Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homenaje a él, el Bienaventurado, el Noble, el Perfectamente Iluminado.

สทฺทนีติปฺปกรณํ

Saddanītippakaraṇaṃ (El Tratado de Saddanīti).

ธาตุมาลา

Dhātumālā (La Guirnalda de Raíces).

๑๕. สรวคฺคปญฺจกนฺติก สุทฺธสฺสรธาตุ

15. Raíces de vocal pura pertenecientes al grupo de cinco de la sección de vocales.

อิโต [Pg.1] ปรํ ตุ สรโต, กการนฺตาทิเภทโต;

ธาตุโย ธาตุนิปฺผนฺน-รูปานิ วิวิธานิ จ.

De aquí en adelante, [se tratarán] las raíces [ordenadas] por vocales y por terminaciones como la letra 'k' y otras; y las diversas formas producidas a partir de dichas raíces.

สาฏฺฐกเถ ปิฏกมฺหิ, ชินปาเฐ ยถาพลํ;

นยํ อุปปริกฺขิตฺวา, สมาเสน กเถสฺส’หํ.

Habiendo examinado el método en el Piṭaka junto con sus Comentarios, y en el texto del Victorioso (Jina) según mi capacidad, lo expondré de manera resumida.

อิ คติยํ. เยสํ ธาตูนํ คติอตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. ปวตฺติปาปุณานิปิ. ตตฺร คมนํ ทุวิธํ กายคมนํ ญาณคมนญฺจ. เตสุ กายคมนํ นาม อิริยาปถคมนํ, ญาณคมนํ นาม ญาณุปฺปตฺติ, ตสฺมา ปโยคานุรูเปน ‘‘คจฺฉตี’’ติ ปทสฺส ‘‘ชานาตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, ‘‘ปวตฺตตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, ‘‘ปาปุณาตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, อิริยาปถคมเนน คจฺฉตีติปิ อตฺโถ ภวติ, ญาณคมเนน คจฺฉตีติปิ อตฺโถ ภวติ. ตถา หิ ‘‘สีฆํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ อิริยาปถคมนํ ‘‘คมน’’นฺติ วุจฺจติ. สุนฺทรํ นิพฺพานํ คโต. ‘‘คติมา’’ติอาทีสุ [Pg.2] ปน ญาณคมนํ. เอวํ สพฺเพสมฺปิ คตฺยตฺถานํ ธาตูนํ ยถาปโยคํ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

La raíz 'I' está en el sentido de movimiento (gati). Aquellas raíces que tienen el sentido de movimiento, también tienen el sentido de conocimiento (buddhi). También tienen los sentidos de ocurrencia (pavatti) y de alcanzar (pāpuṇāni). Allí, el ir (gamana) es de dos tipos: movimiento corporal y movimiento del conocimiento. De estos, el movimiento corporal se refiere al movimiento de las posturas, y el movimiento del conocimiento se refiere al surgimiento del conocimiento; por lo tanto, de acuerdo con el uso, la palabra 'gacchati' (va) también tiene el significado de 'jānāti' (conoce), también el de 'pavattati' (ocurre), y también el de 'pāpuṇāti' (alcanza); en el movimiento de las posturas tiene el sentido de 'va', y en el movimiento del conocimiento tiene el sentido de 'va'. Así, en frases como 'sīghaṃ gacchati' (va rápido), se denomina movimiento de las posturas. 'Sundaraṃ nibbānaṃ gato' (ido al sublime Nibbāna). En 'gatimā' y otros casos, se refiere al movimiento del conocimiento. De este modo, el significado de todas las raíces con sentido de movimiento debe entenderse según el contexto de su empleo.

ตสฺสิมานิ รูปานิ ภวนฺติ – อิติ, เอติ, อุเทติ. การิเต ‘‘อุทายตี’’ติ รูปํ ภวติ. อุฏฺฐาเปตีติ หิ อตฺโถ, ทุกาโร อาคโม. อุเปติ, สมุเปติ, เวติ, อเปติ, อเวติ, อนฺเวติ, สเมติ, อภิสเมติ, สมโย, อภิสมโย, อีทิ, อุทิ, เอโกทิ, ปณฺฑิโต, อิโต, อุทิโต, อุเปโต, สมุเปโต, อนฺวิโต, อเปโต, สเมโต, เอตพฺโพ, ปจฺเจตพฺโพ, ปฏิยมาโน, ปฏิจฺโจ, เอนฺโต, อธิปฺเปโต, อธิปฺปาโย, ปจฺจโย, อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ‘‘อิตา, อิต’’นฺติอาทินา ยถารหํ อิตฺถินปุํสกวเสนปิ. ปจฺเจตุํ, อุเปตุํ, สมุเปตุํ, อนฺเวตุํ, สเมตุํ, อภิสเมตุํ, อิจฺจ, ปฏิจฺจ, สเมจฺจ, อภิสเมจฺจ, อเปจฺจ, อุเปจฺจ, ปฏิมุขํ อิตฺวา, อิตฺวาน, อุเปตฺวา, อุเปตฺวาน, อุเปตุน, อญฺญานิปิ พุทฺธวจนานุรูปโต โยเชตพฺพานิ.

Sus formas son estas: iti, eti, udeti. En la forma causal, aparece como 'udāyatī'. Pues su significado es 'hace surgir'; la letra 'd' es un aumento fonético (āgama). Upeti, samupeti, veti, apeti, aveti, anveti, sameti, abhisameti, samayo, abhisamayo, īdi, udi, ekodi, paṇḍito, ito, udito, upeto, samupeto, anvito, apeto, sameto, etabbo, paccetabbo, paṭiyamāno, paṭicco, ento, adhippeto, adhippāyo, paccayo; otras formas también deben ser aplicadas. Con 'itā, ita', etc., según corresponda por los géneros femenino y neutro. Paccetuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, anvetuṃ, sametuṃ, abhisametuṃ, icca, paṭicca, samecca, abhisamecca, apecca, upecca, paṭimukhaṃ itvā, itvāna, upetvā, upetvāna, upetuna; otras formas también deben ser aplicadas de acuerdo con la palabra del Buda.

อิติอิติ กฺริยาสทฺโท, สุตฺตนฺเตสุ น ทิสฺสติ;

อิทเมตฺถ น วตฺตพฺพํ, ทสฺสนาเยว เม รุโต.

La palabra verbal 'iti' no se observa en los Suttas; esto no debería decirse aquí, pues es solo lo escuchado por mí para mostrarlo.

‘‘อิตายํ โกธรูเปน’’, อิติ ปาฬิ หิ ทิสฺสติ;

องฺคุตฺตรนิกายมฺหิ, มุนินาหจฺจ ภาสิตา;

'Itāyaṃ kodharūpena': esta es la redacción Pali que se observa; en el Aṅguttaranikāya, fue pronunciada directamente por el Sabio (Muni).

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา องฺคุตฺตรนิกาเย โกธํ นินฺทนฺเตน –

Pues esto fue dicho por el Bienaventurado en el Aṅguttaranikāya, censurando la ira:

‘‘อิตายํ โกธรูเปน, มจฺจุเวโส คุหาสโย;

ตํ ทเมน สมุจฺฉินฺเท, ปญฺญาวีริเยน ทิฏฺฐิยา’’ติ.

'Va este [Mara] bajo la forma de ira, el disfraz de la Muerte que reside en la cueva; uno debería cortarlo con el autocontrol, con la sabiduría, con la energía y con la visión'.

ตตฺร อิตายนฺติ อิติ อยนฺติ เฉโท. อิติอิติ จ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ สุตฺตปทตฺโถ – โย [Pg.3] โทโส โลเก ‘‘โกโธ’’ติ โลกิยมหาชเนน วุจฺจติ, นายํ อตฺถโต โกโธติ วตฺตพฺโพ. กินฺติ ปน วตฺตพฺโพ, เอโส หิ สรีรสงฺขาตคุหาสโย มจฺจุราชา เอว โกธวเสน ปมทฺทนฺโต สตฺตสนฺตาเน คจฺฉตีติ วตฺตพฺโพ. ตํ เอวรูปํ ‘‘มจฺจุราชา’’ติ วตฺตพฺพํ พหุโน ชนสฺส อนตฺถกรํ โกธํ หิตกาโม ทเมน ปญฺญาย วีริเยน ทิฏฺฐิยา จ ฉินฺเทยฺยาติ.

Allí, en 'itāyaṃ', la división de palabras es 'iti ayaṃ'. 'Iti' tiene el sentido de 'va' o 'ocurre'. El significado del pasaje del Sutta es este: aquel defecto que en el mundo es llamado 'ira' (kodha) por la gente común, no debe llamarse ira en su sentido último. ¿Cómo debe llamarse entonces? Debe decirse que este es el Rey de la Muerte, que reside en la cueva llamada cuerpo, y que va a través de la continuidad de los seres oprimiéndolos por medio de la ira. Uno que desea su propio bien debería cortar esa ira, que debe ser llamada 'Rey de la Muerte' y que es perjudicial para mucha gente, mediante el autocontrol, la sabiduría, el esfuerzo y la visión.

เอตีติ อิมสฺส ปน อาคจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘เอตี’’ติ เอตฺถ หิ อาอุปสคฺโค สนฺธิกิจฺเจน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น ปากโฏ วลาหกาวตฺถริโต ปุณฺณจนฺโท วิย. ตถา หิ เอตฺถ อา อิติ เอตีติ สนฺธิวิคฺคโห ภวติ, อาการสฺส จ อิกาเรน ปเรน สทฺธึเยว เอการาเทโส. ตสฺมา ‘‘อยํ โส สารถี เอติ. เอตุ เวสฺสนฺตโร ราชา’’ติอาทีสุ ‘‘อาคจฺฉติ, อาคจฺฉตู’’ติอาทินา อตฺโถ กเถตพฺโพ. พฺยากรณสตฺเถปิ หิ อา อิติ เอตีติ สนฺธิวิคฺคโห ทิสฺสติ, ตสฺมา อยมฺปิ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. อถ วา อิตีติ รสฺสวเสน วุตฺตํ ปทํ คมนํ โพเธติ, เอตีติ วุทฺธิวเสน วุตฺตํ ปน ยถาปโยคํ อาคมนาทีนิ. มตฺตาวเสนปิ หิ ปทานิ สวิเสสตฺถานิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? สาสเน ปพฺพชิโต, รฏฺฐา ปพฺพาชิโตติ. สญฺโญคาสญฺโญควเสนปิ, ตํ ยถา? คามา นิคฺคจฺฉติ. ยสํ โปโส นิคจฺฉติ, ตสฺมา อยมฺปิ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

En cuanto a 'eti', su significado es 'viene' (āgacchati). En 'eti', el prefijo 'ā' no es evidente por estar oculto debido a la combinación fonética (sandhi), como la luna llena cubierta por una nube. De hecho, el análisis del sandhi es 'ā + iti = eti'; hay una sustitución de la 'ā' y la 'i' siguiente por una 'e'. Por lo tanto, en frases como 'ayaṃ so sārathī eti' (aquí viene ese auriga) o 'etu vessantaro rājā' (que venga el rey Vessantara), el significado debe explicarse como 'viene' o 'que venga'. Incluso en los tratados de gramática se observa el análisis del sandhi como 'ā + iti = eti', por lo tanto, esta regla debe tenerse bien en cuenta. O bien, la palabra 'iti' expresada con vocal corta denota 'ir' (movimiento), mientras que 'eti' expresada con fortalecimiento (vuddhi) denota 'venir', etc., según el uso. Incluso según la medida de las vocales, las palabras adquieren significados específicos. ¿Cómo es eso? 'Pabbajito' (el que ha salido [se ha ordenado]) en la Enseñanza, y 'pabbājitoti' (el que ha sido expulsado) del reino. También según la presencia o ausencia de conjunción, ¿cómo es eso? 'Gāmā niggacchati' (sale de la aldea). 'Yasaṃ poso nigacchati' (el hombre alcanza la fama). Por lo tanto, esta regla debe tenerse bien en cuenta. Sobre esto se dice:

อิ คติยนฺติ กถิตา, ธาตุ วุทฺธึ คตา ยทา;

ตทา อาคมนตฺถสฺส, วาจิกา ปายโต วสา.

Cuando se dice que la raíz 'i' está en el sentido de movimiento, y cuando dicha raíz ha alcanzado el fortalecimiento (vuddhi), entonces generalmente expresa el sentido de 'venir' por su propia fuerza.

อิริยาปถตฺถโต เห-สา นิจฺจาคมวาจิกา;

‘‘อยํ โส สารถี เอติ’’, อิจฺจาเทตฺถ นิทสฺสนํ.

En el sentido de movimiento de las posturas, esta [forma 'eti'] siempre expresa 'venir'. 'Ayaṃ so sārathī eti' es el ejemplo de esto.

อนิริยาปถตฺเถน[Pg.4], วตฺตเน คมเนปิ จ;

อาคมเน จ โหตีติ, ธีมา ลกฺเขยฺย ตํ ยถา.

En el sentido de aquello que no es movimiento de las posturas, ocurre tanto en el sentido de 'ir' como de 'venir'; que el sabio lo observe de esta manera.

‘‘ปฏิจฺจ ผลเมตี’’ติ, เอวมาทีสุ วตฺตเน;

วุทฺธิปฺปตฺตา อิการวฺหา, เอสา ธาตุ ปวตฺตติ.

En frases como 'paṭicca phalameti' (el fruto surge en dependencia), esta raíz llamada 'i' que ha alcanzado el fortalecimiento (vuddhi) se emplea en el sentido de 'ocurrir' (vattana).

‘‘อตฺถเมนฺตมฺหิ สูริเย, วาฬา’’ อิจฺจาทีสุ ปน;

คเต, ‘‘เอตีติ อิตี’’ติ-อาทิสฺวาคมเน สิยา.

Sin embargo, en frases como 'atthamentamhi sūriye, vāḷā' (cuando el sol se pone, [salen] las bestias feroces), ['eti'] se encuentra en el sentido de 'ido' (gate), mientras que en 'eti' e 'iti', etc., puede estar en el sentido de 'venir'.

ตถา หิ อีตีติ อนตฺถาย เอติ อาคจฺฉตีติ อีติ, อุปทฺทโว, อิติ อาคมนตฺโถ คเหตพฺโพ. อาห จ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘เอตีติ อีติ, อาคนฺตุกานํ อกุสลภาคีนํ พฺยสนเหตูนํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ.

Así, 'īti' (calamidad) es aquello que 'eti' (viene) para el infortunio; por lo tanto, en 'īti' debe tomarse el sentido de venir. Y se ha dicho en el Comentario del Suttanipāta: 'Etīti īti', este es un nombre para las causas de desgracia que vienen y traen estados perjudiciales.

อิทานิ ยถารหํ นิปาตาขฺยาตนามิกปริยาปนฺนานํ อิติอิโต สทฺทานมตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต – ตตฺถ อิติสทฺโท เหตุปริสมาปนาทิปทตฺถ วิปริยาย ปการาวธารณ นิทสฺสนาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา เหส ‘‘รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ เหตุอตฺเถ ทิสฺสติ. ‘‘ตสฺมาติห เม ภิกฺขเว ธมฺมทายาทา ภวถ, มา อามิสทายาทา. อตฺถิ เม ตุมฺเหสุ อนุกมฺปา, กินฺติ เม สาวกา ธมฺมทายาทา ภเวยฺยุํ, โน อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ ปริสมาปเน. ‘‘อิติ วา อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต’’ติอาทีสุ อาทิอตฺโถ. ‘‘มาคณฺฑิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนมภิลาโป’’ติอาทีสุ ปทตฺถวิปริยาเย. ‘‘อิติ โข ภิกฺขเว สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต. สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว [Pg.5] ปณฺฑิโต. สอุปสคฺโค พาโล, อนุปสคฺโค ปณฺฑิโต’’ติอาทีสุ ปกาโร. ‘‘อตฺถิ อิทปฺปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ ปุฏฺเฐน สตา อาทนฺท อตฺถีติสฺส วจนียํ. กึ ปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ เจ วเทยฺย, ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิจฺจสฺส วจนีย’’นฺติอาทีสุ อวธารเณ. ‘‘อตฺถีติ โข กจฺจาน อยเมโก อนฺโต, นตฺถีติ โข กจฺจาน อยํ ทุติโย อนฺโต’’ติอาทีสุ นิทสฺสเน. นิปาตวเสเนว เต ปโยคา คเหตพฺพา. ‘‘อิตายํ โกธรูเปนา’’ติ เอตฺถ ปน อาขฺยาตวเสน คมเน อิติสทฺโท ทิสฺสติ. อยเมวตฺโถ อิธาธิปฺเปโต, นิปาตตฺโถ ปน น อิจฺฉิตพฺโพ, วิญฺญูนํ อตฺถคฺคหเณ โกสลฺลุปาทนตฺถํ เกวลํ อตฺถุทฺธารวเสน อาคโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตโร ปน –

Ahora se describe, según sea apropiado, la extracción de significados para las palabras 'iti' e 'ito', que pertenecen a las categorías de partículas, verbos y términos nominales. Entre ellas, la palabra 'iti' tiene diversas clasificaciones de significados, tales como causa, conclusión, significado inicial, cambio de significado de un término, modo, determinación e ilustración. De este modo, se observa en el sentido de causa en pasajes como: 'Se dice "forma" (rūpa), monjes, porque se altera (ruppati)'. En el sentido de conclusión en pasajes como: 'Por lo tanto, monjes, sed herederos del Dhamma para mí, no herederos de las cosas materiales. Tengo compasión por vosotros: ¿cómo podrían mis discípulos ser herederos del Dhamma y no herederos de las cosas materiales?'. En el sentido de "etcétera" en pasajes como: 'Así o de tal modo, se abstiene de presenciar espectáculos que son como espinas'. En el sentido de cambio de significado de un término en pasajes como: 'Māgaṇḍiya es la denominación, el nombre, la designación, el uso común, el apelativo, el acto de nombrar, el nombre propio, la interpretación, la expresión lingüística y la comunicación de ese brahmán'. En el sentido de modo en pasajes como: 'Así pues, monjes, el necio es temeroso, el sabio es intrépido. El necio está lleno de peligros, el sabio está libre de peligros. El necio es propenso a las aflicciones, el sabio está libre de aflicciones'. En el sentido de determinación en pasajes como: 'Al que pregunta si la vejez y la muerte existen por esta condición, el sabio debe responderle que sí existen. Si preguntase por qué condición existen la vejez y la muerte, debe responderle que la vejez y la muerte existen por la condición del nacimiento'. En el sentido de ilustración en pasajes como: '"Existe", Kaccāna, este es un extremo; "no existe", Kaccāna, este es el segundo extremo'. Estos usos deben entenderse según la función de las partículas. Sin embargo, en la frase "itāyaṃ kodharūpenā" (va esta en forma de ira), la palabra "iti" se observa como un verbo en el sentido de ir. Este es el significado pretendido aquí, mientras que el significado como partícula no es deseado; debe considerarse que ha venido meramente por vía de la extracción de significados para producir habilidad en la comprensión del sentido para los sabios. El otro, sin embargo—

คตฺยตฺเถ จิมสทฺทตฺเถ, อิโตสทฺโท ปวตฺตติ;

อนฺวิโต’’ติ หิ คตฺยตฺเถ, ปจฺจตฺตวจนํ ภเว.

La palabra 'ito' se emplea tanto en el sentido de movimiento como en el sentido del pronombre 'ima' (este); pues en 'anvito' (seguido), se encuentra en el sentido de movimiento, estando en el caso nominativo.

อิมสทฺทสฺส อตฺถมฺหิ, นิสฺสกฺกวจนํ ภเว;

‘‘อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา’’, อิติอาทีสุ ปาฬิสุ.

En el significado del pronombre 'ima', la palabra se encuentra en el caso ablativo; como en los textos en pāḷi: 'Ito sā dakkhiṇā disā' (Desde aquí está la dirección sur), etc.

คตฺยตฺโถ อิจฺฉิโต เอตฺถ, อิตรตฺโถ น อิจฺฉิโต;

อตฺถุทฺธารวสา วุตฺโต, โกสลฺลตฺถาย วิญฺญุนํ.

Aquí se desea el sentido de movimiento, no se desea el otro significado; se ha expuesto mediante la extracción de significados para el propósito de la pericia de los sabios.

อิธ ปน สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ สนิพฺพจนํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริ อยธาตุวิสเยเยว วกฺขาม อิ เอ อยธาตุวเสน ติธาตุมยตฺตา สมยสทฺทสฺส. ตตฺร อิตีติ อิการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส จ ‘‘เอติ, อุเทตี’’ติอาทีนญฺจ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ ปทมาลา ยถารหํ เยภุยฺเยน อตฺตโนปทานิ วชฺเชตฺวา โยเชตพฺพา. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ ทุกฺกรา กฺริยาปทมาลา. ยสฺมา ปน อิมสฺมึ ปกรเณ สุกรา จ ทุกฺกรา จ ตฺยนฺตปทมาลา ชานิตพฺพา[Pg.6], ตสฺมา ภูวาทิคณาทีสุ อฏฺฐสุ คเณสุ วิหิเตหิ ฉนฺนวุติยา วจเนหิ สพฺพสาธารณํ อสพฺพสาธารณญฺจ ปทมาลานยํ พฺรูม –

Sin embargo, aquí, aunque debería decirse la extracción del significado de la palabra 'samaya' junto con su etimología, la diremos más adelante, solo en el dominio de la raíz 'ay' (ir), porque la palabra 'samaya' se compone de tres raíces mediante la raíz 'ay'. En ese contexto, para 'iti' (que termina en la letra 'i' seguida del sufijo 'ti') y para 'eti', 'udeti', etc. (que terminan en la letra 'e' seguida del sufijo 'ti'), así como para otras formas de este tipo, el paradigma de palabras debe aplicarse generalmente evitando las formas de la voz media, según corresponda. Pues en tales casos, el paradigma de los verbos es difícil de realizar. Dado que en este tratado deben conocerse los paradigmas de palabras que terminan en 'ti' (tyantapadamālā), tanto los fáciles como los difíciles, expondremos el método del paradigma de palabras, tanto general como específico, mediante las noventa y seis terminaciones prescritas para las ocho conjugaciones, empezando por bhūvādi.

อการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานํ ปนฺติโย พุโธ;

ภวติ รุนฺธตาทีนํ, โยเช สพฺพตฺถ สพฺพถา.

El sabio debe aplicar en todos los casos y de todas las maneras las series de palabras que terminan en 'ti' precedidas por la letra 'a', tales como 'bhavati', 'rundhati', etc.

อิติ เอตี’’ติ เจเตสํ, ปทานํ ปน ปนฺติโย;

สุทฺธสฺสรปุพฺพกานํ, โยเช วิญฺญู ยถารหํ.

Sin embargo, para las series de palabras 'iti', 'eti', etc., que son precedidas por una vocal pura, el sabio debe aplicarlas según sea apropiado.

อาการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานญฺจาปิ ปนฺติโย;

‘‘ยาติ สุณาติ อสฺนา-ติ’’ อิจฺจาทีนํ ยถารหํ.

También las series de palabras que terminan en 'ti' precedidas por la letra 'ā', tales como 'yāti', 'suṇāti', 'asnāti', etc., según sea apropiado.

อิวณฺณานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมปิ ปาฬิโย;

โยเช ‘‘รุนฺธิติ รุนฺธีติ’’-อิจฺจาทีนํ ยถารหํ.

También se deben aplicar las secuencias de palabras que terminan en 'ti' precedidas por el sonido 'i', tales como 'rundhiti', 'rundhīti', etc., según sea apropiado.

อุการานนฺตรตฺยนฺต-สุติอิติ ปทสฺส จ;

เปรณตฺเถ ปวตฺตสฺส, โยเช มาลํ ยถารหํ.

Y para la palabra 'suti' que termina en 'ti' precedida por la letra 'u', y para lo que se emplea en sentido causal, se debe aplicar el paradigma según sea apropiado.

เอการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมฺปิ ยถารหํ;

‘‘เชติ รุนฺเธติ กาเรติ, การาเปตี’’ติอาทีนํ.

También para las palabras que terminan en 'ti' precedidas por la letra 'e', según sea apropiado, tales como 'jeti', 'rundheti', 'kāreti', 'kārāpeti', etc.

โอการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมฺปิ ปทกฺกเม;

‘‘กโรติ โภติ โหตี’’ติ-อาทีนํ ยุตฺติโตวเท;

También para las palabras que terminan en 'ti' precedidas por la letra 'o', en la secuencia de palabras, tales como 'karoti', 'bhoti', 'hoti', etc., se debe hablar siguiendo la lógica.

อิจฺเจวํ สตฺตธา วุตฺโต, ปทมาลานโย มยา;

อิโต มุตฺโต นโย นาม, นตฺถิ โกจิ กฺริยาปเท.

De esta manera, el método del paradigma de palabras ha sido expuesto por mí de siete formas; no existe ningún otro método para los verbos aparte de este.

‘‘อาทตฺเต กุรุเต เปเต’’, อิจฺจาทิ นยทสฺสนา;

ยถารหํ ยุตฺติโตติ, วจนํ เอตฺถ ภาสิตํ.

A partir de la observación de métodos tales como 'ādatte', 'kurute', 'pete', etc., se ha expresado aquí la frase 'según la lógica apropiada'.

อิทานิ อิการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส กโม วุจฺจเต – อิติ, อินฺติ. อิสิ, อิถ. อิมิ, อิม. อปริปุณฺโณ วตฺตมานานโย. อิตุ, อินฺตุ. อิหิ, อิถ. อิมิ, อิม. อปริปุณฺโณ ปญฺจมีนโย. เอตฺถ จ อิเมสํ ทฺวินฺนํ สาสนานุรูปภาวสฺส อิมานิ สาธกปทานิ [Pg.7] ‘‘เวติ, อเปติ, อนฺเวตี’’ติ. ตตฺถ วิ อิติ เวติ. วิคจฺฉตีติ อตฺโถ, อิติสทฺโท เหตฺถ คมนํ โพเธติ. ตถา อป อิติ อเปติ. อปคจฺฉตีติ อตฺโถ. อนุ อิติ อนฺเวติ. อนุคจฺฉตีติ อตฺโถ. ครู ปน อนุ เอติ อนฺเวตีติ วทนฺติ. ตํ –

Ahora se describe el orden de las palabras que terminan en 'ti' precedidas por la letra 'i': 'iti', 'inti'. 'Isi', 'itha'. 'Imi', 'ima'. Este es el paradigma incompleto del tiempo presente. 'Itu', 'intu'. 'Ihi', 'itha'. 'Imi', 'ima'. Este es el paradigma incompleto del imperativo. Y aquí, para demostrar que estos dos concuerdan con las enseñanzas, estos son los términos probatorios: 'veti', 'apeti', 'anveti'. Allí, 'vi' + 'iti' es 'veti', que significa 'se va'; aquí la palabra 'iti' indica movimiento. Asimismo, 'apa' + 'iti' es 'apeti', que significa 'se aleja'. 'Anu' + 'iti' es 'anveti', que significa 'sigue'. Sin embargo, los maestros dicen: 'anu' + 'eti' es 'anveti'. Eso—

‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี;

เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ, สเมสุ วิสเมสุ จ;

เอวํ ตํ อนุคจฺฉามิ, ปุตฺเต อาทาย ปจฺฉโต’’ติ.

"Así como la hembra elefante sigue al elefante macho del bosque que tiene colmillos, mientras este va por los desfiladeros de las montañas, por terrenos llanos y accidentados; así te seguiré yo, llevando a mis hijos detrás".

อิมาย ปาฬิยา น สเมติ ‘‘เชสฺสนฺตํ อนฺเวตี’’ติ วจนโต ‘‘อนุคจฺฉามี’’ติ วจนโต จ. ตถา หิ เอติสทฺโท ยตฺถ เจ อิริยาปถวาจโก, ตตฺถ อาคมนํเยว โชเตติ, น คมนํ, ตสฺมา อาคมนตฺถสฺส อยุตฺติโต คมนตฺถสฺส จ ยุตฺติโต วิ อิติอาทินา เฉโท เญยฺโย. เอเตสญฺจ อิติสทฺทวเสน กตเฉทานํ อตฺถิภาวํ ยุตฺติภาวญฺจ ‘‘อิตายํ โกธรูเปนา’’ติ ปาฬิเยว สาเธติ, ตสฺมาเยว ‘‘อนุ อิติ, อนุ อินฺติ, อนุ อิสี’’ติอาทินา ‘‘อนฺเวตี’’ติอาทีนํ เฉเท ลพฺภมานนเยน วุตฺตปฺปกาโร วตฺตมานาปญฺจมีนโย ปรสฺสปทวเสน ทสฺสิโต. สตฺตมีรูปาทีนิ สพฺพถา อปฺปสิทฺธานิ.

Esto no concuerda con este texto en pāḷi por el uso de 'jessantaṃ anveti' (sigue al que irá) y 'anugacchāmi' (yo sigo). Pues cuando la palabra 'eti' expresa las posturas físicas, solo indica 'venir', no 'ir'; por lo tanto, debido a la improcedencia del sentido de 'venir' y la procedencia del sentido de 'ir', debe entenderse la división como 'vi' + 'iti', etc. Y la existencia y validez de estas divisiones realizadas mediante la palabra 'iti' se demuestra por el texto: 'itāyaṃ kodharūpenā' (va esta en forma de ira). Por eso mismo, mediante el método obtenido en la división de 'anveti', etc., como 'anu iti', 'anu inti', 'anu isi', etc., se ha mostrado el tipo de presente e imperativo mencionado anteriormente a través de la voz activa. Las formas del optativo, etc., no se encuentran en absoluto.

อิมานิ ปน ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ, สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ. อิสฺสติ, อิสฺสนฺติ. อิสฺสสิ, อิสฺสถ. อิสฺสามิ, อิสฺสาม. อิสฺสเต, อิสฺสนฺเต. อิสฺสเส, อิสฺสวฺเห. อิสฺสํ, อิสฺสามฺเห. อสพฺพธาตุกตฺเตปิ สุทฺธสฺสรตฺตา ธาตุสฺส อิการาคโม น ลพฺภติ. ปริปุณฺโณ ภวิสฺสนฺตีนโย.

Estas son las formas del tiempo futuro: 'sittā te lahumessati' (tu cabeza se volverá ligera). 'Issati', 'issanti'. 'Issasi', 'issatha'. 'Issāmi', 'issāma'. 'Issate', 'issante'. 'Issase', 'issavhe'. 'Issaṃ', 'issāmhe'. Aunque no se aplique a todas las bases temporales, debido a que la raíz termina en vocal pura, no se obtiene el aumento de la letra 'i'. El paradigma del futuro es completo.

อถ กาลาติปตฺติยา รูปานิ ภวนฺติ, อิสฺสา, อิสฺสํสุ. อิสฺเส, อิสฺสถ. อิสฺสํ, อิสฺสมฺหา. อิสฺสถ, อิสฺสิสุ. อิสฺสเส, อิสฺสวฺเห. อิสฺสํ, อิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติภาเว [Pg.8] จ อสพฺพธาตุกตฺเต จ สนฺเตปิ สุทฺธสฺสรตฺตา ธาตุสฺส อการิการาคโม น ลพฺภติ อเนกนฺติกตฺตา วา อนุปปนฺนตฺตา จ อการาคโม น โหติ. ทฺวินฺนญฺเหตฺถ สุทฺธสฺสรานํ อนนฺตริกานํ เอกโตสนฺนิปาโต อนุปปตฺติ. ปริปุณฺโณ กาลาติปตฺตินโย.

Entonces se presentan las formas de la condicional: issā, issaṃsu. Isse, issatha. Issaṃ, issamhā. Issatha, issisu. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhase. A pesar de existir el estado condicional (kālātipatti) y el carácter asabbadhātuka, no se obtiene el aumento de la vocal 'a' (akārāgamo) para la raíz con vocal pura, debido a que no es constante o es improcedente. Pues aquí, la unión simultánea de dos vocales puras inmediatas es improcedente. El método de la condicional está completo.

อิมสฺมึ ปน ฐาเน สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน โสตูนํ ปโยคตฺเถสุ ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ ‘‘นนุ เต สุตํ พฺราหฺมณ ภญฺญมาเน, เทวา น อิสฺสนฺติ ปุริสปรกฺกมสฺสา’’ติ ปาฬิโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตปฺปกาเรหิ ภวิสฺสนฺติยา รูเปหิ สพฺพโส สมานานิ อสมานตฺถานิ วตฺตมานิกรูปานิ จ อีสกํ อญฺญมญฺญํ สมานานิ ภวิสฺสนฺตีกาลาติปตฺตีนํ รูปานิ จ ปกาสยิสฺสาม – วตฺตมานาวเสน ตาว ‘‘อิสฺสติ, อิสฺสนฺติ. อิสฺสสิ, อิสฺสถา’’ติ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ กโรตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. ตสฺมึเยว อตฺเถ ภวิสฺสนฺตีวเสน ‘‘อิสฺสิสฺสติ, อิสฺสิสฺสนฺติ. อิสฺสิสฺสสิ, อิสฺสิสฺสถา’’ติ ปริปุณฺณํ โยเชตพฺพํ. อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ กริสฺสตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. กาลาติปตฺติวเสน ปน ‘‘อิสฺสิสฺสา, อิสฺสิสฺสํสุ. อิสฺสิสฺเส, อิสฺสิสฺสถา’’ติ ปริปุณฺณํ โยเชตพฺพํ, อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ อกริสฺสา’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. ธาตฺวนฺตรวเสน สํสนฺทนานโยยํ.

En este punto, en la palabra del Buddha del Tipiṭaka junto con su comentario, con el fin de generar la máxima pericia en los propósitos de la aplicación de los oyentes, tomando el método del Canon: '¿No has oído, brahman, mientras se recitaba: «Los dioses no envidian el esfuerzo humano»?', expondremos las formas de la condicional y del futuro que son totalmente similares en apariencia pero diferentes en significado, y las formas del presente que son ligeramente similares entre sí. En cuanto al presente, se debe aplicar todo como: 'issati, issanti. Issasi, issathā'. El significado debe expresarse como 'él siente envidia', etc. En ese mismo sentido, respecto al futuro, se debe aplicar completamente como: 'ississati, ississanti. Ississasi, ississathā'. El significado debe expresarse como 'él sentirá envidia', etc. En cuanto a la condicional, se debe aplicar completamente como: 'ississā, ississaṃsu. Ississe, ississathā'. El significado debe expresarse como 'él habría sentido envidia', etc. Este es el método de comparación según las diferentes raíces.

อิทานิ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส กโม วุจฺจเต –

Ahora se explica el orden de la palabra que termina en 'e' después de la desinencia 'ti':

เอติ, เอนฺติ. เอสิ, เอถ. เอมิ, เอม.

Eti, enti. Esi, etha. Emi, ema.

เอตุ, เอนฺตุ. เอหิ, เอถ. เอมิ, เอม.

Etu, entu. Ehi, etha. Emi, ema.

น จ อปฺปตฺวา ทุกฺขนฺตํ, วิสฺสาสํ เอยฺย ปณฺฑิโต;

นิเวสนานิ มาเปตฺวา, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน;

ยทา เต ปหิณิสฺสามิ, ตทา เอยฺยาสิ ขตฺติย.

Sin haber alcanzado el fin del sufrimiento, el sabio no debería confiar; habiendo construido moradas para el glorioso [rey] de Videha; cuando te envíe [un mensaje], entonces deberías venir, oh khattiya.

เอยฺย[Pg.9], เอยฺยุํ. เอยฺยาสิ, เอยฺยาถ. เอยฺยามิ, เอยฺยาม. เอถ, เอรํ. เอโถ, เอยฺยาวฺโห. เอยฺยํ, เอยฺยามฺเห.

Eyya, eyyuṃ. Eyyāsi, eyyātha. Eyyāmi, eyyāma. Etha, eraṃ. Etho, eyyāvho. Eyyaṃ, eyyāmhe.

โส ปุริโส เอยฺย, เต เอยฺยุํ. ตฺวํ เอยฺยาสิ, ตุมฺเห เอยฺยาถ. อหํ เอยฺยามิ, มยํ เอยฺยาม. โส ปุริโส เอถ, เต เอรํ. ตฺวํ เอโถ, ตุมฺเห เอยฺยาวฺโห. อหํ เอยฺยํ, มยํ เอยฺยามฺเห.

Ese hombre debería ir, ellos deberían ir. Tú deberías ir, vosotros deberíais ir. Yo debería ir, nosotros deberíamos ir. Ese hombre debería ir, ellos deberían ir. Tú deberías ir, vosotros deberíais ir. Yo debería ir, nosotros deberíamos ir.

ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีรูปานิ สพฺพโส อปฺปสิทฺธานิ.

Las formas de la parokkhā (perfecto), hiyyattanī (imperfecto) y ajjatanī (aoristo) deben verse en todos sus aspectos.

เอสฺสติ, เอสฺสนฺติ. เอสฺสสิ, เอสฺสถ. เอสฺสามิ, เอสฺสาม. เอสฺสเต, เอสฺสนฺเต. เอสฺสเส, เอสฺสวฺเห. เอสฺสํ, เอสฺสามฺเห.

Essati, essanti. Essasi, essatha. Essāmi, essāma. Essate, essante. Essase, essavhe. Essaṃ, essāmhe.

สมฺโมทมานา คจฺฉนฺติ, ชาลมาทาย ปกฺขิโน;

ยทา เต วิวทิสฺสนฺติ, ตทา เอหินฺติ เม วสํ.

Regocijándose se van las aves llevando la red; cuando ellas disputen, entonces vendrán bajo mi control.

‘‘อภิโทสคโต อิทานิ เอหี’’ติ วจนทสฺสนโต อปรานิปิ ภวิสฺสนฺตีรูปานิ คเหตพฺพานิ.

A partir de la observación de la expresión: 'Habiendo llegado al anochecer, ahora vendrá', deben tomarse también otras formas de futuro.

เอหิติ, เอหินฺติ. เอหิสิ, เอหิถ. เอหิมิ, เอหิม. เอหิเต, เอหินฺเต. เอหิเส, เอหิวฺเห. เอหิสฺสํ, เอหิสฺสามฺเห.

Ehiti, ehinti. Ehisi, ehitha. Ehimi, ehima. Ehite, ehinte. Ehise, ehivhe. Ehissaṃ, ehissāmhe.

เอสฺสา, เอสฺสํสุ. เอสฺเส, เอสฺสถ. เอสฺสํ เอสฺสามฺหา. เอสฺสถ, เอสฺสิสุ. เอสฺสเส, เอสฺสวฺเห. เอสฺสึ, เอสฺสามฺหเส.

Essā, essaṃsu. Esse, essatha. Essaṃ, essāmhā. Essatha, essisu. Essase, essavhe. Essiṃ, essāmhase.

อถาปโรปิ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทกฺกโม ภวติ;

อุเทติ, อุเทนฺติ;

อุเทสิ, อุเทถ;

อุเทมิ, อุเทม.

Además, hay otro orden de palabras que terminan en 'e' después de la desinencia 'ti': Udeti (se eleva), udenti; Udesi, udetha; Udemi, udema.

อุเทตุ, อุเทนฺตุ. อุเทหิ, อุเทถ. อุเทมิ, อุเทม, อุทามเส.

Udetu, udentu. Udehi, udetha. Udemi, udema, udāmase.

อุเทยฺย, อุเทยฺยุํ. เสสํ เนยฺยํ. อุทิสฺสติ, อุทิสฺสนฺติ. เสสํ เนยฺยํ. อุทิสฺสา, อุทิสฺสํสุ. เสสํ เนยฺยํ.

Udeyya, udeyyuṃ. El resto debe inferirse. Udissati, udissanti. El resto debe inferirse. Udissā, udissaṃsu. El resto debe inferirse.

อิมานิ สุทฺธสฺสรธาตุรูปานิ.

Estas son las formas de las raíces con vocales puras.

กการนฺตธาตุ

Raíces terminadas en la letra 'k'.

กุ [Pg.10] สทฺเท เก จ. โกติ, กวติ, กายติ, เอวํ กตฺตุปทานิ ภวนฺติ. กุยฺยติ, กิยฺยติ, เอวํ กมฺมปทานิ. กานนํ, กพฺพํ, ชาตกํ, เอวํ นามิกปทานิ. กุตฺวา, กุตฺวาน, กวิตฺวา, กวิตฺวาน, กาวิตฺวา, กาวิตฺวาน, กายิตุํ, เอวํ อพฺยยปทานิ.

Ku [en el sentido de] sonido y en 'ke'. Koti, kavati, kāyati: así son las palabras en voz activa. Kuyyati, kiyyati: así son las palabras en voz pasiva. Kānanaṃ, kabbaṃ, jātakaṃ: así son los nombres. Kutvā, kutvāna, kavitvā, kavitvāna, kāvitvā, kāvitvāna, kāyituṃ: así son los indeclinables.

