्बत्था" या सूत्राने 'वध' आदेश झाल्यावर 'वधेति', 'वधापेति' असे रूप होते.

Juhontaṃ payojayati juhāveti, juhāvayati. Jahantaṃ payojayati jahāpeti, jahāpayati, hāpeti, hāpayati. Dadantaṃ payojayati dāpeti, dāpayati. Pidahantaṃ payojayati pidhāpeti, pidhāpayati, pidahāpeti, pidahāpayati.

यज्ञ (हवन) करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'जुहावेति', 'जुहावयति'. त्याग करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'जहापेति', 'जहाpयति', 'हापेति', 'हापयति'. देणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'दापेति', 'दापयति'. झाकणाऱ्याला (बंद करणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'पिधापेति', 'पिधापयति', 'पिदहापेति', 'पिदहापयति'.

Rundhantaṃ payojayati rodheti, rodhayati, rodhāpeti, rodhāpayati. Chindantaṃ payojayati chedeti, chedayati, chedāpeti, chedāpayati. Yuñjantaṃ payojayati [Pg.335] yojeti, yojayati, yojāpeti, yojāpayati. Bhuñjantaṃ payojayati bhojeti, bhojayati, bhojāpeti, bhojāpayati. Muñcantaṃ payojayati moceti, mocayati, mocāpeti, mocāpayati.

अडवणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'रोधेति', 'रोधयति', 'रोधापेति', 'रोधापयति'. छेदणाऱ्याला (कापणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'छेदेति', 'छेदयति', 'छेदापेति', 'छेदापयति'. जोडणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'योजेति', 'योजयति', 'योजापेति', 'योजापयति'. भोजन करणाऱ्याला (भोगणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'भोजेति', 'भोजयति', 'भोजापेति', 'भोजापयति'. मुक्त करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'मोचेति', 'मोचयति', 'मोचापेति', 'मोचापयति'.

Dibbantaṃ payojayati deveti, devayati. Uppajjantaṃ payojayati uppādeti, uppādayati. Bujjhantaṃ payojayati bodheti, bodhayati. ‘‘Dādhāntato yo kvacī’’ti yakārāgamo, bujjhāpeti, bujjhāpayati. Tussantaṃ payojayati toseti, tosayati, tosāpeti, tosāpayati. Sammantaṃ payojayati sameti, samayati, ghaṭādittā na vuddhi. Kuppantaṃ payojayati kopeti, kopayati. Jāyantaṃ payojayati janeti, janayati, ghaṭādittā na vuddhi.

क्रीडा करणाऱ्याला (चमकणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'देवेति', 'देवयति'. उत्पन्न होणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'उप्पादेति', 'उप्पादयति'. जाणणाऱ्याला (जागृत होणाऱ्याला) प्रवृत्त करतो (तो) - 'बोधेति', 'बोधयति'. "दाधान्ततो यो क्वचि" या सूत्राने 'य' काराचा आगम होऊन 'बुज्झापेति', 'बुज्झापयति' असे रूप होते. संतुष्ट होणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'तोसेति', 'तोसयति', 'तोसापेति', 'तोसापयति'. शांत होणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'समेति', 'समयति', घटादी गणात असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. क्रुद्ध होणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'कोपेति', 'कोपयति'. जन्म घेणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'जनेति', 'जनयति', घटादी गणात असल्यामुळे वृद्धी होत नाही.

Suṇantaṃ payojayati dhammaṃ sāveti, sāvayati. Pāpuṇantaṃ payojayati pāpeti, pāpayati.

ऐकणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - धम्म ऐकवतो ('धम्मं सावेति', 'सावयति'). प्राप्त करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पापेति', 'पापयति'.

Vikkiṇantaṃ payojayati vikkāyāpeti, vikkāyāpayati. Jinantaṃ payojayati jayāpeti, jayāpayati. Jānantaṃ payojayati ñāpeti, ñāpayati. Gaṇhantaṃ payojayati gāheti, gāhayati, gāhāpeti, gāhāpayati, gaṇhāpeti, gaṇhāpayati.

विक्री करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'विक्कायापेति', 'विक्कायापयति'. जिंकणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'जयापेति', 'जयापयति'. जाणणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'ञापेति', 'ञापयति'. ग्रहण करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'गाहेति', 'गाहयति', 'गाहापेति', 'गाहापयति', 'गण्हापेति', 'गण्हापयति'.

Vitanantaṃ payojayati vitāneti, vitānayati. Yo koci karoti, tamañño ‘‘karohi karohi’’iccevaṃ bravīti, karontaṃ payojayati, kātuṃ vā kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati iccādi.

विस्तार करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'वितानेति', 'वितानयति'. जो कोणी करतो, त्याला दुसरा "कर, कर" असे सांगतो, म्हणजेच करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो किंवा करण्यासाठी प्रवृत्त करतो (तो) - 'कारेति', 'कारयति', 'कारापेति', 'कारापयति' इत्यादी.

Corentaṃ payojayati corāpeti, corāpayati. Cintentaṃ payojayati cintāpeti, cintāpayati[Pg.336], pūjentaṃ payojayati pūjāpeti, pūjāpayati iccādi. Sabbattha subodhaṃ.

चोरी करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'चोरापेति', 'चोरापयति'. विचार करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'चिंतापेति', 'चिंतापयति'. पूजा करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पूजापेति', 'पूजापयति' इत्यादी. सर्वत्र समजण्यास सोपे आहे.

Dhātuppaccayato cāpi, kāritappaccayā siyuṃ;

Sakāritehi yuṇvūnaṃ, dassanañcettha ñāpakaṃ.

धातूच्या प्रत्ययांवरून देखील कारित (प्रयोजक) प्रत्यय होऊ शकतात; येथे प्रयोजकांसह 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांचे दर्शन हे याचे ज्ञापक (दर्शक) आहे.

Tena titikkhantaṃ payojayati titikkheti, titikkhāpeti. Tikicchantaṃ payojayati tikiccheti, tikicchayati, tikicchāpeti, tikicchāpayati. Evaṃ bubhukkheti, bubhukkhayati, bubhukkhāpeti, bubhukkhāpayati, pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyayati. Puttīyayati iccādipi siddhaṃ bhavati.

त्यामुळे, सहन करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'तितिक्खेति', 'तितिक्खापेति'. चिकित्सा करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'तिकिच्छेति', 'तिकिच्छयति', 'तिकिच्छापेति', 'तिकिच्छापयति'. याचप्रमाणे 'बुभुक्खेति', 'बुभुक्खयति', 'बुभुक्खापेति', 'बुभुक्खापयति'. पर्वतासारखे आचरण करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो (तो) - 'पब्बताययति'. 'पुत्तीययति' इत्यादी रूपे देखील सिद्ध होतात.

Dhātuppaccayantanayo.

हा धातू-प्रत्ययान्त विधी (नय) समाप्त झाला.

Sāsanatthaṃ samuddiṭṭhaṃ, ākhyātaṃ sakabuddhiyā;

Bāhusaccabalenīdaṃ, cintayantu vicakkhaṇā.

बुद्धशासनाच्या कल्याणासाठी हे आख्यात (क्रियापद प्रकरण) स्वतःच्या बुद्धीने आणि बहुश्रुततेच्या बळावर सांगितले आहे; विद्वानांनी यावर विचार करावा.

Bhavati tiṭṭhati seti, ahosi evamādayo;

Akammakāti viññeyyā, kammalakkhaṇaviññunā.

'भवति' (होतो), 'तिट्ठति' (उभा राहतो), 'सेति' (झोपतो), 'अहोसि' (होता) इत्यादी क्रियापदे अकर्मक आहेत, असे कर्माचे लक्षण जाणणाऱ्याने समजावे.

Akammakāpi hetvattha-ppaccayantā sakammakā;

Taṃ yathā bhikkhu bhāveti, maggaṃ rāgādidūsakanti.

अकर्मक धातू देखील प्रयोजक (हेत्वर्थक) प्रत्यय लागल्यास सकर्मक होतात; जसे की - "भिक्खू राग इत्यादींचा नाश करणाऱ्या मार्गाची भावना करतो (विकसित करतो)."

Iti padarūpasiddhiyaṃ ākhyātakaṇḍo

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' मधील आख्यात कांड...

Chaṭṭho.

सहावा (अध्याय समाप्त).

7. Kibbidhānakaṇḍa

७. कृदन्त विधान कांड (कृद्विधान कांड).

Tekālika

त्रैकालिक (तिन्ही काळांशी संबंधित).

Kiccappaccayantanaya

कृत्य-प्रत्ययान्त विधी (नय).

Atha dhātūhiyeva bhāvakammakattukaraṇādisādhanasahitaṃ kibbidhānamārabhīyate.

आता धातूंपासूनच भाव, कर्म, कर्ता, करण इत्यादी साधनांसह कृदन्त विधानाला (कृद्विधानाला) प्रारंभ केला जात आहे.

Tattha kiccakitakavasena duvidhā hi paccayā, tesu kiccasaññāya paṭhamaṃ vuttattā, kiccānamappakattā ca kiccappaccayā tāva vuccante.

त्यामध्ये 'कृत्य' (किच्च) आणि 'कृदन्त' (कितक) या भेदाने प्रत्यय दोन प्रकारचे आहेत. त्यापैकी 'कृत्य' ही संज्ञा प्रथम सांगितली गेल्यामुळे आणि कृत्य प्रत्यय अल्प असल्यामुळे, आधी कृत्य प्रत्यय सांगितले जात आहेत.

Bhū sattāyaṃ, ‘‘bhūyate, abhavittha, bhavissate vā devadattenā’’ti viggahe –

'भू' (धातू) अस्तित्वाच्या (सत्तेच्या) अर्थात आहे. "देवदत्तेन भूयते, अभवित्थ, भविस्सते वा" (देवदत्ताद्वारे अस्तित्वात असणे, झाले किंवा होईल) अशा विग्रहात —

‘‘Dhātuyā kammādimhi ṇo’’ti ito ‘‘dhātuyā’’ti sabbattha paccayādividhāne vattate, ‘‘parā, paccayā’’ti ca adhikāro.

"धातुया कम्मादिम्हि णो" या सूत्रातून "धातुया" हे पद सर्वत्र प्रत्यय विधानात अनुवृत्त होते, आणि "परा", "पच्चया" हा अधिकार आहे.

545. Bhāvakammesu tabbānīyā.

५४५. भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात.

Bhāvakammaiccetesvatthesu sabbadhātūhi tabba anīyaiccete paccayā parā honti. Yogavibhāgena aññatthāpi.

भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये सर्व धातूंहून 'तब्ब' आणि 'अनीय' हे प्रत्यय पर होतात. योगविभागामुळे इतर अर्थांतही हे प्रत्यय होतात.

Tattha –

त्यामध्ये —

Akammakehi dhātūhi, bhāve kiccā bhavanti te;

Sakammakehi kammatthe, arahasakkatthadīpakā.

अकर्मक धातूंपासून ते कृत्य प्रत्यय 'भाव' अर्थात होतात; आणि सकर्मक धातूंपासून 'कर्म' अर्थात योग्यता (अर्हता) किंवा सामर्थ्य दर्शवण्यासाठी होतात.

Te ca –

आणि ते —

546. Ṇādayo [Pg.338] tekālikā.

५४६. 'ण' इत्यादी प्रत्यय त्रैकालिक (तिन्ही काळांशी संबंधित) असतात.

Tikāle niyuttā tekālikā, ye idha tatiye dhātvādhikāre vihitā aniddiṭṭhakālā ṇādayo paccayā, te tekālikā hontīti paribhāsato kālattayepi honti.

तीन काळांशी संबंधित असणारे ते 'तैकालिक' (त्रैकालिक) होत. येथे तिसऱ्या धातू-अधिकारात जे काळ-निर्देश न केलेले 'ण' इत्यादी प्रत्यय विहित केले आहेत, ते 'तैकालिक' असतात; या परिभाषेनुसार ते तिन्ही काळात होतात.

Sīhagatiyā ‘‘kvacī’’ti vattate.

सिंहगतीने 'क्वचि' याचे अनुवर्तन होते.

547. Yathāgamamikāro.

५४७. यथागम 'इ'कार होतो.

Yathāgamaṃ yathāpayogaṃ jinavacanānuparodhena dhātūhi paro ikārāgamo hoti kvaci byañjanādikesu kiccakitakappaccayesu, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, ‘‘o ava sare’’ti avādeso, ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paraṃ netabbaṃ.

यथागम आणि यथाप्रयोग, जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) बाधा न आणता, व्यंजनाने सुरू होणाऱ्या कृत्य (किच्च) आणि कितक प्रत्ययांच्या परे असताना धातूंहून पुढे कधी 'इ'कार आगम होतो. 'अञ्ञेसु च' या सूत्राने वृद्धी होते, 'ओ अव सरे' या सूत्राने 'अव' आदेश होतो, आणि 'नये परं युत्ते' या सूत्राने पुढील वर्णाशी जोडले जावे.

548. Te kiccā.

५४८. ते 'कृत्य' (किच्च) प्रत्यय होत.

Ye idha vuttā tabbānīyaṇya teyya riccappaccayā, te kiccasaññā hontīti veditabbā. Tato ‘‘aññe kiti’’ti vacanato kiccappaccayānamakitakattā nāmabyapadese asampatte ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti ettha caggahaṇena nāmabyapadeso, tato syādyuppatti. Bhāve bhāvassekattā ekavacanameva, ‘‘si’’nti amādeso. Bhavitabbaṃ bhavatā paññena, bhavanīyaṃ.

येथे जे 'तब्ब', 'अनीय', 'ण्य', 'तेय्य' आणि 'रिच्च' प्रत्यय सांगितले आहेत, त्यांना 'कृत्य-संज्ञा' (किच्च-सञ्ञा) समजावे. त्यानंतर 'अञ्ञे किति' या वचनामुळे कृत्य प्रत्ययांना कितकत्व नसल्याने 'नाम' ही संज्ञा प्राप्त होत नसताना, 'तद्धितसमासकितका नामं वा तवेतुनादीसु च' या सूत्रातील 'च' कार ग्रहणाने 'नाम' ही संज्ञा प्राप्त होते, आणि त्यानंतर 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. भाव अर्थात (भावे) भावाच्या एकत्वामुळे केवळ एकवचनच होते, आणि 'सि' प्रत्ययाचा 'अं' (am) असा आदेश होतो. उदा. 'भवितब्बं भवता पञ्ञेन' (आपल्यासारख्या प्राज्ञाने व्हावे), 'भवनीयं'.

Idha byañjanādittābhāvā anuvattitakvaciggahaṇena ikārāgamābhāvo. Bhāve kiccappaccayantā napuṃsakā. Kamme tiliṅgā.

येथे व्यंजनादी नसल्यामुळे आणि अनुवृत्त झालेल्या 'क्वचि' ग्रहणामुळे 'इ'कार आगम होत नाही. भाव अर्थात कृत्य प्रत्ययान्त शब्द नपुंसकलिंगी असतात. कर्म अर्थात ते तिन्ही लिंगांत असतात.

Kammani abhipubbo, abhibhūyate, abhibhūyittha, abhibhūyissateti abhibhavitabbo kodho paṇḍitena, abhibhavitabbā [Pg.339] taṇhā, abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ, evaṃ abhibhavanīyo, abhibhavanīyā, abhibhavanīyaṃ, purisa kaññā cittasaddanayena netabbaṃ, evaṃ sabbattha.

कर्म अर्थात 'अभि' उपसर्गपूर्वक: 'अभिभूयते' (पराभूत केले जाते), 'अभिभूयित्थ' (पराभूत केले गेले), 'अभिभूयिस्सते' (पराभूत केले जाईल) - या अर्थी 'अभिभवितब्बो कोधो पण्डितेन' (पंडिताने क्रोधावर विजय मिळवावा/क्रोध पराभूत केला जावा), 'अभिभवितब्बा तण्हा' (तृष्णा पराभूत केली जावी), 'अभिभवितब्बं दुक्खं' (दुःख पराभूत केले जावे). याचप्रमाणे 'अभिभवनीयो', 'अभिभवनीया', 'अभिभवनीयं' हे शब्द अनुक्रमे 'पुरिस' (पुरुष), 'कञ्ञा' (कन्या) आणि 'चित्त' या शब्दांच्या रूपांप्रमाणे चालवावेत. सर्वत्र याच पद्धतीने जाणावे.

Ettha hi –

कारण येथे -

Tabbādīheva kammassa, vuttattāva punattanā;

Vattabbassa abhāvā na, dutiyā paṭhamā tato.

'तब्ब' इत्यादी प्रत्ययांद्वारेच कर्माचा अर्थ आधीच उक्त (व्यक्त) झाल्यामुळे, पुन्हा तो सांगण्याची आवश्यकता उरत नाही; म्हणून द्वितीया विभक्ती न होता प्रथमा विभक्ती होते.

Āsa upavesane, āsīyittha, āsīyate, āsīyissateti āsitabbaṃ tayā, āsanīyaṃ. Kamme upāsitabbo garu, upāsanīyo.

'आस' धातू बसण्याच्या अर्थात आहे. 'आसीयित्थ', 'आसीयते', 'आसीयिस्सते' - या अर्थी 'आसितब्बं तया' (तू बसावे), 'आसनीयं'. कर्म अर्थात: 'उपासितब्बो गरु' (गुरूंची उपासना/सेवा केली जावी), 'उपासनीयो'.

Sī saye, asīyittha, sīyate, sīyissateti sayitabbaṃ bhavatā, sayanīyaṃ, ‘‘e ayā’’ti ayādeso, atisayitabbo paro, atisayanīyo.

'सी' धातू झोपण्याच्या अर्थात आहे. 'असीयित्थ', 'सीयते', 'सीयिस्सते' - या अर्थी 'सयितब्बं भवता' (आपण झोपावे), 'सयनीयं'. 'ए अया' या सूत्राने 'अय' आदेश होतो. 'अतिसयितब्बो परो' (दुसऱ्याचे अतिक्रमण केले जावे), 'अतिसयनीयो'.

Pada gatimhi, uppajjittha, uppajjate, uppajjissateti uppajjitabbaṃ tena, uppajjanīyaṃ, ettha ca ‘‘kattarī’’ti adhikāraṃ vinā ‘‘divādito yo’’ti vinādhikārayogavibhāgena yappaccayo, ‘‘tassa cavaggayakāra’’iccādinā cavaggo, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti dvibhāvo, paṭipajjitabbo maggo, paṭipajjanīyo.

'पद' धातू गतीच्या (जाण्याच्या/प्राप्त करण्याच्या) अर्थात आहे. 'उप्पज्जित्थ', 'उप्पज्जते', 'उप्पज्जिस्सते' - या अर्थी 'उप्पज्जितब्बं तेन' (त्याने उत्पन्न व्हावे), 'उप्पज्जनीयं'. आणि येथे 'कत्तरि' या अधिकाराशिवाय, 'दिवादितो यो' या सूत्राच्या योगविभागाने 'य' प्रत्यय होतो. 'तस्स चवग्गयकार...' इत्यादी सूत्राने च-वर्ग होतो, 'परद्वेभावो ठाने' या सूत्राने द्वित्व होते. उदा. 'पटिपज्जितब्बो मग्गो' (मार्गाचे प्रतिपादन/आचरण केले जावे), 'पटिपज्जनीयो'.

Budha avagamane, abujjhittha, bujjhate, bujjhissateti bujjhitabbo dhammo, bujjhanīyo.

'बुध' धातू जाणण्याच्या (अवगमन) अर्थात आहे. 'अबुज्झित्थ', 'बुज्झते', 'बुज्झिस्सते' - या अर्थी 'बुज्झितब्बो धम्मो' (धम्म जाणला जावा), 'बुज्झनीयो'.

Su savaṇe, asūyittha, sūyate, sūyissateti sotabbo dhammo, idha yathāgamaggahaṇena ikārāgamābhāvo, suṇitabbo, ‘‘svādito ṇu ṇā uṇā cā’’ti vinādhikārayogavibhāgena ṇāpaccayo, savaṇīyo.

'सु' धातू ऐकण्याच्या (श्रवण) अर्थात आहे. 'असूयित्थ', 'सूयते', 'सूयिस्सते' - या अर्थी 'सोतब्बो धम्मो' (धम्म ऐकला जावा). येथे 'यथागम' ग्रहणामुळे 'इ'कार आगम होत नाही. 'सुणितब्बो' - येथे 'स्वादितो णु णा उणा च' या सूत्राच्या योगविभागाने 'णा' प्रत्यय होतो, 'सवणीयो'.

Kara karaṇe, karīyittha, karīyati, karīyissatīti atthe tabbā’nīyā.

'कर' धातू करण्याच्या (करण) अर्थात आहे. 'करीयित्थ', 'करीयति', 'करीयिस्सति' या अर्थी 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात.

‘‘Antassa, karassa, ca, tatta’’nti ca vattate.

आणि 'अन्तस्स', 'करस्स', 'च', 'तत्तं' यांचे अनुवर्तन होते.

549. Tuṃ [Pg.340] tu na tabbesu vā.

५४९. 'तुं', 'तु', 'न' आणि 'तब्ब' प्रत्यय परे असताना विकल्पेकरून (होतो).

Karaiccetassa dhātussa antabhūtassa rakārassa takārattaṃ hoti vā tuṃ tu na tabbaiccetesu paccayesu paresu. Kattabbo bhavatā dhammo, kattabbā pūjā, kattabbaṃ kusalaṃ, tattābhāve ‘‘karotissā’’ti vattamāne ‘‘tavetunādīsu kā’’ti ettha ādisaddena tabbepi kādeso, kātabbaṃ hitaṃ.

'कर' या धातूच्या शेवटी असलेल्या 'र'काराचा 'त'कार होतो, जेव्हा 'तुं', 'तु', 'न', 'तब्ब' हे प्रत्यय परे असतात. उदा. 'कत्तब्बो भवता धम्मो' (आपण धर्माचे आचरण करावे), 'कत्तब्बा पूजा' (पूजा केली जावी), 'कत्तब्बं कुसलं' (कुशल कर्म केले जावे). 'त'कार न झाल्यास, 'करोतिस्स' चे अनुवर्तन होत असताना, 'तवेतुनादीसु का' या सूत्रातील 'आदि' शब्दाने 'तब्ब' प्रत्यय परे असतानाही 'का' आदेश होतो; उदा. 'कातब्बं हितं' (हित केले जावे).

550. Rahādito ṇa.

५५०. 'र'कार आणि 'ह'कार ज्यांच्या शेवटी आहे अशा धातूंहून पुढे असलेल्या 'अनीय' इत्यादींच्या 'न'काराचा 'ण'कार होतो.

Rakāra hahārādyantehi dhātūhi parassa anānīyādinakārassa ṇakāro hoti. Ādisaddena ramu apañātāditopi.

'र'कार, 'ह'कार इत्यादी ज्यांच्या शेवटी आहे अशा धातूंहून पुढे असलेल्या 'अनीय' इत्यादींच्या 'न'काराचा 'ण'कार होतो. 'आदि' शब्दाने 'रमु', 'अपञ्ञात' इत्यादी धातूंहून पुढेही (हा बदल होतो).

Rahādito parassettha, nakārassa asambhavā;

Anānīyādinasseva, sāmathyāyaṃ ṇakāratā.

येथे 'र', 'ह' इत्यादींहून पुढे थेट 'न'कार असणे असंभव असल्याने, सामर्थ्यामुळे हा 'ण'कार 'अनीय' इत्यादींच्या 'न'काराचाच होतो.

Karaṇīyo dhammo, karaṇārahoti attho, karaṇīyā, karaṇīyaṃ.

'करणीयो धम्मो' (धर्माचे आचरण केले जावे, म्हणजेच तो आचरण्यास योग्य आहे असा अर्थ), 'करणीया', 'करणीयं'.

Bhara bharaṇe, bharīyatīti bharitabbo, bharaṇīyo.

'भर' धातू भरणाच्या (पोषणाच्या) अर्थात आहे. 'भरीयति' (पोषण केले जाते) - या अर्थी 'भरितब्बो', 'भरणीयो'.

Gaha upādāne, agayhittha, gayhati, gayhissatīti gahetabbo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikārassekāro, saṅgaṇhitabbo, ‘‘gahādito ppaṇhā’’ti vinādhikārayogavibhāgena ṇhāpaccayo, halopasaralopādi, saṅgaṇhaṇīyo, gahaṇīyo.

'गह' धातू ग्रहणाच्या (स्वीकारण्याच्या) अर्थात आहे. 'अगय्हित्थ', 'गय्हति', 'गय्हिस्सति' - या अर्थी 'गहेतब्बो' (येथे 'तेसु वुद्धी' इत्यादी सूत्राने 'इ'काराचा 'ए'कार होतो), 'सङ्गण्हितब्बो'. 'गहादितो प्पण्हा' या सूत्राच्या योगविभागाने 'ण्हा' प्रत्यय होतो, आणि हल-लोप, स्वर-लोप इत्यादी होऊन 'सङ्गण्हणीयो', 'गहणीयो' अशी रूपे बनतात.

Ādiggahaṇena ramu kīḷāyaṃ, ramīyittha, ramīyati, ramīyissatīti ramitabbo, ramaṇīyo vihāro.

'आदि' ग्रहणाने 'रमु' धातू क्रीडेच्या (रममाण होण्याच्या) अर्थात आहे. 'रमीयित्थ', 'रमीयति', 'रमीयिस्सति' - या अर्थी 'रमितब्बो', 'रमणीयो विहारो' (रमणीय विहार).

Apa [Pg.341] pāpuṇane, uṇāpaccayo, pāpīyatīti pāpuṇitabbo, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantassa lopo, dvittañca, pattabbo, patteyyo, pāpuṇaṇīyo, pāpaṇīyo.

'अप' धातू प्राप्त करण्याच्या अर्थात आहे. 'उणा' प्रत्यय लागून, 'पापीयति' (प्राप्त केले जाते) - या अर्थी 'पापुणितब्बो'. 'गुपादीनञ्च' या सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होऊन 'पत्तब्बो', 'पत्तेय्यो', 'पापुणणीयो', 'पापणीयो' अशी रूपे होतात.

‘‘Antassa, vā’’ti ca vattate.

आणि 'अन्तस्स' व 'वा' (विकल्पेकरून) यांचे अनुवर्तन होते.

551. Gama khana hanādīnaṃ tuṃtabbādīsu na.

५५१. 'गम', 'खन', 'हन' इत्यादी धातूंच्या अन्त्य वर्णाचा 'तुं', 'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय परे असताना 'न'कार होतो.

Gama khana hanaiccevamādīnaṃ makāra nakārantānaṃ dhātūnamantassa nakāro hoti vā tuṃ tabba tave tuna tvānatvāiccevamādīsu takārādippaccayesu paresu. Agacchīyittha, gacchīyati, gacchīyissatīti gantabbo maggo, gamitabbaṃ, gamanīyaṃ.

'गम', 'खन', 'हन' इत्यादी म-कार आणि न-कार अन्त्य असणाऱ्या धातूंच्या अन्त्य वर्णाचा 'न'कार होतो, जेव्हा 'तुं', 'तब्ब', 'तवे', 'तुन', 'त्वान', 'त्वा' इत्यादी त-कारादी प्रत्यय परे असतात. 'अगच्छीयित्थ', 'गच्छीयति', 'गच्छीयिस्सति' - या अर्थी 'गन्तब्बो मग्गो' (ज्या मार्गाने जावे तो मार्ग), 'गमितब्बं', 'गमनीयं'.

Khanu avadāraṇe, akhaññittha, khaññati, khaññissatīti khantabbaṃ āvāṭaṃ, khanitabbaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā khanantassa ṇattañca, khaṇitabbaṃ, khaṇaṇīyaṃ, khananīyaṃ vā.

'खनु' धातू खोदण्याच्या (अवदारण) अर्थात आहे. 'अखञ्ञित्थ', 'खञ्ञति', 'खञ्ञिस्सति' - या अर्थी 'खन्तब्बं आवाटं' (खड्डा खणला जावा), 'खनितब्बं'. 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'खन'च्या अन्त्य वर्णाचा 'ण'कार होऊन 'खणितब्बं', 'खणणीयं' किंवा 'खननीयं' अशी रूपे होतात.

Hana hiṃsā gatīsu, ahaññittha, haññate, haññissateti hantabbaṃ, hanitabbaṃ, hananīyaṃ.

'हन' धातू हिंसा आणि गतीच्या अर्थात आहे. 'अहञ्ञित्थ', 'हञ्ञते', 'हञ्ञिस्सते' - या अर्थी 'हन्तब्बं', 'हनितब्बं', 'हननीयं'.

Mana ñāṇe, amaññittha, maññate, maññissateti mantabbo, manitabbo, yappaccaye cavaggādi, maññitabbaṃ, maññanīyaṃ.

'मन' धातू जाणण्याच्या (ज्ञान) अर्थात आहे. 'मन्तब्बो', 'मनितब्बो'. 'य' प्रत्यय असताना च-वर्ग इत्यादी होऊन 'मञ्ञितब्बं', 'मञ्ञनीयं' अशी रूपे होतात.

Pūja pūjāyaṃ, apūjīyittha, pūjīyati, pūjīyissatīti atthe tabbānīyā. ‘‘Curādito ṇe ṇayā’’ti akattaripi ṇeṇayā, ikārāgamānīyesu ‘‘saralopo’’tiādinā kāritasarassa lopo, pūjetabbo, pūjayitabbo, pūjanīyo bhagavā.

‘पूज’ धातू पूजण्याच्या (पूजा) अर्थात आहे. ‘अपूजीयित्थ’, ‘पूजीयति’, ‘पूजीयिस्सति’ या अर्थी ‘तब्ब’ आणि ‘अनीय’ प्रत्यय होतात. ‘चुरादितो णे णया’ या सूत्राने अ-कर्तरी (कर्म किंवा भाव) अर्थातही ‘णे’ आणि ‘णय’ प्रत्यय होतात. ‘इ’कार आगम आणि ‘अनीय’ प्रत्यय परे असताना ‘सरलोपो’ इत्यादी सूत्राने कारित स्वराचा लोप होतो; उदा. ‘पूजेतब्बो’, ‘पूजयितब्बो’, ‘पूजनीयो भगवा’ (भगवान पूजनीय आहेत).

‘‘Tabbānīyā’’ti yogavibhāgena kattukaraṇesupi, yā pāpuṇane, niyyātīti niyyānīko maggo. Gacchantīti gamanīyā [Pg.342] bhogā. Naha soce, nahāyati etenāti nahānīyaṃ cuṇṇaṃ.

'तब्बानीया' या सूत्राच्या योगविभागाने कर्ता आणि करण अर्थातही हे प्रत्यय होतात. 'या' धातू प्राप्त करण्याच्या अर्थात आहे. 'निय्याति' (बाहेर पडतो/मुक्त करतो) - यावरून 'निय्यानीको मग्गो' (मुक्तीकडे नेणारा मार्ग). 'गच्छन्ति' (ते जातात/नष्ट होतात) - यावरून 'गमनीया भोगा' (नश्वर भोग). 'नह' धातू स्वच्छतेच्या (स्नानाच्या) अर्थात आहे. 'नहायति एतेन' (याने स्नान केले जाते) - यावरून 'नहानीयं चुण्णं' (स्नानाचे चूर्ण).

‘‘Bhāvakammesū’’ti adhikāro.

‘भावकम्मेसु’ (भाव आणि कर्म अर्थात) हा अधिकार आहे.

552. Ṇyo ca.

५५२. आणि ‘ण्य’ (ṇya) प्रत्यय होतो.

Bhāvakammesu sabbadhātūhi ṇyappaccayo hoti, caggahaṇena ‘‘ñāteyya’’ntiādīsu teyyappaccayo ca.

भाव आणि कर्म अर्थात सर्व धातूंहून पुढे 'ण्य' प्रत्यय होतो, आणि 'च' कार ग्रहणाने 'ञातेय्यं' इत्यादी शब्दांमध्ये 'तेय्य' प्रत्ययही होतो.

553. Kāritaṃ viya ṇānubandho.

५५३. 'ण'कार अनुबंध हा कारित (प्रयोजक) प्रत्ययाप्रमाणे समजावा.

Anubandho appayogī, ṇakārānubandho paccayo kāritaṃ viya daṭṭhabboti kāritabyapadeso, ‘‘kāritānaṃ ṇo lopa’’nti ṇalopo, ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vuddhi, ikārāgamo, kattabbaṃ kāriyaṃ.

अनुबंध हा प्रयोगात येत नाही. 'ण'कार अनुबंध असलेला प्रत्यय हा कारित प्रत्ययाप्रमाणे मानला जावा, म्हणून त्याला 'कारित' संज्ञा प्राप्त होते. 'कारितानं णो लोपं' या सूत्राने 'ण'काराचा लोप होतो, 'असंयोगन्तस्स वुद्धि कारिते' या सूत्राने वृद्धी होते, आणि 'इ'कार आगम होऊन 'कत्तब्बं' (या अर्थी) 'कारियं' हे रूप बनते.

Hara haraṇe, aharīyittha, harīyati, harīyissatīti vā haritabbaṃ hāriyaṃ.

'हर' (har) धातू हरण करण्याच्या (वाहून नेण्याच्या) अर्थात आहे. 'अहरीयित्थ' (हरण केले गेले), 'हरीयति' (हरण केले जाते), किंवा 'हरीयिस्सति' (हरण केले जाईल) या अर्थावरून 'हरितब्बं' किंवा 'हारियं' (हरण करण्यायोग्य/वाहून नेण्यायोग्य) हे रूप बनते.

Bhara bharaṇe, bharitabbaṃ bhāriyaṃ.

'भर' (bhar) धातू भरण (पोषण/वहन) करण्याच्या अर्थात आहे. त्यापासून 'भरितब्बं' किंवा 'भारियं' (पोषण करण्यायोग्य/वहन करण्यायोग्य) हे रूप बनते.

Labha lābhe, labhitabbaṃ labbhaṃ, ‘‘yavataṃ talana’’iccādisutte kāraggahaṇena yavato bhakārassa bhakāro, dvittaṃ.

'लभ' (labh) धातू लाभ मिळवण्याच्या अर्थात आहे. त्यापासून 'लभितब्बं' किंवा 'लब्भं' (मिळवण्यायोग्य) हे रूप बनते. “यवतं तलन” इत्यादी सूत्रात 'कार' च्या ग्रहणाने 'यव' मधील 'भ' काराचा 'भ' कार होऊन द्वित्व (दुप्पट) होते.

Sāsa anusiṭṭhimhi, sāsitabbo sisso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ākārassikāro.

'सास' (sās) धातू अनुशासनाच्या (उपदेशाच्या) अर्थात आहे. त्यापासून 'सासितब्बो' किंवा 'सिस्सो' (शिष्य - उपदेश देण्यायोग्य) हे रूप बनते. “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'आ' काराचा 'इ' कार होतो.

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, ṇyappaccayādimhi kate ‘‘antānaṃ, ṇānubandhe’’ti ca vattate.

'वच' (vac) धातू स्पष्ट वाणीच्या (बोलण्याच्या) अर्थात आहे. 'ण्य' (ṇya) इत्यादी प्रत्यय लावल्यावर “अन्तानं, णानुबन्धे” हे सूत्र लागू होते.

554. Kagā [Pg.343] cajānaṃ.

५५४. 'च' आणि 'ज' यांच्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'ग' होतात. (कगा चजानं).

Cajaiccetesaṃ dhātvantānaṃ kakāra gakārādesā honti ṇakārānubandhe paccaye pareti cassa kādeso. Vacanīyaṃ vākyaṃ.

'च' आणि 'ज' अंत असणाऱ्या धातूंच्या शेवटी 'ण' कार अनुबंध असलेला प्रत्यय नंतर आला असता, अनुक्रमे 'क' कार आणि 'ग' कार आदेश होतात; आणि 'च' चा 'क' कार आदेश होतो. त्यापासून 'वचनीयं' किंवा 'वाक्यं' (बोलण्यायोग्य) हे रूप बनते.

Bhaja sevāyaṃ, bhajanīyaṃ bhāgyaṃ, jassa gādeso.

'भज' (bhaj) धातू सेवेच्या अर्थात आहे. त्यापासून 'भजनीयं' किंवा 'भाग्यं' हे रूप बनते, येथे 'ज' काराचा 'ग' कार आदेश होतो.

Ci caye, acīyittha, cīyati, cīyissatīti cetabbaṃ ceyyaṃ, ikārassekāro vuddhi, yakārassa dvittaṃ, vinipubbo ‘‘do dhassa cā’’ti sutte caggahaṇena cakārassa chakāro, viniccheyyaṃ, vinicchitabbaṃ, vinicchanīyaṃ. ‘‘Kiyādito nā’’ti vinādhikārayogavibhāgena tabbānīya tuṃ tunā dīsu ca nāpaccayo, vinicchinitabbaṃ, vinicchinanīyaṃ.

'चि' (ci) धातू गोळा करण्याच्या (संचय करण्याच्या) अर्थात आहे. 'अचीयित्थ' (संचय केला गेला), 'चीयति' (संचय केला जातो), 'चीयिस्सति' (संचय केला जाईल) यावरून 'चेतब्बं' किंवा 'चेय्यं' हे रूप बनते. येथे 'इ' काराचा 'ए' कार वृद्धी (गुण) होतो आणि 'य' काराचे द्वित्व होते. 'विनी' उपसर्ग पूर्व असताना “दो धस्स चा” या सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने 'च' काराचा 'छ' कार होऊन 'विनिच्छेय्यं', 'विनिच्छितब्बं', 'विनिच्छनीयं' ही रूपे बनतात. “कियादितो ना” या सूत्रातील 'विना' अधिकाराच्या योगविभागाने 'तब्ब', 'अनीय', 'तुं', 'तुना' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ना' प्रत्यय लागतो, ज्यामुळे 'विनिच्छिनितब्बं' आणि 'विनिच्छिननीयं' ही रूपे बनतात.

Nī pāpuṇane, anīyittha, nīyati, nīyissatīti neyyo, neyyā, neyyaṃ. Netabbaṃ.

'नी' (nī) धातू प्राप्त करण्याच्या (नेण्याच्या) अर्थात आहे. 'अनीयित्थ' (नेले गेले), 'नीयति' (नेले जाते), 'नीयिस्सति' (नेले जाईल) यावरून 'नेय्यो' (पुल्लिंगी), 'नेय्या' (स्त्रीलिंगी), 'नेय्यं' (नपुंसकलिंगी) आणि 'नेतब्बं' (नेण्यायोग्य) ही रूपे बनतात.

Ṇyaggahaṇaṃ chaṭṭhīyantavasenānuvattate, maṇḍūkagatiyā antaggahaṇañca tatiyantavasena.

'ण्य' (ṇya) चे ग्रहण षष्ठी विभक्तीच्या रूपाने अनुवृत्त होते, आणि 'मण्डूकगती'ने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे) 'अन्त' चे ग्रहण तृतीया विभक्तीच्या रूपाने होते.

555. Bhūtobba.

५५५. 'भूतोब्ब' (भू धातूच्या पुढे असलेल्या 'ण्य' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतासह 'अब्ब' आदेश होतो).

Bhū iccetasmā parassa ṇyappaccayassa saha dhātvantena abbādeso hoti. Bhavitabbo bhabbo, bhabbā, bhabbaṃ.

'भू' या धातूच्या पुढे येणाऱ्या 'ण्य' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतासह 'अब्ब' आदेश होतो. त्यापासून 'भवितब्बो' च्या जागी 'भब्बो' (पुल्लिंगी), 'भब्बा' (स्त्रीलिंगी), 'भब्बं' (नपुंसकलिंगी - योग्य/समर्थ) ही रूपे बनतात.

‘‘Ṇyassa, antenā’’ti ca vattate.

“ण्यस्स, अन्तेना” हे देखील अनुवृत्त होते.

556. Vada mada gamu yuja garahākārādīhi jjammaggayheyyāgāro vā.

५५६. 'वद', 'मद', 'गमु', 'युज', 'गरह' आणि 'आ' कारान्त इत्यादी धातूंच्या पुढे असलेल्या 'ण्य' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतासह अनुक्रमे 'ज्ज', 'म्म', 'ग्ग', 'य्ह', 'ए', 'य्य' हे आदेश विकल्प करून होतात, आणि 'गर' च्या जागी 'गार' आदेश होतो.

Vada mada gamu yuja garahaiccevamādīhi dhātūhi, ākārantehi ca parassa ṇyappaccayassa dhātvantena saha yathākkamaṃ [Pg.344] jja mma gga yha e yyaiccete ādesā honti vā, garassa ca gārādeso, garahassa garassevāyaṃ gāro. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

'वद', 'मद', 'गमु', 'युज', 'गरह' इत्यादी धातूंच्या आणि 'आ' कारान्त धातूंच्या पुढे येणाऱ्या 'ण्य' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतासह यथाक्रम 'ज्ज', 'म्म', 'ग्ग', 'य्ह', 'ए', 'य्य' हे आदेश विकल्प करून होतात. तसेच 'गर' चा 'गार' आदेश होतो; हा 'गार' आदेश 'गरह' मधील 'गर' चाच आहे. येथील 'वा' शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (निश्चित विकल्पासाठी) आहे.

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, avajjittha, vajjati, vajjissatīti vā vajjaṃ vadanīyaṃ, rassattaṃ. Vajjaṃ doso.

'वद' (vad) धातू स्पष्ट वाणीच्या (बोलण्याच्या) अर्थात आहे. 'अवज्जित्थ' (बोलले गेले), 'वज्जति' (बोलले जाते), 'वज्जिस्सति' (बोलले जाईल) यावरून 'वज्जं' किंवा 'वदनीयं' (बोलण्यायोग्य) हे रूप बनते, येथे र्‍हस्वत्व होते. 'वज्जं' म्हणजे दोष.

Mada ummāde, amajjittha, majjate, majjissati etenāti majjaṃ madanīyaṃ. Madaggahaṇena karaṇepi ṇyappaccayo. Gamu sappa gatimhi, gantabbaṃ gammaṃ.

'मद' (mad) धातू उन्मादाच्या (मदाच्या) अर्थात आहे. 'अमज्जित्थ' (मत्त झाले), 'मज्जते' (मत्त होते), 'मज्जिस्सति' (मत्त होईल) - ज्याच्याद्वारे मत्त होते ते 'मज्जं' (मद्य) किंवा 'मदनीयं' होय. 'मद' च्या ग्रहणाने करण (साधन) अर्थातही 'ण्य' प्रत्यय होतो. 'गमु' (gamu) धातू गतीच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'गन्तब्बं' किंवा 'गम्मं' (जाण्यायोग्य) हे रूप बनते.

Yuja yoge, ayujjittha, yujjate, yujjissatīti yoggaṃ, niyojjo vā.

'युज' (yuj) धातू योगाच्या (जोडण्याच्या) अर्थात आहे. 'अयुज्जित्थ' (जोडले गेले), 'युज्जते' (जोडले जाते), 'युज्जिस्सति' (जोडले जाईल) यावरून 'योग्गं' (योग्य/वाहन) किंवा 'नियोज्जो' हे रूप बनते.

Garaha nindāyaṃ, agarayhittha, garahīyati, garahīyissatīti atthe ṇyappaccayo, tassiminā dhātvantena saha yhādeso, garassa gārādeso ca, gārayho, gārayhā, gārayhaṃ, garahaṇīyaṃ.

'गरह' (garah) धातू निंदेच्या अर्थात आहे. 'अगरय्हित्थ' (निंदा केली गेली), 'गरहीयति' (निंदा केली जाते), 'गरहीयिस्सति' (निंदा केली जाईल) या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय होतो. त्याचा या धातूच्या अंतासह 'य्ह' आदेश होतो आणि 'गर' चा 'गार' आदेश होतो; त्यापासून 'गारय्हो' (पुल्लिंगी), 'गारय्हा' (स्त्रीलिंगी), 'गारय्हं' (नपुंसकलिंगी - निंदनीय) आणि 'गरहणीयं' ही रूपे बनतात.

Ādisaddena aññepi damajahantā gayhante. Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ, gajjate, gadanīyaṃ vā gajjaṃ. Pada gatimhi, pajjanīyaṃ pajjaṃ gāthā. Khāda bhakkhaṇe, khajjateti khajjaṃ khādanīyaṃ. Damu damane, adammittha, dammate, damīyissatīti dammo damanīyo. Bhuja pālanabyavaharaṇesu, abhujjittha, bhujjati, bhujjissatīti bhoggaṃ, bhojjaṃ vā, kāraggahaṇena yassa jakāro. Gahetabbaṃ gayhamiccādi.

'आदि' शब्दाने इतरही 'दमु' आणि 'जह' अंत असणारे धातू घेतले जातात. 'गद' (gad) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'गज्जते' (बोलले जाते), 'गदनीयं' किंवा 'गज्जं' ही रूपे बनतात. 'पद' (pad) धातू गतीच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'पज्जनीयं' किंवा 'पज्जं' (पद्य/गाथा) हे रूप बनते. 'खाद' (khād) धातू भक्षणाच्या (खाण्याच्या) अर्थात आहे, 'खज्जते' (खाल्ले जाते) यावरून 'खज्जं' (खाद्य) किंवा 'खादनीयं' हे रूप बनते. 'दमु' (damu) धातू दमनाच्या (नियंत्रण करण्याच्या) अर्थात आहे. 'अदम्मित्थ' (दमन केले गेले), 'दम्मते' (दमन केले जाते), 'दमीयिस्सति' (दमन केले जाईल) यावरून 'दम्मो' किंवा 'दमनीयो' (दमन करण्यास योग्य) हे रूप बनते. 'भुज' (bhuj) धातू पालन आणि व्यवहाराच्या अर्थात आहे. 'अभुज्जित्थ' (भोगले गेले), 'भुज्जति' (भोगले जाते), 'भुज्जिस्सति' (भोगले जाईल) यावरून 'भोग्गं' किंवा 'भोज्जं' हे रूप बनते; येथे 'कार' च्या ग्रहणाने 'य' चा 'ज' कार होतो. 'गहेतब्बं' किंवा 'गय्हं' (घेण्यायोग्य) इत्यादी रूपे बनतात.

Ākārantato pana dā dāne, adīyittha, dīyati, dīyissatīti atthe ṇyappaccayo, tassiminā dhātvantena ākārena saha eyyādeso, deyyaṃ, dātabbaṃ. Anīye ‘‘saralopo’’tiādinā pubbasarassa lope sampatte tattheva [Pg.345] tuggahaṇena nisedhetvā ‘‘sarā sare lopa’’nti ākāre lutte parasarassa dīgho, dānīyaṃ.

'आ' कारान्त धातूंपैकी 'दा' (dā) धातू दानाच्या अर्थात आहे. 'अदीयित्थ' (दिले गेले), 'दीयति' (दिले जाते), 'दीयिस्सति' (दिले जाईल) या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय होतो. त्याचा या धातूच्या अन्त्य 'आ' कारासह 'एय्य' आदेश होतो, त्यापासून 'देय्यं' किंवा 'दातब्बं' (देण्यायोग्य) हे रूप बनते. 'अनीय' प्रत्यय लागताना “सरलोपो” इत्यादी सूत्राने पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त होतो, परंतु तेथेच 'तु' च्या ग्रहणाने त्याचा निषेध करून “सरा सरे लोपं” या सूत्राने 'आ' चा लोप झाल्यावर पर स्वराचा दीर्घ होऊन 'दनीयं' हे रूप बनते.

Pā pāne, apīyittha, pīyati, pīyissatīti peyyaṃ, pātabbaṃ, pānīyaṃ. Hā cāge, ahīyittha, hīyati, hīyissatīti heyyaṃ, hātabbaṃ, hānīyaṃ. Mā māne, amīyittha, mīyati, mīyissatīti meyyaṃ, mātabbaṃ, minitabbaṃ, metabbaṃ vā. Ñā avabodhane, aññāyittha, ñāyati, ñāyissatīti ñeyyaṃ, ñātabbaṃ, ñāteyyaṃ. ‘‘Ñāssa jā jaṃ nā’’ti jādese ‘‘kiyādito nā’’ti vinādhikārayogavibhāgena nāpaccayo, ikārāgamo ca, jānitabbaṃ, vijānanīyaṃ. Khyāpakathane, saṅkhyātabbaṃ, saṅkhyeyyaṃ iccādi.

'पा' (pā) धातू पिण्याच्या अर्थात आहे. 'अपीयित्थ' (पिले गेले), 'पीयति' (पिले जाते), 'पीयिस्सति' (पिले जाईल) यावरून 'पेय्यं', 'पातब्बं' आणि 'पनीयं' ही रूपे बनतात. 'हा' (hā) धातू त्यागाच्या अर्थात आहे. 'अहीयित्थ' (त्याग केला गेला), 'हीयति' (त्याग केला जातो), 'हीयिस्सति' (त्याग केला जाईल) यावरून 'हेय्यं', 'हातब्बं' आणि 'हानीयं' ही रूपे बनतात. 'मा' (mā) धातू मोजण्याच्या अर्थात आहे. 'अमीयित्थ' (मोजले गेले), 'मीयति' (मोजले जाते), 'मीयिस्सति' (मोजले जाईल) यावरून 'मेय्यं', 'मातब्बं', 'मिनितब्बं' किंवा 'मेतब्बं' ही रूपे बनतात. 'ञा' (ñā) धातू जाणण्याच्या (अवबोधाच्या) अर्थात आहे. 'अञ्ञायित्थ' (जाणले गेले), 'ञायति' (जाणले जाते), 'ञायिस्सति' (जाणले जाईल) यावरून 'ञेय्यं', 'ञातब्बं' आणि 'ञातेय्यं' ही रूपे बनतात. “ञास्स जा जं ना” या सूत्राने 'जा' आदेश झाल्यावर “कियादितो ना” या सूत्रातील 'विना' अधिकाराच्या योगविभागाने 'ना' प्रत्यय आणि 'इ' काराचा आगम होऊन 'जानितब्बं' आणि 'विजाननीयं' ही रूपे बनतात. 'ख्या' (khyā) धातू सांगण्याच्या (कथनाच्या) अर्थात आहे, त्यापासून 'सङ्ख्यातब्बं', 'सङ्ख्येय्यं' इत्यादी रूपे बनतात.

557. Karamhā ricca.

५५७. 'करम्हा रिच्च' (कृ/कर धातूच्या पुढे 'रिच्च' प्रत्यय होतो).

Karadhātuto riccappaccayo hoti bhāvakammesu.

'कर' (kar) धातूच्या पुढे भाव आणि कर्म अर्थात 'रिच्च' (ricca) प्रत्यय होतो.

558. Ramhi ranto rādi no.

५५८. 'रम्हि रन्तो रादि नो' (र-कार अनुबंध असलेला प्रत्यय नंतर आला असता, धातूचा अंत आणि प्रत्ययाचा र-कार यांचा लोप होतो).

Rakārānubandhe paccaye pare sabbo dhātvanto rādi paccayarakāramariyādo no hoti, lopamāpajjateti attho. Rantoti ettha rakāro sandhijo, kattabbaṃ kiccaṃ. ‘‘Riccā’’ti yogavibhāgena bharāditopi riccappaccayo, yathā, bharīyatīti bhacco, saralopo. I gatimhi, pati etabbo paṭicco.

'र' कार अनुबंध असलेला प्रत्यय नंतर आला असता, संपूर्ण धातूचा अंत आणि प्रत्ययाचा 'र' कार यांच्या मर्यादेसह लोप होतो, असा अर्थ आहे. 'रन्तो' मधील 'र' कार हा संधीमुळे झालेला आहे. त्यापासून 'कत्तब्बं' च्या जागी 'किच्चं' (कर्तव्य/कार्य) हे रूप बनते. “रिच्चा” या योगविभागाने 'भर' इत्यादी धातूंच्या पुढेही 'रिच्च' प्रत्यय होतो; जसे की, 'भरीयति' (पोषण केले जाते) यावरून 'भच्चो' (भृत्य/सेवक) हे रूप बनते, येथे स्वरलोप होतो. 'इ' (i) धातू गतीच्या अर्थात आहे, 'पति एतब्बो' (ज्याकडे जावे लागते) यावरून 'पटिच्चो' (प्रतीत्य) हे रूप बनते.

559. Pesātisaggapattakālesu kiccā.

५५९. 'पेसातिसग्गपत्तकालेसु किच्चा' (प्रेषण, अतिसर्ग आणि प्राप्तकाल या अर्थांमध्ये 'किच्च' प्रत्यय होतात).

Pesa atisagga pattakālaiccetesvatthesu kiccappaccayā honti. Pesanaṃ nāma ‘‘kattabbamidaṃ bhavatā’’ti āṇāpanaṃ, ajjhesanañca. Atisaggonāma ‘‘kimidaṃ mayā kattabba’’nti puṭṭhassa vā [Pg.346] ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā paṭipattidassanamukhena vā kattabbassa anuññā. Pattakālo nāma sampattasamayo yo attano kiccakaraṇasamayamanupaparikkhitvā na karoti, tassa samayārocanaṃ, na tattha ajjhesanamatthīti. Te ca ‘‘bhāvakammesu kiccattakkhatthā’’ti vuttattā bhāvakammesveva bhavanti.

प्रेषण (आज्ञा देणे), अतिसर्ग (अनुमती देणे) आणि प्राप्तकाल (योग्य वेळ) या अर्थांमध्ये 'किच्च' प्रत्यय होतात. 'प्रेषण' म्हणजे “आपण हे केले पाहिजे” अशी आज्ञा देणे किंवा विनंती करणे होय. 'अतिसर्ग' म्हणजे “माझ्याद्वारे काय केले जावे?” असे विचारले असता, किंवा “प्राण्याची हिंसा करू नये” इत्यादी प्रकारे आचरणाचा मार्ग दाखवून कर्तव्य कर्माची अनुमती देणे होय. 'प्राप्तकाल' म्हणजे योग्य वेळ येणे; जो स्वतःच्या कर्तव्य कर्माची वेळ न ओळखता कार्य करत नाही, त्याला वेळेची जाणीव करून देणे होय, तेथे कोणतीही विनंती नसते. आणि ते प्रत्यय “भावकम्मेसु किच्चत्तक्खत्था” असे म्हटल्यामुळे केवळ भाव आणि कर्म अर्थातच होतात.

Pesane tāva – karīyatu bhavatā kammanti atthe iminā tabbānīyā, sesaṃ vuttanayameva, kattabbaṃ kammaṃ bhavatā, karaṇīyaṃ kiccaṃ bhavatā.

प्रेषण (आज्ञा) अर्थात प्रथम – “आपल्याद्वारे कर्म केले जावे” या अर्थात या सूत्राने 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात, उर्वरित प्रक्रिया पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. जसे की, 'कत्तब्बं कम्मं भवता' (आपल्याद्वारे कर्म केले जावे), 'करणीयं किच्चं भवता' (आपल्याद्वारे कर्तव्य केले जावे).

Atisagge bhujjatu bhavatāti atthe tabbādi, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi.

अतिसर्ग (अनुमती) अर्थात – “आपल्याद्वारे भोजन केले जावे” या अर्थात 'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय होतात, आणि “अञ्ञेसु चा” या सूत्राने वृद्धी होते.

‘‘Tassā’’ti vattate.

“तस्सा” हे अनुवृत्त होते.

560. Bhujādīnamanto no dvi ca.

५६०. 'भुजादीनमन्तो नो द्वि च' (भुज इत्यादी धातूंचा अंत 'न' कार होतो आणि पुढील प्रत्ययाच्या त-काराचे द्वित्व होते).

Bhujaiccevamādīnaṃ jakārādiantānaṃ dhātūnamanto no hoti, parassa kiccakitakappaccayatakārassa ca dvebhāvo hoti. Bhottabbaṃ bhojanaṃ bhavatā, bhojanīyaṃ bhojjaṃ bhavatā.

'भुज' इत्यादी 'ज' कार अंत असणाऱ्या धातूंचा अंत 'न' कार होतो, आणि नंतर येणाऱ्या किच्च किंवा कित प्रत्ययाच्या 'त' काराचे द्वित्व (दुप्पट) होते. त्यापासून 'भोत्तब्बं भोजनं भवता' (आपल्याद्वारे भोजन केले जावे), 'भोजनीयं भोज्जं भवता' (आपल्याद्वारे भोज्य ग्रहण केले जावे) ही रूपे बनतात.

Ikārāgamayuttatakāre pana – ‘‘namakarānamantānaṃ niyuttatamhī’’ti ettha ‘‘antānaṃ niyuttatamhī’’ti yogavibhāgena dhātvantalopādinisedho, ‘‘rudhādito niggahītapubba’’nti vinādhikārayogavibhāgena, ‘‘niggahītañcā’’ti vā niggahītāgamo, bhuñjitabbaṃ tayā, yuñjitabbaṃ.

'इ' कार आगमयुक्त 'त' कारामध्ये (त-प्रत्ययात) - 'नमकरा नमन्तानं नियूत्ततम्हि' यामध्ये 'अन्तानं नियूत्ततम्हि' या योगविभागाने धातूच्या अन्त्य स्वराचा लोप इत्यादींचा निषेध होतो, 'रुधादितो निग्गहीतपुब्बं' या अधिकाराशिवाय योगविभागाने, किंवा 'निग्गहीतं च' या सूत्राने निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो; जसे - 'भुञ्जितब्बं तया' (तुझ्याद्वारे भोजन केले जावे), 'युञ्जितब्बं' (युक्त केले जावे).

Samayārocane pana – i ajjhayane adhipubbo, adhīyataṃ bhavatāti atthe tabbānīyādi, ikārāgamavuddhiayādesaajjhādesā ca, ṇyappaccaye tu vuddhi, yakārassa dvittañca, ajjhayitabbaṃ, ajjheyyaṃ bhavatā, ajjhayanīyaṃ bhavatā, avassaṃ [Pg.347] kattabbanti vākye pana ‘‘kiccā’’ti adhikicca ‘‘avassakādhamiṇesu ṇī cā’’ti avassakādhamiṇatthe ca tabbādayo, kattabbaṃ me bhavatā gehaṃ, karaṇīyaṃ, kāriyaṃ. Evaṃ dātabbaṃ me bhavatā sataṃ, dānīyaṃ, deyyaṃ.

वेळ (समय) सांगण्याच्या अर्थी - 'इ' (अध्ययन करणे) धातूच्या आधी 'अधि' उपसर्ग असताना, 'अधीयतं भवता' (आपल्याद्वारे अध्ययन केले जावे) या अर्थात 'तब्ब', 'अनीय' इत्यादी प्रत्यय होतात, आणि 'इ' कार आगम, वृद्धी, 'अय' आदेश आणि 'अज्झ' आदेश होतात. 'ण्य' प्रत्यय असताना वृद्धी आणि 'य' काराचे द्वित्व होते; जसे - 'अज्झयितब्बं', 'अज्झेय्यं भवता', 'अज्झयनीयं भवता'. 'अवश्य केले पाहिजे' या वाक्यात 'किच्चा' या अधिकारात 'avassakādhamiṇesu ṇī cā' (अवस्सकाधमिणेसु णी च) या सूत्राने अवश्य कर्तव्य आणि ऋण (कर्ज) या अर्थी 'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय होतात; जसे - 'कत्तब्बं मे भवता गेहं' (आपल्याद्वारे माझे घर बांधले जावे), 'करणीयं', 'कारियं'. याचप्रमाणे 'दातब्बं मे भवता सतं' (आपल्याद्वारे मला शंभर दिले जावे), 'दनीयं', 'देय्यं'.