ตตฺร กานนนฺติ ฐิตมชฺฌนฺหิกสมเย กวติ สทฺทํ กโรตีติ กานนํ, วนํ. ตถา หิ –

Allí, 'kānana' [bosque] significa que en el momento del mediodía [el bosque] 'kavati' (hace un sonido); por eso es 'kānana', un bosque. Pues así [se dice]:

‘‘ฐิเต มชฺฌนฺหิเก กาเล, สนฺนิสีเวสุ ปกฺขิสุ;

สณเตว พฺรหารญฺญํ, สา รติ ปฏิภาติ ม’’นฺติ

'Cuando el tiempo del mediodía se ha establecido y las aves se han posado, el gran bosque parece emitir un sonido; ese deleite se me manifiesta'.

วุตฺตํ. อถ วา โกกิลมยูราทโย กวนฺติ สทฺทายนฺติ กูชนฺติ เอตฺถาติ กานนํ. มโนหรตาย อวสฺสํ กุยฺยติ ปณฺฑิเตหีติ กพฺพํ. กาวิยํ. กาเวยฺยํ. อญฺญตฺร ปน กวีนํ อิทนฺติ กพฺพนฺติ ตทฺธิตวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เกจิ ตุ กาพฺยนฺติ สทฺทรูปํ อิจฺฉนฺติ, น ตํ ปาวจเน ปมาณํ สกฺกฏภาสาภาวโต. สกฺกฏภาสาโตปิ หิ อาจริยา นยํ คณฺหนฺติ. ชาตํ ภูตํ อตีตํ ภควโต จริยํ, ตํ กียติ กถียติ เอเตนาติ ชาตกํ. ชาตกปาฬิ หิ อิธ ‘‘ชาตก’’นฺติ วุตฺตา. อญฺญตฺร ปน ชาตํ เอว ชาตกนฺติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ ชาตกสทฺโท เทสนายมฺปิ วตฺตติ ‘‘อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺม’’นฺติอาทีสุ. ชาติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘ชาตกํ สโมธาเนสี’’ติอาทีสุ.

Se ha dicho. O bien, es 'kānana' porque allí los cuclillos, pavos reales, etc., 'kavanti' (hacen sonidos, cantan). Debido a su carácter encantador, es 'kuyyati' (apreciado) necesariamente por los sabios; por eso es 'kabba' (poema), kāviya, kāveyya. En otros contextos, sin embargo, el significado de 'kabba' debe tomarse por sufijo derivado (taddhita) como 'esto pertenece a los poetas' (kavīnaṃ idaṃ). Algunos desean la forma de palabra 'kābya', pero eso no es una autoridad en la enseñanza del Buddha por no ser el lenguaje apropiado (Pali), sino sánscrito. Pues incluso del lenguaje sánscrito los maestros toman el método. La conducta pasada del Bienaventurado que ha nacido y ocurrido es 'kīyati' (relatada, contada) mediante esto; por eso es 'jātaka'. Pues aquí la escritura Jātaka se llama 'jātaka'. Pero en otros lugares, 'lo que ha nacido' mismo debe tomarse como 'jātaka'. Pues el término 'jātaka' también se usa en la enseñanza, como en 'itivuttaka, jātaka, abbhutadhamma', etc. También se usa en el sentido de nacimiento, como en 'conectó el jātaka' (el nacimiento), etc.

ปกฺก นีจคติยํ. นีจคมนํ นาม หีนคมนํ หีนปฺปวตฺติ วา. นีจสทฺโท หิ หีนวาจโก ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติ เอตฺถ วิย. ปกฺกติ กฺริยาปทเมตฺถ ทิสฺสติ, น นามิกปทํ. ยตฺถ ยตฺถ นามิกปทํ น ทิสฺสติ, ตตฺถ ตตฺถ นามิกปทํ อุปปริกฺขิตฺวา [Pg.11] คเหตพฺพํ. กฺริยาปทเมว หิ ทุทฺทสํ, กฺริยาปเท วิชฺชมาเน นามิกปทํ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, ตสฺมา อนฺตมโส ‘‘ปกฺกนํ, ตกนํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ ภาววาจกานิ นามิกปทานิ สพฺพาสุ ธาตูสุ ยถารหํ ลพฺภนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Pakka [en el sentido de] movimiento hacia abajo. El movimiento hacia abajo se denomina movimiento inferior o actividad inferior. Pues la palabra 'nīca' expresa lo inferior, como en 'nace en una familia inferior'. Aquí se ve la forma verbal 'pakkati', no el nombre. Dondequiera que no se vea un nombre, este debe ser examinado y tomado. Pues solo la forma verbal es difícil de ver; no debe decirse que no existe un nombre cuando la forma verbal está presente. Por lo tanto, se debe entender que al menos los nombres que expresan el estado (bhāva) como 'pakkanaṃ', 'takanaṃ', etc., se obtienen según corresponda en todas las raíces.

ตก หสเน. หสนํ หาโส. ตกติ.

Taka [en el sentido de] risa. 'Hasana' es la risa. Takati.

ตกิ กิจฺฉชีวเน. กิจฺฉชีวนํ กสิรชีวนํ. ตงฺกติ. อาตงฺกติ. อาตงฺโก. อาตงฺโกติ กิจฺฉชีวิตกโร โรโค, ตถา หิ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺก’’นฺติ อิมสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส อิติ อตฺถํ สํวณฺเณสุํ ‘‘อาพาโธติ วิสภาคเวทนา วุจฺจติ, ยา เอกเทเส อุปฺปชฺชิตฺวา สกลสรีรํ อยปฏฺเฏน พนฺธิตฺวา วิย คณฺหาติ. อาตงฺโกติ กิจฺฉชีวิตกโร โรโค. อถ วา ยาเปตพฺพโรโค อาตงฺโก, อิตโร อาพาโธ. ขุทฺทโก วา โรโค อาตงฺโก, พลวา อาพาโธ. เกจิ ปน ‘อชฺฌตฺตสมุฏฺฐาโน อาพาโธ, พหิทฺธาสมุฏฺฐาโน อาตงฺโก’ติ วทนฺตี’’ติ.

Taki en el sentido de vida dificultosa (kicchajīvane). Kicchajīvanaṃ significa vida penosa. Taṅkati. Ātaṅkati. Ātaṅko. Ātaṅka es una enfermedad que causa una vida dificultosa; así, los maestros de los comentarios explicaron el significado en este pasaje del Pāli: 'libre de aflicción (appābādhaṃ), libre de enfermedad (appātaṅkaṃ)'. Ābādha se refiere a una sensación dolorosa discordante que, habiendo surgido en una parte, se apodera de todo el cuerpo como si estuviera atado con una banda de hierro. Ātaṅka es una enfermedad que hace la vida penosa. O bien, ātaṅka es una enfermedad persistente, mientras que ābādha es lo otro. O bien, ātaṅka es una enfermedad leve y ābādha una fuerte. Algunos dicen: 'ābādha es de origen interno, ātaṅka es de origen externo'.

อาตงฺโก อามโย โรโค,พฺยาธา’พาโธ คโท รุชา;

อกลฺลญฺเจว เคลญฺญํ,นามํ โรคาภิธานกํ.

Ātaṅko, āmayo, rogo, byādhi, ābādho, gado y rujā; así como akallañca y gelaññaṃ, son nombres que designan la enfermedad.

สุก คติยํ. โสกติ, สุโก, สุกี. ตตฺร สุโกติ สุโว. โสกติ มนาเปน คมเนน คจฺฉตีติ สุโก. ตสฺส ภริยา สุกี.

Suka en el sentido de movimiento (gatiyaṃ). Sokati, suko, sukī. Aquí, suko significa un loro. Se llama suko porque va (gacchati) con un movimiento placentero (manāpena gamanena). Su hembra es sukī.

พุกฺก ภสฺสเน. อิธ ภสฺสนํ นาม สุนขภสฺสนํ อธิปฺเปตํ ‘‘สุนโข ภสฺสิตฺวา’’ติ เอตฺถ วิย, น ‘‘อาวาโส โคจรํ [Pg.12] ภสฺส’’นฺติอาทีสุ วิย. วจนสงฺขาตํ ภสฺสนํ, พุกฺกติ สา.

Bukka en el sentido de ladrar (bhassane). Aquí, por 'ladrar' se entiende específicamente el ladrido del perro, como en 'el perro habiendo ladrado' (sunakho bhassitvā), y no como en 'la morada es el lugar de pasto' y otros casos similares. El ladrido se define como un modo de hablar; el perro ladra (bukkati).

ธก ปฏิฆาเต คติยญฺจ. ปฏิฆาโต ปฏิหนนํ. ธกติ.

Dhaka en el sentido de resistencia (paṭighāte) y movimiento (gatiyañca). Paṭighāto es la acción de golpear en contra. Dhakati.

จก ติตฺติปฏิฆาเตสุ. ติตฺติ ตปฺปนํ, ปฏิฆาตํ ปฏิหนนํว. จกติ.

Caka en los sentidos de satisfacción (titti) y resistencia (paṭighātesu). Titti es saciedad, y paṭighāta es la acción de golpear en contra. Cakati.

อก กุฏิลคติยํ. อกติ. เอตา กุอาทิกา อกปริยนฺตา ธาตุโย ปรสฺส ภาสาติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. เตสํ มเต เอตา ‘‘ติ อนฺติ, ตุ อนฺตุ’’ อิจฺจาทีนํเยว วิสโย. ปาฬิยํ ปน นิยโม นตฺถิ, ตสฺมา น ตํ อิธ ปมาณํ.

Aka en el sentido de movimiento tortuoso (kuṭilagatiyaṃ). Akati. Los expertos en gramática dicen que estas raíces, desde 'ku' hasta 'aka', son voces activas (parassapada). Según su opinión, estas son el dominio exclusivo de las terminaciones 'ti, anti, tu, antu', etc. Sin embargo, en el Pāli no existe tal restricción, por lo tanto, esa regla no se toma aquí como autoridad.

อิ อชฺฌยเน. อชฺฌยนํ อุจฺจารณํ สิกฺขนํ วา, อยติ, อธียติ, อชฺฌยติ, อธีเต, อชฺเฌนํ, อชฺฌายโก. ทิพฺพํ อธียเส มายํ. อธียนฺติ มหาราช, ทิพฺพมายิธ ปณฺฑิตา. อชฺเฌนมริยา ปถวึ ชนินฺทา. ตตฺถ อชฺฌายโกติ อชฺฌยตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อตฺโถ.

I en el sentido de estudio (ajjhayane). El estudio consiste en la recitación o el aprendizaje. Ayati, adhīyati, ajjhayati, adhīte, ajjhenaṃ (estudio), ajjhāyako (el que estudia). 'Estudias la magia divina'. 'Oh gran rey, los sabios aquí estudian la magia divina'. 'Los reyes de la tierra (gobiernan) mediante el estudio de la conducta noble'. Aquí, ajjhāyako es quien estudia (ajjhayatīti); el significado es que recita y repite los mantras.

อุ สทฺเท. อวติ, อวนฺติ. อวสิ. เอตฺถ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ ปาฬิ ปปุพฺพสฺส อุธาตุสฺส ปโยโคติ ทฏฺฐพฺโพ. ปปุพฺพสฺส วทธาตุสฺส ทการโลปปฺปโยโคติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

U en el sentido de sonido (sadde). Avati, avanti. Avasi. Aquí debe entenderse que el pasaje del Pāli 'yo ātumānaṃ sayameva pāvā' es una aplicación de la raíz 'u' con el prefijo 'pa'. También es válido decir que es un uso de la raíz 'vada' con el prefijo 'pa' y la elisión de la letra 'da'.

วงฺก โกฏิลฺเล. วงฺกติ. วงฺกํ. วงฺกสทฺโท หิ วกฺกสทฺเทน สมานตฺโถ, วกฺกสทฺโท จ วงฺกสทฺเทน. ตถา หิ –

Vaṅka en el sentido de tortuosidad (koṭille). Vaṅkati. Vaṅkaṃ. Pues la palabra vaṅka es idéntica en significado a la palabra vakka, y vakka lo es a vaṅka. Así se muestra:

‘‘ยํ นิสฺสิตา ชคติรุหํ, สฺวายํ อคฺคึ ปมุญฺจติ;

ทิสา ภชถ วกฺกงฺคา, ชาตํ สรณโต ภย’’นฺติ.

'Aquel árbol al que se han aferrado, este mismo emite fuego; ¡busquen refugio en las direcciones, oh seres de miembros encorvados (vakkaṅgā)! El peligro ha surgido de lo que era el refugio'.

ปาฬิ [Pg.13] ทิสฺสติ. อยํ ปน วกฺกสทฺโท สกฺกฏภาสํ ปตฺวา กการรการสญฺโญคกฺขริโก ภวติ, ธาตุภาโว ปนสฺส โปราเณหิ น วุตฺโต, ตสฺมา กฺริยาปทํ น ทิฏฺฐํ. อิมสฺส ปน วงฺกสทฺทสฺส ‘‘วงฺก โกฏิลฺเล’’ติ ธาตุภาโว วุตฺโต, ‘‘วงฺกตี’’ติ กฺริยาปทญฺจ, ปาฬิยํ ตุ ‘‘วงฺกตี’’ติ กฺริยาปทํ น ทิฏฺฐํ, ตถา ภาววาจโก วงฺกสทฺโทปิ. วาจฺจลิงฺโค ปน อเนเกสุ ฐาเนสุ ทิฏฺโฐ. ตตฺต วงฺกตีติ กฺริยาปทํ ปาฬิยํ อวิชฺชมานมฺปิ คเหตพฺพเมว นาถตีติ กฺริยาปทมิว. ภาววาจกสฺส ปน วงฺกสทฺทสฺส อตฺถิตา นตฺถิตา จ ปาฬิอาทีสุ ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตพฺพา. เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘ยทิ ภาววาจโก วงฺกสทฺโท นตฺถิ, กถํ ‘อฏฺฐวงฺกํ มณิรตนํ อุฬาร’นฺติ เอตฺถ สมาโส’’ติ. เอตฺถ ปน อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วงฺกํ อฏฺฐวงฺกํ, น อฏฺฐวงฺกานิ ยสฺสาติ. ทพฺพวาจโก หิ วงฺกสทฺโท, น ภาววาจโกติ ทฏฺฐพฺพํ.

Así se observa en el Pāli. Sin embargo, esta palabra vakka, al pasar a la lengua sánscrita, se convierte en un carácter con la conjunción de las letras 'ka' y 'ra' (vakra). Su naturaleza como raíz no fue mencionada por los antiguos, por lo que no se encuentra una forma verbal. En cambio, para esta palabra vaṅka, se ha establecido su naturaleza de raíz como 'vaṅka en tortuosidad' y la forma verbal 'vaṅkati', aunque en el Pāli no se observa la forma verbal 'vaṅkati', como tampoco se observa la palabra vaṅka funcionando como un sustantivo abstracto. Se encuentra, sin embargo, como un adjetivo (vāccaliṅgo) en muchos lugares. En este contexto, la forma verbal 'vaṅkati', aunque no esté presente en el Pāli, debe aceptarse como la forma verbal 'nāthati'. La existencia o inexistencia de la palabra vaṅka como sustantivo abstracto en el Pāli y otros textos debe ser investigada repetidamente. Alguien podría preguntar aquí: 'Si la palabra vaṅka no existe como sustantivo abstracto, ¿cómo se forma el compuesto en la frase: una joya preciosa de ocho ángulos (aṭṭhavaṅkaṃ)?'. Aquí, aṭṭhavaṅkaṃ significa 'encorvado en ocho lugares', no 'aquel que posee ocho curvaturas'. Debe entenderse que la palabra vaṅka se refiere a un objeto concreto, no a una cualidad abstracta.

วงฺกํ วกฺกญฺจ กุฏิลํ, ชิมฺหญฺจ ริมฺหมนุชุ;

วงฺกสทฺทาทโย เอเต, วาจฺจลิงฺคา ติลิงฺคิกา.

Vaṅka, vakka, kuṭila, jimha y rimha significan no recto (encorvado); estas palabras como vaṅka, etc., funcionan como adjetivos y poseen los tres géneros.

อถ วา วงฺกสทฺโทยํ, ‘‘วงฺกฆสฺตา’’ติอาทิสุ;

พฬิเส คิริเภเท จ, วตฺตเต ส ปุมา ตทา.

O bien, esta palabra vaṅka, en pasajes como 'vaṅkaghasta' (que ha tragado el anzuelo), se refiere a un anzuelo y a una grieta de montaña; en tales casos es de género masculino.

อยญฺหิ ‘‘เต’เม ชนา วงฺกฆสฺตา สยนฺติ. ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิตํ. วงฺกฆสฺโตว อมฺพุโช’’ติอาทีสุ พฬิเส วตฺตติ.

Pues esta palabra se refiere al anzuelo en pasajes como: 'Estas personas yacen como quienes han tragado el anzuelo (vaṅkaghastā). Como un pez que traga el anzuelo (vaṅkaṃ) cubierto de carne. Como un pez nacido en el agua que ha tragado el anzuelo'.

เอตฺถ สิยา ‘‘นนุ จ โภ ‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิต’นฺติ เอตฺถ วงฺกสทฺโท คุณวาจโก วิเสสนสโท, เยน พฬิโส วิเสสิโต, เตน วงฺกํ กุฏิลํ พฬิสนฺติ อตฺโถ วิญฺญายตี’’ติ? ตนฺน, วงฺกสทฺเท อวุตฺเตปิ พฬิสสภาวสฺส วงฺกตฺตา กุฏิลตฺโถ ปากโฏติ นตฺถิ วิเสสนสทฺเทน [Pg.14] ปโยชนํ. อิทํ ปน ‘‘พฬิสํ วงฺก’’นฺติ วจนํ ‘‘หตฺถิ นาโค. สโรรุหํ ปทุมํ. หตฺถี จ กุญฺชโร นาโค’’ติอาทิวจนมิว ปริยายวจนํ, ตสฺมา ‘‘วงฺก’’นฺติ ปทสฺส ‘‘กุฏิล’’นฺติ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. อถ วา ยถา ‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี’’ติ เอตฺถ นาคสทฺทสฺส ทนฺตีสทฺทสฺส จ อญฺญมญฺญปริยา ยวจนตฺเตปิ ทนฺตินฺติ มโนรมทนฺตยุตฺตนฺติ อตฺโถ สํวณฺณิโต, ตถา ‘‘พฬิสํ วงฺก’’นฺติ อิเมสมฺปิ อญฺญมญฺญํ ปริยายวจนตฺเตปิ วงฺกนฺติ กุฏิลนฺติ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ อตฺโถ สาลราชา วิย สุผุลฺลิโต โหติ, เทสนา จ วิลาสปฺปตฺตา, น ปน ‘‘วงฺกํ พฬิส’’นฺติ สทฺทานํ คุณคุณีวเสน สมานาธิกรณภาโว อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘พุทฺโธ ภควา เวรญฺชายํ วิหรตี’’ติอาทีสุ ‘‘พุทฺโธ ภควา’’ติ อิเมสํ วิย สมานาธิกรณภาวสฺส อนิจฺฉิตพฺพตฺตา. น หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ สมานาธิกรณภาโว โปราเณหิ อนุมโต.

Aquí podría objetarse: '¿No es acaso la palabra vaṅka en la frase "como un pez que traga el anzuelo (baḷisaṃ), el objeto encorvado (vaṅkaṃ) cubierto de carne", un término cualitativo o un adjetivo con el cual se califica al anzuelo, por lo que se entiende por vaṅka un anzuelo curvo?'. No es así; incluso si no se mencionara la palabra vaṅka, el significado de tortuosidad ya es evidente por la propia naturaleza del anzuelo, por lo tanto, no hay necesidad de un adjetivo. Esta expresión 'el anzuelo, el vaṅka' es un uso de sinónimos, similar a las expresiones 'el elefante, el nāga', 'el nacido en el loto, el paduma' o 'el elefante, el kuñjaro, el nāga'. Por lo tanto, no debe tomarse el significado de la palabra vaṅka meramente como 'curvo' (adjetivo). O bien, así como en 'así como a un elefante del bosque (nāgaṃ), a un colmilludo (dantiṃ), lo sigue la hembra', aunque las palabras nāga y danti sean sinónimas entre sí, se explica el significado de danti como 'el que posee colmillos hermosos'; del mismo modo, aunque baḷisa y vaṅka sean sinónimos, debe decirse que el significado de vaṅka es 'el que es curvo'. De este modo, el significado florece plenamente y la enseñanza alcanza gran elegancia; pero no debe pretenderse una relación de sustantivo y adjetivo entre vaṅka y baḷisa, del mismo modo que no se pretende tal relación entre 'Buddho' y 'Bhagavā' en pasajes como 'El Buddha, el Bendito (Buddho Bhagavā), reside en Verañjā'. Pues en tales contextos, la co-referencia como adjetivo no es aprobada por los antiguos.

‘‘ยตฺถ เอตาทิโส สตฺถา, โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล;

ตถาคโต พลปฺปตฺโต, สมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต’’ติ,

'Donde se encuentra tal Maestro, sin igual en el mundo; el Tathāgata que ha alcanzado los poderes, el Perfectamente Iluminado que ha alcanzado el Nibbāna final'.

‘‘พุทฺธํ พุทฺธํ นิขิลวิสยํ สุทฺธิยา ยาว สุทฺธิ’’นฺติ จ อาทีสุ ปน อนุมโต. เอตฺถ หิ ‘‘เอตาทิโส’’ติ จ ‘‘อปฺปฏิปุคฺคโล’’ติ จ ‘‘ตถาคโต’’ติ จ ‘‘พลปฺปตฺโต’’ติ จ ‘‘สมฺพุทฺโธ’’ติ จ ‘‘ปรินิพฺพุโต’’ติ จ อิมานิ ‘‘สตฺถา’’ติ อเนน ปเทน สมานาธิกรณานิ. ตถา ‘‘พุทฺธํ พุทฺธ’’นฺติ ทฺวินฺนํ ปทานํ ปจฺฉิมํ ปุริเมน สมานาธิกรณํ ภวติ.

«El Buda, el Buda, el ámbito completo por la pureza hasta la pureza», en este y otros pasajes similares, [esta repetición] es aceptada. Pues aquí, los términos «tal» (etādiso), «persona sin igual» (appaṭipuggalo), «Tathāgato», «el que ha alcanzado el poder» (balappatto), «perfectamente iluminado» (sambuddho) y «completamente liberado» (parinibbuto) están en aposición con la palabra «Maestro» (satthā). Del mismo modo, de las dos palabras «Buddhaṃ buddhaṃ», la última está en aposición con la primera.

อิติ ‘‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิต’’นฺติ เอตฺถ วงฺกสทฺโท พฬิสสฺสาภิธานนฺตรํ, น คุณวาจโก. เอวํ วงฺกสทฺโท พฬิเส วตฺตติ. ‘‘กงฺกํ คจฺฉาม ปพฺพตํ. ทูเร วงฺกตปพฺพโต’’ติอาทีสุ [Pg.15] ปน คิริวิเสเส วตฺตติ. เอตฺถ จ ‘‘วงฺกปพฺพโต’’ติ วตฺตพฺเพ สุขุจฺจารณตฺถํ นิรุตฺตินเยน มชฺเฌ อนิมิตฺตํ ตการาคมํ กตฺวา ‘‘วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตํ. อถ วา วงฺโกเยว วงฺกตา, ยถา เทโว เอว เทวตา. ยถา จ ทิสา เอว ทิสตาติ, เอวํ ตาปจฺจยวเสน วงฺกตา จ สา ปพฺพโต จาติ ‘‘วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตํ, มชฺเฌ รสฺสวเสน เจตํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา วงฺกมสฺส สณฺฐานมตฺถีติ วงฺกโตติ มนฺตุอตฺเถ ตปจฺจโย, ยถา ปพฺพมสฺส อตฺถีติ ปพฺพโตติ. เอวํ วงฺกโต จ โส ปพฺพโต จาติ วงฺกตปพฺพโต. ‘‘วงฺกปพฺพโต’’ อิจฺเจว วา ปณฺณตฺติ, ปาทกฺขรปาริปูริยา ปน ‘‘ทูเร วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Así, en la frase «como un pez [muerde] el anzuelo, el garfio cubierto de carne», aquí la palabra «vaṅka» es sinónimo de anzuelo (baḷisa) y no describe una cualidad. De este modo, la palabra «vaṅka» se aplica al anzuelo. En pasajes como «vamos a la montaña Kaṅka. Lejos está la montaña Vaṅkata», se refiere a una montaña específica. Aquí, en lugar de decir «Vaṅkapabbato», para facilitar la pronunciación según el método lingüístico, se inserta la letra «ta» en medio sin un significado específico, resultando en «Vaṅkatapabbato». O bien, «vaṅka» es lo mismo que «vaṅkatā», al igual que «deva» es «devatā» o «disā» es «disatā»; así, mediante el sufijo «tā», siendo tanto curva como montaña, se dice «Vaṅkatapabbato», y debe entenderse que la vocal media se acorta. O bien, aquello que tiene una forma curva (vaṅka) es «vaṅkato», usando el sufijo «ta» con sentido posesivo (matup-artha), al igual que aquello que tiene nudos (pabba) es una montaña (pabbato). Así, lo que es curvo y es montaña es «Vaṅkatapabbato». O puede ser simplemente la designación «Vaṅkapabbato», pero para completar la métrica del verso se dice «lejos está la montaña Vaṅkata».

โลก ทสฺสเน. โลกติ. โลโก. อาโลโกติ อญฺญานิปิ รูปานิ คเหตพฺพานิ. จุราทิคณํ ปน ปตฺวา อิมิสฺสา ‘‘โลเกติ, โลกยติ, โอโลเกติ, โอโลกยตี’’ติอาทินา รูปานิ ภวนฺติ. โลโกติ ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ ‘‘เอโก โลโก, สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อาคโต สงฺขาโร เอว โลโก สงฺขารโลโก. สตฺตา เอว โลโก สตฺตโลโก. จกฺกวาฬสงฺขาโต โอกาโส เอว โลโก โอกาสโลโก, โย ‘‘ภาชนโลโก’’ติปิ วุจฺจติ. เตสุ สงฺขาโร ลุชฺชตีติ โลโกติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โข ภิกฺขุ ตสฺมา โลโกติ วุจฺจตี’’ติ. โลกิยติ เอตฺถ ปุญฺญปาปํ ตพฺพิปาโก จาติ สตฺโต โลโก. โลกิยติ วิจิตฺตาการโต ทิสฺสตีติ จกฺกวาฬสงฺขาโต โอกาโส โลโก. ยสฺมา ปน โลกสทฺโท สมูเหปิ ทิสฺสติ, ตสฺมา โลกิยติ สมุทายวเสน [Pg.16] ปญฺญาปิยตีติ โลโก, สมูโหติ อยมฺปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อถ วา โลโกติ ตโย โลกา กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโกติ. เตสํ สรูปํ จุราทิคเณ กเถสฺสาม พหุวิธตญฺจ. พหิทฺธา ปน กวีหิ ‘‘โลโก ตุ ภุวเน ชเน’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ.

La raíz «loka» se usa en el sentido de visión. «Lokati» (él ve). «Loko» (mundo). «Āloko» (luz); también deben incluirse otras formas. Al llegar a la clase Curādi, esta raíz toma formas como «loketi, lokayati, oloketi, olokayati», etc. «Loko» se refiere a los tres mundos: el mundo de las formaciones (saṅkhāraloko), el mundo de los seres (sattaloko) y el mundo del espacio (okāsaloko). De ellos, en el pasaje «hay un solo mundo: todos los seres se mantienen por el sustento», lo que se denomina mundo es precisamente la formación, por tanto, es el mundo de las formaciones. Los seres mismos son el mundo de los seres. El espacio conocido como el sistema de mundos (cakkavāḷa) es el mundo del espacio, que también se llama «mundo contenedor» (bhājanaloko). Entre ellos, se llama «loko» porque se desintegra (lujjatī). Pues ha sido dicho por el Bendito: «Monje, se llama mundo porque se desintegra, porque se deshace». El mundo de los seres es aquel donde se perciben el mérito, el demérito y sus resultados. El espacio conocido como el sistema de mundos es «loko» porque se ve (lokiyati) con formas variadas. Dado que la palabra «loko» también se aplica a un conjunto, debe tomarse también este significado: se llama «loko» porque se designa en términos de colectividad; es decir, un grupo. O bien, «loko» se refiere a tres mundos: el mundo de las impurezas (kilesaloko), el mundo de la existencia (bhavaloko) y el mundo de las facultades (indriyaloko). Explicaremos su naturaleza propia y su diversidad en la clase Curādi. Sin embargo, externamente los poetas han dicho solo esto: «loko se usa para el universo y para la gente».

สิโลก สงฺฆาเต. สงฺฆาโต ปิณฺฑนํ. สิโลกติ, สิโลโก, สิโลกมนุกสฺสามิ. อกฺขรปทนิยมิโต วจนสงฺฆาโต สิโลโก. โส ปชฺชนฺติ วุจฺจติ, ตถา หิ ‘‘สิโลโก ยสสฺสิ ปชฺเช’’ติ กวโย วทนฺติ.

La raíz «siloka» se usa en el sentido de ensamblaje. «Saṅghāto» significa acumulación. «Silokati», «siloko» (verso), «ensamblaré un verso» (silokamanukassāmi). Un conjunto de palabras limitado por sílabas y pies es un «siloko». También se denomina «pajja» (estrofa); así, los poetas dicen: «un verso (siloko) es una estrofa gloriosa».

เทก เธก สทฺทุสฺสาเหสุ. สทฺโท รโว, อุสฺสาโห วายาโม. เทกติ. เธกติ.

Las raíces «deka» y «dheka» se usan en el sentido de sonido y esfuerzo. «Saddo» es ruido, «ussāho» es esfuerzo. «Dekati», «dhekati».

เรก สกิ สงฺกายํ. เรกติ. สงฺกติ, ตสฺมึ เม สงฺกเต มโน. สงฺกา.

La raíz «reka» y «saki» se usan en el sentido de sospecha. «Rekati», «saṅkati», «mi mente sospecha de eso» (tasmiṃ me saṅkate mano). «Saṅkā» (sospecha).

อกิ ลกฺขเณ. องฺกติ, องฺโก, สสงฺโก.

La raíz «aki» se usa en el sentido de marca. «Aṅkati», «aṅko» (marca), «sasaṅko» (el que tiene la marca de la liebre, la luna).

มกิ มณฺฑเน. มณฺฑนํ ภูสนํ, มงฺกติ.

La raíz «maki» se usa en el sentido de adorno. «Maṇḍanaṃ» es ornamentación, «maṅkati».

กต โลลิเย. โลลภาโว โลลิยํ ยถา ทกฺขิยํ. กกติ, กาโก, กากี. เอตฺถ ‘‘กาโก, ธงฺโก, วายโส, พลิ, โภชิ, อริฏฺโฐ’’ติ อิมานิ กากาภิธานานิ.

La raíz «kata» se usa en el sentido de inestabilidad. «Loliyaṃ» es el estado de ser inquieto, como en «dakkhiyaṃ». «Kakati», «kāko» (cuervo), «kākī» (cuerva). Aquí, «kāko, dhaṅko, vāyaso, bali, bhoji, ariṭṭho» son nombres para el cuervo.

กุก วก อาทาเน. กุกติ, วกติ, โกโก, วโก. เอตฺถ โกโกติ อรญฺญสุนโข. วโกติ ขุทฺทกวนทีปิโก, พฺยคฺโฆติปิ วทนฺติ.

Las raíces «kuka» y «vaka» se usan en el sentido de tomar. «Kukati», «vakati», «koko», «vako». Aquí, «koko» es un perro salvaje. «Vako» es un pequeño leopardo del bosque; también dicen que es un tigre.

วก ทิตฺติยํ ปฏิฆาเต จ. ทิตฺติ โสภา, วกติ.

La raíz «vaka» se usa en el sentido de brillo y resistencia. «Ditti» es esplendor, «vakati».

กกิ [Pg.17] วกิ สกฺก ติก ฏิก เสก คตฺยตฺถา. กงฺกติ, วงฺกติ, สกฺกติ, นิสกฺกติ, ปริสกฺกติ, โอสกฺกติ, วธาย ปริสกฺกนํ. พิฬารนิสกฺกมตฺตมฺปิ. เตกติ, เฏกติ, ฏีกา เสกติ. เอตฺถ ฏีกาติ ฏิกิยติ ชานิยติ สํวณฺณนาย อตฺโถ เอตายาติ ฏีกา. เอตา อิธาตุอาทิกา เสกปริยนฺตา ธาตุโย ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. เตสํ มเต เอตา ‘‘เต อนฺเต, ตํ อนฺตํ’’อิจฺจาทีนํเยว วิสโย, ปาวจเน ปน นิยโม นตฺถิ.

Las raíces «kaki, vaki, sakka, tika, ṭika, seka» tienen el sentido de movimiento. «Kaṅkati», «vaṅkati», «sakkati», «nisakkati» (salir), «parisakkati» (merodear), «osakkati» (retroceder), «merodear para matar». «Incluso como el salir de un gato». «Tekati», «ṭekati», «ṭīkā» (subcomentario), «sekati». Aquí, «ṭīkā» es aquello mediante lo cual se conoce (ṭikiyati) el significado a través de la explicación detallada. Los expertos en gramática dicen que estas raíces, desde «kaki» hasta «seka», son de voz media (attanobhāsā). En su opinión, estas son solo el dominio de las terminaciones «te, ante, taṃ, antaṃ», etc., pero en las escrituras (pāvacana) no existe tal restricción.

หิกฺก อพฺยตฺตสทฺเท. อพฺยตฺตสทฺโท อวิภาวิตตฺถสทฺโท นิรตฺถกสทฺโท จ. หิกฺกติ, หิกฺกเต. อิมํ ‘‘อุภยโตภาสา’’ติ วทนฺติ. อิทํ ตุ ปาวจเนน สํสนฺทติ. ปรสฺสตฺตโนภาสานญฺหิ ธาตูนํ ‘‘ภวติ, ภวเต, พาธเต, พาธตี’’ติอาทินา เยภุยฺเยน ทฺวิธา ทฺวิธา รูปานิ สาสเน ทิสฺสนฺติ.

La raíz «hikka» se usa en el sentido de sonido inarticulado. El sonido inarticulado es aquel cuyo significado no es claro o carece de sentido. «Hikkati», «hikkate». Dicen que esta es de voz doble (ubhayatobhāsā). Esto concuerda con las escrituras. Pues en las escrituras se ven mayormente formas dobles para las raíces de voz activa y media, como «bhavati, bhavate» y «bādhate, bādhatī», etc.

อิมานิ กการนฺตธาตุรูปานิ.

Estas son las formas de las raíces que terminan en «ka».

ขการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en «kha».

ขา ปกถเน ขฺยา จ. ปกถนํ อาจิกฺขนํ เทสนํ วา. ขาติ, สงฺขาติ. อาปุพฺพตฺเต วิสทิสภาเวน ขาตฺยกฺขรสฺส ทฺวิตฺตํ, อาการสฺส จ สญฺโญคปุพฺพตฺตา รสฺสตฺตํ, อกฺขาติ. อกฺขาสิ ปุริสุตฺตโม. อกฺเขยฺยํ เต อหํ อยฺเย. ธมฺโม สงฺขายติ. อกฺขายติ. อตฺร ปน กการโลโป. สฺวาขาโต ภควตา ธมฺโม. สงฺขาโต. อกฺขาโต. อกฺขาตาโร ตถาคตา. สงฺขาตา สพฺพธมฺมานํ วิธุโร. สงฺขา, ปฏิสงฺขา. กฺริยํ อากฺยาติ กเถตีติ อาขฺยาตํ. เกจิ [Pg.18] ปน ‘‘สฺวาขาโต’’ติ จ ‘‘สฺวากฺขฺยาโต’’ติ จ ‘‘สฺวาขฺยาโต’’ติ จ ปทมิจฺฉนฺติ. ตตฺถ ปจฺฉิมานิ สกฺกฏภาสาโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตานิ, อิตรํ ยถาฐิตรูปนิปฺผตฺติวเสน, อโต ยถาทสฺสิตปทานิเยว ปสตฺถตรานิ. ตตฺถ สงฺขาสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต – สงฺขาสทฺโท ญาณโกฏฺฐาสปญฺญตฺติคณนาสุ ทิสฺสติ. ‘‘สงฺขาเยกํ ปฏิเสวตี’’ติอาทีสุ หิ ญาเณ ทิสฺสติ. ‘‘ปปญฺจสญฺญาสงฺขา สมุทาจรนฺตี’’ติอาทีสุ โกฏฺฐาเส. ‘‘เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สงฺขา สมญฺญา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘น สุกรํ สงฺขาตุ’’นฺติอาทีสุ คณนายํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

"Khā" en el sentido de anunciar o declarar (pakathana). Anunciar significa señalar o enseñar. Khāti, saṅkhāti. Debido a que el prefijo "ā" lo precede, hay una duplicación de la letra del radical "khā" por su naturaleza distinta, y el sonido "ā" se vuelve corto por estar antes de un conjunto de consonantes: akkhāti (él declara). "El mejor de los hombres (el Buddha) declaró" (akkhāsi purisuttamo). "Yo te declararé, oh noble dama" (akkheyyaṃ te ahaṃ ayye). "El Dhamma es calculado" (dhammo saṅkhāyati). Se dice (akkhāyati). En este caso, sin embargo, hay una elisión del sonido 'ka'. "El Dhamma bien expuesto por el Bienaventurado" (svākhāto bhagavatā dhammo). Calculado (saṅkhāto). Declarado (akkhāto). "Los Tathāgatas son [solo] los que declaran" (akkhātāro tathāgatā). "Vidhurā es el conocedor (saṅkhātā) de todos los fenómenos". Cálculo o sabiduría (saṅkhā), reflexión (paṭisaṅkhā). Se llama verbo (ākhyāta) a la acción que declara o relata. Algunos, sin embargo, aceptan las formas "svākhāto", "svākkhyāto" y "svākhyāto". De estas, las últimas se mencionan tomando la norma del idioma sánscrito, mientras que la otra se basa en la formación de la forma tal como existe; por lo tanto, solo las palabras mostradas de acuerdo con el uso [Pali] son las más elogiadas. En ese contexto, se extrae el significado de la palabra "saṅkhā": la palabra saṅkhā se observa en los sentidos de conocimiento (ñāṇa), división (koṭṭhāsa), designación (paññatti) y conteo (gaṇanā). Pues se observa en el sentido de conocimiento en pasajes como "reflexionando (saṅkhāya), él hace uso de uno [de los requisitos]". En el sentido de división en pasajes como "las proliferaciones de percepciones y conceptos (papañcasaññāsaṅkhā) se manifiestan". En el sentido de designación en pasajes como "la designación (saṅkhā) y nombre de tales y cuales fenómenos". En el sentido de conteo en pasajes como "no es fácil de contar (saṅkhātuṃ)". Sobre esto se dice:

‘‘ญาณปญฺญตฺติโกฏฺฐาส-คณนาสุ ปทิสฺสติ;

สงฺขาสทฺโทติ ทีเปยฺย, ธมฺมทีปสฺส สาสเน’’ติ.

"En el conocimiento, la designación, la división y el conteo se observa; que uno ilustre la palabra 'saṅkhā' en la enseñanza del Lámpara del Dhamma".

ขิ ขเย. ขิยนธมฺมํ ขียติ. สาสนานุรูเปน สเร อิการสฺส อิยฺยาเทโส, ขิยฺยติ. ‘‘ขโย, ขํ’’ อิจฺจปิ รูปานิ เญยฺยานิ. ตตฺถ ขโยติ ขิยนํ ขโย. อถ วา ขิยนฺติ กิเลสา เอตฺถาติ ขโย, มคฺคนิพฺพานานิ. ขยสงฺขาเตน มคฺเคน ปาปุณิยตฺตา ผลมฺปิ ขโย. ขนฺติ ตุจฺฉํ สุญฺญํ วิวิตฺตํ ริตฺตํ, ขนฺติ วา อากาโส.

"Khi" en el sentido de agotamiento (khaya). Lo que tiene la naturaleza de agotarse se agota (khīyati). De acuerdo con la adecuación de la enseñanza, se sustituye la vocal 'i' por 'iyya': khiyyati. Las formas "khayo" y "khaṃ" deben conocerse de esta manera. Allí, "khayo" es el acto de agotarse. O bien, es aquello en donde se agotan las impurezas: los Senderos y el Nibbāna. El fruto (phala) también es "khayo" por haber sido alcanzado mediante el Sendero conocido como agotamiento. "Kha" significa vacío, hueco, recluido, falto, o bien "kha" es el espacio (ākāso).

ขิ นิวาเส. ขียติ, ขิยฺยติ วา. สาสนานุรูเปน อิการสฺส อีย อิยฺยาเทโส ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ทิวาทิคเณปิ ปกฺขิปิตพฺโพ. ขํ ขยํ. อภิรมณียํ ราชกฺขยํ. ตตฺถ ขียตีติ นิวสติ. ขนฺติ จกฺขาทิอินฺทฺริยํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ นิวาสฏฺเฐน. ขยนฺติ นิเวสนํ. ราชกฺขยนฺติ รญฺโญ นิเวสนํ. อตฺรายํ ปาฬิ –

"Khi" en el sentido de residencia (nivāsa). Se reside (khīyati o khiyyati). Debe verse la sustitución de la 'i' por 'īya' o 'iyya' según la adecuación de la enseñanza. Esta raíz también debe incluirse en la clase divādi. "Khaṃ" es una morada. "La encantadora residencia real" (abhiramaṇīyaṃ rājakkhayaṃ). Allí, "khīyati" significa que reside. "Kha" es un órgano sensorial como el ojo, por ser el lugar de residencia de la conciencia visual y otros. "Khayanti" significa vivienda. "Rājakkhaya" es la vivienda del rey. Aquí está el texto original:

‘‘สเจ [Pg.19] จ อชฺช ธาเรสิ, กุมารํ จารุทสฺสนํ;

กุเสน ชาตขตฺติยํ, สวณฺณมณิเมขลํ;

ปูชิตา ญาติสงฺเฆหิ, น คจฺฉสิ ยมกฺขย’’นฺติ.

"Y si hoy sostienes al príncipe de bella apariencia, a Kusa, nacido Khattiya, con su cinturón de oro y joyas; honrada por tus círculos de parientes, no irás a la morada de Yama (yamakkhaya)".

ตตฺถ ยมกฺขยนฺติ ยมนิเวสนํ.

Allí, "yamakkhaya" significa la morada de Yama.

ขุ สทฺเท. โขติ ขวติ.

"Khu" en el sentido de sonido. Kho, khavati.

เข ขาทนสตฺตาสุ. ขายติ. อุนฺทูรา ขายนฺติ. วิกฺขายิตกํ. โคขายิตกํ. อสฺสิรี วิย ขายติ. ทิสาปิ เม น ปกฺขายนฺติ. เอตฺถาทิมฺหิ กายตีติ ขาทติ. อถ วา อุปฏฺฐาติ ปญฺญายติ.

"Khe" en el sentido de comer (khādana) y apego (satta). Se come o se manifiesta (khāyati). "Los ratones comen" (undūrā khāyanti). Roído (vikkhāyitakaṃ). Comido por vacas (gokhāyitakaṃ). "Parece como si fuera desdichado" (assirī viya khāyati). "Ni siquiera las direcciones se me manifiestan" (disāpi me na pakkhāyanti). En este último sentido, al principio significa que come (khādati). O bien, se presenta o se conoce (upaṭṭhāti paññāyati).

สุข ทุกฺข ตกฺริยายํ. ตกฺริยาติ สุขทุกฺขานํ เวทนานํ กฺริยา, สุขนํ ทุกฺขนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อกมฺมกา อิเม ธาตโว. สุขติ, ทุกฺขติ. สุขํ, ทุกฺขํ. สุขิโต, ทุกฺขิโต. สุขํ สาตํ ปีณนํ, ทุกฺขํ วิฆาตํ อฆํ กิเลโส. ตตฺถ สุขนฺติ สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. ทุกฺขนฺติ ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อิมานิ นิพฺพจนานิ การิตวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ อฏฺฐกถายํ สุขทุกฺขสทฺทตฺถํ วทนฺเตหิ ครูหิ สุขยติ ทุกฺขยติสทฺทานํ กมฺมตฺถมาทาย วิวรณสฺส กตตฺตา. ตถา หิ ‘‘สุเขติ สุขยติ, สุขาเปติ สุขาปยติ, ทุกฺเขติ ทุกฺขยติ, ทุกฺขาเปติ ทุกฺขาปยตี’’ติ อิมานิ เตสํ การิตปทรูปานิ, อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ จ, สุขยติ สุขํ, ทุกฺขยตีติ ทุกฺขนฺติ จ,

"Sukha" y "dukkha" en el sentido de su propia acción (takriyā). "Su propia acción" se refiere a la acción de las sensaciones de felicidad y sufrimiento; se refiere al acto de ser feliz o sufrir. Estas raíces son intransitivas. Sukhati (es feliz), dukkhati (sufre). Felicidad (sukhaṃ), sufrimiento (dukkhāṃ). Feliz (sukhito), sufrido o afligido (dukkhito). Sukha es el placer o la satisfacción; dukkha es la aflicción, el dolor o la impureza. Allí, "sukha" es aquello que hace feliz. El significado es que hace feliz a aquel en quien surge. "Dukkha" es aquello que hace sufrir. El significado es que hace sufrir a aquel en quien surge. Debe entenderse que estas definiciones se dan en sentido causativo (kārita), pues los maestros que explican el significado de las palabras sukha y dukkha en el comentario realizaron la explicación tomando el sentido del objeto de las palabras "sukhayati" y "dukkhayati". De hecho, "sukheti, sukhayati, sukhāpeti, sukhāpayati" y "dukkheti, dukkhayati, dukkhāpeti, dukkhāpayati" son las formas causativas de estas raíces; así como "se hace feliz a sí mismo, se satisface" (attānaṃ sukheti pīṇeti) y "sukhayati es sukha" y "dukkhayati es dukkha",

‘‘สเจ [Pg.20] จ กิมฺหิจิ กาเล,มรณํ เม ปุเร สิยา;

ปุตฺเต จ เม ปปุตฺเต จ,สุขาเปยฺย มโหสโธ’’ติ จ

"Y si en algún momento, la muerte me llegara prematuramente; que Mahosadha traiga felicidad (sukhāpeyya) a mis hijos y nietos".

ปาฬิอาทิทสฺสนโต. สทฺทสตฺเถ ปน ธาตุปาฐสงฺเขเป จ อิเม ธาตโว จุราทิคเณเยว วุตฺตา. ‘‘สุขยติ ทุกฺขยตี’’ติ จ อการิตานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ อิจฺฉิตานิ. มยํ ตุ เตสํ ตพฺพจนํ สุทฺธกตฺตริ จ ตานิ ปทรูปานิ น อิจฺฉาม ปาฬิอาทีหิ วิรุทฺธตฺตา, ตสฺมาเยว เต อิมสฺมึ ภูวาทิคเณ วุตฺตา. อยญฺหิ สุทฺธกตฺตุวิสเย อสฺมากํ รุจิ ‘‘สุขตีติ สุขิโต, ทุกฺขตีติ ทุกฺขิโต’’ติ.

Como se ve en el Canon (Pāḷi) y otros textos. En los tratados de gramática y en el resumen de las raíces (dhātupāṭha), estas raíces se mencionan solo en la clase curādi. Se desean las formas "sukhayati" y "dukkhayati" como verbos activos no causativos. Nosotros, sin embargo, no aceptamos esa declaración de ellos ni esas formas verbales debido a que contradicen el Canon y otros textos; por esa razón, estas se mencionan en esta clase bhūvādi. Pues nuestra preferencia en el ámbito del agente simple es: "es feliz, por lo tanto, es sukhito; sufre, por lo tanto, es dukkhito".

นนุ จ โภ ‘‘สุขติ ทุกฺขตี’’ติ กฺริยาปทานิ พุทฺธวจเน น ทิสฺสนฺตีติ? สจฺจํ, เอวํ สนฺเตปิ อฏฺฐกถานยวเสน คเหตพฺพตฺตา ทิสฺสนฺติเยว นาม. น หิ สพฺพถา สพฺเพสํ ธาตูนํ รูปานิ สาสเน โลเก วา ลพฺภนฺติ, เอกจฺจานิ ปน ลพฺภนฺติ, เอกจฺจานิ น ลพฺภนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ นยวเสน ลพฺภนฺติเยว. ‘‘กปฺปยวฺโห ปติสฺสตา’’ติ หิ ทิฏฺเฐ ‘‘จรวฺโห ภุญฺชวฺโห’’ติอาทีนิปิ นยวเสน ทิฏฺฐานิเยว นาม.

¿Acaso no es cierto, señor, que las formas verbales "sukhati" y "dukkhati" no se ven en la palabra de Buddha? Es verdad, pero aun siendo así, deben considerarse como existentes porque se aceptan según el método de los comentarios. Pues no se encuentran en absoluto todas las formas de todas las raíces en la enseñanza o en el mundo; algunas se encuentran y otras no. Aun así, se encuentran mediante el método [de derivación]. Pues al verse "kappayavho patissatā", también se consideran vistas por el método formas como "caravho" y "bhuñjavho".

ตตฺร ปนายํ นโย. วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ หิ ‘‘เอกทฺวิโยชนมตฺตมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส วาโย กุปฺปติ, คตฺตานิ ทุกฺขนฺตี’’ติ เอวํ ภูวาทิคณิกํ อกมฺมกํ สุทฺธกตฺตุวาจกํ ‘‘ทุกฺขนฺตี’’ติ กฺริยาปทํ ทิสฺสติ. ตสฺมึ ทิฏฺฐิเยว ‘‘สุขติ, สุขนฺติ. สุขสิ, สุขถ. สุขามิ, สุขามา’’ติอาทีนิ จ ‘‘ทุกฺขติ, ทุกฺขนฺติ. ทุกฺขสิ, ทุกฺขถา’’ติอาทีนิจ ทิฏฺฐานิ นาม โหนฺติ ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส ตาทิสสฺส อนวชฺชสฺส นยสฺส คเหตพฺพตฺตา, ตสฺมา ‘‘สุขตีติ สุขิโต, ทุกฺขตีติ ทุกฺขิโต’’ติ ภูวาทินโย เอว คเหตพฺโพ, น ปน จุราทินโย. อปรมฺเปตฺถ นิพฺพจนํ, สุขํ สญฺชาตํ [Pg.21] เอตสฺสาติ สุขิโต, สญฺชาตสุโขติ อตฺโถ. เอส นโย ทุกฺขิโตติ เอตฺถาปิ. อถ วา สุเขน อิโต ปวตฺโตติ สุขิโต. เอส นโย ‘‘ทุกฺขิโต’’ติ เอตฺถาปิ. ทุลฺลภายํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

En ese punto, este es el método: En el Visuddhimagga y otros textos se ve la forma verbal "dukkhanti", que denota acción intransitiva de la clase bhūvādi, así: "después de haber caminado una distancia de apenas una o dos leguas, el aire se perturba y los miembros duelen (dukkhanti)". Al verse esto, formas como "sukhati, sukhanti; sukhasi, sukhatha; sukhāmi, sukhāmā" y "dukkhati, dukkhanti; dukkhasi, dukkhatha" se consideran efectivamente vistas, ya que mediante lo visto debe aceptarse un método similar e irreprochable para lo no visto. Por lo tanto, debe aceptarse el método de bhūvādi: "es feliz, por lo tanto es sukhito; sufre, por lo tanto es dukkhito", y no el método de curādi. Hay otra derivación aquí: aquel en quien ha nacido la felicidad (sukhaṃ) es sukhito, el significado es "en quien ha nacido la felicidad". Este mismo método se aplica a dukkhito. O bien, aquel que ha procedido (ito) con felicidad es sukhito. Este método también se aplica a "dukkhito". Esta regla lingüística (nīti) difícil de obtener debe ser bien tenida en cuenta.

โมกฺข มุจฺจเน. อกมฺมโกยํ ธาตุ. โมกฺขติ. โมกฺโข. ปาติโมกฺโข. การิเต ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยติ, โมกฺขาเปติ, โมกฺขาปยตี’’ติ รูปานิ. เกจิ ปนิมํ ‘‘โมกฺข โมจเน’’ติ ปฐิตฺวา จุราทิคเณ ปกฺขิปนฺติ. เตสํ มเต ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ ภวนฺติ. เอตานิ ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ วิรุชฺฌนฺติ. ตถา หิ ‘‘โมกฺขนฺติ มารพนฺธนา. น เม สมเณ โมกฺขสิ. มหายญฺญํ ยชิสฺสาม, เอวํ โมกฺขาม ปาปกา’’ติ ปาฬิยา วิรุชฺฌนฺติ. ‘‘โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺโข’’ติ อฏฺฐกถาย จ วิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘โมกฺเขสิ โมกฺเขมา’’ติ จ อวตฺวา ‘‘โมกฺขสิ, โมกฺขามา’’ติ สุทฺธกตฺตุวาจกํ วุตฺตํ, ตญฺจ โข อปาทานวิสยํ กตฺวา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘โมกฺเขติ, โมเจตี’’ติ เหตุกตฺตุวาจกํ วุตฺตํ, ตมฺปิ อปาทานวิสยํเยว กตฺวา. เอวํ อิมสฺส ธาตุโน สุทฺธกตฺตุวิสเย อกมฺมกภาโว วิทิโต, เหตุกตฺตุวิสเย เอกกมฺมกภาโว วิทิโต มุจ ปจ ฉิทาทโย วิย. โมกฺขธาตุ ทฺวิคณิโกติ เจ? น, อเนเกสุ สาฏฺฐกเถสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานํ อทสฺสนโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

Mokkha significa liberación. Esta es una raíz intransitiva. Mokkhati. Mokkho. Pātimokkho. En las formas causativas, se presentan: «mokkheti, mokkhayati, mokkhāpeti, mokkhāpayatī». Algunos, sin embargo, habiendo leído «mokkha en el sentido de liberar», la incluyen en la clase curādigaṇa. En su opinión, «mokkheti, mokkhayatī» se convierten en formas del agente simple. Esto contradice tanto el Canon (Pāḷi) como el Comentario (Aṭṭhakathā). Pues así contradice el Canon: «se liberarán (mokkhanti) de las ataduras de Māra. No te liberarás (mokkhasi) de mí, asceta. Sacrificaremos un gran sacrificio, así nos liberaremos (mokkhāma) del mal». Y también contradice el Comentario: «Aquel que protege y guarda, a ese el Pātimokkha lo libera (mokkheti) y salva (moceti) de los sufrimientos de los estados de miseria, etc.»; por lo tanto, en el Canon no se dice «mokkhesi, mokkhemā», sino que se ha usado «mokkhasi, mokkhāmā» en voz activa (kattu-vācaka), y ciertamente haciendo de ello el objeto de un punto de partida (apādāna). En el Comentario, en cambio, se usa «mokkheti, mocetī» en voz causativa (hetu-kattu-vācaka), también haciendo de ello el objeto de un punto de partida solamente. Así, se conoce la naturaleza intransitiva de esta raíz en el ámbito del agente simple, y se conoce su naturaleza transitiva simple en el ámbito del agente causativo, al igual que muca, paca, chida, etc. ¿Y si se dice que la raíz mokkha pertenece a dos grupos? No, se debe entender que es porque no se ven las formas causativas «mokkheti, mokkhayatī» en numerosos pasajes del Canon junto con sus comentarios.

กกฺข หสเน. กกฺขติ.

Kakkha significa reír. Kakkhati.

โอข ราข ลาข ทาข ธาข โสสนาลมตฺเถสุ. โอขติ. ราขติ. ลาขติ. ทาขติ. ธาขติ.

Okha, rākha, lākha, dākha, dhākha significan secar, adornar o ser suficiente. Okhati. Rākhati. Lākhati. Dākhati. Dhākhati.

สาข [Pg.22] พฺยาปเน. สาขติ. สาขา.

Sākha significa difundirse o extenderse. Sākhati. Sākhā (rama).

อุข นข มข รข ลข รขิ ลขิ อิขิ ริขิ คตฺยตฺถา. อุขติ. นขติ. มขติ. รขติ. ลขติ. รงฺขติ. ลงฺขติ. อิงฺขติ. ริงฺขติ.

Ukha, nakha, makha, rakha, lakha, rakhi, lakhi, ikhi, rikhi están en el sentido de movimiento. Ukhati. Nakhati. Makhati. Rakhati. Lakhati. Raṅkhati. Laṅkhati. Iṅkhati. Riṅkhati.

รกฺข ปาลเน. รกฺขติ. รกฺขา, รกฺขณํ, สีลํ รกฺขิโต เทวทตฺโต, สีลํ รกฺขิตํ เทวทตฺเตน, สีลํ รกฺขโก เทวทตฺโต.

Rakkha significa proteger. Rakkhati. Rakkhā (protección), rakkhaṇaṃ (el acto de proteger), sīlaṃ rakkhito devadatto (Devadatta ha protegido la virtud), sīlaṃ rakkhitaṃ devadattena (la virtud ha sido protegida por Devadatta), sīlaṃ rakkhako devadatto (Devadatta es el protector de la virtud).

อกฺข พฺยตฺติสงฺขาเตสุ. อกฺขติ, อกฺขิ, อกฺขํ.

Akkha en los sentidos de percibir o contar. Akkhati, akkhi (ojo), akkhaṃ (dado o eje).

นิกฺข จุมฺพเน. นิกฺขติ, นิกฺขํ.

Nikkha significa besar. Nikkhati, nikkhaṃ (ornamento de oro).

นกฺข คติยํ. นกฺขติ. นกฺขตฺตํ. เอตฺถ นกฺขตฺตนฺติ เอตฺโต อิโต จาติ วิสมคติยา อคนฺตฺวา อตฺตโน วีถิยาว คมเนน นกฺขนํ คมนํ ตายติ รกฺขตีติ นกฺขตฺตํ. โปราณา ปน ‘‘นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานี’’ติ กถยึสุ. ‘‘นกฺขตฺตํ, โชติ, นิริกฺขํ, ภํ’’ อิจฺเจเต ปริยายา.

Nakkha en el sentido de movimiento. Nakkhati. Nakkhattaṃ (constelación). Aquí, nakkhattaṃ se explica como aquello que no va por un camino irregular de aquí para allá, sino que protege (tāyati) o mantiene su movimiento (nakkhanaṃ) yendo solo por su propia órbita. Los antiguos, sin embargo, decían: «se llaman nakkhattāni porque no perecen (na kkharanti)». Sinónimos: «nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ».

เวกฺข เวกฺขเน. เวกฺขติ.

Vekkha significa mirar o contemplar. Vekkhati.

มกฺข สงฺขเต. มกฺขติ.

Makkha significa untar o fabricar. Makkhati.

ตกฺข ตปเน. ตปนํ สํวรณํ. ตกฺขติ.

Takkha significa calentar. Calentar es cubrir o cerrar. Takkhati.

สุกฺข อนาทเร. สุกฺขติ.

Sukkha significa falta de respeto. Sukkhati.

กขิ วขิ มขิ กงฺขายํ. สตฺถริ กงฺขติ. วงฺขติ, มงฺขติ. ‘‘กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ถมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข’’ อิจฺเจเต กงฺขาปริยายา. เอเตสุ ปน –

Kakhi, vakhi, makhi significan duda. Dudas (kaṅkhati) sobre el Maestro. Vaṅkhati, maṅkhati. Sinónimos de duda: «kaṅkhā, kaṅkhāyanā, kaṅkhāyitattaṃ (estado de duda), vimati (perplejidad), vicikicchā (escepticismo), dveḷhakaṃ (vacilación), dvedhāpatho (encrucijada), saṃsayo (incertidumbre), anekaṃsagāho (tomar varios lados), āsappanā (deslizarse), parisappanā (deslizarse alrededor), apariyogāhanā (no profundizar), thambhitattaṃ cittassa (rigidez mental), manovilekho (rasguño en la mente)».

วตฺตนฺติ [Pg.23] โลกโวหาเร, ‘‘กงฺขา วิมติ สํสโย;

วิจิกิจฺฉา’’ติ เอตานิ, นามานิเยว ปายโต.

En el lenguaje mundano se usan: «kaṅkhā, vimati, saṃsayo, vicikicchā»; estos son predominantemente solo nombres (sinónimos).

กขิ อิจฺจายํ. ธนํ กงฺขติ, อภิกงฺขติ, นาภิกงฺขามิ มรณํ. อภิกงฺขิตํ ธนํ.

Kakhi también significa desear. Desea (kaṅkhati) riqueza, la desea intensamente (abhikaṅkhati), no deseo la muerte (nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ). Abhikaṅkhitaṃ dhanaṃ (riqueza deseada).

ทขิ ธขิ โฆรวาสิเต กงฺขายญฺจ. ทงฺขติ. ธงฺขติ.

Dakhi y dhakhi significan sonido aterrador y duda. Daṅkhati. Dhaṅkhati.

อุกฺข เสจเน. อุกฺขติ.

Ukkha significa rociar. Ukkhati.

กข หสเน. กขติ.

Kakha significa reír. Kakhati.

ชกฺข ภกฺขเณ จ. หสนานุกฑฺฒนตฺถํ จกาโร. ชกฺขติ.

Jakkha significa comer. La partícula 'ca' indica que también significa reír y atraer. Jakkhati.

ลิข เลขเน. ลิขติ, สลฺเลขติ. อติสลฺเลขเตวายํ สมโณ. เลขา, เลขนํ, เลขโก, ลิขิตํ, สลฺเลขปฏิปตฺติ, เอตา ทขิอาทิกา ลิขปริยนฺตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

Likha significa escribir. Likhati, sallekhati (borrar/pulir). Este asceta ciertamente se esfuerza en la autodepuración extrema (atisallekhate). Lekhā (línea/escrito), lekhanaṃ (escritura), lekhako (escriba), likhitaṃ (escrito), sallekhapaṭipatti (práctica de la autodepuración). Los expertos en gramática dicen que estas raíces, desde dakhi hasta likha, son de la voz activa (parassabhāsā).

ธุกฺข ธิกฺข สนฺทีปนกิเลสนชีวเนสุ. ธุกฺขติ. ธิกฺขติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘ธุกฺขเต ธิกฺขเต’’ติ อตฺตโนภาสํ วทนฺติ. ตถา อิโต ปรานิ รูปานิปิ.

Dhukkha y dhikkha significan encender, afligir y vivir. Dhukkhati. Dhikkhati. Los expertos en gramática dicen que se usa la voz media (attanobhāsaṃ): «dhukkhate, dhikkhate». Del mismo modo para las formas posteriores.

รุกฺข วกฺข วรเณ. วรณํ สํวรณํ. รุกฺขติ. วกฺขติ. รุกฺโข, วกฺโข. เอตฺถ จ วกฺโขติ รุกฺโขเยว. ตถา หิ ‘‘สาทูนิ รมณียานิ, สนฺติ วกฺขา อรญฺญชา’’ติ ชาตกปาโฐ ทิสฺสติ. อิมานิ ปน รุกฺขสฺส นามานิ –

Rukkha y vakkha significan cubrir. Cubrir es proteger. Rukkhati. Vakkhati. Rukkho (árbol), vakkho. Aquí vakkha es lo mismo que rukkha. Así se ve en el pasaje del Jātaka: «dulces y hermosos son los árboles (vakkhā) nacidos en el bosque». Estos son los nombres para el árbol (rukkha):

‘‘รุกฺโข มหีรุโห วกฺโข, ปาทโป ชคตีรุโห;

อโค นโค กุโช สาขี, สาโล จ วิฏปี ตรุ;

ทุโม ผลี ตุ ผลวา, คจฺโฉ ตุ ขุทฺทปาทโป’’ติ.

«Rukkho, mahīruho, vakkho, pādapo, jagatīruho; ago, nago, kujo, sākhī, sālo, viṭapī, taru; dumo, phalī, phalavā; y gaccho para un árbol pequeño (arbusto)».

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ สาลสทฺเทน สาลรุกฺโขเยว วุตฺโต, นาญฺโญ ‘สาลา ผนฺทนมาลุวา’ติ ปโยคทสฺสนโต, อถ กิมตฺถํ สาลสทฺเทน โย โกจิ รุกฺโข [Pg.24] วุตฺโต’’ติ? น สาลรุกฺโขเยว สาลสทฺเทน วุตฺโต, อถ โข สาลรุกฺเขปิ วนปฺปติเชฏฺฐรุกฺเขปิ ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ รุกฺเขปิ ‘‘สาโล’’ติ โวหารสฺส ทสฺสนโต อญฺเญปิ รุกฺขา วุตฺตา. ตถา หิ สาลรุกฺโขปิ ‘‘สาโล’’ติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว คามสฺส วา นิคมสฺส วา อวิทูเร มหนฺตํ สาลวนํ, ตญฺจสฺส เอลณฺเฑหิ สญฺฉนฺนํ. อนฺตเรน ยมกสาลาน’’นฺติ. วนปฺปติเชฏฺฐรุกฺโขปิ. ยถาห –

Algunos podrían decir aquí: «¿No es cierto que con la palabra sāla solo se refiere al árbol Sal, y a ningún otro, como se ve en el uso 'sālā phandanamāluvā'? Entonces, ¿por qué se dice que la palabra sāla se refiere a cualquier árbol?». No es que con la palabra sāla se mencione solo al árbol Sal; más bien, dado que se ve el uso de «sālo» tanto para el árbol Sal, como para el árbol principal del bosque, o para cualquier árbol, se mencionan también otros árboles. Pues así, el árbol Sal también se llama «sālo», como se dice: «Imaginad, monjes, que no lejos de una aldea o pueblo hay un gran bosque de Sal (sālavanaṃ), y que estuviera cubierto de maleza castor... entre los Sal gemelos (yamakasālānaṃ)». También para el árbol principal del bosque, como se dice:

‘‘ตเวว เทว วิชิเต, ตเววุยฺยานภูมิยา;

อุชุวํสา มหาสาลา, นีโลภาสา มโนรมา’’ติ.

«Solo en tu reino, oh rey, solo en tus tierras de jardín; hay grandes árboles Sal (mahāsālā) de tronco recto, de brillo azulado y encantadores».

โย โกจิ รุกฺโขปิ. ยถาห ‘‘อถ โข ตํ ภิกฺขเว มาลุวพีชํ อญฺญตรสฺมึ สาลมูเล นิปเตยฺยา’’ติ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

También para cualquier árbol cualquiera, como se dice: «Entonces, monjes, esa semilla de la enredadera māluva caería en la raíz de un árbol sāla (sālamūle) cualquiera». Sobre esto se dice:

‘‘สาลรุกฺเข เชฏฺฐรุกฺเข,ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ปาทเป;

สาโล อิติ รโว สาลา,สนฺธาคาเร ถิยํ สิยา’’ติ.

«Para el árbol Sal, para el árbol principal, o para cualquier planta; el sonido 'sālo' es sālā. En femenino (sālā) podría ser una sala de asambleas».

สิกฺข วิชฺโชปาทาเน. สิกฺขติ. สิกฺขา, สิกฺขนํ, สิกฺขิตํ สิปฺปํ, สิกฺขโก, สิกฺขิโต, เสกฺโข, อเสกฺโข. กการโลเป ‘‘เสโข อเสโข’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺถ สิกฺขิโตติ สญฺชาตสิกฺโข, อสิกฺขีติ วา สิกฺขิโต, ตถา หิ กตฺตุปฺปโยโค ทิสฺสติ ‘‘อหํ โข ปน สุสิกฺขิโต อนวโย สเก อาจริยเก กุมฺภการกมฺเม’’ติ.

Sikkha significa adquirir conocimiento. Sikkhati. Sikkhā (entrenamiento), sikkhanaṃ (el acto de aprender), sikkhitaṃ sippaṃ (arte aprendido), sikkhako (estudiante), sikkhito (entrenado), sekkho (el que está en entrenamiento), asekkho (el que ya no necesita entrenamiento). Al omitir la letra 'ka', se forman «sekho, asekho». Allí, 'sikkhito' significa alguien en quien ha surgido el entrenamiento, o alguien que posee entrenamiento. Así se ve el uso en voz activa: «Ciertamente estoy bien entrenado (susikkhito), sin fallas, en mi propio oficio de alfarero aprendido de mi maestro».

ภิกฺข ยาจเน. ภิกฺขติ. ภิกฺขุ, ภิกฺขา, ภิกฺขนํ, ภิกฺขโก, ภิกฺขิตํ โภชนํ. เอตฺถ ปน ‘‘ภิกฺขุ ยติ สมโณ มุนิ ปพฺพชิโต [Pg.25] อนคาโร ตปสฺสี ตโปธโน’’ อิจฺเจตานิ ปริยายวจนานิ. เอเตสุ สาสเน ‘‘ภิกฺขู’’ติ อุปสมฺปนฺโน วุจฺจติ. กทาจิ ปน ‘‘ภิกฺขุสตํ โภเชสิ, ภิกฺขุสหสฺสํ โภเชสี’’ติอาทีสุ สามเณเรปิอุปาทาย ‘‘ภิกฺขู’’ติ โวหาโร ปวตฺตติ, ตาปสาปิ จ สมณสทฺทาทีหิ วุจฺจนฺติ, ‘‘อหู อตีตมทฺธาเน, สมโณ ขนฺติทีปโน’’ติอาทิ เอตฺถ นิทสฺสนํ.

Bhikkha se utiliza en el sentido de pedir. Bhikkhati (él pide). Bhikkhu (monje), bhikkhā (limosna), bhikkhanaṃ (el acto de pedir), bhikkhako (el que pide), bhikkhitaṃ bhojanaṃ (alimento obtenido por mendicidad). Aquí, sin embargo, bhikkhu, yati, samaṇo, muni, pabbajito, anagāro, tapassī y tapodhano son términos sinónimos. Entre ellos, en la Dispensación (Sāsana), se llama 'bhikkhu' al que ha recibido la ordenación completa (upasampanno). No obstante, a veces se aplica el término 'bhikkhu' incluso a los novicios (sāmaṇeras), como en frases como 'alimentó a cien monjes' (bhikkhusataṃ bhojesi) o 'alimentó a mil monjes'. Asimismo, los ascetas (tāpasas) también son llamados por el término samaṇa y otros afines; el ejemplo se encuentra en: 'Hubo en el pasado un asceta (samaṇo) llamado Khantidīpano'.

ทกฺข วุทฺธิยํ สีฆตฺเต จ. ทกฺขติ, ทกฺขิณา, ทกฺโข. ทกฺขนฺติ วทฺธนฺติ สตฺตา เอตาย ยถาธิปฺเปตาหิ สมฺปตฺตีหิ อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ ทกฺขิณา, ทาตพฺพวตฺถุ. ทกฺขติ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, เฉโก, โย ‘‘กุสโล’’ติปิ วุจฺจติ.

Dakkha se utiliza en los sentidos de crecimiento y rapidez. Dakkhati, dakkhiṇā, dakkho. Se llama dakkhiṇā (ofrenda) a aquello por lo cual los seres crecen (vaddhanti) y prosperan, volviéndose ricos, desarrollados y excelentes a través de los logros deseados; es decir, un objeto para ser donado. Se llama dakkho (hábil/capaz) a quien actúa con rapidez y sin lentitud en las acciones meritorias y en otras tareas diversas; es lo mismo que cheko (experto), quien también es llamado 'kusalo' (competente).

ทิกฺข มุณฺฑิโอปนยนนิยมพฺพตาเทเสสุ. ทิกฺขธาตุ มุณฺฑิเย, อุปนยเน, นิยเม, วเต, อาเทเส จ ปวตฺตติ. ทิกฺขติ. ทิกฺขิโต มุณฺโฑ. เอตฺถ สิยา – นนุ จ โภ สรภงฺคชาตเก ‘‘คนฺโธ อิสีนํ จิรทิกฺขิตานํ, กายา จุโต คจฺฉติ มาลุเตนา’’ติ เอตสฺมึ ปเทเส อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘จิรทิกฺขิตานนฺติ จิรปพฺพชิตาน’’นฺติ วุตฺตํ. น หิ ตตฺถ ‘‘จิรมุณฺฑาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเต กสฺมา อิธ ‘‘ทิกฺขธาตุ มุณฺฑิเย วุตฺตา’’ติ? สจฺจํ, ตตฺถ ปน ทิกฺขิตสทฺทสฺส ปพฺพชิเต วตฺตนโต ‘‘จิรปพฺพชิตาน’’นฺติ วุตฺตํ, น ธาตุอตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ. อิท ปน ธาตุอตฺถวิภาวนตฺถํ มุณฺฑิเย วุตฺตา. ตาปสา หิ มุณฺฑิยตฺถวาจเกน ทิกฺขิตสทฺเทน วตฺตุํ ยุตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถาจริเยหิ จกฺกวตฺติสุตฺตตฺถวณฺณนายํ ‘‘เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถวิวรเณ ‘‘ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชนฺตาปิ หิ ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรนฺติ, ตโต ปฏฺฐาย ปรูฬฺหเกเส [Pg.26] พนฺธิตฺวา วิวรนฺติ, เตน วุตฺตํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา’’ติ เอวํ อตฺโถ สํวณฺณิโต.

Dikkha se emplea en los sentidos de afeitarse la cabeza, iniciación, restricción, voto y enseñanza. La raíz dikkha funciona en muṇḍiya (rapar), upanayana (iniciación), niyama (restricción), vata (voto) y ādesa (instrucción). Dikkhati. Dikkhito: el que se ha rapado. Aquí surge una duda: ¿acaso en el Sarabhaṅga Jātaka no se dice 'el aroma de los rishis largamente iniciados (ciradikkhitānaṃ) se aleja del cuerpo con el viento', y en ese pasaje los comentaristas explicaron 'ciradikkhitānaṃ' como 'aquellos largamente ordenados' (cirapabbajitānaṃ)? Ciertamente, allí no se dijo 'aquellos largamente rapados'. Siendo así, ¿por qué se dice aquí que la raíz dikkha se refiere a raparse (muṇḍiya)? Es cierto; allí se dijo 'cirapabbajitānaṃ' porque el término dikkhita se usa para referirse al ordenado, no para explicar el significado primario de la raíz. Pero aquí se menciona muṇḍiya para explicar el significado de la raíz. Pues es apropiado referirse a los ascetas con el término dikkhita, que expresa el sentido de estar rapado. Así, los comentaristas, en la explicación del Cakkavatti Sutta, al comentar el pasaje 'habiéndose afeitado el cabello y la barba y vestido con mantos azafrán', explicaron el significado así: 'Incluso quienes toman la ordenación ascética (tāpasapabbajjaṃ) primero se afeitan el cabello y la barba, y a partir de entonces se dejan crecer el cabello y lo atan; por eso se dice: habiéndose afeitado el cabello y la barba'.

อิกฺข ทสฺสนงฺเกสุ. อิกฺขติ, อุเปกฺขติ, อเปกฺขติ. อุเปกฺขา, อเปกฺขา, ปจฺจเวกฺขณา. กการโลเป ‘‘อุเปขา, อเปขา, อุปสมฺปทาเปโข’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

Ikkha se utiliza en los sentidos de ver y observar. Ikkhati, upekkhati (observar con ecuanimidad), apekkhati (esperar/mirar hacia). Upekkhā (ecuanimidad), apekkhā (expectativa), paccavekkhaṇā (reflexión). Con la elisión de la letra 'ka', se forman las palabras 'upekhā', 'apekhā' y 'upasampadāpekho' (el que aspira a la ordenación).

ทุกฺข หึสาคตีสุ. ทกฺขติ. ทกฺขโก.

Dukkha se utiliza en los sentidos de dañar y moverse. Dakkhati. Dakkhako.

จิกฺข จกฺข วิยตฺติยํ วาจายํ. จิกฺขติ, อาจิกฺขติ, อพฺภาจิกฺขติ. อาจิกฺขโก. จกฺขติ, จกฺขุ. เอตฺถ จกฺขูติ จกฺขตีติ จกฺขุ, สมวิสมํ อภิพฺยตฺตํ วทนฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘สูปํ จกฺขติ, มธุํ จกฺขตี’’ติอาทีสุ วิย ยสฺมา อสฺสาทตฺโถปิ จกฺขุสทฺโท ภวติ, ตสฺมา ‘‘จกฺขติ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ รูปํ อสฺสาเทนฺตํ วิย โหตี’’ติ อสฺสาทตฺโถปิ คเหตพฺโพ. ‘‘จกฺขุํ โข มาคณฺฑิยํ รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิต’’นฺติ หิ วุตฺตํ. สติปิ โสตาทีนํ สทฺทารามตาทิภาเว นิรูฬฺหตฺตา นยเน เอว จกฺขุสทฺโท ปวตฺตติ ปงฺกชาทิสทฺทา วิย ปทุมาทีสุ.

Cikkha y cakkha se utilizan en el sentido de claridad en el habla. Cikkhati, ācikkhati (explicar/declarar), abbhācikkhati (acusar falsamente). Ācikkhako (el que explica). Cakkhati, cakkhu (el ojo). Aquí, respecto a 'cakkhu', se dice que es 'cakkhu' porque 'cakkhati' (enuncia); el significado es que actúa como si estuviera declarando claramente lo uniforme y lo multiforme. Alternativamente, dado que el término 'cakkhu' también tiene el sentido de saborear (assāda), como en 'cakkhati sūpaṃ' (saborea la sopa) o 'madhuṃ cakkhati' (saborea la miel), debe tomarse en el sentido de disfrutar: 'cakkhati' significa que actúa como si disfrutara de las formas (rūpa) basadas en la conciencia. Pues se ha dicho: 'Māgaṇḍiya, el ojo se deleita en las formas, se regocija en las formas, está jubiloso por las formas'. Aunque el oído y otros sentidos también se deleitan en los sonidos, etc., el término 'cakkhu' se aplica convencionalmente solo al órgano de la visión, de la misma manera que el término 'paṅkaja' (nacido del lodo) se aplica específicamente al loto.

จกฺข’กฺขิ นยนํ, โลจนํ ทิฏฺฐิ ทสฺสนํ;

เปกฺขนํ อจฺฉิ ปมฺหํ ตุ, ‘‘ปขุม’’นฺติ ปวุจฺจติ.

Cakkha, akkhi, nayana, locana, diṭṭhi y dassana son términos para el ojo; pekkhana y acchi también, mientras que la pestaña (pamha) se llama 'pakhuma'.

เอตา รุกฺขาทิกา จกฺขปริยนฺตา ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

Los expertos en gramática afirman que estas raíces, desde rukkha hasta cakkha, son de 'brillo propio' (attanobhāsa).

ขการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de raíces terminadas en la letra Kha.

คการนฺตธาตุ

Raíces terminadas en la letra Ga.

คุ กรีสุสฺสคฺเค. กรีสุสฺสคฺโค วจฺจกรณํ. ควติ. เค สทฺเท. คายติ. คีตํ.

Gu se utiliza en la excreción de desechos. Karīsussaggo significa defecar. Gavati. Ge se utiliza en el sonido. Gāyati (canta). Gītaṃ (canción/canto).

วคฺค [Pg.27] คติยํ. วคฺคติ. วคฺโค, วคฺคิตํ. เอตฺถ สมุทายวเสน วคฺคนํ ปวตฺตนํ วคฺโค. วคฺคิตนฺติ คมนํ. ตถา หิ นาคเปตวตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘โย โส มชฺเฌ อสฺสตรีรเถน จตุพฺภิ ยุตฺเตน สุวคฺคิเตน. อมฺหากํ ปุตฺโต อหุ มชฺฌิโม โส, อมจฺฉรี ทานปตี วิโรจตี’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ วทนฺเตหิ ‘‘สุวคฺคิเตนาติ สุนฺทรคมเนนา’’ติ. กิญฺจิ ภิยฺโย กฺริยาปทมฺปิ จ ทิฏฺฐํ ‘‘ธุนนฺติ วคฺคนฺติ ปวตฺตนฺติ จมฺพเร’’ติ.

Vagga se utiliza en el movimiento. Vaggati. Vaggo (grupo/clase), vaggitaṃ (movimiento/trote). Aquí, vaggo es la progresión o el movimiento por medio de una colectividad. Vaggita significa andar o paso. Así, en el comentario del Nāgapetavatthu, al explicar el significado del pasaje: 'Aquel que está en medio de un carro de mulas tirado por cuatro que marchan a buen paso (suvaggitena). Ese fue nuestro hijo mediano, generoso y sin envidia, que ahora brilla', se dice: 'suvaggitena significa con un andar hermoso'. Además, se observa con frecuencia incluso como verbo: 'dhunanti vagganti pavattanti cambare' (se agitan, se mueven y giran en el aire).