Dhara dhāraṇe, curādittā ṇeṇayā, vuddhi, ikārāgamo ca, dhāretabbaṃ, dhārayitabbaṃ iccādi.

'धर' (धारण करणे) धातूपासून, चुरादिगणाचा असल्याने 'णे' आणि 'णय' प्रत्यय, वृद्धी आणि 'इ' कार आगम होऊन 'धारेतब्बं', 'धारयितब्बं' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

‘‘Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi cā’’ti sakāritehipi yuṇvūnamādesavidhānatoyeva dhātuppaccayantatopi kiccakitakappaccayā bhavantīti daṭṭhabbo. Tena titikkhāpīyatīti titikkhāpetabbo. Evaṃ tikicchāpetabbo tikicchāpanīyo. Abhāvīyittha, bhāvīyati, bhāvīyissatīti bhāvetabbo maggo. Bhāvayitabbo, bhāvanīyo, bhāvanīyaṃ, bhāvanīyā, akārīyittha, kārīyati, kārīyissatīti kāretabbaṃ, kārayitabbaṃ, kārāpetabbaṃ, kārāpayitabbaṃ, kārāpanīyamiccādi ca siddhaṃ bhavati.

'नुदादीहि युण्वूनमनाननाकाननका सकारितेहि च' या सूत्राने सकारित (प्रयोजक) प्रत्ययांमध्ये देखील 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन' आणि 'अक' आदेशांच्या विधानामुळेच, धातूच्या प्रत्ययान्तापासून देखील 'किच्च' आणि 'कितक' प्रत्यय होतात, असे समजावे. त्यामुळे 'तितिक्खापीयति' यावरून 'तितिक्खापेतब्बो' (सहन करवून घेण्याजोगा) हे रूप बनते. याचप्रमाणे 'तिकिच्छापेतब्बो', 'तिकिच्छापनीयो'. 'अभावीयित्थ', 'भावीयति', 'भावीयिस्सति' यावरून 'भावेतब्बो मग्गो' (भावित केला जाणारा मार्ग), 'भावयितब्बो', 'भावनीयो', 'भावनीयं', 'भावनीया' आणि 'अकारीयित्थ', 'कारीयति', 'कारीयिस्सति' यावरून 'कारेत्तबं', 'कारयितब्बं', 'कारापेतब्बं', 'कारापयितब्बं', 'कारापनीयं' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

Kattabbaṃ karaṇīyañca, kāriyaṃ kiccamiccapi;

Kāretabbaṃ tathā kārā-petabbaṃ kiccasaṅgaho.

'कत्तब्बं', 'करणीयं', 'कारियं', 'किच्चं', तसेच 'कारेत्तबं' आणि 'कारापेतब्बं' हा 'किच्च' (कृत्य) प्रत्ययांचा संग्रह आहे.

Kiccappaccayantanayo.

किच्च (कृत्य) प्रत्ययान्त पद्धती (नय) समाप्त.

Tekālika

त्रैकालिक (तिन्ही काळांशी संबंधित).

Kitakappaccayantanaya

कितक प्रत्ययान्त पद्धती (नय).

Idāni kitakappaccayā vuccante.

आता 'कितक' प्रत्यय सांगितले जात आहेत.

Kara karaṇe, pure viya dhātusaññādi.

'कर' (करणे) धातूपासून, पूर्वीप्रमाणेच धातू संज्ञा इत्यादी होते.

Kumbhaiccupapadaṃ, tato dutiyā.

'कुम्भ' हे उपपद आहे, त्यानंतर द्वितीया विभक्ती येते.

‘‘Kumbhaṃ karoti, akāsi, karissatī’’ti vā viggahe –

'कुम्भं करोति, अकासि, करिस्सति' (घडा करतो, केला, किंवा करेल) असा विग्रह केला असता -

‘‘Parā, paccayā’’ti ca vattate.

'परा, पच्चया' (नंतर, प्रत्यय) हे अनुवृत्तीने येते.

561. Dhātuyā [Pg.348] kammādimhi ṇo.

५६१. धातूच्या पुढे कर्म इत्यादी उपपद असताना 'ण' प्रत्यय होतो.

Kammasmiṃ ādimhi sati dhātuyā paro ṇappaccayo hoti.

कर्म आधी (उपपद म्हणून) असताना धातूच्या पुढे 'ण' प्रत्यय होतो.

So ca –

आणि तो -

562. Aññe kita.

५६२. 'अञ्ञे कित' (इतर प्रत्यय 'कित' संज्ञक असतात).

Tatiye dhātvādhikāre vihitā kiccehi aññe paccayā kiticceva saññā hontīti kitasaññā katā.

तिसऱ्या धातू अधिकारात विहित केलेल्या 'किच्च' प्रत्ययांशिवाय इतर प्रत्ययांना 'कित' अशीच संज्ञा होते, म्हणून ही 'कित' संज्ञा केली आहे.

563. Kattari kita.

५६३. 'कत्तरि कित' (कर्त्याच्या अर्थी 'कित' प्रत्यय होतो).

Kattari kārake kitapaccayo hotīti niyamato kattari bhavati, so ca ‘‘ṇādayo tekālikā’’ti vuttattā kālattaye ca hoti. Pure viya kāritabyapadesaṇalopavuddhiyo, paccayantassāliṅgattā syādimhi asampatte ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti kitakantattā nāmaṃva kate syādyuppatti, tato kumbhaṃ karotīti atthe ‘‘amādayo parapadebhī’’ti dutiyātappurisasamāso, ‘‘nāmāna’’ntiādinā samāsasaññā, ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti vibhattilopo, ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo, puna samāsattā nāmamiva kate syādyuppatti.

कर्ता कारकामध्ये 'कित' प्रत्यय होतो या नियमाने तो कर्त्याच्या अर्थी होतो, आणि 'णादयो तेकालिका' असे म्हटल्यामुळे तो तिन्ही काळात होतो. पूर्वीप्रमाणेच कारित संज्ञा, 'ण' चा लोप आणि वृद्धी होते. प्रत्ययान्ताला लिंग नसल्यामुळे 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय प्राप्त न झाल्यास, 'तद्धितसमासकितका नामंवातवेतुनादीसु च' या सूत्राने कितक-प्रत्ययान्त शब्दाला नामाप्रमाणे मानून 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते. त्यानंतर 'कुम्भं करोति' या अर्थी 'अमादयो परपदेभि' या सूत्राने द्वितीया तत्पुरुष समास होतो, 'नामानं' इत्यादी सूत्राने समास संज्ञा होते, 'तेसं विमत्तियो लोपा च' या सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो, 'पकति चस्स सरन्तस्स' या सूत्राने प्रकृतीभाव होतो, आणि पुन्हा समास झाल्यामुळे नामाप्रमाणे मानून 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती होते.

So kumbhakāro, te kumbhakārā iccādi. Itthiyaṃ kumbhakārī, kumbhakāriyo iccādi, tathā kammaṃ karotīti kammakāro. Evaṃ mālākāro, kaṭṭhakāro, rathakāro, suvaṇṇakāro, suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro.

तो 'कुम्भकारो' (कुंभार), ते 'कुम्भकारा' (कुंभार लोक) इत्यादी. स्त्रीलिंगात 'कुम्भकारी', 'कुम्भकारियो' इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'कम्मं करोति' (काम करतो) यावरून 'कम्मकारो' (कामगार) हे रूप बनते. याचप्रमाणे 'मालाकारो' (माळी), 'कट्ठकारो' (सुतार), 'रथकारो' (रथ बनवणारा), 'सुवण्णकारो' (सोनार), 'सुत्तकारो' (सूत्रकार), 'वृत्तिकारो' (वृत्तिकार), 'टीकाकारो' (टीकाकार) ही रूपे सिद्ध होतात.

Gaha upādāne, pattaṃ agaṇhi, gaṇhāti, gaṇhissatīti vā pattaggāho. Evaṃ rasmiggāho, rajjuggāho.

'गह' (ग्रहण करणे) धातूपासून, 'पत्तं अगण्हि, गण्हाति, गण्हिस्सति' (पात्र घेतले, घेतो, किंवा घेईल) या अर्थी 'पत्तग्गाहो' (पात्र ग्रहण करणारा) हे रूप बनते. याचप्रमाणे 'रस्मिग्गाहो' (किरण किंवा लगाम धरणारा), 'रज्जुग्गाहो' (दोरी धरणारा) ही रूपे सिद्ध होतात.

Ve [Pg.349] tantasantāne, tantaṃ avāyi, vāyati, vāyissatīti vā tantavāyo, ‘‘te āvāyā kārite’’ti āyādeso, vākye panettha ‘‘te āvāyā’’ti yogavibhāgena āyādeso. Evaṃ tunnavāyo.

'वे' (तंतू विणणे) धातूपासून, 'तन्तं अवायि, वायति, वायिस्सति' (वस्त्र विणले, विणतो, किंवा विणेल) या अर्थी 'तन्तवायो' (विणकर) हे रूप बनते. 'ते आवाया कारिते' या सूत्राने 'आय' आदेश होतो, आणि या वाक्यात 'ते आवाया' या योगविभागाने 'आय' आदेश होतो. याचप्रमाणे 'तुन्नवायो' (शिंपी) हे रूप सिद्ध होते.

Mā parimāṇe, dhaññaṃ amini, mināti, minissatīti vā atthe ṇappaccaye kate –

'मा' (मोजणे) धातूपासून, 'धञ्ञं अमिनि, मिनाति, मिनिस्सति' (धान्य मोजले, मोजतो, किंवा मोजेल) या अर्थी 'ण' प्रत्यय केला असता -

‘‘Ṇamhī’’ti vattate.

'णम्हि' (ण-प्रत्यय असताना) हे अनुवृत्तीने येते.

564. Ākārantānamāyo.

५६४. 'आकारन्तानमायो' (आकारान्त धातूंच्या जागी 'आय' आदेश होतो).

Ākārantānaṃ dhātūnaṃ antassa āyādeso hoti ṇakārānubandhe paccaye pare, saralopādi. Dhaññamāyo. Evaṃ dānaṃ dadātīti dānadāyo.

'ण' कार अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना आकारान्त धातूंच्या अन्त्य स्वराच्या जागी 'आय' आदेश होतो, आणि स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात; जसे - 'धञ्ञमायो' (धान्य मोजणारा). याचप्रमाणे 'दानं ददाति' (दान देतो) यावरून 'दानदायो' (दान देणारा) हे रूप बनते.

Kamu kantimhi, dhammaṃ akāmayi, kāmayati, kāmayissatīti vā dhammakāmo puriso, dhammakāmā kaññā, dhammakāmaṃ cittaṃ. Evaṃ atthakāmo, hitakāmo, sukhakāmo, dhammaṃ pāletīti dhammapālo iccādi.

'कमु' (इच्छा करणे, प्रेम करणे) धातूपासून, 'धम्मं अकामयि, कामयति, कामयिस्सति' (धम्माची इच्छा केली, करतो, किंवा करेल) या अर्थी 'धम्मकामो पुरिसो' (धर्माची इच्छा करणारा पुरुष), 'धम्मकामा कञ्ञा' (धर्माची इच्छा करणारी कन्या), 'धम्मकामं चित्तं' (धर्माची इच्छा करणारे चित्त) ही रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'अत्थकामो' (कल्याण इच्छिणारा), 'हितकामो' (हित इच्छिणारा), 'सुखकामो' (सुख इच्छिणारा), 'धम्मं पालेति' (धम्माचे पालन करतो) यावरून 'धम्मपालो' (धम्मपाल) इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

Damu damane, ‘‘ariṃ adami, dameti, damissatī’’ti viggahe ‘‘dhātuyā’’ti adhikāro, ‘‘kammādimhī’’ti ca vattate.

'दमु' (दमन करणे) धातूपासून, 'अरिं अदमि, दमेति, दमिस्सति' (शत्रूचे दमन केले, करतो, किंवा करेल) असा विग्रह केला असता, 'धातुया' हा अधिकार आणि 'कम्मादिम्हि' हे अनुवृत्तीने येते.

565. Saññāyamanu.

५६५. 'सञ्ञायमनु' (संज्ञा किंवा नाव दर्शवायचे असल्यास 'अ' प्रत्यय आणि 'नु' आगम होतो).

Kammūpapade ādimhi sati saññāyaṃ gamyamānāyaṃ dhātuyā appaccayo hoti, upapadante nukārāgamo ca. Ettha ca ‘‘nu niggahītaṃ padante’’ti sutte ‘‘padante’’ti vacanato upapadanteyeva nukārāgamo hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā ukāralopo. Ayaṃ pana nvāgamo samāsaṃ [Pg.350] katvā upapadavibhattilope kateyeva hotīti veditabbaṃ.

कर्म उपपद आधी असताना आणि संज्ञा (नाव) प्रतीत होत असताना धातूच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो, आणि उपपदाच्या शेवटी 'नु' कार आगम होतो. येथे 'नु निग्गहीतं पदन्ते' या सूत्रात 'पदन्ते' असे म्हटल्यामुळे उपपदाच्या शेवटीच 'नु' कार आगम होतो, असे समजावे. 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने 'उ' काराचा लोप होतो. हा 'नु' आगम समास करून उपपद विभक्तीचा लोप झाल्यावरच होतो, असे जाणावे.

566. Nu niggahītaṃ padante.

५६६. 'नु निग्गहीतं पदन्ते' (पदाच्या शेवटी असलेला 'नु' आगम निग्गहीत म्हणजे अनुस्वारात बदलतो).

Upapadabhūtanāmapadante vattamāno nukārāgamo niggahītamāpajjate, niggahītassa vaggantattaṃ, sesaṃ samaṃ, vuddhābhāvova viseso, arindamo rājā.

उपपद असलेल्या नामपदाच्या शेवटी असलेला 'नु' कार आगम निग्गहीत (अनुस्वार) बनतो, निग्गहीताचा वर्गान्त वर्ण होतो, उर्वरित प्रक्रिया समान आहे, वृद्धी न होणे हाच विशेष आहे; जसे - 'अरिन्दमो राजा' (शत्रूचे दमन करणारा राजा).

Tathā tara taraṇe, vessaṃ taratīti vessantaro, taṇhaṃ karoti hiṃsatīti taṇhaṅkaro bhagavā. Evaṃ medhaṅkaro, saraṇaṅkaro, dīpaṅkaro.

तसेच 'तर' (पार करणे) धातूपासून, 'वेस्सं तरति' (वैश्याला किंवा प्रजेला पार करतो) यावरून 'वेस्सन्तरो' (वेस्सन्तर), 'तण्हं करोति हिंसति' (तृष्णेचा नाश करतो) यावरून 'तण्हङ्करो भगवा' (तण्हंकर भगवान) हे रूप बनते. याचप्रमाणे 'मेधङ्करो' (मेधंकर), 'सरणङ्करो' (शरणंकर), 'दीपङ्करो' (दीपंकर) ही रूपे सिद्ध होतात.

‘‘Ādimhi, a’’iti ca vattate.

'आदिम्हि, अ' (आधी उपपद असताना, 'अ' प्रत्यय) हे अनुवृत्तीने येते.

567. Pure dadā ca iṃ.

५६७. 'पुरे ददा च इं' ('पुर' शब्द आधी असताना 'दा' धातूच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो आणि 'पुर' शब्दाच्या जागी 'इं' आदेश होतो).

Purasadde ādimhi sati ‘‘dada dāne’’iccetāya dhātuyā appaccayo hoti, purasadde akārassa iñca hoti. Ettha ca ‘‘tadanuparodhenā’’ti paribhāsato purasaddantasseva iṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Ṇādīnaṃ tekālikattepi upapadatthavisesena atīteyevāyamappaccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. Pure dānaṃ adadīti purindado sakko. Idhāpi vibhattilope kateyeva iṃādeso.

'पुर' शब्द आधी असताना 'दद ददाने' (देणे) या धातूच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो, आणि 'पुर' शब्दातील 'अ' काराच्या जागी 'इं' आदेश होतो. येथे 'तदनुपरोधेन' या परिभाषेनुसार 'पुर' शब्दाच्या शेवटीच 'इं' होतो, असे समजावे. 'ण' इत्यादी प्रत्यय त्रैकालिक असले तरी, उपपदाच्या विशेष अर्थामुळे भूतकाळातच हा 'अ' प्रत्यय होतो, असे समजावे; जसे - 'पुरे दानं अददि' (पूर्वी दान दिले) यावरून 'पुरिन्ददो सक्को' (पुरिंदर शक्र/इंद्र) हे रूप बनते. येथे देखील विभक्तीचा लोप झाल्यावरच 'इं' आदेश होतो.

‘‘Kammādimhi, a’’iti ca vattate.

'कम्मादिम्हि, अ' (कर्म इत्यादी उपपद असताना, 'अ' प्रत्यय) हे अनुवृत्तीने येते.

568. Sabbato ṇvu tvāvī vā.

५६८. 'सब्बतो ण्वु त्वावी वा' (सर्व धातूंच्या पुढे 'ण्वु', 'तु', 'आवी' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात).

Sabbato dhātuto kammādimhi vā akammādimhi vā sati a ṇvu tu āvī iccete cattāro paccayā honti. Vāggahaṇaṃ ‘‘akammādimhi vā’’ti vikappanatthaṃ.

सर्व धातूंच्या पुढे कर्म इत्यादी उपपद असताना किंवा नसताना 'अ', 'ण्वु', 'तु', 'आवी' हे चार प्रत्यय होतात. 'वा' (विकल्प) ग्रहण करणे हे 'कर्म इत्यादी उपपद नसताना देखील' या विकल्पासाठी आहे.

Appaccaye [Pg.351] tāva – dhara dhāraṇe, dhammaṃ adhari, dharati, dharissatīti vā dhammadharo. Evaṃ vinayadharo. Tathā taṃ karotīti takkaro, dvittaṃ. Evaṃ hitakaro, divasakaro, dinakaro, divākaro, nisākaro, dhanuṃ gaṇhātīti dhanuggaho. Evaṃ kaṭaggaho, sabbakāmaṃ dadātīti sabbakāmadado, sabbadado.

प्रथम 'अ' प्रत्ययाच्या बाबतीत – 'धर' धातू धारण करण्याच्या अर्थात; ज्याने धम्माला धारण केले, जो धारण करतो किंवा जो धारण करील तो 'धम्मधरो'. याचप्रमाणे 'विनयधरो'. तसेच, 'ते करतो' या अर्थी 'तक्करो' (येथे द्वित्व होते). याचप्रमाणे 'हितकरो', 'दिवसकरो', 'दिनकरो', 'दिवाकरो', 'निशाकरो'. धनुष्य ग्रहण करतो तो 'धनुग्गहो'. याचप्रमाणे 'कटग्गहो'. सर्व इच्छा पूर्ण करतो (देतो) तो 'सब्बकामददो', सर्व काही देतो तो 'सब्बददो'.

Āto pana – annaṃ adāsi, dadāti, dadissatīti annado. Evaṃ dhanado, saccaṃ sandahatīti saccasandho. Pā pāne, majjaṃ pivatīti majjapo. Tā pālane, gavaṃ saddaṃ tāyatīti gottaṃ. Evaṃ kattari.

आणि 'आ' कारान्त धातूंपासून – ज्याने अन्न दिले, जो देतो किंवा जो देईल तो 'अन्नदो'. याचप्रमाणे 'धनदो'. सत्याचे संधान करतो तो 'सच्चसन्धो'. 'पा' धातू पिण्याच्या अर्थात; मद्य पितो तो 'मज्जपो'. 'ता' धातू पालनाच्या अर्थात; गाईंच्या आवाजाचे रक्षण करतो ते 'गोत्तं'. याचप्रमाणे कर्त्याच्या अर्थात (कर्तरी रूपे होतात).

Akammādimhi pana ‘‘yasmā dapetī’’ti sutte bhayaggahaṇena sesasādhanepi appaccayo.

परंतु, अकर्मक इत्यादींच्या बाबतीत 'यस्मा दापेति' या सूत्रात 'भय' शब्दाच्या ग्रहणाने इतर साधनांमध्येही (कारकांमध्येही) 'अ' प्रत्यय होतो.

Nī pāpuṇane vipubbo, vinesi, vineti, vinessati etena, etthāti vā vinayo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, ayādeso ca, nayanaṃ nayo. Si sevāyaṃ nipubbo, nissīyittha, nissīyati, nissīyissatīti vā nissayo. Si saye, anusayi, anuseti, anusessatīti vā anusayo.

'नी' धातू प्राप्त करण्याच्या अर्थात, 'वि' उपसर्गासह; ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यामध्ये विनय लावला गेला, लावला जातो किंवा लावला जाईल तो 'विनयो'. 'अञ्ञेसु च' या सूत्राने वृद्धी आणि 'अय' आदेश होऊन 'नयनं' चे 'नयो' होते. 'सि' धातू सेवेच्या अर्थात, 'नि' उपसर्गासह; ज्याचा आश्रय घेतला गेला, घेतला जातो किंवा घेतला जाईल तो 'निस्सयो'. 'सि' धातू शयनाच्या (पडून राहण्याच्या) अर्थात; जो अनुसरून राहिला, राहतो किंवा राहील तो 'अनुसयो'.

I gatimhi patipubbo, paṭicca ekasmā phalametīti paccayo, samudayo. Ci caye, vinicchīyate anena, vinicchayanaṃ vā vinicchayo, uccayanaṃ uccayo, sañcayo, dhammaṃ vicinātīti dhammavicayo. Khī khaye, khayanaṃ khayo. Ji jaye, vijayanaṃ vijayo, jayo. Kī dabbavinimaye, vikkayanaṃ vikkayo, kayo. Lī silesane, allīyati etthāti ālayo, layo. Evaṃ ivaṇṇantato.

'इ' धातू गतीच्या अर्थात, 'पति' (प्रति) उपसर्गासह; एकाला अनुसरून (प्रतीत्य) फळ प्राप्त होते तो 'पच्चयो' (प्रत्यय) आणि 'समुदयो'. 'चि' धातू संचय करण्याच्या अर्थात; ज्याच्याद्वारे निश्चय केला जातो किंवा निश्चय करणे म्हणजे 'विनिच्छयो'; उच्चयन म्हणजे 'उच्चयो', 'सञ्चयो'; धम्माचा शोध (निवड) करतो तो 'धम्मविचयो'. 'खी' धातू क्षय होण्याच्या अर्थात; क्षय होणे म्हणजे 'खयो'. 'जि' धातू जिंकण्याच्या अर्थात; विजय मिळवणे म्हणजे 'विजयो' आणि 'जयो'. 'की' धातू वस्तूंच्या विनिमयाच्या अर्थात; विक्री करणे म्हणजे 'विक्कयो' आणि खरेदी करणे म्हणजे 'कयो'. 'ली' धातू चिकटण्याच्या (आसक्तीच्या) अर्थात; ज्याच्यामध्ये आसक्त झाले जाते ते 'आलयो' आणि 'लयो'. याचप्रमाणे 'इ' वर्णाने अंत होणाऱ्या धातूंपासून रूपे होतात.

Āsuṇantīti [Pg.352] assavā, avādeso, paṭissavanaṃ paṭissavo. Su gatimhi, ābhavaggā savantīti āsavā. Ru sadde, ravatīti ravo. Bhavatīti bhavo. Pabhavati etasmāti pabhavo. Lū chedane, lavanaṃ lavo. Evaṃ uvaṇṇantato.

जे ऐकतात ते 'अस्सवा' (येथे 'अव' आदेश होतो); प्रतिश्रवण म्हणजे 'पटिस्सवो'. 'सु' धातू गतीच्या (वाहण्याच्या) अर्थात; जे भवग्ग (भवाच्या शिखरा) पर्यंत वाहतात ते 'आसवा'. 'रु' धातू आवाजाच्या अर्थात; जो आवाज करतो तो 'रवो'. जो अस्तित्वात येतो तो 'भवो'. ज्याच्यापासून उत्पन्न होतो तो 'पभवो'. 'लू' धातू कापण्याच्या अर्थात; कापणी करणे म्हणजे 'लवो'. याचप्रमाणे 'उ' वर्णाने अंत होणाऱ्या धातूंपासून रूपे होतात.

Niggaṇhāti, niggahaṇaṃ vā niggaho, paggaho, saṅgaṇhāti tena, saṅgahaṇaṃ vā saṅgaho. Vara varaṇe, saṃvaraṇaṃ saṃvaro. Dara ādare, ādaraṇaṃ ādaro. Āgacchati, āgamananti vā āgamo, āgamīyanti ettha, etena vā atthāti āgamo pariyatti. Sappatīti sappo. Dibbatīti devo. Kamu padavikkhepe, pakkamanaṃ, pakkamatīti vā pakkamo. Evaṃ vikkamo.

जो निग्रह करतो किंवा निग्रह करणे म्हणजे 'निग्गहो'; याचप्रमाणे 'पग्गहो'; ज्याच्याद्वारे संग्रह केला जातो किंवा संग्रह करणे म्हणजे 'सङ्गहो'. 'वर' धातू वरण करण्याच्या अर्थात; संवरण करणे म्हणजे 'संवरो'. 'दर' धातू आदराच्या अर्थात; आदर करणे म्हणजे 'आदरो'. जो येतो किंवा येणे म्हणजे 'आगमो'; ज्याच्यामध्ये किंवा ज्याच्याद्वारे अर्थ प्राप्त केला जातो तो 'आगमो' म्हणजेच 'परियत्ति'. जो सरपटतो तो 'सप्पो'. जो चमकतो (क्रीडा करतो) तो 'देवो'. 'कमु' धातू पाऊल टाकण्याच्या अर्थात; प्रस्थान करणे किंवा जो प्रस्थान करतो तो 'पक्कमो'. याचप्रमाणे 'विक्कमो'.

Cara caraṇe, vane caratīti vanacaro, kāmo avacarati etthāti kāmāvacaro loko, kāmāvacarā saññā, kāmāvacaraṃ cittaṃ. Gāvo caranti etthāti gocaro, chaṭṭhītappuriso.

'चर' धातू फिरण्याच्या अर्थात; वनात फिरतो तो 'वनचरो'. ज्याच्यामध्ये काम संचार करते तो 'कामावचरो लोको' (कामावचर लोक), 'कामावचरा सञ्ञा' (कामावचर संज्ञा), 'कामावचरं चित्तं' (कामावचर चित्त). ज्याच्यामध्ये गाई चरतात तो 'गोचरो' (हा षष्ठी तत्पुरुष समास आहे).

Pādena pivatīti pādapo. Evaṃ kacchapo, tatiyātappuriso.

पायाने (मुळांनी पाणी) पितो तो 'पादपो'. याचप्रमाणे 'कच्छपो' (हा तृतीया तत्पुरुष समास आहे).

Ruha janane, sirasmiṃ ruhatīti siroruho, guhāyaṃ sayatīti guhāsayaṃ cittaṃ. Evaṃ kucchisayā vātā. Ṭhā gatinivattimhi, pabbate aṭṭhāsi, tiṭṭhati, ṭhassatīti vā pabbataṭṭho puriso, pabbataṭṭhā nadī, pabbataṭṭhaṃ osadhaṃ. Evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, sattamītappuriso.

'रुह' धातू उत्पन्न होण्याच्या अर्थात; डोक्यावर उगवतात ते 'सिरोरुहो' (केस). गुहेमध्ये राहते ते 'गुहासयं चित्तं'. याचप्रमाणे 'कुच्छिसया वाता' (पोटात राहणारे वायू). 'ठा' धातू गती थांबवण्याच्या (स्थिर राहण्याच्या) अर्थात; जो पर्वतावर राहिला, राहतो किंवा राहील तो 'पब्बतट्ठो पुरिसो', 'पब्बतट्ठा नदी', 'पब्बतट्ठं ओसधं'. याचप्रमाणे 'थलट्ठं', 'जलट्ठं' (हा सप्तमी तत्पुरुष समास आहे).

569. Gahassupadhasse vā.

५६९. 'गहस्सुपधस्से वा' (अर्थात 'गह' धातूच्या उपधेला विकल्पेकरून 'ए' होतो).

Gahaiccetassa dhātussa upadhassa ettaṃ hoti vā, upadhāti antakkharato pubbakkharassa parasamaññā, gayhatīti gehaṃ, gahaṃ vā.

'गह' या धातूच्या उपधेला विकल्पेकरून 'ए' कार होतो. 'उपधा' म्हणजे शेवटच्या अक्षराच्या आधीच्या अक्षराची संज्ञा होय. जे ग्रहण केले जाते ते 'गेहं' किंवा 'गहं' होय.

Ṇvuppaccaye [Pg.353] rathaṃ karotīti atthe ṇvuppaccayo, so ca ‘‘aññe kita’’ti kitasaññattā ‘‘kattari kita’’ti kattariyeva bhavati, tato kāritabyapadesa ṇalopavuddhiyo.

'ण्वु' प्रत्ययाच्या बाबतीत – 'रथ करतो' या अर्थी 'ण्वु' प्रत्यय होतो; आणि तो 'अञ्ञे कित' या सूत्राने 'कित्' संज्ञा मिळाल्यामुळे 'कत्तरि कित' या सूत्राने कर्त्याच्या अर्थीच होतो. त्यानंतर कारित संज्ञेमुळे 'ण' चा लोप आणि वृद्धी होते.

570. Anakā yuṇvūnaṃ.

५७०. 'अनका युण्वूनं' (अर्थात 'यु' आणि 'ण्वु' या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन' आणि 'अक' हे आदेश होतात).

Yuṇvuiccetesaṃ paccayānaṃ ana akaiccete ādesā hontīti akādeso. Sesaṃ kumbhakārasaddasamaṃ, rathakārako. Tathā annaṃ dadātīti annadāyako, ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyādeso, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti āpaccayo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā akārassa ikāro, annadāyikā kaññā, annadāyakaṃ kulaṃ. Lokaṃ netīti lokanāyako, vineti satteti vināyako, ‘‘te āvāyā kārite’’ti āyādeso.

'यु' आणि 'ण्वु' या प्रत्ययांच्या जागी 'अन' आणि 'अक' हे आदेश होतात, म्हणून येथे 'अक' आदेश होतो. उर्वरित प्रक्रिया 'कुम्भकार' शब्दासारखीच आहे, रूप बनते 'रथकारको'. तसेच, अन्न देतो तो 'अन्नदायको'; 'आकारन्तानमायो' या सूत्राने 'आय' आदेश होतो; 'इत्थियमतो आपच्चयो' या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होतो; 'तेसु वुद्धि' इत्यादी सूत्राने अकाराचा इकार होऊन 'अन्नदायिका कञ्ञा' (अन्न देणारी कन्या) आणि 'अन्नदायकं कुलं' (अन्न देणारे कुटुंब) अशी रूपे होतात. जगाला सन्मार्गावर नेतो तो 'लोकनायको'; प्राण्यांना विनीत करतो तो 'विनायको'; 'ते आवाया कारिते' या सूत्राने 'आय' आदेश होतो.

Akammūpapade karotīti kārako, kārikā, kārakaṃ. Dadātīti dāyako, dāyikā, dāyakaṃ. Netīti nāyako, nāyikā, nāyakaṃ. Bhagavato ovādānusāsaniṃ asuṇi, suṇāti, suṇissatīti vā sāvako, sāvikā, āvādeso. Lunātīti lāvako. Pu pavane, punātīti pāvako, bhavatīti bhāvako, upāsatīti upāsako, upāsikā. Gaṇhātīti gāhako.

अकर्मक उपपद असताना, करतो तो 'कारको', 'कारिका', 'कारकं'. देतो तो 'दायको', 'दायिका', 'दायकं'. नेतो तो 'नायको', 'नायिका', 'नायकं'. भगवंतांचा उपदेश व अनुशासन ज्याने ऐकले, जो ऐकतो किंवा जो ऐकेल तो 'सावको' (श्रावक), 'साविका' (श्राविका) (येथे 'आव' आदेश होतो). कापतो तो 'लावको'. 'पु' धातू पवित्र करण्याच्या अर्थात; पवित्र करतो तो 'पावको'. जो उत्पन्न करतो तो 'भावको'. जो उपासना करतो तो 'उपासको', 'उпасिका'. जो ग्रहण करतो तो 'गाहको'.

Pacatīti pācako. Ayaji, yajati, yajissatīti vā yājako. Ettha hi ‘‘kagā cajāna’’nti cajānaṃ kagatte sampatte –

जो शिजवतो तो 'पाचको'. ज्याने यज्ञ केला, जो करतो किंवा जो करील तो 'याजको'. कारण येथे 'कगा चजानं' या सूत्राने 'च' आणि 'ज' च्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'ग' प्राप्त होत असताना –

571. Na [Pg.354] kagattaṃ cajā ṇvumhi.

५७१. 'न कगत्तं चजा ण्वुम्हि' (अर्थात 'ण्वु' प्रत्यय असताना 'च' आणि 'ज' चे 'क' आणि 'ग' होत नाही).

Dhātvantabhūtā cakārajakārā kakāra gakārattaṃ nāpajjante ṇvuppaccaye pareti paṭisiddhattā na bhavati.

'ण्वु' प्रत्यय नंतर असताना धातूच्या शेवटी असलेले 'च' कार आणि 'ज' कार हे 'क' कार आणि 'ग' कार भाव प्राप्त करत नाहीत, असा निषेध असल्यामुळे ते होत नाही.

Jana janane, janetīti janako, janikā, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ettha vāggahaṇena vuddhi na hoti. Evaṃ khanatīti khanako, sametīti samako, gametīti gamako, dametīti damako, ahani, hanti, hanissatīti vā vadhako, ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti hanassa vadhādeso, hantīti yātako, ‘‘hanassa ghāto’’ti ṇvumhi ghātādeso, gāvo hanatīti goghātako, rundhatīti rundhako, niggahītāgamo, saṃyogantattā na vuddhi hoti. Evaṃ bhuñjatīti bhuñjako, kiṇātīti kāyako, pāletīti pālako, pūjetīti pūjako.

'जन' धातू उत्पन्न करण्याच्या अर्थात; जो उत्पन्न करतो तो 'जनको', 'जनिका'; 'घटादीनं वा' या सूत्रात 'वा' च्या ग्रहणामुळे वृद्धी होत नाही. याचप्रमाणे खणतो तो 'खनको', शांत करतो तो 'समको', नेतो तो 'गमको', दमन करतो तो 'दमको'. ज्याने मारले, जो मारतो किंवा जो मारेल तो 'वधको'; 'वधो वा सब्बत्था' या सूत्राने 'हन्' धातूच्या जागी 'वध' आदेश होतो. जो मारतो तो 'यातको'; 'हनस्स घातो' या सूत्राने 'ण्वु' प्रत्यय असताना 'घातादेश' होतो, गाईंना मारतो तो 'गोघातको'. जो रोखतो तो 'रुन्धको' (येथे निग्गहीतचा आगम होतो आणि संयोगान्त असल्यामुळे वृद्धी होत नाही). याचप्रमाणे जो जेवतो तो 'भुञ्जको', जो खरेदी करतो तो 'कायको', जो पालन करतो तो 'पालको', जो पूजा करतो तो 'पूजको'.

572. Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi ca.

५७२. 'नुदादीहि युण्वूनमनाननाकाननका सकारितेहि च' (अर्थात 'नुद' इत्यादी धातूंपासून आणि सकारित धातूंपासून 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन', 'आनन', 'अक' आणि 'आननक' हे आदेश होतात).

Nudādīhi dhātūhi, sakāritehi ca dhātūhi paresaṃ yuṇvuppaccayānaṃ yathākkamaṃ ana ānana aka ānanakaiccete ādesā honti.

'नुद' इत्यादी धातूंपासून आणि सकारित धातूंपासून नंतर येणाऱ्या 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन', 'आनन', 'अक' आणि 'आननक' हे आदेश होतात.

Ettha hi –

कारण येथे –

Sakāritehi yuṇvūnaṃ, kāriyassa vidhānato;

Kiccakitthambhavo dhātu-ppaccayehipi vediyo.

सकारित धातूंपासून 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांच्या कार्याचे विधान केल्यामुळे, कृत्य आणि इत्थंभाव हे धातू व प्रत्ययांद्वारेही जाणावे.

Nuda khepe papubbo, panudi, panudati, panudissatīti vā atthe ṇvuppaccayo, tassiminā akādeso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā nudissa dīgho, panūdako.

'नुद' धातू दूर करण्याच्या अर्थात, 'प' उपसर्गासह; ज्याने दूर केले, जो दूर करतो किंवा जो दूर करील या अर्थी 'ण्वु' प्रत्यय होतो; त्याचा या सूत्राने 'अक' आदेश होतो आणि 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'नुद' मधील उकाराचा दीर्घ होऊन 'पनूदको' रूप बनते.

Sūda [Pg.355] paggharaṇe, sūdatīti sūdako. Ñā avabodhane, aññāsi, jānāti, jānissatīti vā atthe ṇvuppaccayo, tassānena ānanakādeso, ‘‘ñāssa jājaṃnā’’ti jādeso, saralopādi, jānanako.

'सूद' धातू पाझरण्याच्या (किंवा स्वयंपाक करण्याच्या) अर्थात; जो स्वयंपाक करतो तो 'सूदको'. 'ञा' धातू जाणण्याच्या अर्थात; ज्याने जाणले, जो जाणतो किंवा जो जाणेल या अर्थी 'ण्वु' प्रत्यय होतो; त्याचा या सूत्राने 'आननक' आदेश होतो आणि 'ञास्स जाजंना' या सूत्राने 'जा' आदेश, स्वरलोप इत्यादी होऊन 'जाननको' रूप बनते.

Sakāritehi pana āṇa pesane, āṇāpesi, āṇāpeti, āṇāpessatīti vā atthe ‘‘sabbato ṇvutvāvī vā’’ti ṇvuppaccayo, tassiminā akādeso, saralopādi, āṇāpako, saññāpetīti saññāpako, sañjānanako, ettha ānanakādeso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā kāritalopo. Tathā dāpetīti dāpako, ‘‘anakā yuṇvūna’’nti akādeso, patiṭṭhāpetīti patiṭṭhāpako, nibbānaṃ sampāpetīti nibbānasampāpako, kārāpetīti kārāpako, kārāpikā iccādi.

प्रयोजक (सकारित) मध्ये आज्ञा देण्याच्या अर्थात (आण पेसने), 'त्याने आज्ञा दिली' (आणापेसि), 'तो आज्ञा देतो' (आणापेति) किंवा 'तो आज्ञा देईल' (आणापेस्सति) या अर्थांमध्ये “सब्बतो ण्वुत्वावी वा” या सूत्राने 'ण्वु' प्रत्यय (ण्वुप्पच्चय) होतो. या सूत्राने त्याला 'अक' आदेश (अकादेसो), स्वरलोप इत्यादी होऊन 'आणापको' (आज्ञा देणारा) रूप बनते. 'सञ्ञापेति' (समजावून सांगतो) यावरून 'सञ्ञापको' बनते. 'सञ्जाननको' मध्ये 'आननक' आदेश होतो आणि “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने प्रयोजक प्रत्ययाचा लोप (कारितलोप) होतो. तसेच 'दापेति' (द्यायला लावतो) यावरून 'दापको' बनते, “अनका युण्वूनं” या सूत्राने 'अक' आदेश होतो. 'पतिट्ठापेति' (प्रतिष्ठापित करतो) यावरून 'पतिट्ठापको' बनते. 'निब्बानं संपापेति' (निर्वाण प्राप्त करून देतो) यावरून 'निब्बानसंपापको' बनते. 'कारापेति' (करायला लावतो) यावरून 'कारापको', स्त्रीलिंगात 'कारापिका' इत्यादी रूपे बनतात.

Tuppaccaye akāsi, karoti, karissatīti vā atthe ‘‘sabbato ṇvutvāvī vā’’ti tuppaccayo, so ca kitasaññattā ṇvuppaccayo viya sabbattha kattariyeva bhavati.

'तु' प्रत्ययाच्या (तुप्पच्चय) बाबतीत: 'त्याने केले' (अकासि), 'तो करतो' (करोति) किंवा 'तो करेल' (करिस्सति) या अर्थांमध्ये “सब्बतो ण्वुत्वावी वा” या सूत्राने 'तु' प्रत्यय होतो. आणि 'कित' संज्ञा (कृत् संज्ञा) असल्यामुळे, 'ण्वु' प्रत्ययाप्रमाणेच तो सर्वत्र केवळ कर्त्यामध्येच (कर्तरी प्रयोगातच) होतो.

‘‘Antassā’’ti vattate.

“अन्तस्स” (शेवटच्या वर्णाचा) हे अनुवृत्त होते (पुढील सूत्रात येते).

573. Karassa ca tattaṃ tusmiṃ.

५७३. आणि 'तु' प्रत्यय पर असताना 'कर' धातूच्या (शेवटच्या वर्णाचा) 'त'कार होतो.

Karaiccetassa dhātussa antassa rakārassa takārattaṃ hoti tuppaccaye pare. Casaddena bharādīnañca, tato nāmamiva kate syādyuppatti, ‘‘satthupitādīnamā sismiṃ silopo cā’’ti āttaṃ, silopo, tassa kattā takkattā, chaṭṭhīsamāso. Tathā bharatīti bhattā.

'कर' या धातूच्या शेवटच्या 'र' काराचा 'तु' प्रत्यय पर असताना 'त'कार होतो. 'च' शब्दाने 'भर' इत्यादी धातूंचाही (तकार होतो). त्यानंतर नाम बनविल्यावर 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती (स्याद्युप्पत्ति) होते, आणि “सत्थुपितादीनमा सिस्मिं सिलोपो च” या सूत्राने 'आ'कार (आत्तं) आणि 'सि' प्रत्ययाचा लोप (सिलोप) होऊन 'कत्ता' (कर्ता) हे रूप बनते. त्याचा कर्ता म्हणजे 'तक्कत्ता' (तस्य कर्ता), हा षष्ठी तत्पुरुष समास (छट्ठीसमासो) आहे. तसेच 'भरति' (पोषण करतो) यावरून 'भत्ता' (भर्ता/पोषणकर्ता) रूप बनते.

Hara haraṇe, haratīti hattā, bhindatīti bhettā, bheditā vā, chindatīti chettā, dadātīti dātā, bhojanassa dābhā bhojanadātā, sandahatīti sandhātā, avaci, vacati[Pg.356], vakkhatīti vā vattā, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca, bhuñjatīti bhottā, abujjhi, bujjhati, bujjhissatīti vā bujjhitā, yakārikārāgamā, jānātīti ñātā, jinātīti jetā, suṇātīti sotā, gaṇhātīti gahetā, bhavatīti bhavitā, saratīti saritā, gacchatīti gantā. ‘‘Gama khana hanādīnaṃ tuṃ tabbādīsu na’’iti dhātvantassa nattaṃ. Evaṃ khanatīti khantā, hanatīti hantā, maññatīti mantā, pāletīti pāletā, pālayitā.

हरण करण्याच्या अर्थात 'हर' धातू: 'हरति' (हरण करतो) यावरून 'हत्ता' बनते. 'भिन्दति' (भेद करतो/तोडतो) यावरून 'भेत्ता' किंवा 'भेदित्ता' बनते. 'छिन्दति' (कापतो) यावरून 'छेत्ता' बनते. 'ददाति' (देतो) यावरून 'दाता' बनते. भोजनाचा दाता म्हणजे 'भोजनदाता' (भोजनस्स दाता). 'सन्दहति' (संधान करतो/जोडतो) यावरून 'सन्धाता' बनते. 'त्याने म्हटले' (अवचि), 'तो म्हणतो' (वचति) किंवा 'तो म्हणेल' (वक्खति) यावरून 'वत्ता' (वक्ता) बनते. “भुजादीनमन्तो नो द्वि चा” या सूत्राने धातूच्या शेवटच्या वर्णाचा लोप (धात्वन्तलोप) आणि द्वित्व होऊन 'भुञ्जति' (भोजन करतो) यावरून 'भोत्ता' बनते. 'त्याने जाणले' (अबुज्झि), 'तो जाणतो' (बुज्झति) किंवा 'तो जाणेल' (बुज्झिस्सति) यावरून 'बुज्झिता' बनते, येथे 'य'कार आणि 'इ'कार आगम (यकारिकारागमा) होतात. 'जानाति' (जाणतो) यावरून 'ञाता' (ज्ञाता) बनते. 'जिनाति' (जिंकतो) यावरून 'जेता' बनते. 'सुणाति' (ऐकतो) यावरून 'सोता' (श्रोता) बनते. 'गण्हाति' (ग्रहण करतो) यावरून 'गहेता' बनते. 'भवति' (होतो) यावरून 'भविता' बनते. 'सरति' (स्मरण करतो) यावरून 'सरिता' बनते. 'गच्छति' (जातो) यावरून 'गन्ता' बनते. “गम खन हनादीनं तुं तब्बादीसु न” या सूत्राने धातूच्या शेवटच्या वर्णाचा 'न'कार (नत्तं) होतो. याचप्रमाणे 'खनति' (खणतो) यावरून 'खन्ता' बनते. 'हनति' (मारतो) यावरून 'हन्ता' बनते. 'मञ्ञति' (मानतो/विचार करतो) यावरून 'मन्ता' बनते. 'पालेति' (पालन करतो) यावरून 'पालेता' किंवा 'पालयिता' बनते.

Kārite bhāvetīti bhāvetā, bhāvayitā. Evaṃ sāretā, sārayitā, dāpetā, dāpayitā, hāpetā, hāpayitā, nirodhetā, nirodhayitā, bodhetā, bodhayitā, ñāpetā, ñāpayitā, sāvetā, sāvayitā, gāhebhā, gāhayitā, kāretā, kārayitā, kārāpetā, kārāpayitā iccādi.

प्रयोजक (कारित) मध्ये: 'भावेति' (भावना करतो/उत्पन्न करतो) यावरून 'भावेता' किंवा 'भावयिता' बनते. याचप्रमाणे 'सारेता', 'सारयिता'; 'दापेता', 'दापयिता'; 'हापेता', 'हापयिता'; 'निरोधेता', 'निरोधयिता'; 'बोधेता', 'बोधयिता'; 'ञापेता', 'ञापयिता'; 'सावेता', 'सावयिता'; 'गाहेता' (मूळ पाठात 'गाहेभा' असा अपपाठ आहे), 'गाहायिता'; 'कारेता', 'कारयिता'; 'कारापेता', 'कारापयिता' इत्यादी रूपे बनतात.

Āvīpaccaye disa pekkhane, bhayaṃ apassi, passati, passissatīti vā atthe āvīpaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā disassa dassādeso, bhayadassāvī, bhayadassāvino iccādi daṇḍīva neyyaṃ. Itthiyaṃ bhayadassāvinī. Napuṃsake bhayadassāvi cittaṃ.

'आवी' प्रत्ययाच्या (आवीपच्चय) बाबतीत: पाहण्याच्या अर्थात 'दिस' धातू (दिस पेक्खणे). 'त्याने भय पाहिले' (भयं अपस्सि), 'तो भय पाहतो' (पस्सति) किंवा 'तो भय पाहेल' (पस्सिस्सति) या अर्थांमध्ये 'आवी' प्रत्यय होतो. “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'दिस' धातूचा 'दस्स' आदेश होऊन 'भयदस्सावी' (भय पाहणारा), 'भयदस्साविनो' इत्यादी रूपे 'दण्डी' शब्दाप्रमाणे चालवावीत. स्त्रीलिंगात 'भयदस्साविनी' आणि नपुंसकलिंगात 'भयदस्सावि चित्तं' (भय पाहणारे चित्त) असे रूप बनते.

Sāsa anusiṭṭhimhi, sadevakaṃ lokaṃ diṭṭhadhammikādivasena sāsatīti atthe –

उपदेश करण्याच्या अर्थात 'सास' धातू (सास अनुसिट्ठिम्हि). 'तो देवलोकासह संपूर्ण जगाला ऐहिक (दृष्टधार्मिक) इत्यादी हिताच्या दृष्टीने उपदेश करतो' (सदेवकं लोकं दिट्ठधम्मिकादिवसेन सासति) या अर्थात —

574. Sāsādīhi ratthu.

५७४. 'सास' इत्यादी धातूंहून 'रत्थु' प्रत्यय होतो.

Sāsaiccevamādīhi dhātūhi ratthuppaccayo hoti.

'सास' इत्यादी धातूंहून 'रत्थु' प्रत्यय (रत्थुप्पच्चय) होतो.

‘‘Ramhi ranto rādi no’’ti rādilopo, saralopādi, nāmabyapadeso, syādyuppatti, āttaṃ, silopo. Satthā, satthāro.

“रम्हि रन्तो रादि नो” या सूत्राने 'र' इत्यादींचा लोप (रादिलोप), स्वरलोप इत्यादी, नामसंज्ञा (नामब्यपदेसो), विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती (स्याद्युप्पत्ति), 'आ'कार (आत्तं) आणि 'सि' प्रत्ययाचा लोप (सिलोप) होऊन 'सत्था' (शास्ता/गुरु), 'सत्थारो' (अनेकवचनी) अशी रूपे बनतात.

Pā rakkhaṇe, puttaṃ pātīti atthe –

रक्षण करण्याच्या अर्थात 'पा' धातू (पा रक्खणे). 'तो पुत्राचे रक्षण करतो' (पुत्तं पाति) या अर्थात —

575. Pādito [Pg.357] ritu.

५७५. 'पा' इत्यादी धातूंहून 'रितु' प्रत्यय होतो.

Pāiccevamādito dhātuggaṇato rituppaccayo hoti, rādilopo saralopādi. Pitā. Dhara dhāraṇe, mātāpitūhi dharīyatīti dhītā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ikārassa dīgho.

'पा' इत्यादी धातूंच्या समूहाहून 'रितु' प्रत्यय (रितुप्पच्चय) होतो, आणि 'र' इत्यादींचा लोप (रादिलोप), स्वरलोप इत्यादी होऊन 'पिता' रूप बनते. धारण करण्याच्या अर्थात 'धर' धातू (धर धारणे): 'मातापित्यांद्वारे जिचे धारण (पोषण) केले जाते' (मातापितूहि धरीयति) यावरून 'धीता' (कन्या/मुलगी) बनते, येथे “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'इ'काराचा दीर्घ (इकारस्स दीघो) होतो.

Māna pūjāyaṃ, dhammena puttaṃ mānetīti atthe –

पूजण्याच्या (आदर करण्याच्या) अर्थात 'मान' धातू (मान पूजायं). 'ती धर्माने पुत्राचा आदर करते' (धम्मेन पुत्तं मानेति) या अर्थात —

576. Mānādīhi rātu.

५७६. 'मान' इत्यादी धातूंहून 'रातु' प्रत्यय होतो.

Māna bhāsaiccevamādīhi dhātūhi rātuppaccayo hoti, rādilopo, mātā. Bhāsa viyattiyaṃ vācāyaṃ, pubbe bhāsatīti bhātā iccādi.

'मान', 'भास' इत्यादी धातूंहून 'रातु' प्रत्यय (रातुप्पच्चय) होतो, आणि 'र' इत्यादींचा लोप (रादिलोप) होऊन 'माता' रूप बनते. स्पष्ट बोलण्याच्या अर्थात 'भास' धातू (भास वियत्तियं वाचायं): 'जो आधी बोलतो' (पुब्बे भासति) यावरून 'भाता' (भाऊ) इत्यादी रूपे बनतात.

Visa pavesane papubbo, pāvisi, pavisati, pavisissatīti vā atthe –

'प' उपसर्गपूर्वक प्रवेश करण्याच्या अर्थात 'विस' धातू (विस पवेसने पपुब्बो). 'त्याने प्रवेश केला' (पाविसि), 'तो प्रवेश करतो' (पविसति) किंवा 'तो प्रवेश करेल' (पविसिस्सति) या अर्थात —

577. Visa ruja padādito ṇa.

५७७. 'विस', 'रुज', 'पद' इत्यादी धातूंहून 'ण' प्रत्यय होतो.

Visa ruja padaiccevamādīhi dhātūhi paro ṇappaccayo hotīti ṇappaccayo. So ca kitasaññattā kattari bhavati, kāritabyapadesaṇalopa vuddhiyo, paveso.

'विस', 'रुज', 'पद' इत्यादी धातूंहून पुढे 'ण' प्रत्यय (णप्पच्चय) होतो. आणि 'कित' संज्ञा (कृत् संज्ञा) असल्यामुळे तो कर्त्यामध्ये (कर्तरी प्रयोगात) होतो. प्रयोजक संज्ञा (कारितब्यपदेस), 'ण' प्रत्ययाचा लोप (णलोप) आणि वृद्धी होऊन 'पवेसो' (प्रवेश) रूप बनते.

Tathā ruja roge, aruji, rujati, rujissatīti vā rogo, ‘‘kagācajāna’’nti jakārassa gakāro, uppajjatīti uppādo. Phusa phusane, aphusi, phusati, phusissati, phusanti vā tena sampayuttāti phasso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā phusassa phasso, saṃyogantattā na vuddhi. Bhavatīti bhāvo. Uca samavāye, ucatīti oko, cakārassa kakāro. Aya gatimhi, ayi, ayati, ayissati, ayati vā itoti āyo. Budha avagamane, sammā bujjhatīti sambodho, āharatīti [Pg.358] āhāro, upahanatīti upaghāto, ‘‘hanassa ghāto’’ti ghātādeso.

तसेच रोग होण्याच्या अर्थात 'रुज' धातू (रुज रोगे): 'त्याने पीडा दिली' (अरुजि), 'तो पीडा देतो' (रुजति) किंवा 'तो पीडा देईल' (रुजिस्सति) यावरून 'रोगो' (रोग) बनते, येथे “कगाचजानं” या सूत्राने 'ज'काराचा 'ग'कार होतो. 'जे उत्पन्न होते' (उप्पज्जति) यावरून 'उप्पादो' (उत्पाद/उत्पत्ती) बनते. स्पर्श करण्याच्या अर्थात 'फुस' धातू (फुस फुसने): 'त्याने स्पर्श केला' (अफुसि), 'तो स्पर्श करतो' (फुसति), 'तो स्पर्श करेल' (फुसिस्सति) किंवा 'त्याच्याशी जे संप्रयुक्त होऊन स्पर्श करतात' (फुसन्ति वा तेन सम्पयुत्ता) यावरून 'फस्सो' (स्पर्श) बनते. “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'फुस'चे 'फस्स' होते, आणि शेवटी संयोग (जोडाक्षर) असल्यामुळे वृद्धी होत नाही (न वुद्धि). 'जे होते' (भवति) यावरून 'भावो' (भाव/अस्तित्व) बनते. समवाय (एकत्र येणे) अर्थात 'उच' धातू: 'उचति' यावरून 'ओको' (घर/आश्रय) बनते, येथे 'च'काराचा 'क'कार होतो. गतीच्या अर्थात 'अय' धातू (अय गतिम्हि): 'तो गेला' (अयि), 'तो जातो' (अयति), 'तो जाईल' (अयिस्सति) किंवा 'इथून जो जातो' (अयति वा इतो) यावरून 'आयो' (आय/प्राप्ती) बनते. जाणण्याच्या अर्थात 'बुध' धातू (बुध अवगमने): 'जो सम्यक् प्रकारे जाणतो' (सम्मा बुज्झति) यावरून 'सम्बोधो' (संबोध) बनते. 'जो आणतो' (आहरति) यावरून 'आहारो' (आहार) बनते. 'जो उपघात करतो' (उपहनति) यावरून 'उपघातो' (उपघात/नाश) बनते, येथे “हनस्स घातो” या सूत्राने 'हन'चा 'घात' आदेश होतो.

Ranja rāge, ranjatīti atthe ṇappaccayo.

राग (आसक्ती/रंगणे) अर्थात 'रञ्ज' धातू (रञ्ज रागे): 'तो आसक्त होतो/रंगतो' (रञ्जति) या अर्थात 'ण' प्रत्यय (णप्पच्चय) होतो.

578. Niggahīta saṃyogādi no.

५७८. संयोगाच्या (जोडाक्षराच्या) सुरुवातीच्या वर्णाचा निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

Saṃyogasmiṃ ādibhūto nakāro niggahītamāpajjate. Niggahītassa vaggantattaṃ, jakārassa gattaṃ, raṅgo.

संयोगामध्ये (जोडाक्षरामध्ये) सुरुवातीला असलेला 'न'कार निग्गहीत (अनुस्वार) बनतो. निग्गहीताचा वर्गान्त वर्ण (परसवर्ण) होतो आणि 'ज'काराचा 'ग'कार होऊन 'रङ्गो' (रंग/रंगमंच) रूप बनते.

579. Ṇamhi ranjassa jo bhāvakaraṇesu.

५७९. 'ण' प्रत्यय पर असताना, भाव आणि करण अर्थांमध्ये 'रञ्ज' धातूचा 'ज'कार होतो.

Ranjaiccetassa dhātussa antabhūtassa njassa jakārādeso hoti bhāvakaraṇaiccetesvatthesu vihite ṇakāravatippaccaye pare.

'रञ्ज' या धातूच्या शेवटी असलेल्या 'ञ्ज'चा 'ज'कार आदेश होतो, जेव्हा भाव आणि करण या अर्थांमध्ये विहित केलेला 'ण'कारयुक्त प्रत्यय पर असतो.

Ettha hi –

कारण येथे —

Ṇamhi ranjassa karaṇe, jādesassa vidhānato;

Akattaripi viññeyyo, kārake ṇassa sambhavoti.

“'ण' प्रत्यय पर असताना करण अर्थात 'रञ्ज' धातूच्या 'ज'कार आदेशाचे विधान केल्यामुळे, कर्ता नसलेल्या (अकर्तरी) कारकांमध्येही 'ण' प्रत्ययाचा संभव होतो असे जाणावे.”

Ranjanti anenāti rāgo, rañjīyati anenāti vā rāgo, sayaṃ rañjatītipi rāgo. ‘‘Ṇamhi ranjassa jo’’ti yogavibhāgena jakāro. Pajjate anenāti pādo, patujjate anenāti patodo, jarīyati anenāti jāro. Evaṃ dāro. Tathā kammādīsu, bhujjatīti bhogo. Evaṃ bhāgo, bhāro, labbhatīti lābho, voharīyatīti vohāro, dīyatīti dāyo, vihaññati etasmāti vighāto, viharanti etthāti vihāro, āramanti etasminti ārāmo. Evaṃ papāto iccādi.

'ज्याद्वारे लोक रंगतात (आसक्त होतात)' (रञ्जन्ति अनेना) तो 'रागो' (राग/आसक्ती), किंवा 'ज्याद्वारे रंगविले जाते' (रञ्जीयति अनेना) तो 'रागो', अथवा 'जो स्वतः रंगतो' (सयं रञ्जति) तोही 'रागो'. “णम्हि रञ्जस्स जो” या सूत्राच्या योगविभागाने (सूत्र विभागून) 'ज'कार होतो. 'ज्याद्वारे चालले जाते' (पज्जते अनेना) तो 'पादो' (पाय). 'ज्याद्वारे टोचले जाते' (पतुज्जते अनेना) तो 'पतोदो' (तोद/चाबूक). 'ज्याद्वारे जीर्ण केले जाते' (जरीयति अनेना) तो 'जारो' (जार/व्यभिचारी पुरुष). याचप्रमाणे 'दारो' (पत्नी). तसेच कर्म इत्यादी कारकांमध्ये: 'जे भोगले जाते' (भुज्जति) तो 'भोगो' (भोग/संपत्ती). याचप्रमाणे 'भागो' (भाग), 'भारो' (भार/ओझे). 'जे लाभते' (लब्भति) तो 'लाभो' (लाभ). 'ज्याचा व्यवहार केला जातो' (वोहरीयति) तो 'वोहारो' (व्यवहार/व्यापार). 'जे दिले जाते' (दीयति) तो 'दायो' (दान/दायभाग). 'ज्यापासून नाश होतो' (विहञ्ञति एतस्मा) तो 'विघातो' (विघात/नाश). 'जिथे लोक विहार करतात (राहतात)' (विहरन्ति एत्थ) तो 'विहारो' (विहार). 'ज्यामध्ये लोक रममाण होतात' (आरमन्ति एतस्मिं) तो 'आरामो' (आराम/उद्यान). याचप्रमाणे 'पपातो' (कडा/धबधबा) इत्यादी रूपे बनतात.

‘‘Ṇa’’iti vattate.

“ण” हे अनुवृत्त होते.

580. Bhāve ca.

५८०. आणि भाव अर्थात (भाव प्रयोगात).

Bhāvatthe bhāvābhidheyye dhātūhi ṇappaccayo hoti. Bhūyate, bhavanaṃ vā bhāvo, paccate, pacanaṃ vā pāko, ‘‘kagā cajāna’’nti kādeso.

भाव अर्थात, म्हणजे भाव (क्रिया) व्यक्त करायची असताना धातूंहून 'ण' प्रत्यय (णप्पच्चय) होतो. 'असणे' (भूयते) किंवा 'होणे' (भवनं) म्हणजे 'भावो' (भाव/अस्तित्व). 'शिजणे' (पच्चते) किंवा 'शिजविणे' (पचनं) म्हणजे 'पाको' (पाक/परिपक्वता), येथे “कगा चजानं” या सूत्राने 'क'कार आदेश (कादेसो) होतो.

Sica paggharaṇe, secanaṃ seko. Suca soke, socanaṃ soko. Caja hānimhi, acajjittha, cajjate, cajjissate, cajanaṃ vā cāgo. Yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, ijjittha, ijjate, ijjissate, yajanaṃ vā yāgo, yuñjanaṃ yogo. Bhaja sevāyaṃ, abhajjittha, bhajjate, bhajjissate, bhajanaṃ vā bhāgo, arajjittha, rajjate, rajjissate, rajanaṃ vā rāgo, jassa gakāro.

सिच (धातू) पाझरण्याच्या (स्त्राव होण्याच्या) अर्थात, सेचन किंवा सेक. सुच (धातू) शोकाच्या अर्थात, सोचन किंवा सोक. चज (धातू) हानीच्या (त्यागाच्या) अर्थात, अचज्जित्थ, चज्जते, चज्जिस्सते, चजन किंवा चागो (त्याग). यज (धातू) देवपूजा (आदरणीय व्यक्तींची पूजा), संगतीकरण आणि दान या अर्थांमध्ये, इज्जित्थ, इज्जते, इज्जिस्सते, यजन किंवा यागो, युञ्जन किंवा योगो. भज (धातू) सेवेच्या अर्थात, अभज्जित्थ, भज्जते, भज्जिस्सते, भजन किंवा भागो, अरज्जित्थ, रज्जते, रज्जिस्सते, रजन किंवा रागो, 'ज' चा 'ग' कार होतो.

Daha bhasmīkaraṇe, pariḍayhittha, pariḍayhati, pariḍayhissati, pariḍayhanaṃ vāti atthe ṇappaccayo.

दह (धातू) भस्मीकरण (जळणे) या अर्थात, परिडय्हित्थ, परिडय्हति, परिडय्हिस्सति, परिडय्हन या अर्थांमध्ये 'ण' प्रत्यय होतो.

‘‘Ṇamhi, vā’’ti ca vattate.

“ण-प्रत्यय असताना, विकल्पाने (वा)” हे अनुवृत्तीने येते.

581. Dahassa do laṃ.

५८१. दह (धातूच्या) 'द' चा 'ळ' होतो.

Dahaiccetassa dhātussa dakāro lattamāpajjate ṇappaccaye pare vā. Pariḷāho, paridāho. Bhanja avamaddane, bhañjanaṃ bhaṅgo. Sanja saṅge, sañjanaṃ saṅgo, nassa niggahītaṃ.

‘दह’ या धातूच्या द-काराला ‘ळ’ कार प्राप्त होतो, ‘ण’ प्रत्यय पर असताना विकल्पाने. (उदा.) परिळाहो, परिदाहो. भञ्ज (धातू) अवमर्दन (मोडणे) या अर्थात, भञ्जन किंवा भङ्गो. सञ्ज (धातू) संग (आसक्ती) या अर्थात, सञ्जन किंवा सङ्गो, ‘न’ चा निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

Paccayehi saṅgamma karīyati, saṅkharīyati tena vāti atthe visarujapadādinā, saṅkharaṇanti atthe ‘‘bhāve cā’’ti vā ṇappaccayo.

प्रत्ययांच्या संयोगाने केले जाते, किंवा ज्याच्याद्वारे संस्कारित केले जाते, या अर्थात ‘विसरुजपद’ इत्यादी सूत्राने, आणि ‘संखरण’ (संस्कार करणे) या अर्थात “भावे च” या सूत्राने ‘ण’ प्रत्यय होतो.

‘‘Ṇamhī’’ti vattate.

“ण-प्रत्यय असताना” हे अनुवृत्तीने येते.

582. Purasamupaparīhi [Pg.360] karotissa khakharā vā tappaccayesu ca.

५८२. ‘पुर’, ‘सम्’, ‘उप’, ‘परि’ या उपसर्गांनंतर ‘करोति’ (कृ धातू) च्या ठिकाणी ‘ख’ आणि ‘खर’ हे आदेश विकल्पाने होतात, आणि त्या प्रत्ययांमध्ये सुद्धा.

Pura saṃ upa pariiccetehi parassa karotissa dhātussa kha kharaiccete ādesā honti vā tappaccaye, ṇappaccaye ca pare. ‘‘Tappaccayesū’’ti bahuvacananiddesena tuṃ tvādīsupi. Dhātvādesassāpi ṭhānopacārena dhātuvohārato ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vuddhi, saṅkhāro. Evaṃ parikkhāro, purekkhāro.

‘पुर’, ‘सं’, ‘उप’, ‘परि’ यांच्यानंतर येणाऱ्या ‘करोति’ धातूच्या ठिकाणी ‘ख’ आणि ‘खर’ हे आदेश विकल्पाने होतात, त्या प्रत्ययात आणि ‘ण’ प्रत्यय पर असताना. “तप्प्रत्ययेसु” या बहुवचन निर्देशामुळे ‘तुं’, ‘त्वा’ इत्यादी प्रत्ययांमध्ये देखील हे होते. धातूच्या आदेशाला देखील स्थानापन्न मानून धातू व्यवहार केल्यामुळे “असंयोगन्तस्स वुद्धि कारिते” या सूत्राने वृद्धी होऊन ‘संखारो’ (संस्कार) रूप बनते. याचप्रमाणे ‘परिक्खारो’ (परिष्कार), ‘पुरेक्खारो’ (पुरस्कार) रूपे बनतात.

Vāti kiṃ? Upakāro.

‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? (जेव्हा आदेश होत नाही तेव्हा) ‘उपकारो’ (उपकार) रूप बनते.

Lubha giddhimhi, lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Dusa appītimhi, dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. Muha vecitte, muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho iccādi kattukaraṇabhāvesu yathārahaṃ yojetabbaṃ.

‘लुभ’ (धातू) लोभ (आसक्ती) या अर्थात; ज्याच्याद्वारे लोभ केला जातो, किंवा स्वतः लोभ पावतो, किंवा केवळ लोभ पावण्याची क्रिया म्हणजे ‘लोभो’ (लोभ). ‘दुस’ (धातू) अप्रीती (द्वेष) या अर्थात; ज्याच्याद्वारे द्वेष केला जातो, किंवा स्वतः द्वेष करतो, किंवा केवळ द्वेष करण्याची क्रिया म्हणजे ‘दोसो’ (द्वेष). ‘मुह’ (धातू) वैचित्य (भ्रम) या अर्थात; ज्याच्याद्वारे मोहित होतो, किंवा स्वतः मोहित होतो, किंवा केवळ मोहित होण्याची क्रिया म्हणजे ‘मोहो’ (मोह). इत्यादी कर्ता, करण आणि भाव अर्थांमध्ये योग्यतेनुसार योजावे.

Gaha upādāne, gayhatīti atthe visarujapadādinā kammani ṇappaccayo.

‘गह’ (धातू) ग्रहण करणे (उपादान) या अर्थात; ‘ग्रहण केले जाते’ (गय्हति) या कर्म अर्थात ‘विसरुजपद’ इत्यादी सूत्राने ‘ण’ प्रत्यय होतो.

583. Gahassa ghara ṇe vā.

५८३. ‘गह’ धातूच्या ठिकाणी ‘घर’ आदेश होतो, ‘ण’ प्रत्यय असताना विकल्पाने.

Gahaiccetassa dhātussa gharādeso hoti vā ṇappaccaye pare, saralopādi, gharaṃ, gharāni.

‘गह’ या धातूच्या ठिकाणी ‘घर’ आदेश होतो विकल्पाने ‘ण’ प्रत्यय पर असताना, स्वरलोप इत्यादी होऊन ‘घरं’ (घर), ‘घरानि’ (घरे) रूपे बनतात.

Vāti kiṃ? Gaṇhāti, gahaṇaṃ vā gāho.

‘वा’ (विकल्पाने) कशासाठी? (जेव्हा आदेश होत नाही तेव्हा) ‘गण्हाति’ (ग्रहण करतो), ‘गहणं’ (ग्रहण) किंवा ‘गाहो’ (ग्राह) रूपे बनतात.

Sambhavatīti atthe –

‘संभवतो’ (उत्पन्न होतो) या अर्थात –

584. Kvi [Pg.361] ca.

५८४. ‘क्वि’ प्रत्यय देखील होतो.

Sabbadhātūhi kvipaccayo hoti, so ca kitasaññattā kattari bhavati.

सर्व धातूंहून ‘क्वि’ प्रत्यय होतो, आणि तो ‘कृत्’ संज्ञा असल्यामुळे कर्ता अर्थात होतो.

585. Kvilopo ca.

५८५. आणि ‘क्वि’ चा लोप होतो.

Kvino sabbassa lopo hoti. Kitantattā nāmamiva katvā syādyuppatti, silopo, sambhū. Evaṃ vibhavatīti vibhū, abhibhū, sayambhū.

‘क्वि’ प्रत्ययाचा पूर्णपणे लोप होतो. कृदन्त असल्यामुळे नामाप्रमाणे मानून ‘सि’ इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते, ‘सि’ चा लोप होऊन ‘सम्भु’ (संभू) रूप बनते. याचप्रमाणे ‘विभवति’ (विशिष्ट रूपाने होतो) म्हणून ‘विभू’, ‘अभिभू’, ‘सयम्भू’ (स्वयंभू) रूपे बनतात.

Tathā dhū kampane, sandhunātīti sandhū. Bhā dittimhi, vibhātīti vibhā, pabhātīti pabhā, saha, saṅgamma vā bhanti, bhāsanti vā etthāti sabhā, sahassa sādeso, niggahītalopo ca.

तसेच ‘धू’ (धातू) कंपनाच्या अर्थात, ‘सन्धुनाति’ म्हणून ‘सन्धू’. ‘भा’ (धातू) दीप्ती (प्रकाशाच्या) अर्थात, ‘विभाति’ म्हणून ‘विभा’, ‘पभाति’ म्हणून ‘पभा’ (प्रभा). एकत्र किंवा मिळून जेथे प्रकाशित होतात किंवा भाषण करतात ती ‘सभ’ (सभा); येथे ‘सह’ च्या ठिकाणी ‘स’ आदेश होतो आणि निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो.

Bhujena gacchatīti atthe kvippaccayo.

‘भुजेने (वक्र गतीने) जातो’ या अर्थात ‘क्वि’ प्रत्यय होतो.

586. Dhātvantassa lopo kvimhi.

५८६. ‘क्वि’ प्रत्यय असताना धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो.

Dhātvantassa byañjanassa lopo hoti kvippaccaye pare. Kvilopo, bhujago. Evaṃ urasā gacchatīti urago, turaṃ sīghaṃ turitaturito gacchatīti turago, khe gacchatīti khago, vihāyase gacchatīti vihago, vihādeso, na gacchatīti ago, nago.

‘क्वि’ प्रत्यय पर असताना धातूच्या अन्त्य व्यंजनाचा लोप होतो. ‘क्वि’ चा लोप होऊन ‘भुजगो’ (भुजंग) रूप बनते. याचप्रमाणे ‘उराने (छातीने) जातो’ म्हणून ‘उरगो’ (साप), ‘त्वरेने, वेगाने, घाईघाईने जातो’ म्हणून ‘तुरगो’ (घोडा), ‘खे’ (आकाशात) जातो म्हणून ‘खगो’ (पक्षी), ‘विहायसे’ (आकाशात) जातो म्हणून ‘विहगो’ (पक्षी) - येथे ‘विहा’ आदेश होतो, ‘जो चालत नाही’ तो ‘अगो’ किंवा ‘नगो’ (पर्वत).

Khanu avadhāraṇe saṃpubbo, saṅkhani, saṅkhanati, saṅkhanissatīti vā saṅkho. Ramu kīḷāyaṃ, kuñje ramatīti kuñjaro. Jana janane, kammato jātoti atthe kvippaccayo, dhātvantassa lopādi purimasamaṃ, pañcamītappurisova viseso. Kammajo vipāko, kammajā paṭisandhi, kammajaṃ rūpaṃ[Pg.362]. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ, attajo putto. Vārimhi jāto vārijo. Evaṃ thalajo, paṅkajaṃ, jalajaṃ, aṇḍajaṃ, sirajaṃ, sattamīsamāso. Dvikkhattuṃ jāto dvijo, pacchā jāto anujo iccādi.

‘खनु’ (धातू) अवधारण (खणणे) या अर्थात ‘सम्’ उपसर्गपूर्वक असताना, ‘संखनि’, ‘संखनति’, ‘संखनिस्सति’ किंवा ‘संखो’ (शंख) रूप बनते. ‘रमु’ (धातू) क्रीडेच्या अर्थात; ‘कुंजात (वनात) रमतो’ म्हणून ‘कुञ्जरो’ (हत्ती). ‘जन’ (धातू) जनन (उत्पत्ती) या अर्थात; ‘कर्मापासून उत्पन्न झालेला’ या अर्थात ‘क्वि’ प्रत्यय होतो, धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप इत्यादी पूर्वीप्रमाणेच होते, केवळ पंचमी तत्पुरुष समास हाच विशेष आहे. (उदा.) कम्मजो विपाको (कर्मापासून उत्पन्न झालेला विपाक), कम्मजा पटिसन्धि (कर्मापासून उत्पन्न झालेली प्रतिसंधी), कम्मजं रूपं (कर्मापासून उत्पन्न झालेले रूप). याचप्रमाणे चित्तजं (चित्तापासून उत्पन्न झालेले), उतुजं (ऋतूपासून उत्पन्न झालेले), आहारजं (आहारापासून उत्पन्न झालेले), अत्तजो पुत्तो (स्वतःपासून उत्पन्न झालेला मुलगा). पाण्यात उत्पन्न झालेला तो ‘वारिजो’. याचप्रमाणे थलजो (जमिनीवर उत्पन्न झालेला), पङ्कजं (चिखलात उत्पन्न झालेले), jalajं (पाण्यात उत्पन्न झालेले), अण्डजं (अंड्यातून उत्पन्न झालेला), सिरजं (डोक्यावर उत्पन्न झालेले - केस) - हे सप्तमी तत्पुरुष समास आहेत. दोनदा जन्मलेला तो ‘द्विजो’, नंतर जन्मलेला तो ‘अनुजो’ इत्यादी.

Vida ñāṇe, lokaṃ avedīti atthe kvippaccayo.

‘विद’ (धातू) ज्ञानाच्या अर्थात; ‘लोकाला जाणले’ या अर्थात ‘क्वि’ प्रत्यय होतो.

‘‘Kvimhī’’ti vattate.

“क्वि प्रत्यय असताना” हे अनुवृत्तीने येते.

587. Vidante ū.

५८७. ‘विद’ धातूच्या शेवटी ‘ऊ’ कार होतो.

Vidadhātuno ante ūkārāgamo hoti kvimhi, kvilopo. Lokavidū.

‘विद’ धातूच्या शेवटी ‘ऊ’ काराचा आगम होतो ‘क्वि’ प्रत्यय असताना, आणि ‘क्वि’ चा लोप होतो. (उदा.) लोकविदू (लोकाला जाणणारे).

Disa pekkhaṇe, imamiva naṃ apassi, passati, passissatīti, ayamiva dissatīti vā atthe kvippaccayo.

‘दिस’ (धातू) पाहण्याच्या अर्थात; ‘याच्यासारखे याला पाहिले, पाहतो, पाहील’ किंवा ‘याच्यासारखा दिसतो’ या अर्थात ‘क्वि’ प्रत्यय होतो.

‘‘Dhātvantassa lopo kvimhī’’ti dhātvantalope sampatte –

“क्वि प्रत्यय असताना धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो” या सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप प्राप्त झाला असता –

588. Iyatamakiesānamantassaro dīghaṃ kvaci disassa guṇaṃ do raṃ sakkhī ca.

५८८. ‘इम’, ‘य’, ‘त’, ‘अम्ह’, ‘किं’, ‘एत’, ‘समान’ यांच्या अन्त्य स्वराला दीर्घ होतो, आणि काही ठिकाणी ‘दिस’ धातूच्या गुणाच्या ठिकाणी ‘द’ चा ‘र’ होतो, आणि ‘स’, ‘क्ख’, ‘ई’ हे आदेश होतात.

Ima ya ta amha kiṃ eta samānaiccetesaṃ sabbanāmānaṃ upamānupapadabhāvena disassa dhātussa guṇabhūtānaṃ anto saro dīghamāpajjate, disaiccetassa dhātussa antassa sa kkha īiccete ādesā ca honti. Disassa dakāro rakāramāpajjateti kvimhi dhātvantassa sasaddādesaṃ katvā kvilopādimhi ca kate iiti nipātanena imasaddassikāre, tassiminā dīghe ca kate syādyuppatti.

‘इम’, ‘य’, ‘त’, ‘अम्ह’, ‘किं’, ‘एत’, ‘समान’ या सर्वनामांच्या उपमान-उपपद भावामुळे ‘दिस’ धातूच्या गुणाच्या ठिकाणी अन्त्य स्वर दीर्घ होतो, आणि ‘दिस’ या धातूच्या अन्त्य वर्णाच्या ठिकाणी ‘स’, ‘क्ख’, ‘ई’ हे आदेश होतात. ‘दिस’ च्या ‘द’ काराला ‘र’ कार प्राप्त होतो, ‘क्वि’ प्रत्यय असताना धातूच्या अन्त्य वर्णाचा ‘स’ आदेश करून, ‘क्वि’ चा लोप इत्यादी झाल्यावर, ‘इ’ अशा निपातनाने ‘इम’ शब्दाच्या ठिकाणी ‘इ’ कार होतो, आणि या सूत्राने तो दीर्घ झाल्यावर ‘सि’ इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते.

Īdiso [Pg.363] puriso, īdisā kaññā, īdisī vā, īdisaṃ cittaṃ. Tathā yamiva naṃ passati, yo viya dissatīti vā yādiso, yādisā, yādisī, yādisaṃ. Tamiva naṃ passati, so viya dissatīti vā tādiso, tādisā, tādisī, tādisaṃ. Mamiva naṃ passati, ahaṃ viya so dissatīti vā mādiso, mādisā, mādisī, mādisaṃ, maiti nipātanena amhasaddassa masaddādeso. Kimiva naṃ passati, ko viya dissatīti vā kīdiso, kīdisā, kīdisī, kīdisaṃ. Etamiva naṃ passati, eso viya dissatīti vā ediso, etādiso vā, edisā, edisī, edisaṃ, eiti nipātanena etasaddassa ekāro. Samānaṃ katvā naṃ passati, samāno viya dissatīti sādiso, sadiso, saiti nipātanena samānassa sādeso, tadantassa vā dīgho, sādisā, sādisī, sadisā, sadisī, sādisaṃ, sadisaṃ.

ईदिसो पुरिसो (असा पुरुष), ईदिसा कञ्ञा किंवा ईदिसी (अशी कन्या), ईदिसं चित्तं (असे चित्त). तसेच ‘ज्याला याच्यासारखे पाहतो’ किंवा ‘जो याच्यासारखा दिसतो’ तो यादिसो, यादिसा, यादिसी, यादिसं. ‘त्याला याच्यासारखे पाहतो’ किंवा ‘तो याच्यासारखा दिसतो’ तो तादिसो, तादिसा, तादिसी, तादिसं. ‘मला याच्यासारखे पाहतो’ किंवा ‘माझ्यासारखा तो दिसतो’ तो मादिसो, मादिसा, मादिसी, मादिसं; येथे ‘मा’ अशा निपातनाने ‘अम्ह’ शब्दाच्या ठिकाणी ‘मा’ आदेश होतो. ‘कोणासारखे याला पाहतो’ किंवा ‘कोणत्या प्रकारे दिसतो’ तो कीदिसो, कीदिसा, कीदिसी, कीदिसं. ‘याच्यासारखे याला पाहतो’ किंवा ‘हा याच्यासारखा दिसतो’ तो एदिसो किंवा एतादिसो, एदिसा, एदिसी, एदिसं; येथे ‘ए’ अशा निपातनाने ‘एत’ शब्दाच्या ठिकाणी ‘ए’ कार होतो. ‘समान करून याला पाहतो’ किंवा ‘समान असल्यासारखा दिसतो’ तो सादिसो, सदिसो; येथे ‘स’ अशा निपातनाने ‘समान’ च्या ठिकाणी ‘स’ आदेश होतो, किंवा त्याच्या अन्त्य स्वराला दीर्घ होतो; सादिसा, सादिसी, सदिसा, सदिसी, सादिसं, सदिसं.

Dakārassa rakārādese pana īriso, yāriso, tāriso, māriso, kīriso, eriso, sāriso, sariso. Kkhādese īdikkho, yādikkho, tādikkho, mādikkho, kīdikkho, edikkho, sādikkho, sadikkho. Rakārādese sārikkho, sarikkho, īkārādese īdī, yādī, tādī, mādī, kīdī, edī, sādī.

‘द’ काराच्या ठिकाणी ‘र’ कार आदेश झाल्यावर मात्र ईरिसो, यारिसो, तारिसो, मारिसो, कीरिसो, एरिसो, सारिसो, सरिसो रूपे बनतात. ‘क्ख’ आदेश झाल्यावर ईदिक्खो, यादिक्खो, तादिक्खो, मादिक्खो, कीदिक्खो, एदिक्खो, सादिक्खो, सदिक्खो रूपे बनतात. ‘र’ कार आदेश झाल्यावर सारिक्खो, सरिक्खो रूपे बनतात. ‘ई’ कार आदेश झाल्यावर ईदी, यादी, तादी, मादी, कीदी, एदी, सादी रूपे बनतात.

Casaddena tumhādiupapadepi tumhe viya dissatīti tumhādiso, tumhādisī, khandhā viya dissantīti khandhādisā iccādi.

‘च’ शब्दाने ‘तुम्हादि’ (तुम्हासारखे) उपपद असतानाही, ‘तुम्हासारखा दिसतो’ म्हणून ‘तुम्हादिसो’ (तुम्हासारखा), ‘तुम्हादिसी’ (तुम्हासारखी), ‘स्कंधांसारखे दिसतात’ म्हणून ‘खंधादिसा’ (स्कंधांसारखे) इत्यादी रूपे होतात.

Dhara dhāraṇe, apāyesvapatamāne adhigatamaggādike satte dhāreti, dharanti tenāti vā, salakkhaṇaṃ dhāreti vā, paccayehi dharīyati vāti atthe –

‘धर’ (धृ) धातू धारण करण्याच्या अर्थात आहे; अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) न पडणाऱ्या, मार्ग-फलादी प्राप्त केलेल्या सत्त्वांना धारण करतो, किंवा ज्याच्याद्वारे धारण केले जाते, किंवा स्वतःचे लक्षण धारण करतो, किंवा प्रत्ययांद्वारे धारण केला जातो, या अर्थात –

589. Dharādīhi [Pg.364] rammo.

५८९. ‘धरा’ इत्यादी धातूंहून ‘रम्म’ प्रत्यय होतो.

Dharaiccevamādīhi dhātūhi rammappaccayo hoti.

‘धर’ इत्यादी धातूंहून ‘रम्म’ प्रत्यय होतो.

So ca –

आणि तो (प्रत्यय) –

Kammaggahaṇabho bhāva- kammesūtettha vediyo;

Akattaripi hotīti, kārake rammappaccayo.

‘कर्मग्रहणाने भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये जाणावा; अकर्त्यामध्येही होतो,’ या नियमाने कारकामध्ये ‘रम्म’ प्रत्यय होतो.

Rādilopo, dhammo, evaṃ karīyatīti kammaṃ. Vara varaṇe, vammaṃ.

‘र’ इत्यादींचा लोप होऊन ‘धम्मो’ (धम्म) रूप बनते. ‘अशा प्रकारे केले जाते ते कर्म’. ‘वर’ धातू वरण (निवडणे/झाकणे) करण्याच्या अर्थात आहे, त्यापासून ‘वम्मं’ (कवच) बनते.

Saṃsa pasaṃsane papubbo, piyaiccupapadaṃ, piyaṃ pasaṃsituṃ sīlaṃ yassāti vā piyaṃ pasaṃsanasīlo, piyaṃ pasaṃsanadhammo, piyaṃ pasaṃsane sādhukārīti vā atthe –

‘प’ (प्र) पूर्वपद असलेला ‘संस’ (शंस) धातू प्रशंसा करण्याच्या अर्थात आहे, ‘पिय’ (प्रिय) हे उपपद असताना, ‘ज्याला प्रियेची (किंवा प्रिय गोष्टीची) प्रशंसा करण्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’, ‘प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करणे हा ज्याचा धर्म आहे’, किंवा ‘प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करण्यात जो कुशल आहे’ या अर्थात –

590. Tassīlādīsu ṇītvāvī ca.

५९०. ‘तच्छील’ (त्या स्वभावाचा) इत्यादी अर्थांमध्ये ‘णी’, ‘तु’ आणि ‘आवी’ प्रत्यय होतात.

Sīlaṃ pakati, tassīla taddhamma tassādhukārīsvatthesu gamyamānesu sabbadhātūhi ṇī tu āvīiccete paccayā hontīti kattari ṇīpaccayo, saṃyogantattāna vuddhi. Sesaṃ neyyaṃ.

‘शील’ म्हणजे प्रकृती (स्वभाव). ‘तच्छील’ (तो स्वभाव असणारा), ‘तद्धर्म’ (तो धर्म असणारा), ‘तत्साधुकारी’ (ते चांगल्या प्रकारे करणारा) हे अर्थ प्रतीत होत असताना सर्व धातूंहून ‘णी’, ‘तु’ आणि ‘आवी’ हे प्रत्यय होतात, या नियमाने कर्त्यामध्ये ‘णी’ प्रत्यय होतो. संयोगान्त असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. उर्वरित भाग समजून घ्यावा.

Piyapasaṃsī rājā. Atha vā piyaṃ pasaṃsi, pasaṃsati, pasaṃsissati vā sīlena vā dhammena vā sādhu vāti piyapasaṃsī, piyapasaṃsinī, piyapasaṃsi kulaṃ. Brahmaṃ carituṃ sīlaṃ yassāti vā brahmaṃ carati sīlena, dhammena, sādhu vāti brahmacārī, brahmacārinī, brahmacāri. Evaṃ saccavādī, dhammavādī, sīghayāyī, pāpakārī, mālākārī iccādi.

‘पियपसंसी राजा’ (प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करणारा राजा). किंवा ज्याने प्रिय गोष्टीची प्रशंसा केली, जो करतो किंवा करेल, स्वभावाने, धर्माने किंवा चांगल्या प्रकारे, तो ‘पियपसंसी’ (पुल्लिंगी), ‘पियपंससिनी’ (स्त्रीलिंगी), ‘पियपसंसि कुलम्’ (नपुंसकलिंगी). ‘ब्रह्मचर्य आचरणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा जो स्वभावाने, धर्माने किंवा चांगल्या प्रकारे ब्रह्मचर्य आचरण करतो तो ‘ब्रह्मचारी’ (पुल्लिंगी), ‘ब्रह्मचारिनी’ (स्त्रीलिंगी), ‘ब्रह्मचारि’ (नपुंसकलिंगी). याचप्रमाणे ‘सच्चवादी’ (सत्यवादी), ‘धम्मवादी’ (धर्मवादी), ‘सीघयायी’ (वेगाने जाणारा), ‘पापकारी’ (पाप करणारा), ‘मालाकारी’ (माळी) इत्यादी रूपे होतात.

Casaddena attamānepi ṇī, paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī bālo, bahussutamānī iccādi.

‘च’ शब्दाने ‘आत्ममान’ (स्वतःला मानणे) या अर्थातही ‘णी’ प्रत्यय होतो; जसे की, ‘स्वतःला पंडित मानणारा’ तो ‘पंडितमानी बालो’ (स्वतःला पंडित मानणारा मूर्ख), ‘बहुस्सुतमानी’ (स्वतःला बहुश्रुत मानणारा) इत्यादी.

Vatu [Pg.365] vattane papubbo, pasayha pavattituṃ sīlaṃ yassāti atthe iminā tuppaccayo, pasayhapavattā. Atha vā vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, pasayha pavattituṃ sīlamassāti pasayhapavattā, pasayhapavattāro, bhujādittā dhātvantalopadvittāni, sesaṃ kattusamaṃ.

‘प’ (प्र) पूर्वपद असलेला ‘वतु’ (वृत्) धातू वर्तनाच्या अर्थात आहे, ‘बळजबरीने प्रवृत्त होणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थात या सूत्राने ‘तु’ प्रत्यय होऊन ‘पसहपवत्ता’ (बळजबरीने प्रवृत्त होणारा) रूप बनते. किंवा स्पष्ट वाणीच्या अर्थातील ‘वच’ धातू असताना, ‘बळजबरीने बोलणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थात ‘पसहपवत्ता’, ‘पसहपवत्तारो’ रूपे होतात. ‘भुजादि’ गणाप्रमाणे धातूच्या अंताचा लोप आणि द्वित्व होते, उर्वरित भाग कर्त्याप्रमाणेच असतो.

Bhayaṃ passituṃ sīlaṃ yassāti vā bhayaṃ dassanasīlo, bhayaṃ dassanadhammo, bhayaṃ dassane sādhukārīti vā bhayadassāvī, bhayadassāvinī, bhayadassāvi cittaṃ. Evaṃ ādīnavadassāvī.

‘भय पाहणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘भय पाहणारा’, ‘भय पाहणे हा ज्याचा धर्म आहे’, किंवा ‘भय पाहण्यात जो कुशल आहे’ या अर्थात ‘भayadassāvī’ (पुल्लिंगी), ‘भayadassāvinī’ (स्त्रीलिंगी), ‘भayadassāvi चित्तं’ (नपुंसकलिंगी) रूपे होतात. याचप्रमाणे ‘आदीनवदस्सावी’ (दोष पाहणारा) हे रूप बनते.

‘‘Tassīlādīsū’’ti adhikāro.

‘तस्सीलादीसु’ (तच्छील इत्यादींमध्ये) हा अधिकार अधिकारसूत्र आहे.

591. Sadda ku dha ca la ma ṇḍa ttha rucādīhi yu.

५९१. ‘सद्द’, ‘कुध’, ‘चल’, ‘मण्ड’, ‘त्थ’ आणि ‘रुच’ इत्यादी धातूंहून ‘यु’ प्रत्यय होतो.

Sadda ku dha ca la maṇḍatthehi dhātūhi, rucādīhi ca yuppaccayo hoti tassīlādīsvatthesu.

‘सद्द’, ‘कुध’, ‘चल’, ‘मण्ड’, ‘त्थ’ या धातूंहून आणि ‘रुच’ इत्यादी धातूंहून ‘तच्छील’ इत्यादी अर्थांमध्ये ‘यु’ प्रत्यय होतो.

Ghusa sadde, ghosituṃ sīlaṃ assāti vā ghosanasīloti vā aghosayi, ghosayati, ghosayissati sīlena, dhammena, sādhu vāti atthe iminā yuppaccayo, tassa ‘‘anakā yuṇvūna’’nti anādeso, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, so ghosano, sā ghosanā. Bhāsa viyattiyaṃ vācāyaṃ, bhāsituṃ sīlamassāti vā bhāsanasīlo, bhāsanadhammo, bhāsane sādhukārīti vā bhāsano.

‘घुस’ धातू शब्दाच्या (आवाज करण्याच्या) अर्थात आहे; ‘घोषणा करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘घोषणा करणारा’, किंवा ज्याने घोषणा केली, जो करतो, किंवा करेल स्वभावाने, धर्माने किंवा चांगल्या प्रकारे, या अर्थात या सूत्राने ‘यु’ प्रत्यय होतो. त्याला ‘अनका युण्वूनं’ या सूत्राने ‘अन’ आदेश होतो, आणि ‘अञ्ञेसु च’ या सूत्राने वृद्धी होऊन ‘घोसणो’ (पुल्लिंगी), ‘घोसणा’ (स्त्रीलिंगी) रूपे बनतात. स्पष्ट वाणीच्या अर्थातील ‘भास’ धातू असताना, ‘भाषण करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘भाषण करणारा’, ‘भाषण करणे हा ज्याचा धर्म आहे’, किंवा ‘भाषण करण्यात जो कुशल आहे’ या अर्थात ‘भासणो’ रूप बनते.

Kudha kope, kujjhituṃ sīlamassāti vā kujjhanasīloti vā kodhano, kodhanā, kodhanaṃ.

‘कुध’ (क्रुध) धातू कोपाच्या (क्रोधाच्या) अर्थात आहे; ‘क्रोध करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘क्रोध करणारा’ या अर्थात ‘कोधनो’ (पुल्लिंगी), ‘कोधना’ (स्त्रीलिंगी), ‘कोधनं’ (नपुंसकलिंगी) रूपे होतात.

Rusa rose, rosituṃ sīlamassāti vā rosanasīloti vā rosano.

‘रुस’ (रुष्) धातू रोषाच्या अर्थात आहे; ‘रोष करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘रोष करणारा’ या अर्थात ‘रोसणो’ रूप बनते.

Cala kampane, calituṃ sīlaṃ yassāti vā calati sīlenāti vā calano. Kapicalane, kampituṃ sīlaṃ yassāti vā [Pg.366] akampi, kampati, kampissati sīlenāti vā kampano, ikārānubandhidhātusarato ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā, ‘‘niggahītañcā’’ti vā niggahītāgamo. Phadi kiñcicalane, phandituṃ sīlaṃ yassāti vā phandati sīlenāti vā phandano.

‘चल’ धातू कंपनाच्या (हलण्याच्या) अर्थात आहे; ‘चलणे (हलणे) हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘स्वभावाने चालणारा’ या अर्थात ‘चलनो’ रूप बनते. ‘कपि’ धातू कंपनाच्या अर्थात आहे; ‘कंप पावणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ज्याने कंप पावला, जो पावतो, किंवा पावेल स्वभावाने, या अर्थात ‘कंपनो’ रूप बनते. इकार अनुबंध असलेल्या धातूच्या स्वरापुढे ‘क्वचि धातू...’ इत्यादी सूत्राने किंवा ‘निग्गहीतं च...’ सूत्राने निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो. ‘फदि’ धातू थोड्या कंपनाच्या अर्थात आहे; ‘फडफडणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘स्वभावाने फडफडणारा’ या अर्थात ‘फन्दनो’ रूप बनते.

Maḍi bhūsāyaṃ, maṇḍayituṃ sīlaṃ yassāti vā maṇḍayati sīlenāti vā maṇḍano. Bhūsa alaṅkāre, bhūsanasīloti vā abhūsayi, bhūsayati, bhūyayissati sīlenāti vā bhūsano, bhūsanā, bhūsanaṃ.

‘मडि’ धातू सुशोभित करण्याच्या अर्थात आहे; ‘अलंकृत करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘स्वभावाने अलंकृत करणारा’ या अर्थात ‘मण्डनो’ रूप बनते. ‘भूस’ धातू अलंकाराच्या अर्थात आहे; ‘सुशोभित करणारा’ किंवा ज्याने सुशोभित केले, जो करतो, किंवा करेल स्वभावाने, या अर्थात ‘भूसणो’ (पुल्लिंगी), ‘भूसणा’ (स्त्रीलिंगी), ‘भूसणं’ (नपुंसकलिंगी) रूपे होतात.

Ruca dittimhi, arucci, ruccati, ruccissati sīlenāti vā rocano. Juta dittimhi, ajoti, jotati, jotissati sīlenāti vā jotano. Vaḍḍha vaḍḍhane, vaḍḍhituṃ sīlamassāti vaḍḍhano iccādi.

‘रुच’ धातू दीप्तीच्या (प्रकाशाच्या/आवडण्याच्या) अर्थात आहे; ज्याला आवडले, आवडते, किंवा आवडेल स्वभावाने, या अर्थात ‘रोचनो’ रूप बनते. ‘जुत’ (द्युत्) धातू दीप्तीच्या अर्थात आहे; ज्याने प्रकाश दिला, जो देतो, किंवा देईल स्वभावाने, या अर्थात ‘जोतनो’ रूप बनते. ‘वड्ढ’ (वृध्) धातू वाढण्याच्या अर्थात आहे; ‘वाढणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थात ‘वड्ढनो’ इत्यादी रूपे होतात.

592. Pārādigamimhā rū.

५९२. ‘पारादि’ उपपद असताना ‘गमि’ धातूहून ‘रू’ प्रत्यय होतो.

Pārādiupapadehi parasmā gamiiccetasmā dhātumhā paro rūpaccayo hoti tassīlādīsvatthesu kattariyeva. Pāro ādi yesaṃ te pārādayo, pārādīhi gami pārādigami. Rādilopo, bhavapāraṃ gantuṃ sīlaṃ yassāti vā bhavapāraṃ gamanasīlo, bhavapāraṃ gamanadhammo, bhavapāraṃ gamane sādhukārīti vā bhavapāragū, bhavapāraguno. Antaṃ gamanasīlo antagū. Evaṃ vedagū, addhagū.

‘पारादि’ उपपदे पुढे असताना ‘गमि’ या धातूहून ‘तच्छील’ इत्यादी अर्थांमध्ये केवळ कर्त्यामध्येच ‘रू’ प्रत्यय होतो. ‘पार’ आहे आदी ज्यांच्या ते ‘पारादि’, ‘पारादि’ उपपदांसह ‘गमि’ धातू म्हणजे ‘पारादिगमि’. ‘र’ इत्यादींचा लोप होतो. ‘भवसागराच्या पार जाणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘भवपार जाणारा’, ‘भवपार जाणे हा ज्याचा धर्म आहे’, किंवा ‘भवपार जाण्यात जो कुशल आहे’ या अर्थात ‘भवपारगू’ (भवपार गेलेला), ‘भवपारगुनो’ रूपे होतात. ‘अंताप्रत (शेवटापर्यंत) जाणारा’ तो ‘अंतगू’. याचप्रमाणे ‘वेदगू’ (वेदांना/ज्ञानाला जाणणारा), ‘अद्धगू’ (प्रवासी) रूपे होतात.

‘‘Rū’’ti vattate.

‘रू’ चे अनुवर्तन होते.

593. Bhikkhādito ca.

५९३. आणि ‘भिक्खा’ इत्यादी धातूंहूनही (रू प्रत्यय होतो).

Bhikkhaiccevamādīhi dhātūhi rūpaccayo hoti tassīlādīsvatthesu. Bhikkha yācane, bhikkhituṃ sīlaṃ yassāti vā abhikkhi, bhikkhati, bhikkhissati sīlenāti vā bhikkhanadhammoti [Pg.367] vā bhikkhane sādhukārīti vā bhikkhu, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā rassattaṃ. Ikkha dassanaṅkesu, saṃsāre bhayaṃ ikkhatītipi bhikkhu, vijānituṃ sīlaṃ yassa, vijānanasīloti vā viññū, sabbaṃ jānātīti sabbaññū. Evaṃ mattaññū, dhammaññū, atthaññū, kālaññū, kataññū iccādayo.

‘भिक्खा’ इत्यादी धातूंहून ‘तच्छील’ इत्यादी अर्थांमध्ये ‘रू’ प्रत्यय होतो. ‘भिक्ख’ धातू याचना करण्याच्या अर्थात आहे; ‘भिक्षा मागणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ज्याने भिक्षा मागितली, जो मागतो, किंवा मागेल स्वभावाने, किंवा ‘भिक्षा मागणे हा ज्याचा धर्म आहे’, किंवा ‘भिक्षा मागण्यात जो कुशल आहे’ या अर्थात ‘भिक्खु’ (भिक्षू) रूप बनते, ‘क्वचि धातू...’ इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व होते. ‘इक्ख’ धातू पाहणे आणि चिन्हांकित करण्याच्या अर्थात आहे; ‘संसारात भय पाहतो तो भिक्षू’ अशीही व्याख्या केली जाते. ‘विशेष रूपाने जाणणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ किंवा ‘विशेष जाणणारा’ या अर्थात ‘विञ्ञू’ (विज्ञ/ज्ञानी) रूप बनते. ‘सर्व काही जाणतो तो सब्बञ्ञू’ (सर्वज्ञ). याचप्रमाणे ‘मत्तञ्ञू’ (प्रमाण जाणणारा), ‘धम्मञ्ञू’ (धर्म जाणणारा), ‘अत्थञ्ञू’ (अर्थ जाणणारा), ‘कालञ्ञू’ (काळ जाणणारा), ‘कतञ्ञू’ (कृतज्ञ) इत्यादी रूपे होतात.

594. Hanatyādīnaṃ ṇuko.

५९४. ‘हन’ इत्यादी धातूंहून ‘णुक’ प्रत्यय होतो.

Hanatyādīnaṃ dhātūnamante ṇukappaccayo hoti tassīlādīsvatthesu kattari, antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, ṇakāro vuddhattho. Āhananasīlo āghātuko, ghātādeso, saralopādi, karaṇasīlo kāruko sippi. Bhī bhaye, bhāyanasīlo bhīruko, rakārāgamo. Ava rakkhaṇe, āvuko pitā.

‘हन’ इत्यादी धातूंच्या शेवटी ‘तच्छील’ इत्यादी अर्थांमध्ये कर्त्यामध्ये ‘णुक’ प्रत्यय होतो. अंत अपेक्षेने षष्ठी विभक्ती झाली आहे. ‘ण’ कार हा वृद्धीसाठी आहे. ‘आघात (प्रहार) करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ तो ‘आघातुको’ (घातक/हिंसक), येथे ‘घात’ आदेश, स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. ‘करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ तो ‘कारुको सिप्पी’ (शिल्पी/कारागीर). ‘भी’ धातू भयाचा अर्थात आहे; ‘भय बाळगणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ तो ‘भीरुको’ (भित्रा), येथे ‘र’ काराचा आगम होतो. ‘अव’ धातू रक्षणाच्या अर्थात आहे, त्यापासून ‘आवुको पिता’ (रक्षण करणारा पिता) रूप बनते.

595. Saṃhanaññāya vā ro gho.

५९५. ‘सं’ पूर्वपद असलेला ‘हन’ धातू आणि ‘ञा’ धातू यांच्यापुढे ‘र’ प्रत्यय होतो आणि ‘हन’ च्या जागी ‘घ’ आदेश विकल्पेकरून होतो.

Saṃpubbāya hanaiccetāya dhātuyā, aññāya ca dhātuyā paro rappaccayo hoti, hanassa gho ca. Vāggahaṇaṃ sampiṇḍanatthaṃ, vikappanatthaṃ vā, tena saṅghātotipi siddhaṃ hoti.

‘सं’ पूर्वपद असलेला ‘हन’ या धातूहून आणि ‘ञा’ (ज्ञा) धातूहून ‘र’ प्रत्यय होतो, आणि ‘हन’ च्या जागी ‘घ’ आदेश होतो. ‘वा’ (विकल्पेकरून) चे ग्रहण संपिंडन (एकत्र करणे) किंवा विकल्पासाठी आहे, त्यामुळे ‘संघातो’ हे रूप देखील सिद्ध होते.

Hanassevāyaṃ gho hoti, abhidhānānurūpato;

Asaṃpubbā ca ro tena, paṭighotipi sijjhati.

हा ‘घ’ आदेश केवळ ‘हन’ धातूचाच होतो, अभिधानाच्या (शब्दाच्या अर्थाच्या) अनुरूपतेनुसार; आणि ‘सं’ पूर्वपद नसतानाही ‘र’ प्रत्यय होतो, त्यामुळे ‘पटिघो’ (प्रतिघात/क्रोध) हे रूप देखील सिद्ध होते.

Hana hiṃsāgatīsu saṃ pubbo, saṃhanati samaggaṃ kammaṃ samupagacchati, sammadeva kilesadarathe hanatīti vā saṅgho, rādilopo[Pg.368], samantato nagarassa bāhiye khaññatīti parikhā, itthiyaṃ āpaccayo, antaṃ karotīti antako maccu.

'हन्' (हिंसा आणि गती या अर्थातील) धातूच्या मागे 'सं' उपसर्ग लागून, 'संहनति' (एकत्र करतो, संघटित करतो), जो समग्र कर्माला प्राप्त होतो, किंवा जो क्लेशांच्या त्रासाला चांगल्या प्रकारे नष्ट करतो तो 'संघ' (saṅgho) होय. येथे 'र' इत्यादींचा लोप होतो. नगराच्या सभोवताली बाहेरून जे खणले जाते ती 'परिखा' (खंदक) होय, यात स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय लागतो. जो अंत करतो तो 'अंतक' (antako) म्हणजेच मृत्यू होय.

‘‘Bhāvakammesū’’ti vattate.

"भावकर्मेसू" (भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये) याचे अनुवर्तन होते.

596. Nandādīhi yu.

५९६. 'नंद' इत्यादी धातूंहून 'यु' प्रत्यय होतो.

Nandaiccevamādīhi dhātūhi paro yuppaccayo hoti bhāvakammesu. ‘‘Anakā yuṇvūna’’nti yuppaccayassa anādeso, nanda samiddhimhi, nanda nandane vā. Bhāve – nandīyate nandanaṃ. Kamme – anandīyittha, nandīyati, nandīyissati, nanditabbanti vā nandanaṃ vanaṃ, gayhati, gahaṇīyaṃ vā gahaṇaṃ, gaṇhanaṃ vā, caritabbaṃ caraṇaṃ, bhūyate bhavanaṃ, hūyate havanaṃ. Rundhitabbaṃ rundhanaṃ, rodhanaṃ vā, bhuñjitabbaṃ bhuñjanaṃ, bhojanaṃ vā. Bujjhitabbaṃ bujjhanaṃ, bodhanaṃ vā. Sūyati, suti vā savaṇaṃ, pāpīyatīti pāpuṇanaṃ, pāpanaṃ vā, pālīyatīti pālanaṃ iccādi.

'नंद' इत्यादी धातूंहून भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'यु' प्रत्यय होतो. "अनका युण्वूनं" या सूत्राने 'यु' प्रत्ययाचा 'अन' असा आदेश होतो. 'नंद' समृद्धी अर्थात किंवा 'नंद' आनंद मिळवणे या अर्थात. भावे (भाव अर्थात) – 'नंदीयते' चे 'नंदनं' (आनंद घेणे) होते. कर्मात – 'अनंदीयित्थ', 'नंदीयति', 'नंदीयिस्सति', 'नंदितब्बं' किंवा 'नंदनं वनं' (आनंद देणारे वन), 'गय्हति' चे 'गहणीयं' किंवा 'गहणं' किंवा 'गण्हनं' (ग्रहण करणे), 'चरितब्बं' चे 'चरणं' (आचरण करणे), 'भूयते' चे 'भवनं' (होणे), 'हूयते' चे 'हवनं' (आहुती देणे). 'रुंधितब्बं' चे 'रुंधनं' किंवा 'रोधनं' (रोखणे), 'भुंजितब्बं' चे 'भुंजनं' किंवा 'भोजनं' (भोजन करणे). 'बुज्झितब्बं' चे 'बुज्झनं' किंवा 'बोधनं' (जाणून घेणे). 'सूयति' किंवा 'सुति' चे 'सवणं' (ऐकणे), 'पापीयति' चे 'पापुणनं' किंवा 'पापनं' (प्राप्त करणे), 'पालीयति' चे 'पालनं' (पालन करणे) इत्यादी.

‘‘Yū’’ti vattate.

"यू" (यु प्रत्यय) याचे अनुवर्तन होते.

597. Kattukaraṇapadesesu ca.

५९७. कर्ता, करण आणि प्रदेश (अधिकरण) या अर्थांमध्ये सुद्धा (यु प्रत्यय होतो).

Kattukaraṇapadesaiccetesvatthesu ca sabbadhātūhi yuppaccayo hoti. Ettha ca padesoti adhikaraṇakārakaṃ vuccati. Kattari tāva – rajaṃ haratīti rajoharaṇaṃ toyaṃ. Āramaṇaṃ vijānātīti viññāṇaṃ, vijānanaṃ vā, ānanajādesā. Ghā gandhopādāne, ghāyatīti ghānaṃ, jhe cintāyaṃ, jhāyatīti jhānaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā āttaṃ.

कर्ता, करण आणि प्रदेश (अधिकरण) या अर्थांमध्ये सर्व धातूंहून 'यु' प्रत्यय होतो. येथे 'प्रदेश' म्हणजे 'अधिकरण कारक' म्हटले जाते. प्रथम कर्ता अर्थात – 'रजं हरतीति रजोहरणं तोयं' (जे धूळ हरण करते ते पाणी म्हणजे रजोहरण). 'आरमणं विजानातीति विञ्ञाणं' किंवा 'विजाननं' (जे आलंबनाला जाणते ते विज्ञान किंवा विजानन), येथे 'आन' आणि 'ज' आदेश होतात. 'घा' गंध ग्रहण करण्याच्या अर्थात, 'घायतीति घानं' (जे वास घेते ते घ्राण/नाक). 'झे' चिंतनाच्या अर्थात, 'झायतीति झानं' (जे चिंतन करते ते ध्यान), "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'आ'त्व (आ-कार) होतो.

Karaṇe [Pg.369] – kara karaṇe, karoti tenāti karaṇaṃ, yathāsarūpaṃ saddā byākarīyanti etenāti byākaraṇaṃ. Pūra pūraṇe, pūrayati tenāti pūraṇaṃ. Dīyati anenāti dānaṃ, pamīyati anenāti pamānaṃ, vuccati anenāti vacanaṃ, panudati, panujjate anenāti vā panūdano. Sūda paggharaṇe, sūdati, sujjate anenāti vā sūdano, suṇāti, sūyati etenāti vā savaṇaṃ. Lū chedane, lunāti, lūyati anenāti vā lavanaṃ, lavaṇaṃ, loṇaṃ vā. Nayati, nīyati etenāti vā nayanaṃ. Pū pavane, punāti, pūyate anenāti vā pavano, sameti, samīyati vā pāpaṃ anenāti samaṇo, samaṇaṃ vā. Tathā bhāveti, bhāvīyati ekāyāti vā bhāvanā. Evaṃ pācanaṃ, pācāpanaṃ iccādi.

करण अर्थात – 'कर' करणे या अर्थात, 'करोति तेनाति करणं' (ज्याद्वारे केले जाते ते करण). शब्दांचे मूळ रूप ज्याद्वारे स्पष्ट केले जाते ते 'ब्याकरणं' (व्याकरण). 'पूर' पूर्ण करणे या अर्थात, 'पूरयति तेनाति पूरणं' (ज्याद्वारे पूर्ण केले जाते ते पूरण). 'दीयति अनेनाति दानं' (ज्याद्वारे दिले जाते ते दान), 'पमीयति अनेनाति पमानं' (ज्याद्वारे मोजले जाते ते प्रमाण), 'वुच्चति अनेनाति वचनं' (ज्याद्वारे बोलले जाते ते वचन), 'पनुदति' किंवा 'पनुज्जते अनेनाति वा पनूदनो' (ज्याद्वारे दूर केले जाते तो पनूदन). 'सूद' पाझरणे या अर्थात, 'सूदति' किंवा 'सुज्जते अनेनाति वा सूदनो' (ज्याद्वारे पाझरते किंवा शुद्ध होते तो सूदन), 'सुणाति' किंवा 'सूयति एतेनाति वा सवणं' (ज्याद्वारे ऐकले जाते ते सवण/श्रवण). 'लू' छेदण्याच्या अर्थात, 'लुनाति' किंवा 'लूयति अनेनाति वा लवनं', 'लवणं' किंवा 'लोणं' (ज्याद्वारे कापले जाते ते लवन किंवा मीठ). 'नयति' किंवा 'नीयति एतेनाति वा नयनं' (ज्याद्वारे नेले जाते ते नयन/डोळा). 'पू' पवित्र करणे या अर्थात, 'पुनाति' किंवा 'पूयते अनेनाति वा पवनो' (ज्याद्वारे पवित्र केले जाते तो पवन/वारा), 'समेति' किंवा 'समीयति वा पापं अनेनाति समणो' किंवा 'समणं' (ज्याद्वारे पापाचे शमन केले जाते तो श्रमण किंवा शमन). तसेच 'भावेति' किंवा 'भावीयति एकायाति वा भावना' (ज्याद्वारे भावना केली जाते किंवा विकसित केले जाते ती भावना). याचप्रमाणे 'पाचनं', 'पाचापनं' इत्यादी.

Adhikaraṇe – ṭhā gatinivattimhi, tiṭṭhati tasminti ṭhānaṃ. Evaṃ sayanaṃ, senaṃ vā, āsanaṃ, adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ.

अधिकरण अर्थात – 'ठा' गती थांबवणे या अर्थात, 'तिट्ठति तस्मिन्ति ठानं' (ज्या ठिकाणी थांबले जाते ते स्थान). याचप्रमाणे 'सयनं' (शयन) किंवा 'सेनं' (शय्या), 'आसनं' (आसन), 'अधिकरीयति एत्थाति अधिकरणं' (ज्या ठिकाणी कार्य केले जाते ते अधिकरण).

Casaddena sampadānāpādānesupi – sammā pakārena dadāti assāti sampadānaṃ, apecca etasmā ādadātīti apādānaṃ.

'च' शब्दाने संप्रदान आणि अपादान या अर्थांमध्ये सुद्धा (यु प्रत्यय होतो) – 'सम्मा प्रकारेण ददाति अस्साति संप्रदानं' (ज्याला चांगल्या प्रकारे दिले जाते ते संप्रदान), 'अपेच्च एतस्मा आदादातीति अपादानं' (ज्यापासून दूर करून घेतले जाते ते अपादान).

598. Saññāyaṃ dādhāto i.

५९८. संज्ञा (नाव) अर्थ गम्यमान असताना 'दा' आणि 'धा' धातूंहून 'इ' प्रत्यय होतो.

Saññāyaṃ gamyamānāyaṃ dādhāiccetehi dhātūhi ippaccayo hoti, bhāvakammādiadhikārevāyaṃ, saralopādi. Dā dāne āpubbo, ādīyatītiādi. Evaṃ upādi. Dhā dhāraṇe[Pg.370], udakaṃ dadhātīti udadhi, tesu vuddhilopādinā saññāyaṃ udakassa udādeso. Jalaṃ dhīyate asminti jaladhi, vālāni dadhāti tasminti vāladhi, sandhīyati, sandadhātīti vā sandhi, nidhīyatīti nidhi. Evaṃ vidhīyati, vidadhāti, vidhānaṃ vā vidhi, sammā, samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti samādhi.

संज्ञा (नाव) अर्थ गम्यमान असताना 'दा' आणि 'धा' या धातूंहून 'इ' प्रत्यय होतो. हा प्रत्यय भाव, कर्म इत्यादींच्या अधिकारातच होतो, येथे स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. 'दा' देणे या अर्थात 'आ' उपसर्ग लागून 'आदीयति' इत्यादी रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'उपादि' (upādi). 'धा' धारण करणे या अर्थात, 'उदकं दधातीति उदधि' (जे पाणी धारण करते तो उदधी/समुद्र), संज्ञा अर्थात वृद्धी, लोप इत्यादींनी 'उदक' शब्दाचा 'उद' असा आदेश होतो. 'जलं धीयते अस्मिन्ति जलधि' (ज्यात जल धारण केले जाते तो जलधी), 'वालानि दधाति तस्मिन्ति वालधि' (जो केस/शेपूट धारण करतो तो वालधी), 'संधीियति' किंवा 'संदधातीति वा संधि' (जे जोडले जाते ती संधी), 'निधीयतीति निधि' (जे ठेवले जाते तो निधी). याचप्रमाणे 'विधीयति', 'विदधाति' किंवा 'विधानं वा विधि' (जे विहित केले जाते तो विधी), 'सम्मा' किंवा 'समं वा चित्तं आदधातीति समाधि' (जे चित्ताला चांगल्या प्रकारे किंवा सम्यकपणे एकाग्र करते तो समाधी).

599. Itthiyamatiyavo vā.

५९९. स्त्रीलिंगात 'अ', 'ति' आणि 'यु' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

Itthiyaṃ abhidheyyāyaṃ sabbadhātūhi akāratiyuiccete paccayā honti vā bhāvakammādīsu. Appaccaye tāva jara vayohānimhi, jīrati, jīraṇanti vā jarā, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti āpaccayo, paṭisambhijjatīti paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Evaṃ sampadā, āpadā. Upādīyatīti upādā. Sañjānātīti saññā, pajānātīti paññā. Upekkhatīti upekkhā. Cintanaṃ cintā. Patiṭṭhānaṃ patiṭṭhā. Sikkha vijjopādāne, sikkhanaṃ, sikkhīyatīti vā sikkhā. Evaṃ bhikkhā. Jhe cintāyaṃ, parasampattiṃ abhimukhaṃ jhāyatīti abhijjhā, hitesitaṃ upaṭṭhapetvā jhāyatīti upajjhā, upajjhāyo, sammā jhāyati etthāti sajjhā.