รคิ ลคิ อคิ วคิ มคิ อิคิ ริคิ ลิคิ ตคิ สคิ คมเน จ. จกาโร คติเปกฺขโก. รงฺคติ. รงฺโค. ลงฺคติ. ลงฺโค, ลงฺคี. องฺคติ, องฺเคติ. องฺโค, สมงฺคี, สมงฺคิตา, องฺคํ, องฺคณํ. วงฺคติ. วงฺโค. มงฺคติ. มงฺโค, อุปงฺโค, มงฺคลํ. อิงฺคติ. อิงฺคิตํ. ริงฺคติ. ริงฺคนํ. ลิงฺคติ. ลิงฺคนํ. อุลฺลิงฺคติ, อุลฺลิงฺคนํ. ตงฺคติ. ตงฺคนํ. สงฺคติ. สงฺคนํ. ตตฺถ องฺคนฺติ เยสํ เกสญฺจิ วตฺถูนํ อวยโว, สรีรมฺปิ การณมฺปิ จ วุจฺจติ. องฺคณนฺติ กตฺถจิ กิเลสา วุจฺจนฺติ ‘‘ราโค องฺคณ’’นฺติอาทีสุ. ราคาทโย หิ องฺคนฺติ เอเตหิ ตํสมงฺคิปุคฺคลา นิหีนภาวํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘องฺคณานี’’ติ วุจฺจนฺติ. กตฺถจิ มลํ วา ปงฺโก วา ‘‘ตสฺเสว รชสฺส วา องฺคณสฺส วา ปหานาย วายมตี’’ติอาทีสุ. อญฺชติ มกฺเขตีติ หิ องฺคณํ, มลาทิ. กตฺถจิ ตถารูโป วิวฏปฺปเทโส ‘‘เจติยงฺคณํ, โพธิยงฺคณ’’นฺติอาทีสุ. อญฺชติ ตตฺถ ฐิตํ อติสุนฺทรตาย อภิพฺยญฺเชตีติ หิ องฺคณํ, วิวโฏ ภูมิปฺปเทโส. อิจฺเจวํ –

Ragi, lagi, agi, vagi, magi, igi, rigi, ligi, tagi y sagi se utilizan en el sentido de ir. La partícula 'ca' indica también otros tipos de movimiento. Raṅgati. Raṅgo. Laṅgati. Laṅgo, laṅgī. Aṅgati, aṅgeti. Aṅgo, samaṅgī (dotado de), samaṅgitā, aṅga (miembro/parte), aṅgaṇa (espacio abierto/mancha). Vaṅgati. Vaṅgo. Maṅgati. Maṅgo, upaṅgo, maṅgala (auspicio). Iṅgati. Iṅgita (gesto/movimiento). Riṅgati. Riṅgana (gatear). Liṅgati. Liṅgana (abrazar/característica). Ulliṅgati, ulliṅgana. Taṅgati. Taṅgana. Saṅgati. Saṅgana. Entre estos, 'aṅga' se refiere a una parte de cualquier objeto, y también se llama así al cuerpo y a la causa. 'Aṅgaṇa' se refiere en algunos contextos a las impurezas (kilesas), como en 'el apego es una impureza' (rāgo aṅgaṇaṃ). Se llaman 'aṅgaṇas' (manchas) porque a través de ellas (aṅganti) las personas que poseen tales pasiones caen en un estado inferior. En otros lugares se refiere a la suciedad o al lodo, como en 'se esfuerza por abandonar ese polvo o esa mancha (aṅgaṇa)'. Pues aṅgaṇa es aquello que mancha o ensucia (añjati), como la suciedad. En otros contextos se refiere a un espacio abierto de tal naturaleza, como en 'el patio de la estupa' (cetiyaṅgaṇa) o 'el patio del árbol Bodhi' (bodhiyaṅgaṇa). Aquí, aṅgaṇa es un terreno abierto porque manifiesta (añjati) con gran belleza lo que allí se encuentra. Así pues:

ราคาทีสุ กิเลเสสุ, ปงฺเก กายมลมฺหิ จ;

วิวเฏ ภูมิภาเค จ, ‘‘องฺคณ’’นฺติ รโว คโต.

Respecto a las impurezas como el deseo, el lodo, la suciedad corporal y el espacio abierto de un terreno, el sonido 'aṅgaṇa' es reconocido.

ยุคิ [Pg.28] ชุคิ วชฺชเน. ยุงฺคติ. ชุงฺคติ.

Yugi y jugi se utilizan en el sentido de evitar. Yuṅgati. Juṅgati.

รคิ สงฺกายํ. รงฺคติ.

Ragi se utiliza en el sentido de duda o sospecha. Raṅgati.

ลค สงฺเคจ. จ กาโร อนนฺตรวุตฺตาเปกฺขโก. ลคติ. จ ชโต น โหติ ลคนํ. พฬิเส ลคฺโค.

Laga se utiliza en el sentido de adhesión o apego. La partícula 'ca' se refiere al sentido mencionado anteriormente. Lagati. El acto de adherirse es laganaṃ. Laggo: enganchado en el anzuelo.

ถคํ สํวรเณ. ถคติ.

Thaga en el sentido de cubrir. Thagati (él cubre/oculta).

อคฺค กุฏิลคติยํ. อคฺคตีติ อคฺคิ, กุฏิลํ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

Agga en el sentido de movimiento tortuoso o curvo. Se llama aggi (fuego) porque aggatī; esto significa que se mueve de forma sinuosa.

อคฺคิ ธูมสิโข โชติ, ชาตเวโท สิขี คินิ;

อคฺคินิ ภาณุมา เตโช, ปาวโก ติวโก’นโล.

Aggi (fuego), dhūmasikho (el que tiene la llama de humo), joti, jātavedo, sikhī, gini; aggini, bhāṇumā, tejo, pāvako, tivako y analo (son sinónimos de fuego).

หุตาสโน ธูมเกตุ, เวสฺสานโร จ อจฺจิมา;

ฆตาสโน วายุสโข, ทหโน กณฺหวตฺตนิ.

El que consume la oblación, el que tiene el humo por bandera, el fuego universal y el que posee llamas; el que consume el ghee, el amigo del viento, el abrasador y el de sendero negro.

เอตา คุอาทิกา อคฺคปริยนฺตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

Los expertos en la ciencia del lenguaje dicen que estas raíces, desde gu hasta agga, son de 'voz para otro' (parassapada).

คา คติยํ. คาติ.

La raíz gā se usa en el sentido de movimiento. Gāti.

คุ สทฺเท. ควติ.

La raíz gu se usa en el sentido de sonido. Gavati.

คุ อุคฺคเม. อุคฺคโม อุคฺคมนํ ปากฏตา. ควติ. สทฺทสตฺถวิทู ปนิมาสํ ‘‘คาเต ควเต’’ติ อตฺตโนภาสตฺตํ วทนฺติ.

La raíz gu se usa en el sentido de surgir. Surgir significa elevación o manifestación. Gavati. Sin embargo, los expertos en la ciencia del lenguaje dicen que estas raíces tienen la forma de 'voz para sí mismo' (attanopada) en gāte y gavate.

คการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en la letra 'ga'.

ฆการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en la letra 'gha'.

ฆา คนฺโธปาทาเน. ฆาติ. ฆานํ. คนฺธํ ฆตฺวา. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘คนฺธํ ฆตฺวา สติ มุฏฺฐา’’ติ. เอติสฺสา ปน ทิวาทิคณํ ปตฺตาย ‘‘ฆายติ ฆายิตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

La raíz ghā se usa en el sentido de percibir el olor. Ghāti. Olfato. Habiendo olido el aroma. Aquí el texto canónico dice: 'Habiendo olido un aroma, se pierde la atención'. Pero cuando esta raíz pertenece a la clase divādi, se forman las palabras ghāyati y ghāyitvā.

ฆุ [Pg.29] อภิคมเน. อภิคมนํ อธิคมนํ. โฆติ.

La raíz ghu se usa en el sentido de aproximación. Aproximación significa obtención. Ghoti.

ชคฺฆ หสเน. ชคฺฆติ, สญฺชคฺฆติ. สญฺชคฺฆิตฺโถ มยา สห. ชคฺฆิตุมฺปิ น โสภติ. ชคฺฆิตฺวา.

La raíz jaggha se usa en el sentido de reír. Jagghati, sañjagghati. 'Has reído conmigo'. Incluso reír no es apropiado. Habiendo reído.

ตคฺฆ ปาลเน. ตคฺฆติ.

La raíz taggha se usa en el sentido de proteger. Tagghati.

สิฆิ อาฆาเน. อาฆานํ ฆาเนน คนฺธานุภวนํ. สิงฺฆติ, อุปสิงฺฆติ. อุปสิงฺฆิตฺวา. อารา สิงฺฆามิ วาริชํ. เอตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

La raíz sighi se usa en el sentido de inhalar. Inhalar es experimentar el aroma mediante la nariz. Siṅghati, upasiṅghati. Habiendo olido. 'Huelo el loto desde lejos'. Los expertos en la ciencia del lenguaje dicen que estas raíces son de 'voz para otro' (parassapada).

ฆุ สทฺเท. โฆติ, ฆวติ.

La raíz ghu se usa en el sentido de sonido. Ghoti, ghavati.

รฆิ ลฆิ คตฺยกฺเขเป. คตฺยกฺเขโป คติยา อกฺเขโป. รงฺฆติ, ลงฺฆติ, อุลฺลงฺฆติ. ลงฺฆิตา, อุลฺลงฺฆิกาปีติ, ลงฺฆิตฺวา.

Las raíces raghi y laghi se usan en el sentido de movimiento impulsivo. El movimiento impulsivo es una aceleración del movimiento. Raṅghati, laṅghati, ullaṅghati. Saltador, la que salta, habiendo saltado.

มฆิ เกตเว จ. จกาโร ปุพฺพตฺถาเปกฺโข. มงฺฆติ.

La raíz maghi se usa en el sentido de engaño. La partícula 'ca' se refiere al significado anterior. Maṅghati.

ราฆ ลาฆ สามตฺถิเย. ราฆติ. ลาฆติ.

Las raíces rāgha y lāgha se usan en el sentido de capacidad. Rāghati, lāghati.

ทาฆ อายาเส จ. อายาโส กิลมนํ. จกาโร สามตฺถิยาเปกฺขโก. ทาฆติ. นิทาโฆ.

La raíz dāgha se usa en el sentido de esfuerzo y [capacidad]. Esfuerzo significa cansancio. La partícula 'ca' se refiere a la capacidad. Dāghati. Calor del verano.

สิลาฆ กตฺถเน. กตฺถนํ ปสํสนํ. สิลาฆติ. สิลาฆา. พุทฺธสฺส สิลาฆเต. สิลาฆิตฺวา. ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

La raíz silāgha se usa en el sentido de alabanza. Alabanza es el acto de encomiar. Silāghati. Elogio. Elogia al Buddha. Habiendo elogiado. Los expertos en la ciencia del lenguaje dicen que es de 'voz para sí mismo' (attanopada).

ฆ การนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en la letra 'gha'.

อิติ ภูวาทาคเณ กวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

Así concluyen las formas de las raíces de la clase velar (ka-vagganta) dentro de la clase bhūvādi.

สมตฺตานิ.

Están completas.

จการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en la letra 'ca'.

อิทานิ [Pg.30] จวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

Ahora se declaran las formas de las raíces que terminan en la clase palatal (ca-vagganta):

สุจ โสเก. โสจติ. โสโก, โสจนา, โสจํ, โสจนฺโต, โสจนฺตี, โสจนฺตํ กุลํ, โสจิตฺวา.

La raíz suca se usa en el sentido de pesar. Socati. Pesar, lamentación, pena, el que se lamenta, la que se lamenta, una familia que sufre pesar, habiendo sufrido pesar.

กุจ สทฺเท ตาเร. ตารสทฺโท อจฺจุจฺจสทฺโท. โกจติ. อุจฺจสทฺทํ กโรตีติ อตฺโถ.

La raíz kuca se usa en el sentido de un sonido agudo. Un sonido agudo es un sonido muy alto. Kocati. Significa que emite un sonido fuerte.

กุญฺจ โกฏิลฺล’ปฺปีภาเวสุ. กุญฺจติ. กุญฺจิกา, กุญฺจิตเกโส. กุญฺจิตฺวา.

La raíz kuñca se usa en los sentidos de curvatura y pequeñez. Kuñcati. Llave, cabello rizado. Habiendo curvado.

ลุญฺจ อปนยเน. ลุญฺจติ. ลุญฺจโก, ลุญฺจิตุํ, ลุญฺจิตฺวา.

La raíz luñca se usa en el sentido de remover. Luñcati. El que arranca, para arrancar, habiendo arrancado.

อญฺจุ คติปูชนาสุ. มคฺคํ อญฺจติ. พุทฺธํ อญฺจติ. อุทฺธํ อนุคฺคนฺตฺวา ติริยํ อญฺจิโตติ ติรจฺฉาโน. กฏุกญฺจุกตา.

La raíz añcu se usa en los sentidos de movimiento y honra. Recorre el camino. Honra al Buddha. Un animal (tiracchāna) es aquel que se mueve horizontalmente sin ir hacia arriba. Tacañería extrema.

วญฺจุ จญฺจุ ตญฺจุ คติยํ. วญฺจติ. จญฺจติ. ตญฺจติ. มญฺจติ. สนฺติ ปาทา อวญฺจนา. อวญฺจนาติ วญฺจิตุํ คนฺตุํ อสมตฺถา.

Las raíces vañcu, cañcu y tañcu se usan en el sentido de movimiento. Vañcati, cañcati, tañcati, mañcati. 'Hay pies que no caminan'. 'Avañcanā' significa que no son capaces de caminar o de ir.

คุจุ คเณจุ เถยฺยกรเณ. เถนนํ เถยฺยํ, โจริกา. ตสฺส กฺริยา เถยฺยกรณํ. โคจติ. คเณจติ.

Las raíces gucu y gaṇecu se usan en el sentido de cometer un robo. 'Thenana' es hurto o robo. La acción de realizar eso es cometer un robo. Gocati, gaṇecati.

อจฺจ ปูชายํ อจฺจติ. พฺรหฺมาสุรสุรจฺจิโต.

Acca [es la raíz] en el sentido de honrar. Accati. Adorado por Brahmā, los asuras y los suras.

ตจฺจ หึสายํ. ตจฺจติ.

Tacca [es la raíz] en el sentido de dañar. Taccati.

จจฺจ ชจฺจ ปริภาสนวชฺชเนสุ. จจฺจติ. ชจฺจติ.

Cacca y jacca [son raíces] en los sentidos de insultar y evitar. Caccati. Jaccati.

กุจ สํปจฺจนโกฏิลฺลปฏิกฺกมวิเลขเนสุ. กุจติ, สงฺกุจติ. สงฺโกโจ.

Kuca [es la raíz] en los sentidos de madurar, curvar, retroceder y raspar. Kucati, saṅkucati. Saṅkoco.

ตจ สํวรเณ. สํวรณํ รกฺขณํ. ตจติ. ตโจ.

Taca [es la raíz] en el sentido de cubrir. Cubrir significa proteger. Tacati. Taco (piel o corteza).

ทิจ [Pg.31] ถุติยํ. ทิจติ.

Dica [es la raíz] en el sentido de alabar. Dicati.

กุจ สงฺโกจเน. โกจติ, สงฺโกจติ. สงฺโกโจ.

Kuca [es la raíz] en el sentido de contraer. Kocati, saṅkucati. Saṅkoco.

พฺยาจ พฺยาชิกรเณ. พฺยาชิกรณํ พฺยาชิกฺริยา. พฺยาจติ.

Byāca [es la raíz] en el sentido de engañar. Engañar significa la acción de simular. Byācati.

วจ วิยตฺติยํ วาจายํ. วิยตฺตสฺส เอสา วิยตฺติ, ติสฺสํ วิยตฺติยํ วาจายํ, วิยตฺตายํ วาจายนฺติ อธิปฺปาโย. วิยตฺตสฺส หิ วทโต ปุคฺคลสฺส วเสน วาจา วิยตฺตา นาม วุจฺจติ. ยถา ปน กุจฺฉิสทฺทติรจฺฉานคตาทิสทฺโท ‘‘อพฺยตฺตสทฺโท’’ติ วุจฺจติ, น เอวํ วจนสงฺขาโต สทฺโท ‘‘อพฺยตฺตสทฺโท’’ติ วุจฺจติ วิญฺญาตตฺถตฺตา. ‘‘วตฺติ, วจติ, วจนฺติ. วจสิ’’ อิจฺจาทีนิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. ‘‘วาเจติ, วาเจนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ เหตุกตฺตุปทานิ. ‘‘อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจติ. วุจฺจนฺติ. สนฺโต สปฺปุริสา โลเก, เทวธมฺมาติ วุจฺจเร’’ อิจฺจาทีนิ กมฺมปทานิ. ครู ปน วการสฺส อุการาเทสวเสน ‘‘อุตฺตํ อุจฺจเต อุจฺจนฺเต’’ติอาทีนิ อิจฺฉนฺติ, ตานิ สาสเน อปฺปสิทฺธานิ, สกฺกฏภาสานุโลมานิ. สาสนสฺมิญฺหิ รการาคมวิสเย นิปุพฺพสฺเสว วจสฺส วสฺส อุการาเทโส สิทฺโธ ‘‘นิรุตฺติ, นิรุตฺตํ, เนรุตฺต’’นฺติ. วจนํ, วาจา, วโจ, วจี, วุตฺตํ, ปวุตฺตํ, วุจฺจมานํ, อธิวจนํ, วตฺตพฺพํ, วจนียํ, อิมานิ นามิกปทานิ. วตฺตุํ, วตฺตเว, วตฺวา, วตฺวาน, อิมานิ ตุมนฺตาทีนิ ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

Vaca [es la raíz] en el sentido de habla articulada. Se refiere a la articulación del que habla con claridad; ese es el significado de «en el habla articulada» o «en el lenguaje claro». Pues por medio de una persona que habla con distinción, el habla se denomina articulada. Así como el sonido de los animales o los sonidos estomacales se llaman «sonidos inarticulados», el sonido conocido como lenguaje no se llama «sonido inarticulado» porque su significado es comprendido. Las formas verbales en voz activa son «vatti, vacati, vacantī. Vacasi», etc. Las formas causativas son «vāceti, vācenti», etc. Las formas pasivas son «Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati (Por la comprensión del sentido, el sabio es llamado erudito). Vuccanti. Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare (Los buenos hombres en el mundo son llamados devadhamma)», etc. Sin embargo, los maestros antiguos desean formas como «uttaṃ, uccate, uccante», etc., mediante la sustitución de la «va» por «u», las cuales no se encuentran frecuentemente en la Enseñanza (Sāsana) y se ajustan más a la lengua sánscrita. Pues en la Enseñanza, en el caso del infijo «ra», la sustitución por «u» de la raíz «vaca» precedida por el prefijo «ni» está establecida en «nirutti, niruttaṃ, neruttaṃ». Los sustantivos son: vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ. Las formas de infinitivo y gerundio son: vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna; esto dicen los conocedores de la ciencia del sonido en la «voz para otro» (parassapada).

ตตฺถ วตฺตีติ วทติ. อาขฺยาตปทญฺเหตํ. อตฺถสํวณฺณเกหิปิ ‘‘วตฺติ เอตายาติ วาจา’’ติ นิพฺพจนมุทาหฏํ. สทฺทสตฺเถ จ ตาทิสํ อาขฺยาตปทํ ทิฏฺฐํ. เอตฺถ ปเนเก วทนฺติ ‘‘วจติ, วจนฺตีติอาทีนิ กฺริยาปทรูปานิ พุทฺธวจเน อฏฺฐกถาฏีกาสุ สตฺเถสุ จ อนาคตตฺตา ฉฑฺเฑตพฺพานี’’ติ. ตนฺน, ยสฺมา สาสเน ‘‘อวจ, อวจึสู’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ จ ‘‘วาเจติ, วาเจนฺตี’’ติอาทีนิ เหตุกตฺตุปทานิ จ ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา [Pg.32] พุทฺธวจนาทีสุ อนาคตานิปิ ‘‘วจติ, วจนฺตี’’ติอาทีนิ รูปานิ คเหตพฺพานิ. วเจยฺย, วุจฺจตุ, วุจฺเจยฺย. เสสํ สพฺพํ สพฺพตฺถ วิตฺถารโต คเหตพฺพํ.

Allí, «vatti» significa habla (vadati). Esta es una forma verbal. Los comentaristas también han dado la definición: «Se habla por medio de esto, por lo tanto es vācā». En los tratados de gramática también se ve tal forma verbal. Sin embargo, algunos dicen aquí: «Las formas verbales como vacati, vacantī, etc., deben ser descartadas porque no aparecen en las palabras del Buda, en los comentarios ni en los subcomentarios». Eso no es correcto; puesto que en la Enseñanza se ven formas activas como «avaca, avaciṃsū» y formas causativas como «vāceti, vācentī», por lo tanto, aunque no aparezcan directamente en las palabras del Buda, deben aceptarse formas como «vacati, vacantī». Vaceyya, vuccatu, vucceyya. Todo lo demás debe entenderse detalladamente en todas partes.

ปโรกฺขารูปานิ วทาม – วจ, วจุ. วเจ, วจิตฺถ. วจํ, วจิมฺห. วจิตฺถ, วจิเร. วจิตฺโถ, วจิวฺโห. วจึ, วจิมฺเห.

Decimos las formas del pasado remoto (parokkhā): vaca, vacu. Vace, vacittha. Vacaṃ, vacimha. Vacittha, vacire. Vacittho, vacivho. Vaciṃ, vacimhe.

หิยฺยตฺตนีรูปานิ วทาม – อวจา, อวจู. อวโจ, อวจุตฺถ. อโวจํ, อวจุมฺห. อวจุตฺถ, อวจุตฺถุํ. อวจเส, อวจุวฺหํ. อวจึ, อวจมฺหเส.

Decimos las formas del pasado imperfecto (hiyyattanī): avacā, avacū. Avaco, avacuttha. Avocaṃ, avacumha. Avacuttha, avacutthuṃ. Avacase, avacuvhaṃ. Avaciṃ, avacamhase.

อชฺชตนีรูปานิ วทาม – อวจิ, อโวจุํ, อวจึสุ. อโวโจ, อโวจุตฺถ. อโวจึ, อโวจุมฺห. อโวจา, อโวจุ. อวจเส, อโวจิวํ. อโวจํ, อโวจิมฺเห.

Decimos las formas del pasado aoristo (ajjatanī): avaci, avocuṃ, avaciṃsu. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha. Avocā, avocu. Avacase, avocivaṃ. Avocaṃ, avocimhe.

ภวิสฺสนฺตีรูปานิ วทาม – วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสิ, วกฺขถ. วกฺขามิ, วกฺขาม. วกฺขเต, วกฺขนฺเต. วกฺขเส, วกฺขวฺเห. วกฺขสฺสํ วกฺขมฺเห.

Decimos las formas del futuro (bhavissantī): vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma. Vakkhate, vakkhante. Vakkhase, vakkhavhe. Vakkhassaṃ, vakkhamhe.

อิเมสํ ปน ปทานํ ‘‘กเถสฺสติ, กเถสฺสนฺตี’’ติอาทินา อตฺโถ วตฺตพฺโพ. วกฺข โรเสติ ธาตุสฺส จ ‘‘วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสี’’ติอาทีนิ วตฺวา อวสาเน อุตฺตมปุริเสกวจนฏฺฐาเน ‘‘วกฺเขมี’’ติ วตฺตพฺพํ. อตฺโถ ปนิเมสํ ‘‘โรสติ, โรสนฺตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. อยํ วจวกฺขธาตูนํ ภวิสฺสนฺตีวตฺตมานาวเสน รูปสํสนฺทนานโย. อปรานิปิ วจธาตุสฺส ภวิสฺสนฺตี สหิตานิ รูปานิ ภวนฺติ – วกฺขิสฺสติ, วกฺขิสฺสนฺติ. วกฺขิสฺสสิ, วกฺขิสฺสถ. วกฺขิสฺสามิ, วกฺขิสฺสาม. วกฺขิสฺสเต, วกฺขิสฺสนฺเต. วกฺขิสฺสเส, วกฺขิสฺสวฺเห. วกฺขิสฺสํ, วกฺขิสฺสามฺเห.

El significado de estas palabras debe expresarse como «kathessati, kathessantī», etc. Y para la raíz vakkha en el sentido de enojar, después de decir «vakkhati, vakkhanti. Vakkhasī», etc., al final, en el lugar de la primera persona del singular, debe decirse «vakkhemi». Su significado debe expresarse como «rosati, rosantī», etc. Este es el método de comparación de formas por medio del futuro y el presente de las raíces vaca y vakkha. Existen otras formas de futuro para la raíz vaca: vakkhissati, vakkhissanti. Vakkhissasi, vakkhissatha. Vakkhissāmi, vakkhissāma. Vakkhissate, vakkhissante. Vakkhissase, vakkhissavhe. Vakkhissaṃ, vakkhissāmhe.

อตฺรายํ ปาฬิ –

Sobre esto, aquí está el texto canónico:

‘‘อภีตกปฺเป จริตํ, ฐปยิตฺวา ภวาภเว;

อิมมฺหิ กปฺเป จริตํ, ปวกฺขิสฺสํ สุโณหิ เม’’ติ.

«En el eón imperecedero, la conducta, exceptuando las diversas existencias; en este eón relataré mi conducta, escúchame».

คทฺรตปญฺเหปิ [Pg.33] ‘‘ราชา ตุมฺเหหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา คหปติ ปติรูปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีทถาติ วกฺขิสฺสตี’’ติ เอวมาทิอฏฺฐกถาปาโฐ ทิสฺสติ, ตสฺมาเยว เอทิสี ปทมาลา รจิตา. วกฺข โรเสติ ธาตุสฺสปิ ภวิสฺสนฺตีสหิตานิ รูปานิ ‘‘วกฺขิสฺสติ, วกฺขิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. อตฺโถ ปนิเมสํ ‘‘โรสิสฺสติ, โรสิสฺสนฺตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. อยํ วจวกฺขธาตูนํ ภวิสฺสนฺตีวเสเนว รูปสํสนฺทนานโย.

Incluso en el Gadratapañha se ve el texto del comentario: «El rey, habiendo conversado con ustedes, sabiendo que el padre de familia está en un asiento adecuado, dirá (vakkhissati):

อวจิสฺสา, วจิสฺสา, อวจิสฺสํสุ, วจิสฺสํสุ. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ. อิธ ปน วุตฺตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริเยว กเถสฺสาม อิโต อติวิย วตฺตพฺพฏฺฐานตฺตา.

Avacissā, vacissā, avacissaṃsu, vacissaṃsu. El resto debe entenderse de la misma manera. Sin embargo, aquí no diremos la extracción del significado de la palabra dicha, sino que lo explicaremos más adelante, debido a que es un lugar donde debe tratarse con gran detalle.

จุ จวเน. จวติ. การิเต ‘‘จาเวตี’’ติ รูปํ. เทวกายา จุโต. จุตํ ปทุมํ. จวิตุํ, จวิตฺวา.

Cu, en el sentido de fallecer o moverse. Cavati. En la forma causativa es ‘cāvetī’. Fallecido del cuerpo de los devas (devakāyā cuto). Un loto caído (cutaṃ padumaṃ). Cavituṃ, cavitvā.

โลจ ทสฺสเน. โลจติ. โลจนํ.

Loca, en el sentido de ver. Locati. Locanaṃ (el ojo, la visión).

เสจ เสจเน. เสจติ.

Seca, en el sentido de rociar. Secati.

สจ วิยตฺติยํ วาจายํ. สจติ.

Saca, en el sentido de habla clara o distintiva. Sacati.

กจ พนฺธเน. กจติ.

Kaca, en el sentido de atar. Kacati.

มจ มุจิ กกฺกเน. กกฺกนํ สรีเร อุพฺพฏฺฏนํ. มจติ. มุญฺจติ. มจิ ธารณุจฺฉายปูชเนสุ. ธารณํ อุจฺฉาโย ปูชนนฺติ ตโย อตฺถา. ตตฺถ อุจฺฉาโย มลหรณํ. มญฺจติ. มญฺโจ, มญฺจนํ. มญฺจติ ปุคฺคลํ ธาเรตีติ มญฺโจ.

Maca y muci, en el sentido de frotar. ‘Kakkanaṃ’ significa frotar o masajear el cuerpo. Macati. Muñcati. Maci, en los sentidos de sostener, ungir y adorar. Estos son los tres significados: sostener, ungir y adorar. Allí, ‘ucchāyo’ significa eliminar la suciedad. Mañcati. Mañco, mañcanaṃ. Se llama ‘mañco’ (lecho o cama) porque ‘mañcati’ (sostiene) a la persona.

ปจ พฺยตฺติกรเณ. ปจติ. ปาโก, ปริปาโก, วิปาโก, ปกฺกํ ผลํ.

Paca, en el sentido de cocinar o madurar. Pacati. Pāko (cocción), paripāko (maduración completa), vipāko (maduración kármica), pakkaṃ phalaṃ (fruto maduro).

ถุจ ปสาเท. โถจติ.

Thuca, en el sentido de claridad o complacencia. Thocati.

วจ วจิ ทิตฺติยํ. วจติ. วญฺจติ.

Vaca y vaci, en el sentido de brillar. Vacati. Vañcati (él engaña).

รุจ [Pg.34] ทิตฺติยํ โรจเน จ. ทิตฺติ โสภา. โรจนํ รุจิ. โรจติ. เวโรจโน. สมณสฺส โรจเต สจฺจํ. ตสฺส เต สคฺคกามสฺส, เอกตฺตมุปโรจิตํ. อยญฺจ ทิวาทิคเณ รุจิอตฺถํ คเหตฺวา ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปํ ชเนติ. เตน ‘‘คมนํ มยฺห รุจฺจตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. จุราทิคเณ ปน รุจิอตฺถํ คเหตฺวา ‘‘โรเจติ โรจยตี’’ติ รูปานิ ชเนติ. เตน ‘‘กึ นุ ชาตึ น โรเจสี’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ. เตคณิโกยํ ธาตุ.

Ruca en el sentido de brillo y de agrado. 'Ditti' es esplendor. 'Rocana' es gusto o preferencia. 'Rocati' (brilla/agrada). 'Verocano' (el que brilla intensamente). 'Samaṇassa rocate saccaṃ' (al asceta le agrada la verdad). 'Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocitaṃ' (para ti, que deseas el cielo, esto ha sido señalado por encima de todo). Y esta raíz, tomando el significado de agrado en el grupo 'divādigaṇe', genera la forma 'ruccatī'. Por ello, se ve en el Canon: 'gamanaṃ mayha ruccatī' (ir me agrada). Pero en el grupo 'curādigaṇe', tomando el significado de agrado, genera las formas 'roceti' y 'rocayatī'. Por ello, se ven pasajes canónicos como: 'kiṃ nu jātiṃ na rocesī' (¿por qué no te agrada el renacimiento?). Esta raíz pertenece a tres grupos.

ปจ สํปาเก. ปจติ, ปจนฺติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ วทนฺติ.

Paca en el sentido de cocción o maduración. 'Pacati' (cocina/madura), 'pacanti' (cocinan/maduran). Los gramáticos, sin embargo, dicen que es de 'voz media' (attanobhāsā).

อญฺจ พฺยยคติยํ. พฺยยคติ วินาสคติ. อญฺจติ.

Añca en el sentido de destrucción y movimiento. 'Byayagati' significa movimiento hacia la destrucción. 'Añcati'.

ยาจ ยาจนายํ. พฺราหฺมโณ นาคํ มณึ ยาจติ. นาโค มณึ ยาจิโต พฺราหฺมเณน. เต ตํ อสฺเส อยาจิสุํ. โส ตํ รถมยาจถ. เทวทตฺตํ อายาจติ. เอวํ สุทฺธกตฺตริ รูปานิ ภวนฺติ. พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน นาคํ มณึ ยาเจติ, ยาจยติ, ยาจาเปติ, ยาจาปยติ. เอวํ เหตุกตฺตริ. ราชา พฺราหฺมเณน ธนํ ยาจิยติ, ยาจยิยติ, ยาจาปิยติ, ยาจาปยิยติ. เอวํ กมฺมนิ. ยาจํ, ยาจนฺโต, ยาจนฺตี, ยาจนฺตํ กุลํ. ยาจมาโน, ยาจมานา, ยาจมานํ กุลํ. ยาจโก, ยาจนา, ยาจิตพฺพํ, ยาจิตุํ, ยาจิตฺวาน, ยาจิตุน, ยาจิย, ยาจิยาน. เอวํ นามิกปทานิ ตุมนฺตาทีนิ จ ภวนฺติ.

Yāca en el sentido de pedir. 'Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati' (el brahmán pide una joya a la serpiente). 'Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena' (la joya es pedida a la serpiente por el brahmán). 'Te taṃ asse ayācisuṃ' (ellos pidieron esos caballos). 'So taṃ rathamayācatha' (él pidió ese carruaje). 'Devadattaṃ āyācati' (ruega a Devadatta). Así se presentan las formas en la voz activa (kattari). 'Brāhmaṇo brāhmaṇena nāgaṃ maṇiṃ yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati' (el brahmán hace que otro brahmán pida una joya a la serpiente). Así en la voz causativa (hetukattari). 'Rājā brāhmaṇena dhanaṃ yāciyati, yācayiyati, yācāpiyati, yācāpayiyati' (el rey es pedido dinero por el brahmán [a través de otro]). Así en la voz pasiva (kammani). 'Yācaṃ, yācanto, yācantī, yācantaṃ kulaṃ'. 'Yācamāno, yācamānā, yācamānaṃ kulaṃ'. 'Yācako' (el que pide), 'yācanā' (petición), 'yācitabbaṃ' (que debe ser pedido), 'yācituṃ' (para pedir), 'yācitvāna, yācituna, yāciya, yāciyāna'. Así se forman los nombres y las formas en tumun, etc.

ปจ ปาเก. โอทนํ ปจติ. ‘‘อุภยโตภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. ยถา ปน สาสเน ‘‘ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ [Pg.35] วจธาตุสฺส กมฺมนิ รูปํ ปสิทฺธํ, น ตถา ปจธาตุสฺส. เอวํ สนฺเตปิ ครู ‘‘ตยา ปจฺจเต โอทโน’’ติ ตสฺส กมฺมนิ รูปํ วทนฺติ. สาสเน ปน อวิเสสโต ‘‘ปจฺจเต’’ติ วา ‘‘ปจฺจตี’’ติ วา วุตฺตสฺสปิ ปทสฺส อกมฺมโกเยว ทิวาทิคณิโก ปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘เทวทตฺโต นิรเย ปจฺจติ. ยาว ปาปํ น ปจฺจตี’’ติอาทิทสฺสนโต. เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘สยเมว ปียเต ปานียนฺติอาทิ วิย ภูวาทิคณปกฺขิโก กมฺมกตฺตุปฺปโยโค เอส, ตสฺมา ‘สยเมวา’ติ ปทํ อชฺฌาหริตฺวา ‘สยเมว เทวทตฺโต ปจฺจตี’ติอาทินา อตฺโถ วตฺตพฺโพ’’ติ ตนฺน, ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติ เอตฺถ หิ ปานียํ มนุสฺสา ปิวนฺติ, น ปานียํ ปานียํ ปิวติ. มนุสฺเสเหว ตํ ปียเต, น สยํ. เอวํ ปรสฺส ปานกฺริยํ ปฏิจฺจ กมฺมภูตมฺปิ ตํ สุกรปานกฺริยาวเสน สุกรตฺตา อตฺตนาว สิชฺฌนฺตํ วิย โหตีติ ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติ รูฬฺหิยา ปโยโค กโต.

Paca en el sentido de cocción. 'Odanaṃ pacati' (cocina el arroz). Los gramáticos dicen que es de 'ambas voces' (ubhayatobhāsā). Sin embargo, así como en la Enseñanza la forma pasiva de la raíz 'vaca' (hablar) es bien conocida como 'paṇḍitoti pavuccatī' (es llamado sabio), no ocurre lo mismo con la raíz 'paca'. Aun así, los maestros dicen 'tayā paccate odano' (el arroz es cocinado por ti) como su forma pasiva. Pero en la Enseñanza, incluso cuando se usa la palabra 'paccate' o 'paccatī' sin distinción, debe entenderse su uso como intransitivo (akammakattā) del grupo 'divādigaṇiko', como se ve en: 'Devadatto niraye paccati' (Devadatta madura/sufre en el infierno) y 'Yāva pāpaṃ na paccatī' (mientras el mal no madura). Algunos podrían decir aquí: 'Como en "el agua se bebe sola" (sayameva pīyate pānīyaṃ), este es un uso de agente-paciente (kammakattuppayogo) del lado del grupo bhūvādigaṇa; por lo tanto, añadiendo la palabra "por sí mismo" (sayameva), el significado debería decirse como "Devadatta se madura por sí mismo"'. Pero eso no es así; pues en "el agua se bebe sola", los hombres beben el agua, no es que el agua beba al agua. Es bebida por los hombres, no por sí misma. Así, aunque sea un objeto respecto a la acción de beber de otro, debido a que la acción de beber es fácil y se realiza como si fuera por sí sola, se emplea convencionalmente "el agua se bebe sola".

‘‘สยเมว กโฏ กริยเต’’ติ เอตฺถาปิ กฏํ มนุสฺสา กโรนฺติ, น กฏํ กโฏ กโรติ. มนุสฺเสเหว กโฏ กริยเต, น สยํ. เอวํ ปรสฺส กรณกฺริยํ ปฏิจฺจ กมฺมภูโตปิ โส สุกรณ กฺริยาวเสน สุกรตฺตา อตฺตนาว สิชฺฌนฺโต วิย โหตีติ ‘‘สยเมว กโฏ กริยเต’’ติ รูฬฺหิยา ปโยโค กโต.

Incluso en 'sayameva kaṭo kariyate' (la estera se hace sola), los hombres hacen la estera, no es que la estera haga a la estera. La estera es hecha por los hombres, no por sí misma. Así, aunque sea un objeto respecto a la acción de hacer de otro, debido a que la acción de hacer es fácil y se realiza como si fuera por sí sola, se emplea convencionalmente 'la estera se hace sola'.

เอตฺถ ยถา สยํสทฺโท ปานียํ ปานีเยเนว ปียเต, น อมฺเหหิ. กโฏ กเฏเนว กริยเต, น อมฺเหหีติ สกมฺมกวิสยตฺตา ปโยคานํ อญฺญสฺส กฺริยาปฏิเสธนสงฺขาตํ อตฺถวิเสสํ วทติ, น ตถา ‘‘เทวทตฺโต นิรเย ปจฺจติ, กมฺมํ ปจฺจตี’’ติอาทีสุ ตุมฺเหหิ อชฺฌาหริโต สยํสทฺโท อตฺถวิเสสํ วทติ อกมฺมกวิสยตฺตา เอเตสํ ปโยคานํ. เอวํ [Pg.36] ‘‘เทวทตฺโต’’ติอาทิกสฺส ปจฺจตฺตวจนสฺส อกมฺมกกตฺตุวาจกตฺตา กมฺมรหิตสุทฺธกตฺตุวาจกตฺตา จ ‘‘ปจฺจตี’’ติ อิทํ ทิวาทิคณิกรูปนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจธาตุ สทฺทสตฺเถ ทิวาทิคณ วุตฺโต นตฺถีติ เจ? นตฺถิ วา อตฺถิ วา, กิเมตฺถ สทฺทสตฺถํ กริสฺสติ, ปาฬิ เอว ปมาณํ, ตสฺมา มยํ โลกโวหารกุสลสฺส ภควโต ปาฬินยญฺเญว คเหตฺวา อิมํ ปจธาตุํ ทิวาทิคเณปิ ปกฺขิปิสฺสาม. ตถา หิ ธมฺมปาลาจริย อนุรุทฺธาจริยาทีหิ อภิสงฺขตา ทิวาทิคณิกปฺปโยคา ทิสฺสนฺติ –-

Aquí, así como la palabra 'sayaṃ' (mismo/a) expresa un significado especial de exclusión de la acción de otro al ser usos transitivos, como en 'el agua es bebida por el agua misma, no por nosotros' o 'la estera es hecha por la estera misma, no por nosotros'; no ocurre lo mismo en 'Devadatta madura en el infierno' o 'el kamma madura', donde la palabra 'sayaṃ' añadida por ustedes no expresa un significado especial por ser estos usos intransitivos. Así, dado que el caso nominativo en 'Devadatto', etc., indica un agente intransitivo y un agente puro sin objeto, debe considerarse que 'paccatī' es una forma del grupo divādigaṇa. Si se dice que la raíz 'paca' no se menciona en el grupo divādigaṇa en la gramática, ya sea que esté o no esté, ¿qué puede hacer la gramática en este caso? Solo el texto Pāli es la autoridad. Por lo tanto, tomando el método del Canon del Bendito, quien es experto en el lenguaje del mundo, incluiremos esta raíz 'paca' también en el grupo divādigaṇa. Pues se ven usos del grupo divādigaṇa compuestos por maestros como Dhammapāla y Anuruddha:

ญาณยุตฺตวรํ ตตฺถ, ทตฺวา สนฺธึ ติเหตุกํ;

ปจฺฉา ปจฺจติ ปากานํ, ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว.

Allí, habiendo dado una excelente [conciencia] asociada al conocimiento, con una conexión de tres causas; después maduran, en el proceso de la existencia, dos de los ocho resultados.

อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ จ ปจฺจติ

Y maduran los resultados de las acciones sin esfuerzo y con esfuerzo.

อิจฺเจวมาทโย. เอตฺถ ปน เตสํ อิทเมว ปาฬิยา น สเมติ. เย จุราทิคณมฺหิ สกมฺมกภาเวน ภูวาทิคเณ จ อกมฺมกภาเวน ปวตฺตสฺส ภูธาตุสฺเสว ภูวาทิคเณ ปวตฺตสฺส สกมกสฺสปิ สโต ทิวาทิคณํ ปตฺวา อกมฺมกภูตสฺส ปจธาตุสฺส สกมฺมกตฺตมิจฺฉนฺติ. เอตญฺหิ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน กุโต ลพฺภา, ตสฺมา ภควโต ปาวจเน โสตูนํ สํสยสมุคฺฆาฏตฺถํ เอตฺถ อิมํ นีตึ ปฏฺฐเปม –

Y así otros casos. Sin embargo, en este punto, esto de ellos no concuerda con el Canon Pāli. Aquellos que desean la transitividad de la raíz 'paca' cuando llega al grupo divādigaṇa (a pesar de ser intransitiva), así como la raíz 'bhū' actúa como transitiva en el grupo curādigaṇa e intransitiva en el grupo bhūvādigaṇa. ¿Dónde se encontraría esto en la palabra del Buda en el Tipitaka con sus Comentarios? Por lo tanto, para erradicar la duda de los oyentes respecto a la palabra del Bendito, establecemos aquí esta regla:

วินาปิ อุปสคฺเคน, คณนานตฺตโยคโต;

สกมฺมากมฺมกา โหนฺติ, ธาตู ปจภิทาทโย.

Incluso sin prefijos, debido a la unión con diferentes clases de verbos, las raíces como 'paca' y 'bhida' pueden ser transitivas o intransitivas.

ปุริโส โอทนํ ปจติ. ส ภูตปจนึ ปจิ. โอทโน ปจฺจติ. กมฺมํ ปจฺจติ. วีหิสีสํ ปจฺจติ. รุกฺขผลานิ ปจฺจนฺติ. นาโค ปาการํ ภินฺทติ. ตฬากปาฬิ ภิชฺชติ. ภิชฺชนธมฺมํ ภิชฺชติ. เอตฺถ จ สยํสทฺทํ อชฺฌาหริตฺวา ‘‘สยเมว โอทโน ปจฺจตี’’ติอาทินา วุตฺเตปิ ‘‘ปุริโส สยเมว ปาณํ หนติ. ภควา สยเมว [Pg.37] เญยฺยธมฺมํ อพุชฺฌี’’ติ ปโยเคสุ ปรสฺส อาณตฺติสมฺภูตหนนกฺริยาปฏิเสธมิว ปโรปเทสสมฺภูตพุชฺฌนกฺริยาปฏิเสธนมิว จ อญฺญสฺส กฺริยาปฏิเสธนวเสน วุตฺตตฺตา โย สยํสทฺทวเสน กมฺมกตฺตุภาวปริกปฺโป, ตํ น ปมาณํ. สยํสทฺโท หิ สุทฺธกตฺตุอตฺเถปิ ทิสฺสติ, น เกวลํ ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติอาทีสุ กมฺมตฺเถเยว, ตสฺมา สาสนานุรูเปน อตฺโถ คเหตพฺโพ นยญฺญูหิ.

Ejemplos: 'El hombre cocina el arroz'. 'Él cocinó la planta'. 'El arroz se madura'. 'El kamma madura'. 'La espiga de arroz madura'. 'Los frutos del árbol maduran'. 'La serpiente rompe el muro'. 'El borde del estanque se rompe'. 'Lo que tiene naturaleza de romperse, se rompe'. Y aquí, incluso si se dice 'el arroz se madura por sí mismo' añadiendo la palabra 'sayaṃ', tal como en los usos 'el hombre mata a un ser vivo por sí mismo' o 'el Bendito comprendió lo que debe ser conocido por sí mismo', se expresa la exclusión de la acción de matar por orden de otro o la exclusión de la comprensión por instrucción de otro; por tanto, esa suposición de un estado de agente-paciente basada en la palabra 'sayaṃ' no es una autoridad. La palabra 'sayaṃ' se ve también en sentido de agente (kattuatthe), no solo en sentido de objeto como en 'el agua se bebe sola', etc. Por lo tanto, el significado debe ser tomado por los expertos siguiendo el método acorde con la Enseñanza.

วินาปิ อุปสคฺเคน, วินาปิ จ คณนฺตรํ;

สกมฺมากมฺมกา โหนฺติ, อตฺถโต ทิวุอาทโย.

Incluso sin prefijos y sin cambiar de grupo, por su significado, las raíces como 'divu' y otras son transitivas o intransitivas.

กามคุเณหิ ทิพฺพติ. ปจฺจามิตฺเต ทิพฺพติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Se deleita con las cuerdas de los placeres sensuales. Triunfa sobre los enemigos. Otros ejemplos deben aplicarse de la misma manera.

คณนฺตรญฺโจปสคฺคํ, วินาปิ อตฺถนานตํ;

ปโยคโต สกมฺมา จ, อกมฺมา จ คมาทโย.

Debido a otro grupo de raíces y a los prefijos, incluso sin diferencia de significado, verbos como 'ir' y otros pueden ser transitivos o intransitivos según su uso y su propia acción.

ปุริโส มคฺคํ คจฺฉติ. คมฺภีเรสุปิ อตฺเถสุ ญาณํ คจฺฉติ. ธมฺมํ จรติ. ตตฺถ ตตฺถ จรติ.

Un hombre va por el camino. El conocimiento penetra incluso en los significados profundos. Practica el Dhamma. Camina aquí y allá.

คณนฺตรญฺโจปสคฺคํ, ปโยคญฺจตฺถนานตํ;

วินาปิ ติวิธา โหนฺติ, ทิสาที รูปเภทโต.

Debido a otro grupo y prefijos, y por el uso y la diferencia de significado, incluso sin estos, existen tres tipos de verbos como 'ver' y otros, según la distinción de su forma.

ปาสาทํ ปสฺสติ, ปาสาทํ ทกฺขติ ปาสาโท ทิสฺสติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Ve el palacio, verá el palacio, el palacio es visto. Otros ejemplos deben aplicarse de la misma manera.

สภาวโต สกมฺมา ตุ, รุทธาตาทโย มตา;

สภาวโต อกมฺมา จ, นนฺทธาตาทโย มตา.

Por naturaleza, las raíces como 'ruda' (llorar) y otras se consideran transitivas; por naturaleza, las raíces como 'nanda' (deleitarse) y otras se consideran intransitivas.

มตํ วา อมฺม โรทนฺติ, อิธ นนฺทติ เปจฺจ นนฺทติ.

O, madre, lloran por el muerto; aquí se deleita, después de la muerte se deleita.

อุปสคฺควเสเนเก, สกมฺมาปิ อกมฺมกา;

สมฺภวนฺติ ตเถกจฺเจ, อกมฺมาปิ สกมฺมกา.

Por el poder de los prefijos, algunos verbos que eran transitivos se vuelven intransitivos; asimismo, algunos que eran intransitivos se vuelven transitivos.

เอกจฺเจ [Pg.38] ตุปสคฺเคหิ, สกมฺมา จ สกมฺมกา;

อกมฺมกา อกมฺมา จ, เอสตฺโถเปตฺถ ทีปิโต;

Debido a ciertos prefijos, los verbos transitivos se vuelven intransitivos y los intransitivos se vuelven transitivos; este significado se aclara aquí.

ปุริโส คามา นิคฺคจฺฉติ, ธนํ อธิคจฺฉติ, ปุริโส ปาณํ อภิภวติ, หิมวตา ปภวนฺติ มหานทิโย. อญฺญานิปิ ปโยคานิ โยเชตพฺพานิ.

El hombre sale de la aldea, adquiere riqueza, el hombre vence a un ser vivo, los grandes ríos fluyen desde el Himalaya. Otros usos deben aplicarse de la misma manera.

ตตฺถ ยทิ สาสเน ปจธาตุสฺส กมฺมนิ รูปํ สิยา, ‘‘ปุริเสน กมฺมํ กริยตี’’ติ ปโยโค วิย ‘‘ปุริเสน โอทโน ปจิยตี’’ติ ปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ. เย ปน ครู ‘‘ตยา ปจฺจเต โอทโน’’ติอาทีนิ อิจฺฉนฺติ, เต สทฺทสตฺถนยํ นิสฺสาย วทนฺติ มญฺเญ. เอวํ สนฺเตปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตานิ เจ, คเหตพฺพานิ. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา โอทนํ ปาเจติ, ปาจยติ, ปาจาเปติ, ปาจาปยติ. ปุริเสน ปุริโส โอทนํ ปาจิยติ, ปาจยิยติ, ปาจาปิยติ, ปาจาปยิยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ‘‘ยถา ทณฺเฑน โคปาโล, คาวํ ปาเจติ โคจร’’นฺติอาทีสุ อญฺโญปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

En ese contexto, si en la Enseñanza existiera una forma pasiva de la raíz 'paca', así como en la expresión 'el hombre realiza la acción', se debería aceptar la expresión 'el hombre cocina el arroz'. Sin embargo, aquellos maestros que aceptan expresiones como 'el arroz es cocinado por ti', creo que hablan siguiendo el método de la ciencia del lenguaje. Aun así, después de haberlo examinado, si son adecuadas, deben ser aceptadas. En el causativo: 'el hombre hace que el hombre cocine el arroz (pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati)'. 'Por un hombre, un hombre es hecho cocinar arroz (pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyatī)'. En pasajes como 'así como el pastor con un palo conduce (pāceti) a la vaca al pasto', se debe entender otro significado.

ปจํ, ปจนฺโต, ปจนฺตี, ปจมาโน, ปจมานา. ปาตพฺพํ, ปจิตํ, ปจิตพฺพํ, ปจนียํ, ปจิตุํ, ปจิตฺวา. เอตฺถ จ ‘‘อิมสฺส มํสญฺจ ปาตพฺพ’’นฺติ ปโยโค อุทาหรณํ. ‘‘ปจติ, ปจนฺติ. ปจสี’’ติอาทิ ปทกฺกโม สุโพโธ.

Cocinando (pacaṃ, pacanto, pacantī, pacamāno, pacamānā). Lo que debe beberse (o consumirse), cocinado, lo que debe ser cocinado, lo que es digno de ser cocinado, para cocinar, habiendo cocinado. Aquí, el ejemplo es 'la carne de este debe ser consumida'. El orden de las palabras como 'cocina, cocinan, cocinas', etc., es fácil de entender.

สิจ ฆรเณ. เสจติ, เสโก, ‘‘อุภโตภาสา’’ติ วทนฺติ.

Sica en el sentido de rociar. Rocía, aspersión; dicen que se usa en ambas voces (parassapada y attanopada).

อิมานิ จการนฺตธาตุรูปานิ.

Estas son las formas de las raíces que terminan en 'ca'.

ฉการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'cha'.

ปรสฺสภาสาทิภาวํ, สพฺเพสํ ธาตุนํ อิโต;

ปรํ น พฺยากริสฺสํ โส, สาสเน อีริโต น หิ.

De aquí en adelante, no explicaré la cualidad de parassapada y otras voces de todas las raíces, ya que no se ha declarado de esa manera en la Enseñanza.

ฉุ [Pg.39] เฉทเน. โฉติ. โฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ. อจฺโฉจฺฉุํวต โภ รุกฺขํ.

Chu en el sentido de cortar. Corta. Habiendo cortado el moño perfumado con la mejor fragancia. '¡Oh, señor! Ciertamente cortaron el árbol'.

มิเลฉ อวิยตฺตายํ วาจายํ. มิเลจฺฉติ, มิลกฺขุ. ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ ปจฺจาชาโต โหติ มิลกฺขูสุ อวิญฺญาตาเรสุ.

Milecha en el sentido de habla indistinta. Habla indistintamente, un bárbaro. Renace en las regiones fronterizas entre bárbaros que no comprenden.

วฉิ อิจฺฉายํ. วญฺฉติ. วญฺฉิตํ ธนํ.

Vachi en el sentido de desear. Desea. La riqueza deseada.

อฉิ อายาเม. อญฺจติ. ทีฆํ วา อญฺฉนฺโต ทีฆํ อญฺฉามีติ ปชานาติ.

Achi en el sentido de estirar. Tira. Al tirar largamente, comprende: 'estoy tirando largamente'.

หุจฺฉ โกฏิลฺเล. หุจฺฉติ.

Huccha en el sentido de torcedura. Se tuerce.

มุจฺฉ โมหมุจฺฉาสุ. มุจฺฉติ. มุจฺฉิโต วิสเวเคน, วิสญฺญี สมปชฺชถ. มุจฺฉา, มุจฺฉิตฺวา.

Muccha en el sentido de engaño y desmayo. Se desmaya. Aturdido por la fuerza del veneno, quedó inconsciente. Desmayo, habiéndose desmayado.

ผุฉ วิสรเณ โผฉติ.

Phucha en el sentido de dispersión. Se dispersa.

ยุฉ ปมาเท. ยุจฺฉติ.

Yucha en el sentido de negligencia. Es negligente.

อุฉิ อุญฺเฉ. อุญฺโฉ ปริเยสนํ. อุญฺฉติ. อุญฺฉาจริยาย อีหถ.

Uchi en el sentido de espigar. El espigar es una búsqueda. Espiga. Esfuérzate en la práctica de recolectar limosnas.

อุฉ ปิปาสายํ. อุฉติ.

Ucha en el sentido de sed. Tiene sed.

ปุจฺฉ ปญฺเห ปุจฺฉติ. ปุจฺฉิตา, ปุจฺฉโก, ปุฏฺโฐ, ปุจฺฉิโต, ปุจฺฉา. ภิกฺขุ วินยธรํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ปุจฺฉิ, ปุจฺฉิตุํ. ปุจฺฉิตฺวา. เอตฺถ จ ปญฺจวิธา ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ. ตาสํ นานตฺตํ อฏฺฐสาลินิยาทิโต คเหตพฺพํ.

Puccha en el sentido de pregunta. Pregunta. El que pregunta, el preguntador, preguntado (puṭṭho, pucchito), pregunta (pucchā). El monje le pregunta una cuestión al experto en el Vinaya. Preguntó, para preguntar, habiendo preguntado. Y aquí hay cinco tipos de preguntas: la pregunta para iluminar lo no visto, la pregunta para comparar lo visto, la pregunta para cortar la duda, la pregunta para obtener consentimiento y la pregunta por el deseo de explicar. La distinción entre ellas debe tomarse del Atthasālinī y otros textos.

วิจฺฉ คติยํ. วิจฺฉติ. วิจฺฉิกา.

Viccha en el sentido de movimiento. Va. Escorpión (vicchikā).

วจฺฉุ [Pg.40] เฉทเน. วุจฺฉติ. วุตฺตา, วุตฺตวา, วุตฺตสิโร. วการคตสฺส อการสฺส อุตฺตํ.

Vacchu en el sentido de cortar. Es cortado. Rapado, aquel que se ha rapado, de cabeza rapada. La vocal 'a' de la letra 'va' se convierte en 'u'.

วุตฺตสทฺโท เกโสหรเณปิ ทิสฺสติ ‘‘กาปฏิโก มาณโว ทหโร วุตฺตสิโร’’ติอาทีสุ. เอตฺถ จ สิรสทฺเทน สิโรรุหา วุตฺตา ยถา มญฺจสทฺเทน มญฺจฏฺฐา, จกฺขุสทฺเทน จ จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ. โรปิเตปิ ‘‘ยถา สารทิกํ พีชํ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหตี’’ติอาทีสุ. กถิเตปิ ‘‘วุตฺตมิทํ ภควตา, วุตฺตมรหตา’’ติอาทิสุ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

La palabra 'vutta' se ve también en el sentido de quitar el cabello en pasajes como 'un joven brahmán, joven, de cabeza rapada'. Y aquí, mediante la palabra 'cabeza' se indica el cabello, así como mediante la palabra 'lecho' se indica a quienes están en él, y mediante la palabra 'ojo' la conciencia basada en el ojo. También en el sentido de sembrado: 'así como la semilla otoñal, sembrada en el campo, crece'. También en el sentido de dicho: 'esto fue dicho por el Bendito, dicho por el Arahant'. Sobre esto se dice:

วจฺฉุวปวจวสา, วุตฺตสทฺโท ปวตฺตติ;

เกโสหาเร โรปิเต จ, กถิเต จ ยถากฺกมนฺติ.

Debido a las raíces vacch, vap, vac y vas, el término 'vutta' se emplea; respectivamente, en los sentidos de remover el cabello, sembrar, hablar y morar.

อปโร นโย – วุตฺตสทฺโท ‘‘โน จ โข ปฏิวุตฺต’’นฺติอาทีสุ วาปสมีกรเณ ทิสฺสติ. ‘‘ปนฺนโลโม ปรทตฺตวุตฺโต’’ติอาทีสุ ชีวิตวุตฺติยํ. ‘‘ปณฺฑุปลาโส พนฺธนา ปวุตฺโต’’ติอาทีสุ อปคเม. ‘‘คีตํ ปวุตฺตํ สมีหิต’’นฺติอาทีสุ ปาวจนวเสน ปวตฺติเต. โลเก ปน ‘‘วุตฺโต ปารายโน’’ติอาทีสุ อชฺเฌเน ทิสฺสติ, อตฺริทํ วุจฺจติ

Otro método: el término 'vutta' se observa en el sentido de 'nivelar el suelo después de sembrar' en pasajes como 'no ca kho paṭivutta' (no nivelado). En 'pannalomo paradattavutto' (viviendo de lo dado por otros), se refiere al sustento de vida. En 'paṇḍupalāso bandhanā pavutto' (la hoja marchita desprendida de su tallo), en el sentido de desprendimiento. En 'gītaṃ pavuttaṃ samīhita' (el canto enunciado y preparado), en el sentido de haber sido emitido como palabra sagrada. En el mundo, en pasajes como 'vutto pārāyano' (el Parayana fue recitado), se ve en el sentido de estudio; sobre esto se dice:

‘‘วาปสมีกรเณ จ, อโถ ชีวิตวุตฺติยํ;

อปคเม ปาวจน-วเสน จ ปวตฺติเต;

อชฺเฌเน เจวเมเตสุ, วุตฺตสทฺโท ปทิสฺสตี’’ติ.

«En nivelar lo sembrado, y también en el sustento de vida; en el desprendimiento y en lo emitido como palabra sagrada; en el estudio también, en estos sentidos se ve el término 'vutta'».

อปโรปิ นโย – วุตฺตสทฺโท สอุปสคฺโคจ อนุปสคฺโค จ วปเน วาปสมีกรเณ เกโสหาเร ชีวิตวุตฺติยํ ปมุตฺตภาเว [Pg.41] ปาวจนวเสน ปวตฺติเต อชฺเฌเน กถเนติ เอวมาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส –

Aún otro método: el término 'vutta', con o sin prefijo, se observa en sentidos como sembrar, nivelar lo sembrado, remover el cabello, sustento de vida, el estado de estar liberado, lo emitido como palabra sagrada, estudio y hablar. Así es:

‘‘คาโว ตสฺส ปชายนฺติ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหติ;

วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภตี’’ติ

«Sus vacas procrean, lo sembrado en su campo crece; él disfruta el fruto de lo que ha sembrado, aquel que no traiciona a sus amigos».

อาทีสุ วปเน อาคโต. ‘‘โน จ โข ปฏิวุตฺต’’นฺติอาทีสุ อฏฺฐทนฺตกาทีหิ วาปสมีกรเณ. ‘‘กาปฏิโก มาณโว ทหโร วุตฺตสิโร’’ติอาทีสุ เกโสหรเณ. ‘‘ปนฺนโลโม ปรทตฺตวุตฺโต มิคภูเตน เจตสา วิหรตี’’ติอาทีสุ ชีวิตวุตฺติยํ. ‘‘เสยฺยถาปิ นาม ปณฺฑุปลาโส พนฺธนา ปวุตฺโต อภพฺโพ หริตตฺถายา’’ติอาทีสุ พนฺธนโต ปมุตฺตภาเว. ‘‘เยสมิทํ เอตรหิ โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมีหิต’’นฺติอาทีสุ ปาวจนภาเวน ปวตฺติเต. โลเก ปน ‘‘วุตฺโต คโณ, วุตฺโต ปารายโน’’ติอาทีสุ อชฺเฌเน. ‘‘วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตา, ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถ, มา อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ กถเน. อตฺริทํ วุจฺจติ –

En estos pasajes aparece en el sentido de sembrar. En 'no ca kho paṭivutta', etc., se refiere a nivelar lo sembrado con rastrillos de ocho dientes, etc. En 'kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro' (el joven estudiante con la cabeza rapada), en el sentido de remover el cabello. En 'pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī' (con el vello erizado, viviendo de lo dado por otros, vive con la mente de un ciervo), en el sentido de sustento de vida. En 'seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā' (así como una hoja marchita desprendida de su tallo es incapaz de volverse verde), en el sentido de estar liberado de una atadura. En 'yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhita' (quienes ahora cantan, enuncian y preparan estos antiguos versos de los mantras), en el sentido de haber sido emitido como palabra sagrada. En el mundo, en 'vutto gaṇo, vuttopārāyano', en el sentido de estudio. En 'vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā' (ciertamente esto fue dicho por el Bendito: 'monjes, sed herederos del Dhamma, no herederos de las cosas materiales'), en el sentido de hablar. Sobre esto se dice:

วป วตุ วจฺฉุวจ-ธาตูนํ วสโต มโต;

โสปสคฺโค โนปสคฺโค, วุตฺตสทฺโท ยถารหํ.

«Se considera que proviene de las raíces vapa, vatu, vacchu y vaca, según corresponda; con prefijo o sin prefijo, el término 'vutta' se usa adecuadamente».

วปเน จ วาปสมี-กรเณ มุณฺฑตาย จ;

ชีววุตฺยํ ปมุตฺตตฺเถ, วสา ปาวจนสฺส ตุ;

ปวตฺติเต จ อชฺเฌเน, กถเน จาติ ลกฺขเย;

«En sembrar, nivelar lo sembrado, en la calvicie (rapado); en el sustento de vida, en el sentido de liberado, en lo referente a la palabra sagrada; en lo emitido, en el estudio y en hablar: así debe reconocerse».

ตจฺฉ ตนุกรเณ. ตจฺฉติ. ตจฺฉโก ทารุํ.

Taccha en el sentido de adelgazar (o tallar). Tacchati. Tacchako dāruṃ (el carpintero talla la madera).

ฉการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de raíces que terminan en 'cha'.

ชการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'ja'.

ชิชเย. เชติ. ชยติ, ปราชยติ. ธมฺมํ จรนฺโต สามิกํ ปราเชติ. ธมฺมํ จรนฺโต ปรชฺชติ. ราชานํ ชยาเปสุํ. ชยาเปตฺวา. เอตฺถ ชยาเปสุนฺติ ‘‘ชยตุ ภว’’นฺติ อาสีสวจนํ วทึสูติ อตฺโถ. ชยนํ, ชิตํ, ชโย, วิชิตํ, ชิโน, เชตา, เชโต, ชิโต มาโร, มารํ ชิโต, ชิตวา, ชิตาวี, วิชิตาวี, มารชิ, โลกชิ, โอธิชิโน, อโนธิชิโน, ชิโต. วิชิโต, เชตุํ, วิเชตุํ, ชิตฺวา, วิชิตฺวา. อิมสฺส ปน ธาตุสฺส กิยาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘ชินาติ ชินิตฺวา’’ตฺยาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

Ji en el sentido de victoria. Jeti, jayati (él vence), parājayati (él derrota). 'Dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti' (practicando el Dhamma, derrota al dueño). 'Dhammaṃ caranto parajjati' (practicando el Dhamma, es derrotado). 'Rājānaṃ jayāpesuṃ' (hicieron que el rey venciera). 'Jayāpetvā' (habiendo hecho vencer). Aquí 'jayāpesuṃ' significa que dijeron palabras de bendición: '¡Que su excelencia sea victorioso!'. Jayanaṃ (vencer), jitaṃ (vencido), jayo (victoria), vijitaṃ (conquistado), jino (vencedor), jetā (conquistador), jeto (vencedor), jito māro (Mara es vencido), māraṃ jito (venció a Mara), jitavā, jitāvī, vijitāvī (el victorioso), māraji (vencedor de Mara), lokaji (vencedor del mundo), odhijino (vencedor limitado), anodhijino (vencedor ilimitado), jito, vijito (conquistado), jetuṃ (para vencer), vijetuṃ, jitvā, vijitvā (habiendo vencido). Sin embargo, cuando esta raíz pertenece a la clase kiyādi, toma las formas 'jināti, jinitvā', etc.

ชิ อภิภวเน. เชติ. ชิโน. ปุพฺเพ วิย รูปานิ. เอตฺถ จ ‘‘ตุมฺเหหิ อานนฺท สปฺปุริเสหิ วิชิตํ, ปจฺฉิมา ชนตาสาลิมํโสทนํ อติมญฺญิสฺสตี’’ติ ปาฬิ อภิภวนตฺถสาธกา. เอตฺถ หิ วิชิตนฺติ อธิภูตนฺติ อตฺโถ.

Ji en el sentido de superar (o dominar). Jeti. Jino. Formas como las anteriores. Y aquí, el pasaje: 'Ananda, ha sido conquistado (vijitaṃ) por vosotros, hombres de bien; la posteridad despreciará este arroz con carne de calidad', sirve como prueba del sentido de superar. Pues aquí 'vijitaṃ' significa dominado (adhibhūtaṃ).

ชุ คติยํ. เอตฺถ สีฆคติ อธิปฺเปตา. ชวติ. ชวนํ, ชโว, ชวํ, ชวนฺโต, ชวนจิตฺตํ, ชวนปญฺโญ, ชวนหํโส. มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ.

Ju en el sentido de movimiento. Aquí se refiere al movimiento rápido. Javati (él corre). Javanaṃ (rapidez), javo (velocidad), javaṃ, javanto (corriendo), javanacittaṃ (mente impulsiva/javana), javanapañño (de sabiduría rápida), javanahaṃso (cisne veloz). 'Manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ' (va a donde desea con la rapidez de la mente).

เชขเย. ชียติ. เอการสฺส อียาเทโส. สาสนานุรูเปน ‘‘กึ มํ ธเนน ชีเยถา’’ติ หิ ปาฬิ ทิสฺสติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘ชายตี’’ติ รูปํ วทนฺติ.

Je en el sentido de disminución. Jīyati (se desgasta). Hay sustitución de la 'e' por 'īy'. Pues según el Canon se ve el pasaje: '¿Por qué habría de disminuir mi riqueza?' (kiṃ maṃ dhanena jīyetha). Pero los expertos en gramática dicen la forma 'jāyati'.

สชฺช คติยํ. สชฺชติ.

Sajja en el sentido de movimiento. Sajjati.

กุชุ ขุชุ เถยฺยกรเณ. โกชติ. โขชติ.

Kuju y khuju en el sentido de robo. Kojati. Khojati.

วช คติยํ. ธช ธชิ จ. วชติ. อพฺพชติ. มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช. วโช, วชนํ, ปวชนํ, ปพฺพชฺชา, ปพฺพชิโต, ปพฺพาชิโต.

Vaja en el sentido de movimiento. También dhaja y dhaji. Vajati (él va). Abbajati (él se dirige hacia). 'Y que alcance la condición humana' (manussattañca abbaje). Vajo, vajanaṃ (el ir), pavajanaṃ, pabbajjā (renuncia monástica), pabbajito (renunciante/monje), pabbājito (desterrado/expulsado).

สกา รฏฺฐา ปพฺพาชิโต, อญฺญํ ชนปทํ คโต;

มหนฺตํ โกฏฺฐํ กยิราถ, ทุรุตฺตานํ นิเธตเว.

«Expulsado de su propio reino, habiendo ido a otro país; debería construir un gran granero para almacenar las palabras mal dichas».

ธชติ. ธโช. ธญฺชติ. ธญฺชนํ. เอตฺถ ธโชติ เกตุ. ธญฺชนนฺติ คมนํ.

Dhajati. Dhajo. Dhañjati. Dhañjanaṃ. Aquí 'dhajo' significa estandarte. 'Dhañjanaṃ' significa movimiento.

อช เขปเน จ. คติอเปกฺขโกเยว จกาโร. อชติ. อโช. เอตฺถ อโชติ เอฬโก. อิมานิ ปนสฺส ปริยายวจนานิ ‘‘อโช เอฬโก อุรพฺโภ อวิ เมณฺโฑ’’ติ. ตตฺถ อุรพฺโภติ เอฬโก, โย ‘‘อโช’’ติปิ วุจฺจติ. อวีติ รตฺตโลโม เอฬโก. เมณฺโฑติ กุฏิลสิงฺโค เอฬโก. ตถา หิ ชนกชาตเก อชรถโต เมณฺฑรถา วิสุํ วุตฺตา. อปิจ อเชฬกนฺติ อชโต เอฬกสฺส วิสุํ วจนโต เอฬกสทฺเทน เมณฺโฑปิ คเหตพฺโพ, มโหสธชาตกฏฺฐกถายญฺหิ เมณฺเฑฬกานํ นิพฺพิเสสตา วุตฺตาติ.

Aja en el sentido de lanzar también. La partícula 'ca' implica el sentido de movimiento. Ajati. Ajo. Aquí 'ajo' significa cabra. Estas son sus palabras sinónimas: 'ajo, eḷako, urabbho, avi, meṇḍo'. Entre ellas, 'urabbho' es una oveja, que también se llama 'ajo'. 'Avi' es una oveja de pelo rojo. 'Meṇḍo' es un carnero de cuernos curvos. Así, en el Janakajātaka se mencionan por separado los carros tirados por cabras y los carros tirados por carneros. Además, dado que 'ajeḷakaṃ' (cabras y ovejas) se dice por separado de 'ajo' y 'eḷako', el término 'eḷaka' también debe incluir al carnero (meṇḍo); pues en el comentario del Mahosadhajātaka se afirma que no hay distinción entre carneros (meṇḍa) y ovejas (eḷaka).

อชฺช สชฺช อชฺชเน. อชฺชนํ อชฺชนกฺริยา. อชฺชติ. สชฺชติ.

Ajja y sajja en el sentido de adquirir. 'Ajjanaṃ' es el acto de adquirir. Ajjati. Sajjati.

กชฺช พฺยถเน. พฺยถนํ หึสา. กชฺชติ.

Kajja en el sentido de agitación. Agitación significa daño. Kajjati.

ขชฺช มชฺชเน จ. มชฺชนํ สุทฺธิ. พฺยถนาเปกฺโข จกาโร. ขชฺชติ. ขชฺชูโร.

Khajja en el sentido de limpieza también. Limpieza significa pureza. La partícula 'ca' implica el sentido de agitación (del ítem anterior). Khajjati. Khajjūro (la palmera datilera).

ขช มนฺเถ. มนฺโถ วิโลฬนํ. ขชติ.

Khaja en el sentido de batir. Batir significa agitar. Khajati.

ขชิ คติเวกลฺเล. กิสฺส ภนฺเต อยฺโย ขญฺชตีติ. อุโภ ขญฺชา. ขญฺชนํ, ขญฺชิตุํ, ขญฺชิตฺวา.

Khaji en el sentido de deficiencia en el movimiento (cojera). 'Venerable señor, ¿por qué cojea el noble?'. 'Ambos cojean'. Khañjanaṃ (el cojear), khañjituṃ, khañjitvā.

ขช กมฺปเน. ขชติ. เอชา. เอตฺถ จ เอชาติ ลาภาทึ ปฏิจฺจ เอชติ กมฺปตีติ เอชา, พลวตณฺหาเยตํ นามํ.

Khaja en el sentido de temblar. Khajati. Ejā. Y aquí, 'ejā' se refiere a que uno tiembla o se agita debido a la ganancia, etc.; este es un nombre para el deseo intenso (taṇhā).

พุช วชิรนิพฺเพเส. วชิรนิคฺโฆเสติ เกจิ วิทู วทนฺติ. โพชติ.

Buja en el sentido de sonido de rayo. Algunos eruditos dicen 'en los estruendos de los rayos'. Bojati.

ขิช [Pg.44] กุชิ คุชิ อพฺยตฺตสทฺเท. ขิชติ. กุญฺชติ. คุญฺชติ.

Khija, kuji y guji en el sentido de sonido inarticulado. Khijati. Kuñjati. Guñjati.

ลช ลาช ตชฺช ภสฺสเน. ลชติ. ลาชติ. ตชฺชติ.

Laja, lāja y tajja en el sentido de brillar (o hablar). Lajati. Lājati. Tajjati.

ลชิ ทิตฺติยญฺจ. ภสฺสนาเปกฺโข จกาโร. ลญฺชติ. ตติโย นยลญฺชโก. ลญฺเชติ ปกาเสติ สุตฺตตฺถนฺติ ลญฺชโก.

Laj [se usa] en el sentido de esplendor. La partícula 'ca' implica también el sentido de hablar. Lañjati. El tercer método es lañjako. Se llama lañjako porque ilumina o manifiesta el significado de los sutras.

ชช ชชิ ยุทฺเธ. ยุชฺฌนํ ยุทฺธํ. ชชติ. ชญฺชติ.

Jaj y jaji [se usan] en el sentido de lucha. La lucha es el acto de combatir. Jajati. Jañjati.

ตุช หึสายํ. โตชติ.

Tuj [se usa] en el sentido de violencia. Tojati.

ตุชิ พลเน จ. พลนํ พลนกฺริยา. หึสาเปกฺขโก จกาโร. ตุญฺชติ.

Tuji [se usa] en el sentido de fortalecer. El acto de fortalecer es balana. La partícula 'ca' implica el sentido de violencia. Tuñjati.

คช กุชิ มุชิ คชฺช สทฺทตฺถา. คชติ. กุญฺชติ. มุญฺชติ. คโช คชฺชติ, เมโฆ คชฺชติ. ยตฺถ ทาโส อามชาโต, ฐิโต ถุลฺลานิ คชฺชติ. มณิ คชฺชติ. ญาณคชฺชนํ คชฺชติ. คชฺชิตุํ สมตฺโถ. คชฺชิตา. คชฺชิตฺวา. ตตฺถ คโชติ หตฺถี. หตฺถิสฺส หิ อเนกานิ นามานิ –

Gaj, kuj, muj y gajj [se usan] en el sentido de sonido. Gajati. Kuñjati. Muñjati. El elefante brama, la nube truena. 'Donde el esclavo nacido en casa se encuentra, brama palabras groseras'. La gema resuena. El trueno del conocimiento resuena. Capaz de rugir. Rugidor. Habiendo rugido. Aquí, 'gajo' significa elefante. Ciertamente, hay muchos nombres para el elefante:

หตฺถี นาโค คโช ทนฺตี, กุญฺชโร วารโณ กรี;

มาตงฺโค ทฺวิรโท สฏฺฐิ-หายโน’เนกโป อิโภ.

Hatthī, nāgo, gajo, dantī, kuñjaro, vāraṇo, karī; Mātaṅgo, dvirado, saṭṭhihāyano, anekapo e ibho.

ถมฺโภ รมฺโม ทฺวิโป เจว, หตฺถินี ตุ กเรณุกา;

หตฺถิโปโต หตฺถิจฺฉาโป, ภิงฺโก จ กลโภ ภเว.

Thambho, rammo y dvipo; la hembra del elefante es kareṇukā. Hatthipoto y hatthicchāpo son las crías, y también se les llama bhiṅko y kalabho.

จช จาเค. จชติ. ปริจฺจชติ. จาโค. ปริจฺจาโค. จชนํ. จชํ, จชนฺโต. จชมาโน.

Caj [se usa] en el sentido de renuncia. Cajati. Pariccajati. Cāgo. Pariccāgo. El acto de renunciar. Renunciando (cajaṃ, cajanto). Renunciando (cajamāno).

สนฺช สงฺเค. สงฺโค ลคนํ. สญฺจติ. สตฺโต. สชนํ, สตฺติ. อาสตฺติ. สชิตุํ. สชิตฺวา.

Sañj [se usa] en el sentido de apego. El apego es la adherencia. Sañcati. Satto (apegado). El acto de apegarse, la adhesión. Apego intenso. Para apegarse. Habiendo apegado.

อีช คติยํ. อีชติ.

Īj [se usa] en el sentido de movimiento. Ījati.

ภชิ ภชฺชเน. ภชฺชนํ ตาปกรณํ. ติลานิ ภชฺชติ. ปุริเสน ภชฺชมานานิ ติลานิ.

Bhaj [se usa] en el sentido de tostar. Tostar es el acto de calentar. Tuesta las semillas de sésamo. Las semillas de sésamo siendo tostadas por el hombre.

เอช [Pg.45] เภช ภาช ทิตฺติยํ. ทิตฺติ โสภา. เอชติ. เภชติ. ภาชติ.

Ej, bhej y bhāj [se usan] en el sentido de esplendor. El esplendor es la belleza. Ejati. Bhejati. Bhājati.

ติช นิสาเน, ขมายญฺจ. นิสานํ ติกฺขตากรณํ. ขมา ขนฺติ. เตชติ. ติติกฺขติ. เตชโน. เตโช. ตตฺถ เตชโนติ กณฺโฑ สโร อุสุ. เตโชติ สูริโย. อถ วา เตโชติ เตชนํ อุสฺมา อุณฺหตฺตํ ตาโป. เตโชติ วา อานุภาโว ปภาโว.

Tij [se usa] en el sentido de afilar y de paciencia. Afilar es el acto de dar filo. Paciencia es khanti. Tejati. Titikkhati (soporta). Tejano. Tejo. Allí, tejano es una flecha o dardo. Tejo es el sol. O bien, tejo es el calor, la temperatura, el ardor. Tejo es también la influencia o el poder.

สญฺช ปริสฺสคฺเค, อาลิงฺคนํ ปริสฺสคฺโค. สญฺชติ.

Sañj [se usa] en el sentido de abrazo; un abrazo es un aliṅgana. Sañjati.

ขชิ ทาเน, คติยญฺจ. ขญฺชติ. ขญฺชนํ.

Khaj [se usa] en el sentido de dar y de movimiento. Khañjati. Khañjanaṃ.

ราช ทิตฺติยํ ภาช จ. ราชติ. ภาชติ. ราชา. ราชินี. วนราชิ. ราชิตฺวา. วิราชิตฺวา. อตฺร วิญฺญูนมตฺถวิวรเณ โกสลฺลชนนตฺถํ สิโลกํ รจยาม –

Rāj y bhāj [se usan] en el sentido de esplendor. Rājati. Bhājati. Rey (rājā). Reina (rājinī). Hilera del bosque (vanarāji). Habiendo brillado. Habiendo resplandecido. Aquí, para generar habilidad en la explicación del significado para los sabios, compongo este verso:

ม’หา’ราช มหาราช, มหาราช มเมว’หิ;

เน’ตสฺส อิติ วตฺวาน, ทฺเว ชนา กลหํ กรุํ.

'Mi gran serpiente, gran rey; gran rey, es ciertamente mía; no de él', diciendo esto, dos personas tuvieron una disputa.

เอตฺถ จ ปฐมปาทสฺส ทุติยปเท ‘‘เม อหิ มหี’’ติ เฉโท ‘‘ปุตฺตา เม อตฺถิ ปุตฺตา มตฺถี’’ติ วิย. ‘‘มหิ อราช มหาราชา’’ติ จ เฉโท ‘‘โยปิ อยํ โยปาย’’นฺติ วิย. เอตฺถ อราชสทฺโท ‘‘อติกรมกราจริยา’’ติ เอตฺถ อกรีติ อตฺถวาจโก อกรสทฺโท วิย อาขฺยาตปโรกฺขาวิภตฺติโก ทฏฺฐพฺโพ. อราช วิโรจีติ อตฺโถ. อยํ ปน คาถาย ปิณฺฑตฺโถ ‘‘มหาราช เม อหิ อราช, มม เอว อหิ อราช, น เอตสฺส อิติ วตฺวา ทฺเว อหิตุณฺฑิกชนา กลหํ กรึสู’’ติ.

Y aquí, en el primer verso, la división del segundo término es 'me ahi mahī' (mi serpiente en la tierra), similar a 'puttā me atthi puttā matthī'. Y la división 'Mahi arāja mahārājā' es similar a 'yopi ayaṃ yopāyaṃ'. Aquí, la palabra 'arāja' debe considerarse como un verbo en tiempo aoristo, similar a la palabra 'akara' en el sentido de 'hizo' en 'atikaramakarācariyā'. El sentido es 'arāja' (brilló). El significado resumido de este verso es: 'Gran rey, mi serpiente brilló, es ciertamente mi serpiente la que brilló, no de este hombre', diciendo esto, dos encantadores de serpientes tuvieron una disputa.

รนฺช ราเค. ภิกฺขุ จีวรํ รชติ. สตฺโต รูปาทีสุ รญฺชติ. รชนํ. รชโก. ราโค. วิราโค. หลิทฺทิราโค. ราชา. ราชินี. อิมสฺส จ ทิวาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘รชฺชติ วิรชฺชตี’’ติ รูปานิ [Pg.46] ภวนฺติ. ตตฺถ รชนนฺติ รชนวตฺถุ. รชโกติ รชกาโร วตฺถโธวนโก. ราโคติ รชฺชนฺติ สตฺตา เตน, สยํ วา รญฺชติ, รญฺชนมตฺตเมว วา เอตนฺติ ราโค, ตณฺหา. อิมานิ ปน ตทภิธานานิ –

Rañj [se usa] en el sentido de pasión o tinción. El monje tiñe el manto. El ser se apasiona por las formas, etc. Rajanaṃ (el teñido). Rajako (el tintorero). Rāgo (pasión). Virāgo (desapasionamiento). Pasión como la del cúrcuma. Rājā (rey). Rājinī (reina). Y para esta raíz, cuando pertenece al grupo divādigaṇa, las formas son 'rajjati, virajjatī'. Allí, 'rajana' es la sustancia para teñir. 'Rajako' es el tintorero o lavandero. 'Rāgo' es aquello por lo cual los seres se apasionan, o se apasiona por sí mismo, o es simplemente el acto de apasionarse; esto es rāgo, el deseo. Estos son sus sinónimos:

ราโค โลโภ ตสิณา จ, ตณฺหา เอชา วิสตฺติกา;

สตฺติ อาสตฺติ มุจฺฉา จ, ลุพฺภิตตฺตญฺจ ลุพฺภนา.