स्त्रीलिंग अभिधेय (वाच्य) असताना सर्व धातूंहून भाव, कर्म इत्यादी अर्थांमध्ये 'अ', 'ति' आणि 'यु' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. प्रथम 'अ' प्रत्यय असताना – 'जर' वय कमी होणे या अर्थात, 'जीरति' किंवा 'जीरणं' चे 'जरा' होते, "इत्थियमतो आपच्चयो" या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होतो. 'पटिसंभिज्जतीति पटिसंभिदा' (जी विभागून जाणते ती प्रतिसंभिदा). 'पटिपज्जति एतायाति पटिपदा' (ज्याद्वारे मार्गक्रमण केले जाते ती प्रतिपदा/प्रतिपत्ती). याचप्रमाणे 'संपदा', 'आपदा'. 'उपादीयतीति उपादा' (जे ग्रहण केले जाते ते उपादान/उपादा). 'संजानातीति सञ्ञा' (जी ओळखते ती संज्ञा), 'पजानातीति पञ्ञा' (जी विशेष रूपाने जाणते ती प्रज्ञा). 'उपेक्खतीति उपेक्खा' (जी तटस्थपणे पाहते ती उपेक्षा). 'चिंतनं चिंता' (चिंतन करणे ती चिंता). 'पतिट्ठानं पतिट्ठा' (प्रतिष्ठापन करणे ती प्रतिष्ठा). 'सिक्ख' विद्या ग्रहण करणे या अर्थात, 'सिक्खनं' किंवा 'सिक्खीयतीति वा सिक्खा' (शिकणे ती शिक्षा/शिका). याचप्रमाणे 'भिक्खा' (भिक्षा). 'झे' चिंतनाच्या अर्थात, 'परसंपत्तिं अभिमुखं झायतीति अभिज्झा' (दुसऱ्याच्या संपत्तीची अभिलाषा धरणे ती अभिध्या), 'हितेसितं उपट्ठपेत्वा झायतीति उपज्झा' (हिताची इच्छा ठेवून जो ध्यान करतो तो उपाध्याय/उपज्झा), 'सम्मा झायति एत्थाति सज्झा' (जिथे सम्यकपणे ध्यान/अध्ययन केले जाते ते स्वाध्याय/सज्झाय).

Isu [Pg.371] icchāyaṃ, esananti atthe appaccayo, ‘‘isu yamūnamanto ccho vā’’ti cchādeso, icchā. Puccha pucchane, pucchanaṃ pucchā, tikicchanaṃ tikicchā, ghasitumicchā jighacchā, titikkhā, bubhukkhā, pātumicchā pipāsā, maṇḍūkagatiyā vādhikārato vādesābhāvo. Byāpitumicchā vicchā iccādi.

'इसु' इच्छेच्या अर्थात, 'एसनं' (शोधणे) या अर्थात 'अ' प्रत्यय होतो, "इसु यमूनमंतो च्छो वा" या सूत्राने 'च्छ' आदेश होऊन 'इच्छा' रूप बनते. 'पुच्छ' विचारणे या अर्थात, 'पुच्छनं' चे 'पुच्छा' (प्रश्न), 'तिकिच्छनं' चे 'तिकिच्छा' (चिकित्सा/उपचार), 'घसितुमिच्छा' चे 'जिघच्छा' (खाण्याची इच्छा/भूक), 'तितिक्खा' (तितिक्षा/सहनशीलता), 'बुभुक्खा' (खाण्याची इच्छा), 'पातुमिच्छा' चे 'पिपासा' (पिण्याची इच्छा/तहान), बेडकाच्या उडीप्रमाणे (मंडूकगती) अधिकारावरून 'वा' (विकल्प) आदेशाचा अभाव होतो. 'ब्यापितुमिच्छा' चे 'विच्छा' (व्यापण्याची इच्छा) इत्यादी.

Tippaccaye sambhavanaṃ sambhūti. Vādhikārato tippaccayamhi na vuddhi, savaṇaṃ suti, nayanaṃ, nīyati etāyāti vā nīti. Mana ñāṇe, maññatīti mati.

'ति' प्रत्यय लागल्यास – 'संभवनं' चे 'संभूति' (उत्पत्ती) होते. 'वा' च्या अधिकाराने 'ति' प्रत्यय असताना वृद्धी होत नाही, 'सवणं' चे 'सुति' (श्रुती/ऐकणे), 'नयनं' किंवा 'नीयति एतायाति वा नीति' (ज्याद्वारे नेले जाते ती नीती). 'मन' ज्ञान अर्थात, 'मञ्ञतीति मति' (जे जाणते ती मती/बुद्धी).

‘‘Te, no, timhī’’ti ca vattate.

"ते, नो, तिम्हि" याचे देखील अनुवर्तन होते.

600. Gamakhanahanaramādīnamanto.

६००. 'गम', 'खन', 'हन', 'रम' इत्यादी धातूंच्या अंताचा (लोप किंवा आदेश होतो).

Gama khana hana ramaiccevamādīnaṃ makāranakārantānaṃ dhātūnaṃ anto byañjano no hoti tappaccaye, timhi cāti dhātvantalopo. Gamanaṃ, gantabbāti vā gati, upahananaṃ upahati, ramanti tāya, ramaṇaṃ vā rati. Tanu vitthāre, tananaṃ tati. Yamu uparame, niyamanaṃ niyati. ‘‘Ramato, ramatī’’tiādīsu pana akārabyavahitattā na dhātvantalopo, bhuñjanaṃ bhutti, yuñjanaṃ yutti, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca. Samāpajjanaṃ, samāpajjateti vā samāpatti, sampatti, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopadvittāni. ‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā hādito tissa ni hoti. Hāni, jāni iccādi.

'गम', 'खन', 'हन', 'रम' इत्यादी म-कार आणि न-कार अंत असणाऱ्या धातूंच्या शेवटी 'त' प्रत्यय असताना अंतिम व्यंजनाचा 'न' होतो, आणि 'ति' प्रत्यय असताना धातूच्या अंताचा लोप होतो. 'गमनं' किंवा 'गंतब्बा' चे 'गति' (गती) होते, 'उपहननं' चे 'उपहति' (उपघात), 'रमंति याय' किंवा 'रमणं' चे 'रति' (प्रीती/आनंद) होते. 'तनु' विस्ताराच्या अर्थात, 'तननं' चे 'तति' होते. 'यमु' उपराम (थांबणे) अर्थात, 'नियमनं' चे 'नियति' होते. परंतु 'रमतो', 'रमती' इत्यादींमध्ये 'अ' कार व्यवधान असल्यामुळे धातूच्या अंताचा लोप होत नाही. 'भुंजनं' चे 'भुत्ति' (भुक्ती), 'युंजनं' चे 'युत्ति' (युक्ती), "भुजादीनमंतो नो द्वि च" या सूत्राने धातूच्या अंताचा लोप आणि द्वित्व होते. 'समापज्जनं' किंवा 'समापज्जते' चे 'समापत्ति' (समापत्ती), 'संपत्ति' (संपत्ती), "गुपादीनञ्च" या सूत्राने धातूच्या अंताचा लोप आणि द्वित्व होते. "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'हा' इत्यादी धातूंनंतर 'ति' प्रत्ययाचा 'नि' होतो, जसे – 'हानि' (हानी), 'जानि' (हानी/नुकसान) इत्यादी.

Yuppaccaye cita sañcetane, cetayatīti atthe yuppaccayo, anādesavuddhī, āpaccayo, cetanā. Vida anubhavane[Pg.372], vedayatīti vedanā. Disī uccāraṇe, desīyatīti desanā, bhāvīyatīti bhāvanā iccādi.

'यु' प्रत्यय असताना – 'चित' संचेतन (विचार करणे) या अर्थात, 'चेतयति' या अर्थात 'यु' प्रत्यय होतो, 'अन' आदेश आणि वृद्धी होते, 'आ' प्रत्यय लागून 'चेतना' रूप बनते. 'विद' अनुभव घेणे या अर्थात, 'वेदयति' चे 'वेदना' होते. 'दिसी' उच्चारणे (उपदेश करणे) या अर्थात, 'देसीयति' चे 'देसना' (देशना), 'भावीयति' चे 'भावना' इत्यादी रूपे बनतात.

‘‘Itthiyaṃ, vā’’ti ca vattate.

"इत्थियं, वा" (स्त्रीलिंगात, विकल्पेकरून) याचे देखील अनुवर्तन होते.

601. Karato ririya.

६०१. 'कर' धातूहून 'रिरिय' प्रत्यय होतो.

Karadhātuto itthiyamanitthiyaṃ vā abhidheyyāyaṃ ririyappaccayo hoti, rādilopo. Kattabbā kiriyā. Karaṇīyaṃ kiriyaṃ.

'कर' धातूहून स्त्रीलिंग किंवा अ-स्त्रीलिंग (पुल्लिंग/नपुंसकलिंग) अभिधेय असताना 'रिरिय' प्रत्यय होतो, येथे 'र' इत्यादींचा लोप होतो. 'कत्तब्बा' चे 'किरिया' (क्रिया) होते. 'करणीयं' चे 'किरियं' (कार्य/क्रिया) होते.

‘‘Kattarī’’ti vattate.

"कत्तरि" (कर्ता अर्थात) याचे अनुवर्तन होते.

602. Jito ina sabbattha.

६०२. 'जि' धातूहून सर्वत्र 'इन' प्रत्यय होतो.

Jiiccetāya dhātuyā paro inappaccayo hoti sabbakāle kattari. Ji jaye, pāpake akusale dhamme ajini, jināti, jinissatīti vā jino.

'जि' (ji) या धातूच्या पुढे सर्व काळात कर्त्यामध्ये 'इन' (ina) प्रत्यय होतो. 'जि जये' (जिंकणे या अर्थी), ज्याने पापी अकुशल धर्मांना जिंकले (अजिनि), जो जिंकतो (जिनाति) किंवा जो जिंकेल (जिनिस्सति) तो 'जिन' (jino) होय.

‘‘Inā’’ti vattate.

'इन' (इना) याचे अनुवर्तन होते.

603. Supato ca.

६०३. आणि 'सुप्' (सुप) धातूच्या पुढे सुद्धा.

Supaiccetāya dhātuyā ca paro inappaccayo hoti. Supa saye, supati, supananti vā supino, supinaṃ.

'सुप' या धातूच्या पुढे सुद्धा 'इन' प्रत्यय होतो. 'सुप सये' (झोपणे या अर्थी), जो झोपतो किंवा झोपण्याची क्रिया म्हणजे 'सुपिन' (supino) किंवा 'सुपिनं' (supinaṃ) [स्वप्न] होय.

Sī saye, ‘‘īsaṃ’’iti upapadaṃ, īsaṃ sīyati bhavatāti atthe –

'सी सये' (शयन करणे या अर्थी), 'ईसं' हे उपपद असताना, 'तुमच्याद्वारे थोडे शयन केले जाते' (ईसं सीयति भवता) या अर्थी -

604. Īsaṃdusūhi kha.

६०४. 'ईसं' आणि 'दुसु' (दु) हे उपपद असताना धातूच्या पुढे 'ख' प्रत्यय होतो.

Īsaṃdusuiccetehi upapadehi parehi dhātūhi khappaccayo hoti.

'ईसं' आणि 'दुसु' हे उपपद असताना त्यांच्यापुढील धातूंच्या पुढे 'ख' प्रत्यय होतो.

So ca –

आणि तो (प्रत्यय) -

605. Bhāvakammesu [Pg.373] kiccaktakkhatthā.

६०५. भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'किच्च', 'क्त' आणि 'क्खत्थ' प्रत्यय होतात.

Bhāvakammaiccetesvatthesu kiccaktakkhatthaiccete paccayā hontīti niyamato bhāvakammesveva hoti. ‘‘Kvaci dhātū’’ti kkhakārānubandhassa lopo, vuddhi, ayādesadvittāni, īsassayo bhavatā, dukkhena sīyati dussayo, sukhena sīyati sussayo.

भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'किच्च', 'क्त' आणि 'क्खत्थ' हे प्रत्यय होतात, या नियमाने ते केवळ भाव आणि कर्म अर्थांमध्येच होतात. "क्वचि धातू" या सूत्राने 'क्ख' काराच्या अनुबंधाचा लोप, वृद्धी, अयादेश आणि द्वित्व होते. (उदा.) 'ईसस्सयो भवता' (तुमच्याद्वारे थोडे शयन केले जाते), 'दुक्खेन सीयति दुस्सयो' (कष्टाने शयन केले जाते ते 'दुस्सय'), 'सुखेन सीयति सुस्सयो' (सुखाने शयन केले जाते ते 'सुस्सय').

Kamme – īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ kammaṃ bhavatā. Evaṃ dukkhena karīyatīti dukkaraṃ hitaṃ bhavatā, sukaraṃ pāpaṃ bālena, dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho. Sukhena bharīyatīti subharo appiccho. Dukkhena rakkhitabbanti durakkhaṃ cittaṃ. Dukkhena passitabboti duddaso dhammo. Sukhena passitabbanti sudassaṃ paravajjaṃ. Dukkhena anubujjhitabboti duranubodho dhammo. Sukhena bujjhitabbanti subodhamiccādi.

कर्म अर्थी - 'ईसं करीयतीति ईसक्करं कम्मं भवता' (तुमच्याद्वारे थोडे केले जाणारे कार्य म्हणजे 'ईसक्करं'). तसेच 'दुक्खेन करीयतीति दुक्करं हितं भवता' (तुमच्याद्वारे कष्टाने केले जाणारे हित म्हणजे 'दुक्करं'), 'सुकरं पापं बालेन' (मूर्खाद्वारे सहज केले जाणारे पाप म्हणजे 'सुकरं'), 'दुक्खेन भरीयतीति दुब्भरो महिच्छो' (ज्याचे पोषण कष्टाने होते असा महा-इच्छा असणारा 'दुब्भर'), 'सुखेन भरीयतीति सुभरो अप्पिच्छो' (ज्याचे पोषण सहज होते असा अल्प-इच्छा असणारा 'सुभर'), 'दुक्खेन रक्खितब्बन्ति दुरक्खं चित्तं' (कष्टाने रक्षण करण्याजोगे चित्त म्हणजे 'दुरक्खं'), 'दुक्खेन पस्सितब्बोति दुद्दसो धम्मो' (कष्टाने पाहण्याजोगा/समजण्याजोगा धर्म म्हणजे 'दुद्दसो'), 'सुखेन पस्सितब्बन्ति सुदस्सं परवज्जं' (सहज दिसणारी दुसऱ्याची चूक म्हणजे 'सुदस्सं'), 'दुक्खेन अनुबुज्झितब्बोति दुरनुबोधो धम्मो' (कष्टाने जाणण्याजोगा धर्म म्हणजे 'दुरनुबोधो'), 'सुखेन बुज्झितब्बन्ति सुबोधं' (सहज जाणण्याजोगे ते 'सुबोध') इत्यादी.

Budha avagamane, sabbe saṅkhatāsaṅkhatasammutibhede dhamme abujjhi, bujjhati, bujjhissatīti vā atthe –

'बुध अवगमने' (जाणणे या अर्थी), ज्याने सर्व संखत (संस्कृत), असंखत (असंस्कृत) आणि संमुति (संमृती) भेदांच्या धर्मांना जाणले (अबुज्झि), जो जाणतो (बुज्झति) किंवा जो जाणेल (बुज्झिस्सति) या अर्थी -

‘‘Ta’’iti vattate.

'त' याचे अनुवर्तन होते.

606. Budhagamāditthe kattari.

६०६. 'बुध', 'गम' इत्यादी धातूंच्या पुढे कर्त्यामध्ये (त प्रत्यय होतो).

Budhagamuiccegamādīhi dhātūhi tadatthe gamyamāne kattari tappaccayo hoti sabbakāle.

'बुध', 'गमु' इत्यादी धातूंच्या पुढे तो अर्थ दर्शविला जात असताना कर्त्यामध्ये सर्व काळात 'त' प्रत्यय होतो.

‘‘Tassā’’ti vattate.

'तस्स' याचे अनुवर्तन होते.

607. Dhaḍhabhahehi dha ḍhā ca.

६०७. 'ध', 'ढ', 'भ' आणि 'ह' यांच्यापुढील प्रत्ययाच्या 'त' काराचा अनुक्रमे 'ध' आणि 'ढ' आदेश होतो.

Dhaḍhanta bhahantehi dhātūhi parassa paccayatakārassa yathākkamaṃ dhakāraḍhakārādesā hontīti dhabhato takārassa [Pg.374] dhakāro, ‘‘hacatutthāna’’nti ettha hakāraggahaṇato hakāratopi kvaci dhattaṃ, abyavadhāne cāyaṃ, tena ‘‘rundhati, ārādhito, vaḍḍhito, labhitvā, gahito’’tiādīsu paccayāgamabyavahitattā na bhavati.

'ध' आणि 'ढ' अंत असणाऱ्या, तसेच 'भ' आणि 'ह' अंत असणाऱ्या धातूंच्या पुढील प्रत्ययाच्या 'त' काराचा अनुक्रमे 'ध' आणि 'ढ' आदेश होतो. म्हणून 'ध' आणि 'भ' नंतरच्या 'त' काराचा 'ध' कार होतो. "हचतुत्थानं" या सूत्रात 'ह' काराच्या ग्रहणामुळे 'ह' कारानंतर सुद्धा काही ठिकाणी 'ध' कार होतो. आणि हा आदेश व्यवधान नसताना (अव्यवधाने) होतो, त्यामुळे "रुन्धति, आराधितो, वड्ढितो, लभित्वा, गहितो" इत्यादींमध्ये प्रत्यय आणि आगम यांच्या व्यवधानामुळे हा आदेश होत नाही.

608. Hacatutthānamantānaṃ do dhe.

६०८. 'ह' आणि वर्गाच्या चौथ्या अक्षरांचा (जे धातूच्या शेवटी आहेत) 'ध' कार पुढे असताना 'द' कार आदेश होतो.

Hakāravaggacatutthānaṃ dhātvantabhūtānaṃ dakārādeso hoti dhakāre pare. Buddho bhagavā. Saraṇaṃ agacchi, gacchati, gacchissatīti vā saraṇaṅgato upāsako, ‘‘gamakhanahanaramādīnamanto’’ti dhātvantalopo. Evaṃ jānātīti ñāto. I gatimhi, upetīti upeto. Cinta cintāyaṃ, cintetīti cittaṃ, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopadvittāni. Sanja saṅge, rūpādīsu asajji, sajjati, sajjissatīti vā satto, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca.

'ह' आणि वर्गाच्या चौथ्या अक्षरांचा (जे धातूच्या शेवटी आहेत) 'ध' कार पुढे असताना 'द' कार आदेश होतो. (उदा.) 'बुद्धो भगवा' (बुद्ध भगवंत). 'सरणं अगच्छि, गच्छति, गच्छिस्सतीति वा सरणङ्गतो उपासको' (ज्याने शरण गमन केले, जो शरण जातो किंवा जो शरण जाईल तो 'शरणगत' उपासक), "गमुखनहनरमादीनमन्तो" या सूत्राने धातूच्या अंतिम अक्षराचा लोप होतो. याचप्रमाणे 'जानाति' यावरून 'ञातो' (ज्ञात). 'इ गतिम्हि' (जाणे या अर्थी), 'उपेति' यावरून 'उपेतो'. 'चिन्त चिन्तायं' (विचार करणे या अर्थी), 'चिन्तेति' यावरून 'चित्तं', "गुपादीनञ्च" या सूत्राने धातूच्या अंतिम अक्षराचा लोप आणि द्वित्व होते. 'सञ्ज सङ्गे' (आसक्त होणे या अर्थी), जो रूपादींमध्ये आसक्त झाला (असज्जि), आसक्त होतो (सज्जति) किंवा आसक्त होईल (सज्जिस्सति) तो 'सत्तो' (सत्त्व/प्राणी), "भुजादीनमन्तो नो द्वि चा" या सूत्राने धातूच्या अंतिम अक्षराचा लोप आणि द्वित्व होते.

‘‘Saññāya’’miti vattate.

'सञ्ञायं' (संज्ञा या अर्थी) याचे अनुवर्तन होते.

609. Tikiccāsiṭṭhe.

६०९. 'ति' आणि 'किच्च' प्रत्यय आशिष (आशीर्वाद) अर्थी होतात.

Saññāyamabhidheyyāyaṃ āsiṭṭhe gamyamāne dhātūhi tippaccayo hoti, kitapaccayo ca. Jino enaṃ bujjhatūti jinabuddhi, dhakāradakārādesā, dhanamassa bhavatūti dhanabhūti.

संज्ञा अभिधेय असताना आणि आशिष (आशीर्वाद) अर्थ दर्शविला जात असताना धातूंच्या पुढे 'ति' प्रत्यय होतो, आणि 'कित' प्रत्यय सुद्धा होतो. 'जिनो एनं बुज्झतूति जिनबुद्धि' (जिन याला जाणोत अशी बुद्धी ती 'जिनबुद्धी'), येथे 'ध' कार आणि 'द' कार आदेश होतात. 'धनमस्स भवतूति धनभूति' (याला धन प्राप्त होवो ती 'धनभूती').

Kitapaccaye bhavatūti bhūto, dhammo enaṃ dadātūti dhammadinno, ‘‘bhidādito inna anna īṇā vā’’ti tappaccayassa innādeso. Vaḍḍhatūti vaḍḍhamāno, ‘‘bhūvādito a’’iti mānantesu appaccayo, nandatūti nandako, jīvatūti jīvako iccādi.

'कित' प्रत्यय असताना - 'भवतूति भूतो' (अस्तित्वात येवो तो 'भूतो'), 'धम्मो एनं ददातूति धम्मदिन्नो' (धर्म याला देवो तो 'धम्मदिन्न'), "भिदादितो इन्न अन्न ईणा वा" या सूत्राने 'त' प्रत्ययाचा 'इन्न' आदेश होतो. 'वड्ढतूति वड्ढमानो' (वाढो तो 'वड्ढमान'), "भूवादितो अ" या सूत्राने 'मान' अंत असणाऱ्यांमध्ये 'अ' प्रत्यय होतो. 'नन्दतूति नन्दको' (आनंदी होवो तो 'नन्दक'), 'जीवतूति जीवको' (जिवंत राहो तो 'जीवक') इत्यादी.

610. Āgamā [Pg.375] tuko.

६१०. 'आ' पूर्व असणाऱ्या 'गम' धातूच्या पुढे 'तुक' प्रत्यय होतो.

Āpubbā gamito tukappaccayo hoti, kitakattā kattari. Āgacchatīti āgantuko.

'आ' पूर्व असणाऱ्या 'गम' धातूच्या पुढे 'तुक' प्रत्यय होतो, जो कर्त्यामध्ये 'कित' संज्ञक असतो. 'आगच्छतीति आगन्तुको' (जो येतो तो 'आगंतुक').

‘‘Gamā’’ti vattate.

'गमा' (गम धातूवरून) याचे अनुवर्तन होते.

611. Bhabbe ika.

६११. 'भव्य' (योग्य) या अर्थी 'इक' प्रत्यय होतो.

Gamito ikappaccayo hoti bhabbatthe. Gantuṃ bhabboti gamiko bhikkhu.

'गम' धातूच्या पुढे भव्य (योग्य) अर्थी 'इक' प्रत्यय होतो. 'गन्तुं भब्बोति गमिको भिक्खु' (जाण्यास योग्य असणारा तो 'गमिक' भिक्खू).

Tekālikappaccayantanayo.

त्रैकालिक प्रत्ययांचा नियम समाप्त झाला.

Atītappaccayantanaya

भूतकाळातील प्रत्ययांचा नियम.

612. Atīte ta tavantu tāvī.

६१२. भूतकाळात 'त', 'तवन्तु' आणि 'तावी' प्रत्यय होतात.

Atīte kāle sabbehi dhātūhi ta tavantu tāvī iccete paccayā honti. Ete eva parasamaññāya niṭṭhasaññakāpi, te ca kitasaññattā kattari bhavanti. Abhavīti bhūto, bhūtā, bhūtaṃ, ‘‘aññesu cā’’ti etthānuvattitavāggahaṇena ta tavantutāvīsu vuddhi na hoti. Hu dānādanahabyappadānesu, ahavīti huto aggiṃ.

भूतकाळात सर्व धातूंच्या पुढे 'त', 'तवन्तु' आणि 'तावी' हे प्रत्यय होतात. हेच पर-संज्ञेने 'निष्ठा' संज्ञक सुद्धा आहेत, आणि ते 'कित' संज्ञक असल्यामुळे कर्त्यामध्ये होतात. 'अभवीति भूतो, भूता, भूतं' (जो झाला तो 'भूत', 'भूता', 'भूतं'), "अञ्ञेसु चा" या सूत्रातील 'वा' शब्दाच्या अनुवर्तनाने 'त', 'तवन्तु' आणि 'तावी' प्रत्यय असताना वृद्धी होत नाही. 'हु दानादनहब्यप्पदानेसु' (दान, भक्षण आणि हवन या अर्थी), 'अहवीति हुतो अग्गिं' (ज्याने अग्नीमध्ये हवन केले तो 'हुत').

Tavantuppaccaye – ‘‘ā simhī’’ti ākāro, aggiṃ hutavā, hutavanto iccādi guṇavantusamaṃ. Tāvīmhi – aggiṃ hutāvī, aggiṃ hutāvino iccādi daṇḍīsamaṃ. Itthiyaṃ inīpaccayo – hutāvinī, napuṃsake – rassattaṃ hutāvi.

'तवन्तु' प्रत्यय असताना - "आ सिम्ही" या सूत्राने आकार होतो, (उदा.) 'अग्गिं हुतवा', 'हुतवन्तो' इत्यादी 'गुणवन्तु' शब्दाप्रमाणे चालतात. 'तावी' प्रत्यय असताना - 'अग्गिं हुतावी', 'अग्गिं हुताविनो' इत्यादी 'दण्डी' शब्दाप्रमाणे चालतात. स्त्रीलिंगात 'इनी' प्रत्यय होऊन - 'हुताविनी' आणि नपुंसकलिंगात र्‍हस्व होऊन - 'हुतावि' असे रूप होते.

Vasa nivāse, vassaṃ avasīti atthe tappaccayo, sakārantattā ‘‘sādisanta’’iccādinā ṭhādese sampatte –

'वस निवासे' (राहणे या अर्थी), 'वस्सं अवसी' (वर्षवास केला) या अर्थी 'त' प्रत्यय होतो. सकारान्त असल्यामुळे "सादिमन्त..." इत्यादी सूत्राने 'ठ' आदेश प्राप्त झाला असता -

‘‘Tassā’’ti adhikāro, ‘‘sādī’’ti ca.

'तस्स' आणि 'सादी' यांचा अधिकार आहे.

613. Vasato [Pg.376] uttha.

६१३. 'वस' धातूच्या पुढील (त प्रत्ययाचा) 'उत्थ' होतो.

Vasaiccetasmā dhātumhā parassa takārassa sahādibyañjanena utthādeso hoti, saralopādi. Vassaṃ vuttho, vutthā sā, ‘‘saralopo’’tiādisutte tuggahaṇato pubbalopābhāve ‘‘adhivatthā devatā, vatthabba’’ntiādīsu paralopo.

'वस' या धातूच्या पुढील 'त' काराचा पूर्व व्यंजनासह 'उत्थ' आदेश होतो, आणि स्वराचा लोप इत्यादी कार्ये होतात. (उदा.) 'वस्सं वुत्थो' (ज्याने वर्षवास केला तो 'वुत्थ'), 'वुत्था सा' (ती राहिली). "सरलोपो..." इत्यादी सूत्रात 'तु' च्या ग्रहणामुळे पूर्वलोप न झाल्याने "अधिवत्था देवता, वत्थब्बं" इत्यादींमध्ये परलोप होतो.

‘‘Vasassā’’ti vipariṇāmena vattate.

'वसस्स' याचे विपरिणामाने अनुवर्तन होते.

614. Vassa vā vu.

६१४. 'वस' धातूच्या (व काराचा) 'वु' होतो.

Vasaiccetassa dhātussa vakārassa takāre pare ukāro hoti, tattha vakārāgamo ca vā hoti. Niṭṭhatakāre evāyaṃ. Atha vā ‘‘vū’’ti ettha vakāro sandhijo, tantañāyena dutiyañcettha vāggahaṇamicchitabbaṃ, tena akārassapi ukāro siddho bhavati, usito brahmacariyaṃ, vusito, tathā vusitavā, vusitāvī, ikārāgamena byavahitattā utthādeso na bhavati.

'वस' (vasa) या धातूच्या 'व' काराच्या जागी 'त' कार पर असताना 'उ' कार होतो, आणि तेथे 'व' काराचा आगम देखील विकल्पाने (वा) होतो. हा नियम केवळ निष्ठा-प्रत्ययाच्या 'त' कारामध्येच लागू होतो. किंवा 'वू' (vū) यामध्ये 'व' कार हा संधीमुळे झालेला आहे, तंत्रन्यायाने येथे दुसऱ्यांदा 'वा' चे ग्रहण करणे इष्ट आहे, त्यामुळे 'अ' काराच्या जागी देखील 'उ' कार सिद्ध होतो, जसे की - 'उसितो ब्रह्मचरियं' (usito brahmacariyaṃ), 'वुसितो' (vusito), तसेच 'वुसितवा' (vusitavā), 'वुसितावी' (vusitāvī). 'इ' काराच्या आगमाने व्यवधान (अंतर) निर्माण झाल्यामुळे 'उ' चा आदेश होत नाही.

Bhuja pālanabyavaharaṇesu, odanaṃ abhuñjīti atthe tatavantutāvī, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, takārassa dvittañca, bhutto, bhuttavā, bhuttāvī. Tathā ranja rāge, arañjīti ratto, rattā, rattaṃ. Yuja yoge, ayuñjīti yutto, yuttā, yuttaṃ. Vica vivecane vipubbo, viviccīti vivitto, vivittā, vivittaṃ. Muca mocane, amuccīti bandhanā mutto. Tathā tippaccayepi iminā dhātvantalopadvittāni, āsajjanaṃ āsatti, vimuccanaṃ, vimuccati etāyāti vā vimutti.

'भुज' (bhuja) धातू पालन आणि व्यवहार (उपभोग) या अर्थांमध्ये आहे. 'ओदनं अभुञ्जी' (त्याने भात खाल्ला) या अर्थात 'त', 'तवन्तु' आणि 'तावी' प्रत्यय लागतात. “भुजादीनमन्तो नो द्वि चा” या सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो आणि 'त' काराचे द्वित्व होते; जसे - 'भुत्तो' (bhutto), 'भुत्तवा' (bhuttavā), 'भुत्तावी' (bhuttāvī). तसेच 'रञ्ज' (rañja) धातू राग (रंगणे/आसक्ती) अर्थात असताना, 'अरञ्जी' या अर्थात 'रत्तो' (ratto), 'रत्ता' (rattā), 'रत्तं' (rattaṃ) असे रूप होते. 'युज' (yuja) धातू योग (जोडणे) अर्थात असताना, 'अयुञ्जी' या अर्थात 'युत्तो' (yutto), 'युत्ता' (yuttā), 'युत्तं' (yuttaṃ) होते. 'वि' उपसर्गपूर्वक 'विच' (vica) धातू विवेचन अर्थात असताना, 'विविच्ची' या अर्थात 'विवित्तो' (vivitto), 'विवित्ता' (vivittā), 'विवित्तं' (vivittaṃ) होते. 'मुच' (muca) धातू मोचन (मुक्त करणे) अर्थात असताना, 'अmuच्ची' या अर्थात 'बन्धना मुत्तो' (bandhanā mutto) होते. तसेच 'ति' प्रत्यय असताना देखील या सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होते; जसे - 'आसज्जनं' चे 'आसत्ति' (āsatti), 'विमुच्चनं' किंवा 'विमुच्चति एतायाति' चे 'विमुत्ति' (vimutti) होते.

Kudha [Pg.377] kope, akujjhīti atthe tappaccayo, tassa ‘‘dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā’’ti dhattaṃ, ‘‘hacatutthānamantānaṃ dodhe’’ti dhakārassa dakāro, kuddho. Yudha sampahāre, ayujjhīti yuddho, yuddhaṃ. Sidha saṃsiddhimhi, asijjhīti siddho. Āpubbo rabha rābhasse, ārabhīti āraddho gantuṃ. Naha bandhane saṃpubbo, sannayhīti sannaddho, ‘‘dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā’’ti nahādito takārassa dhakāro.

'कुध' (kudha) धातू कोप (राग) अर्थात असताना, 'अकुज्झी' या अर्थात 'त' प्रत्यय लागतो. त्याला “धढभहेहि धढा चा” या सूत्राने 'ध' कार होतो, आणि “हचतुत्थानमन्तानं दोधे” या सूत्राने 'ध' काराच्या जागी 'द' कार होऊन 'कुद्धो' (kuddho) रूप बनते. 'युध' (yudha) धातू संप्रहार (युद्ध) अर्थात असताना, 'अयुज्झी' या अर्थात 'युद्धो' (yuddho), 'युद्धं' (yuddhaṃ) होते. 'सिध' (sidha) धातू संसिद्धी (सिद्ध होणे) अर्थात असताना, 'असिज्झी' या अर्थात 'सिद्धो' (siddho) होते. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'रभ' (rabha) धातू रभस (आरंभ करणे) अर्थात असताना, 'आरभी' या अर्थात 'आरद्धो गन्तुं' (āraddho gantuṃ) होते. 'सं' उपसर्गपूर्वक 'नह' (naha) धातू बंधन अर्थात असताना, 'सन्नयही' या अर्थात 'सन्नद्धो' (sannaddho) होते; येथे “धढभहेहि धढा चा” या सूत्राने 'नह' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' काराच्या जागी 'ध' कार होतो.

Vaḍḍha vaḍḍhane, avaḍḍhīti atthe tappaccayo, tassa ḍhattaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvākārassuttaṃ, ḍalopo ca.

'वड्ढ' (vaḍḍha) धातू वर्धन (वाढणे) अर्थात असताना, 'अवड्ढी' या अर्थात 'त' प्रत्यय लागतो, त्याला 'ढ' कार होतो, आणि “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने धातूच्या 'आ' काराला 'उ' कार होतो, तसेच 'ढ' काराचा लोप होतो.

‘‘Hacatutthānamantāna’’nti vattate.

“हचतुत्थानमन्तानं” हे अनुवृत्तीने येते.

615. Ḍo ḍhakāre.

६१५. 'ढ' कार पर असताना 'ड' कार होतो.

Hacatutthānaṃ dhātvantānaṃ ḍakārādeso hoti ḍhakāre pare. Vuḍḍho, vuḍḍhā, ‘‘bo vassā’’ti batte buḍḍho. Tippaccaye – bujjhanaṃ, bujjhati vā etāyāti buddhi. Evaṃ siddhi, vaḍḍhi. Tabbappaccaye – boddhabbamiccādi.

'ह' आणि वर्गाचे चौथे वर्ण (चतुर्थ वर्ण) शेवटी असलेल्या धातूंच्या जागी 'ढ' कार पर असताना 'ड' कार आदेश होतो; जसे - 'वुढ्ढो' (vuḍḍho), 'वुढ्ढा' (vuḍḍhā). “बो वस्सा” या सूत्राने 'व' च्या जागी 'ब' कार होऊन 'बुढ्ढो' (buḍḍho) रूप बनते. 'ति' प्रत्यय असताना - 'बुज्झनम्' किंवा 'बुज्झति वा एतायाति' या अर्थात 'बुद्धि' (buddhi) होते. याचप्रमाणे 'सिद्धि' (siddhi), 'वड्ढि' (vaḍḍhi) रूपे होतात. 'तब्ब' प्रत्यय असताना - 'बोद्धब्बं' (boddhabbaṃ) इत्यादी रूपे होतात.

‘‘Anto, no’’ti ca adhikāro.

“अन्तो, नो” हा अधिकार आहे.

616. Tarādīhi iṇṇo.

६१६. 'तर' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'इण्ण' आदेश होतो.

Taraiccevamādīhi dhātūhi parassa tappaccayassa iṇṇādeso hoti, dhātvanto ca no hoti, saralopādi. Tara taraṇe, saṃsāraṇṇavaṃ atarīti tiṇṇo tāreyyaṃ. Evaṃ uttiṇṇo, tiṇṇaṃ vā. Pūra pūraṇe, saṃpūrīti saṃpuṇṇo, ‘‘saralopo’’tiādisutte tuggahaṇato pubbalopābhāve uvaṇṇato parassa ‘‘vā paro asarūpā’’ti lopo, saṃyoge rassattaṃ. Tura vege, aturīti tuṇṇaṃ[Pg.378], turitaṃ vā. Jara vayohānimhi, parijīrīti parijiṇṇo. Kira vikiraṇe, ākirīti ākiṇṇo iccādi.

'तर' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'इण्ण' आदेश होतो, आणि धातूचा अन्त्य वर्ण लुप्त होतो (लोप होतो), तसेच स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात. 'तर' (tara) धातू तरण (पार करणे) अर्थात असताना, 'संसारण्णवं अतरी' (संसाररूपी समुद्र पार केला) या अर्थात 'तिण्णो' (tiṇṇo) किंवा 'तारेय्यं' रूप बनते. याचप्रमाणे 'उत्तीण्णो' (uttiṇṇo) किंवा 'तिण्णं' (tiṇṇaṃ) रूपे होतात. 'पूर' (pūra) धातू पूरण (भरणे) अर्थात असताना, 'संपूरी' या अर्थात 'संपुण्णो' (saṃpuṇṇo) रूप बनते; येथे “सरलोपो” इत्यादी सूत्रात 'तु' च्या ग्रहणामुळे पूर्वलोप न होता, 'उ' वर्णाहून पर असलेल्या स्वराचा “वा परो असरूपा” या सूत्राने लोप होतो आणि संयोगात र्‍हस्वत्व येते. 'तुर' (tura) धातू वेग (घाई) अर्थात असताना, 'अतुरी' या अर्थात 'तुण्णं' (tuṇṇaṃ) किंवा 'तुरितं' (turitaṃ) रूप बनते. 'जर' (jara) धातू वयोहामी (वृद्धत्व) अर्थात असताना, 'परिजिरी' या अर्थात 'परिजिण्णो' (parijiṇṇo) रूप बनते. 'किर' (kira) धातू विकिरण (पसरवणे) अर्थात असताना, 'आकिरी' या अर्थात 'आकिण्णो' (ākiṇṇo) इत्यादी रूपे बनतात.

617. Susa paca sakato kkhakkā ca.

६१७. 'सुस', 'पच' आणि 'सक' या धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी अनुक्रमे 'क्ख' आणि 'क्क' आदेश होतात, आणि अन्त्य व्यंजन लुप्त होते. 'च' कारामुळे 'मुच' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी देखील 'क्क' आदेश होतो.

Susa paca sakaiccetehi dhātūhi parassa tappaccayassa kkhakkādesā honti, anto ca byañjano no hoti. Casaddena mucādito kkādeso. Susa sosane, asussīti sukkho rukkho. Apaccīti pakkaṃ phalaṃ. Saka sāmatthe, asakkhīti sakko assa, omuccīti omukkā upāhanā. ‘‘Pacituṃ, pacitabba’’ntiādīsu pana na bhavati, ikārena byavahitattā. Evaṃ sabbattha byavadhāne na bhavati.

'सुस' (susa) धातू शोषण (वाळणे) अर्थात असताना, 'असुस्सी' या अर्थात 'सुक्खो रुक्खो' (वाळलेले झाड) रूप बनते. 'अपच्ची' या अर्थात 'पक्कं फलं' (पिकलेले फळ) रूप बनते. 'सक' (saka) धातू सामर्थ्य अर्थात असताना, 'असक्खी' या अर्थात 'सक्को अस्स' रूप बनते. 'ओमुच्ची' या अर्थात 'ओमुक्का उपाहना' (काढलेली पादत्राणे) रूप बनते. परंतु 'पचितुं', 'पचितब्बं' इत्यादी रूपांमध्ये 'इ' काराचे व्यवधान (अंतर) असल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी व्यवधान असताना हा नियम लागू होत नाही.

Sīhagatiyā tiggahaṇamanuvattate.

सिंहगतीने 'ति' चे ग्रहण अनुवृत्तीने येते.

618. Pakkamādīhi nto ca.

६१८. 'पक्कम' इत्यादी म-कारान्त धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'न्त' आदेश होतो आणि धातूचा अन्त्य वर्ण लुप्त होतो.

Pakkamaiccevamādīhi makārantehi dhātūhi parassa tappaccayassa ntādeso hoti, dhātvanto ca no hoti. Casaddena tippaccayassa nti ca hoti. Kamu padavikkhepe, pakkamīti pakkanto. Evaṃ saṅkanto, nikkhanto, ‘‘do dhassa cā’’ti sutte caggahaṇena kassa khattaṃ. Bhamu anavaṭṭhāne, vibbhamīti vibbhanto, bhanto. Khamu sahane, akkhamīti khanto. Samu upasame, asamīti santo. Damu damane, adamīti danto.

'पक्कम' इत्यादी म-कारान्त धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'न्त' आदेश होतो, आणि धातूचा अन्त्य वर्ण लुप्त होतो. 'च' कारामुळे 'ति' प्रत्ययाच्या जागी 'न्ति' देखील होतो. 'कमु' (kamu) धातू पदविक्षेप (पाऊल टाकणे) अर्थात असताना, 'पक्कमी' या अर्थात 'पक्कन्तो' (pakkanto) रूप बनते. याचप्रमाणे 'सङ्कन्तो' (saṅkanto), 'निक्खन्तो' (nikkhanto) रूपे होतात; “दो धस्स चा” या सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने 'क' च्या जागी 'ख' कार होतो. 'भमु' (bhamu) धातू अनवस्थान (भ्रमणे) अर्थात असताना, 'विब्भमी' या अर्थात 'विब्भन्तो' (vibbhanto), 'भन्तो' (bhanto) रूपे होतात. 'खमु' (khamu) धातू सहन करणे अर्थात असताना, 'अक्खमी' या अर्थात 'खन्तो' (khanto) रूप बनते. 'समु' (samu) धातू उपशम (शांत होणे) अर्थात असताना, 'असमी' या अर्थात 'सन्तो' (santo) रूप बनते. 'दमु' (damu) धातू दमन करणे अर्थात असताना, 'अदमी' या अर्थात 'दन्तो' (danto) रूप बनते.

Timhi – saṅkamanaṃ saṅkanti. Evaṃ okkanti, vibbhanti, khanti, santi danti iccādi.

'ति' प्रत्यय असताना - 'सङ्कमनं' चे 'सङ्कन्ति' (saṅkanti) होते. याचप्रमाणे 'ओक्कन्ति' (okkanti), 'विब्भन्ति' (vibbhanti), 'खन्ति' (khanti), 'सन्ति' (santi), 'दन्ति' (danti) इत्यादी रूपे होतात.

619. Janādīnamā [Pg.379] timhi ca.

६१९. 'जन' इत्यादी धातूंच्या अन्त्य व्यंजनाच्या जागी 'त' प्रत्यय आणि 'ति' प्रत्यय पर असताना 'आ' कार होतो.

Janaiccevamādīnaṃ dhātūnamantassa byañjanassa āttaṃ hoti tappaccaye, timhi ca. Yogavibhāgena aññatthāpi. Jana janane, ajanīti jāto, vijāyīti puttaṃ vijātā, jananaṃ jāti. Tappaccaye satipi takāre puna tiggahaṇakaraṇaṃ paccayantaratakāre āttanivattanatthaṃ, yathā – jantu. ‘‘Janitvā, janitu’’ntiādīsu pana ikārena byavahitattā na bhavati.

'जन' इत्यादी धातूंच्या अन्त्य व्यंजनाच्या जागी 'त' प्रत्यय आणि 'ति' प्रत्यय पर असताना 'आ' कार होतो. योगविभागाने इतर ठिकाणी देखील हा नियम लागू होतो. 'जन' (jana) धातू जनन (जन्म देणे/होणे) अर्थात असताना, 'अजनी' या अर्थात 'जातो' (jāto) रूप बनते; 'विजायी' या अर्थात 'पुत्तं विजाता' (पुत्राला जन्म देणारी) रूप बनते; आणि 'जननं' चे 'जाति' (jāti) रूप बनते. 'त' प्रत्यय असताना देखील पुन्हा 'ति' चे ग्रहण करणे हे इतर प्रत्ययांच्या 'त' कारामध्ये 'आ' कार होऊ नये म्हणून आहे, जसे की - 'जन्तु' (jantu). परंतु 'जनित्वा', 'जनितुं' इत्यादी रूपांमध्ये 'इ' काराचे व्यवधान असल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही.

‘‘Ā, timhi, cā’’ti ca vattate.

“आ, तिम्हि, चा” हे देखील अनुवृत्तीने येते.

620. Ṭhāpānamiī ca.

६२०. 'ठा' आणि 'पा' या धातूंच्या अन्त्य 'आ' काराच्या जागी अनुक्रमे 'इ' आणि 'ई' कार आदेश होतात.

Ṭhā pāiccetesaṃ dhātūnaṃ antassa ākārassa yathākkamaṃ ikāraīkārādesā honti tappaccaye, timhi ca. Casaddena aññatrāpi kvaci. Ṭhā gatinivattimhi, aṭṭhāsīti ṭhito, upaṭṭhito garuṃ, ṭhitavā, adhiṭṭhitvā, ṭhānaṃ ṭhiti. Pā pāne, apāyīti pītā, yāguṃ pītavā, pānaṃ pīti, pītvā.

'ठा' (ṭhā) आणि 'पा' (pā) या धातूंच्या अन्त्य 'आ' काराच्या जागी अनुक्रमे 'इ' कार आणि 'ई' कार आदेश होतात, जेव्हा 'त' प्रत्यय आणि 'ति' प्रत्यय पर असतात. 'च' कारामुळे इतर ठिकाणी देखील क्वचित हा नियम लागू होतो. 'ठा' (ṭhā) धातू गतिनिवृत्ती (थांबणे) अर्थात असताना, 'अट्ठासी' या अर्थात 'ठितो' (ṭhito), 'उपट्ठितो गरुं' (गुरूंची सेवा करणारा), 'ठितवा' (ṭhitavā), 'अधिट्ठित्वा' (adhiṭṭhitvā) रूपे होतात, आणि 'ठानं' चे 'ठिति' (ṭhiti) रूप बनते. 'पा' (pā) धातू पान (पिणे) अर्थात असताना, 'अपायी' या अर्थात 'पीता' (pītā), 'यागुं पीतवा' (पेज पिलेला), 'पानं' चे 'पीति' (pīti) आणि 'पीत्वा' (pītvā) रूपे होतात.

621. Hantehi ho hassa lo vā adahanahānaṃ.

६२१. 'ह' कारान्त धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या आणि 'ति' प्रत्ययाच्या जागी 'ह' कार आदेश होतो, आणि धातूच्या अन्त्य 'ह' काराच्या जागी विकल्पाने 'ळ' कार होतो, 'दहन' (दह) आणि 'नह' धातू वगळून. हा नियम 'ढ' कार आदेशाचा अपवाद आहे.

Hakārantehi dhātūhi parassa tappaccayassa, tissa ca hakārādeso hoti, hassa ca dhātvantassa lakāro hoti vā dahanahe vajjetvā, ḍhattāpavādoyaṃ. Ruha janane, aruhīti āruḷho rukkhaṃ. Laḷānamaviseso, ārulho vā, ruhanaṃ ruḷhī. Gāhu viloḷane, agāhīti gāḷho, ajjhogāḷho mahaṇṇavaṃ. Baha vuddhimhi, abahīti bāḷho, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho. Muha vecitte, amuyhīti mūḷho. Guha saṃvaraṇe, aguhīti gūḷhaṃ. Vaha pāpuṇane[Pg.380], upavahīti upavuḷho, ‘‘vaca vasa vahādīnamukāro vassā’’ti yogavibhāgena uttaṃ.

'ह' कारान्त धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या आणि 'ति' प्रत्ययाच्या जागी 'ह' कार आदेश होतो, आणि धातूच्या अन्त्य 'ह' काराच्या जागी विकल्पाने 'ळ' कार होतो, 'दहन' (दह) आणि 'नह' धातू वगळून. हा नियम 'ढ' कार आदेशाचा अपवाद आहे. 'रुह' (ruha) धातू जनन (उत्पन्न होणे/चढणे) अर्थात असताना, 'अरुही' या अर्थात 'आरुळ्हो रुक्खं' (झाडावर चढलेला) रूप बनते. 'ल' आणि 'ळ' यामध्ये भेद नसल्यामुळे 'आरुल्हो' (ārulho) देखील होते, आणि 'रुहनं' चे 'रुळ्ही' (ruḷhī) रूप बनते. 'गाहु' (gāhu) धातू विलोडन (प्रवेश करणे) अर्थात असताना, 'अगाही' या अर्थात 'गाळ्हो' (gāḷho), 'अज्झोगाळ्हो महण्णवं' (महासागरात प्रवेश केलेला) रूपे होतात. 'बह' (baha) धातू वृद्धी अर्थात असताना, 'अबही' या अर्थात 'बाळ्हो' (bāḷho) रूप बनते; येथे “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने दीर्घत्व होते. 'मुह' (muha) धातू वैचित्य (भ्रमित होणे) अर्थात असताना, 'अमुयही' या अर्थात 'मूळ्हो' (mūḷho) रूप बनते. 'गुह' (guha) धातू संवरण (लपवणे) अर्थात असताना, 'अगुही' या अर्थात 'गूळ्हं' (gūḷhaṃ) रूप बनते. 'वह' (vaha) धातू प्रापण (वाहून नेणे) अर्थात असताना, 'उपवही' या अर्थात 'उपवुळ्हो' (upavuḷho) रूप बनते; येथे “वच वस वहादीनमुकारो वस्सा” या सूत्राच्या योगविभागाने 'उ' कार होतो.

Adahanahānanti kimatthaṃ? Daḍḍho, sannaddho. Vāti kiṃ? Duddho, siniddho. ‘‘Gahitaṃ, mahita’’ntiādīsu pana ikārāgamena byavahitattā na bhavati.

'अदहनहानं' (दहन आणि नह धातू वगळून) असे का म्हटले आहे? कारण 'दड्ढो' (daḍḍho) आणि 'सन्नद्धो' (sannaddho) ही रूपे व्हावीत म्हणून. 'वा' (विकल्पाने) असे का म्हटले आहे? कारण 'दुद्धो' (duddho) आणि 'सिनिद्धो' (siniddho) ही रूपे व्हावीत म्हणून. परंतु 'गहितं' (gahitaṃ), 'महितं' (mahitaṃ) इत्यादी रूपांमध्ये 'इ' काराच्या आगमाचे व्यवधान असल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही.

Dhātuppaccayantatopi ‘‘atīte ta tavantutāvī’’ti tappaccayo, abubhukkhīti bubhukkhito. Evaṃ jighacchito, pipāsito iccādi.

धातू आणि प्रत्यय यांच्या अन्तावरून देखील “अतीते त तवन्तुतावी” या सूत्राने 'त' प्रत्यय होतो; जसे - 'अबुभुक्खी' या अर्थात 'बुभुक्खितो' (bubhukkhito) रूप बनते. याचप्रमाणे 'जिघच्छितो' (jighacchito), 'पिपासितो' (pipāsito) इत्यादी रूपे होतात.

Evaṃ kattari niṭṭhanayo.

अशा प्रकारे कर्ता अर्थात निष्ठा-प्रत्ययाचा नियम समाप्त झाला.

‘‘Atīte’’ti vattate.

“अतीते” (भूतकाळात) हे अनुवृत्तीने येते.

622. Bhāvakammesu ta.

६२२. भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये 'त' प्रत्यय होतो.

Atīte kāle gamyamāne sabbadhātūhi tappaccayo hoti bhāvakammaiccetesvatthesu.

भूतकाळ दर्शविला जात असताना, सर्व धातूंहून भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'त' प्रत्यय होतो.

Bhāve tāva –

प्रथम भाव अर्थात -

Ge sadde, gāyanaṃ, agāyitthāti vā atthe tappaccayo.

'गे' (ge) हा धातू 'शब्द' (sadde), 'गायन' (gāyanaṃ) किंवा 'गायन केले' (agāyittha) या अर्थी असताना 'त' प्रत्यय (tappaccayo) लागतो.

623. Sabbattha ge gī.

६२३. सर्वत्र 'गे' (ge) धातूचा 'गी' (gī) असा आदेश होतो.

Geiccetassa dhātussa gīādeso hoti sabbattha, tappaccayatipaccayesvevāyaṃ. Tassa gītaṃ, gāyanaṃ, gāyitabbāti vā gīti.

'गे' या धातूचा सर्वत्र 'गी' असा आदेश होतो, हा (आदेश) 'त' प्रत्यय आणि 'ति' प्रत्यय असतानाच होतो. त्याचे रूप 'गीतम्' (gītaṃ), 'गायनम्' (gāyanaṃ) किंवा 'गायितब्बा' (gāyitabbā) या अर्थी 'गीति' (gīti) असे होते.

Bhāve – tappaccayantā napuṃsakā. Kammani – tiliṅgā.

भाव अर्थी – 'त' प्रत्ययान्त शब्द नपुंसकलिंगी असतात. कर्म अर्थी – तिन्ही लिंगांत (असतात).

Nata gattavināme, naccanaṃ, anaccitthāti vā atthe tappaccayo.

'नत' (nata) हा धातू शरीराचे वाकणे (गात्रविनाम), नृत्य करणे (नच्चन) किंवा 'नृत्य केले' (अनच्चित्थ) या अर्थी असताना 'त' प्रत्यय लागतो.

624. Paccayā daniṭṭhā nipātanā sijjhanti.

६२४. 'इ' आगम नसलेले (अनिट्) प्रत्यय निपातनाने सिद्ध होतात.

Ye idha sappaccayā saddā paccayehi na niṭṭhaṃ gatā, te nipātanato sijjhantīti dhātvantena saha tappaccayassa cca ṭṭādesā. Naccaṃ, naṭṭaṃ. Hasa hasane, hasanaṃ hasitaṃ, ikārāgamo. Gamanaṃ gataṃ. Evaṃ ṭhitaṃ, sayitaṃ, vādhikārassa vavatthitavibhāsattā vuddhi. Ruda assuvimocane, arujjhitthāti roditaṃ, ruṇṇaṃ vā iccādi.

जे प्रत्यययुक्त शब्द येथे प्रत्ययांद्वारे पूर्णपणे सिद्ध होत नाहीत, ते निपातनाने सिद्ध होतात; म्हणून धातूच्या अन्त्य वर्णासह 'त' प्रत्ययाचा 'च्च' (cca) आणि 'ट्ठ' (ṭṭha) असा आदेश होतो. जसे – 'नच्चम्' (naccaṃ), 'नट्टम्' (naṭṭaṃ). 'हस' (hasa) धातू हसण्याच्या अर्थी, 'हसनम्' (hasanaṃ), 'हसितम्' (hasitaṃ) – येथे 'इ' काराचा आगम होतो. 'गमनम्' (gamanaṃ) चे 'गतम्' (gataṃ) होते. याचप्रमाणे 'ठितम्' (ṭhitaṃ), 'सयितम्' (sayitaṃ) होते; 'वा' (विकल्प) अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे वृद्धी होते. 'रुद' (ruda) धातू अश्रू ढाळण्याच्या (अस्सुविमोचन) अर्थी, 'अरुज्झित्थ' (रडला) या अर्थी 'रोदितम्' (roditaṃ) किंवा 'रुण्णम्' (ruṇṇaṃ) इत्यादी रूपे होतात.

Kammani –

कर्म अर्थी –

Abhibhūyitthāti abhibhūto kodho bhavatā, abhibhūtā, abhibhūtaṃ. Bhāsa byattiyaṃ vācāyaṃ, abhāsittha tenāti bhāsito dhammo, bhāsitā gāthā, bhāsitaṃ suttaṃ. Disī uccāraṇe, curādittā ṇe. Adesīyitthāti desito dhammo bhagavatā, ikārāgame kāritasaralopo. Ji jaye, ajīyitthāti jito māro. Nī pāpuṇane, anīyiṃsūti nītā gāmamajā, suto tayā dhammo, ñāto.

'अभिभूयित्थ' (पराभूत केला गेला) या अर्थी – 'अभिभूतो कोधो भवता' (आपल्याद्वारे क्रोध पराभूत केला गेला), 'अभिभूता', 'अभिभूतम्'. 'भास' (bhāsa) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थी, 'अभासित्थ तेन' (त्याने सांगितले) या अर्थी – 'भासितो धम्मो' (सांगितलेला धम्म), 'भासिता गाथा' (सांगितलेली गाथा), 'भासितं सुत्तं' (सांगितलेले सुत्त). 'दिसी' (disī) धातू उच्चारण्याच्या (उपदेश करण्याच्या) अर्थी, चुरादि गणाचा असल्याने 'णे' प्रत्यय लागतो. 'अदेसीयित्थ' (उपदेश केला गेला) या अर्थी – 'देसितो धम्मो भगवता' (भगवंतांद्वारे उपदेशिलेला धम्म); 'इ' काराचा आगम झाल्यावर कारित स्वराचा लोप होतो. 'जि' (ji) धातू जिंकण्याच्या अर्थी, 'अजीयित्थ' (जिंकला गेला) या अर्थी – 'जितो मारो' (मार जिंकला गेला). 'नी' (nī) धातू नेण्याच्या (प्राप्त करण्याच्या) अर्थी, 'अनीयिंसु' (त्यांना नेले गेले) या अर्थी – 'नीता गाममजा' (शेळ्या गावात नेल्या गेल्या), 'सुतो तया धम्मो' (तुझ्याद्वारे धम्म ऐकला गेला), 'ञातो' (ज्ञात झाला).

Sāsa anusiṭṭhimhi, anusāsīyitthāti atthe tappaccayo.

'सास' (sāsa) धातू उपदेश करण्याच्या (अनुसिट्ठी) अर्थी, 'अनुसासीयित्थ' (उपदेश केला गेला) या अर्थी 'त' प्रत्यय लागतो.

625. Sāsadisato tassa riṭṭho ca.

६२५. 'सास' (sāsa) आणि 'दिस' (disa) या धातूंनंतर येणाऱ्या 'त' प्रत्ययाचा 'रिट्ठ' (riṭṭha) असा आदेश होतो आणि (च).

Sāsadisaiccetehi dhātūhi parassa tappaccayassa riṭṭhādeso hoti, casaddena tissa riṭṭhi ca, disato kiccatakāratuṃtvādīnañca raṭṭha raṭṭhuṃ raṭṭhādesā ca honti, rādilopo, anusiṭṭho so mayā, anusiṭṭhā sā, anusiṭṭhaṃ. Disa pekkhaṇe, adissitthāti diṭṭhaṃ me rūpaṃ.