Rāgo (pasión), lobho (codicia) y tasiṇā (sed), taṇhā (deseo), ejā (ansiedad), visattikā (apego enredado); satti (adherencia), āsatti (fijación), mucchā (aturdimiento), lubbhitattaṃ (estado de codicia) y lubbhanā (acto de codiciar).

กาโม นิกามนา อิจฺฉา, นิกนฺติ จ นิยนฺติ จ;

วนญฺจ วนโถ เจว, อเปกฺขา ภวเนตฺติ จ.

Kāmo (deseo sensual), nikāmanā (anhelo), icchā (querer), nikanti (placer) y niyanti (necesidad); vana (deseo) y vanatha (anhelo profundo), apekkhā (expectativa) y bhavanetti (el lazo de la existencia).

อนุโรโธ จ สาราโค, สงฺโค ปงฺโก จ สิพฺพินี;

นนฺทีราโค อนุนโย, เคโธ สญฺชนนี ตถา;

ชนิกา ปณิธิ เจว, อชฺโฌสานนฺติเนกธา.

Anurodho (complacencia) y sārāgo (afecto), saṅgo (obstáculo), paṅko (lodo) y sibbinī (la costurera/deseo); nandīrāgo (pasión placentera), anunayo (atracción), gedho (voracidad), así como sañjananī (la que produce); janikā (la generadora), paṇidhi (aspiración), así como ajjhosāna (fijación), son de muchas clases.

วิราโคติ มคฺโค นิพฺพานญฺจ. ราชาติ ปถวิสฺสโร. เอตฺถ ธาตุทฺวยวเสน นิพฺพจนานิ นิยฺยนฺเต. นานาสมฺปตฺตีหิ ราชติ ทิพฺพติ วิโรจตีติ ราชา. ทานญฺจ ปิยวจนญฺจ อตฺถจริยา จ สมานตฺตตา จาติ อิเมหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ อตฺตนิ มหาชนํ รญฺเชตีติปิ ราชา. ราชินีติ ราชภริยา. เตสํ อภิธานานิ วุจฺจนฺเต สหาภิธานนฺตเรหิ –

'Virāga' significa el camino y el nibbāna. 'Rājā' es el señor de la tierra. Aquí se derivan los nombres según las dos raíces. Se llama 'rājā' porque brilla, juega o resplandece con diversas fortunas. También se llama 'rājā' porque deleita a la gran multitud con las cuatro bases de la simpatía: generosidad, habla amable, acción beneficiosa e imparcialidad. 'Rājinī' es la esposa del rey. Sus nombres se mencionan junto con otros sinónimos:

ราชา ภูปติ เทโว จ, มนุชินฺโท ทิสมฺปติ;

ปตฺถิโว ชคติปาโล, ภูภุโช ปถวิสฺสโร.

Rājā, bhūpati, devo, manujindo, disampati; patthivo, jagatipālo, bhūbhujo y pathavissaro.

รฏฺฐาธิโป ภูมิปาโล, มนุสฺสินฺโท ชนาธิโป;

นรินฺโท ขตฺติโย เจว, เขตฺตสฺสามิ ปภาวโก.

Raṭṭhādhipo, bhūmipālo, manussindo, janādhipo; narindo, khattiyo, así como khettassāmi y pabhāvako.

มุทฺธาภิสิตฺโต ราชาติ, กถิโต อิตโร ปน;

ราชญฺโญ ขตฺติโย จาติ, วุตฺโต ขตฺติยชาติโก.

Se dice 'muddhābhisitto rājā' (rey consagrado en la cabeza); el otro, sin embargo, se llama 'rājañño' o 'khattiyo', refiriéndose a la casta guerrera.

มุทฺธาภิสิตฺโต อนุราชา, อุปราชาติ ภาสิโต;

จตุทฺทีปี ราชราชา, จกฺกวตฺตีติ ภาสิโต.

El consagrado se llama anurājā o uparājā; el rey de reyes de los cuatro continentes se llama cakkavattī.

ราชินี [Pg.47] อุปรี เทวี, มเหสี ภูภุชงฺคนา;

ขตฺติยา ราชปทุมี, ขตฺติยานี จ ขตฺติยี;

อิตฺถาคารนฺตุ โอโรโธ, อุปรีติปิ วุจฺจติ.

Rājinī, uparī, devī, mahesī, bhūbhujaṅganā; khattiyā, rājapadumī, khattiyānī y khattiyī. El aposento de las mujeres es orodho, y también se llama uparī.

ภช เสวายํ. ภชติ. ภชนา. สมฺภชนา. ภตฺติ. สมฺภตฺติ. ภตฺตา.

Bhaj [se usa] en el sentido de servicio. Bhajati. El acto de servir, la asociación íntima. Devoción, devoción completa. El devoto.

ยช เทวปูชสงฺคตกรณทานธมฺเมสุ. เทวปูชคฺคหเณน พุทฺธาทิปูชา คหิตา. สงฺคตกรณํ สโมธานกรณํ. ตถา หิ อธิมุตฺตตฺเถรวตฺถุมฺหิ ‘‘ยทตฺถิ สงฺคตํ กิญฺจิ, ภโว วา ยตฺถ ลพฺภตี’’ติ คาถายํ สงฺคตสทฺเทน สโมธานํ วุตฺตํ. ทานํ ปริจฺจาโค. ธมฺโม ฌานสีลาทิ. เอเตสฺวตฺเถสุ ยชธาตุ วตฺตติ. ปุปฺเผหิ พุทฺธํ ยชติ. เทวตํ ยชติ. เทวมนุสฺเสหิ ภควา ยชิยติ. อิชฺชติ. ยิฏฺฐํ. ยญฺโญ. ยาโค. ธมฺมยาโค. ยชมาโน สเก ปุเร. ยิฏฺฐุํ, ยชิตุํ. ปุถุยญฺญํ ยชิตฺวาน. โสฬสปริกฺขารํ มหายญฺญํ กตฺตุกาโม.

Yaj [se usa] en los sentidos de adoración a las deidades, unión, generosidad y el Dhamma. Por 'adoración a las deidades' se incluye la adoración a los Budas y otros. 'Unión' significa el acto de reunir. Así, en la historia del Thera Adhimutta, en el verso: 'Cualquier cosa que esté reunida (saṅgataṃ), o donde se obtenga la existencia', con la palabra 'saṅgata' se indica la reunión. Generosidad es el desprendimiento. Dhamma se refiere a jhana, virtud, etc. En estos sentidos opera la raíz yaj. Adora al Buda con flores. Adora a la deidad. El Bienaventurado es adorado por dioses y hombres. Ijjati. Yiṭṭhaṃ (sacrificado). Yañño (sacrificio). Yāgo (ofrenda). Dhammayāgo (ofrenda del Dhamma). Sacrificando en su propia ciudad. Para sacrificar. Habiendo realizado un gran sacrificio. Deseando realizar el gran sacrificio de dieciséis requisitos.

มชฺช สํสุทฺธิยํ. มชฺชติ. พาหิรํ ปริมชฺชติ. ภูมึ สมฺมชฺชติ. มชฺชนํ. สมฺมชฺชนี.

Majja en el sentido de purificación. Majjati: él limpia o pule. Bāhiraṃ parimajjati: pule el exterior. Bhūmiṃ sammajjati: barre el suelo. Majjanaṃ: limpieza o pulido. Sammajjanī: escoba.

นิญฺชิ สุทฺธิยํ. นิญฺชติ. ปนิญฺชติ. นิญฺชิตุํ. ปนิญฺชิตุํ. นิญฺชิตฺวา. ปนิญฺชิตฺวา. อยํ ปน ปาฬิ ‘‘ตโต ตฺวํ โมคฺคลฺลาน อุฏฺฐายาสนา อุทเกน อกฺขีนิ ปนิญฺชิตฺวา ทิสา อนุโลเกยฺยาสี’’ติ.

Niñji en el sentido de purificación. Niñjati: él lava. Paniñjati: él lava a fondo. Niñjituṃ: lavar. Paniñjituṃ: lavar a fondo. Niñjitvā: habiendo lavado. Paniñjitvā: habiendo lavado a fondo. Este es el texto canónico: 'Entonces tú, Moggallāna, levantándote del asiento y habiéndote lavado los ojos con agua, deberías observar las direcciones'.

นิชิ อพฺยตฺตสทฺเท. นิญฺชติ.

Niji en el sentido de sonido indistinto. Niñjati.

ภช ปาเก. ติลานิ ภชฺชติ. ภชฺชมานา ติลานิ จ.

Bhaja en el sentido de cocinar o tostar. Tilāni bhajjati: él tuesta semillas de sésamo. Bhajjamānā tilāni ca: y las semillas de sésamo siendo tostadas.

อุชุ อชฺชเว. อชฺชวํ อุชุภาโว. โอชติ. อุชุ.

Uju en el sentido de rectitud. Ajjavaṃ: rectitud o integridad. Ojati: él es recto. Uju: recto o directo.

สช [Pg.48] วิสฺสคฺคปริสฺสชฺชนพฺภุกฺกิรเณสุ. สชติ. โลกฺยํ สชนฺตํ อุทกํ.

Saja en los sentidos de emitir, abrazar y rociar. Sajati: él emite o libera. Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ: agua siendo vertida en el mundo.

รุช ภงฺเค. รุชติ. รุชา. โรโค. เอตฺถ รุชาติ พฺยาธิ รุชนฏฺเฐน. โรโคติ รุชติ ภญฺชติ องฺคปจฺจงฺคานีติ โรโค, พฺยาธิเยว, โย ‘‘อาตงฺโก’’ติปิ ‘‘อาพาโธ’’ติปิ วุจฺจติ.

Ruja en el sentido de romper o sufrir dolor. Rujati: duele. Rujā: dolor. Rogo: enfermedad. Aquí rujā es enfermedad en el sentido de doler. Rogo se llama así porque duele (rujati) y rompe (bhañjati) los miembros y órganos; es la enfermedad misma que también se denomina 'ātaṅka' (aflicción) o 'ābādha' (dolencia).

ภุช โกฏิลฺเล. อาวิปุพฺโพ อญฺญตฺเถสุ จ. อุรโค ภุชติ. อาภุชติ. ภิกฺขุ ปลฺลงฺกํ อาภุชติ, อูรุพทฺธาสนํ พนฺธตีติ อตฺโถ. มหาสมุทฺโท อาภุชติ, อาวฏฺฏตีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘โอสกฺกตี’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. ‘‘วณฺณทาน’’นฺติ อาภุชติ, มนสิ กโรตีติ อตฺโถ. มูลานิ วิภุชตีติ มูลวิภุโช, รโถ. เอตฺถ จ วิภุชตีติ ฉินฺทติ. โภโค. โภคี. อาโภโค. อาภุชิตฺวา. เอตฺถ จ โภโคติ ภุชยติ กุฏิลํ กริยตีติ โภโค, อหิสรีรํ. โภคีติ สปฺโป.

Bhuja en el sentido de curvatura. Con el prefijo 'ā' se usa también en otros sentidos. Urago bhujati: la serpiente se arrastra (se dobla). Ābhujati: él dobla. 'Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati' significa que el monje cruza las piernas, ata la postura de los muslos. 'Mahāsamuddo ābhujati' significa que el gran océano se agita o gira. Algunos, sin embargo, dicen que significa 'retrocede'. 'Vaṇṇadānaṃ ābhujati' significa que lo considera o reflexiona (manasi karotī). 'Mūlavibhujo' es un carro que rompe las raíces (vibhujatī en este caso significa corta). Bhogo: la espiral o cuerpo del reptil. Bhogī: serpiente. Ābhogo: plenitud o atención. Ābhujitvā: habiendo doblado. Aquí 'bhoga' se refiere a lo que se hace curvo (bhujayati), es decir, el cuerpo de la serpiente. 'Bhogī' es el animal que tiene espirales (la serpiente).

รชิ วิชฺฌเน. นาโค ทนฺเตหิ ภูมึ รญฺชติ. อารญฺชติ. เอตฺถ จ ‘‘ตถาคตรญฺชิตํ อิติปี’’ติ เนตฺติปาฬิ นิทสฺสนํ. ตสฺสตฺโถ ‘‘อิทํ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สาสนพฺรหฺมจริยํ ตถาคตคนฺธหตฺถิโน มหาวชิรญาณสพฺพญฺญุตญฺญาณทนฺเตหิ รญฺชิตํ อารญฺชิตํ, เตภูมกธมฺมานํ อารญฺชนฏฺฐานนฺติปิ วุจฺจตี’’ติ. รญฺชิตนฺติ หิ รญฺชติ วิชฺฌติ เอตฺถาติ รุญฺชิตํ, รญฺชนฏฺฐานํ. ‘‘อิทํ เนสํ ปทกฺกนฺต’’นฺติอาทิมฺหิ วิย เอตสฺส สทฺทสฺส สิทฺธิ เวทิตพฺพา อธิกรณตฺถสมฺภวโต.

Raji en el sentido de perforar o punzar. Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati: el gran elefante perfora la tierra con sus colmillos. Ārañjati. Un ejemplo del Nettipāḷi es 'tathāgatarañjitaṃ itipī'. Su significado es: 'esta vida santa de la enseñanza, comprendida en el triple entrenamiento, ha sido penetrada (rañjitaṃ) y profundamente penetrada (ārañjitaṃ) por los colmillos del conocimiento de gran diamante y de la omnisciencia del elefante-noble Tathāgata; también se dice así por el sentido de penetrar los fenómenos de los tres planos'. Rañjita se refiere al lugar donde se penetra (vijjhati); así, ruñjita significa el lugar de la penetración. La formación de esta palabra debe entenderse como en el caso de 'idaṃ nesaṃ padakkantaṃ' (esta es su huella), por la posibilidad de tener un sentido locativo.

วิชี ภยจลเนสุ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, เตนสฺส สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น สนฺติ. เวชติ. เวโค. ธมฺมสํเวโค. สํวิโค เวเคน ปลายิ. นทีเวโค. อูมิเวโค[Pg.49], วาตเวโค. เอตฺถ ธมฺมสํเวโคติ สโหตฺตปฺปํ ญาณํ. ‘‘เวโค, ชโว, รโย’’ติ อิเม เอกตฺถา. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺตสฺส ‘‘วิชฺชติ สํวิชฺชติ อุพฺพิชฺชตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ ทฺวิคณิกตฺตา.

Vijī en los sentidos de miedo y movimiento. Esta raíz termina en 'ī' larga, por lo tanto, no posee formas con el aumento nasal (niggahīta). Vejati: él tiembla. Vego: ímpetu o velocidad. Dhammasaṃvego: urgencia espiritual (conmoción por el Dhamma). Saṃvigo vegena palāyi: conmocionado, huyó con rapidez. Nadīvego: la corriente del río. Ūmivego: el ímpetu de las olas. Vātavego: la fuerza del viento. Aquí, dhammasaṃvego es el conocimiento acompañado de temor moral (ottappa). 'Vego, javo, rayo' son sinónimos (velocidad, rapidez, flujo). Para la clase divādi, debido a que pertenece a dos clases, existen las formas 'vijjati, saṃvijjati, ubbijjatī' (conmoverse, agitarse).

ลชฺช ลชฺชเน. ลชฺชติ. ลชฺชา. ลชฺชาติ หิรี. ยา ‘‘วิริฬนา’’ติปิ วุจฺจติ.

Lajja en el sentido de avergonzarse. Lajjati: él se avergüenza. Lajjā: vergüenza. Lajjā es hirī (sentido moral de la vergüenza), que también se denomina 'viriḷanā' (timidez o rubor).

วฬชิ ปริโภเค. วฬญฺชติ.

Vaḷaji en el sentido de uso o consumo. Vaḷañjati: él usa, consume o gasta.

กุชฺช อโธมุขีกรเณ. กุชฺชติ. นิกุชฺชติ. อุกฺกุชฺชติ. ปฏิกุชฺชติ. นิกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย. อญฺญิสฺสา ปาติยา ปฏิกุชฺชติ. อวกุชฺโช นิปชฺชหํ. ตตฺถ กุชฺชติ นิกุชฺชตีติ อิมานิ ‘‘จรติ วิจรตี’’ติ ปทานิ วิย สมานตฺถานิ, อโธมุขํ กโรตีติ หิ อตฺโถ. อุกฺกุชฺชตีติ อุปริมุขํ กโรติ. ปฏิกุชฺชตีติ มุเข มุขํ ฐเปติ.

Kujja en el sentido de poner boca abajo. Kujjati. Nikujjati: poner hacia abajo. Ukkujjati: poner hacia arriba. Paṭikujjati: cubrir (boca contra boca). 'Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya' (como si enderezara lo que estaba volcado). 'Aññissā pātiyā paṭikujjati' (lo cubre con otro cuenco). 'Avakujjo nipajjahaṃ' (quedando postrado boca abajo). Aquí 'kujjati' y 'nikujjati' tienen el mismo significado, como las palabras 'carati' y 'vicarati', pues su sentido es 'poner boca abajo'. 'Ukkujjatī' significa poner boca arriba. 'Paṭikujjatī' significa colocar una abertura sobre otra.

มุชฺช โอสีทเน. มุชฺชติ. นิมุชฺชติ. นิมุคฺโค. อุมฺมุคฺโค.

Mujja en el sentido de hundirse. Mujjati. Nimujjati: él se sumerge o se hunde. Nimuggo: sumergido. Ummuggo: emergido.

โอปุชิ วิลิมฺปเน. โคมเยน ปถวึ โอปุญฺชติ.

Opuji en el sentido de untar o ungir. Gomayena pathaviṃ opuñjati: él unta el suelo con estiércol de vaca.

ชการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces terminadas en 'ja'.

ฌการนฺตธาตุ

Raíz terminada en 'jha'.

เฌ จินฺตายํ. ฌายติ, นิชฺฌายติ, อุปนิชฺฌายติ, อุชฺฌายติ, สชฺฌายติ. ฌานํ, นิชฺฌานํ, อุปนิชฺฌานํ, อุชฺฌายนํ, สชฺฌายนํ. นิชฺฌตฺติ. อุปชฺฌา, อุปชฺฌาโย. ฌายี, อชฺฌายโก.

Jhe en el sentido de pensamiento o meditación. Jhāyati: él medita. Nijjhāyati: él reflexiona. Upanijjhāyati: él observa de cerca. Ujjhāyati: él se queja o critica. Sajjhāyati: él recita. Jhānaṃ: meditación o absorción. Nijjhānaṃ: reflexión. Upanijjhānaṃ: contemplación cercana. Ujjhāyanaṃ: crítica. Sajjhāyanaṃ: recitación. Nijjhatti: convicción o comprensión profunda. Upajjhā, upajjhāyo: preceptor. Jhāyī: meditador. Ajjhāyako: recitador o lector.

ตตฺถ ฌายนนฺติ ทุวิธํ ฌายนํ โสภนมโสภนญฺจ. เตสุ โสภนํ ‘‘ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณ. ฌายามิ [Pg.50] อกุโตภโย’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺพํ. อโสภนํ ปน ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ฌายนฺโต นิสีทิ. อโธมุโข ปชฺฌายนฺโต นิสีที’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺพํ. ฌายีติ อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน วา ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน วา ฌายนสีโล จินฺตนสีโล. ฌายี ฌานวาติ อตฺโถ. อชฺฌายโกติ อิทํ ‘‘น ทานิเม ฌายนฺติ, น ทานิเม ฌายนฺตีติ โข วาเสฏฺฐ อชฺฌายกา อชฺฌายกาตฺเวว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ เอวํ ปฐมกปฺปิกกาเล ฌานวิรหิตานํ พฺราหฺมณานํ ครหวจนํ อุปฺปนฺนํ, อิทานิ ปน ตํ อชฺฌายตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อิมินา อตฺเถน ปสํสาวจนํ กตฺวา โวหรนฺตีติ. อยํ ปนตฺโถ ‘‘อธิปุพฺพสฺส อิ อชฺฌยเน’’ติ ธาตุสฺส วเสน คเหตพฺโพ. เอวํ อธิปุพฺพสฺส อิธาตุสฺส วเสน อิมสฺส ธาตุสฺส อตฺถปริวตฺตนํ ภวติ. ยํ สนฺธาย ‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร’’ติ วุตฺตํ.

En este contexto, la meditación (jhāyana) es de dos tipos: noble y no noble (shobhana y ashobhana). Entre ellas, la noble debe verse en pasajes como: 'El brahmán que medita (jhāyī) brilla. Medito libre de todo miedo'. La no noble debe verse en: 'Se sentó meditando (brooding) aquí y allá. Se sentó cabizbajo, sumido en sus pensamientos'. 'Jhāyī' significa aquel que tiene el hábito de meditar o pensar, ya sea mediante la meditación sobre un objeto (ārammaṇūpanijjhāna) o sobre las características (lakkhaṇūpanijjhāna); significa que posee jhāna. 'Ajjhāyako' es un término que surgió en la era del primer eón como una palabra de reproche para los brahmanes que carecían de meditación: 'Vāseṭṭha, ellos ya no meditan (na jhāyanti), por eso se les llamó recitadores (ajjhāyakā)'. Pero ahora, se usa como una palabra de elogio en el sentido de 'aquel que estudia' (ajjhāyati), es decir, el que recita los mantras. Sin embargo, este último sentido debe tomarse según la raíz 'i' con el prefijo 'adhi' (estudiar). Así, mediante la raíz 'i' precedida de 'adhi', ocurre el cambio de significado de esta raíz, refiriéndose a 'el recitador poseedor de los mantras'.

เฌ ทิตฺติยํ. ทีโป ฌายติ, ทารูนิ ฌายนฺติ. เอตฺถ ฌายตีติ ชลติ. ฌายนชลนสทฺทา หิ เอกตฺถา.

Jhe en el sentido de brillo o ardor. Dīpo jhāyati: la lámpara arde. Dārūni jhāyanti: las maderas arden. Aquí 'jhāyati' significa 'jalati' (arder). Los términos 'jhāyana' (arder) y 'jalana' (quemar) tienen el mismo sentido.

ชชฺฌ ปริภาสนตชฺชเนสุ. ชชฺฌติ.

Jajjha en los sentidos de increpar y amenazar. Jajjhati.

อุชฺฌ อุสฺสคฺเค. อุสฺสคฺโค ฉฑฺฑนํ. อุชฺฌติ. อุชฺฌิตํ.

Ujjha en el sentido de abandono. Ussaggo significa soltar o desechar. Ujjhati: él abandona. Ujjhitaṃ: abandonado.

ฌการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces terminadas en 'jha'.

ญการนฺตธาตุ

Raíz terminada en 'ña'.

ญา อวโพธเน. ‘‘ญาติ, ญนฺติ, ญาสิ. ญาตุ, ญนฺตุ. เญยฺย, เญยฺยุ’’นฺติอาทีนิ ยถาปาวจนํ คเหตพฺพานิ. ญาติ, ญาตโก, อญฺโญ, ญตฺตํ, ญตฺติ, ปญฺญตฺติ, วิญฺญตฺติ, สญฺญตฺติ, สญฺญา, สญฺญาณํ, ปญฺญา, ปญฺญาณํ, ญาณํ, วิญฺญาณํ.

Ñā en el sentido de comprensión o conocimiento. Las formas 'ñāti, ñanti, ñāsi, ñātu, ñantu, ñeyya, ñeyyu' deben entenderse según los textos. Ñāti: pariente (conocido). Ñātako: pariente. Añño: otro. Ñattaṃ: conocido. Ñatti: mocación o anuncio. Paññatti: designación. Viññatti: comunicación. Saññatti: persuasión. Saññā: percepción. Saññāṇaṃ: señal o reconocimiento. Paññā: sabiduría. Paññāṇaṃ: entendimiento. Ñāṇaṃ: conocimiento. Viññāṇaṃ: conciencia.

ตตฺถ [Pg.51] ญาตีติ ชานาติ. ปุน ญาตีติ พนฺธุ. โส หิ ‘‘อยํ อมฺหาก’’นฺติ ญาตพฺพฏฺเฐน ญาตีติ. เอวํ ญาตโก. อญฺโญติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทโย อตฺเถ น ญาติ น ชานาตีติ อญฺโญ, อวิทฺวา พาโลติ อตฺโถ. ญตฺตนฺติ ชานนภาโว. ‘‘ยาวเทว อนตฺถาย, ญตฺตํ พาลสฺส ชายตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. สญฺญาณนฺติ จิหนํ. การิเต ‘‘ญาเปติ สญฺญาเปติ วิญฺญาปยตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘อญฺญาติ ปฏิวิชฺฌติ. อตฺตตฺถํ วา ปรตฺถํ วา ญสฺสติ. อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. เอกจฺเจ นพฺภญฺญํสุ, เอกจฺเจ อพฺภญฺญํสู’’ติ ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ญาตีติอาทีนิ อาขฺยาติกปทานิ ทิฏฺฐานิเยว โหนฺติ นยวเสน. ตถา หิ อญฺญาตีติ เอตฺถ อาอิติ อุปสคฺโค, โส ปรสฺสกฺขรสฺส สญฺโญคุจฺจารณิจฺฉาย รสฺสํ กตฺวา นิทฺทิฏฺโฐ. ญาตีติ สาสเน อาขฺยาติกปทํ ทิฏฺฐํ, ตสฺมาเยว ‘‘ญาติ, ญนฺติ. ญาสี’’ติอาทินา ปทมาลากรเณ นตฺเถว โทโส.

En este contexto, 'conocer' es ñāti. Además, ñāti significa pariente; pues él es un pariente (ñāti) en el sentido de ser conocido como 'este es de los nuestros'. Así es ñātako. 'Otro' (añño) significa aquel que no es un pariente ni conoce los asuntos de la vida presente, etc.; el significado es ignorante o necio. Ñattaṃ es el estado de conocer. El ejemplo de la lengua Pāli es: 'Sólo para su propio perjuicio, el conocimiento (ñattaṃ) surge en el necio'. Saññāṇaṃ es una señal o marca. En las formas causativas, se presentan 'hace saber' (ñāpeti), 'hace comprender' (saññāpeti), 'informa' (viññāpayati), etc. Puesto que se ven pasajes en Pāli como 'comprende' (aññāti), 'conocerá' (ñassati) el propio beneficio o el de otros, 'la facultad de quien conocerá lo que no ha sido conocido' (anaññātaññassāmītindriyaṃ), 'algunos no comprendieron' (nabbhaññaṃsu), 'algunos comprendieron' (abbhaññaṃsu), por lo tanto, formas verbales como ñāti, etc., se ven ciertamente según este método. Pues así, en aññāti, 'ā' es un prefijo, que se indica haciendo una vocal corta debido al deseo de pronunciar la doble consonante de la letra siguiente. En la enseñanza, se ve la forma verbal ñāti, por lo tanto, no hay error en formar el paradigma verbal como ñāti, ñanti, ñāsī, etc.

ญา มารณโตสนนิสาเนสุ. มารณํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกรณํ. โตสนํ ตุฏฺฐิ. นิสานํ ติกฺขตา. ญตฺติ. มนุญฺญํ. ปญฺญตฺติ.

Ñā en los sentidos de matar, complacer y afilar. Matar es el acto de cortar la facultad vital. Complacer es la satisfacción. Afilar es la agudeza. [De aquí derivan] ñatti (moción o resolución), manuñña (agradable), paññatti (designación).

เอตฺถ ญตฺตีติ มาเรตีติ วา โตเสตีติ วา นิเสตีติ วา อตฺโถ. อยญฺจ ญตฺติสทฺโท ‘‘วตฺติ เอตายาติ วาจา’’ติ เอตฺถ วตฺติสทฺโท วิย อาขฺยาติกปทนฺติ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา อาทตฺเตติ เอตฺถ วิภตฺติภูตสฺส เตสทฺทสฺส วิย วิภตฺติภูตสฺส ติสทฺทสฺส สญฺโญคภาโว จ ธาตุอนฺตสฺสรสฺส รสฺสตฺตญฺจ. มนุญฺญนฺติ มนํ อาภุโส เญติ โตเสตีติ มนุญฺญํ. อยมตฺโถ มนสทฺทูปปทสฺส อาปุพฺพสฺสิมสฺส ญาธาตุสฺส วเสน ทฏฺฐพฺโพ. ปญฺญตฺตีติ นานปฺปการโต ปวตฺตินิวารเณน อกุสลานํ ธมฺมานํ ญตฺติ [Pg.52] มารณํ ปญฺญตฺติ. อถ วา ธมฺมํ สุณนฺตานํ ธมฺมเทสนาย จิตฺเต อเนกวิเธน โสมนสฺสุปฺปาทนํ. อติขิณพุทฺธีนํ อเนกวิเธน ญาณติขิณกรณญฺจ ปญฺญตฺติ นาม, ตถา โสตูนํ จิตฺตโตสเนน จิตฺตนิสาเนน จ ปญฺญาปนํ ปญฺญตฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Aquí, ñattī tiene el significado de que mata, complace o afila. Y este término ñatti debe verse como una forma verbal, al igual que el término vatti en 'el habla (vācā) es aquello por lo cual uno habla (vatti)'. Así, en ādatteti, existe la unión de la sílaba ti que se ha convertido en una desinencia, al igual que la sílaba te que se convirtió en una desinencia, junto con el acortamiento de la vocal final de la raíz. Manuññaṃ: complace (ñeti) a la mente (manaṃ) intensamente, por lo tanto es agradable (manuññaṃ). Este significado debe verse en virtud de esta raíz ñā precedida por el prefijo ā y el sustantivo mana. Paññattī: es el 'matar' (ñatti), la eliminación de los estados inmorales mediante la prevención de su manifestación de diversas maneras; eso es paññatti. O bien, es la generación de regocijo de múltiples maneras en la mente de quienes escuchan el Dhamma mediante la enseñanza del Dhamma. El acto de agudizar el conocimiento de diversas maneras en aquellos con una inteligencia extremadamente aguda es lo que se llama paññatti; asimismo, se debe entender que paññatti es dar a conocer mediante la complacencia de la mente y el afilamiento del intelecto de los oyentes.

อิติ ภูวาทิคเณ จวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

Así concluyen las formas de las raíces que terminan en el grupo de las palatales (cavagga) en la clase bhūvādi.

สมตฺตานิ.

Completado.

ฏการนฺตธาตุ

Raíces terminadas en la letra ṭa.

อิทานิ ฏวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

Ahora se exponen las formas de las raíces que terminan en el grupo de las retroflejas (ṭavagga):

โสฏุ คพฺเพ. คพฺพํ ทพฺพนํ. โสฏติ.

Soṭu en el sentido de orgullo (gabba). Orgullo es arrogancia (dabbana). Soṭati.

โยฏุ สมฺพนฺเธ. โยฏติ.

Yoṭu en el sentido de conexión (sambandha). Yoṭati.

เมฏุ มิเลฏุ อุมฺมาเท. เมฏติ. มิเลฏติ.

Meṭu y mileṭu en el sentido de locura (ummāda). Meṭati. Mileṭati.

กฏ วสฺสาวรเณสุ. กฏติ.

Kaṭa en los sentidos de lluvia (vassa) y cobertura (āvaraṇa). Kaṭati.

สฏ ปริภาสเน. สฏติ.

Saṭa en el sentido de reproche (paribhāsana). Saṭati.

ลฏ พาลฺเย จ. ปุพฺพาเปกฺขาย จกาโร. ลฏติ. ลาโฏ.

Laṭa también en el sentido de niñez o necedad (bālya). La partícula ca indica la inclusión de lo mencionado anteriormente. Laṭati. Lāṭo.

สฏ รุชาวิสรณคตฺยาวสาเนสุ. รุชา ปีฬา. วิสรณํ วิปฺผรณํ. คตฺยาวสานํ คติยา อวสานํ โอสานํ อภาวกรณํ, นิสีทนนฺติ วุตฺตํ โหติ. สฏติ. สาโฏ วุจฺจติ สาฏโก.

Saṭa en los sentidos de dolor (rujā), difusión (visaraṇa), movimiento (gati) y terminación (avasāna). Dolor (rujā) es aflicción (pīḷā). Difusión (visaraṇa) es expansión (vippharaṇa). Terminación del movimiento (gatyāvasāna) es el fin (osāna) del movimiento, el acto de cesar o detenerse, que significa sentarse (nisīdana). Saṭati. Sāṭo se refiere a un manto (sāṭako).

วฏ เวธเน. วฏติ. วโฏ. วาโฏ.

Vaṭa en el sentido de perforar (vedhane). Vaṭati. Vaṭo. Vāṭo.

ขิฏ อุตฺตาสเน. เขฏติ, อาเขฏโก, เขโฏ, อุกฺเขฏิโต, สมุกฺเขฏิโต.

Khiṭa en el sentido de aterrorizar (uttāsane). Kheṭati, ākheṭako, kheṭo, ukkheṭito, samukkheṭito.

สิฏ อนาทเร. เสฏติ.

Siṭa en el sentido de falta de respeto (anādare). Seṭati.

ชฏ [Pg.53] ฆฏ สงฺฆาเต. ชฏติ. ชฏา, ชฏิโล, ชฏี. อนฺโตชฏา พหิชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชา. การิเต ‘‘โส อิมํ วิชฏเย ชฏํ. อรหตฺตมคฺคกฺขเณ วิชเฏติ นามา’’ติ ปโยโค.

Jaṭa y ghaṭa en el sentido de acumulación o entrelazamiento (saṅghāte). Jaṭati. Jaṭā (cabello enmarañado), jaṭilo (asceta de cabellos enmarañados), jaṭī. 'Maraña interna, maraña externa; los seres están enredados por la maraña'. En el modo causativo: 'él debería desenredar esta maraña'. El uso es: 'en el momento del sendero del arhat, ciertamente desenreda (vijaṭeti)'.

ภฏ ภตฺติยํ. ภฏติ. ภโฏ. เวตนํ ภฏโก ยถา.

Bhaṭa en el sentido de devoción o servicio (bhattiyaṃ). Bhaṭati. Bhaṭo (servidor o soldado). Por ejemplo, el salario se denomina bhaṭako.

ตฏ อุสฺสเย. อุสฺสโย อาโรโห อุพฺเพโธ. ตฏติ. ตโฏ, คิริตโฏ, นทีตโฏ, ตฏี, ตฏํ.

Taṭa en el sentido de elevación (ussaye). Elevación (ussayo) es ascenso o altura. Taṭati. Taṭo (cima u orilla), giritaṭo (ladera de la montaña), nadītaṭo (orilla del río), taṭī, taṭaṃ.

ขฏ กํเส. ขฏติ. ขโฏ.

Khaṭa en el sentido de bronce (kaṃse). Khaṭati. Khaṭo.

นฏ นติยํ. นฏติ. นโฏ, นาฏกํ.

Naṭa en el sentido de danza o inclinación (natiyaṃ). Naṭati. Naṭo (actor), nāṭakaṃ (drama).

ปิฏ สทฺทสงฺฆาเฏสุ. เปฏติ. เปฏโก, ปิฏกํ. ปิฏกสทฺโท ‘‘มา ปิฏกสมฺปทาเนนา’’ติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย กุทาลปิฏกํ อาทายา’’ติอาทีสุ ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ ภาชเน.

Piṭa en los sentidos de sonido y acumulación (saddasaṅghāṭesu). Peṭati. Peṭako, piṭakaṃ. El término piṭaka se encuentra en el sentido de la escritura o preservación de la enseñanza (pariyatti) en pasajes como 'no [os dejéis llevar] por la autoridad de las escrituras (piṭakasampadānena)'. En pasajes como 'luego un hombre vendría llevando una cesta (piṭaka) y una azada', se refiere a cualquier tipo de recipiente.

หฏ ทิตฺติยํ. หฏติ. หาฏกํ, หฏกํ. ยํ ชาตรูปํ หฏกนฺติ วุจฺจติ.

Haṭa en el sentido de brillo (dittiyaṃ). Haṭati. Hāṭakaṃ, haṭakaṃ. El oro (jātarūpaṃ) es lo que se denomina haṭaka.

สฏ อวยเว. สฏติ.

Saṭa en el sentido de parte o miembro (avayave). Saṭati.

ลุฏ วิโลฐเน. โลฏติ.

Luṭa en el sentido de agitación o revuelto (viloṭhane). Loṭati.

จิฏ เปสเน. เจฏติ. เจฏโก.

Ciṭa en el sentido de envío o servicio (pesane). Ceṭati. Ceṭako (sirviente).

วิฏ สทฺเท. เวฏติ. เวฏโก.

Viṭa en el sentido de sonido (sadde). Veṭati. Veṭako.

อฏ ปฏ อิฏ กิฏ กฏ คติยํ. อฏติ. ปฏติ. เอฏติ. เกฏติ. กฏติ. ปโฏ อิจฺเจว นามิกปทํ ทิฏฺฐํ. ปฏติ ชิณฺณภาวํ [Pg.54] คจฺฉตีติ ปโฏ. ปโฏติ วตฺถํ. วตฺถสฺส หิ อเนกานิ นามานิ –

Aṭa, paṭa, iṭa, kiṭa y kaṭa en el sentido de movimiento (gatiyaṃ). Aṭati. Paṭati. Eṭati. Keṭati. Kaṭati. Paṭo es precisamente el término nominal que se conoce. Se llama paṭo porque se desgasta (paṭati) o llega a un estado de deterioro. Paṭo significa tela. La tela tiene ciertamente muchos nombres:

ปโฏ โจโฬ สาฏโก จ, วาโส วสนมํสุกํ;

ทุสฺสมจฺฉาทนํ วตฺถํ, เจลํ วสนิ อมฺพรํ.

Paṭo, coḷo y sāṭako, vāso, vasanam y aṃsukaṃ; dussaṃ, acchādanaṃ, vatthaṃ, celaṃ, vasani y ambaraṃ.

มุฏ ปมทฺทเน. โมฏติ.

Muṭa en el sentido de triturar. Moṭati.

จุฏ อปฺปีภาเว. โจฏติ.

Cuṭa en el sentido de hacerse pequeño. Coṭati.

วฏิ วิภาชเน. วฏติ. วณฺโฏ.

Vaṭi en el sentido de dividir. Vaṭati. Vaṇṭo.

รุฏิ ลุฏิ เถยฺเย. รุณฺฏติ. ลุณฺฏติ. รุณฺฏโก. ลุณฺฏโก.

Ruṭi y luṭi en el sentido de robo. Ruṇṭati. Luṇṭati. Ruṇṭako. Luṇṭako.

ผุฏ วิสรเณ โผฏติ. โผโฏ.

Phuṭa en el sentido de expansión. Phoṭati. Phoṭo.

เจฏ เจฏายํ. เจฏติ. เจฏโก.

Ceṭa en el sentido de esforzarse o servir. Ceṭati. Ceṭako.

ฆุฏ ปริวตฺตเน. โฆฏติ.

Ghuṭa en el sentido de rotación o intercambio. Ghoṭati.

รุฏ ลุฏ ปฏิฆาเต. โรฏติ. โลฏติ.

Ruṭa y luṭa en el sentido de golpear o resistencia. Roṭati. Loṭati.

ฆฏ เจตายํ. ฆฏติ. ฆโฏ. ฆโฏ วุจฺจติ กุมฺโภ. อิมานิ ตทภิธานานิ –

Ghaṭa en el sentido de esforzarse. Ghaṭati. Ghaṭo. Un ghaṭo se denomina kumbho (jarra). Estos son sus sinónimos:

ฆโฏ กุมฺโภ ฆฏี กุมฺภี, ตุณฺฑิกิโร ตุ อุกฺขลี;

มหนฺตภาชนํ จาฏิ, อติขุทฺทํ กุฏฺฏํ ภเว;

“Ghaṭo”, “kumbho”, “ghaṭī”, “kumbhī”, “tuṇḍikiro” y “ukkhalī”; el recipiente grande es “cāṭi”, y el muy pequeño sería “kuṭṭaṃ”.

จฏ ภฏ ปริภาสเน เทฏ จ. จฏติ. ภฏติ. เทฏติ.

Caṭa, bhaṭa y deṭa en el sentido de insultar. Caṭati. Bhaṭati. Deṭati.

กุฏ โกฏิลฺเล. กุฏติ. ปฏิกุฏติ.

Kuṭa en el sentido de encorvamiento. Kuṭati. Paṭikuṭati.

ปุฏ สํกิเลสเน. ปุฏติ.

Puṭa en el sentido de corrupción. Puṭati.

จุฏ ฉุฏ กุฏ เฉทเน. จุฏติ. ฉุฏติ. กุฏติ.

Cuṭa, chuṭa y kuṭa en el sentido de cortar. Cuṭati. Chuṭati. Kuṭati.

ผุฏ วิกสเน. ผุฏติ.

Phuṭa en el sentido de florecer. Phuṭati.

มุฏ อคฺคิสทฺทปกฺเขปมทฺทเนสุ. มุฏติ.

Muṭa en los sentidos de sonido del fuego, lanzar y triturar. Muṭati.

ตุฏ กลหกมฺมนิ. ตุฏติ.

Tuṭa en el sentido de disputa. Tuṭati.

ฆุฏ ปฏิฆาเต. ฆุฏติ. โฆฏโก.

Ghuṭa en el sentido de resistencia. Ghuṭati. Ghoṭako.

ฏการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en la letra “ṭ”.

ฐการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en la letra “ṭh”.

ฐา [Pg.55] คตินิวตฺติยํ. คตินิวตฺติ อุปฺปชฺชมานสฺส คมนสฺสุปจฺเฉโท. ฐาติ, ฐนฺติ. ติฏฺฐติ. ปติฏฺฐาติ. อธิฏฺฐาติ. อธิฏฺเฐติ. สณฺฐาติ. สณฺฐหติ. อธิฏฺฐหติ. อุปฏฺฐหติ. ฐาตุ. ติฏฺฐตุ. ติฏฺเฐยฺย. อฏฺฐ, อฏฺฐุ. อฏฺฐา, อฏฺฐู, อฏฺฐาสิ, อฏฺฐํสุ. ยาวสฺส กาโย ฐสฺสติ. ติฏฺฐิสฺสติ. อุปสฺสุติ ติฏฺฐิสฺสถ. อฏฺฐิสฺสา, อฏฺฐิสฺสํสุ. อติฏฺฐิสฺสา, อติฏฺฐิสฺสํสุ. ฐาตุํ, อุปฏฺฐาตุํ. อุปฏฺฐหิตุํ. อธิฏฺฐาตุํ. อธิฏฺฐหิตุํ. ฐตฺวา, อธิฏฺฐิตฺวา. อุปฏฺฐหิตฺวา, อธิฏฺฐหิตฺวา. ฐานํ, ฐิติ, สณฺฐิติ, อวฏฺฐิติ. สณฺฐานํ, ปฏฺฐานํ. อุปฏฺฐาโก, ฐิโต. ปพฺพตฏฺโฐ ภูมฏฺโฐ. อุปฏฺฐหํ อิจฺจาทีนิ.

Ṭhā en el sentido de cesación del movimiento. La cesación del movimiento es la interrupción del movimiento que surge. Ṭhāti, ṭhanti. Tiṭṭhati. Patiṭṭhāti. Adhiṭṭhāti. Adhiṭṭheti. Saṇṭhāti. Saṇṭhahati. Adhiṭṭhahati. Upaṭṭhahati. Ṭhātu. Tiṭṭhatu. Tiṭṭheyya. Aṭṭha, aṭṭhu. Aṭṭhā, aṭṭhū, aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Mientras su cuerpo permanezca (ṭhassati). Tiṭṭhissati. Escucharán con atención (upassuti tiṭṭhissatha). Aṭṭhissā, aṭṭhissaṃsu. Atiṭṭhissā, atiṭṭhissaṃsu. Ṭhātuṃ, upaṭṭhātuṃ. Upaṭṭhahituṃ. Adhiṭṭhātuṃ. Adhiṭṭhahituṃ. Ṭhatvā, adhiṭṭhitvā. Upaṭṭhahitvā, adhiṭṭhahitvā. Ṭhānaṃ, ṭhiti, saṇṭhiti, avaṭṭhiti. Saṇṭhānaṃ, paṭṭhānaṃ. Upaṭṭhāko, ṭhito. Situado en la montaña (pabbataṭṭho), situado en la tierra (bhūmaṭṭho). Upaṭṭhahaṃ, etc.

ตตฺถ ฐานสทฺโท อิสฺสริยฐิติขณการเณสุ ทิสฺสติ. ‘‘กึ ปนายสฺมา เทวานมินฺโท กมฺมํ กตฺวา อิมํ ฐานํ ปตฺโต’’ติอาทีสุ หิ อิสฺสริเย ทิสฺสติ. ‘‘ฐานกุสโล โหติ อกฺขณเวธี’’ติอาทีสุ ฐิติยํ. ‘‘ฐานโสเปตํ ตถาคตํ ปฏิภาตี’’ติอาทีสุ ขเณ. ‘‘ฐานญฺจ ฐานโส ญตฺวา อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโส’’ติอาทีสุ การเณ. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติภาเวน, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ.

En ese contexto, la palabra “ṭhāna” se ve en los sentidos de poder, estabilidad, momento y causa. En pasajes como: “¿Qué acción realizó el señor de los devas para alcanzar esta posición (ṭhāna)?”, se ve en el sentido de poder. En: “Es experto en la postura (ṭhāna), un arquero certero”, se ve en el sentido de estabilidad. En: “El Tathāgata se manifiesta en el momento (ṭhānaso) oportuno”, se ve en el sentido de momento. En: “Conociendo la causa (ṭhāna) como causa y la no-causa como no-causa”, se ve en el sentido de causa. Pues la causa se llama “ṭhāna” porque el resultado reside allí debido a su estado de dependencia.

อิสฺสริเย ฐิติยญฺจ, ขณสฺมิมฺปิ จ การเณ;

จตูสฺวตฺเถสุ เอเตสุ, ฐานสทฺโท ปวตฺตตีติ.

“En el poder y en la estabilidad, en el momento y también en la causa; en estos cuatro sentidos se emplea la palabra ‘ṭhāna’”.

เฐ สทฺทสงฺกาเตสุ. ฐียติ.

Ṭhe en los sentidos de sonido y sospecha. Ṭhīyati.

เฐ เวฐเน. ฐายติ.

Ṭhe en el sentido de envolver. Ṭhāyati.

ปฐ [Pg.56] วิยตฺติยํ วาจายํ. ธมฺมํ ปฐติ. ปาโฐ, นกฺขตฺตปาฐโก, โส โหรปาฐกํ ปุจฺฉิ. สพฺพปาฐี ภวิสฺสติ. ปฐิตุํ, ปฐิตเว, ปฐิตฺวา, ปฐิตฺวาน, ปฐิตุน, ปฐิย, ปฐิยาน.

Paṭha en el sentido de habla clara. Recita el Dhamma (dhammaṃ paṭhati). Pāṭho, nakkhattapāṭhako, él preguntó al astrólogo (horapāṭhakaṃ). Será un conocedor de todos los textos (sabbapāṭhī). Paṭhituṃ, paṭhitave, paṭhitvā, paṭhitvāna, paṭhituna, paṭhiya, paṭhiyāna.

เอวํวิธํ ตุํปจฺจยนฺตาทิวิภาคํ สพฺพตฺถ ยถารหํ วตฺตุกามาปิ คนฺถ วิตฺถารภเยน น วทาม. อวุตฺโตปิ อีทิโส วิภาโค นยานุสาเรน ยถาสมฺภวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺโพ. ยตฺถ ปน ปาฬินิทสฺสนาทิวิเสโส อิจฺฉิตพฺโพ โหติ, ตตฺเถเวตํ ทสฺเสสฺสาม.

Aunque deseamos exponer en todas partes tal distinción de los sufijos que terminan en “tuṃ”, etc., según corresponda, no lo hacemos por temor a la extensión del libro. Aun cuando no se mencione, tal distinción debe aplicarse en todas partes siguiendo el método, según sea posible. Sin embargo, donde se requiera una distinción especial como ejemplos de los textos, allí lo mostraremos.

วฐ ถูลิเย. วฐติ. วฐโร. วฐโรติ ถูลฆนสรีรสฺมึ วตฺตพฺพวจนํ. ตถา หิ วินยฏฺฐกถายํ ‘‘วฐโรติ ถูโล, ถูโล จ ฆนสรีโร จายํ ภิกฺขูติ วุตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

Vaṭha en el sentido de robustez. Vaṭhati. Vaṭharo. “Vaṭharo” es un término que se aplica a un cuerpo grueso y denso. Así, en el Comentario del Vinaya se dice: “Vaṭharo significa grueso; se dice que este monje es grueso y de cuerpo denso”.

มฐ นิวาเส. มฐติ. มโฐ.

Maṭha en el sentido de morada. Maṭhati. Maṭho.

กฐ กิจฺฉชีวเน. กฐติ. กโฐ.

Kaṭha en el sentido de vida difícil. Kaṭhati. Kaṭho.

รฐ ปริภาสเน. รฐติ.

Raṭha en el sentido de reprochar. Raṭhati.

สาฐ พลกฺกาเร. พลกฺกาโร นาม อตฺตโน พเลน ยถาชฺฌาสยํ ทพฺพลสฺส อภิภวนํ. สาฐติ. สาโฐ.

Sāṭha en el sentido de coerción. La coerción consiste en el sometimiento del débil por medio de la propia fuerza, de acuerdo con el propio deseo. Sāṭhati. Sāṭho.

อุฐ รุฐ ลุฐ อุปฆาเต. โอฐติ. โรฐติ. โลฐติ.

Uṭha, ruṭha, luṭha en el sentido de dañar. Oṭhati. Roṭhati. Loṭhati.

ปิฐ หึสาสํกิเลเสสุ. เปฐติ. ปิฐโร.

Piṭha en los sentidos de herir y corromper. Peṭhati. Piṭharo.

สฐ เกตเว จ. ปุพฺพตฺเถสุ จกาโร. สฐติ. สโฐ สโฐติ เกราฏิโก วุจฺจติ.

Saṭha también en el sentido de engaño. La partícula 'ca' indica los significados anteriores. Saṭhati. Al hipócrita se le llama saṭho.

สุฐ คติปฏิฆาเต. คมนปฏิหนนํ คติปฏิฆาโต. โสฐติ.

Suṭha en el sentido de obstrucción del movimiento. La obstrucción del movimiento es el impedimento del andar. Soṭhati.

กุฐิ ลุฐิ อาลสฺสิเย จ. จกาโร ปุพฺพตฺเถ จ. กุณฺฐติ. กุณฺโฐ. ลุณฺฐติ. ลุณฺโฐ.

Kuṭhi, luṭhi también en el sentido de pereza. La partícula 'ca' indica también el significado anterior. Kuṇṭhati. Kuṇṭho. Luṇṭhati. Luṇṭho.

สุฐิ [Pg.57] โสสเน. สุณฺฐติ.

Suṭhi en el sentido de secar. Suṇṭhati.

รุฐิ ลุฐิ อฐิ คติยํ. รุณฺฐติ. ลุณฺฐติ. อณฺฐติ.

Ruṭhi, luṭhi, aṭhi en el sentido de ir. Ruṇṭhati. Luṇṭhati. Aṇṭhati.

เวฐ เวฐเน. เวฐติ, นิพฺเพฐติ. เวฐนํ, นิพฺเพฐนํ.

Veṭha en el sentido de envolver. Veṭhati, nibbeṭhati. Envolvimiento, desenvolvimiento.

วฐิ เอกจริยายํ. วณฺฐติ.

Vaṭhi en el sentido de vivir solo. Vaṇṭhati.

มฐ กุฐิ โสเก. มฐติ. กุณฺฐติ.

Maṭha, kuṭhi en el sentido de pesar. Maṭhati. Kuṇṭhati.

เอฐ เหฐ วิพาธายํ. เอฐติ. เหฐติ. วิเหฐติ. วิเหฐนํ.

Eṭha, heṭha en el sentido de oprimir. Eṭhati. Heṭhati. Viheṭhati. Viheṭhanaṃ.

ลุฐ ปฏิฆาเต. โลฐติ.

Luṭha en el sentido de resistencia. Loṭhati.

ปฐ วิขฺยาเน. ปฐติ.

Paṭha en el sentido de anunciar. Paṭhati.

ลุฐ สํกิเลเส. โลฐติ.

Luṭha en el sentido de corrupción. Loṭhati.

ฐการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en la letra 'ṭha'.

ฑการนฺตธาตุ

Raíz que termina en la letra 'ḍa'.

ฑิ วิหายสคติยํ คมนมตฺเต จ. เฑติ, ฑยติ. เฑมาโน. อุจฺเจ สกุณ เฑมาน. เย มํ ปุเร ปจฺจุฑฺเฑนฺติ.

Ḍi en el sentido de ir por el aire y en el simple movimiento. Ḍeti, ḍayati. Volando. '¡Oh pájaro, volando en lo alto!'. 'Aquellos que antes volaban hacia mí'.

ฑิ ขิปนุฑฺฑเนสุ. เฑติ. อุฑฺเฑติ.

Ḍi en los sentidos de lanzar y volar hacia arriba. Ḍeti. Uḍḍeti.

อิโต พหิทฺธา ปาสณฺฑา, ทิฏฺฐีสุ ปสีทนฺติ เต;

น เตสํ ธมฺมํ โรเจมิ, น เต ธมฺมสฺส โกวิทา.

'Fuera de este Dhamma están los sectarios, ellos se complacen en sus puntos de vista; no apruebo su doctrina, ellos no son expertos en la verdad'.

เอตฺถ จ ปาสณฺฑาติ ปาสํ เฑนฺตีติ ปาสณฺฑา, สตฺตานํ จิตฺเตสุ ทิฏฺฐิปาสํ ขิปนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ตณฺหาปาสํ ทิฏฺฐิปาสญฺจ เฑนฺติ อุฑฺเฑนฺตีติ ปาสณฺฑา.

Y aquí, 'sectarios' (pāsaṇḍā) se refiere a quienes lanzan el lazo; el significado es que lanzan el lazo de los puntos de vista erróneos en las mentes de los seres. O bien, son sectarios porque lanzan o elevan el lazo del deseo y el lazo de los puntos de vista.

มุฑิ [Pg.58] กณฺฑเน. มุณฺฑติ. กุมารํ มุณฺฑึสุ. มุณฺโฑ.

Muḍi en el sentido de afeitar. Muṇḍati. Afeitaron al muchacho. Muṇḍo (afeitado).

จุฑฺฑ หาวกรเณ. จุฑฺฑติ.

Cuḍḍa en el sentido de gesticulación amorosa. Cuḍḍati.

อฑฺฑ อภิโยเค. อฑฺฑติ.

Aḍḍa en el sentido de aplicación. Aḍḍati.

คฑิ วทเนกเทเส. คณฺฑติ. คณฺโฑ.

Gaḍi en el sentido de una parte del rostro. Gaṇḍati. Gaṇḍo (mejilla).

หุฑิ ปิฑิ สงฺฆาเต. หุณฺฑติ. ปิณฺฑติ. ปิณฺโฑ.

Huḍi, piḍi en el sentido de agrupar. Huṇḍati. Piṇḍati. Piṇḍo (masa o bola).

หิฑิ คติยํ. หิณฺฑติ, อาหิณฺฑติ.

Hiḍi en el sentido de ir. Hiṇḍati, āhiṇḍati.

กุฑิ ทาเห. กุณฺฑติ. กุณฺโฑ.

Kuḍi en el sentido de quemar. Kuṇḍati. Kuṇḍo.

วฑิ มฑิ เวฐเน. วณฺฑติ. มณฺฑติ. มณฺฑลํ.

Vaḍi, maḍi en el sentido de envolver. Vaṇṭhati. Maṇḍati. Maṇḍalaṃ (círculo).

ภฑิ ปริภาสเน. ภณฺฑติ. ภณฺฑนํ. ภณฺโฑ.

Bhaḍi en el sentido de insultar (paribhāsane). Bhaṇḍati. Bhaṇḍanaṃ (riña). Bhaṇḍo (objeto o persona pendenciera).

มฑิ มชฺชเน. มณฺฑติ. มณฺฑนํ.

Maḍi en el sentido de adornar (majjane). Maṇḍati. Maṇḍanaṃ (decoración).

ตุฑิ โตฬเน. ตุณฺฑติ. ตุณฺโฑ. ตุณฺเฑนาทาย คจฺเฉยฺย.

Tuḍi en el sentido de picotear o golpear (toḷane). Tuṇḍati. Tuṇḍo (pico). 'Tuṇḍenādāya gaccheyya' (debería ir llevándolo con el pico).

ภุฑิ ภรเณ. ภุณฺฑติ.

Bhuḍi en el sentido de sostener (bharaṇe). Bhuṇḍati.

จฑิ โกเป. จณฺฑติ. จณฺโฑ. จณฺฑาโล, จณฺฑิกฺกํ.

Caḍi en el sentido de ira (kope). Caṇḍati. Caṇḍo (feroz). Caṇḍālo (un paria), caṇḍikkaṃ (ferocidad).

สฑิ รุชายํ. สณฺฑติ. สณฺโฑ.

Saḍi en el sentido de dolor o ruptura (rujāyaṃ). Saṇḍati. Saṇḍo (bosquecillo o grupo).

ตฑิ ตาฬเน. ตณฺฑติ. วิตณฺฑา.

Taḍi en el sentido de golpear (tāḷane). Taṇḍati. Vitaṇḍā (sofisma o argumento polémico).

ปฑิ คติยํ. ปณฺฑติ. ปณฺฑา, ปณฺฑิโต. เอตฺถ ปณฺฑาติ ปญฺญา. สา หิ สุขุเมสุปิ อตฺเถสุ ปณฺฑติ คจฺฉติ ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิกมฺปิ อาการํ ชานาตีติ ‘‘ปณฺฑา’’ติ วุจฺจติ. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑาย อิโต คโต ปวตฺโตติ ปณฺฑิโต. อถ วา สญฺชาตา ปณฺฑา เอตสฺสาติ ปณฺฑิโต. ปณฺฑติ ญาณคติยา คจฺฉตีติปิ ปณฺฑิโต. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ [Pg.59] วุตฺตํ ‘‘ปณฺฑนฺตีติ ปณฺฑิตา. สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกตฺเถสุ ญาณคติยา คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ’’ติ.

Paḍi en el sentido de movimiento o conocimiento (gatiyaṃ). Paṇḍati. Paṇḍā (sabiduría), paṇḍito (sabio). Aquí, 'paṇḍā' significa sabiduría (paññā). Ciertamente, se llama 'paṇḍā' porque 'paṇḍati' (va o penetra) incluso en los significados sutiles, conociendo aspectos como la opresión del sufrimiento. 'Paṇḍito' es aquel que ha procedido o actúa mediante la sabiduría (paṇḍā). Alternativamente, 'paṇḍito' es aquel en quien ha nacido la sabiduría. También es 'paṇḍito' aquel que avanza con el movimiento del conocimiento (ñāṇagatiyā). Así se dice en el comentario: 'Son sabios porque son paṇḍantā (avanzan). El significado es que avanzan con el movimiento del conocimiento en los asuntos de este mundo y del más allá'.

คฑิ มเท. คณฺฑติ.

Gaḍi en el sentido de embriaguez u orgullo (made). Gaṇḍati.

ขฑิ มนฺเถ. ขณฺฑติ. ขณฺฑิโต, ขณฺโฑ.

Khaḍi en el sentido de batir o dividir (manthe). Khaṇḍati. Khaṇḍito (fragmentado), khaṇḍo (fragmento).

ลฑิ ชิวฺหามถเน. ลณฺฑติ. ลณฺโฑ.

Laḍi en el sentido de agitar la lengua o jugar (jivhāmathane). Laṇḍati. Laṇḍo (excremento).

ฑการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en ḍa.

ฑการนฺตธาตุ

Raíz que termina en ḍa.

วฑฺฒ วฑฺฒเน. วฑฺฒติ. สิริวฑฺฒโก, ธนวฑฺฒโก, วฑฺฒิโต, พุฑฺโฒ. เอตฺถ จ วการสฺส พกาโร, อการสฺส จุกาโร.

Vaḍḍha en el sentido de crecer o aumentar (vaḍḍhane). Vaḍḍhati. Sirivaḍḍhako (aumentador de gloria), dhanavaḍḍhako (aumentador de riqueza), vaḍḍhito (aumentado), buḍḍho (anciano o maduro). Aquí, la 'v' se convierte en 'b' y la 'a' en 'u'.

กฑฺฒ อากฑฺฒเน. กฑฺฒติ, อากฑฺฒติ, นิกฑฺฒติ. อกามา ปริกฑฺฒนฺติ, อุลูกญฺเญว วายสา.

Kaḍḍha en el sentido de arrastrar (ākaḍḍhane). Kaḍḍhati (tira), ākaḍḍhati (atrae), nikaḍḍhati (expulsa). 'Akāmā parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā' (los cuervos arrastran al búho contra su voluntad).

อิมานิ ฒการนฺตธาตุรูปานิ.

Estas son las formas de las raíces que terminan en ḍha.

ณการนฺตธาตุ

Raíz que termina en ṇa.

อณ รณ วณ ภณ มณ กณ สทฺเท. อณติ. อณโก พฺราหฺมโณ. รณติ. รณํ. วณติ. วาณโก. ภณติ. ภาณโก. มณติ. มณิโก. กณติ. กาโณ. ตตฺถ พฺราหฺมโณติ พฺรหฺมํ อณตีติ พฺราหฺมโณ, มนฺเต สชฺฌายตีติ อตฺโถ. อกฺขรจินฺตกา ปน ‘‘พฺรหฺมุโน อปจฺจํ พฺราหฺมโณ’’ติ วทนฺติ. อริยา ปน พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณติ.

Aṇa, raṇa, vaṇa, bhaṇa, maṇa, kaṇa en el sentido de sonido (sadde). Aṇati. Aṇako, brāhmaṇo. Raṇati. Raṇaṃ (batalla o sonido). Vaṇati. Vāṇako. Bhaṇati (él dice). Bhāṇako (recitador). Maṇati. Maṇiko. Kaṇati. Kāṇo (tuerto). Allí, 'brāhmaṇo' significa aquel que suena o recita lo divino (brahmaṃ aṇati), es decir, que recita los mantras. Sin embargo, los gramáticos dicen que un 'brāhmaṇo' es un descendiente de Brahmā. Pero para los nobles (Ariyas), se es 'brāhmaṇo' por haber expulsado el mal (bāhitapāpattā).

พฺราหฺมโณ [Pg.60] โสตฺติโย วิปฺโป, โภวาที พฺรหฺมพนฺธุ จ;

พฺรหฺมสูนุ ทฺวิโช พฺรหฺมา, กมลาสนสูนุ จ;

Brāhmaṇo, sottiyo, vippo, bhovādī, brahmabandhu; brahmasūnu, dvijo, brahmā, kamalāsanasūnu (son sinónimos).

รณสทฺโท ‘‘สรณา ธมฺมา อรณา ธมฺมา’’ติอาทีสุ กิเลเสสุ วตฺตติ. กิเลสา หิ รณนฺติ กนฺทนฺติ เอเตหีติ รณาติ วุจฺจนฺติ.

La palabra 'raṇa' se usa para los defilements (kilesa) en pasajes como 'saraṇā dhammā araṇā dhammā'. Ciertamente, se dice que los defilements son 'raṇā' porque a través de ellos los seres claman o sufren.

‘‘ธนุคฺคโห อสทิโส, ราชปุตฺโต มหพฺพโล;

สพฺพามิตฺเต รณํ กตฺวา, สํยมํ อชฺฌุปาคมี’’ติ

En 'Dhanuggaho asadiso, rājaputto mahabbalo; sabbāmitte raṇaṃ katvā, saṃyamaṃ ajjhupāgamī', se usa en el sentido de batalla. 'Raṇaṃ katvā' significa 'habiendo hecho la guerra'.

เอตฺถ ยุทฺเธ วตฺตติ. รณํ กตฺวาติ หิ ยุทฺธํ กตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ รณํ กโรนฺตา, ธาวึสุ เต อฏฺฐทิสา สมนฺตโต’’ติ เอตฺถ จุณฺณวิจุณฺณกรเณ วตฺตติ. รณํ กโรนฺตาติ หิ จุณฺณวิจุณฺณํ กโรนฺตาติ อตฺโถ. เอวํ อตฺถวิวรณมฺปิ สทฺทสงฺขาตมตฺถํ อนฺโตเยว กตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน กตํ, น ธาตุนานตฺถวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ธาตูนมตฺถาติสยโยโคปิ ภวติ, เตน เอวํ อตฺถวิวรณํ กตนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ.

En 'Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato', se usa en el sentido de pulverizar o triturar. 'Raṇaṃ karontā' significa 'haciendo pedazos'. Por lo tanto, debe entenderse que la explicación del significado se hace según la intención, basándose en lo que se conoce como el sonido (del término), y no meramente por los diversos significados de la raíz. O bien, debe entenderse que las raíces poseen una multiplicidad de significados, y por ello se realiza tal explicación del sentido.

ภณ ภณเน. ปริตฺตํ ภณติ, วจนํ ภณติ. ทีฆภาณโก, ปิยภาณี, ภาณวาโร. เอตฺถ ภาณวาโรติ –

Bhaṇa en el sentido de hablar (bhaṇane). Parittaṃ bhaṇati (él recita el paritta), vacanaṃ bhaṇati (él dice una palabra). Dīghabhāṇako (recitador del Dīgha Nikāya), piyabhāṇī (que habla con dulzura), bhāṇavāro (sección de recitación). Aquí, respecto a bhāṇavāro:

‘‘อฏฺฐกฺขรา เอกปทํ, เอกา คาถา จตุปฺปทํ;

คาถา เจกามโต คนฺโถ, คนฺโถ พาตฺตึสตกฺขโร;

Ocho sílabas forman un pie (pada), una estrofa (gāthā) tiene cuatro pies; una estrofa es considerada una unidad de texto (gantho), y un gantho tiene treinta y dos sílabas.

พาตฺตึสกฺขรคนฺถานํ, ปญฺญาสํ ทฺวิสตํ ปน;

ภาณวาโร มโต เอโก, สฺวฏฺฐกฺขรสหสฺสโก’’ติ.

Doscientas cincuenta unidades de treinta y dos sílabas se consideran un bhāṇavāra, el cual contiene ocho mil sílabas.

เอวํ อฏฺฐกฺขรสหสฺสปริมาโณ ปาโฐ วุจฺจติ.

De este modo, un texto de una extensión de ocho mil sílabas se denomina bhāṇavāra.

โอณํ อปนยเน. โอณติ.

Oṇa en el sentido de remover o quitar (apanayane). Oṇati.

โสณ วณฺณคตีสุ. โสณติ, โสโณ.

Soṇa en los sentidos de color y movimiento (vaṇṇagatīsu). Soṇati, soṇo (rojo o perro).

โสณ [Pg.61] สิโลณ สงฺฆาเต. โสณติ. สิโลณติ.

Soṇa y siloṇa en el sentido de amontonar o reunir (saṅghāte). Soṇati. Siloṇati.

ฆิณิ ฆุณิ ฆณิ คหเณ. ฆิณฺณติ. ฆุณฺณติ. ฆณฺณติ.

Ghiṇi, ghuṇi y ghaṇi en el sentido de asir o tomar (gahaṇe). Ghiṇṇati. Ghuṇṇati. Ghaṇṇati.

ฆุณ ฆุณฺณ คมเน. โฆณติ. ฆุณฺณติ.

Ghuṇa, ghuṇṇa [en el sentido de] movimiento. Ghoṇati, ghuṇṇati.

ปณ พฺยวหาเร, ถุติยญฺจ. ปณติ วาณิโช, โวหารํ กโรติ อิจฺจตฺโถ. สทฺโธ พุทฺธํ ปณติ, โถมยติ อิจฺจตฺโถ, อาปณํ, สาปโณ คาโม.

Paṇa [en el sentido de] comercio y elogio. Paṇati vāṇijo significa que el comerciante realiza un intercambio. Saddho buddhaṃ paṇati significa que el devoto elogia al Buddha; [de aquí derivan] āpaṇaṃ (tienda o mercado) y sāpaṇo gāmo (una aldea con mercado).

คณ รณ คติยํ. คณติ. รณติ.

Gaṇa, raṇa [en el sentido de] movimiento. Gaṇati, raṇati.

จณ สณ ทาเน. จณติ. สณติ.

Caṇa, saṇa [en el sentido de] dar. Caṇati, saṇati.

ผณ คติยํ. ผณติ. ผณํ.

Phaṇa [en el sentido de] movimiento. Phaṇati. Phaṇaṃ (la capucha de una serpiente).

เวณุ ญาณจินฺตานิสามเนสุ. เวณติ.

Veṇu [en el sentido de] conocimiento, pensamiento y observación. Veṇati.

ปีณ ปีณเน. ปีณนํ ปริปุณฺณตา. ปีณติ. ปีโณ ทิวา น ภุญฺชติ, ปีโณรกฺขํสพาหุ.

Pīṇa [en el sentido de] complacencia. Pīṇanaṃ significa plenitud. Pīṇati. 'Pīṇo divā na bhuñjati' (el robusto no come de día), 'pīṇorakkhaṃsabāhu' (con brazos robustos como un protector).

มิณ หึสายํ. มิณติ.

Miṇa [en el sentido de] injuria. Miṇati.

ทุณ คติยญฺจ. หึสาเปกฺขโก จกาโร. ทุณติ.

Duṇa [en el sentido de] movimiento. La partícula 'ca' (y) implica también el sentido de injuria. Duṇati.

สณ อพฺยตฺตสทฺเท. สณติ. สณเตว พฺรหฺมารญฺญํ. สณเตวาติ นทติ วิย.

Saṇa [en el sentido de] sonido inarticulado. Saṇati. 'Saṇateva brahmāraññaṃ'. 'Saṇateva' significa que resuena como un rugido.

ตุณ โกฏิลฺเล. โตณติ.

Tuṇa [en el sentido de] tortuosidad. Toṇati.

ปุณ นิปุเณ. ปุณติ, นิปุณติ. นิปุณธมฺโม. เอตฺถ จ นิปุณสณฺหสุขุมสทฺทา เววจนสทฺทา กุสลเฉกทกฺขสทฺทา วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Puṇa [en el sentido de] habilidad. Puṇati, nipuṇati. Nipuṇadhammo (el Dhamma sutil). Y aquí se debe entender que las palabras 'nipuṇa' (hábil), 'saṇha' (suave) y 'sukhuman' (sutil) son términos sinónimos, al igual que las palabras 'kusala' (competente), 'cheka' (diestro) y 'dakkha' (experto).

มุณ ปฏิญฺญาเณ. มุณติ.

Muṇa [en el sentido de] reconocimiento. Muṇati.

กุณ สทฺโทปกรเณ. โกณติ.

Kuṇa [en el sentido de] producción de sonido. Koṇati.

จุณ [Pg.62] เฉทเน. โจณติ.

Cuṇa [en el sentido de] corte. Coṇati.

มณ จาเค. เวรํ มณตีติ เวรมณิ.

Maṇa [en el sentido de] renuncia. 'Veramaṇi' (abstinencia) se dice porque se renuncia a la enemistad (veraṃ maṇati).

ผุณ วิกิรเณ วิธุนเน จ. ผุณติ. องฺคารกาสุํ อปเร ผุณนฺติ.

Phuṇa [en el sentido de] dispersar y sacudir. Phuṇati. 'Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti' (otros esparcen en un foso de carbones).

อิมานิ ณการนฺตธาตุรูปานิ.

Estas son las formas de las raíces que terminan en ṇa.

อิติ ภูวาทิคเณ ฏวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

Así concluyen las formas de las raíces que terminan en la serie ṭa (ṭavarga) en el grupo bhūvādi.

สมตฺตานิ.

Completado.

ตการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en ta.

อถ ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

A continuación se exponen las formas de las raíces que terminan en la serie ta (tavarga):

เต ปาลเน. ปาลนํ รกฺขณํ. ตายติ. ตาณํ, โคตฺตํ, นกฺขตฺตํ. อฆสฺส ตาตา. กิจฺเฉนาธิคตา โภคา, เต ตาโต วิธมิ ธมํ. ตตฺถ โคตฺตนฺติ คํ ตายตีติ โคตฺตํ. ‘‘โคตโม กสฺสโป’’ติ หิ อาทินา ปวตฺตมานํ คํ วจนํ พุทฺธิญฺจ ตายติ เอกํสิกวิสยตาย รกฺขตีติ โคตฺตํ. ยถา หิ พุทฺธิ อารมฺมณภูเตน อตฺเถน วินา น วตฺตติ, ตถา อภิธานํ อภิเธยฺยภูเตน, ตสฺมา โส โคตฺตสงฺขาโต อตฺโถ ตานิ ตายติ รกฺขตีติ วุจฺจติ. โก ปน โสติ? อญฺญกุลปรมฺปราสาธารณํ ตสฺส กุลสฺส อาทิปุริสสมฺมุทิตํ ตํกุลปริยาปนฺนสาธารณํ สามญฺญรูปํ.

Te [en el sentido de] protección. Pālanaṃ significa proteger. Tāyati. [De aquí derivan] tāṇaṃ (refugio), gottaṃ (linaje), nakkhattaṃ (constelación). 'Aghassa tātā' (protectores frente al mal). 'Bienes obtenidos con dificultad, oh padre (tāto), desarróllalos con moderación'. Allí, 'gotta' se llama así porque protege (tāyati) a 'ga' (el habla). Pues a través de términos como 'Gotamo, Kassapo', protege la palabra y el conocimiento mediante un objeto definitivo, por eso se llama 'gotta'. Así como el conocimiento no funciona sin un objeto como base, del mismo modo el nombre no funciona sin lo nombrado; por lo tanto, ese objeto conocido como 'gotta' los protege. ¿Y qué es esto? Es la naturaleza común de ese clan, surgida del ancestro original de ese clan, común a todos los pertenecientes a ese linaje.

นกฺขตฺตนฺติ วิสมคติยา อคนฺตฺวา อตฺตโน วีถิยาว คมเนน นกฺขนํ คมนํ ตายติ รกฺขตีติ นกฺขตฺตํ, ตํ ปน อสฺสยุชาทิวเสน สตฺตวีสติวิธํ โหติ. ตถา หิ อสฺสยุโช [Pg.63] ภรณี กตฺติกา โรหณี มิคสิโร อทฺทา ปุนพฺพสุ ผุสฺโส อสฺสลิโส มาโฆ ปุพฺพผคฺคุณี อุตฺตรผคฺคุณี หตฺโถ จิตฺตํ สฺวาติ วิสาขา อนุราธา เชฏฺฐา มูลํ ปุพฺพาสฬฺหํ อุตฺตราสฬฺหํ สาวณํ ธนสิฏฺฐา สตภิสตฺตํ ปุพฺพภทฺทปทํ อุตฺตรภทฺทปทํ เรวตี จาติ สตฺตวีสติ นกฺขตฺตานิ. ตานิ ปน อตฺตโน คมนฏฺฐานํ อีสกมฺปิ น วิชหนฺติ กิญฺจิ สีฆํ กิญฺจิ ทนฺธํ, กทาจิ สีฆํ, กทาจิ ทนฺธํ, เอตฺโต อิโต จาติ เอวํ วิสมคติยา อคนฺตฺวา ยนฺตจกฺเก ปฏิปาฏิยา โยชิตานิ วิย สมปฺปมาณคติยา อตฺตโน วีถิยาว คจฺฉนฺตานิ มณฺฑลากาเรน สิเนรุํ ปริวตฺตนฺติ. เอวํ อิมานิ นกฺขนํ คมนํ ตายนฺติ รกฺขนฺตีติ นกฺขตฺตานีติ วุจฺจนฺติ. โปราณา ปน ขรธาตุวเสน ‘‘นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานี’’ติ อาโวจุํ, ‘‘นกฺขตฺตํ โชติ ริกฺขํ ตํ’’ อิจฺเจตานิ นกฺขตฺตตารกานํ นามานิ. ‘‘อุฬุ ตารา ตารกา’’ติ อิมานิ ปน สพฺพาสมฺปิ ตารกานํ สาธารณนามานิ. โอสธีติ ปน ตารกาวิเสสสฺส นามํ.

'Nakkhatta' se denomina así porque protege el movimiento (nakkhana) al no seguir una trayectoria irregular, sino marchando por su propia senda; este se divide en veintisiete tipos según Assayuja y los demás. En efecto, hay veintisiete constelaciones: Assayuja, Bharaṇī, Kattikā, Rohaṇī, Migasiro, Addā, Punabbasu, Phusso, Assaliso, Māgho, Pubbaphagguṇī, Uttaraphagguṇī, Hattho, Cittaṃ, Svāti, Visākhā, Anurādhā, Jeṭṭhā, Mūlaṃ, Pubbāsaḷhaṃ, Uttarāsaḷhaṃ, Sāvaṇaṃ, Dhanasiṭṭhā, Satabhisattaṃ, Pubbabhaddapada, Uttarabhaddapada y Revatī. Estas no abandonan su lugar de movimiento ni un ápice; algunas son rápidas, otras lentas, a veces veloces, a veces pausadas, no yendo de aquí para allá por trayectorias irregulares, sino moviéndose a una velocidad constante en sus propios caminos como si estuvieran unidas a una rueda mecánica, giran alrededor del monte Sineru de forma circular. Así, protegen (tāyanti) su movimiento (nakkhana), por lo cual se llaman 'nakkhattas'. Los antiguos, basándose en la raíz khara, dijeron: 'se llaman nakkhattas porque no perecen (na nassanti)'. 'Nakkhattaṃ, joti, rikkhaṃ': estos son nombres de las constelaciones. 'Uḷu, tārā, tārakā': estos son nombres comunes para todas las estrellas. 'Osadhī' es el nombre de una estrella especial.

จิติ สญฺญาเณ. สญฺญาณํ จิหนํ ลกฺขณกรณํ. เจตติ. จิหนํ กโรตีติ อตฺโถ. อีการนฺตวเสน วุตฺตตฺตา อสฺมา ธาตุโต สกิ สงฺกายนฺติ ธาตุโต วิย นิคฺคหีตาคโม น โหติ. เอส นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ.

Citi [en el sentido de] percepción. Saññāṇaṃ significa marcar o señalar. Cetati. Significa que hace una marca. Debido a que se enuncia como terminada en el sufijo ī, no ocurre el aumento de la nasal (niggahīta) a partir de esta raíz, a diferencia de la raíz 'saki' [que se convierte en] 'saṅkāyati'. Este mismo principio se aplica en otros casos similares.

ปต คติยํ. ปตติ. ปปตติ ปปาตํ, ปปเตยฺยหํ. ปาปตฺตํ นิรยํ ภุสํ. อหํสทฺเทน โยเชตพฺพํ, ปาปตฺตํ ปปติโตสฺมีติ อตฺโถ. ปาปตฺถ นิรยํ ภุสํ, โสกุมาโรติ โยเชตพฺพํ, ปาปตฺถ ปปติโตติ อตฺโถ. ปโรกฺขาปทญฺหิเอตํ ทฺวยํ. ‘‘ปาวทํ ปาวทา’’ติอาทีสุ วิย อุปสคฺคปทสฺส ทีฆภาโว, ตโต อํสทฺทสฺส ตฺตํอาเทโส, อสทฺทสฺส จ ตฺถาเทโส ภวติ. อจินฺเตยฺโย หิ ปาฬินโย.

Pata [en el sentido de] movimiento. Patati. Papatati (caer), papātaṃ, papateyyahaṃ. 'Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ': debe vincularse con 'ahaṃ' (yo), significando 'pāpattaṃ' lo mismo que 'papatitosmi' (he caído). 'Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ': debe vincularse con 'sokumāro', significando 'pāpattha' lo mismo que 'papatiti' (cayó). Pues estas dos son formas de pasado (parokkhā). Al igual que en 'pāvadaṃ, pāvadā', etc., ocurre un alargamiento del prefijo, y luego el sufijo 'aṃ' se convierte en 'ttaṃ' y el sufijo 'a' se convierte en 'ttha'. Pues el método del Pāli es inconcebible.

อต [Pg.64] สาตจฺจคมเน. สาตจฺจคมนํ นิรนฺตรคมนํ. อตติ. ยสฺมา ปน อตธาตุ สาตจฺจคมนตฺถวาจิกา, ตสฺมา ภวาภวํ ธาวนฺโต ชาติชราพฺยาธิมรณาทิเภทํ อเนกวิหิตํ สํสารทุกฺขํ อตติ สตตํ คจฺฉติ ปาปุณาติ อธิคจฺฉตีติ อตฺตาติปิ นิพฺพจนมิจฺฉิตพฺพํ. อตฺถนฺตรวเสน ปน ‘‘อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว’’ติ จ ‘‘สุขทุกฺขํ อทติ อนุภวตีติ อตฺตา’’ติ จ ‘‘อตฺตมโนติ ปีติโสมนสฺเสน คหิตมโน’’ติ จ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา อตฺถสฺส คเหตพฺพโตติ.

Ata [en el sentido de] movimiento continuo. Atati. Dado que la raíz 'ata' expresa el significado de movimiento continuo, se debe entender el término 'attā' (ser o alma) como aquel que 'atati': corre constantemente de existencia en existencia, alcanzando el sufrimiento del saṃsāra en sus diversas formas, como el nacimiento, la vejez, la enfermedad y la muerte. Por otros significados, debe entenderse como 'attā' el lugar donde se establece el concepto de 'yo' (attabhāvo); o 'attā' como aquel que experimenta (adati) el placer y el dolor; o como en 'attamano', que es la mente cautivada por el gozo. Dondequiera y de cualquier manera que se obtenga el sentido, allí debe tomarse de esa forma.

จุต อาเสจเน ขรเณ จ. โจตติ.

Cuta [en el sentido de] rociar y fluir. Cotati.