'सास' आणि 'दिस' या धातूंनंतर येणाऱ्या 'त' प्रत्ययाचा 'रिट्ठ' (riṭṭha) असा आदेश होतो; 'च' शब्दाने 'ति' प्रत्ययाचा 'रिट्ठि' (riṭṭhi) असा आदेश होतो; आणि 'दिस' धातूच्या पुढे येणाऱ्या 'किच्च', 'त', 'कार', 'तुं', 'त्वा' इत्यादी प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'रट्ठ' (raṭṭha), 'रट्ठुं' (raṭṭhuṃ), 'रट्ठा' (raṭṭhā) असे आदेश होतात, तसेच 'र' इत्यादींचा लोप होतो. जसे – 'अनुसिट्ठो सो मया' (माझ्याद्वारे त्याला उपदेश केला गेला), 'अनुसिट्ठा सा', 'अनुसिट्ठं'. 'दिस' (disa) धातू पाहण्याच्या (पेक्खण) अर्थी, 'अदिस्सित्थ' (पाहिले गेले) या अर्थी – 'दिट्ठं मे रूपं' (माझ्याद्वारे रूप पाहिले गेले).

Timhi – anusāsanaṃ anusiṭṭhi, dassanaṃ diṭṭhi.

'ति' प्रत्यय असताना – 'अनुसासनम्' चे 'अनुसिट्ठि' (anusiṭṭhi) आणि 'दस्सनम्' चे 'दिट्ठि' (diṭṭhi) होते.

Kiccādīsu [Pg.382] – dassanīyaṃ daṭṭhabbaṃ, daṭṭheyyaṃ, passitunti daṭṭhuṃ gacchati, passitvāti nekkhamaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā, ikārāgamena antarikassa na bhavati, yathā – anusāsitaṃ, anusāsitabbaṃ, anusāsituṃ, anusāsitvā, dassitaṃ iccādi.

'किच्च' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये – 'दस्सनीयम्' (dassanīyaṃ), 'दट्ठब्बम्' (daṭṭhabbaṃ), 'दट्ठेय्यम्' (daṭṭheyyaṃ); 'पस्सितुम्' (passituṃ) या अर्थी 'दट्ठुं गच्छति' (पाहण्यासाठी जातो); 'पस्सित्वा' (passitvā) या अर्थी 'नेक्खमं दट्ठुं' (नैष्क्रम्य पाहून), 'दट्ठा' (daṭṭhā) होते. 'इ' काराचा आगम झाल्यामुळे व्यवधान असलेल्या प्रत्ययाला हा आदेश होत नाही, जसे – 'अनुसासितम्' (anusāsitaṃ), 'अनुसासितब्बम्' (anusāsitabbaṃ), 'अनुसासितुम्' (anusāsituṃ), 'अनुसासित्वा' (anusāsitvā), 'दस्सितम्' (dassitaṃ) इत्यादी.

Tusa pītimhi, atussīti atthe kattari tappaccayo.

'तुस' (tusa) धातू आनंदाच्या (पीति) अर्थी, 'अतुस्सी' (तो संतुष्ट झाला) या अर्थी कर्ता (कर्तरी) प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो.

‘‘Tassā’’ti adhikāro.

“तस्स” (tassa) हा अधिकार सूत्र आहे.

626. Sādi, santapucchabhanjahansādīhi ṭṭho.

६२६. 'सादि' (स-कारान्त धातू), 'सन्त' (santa), 'पुच्छ' (puccha), 'भञ्ज' (bhanja), 'हंस' (hansa) इत्यादी धातूंनंतर 'ट्ठ' (ṭṭha) आदेश होतो.

Ādinā saha vattatīti sādi. Sakārantehi, puccha bhanjahansaiccevamādīhi ca dhātūhi parassa anantarikassa takārassa sahādibyañjanena dhātvantenaṭṭhādeso hoti. Hansassa satipi santatte punaggabhaṇaṃ kvaci ṭṭhādesassa aniccatādīpanatthaṃ, tena ‘‘viddhasto utrasto’’tiādīsu na hoti. Tuṭṭho, santusito. Bhasa bhassane, abhassīti bhaṭṭho, bhassito. Nasa adassane, nassīti naṭṭho. Daṃsa daṃsane, adaṃsīyitthāti daṭṭho sappena, ḍaṃsito vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dassa ḍattaṃ. Phusa phassane, aphusīyitthāti phuṭṭho rogena, phussito vā. Isu icchāyaṃ, esīyitthāti iṭṭho, icchito, esito. Masa āmasane, āmasīyitthāti āmaṭho. Vasasecane, avassīti vuṭṭho devo, pavisīyitthāti paviṭṭho, uddisīyitthāti uddiṭṭho. Puccha pucchane, apucchīyitthāti puṭṭho pañhaṃ, pucchito. Bhanja avamaddane, abhañjīyitthāti bhaṭṭhaṃ dhaññaṃ. Hansa pītimhi, ahaṃsīti haṭṭho, pahaṭṭho, pahaṃsito.

'आदि' सह वर्तमान असणारा तो 'सादि' होय. स-कारान्त धातूंनंतर आणि 'पुच्छ', 'भञ्ज', 'हंस' इत्यादी धातूंनंतर येणाऱ्या अव्यवहित 'त' प्रत्ययाच्या त-काराचा, धातूच्या अन्त्य व्यंजनासह 'ट्ठ' (ṭṭha) असा आदेश होतो. 'हंस' धातू स-कारान्त असूनही त्याचे पुन्हा ग्रहण करणे हे काही ठिकाणी 'ट्ठ' आदेशाची अनित्यता दर्शवण्यासाठी आहे, त्यामुळे 'विद्धस्तो' (viddhasto), 'उत्रस्तो' (utrasto) इत्यादींमध्ये हा आदेश होत नाही. जसे – 'तुट्ठो' (tuṭṭho), 'सन्तुसितो' (santusito). 'भस' (bhasa) धातू पडण्याच्या (भस्सन) अर्थी, 'अभस्सी' (पडला) या अर्थी – 'भट्ठो' (bhaṭṭho), 'भस्सितो' (bhassito). 'नस' (nasa) धातू अदृश्य होण्याच्या (अदस्सन) अर्थी, 'नस्सी' (नष्ट झाला) या अर्थी – 'नट्ठो' (naṭṭho). 'दंस' (daṃsa) धातू चावण्याच्या (दंसन) अर्थी, 'अदंसीयित्थ' (चावला गेला) या अर्थी – 'दट्ठो सप्पेन' (सापाने चावलेला), किंवा 'डंसितो' (ḍaṃsito); 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'द' चा 'ड' होतो. 'फुस' (phusa) धातू स्पर्श करण्याच्या (फस्सन) अर्थी, 'अफुसीयित्थ' (स्पर्श केला गेला) या अर्थी – 'फुट्ठो रोगेन' (रोगाने ग्रस्त झालेला), किंवा 'फुस्सितो' (phussito). 'इसु' (isu) धातू इच्छेच्या अर्थी, 'एसीयित्थ' (इच्छिले गेले) या अर्थी – 'इट्ठो' (iṭṭho), 'इच्छितो' (icchito), 'एसितो' (esito). 'मस' (masa) धातू स्पर्श करण्याच्या (आमसन) अर्थी, 'आमसीयित्थ' (स्पर्श केला गेला) या अर्थी – 'आमठो' (āmaṭho). 'वस' (vasa) धातू सिंचन करण्याच्या (सेचन) अर्थी, 'अवस्सी' (पाऊस पडला) या अर्थी – 'वुट्ठो देवो' (पाऊस पडला); 'पविसीयित्थ' (प्रवेश केला गेला) या अर्थी – 'पविट्ठो' (paviṭṭho); 'उद्दिसीयित्थ' (उद्देश केला गेला) या अर्थी – 'उद्दिट्ठो' (uddiṭṭho). 'पुच्छ' (puccha) धातू विचारण्याच्या अर्थी, 'अपुच्छीयित्थ' (विचारले गेले) या अर्थी – 'पुट्ठो पञ्हं' (प्रश्न विचारला), 'पुच्छितो' (pucchito). 'भञ्ज' (bhanja) धातू भाजण्याच्या/मळण्याच्या (अवमद्दन) अर्थी, 'अभञ्जीयित्थ' (भाजले गेले) या अर्थी – 'भट्ठं धञ्ञं' (भाजलेले धान्य). 'हंस' (hansa) धातू आनंदाच्या (पीति) अर्थी, 'अहंसी' (आनंदित झाला) या अर्थी – 'हट्ठो' (haṭṭho), 'पहट्ठो' (pahaṭṭho), 'पहंसितो' (pahaṃsito).

Ādisaddena [Pg.383] yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, ijjitthāti atthe tappaccayo, tassa ṭṭhādeso.

'आदि' शब्दाने 'यज' (yaja) धातू देवपूजा, संगतीकरण आणि दान या अर्थी असताना, 'इज्जित्थ' (यज्ञ केला गेला/पूजा केली गेली) या अर्थी 'त' प्रत्यय लागतो आणि त्याचा 'ट्ठ' (ṭṭha) असा आदेश होतो.

627. Yajassa sarassi ṭṭhe.

६२७. 'ट्ठ' (ṭṭha) आदेश पुढे असताना 'यज' (yaja) धातूच्या स्वराचा 'इ' कार होतो.

Yajaiccetassa dhātussa sarassa ikārādeso hoti ṭṭhe pare. Yiṭṭho mayā jino. Saja vissagge saṃpubbo, saṃsajjitthāti saṃsaṭṭho tena, vissaṭṭho. Maja suddhimhi, amajjīti maṭṭho iccādi.

'यज' या धातूच्या स्वराचा 'इ' कार असा आदेश होतो 'ट्ठ' पुढे असताना. जसे – 'यिट्ठो मया जिनो' (माझ्याद्वारे जिनाची पूजा केली गेली). 'सज' (saja) धातू सोडण्याच्या (विस्सग्ग) अर्थी 'सं' उपसर्गपूर्वक असताना, 'संसज्जित्थ' (संसर्ग झाला) या अर्थी – 'संसट्ठो तेन' (त्याच्याशी संसर्ग झालेला), 'विस्सट्ठो' (vissaṭṭho - सोडलेला). 'मज' (maja) धातू शुद्धीकरणाच्या अर्थी, 'अमज्जी' (शुद्ध केले) या अर्थी – 'मट्ठो' (maṭṭho) इत्यादी रूपे होतात.

Kiccatakārādīsu tussitabbaṃ toṭṭhabbaṃ, phusitabbaṃ phoṭṭhabbaṃ, pucchituṃ puṭṭhuṃ, yajituṃ yiṭṭhuṃ, abhiharituṃ abhihaṭṭhuṃ, tosanaṃ tuṭṭhi, esanaṃ eṭṭhi, vassanaṃ vuṭṭhi, vissajjanaṃ vissaṭṭhi iccādi.

'किच्च', 'त', 'कार' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये – 'तुस्सितब्बम्' (tussitabbaṃ) चे 'तोट्ठब्बम्' (toṭṭhabbaṃ), 'फुस्सितब्बम्' (phusitabbaṃ) चे 'फोट्ठब्बम्' (phoṭṭhabbaṃ), 'पुच्छितुम्' (pucchituṃ) चे 'पुट्ठुं' (puṭṭhuṃ), 'यजितुम्' (yajituṃ) चे 'यिट्ठुं' (yiṭṭhuṃ), 'अभिहरितुम्' (abhiharituṃ) चे 'अभिहट्ठुं' (abhihaṭṭhuṃ) होते; तसेच 'तोसनम्' (आनंद देणे) चे 'तुट्ठि' (tuṭṭhi), 'एसनम्' (शोधणे) चे 'एट्ठि' (eṭṭhi), 'वस्सनम्' (पाऊस पडणे) चे 'वुट्ठि' (vuṭṭhi), 'विस्सज्जनम्' (त्याग करणे) चे 'विस्सट्ठि' (vissaṭṭhi) इत्यादी रूपे होतात.

‘‘Tassa, sādī’’ti ca vattate.

“तस्स” (tassa) आणि “सादि” (sādi) हे अनुवृत्त होतात.

628. Bhanjato ggo ca.

६२८. 'भञ्ज' (bhanja) धातूनंतर 'ग्ग' (gga) असा आदेश होतो आणि (च).

Bhanjato dhātumhā tappaccayassa sahādibyañjanena ggo ādeso hoti. Bhaggo rāgo anena. Vasanivāse, parivasīyitthāti parivuṭṭho parivāso, vusitaṃ brahmacariyaṃ, uṭṭha uādesā. Vasa acchādane, nivasīyitthāti nivatthaṃ vatthaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā stakārasaṃyogassa tthattaṃ, evaṃ nivatthabbaṃ. Saṃsa pasaṃsane, pasaṃsīyitthāti pasattho pasaṃsito, pasaṃsanaṃ pasatthi. Badha bandhane, abajjhitthāti baddho raññā, alabhīyitthāti laddhaṃ me dhanaṃ, dhattadattāni. Rabha rābhasse, ārabhīyitthāti āraddhaṃ vīriyaṃ. Daha bhasmīkaraṇe[Pg.384], adayhittāti daḍḍhaṃ vanaṃ, abhujjitthāti bhutto odano, bhujādittā dhātvantalopo, dvittañca. Caja hānimhi, pariccajīyitthāti pariccattaṃ dhanaṃ, amuccitthāti mutto saro.

'भञ्ज' (bhanja) धातूनंतर येणाऱ्या 'त' प्रत्ययाचा (धातूच्या अन्त्य व्यंजनासह) 'ग्ग' (gga) असा आदेश होतो. जसे – 'भग्गो रागो अनेन' (याच्याद्वारे राग नष्ट केला गेला). 'वस' (vasa) धातू राहण्याच्या (निवास) अर्थी, 'परिवसीयित्थ' (राहिले गेले) या अर्थी – 'परिवुट्ठो परिवासो' (परिवस पूर्ण केला गेला), 'वुसितं ब्रह्मचरियं' (ब्रह्मचर्य जगले गेले), येथे 'उट्ठ' आणि 'उ' आदेश होतात. 'वस' (vasa) धातू वस्त्र परिधान करण्याच्या (आच्छादन) अर्थी, 'निवसीयित्थ' (परिधान केले गेले) या अर्थी – 'निवत्थं वत्थं' (परिधान केलेले वस्त्र); 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'स्त' या संयुक्त व्यंजनाचा 'त्थ' होतो, याचप्रमाणे 'निवत्थब्बम्' (nivatthabbaṃ) होते. 'संस' (saṃsa) धातू स्तुती करण्याच्या (पसंसन) अर्थी, 'पसंसीयित्थ' (स्तुती केली गेली) या अर्थी – 'पसत्थो' (pasattho), 'पसंसितो' (pasaṃsito); 'पसंसनम्' (स्तुती करणे) चे 'पसत्थि' (pasatthi) होते. 'बध' (badha) धातू बांधण्याच्या (बन्धन) अर्थी, 'अबज्झित्थ' (बांधला गेला) या अर्थी – 'बद्धो रञ्ञा' (राजाद्वारे बांधलेला); 'अलभीयित्थ' (मिळाले गेले) या अर्थी – 'लद्धं मे धनं' (माझ्याद्वारे धन मिळवले गेले), येथे 'ध' आणि 'द' चे आदेश होतात. 'रभ' (rabha) धातू आरंभ करण्याच्या (राभस्स) अर्थी, 'आरभीयित्थ' (आरंभ केला गेला) या अर्थी – 'आरद्धं वीरियं' (वीर्य/प्रयत्न आरंभिला गेला). 'दह' (daha) धातू भस्म करण्याच्या (भस्मीकरण) अर्थी, 'अदय्हित्थ' (जळले गेले) या अर्थी – 'दड्ढं वनं' (जळलेले वन); 'अभुज्जित्थ' (खाल्ले गेले) या अर्थी – 'भुत्तो ओदनो' (खाल्लेला भात), भुजादि गणाचा असल्याने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होते. 'चज' (caja) धातू सोडण्याच्या (हानि) अर्थी, 'परिच्चजीयित्थ' (त्याग केला गेला) या अर्थी – 'परिच्चत्तं धनं' (त्याग केलेले धन); 'अमुच्चित्थ' (सोडला गेला) या अर्थी – 'मुत्तो सरो' (सोडलेला बाण).

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, avacīyitthāti atthe tappaccayo.

'वच' (vaca) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थी, 'अवचीयित्थ' (बोलले गेले) या अर्थी 'त' प्रत्यय लागतो.

‘‘Anto, no, dvi, cā’’ti ca adhikāro.

“अन्तो, नो, द्वि, च” (anto, no, dvi, ca) हा अधिकार सूत्र आहे.

629. Vaca vā vu.

६२९. हे चार पदांचे सूत्र आहे. 'वच' (vaca) या धातूच्या 'व' काराचा विकल्पेकरून 'उ' कार असा आदेश होतो, धातूचा अन्त्य 'च' कार लुप्त होतो आणि 'त' प्रत्ययाचे द्वित्व होते.

Catuppadamidaṃ. Vacaiccetassa dhātussa vakārassa ukārādeso hoti vā, dhātvanto ca cakāro no hoti, tappaccayassa ca dvibhāvo hoti. Vāggahaṇamavadhāraṇatthaṃ, dhātvādimhi vakārāgamo. Vuttamidaṃ bhagavatā, uttaṃ vā.

हे चार पदांचे सूत्र आहे. 'वच' या धातूच्या 'व' काराचा विकल्पेकरून 'उ' कार असा आदेश होतो, धातूचा अन्त्य 'च' कार लुप्त होतो आणि 'त' प्रत्ययाचे द्वित्व होते. 'वा' चे ग्रहण अवधारण (नियमन) करण्यासाठी आहे, धातूच्या सुरुवातीला 'व' काराचा आगम होतो. जसे – 'वुत्तमिदं भगवता' (भगवंतांद्वारे हे बोलले गेले) किंवा 'उत्तं' (uttaṃ).

630. Gupādīnañca.

६३०. आणि 'गुप' (gupa) इत्यादी धातूंचेही.

Gupaiccevamādīnaṃ dhātūnamanto ca byañjano no hoti, parassa takārassa ca dvibhāvo hoti. Gupa gopane, sugopīyitthāti sugutto, sugopito, ikārena byavahitattā na dhātvantalopo, ‘‘aññesu cā’’ti sutte vādhikārassa vavatthitavibhāsattā niṭṭhatakārepi kvaci vuddhi. Gopanaṃ gutti.

'गुप' इत्यादी धातूंचा अन्त्य व्यंजन लुप्त होतो आणि पुढील 'त' प्रत्ययाचे द्वित्व होते. 'गुप' (gupa) धातू रक्षण करण्याच्या (गोपन) अर्थी, 'सुगोपीयित्थ' (चांगले रक्षण केले गेले) या अर्थी – 'सुगुत्तो' (sugutto), 'सुगोपितो' (sugopito); 'इ' कारामुळे व्यवधान आल्याने धातूच्या अन्त्य व्यंजनाचा लोप होत नाही; 'अञ्ञेसु च' या सूत्रातील 'वा' अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे 'त' प्रत्यय असतानाही काही ठिकाणी वृद्धी होते. 'गोपनम्' (रक्षण करणे) चे 'गुत्ति' (gutti) होते.

Lipa limpane, alimpīyitthāti litto sugandhena. Tapa santāpe, santapīyitthāti santatto tejena. Dīpa dittimhi, ādīpīyitthātiāditto agginā, rassattaṃ, dīpanaṃ ditti. Apa pāpuṇane, pāpīyitthāti patto gāmo, pāpuṇīti patto sukhaṃ, pāpuṇanaṃ patti, pattabbaṃ. Mada ummāde, pamajjīti pamatto. Supa sayane, asupīti sutto iccādi.

लिप (Lipa) धातू लेपन (माखणे) या अर्थी; 'अलिम्पीयित्थ' (माखले गेले) या अर्थी 'लित्तो सुगन्धेन' (सुगंधी द्रव्याने माखलेला) असा शब्द बनतो. तप (Tapa) धातू संताप (तापवणे) या अर्थी; 'संतपियित्थ' (तापवले गेले) या अर्थी 'संतत्तो तेजेन' (तेजाने तप्त झालेला) असा शब्द बनतो. दीप (Dīpa) धातू दीप्ती (प्रकाशणे) या अर्थी; 'आदीपीयित्थ' (प्रज्वलित केले गेले) या अर्थी 'आदित्तो अग्गिना' (अग्नीने प्रज्वलित झालेला) असा शब्द बनतो, येथे ऱ्हस्वत्व होते, 'दीपन' म्हणजे दीप्ती. अप (Apa) धातू प्राप्ती (मिळवणे) या अर्थी; 'पापीयित्थ' (पोहोचले गेले) या अर्थी 'पत्तो गामो' (पोहोचलेला गाव), 'पापुणि' (प्राप्त केले) या अर्थी 'पत्तो सुखं' (सुख प्राप्त झालेला), प्राप्त करणे म्हणजे 'पत्ती' आणि प्राप्त करण्यायोग्य म्हणजे 'पत्तब्बं' असे रूप होते. मद (Mada) धातू उन्माद (प्रमाद करणे) या अर्थी; 'पमज्जी' (प्रमाद केला) या अर्थी 'पमत्तो' (प्रमत्त) असे रूप होते. सुप (Supa) धातू शयन (झोपणे) या अर्थी; 'असुपि' (झोपला) या अर्थी 'सुत्तो' (झोपलेला) इत्यादी रूपे होतात.

Cara [Pg.385] caraṇe, acarīyitthāti ciṇṇo dhammo, iṇṇādeso, carito vā. Evaṃ puṇṇo, pūrito.

चर (Cara) धातू चरण (आचरण करणे) या अर्थी; 'अचरियित्थ' (आचरण केले गेले) या अर्थी 'चिण्णो धम्मो' (आचरलेला धर्म) असे रूप होते, येथे 'इण्ण' (iṇṇa) आदेश होतो, किंवा 'चरितो' असे रूप होते. याचप्रमाणे 'पुण्णो' आणि 'पूरितो' ही रूपे होतात.

Nuda khepe, panujjitthāti paṇunno, nassa ṇattaṃ, panudito. Dā dāne, ādīyitthātiādinno, atto vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dāsaddassa takāro, rassattaṃ.

नुद (Nuda) धातू क्षेप (दूर करणे) या अर्थी; 'पनुज्जित्थ' (दूर केले गेले) या अर्थी 'पणुन्नो' असे रूप होते, येथे 'न' चे 'ण' होते, किंवा 'पनुदितो' असे रूप होते. दा (Dā) धातू दान (देणे) या अर्थी; 'आदीयित्थ' (घेतले गेले) या अर्थी 'आदिन्नो' असे रूप होते, किंवा 'अत्त' (atta) आदेश होतो; 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'दा' शब्दाच्या जागी 'त'कार होतो आणि ऱ्हस्वत्व होते.

631. Bhidādito innaannaīṇā vā.

६३१. भिद् (Bhida) इत्यादी धातूंहून 'इन्न' (inna), 'अन्न' (anna) आणि 'ईण' (īṇa) हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

Bhidaiccevamādīhi dhātūhi parassa tappaccayassa inna annaīṇaiccete ādesā honti vā, anto ca no hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, saralopādi.

भिद् (Bhida) इत्यादी धातूंहून पुढे असलेल्या 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'इन्न' (inna), 'अन्न' (anna) आणि 'ईण' (īṇa) हे आदेश विकल्पेकरून होतात, आणि धातूचा अंत्य वर्ण 'न' (na-kāra) होतो. हा 'वा' (विकल्प) शब्द व्यवस्थितविभाषा (नियत विकल्प) दर्शवण्यासाठी आहे, आणि येथे स्वरलोप इत्यादी कार्ये होतात.

Bhidi vidāraṇe, abhijjitthāti bhinno ghaṭo bhavatā, bhijjīti vā bhinno devadatto. Chidi dvidhākaraṇe, achijjitthāti chinno rukkho, acchinnaṃ cīvaraṃ, ucchijjīti ucchinno. Adīyitthābhi dinno suṅko. Sada visaraṇagatyāvasānesu, nisīdīti nisinno. Khida uttāsane, khida dīnabhāve vā, akhijjīti khinno.

भिद् (Bhidi) धातू विदारण (फोडणे) या अर्थी; 'अभिज्जित्थ' (फोडला गेला) या अर्थी 'भिन्नो घटो भवता' (आपल्याकडून फोडला गेलेला घडा) किंवा 'भिज्जी' (फुटला) या अर्थी 'भिन्नो देवदत्तो' (भेद पावलेला देवदत्त) असे रूप होते. छिद् (Chidi) धातू द्विधाकरण (दोन भाग करणे) या अर्थी; 'अछिज्जित्थ' (कापला गेला) या अर्थी 'छिन्नो रुक्खो' (कापलेले झाड), 'अच्छिन्नं चीवरं' (न कापलेले चीवर), आणि 'उच्छिज्जी' (उच्छेद झाला) या अर्थी 'उच्छिन्नो' (उच्छिन्न) अशी रूपे होतात. 'अदियित्थ' (दिला गेला) या अर्थी 'दिन्नो सुङ्को' (दिलेला कर) असे रूप होते. सद् (Sada) धातू विसरण (शिथिल होणे), गती आणि अवसान (बसणे) या अर्थी; 'निसीदी' (बसला) या अर्थी 'निसिन्नो' (बसलेला) असे रूप होते. खिद् (Khida) धातू उत्तासन (त्रासणे) किंवा दीनभाव (खिन्न होणे) या अर्थी; 'अखिज्जी' (खिन्न झाला) या अर्थी 'खिन्नो' (खिन्न) असे रूप होते.

Annādese chada apavāraṇe, acchādīyitthāti channo, paṭicchannaṃ gehaṃ, pasīdīti pasanno. Pada gatimhi, uppajjīti uppanno, jhānaṃ samāpanno. Rudi assuvimocane, ruṇṇo, paralopo.

'अन्न' (anna) आदेश झाल्यावर: छद (Chada) धातू अपवारण (झाकणे) या अर्थी; 'अच्छादियित्थ' (झाकले गेले) या अर्थी 'छन्नो' (झाकलेला), 'पटिच्छन्नं गेहं' (आच्छादित केलेले घर) आणि 'पसीदी' (प्रसन्न झाला) या अर्थी 'पसन्नो' (प्रसन्न) अशी रूपे होतात. पद (Pada) धातू गती (जाणे) या अर्थी; 'उप्पज्जी' (उत्पन्न झाला) या अर्थी 'उप्पन्नो' (उत्पन्न झालेला) आणि 'झानं समापन्नो' (ध्यानाला प्राप्त झालेला) अशी रूपे होतात. रुदि (Rudi) धातू अश्रू ढाळणे (रडणे) या अर्थी; 'रुण्णो' (रडलेला) असे रूप होते, येथे परलोप होतो.

Khī khaye īṇādeso, akhīyīti khīṇo doso, khīṇā jāti, khīṇaṃ dhanaṃ. Hā cāge, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā hādito īṇādese ṇakārassa nattaṃ, pahīyitthāti pahīno kileso, parihāyīti parihīno. Āsa upavesane[Pg.386], acchīti āsīno. Lī silesane, līyīti līno, nilīno. Ji jaye, jiyīti jīno vittamanusocati, jito vā. Dī khaye, dīno. Pī tappane, pīno. Lū chedane, lūyitthāti lūno iccādi.

खी (Khī) धातू क्षय (नाश होणे) या अर्थी, येथे 'ईण' (īṇa) आदेश होतो; 'अखीयि' (क्षीण झाला) या अर्थी 'खीणो दोसो' (क्षीण झालेला दोष), 'खीणा जाति' (क्षीण झालेला जन्म), 'खीणं धनं' (क्षीण झालेले धन) अशी रूपे होतात. हा (Hā) धातू त्याग करणे या अर्थी; 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'हा' धातूहून 'ईण' आदेश झाल्यावर 'ण'काराचा 'न'कार होतो, आणि 'पहीयित्थ' (नष्ट केले गेले) या अर्थी 'पहीनो किलेसो' (नष्ट झालेला क्लेश) व 'परिहायी' (ऱ्हास पावला) या अर्थी 'परिहीनो' (ऱ्हास पावलेला) अशी रूपे होतात. आस (Āsa) धातू उपवेशन (बसणे) या अर्थी; 'अच्छि' (बसला) या अर्थी 'आसीनो' (बसलेला) असे रूप होते. ली (Lī) धातू श्लेषण (चिकटणे/लीन होणे) या अर्थी; 'लीयि' (लीन झाला) या अर्थी 'लीनो' आणि 'निलीनो' अशी रूपे होतात. जि (Ji) धातू जय (जिंकणे) या अर्थी; 'जियि' (हानी झाली) या अर्थी 'जीनो वित्तमनुसोचति' (हानी झालेला मनुष्य धनाचा शोक करतो) किंवा 'जितो' (जिंकलेला) अशी रूपे होतात. दी (Dī) धातू क्षय या अर्थी 'दीनो' असे रूप होते. पी (Pī) धातू तर्पण (पुष्ट होणे) या अर्थी 'पीनो' (पुष्ट) असे रूप होते. लू (Lū) धातू छेदन (कापणे) या अर्थी; 'लूयित्थ' (कापले गेले) या अर्थी 'लूनो' (कापलेला) इत्यादी रूपे होतात.

Vamu uggiraṇe, vamīyitthāti vantaṃ, vamitaṃ, ‘‘pakkamādīhi nto’’ti ntādeso. Agacchīyitthāti gato gāmo tayā, gāmaṃ gato vā, ‘‘gamakhanahanaramādīnamanto’’ti dhātvantalopo. Akhaññitthāti khato kūpo, upahaññitthāti upahataṃ cittaṃ, aramīti rato, abhirato. Mana ñāṇe, amaññitthāti mato, sammato. Tanu vitthāre, atanitthāti tataṃ, vitataṃ. Yamu uparame, niyacchīti niyato.

वमु (Vamu) धातू उद्गिरणे (ओकणे) या अर्थी; 'वमीयित्थ' (ओकले गेले) या अर्थी 'वन्तं' किंवा 'वमितं' अशी रूपे होतात, येथे 'पक्कमादीहि न्तो' या सूत्राने 'न्त' (nta) आदेश होतो. 'अगच्छीयित्थ' (गेले गेले) या अर्थी 'गतो गामो तया' (तुझ्याकडून गेलेला गाव) किंवा 'गामं गतो' (गावाला गेलेला) अशी रूपे होतात, येथे 'गमखनहनरमादीनमन्तो' या सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो. 'अखञ्ञित्थ' (खणली गेली) या अर्थी 'खतो कूपो' (खणलेली विहीर), 'उपहञ्ञित्थ' (आघात केला गेला) या अर्थी 'उपहतं चित्तं' (दूषित झालेले चित्त) आणि 'अरमि' (रममाण झाला) या अर्थी 'रतो' व 'अभिरतो' अशी रूपे होतात. मन (Mana) धातू ज्ञान (जाणणे) या अर्थी; 'अमञ्ञित्थ' (मानले गेले) या अर्थी 'मतो' (मानलेला) आणि 'सम्मतो' (संमत) अशी रूपे होतात. तनु (Tanu) धातू विस्तार (पसरवणे) या अर्थी; 'अतनिथ' (पसरवले गेले) या अर्थी 'ततं' आणि 'विततं' अशी रूपे होतात. यमु (Yamu) धातू उपरम (नियमन करणे) या अर्थी; 'नियच्छि' (नियमन केले) या अर्थी 'नियतो' (नियत) असे रूप होते.

‘‘No, tamhi, timhī’’ti ca vattate.

'नो, तम्हि, तिम्हि' (no, tamhi, timhi) हे अनुवृत्तीने पुढे चालू राहते.

632. Rakāro ca.

६३२. आणि 'र'कार (ra-kāra) सुद्धा.

Rakāro ca dhātūnamantabhūto no hoti tappaccaye, tippaccaye ca pare. Pakarīyitthāti pakato kaṭo bhavatā, katā me rakkhā, kataṃ me puññaṃ. ‘‘Do dhassa cā’’ti etta casaddena ṭo tassa, yathā – sukaṭaṃ, dukkaṭaṃ, pure akarīyitthāti purakkhato, ‘‘purasamupaparīhi karotissa khakharā vā tappaccayesu cā’’ti khakāro, paccayehi saṅgamma karīyitthāti saṅkhato, abhisaṅkhato, upakarīyitthāti upakkhato, upakkhaṭo, parikarīyitthāti parikkhato.

आणि धातूंच्या शेवटी असलेला 'र'कार 'त' प्रत्यय आणि 'ति' प्रत्यय पुढे असताना 'नो' (no) होतो. 'पकरियित्थ' (केले गेले) या अर्थी 'पकतो कटो भवता' (आपल्याकडून विणलेली चटई), 'कता मे रक्खा' (माझ्याकडून रक्षा केली गेली), 'कतं मे पुञ्ञं' (माझ्याकडून पुण्य केले गेले) अशी रूपे होतात. 'दो धस्स चा' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'त' च्या जागी 'ट' होतो, जसे - 'सुकटं', 'दुक्कटं'. 'पुरे अकरियित्थ' (पूर्वी केले गेले) या अर्थी 'पुरक्खतो' (पुरस्कृत) असे रूप होते, येथे 'पुरसमुपपरीहि करोतिस्स khakharā वा...' इत्यादी सूत्राने 'ख'कार होतो. प्रत्ययांनी एकत्र येऊन केले गेले या अर्थी 'संखतो' (संस्कारित) आणि 'अभिसंखतो' अशी रूपे होतात. 'उपकरियित्थ' (तयार केले गेले) या अर्थी 'उपक्खतो' किंवा 'उपक्खटो' (तयार केलेला) आणि 'परिकरियित्थ' (वेढले गेले) या अर्थी 'परिक्खतो' (वेढलेला) अशी रूपे होतात.

Tippaccaye pakaraṇa pakati. Sara gaticintāyaṃ, asarīti sato, visarīti visaṭo, saraṇaṃ, sarati etāyāti vā sati, nīharīyitthāti nīhaṭo. Dhara dhāraṇe, uddharīyitthāti [Pg.387] uddhaṭo, abharīyitthāti bhato, bharaṇaṃ, bharati etāyāti vā bhati.

'ति' प्रत्यय पुढे असताना 'पकरणं' आणि 'पकति' (प्रकृती) अशी रूपे होतात. सर (Sara) धातू गती आणि चिंता (स्मरण करणे) या अर्थी; 'असरी' (स्मरण केले) या अर्थी 'सतो' (स्मृतिमान), 'विसरी' (पसरला) या अर्थी 'विसटो' (पसरलेला), स्मरण करणे म्हणजे 'सरणं', किंवा जिच्याद्वारे स्मरण केले जाते ती 'सती' (स्मृती) आणि 'नीहरियित्थ' (बाहेर काढले गेले) या अर्थी 'नीहटो' (बाहेर काढलेला) अशी रूपे होतात. धर (Dhara) धातू धारण करणे या अर्थी; 'उद्धरियित्थ' (वर काढले गेले) या अर्थी 'उद्धटो' (वर काढलेला), 'अभरियित्थ' (पोषण केले गेले) या अर्थी 'भतो' (पोषण केलेला), पोषण करणे म्हणजे 'भरणं', किंवा जिच्याद्वारे पोषण केले जाते ती 'भती' (भृती) अशी रूपे होतात.

Ikārāgamayuttesu ‘‘gamito’’tiādīsu dhātvantalope sampatte –

'इ'कार आगमयुक्त अशा 'गमितो' इत्यादी शब्दांमध्ये धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप प्राप्त झाला असता -

‘‘Lopo’’ti vattate.

'लोपो' (लोप) हे अनुवृत्तीने पुढे चालू राहते.

633. Namakarānamantānaṃ niyuttatamhi.

६३३. 'न', 'म', 'क', 'र' अंत्य वर्ण असलेल्या धातूंचा 'इ'कार आगमयुक्त 'त' प्रत्यय पुढे असताना...

Nakāra makāra kakāra rakārānaṃ dhātvantānaṃ lopo na hoti ikārāgamayutte takāre pareti lopābhāvo. Agacchī, gamīyitthāti vā gamito, ramitthāti ramito. Evaṃ vamito, namito. Saki saṅkāyaṃ, saṅkito, sarito, bharito. Tathā khanitabbaṃ, hanitabbaṃ, gamitabbaṃ, ramitabbaṃ iccādi.

नकार, मकार, ककार आणि रकार अंत्य वर्ण असलेल्या धातूंच्या अंत्य वर्णाचा 'इ'कार आगमयुक्त 'त'कार पुढे असताना लोप होत नाही, म्हणून येथे लोपाचा अभाव होतो. 'अगच्छी' किंवा 'गमीयित्थ' या अर्थी 'गमितो' (गेलेला), 'रमित्थ' या अर्थी 'रमितो' (रमलेला) अशी रूपे होतात. याचप्रमाणे 'वमितो' आणि 'नमितो' ही रूपे होतात. सकि (Saki) धातू शंका घेणे या अर्थी; 'सङ्कितो' (शंकित), 'सरितो', 'भरितो' अशी रूपे होतात. तसेच 'खनितब्बं', 'हनितब्बं', 'गमितब्बं', 'रमितब्बं' इत्यादी रूपे होतात.

Nidhīyitthāti nihito, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhissa hi tappaccaye. Evaṃ vihito.

'निधीयित्थ' (ठेवले गेले) या अर्थी 'निहितो' (ठेवलेला) असे रूप होते, येथे 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'त' प्रत्यय पुढे असताना 'धि' च्या जागी 'हि' होतो. याचप्रमाणे 'विहितो' असे रूप होते.

Kārite abhāvīyitthāti atthe ‘‘bhāvakammesu ta’’iti tappaccayo, ‘‘yathāgamamikāro’’ti ikārāgamo, saralopādi, bhāvito maggo tena, bhāvayito, apācīyitthāti pācito odanaṃ yaññadatto devadattena, pācayito, pācāpito, pācāpayito, kammaṃ kārīyitthāti kārito, kārayito, kārāpito, kārāpayito iccādi.

प्रयोजक (कारित) मध्ये 'अभावीयित्थ' (विकसित केले गेले) या अर्थी 'भावकम्मेसु त' या सूत्राने 'त' प्रत्यय होतो, आणि 'यथागममिकारो' या सूत्राने 'इ'कार आगम व स्वरलोप इत्यादी कार्ये होऊन 'भावितो मग्गो तेन' (त्याने मार्ग विकसित केला) किंवा 'भावयितो' अशी रूपे होतात. 'अपाचीयित्थ' (शिजवले गेले) या अर्थी 'पाचितो ओदनं यज्ञदत्तो देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे यज्ञदत्ताकडून भात शिजवला गेला), 'पाचयितो', 'पाचापितो', 'पाचापयितो' अशी रूपे होतात. काम करवले गेले या अर्थी 'कारितो', 'कारयितो', 'कारापितो', 'कारापयितो' इत्यादी रूपे होतात.

‘‘Bhāvakammesu ta’’iti ettha ‘‘ta’’iti yogavibhāgena acalana gati bhojanatthādīhi adhikaraṇepi tappaccayo, yathā – āsa upavesane, adhikaraṇe acchiṃsu ettha teti idaṃ tesaṃ āsitaṃ ṭhānaṃ. Bhāve idha tehi āsitaṃ. Kammani ayaṃ tehi ajjhāsito gāmo. Kattari [Pg.388] idha te āsitā. Tathā aṭṭhaṃsu etthāti idaṃ tesaṃ ṭhitaṃ ṭhānaṃ, idha tehi ṭhitaṃ, ayaṃ tehi adhiṭṭhito okāso, idha te ṭhitā. Nisīdiṃsu etthāti idaṃ tesaṃ nisinnaṃ ṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ nisinnakālo, te idha nisinnā. Nipajjiṃsu etthāti idaṃ tesaṃ nipannaṃ ṭhānaṃ, idha te nipannā.

'भावकम्मेसु त' या सूत्रातील 'त' या भागाच्या योगविभागाने (सूत्र विभागून) अचल (स्थिर राहणे), गती, भोजन इत्यादी अर्थाच्या धातूंहून अधिकरण कारकातही 'त' प्रत्यय होतो. जसे - आस (Āsa) धातू उपवेशन (बसणे) या अर्थी; अधिकरण कारकात 'ते येथे बसले' या अर्थी 'इदं तेसं आसितं ठाणं' (हे त्यांचे बसण्याचे स्थान) असे रूप होते. भाव कारकात 'इध तेहि आसितं' (येथे त्यांच्याकडून बसले गेले), कर्म कारकात 'अयं तेहि अज्झासितो गामो' (हा त्यांच्याकडून अधिष्ठित झालेला गाव) आणि कर्तृ कारकात 'इध ते आसिता' (येथे ते बसले आहेत) अशी रूपे होतात. तसेच, 'ते येथे उभे राहिले' या अर्थी 'इदं तेसं ठितं ठाणं' (हे त्यांचे उभे राहण्याचे स्थान), 'इध तेहि ठितं' (येथे त्यांच्याकडून उभे राहिले गेले), 'अयं तेहि अधिट्ठितो ओकासो' (ही त्यांच्याकडून अधिष्ठित झालेली जागा) आणि 'इध ते ठिता' (येथे ते उभे राहिले आहेत) अशी रूपे होतात. 'ते येथे बसले' या अर्थी 'इदं तेसं निसिन्नं ठाणं' (हे त्यांचे बसण्याचे स्थान), 'अयं तेसं निसिन्नकालो' (हा त्यांचा बसण्याचा काळ) आणि 'ते इध निसiन्ना' (ते येथे बसले आहेत) अशी रूपे होतात. 'ते येथे निजले' या अर्थी 'इदं तेसं निपन्नं ठाणं' (हे त्यांचे निजण्याचे स्थान) आणि 'इध ते निपन्ना' (येथे ते निजले आहेत) अशी रूपे होतात.

Yā gatipāpuṇane. Ayāsuṃ te etthāti ayaṃ tesaṃ yāto maggo, idha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto, maggo, idha te yātā. Tathā idaṃ tesaṃ gataṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ gatakālo, idha tehi gataṃ, ayaṃ tehi gato gāmo, idha te gatā.

या (Yā) धातू गती (जाणे) आणि प्राप्ती या अर्थी; 'ते येथे गेले' या अर्थी 'अयं तेसं यातो मग्गो' (हा त्यांचा गेलेला मार्ग), 'इध तेहि यातं' (येथे त्यांच्याकडून गेले गेले), 'अयं तेहि यातो मग्गो' (हा त्यांच्याकडून गेलेला मार्ग) आणि 'इध ते याता' (येथे ते गेले आहेत) अशी रूपे होतात. तसेच 'इदं तेसं गतट्ठाणं' (हे त्यांचे गेलेले स्थान), 'अयं तेसं गतकालो' (हा त्यांचा जाण्याचा काळ), 'इध तेहि गतं' (येथे त्यांच्याकडून गेले गेले), 'अयं तेहि गतो गामो' (हा त्यांच्याकडून गेलेला गाव) आणि 'इध ते गता' (येथे ते गेले आहेत) अशी रूपे होतात.

Bhuñjiṃsu etasminti idaṃ tesaṃ bhuttaṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ bhuttakālo, idha tehi bhutto odano, idha te bhuttā. Piviṃsu te etthāti idaṃ tesaṃ pītaṃ ṭhānaṃ, idha tehi pītā yāgu, idha te pītā. Dissanti etthāti idaṃ tesaṃ diṭṭhaṭṭhānaṃ iccādi.

'त्यांनी यात भोजन केले' या अर्थी 'इदं तेसं भुत्तट्ठाणं' (हे त्यांचे भोजन करण्याचे स्थान), 'अयं तेसं भुत्तकालो' (हा त्यांचा भोजन करण्याचा काळ), 'इध तेहि भुत्तो ओदनो' (येथे त्यांच्याकडून भात खाल्ला गेला) आणि 'इध ते भुत्ता' (येथे त्यांनी भोजन केले आहे) अशी रूपे होतात. 'त्यांनी येथे प्यायले' या अर्थी 'इदं तेसं पीतं ठाणं' (हे त्यांचे पिण्याचे स्थान), 'इध तेहि पीता यागु' (येथे त्यांच्याकडून पेज प्यायली गेली) आणि 'इध ते पीता' (येथे त्यांनी प्यायले आहे) अशी रूपे होतात. 'ते येथे दिसतात' या अर्थी 'इदं तेसं दिट्ठट्ठाणं' (हे त्यांचे दिसण्याचे स्थान) इत्यादी रूपे होतात.

‘‘Kattari kiti’’ti ito maṇḍūkagatiyā ‘‘kattarī’’ti vattate.

'कत्तरि कित' या सूत्रातून मंडूकगतीने (बेडकाच्या उडीप्रमाणे) 'कत्तरि' (कर्तृ कारकात) हे अनुवृत्तीने पुढे चालू राहते.

634. Kammani dutiyāyaṃ kto.

६३४. कर्म कारकात द्वितीया विभक्ती असताना 'क्त' (kto) प्रत्यय होतो.

Kammatthe dutiyāyaṃ vibhattiyaṃ vijjamānāyaṃ dhātūhi kattari ktappaccayo hoti. Idameva vacanaṃ ñāpakaṃ abhihite kammādimhi dutiyādīnamabhāvassa. Dānaṃ adāsīti atthe ktappaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā paccayakakārassa lopo, tassa innādeso, dānaṃ dinno devadatto. Rakkha pālane, sīlaṃ arakkhīti sīlaṃ rakkhito, bhattaṃ abhuñjīti bhattaṃ bhutto, garuṃ upāsīti garumupāsito iccādi.

कर्माच्या अर्थी द्वितीया विभक्ती विद्यमान असताना धातूंना कर्त्यामध्ये 'क्त' (kta) प्रत्यय होतो. हेच वचन अभिहित (उक्त) कर्मादींमध्ये द्वितीया इत्यादी विभक्तींच्या अभावाचे ज्ञापक (दर्शक) आहे. 'दान दिले' (दानं अदासि) या अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो, “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने प्रत्ययातील 'क' काराचा लोप होतो, आणि त्याला 'इन्न' (inna) आदेश होतो, (उदा.) 'दानं दिन्नो देवदत्तो' (देवदत्ताने दान दिले). 'रक्ख' (रक्षण करणे) धातूपासून, 'शीलाचे रक्षण केले' या अर्थी 'सीलं रक्खितो' (शीलाचे रक्षण केलेला), 'भात खाल्ला' या अर्थी 'भत्तं भुत्तो' (भात खाल्लेला), 'गुरूंची उपासना केली' या अर्थी 'गरुमुपासितो' (गुरूंची उपासना केलेला) इत्यादी उदाहरणे होतात.

635. Bhyādīhi matibudhipūjādīhi ca kto.

६३५. 'भी' इत्यादी (भयार्थक) आणि 'मति', 'बुधि', 'पूजा' इत्यादी धातूंहून 'क्त' प्रत्यय होतो.

Bhīiccevamādīhi dhātūhi, mati budhi pūjādīhi ca ktappaccayo hoti. So ca ‘‘bhāvakammesu kiccattakkhatthā’’ti vuttattā bhāvakammesveva bhavati.

'भी' इत्यादी धातूंहून आणि 'मति', 'बुधि', 'पूजा' इत्यादी धातूंहून 'क्त' प्रत्यय होतो. आणि तो (प्रत्यय) “भावकम्मेसु किच्चत्तक्खत्था” (भाव आणि कर्मामध्ये किच्च, त आणि क्ख प्रत्यय होतात) असे म्हटल्यामुळे भाव आणि कर्मामध्येच होतो.

Bhī bhaye, abhāyitthāti bhītaṃ bhavatā. Supa saye, asupīyitthāti suttaṃ bhavatā. Evaṃ sayitaṃ bhavatā. Asa bhojane, asitaṃ bhavatā, pacito odano bhavatā.

'भी' (भय वाटणे) धातूपासून, 'भय वाटले' या अर्थी 'भीतं भवता' (आपल्याला भीती वाटली). 'सुप' (झोपणे) धातूपासून, 'झोप घेतली' या अर्थी 'सुत्तं भवता' (आपणाकडून झोपले गेले). तसेच 'सयितं भवता'. 'अस' (भोजन करणे) धातूपासून, 'असितं भवता' (आपणाकडून भोजन केले गेले), 'पचितो ओदनो भवता' (आपणाकडून भात शिजवला गेला).

Idha matyādayo icchatthā, budhiādayo ñāṇatthā.

येथे 'मति' इत्यादी इच्छेच्या अर्थी आहेत, आणि 'बुधि' इत्यादी ज्ञानाच्या अर्थी आहेत.

Mana ñāṇe saṃpubbo, ‘‘budhagamāditthe kattarī’’ti tappaccaye sampatte iminā kammani ktappaccayo, ‘‘gama khanā’’tiādinā dhātvantalopo, raññā sammato. Kappa takkane, saṅkappito. Dhara dhāraṇe, curādittā ṇe, vuddhi, ikārāgamo, saralopādi, avadhārito.

'सं' उपसर्गपूर्वक 'मन' (ज्ञान अर्थी) धातू असताना, “बुधगमादित्थे कर्तरि” या सूत्राने 'त' प्रत्यय प्राप्त होत असताना, या सूत्राने कर्म अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो, आणि “गम खना” इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप होऊन 'रञ्ञा सम्मतो' (राजाला संमत असलेला) असे रूप बनते. 'कप्प' (तर्क करणे) धातूपासून 'सङ्कप्पितो' (संकल्पित). 'धर' (धारण करणे) धातूपासून, चुरादी गण असल्यामुळे 'णे' प्रत्यय, वृद्धी, इकार आगम, स्वरलोप इत्यादी होऊन 'अवधारितो' (अवधारित) असे रूप बनते.

Budha avagamane, avabujjhitthāti buddho bhagavā mahesakkhehi devamanussehi. I ajjhayane, adhīyitthāti adhīto.

'बुध' (जाणणे) धातूपासून, 'जाणले गेले' या अर्थी 'बुद्धो भगवा महेसक्खेहि देवमनुस्सेहि' (महानुभाव देव आणि मनुष्यांद्वारे भगवान बुद्ध जाणले गेले आहेत) असे रूप बनते. 'इ' (अध्ययन करणे) धातूपासून, 'अध्ययन केले गेले' या अर्थी 'अधीतो' (अधीत/अभ्यासलेला) असे रूप बनते.

I gatimhi, abhisamito. Vida ñāṇe, avedīyitthāti vidito. Ñā avabodhane, aññāyitthāti ñāto. Vidha vedhane, paṭivijjhitthāti paṭividdho dhammo. Takka vitakke, takkito.

'इ' (गती) धातूपासून 'अभिसमितो' (प्राप्त झालेला). 'विद' (ज्ञान) धातूपासून, 'जाणले गेले' या अर्थी 'विदितो' (विदित/ज्ञात). 'ञा' (जाणणे) धातूपासून, 'जाणले गेले' या अर्थी 'ञातो' (ज्ञात). 'विध' (वेध घेणे) धातूपासून, 'प्रतिवेध केला गेला' या अर्थी 'पटिविद्धो धम्मो' (प्रतिवेध केलेला धर्म). 'तक्क' (तर्क करणे) धातूपासून 'तक्कितो' (तर्क केलेला).

Pūjanatthesu –

पूजेच्या अर्थी –

Pūja pūjāyaṃ, apūjīyitthāti pūjito bhagavā. Cāya santānapūjanesu apapubbo, apacāyito. Māna pūjāyaṃ, mānito. Ci caye, apacito. Vanda abhivandane, vandito. Kara karaṇe, sakkato. Sakkāra pūjāyaṃ, sakkārito iccādi.

'पूज' (पूजा करणे) धातूपासून, 'पूजा केली गेली' या अर्थी 'पूजितो भगवा' (पूजिलेले भगवान) असे रूप बनते. 'चाय' (संतान आणि पूजा करणे) धातू 'अप' उपसर्गपूर्वक असताना 'अपचायितो' (आदर केलेला). 'मान' (पूजा करणे) धातूपासून 'मानितो' (सन्मानित). 'चि' (एकत्र करणे) धातूपासून 'अपचितो' (पूजित). 'वन्द' (अभिवादन करणे) धातूपासून 'vандितो' (वंदित). 'कर' (करणे) धातूपासून 'सक्कतो' (सत्कृत). 'सक्कार' (पूजा करणे) धातूपासून 'सक्कारितो' (सत्कार केलेला) इत्यादी.

Huto [Pg.390] hutāvī hutavā, vuṭṭho vusita jiṇṇako;

Pakkaṃ pakkantako jāto, ṭhito ruḷho bubhukkhito.

हुतो (हुत), हुतावी, हुतवा, वुट्ठो (राहिलेला), वुसित (राहिलेला), जिण्णको (जीर्ण झालेला); पक्कं (पक्व/शिजलेले), पक्कन्तको, जातो (जन्मलेला), ठितो (स्थित/उभा असलेला), रुळ्हो (रूढ झालेला), बुभुक्खितो (भुकेलेला).

Gītaṃ naccaṃ jito diṭṭho, tuṭṭho yiṭṭho ca bhaggavā;

Vuttañca gutto acchinno, pahīno gamito gato.

गीतं (गालेले), नच्चं (नृत्य केलेले), जितो (जिंकलेला), दिट्ठो (पाहिलेला), तुट्ठो (संतुष्ट), यिट्ठो (यज्ञ केलेला) आणि भग्गवा (भग्नवान्); वृत्तं च (आणि म्हटलेले), गुत्तो (रक्षित), अच्छिन्नो (न कापलेला), पहीनो (नष्ट झालेला), गमितो (पाठवलेला), गतो (गेलेला).

Katobhisaṅkhato bhuttaṃ, ṭhānaṃ garumupāsito;

Bhītañca sammato buddho, pūjitotītakālikā.

कतो (केलेला), अभिसङ्खतो (अभिसंस्कृत), भुत्तं (खाल्लेले), ठानं (स्थान), गरुमुपासितो (गुरूंची उपासना केलेला); भीतं च (आणि भ्यालेला), सम्मतो (संमत), बुद्धो (बुद्ध/जाणलेला), पूजितो (पूजित) हे सर्व अतीतकालिक (भूतकाळी) प्रत्ययांचे प्रकार आहेत.

Atītappaccayantanayo.

अतीत (भूतकाळी) प्रत्ययांचा नियम समाप्त झाला.

Tavetunādippaccayantanaya

तवेतुं इत्यादी प्रत्ययांचा नियम.

‘‘Puññāni kātumicchi, icchati, icchissati vā’’ti viggahe –

“पुण्यांची इच्छा केली (कातुमिच्छि), करतो (इच्छति), किंवा करेल (इच्छिस्सति)” अशा विग्रहात –

636. Icchatthesu samāna kattu kesu ta ve tuṃ vā.

६३६. इच्छेच्या अर्थी समान कर्ता असताना 'तवे' आणि 'तुं' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

Icchā attho yesaṃ te icchatthā, tesu icchatthesu dhātūsu samānakattukesu santesu sabbadhātūhi tavetuṃiccete paccayā honti vā, ‘‘tavetuṃ vā’’ti yogavibhāgena tadatthakriyāyañca, te ca kitakattā kattari honti.

ज्यांचा अर्थ 'इच्छा' आहे ते इच्छार्थक होत. त्या इच्छार्थक धातूंमध्ये समान कर्ता असताना सर्व धातूंहून 'तवे' आणि 'तुं' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. “तवेतुं वा” या योगविभागाने त्या अर्थाच्या क्रियेमध्ये देखील (हे प्रत्यय होतात), आणि ते कृदन्त असल्यामुळे कर्त्यामध्ये होतात.

‘‘Karotissa, vā’’ti ca vattate.

“करोतिस्स, वा” (करोति धातूचा, विकल्पेकरून) हे देखील अनुवृत्तीने येते.

637. Tavetunādīsu kā.

६३७. तवेतुं इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'का' आदेश होतो.

Tavetunaiccevamādīsu paccayesu paresu karotissa dhātussa kādeso hoti vā, ādisaddena tuṃtvāna tvā tabbesu ca.

'तवेतुं' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'करोति' धातूचा विकल्पेकरून 'का' आदेश होतो. 'आदि' शब्दाने 'तुं', 'त्वान', 'त्वा' आणि 'तब्ब' प्रत्ययांमध्ये देखील हा आदेश होतो.

‘‘Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti ettha ‘‘atave tunādīsū’’ti nāmabyapadesassa nisedhanato tadantānaṃ nipātattaṃ siddhaṃ bhavati, tato nipātattā tavetunamantato ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā vibhattilopo. So puññāni kātave icchati, kātumicchati.

"तद्धितसमासकितका नामंवातवेतुनादीसु चा" यामध्ये "अतवे तुनादीसू" या सूत्राने नामसंज्ञेचा निषेध केल्यामुळे, तदन्त शब्दांचे निपातत्व सिद्ध होते. निपात असल्यामुळे 'तवे' आणि 'तुं' शेवटी असणाऱ्या शब्दांहून "सब्बासमावुसो" इत्यादी सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो. (उदा.) 'सो पुञ्ञानि कातवे इच्छति' (तो पुण्य करण्याची इच्छा करतो), 'कातुमिच्छति' (करण्याची इच्छा करतो).

Kādesābhāve [Pg.391] ‘‘tuṃtunatabbesu vā’’ti rakārassa tattaṃ. Kattuṃ kāmetīti kattukāmo, abhisaṅkharitumākaṅkhati. Tathā saddhammaṃ sotave, sotuṃ, suṇituṃ vā pattheti. Evaṃ anubhavituṃ, pacituṃ, gantuṃ, gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussaritumicchati, ettha ikārayuttatamhi ‘‘namakarāna’’miccādinā paṭisiddhattā na dhātvantalopo.

'का' आदेशाच्या अभावी “तुंतुंतब्बेसु वा” या सूत्राने 'र' काराचा 'त' कार होतो. 'कत्तुं कामेतीति कत्तुकामो' (करण्याची इच्छा असणारा तो कर्तुकाम), 'अभिसङ्खरितुमाकङ्खति' (अभिसंस्कृत करण्याची आकांक्षा करतो). तसेच 'सद्धम्मं सोतवे' (सद्धर्म ऐकण्यासाठी), 'सोतुं', 'सुणितुं वा पत्थेति' (किंवा ऐकण्याची प्रार्थना करतो). तसेच 'अनुभवितुं' (अनुभवण्याची), 'पचितुं' (शिजवण्याची), 'गन्तुं', 'गमितुं' (जाण्याची), 'खन्तुं', 'खनितुं' (खणण्याची), 'हन्तुं', 'हनितुं' (मारण्याची), 'मन्तुं', 'मनितुं' (मानण्याची), 'हरितुं' (हरण्याची), 'अनुस्सरितुमिच्छति' (अनुस्मरण करण्याची इच्छा करतो). येथे इकारयुक्त प्रत्यय असताना “नमकरानां” इत्यादी सूत्राने निषेध केल्यामुळे धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप होत नाही.

Tathā tudabyathane, tudituṃ, pavisituṃ, uddisibhuṃ, hotuṃ, sayibhuṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ. Roddhuṃ, rundhituṃ, tuṃtunādīsupi yogavibhāgena kattari vikaraṇappaccayā, saralopādi ca. Bhottuṃ, bhuñjituṃ, chettuṃ, chindituṃ. Sibbituṃ, boddhuṃ, bujjhituṃ. Jāyituṃ, janituṃ. Pattuṃ, pāpuṇituṃ. Jetuṃ, jinituṃ, ketuṃ, kiṇituṃ, vinicchetuṃ, vinicchinituṃ, ñātuṃ, jānituṃ, gahetuṃ, gaṇhituṃ. Coretuṃ, corayituṃ, pāletuṃ, pālayituṃ.

तसेच 'तुद' (व्यथा देणे) धातूपासून 'तुदितुं' (व्यथा देण्यासाठी), 'पविसितुं' (प्रवेश करण्यासाठी), 'उद्दिसिभुं' (उद्देश करण्यासाठी), 'होतुं' (होण्यासाठी), 'सयिभुं' (झोपण्यासाठी), 'नेतुं' (नेण्यासाठी), 'जुहोतुं' (हवन करण्यासाठी), 'पजहितुं' (त्याग करण्यासाठी), 'पहातुं' (त्याग करण्यासाठी), 'दातुं' (देण्यासाठी). 'रोद्धुं', 'रुन्धितुं' (रोखण्यासाठी). 'तुंतुनादीसु' मध्ये देखील योगविभागाने कर्त्यामध्ये विकरण प्रत्यय आणि स्वरलोप इत्यादी होतात. 'भोत्तुं', 'भुञ्जितुं' (भोजन करण्यासाठी), 'छेत्tuं', 'छिन्दितुं' (कापण्यासाठी). 'सिब्बिकुं' (शिवण्यासाठी), 'बोद्धुं', 'बुज्झितुं' (जाणण्यासाठी). 'जायितुं', 'जनितुं' (उत्पन्न होण्यासाठी). 'पत्तुं', 'पापुणितुं' (प्राप्त करण्यासाठी). 'जेतुं', 'जिनितुं' (जिंकण्यासाठी), 'केतुं', 'किणितुं' (खरेदी करण्यासाठी), 'विनिच्छेतुं', 'विनिच्छिनितुं' (विनिश्चय करण्यासाठी), 'ञातुं', 'जानितुं' (जाणण्यासाठी), 'गहेतुं', 'गण्हितुं' (ग्रहण करण्यासाठी). 'चोरेतुं', 'चोरयितुं' (चोरी करण्यासाठी), 'पालेतुं', 'पालयितुं' (पालन करण्यासाठी).

Kārite bhāvetuṃ, bhāvayituṃ, kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayitumicchati iccādi.

प्रयोजक (कारित) मध्ये 'भावेतुं', 'भावयितुं' (भावना करण्याची), 'कारेतुं', 'कारयितुं', 'कारापेतुं', 'कारापयितुमिच्छति' (करवून घेण्याची इच्छा करतो) इत्यादी रूपे होतात.

‘‘Tavetuṃ vā’’ti yogavibhāgena kriyatthakriyāyañca gammamānāyaṃ tuṃpaccayo. Yathā – subuddhuṃ vakkhāmi, bhottuṃ vajati, bhojanāya vajatīti attho. Evaṃ daṭṭhuṃ gacchati, gantumārabhati, gantuṃ payojayati, dassetumāha iccādi.

“तवेतुं वा” या योगविभागाने क्रियार्थक क्रिया (एका क्रियेसाठी दुसरी क्रिया) समजली जात असताना 'तुं' प्रत्यय होतो. जसे - 'सुबुद्धुं वक्खामि' (चांगले समजण्यासाठी सांगेन), 'भोत्तुं वजति' (भोजन करण्यासाठी जातो), म्हणजेच 'भोजनाय वजति' असा अर्थ आहे. तसेच 'दट्ठुं गच्छति' (पाहण्यासाठी जातो), 'गन्तुमारभति' (जाण्यास आरंभ करतो), 'गन्तुं पयोजयति' (जाण्यासाठी प्रवृत्त करतो), 'दस्सेतुमाह' (दाखवण्यासाठी म्हणाला) इत्यादी.

‘‘Tu’’miti vattate.

“तुं” हे अनुवृत्तीने येते.

638. Arahasakkādīsu ca.

६३८. 'अरह', 'सक्क' इत्यादी अर्थांमध्ये देखील.

Arahasakkabhabbānucchavikānurūpaiccevamādīsvatthesu payujjamānesu sabbadhātūhi tuṃpaccayo hoti, casaddena kālasamayavelādīsupi. Ninda garahāyaṃ, ko taṃ ninditumarahati[Pg.392], rājā arahasi bhavituṃ, araho bhavaṃ vattuṃ. Sakkā jetuṃ dhanena vā, sakkā laddhuṃ, kātuṃ sakkhissati. Bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ, abhabbo kātuṃ. Anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ. Idaṃ kātuṃ anurūpaṃ. Dānaṃ dātuṃ yuttaṃ, dātuṃ vattuñca labhati, evaṃ vaṭṭati bhāsituṃ, chindituṃ na ca kappati iccādi. Tathā kālo bhuñjituṃ, samayo bhuñjituṃ, velā bhuñjituṃ.

'अरह' (योग्य असणे), 'सक्क' (समर्थ असणे), 'भब्ब' (योग्य), 'अनुच्छविक' (अनुरूप), 'अनुरूप' इत्यादी अर्थांचे प्रयोग केले जात असताना सर्व धातूंहून 'तुं' प्रत्यय होतो. 'च' शब्दाने 'काल', 'समय', 'वेळा' इत्यादींमध्ये देखील हा प्रत्यय होतो. 'निन्द' (निंदा करणे) धातूपासून, 'को तं निन्दितुमरहति' (त्याची निंदा करण्यास कोण योग्य आहे?), 'राजा अरहसि भवितुं' (आपण राजा होण्यास योग्य आहात), 'अरहो भवं वत्तुं' (आपण बोलण्यास योग्य आहात). 'सक्का जेतुं धनेन वा' (धनाने जिंकणे शक्य आहे), 'सक्का लद्धुं' (मिळवणे शक्य आहे), 'कातुं सक्खिस्सति' (करण्यास समर्थ होईल). 'भब्बो नियामं ओक्कमितुं' (नियमात प्रवेश करण्यास योग्य), 'अभब्बो कातुं' (करण्यास अयोग्य). 'अनुच्छविको भवं दानं पटिग्गहेतुं' (आपण दान स्वीकारण्यास योग्य आहात). 'इदं कातुं अनुरूपं' (हे करणे अनुरूप आहे). 'दानं दातुं युत्तं' (दान देणे योग्य आहे), 'दातुं वत्तुञ्च लभति' (देण्यास आणि बोलण्यास मिळवतो), तसेच 'वट्टति भासितुं' (बोलणे योग्य आहे), 'छिन्दितुं न च कप्पति' (कापणे योग्य नाही) इत्यादी. तसेच 'कालो भुञ्जितुं' (जेवण्याची वेळ), 'समयो भुञ्जितुं' (जेवण्याचा समय), 'वेला भुञ्जितुं' (जेवण्याची वेळ).

‘‘Tu’’miti vattate.

“तुं” हे अनुवृत्तीने येते.

639. Pattavacane alamatthesu ca.

६३९. प्राप्तवचन (प्राप्त काळ सांगणे) आणि 'अलम्' (पुरेसे) या अर्थी देखील.

Alamatthesu pattavacane sati sabbadhātūhi tuṃpaccayo hoti, alaṃsaddassa atthā alamatthā bhūsanapariyattinivāraṇā, tesu alamatthesu. Pattassa vacanaṃ pattavacanaṃ, alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ, sampattameva pariyattamevāti attho.

'अलम्' अर्थी आणि प्राप्तवचन असताना सर्व धातूंहून 'तुं' प्रत्यय होतो. 'अलम्' शब्दाचे अर्थ 'अलमर्थ' म्हणजेच भूषण (शोभा), पर्याप्ती (पुरेसे असणे) आणि निवारण (बंदी) हे होत, त्या अलमर्थांमध्ये. प्राप्ताचे वचन म्हणजे 'प्राप्तवचन'. (उदा.) 'अलमेव दानानि दातुं' (दान देणे पुरेसे आहे), 'अलमेव पुञ्ञानि कातुं' (पुण्य करणे पुरेसे आहे), म्हणजेच 'संप्राप्तच आहे, पुरेसे आहे' असा अर्थ आहे.

Katvā kammaṃ agacchi, gacchati, gacchissatīti vā atthe –

कर्म करून गेला, जातो, किंवा जाईल या अर्थामध्ये –

640. Pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā.

६४०. पूर्वकाळ आणि एकच कर्ता असल्यास 'तुन', 'त्वान' किंवा 'त्वा' (हे प्रत्यय) विकल्पेकरून होतात.

Pubbakāloti pubbakriyā, eko kattā yesaṃ te ekakattukā, tesaṃ ekakattukānaṃ samānakattukānaṃ dhātūnamantare pubbakāle vattamānadhātumhā tuna tvāna tvāiccete paccayā honti vā.

'पूर्वकाल' म्हणजे पूर्वक्रिया. 'एकच कर्ता आहे ज्यांचा' ते 'एककर्तृक' (होय). त्या एककर्तृक म्हणजेच समानकर्तृक धातूंच्या संदर्भात, पूर्वकाळ दर्शवण्यासाठी धातूपासून 'तुन', 'त्वान' आणि 'त्वा' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

Vāsaddassa vavatthitavibhāsattā tunappaccayo katthaciyeva bhavati. Te ca kitasaññattā, ‘‘ekakattukāna’’nti vuttattā ca kattariyeva bhavanti. Tune ‘‘tavetunādīsu kā’’ti kādeso, nipātattā silopo. So kātuna kammaṃ gacchati, akātuna puññaṃ kilamissanti sattā.

'वा' (विकल्प) या शब्दाच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे (नियत विकल्पामुळे) 'तुन' प्रत्यय काही ठिकाणीच होतो. आणि ते 'कित' (कृत्) संज्ञक असल्यामुळे आणि 'एककर्तृक' असे म्हटल्यामुळे केवळ कर्तरि प्रयोगातच होतात. 'तुन' प्रत्ययात 'तवेतुनादीसु का' या सूत्राने 'का' असा आदेश होतो, आणि निपात असल्यामुळे 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. जसे की— 'सो कातुन कम्मं गच्छति' (तो कर्म करून जातो), 'अकातुन पुञ्ञं किलमिसन्ति सत्ता' (पुण्य न करता प्राणी कष्ट पावतील).

Tvānatvāsu [Pg.393] ‘‘rakāro cā’’ti dhātvantalopo, kammaṃ katvāna bhadrakaṃ, dānādīni puññāni katvā saggaṃ gacchati, abhisaṅkharitvā, karitvā. Tathā sibbitvā, jāyitvā, janitvā, dhammaṃ sutvā, sutvāna dhammaṃ modati, suṇitvā, patvā, pāpuṇitvā. Kiṇitvā, jetvā, jinitvā, jitvā. Coretvā, corayitvā, pūjetvā, pūjayitvā. Tathā mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetvā, kārāpayitvā saggaṃ gamissanti iccādi.

'त्वान' आणि 'त्वा' प्रत्ययांमध्ये 'रकारो च' या सूत्राने धातूच्या अंताचा लोप होतो. जसे— 'कम्मं कत्वान भद्रकं' (कल्याणकारी कर्म करून), 'दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गं गच्छति' (दानादी पुण्ये करून स्वर्गात जातो), 'अभिसङ्खरित्वा' (अभिसंस्कार करून), 'करित्वा' (करून). तसेच 'सिब्बित्व' (शिवून), 'जायित्वा' (जन्म घेऊन), 'जनित्वा' (उत्पन्न करून), 'धम्मं सुत्वा' (धम्म ऐकून), 'सुत्वान धम्मं मोदति' (धम्म ऐकून आनंदित होतो), 'सुणित्वा' (ऐकून), 'पत्वा' (प्राप्त करून), 'पापुणित्वा' (प्राप्त करून). 'किणित्वा' (खरेदी करून), 'जेत्वा', 'जिनित्वा', 'जित्वा' (जिंकून). 'चोरेत्वा', 'चोरयित्वा' (चोरी करून), 'पूजेत्वा', 'पूजयित्वा' (पूजा करून). तसेच 'मेत्तं भावेत्वा', 'भावयित्वा' (मैत्रीची भावना करून), 'विहारं कारेत्वा', 'कारयित्वा', 'कारापेत्वा', 'कारापयित्वा सग्गं गमिस्सन्ति' (विहार बांधून घेऊन स्वर्गात जातील) इत्यादी.

Pubbakāleti kimatthaṃ? Paṭhati, pacati. Ekakattukānanti kiṃ? Bhutte devadatte yaññadatto vajati.

'पूर्वकाले' (पूर्वकाळात) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'पठति, पचति' (वाचतो, शिजवतो - यासाठी). 'एककर्तृकानां' (एकच कर्ता असलेल्यांसाठी) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'भुत्ते देवदत्ते यञ्ञदत्तो वजति' (देवदत्ताने भोजन केले असता यज्ञदत्त जातो - यासाठी).

‘‘Apatvāna nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’tiādīsu pana sabbattha ‘‘bhavatī’’ti sambandhato ekakattukatā, pubbakālatā ca gamyate.

परंतु 'अपत्वान नदिं पब्बतो' (नदीपर्यंत न पोहोचलेला पर्वत), 'अतिक्कम्म पब्बतं नदी' (पर्वत ओलांडून गेलेली नदी) इत्यादींमध्ये सर्वत्र 'भवति' (आहे/होतो) याच्या संबंधामुळे एककर्तृकता आणि पूर्वकाळता समजली जाते.

‘‘Vā’’ti vattate.

'वा' (विकल्पेकरून) हे अनुवृत्त होते.

641. Sabbehi tunādīnaṃ yo.

६४१. सर्व धातूंहून पुढील 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'य' (यो) आदेश होतो.

Sabbehi sopasaggānupasaggehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ yasaddādeso hoti vā. Vanda abhivandane abhipubbo, tvāpaccayassa yo, ikārāgamo ca, abhivandiya bhāsissaṃ, abhivanditvā, vandiya, vanditvā. Tathā abhibhuyya, dvittarassattāni, abhibhavitvā, abhibhotvā.

उपसर्गसहित आणि उपसर्गरहित अशा सर्व धातूंहून पुढील 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'य' (यो) हा आदेश विकल्पेकरून होतो. 'वन्द' (अभिवादन करणे) या धातूला 'अभि' उपसर्ग लागून, 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी 'य' आदेश आणि 'इ' काराचा आगम होऊन— 'अभिवन्दिय भासिस्सं' (अभिवादन करून मी बोलेन), 'अभिवन्दित्वा', 'वन्दिय', 'वन्दित्वा' असे रूप होते. तसेच 'अभिभुय्य' (द्वित्व आणि र्‍हस्व होऊन), 'अभिभवित्वा', 'अभिभोत्वा' अशी रूपे होतात.

Si sevāyaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ikārassa āttaṃ, nissāya, nissitvā.

'सि' (सेवा करणे) धातूमध्ये 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने 'इ' काराचा 'आ' कार होऊन 'निस्साय' (आश्रय घेऊन), 'निस्सित्वा' अशी रूपे होतात.

Bhaja sevāyaṃ, ‘‘tathā kattari cā’’ti pubbarūpattaṃ, vibhajja, vibhajiya, vibhajitvā.

'भज' (सेवा करणे/विभागणे) धातूमध्ये 'तथा कर्तरि च' या सूत्राने पूर्वरूप होऊन 'विभज्ज' (विभागून), 'विभजिय', 'विभजित्वा' अशी रूपे होतात.

Disa [Pg.394] atisajjane, uddissa, uddisiya, uddisitvā. Pavissa, pavisiya, pavisitvā.

'दिस' (अतिसर्जन/त्याग करणे/दाखवणे) धातूपासून 'उद्दिस्स' (उद्देशून), 'उद्दिसिय', 'उद्दिसित्वा' अशी रूपे होतात. तसेच 'पविस्स' (प्रवेश करून), 'पविसिय', 'पविसित्वा' अशी रूपे होतात.

Nī pāpuṇane, upanīya, upanetvā. Atiseyya, atisayitvā. Ohāya, ohitvā, jahitvā, hitvā. Ādāya, ādiyitvā, ‘‘divādito yo’’ti yappaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassikāro ca, datvā, datvāna. Pidhāya, pidahitvā. Bhuñjiya, bhuñjitvā, bhotvā. Viceyya, vicinitvā. Viññāya, vijānitvā, ñatvā.

'नी' (प्राप्त करणे) धातूपासून 'उपनीय' (जवळ आणून), 'उपनेत्वा' अशी रूपे होतात. 'अतिसेय्य' (अतिशय शयन करून/सरस ठरून), 'अतिसयित्वा'. 'ओहाय' (त्याग करून), 'ओहित्वा', 'जहित्वा', 'हित्वा'. 'आदाय' (घेऊन), 'आदियित्वा' येथे 'दिवादितो यो' या सूत्राने 'य' प्रत्यय आणि 'क्वचि धातू' इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंताला 'इ' कार होऊन 'दत्वा' (देऊन), 'दत्वान' अशी रूपे होतात. 'पिधाय' (झाकून), 'पिदहित्वा'. 'भुञ्जिय' (भोजन करून), 'भुञ्जित्वा', 'भोत्वा'. 'विचेय्य' (विचार करून/निवडून), 'विचिनित्वा'. 'विञ्ञाय' (विशेष जाणून), 'विजानित्वा', 'ञत्वा' (जाणून).

‘‘Yathāgamaṃ, tunādīsū’’ti ca vattate.

आणि 'यथागमं' (आगमानुसार) आणि 'तुनादीसु' (तुन इत्यादी प्रत्ययांमध्ये) हे अनुवृत्त होते.

642. Dadhantato yo kvaci.

६४२. 'द' आणि 'ध' अंत असलेल्या धातूंहून 'य' (यो) प्रत्यय काही ठिकाणी होतो.

Dakāradhakārantehi dhātūhi yathāgamaṃ yakārāgamo hoti kvaci tunādīsu paccayesu. Yavato dakārassa jakāro, samāpajjitvā, uppajjitvā, bhijjitvā, chijjitvā gato. Budha avagamane, ‘‘tathā kattari cā’’ti sakhātvantassa yakārassa cavaggo, bujjhiya, bujjhitvā. Virajjhiya, virajjhitvā. Rundhiya, rundhitvā.

'द'कार आणि 'ध'कार अंत असलेल्या धातूंहून 'तुन' इत्यादी प्रत्यय असताना आगमानुसार काही ठिकाणी 'य'काराचा आगम होतो. 'य'कारामुळे 'द'काराचा 'ज'कार होतो; जसे— 'समापज्जित्वा' (समापन्न होऊन), 'उप्पज्जित्वा' (उत्पन्न होऊन), 'भिज्जित्वा' (भिन्न होऊन/तुटून), 'छिज्जित्वा गतो' (छिन्न होऊन गेला). 'बुध' (जाणणे) धातूमध्ये 'तथा कर्तरि च' या सूत्राने धातूच्या अंतासह 'य'काराचा च-वर्ग (जकार) होऊन 'बुज्झिय' (जाणून), 'बुज्झित्वा' अशी रूपे होतात. 'विरज्जिय', 'विरज्जित्वा'. 'रुन्धिय', 'रुन्धित्वा'.

‘‘Tunādīna’’nti adhikāro, ‘‘vā’’ti ca.

'तुनादीनं' (तुन इत्यादींचा) आणि 'वा' (विकल्पेकरून) हा अधिकार आहे.

643. Canantehi raccaṃ.

६४३. 'च' आणि 'न' अंत असलेल्या धातूंहून 'रच्च' आदेश होतो.

Cakāranakārantehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ raccādeso hoti vā, ‘‘racca’’nti yogavibhāgena aññasmāpi, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, rādilopo. Vica vivecane vipubbo, vivicca, viviccitvā, ‘‘yo kvacī’’ti yogavibhāgena yakārāgamo.

'च'कार आणि 'न'कार अंत असलेल्या धातूंहून पुढील 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'रच्च' हा आदेश विकल्पेकरून होतो. 'रच्च' या योगविभागाने इतर धातूंहूनही हा आदेश होतो. येथील 'वा' हा शब्द व्यवस्थित विभाषेसाठी (नियत विकल्पासाठी) आहे. 'र' इत्यादींचा लोप होतो. 'विच' (विवेचन करणे) या धातूला 'वि' उपसर्ग लागून 'विविच्च' (विविक्त होऊन/एकांतात जाऊन), 'विविच्चित्वा' अशी रूपे होतात. 'यो क्वचि' या योगविभागाने 'य'काराचा आगम होतो.

Pava pāke, pacca, pacciya, paccitvā. Vimucca, vimuccitvā.

'पच' (शिजवणे) धातूपासून 'पच्च' (शिजवून), 'पच्चिय', 'पच्चित्वा' अशी रूपे होतात. 'विमुच्च' (मुक्त होऊन), 'विमुच्चित्वा'.

Hana [Pg.395] hiṃsāgatīsu, āhacca, upahacca, āhantvā, upahantvā.

'हन' (हिंसा करणे/जाणे) धातूपासून 'आहच्च' (आघात करून/स्पर्श करून), 'उपहच्च' (उपद्रव करून/पीडा देऊन), 'आहन्त्वा', 'उपहन्त्वा' अशी रूपे होतात.

Vāti kiṃ? Avamañña, avamaññitvā, mantvā, nyassañakāro.

'वा' (विकल्प) कशासाठी? 'अवमञ्ञ' (अवमान करून), 'अवमञ्ञित्वा', 'मन्त्वा' (मानून) येथे 'न्य' चा 'ञ'कार होतो.

I gatimhi, yogavibhāgena raccādeso, paṭicca, avecca, upecca upetvā. Kara karaṇe, sakkacca, adhikicca, ikārāgamo, kariya.

'इ' (जाणे) धातूमध्ये योगविभागाने 'रच्च' आदेश होऊन 'पटिच्च' (प्रतीत्य/आश्रय घेऊन), 'अवेच्च' (अवगम करून/निश्चयाने), 'उपेच्च' (जवळ जाऊन), 'उपेत्वा' अशी रूपे होतात. 'कर' (करणे) धातूपासून 'सक्कच्च' (सत्कारपूर्वक/आदरपूर्वक), 'अधिकiच्च' (अधिकृत करून/उद्देशून), 'इ'काराचा आगम होऊन 'करिय' अशी रूपे होतात.

Disa pekkhaṇe –

'दिस' (पाहणे) धातूच्या संदर्भात –

644. Disā svānasvāntalopo ca.

६४४. 'दिस' धातूहून पुढील प्रत्ययांच्या जागी 'स्वान' आणि 'स्वा' हे आदेश होतात आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो.

Disaiccetāya dhātuyā paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ svāna svāiccādesā honti vā, dhātvantassa lopo ca. Disvānassa etadahosi, cakkhunā rūpaṃ disvā.

या 'दिस' धातूहून पुढील 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'स्वान' आणि 'स्वा' हे आदेश विकल्पेकरून होतात आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो. जसे— 'दिस्वानस्स एतदहोसि' (पाहून त्याला असे वाटले), 'चक्खुना रूपं दिस्वा' (डोळ्याने रूप पाहून).

Vāti kiṃ? Nekkhammaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā. Passiya, passituna, passitvā.

'वा' (विकल्प) कशासाठी? 'नेक्खम्मं दट्ठुं' (नैष्क्रम्य पाहण्यासाठी), 'दट्ठा' (पाहून), 'पस्सिय', 'पस्सितुन', 'पस्सित्वा' (या रूपांसाठी).

Antaggahaṇaṃ antalopaggahaṇañcānuvattate.

'अन्त' (अंत) आणि 'अन्तलोप' (अंताचा लोप) हे शब्द अनुवृत्त होतात.

645. Ma ha da bhehi mma yha jja bbha ddhā ca.

६४५. 'म', 'ह', 'द' आणि 'भ' अंत असलेल्या धातूंहून पुढील प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्म', 'य्ह', 'ज्ज', 'ब्भ' आणि 'द्धा' हे आदेश होतात आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो.

Ma ha da bhaiccevamantehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ yathākkamaṃ mma yha jja bbha ddhāiccete ādesā honti vā, dhātvantalopo ca. Makārantehi tāva āgamma, āgantvā. Kamu padavikkhepe, okkamma, okkamitvā, nikkhamma, nikkhamitvā, abhiramma, abhiramitvā.

'म', 'ह', 'द', 'भ' अंत असलेल्या धातूंहून पुढील 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्म', 'य्ह', 'ज्ज', 'ब्भ' आणि 'द्धा' हे आदेश विकल्पेकरून होतात आणि धातूच्या अंताचा लोप होतो. प्रथम मकारान्त धातूंपासून— 'आगम्म' (येऊन), 'आगन्त्वा'. 'कमु' (पाऊल टाकणे/चालणे) धातूपासून 'ओक्कम्म' (अवक्रमण करून/प्रवेश करून), 'ओक्कमित्वा', 'निक्खम्म' (निघून), 'निक्खमित्वा', 'अभिरम्म' (रमण करून), 'अभिरमित्वा' अशी रूपे होतात.

Hakārantehi paggayha, paggaṇhitvā, paggahetvā. Muha vecitte, sammuyha, sammuyhitvā, yakārāgamo, āruyha, āruhitvā, ogayha, ogahetvā.

हकारान्त धातूंपासून— 'पग्गय्ह' (प्रग्रह करून/उचलून धरून), 'पग्गण्हित्वा', 'पग्गहेत्वा'. 'मुह' (भ्रमित होणे) धातूपासून 'सम्मुय्ह' (संमोहित होऊन), 'सम्मुय्हित्वा', 'य'काराचा आगम होऊन 'आरुय्ह' (आरोहण करून/चढून), 'आरुहित्वा', 'ओगय्ह' (अवगाहन करून/बुडी मारून), 'ओगहेत्वा' अशी रूपे होतात.

Dakārantehi [Pg.396] uppajja, uppajjitvā, pamajja, pamajjitvā, upasampajja, upasampajjitvā. Chidi dvidhākaraṇe, acchijja, chijja, chijjitvā, chindiya, chinditvā, chetvā.

दकारान्त धातूंपासून— 'उप्पज्ज' (उत्पन्न होऊन), 'उप्पज्जित्वा', 'पमज्ज' (प्रमाद करून), 'पमज्जित्वा', 'उपसम्पज्ज' (उपसंपदा प्राप्त करून), 'उपसम्पज्जित्वा'. 'छिदि' (द्विधा करणे/कापणे) धातूपासून 'अच्छिज्ज' (आकर्षण करून/हिरावून घेऊन), 'छिज्ज' (छिन्न होऊन), 'छिज्जित्वा', 'छिन्दिय' (कापून), 'छिन्दित्वा', 'छेत्वा' अशी रूपे होतात.

Bhakārantehi rabha rābhasse, ārabbha kathesi, āraddhā, ārabhitvā. Labha lābhe, upalabbha, upaladdhā, saddhaṃ paṭilabhitvā puññāni karonti iccādi.

भकारान्त धातूंपासून— 'रभ' (आरंभ करणे) धातूपासून 'आरब्भ कथेसि' (आरंभ करून बोलला/उद्देशून बोलला), 'आरद्धा', 'आरभित्वा'. 'लभ' (लाभ होणे) धातूपासून 'उपलब्भ' (उपलब्ध होऊन), 'उपलद्धा', 'सद्धं पटिलभित्वा पुञ्ञानि करोन्ति' (श्रद्धा प्राप्त करून पुण्ये करतात) इत्यादी.

Tavetunādippaccayantanayo.

हा 'तवे', 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांतांचा नियम (मार्ग) होय.

Vattamānakālikamānantappaccayantanaya

वर्तमानकाळ दर्शवणाऱ्या 'मान' आणि 'अन्त' प्रत्ययांतांचा नियम.

646. Vattamāne mānantā.

६४६. वर्तमानकाळात 'मान' आणि 'अन्त' (हे प्रत्यय होतात).

Āraddho aparisamatto attho vattamāno, tasmiṃ vattamāne kāle gammamāne sabbadhātūhi mānaantaiccete paccayā honti. Te ca kitasaññattā ‘‘kattari kita’’ti kattari bhavanti.

आरंभ झालेली परंतु अपूर्ण राहिलेली क्रिया म्हणजे 'वर्तमान' होय. तो वर्तमानकाळ समजला जात असताना सर्व धातूंहून 'मान' आणि 'अन्त' हे प्रत्यय होतात. आणि ते 'कित' (कृत्) संज्ञक असल्यामुळे 'कर्तरि कित' या सूत्राने कर्तरि प्रयोगात होतात.

Antamānappaccayānañcettha ‘‘parasamaññāpayoge’’ti parasamaññāvasena parassapadattanopadasaññattā tyādīsu viya antamānesu ca vikaraṇappaccayā bhavanti.

आणि येथे 'अन्त' व 'मान' प्रत्ययांच्या बाबतीत 'परसमञ्ञापयोगे' या सूत्राने परस्मैपद आणि आत्मनेपद संज्ञेनुसार, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांप्रमाणेच 'अन्त' आणि 'मान' प्रत्यय असतानाही विकरण प्रत्यय होतात.

Teneva mānappaccayo ‘‘attanopadāni bhāve ca kammanī’’ti bhāvakammesupi hoti, tassa ca ‘‘attanopadāni parassapadatta’’nti kvaci antappaccayādeso ca.

त्यामुळेच 'मान' प्रत्यय 'अत्तनोपदानि भावे च कम्मनि' या सूत्राने भाव आणि कर्म प्रयोगातही होतो, आणि त्याला 'अत्तनोपदानि परस्सपदत्तं' या सूत्राने काही ठिकाणी 'अन्त' प्रत्ययाचा आदेशही होतो.

Gamu, sappa gatimhi, gacchatīti atthe antappaccayo, ‘‘bhūvādito a’’iti appaccayo, ‘‘gamissanto ccho vā sabbāsū’’ti dhātvantassa cchādeso, saralopādi, nāmabyapadese syādyuppatti. Gacchanta si itīdha ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ’’ iti ntassa amādeso.

'गमु' (धातू) 'सप्प गती' (सर्पण/गमन) या अर्थात आहे. 'गच्छति' (तो जातो) या अर्थात 'अन्त' प्रत्यय लागतो. “भूवादितो अ” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय होतो. “गमिसन्तो च्छो वा सम्बासू” या सूत्राने धातूच्या अन्त्य वर्णाचा 'च्छ' असा आदेश होतो. स्वरलोप इत्यादी कार्ये होऊन नामसंज्ञा झाल्यावर 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांची उत्पत्ती होते. 'गच्छन्त + सि' अशा स्थितीत “वा” (विकल्पाने) हे अनुवृत्त असताना “सिम्हि गच्छन्तादीनं न्तसद्दो अं” या सूत्राने 'न्त' चा 'अं' असा आदेश होतो.

Vāsaddassa [Pg.397] vavatthibhavibhāsattā ekārokāraparassa na bhavati, saralopādi, so puriso gacchaṃ, gacchanto gaṇhāti, sesaṃ guṇavantusamaṃ.

'वा' या शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे (नियत विकल्पाने) 'ए' कार आणि 'ओ' कार नंतर हा आदेश होत नाही. स्वरलोप इत्यादी कार्ये होऊन 'सो पुरिसो गच्छं' (तो जाणारा पुरुष) किंवा 'गच्छन्तो गण्हाति' (जाताना ग्रहण करतो) अशी रूपे बनतात. उर्वरित रूपे 'गुणवन्तु' शब्दाप्रमाणे चालतात.

Itthiyaṃ ‘‘nadādito vā ī’’ti īpaccayo, ‘‘sesesu ntuvā’’ti ntubyapadese ‘‘vā’’ti adhikicca ‘‘ntussa tamīkāre’’ti takāre saralopasilopā, sā kaññā gacchatī, gacchantī iccādi itthisamaṃ.

स्त्रीलिंगात “नदादितो वा ई” या सूत्राने 'ई' प्रत्यय होतो. “सेसेसु न्तुवा” या सूत्राने 'न्तु' संज्ञा झाल्यावर, “वा” या अधिकाराने “न्तुस्स तमीकारे” या सूत्राने 'त' कार आदेश होतो, आणि स्वरलोप व 'सि' प्रत्ययाचा लोप होऊन 'सा कञ्ञा गच्छती', 'गच्छन्ती' इत्यादी रूपे स्त्रीलिंगी शब्दांप्रमाणे बनतात.

Napuṃsake pure viya ntassa amādeso, taṃ cittaṃ gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchantāni iccādi pulliṅgasamaṃ.

नपुंसकलिंगात पूर्वीप्रमाणेच 'न्त' चा 'अं' आदेश होतो. 'तं चित्तं गच्छं', 'गच्छन्तं', 'गच्छन्तानि' इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे चालतात.

Tathā gacchatīti atthe mānappaccayo, cchādesādi ca, so gacchamāno gaṇhāti, te gacchamānā iccādi purisasaddasamaṃ. Sā gacchamānā, tā gacchamānāyo iccādi kaññāsaddasamaṃ. Taṃ gacchamānaṃ, tāni gacchamānāni iccādi cittasaddasamaṃ.

तसेच 'गच्छति' या अर्थात 'मान' प्रत्यय होतो, आणि 'च्छ' आदेश इत्यादी कार्ये होऊन 'सो गच्छमानो गण्हाति' (तो जाताना ग्रहण करतो), 'ते गच्छमाना' इत्यादी रूपे 'पुरिस' शब्दाप्रमाणे चालतात. 'सा गच्छमाना', 'ता गच्छमानायो' इत्यादी रूपे 'कञ्ञा' शब्दाप्रमाणे चालतात. 'तं गच्छमानं', 'तानि गच्छमानानि' इत्यादी रूपे 'चित्त' शब्दाप्रमाणे चालतात.

Gacchīyatīti atthe ‘‘attanopadāni bhāve ca kammanī’’ti kammani mānappaccayo, ‘‘bhāvakammesu yo’’ti yappaccayo, ‘‘ivaṇṇāgamo vā’’ti ikārāgamo, cchādeso, so tena gacchiyamāno, sā gacchiyamānā, taṃ gacchiyamānaṃ.

'गच्छीयति' (त्याच्याद्वारे गेले जाते) या अर्थात “अत्तनोपदानि भावे च कम्मनि” या सूत्राने कर्मणी प्रयोगात 'मान' प्रत्यय होतो. “भावकम्मेसु यो” या सूत्राने 'य' प्रत्यय होतो. “इवण्णागमो वा” या सूत्राने 'इ' काराचा आगम होतो, आणि 'च्छ' आदेश होऊन 'सो तेन गच्छियमानो' (तो त्याच्याद्वारे गम्यमान आहे), 'सा गच्छियमाना', 'तं गच्छियमानं' अशी रूपे बनतात.

Cchādesābhāve ‘‘pubbarūpañcā’’ti yakārassa makāro, dhammo adhigammamāno hitāya bhavati, adhigammamānā, adhigammamānaṃ.

'च्छ' आदेशाच्या अभावी “पुब्बरूपञ्च” या सूत्राने 'य' काराचा 'म' कार होतो. 'धम्मो अधिगम्यमानो हिताय भवति' (अधिगम केला जाणारा धर्म हितासाठी होतो), 'अधिगम्यमाना', 'अधिगम्यमानं' अशी रूपे बनतात.

Tathā maha pūjāyaṃ, mahatīti mahaṃ, mahanto, mahatī, mahantī, mahaṃ, mahantaṃ, mahamāno, mahamānā, mahamānaṃ. Kammani ‘‘yamhi dādhāmāṭhāhāpā maha mathādīnamī’’iti dhātvantassa akārassa īkāro, mahīyamāno, mahīyamānā, mahīyamānaṃ.

तसेच 'मह' धातू पूजेच्या अर्थात आहे. 'महति' या अर्थात 'महं', 'महन्तो', 'महती', 'महन्ती', 'महं', 'महन्तं', 'महमानो', 'महमाना', 'महमानं' अशी रूपे बनतात. कर्मणी प्रयोगात “यम्हि दाधामाठाहापा मह मथादीनमी” या सूत्राने धातूच्या अन्त्य 'अ' काराचा 'ई' कार होतो; जसे - 'महीयमानो', 'महीयमाना', 'महीयमानं'.

Evaṃ [Pg.398] caratīti caraṃ, caratī, carantī, carantaṃ, caramāno, cariyamāno, pacatīti pacaṃ, pacatī, pacantī, pacantaṃ, pacamāno, paccamāno, ‘‘tassa cavagga’’iccādinā cavaggattaṃ, dvittañca.

याचप्रमाणे 'चरति' या अर्थात 'चरं', 'चरती', 'चरन्ती', 'चरन्तं', 'चरमानो', 'चरियमानो' अशी रूपे बनतात. 'पचति' या अर्थात 'पचं', 'पचती', 'पचन्ती', 'पचन्तं', 'पचमानो', 'पच्चमानो' अशी रूपे बनतात. येथे “तस्स चवग्ग” इत्यादी सूत्राने च-वर्ग आदेश आणि द्वित्व होते.

Bhū sattāyaṃ, bhavatīti atthe antappaccayo, appaccayavuddhiavādesādi, so bhavaṃ, bhavanto. Itthiyaṃ īpaccayo, ‘‘bhavato bhoto’’ti bhotādeso, bhotī, bhotī, bhotiyo. Napuṃsake bhavaṃ, bhavantaṃ, bhavantāni, abhibhavamāno. Bhāve bhūyamānaṃ. Kammani abhibhūyamāno.

'भू' धातू अस्तित्वाच्या (सत्ता) अर्थात आहे. 'भवति' या अर्थात 'अन्त' प्रत्यय होतो, 'अ' प्रत्यय, वृद्धी आणि 'अव' आदेश इत्यादी कार्ये होऊन 'सो भवं', 'भवन्तो' अशी रूपे बनतात. स्त्रीलिंगात 'ई' प्रत्यय होतो, आणि “भवतो भोतो” या सूत्राने 'भोत' आदेश होऊन 'भोती', 'भोती', 'भोतियो' अशी रूपे बनतात. नपुंसकलिंगात 'भवं', 'भवन्तं', 'भवन्तानि' अशी रूपे बनतात. तसेच 'अभिभवमानो' हे रूप बनते. भाव प्रयोगात 'भूयमानं' आणि कर्मणी प्रयोगात 'अभिभूयमानो' अशी रूपे बनतात.

Jara vayohānimhi, ‘‘jara marāna’’ntiādinā jīra jīyyādesā, jīratīti jīraṃ, jīrantī, jīrantaṃ, jīramāno, jīrīyamāno, jīyaṃ, jīyantī, jīyantaṃ, jīyamāno, jīyyamāno.

'जर' धातू वयोवृद्धी/वयोहानीच्या अर्थात आहे. “जर मराणं” इत्यादी सूत्राने 'जीर' आणि 'जीय्य' आदेश होतात. 'जीरति' या अर्थात 'जीरं', 'जीरन्ती', 'जीरन्तं', 'जीरमानो', 'जीरीयमानो' आणि 'जीयं', 'जीयन्ती', 'जीयन्तं', 'जीयमानो', 'जीय्यमानो' अशी रूपे बनतात.

Mara pāṇacāge, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ekassa yakārassa lopo, maratīti mīyaṃ, mīyantī, mīyantaṃ, mīyamāno, mīyyamāno, maraṃ, marantī, marantaṃ, maramāno, marīyamāno. Labhaṃ, labhantī, labhantaṃ, labhamāno, labbhamāno. Vahaṃ, vahantī, vahantaṃ, vahamāno, vuyhamāno. ‘‘Isuyamūnamanto ccho vā’’ti cchādeso, icchatīti icchaṃ, icchantī, icchantaṃ, icchamāno, icchīyamāno, issamāno.

'मर' धातू प्राणत्यागाच्या अर्थात आहे. “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने एका 'य' काराचा लोप होतो. 'मरति' या अर्थात 'मीयं', 'मीयन्ती', 'मीयन्तं', 'मीयमानो', 'मीय्यमानो' आणि 'मरं', 'मरन्ती', 'मरन्तं', 'मरमानो', 'मरीयमानो' अशी रूपे बनतात. तसेच 'लभं', 'लभन्ती', 'लभन्तं', 'लभमानो', 'लब्भमानो' अशी रूपे बनतात. 'वहं', 'वहन्ती', 'वहन्तं', 'वहमानो', 'वुय्हमानो' अशी रूपे बनतात. “इसुयमूनमन्तो च्छो वा” या सूत्राने 'च्छ' आदेश होऊन 'इच्छति' या अर्थात 'इच्छं', 'इच्छन्ती', 'इच्छन्तं', 'इच्छमानो', 'इच्छीयमानो', 'इस्समानो' अशी रूपे बनतात.

‘‘Disassa passadissadakkhā vā’’ti passa dissa dakkhādesā, passatīti passaṃ, passantī, passantaṃ, passamāno, vipassīyamāno, dissamāno, dissanto, mānassa antādeso, dissaṃ, dissantī, dissantaṃ, dakkhaṃ, dakkhantī, dakkhantaṃ, dakkhamāno dakkhiyamāno iccādi.

“दिसस्स पस्सदिस्सदक्खा वा” या सूत्राने 'पस्स', 'दिस्स' आणि 'दक्ख' हे आदेश होतात. 'पस्सति' या अर्थात 'पस्सं', 'पस्सन्ती', 'पस्सन्तं', 'पस्समानो', 'विपस्सीयमानो', 'दिस्समानो', 'दिस्सन्तो' (येथे 'मान' प्रत्ययाचा 'अन्त' आदेश होतो), 'दिस्सं', 'दिस्सन्ती', 'दिस्सन्तं', 'दक्खं', 'दक्खन्ती', 'दक्खन्तं', 'दक्खमानो', 'दक्खियमानो' इत्यादी रूपे बनतात.

Tuda byathane, tudatīti tudaṃ, tudantī, tudantaṃ, tudamāno, tujjamāno. Pavisatīti pavisaṃ, pavisantī, pavisantaṃ, pavisamāno, pavisīyamāno iccādi.

'तुद' धातू व्यथा देण्याच्या (पीडा देणे) अर्थात आहे. 'तुदति' या अर्थात 'तुदं', 'तुदन्ती', 'तुदन्तं', 'तुदमानो', 'तुज्जमानो' अशी रूपे बनतात. 'पविसति' या अर्थात 'पविसं', 'पविसन्ती', 'पविसन्तं', 'पविसमानो', 'पविसीयमानो' इत्यादी रूपे बनतात.

Hū, [Pg.399] bhū sattāyaṃ, appaccayalopo, pahotīti pahonto, pahontī, pahontaṃ, pahūyamānaṃ tena. Setīti sento, sentī, sentaṃ, semāno, sayaṃ, sayantī, sayantaṃ, sayamāno, sayāno vā, mānassa ānādeso, atisīyamāno.

'हू' आणि 'भू' धातू अस्तित्वाच्या (सत्ता) अर्थात आहेत. येथे 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'पहोति' या अर्थात 'पहोन्तो', 'पहोन्ती', 'पहोन्तं' आणि त्याच्याद्वारे 'पहूयमानं' अशी रूपे बनतात. 'सेति' या अर्थात 'सेन्तो', 'सेन्ती', 'सेन्तं', 'सेमानो', 'सयं', 'सयन्ती', 'सयन्तं', 'सयमानो' किंवा 'सयानो' (येथे 'मान' प्रत्ययाचा 'आन' आदेश होतो), 'अतिसीयमानो' अशी रूपे बनतात.

Asa sabbhāve, ‘‘sabbatthāsassādilopo cā’’ti akārassa lopo, atthīti saṃ, santo, satī, santī, santaṃ, samāno, samānā, samānaṃ.

'अस' धातू अस्तित्वाच्या (सद्भाव) अर्थात आहे. “सब्बत्थासस्सादिलोपो चा” या सूत्राने 'अ' काराचा लोप होतो. 'अत्थि' या अर्थात 'सं', 'सन्तो', 'सती', 'सन्ती', 'सन्तं', 'समानो', 'समाना', 'समानं' अशी रूपे बनतात.

Ṭhā gatinivattimhi, ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘ṭhā tiṭṭho’’ti tiṭṭhādeso, tiṭṭhaṃ, tiṭṭhantī, tiṭṭhantaṃ, tiṭṭhamāno. Tiṭṭhābhāve ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ṭhāto hakārāgamo, rassattañca, upaṭṭhahaṃ, upaṭṭhahantī, upaṭṭhahantaṃ, upaṭṭhahamāno. Ṭhīyamānaṃ tena, upaṭṭhīyamāno, upaṭṭhahīyamāno.

'ठा' धातू गती थांबवण्याच्या (गती-निवृत्ती) अर्थात आहे. “वा” (विकल्पाने) हे अनुवृत्त असताना “ठा तिट्ठो” या सूत्राने 'तिट्ठ' आदेश होतो; जसे - 'तिट्ठं', 'तिट्ठन्ती', 'तिट्ठन्तं', 'तिट्ठमानो'. 'तिट्ठ' आदेशाच्या अभावी “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'ठा' धातूला 'ह' काराचा आगम होतो आणि र्‍हस्वत्व होते; जसे - 'उपट्ठहं', 'उपट्ठहन्ती', 'उपट्ठहन्तं', 'उपट्ठहमानो'. त्याच्याद्वारे 'ठीयमानं', 'उपट्ठीयमानो', 'उपट्ठहीयमानो' अशी रूपे बनतात.

Pā pāne, ‘‘pā pibo’’ti pibādeso, pibatīti pibaṃ, pibantī, pibantaṃ, pibamāno, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā bakārassa vattaṃ, pivaṃ, pivantī, pivantaṃ, pivamāno, pīyamāno, pīyamānā, pīyamānaṃ iccādi.

'पा' धातू पिण्याच्या (पान) अर्थात आहे. “पा पिबो” या सूत्राने 'पिब' आदेश होतो. 'पिबति' या अर्थात 'पिबं', 'पिबन्ती', 'पिबन्तं', 'पिबमानो' अशी रूपे बनतात. “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने 'ब' काराचा 'व' कार होतो; जसे - 'पिवं', 'पिवन्ती', 'पिवन्तं', 'पिवमानो', 'पीयमानो', 'पीयमाना', 'पीयमानं' इत्यादी.

Hu dānādanahabyappadānesu, appaccaye pure viya dvibhāvādi, juhotīti juhaṃ, juhantī, juhantaṃ, juhamāno, hūyamāno. Evaṃ jahaṃ, jahantī, jahantaṃ, jahamāno, jahīyamāno. Dadātīti dadaṃ, dadantī, dadantaṃ, dadamāno, dvittābhāve dānaṃ dento, dentī, dentaṃ, dīyamāno.

'हु' धातू दान, ग्रहण आणि हवन करण्याच्या अर्थात आहे. 'अ' प्रत्यय असताना पूर्वीप्रमाणेच द्वित्व इत्यादी कार्ये होऊन 'जुहोति' या अर्थात 'जुहं', 'जुहन्ती', 'जुहन्तं', 'जुहमानो', 'हूयमानो' अशी रूपे बनतात. याचप्रमाणे 'जहं', 'जहन्ती', 'जहन्तं', 'जहमानो', 'जहीयमानो' अशी रूपे बनतात. 'ददाति' या अर्थात 'ददं', 'ददन्ती', 'ददन्तं', 'ददमानो' अशी रूपे बनतात. द्वित्वाच्या अभावी दान देणारा या अर्थात 'देन्तो', 'देन्ती', 'देन्तं', 'दीयमानो' अशी रूपे बनतात.

Rudhi āvaraṇe, ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti appaccayaniggahītāgamā, rundhatīti rundhaṃ, rundhantī, rundhantaṃ, rundhamāno, rujjhamāno. Bhuñjatīti bhuñjaṃ, bhuñjantī, bhuñjantaṃ, bhuñjamāno, bhujjamāno iccādi.

'रुधि' धातू रोखण्याच्या (आवरण) अर्थात आहे. “रुधादितो निग्गहीतपुर्वञ्च” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय आणि अनुस्वार (निग्गहीत) आगम होतो. 'रुन्धति' या अर्थात 'रुन्धं', 'रुन्धन्ती', 'रुन्धन्तं', 'रुन्धमानो', 'रुज्झमानो' अशी रूपे बनतात. 'भुञ्जति' या अर्थात 'भुञ्जं', 'भुञ्जन्ती', 'भुञ्जन्तं', 'भुञ्जमानो', 'भुज्जमानो' इत्यादी रूपे बनतात.

Divu [Pg.400] kīḷāyaṃ, ‘‘divādito yo’’ti yappaccayo, ‘‘tathā kattari cā’’ti pubbarūpattaṃ, battañca, dibbatīti dibbaṃ, dibbantī, dibbantaṃ, dibbamāno. Evaṃ bujjhatīti bujjhaṃ, bujjhanto, bujjhamāno, cavaggādeso. Janī pātubhāve, ‘‘janādīnamā’’ti yogavibhāgena āttaṃ, jāyatīti jāyaṃ, jāyamāno, jaññamāno.

'दिवु' धातू क्रीडेच्या (खेळणे) अर्थात आहे. “दिवादितो यो” या सूत्राने 'य' प्रत्यय होतो. “तथा कत्तरि च” या सूत्राने पूर्वरूपत्व आणि 'ब' कारत्व होते; जसे - 'दिब्बति' या अर्थात 'दिब्बं', 'दिब्बन्ती', 'दिब्बन्तं', 'दिब्बमानो'. याचप्रमाणे 'बुज्झति' या अर्थात 'बुज्झं', 'बुज्झन्तो', 'बुज्झमानो' अशी रूपे बनतात, येथे च-वर्ग आदेश होतो. 'जनी' धातू प्रगट होण्याच्या (प्रादुर्भाव) अर्थात आहे. “जनादीनमा” या सूत्राच्या योगविभागाने 'आ' कारत्व होऊन 'जायति' या अर्थात 'जायं', 'जायमानो', 'जञ्ञमानो' अशी रूपे बनतात.

Su savaṇe, ‘‘svādito’’tiādinā ṇu ṇā uṇā ca, suṇātīti suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, sūyamāno, suyyamāno. Pāpuṇātīti pāpuṇaṃ, pāpuṇamāno, pāpīyamāno.

'सु' धातू ऐकण्याच्या (श्रवण) अर्थात आहे. “स्वाधितो” इत्यादी सूत्राने 'णु', 'णा' आणि 'उणा' प्रत्यय होतात. 'सुणाति' या अर्थात 'सुणं', 'सुणन्तो', 'सुणमानो', 'सूयमानो', 'सुय्यमानो' अशी रूपे बनतात. 'पापुणाति' या अर्थात 'पापुणं', 'पापुणमानो', 'पापीयमानो' अशी रूपे बनतात.

‘‘Kiyādito nā’’ti nā, rassattaṃ, kiṇātīti kiṇaṃ, kīṇamāno, kīyamāno. Vinicchinātīti vinicchinaṃ, vinicchinamāno, vinicchīyamāno, cinaṃ, cīyamāno. Jānātīti jānaṃ, jānamāno, jādeso, ñāyamāno. Gaṇhātīti gaṇhaṃ, gaṇhamāno, gayhamāno.

“कियादितो ना” या सूत्राने ‘ना’ प्रत्यय होतो, (त्याच्या स्वराचा) र्‍हस्वभाव होतो; ‘किणाति’ (तो खरेदी करतो) या अर्थी ‘किणं’ (खरेदी करणारा), ‘कीणमानो’, ‘कीयमानो’ (खरेदी केला जाणारा) असे रूप होते. ‘विनिच्छिनाति’ (तो निर्णय करतो/निश्चित करतो) या अर्थी ‘विनिच्छिनं’ (निर्णय करणारा), ‘विनिच्छिनमानो’, ‘विनिच्छीयमानो’ (निश्चित केला जाणारा) असे रूप होते. ‘चिनं’ (एकत्र करणारा), ‘चीयमानो’ (एकत्र केला जाणारा). ‘जानाति’ (तो जाणतो) या अर्थी ‘जानं’ (जाणणारा), ‘जानमानो’, ‘जादेसो’ (ज्ञा-धातूचा जा-आदेश), ‘ञायमानो’ (जाणला जाणारा). ‘गण्हाति’ (तो ग्रहण करतो/पकडतो) या अर्थी ‘गण्हं’ (ग्रहण करणारा), ‘गण्हमानो’, ‘गय्हमानो’ (ग्रहण केला जाणारा).

Kara karaṇe, karotīti atthe ‘‘vattamāne mānantā’’ti antappaccayo, ‘‘tanādito oyirā’’ti o, ‘‘tassa vā’’ti adhikicca ‘‘uttamokāro’’ti uttaṃ, ‘‘karassākāro cā’’ti akārassukāro. ‘‘Yavakārā cā’’ti sare ukārassa vattaṃ, dvittaṃ, ‘‘bo vassā’’ti bakāradvayañca, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ralopo, so kubbaṃ, kubbanto, kubbatī, kubbantī, kubbantaṃ. Uttābhāve – kammaṃ karonto, karontī, karontaṃ. Māne – uttadvayaṃ, kurumāno, kurumānā, kurumānaṃ, kubbāno vā. Kammani kayiramāno, karīyamāno vā iccādi.

‘कर’ धातू ‘करणे’ या अर्थी आहे. ‘करोति’ (तो करतो) या अर्थी “वत्तमाने मानन्ता” या सूत्राने ‘अन्त’ प्रत्यय होतो, “तनादितो ओयिरा” या सूत्राने ‘ओ’ विकरण प्रत्यय होतो, “तस्स वा” या सूत्राच्या अधिकारात “उत्तमोकारो” या सूत्राने ‘उ’त्व होते, आणि “करस्साकारो चा” या सूत्राने (कर मधील) ‘अ’काराचा ‘उ’कार होतो. “यवकारा चा” या सूत्राने स्वराच्या पुढे ‘उ’काराचा ‘व’कार होतो, त्याचे द्वित्व होते, “बो वस्सा” या सूत्राने ‘व’काराचे ‘ब’कारात द्वित्व होते, आणि “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने ‘र’काराचा लोप होतो; अशा प्रकारे ‘कुब्बं’, ‘कुब्बन्तो’, ‘कुब्बती’, ‘कुब्बन्ती’, ‘कुब्बन्तं’ ही रूपे बनतात. ‘उ’त्व न झाल्यास – ‘कम्मं करन्तो’ (काम करणारा), ‘करन्ती’, ‘करन्तं’ अशी रूपे होतात. ‘मान’ प्रत्यय असताना – दोन्ही ठिकाणी ‘उ’त्व होऊन ‘कुरुमानो’, ‘कुरुमाना’, ‘कुरुमानं’ किंवा ‘कुब्बानो’ अशी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात ‘कयिरमानो’ किंवा ‘करीयमानो’ इत्यादी रूपे होतात.

Cura theyye, ‘‘curādito’’tiādinā ṇe ṇayā, coretīti corento, corentī, corentaṃ, corayaṃ, corayatī, corayantaṃ, corayamāno, corīyamāno. Pāletīti pālento, pālentī, pālentaṃ, pālayaṃ, pālayantī, pālayantaṃ, pālayamāno, pālīyamāno iccādi.

‘चुर’ धातू ‘चोरी करणे’ या अर्थी आहे. “चुरादितो” इत्यादी सूत्राने ‘णे’ आणि ‘णय’ प्रत्यय होतात. ‘चोरेति’ (तो चोरी करतो) या अर्थी ‘चोरेन्तो’, ‘चोरेन्ती’, ‘चोरेन्तं’, ‘चोरयं’, ‘चोरयती’, ‘चोरयन्तं’, ‘चोरयमानो’, ‘चोरीयमानो’ अशी रूपे होतात. ‘पालेति’ (तो पालन करतो) या अर्थी ‘पालेन्तो’, ‘पालेन्ती’, ‘पालेन्तं’, ‘पालयं’, ‘पालयन्ती’, ‘पालयन्तं’, ‘पालयमानो’, ‘पालीयमानो’ इत्यादी रूपे होतात.

Kārite [Pg.401] bhāvetīti bhāvento, bhāventī, bhāventaṃ, bhāvayaṃ, bhāvayantī, bhāvayantaṃ, bhāvayamāno, bhāvīyamāno. Kāretīti kāronto, kārentī, kārentaṃ, kārayaṃ, kārayantī, kārayantaṃ, kārayamāno, kārīyamāno, kārāpento, kārāpentī, kārāpentaṃ, kārāpayaṃ, kārāpayantī, kārāpayantaṃ, kārāpayamāno, kārāpīyamāno iccādi.

प्रयोजक (कारित) अर्थात: ‘भावेति’ (तो उत्पन्न करतो/भावना करतो) या अर्थी ‘भावेन्तो’, ‘भावेन्ती’, ‘भावेन्तं’, ‘भावयं’, ‘भावयन्ती’, ‘भावयन्तं’, ‘भावयमानो’, ‘भावीयमानो’ अशी रूपे होतात. ‘कारेति’ (तो करवून घेतो) या अर्थी ‘कारोन्तो’, ‘कारेन्ती’, ‘कारेन्तं’, ‘कारयं’, ‘कारयन्ती’, ‘कारयन्तं’, ‘कारयमानो’, ‘कारीयमानो’, ‘कारापेन्तो’, ‘कारापेन्ती’, ‘कारापेन्तं’, ‘कारापयं’, ‘कारापयन्ती’, ‘कारापयन्तं’, ‘कारापयमानो’, ‘कारापीयमानो’ इत्यादी रूपे होतात.

Vattamānakālikamānantappaccayantanayo.

वर्तमानकाळ दर्शक ‘मान’ आणि ‘अन्त’ प्रत्ययांचा नियम समाप्त झाला.

Anāgatakālikappaccayantanaya

भविष्यकाळ दर्शक प्रत्ययांचा नियम.

‘‘Kāle’’ti adhikāro.

“काले” हा अधिकार (नियम) आहे.

647. Bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa.

६४७. भविष्यकाळात ‘गम्’ इत्यादी धातूंना ‘णी’ आणि ‘घिण’ प्रत्यय होतात.

Bhavissati kāle gammamāne gamādīhi dhātūhi ṇī ghiṇaiccete paccayā honti. Ṇakārā vuddhatthā. Āyati gamanaṃ sīlamassāti atthe ṇī, vuddhiṇalopā. Gāmī, gāmino, āgāmī kālo. Ghiṇapaccaye – ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ghalopo, gāmaṃ gāmi, gāmī, gāmayo.

भविष्यकाळ दर्शविला जात असताना ‘गम्’ इत्यादी धातूंना ‘णी’ आणि ‘घिण’ हे प्रत्यय होतात. ‘ण’कार हा वृद्धीसाठी आहे. ‘भविष्यात जाणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थी ‘णी’ प्रत्यय होऊन वृद्धी आणि ‘ण’चा लोप होतो. ‘गामी’, ‘गामिनो’, ‘आगामी कालो’ (येणारा काळ) अशी रूपे होतात. ‘घिण’ प्रत्यय असताना – “क्वचि धातू” इत्यादी सूत्राने ‘घ’चा लोप होतो, आणि ‘गामं गामि’, ‘गामी’, ‘गामयो’ अशी रूपे होतात.

Bhaja sevāyaṃ, āyati bhajituṃ sīlamassāti bhājī, bhāji, ‘‘na kagattaṃ cajā’’ti yogavibhāgena nisedhanato ‘‘sacajānaṃ kagā ṇānubandhe’’ti gattaṃ na bhavati.

‘भज’ धातू ‘सेवा करणे’ या अर्थी आहे. ‘भविष्यात सेवा करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थी ‘भाजी’, ‘भाजि’ अशी रूपे होतात. “न कगत्तं चजा” या योगविभागाने निषेध केल्यामुळे “सचजानं कगा णानुबन्धे” या सूत्राने ‘ग’त्व होत नाही.

Su gatimhi, kārite vuddhiāvādesā ca, āyati passavituṃ sīlamassāti passāvī, passāvi. Āyati paṭṭhānaṃ sīlamassāti paṭṭhāyī, paṭṭhāyi, ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyādeso.

‘सु’ धातू ‘गती’ या अर्थी आहे, प्रयोजक (कारित) अर्थात वृद्धी आणि ‘आव’ आदेश होऊन, ‘भविष्यात प्रसवणे (किंवा वाहणे) हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थी ‘पस्सावी’, ‘पस्सावि’ अशी रूपे होतात. ‘भविष्यात प्रस्थान करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे’ या अर्थी ‘पट्ठायी’, ‘पट्ठायि’ अशी रूपे होतात; येथे “आकारन्तानमायो” या सूत्राने ‘आय’ आदेश होतो.

‘‘Bhavissatī’’ti adhikāro.

“भविस्सती” हा अधिकार आहे.

648. Kiriyāyaṃ [Pg.402] ṇvutavo.

६४८. क्रिया (दुसऱ्या क्रियेचे प्रयोजन) दर्शविली असताना ‘ण्वु’ आणि ‘तु’ प्रत्यय होतात.

Kiriyāyaṃ kiriyatthāyaṃ gammamānāyaṃ dhātūhi ṇvutuiccete paccayā honti bhavissati kāle. Ṇvumhi – ṇalopavuddhiakādesā, karissaṃ vajatīti kārako vajati.

क्रिया किंवा क्रियेचे प्रयोजन दर्शविले जात असताना भविष्यकाळात धातूंना ‘ण्वु’ आणि ‘तु’ हे प्रत्यय होतात. ‘ण्वु’ प्रत्यय असताना – ‘ण’चा लोप, वृद्धी आणि ‘अक’ आदेश होऊन, ‘करिस्सं वजति’ (करण्यासाठी जातो) या अर्थी ‘कारको वजति’ (करणारा जातो) असे रूप होते.

Tumhi – ‘‘karassa ca tattaṃ tusmi’’nti takāro, sesaṃ kattusamaṃ, kattā vajati, kattuṃ vajatīti attho. Evaṃ pacissaṃ vajatīti pācako vajati, pacitā vajati. Bhuñjissaṃ vajatīti bhuñjako vajati, bhottā vajati iccādi.

‘तु’ प्रत्यय असताना – “करस्स च तत्तं तुस्मिं” या सूत्राने ‘त’कार होतो, उर्वरित रूप ‘कत्तु’ प्रमाणे होते; ‘कत्ता वजति’ म्हणजे ‘कत्तुं वजति’ (करण्यासाठी जातो) असा अर्थ होतो. याचप्रमाणे ‘पचिस्सं वजति’ (स्वयंपाक करण्यासाठी जातो) या अर्थी ‘पाचको वजति’, ‘पचिता वजति’ अशी रूपे होतात. ‘भुञ्जिस्सं वजति’ (जेवण्यासाठी जातो) या अर्थी ‘भुञ्जको वजति’, ‘भोत्ता वजति’ इत्यादी रूपे होतात.

649. Kammani ṇo.

६४९. कर्म उपपद असताना ‘ण’ प्रत्यय होतो.

Kammasmiṃ upapade dhātūhi ṇappaccayo hoti bhavissati kāle ṇalopavuddhī. Nagaraṃ karissatīti nagarakāro vajati. Lū chedane, sāliṃ lavissatīti sālilāvo vajati. Vapa bījasantāne, dhaññaṃ vapissatīti dhaññavāpo vajati. Bhogaṃ dadissatīti bhogadāyo vajati, sindhuṃ pivissatīti sindhupāyo vajati iccādi.

कर्म उपपद असताना भविष्यकाळात धातूंना ‘ण’ प्रत्यय होतो, आणि ‘ण’चा लोप व वृद्धी होते. ‘नगरं करिस्सति’ (तो नगर निर्माण करेल) या अर्थी ‘नगरकारो वजति’ (नगर निर्माण करणारा जातो) असे रूप होते. ‘लू’ धातू ‘कापणी करणे’ या अर्थी आहे, ‘सालिं लविस्सति’ (तो भाताची कापणी करेल) या अर्थी ‘सालिलावो वजति’ असे रूप होते. ‘वप’ धातू ‘बीज पेरणे’ या अर्थी आहे, ‘धञ्ञं वपिस्सति’ (तो धान्य पेरेल) या अर्थी ‘धञ्ञवापो वजति’ असे रूप होते. ‘भोगं ददिस्सति’ (तो भोग देईल) या अर्थी ‘भोगदायो वजति’, ‘सिन्धुं पिविस्सति’ (तो सिंधू नदीचे पाणी पिईल) या अर्थी ‘सिन्धुपायो वजति’ इत्यादी रूपे होतात.

‘‘Kammanī’’ti vattate.

“कम्मनि” हा शब्द अनुवृत्तीने येतो.

650. Sese ssaṃ ntu mānānā.

६५०. उर्वरित (अपूर्ण क्रिया) अर्थी ‘स्सं’, ‘न्तु’, ‘मान’ आणि ‘आन’ प्रत्यय होतात.

Kammasmiṃ upapade sese aparisamattatthe dhātūhi ssaṃntu māna ānaiccete paccayā honti bhavissati kāle gammamāne, te ca kitakattā kattari bhavanti. Kammaṃ karissatīti atthe ssaṃpaccayo, ikārāgamo, silopo, kammaṃ karissaṃ vajati, sāpekkhattā na samāso. Ntupaccaye ‘‘tanādito oyirā’’ti o, ‘‘simhi vā’’ti ntva’ntassa attaṃ, kammaṃ karissatīti kammaṃ karonto vajati iccādi guṇavantusamaṃ.

कर्म उपपद असताना, उर्वरित अपूर्ण क्रिया दर्शविली जात असताना भविष्यकाळात धातूंना ‘स्सं’, ‘न्तु’, ‘मान’ आणि ‘आन’ हे प्रत्यय होतात, आणि ते कृदन्त असल्यामुळे कर्त्याच्या अर्थी होतात. ‘कम्मं करिस्सति’ (तो काम करेल) या अर्थी ‘स्सं’ प्रत्यय, ‘इ’कार आगम आणि ‘सि’चा लोप होऊन ‘कम्मं करिस्सं वजति’ (तो काम करण्यासाठी जातो) असे रूप होते; सापेक्षतेमुळे येथे समास होत नाही. ‘न्तु’ प्रत्यय असताना “तनादितो ओयिरा” या सूत्राने ‘ओ’ होतो, आणि “सिम्हि वा” या सूत्राने ‘न्तु’ अन्ताचा ‘अ’कार होतो; ‘कम्मं करिस्सति’ या अर्थी ‘कम्मं करन्तो वजति’ (काम करणारा जातो) इत्यादी रूपे ‘गुणवन्तु’ शब्दाप्रमाणे होतात.

Atha [Pg.403] vā ‘‘bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa’’ti ettha ‘‘bhavissatī’’ti vacanato ‘‘ssantu’’iti ekova paccayo daṭṭhabbo, tato ‘‘simhi vā’’ti attaṃ, ‘‘ntasaddo a’’mitiyogavibhāgena amādeso, silopo, karissaṃ karissanto, karissantā, karissantaṃ, karissante, karissatā karissantena, karissantehi, karissato karissantassa, karissataṃ karissantānaṃ, karissatā, karissantehi, karissato karissantassa, karissataṃ karissantānaṃ, karissati karissante, karissantesūtiādi guṇavantusadisaṃ neyyaṃ.

अथवा “भविस्सति गमादीहि णी घिण” या सूत्रातील “भविस्सती” या वचनावरून ‘स्सन्तु’ हा एकच प्रत्यय मानला पाहिजे. त्यानंतर “सिम्हि वा” या सूत्राने ‘अ’त्व होते, “न्तसद्दो अ” या योगविभागाने ‘अम्’ आदेश होतो, आणि ‘सि’चा लोप होऊन ‘करिस्सं’, ‘करिस्सन्तो’, ‘करिस्सन्ता’, ‘करिस्सन्तं’, ‘करिस्सन्ते’, ‘करिस्सता/करिस्सन्तेन’, ‘करिस्सन्तेहि’, ‘करिस्सतो/करिस्सन्तस्स’, ‘करिस्सतं/करिस्सन्तानं’, ‘करिस्सता/करिस्सन्तेहि’, ‘करिस्सतो/करिस्सन्तस्स’, ‘करिस्सतं/करिस्सन्तानं’, ‘करिस्सति/करिस्सन्ते’, ‘करिस्सन्तेसु’ इत्यादी रूपे ‘गुणवन्तु’ शब्दाप्रमाणे जाणावीत.

Mānamhi – okārākārānaṃ uttaṃ, kammaṃ karissatīti kammaṃ kurumāno, kammaṃ karāno vajati. Evaṃ bhojanaṃ bhuñjissaṃ vajati, bhojanaṃ bhuñjanto, bhuñjamāno, bhuñjāno vajati.

‘मान’ प्रत्यय असताना – ‘ओ’कार आणि ‘अ’काराचे ‘उ’त्व होऊन, ‘कम्मं करिस्सति’ या अर्थी ‘कम्मं कुरुमानो’ (काम करणारा), ‘कम्मं करानो वजति’ (काम करणारा जातो) अशी रूपे होतात. याचप्रमाणे ‘भोजनं भुञ्जिस्सं वजति’ (भोजन करण्यासाठी जातो), ‘भोजनं भुञ्जन्तो’, ‘भुञ्जमानो’, ‘भुञ्जानो वजति’ अशी रूपे होतात.

Sabbattha kattari ntumānesu sakasakavikaraṇappaccayo kātabbo.

सर्व ठिकाणी कर्त्याच्या अर्थी ‘न्तु’ आणि ‘मान’ प्रत्यय असताना आपापले विकरण प्रत्यय लावले पाहिजेत.

Khādanaṃ khādissatīti khādanaṃ khādissaṃ vajati, khādanaṃ khādanto, khādanaṃ khādamāno, khādanaṃ khādāno vajati. Maggaṃ carissatīti maggaṃ carissaṃ, maggaṃ caranto, maggaṃ caramāno, maggaṃ carāno vajati. Bhikkha āyācane, bhikkhaṃ bhikkhissatīti bhikkhaṃ bhikkhissaṃ carati, bhikkhaṃ bhikkhanto, bhikkhaṃ bhikkhamāno, bhikkhaṃ bhikkhāno carati iccādi.

‘खादनं खादिस्सति’ (तो अन्न खाईल) या अर्थी ‘खादनं खादिस्सं वजति’ (अन्न खाण्यासाठी जातो), ‘खादनं खादन्तो’, ‘खादनं खादमानो’, ‘खादनं खादानो वजति’ अशी रूपे होतात. ‘मग्गं चरिस्सति’ (तो मार्गावर चालेल) या अर्थी ‘मग्गं चरिस्सं’, ‘मग्गं चरन्तो’, ‘मग्गं चरमानो’, ‘मग्गं चरानो वजति’ अशी रूपे होतात. ‘भिक्ख’ धातू ‘याचना करणे’ या अर्थी आहे, ‘भिक्खं भिक्खिस्सति’ (तो भिक्षा मागेल) या अर्थी ‘भिक्खं भिक्खिस्सं चरति’ (भिक्षा मागण्यासाठी फिरतो), ‘भिक्खं भिक्खन्तो’, ‘भिक्खं भिक्खमानो’, ‘भिक्खं भिक्खानो चरति’ इत्यादी रूपे होतात.

Anāgatakālikappaccayantanayo.

भविष्यकाळ दर्शक प्रत्ययांचा नियम समाप्त झाला.

Uṇādippaccayantanaya

उणादि प्रत्ययांचा नियम.

Atha uṇādayo vuccante.

आता उणादि प्रत्यय सांगितले जात आहेत.

‘‘Dhātuyā’’ti adhikāro.

“धातुया” हा अधिकार आहे.

651. [Pg.404] Kāle vattamānātīte ṇvādayo.

६५१. वर्तमानकाळ आणि भूतकाळात ‘ण्वु’ इत्यादी प्रत्यय होतात.

Atīte kāle, vattamāne ca gammamāne dhātūhi ṇuppaccayo hoti. Ādisaddena yu kta miiccādayo ca honti.

भूतकाळ आणि वर्तमानकाळ दर्शविला जात असताना धातूंना ‘णु’ प्रत्यय होतो. ‘आदि’ शब्दाने ‘यु’, ‘क्त’, ‘मि’ इत्यादी प्रत्यय देखील होतात.

Kara karaṇe, akāsi, karotīti vā atthe ṇuppaccayo, ṇalopo, vuddhi, kāru sippī, kārū kāravo. Vā gatigandhanesu, avāyi, vāyatīti vā vāyu, āyādeso. Sada assādane, assādīyatīti sādu. Rādha, sādha saṃsiddhimhi, sādhīyati anena hitanti sādhu. Bandha bandhane, attani paraṃ bandhatīti bandhu. Cakkha viyattiyaṃ vācāyaṃ, cakkhatīti cakkhu. I gatimhi, enti gacchanti pavattanti sattā etenāti āyu. Dara vidāraṇe, darīyatīti dāru kaṭṭhaṃ. Sanu dāne. Sanotīti sānu pabbatekadeso. Janīyatīti jānu jaṅghāsandhi. Carīyatīti cāru dassanīyo. Raha cāge, rahīyatīti rāhu asurindo. Tara taraṇe, tālu, lo rassa.

‘कर’ (करणे या अर्थी) धातूपासून ‘अकासि’ किंवा ‘करोति’ या अर्थी ‘णु’ प्रत्यय लागतो, ‘ण’ चा लोप होतो, वृद्धी होते आणि ‘कारु’ (कारागीर/शिल्पी), ‘कारू’, ‘कारवो’ हे शब्द बनतात. ‘वा’ (गती आणि गंध या अर्थी) धातूपासून ‘अवायि’ किंवा ‘वायति’ या अर्थी ‘वायु’ शब्द बनतो, येथे ‘आय’ आदेश होतो. ‘सद’ (आस्वादन या अर्थी) धातूपासून ‘अस्सादीयति’ या अर्थी ‘सादु’ (गोड/चवदार) शब्द बनतो. ‘राध’ आणि ‘साध’ (सिद्धी या अर्थी) धातूपासून ‘साधीयति अनेन हितं’ (ज्याद्वारे हित साध्य केले जाते) या अर्थी ‘साधु’ शब्द बनतो. ‘बंध’ (बांधणे या अर्थी) धातूपासून ‘अत्तनि परं बंधति’ (स्वतःशी दुसऱ्याला बांधतो) या अर्थी ‘बंधु’ शब्द बनतो. ‘चक्ख’ (स्पष्ट बोलणे या अर्थी) धातूपासून ‘चक्खति’ या अर्थी ‘चक्खु’ (डोळा) शब्द बनतो. ‘इ’ (गती या अर्थी) धातूपासून ‘एन्ति गच्छन्ति पवत्तन्ति सत्ता एतेन’ (ज्याद्वारे प्राणी जातात, प्रवृत्त होतात) या अर्थी ‘आयु’ शब्द बनतो. ‘दर’ (विदारण या अर्थी) धातूपासून ‘दरीयति’ या अर्थी ‘दारु’ (लाकूड) शब्द बनतो. ‘सनु’ (दान या अर्थी) धातूपासून ‘सनोति’ या अर्थी ‘सानु’ (पर्वताचा भाग) शब्द बनतो. ‘जनीयति’ या अर्थी ‘जानु’ (गुडघा) शब्द बनतो. ‘चरीयति’ या अर्थी ‘चारु’ (सुंदर/दर्शनीय) शब्द बनतो. ‘रह’ (त्याग या अर्थी) धातूपासून ‘रहीयति’ या अर्थी ‘राहु’ (असुरराज) शब्द बनतो. ‘तर’ (तरण या अर्थी) धातूपासून ‘तालु’ शब्द बनतो, येथे ‘र’ चा ‘ल’ होतो.

Marādīnaṃ panettha ṇumhi ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ettha vāsaddena na vuddhi, maru, taru, tanu, dhanu, hanu, manu, asu, vasu, vaṭu, garu iccādi.

येथे ‘मर’ इत्यादी धातूंना ‘णु’ प्रत्यय लागला असता, ‘घटादीनं वा’ या सूत्रातील ‘वा’ शब्दाच्या प्रभावाने वृद्धी होत नाही. उदा. मरु, तरु, तनु, धनु, हनू, मनु, असु, वसु, वटु, गरु इत्यादी.

Cadi hilādane, yuppaccayo, ‘‘nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi cā’’ti anādeso, niggahītāgamo ca, candanaṃ. Bhavati etthāti bhuvanaṃ, ‘‘jhalānamiyuvāsare vā’’ti uvādeso. Kira vikkhepe, kiraṇo. Vicakkhaṇo, kampanaṃ karotīti karuṇā, akārassuttaṃ.

‘चद’ (आनंद देणे या अर्थी) धातूपासून ‘यु’ प्रत्यय लागतो, ‘नुदादीहि युण्वूनमनाननाकाननका सकारितेहि चा’ या सूत्राने ‘अन’ आदेश होतो आणि अनुस्वाराचा (निग्गहीत) आगम होऊन ‘चंदनं’ शब्द बनतो. ‘भवति एत्थ’ (जिथे अस्तित्व असते) या अर्थी ‘भुवनं’ शब्द बनतो, येथे ‘झलानमियुवासरे वा’ या सूत्राने ‘उव’ आदेश होतो. ‘किर’ (फेकणे/विखुरणे या अर्थी) धातूपासून ‘किरणो’ शब्द बनतो. ‘विचक्खणो’ (विद्वान), ‘कंपनं करोति’ (जी कंपन/दुःख दूर करते) या अर्थी ‘करुणा’ शब्द बनतो, येथे अ-काराचे उ-कारात परिवर्तन होते.

Ktappaccaye [Pg.405] – kalopo, abhavi, bhavatīti vā bhūtaṃ yakkhādi, bhūtāni. Vāyatīti vāto, tāyatīti tāto. Mimhi – bhavanti etthāti bhūmi, netīti nemi iccādi.

‘क्त’ प्रत्यय लागला असता – ‘क’ चा लोप होतो. ‘अभवि’ किंवा ‘भवति’ या अर्थी ‘भूतं’ (यक्ष इत्यादी) किंवा ‘भूतानि’ शब्द बनतात. ‘वायति’ (वाहतो) या अर्थी ‘वातो’ (वारा), ‘तायति’ (रक्षण करतो) या अर्थी ‘तातो’ (पिता) शब्द बनतात. ‘मि’ प्रत्यय लागला असता – ‘भवन्ति एत्थ’ (जिथे प्राणी राहतात) या अर्थी ‘भूमी’, ‘नेति’ (नेतो) या अर्थी ‘नेमि’ इत्यादी शब्द बनतात.

652. Khyādīhi mana ma ca to vā.

६५२. ‘ख्या’ इत्यादी धातूंपासून ‘मन’ आणि ‘म’ प्रत्यय लागतात आणि त्यांच्या जागी ‘त’ आदेश विकल्पेकरून (वा) होतो.

Khī bhī su ru hu vā dhū hi lūpī adaiccevamādīhi dhātūhi manapaccayo hoti, massa ca to hoti vā.

‘खी’, ‘भी’, ‘सु’, ‘रु’, ‘हु’, ‘वा’, ‘धू’, ‘हि’, ‘लू’, ‘पी’, ‘अद’ इत्यादी धातूंपासून ‘मन’ प्रत्यय लागतो आणि ‘म’ च्या जागी विकल्पेकरून ‘त’ होतो.

Adadhātuparasseva, makārassa takāratā;

Tadaññato na hotāyaṃ, vavatthitavibhāsato.

केवळ ‘अद’ धातूच्या पुढे असलेल्या ‘म’ काराचा ‘त’ कार होतो; इतर धातूंच्या पुढे हा बदल होत नाही, कारण हा नियम व्यवस्थित विभाषेमुळे (निश्चित विकल्पाने) मर्यादित आहे.

Khī khaye, khīyanti ettha upaddavupasaggādayoti atthe manapaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā nalopo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, khemo. Tathā bhī bhaye, bhāyanti etasmāti bhīmo, vādhikārato na vuddhi. Su abhisave, savatīti somo. Ru gatimhi, romo. Hu dānādanahabyappadānesu, hūyatīti homo. Vā gatigandhanesu, vāmo. Dhū kampane, dhunātīti dhūmo. Hi gatimhi, hinotīti hemo. Lū chedane, lūyatīti lomo. Pī tappane, pīṇanaṃ pemo. Ada bhakkhaṇe, adatīti atthe mana, massa ca vā takāro, ‘‘to dassā’’ti takāro, attā, ātumā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā adassa dīgho, ukārāgamo ca. Yā pāpaṇe, yāmo.

‘खी’ (क्षय होणे या अर्थी) धातूपासून ‘खीयन्ति एत्थ उपद्दवुपसग्गादयो’ (जिथे उपद्रव आणि उपसर्ग नष्ट होतात) या अर्थी ‘मन’ प्रत्यय लागतो, ‘क्वचि धातू’ इत्यादी सूत्राने ‘न’ चा लोप होतो, ‘अञ्ञेसु चा’ या सूत्राने वृद्धी होऊन ‘खेमो’ (क्षेम/कल्याण) शब्द बनतो. तसेच ‘भी’ (भय या अर्थी) धातूपासून ‘भायन्ति एतस्मा’ (ज्यापासून लोक भयंकर गोष्टींना घाबरतात) या अर्थी ‘भीमो’ शब्द बनतो, येथे ‘वा’ च्या अधिकारामुळे वृद्धी होत नाही. ‘सु’ (अभिषव/रस काढणे या अर्थी) धातूपासून ‘सवति’ या अर्थी ‘सोमो’ शब्द बनतो. ‘रु’ (गती या अर्थी) धातूपासून ‘रोमो’ शब्द बनतो. ‘हु’ (दान, ग्रहण आणि हवन या अर्थी) धातूपासून ‘हूयति’ या अर्थी ‘होमो’ शब्द बनतो. ‘वा’ (गती आणि गंध या अर्थी) धातूपासून ‘वामो’ शब्द बनतो. ‘धू’ (कंपन या अर्थी) धातूपासून ‘धुनाति’ या अर्थी ‘धूमो’ (धूर) शब्द बनतो. ‘हि’ (गती या अर्थी) धातूपासून ‘हिनोति’ या अर्थी ‘हेमो’ (सुवर्ण) शब्द बनतो. ‘लू’ (छेदन या अर्थी) धातूपासून ‘लूयति’ या अर्थी ‘लोमो’ (केस/रोम) शब्द बनतो. ‘पी’ (तृप्त करणे या अर्थी) धातूपासून ‘पीणनं’ या अर्थी ‘पेमो’ (प्रेम) शब्द बनतो. ‘अद’ (भक्षण करणे या अर्थी) धातूपासून ‘अदति’ या अर्थी ‘मन’ प्रत्यय लागतो, ‘म’ च्या जागी विकल्पेकरून ‘त’ होतो, ‘तो दस्सा’ या सूत्राने ‘त’ कार होतो, आणि ‘अत्ता’ किंवा ‘आतुमा’ (आत्मा/स्वतः) शब्द बनतात, येथे ‘क्वचि धातू’ इत्यादी सूत्राने ‘अद’ मधील ‘अ’ चा दीर्घ होतो आणि ‘उ’ काराचा आगम होतो. ‘या’ (प्राप्त करणे या अर्थी) धातूपासून ‘यामो’ शब्द बनतो.

‘‘Vā’’ti vattamāne –

‘वा’ (विकल्पेकरून) हा अधिकार चालू असताना –

653. Samādihi thamā.

६५३. ‘समादीहि थमा’ (सम इत्यादी धातूंपासून ‘थ’ आणि ‘म’ प्रत्यय होतात).

Samadamadara raha lapa vasa yu du hi si dā sā ṭhā bhasa bahausuiccevamādīhi dhātūhi tha maiccete paccayā honti vā.

‘सम’, ‘दम’, ‘दर’, ‘रह’, ‘लप’, ‘वस’, ‘यु’, ‘दु’, ‘हि’, ‘सि’, ‘दा’, ‘सा’, ‘ठा’, ‘भस’, ‘बह’, ‘उसु’ इत्यादी धातूंपासून विकल्पेकरून ‘थ’ आणि ‘म’ हे प्रत्यय लागतात.

Sama [Pg.406] upasame, kvaciggahaṇādhikārā na dhātvantalopo, kilese sametīti samatho samādhi. Evaṃ damanaṃ damatho. Dara dāhe, daraṇaṃ daratho paridāho. Raha upādāne, rahīyatīti ratho, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā halopo. Sapa akkose, sapanaṃ sapatho. Vasa nivāse, āvasanti etasminti āvasatho. Yu missane, yūtho, dīgho. Du gativuddhimhi, davati vaḍḍhatīti dumo. Hinotīti himo ussāvo. Si bandhane, sīyatīti sīmā, dīgho. Dā avakhaṇḍane, dāmo. Sā sāmatthe, sāmo. Ṭhā gatinivattimhi, thāmo, ṭhassa thattaṃ. Bhasa bhasmīkaraṇe, bhasmā, brahmādittā ‘‘syā cā’’ti āttaṃ. Baha vuddhimhi, brahmā, nipātanato bro bassa. Usu dāhe, usmā iccādi.

‘सम’ (शांत होणे या अर्थी) धातूपासून, ‘क्वचि’ च्या ग्रहणाच्या अधिकारामुळे धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होत नाही; ‘किलेसे समेति’ (क्लेशांना शांत करतो) या अर्थी ‘समथो’ (शमथ) आणि ‘समाधि’ हे शब्द बनतात. याचप्रमाणे दमन करणे या अर्थी ‘दमथो’ शब्द बनतो. ‘दर’ (दाह/जळजळ या अर्थी) धातूपासून ‘दरणं’ या अर्थी ‘दरथो’ (परिकष्ट/दाह) शब्द बनतो. ‘रह’ (स्वीकारणे/उपादान या अर्थी) धातूपासून ‘रहीयति’ या अर्थी ‘रथो’ शब्द बनतो, येथे ‘क्वचि धातू’ इत्यादी सूत्राने ‘ह’ चा लोप होतो. ‘सप’ (शाप देणे/आक्रोश या अर्थी) धातूपासून ‘सपनं’ या अर्थी ‘सपथो’ (शपथ) शब्द बनतो. ‘वस’ (निवास करणे या अर्थी) धातूपासून ‘आवसन्ति एतस्मिं’ (ज्यामध्ये निवास करतात) या अर्थी ‘आवसथो’ (आवास) शब्द बनतो. ‘यु’ (मिश्रण करणे या अर्थी) धातूपासून ‘यूथो’ (कळप) शब्द बनतो, येथे दीर्घ होतो. ‘दु’ (गती आणि वृद्धी या अर्थी) धातूपासून ‘दवति वड्ढति’ (जो धावतो किंवा वाढतो) या अर्थी ‘दुमो’ (वृक्ष) शब्द बनतो. ‘हिनोति’ या अर्थी ‘हिमो’ (बर्फ/दव - उस्सावो) शब्द बनतो. ‘सि’ (बांधणे या अर्थी) धातूपासून ‘सीयति’ या अर्थी ‘सीमा’ शब्द बनतो, येथे दीर्घ होतो. ‘दा’ (खंडन करणे या अर्थी) धातूपासून ‘दामो’ (दोरी/माळ) शब्द बनतो. ‘सा’ (सामर्थ्य या अर्थी) धातूपासून ‘सामो’ (काळा/शाम) शब्द बनतो. ‘ठा’ (गती थांबवणे या अर्थी) धातूपासून ‘थामो’ (शक्ती/बल) शब्द बनतो, येथे ‘ठ’ चा ‘थ’ होतो. ‘भस’ (भस्म करणे या अर्थी) धातूपासून ‘भस्मा’ शब्द बनतो, ब्रह्मा इत्यादी शब्दांप्रमाणे ‘स्या चा’ या सूत्राने आकार (आत्तं) होतो. ‘बह’ (वृद्धी या अर्थी) धातूपासून ‘ब्रह्मा’ शब्द बनतो, येथे निपातनाने ‘ब’ चा ‘ब्र’ होतो. ‘उसु’ (दाह या अर्थी) धातूपासून ‘उस्मा’ (उष्णता) इत्यादी शब्द बनतात.

654. Masussa sussa ccha ra ccherā.

६५४. ‘मसु’ या धातूच्या जागी ‘च्छर’ आणि ‘च्छेर’ हे आदेश होतात.

Masuiccetassa dhātussa sussa ccharaccheraiccete ādesā honti. Masu macchere, kvippaccayo, ccharaccherādesā, maccharo, macchero.

‘मसु’ (मत्सर/असूया या अर्थी) धातूपासून ‘क्वि’ प्रत्यय लागतो, आणि ‘च्छर’ व ‘च्छेर’ हे आदेश होऊन ‘मच्छरो’ (मत्सर) आणि ‘मच्छेरो’ हे शब्द बनतात.

‘‘Cchara ccherā’’ti vattate.

‘च्छर च्छेर’ हा अधिकार चालू आहे.

655. Āpubbacarassa ca.

६५५. ‘आ’ उपसर्गपूर्व ‘चर’ धातूच्या जागी देखील ‘च्छर’ आणि ‘च्छेर’ हे आदेश होतात, आणि ‘च’ शब्दाच्या प्रभावाने ‘च्छरिय’ आदेश देखील होतो.

Āpubbassa caraiccetassa dhātussa ccharaccherādesā honti, casaddena cchariyādeso ca. Bhuso caraṇanti atthe kvippaccayo, cchariyādiādeso, rassattañca. Acchariyaṃ[Pg.407], accharaṃ, accheraṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttantipi acchariyaṃ.

‘आ’ उपसर्गपूर्व ‘चर’ या धातूच्या जागी ‘च्छर’ आणि ‘च्छेर’ हे आदेश होतात, आणि ‘च’ शब्दाने ‘च्छरिय’ आदेश देखील होतो. ‘भुसो चरणं’ (अतिशय आश्चर्यकारक आचरण) या अर्थी ‘क्वि’ प्रत्यय लागतो, ‘च्छरिय’ इत्यादी आदेश होतात आणि र्‍हस्वत्व देखील होते. त्यापासून ‘अच्छरियं’ (आश्चर्य), ‘अच्छरं’, ‘अच्छेरं’ हे शब्द बनतात. ‘अच्छरं पहरितुं युत्तं’ (चुटकी वाजवण्यायोग्य वेळ) या अर्थी देखील ‘अच्छरियं’ शब्द बनतो.

656. Ala kala salehi layā.

६५६. ‘अल’, ‘कल’, ‘सल’ या धातूंपासून ‘ल’ आणि ‘य’ हे प्रत्यय लागतात.

Ala kala sala iccetehi dhātūhi la yaiccete paccayā honti. Ala parisamattimhi, allaṃ, alyaṃ. Kala saṅkhyāne, kallaṃ, kalyaṃ. Sala, hula, pada gatimhi, sallaṃ, salyaṃ.

‘अल’ (पूर्णता/समाप्ती या अर्थी) धातूपासून ‘अल्लं’ (ओले) आणि ‘अल्यं’ शब्द बनतात. ‘कल’ (गणना करणे या अर्थी) धातूपासून ‘कल्लं’ (योग्य/कल्याण) आणि ‘कल्यं’ शब्द बनतात. ‘सल’, ‘हुल’, ‘पद’ (गती या अर्थी) धातूंपासून ‘सल्लं’ (शल्य/बाण) आणि ‘सल्यं’ शब्द बनतात.

‘‘Kala salehī’’ti vattate.

‘कल सलेही’ हा अधिकार चालू आहे.

657. Yāṇa lāṇā.

६५७. ‘याण’ आणि ‘लाण’ हे प्रत्यय होतात.

Tehi kala salaiccetehi dhātūhi yāṇa lāṇappaccayā honti. Kalyāṇaṃ, paṭisalyāṇaṃ, kallāṇo, paṭisallāṇo. Yadā pana lī silesaneti dhātu, tadā ‘‘paṭisallayanaṃ, paṭisallāṇa’’nti yuppaccayena siddhaṃ, upasaggantassa niggahītassa lattaṃ, rahādiparattā nassa ṇattaṃ, ekārassa ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā attañca.

त्या ‘कल’ आणि ‘सल’ या धातूंपासून ‘याण’ आणि ‘लाण’ हे प्रत्यय लागतात. त्यापासून ‘कल्याणं’, ‘पटिसल्याणं’, ‘कल्लाणो’, ‘पटिसल्लाणो’ (एकांतवास/ध्यान) हे शब्द बनतात. परंतु जेव्हा ‘ली’ (श्लेषण/चिकटणे या अर्थी) धातू असतो, तेव्हा ‘पटिसल्लयनं’, ‘पटिसल्लाणं’ हे शब्द ‘यु’ प्रत्ययाने सिद्ध होतात; येथे उपसर्गाच्या शेवटी असलेल्या अनुस्वाराचे (निग्गहीत) ‘ल’ कारात परिवर्तन होते, ‘र’, ‘ह’ इत्यादींच्या नंतर आल्यामुळे ‘न’ चे ‘ण’ होते, आणि ‘ए’ काराचे ‘क्वचि धातू’ इत्यादी सूत्राने ‘अ’ कारात परिवर्तन होते.

658. Mathissa thassa lo ca.

६५८. ‘मथ’ या धातूच्या ‘थ’ च्या जागी ‘ल’ आदेश होतो, आणि ‘च’ शब्दाने ‘ल’ प्रत्यय देखील लागतो. ‘मथ’ (मंथन करणे/वळवळणे या अर्थी) धातूपासून ‘मल्लो’ (मल्ल/पैलवान) शब्द बनतो, तोच ‘मल्लको’ देखील होतो, जसे ‘हीनको’.

Mathaiccetassa dhātussa thassa lādeso hoti, casaddena lappaccayo, matha viloḷane, mallo, so eva mallako, yathā hīnako.

‘किच्चा’ (कृत्य प्रत्यय) हा अधिकार चालू आहे.

‘‘Kiccā’’ti vattate.

‘अवश्यक’ (अनिवार्यता) आणि ‘अधमर्ण’ (कर्जदार) या अर्थी ‘णी’ प्रत्यय देखील लागतो.

659. Avassakādhamiṇesu ṇī ca.

६५९. ‘अवश्यक’ आणि ‘अधमर्ण’ या अर्थांमध्ये ‘णी’ प्रत्यय लागतो. ‘किच्चा चा’ या सूत्राने ‘णी’ प्रत्यय होतो, ‘ण’ चा लोप होतो, वृद्धी होते आणि ‘इ’ चा लोप होतो. ‘अवस्सं मे कम्मं कातुं युत्तोसि’ (तू माझे काम नक्कीच केले पाहिजेस) या अर्थी ‘कारीसि मे कम्मं अवस्सं’ (तू माझे काम नक्कीच करणारा आहेस), ‘कारिनो मे कम्मं अवस्सं’, ‘हारीसि मे भारं अवस्सं’ (तू माझा भार नक्कीच वाहणारा आहेस) हे शब्द बनतात.

Avassaka adhamiṇaiccetesvatthesu, ṇīpaccayo hoti, kiccā cāti ṇīpaccayo, ṇalopa vuddhisilopā, avassaṃ [Pg.408] me kammaṃ kātuṃ yuttosīti kārīsi me kammaṃ avassaṃ, kārino me kammaṃ avassaṃ, hārīsi me bhāraṃ avassaṃ.

अधमर्ण (कर्जदार) या अर्थी – ‘सतं मे इणं दातुं युत्तोसि’ (तू माझे शंभर रुपये कर्ज देणे योग्य आहेस) या अर्थी ‘दायीसि मे सतं इणं’ (तू माझे शंभर रुपये कर्ज देणारा आहेस), ‘धारीसि मे सहस्सं इणं’ (तू माझे हजार रुपये कर्ज धारण करणारा आहेस) इत्यादी शब्द बनतात. कृत्य प्रत्यय तर खालीच दर्शविले आहेत.

Adhamiṇe – sataṃ me iṇaṃ dātuṃ yuttosīti dāyīsi me sataṃ iṇaṃ, dhārīsi me sahassaṃ iṇaṃ iccādi, kiccappaccayā pana heṭṭhāyeva dassitā.

‘वज’ इत्यादी धातूंपासून ‘पब्बज्जा’ (प्रव्रज्या/संन्यास) इत्यादी शब्द निपातनाने सिद्ध होतात.

660. Vajādīhi pabbajjādayo nipaccante.

६६०. हा आकृतीगण आहे. ‘वज’ इत्यादी धातूंपासून प्रत्यय, आदेश, लोप, आगम, निषेध आणि लिंग इत्यादी नियमांनुसार परंपरेने ‘पब्बज्जा’ इत्यादी शब्द निपातनाने सिद्ध होतात.

Ākatigaṇoyaṃ. Vajaiccevamādīhi dhātūhi paccayādesalopāgamanisedhaliṅgādividhinā yathābhidhānaṃ pabbajjādayo saddā nipaccante.

हा आकृतिगण आहे. 'वज' इत्यादी धातूंपासून प्रत्यय, आदेश, लोप, आगम, निषेध आणि लिंग इत्यादींच्या नियमांनुसार अर्थाप्रमाणे 'पब्बज्जा' (प्रव्रज्या) इत्यादी शब्द निपातित होतात.

Vaja gatimhi papubbo, paṭhamameva vajitabbanti atthe ‘‘bhāvakammesū’’ti adhikicca ‘‘ṇyocā’’ti ṇyappaccayo, ṇalopādi. ‘‘Pavvajya’’nti rūpe sampatte iminā jjhassa jjādeso, vakāradvayassa bakāradvayaṃ, vuddhinisedho, itthiliṅgattañca nipaccante, pabbajjā.

'वज' (vaja - जाणे) या धातूला 'प' (pa) उपसर्ग लागून, "पहिल्यांदाच गेले पाहिजे" (paṭhamameva vajitabbaṃ) या अर्थी "भावकम्मेसु" या अधिकाराखाली "ण्योच" या सूत्राने 'ण्य' (ṇya) प्रत्यय होतो, 'ण' चा लोप इत्यादी होतो. "पव्वज्य" (pavvajya) हे रूप प्राप्त झाले असता, या सूत्राने 'ज्झ' च्या जागी 'ज्ज' आदेश होतो, दोन 'व' कारांच्या जागी दोन 'ब' कार होतात, वृद्धीचा निषेध होतो आणि स्त्रीलिंगत्व निपातनाने सिद्ध होते, (अशा प्रकारे) 'पब्बज्जा' (pabbajjā) हे रूप बनते.

Tathā iñja kampane, iñjanaṃ ijjā. Yaja devapūjāyaṃ, yajanaṃ ijjā, ‘‘yajassādissī’’ti ittaṃ. Añja byattigatīsu saṃpubbo, samañjanaṃ samajjā, ñjhassa jjādeso. Sada visaraṇagatyāvasānesu, nisīdanaṃ nisajjā. Vida ñāṇe, vijānanaṃ, vidatīti vā vijjā. Saja vissagge, vissajjanaṃ vissajjā. Pada gatimhi, nipajjanaṃ nipajjā.

तसेच 'इञ्ज' (iñja - कंप पावणे) धातूपासून, कंप पावणे म्हणजे 'इज्जा' (ijjā). 'यज' (yaja - देवपूजा करणे) धातूपासून, यजन (पूजा) म्हणजे 'इज्जा' (ijjā), "यजस्सादिस्सी" या सूत्राने 'इ'त्व (इ-कार) होतो. 'अञ्ज' (añja - प्रकट करणे, गती) धातूला 'सं' (saṃ) उपसर्ग लागून, सम्यक प्रकट करणे म्हणजे 'समज्जा' (samajjā), येथे 'ञ्झ' च्या जागी 'ज्ज' आदेश होतो. 'सद' (sada - विसरण, गती, अवसान) धातूपासून, खाली बसणे म्हणजे 'निसज्जा' (nisajjā). 'विद' (vida - ज्ञान) धातूपासून, विशेष जाणणे किंवा जे जाणते ती 'विज्जा' (vijjā). 'सज' (saja - विसर्ग/त्याग करणे) धातूपासून, विसर्जन (त्याग) म्हणजे 'विस्सज्जा' (vissajjā). 'पद' (pada - गती) धातूपासून, निजणे (पडणे) म्हणजे 'निपज्जा' (nipajjā).

Hana hiṃsāgatīsu, hantabbanti atthe ṇyamhi kate ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti hanassa vadhādeso, jhassiminā jjhādeso ca, so vajjho, sā vajjhā. Sī saye, sayanaṃ, sayanti etthāti vā seyyā, vuddhi, yakārassa dvittañca[Pg.409]. Dhā dhāraṇe saṃpubbo, sammā cittaṃ nidheti etāya, sayaṃ vā saddahatīti atthe ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti appaccayo, ‘‘sandhā’’ti rūpe sampatte iminā nakārassa dakāro, saddhā. Cara caraṇe, caraṇanti atthe ṇyappaccaye, ikārāgame ca kate iminā vuddhinisedho, cariyā.

'हन' (hana - हिंसा, गती) धातूपासून, "मारले पाहिजे" या अर्थी 'ण्य' (ṇya) प्रत्यय केला असता, "वधो वा सब्बत्था" या सूत्राने 'हन' च्या जागी 'वध' आदेश होतो, आणि या सूत्राने 'झ' च्या जागी 'ज्झ' आदेश होतो, तो 'वज्झो' (vajjho - वध्य), ती 'वज्झा' (vajjhā). 'सी' (sī - शयन करणे) धातूपासून, शयन करणे किंवा ज्याच्यावर शयन करतात ती 'सेय्या' (seyyā - शय्या), येथे वृद्धी आणि 'य' काराचे द्वित्व होते. 'धा' (dhā - धारण करणे) धातूला 'सं' (saṃ) उपसर्ग लागून, "याच्याद्वारे चित्त सम्यक प्रकारे स्थापित केले जाते" किंवा "स्वतः श्रद्धा ठेवतो" या अर्थी "इत्थियमतियवो वा" या सूत्राने 'अ' प्रत्यय होतो, "संधा" (sandhā) हे रूप प्राप्त झाले असता या सूत्राने 'न' काराच्या जागी 'द' कार होऊन 'सद्धा' (saddhā - श्रद्धा) रूप बनते. 'चर' (cara - आचरण करणे) धातूपासून, "आचरण करणे" या अर्थी 'ण्य' प्रत्यय आणि 'इ' काराचा आगम केला असता, या सूत्राने वृद्धीचा निषेध होऊन 'चरिया' (cariyā - चर्या) रूप बनते.

Ruja roge, rujananti atthe iminā chappaccayo, ‘‘byañjanantassa co chappaccayesu cā’’ti dhātvantassa cakāro, rucchā, rujāti appaccayena siddhaṃ. Tathā kuca saṅkocane, chappaccayo, kocanaṃ kucchā. Labha lābhe, chamhi cādeso, lacchā. Rada vilekhane, racchā. Muha vecitte, muyhanaṃ mucchā, mucchanaṃ vā mucchā. Vasa nivāse, vacchā. Kaca dittimhi, kacchā. Katha kathane saṃpubbo, saddhiṃ kathananti atthe ṇyappaccayo, iminā thyassa cchādeso, saṃsaddassa sādeso ca, sākacchā. Tuda byathane, tucchā. Pada gatimhi, byāpajjananti atthe ṇyamhi kate ‘‘byāpādyā’’ti rūpe sampatte iminā nipātanena dyassa jjādeso, rassattañca, byāpajjā.

'रुज' (ruja - रोग, वेदना होणे) धातूपासून, "वेदना होणे" या अर्थी या सूत्राने 'छ' (cha) प्रत्यय होतो, "ब्यञ्जनन्तस्स चो छप्पच्चयेसु चा" या सूत्राने धातूच्या शेवटी 'च' कार होतो, (अशा प्रकारे) 'रुच्छा' (rucchā) रूप बनते; 'रुजा' (rujā) हे रूप 'अ' प्रत्ययाने सिद्ध होते. तसेच 'कुच' (kuca - संकोच करणे) धातूपासून, 'छ' प्रत्यय होऊन, संकोच करणे म्हणजे 'कुच्छा' (kucchā). 'लभ' (labha - लाभ मिळणे) धातूपासून, 'छ' प्रत्यय असताना 'च' आदेश होऊन 'लच्छा' (lacchā) रूप बनते. 'रद' (rada - खोदणे/लेखन करणे) धातूपासून 'रच्छा' (racchā). 'मुह' (muha - मोह पडणे, व्याकुळ होणे) धातूपासून, व्याकुळ होणे म्हणजे 'मुच्छा' (mucchā) किंवा मूर्च्छा येणे म्हणजे 'मुच्छा' (mucchā). 'वस' (vasa - निवास करणे) धातूपासून 'वच्छा' (vacchā). 'कच' (kaca - चमकणे) धातूपासून 'कच्छा' (kacchā). 'कथ' (katha - सांगणे) धातूला 'सं' (saṃ) उपसर्ग लागून, "एकत्र बोलणे" (चर्चा करणे) या अर्थी 'ण्य' प्रत्यय होतो, या सूत्राने 'थ्य' च्या जागी 'च्छा' आदेश होतो आणि 'सं' च्या जागी 'सा' आदेश होऊन 'साकच्छा' (sākacchā - साकच्चा/चर्चा) रूप बनते. 'तुद' (tuda - पीडा देणे) धातूपासून 'तुच्छा' (tucchā - तुच्छ/रिक्त). 'पद' (pada - गती) धातूपासून, "व्यापाद (द्वेष) करणे" या अर्थी 'ण्य' प्रत्यय केला असता, "ब्यापाद्या" हे रूप प्राप्त झाले असता, या निपातनाने 'द्य' च्या जागी 'ज्ज' आदेश होतो आणि र्‍हस्वत्व होऊन 'ब्यापज्जा' (byāpajjā) रूप बनते.

Mara pāṇacāge, marati maraṇanti ca atthe iminā tyatyuppaccayā, dhātvantalopoca, tato ‘‘yavata’’miccādinā cakāro, macco, maccu. Sata sātacce, iminā yappaccayo, tyassa cakāro, saccaṃ. Tathā nata gattavināme, naccaṃ. Niti nicce, niccaṃ. Mā māne, māyā. Jana janane, jāyā, kana dittikantīsu, nyassa ñattaṃ, dvittañca, kaññā. Dhana dhaññe, dhaññaṃ. Punātīti puññaṃ, nakārāgamo iccādi.

'मर' (mara - प्राणत्याग करणे) धातूपासून, "मरतो" किंवा "मरण" या अर्थी या सूत्राने 'त्य' (tya) आणि 'तु' (tu) प्रत्यय होतात, धातूच्या शेवटच्या वर्णाचा लोप होतो, त्यानंतर "यवत..." इत्यादी सूत्राने 'च' कार होऊन 'मच्चो' (macco - मर्त्य) आणि 'मच्चु' (maccu - मृत्यू) रूपे बनतात. 'सत' (sata - निरंतरता) धातूपासून, या सूत्राने 'य' प्रत्यय होतो, 'त्य' च्या जागी 'च' कार होऊन 'सच्चं' (saccaṃ - सत्य) रूप बनते. तसेच 'नत' (nata - शरीर वाकवणे/नृत्य करणे) धातूपासून 'नच्चं' (naccaṃ - नृत्य). 'नि' (ni - नित्य असणे) धातूपासून 'निच्चं' (niccaṃ - नित्य). 'मा' (mā - मोजणे) धातूपासून 'माया' (māyā). 'जन' (jana - जन्म देणे) धातूपासून 'जाया' (jāyā - पत्नी). 'कन' (kana - चमकणे, इच्छा करणे) धातूपासून, 'न्य' च्या जागी 'ञ' कार आणि त्याचे द्वित्व होऊन 'कञ्ञा' (kaññā - कन्या) रूप बनते. 'धन' (dhana - धान्य) धातूपासून 'धञ्ञं' (dhaññaṃ - धान्य). "जे पवित्र करते ते" 'पुञ्ञं' (puññaṃ - पुण्य), येथे 'न' काराचा आगम होतो इत्यादी.

661. Ve [Pg.410] pu sī davava mu ku dā bhūhvādīhi thuttima ṇimā nibbatte.

६६१. 'वेपु', 'सी', 'दव', 'वमु', 'कु', 'दा', 'भू' आणि 'हू' इत्यादी धातूंपासून 'थु', 'त्तिम' आणि 'णिम' हे प्रत्यय 'उत्पन्न झालेला' (निब्बत्त) या अर्थी होतात.

Vepusīdavavamuiccevamādīhi dhātūhi, ku dā bhūādito, hvādito ca yathākkamaṃ thuttimaṇimaiccete paccayā honti nibbattatthe. Vepu kampane, thuppaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā akārāgamo, atha vā ‘‘athū’’ti vattabbe saralopaṃ katvā ‘‘thū’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ, vepena nibbatto vepathu. Sī saye, sayanena nibbatto sayathu. Dava davane, davena nibbatto davathu. Vamu uggiraṇe, vamena nibbatto vamathu.

'वेपु', 'सी', 'दव', 'वमु' इत्यादी धातूंपासून, 'कु', 'दा', 'भू' इत्यादींपासून आणि 'हू' इत्यादींपासून अनुक्रमे 'थु', 'त्तिम' आणि 'णिम' हे प्रत्यय 'उत्पन्न झालेला' (निब्बत्त) या अर्थी होतात. 'वेपु' (vepu - कंप पावणे) धातूपासून 'थु' प्रत्यय होतो, "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने 'अ' काराचा आगम होतो, किंवा "अथु" असे म्हणावयाचे असताना स्वराचा लोप करून "थु" असे म्हटले आहे, असे समजावे; कंपनाने उत्पन्न झालेला तो 'वेपछु' (vepathu - थरथराट). 'सी' (sī - शयन करणे) धातूपासून, शयनाने उत्पन्न झालेला तो 'सयछु' (sayathu). 'दव' (dava - धावणे/दाह होणे) धातूपासून, धावण्याने किंवा दाहाने उत्पन्न झालेला तो 'दवछु' (davathu - संताप/दाह). 'वमु' (vamu - ओकणे) धातूपासून, ओकण्याने उत्पन्न झालेला तो 'वमछु' (vamathu - उलटी).

Kutti karaṇaṃ, tena nibbattaṃ kuttimaṃ, ‘‘ku’’iti nipātanato karassa kuttaṃ. Dā dāne, dāti dānaṃ, tena nibbattaṃ dattimaṃ, rassattaṃ. Bhūti bhavanaṃ, tena nibbattaṃ bhottimaṃ. Avahuti avahanaṃ, tena nibbattaṃ ohāvimaṃ, ṇalopavuddhiāvādesā.

'कुत्ति' (kutti) म्हणजे करणे (क्रिया), त्याने उत्पन्न झालेले ते 'कुत्तिमं' (kuttimaṃ - कृत्रिम), "कु" या निपातनामुळे 'कर' च्या जागी 'कुत्त' भाव होतो. 'दा' (dā - दान देणे) धातूपासून, 'दा' म्हणजे दान, त्याने उत्पन्न झालेले ते 'दत्तिमं' (dattimaṃ - दत्तक/दिलेले), येथे र्‍हस्वत्व होते. 'भू' (bhū) म्हणजे होणे (अस्तित्व), त्याने उत्पन्न झालेले ते 'भोत्तिमं' (bhottimaṃ). 'अवहू' (avahū) म्हणजे वाहून नेणे, त्याने उत्पन्न झालेले ते 'ओहाविमं' (ohāvimaṃ), येथे 'ण' चा लोप, वृद्धी आणि 'आव' आदेश होतात.

662. Akkose namhāni.

६६२. निंदा किंवा शिवीगाळ (अक्कोस) दर्शवायची असताना, 'न' (na) उपपद असताना धातूपासून 'आनि' (āni) प्रत्यय होतो.

Akkose gammamāne namhi nipāte upapade sati dhātuto ānippaccayo hoti. Na gamitabbo te jamma desoti atthe ānippaccayo, kitakattā nāmamiva katvā simhi kate na gamānīti atthe kammadhārayasamāso, nassa attaṃ, puna samāsattā nāmamiva kate syādyuppatti, agamāni te jamma deso. Na kattabbaṃ te jamma kammanti akarāni te jamma kammaṃ.

निंदा किंवा शिवीगाळ (अक्कोस) प्रतीत होत असताना, 'न' (na) हा निपात उपपद असताना धातूपासून 'आनि' (āni) प्रत्यय होतो. "हे नीच माणसा, तू त्या देशात जाऊ नयेस" या अर्थी 'आनि' प्रत्यय होतो. कृदन्त (कितक) असल्यामुळे नामसदृश करून 'सि' प्रत्यय केला असता, "न गमानि" या अर्थी कर्मधारय समास होतो, 'न' च्या जागी 'अ' कार होतो, पुन्हा समास असल्यामुळे नामसदृश करून 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागून "अगमानी ते जम्म देसो" (agamāni te jamma deso) असे रूप बनते. "हे नीच माणसा, तुझ्याकडून हे कर्म केले जाऊ नये" या अर्थी "अकरानी ते जम्म कम्मं" (akarāni te jamma kammaṃ) असे रूप बनते.

Namhīti kiṃ? Vipatti te. Akkoseti kiṃ? Agati te.

"न उपपद असताना" असे का म्हटले आहे? (तसे नसले तर) 'विपत्ति ते' (तुझी विपत्ती) असे रूप होईल. "निंदा किंवा शिवीगाळ असताना" असे का म्हटले आहे? (तसे नसले तर) 'अगति ते' (तुझे न जाणे - सामान्य विधान) असे रूप होईल.

663. Sunassunassoṇavānuvānununakhuṇānā[Pg.411].

६६३. 'सुन' (suna - कुत्रा) या प्रातिपदिकामधील 'उन' (una) या भागाच्या जागी 'ओण', 'वान', 'उवान', 'उन', 'उनख', 'उण', 'आ' आणि 'आन' हे आदेश होतात.

Sunaiccetassa pāṭipadikassa sambandhino unasaddassa oṇa vāna uvāna una unakha uṇa ā ānaiccete ādesā honti. Sunassunassa oṇādiādese, paranayane ca kate syādyuppatti, soṇo, soṇā, svāno, svānā, suvāno, suvānā, suno, sunā, sunakho, sunakhā, suṇo, suṇā, sā sāno, sānā iccādi.

'सुन' (suna) या प्रातिपदिकाशी संबंधित 'उन' (una) या शब्दाच्या जागी 'ओण', 'वान', 'उवान', 'उन', 'उनख', 'उण', 'आ' आणि 'आन' हे आदेश होतात. 'सुन' मधील 'उन' च्या जागी 'ओण' इत्यादी आदेश करून, पुढील वर्णांशी संधी साधून आणि 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लावून 'सोणो' (soṇo), 'सोणा' (soṇā), 'स्वानो' (svāno), 'स्वाना' (svānā), 'सुवानो' (suvāno), 'सुवाना' (suvānā), 'सुनो' (suno), 'सुना' (sunā), 'सुनखो' (sunakho), 'सुनखा' (sunakhā), 'सुणो' (suṇo), 'सुणा' (suṇā), 'सा' (sā), 'सानो' (sāno), 'साना' (sānā) इत्यादी रूपे बनतात.

664. Taruṇassa susu ca.

६६४. 'तरुण' (taruṇa) या शब्दाच्या जागी 'सुसु' (susu) हा आदेश होतो.

Taruṇaiccetassa saddassa susuiccādeso hoti. Casaddo aniyamattho, susu, taruṇo vā.

'तरुण' (taruṇa) या शब्दाच्या जागी 'सुसु' (susu) हा आदेश होतो. 'च' हा शब्द अनियम (पर्याय) दर्शवण्यासाठी आहे, म्हणून 'सुसु' (susu) किंवा 'तरुणो' (taruṇo) अशी दोन्ही रूपे होतात.

665. Yuvassuvassuvuvānunūnā.

६६५. 'युव' (yuva) या प्रातिपदिकामधील 'उव' (uva) या भागाच्या जागी 'उव', 'उवान', 'उन' आणि 'ऊन' हे आदेश होतात.

Yuvaiccetassa pāṭipadikassa uvasaddassa uvauvānaunaūnaiccete ādesā honti. Yuvā tiṭṭhati, yuvāno tiṭṭhati, yuno tiṭṭhati, yūno tiṭṭhati.

'युव' (yuva) या प्रातिपदिकाशी संबंधित 'उव' (uva) या शब्दाच्या जागी 'उव', 'उवान', 'उन' आणि 'ऊन' हे आदेश होतात. (उदा.) 'युवा तिट्ठति' (yuvā tiṭṭhati - तरुण उभा आहे), 'युवानो तिट्ठति' (yuvāno tiṭṭhati), 'युनो तिट्ठति' (yuno tiṭṭhati), 'युनो तिट्ठति' (yūno tiṭṭhati).

666. Chadādīhi tatraṇa.

६६६. 'छद' (chada) इत्यादी धातूंपासून 'त', 'त्र' आणि 'न' हे प्रत्यय होतात.

Chadaiccevamādīhi dhātūhi tatraṇaiccete paccayā honti. Chada apavāraṇe, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassa takāro. Ātapaṃ chādetīti chattaṃ, chatraṃ, byañjanattaye sarūpānamekassa lopo.

'छद' (chada) इत्यादी धातूंपासून 'त', 'त्र' आणि 'न' हे प्रत्यय होतात. 'छद' (chada - झाकणे/आच्छादन करणे) धातूपासून, "क्वचि धातू" इत्यादी सूत्राने धातूच्या शेवटच्या वर्णाच्या जागी 'त' कार होतो. "जे उन्हापासून (तापापासून) संरक्षण करते ते" 'छत्तं' (chattaṃ - छत्री) किंवा 'छत्रं' (chatraṃ), तीन व्यंजने एकत्र आल्यास समान वर्णांपैकी एकाचा लोप होतो.

Cinta cintāyaṃ, cintetīti cittaṃ, nakārassa saṃyogādittā niggahītaṃ, tassa ‘‘byañjane cā’’ti lopo, citraṃ, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti na vuddhi.

'चिन्त' (cinta - विचार करणे) धातूपासून, "जे विचार करते ते" 'चित्तं' (cittaṃ - चित्त/मन). 'न' काराचा संयोग झाल्यामुळे अनुस्वार (निग्गहीत) होतो, आणि "ब्यञ्जने चा" या सूत्राने त्याचा लोप होतो, (अशा प्रकारे) 'चित्रं' (citraṃ - चित्र/विचित्र) रूप बनते, "घटादीनं वा" या सूत्राने वृद्धी होत नाही.

Su [Pg.412] abhisave, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti tassa dvittaṃ, atthe abhisavetīti suttaṃ, sutraṃ.

'सु' (su - अभिषेक करणे/प्रसव करणे) धातूपासून, "परद्वेभावो ठाने" या सूत्राने त्याचे द्वित्व होते, "जे अर्थाचा प्रसव (प्रकटीकरण) करते ते" 'सुत्तं' (suttaṃ - सुत्त/सूत्र) किंवा 'सुत्रं' (sutraṃ).

Sūda paggharaṇe, atthe sūdetīti suttaṃ, rassattaṃ, bhujādittā dalopo, dvittañca. Su savane, suṇātīti sotaṃ, sotraṃ, vuddhi.

'सूद' (sūda - पाझरणे/झरणे) धातूपासून, "जे पाझरते ते" 'सुत्तं' (suttaṃ), येथे र्‍हस्वत्व होते, आणि 'भुजादी' गणात असल्यामुळे 'द' चा लोप व द्वित्व होते. 'सु' (su - ऐकणे) धातूपासून, "जे ऐकते ते" 'सोतं' (sotaṃ - कान/श्रोत्र) किंवा 'सोत्रं' (sotraṃ), येथे वृद्धी होते.

Ni pāpaṇe, netīti nettaṃ, netraṃ. Vida maṅgalle, to dassa, pavittaṃ, pavitraṃ. Pū pavane, punātīti pavittaṃ, pavitraṃ, ikārāgamo, vuddhiavādesā ca.

'नि' (ni - नेणे/प्राप्त करणे) धातूपासून, "जे नेणारे आहे ते" 'नेत्तं' (nettaṃ - नेत्र/डोळा) किंवा 'नेत्रं' (netraṃ). 'विद' (vida - मंगल/कल्याण) धातूला 'प' (pa) उपसर्ग लागून, 'द' च्या जागी 'त' कार होऊन 'पवित्तं' (pavittaṃ - पवित्र) किंवा 'पवित्रं' (pavitraṃ) रूप बनते. 'पू' (pū - पवित्र करणे) धातूपासून, "जे पवित्र करते ते" 'पवित्तं' (pavittaṃ) किंवा 'पवित्रं' (pavitraṃ), येथे 'इ' काराचा आगम, वृद्धी आणि 'अव' आदेश होतात.

Pata gatimhi, patatīti pattaṃ, patraṃ, patato tāyatīti patto, patro. Tanu vitthāre, taññatīti tantaṃ, tantraṃ. Yata yatane, yattaṃ, yatraṃ. Yā pāpaṇe, yāpanā yatrā. Yamu uparame, yantaṃ, yantraṃ. Ada bhakkhaṇe, adatīti attaṃ, atraṃ. Yuja yoge, yujjatīti yottaṃ, yotraṃ, bhujādittā dhātvantalopadvittāni.

'पत' (pata) धातू गती या अर्थात; जे पडते ते 'पत्तं' (पान) किंवा 'पत्रं'; पडण्यापासून जे रक्षण करते ते 'पत्तं' (पात्र) किंवा 'पत्रं'. 'तनु' (tanu) धातू विस्ताराच्या अर्थात; जे विस्तारले जाते ते 'तन्तं' (तंतू) किंवा 'तन्त्रं'. 'यत' (yata) धातू प्रयत्नाच्या अर्थात; 'यत्तं' किंवा 'यत्रं'. 'या' (yā) धातू पोहोचण्याच्या अर्थात; यापना म्हणजे 'यत्रा' (यात्रा). 'यमु' (yamu) धातू उपराम (नियमन) अर्थात; 'यन्तं' (यंत्र) किंवा 'यन्त्रं'. 'अद' (ada) धातू भक्षण करण्याच्या अर्थात; जे खाल्ले जाते ते 'अत्तं' किंवा 'अत्रं'. 'युज' (yuja) धातू योगाच्या (जोडण्याच्या) अर्थात; जे जोडले जाते ते 'योत्तं' (जोत) किंवा 'योत्रं'; 'भुजादि' सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होते.

Vatu vattane, vattaṃ, vatraṃ. Mida sinehane, mijjatīti mittaṃ, mitraṃ. Mā parimāṇe, mattā parimāṇaṃ, dvittarassattāni. Evaṃ punātīti putto, putro. Kala saṅkhyāne, kalattaṃ, kalatraṃ bhariyā. Vara saṃvaraṇe, varattaṃ, varatraṃ cammamayayottaṃ. Vepu kampane, vepatīti vettaṃ, vetraṃ.

'वतु' (vatu) धातू वर्तनाच्या अर्थात; 'वत्तं' किंवा 'वत्रं'. 'मिद' (mida) धातू स्नेहाच्या अर्थात; जो स्नेह करतो तो 'मित्तं' (मित्र) किंवा 'मित्रं'. 'मा' (mā) धातू परिमाणाच्या (मोजण्याच्या) अर्थात; 'मत्ता' (मात्रा) म्हणजे परिमाण; येथे द्वित्व आणि र्‍हस्वत्व होते. याचप्रमाणे, जो पवित्र करतो तो 'पुत्तो' (पुत्र) किंवा 'पुत्रो'. 'कल' (kala) धातू मोजण्याच्या अर्थात; 'कलत्तं' किंवा 'कलत्रं' म्हणजे भार्या (पत्नी). 'वर' (vara) धातू संवरणाच्या (रक्षणाच्या) अर्थात; 'वरत्तं' किंवा 'वरत्रं' म्हणजे चामड्याचे जोत. 'वेपु' (vepu) धातू कंपनाच्या अर्थात; जे थरथरते ते 'वेत्तं' (वेत) किंवा 'वेत्रं'.

Gupa saṃvaraṇe, gottaṃ, gotraṃ, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopo, dvittañca, gattaṃ vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ukārassa akāro. Dā avakhaṇḍane, dāttaṃ, dātraṃ. Hu havane, aggihuttaṃ. Vaha pāpaṇe, vahittaṃ, vahitraṃ. Cara caraṇe, carittaṃ, caritraṃ. Muca mocane, muttaṃ passāvo. Bhāsa dittimhi, bhastrā iccādi.

'गुप' (gupa) धातू संवरणाच्या (रक्षणाच्या) अर्थात; 'गोत्तं' (गोत्र) किंवा 'गोत्रं' बनते; "गुपादीनञ्च" या सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होते; किंवा 'गत्तं' (शरीर) बनते, "क्वचि धातू..." इत्यादी सूत्राने 'उ' काराचा 'अ' कार होतो. 'दा' (dā) धातू तुकडे करण्याच्या अर्थात; 'दात्तं' (विळा) किंवा 'दात्रं'. 'हु' (hu) धातू हवनाच्या अर्थात; 'अग्गिहुत्तं' (अग्निहोत्र). 'वह' (vaha) धातू वाहून नेण्याच्या अर्थात; 'वहित्तं' (नाव) किंवा 'वहित्रं'. 'चर' (cara) धातू आचरणाच्या अर्थात; 'चरित्तं' (चारित्र्य) किंवा 'चरित्रं'. 'मुच' (muca) धातू मुक्त करण्याच्या अर्थात; 'मुत्तं' म्हणजे लघवी (प्रस्राव). 'भास' (bhāsa) धातू प्रकाशाच्या अर्थात; 'भस्त्रा' इत्यादी रूपे बनतात.

667. Vadādīhi [Pg.413] ṇitto gaṇe.

६६७. 'वद' इत्यादी धातूंहून समूहाच्या (गणाच्या) अर्थात 'णित्त' प्रत्यय होतो.

Vada cara varaiccevamādīhi dhātūhi ṇittappaccayo hoti gaṇe gammamāne. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, vaditānaṃ gaṇo vādittaṃ. Cara caraṇe, caritānaṃ gaṇo cārittaṃ. Vara varaṇe, varitānaṃ gaṇo vārittaṃ. Atha vā caranti tasmiṃ paripūrakāritāyāti cārittaṃ. Vāritaṃ tāyanti ettha, etenāti vā vārittaṃ.

'वद', 'चर', 'वर' इत्यादी धातूंहून समूहाचा (गणाचा) बोध होत असताना 'णित्त' प्रत्यय होतो. 'वद' (vada) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात; बोलणाऱ्यांचा समूह म्हणजे 'वादित्तं' (वाद्य/वादन). 'चर' (cara) धातू आचरणाच्या अर्थात; आचरण करणाऱ्यांचा समूह म्हणजे 'चारित्तं' (चारित्र्य). 'वर' (vara) धातू वरणाच्या (प्रतिबंधाच्या) अर्थात; रोखलेल्यांचा समूह म्हणजे 'वारित्तं' (वारित्र्य). अथवा, ज्यामध्ये परिपूर्णतेने आचरण केले जाते ते 'चारित्तं'. किंवा ज्यामध्ये अथवा ज्याच्याद्वारे वर्ज्य केलेल्या गोष्टींचे (वारित) रक्षण केले जाते ते 'वारित्तं'.

668. Midādīhi ttitiyo.

६६८. 'मिद' इत्यादी धातूंहून 'त्ति' आणि 'ति' प्रत्यय होतात.

Mida pada ranja tanu dhāiccevamādīhi dhātūhi yathābhidhānaṃ tti tiiccete paccayā honti. Mijjati siniyhatīti metti, dhātvantalopo. Pajjatīti patti. Ranja rāge, ranjati etthāti ratti. Vitthārīyatīti tanti. Dhāretīti dhāti. Pā rakkhaṇe, pāti. Vasa nivāse, vasati.

'मिद', 'पद', 'रंज', 'तनु', 'धा' इत्यादी धातूंहून परंपरेनुसार 'त्ति' आणि 'ति' हे प्रत्यय होतात. जो स्नेह करतो ती 'मेत्ति' (मैत्री); येथे धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो. जे प्राप्त होते ती 'पत्ति' (प्राप्ती). 'रंज' (ranja) धातू रागाच्या अर्थात; ज्यामध्ये लोक रमतात ती 'रत्ति' (रात्र). जे विस्तारले जाते ती 'तन्ति' (तंत्री). जी सांभाळते ती 'धाति' (धाय). 'पा' (pā) धातू रक्षणाच्या अर्थात; 'पाति'. 'वस' (vasa) धातू निवासाच्या अर्थात; 'वसति' (वस्ती).

669. Usuranjadaṃsānaṃ daṃsassa daḍḍho ḍha ṭhā ca.

६६९. 'उसु', 'रंज' आणि 'दंस' या धातूंच्या बाबतीत, 'दंस' धातूच्या जागी 'दड्ढ' आदेश होतो आणि 'ढ' व 'ठ' प्रत्यय होतात.

Usu ranja daṃsaiccetesaṃ dhātūnaṃ antare daṃsassa daḍḍhādeso hoti, sesehi dhātūhi ḍha ṭhaiccete paccayā honti. Usu dāhe, ranja rāge, ḍha ṭhappaccayā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantalopo, dvittaṃ, uḍḍho, raṭṭhaṃ. Daṃsa daṃsane, kvippaccayo, kvilopo, daṃsassa daḍḍhādeso ca, daḍḍhaṃ.

'उसु', 'रंज' आणि 'दंस' या धातूंपैकी 'दंस' धातूच्या जागी 'दड्ढ' आदेश होतो, आणि उर्वरित धातूंहून 'ढ' व 'ठ' हे प्रत्यय होतात. 'उसु' (usu) धातू दाहाच्या अर्थात, 'रंज' (ranja) धातू रागाच्या अर्थात; 'ढ' आणि 'ठ' प्रत्यय लागल्यावर "क्वचि धातू..." इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप आणि द्वित्व होऊन 'उड्ढो' आणि 'रट्ठं' (राष्ट्र) हे शब्द बनतात. 'दंस' (daṃsa) धातू दंश करण्याच्या अर्थात; 'क्वि' प्रत्यय, त्याचा लोप आणि 'दंस' च्या जागी 'दड्ढ' आदेश होऊन 'दड्ढं' बनते.

670. Sūvusānamūvusānamato tho ca.

६७०. 'सू', 'वु' आणि 'अस' या धातूंच्या 'ऊ', 'उ' आणि 'अस्' च्या जागी 'अत' आदेश होतो आणि 'थ' प्रत्यय होतो.

Sū vu asaiccetesaṃ dhātūnaṃ ū u asānaṃ ataiccādeso hoti, ante thappaccayo ca.

'सू', 'वु' आणि 'अस' या धातूंच्या 'ऊ', 'उ' आणि 'अस्' च्या जागी 'अत' असा आदेश होतो आणि शेवटी 'थ' प्रत्यय लागतो.

Sū [Pg.414] hiṃsāyaṃ, satthaṃ. Vu saṃvaraṇe, vatthaṃ. Asa bhuvi, attho. Yadā pana sasu hiṃsāyaṃ, vasa acchādane, ara gatimhīti ca dhātu, tadā ‘‘samādīhi tha mā’’ti thappaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantalopo, ‘‘vagge ghosā’’tiādinā dvittaṃ, sasatīti satthaṃ, vasīyatīti vatthaṃ, arīyatīti attho.

'सू' (sū) धातू हिंसेच्या अर्थात; 'सत्थं' (शस्त्र). 'वु' (vu) धातू संवरणाच्या अर्थात; 'वत्थं' (वस्त्र). 'अस' (asa) धातू असण्याच्या अर्थात; 'अत्थो' (अर्थ). पण जेव्हा 'ससु' (sasu) हिंसेच्या अर्थात, 'वस' (vasa) आच्छादनाच्या अर्थात आणि 'अर' (ara) गतीच्या अर्थात धातू असतात, तेव्हा "समादीहि थ मा" या सूत्राने 'थ' प्रत्यय होतो, "क्वचि धातू..." इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो, "वग्गे घोसा..." इत्यादी सूत्राने द्वित्व होते; जो हिंसा करतो ते 'सत्थं' (शस्त्र), जे परिधान केले जाते ते 'वत्थं' (वस्त्र), ज्याकडे गमन केले जाते तो 'अत्थो' (अर्थ).

671. Ranjudādīhi dhadiddakirā kvaci ja da lopo ca.

६७१. 'रंज', 'उदि' इत्यादी धातूंहून काही ठिकाणी 'ध', 'द', 'इद्द', 'क', 'इर' हे प्रत्यय होतात आणि धातूच्या अंत्य 'ज' व 'द' चा लोप होतो.

Ranja udiiccevamādīhi dhātūhi dha da idda ka iraiccete paccayā honti kvaci, dhātvantānaṃ jadānaṃ lopo ca hoti.

'रंज', 'उदि' इत्यादी धातूंहून काही ठिकाणी 'ध', 'द', 'इद्द', 'क', 'इर' हे प्रत्यय होतात आणि धातूच्या अंत्य 'ज' व 'द' चा लोप होतो.

Ranja rāge, dhappaccayo, jalopo ca, randhaṃ. Udi pasavanakledanesu saṃpubbo, dappaccayo, samuddo, uddo. Khuda pipāsāyaṃ, khuddo. Chidi dvidhākaraṇe, chiddo. Rudi hiṃsāyaṃ, ruddo, luddo, lo rassa. Bhadi kalyāṇe, bhaddo. Nidi kucchāyaṃ, niddā. Muda hāse, muddā. Dala duggatimhi, iddappaccayo, daliddo.

'रंज' (ranja) धातू रागाच्या अर्थात; 'ध' प्रत्यय आणि 'ज' चा लोप होऊन 'रन्धं' बनते. 'उदि' (udi) धातू पाझरणे व ओले होणे या अर्थात; 'सं' उपसर्ग पूर्व असताना 'द' प्रत्यय लागून 'समुद्दो' (समुद्र) आणि उपसर्ग नसताना 'उद्दो' बनते. 'खुद' (khuda) धातू भुकेच्या अर्थात; 'खुद्दो' (लहान). 'छिदि' (chidi) धातू दोन भाग करण्याच्या अर्थात; 'छिद्दो' (छिद्र). 'रुदि' (rudi) धातू हिंसेच्या अर्थात; 'रुद्दो' किंवा 'लुद्दो' बनते, येथे 'र' च्या जागी 'ल' होतो. 'भदि' (bhadi) धातू कल्याणाच्या अर्थात; 'भद्दो' (भद्र). 'निदि' (nidi) धातू निंदेच्या अर्थात; 'निद्दा' (निद्रा). 'मुद' (muda) धातू हर्षाच्या अर्थात; 'मुद्दा' (मुद्रा). 'दल' (dala) धातू दुर्गतरीच्या अर्थात; 'इद्द' प्रत्यय लागून 'दलिद्दो' (दरिद्री) बनते.

Susa sosane, suca soke vā, kappaccayo, dhātvantassa kakāro, sukkaṃ. Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, vaka ādāne vā, vakkaṃ. Saka sattimhi, sakko. Usu dāhe, ukkā.

'सुस' (susa) धातू शोषणाच्या अर्थात किंवा 'सुच' (suca) शोकाच्या अर्थात; 'क' प्रत्यय लागून धातूच्या अंत्य वर्णाचा 'क' कार होऊन 'सुक्कं' (पांढरे) बनते. 'वच' (vaca) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात किंवा 'वक' (vaka) ग्रहणाच्या अर्थात; 'वक्कं' (वृक्क) बनते. 'सक' (saka) धातू शक्तीच्या अर्थात; 'सक्को' (समर्थ/शक्र). 'उसु' (usu) धातू दाहाच्या अर्थात; 'उक्का' (उल्का) बनते.

Vaja gatimhi, irappaccayo, appaṭihataṃ vajatīti vajiraṃ. Mada ummāde, madirā. Evaṃ mandiraṃ, rudhiraṃ, ruhiraṃ, ruciraṃ. Badha bandhane, badhiro, badhirā, badhiraṃ, timiro, timiraṃ, siro. Sara hiṃsāyaṃ, sariraṃ. ‘‘Kalilaṃ, salila’’ntiādīsu lo rassa. Kuṭilo, kokilo iccādayo.

'वज' (vaja) धातू गतीच्या अर्थात; 'इर' प्रत्यय लागून, जे अप्रतिहत गमन करते ते 'वजिरं' (वज्र). 'मद' (mada) धातू उन्मादाच्या अर्थात; 'मदिरा'. याचप्रमाणे 'मन्दिरं', 'रुधिरं', 'रुहिरं', 'रुचिरं' बनते. 'बध' (badha) धातू बंधनाच्या अर्थात; 'बधिरो' (बहिरा), 'बधिरा', 'बधिरं', 'तिमिरो' (अंधार), 'तिमिरं', 'सिरो' (शिर). 'सर' (sara) धातू हिंसेच्या अर्थात; 'सरirं' (शरीर). 'कलिलं', 'सलिलं' इत्यादी शब्दांमध्ये 'र' च्या जागी 'ल' होतो. 'कुटिलो', 'कोकिलो' इत्यादी शब्द बनतात.

672. Paṭito [Pg.415] hissa heraṇa hīraṇa.

६७२. 'पटि' उपसर्गाच्या पुढे असलेल्या 'हि' धातूच्या जागी 'हेरणा' आणि 'हीरणा' हे आदेश होतात.

Paṭito parassa hiiccetassa dhātussa heraṇa hīraṇaiccete ādesā honti. Hi gatimhi paṭipubbo, paṭipakkhe madditvā gacchatīti atthe ‘‘kvi cā’’ti kvippaccayo, kvilopo, iminā heraṇa hīraṇaādesā, ṇalopo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā paṭisaddādissa vuddhi, pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ, yadā pana hara haraṇeti dhātu, tadā paṭipakkhe haratīti ‘‘pāṭihāriya’’miti ṇyenapi siddhaṃ.

'पटि' उपसर्गाच्या पुढे असलेल्या 'हि' या धातूच्या जागी 'हेरणा' आणि 'हीरणा' हे आदेश होतात. 'हि' (hi) धातू गतीच्या अर्थात 'पटि' उपसर्ग पूर्व असताना, "प्रतिपक्षाला चिरडून जातो" या अर्थात "क्वि च" या सूत्राने 'क्वि' प्रत्यय आणि त्याचा लोप होतो. या सूत्राने 'हेरणा' व 'हीरणा' आदेश होतात, 'ण' चा लोप होतो आणि "तेसु वुद्धि..." इत्यादी सूत्राने 'पटि' शब्दाच्या आदि स्वराची वृद्धी होऊन 'पाटिहेरं' (चमत्कार) आणि 'पाटिहीरं' हे शब्द बनतात. पण जेव्हा 'हर' (hara) हरण करण्याच्या अर्थात धातू असतो, तेव्हा "प्रतिपक्षाचे हरण करतो" या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय लागून 'पाटिहारियं' हे रूप देखील सिद्ध होते.

673. Kaḍyādīhi ko.

६७३. 'कडि' इत्यादी धातूंहून 'क' प्रत्यय होतो.

Kaḍiiccevamādīhi dhātūhi kappaccayo hoti.

'कडि' इत्यादी धातूंहून 'क' प्रत्यय होतो.

Kaḍi chedane, kappaccaye kate ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā, ‘‘niggahītañcā’’ti vā ikārānubandhassa dhātussa niggahītāgamo, kalopo ca, niggahītassa vaggantattaṃ, kaṇḍo usu, parimāṇañca. Evaṃ ghaṭi ghaṭṭane, ghaṇṭo, ghaṇṭā vā. Vaṭi āvattane, vaṭi dhāraṇabandhanasaṅghātesu vā, vaṇṭo. Karaḍi bhājanatthe, karaṇḍo. Maḍi maṇḍanatthe, maṇḍo. Saḍi gumbatthe, saṇḍo. Bhaḍi bhaṇḍatthe, bhaṇḍaṃ. Paḍi liṅgavekallatthe, paṇḍo, so eva paṇḍako. Daḍi āṇāyaṃ, daṇḍo. Raḍi hiṃ sāyaṃ, raṇḍo. Taḍi calanatthe, vitaṇḍo. Caḍi caṇḍatthe, caṇḍo. Gaḍi sanniccaye, gaṇḍo. Aḍi aṇḍatthe, aṇḍo. Laḍi jigucchāyaṃ, laṇḍaṃ. Meḍi kuṭilatthe, meṇḍo, meṇḍako vā. Eraḍi hiṃsāyaṃ, eraṇḍo. Khaḍi chedanatthe, khaṇḍo. Madi hāse, mando. Idi paramissariye, indo. Cadi icchākantīsu, cando. Khura chedane, khuro iccādi.

'कडि' (kaḍi) धातू छेदनाच्या अर्थात; 'क' प्रत्यय लागल्यावर "क्वचि धातू..." किंवा "निग्गहीतं च..." या सूत्राने इकारानुबंध असलेल्या धातूला niग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो आणि 'क' चा लोप होतो; niग्गहीताचा वर्गान्त वर्ण (ण) होऊन 'कण्डो' (बाण किंवा परिमाण) शब्द बनतो. याचप्रमाणे 'घटि' (ghaṭi) धातू आघाताच्या अर्थात; 'घण्टो' किंवा 'घण्टा'. 'वटि' (vaṭi) धातू फिरणे किंवा धारण, बंधन व संघात अर्थात; 'वण्टो' (देठ). 'करडि' (karaḍi) धातू पात्राच्या अर्थात; 'करण्डो' (करंडा). 'मडि' (maḍi) धातू शोभविण्याच्या अर्थात; 'मण्डो'. 'सडि' (saḍi) झुडपाच्या अर्थात; 'सण्डो' (समूह/वळू). 'भडि' (bhaḍi) वस्तूच्या अर्थात; 'भण्डं' (भांडे/वस्तू). 'पडि' (paḍi) नपुंसकत्वाच्या अर्थात; 'पण्डो', तोच 'पण्डको'. 'दडि' (daḍi) आज्ञेच्या अर्थात; 'दण्डो' (दंड). 'रडि' (raḍi) हिंसेच्या अर्थात; 'रण्डो'. 'तडि' (taḍi) हालचालीच्या अर्थात; 'वितण्डो' (वितंड). 'चडि' (caḍi) क्रोधाच्या अर्थात; 'चण्डो' (उग्र). 'गडि' (gaḍi) संचयाच्या अर्थात; 'गण्डो' (गाठ). 'अडि' (aḍi) अंड्याच्या अर्थात; 'अण्डो' (अंडे). 'लडि' (laḍi) घृणेच्या अर्थात; 'लण्डं' (विष्ठा). 'मेडि' (meḍi) कुटिलतेच्या अर्थात; 'मेण्डो' किंवा 'मेण्डको' (मेंढा). 'एरडि' (eraḍi) हिंसेच्या अर्थात; 'एरण्डो' (एरंड). 'खडि' (khaḍi) छेदनाच्या अर्थात; 'खण्डो' (तुकडा). 'मदि' (madi) हास्याच्या अर्थात; 'मन्दो' (मंद). 'इदि' (idi) परम ऐश्वर्याच्या अर्थात; 'इन्दो' (इंद्र). 'चदि' (cadi) इच्छा व कांतीच्या अर्थात; 'चन्दो' (चंद्र). 'खुर' (khura) छेदनाच्या अर्थात; 'खुरो' (खुर/वस्तरा) इत्यादी.

‘‘Ko’’ti vattate.

'को' (ko) याचे अनुवर्तन होते.

674. Khādāmagamānaṃ [Pg.416] khandhandhagandhā.

६७४. 'खाद', 'अम' आणि 'गम' या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'खन्ध', 'अन्ध' आणि 'गन्ध' हे आदेश होतात.

Khāda ama gamuiccetesaṃ dhātūnaṃ khandha andha gandhaiccete ādesā honti, kappaccayo ca hoti. Khāda bhakkhane, jātijarāmaraṇādīhi saṃsāradukkhehi khajjatīti khandho. Ama roge, andho. Gamu, sappa gatimhi, gandho. Kvaciggahaṇena kalopābhāve khandhako, andhako, gandhako. Atha vā rāsaṭṭhena khandho. Gandha sūcane, attano nissayassa gandhanato sūcanato gandho.

'खाद', 'अम' आणि 'गमु' या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'खन्ध', 'अन्ध' आणि 'गन्ध' हे आदेश होतात आणि 'कप्' प्रत्यय लागतो. 'खाद' भक्षण करण्याच्या अर्थी; जन्म, जरा, मरण इत्यादी संसारदुःखांनी जे खाल्ले (पीडिले) जाते, तो 'खन्ध' (स्कन्ध) होय. 'अम' रोग या अर्थी, 'अन्ध' होतो. 'गमु' सर्पण किंवा गमन या अर्थी, 'गन्ध' होतो. 'क्वचि' च्या ग्रहणाने 'क' चा लोप न झाल्यास 'खन्धक', 'अन्धक', 'गन्धक' अशी रूपे होतात. अथवा, राशी (समूह) या अर्थाने 'खन्ध' होतो. 'गन्ध' सूचन (सूचित करणे) या अर्थी; आपल्या आश्रयाचे गन्धन (सूचन) करत असल्यामुळे 'गन्ध' होतो.

675. Paṭādīhyalaṃ.

६७५. 'पट' इत्यादी धातूंहून 'अल' प्रत्यय होतो.

Paṭaiccevamādīhi dhātūhi, pāṭipadikehi ca alappaccayo hoti. Aṭa, paṭa gatimhi, paṭe alaṃ samatthanti atthe iminā alappaccayo, ‘‘si’’nti amādeso, paṭalaṃ, paṭalāni. Tathā kala kalale, kalalaṃ. Kusa chedanabhūta dāna sañcayesu, kusalaṃ, yadā pana sala lū lāiti dhātu, tadā kucchitānaṃ salanato, kusānaṃ lavanato, kuso viya lavanato vā kusena lātabbattā kusalanti appaccayena kappaccayena vā rūpasiddhi veditabbā.

'पट' इत्यादी धातूंहून आणि प्रातिपदिकांहून 'अल' प्रत्यय होतो. 'अट', 'पट' गमन या अर्थी; 'वस्त्रासाठी पुरेसे किंवा समर्थ' या अर्थी या सूत्राने 'अल' प्रत्यय होतो, आणि 'सि' प्रत्ययाचा 'अम्' आदेश होऊन 'पटलम्' (पटलं), 'पटलानि' अशी रूपे होतात. तसेच 'कल' कलल या अर्थी, 'कललम्' (कललं) होते. 'कुस' छेदन, दान आणि संचय या अर्थी, 'कुसलम्' (कुशल) होते. परंतु जेव्हा 'सल', 'लू', 'ला' हे धातू असतात, तेव्हा कुत्सित (वाईट) गोष्टींचे गमन (नाश) करण्यामुळे, किंवा कुशांचे (दर्भाचे) लवन (कापणे) करण्यामुळे, किंवा कुशाप्रमाणे तीक्ष्ण बुद्धीने लवन करण्यामुळे, किंवा कुशाने (ज्ञानाने) ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे 'कुसल' अशी रूपसिद्धी 'अ' प्रत्ययाने किंवा 'कप्' प्रत्ययाने समजावी.

Kada made, kadalaṃ. Bhaganda secane, bhagandalaṃ. Mekha kaṭivicitte, mekhalaṃ, mekhalā vā. Vakka rukkhatace, vakkalaṃ. Takka rukkhasilese, takkalaṃ. Palla ninnaṭṭhāne, pallalaṃ. Sadda harite, saddalaṃ, paralopo. Mūla patiṭṭhāyaṃ, mulālaṃ, rassattaṃ. Bila nissaye, bilālaṃ. Vida sattāyaṃ, vidālaṃ. Caḍi caṇḍikke, caṇḍālo, dīghattaṃ. Vā gatigandhanesu, vālaṃ. Vasa acchādane, vasalo. Paci vitthāre, pacalo, pañcālo[Pg.417], pañcannaṃ rājūnaṃ alantipi pañcālo. Maca core, macalo. Musa theyye, musalo.

'कद' मद (हर्ष) या अर्थी, 'कदलम्' (केळी) होते. 'भगन्द' सिंचन या अर्थी, 'भगन्दलम्' (भगंदर) होते. 'मेख' कटी (कमर) सुशोभित करणे या अर्थी, 'मेखलम्' किंवा 'मेखला' होते. 'वक्क' वृक्षाची साल या अर्थी, 'वक्कलम्' (वल्कल) होते. 'तक्क' वृक्षाचा चिकटपणा या अर्थी, 'तक्कलम्' होते. 'पल्ल' सखल जागा या अर्थी, 'पल्ललम्' (डबके) होते. 'सद्द' हिरवेगार या अर्थी, 'सद्दलम्' (हिरवळ) होते, येथे परलोप होतो. 'मूल' प्रतिष्ठा (पाया) या अर्थी, 'मुलालम्' (कमळाचा दांडा) होते, येथे र्‍हस्वत्व होते. 'बिल' आश्रय या अर्थी, 'बिलालम्' (मांजर) होते. 'विद' सत्ता (अस्तित्व) या अर्थी, 'विदालम्' होते. 'चडि' कोपिष्टपणा या अर्थी, 'चण्डालो' (चांडाळ) होते, येथे दीर्घत्व होते. 'वा' गमन आणि गंध या अर्थी, 'वालम्' (केस/शेपूट) होते. 'वस' आच्छादन या अर्थी, 'वसलो' (वृषल/हीन मनुष्य) होते. 'पचि' विस्तार या अर्थी, 'पचलो', 'पञ्चालो' (पाच राजांसाठी पुरेसा या अर्थी देखील 'पञ्चालो') होते. 'मच' चोर या अर्थी, 'मचलो' (मासा) होते. 'मुस' चोरी या अर्थी, 'मुसलो' (मुसळ) होते.

Gotthu vaṃse, gotthulo. Puthu vitthāre, puthulo. Bahu saṅkhyāne, bahulaṃ, paralopo. Yadā pana lā ādāne iti dhātu, tadā gotthuṃ lātīti gotthulo. Evaṃ puthulo, bahulaṃ.

'गोत्थु' वंश या अर्थी, 'गोत्थुलो' होते. 'पुथु' विस्तार या अर्थी, 'पुथुलो' होते. 'बहु' संख्या या अर्थी, 'बहुलम्' होते, येथे परलोप होतो. पण जेव्हा 'ला' (ग्रहण करणे या अर्थी) हा धातू असतो, तेव्हा 'गोत्थु' ग्रहण करतो म्हणून 'गोत्थुलो' होते. याचप्रमाणे 'पुथुलो' आणि 'बहुलम्' समजावे.

Maṅga maṅgalye, maṅgalaṃ. Baha vuddhimhi, bahalaṃ. Kamba sañcalane, kambalaṃ. Sabi maṇḍale, sambalaṃ, niggahītāgamo, sabalo vā. Agga gatikoṭille, aggalaṃ. Maḍi bhūsāyaṃ, maṇḍalaṃ. Kuḍi dāhe, kuṇḍalaṃ iccādi.

'मङ्ग' मांगल्य या अर्थी, 'मङ्गलम्' (मंगल) होते. 'बह' वृद्धी या अर्थी, 'बहलम्' (दाट) होते. 'कम्ब' कंपन या अर्थी, 'कम्बलम्' (कांबळा) होते. 'सबी' मंडल या अर्थी, 'संबलम्' (शिदोरी) होते, येथे निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो, किंवा 'सबलो' होते. 'अग्ग' गमन आणि कुटिलता या अर्थी, 'अग्गलम्' (अडसर) होते. 'मडि' सुशोभित करणे या अर्थी, 'मण्डलम्' (मंडळ) होते. 'कुडि' दाह या अर्थी, 'कुण्डलम्' (कुंडल) इत्यादी रूपे होतात.

676. Puthassa puthupathāmo vā.

६७६. 'पुथ' धातूच्या जागी 'पुथु' आणि 'पथ' हे आदेश होतात आणि 'अम' प्रत्यय लागतो (किंवा विकल्पे करून होतो).

Puthaiccetassa dhātussa puthu pathaiccete ādesā honti, amappaccayo ca hoti vā, kvacatthoyaṃ vāsaddo. Putha vitthāre, patthaṭāti atthe kvippaccayo, iminā puthassa puthupathādesā, kvilopo. Itthiyaṃ īpaccayo, ‘‘o sare cā’’ti sutte casaddena avādeso, puthavī, pathavī, padhavī, thassa vattaṃ, amappaccaye pathādeso, pathamo.

'पुथ' या धातूच्या जागी 'पुथु' आणि 'पथ' हे आदेश होतात, आणि 'अम' प्रत्यय विकल्पे करून होतो. येथे 'वा' हा शब्द 'क्वचि' (कधीतरी) या अर्थी आहे. 'पुथ' विस्तार या अर्थी; 'विस्तारलेली' या अर्थी 'क्वि' प्रत्यय होतो, याने 'पुथ' च्या जागी 'पुथु' आणि 'पथ' हे आदेश होतात, आणि 'क्वि' चा लोप होतो. स्त्रीलिंगात 'ई' प्रत्यय होतो, "ओ सरे च" या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'अव' आदेश होऊन 'पुथवी', 'पथवी', 'पधवी' (येथे 'थ' चा 'ध' होतो) अशी रूपे होतात. 'अम' प्रत्यय लागल्यास 'पथ' आदेश होऊन 'पथमो' (प्रथम) रूप होते.

677. Sasvādīhi tudavo.

६७७. 'ससु' इत्यादी धातूंहून 'तु' आणि 'दु' प्रत्यय होतात.

Sasuiccevamādīhi dhātūhi tu duiccete paccayā honti. Sasu hiṃsāgatīsu, tuppaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassa takāro, sattu. Jana janane, jattu. Dada dāne, daddu kuṭṭhaviseso. Ada bhakkhaṇe, addu. Madaummāde, maddu iccādi.

'ससु' इत्यादी धातूंहून 'तु' आणि 'दु' हे प्रत्यय होतात. 'ससु' हिंसा आणि गमन या अर्थी; 'तु' प्रत्यय लागून "क्वचि धातू..." इत्यादी सूत्राने धातूच्या शेवटी 'त' कार होऊन 'सत्तु' (शत्रू) रूप होते. 'जन' जन्म देणे या अर्थी, 'जत्तु' होते. 'दद' दान या अर्थी, 'दद्दु' (एक प्रकारचा कुष्ठरोग) होते. 'अद' भक्षण करणे या अर्थी, 'अद्दु' होते. 'मद' उन्माद या अर्थी, 'मद्दु' इत्यादी रूपे होतात.

678. Jhādīhi [Pg.418] īvaro.

६७८. 'झा' इत्यादी धातूंहून 'ईवर' प्रत्यय होतो.

Cipādhāiccevamādīhi dhātūhi īvarappaccayo hoti. Ci caye, cīyatīti cīvaraṃ. Pā pāne, pātīti pīvaro pīno. Dhā dhāraṇe, dhīvaro kevaṭṭo.

'चि', 'पा', 'धा' इत्यादी धातूंहून 'ईवर' प्रत्यय होतो. 'चि' संचय या अर्थी; जे गोळा केले जाते ते 'चीवरम्' (चीवर) होय. 'पा' पिणे या अर्थी; जो पितो (पुष्ट होतो) तो 'पीवरो' (पुष्ट) होय. 'धा' धारण करणे या अर्थी; जो धारण करतो तो 'धीवरो' (कोळी) होय.

679. Munādīhi ci.

६७९. 'मुन' इत्यादी धातूंहून 'इ' प्रत्यय होतो, आणि 'च' शब्दाने प्रातिपदिकांहूनही होतो.

Munādīhi dhātūhi ippaccayo hoti, casaddena pāṭipadikehi ca. Muna ñāṇe, munātīti muni, vādhikārā na vuddhi. Yata yatane, yatatīti yati. Agga gatikoṭille, aggi. Pata gatimhi, pati. Suca socakammani, suci. Ruca dittimhi, ruci. Isa pariyesane, sīlādiguṇe esatīti isi. Ku sadde, kavi, vuddhi, avādeso ca. Ru sadde, ravi, dadhi, kuṭi. Asu khepane, asi. Rāja dittimhi, rāji. Gapu, sappa gatimhi, sappi. Acca pūjāyaṃ, acci. Juta dittimhi, joti, nandi, dīpi, kimi, akārassa ittaṃ. Tamu kaṅkhāyaṃ, timi. Budha bodhane, bujjhatīti bodhi. Kasa vilekhane, kasi. Kapi calane, kapi, kali, bali, masi, dhani, hari, ari, giri iccādayo.

'मुन' इत्यादी धातूंहून 'इ' प्रत्यय होतो, आणि 'च' शब्दाने प्रातिपदिकांहूनही होतो. 'मुन' ज्ञान या अर्थी; जो जाणतो तो 'मुनि' (मुनी) होय, 'वा' च्या अधिकारामुळे येथे वृद्धी होत नाही. 'यत' प्रयत्न या अर्थी; जो प्रयत्न करतो तो 'यति' होय. 'अग्ग' गमन आणि कुटिलता या अर्थी, 'अग्गि' (अग्नी) होते. 'पत' गमन या अर्थी, 'पति' होते. 'सुच' शुद्ध करणे या अर्थी, 'सुचि' (शुद्ध) होते. 'रुच' दीप्ती या अर्थी, 'रुचि' होते. 'इस' शोध घेणे या अर्थी; जो शीलादी गुणांचा शोध घेतो तो 'इसि' (ऋषी) होय. 'कु' शब्द करणे या अर्थी, 'कवि' (कवी) होते, येथे वृद्धी आणि 'अव्' आदेश होतो. 'रु' शब्द करणे या अर्थी, 'रवि' (सूर्य), 'दधि' (दही), 'कुटि' (कुटी) होते. 'असु' फेकणे या अर्थी, 'असि' (तलवार) होते. 'राज' दीप्ती या अर्थी, 'राजि' (रेघ) होते. 'गपु' किंवा 'सप्प' गमन या अर्थी, 'सप्पि' (तूप) होते. 'अच्च' पूजा या अर्थी, 'अच्चि' (किरण) होते. 'जुत' दीप्ती या अर्थी, 'joति' (ज्योती), 'नन्दि', 'दीपि', 'किमि' (येथे 'अ' काराचा 'इ' कार होतो) अशी रूपे होतात. 'तमु' आकांक्षा या अर्थी, 'तिमि' (मासा) होते. 'बुध' बोध या अर्थी; जो जाणतो ती 'बोधि' (बोधी) होय. 'कस' नांगरणे या अर्थी, 'कसि' (शेती) होते. 'कपि' हालचाल या अर्थी, 'कपि' (माकड), 'कलि', 'बलि', 'मसि' (शाई), 'धनि', 'हरि', 'अरि' (शत्रू), 'गिरि' (पर्वत) इत्यादी रूपे होतात.

Pāṭipadikato pana mahāli, bhaddāli, maṇi, araṇi, taraṇi, dharaṇi, saraṇi, dhamaṇi, avani, asani, vasani iccādi.

प्रातिपदिकांहून तर 'महालि', 'भद्दालि', 'मणि', 'अरणि', 'तरणि', 'धरणि', 'सरणि', 'धमनि', 'अवनि', 'अशनि', 'वशनि' इत्यादी रूपे होतात.

680. Vidādīhyūro.

६८०. 'विद' इत्यादी धातूंहून 'ऊर' प्रत्यय होतो.

Vidaiccevamādīhi dhātūhi ūrappaccayo hoti. Vida lābhe, vandituṃ alaṃ anāsannattāti atthe ūrappaccayo. Vidūro, vijjūro vā, vidūre jāto vedūro maṇi. Vala, valla [Pg.419] sādhāraṇabandhanesu, vallūro. Masa āmasane, masūro. Sida siṅgāre, sindūro, niggahītāgamo. Du gatimhi, dūro. Ku sadde, kūro. Kapu hiṃsātakkalagandhesu, kappūro, dvittaṃ. Maya gatimhi, mayūro, mahiyaṃ ravatīti vā mayūroti.

'विद' लाभ या अर्थी; जवळ नसण्यामुळे वंदन करण्यास योग्य या अर्थी 'ऊर' प्रत्यय होतो. 'विदूरो' किंवा 'विज्जूरो' (दूर) रूप होते; विदूरात (दूरवर) उत्पन्न झालेला तो 'वेदूरो मणि' (वैडूर्य मणी) होय. 'वल', 'वल्ल' सामान्य बंधनांच्या अर्थी, 'वल्लूरो' (वाळवलेले मांस) होते. 'मस' स्पर्श करणे या अर्थी, 'मसूरो' (मसूर) होते. 'सिद' शृंगार या अर्थी, 'सिन्दूरो' (शेंदूर) होते, येथे निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो. 'दु' गमन या अर्थी, 'दूरो' (दूर) होते. 'कु' शब्द करणे या अर्थी, 'कूरो' (क्रूर) होते. 'कपु' हिंसा, चिकटपणा आणि गंध या अर्थी, 'कप्पूरो' (कापूर) होते, येथे द्वित्व होते. 'मय' गमन या अर्थी, 'मयूरो' (मोर) होते, किंवा पृथ्वीवर ओरडतो म्हणून 'मयूरो' असे म्हणतात.

‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyayo ca,Dve cāpare vaṇṇavikāranāsā;

Dhātussa catthātisayena yogo,Taduccate pañcavidhaṃ nirutta’’nti –

"वर्णागम (वर्णाचा आगम), वर्णविपर्यय (वर्णांची अदलाबदल), वर्णविकार (वर्णाचा बदल) आणि वर्णनाश (वर्णाचा लोप) हे दोन; आणि धातूचा अर्थाच्या अतिशयाशी योग; याला पाच प्रकारचे निरुक्त (व्युत्पत्ती शास्त्र) म्हटले जाते" –

Vuttaniruttilakkhaṇānusārena ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ca rūpasiddhi veditabbā.

सांगितलेल्या निरुक्त लक्षणांनुसार "तेसु वुद्धी..." इत्यादी आणि "क्वचि धातू..." इत्यादी सूत्रांनी रूपसिद्धी समजावी.

Udi pasavanakledanesu, unditumalaṃ samatthoti undūro. Khajja bhakkhaṇe, khādituṃ alanti khajjūro. Kura akkose, akkositumalanti kurūro. Su hiṃsāyaṃ, sūro.

'उदि' पाझरणे आणि ओले करणे या अर्थी; ओले करण्यास समर्थ तो 'उन्दूरो' (उंदीर) होय. 'खज्ज' भक्षण करणे या अर्थी; खाण्यास योग्य तो 'खज्जूरो' (खजूर) होय. 'कुर' आक्रोश (निंदा) करणे या अर्थी; आक्रोश करण्यास समर्थ तो 'कुरूरो' (क्रूर) होय. 'सु' हिंसा या अर्थी, 'सूरो' (शूर) होय.

681. Hanādīhi ṇunutavo.

६८१. 'हन' इत्यादी धातूंहून 'णु', 'नु' आणि 'तु' प्रत्यय होतात.

Hanaiccevamādīhi dhātūhi ṇu nu tuiccete paccayā honti. Ṇuppaccaye hana hiṃsāgatīsu, hanatīti haṇu. Jana janane, jāyatīti jāṇu, dhātvantalopo, dīgho. Bhā dittimhi, bhātīti bhāṇu. Ri santāne, rayatīti reṇu rajo. Khanu avadāraṇe, khanti, khaññatīti vā khāṇu. Ama gatyādīsu, amatīti aṇu, dhātvantalopo.

'णु' प्रत्यय लागल्यास: 'हन' हिंसा आणि गमन या अर्थी; जो मारतो किंवा गमन करतो तो 'हणु' (हनुवटी) होय. 'जन' जन्म देणे या अर्थी; जो उत्पन्न होतो तो 'जाणु' (गुडघा) होय, येथे धातूच्या शेवटी लोप आणि दीर्घत्व होते. 'भा' दीप्ती या अर्थी; जो चमकतो तो 'भाणु' (सूर्य) होय. 'रि' विस्तार या अर्थी; जो पसरतो तो 'रेणु' (धूळ) होय. 'खनु' खणणे या अर्थी; जे खणले जाते ते 'खाणु' (खोड) होय. 'अम' गमन इत्यादी अर्थी; जो गमन करतो तो 'अणु' (अणू) होय, येथे धातूच्या शेवटी लोप होतो.

Nuppaccaye – ve tantasantāne, vāyatīti venu, veṇu vā. Dhe pāne, dhāyati vacchaṃ pāyetīti dhenu, bhātīti bhānu.

'नु' प्रत्यय लागल्यास: 'वे' तंतूंचा विस्तार (विणणे) या अर्थी; जे विणले जाते ते 'वेनु' किंवा 'वेणु' (बांबू) होय. 'धे' पिणे या अर्थी; जी वासराला दूध पाजते ती 'धेनु' (गाय) होय. 'भा' दीप्ती या अर्थी, 'भानु' (सूर्य) होय.

Tuppaccaye [Pg.420] – dhā dhāraṇe, kriyaṃ, lakkhaṇaṃ vā dhāretīti dhātu. Si bandhane, sīyati bandhīyatīti setu. Kī dhanaviyoge, ki unnatimhi, uddhaṃ gacchatīti ketu. Hi gatimhi, hinotīti hetu. Jana janane, jāyatīti jantu. Tanu vitthāre, tanotīti tantu. Vasa nivāse, vasati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti vatthu, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā satakārasaṃyogassa tthādeso.

तु-प्रत्यय लागला असता – 'धा' (dhā) धातु धारण करण्याच्या अर्थात आहे; क्रिया किंवा लक्षण धारण करतो म्हणून तो 'धातु' (dhātu) होय. 'सि' (si) धातु बांधण्याच्या अर्थात आहे; जो बांधला जातो तो 'सेतु' (setu) होय. 'की' (kī) धातु धनाचा त्याग करण्याच्या अर्थात आहे, 'कि' (ki) धातु उन्नतीच्या अर्थात आहे; जो वर जातो तो 'केतु' (ketu) होय. 'हि' (hi) धातु गतीच्या अर्थात आहे; जो गती देतो तो 'हेतु' (hetu) होय. 'जन' (jana) धातु जन्माला घालण्याच्या अर्थात आहे; जो जन्माला येतो तो 'जन्तु' (jantu) होय. 'तनु' (tanu) धातु विस्ताराच्या अर्थात आहे; जो विस्तार करतो तो 'तन्तु' (tantu) होय. 'वस' (vasa) धातु राहण्याच्या अर्थात आहे; ज्यामध्ये फळ राहते (किंवा ज्याच्यावर फळ अवलंबून असते) ते 'वत्थु' (vatthu - वस्तू) होय, येथे 'क्वचि धातू...' इत्यादी सूत्राने 'स' काराच्या संयोगाचा 'त्थ' (ttha) असा आदेश होतो.

682. Kuṭādīhiṭho.

६८२. 'कुटादीहिठो' (कुटादी धातूंना 'ठ' प्रत्यय होतो).

Kuṭādīhi dhātūhi ṭhappaccayo hoti. Kuṭa chedane, kuṭati chindatīti kuṭṭho byādhi. Kusa chedanapūraṇagandhesu, kusatīti koṭṭho udaraṃ, dhātvantalopadvittāni. Kaṭamaddane, kaṭati maddatīti kaṭṭhaṃ. Kaṇa nimīlane, kaṇṭho.

कुटादी धातूंना 'ठ' (ṭha) प्रत्यय होतो. 'कुट' (kuṭa) धातु छेदण्याच्या (कापण्याच्या) अर्थात आहे; जो छेदतो (शरीराला नष्ट करतो) तो 'कुट्ठ' (kuṭṭha - कुष्ठरोग) नावाचा व्याधी होय. 'कुस' (kusa) धातु छेदणे, भरणे आणि वास घेणे या अर्थात आहे; जो अन्न ग्रहण करतो ते 'कोट्ठ' (koṭṭho - कोठ्ठा/उदर) होय, येथे धातूच्या अंताचा लोप आणि द्वित्व होते. 'कट' (kaṭa) धातु मर्दनाच्या (रगडण्याच्या) अर्थात आहे; जो मर्दन करतो ते 'कट्ठ' (kaṭṭha - काष्ठ/लाकूड) होय. 'कण' (kaṇa) धातु डोळे मिटण्याच्या अर्थात आहे; तो 'कण्ठ' (kaṇṭha - कंठ/गळा) होय.

683. Manupūrasuṇādīhi ussanusisā.

६८३. 'मनु-पूर-सुणादीहि उस्सनुसिसा' (मनु, पूर, सुण इत्यादी धातूंना अनुक्रमे 'उस्स', 'नु' आणि 'सिसा' प्रत्यय होतात).

Manu pūra suṇaiccevamādīhi dhātūhi, pāṭipadikehi ca ussanusaisaiccete paccayā honti.

मनु, पूर, सुण इत्यादी धातूंपासून आणि प्रातिपदिकांपासून 'उस्स', 'नु' आणि 'सिसा' हे प्रत्यय होतात.

Manu bodhane, ussa nusā, manate jānātīti manusso, mānuso vā, dhātvantassa āttaṃ.

'मनु' (manu) धातु जाणण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'उस्स' आणि 'नुसा' प्रत्यय लागून; जो विचार करतो किंवा जाणतो तो 'मनुस्स' (manusso - मनुष्य) किंवा 'मानुस' (mānuso) होय, येथे धातूच्या अंताला 'आ' कार होतो.

Pūra dānapūraṇesu, pūratīti puriso, rassattaṃ, poso, rakārikārānaṃ lopo, vuddhi ca, pure ucce ṭhāne setīti puriso.

'पूर' (pūra) धातु दान आणि पूर्ण करण्याच्या अर्थात आहे; जो पूर्ण करतो तो 'पुरिस' (puriso - पुरुष) होय, येथे र्‍हस्वत्व होते. 'पोस' (poso) शब्दासाठी 'र' कार आणि 'इ' कार यांचा लोप होऊन वृद्धी होते; अथवा जो 'पुरे' म्हणजे उच्च स्थानावर राहतो तो 'पुरिस' (puriso) होय.

Suṇa hiṃsākulasandhānesu, suṇati kulaṃ sandahatīti suṇisā. Ku kucchite, kavīyatīti karīsaṃ malaṃ, kussa [Pg.421] karattaṃ, dīgho ca. Su hiṃsāyaṃ, andhakāravidhamanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti sūriyo, rakārāgamo, sakārassa yattañca. Maha pūjāyaṃ, mahatīti mahiso, mahiyaṃ setītipi mahiso. Si bandhane, sīyati bandhīyatīti sīsaṃ iccādi.

'सुण' (suṇa) धातु हिंसा आणि कुळ जोडण्याच्या अर्थात आहे; जी कुळ जोडते ती 'सुणिसा' (suṇisā - सून) होय. 'कु' (ku) धातु निंदित अर्थात आहे; जे निंदिले जाते ते 'करीस' (karīsaṃ - विष्ठा/मळ) होय, येथे 'कु' चा 'कर' होतो आणि दीर्घत्व येते. 'सु' (su) धातु हिंसेच्या अर्थात आहे; जो अंधाराचा नाश करून प्राण्यांचे भय नष्ट करतो तो 'सूरिय' (sūriyo - सूर्य) होय, येथे 'र' काराचा आगम होतो आणि 'स' काराचा 'य' होतो. 'मह' (maha) धातु पूजेच्या अर्थात आहे; जो पूजनीय आहे तो 'महिंस' (mahiso - म्हैस/रेडा) होय, किंवा जो 'मही' म्हणजे पृथ्वीवर झोपतो तोही 'महिंस' (mahiso) होय. 'सि' (si) धातु बांधण्याच्या अर्थात आहे; जे बांधले जाते ते 'सीस' (sīsaṃ - शिसे किंवा डोके) इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

684. Akkharehi kāra.

६८४. 'अक्खरेहि कार' (अक्षरांना 'कार' प्रत्यय लागतो).

Akkharehi akkharavācakehi vaṇṇehi kārappaccayo hoti. Taddhitādisutte caggahaṇena nāmabyapadese syādyuppatti, akāro, akāraṃ, akārena iccādi, ākāro, okāro, kakāro, yakāro, hakāro, ḷakāro. Evakārādīsu pana karīyati uccārīyatīti kāro saddo, eva ca so kāro cāti evakāro. Evaṃ dhikāro, huṃkāro, sādhukāro.

अक्षरांना म्हणजे अक्षरवाचक वर्णांना 'कार' (kāra) प्रत्यय लागतो. तद्धित इत्यादी सूत्रात 'च' च्या ग्रहणाने नामसंज्ञा होऊन 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागतात; जसे की 'अकारो' (अ-कार), 'अकारं', 'अकारेण' इत्यादी, तसेच 'आकारो', 'ओकारो', 'ककारो', 'यकारो', 'हकारो', 'ळकारो'. परंतु 'एवकार' इत्यादी शब्दांमध्ये 'जो उच्चारला जातो तो कार शब्द' या अर्थाने 'एव' आणि तो 'कार' मिळून 'एवकार' असा शब्द बनतो. याचप्रमाणे 'धिकार', 'हुंकार', 'साधुकार' हे शब्द सिद्ध होतात.

Ikāro dhātuniddese, vikaraṇandhitoti ca;

Bhavantettha gamissādi, hanatyādīti ñāpakā.

धातूचा निर्देश करताना, विकरण प्रत्यय लावताना आणि संधी करताना 'इ' कार होतो; जसे की 'गमिस्सति' इत्यादी आणि 'हनति' इत्यादी रूपे या गोष्टीची ज्ञापक (दर्शक) आहेत.

Uṇādippaccayantanayo.

उणादी प्रत्ययांचा नियम समाप्त झाला.

Tabbādī ṇādayo niṭṭhā, tave tunādayo tathā;

Mānantādi uṇādīti, chaddhā kitakasaṅgaho.

तब्ब इत्यादी प्रत्यय, णादी प्रत्यय, निष्ठा प्रत्यय, तवे-तुन् इत्यादी प्रत्यय, मानन्त इत्यादी प्रत्यय आणि उणादी प्रत्यय; अशा सहा प्रकारे कृदन्त (कितक) प्रत्ययांचा संग्रह केला आहे.

Iti padarūpasiddhiyaṃ kibbidhānakaṇḍo

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' मधील कृदन्त विधान (किब्बिधान) नावाचे प्रकरण

Sattamo.

सातवे समाप्त झाले.

Nigamana

उपसंहार (निगमन)

Sandhi nāmaṃ kārakañca, samāso taddhitaṃ tathā;

Ākhyātaṃ kitakaṃ kaṇḍā, sattime rūpasiddhiyaṃ.

संधी, नाम, कारक, समास, तद्धित, आख्यात आणि कृदन्त (कितक) – हे सात विभाग 'पदरूपसिद्धी' ग्रंथात आहेत.

Tedhā sandhiṃ catuddhā padamapi catudhā pañcadhā nāmikañca,Byāsā chakkārakaṃ chassamasanamapi chabbhedato taddhitañca;

Ākhyātaṃ aṭṭhadhā chabbidhamapi kitakaṃ paccayānaṃ pabhedā,Dīpentī rūpasiddhī ciramidha janatābuddhivuḍḍhiṃ karotu.

तीन प्रकारची संधी, चार प्रकारचे पद, पाच प्रकारचे नाम, विस्ताराने सहा प्रकारचे कारक, सहा प्रकारचे समास, सहा प्रकारचे तद्धित, आठ प्रकारचे आख्यात आणि प्रत्ययांच्या भेदाने सहा प्रकारचे कृदन्त (कितक) यांचे स्पष्टीकरण करणारी ही 'पदरूपसिद्धी' या जगात लोकांच्या बुद्धीची वृद्धी दीर्घकाळापर्यंत करो.

Vikhyātānandatheravhayavaragurunaṃ tambapaṇṇiddhajānaṃ,Sisso dīpaṅkarākhyaddamiḷavasumatī dīpaladdhappakāso;

Bālādiccādivāsadvitayamadhivasaṃ sāsanaṃ jotayī yo,Soyaṃ buddhappiyavho yati imamujukaṃ rūpasiddhiṃ akāsi.

ताम्रपर्णी (श्रीलंका) चे ध्वजस्वरूप असणारे विख्यात 'आनंद थेर' नावाच्या श्रेष्ठ गुरूंचे शिष्य, ज्यांनी द्रविड देशात (तमिळनाडू) प्रसिद्धी मिळवली, ज्यांनी 'बालादित्य' इत्यादी दोन विहारांमध्ये राहून बुद्धशासनाला प्रकाशित केले, त्या 'बुद्धप्रिय' नावाच्या यतीने (भिक्खूने) या सरळ व सुबोध 'रूपसिद्धी' ग्रंथाची रचना केली.

Iti padarūpasiddhipakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

अशा प्रकारे 'पदरूपसिद्धी' हे व्याकरण प्रकरण समाप्त झाले.