อติ พนฺธเน. อนฺตติ. อนฺตํ. อนฺติยติพนฺธิยติ อนฺตคุเณนาติ อนฺตํ. อิธ อนฺต สทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริย’’นฺติ เอตฺถ ทฺวตฺตึสาการนฺโตคธํ กุณปนฺตํ อนฺตํ นาม. ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ. หริตนฺตํ วา’’ติ เอตฺถ อนฺติมมริยาทนฺโต อนฺโต นาม. ‘‘อนฺตมิทํ ภิกฺขเว ชีวิกาน’’นฺติ เอตฺถ ลามกนฺโต. ‘‘สกฺกาโย เอโก อนฺโต’’ติ เอตฺถ โกฏฺฐาสนฺโต. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส สปฺปจฺจยสงฺขยา’’ติ เอตฺถ โกฏนฺโต. อิจฺเจวํ –

Ati [en el sentido de] atar. Antati. Antaṃ (intestino o extremo). Se llama 'anta' porque está atado (antiyati) por el mesenterio (antaguṇa). Aquí se expone la distinción de significados de la palabra 'anta': en 'antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ', se refiere al intestino como parte de los treinta y dos aspectos del cuerpo. En 'kāyabandhanassa anto jīrati' (el extremo del cinturón se desgasta) o 'haritantaṃ vā', se refiere al límite o borde final. En 'antamidaṃ bhikkhave jīvikānaṃ' (esta es, monjes, la más baja de las formas de vida), se refiere a lo inferior. En 'sakkāyo eko anto' (la personalidad es un extremo), se refiere a una parte o sección. En 'esevanto dukkhassa' (este es el fin del sufrimiento), se refiere a la culminación. Por lo tanto:

กุณปนฺตํ [Pg.65] อนฺติมญฺจ, มริยาโท จ ลามกํ;

โกฏฺฐาโส โกฏิ’เม อตฺโถ, อนฺตสทฺเทน ภาสิตา.

El intestino como parte del cuerpo, el final, el límite, lo inferior, una porción y el extremo; estos son los significados expresados por la palabra 'anta'.

กิต นิวาเส โรคาปนยเน จ. เกตติ. สาเกตํ น ครํ, นิเกโต, นิเกตํ ปาวิสิ. อาโมทมาโน คจฺฉติ สนฺนิเกตํ. ติกิจฺฉติ, จิกิจฺฉติ, จิกิจฺฉา, จิกิจฺฉโก. ตตฺถ สาเกตนฺติ สายํ คหิตวสนฏฺฐานตฺตา สาเกตํ, ยํสทฺทโลโป.

La raíz 'kita' se usa en el sentido de habitar (nivāsa) y eliminar enfermedades (rogāpanayana). Ketati. La ciudad de Sāketa, niketo (morada), niketaṃ pāvisi (entró en la morada). Āmodamāno gacchati sanniketaṃ (regocijándose, va hacia el lugar de encuentro). Tikicchati, cikicchati (trata, cura), cikicchā (terapia, medicina), cikicchako (médico). Allí, 'Sāketa' se llama así por ser el lugar donde se tomaba residencia por la tarde (sāyaṃ gahitavasanaṭṭhānattā), con la elisión de la sílaba 'ya'.

ยต ปติยตเน. ปติยตนํ วายามกรณํ. ยตติ. ยติ, ยตวา, ปยตนํ, อายตนํ, โลกายตํ. เอตฺถ อายตนนฺติ อายตนโต อายตนํ, จกฺขุรูปาทีนิ. เอตานิ หิ ตํทฺวารารมฺมณจิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เสน เสน อนุภวนาทิกิจฺเจน อายตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺติ เอเตสูติ ‘‘อายตนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เอตฺถ ปน นีตนุธาตูนํ วเสนปิ อายตนสทฺทตฺโถ วตฺตพฺโพ สิยา, โส อุตฺตริ อาวิภวิสฺสติ.

La raíz 'yata' se usa en el sentido de esfuerzo (patiyatana). Patiyatana significa realizar un esfuerzo. Yatati. Yati (asceta), yatavā (quien se esfuerza), payatanaṃ (empeño), āyatanaṃ (base, esfera), lokāyataṃ (materialismo/sofistería). Aquí, 'āyatana' se refiere a las bases como el ojo y las formas, etc. Pues los estados mentales de la conciencia y los factores mentales que surgen a través de esas puertas y objetos se esfuerzan (āyatanti), surgen o se empeñan en sus respectivas funciones como el experimentar, etc.; por eso se llaman 'āyatanas'. Sin embargo, el significado de la palabra 'āyatana' también podría explicarse mediante las raíces 'nī' y 'tanu', lo cual se aclarará más adelante.

อายตนสทฺโท นิวาสฏฺฐาเน อากเร สโมสรณฏฺฐาเน สญฺชาติเทเส การเณ จ. ตถา หิ ‘‘โลเก อิสฺสรายตนํ วาสุเทวายตน’’นฺติอาทีสุ นิวาสฏฺฐาเน อายตนสทฺโท วตฺตติ. ‘‘สุวณฺณายตนํ รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากเร. สาสเน ปน ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติอาทีสุ สโมสรณฏฺฐาเน. ‘‘ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตน’’นฺติอาทีสุ สญฺชาติเทเส. ‘‘ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน’’ติอาทีสุ การเณ วตฺตตีติ [Pg.66] เวทิตพฺโพ. โส จ นานาปวตฺตินิมิตฺตวเสน คเหตพฺโพ.

La palabra 'āyatana' se usa en los sentidos de morada, mina, lugar de reunión, lugar de origen y causa. Así, en expresiones como 'issarāyatana' (morada del señor) o 'vāsudevāyatana', se usa en el sentido de morada. En 'suvaṇṇāyatana' (mina de oro) o 'rajatāyatana', en el sentido de mina. En la Enseñanza, en frases como 'manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā' (en el encantador lugar de reunión, las aves lo frecuentan), se usa como lugar de reunión. En 'dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanaṃ' (el sur es el lugar de origen del ganado), como lugar de origen. En 'tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane' (se alcanza la capacidad de ser testigo en esto o aquello existiendo la causa correspondiente), debe entenderse que se usa en el sentido de causa. Y debe entenderse según los diversos motivos de su uso.

นิวาเส อากาเร เจว, ชาติเทเส จ การเณ;

สโมสรณฏฺฐาเน จ, อายตนรโว คโต.

En morada y en mina, en el lugar de nacimiento y en la causa, y también en el lugar de reunión; así se conoce el término 'āyatana'.

โลกายตํ นาม ‘‘สพฺพํ อุจฺฉิฏฺฐํ, สพฺพํ นุจฺฉิฏฺฐํ. เสโต กาโก, กาโฬ พโก อิมินา จ อิมินา จ การเณนา’’ติ เอวมาทินิรตฺถกการณปฏิสํยุตฺตํ ติตฺถิยสตฺถํ, ยํ โลเก ‘‘วิตณฺฑสตฺถ’’นฺติ วุจฺจติ, ยญฺจ สนฺธาย โพธิสตฺโต อสมธุโร วิธุรปณฺฑิโต ‘‘น เสเว โลกายติกํ, เนตํ ปญฺญาย วฑฺฒน’’นฺติ อาห. อายตึ หิตํ เตน โลโก น ยตติ น อีหตีติ โลกายตํ, กินฺตํ? วิตณฺฑสตฺถํ. ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกฺริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ. อญฺญตฺถาปิ หิ เอวํ วุตฺตํ ‘‘โลกายตสิปฺปนฺติ ‘กาโก เสโต, อฏฺฐีนํ เสตตฺตา, พลากา รตฺตา, โลหิตสฺส รตฺตตฺตา’ติ เอวมาทินยปฺปวตฺตํ ปรโลกนิพฺพานานํ ปฏิเสธกํ วิตณฺฑสตฺถสิปฺป’’นฺติ.

El 'Lokāyata' es el sistema de los no budistas relacionado con razonamientos inútiles, tales como 'todo es un residuo, nada es un residuo; el cuervo es blanco y la garza es negra por tal y tal razón', el cual en el mundo se llama 'Vitaṇḍasattha' (ciencia de la sofistería). Refiriéndose a esto, el Bodhisatta Vidhurapaṇḍita, cuya carga era incomparable, dijo: 'No se debe frecuentar al lokāyatika (materialista/sofista), pues eso no aumenta la sabiduría'. Se llama 'lokāyata' porque el mundo no se esfuerza (na yatati) ni busca a través de él su bienestar futuro (āyatiṃ hitaṃ). ¿Qué es eso? Es el Vitaṇḍasattha. Pues apoyándose en ese texto, los seres ni siquiera generan el pensamiento de realizar actos meritorios. En otro lugar también se ha dicho: 'La disciplina del lokāyata es la disciplina del vitaṇḍasattha que niega el otro mundo y el Nibbāna, procediendo con métodos tales como: el cuervo es blanco porque los huesos son blancos, la garza es roja porque la sangre es roja, etc.'.

ยุต ชุต ภาสเน. ภาสนํ อุทีรณํ. โยตติ. โชตติ.

Las raíces 'yuta' y 'juta' se usan en el sentido de hablar (bhāsana). Bhāsana significa proferir. Yotati, jotati.

ชุตทิตฺติยํ. โชตติ, วิชฺโชตติ. ชุติ, โชติ. การิเต ‘‘โชเตติ, โชตยิตฺวาน สทฺธมฺม’’นฺติ ปโยคา. เอตฺถ จ ชุตีติ อาโลโก สิริ วา. โชตีติ ปตาโป. อถ วา โชตีติ จนฺทาทีนิ. วุตฺตมฺปิ เจต สิริมาวิมาน วตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘โชตีติ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตตารกานํ สาธารณนาม’’นฺติ. อถ วา ‘‘โชติ โชติปรายโณ’’ติ วจนโต โย โกจิ โชตติ ขตฺติยกุลาทีสุ ชาตตฺตา จ รูปโสภายุตฺตตฺตา จ, โส ‘‘โชตี’’ติ วุจฺจติ.

La raíz 'juta' se usa en el sentido de brillo (ditti). Jotati, vijjotati. Juti (brillo, esplendor), joti (luz, fuego). En la forma causativa: 'joteti, jotayitvāna saddhammaṃ' (iluminando la verdadera doctrina). Aquí, 'juti' puede significar luz o gloria, y 'joti' majestad o poder. O bien, 'joti' se refiere a la luna, el sol, etc. También se ha dicho en el comentario del Sirimāvimāna Vatthu: 'joti es un nombre común para la luna, el sol, las constelaciones y las estrellas'. O también, según la expresión 'joti jotiparāyaṇo' (de la luz a la luz), se llama 'joti' a cualquier persona que brilla por haber nacido en una familia noble (como los khattiyas) y por poseer belleza física.

สิต [Pg.67] วณฺโณ. สิตธาตุ เสตวณฺเณ วตฺตติ. กิญฺจาเปตฺถ วณฺณสามญฺญํ วุตฺตํ, ตถาปิ อิธ นีลปีตาทีสุ เสตวณฺโณเยว คเหตพฺโพ ปโยคทสฺสนวเสน. เสตติ. เสตํ วตฺถํ. วาจฺจลิงฺคตฺตา ปน เสตสทฺโท ติลิงฺโค คเหตพฺโพ.

La raíz 'sita' se refiere al color. La raíz 'sita' se usa para el color blanco (setavaṇṇa). Aunque aquí se menciona el color en general, debido a su uso observado, debe tomarse específicamente como el color blanco, no azul, amarillo, etc. Setati. Setaṃ vatthaṃ (ropa blanca). Debido a que funciona como adjetivo, la palabra 'seta' debe tomarse en los tres géneros.

เสตํ สิตํ สุจิ สุกฺกํ, ปณฺฑรํ ธวลมฺปิ จ;

อกณฺหํ โครโมทาตํ, เสตนามานิ โหนฺติ หิ.

Seta, sita, suci, sukka, paṇḍara, dhavala, akaṇha, gora y odāta son nombres para el color blanco.

วตุ วตฺตเน. วตฺตติ, ปวตฺตติ, สํวตฺตติ, อนุวตฺตติ, ปริวตฺตติ. ปวตฺตํ.

La raíz 'vatu' se usa en el sentido de girar o proceder (vattana). Vattati (ocurre), pavattati (procede), saṃvattati (conduce a), anuvattati (sigue), parivattati (gira). Pavattaṃ (lo ocurrido/el ciclo).

กิโลต อทฺทภาเว. อทฺทภาโว ตินฺตภาโว. กิโลตติ, ปกิโลตติ, เตเมตีติ อตฺโถ. การิเต ปกิโลเตติ, ปกิโลตยติ. อุณฺโหทกสฺมึ ปกิโลตยิตฺวา, เตเมตฺวาติ อตฺโถ.

La raíz 'kilota' se usa en el sentido de humedad (addabhāva). Addabhāva significa el estado de estar mojado. Kilotati, pakilotati; el significado es humedecer. En forma causativa: pakiloteti, pakilotayati. 'Uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā' significa habiéndolo empapado o humedecido en agua caliente.

วต ยาจเน. วตติ.

La raíz 'vata' se usa en el sentido de pedir o suplicar (yācana). Vatati.

กิต ญาเณ. เกตติ. เกตนํ, เกตโก, สงฺเกโต.

La raíz 'kita' se usa en el sentido de conocimiento (ñāṇa). Ketati. Ketanaṃ (señal, bandera), ketako, saṅketo (convención, acuerdo).

กติ สุตฺตชนเน. สุตฺตํ กนฺตติ.

La raíz 'kati' se usa en el sentido de producir hilo. Suttaṃ kantati (hila el hilo).

กติ เฉทเน. มํสํ กนฺตติ, วิกนฺตติ, อโยกนฺโต. สลฺลกนฺโต มหาวีโร. มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ, รญฺโญ สูทา มหานเส.

La raíz 'kati' se usa en el sentido de cortar (chedana). Maṃsaṃ kantati (corta la carne), vikantati. Ayokanto (imán). Sallakanto mahāvīro (el gran héroe cirujano/sanador). 'Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase' (que los cocineros del rey no nos despedacen hoy en la cocina).

จตี หึสาคนฺเธสุ. อีการนฺตตฺตา อิมสฺมา นิคฺคหีตาคโม น โหติ. จตติ.

La raíz 'catī' se usa en los sentidos de violencia (hiṃsā) y olor (gandha). Debido a que termina en 'ī' larga, no se le añade el aumento de la nasal (niggahīta). Catati.

ตการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en la letra 't'.

ถการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en la letra 'th'.

ถา [Pg.68] คตินิวตฺติยํ. ถาติ. อวตฺถา, ววตฺถานํ, ววตฺถิตํ, วนโถ. ‘‘เฉตฺวา วนํ วนถญฺจา’’ติ เอตฺถ หิ มหนฺตา รุกฺขา วนํ นาม, ขุทฺทกา ปน ตสฺมึ วเน ฐิตตฺตา วนโถ นาม วุจฺจนฺติ.

La raíz 'thā' se usa en el sentido de detener el movimiento (gatinivatti). Thāti. Avatthā (estado, condición), vavatthānaṃ (determinación/definición), vavatthitaṃ (definido), vanatho (maleza, deseo). En la frase 'chetvā vanaṃ vanathañca' (habiendo cortado el bosque y la maleza), los árboles grandes se llaman 'vana', mientras que los pequeños, por estar dentro de ese bosque, se llaman 'vanatha'.

ถุ ถุติยํ. ถวติ, อภิตฺถวติ. ถวนา, อภิตฺถวนา, ถุติ, อภิตฺถุติ.

La raíz 'thu' se usa en el sentido de alabanza (thuti). Thavati, abhitthavati. Thavanā, abhitthavanā, thuti, abhitthuti.

ยทิ หิ รูปินี สิยา, ปญฺญา เม วสุมตี น สเมยฺย;

อโนมทสฺสิสฺส ภควโต, ผลเมตํ ญาณถวนาย.

Si la sabiduría tuviera forma, la tierra no sería suficiente para contenerla; este es el fruto de alabar el conocimiento del Bienaventurado de visión perfecta.

เตหิ ถุติปฺปสตฺโถ โส, เยนิทํ ถวิตํ ญาณํ, พุทฺธเสฏฺโฐ จ โถมิโต. ตตฺร ถวนาติ ปสํสนา. ปสํสาย หิ อเนกานิ นามานิ.

Él es ensalzado con esas alabanzas, por quien este conocimiento ha sido elogiado, y el Buda Supremo es glorificado. Allí, 'thavanā' significa alabanza. Para la alabanza existen muchos nombres.

ถวนา จ ปสํสา จ, สิลาฆา วณฺณนา ถุติ;

ปนุติ โถมนา วณฺโณ, กตฺถนา คุณกิตฺตนํ;

Thavanā, pasaṃsā, silāghā, vaṇṇanā, thuti, panuti, thomanā, vaṇṇo, katthanā y guṇakittanaṃ (son sinónimos de alabanza).

เถ สทฺทสงฺฆาเตสุ. ถียติ, ปติตฺถียติ. ถี. อตฺริมา ปาฬิโย – อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. ถิโย นํ ปริภาสึสูติ. ตตฺร ‘‘ถียติ ปติตฺถียตี’’ติมานิ เอการสฺสียาเทสวเสน สมฺภูตานิ. ถียติ สงฺฆาตํ คจฺฉติ คพฺโภ เอติสฺสาติ ถี. อาจริยา ปน อิตฺถีสทฺทสฺเสว เอวํ นิพฺพจนํ วทนฺติ, น ถีสทฺทสฺส.

La raíz 'the' se usa en los sentidos de sonido y acumulación (saddasaṅghāta). Thīyati, patitthīyati. Thī (mujer). En estos pasajes de los textos: 'abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati' (se ofende, se enoja, se irrita, se vuelve rígido), manifiesta ira, odio e insatisfacción. 'Thiyo naṃ paribhāsiṃsu' (las mujeres lo insultaron). Allí, 'thīyati' y 'patitthīyati' se forman mediante la sustitución de 'e' por 'īya'. Se llama 'thī' (mujer) porque el embrión llega a la acumulación/formación (saṅghātaṃ gacchati) en ella. Sin embargo, los maestros explican así la derivación de la palabra 'itthī', no de la palabra 'thī'.

คพฺโภ ถียติ เอติสฺสา, อิติ ถี อิติ โน รุจิ;

คพฺโภ ถียติ เอติสฺสา, อิติ อิตฺถีติ อาจริยา.

El embrión se forma en ella, así es 'thī', pero esto no es de nuestro agrado; el embrión se forma en ella, así es 'itthī', según los maestros.

เตสํ สุทุกฺกโรวาเท, ‘‘อิตฺถี’’ติ ปทสมฺภโว;

อยํ วินิจฺฉโย ปตฺโต, นิจฺฉยํ โภ สุณาถ เม.

En su enseñanza, que es muy difícil de explicar, surge la palabra 'itthī'; se ha llegado a esta conclusión, ¡oh señores, escuchad mi decisión!.

ถีสทฺเทน [Pg.69] สมานตฺโถ, อิตฺถีสทฺโท ยโต ตโต;

ถีสทฺเท ลพฺภมานตฺถํ, อิตฺถีสทฺทมฺหิ โรปิย.

Dado que la palabra 'itthī' tiene el mismo significado que la palabra 'thī', el significado que se encuentra en la palabra 'thī' se aplica también a la palabra 'itthī'.

อปฺปานํ พหุตา ญาเย, คหิเต สติ ยุชฺชติ;

ตถา หิ ‘‘ทฺเว ทุเว, ตณฺหา, ตสิณา’’ติ นิทสฺสนํ.

Es apropiado cuando se toma la lógica de que lo poco se convierte en mucho (pluralización o extensión); como en los ejemplos 'dve-duve' (dos) o 'taṇhā-tasiṇā' (sed/deseo).

อถ วา ปน ‘‘อิตฺถี’’ติ-อิทํ วณฺณาคมาทิโต;

นิรุตฺติลกฺขเณนาปิ, สิชฺฌตีติ ปกาสเย.

O también, se debe declarar que el término ‘itthī’ (mujer) se establece mediante la adición de fonemas y otros medios, de acuerdo con las reglas de la etimología (nirutti).

อิจฺฉตีติ นเร อิตฺถี, อิจฺฉาเปตีติ วา ปน;

อิทํ นิพฺพจนญฺจาปิ เญยฺยํ นิพฺพจนตฺถินา.

‘Itthī’ es aquella que desea a los hombres, o bien, aquella que los hace desear; esta definición debe ser conocida por quien busca el significado etimológico.

อตฺริมานิ อิตฺถีนมภิธานานิ –

He aquí los diversos nombres para las mujeres:

อิตฺถี ถี วนิตา นารี, อพลา ภีรุ สุนฺทรี;

กนฺตา สีมนินี มาตุ-คาโม ปิยา จ กามินี.

Itthī, thī, vanitā, nārī, abalā, bhīru, sundarī, kantā, sīmaninī, mātugāmo, piyā y kāminī.

รมณี ปมทา ทยิตา, ลลนา มหิลา’งฺคนา;

ตาสํเยว จ นามานิ, อวตฺถาโต อิมานิปิ.

Ramaṇī, pamadā, dayitā, lalanā, mahilā y aṅganā; estos son sus nombres, y también los siguientes, según su etapa de la vida.

โครี จ ทาริกา กญฺญา, กุมารี จ กุมาริกา;

ยุวตี ตรุณี มาณ-วิกา เถรี มหลฺลิกา.

Gorī, dārikā, kaññā, kumārī, kumārikā, yuvatī, taruṇī, māṇavikā, therī y mahallikā.

ตถา หิ อฏฺฐวสฺสิกา โครีติปิ ทาริกาติปิ วุจฺจติ. ทสวสฺสิกา กญฺญาติ วุจฺจติ. อนิพฺพิทฺธา วา โยพฺพนิตฺถี กญฺญาติ วุจฺจติ. ทฺวาทสวสฺสิกา กุมารีติปิ วุจฺจติ กุมาริกาติปิ. อโถ ชรํ อปฺปตฺตา ยุวตีติปิ ตรุณีติปิ มาณวิกาติปิ วุจฺจติ. ชรํ ปตฺตา ปน เถรีติปิ มหลฺลิกาติปิ วุจฺจติ. ปุริเสสุปิ อยํ นโย ยถารหํ เวทิตพฺโพ.

En efecto, a una niña de ocho años se le llama ‘gorī’ y también ‘dārikā’. A una de diez años se le llama ‘kaññā’. O bien, a una joven que aún no ha tenido relaciones se le llama ‘kaññā’. A una de doce años se le llama tanto ‘kumārī’ como ‘kumārikā’. Además, a quien aún no ha llegado a la vejez se le llama ‘yuvatī’, ‘taruṇī’ o ‘māṇavikā’. Pero a quien ha llegado a la vejez se le llama ‘therī’ o ‘mahallikā’. Este mismo método debe entenderse para los hombres, según corresponda.

กิญฺจาเปตฺถ เอวํ นิยโม วุตฺโต, ตถาปิ กตฺถจิ อนิยมวเสนปิ โวหาโร ปวตฺตติ. ตถา หิ ‘‘ราชา กุมารมาทาย, ราชปุตฺตี จ ทาริก’’นฺติ จ ‘‘อจฺฉา กณฺหาชินํ กญฺญ’’นฺติ จ อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปาฬีนํ วเสน ยา อิตฺถี ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา, สา กญฺญาสทฺเทนปิ วตฺตพฺพา ชาตา. ยาปิ [Pg.70] จ กญฺญาสทฺเทน วตฺตพฺพา, สาปิ ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา ชาตา. ตถา ‘‘ราชา กุมารมาทาย, ราชปุตฺตี จ ทาริก’’นฺติ จ ‘‘กุมาริเย อุปเสนิเย, นิจฺจํ นิคฬมณฺฑิเต’’ติ จ อิมาสํ ปน ปาฬีนํ วเสน ยา อิตฺถี ทาริกาสเทน วตฺตพฺพา, สา กุมาริกาสทฺเทนปิ วตฺตพฺพา ชาตา. ยา จ ปน กุมารีสทฺเทน วตฺตพฺพา, สาปิ ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา ชาตา. อปิเจตฺถ ‘‘ราชกญฺญา รุจา นามา’’ติ จ ‘‘ตโต มทฺทิมฺปิ นฺหาเปสุํ, สิวิกญฺญา สมาคตา’’ติ จ อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปาฬีนํ ทสฺสนโต ยา อนิพฺพิทฺธา วา โหตุ นิพฺพิทฺธา วา, ยาว ชรํ น ปาปุณาติ, ตาว สา กญฺญาเยว นามาติปิ เวทิตพฺพํ.

Aunque se ha mencionado esta regla, el uso lingüístico también ocurre a veces sin tal restricción. Así, según los pasajes: ‘el rey tomando al príncipe, y la princesa a la niña (dārikā)’ y ‘mirando a la joven (kaññā) Kaṇhājina’, se observa que una mujer que debería ser llamada ‘dārikā’ también es llamada ‘kaññā’, y viceversa. Del mismo modo, por los pasajes: ‘el rey tomando al príncipe, y la princesa a la niña (dārikā)’ y ‘oh jóvenes (kumāriye) Upaseniye, siempre adornadas con grilletes’, se ve que quien debería ser llamada ‘dārikā’ es llamada ‘kumārikā’, y viceversa. Además, según los pasajes: ‘la doncella real llamada Rucā’ y ‘luego bañaron a Maddī, las doncellas de Sivi reunidas’, debe entenderse que, ya sea virgen o no, mientras no haya llegado a la vejez, puede ser llamada ‘kaññā’.

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ – ยํ ตุมฺเหหิ ‘‘อฏฺฐวสฺสิกา โครีติปิ ทาริกาติปิ วุจฺจตี’’ติ วุตฺตํ, เอตสฺมึ ปน วจเน ‘‘ยทาหํ ทารโก โหมิ, ชาติยา อฏฺฐวสฺสิโก’’ติ วจนโต อฏฺฐวสฺโส ทารโก โหตุ, ‘‘ตตฺถทฺทสกุมารํ โส, รมมานํ สเก ปุเร’’ติ ปาฬิยํ ปน ปุตฺตทาเรหิ สํวทฺโธ เวสฺสนฺตรมหาราชา กถํ ‘‘กุมาโร’’ติ วตฺตุํ ยุชฺชิสฺสติ ทฺวาทสวสฺสาติกฺกนฺตตฺตา? ยุชฺชเตว ภควโต อิจฺฉาวเสน. ภควา หิ ธมฺมิสฺสรตฺตา โวหารกุสลตาย จ ยํ ยํ เวเนยฺยชนานุรูปํ เทสนํ เทเสตุํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ เทเสติ เอว, ตสฺมา ภควตา ตสฺส มาตาปิตูนํ อตฺถิตํ สนฺธาย กุมารปริหาเรน วทฺธิตตฺตญฺจ เอวํ เทสนา กตา. ตถา หิ อายสฺมา กุมารกสฺสโป กุมารปริหาเรน วทฺธิตตฺตา มหลฺลโกปิ สมาโน กุมารกสฺสโปตฺเวว โวหริยติ. ‘‘น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสี’’ติ เอตฺถ ปน สิรสฺมึ ปลิเตสุ ชาเตสุปิ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อายสฺมา มหากสฺสโป ตสฺมึ เถเร อธิมตฺตวิสฺสาโส [Pg.71] หุตฺวา โกมารวาเทน โอวทนฺโต กุมารโกติ อโวจาติ คเหตพฺพํ. อุทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สตฺตา ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย ยาว ปญฺจทสวสฺสํ, ตาว กุมารกา, พาลาติ จ วุจฺจนฺติ, ตโต ปรํ วีสติวสฺสานิ ยุวาโน’’ติ วุตฺตํ.

Al respecto, algunos podrían decir: según su afirmación ‘a una de ocho años se le llama gorī o dārikā’, basándose en el dicho ‘cuando yo era un niño (dārako), a los ocho años de edad’, que un niño de ocho años sea un ‘dārako’ es aceptable; pero en el pasaje ‘allí vio al príncipe (kumāra) divirtiéndose en su propia ciudad’, ¿cómo puede llamarse ‘kumāro’ al gran rey Vessantara, quien ya tiene esposa e hijos, habiendo pasado los doce años? Es apropiado según la voluntad del Bienaventurado. Pues el Bienaventurado, al ser el Señor del Dhamma y experto en el uso del lenguaje, enseña aquello que sea conforme a las personas que deben ser guiadas; por lo tanto, el Bienaventurado realizó tal enseñanza considerando que fue criado con el cuidado propio de un príncipe (kumāraparihāra) por sus padres. Así, el venerable Kumāra-Kassapa, aun siendo mayor, es llamado ‘Kumāra-Kassapa’ por haber sido criado con el cuidado de un príncipe. Y en cuanto a: ‘este muchacho (kumārako) no conoce su medida’, donde el venerable Mahākassapa, poseyendo una extrema confianza en ese anciano, exhortó al venerable Ānanda llamándolo ‘kumārako’ incluso cuando ya tenía cabellos blancos, debe entenderse como un término de afecto. En el comentario del Udāna se dice: ‘desde el día del nacimiento hasta los quince años, se les llama kumāraka o bāla; después de eso, por veinte años, yuvāna (jóvenes)’.

มนฺถ มตฺถ วิโลฬเน. มนฺถติ. มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกญฺจ อาทาย. อภิมตฺถติ ทุมฺเมธํ วชิรํวมฺหมยํ มณึ. สิเนรุํ มตฺถํ กตฺวา.

Las raíces ‘mantha’ y ‘mattha’ se usan en el sentido de agitar o batir. ‘Manthati’: él bate. ‘Tomando la papilla (mantha) y la bola de miel’. ‘Tritura (abhimatthati) al necio como el diamante a una gema de piedra’. ‘Haciendo del Sineru el palo de batir (mattha)’.

กุถิ ปุถิ ลุถิ หึสาสํกิเลเสสุ. กุนฺถติ. กุนฺโถ, กุนฺถกิปิลฺลิกํ. ทิสฺวาน ปติตํ สามํ, ปุตฺตกํ ปํสุกุนฺถิตํ. ปุนฺถติ. ลุนฺถติ.

Las raíces ‘kuthi’, ‘puthi’ y ‘luthi’ se usan en el sentido de dañar y ensuciar. ‘Kunthati’. ‘Kuntho’ e ‘insectos (kunthakipillika)’. ‘Viendo al joven Sāma caído, su hijo cubierto de polvo e insectos (paṃsukunthita)’. ‘Punthati’. ‘Lunthati’.

นาถ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสาสุ. นาถธาตุ ยาจเน อุปตาเป อิสฺสริเย อาสีสเน จาติ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ. เตนาหุ โปราณา ‘‘นาถตีติ นาโถ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ อาสีสติ ปตฺเถติ, ปรสนฺตานคตํ วา กิเลสพฺยสนํ อุปตาเปติ, ‘‘สาธุ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺเขยฺยา’ติอาทินา ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจตีติ อตฺโถ, ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต สพฺพสตฺเต วา คุเณหิ อีสติ อภิภวตีติ ปรมิสฺสโร ภควา ‘นาโถ’ติ วุจฺจตีติ นาถตีติ นาโถ’’ติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน เตสุ จตูสุ อตฺเถสุ นาถ นาธ อิติ ธาตุทฺวยํ ปฐนฺติ. อตฺตโนภาสตฺตา ปน ตสฺส ‘‘นาถเต นาธเต’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

‘Nātha’ se usa en los sentidos de pedir, afligir, señorío y anhelar. La raíz ‘nātha’ opera en estos cuatro significados. Por eso dijeron los antiguos: es ‘nātho’ porque anhela (nāthati) el bienestar y la felicidad de los seres que deben ser guiados, o porque aflige las impurezas en el flujo mental ajeno; también en el sentido de que solicita tal o cual práctica de bienestar, como en: ‘Monjes, un monje debe reflexionar de vez en cuando sobre sus propios logros’; y siendo dotado de un supremo dominio sobre la mente o por superar a todos los seres con sus virtudes, el Bienaventurado, como Señor Supremo, es llamado ‘Nātho’. Los expertos en gramática leen dos raíces para estos cuatro sentidos: ‘nātha’ y ‘nādha’. Debido a su naturaleza de voz media (attanobhāsa), toman las formas ‘nāthate’ y ‘nādhate’.

เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ ยาจนตฺเถน นาถตีติ นาโถ, เอวํ สนฺเต โย โกจิ ยาจโก ทลิทฺโท, โส เอว นาโถ [Pg.72] สิยา. โย ปน อยาจโก สมิทฺโธ, โส น นาถติ น ยาจตีติ อนาโถ สิยา’’ติ? น, นาถสทฺโท หิ ยาจนตฺถาทีสุ ปวตฺตมาโน โลกสงฺเกตวเสน อุตฺตมปุริเสสุ นิรูฬฺโห, ภควา จ อุตฺตเมสุ สาติสยํ อุตฺตโม, เตน ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจตีติ นาถสทฺทสฺสตฺโถ วุตฺโต. อนาถสทฺโท ปน อิตฺตรชเนสุ นิรูฬฺโห, โส จ โข ‘‘น นาโถติ อนาโถ. นตฺถิ นาโถ เอตสฺสาติ วา อนาโถ’’ติ ทพฺพปฏิเสธวเสน, น ปน ‘‘น นาถติ น ยาจตีติ อนาโถ’’ติ ธาตุอตฺถปฏิเสธวเสน. โย หิ อญฺญสฺส สรณํ คติ ปติฏฺฐา โหติ, โส นาโถ, โย จ อญฺญสฺส สรณํ คติ ปติฏฺฐา น โหติ, นาปิ อตฺตโน อญฺโญ สรณํ คติ ปติฏฺฐา โหติ, โส อนาโถติ วุจฺจติ สงฺเกตวเสน. ตถา หิ ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณ’’นฺติ วุตฺตํ. อิมสฺส ปนตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน ‘‘โลกนาโถ ตุวํ เอโก, สรณํ สพฺพปาณิน’’นฺติ จ ‘‘อนาถานํ ภวํ นาโถ’’ติ จ –

Al respecto, podría haber una objeción: ‘Si por el sentido de pedir se dice que es nātho, entonces cualquier mendigo pobre sería un nātho. Y quien no pide por ser rico sería un anātho (desamparado)’. No es así. El término ‘nātha’, aunque se use en el sentido de pedir y otros, está establecido por convención mundana para las personas excelentes; y como el Bienaventurado es el más excelente entre los excelentes, se dice que es ‘nātha’ en el sentido de que solicita la práctica del bienestar. El término ‘anātho’, en cambio, se aplica a la gente común en el sentido de ‘no es un protector’ o ‘no tiene protector’, por la negación de la condición de apoyo, no por la negación del significado de la raíz como ‘el que no pide’. Quien es refugio, destino y apoyo para otro es un ‘nātho’; y aquel que no es refugio para otro, ni tiene a otro como refugio para sí mismo, es llamado ‘anātho’ por convención. Pues se ha dicho: ‘El lenguaje convencional es verdad, la base del consenso mundano’. Para aclarar este significado, se dice en este lugar: ‘Tú solo eres el Señor del Mundo (lokanātha), el refugio de todos los seres’ y ‘Tú eres el protector de los desamparados (anāthānaṃ bhavaṃ nātho)’.

‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, เนกโกฏิสตํ ธนํ;

นาถานาถานํ ทตฺวาน, หิมวนฺตมุปาคมิ’’นฺติ จ

«Habiendo reflexionado así, después de haber entregado riquezas por valor de cientos de millones a los protegidos y a los desprotegidos, me dirigí al Himalaya».

ปาฬิโย นิทสฺสนานิ ภวนฺติ. ยสฺมา ปน สาสเน จ โลเก จ ยาจโก ‘‘นาโถ’’ติ น วุจฺจติ, อยาจโก จ ‘‘อนาโถ’’ติ. โลกสฺส ปน สรณํ ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส สรณํ น วิชฺชติ, โส ‘‘อนาโถ’’ติ วุจฺจติ, ตถา สมิทฺโธ ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติ, อสมิทฺโธ ‘‘อนาโถ’’ติ. ตสฺมา ปญฺญวตา สพฺเพสุ ฐาเนสุ ธาตุอตฺถมตฺเตน โลกสมญฺญํ อนติธาวิตฺวา ยถานุรูปํ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อยญฺจ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

Los textos de la Pāḷi sirven como ejemplos. Puesto que ni en la Enseñanza ni en el mundo a un mendigo se le llama «nātha» (protector/señor), ni a quien no mendiga se le llama «anātha» (desamparado). En el mundo, al refugio se le llama «nātha». Aquel que no posee refugio es llamado «anātha»; del mismo modo, al próspero se le llama «nātha» y al no próspero «anātha». Por lo tanto, el sabio en todos los casos debe captar el significado según corresponda, sin sobrepasar la convención mundana, basándose simplemente en el sentido de la raíz. Y este método debe ser bien considerado en la mente.

วิถุ [Pg.73] ยาจเน. เวถติ.

Vithu en el sentido de mendigar (yācane). Vethati (él mendiga).

สถ เสฐิลฺเล. สถติ. สถโล หิ ปริพฺพาโช, ภิยฺโย อากิรเต รชํ. สิฐิโลติปิ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตทา ฐิกาโร มุทฺธโช คเหตพฺโพ.

Satha en el sentido de laxitud (seṭhille). Sathati. «Pues un asceta laxo esparce más el polvo». También se observa en la Pāḷi como «siṭhilo». En ese caso, la letra «ṭh» debe tomarse como cerebral (muddhaja).

กถิ โกฏิลฺเล. กนฺถติ.

Kathi en el sentido de tortuosidad (koṭille). Kanthati.

กตฺถ สิลาฆายํ. กตฺถติ, วิกตฺถติ. กตฺถนา, วิกตฺถนา. ตตฺถ กตฺถตีติ ปสํสติ. วิกตฺถตีติ วิรูปํ กตฺถติ อภูตวตฺถุทีปนโต. เอตฺถ จ ‘‘พหุมฺปิ โส วิกตฺเถยฺย, อญฺญํ ชนปทํ คโต’’ติ จ ‘‘อิเธกจฺโจ กตฺถี โหติ วิกตฺถี, โส กตฺถติ ‘อหมสฺมิ สีลสมฺปนฺโนติ วา วตฺตสมฺปนฺโนติ วา วิกตฺถตี’ติ’’ จ อาทโย ปโยคา.

Kattha en el sentido de elogio (silāghāyaṃ). Katthati, vikatthati. Katthanā (elogio), vikatthanā (jactancia). En este contexto, «katthati» significa que alaba. «Vikatthati» significa que se jacta impropiamente al exponer hechos inexistentes. Al respecto, se encuentran usos como: «incluso podría jactarse mucho (vikattheyya) habiendo ido a otra región» y «aquí cierta persona es elogiadora (katthī) y jactanciosa (vikatthī); ella se elogia diciendo “soy perfecto en virtud o perfecto en los deberes”, o se jacta», etc.

พฺยถ ทุกฺขภยจลเนสุ. พฺยถติ. ภนฺตา พฺยถิตมานสา. ตโต กุมาราพฺยถิตา, สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิตํ. อิตฺเถตํ ทฺวยํ จลญฺเจว พฺยถญฺจ.

Byatha en los sentidos de sufrimiento, miedo y movimiento (dukkhabhayacalanesu). Byathati. «Confundidos, con la mente angustiada (byathita)». «Entonces los príncipes no se angustiaron (abyathitā) al oír las palabras del cazador». En estos dos casos se expresan tanto el movimiento como la angustia.

สุถ กุถ กถ หึสายํ. โสถติ. โกถติ. กถติ.

Sutha, kutha y katha en el sentido de dañar (hiṃsāyaṃ). Sothati, kothati, kathati.

ปถ คติยํ. ปถติ. ปโถ. ปโถติ มคฺโค. โส ทุวิโธ มหาชเนน ปทสา ปฏิปชฺชิตพฺโพ ปกติมคฺโค จ ปณฺฑิเตหินิพฺพานตฺถิเกหิ ปฏิปชฺชิตพฺโพ ปฏิปทาสงฺขาโต อริยมคฺโค จาติ. ตตฺถ ปกติมคฺโค อุปฺปนฺนกิจฺจากิจฺเจหิ ชเนหิ ปถิยติ คจฺฉิยตีติ ปโถ, ปฏิปทา ปน อมตมหาปุรํ คนฺตุกาเมหิ กุลปุตฺเตหิ สทฺธาปาเถยฺยํ คเหตฺวา ปถิยติ ปฏิปชฺชิยตีติ ปโถ. อถ วา ปาเถติ การกํ ปุคฺคลํ คเมติ นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ วา ปโถ[Pg.74], ปฏิปทาเยว. มคฺคาภิธานํ จุราทิคเณ มคฺคธาตุกถนฏฺฐาเน กเถสฺสาม.

Patha en el sentido de ir (gatiyaṃ). Pathati. Patho (camino). «Patho» significa sendero. Este es de dos tipos: el camino ordinario (pakatimaggo) que debe ser recorrido a pie por la gente común, y el Noble Sendero (ariyamaggo), designado como la práctica (paṭipadā), que debe ser recorrido por los sabios que buscan el Nibbāna. Allí, el camino ordinario es «patho» porque es transitado (pathiyati) o recorrido por personas con asuntos pendientes; la práctica, sin embargo, es «patho» porque es transitada o recorrida por los hijos de buena familia que desean ir a la gran ciudad de lo Inmortal, llevando consigo la provisión de la fe (saddhāpātheyyaṃ). O bien, es «patho» porque hace ir (pātheti) o conduce a la persona que lo practica al Nibbāna, refiriéndose exclusivamente a la práctica (paṭipadā). Trataremos la denominación de «magga» (camino) en la sección de la raíz «magga» en el grupo curādi.

กถ นิปฺปาเก. กถติ.

Katha en el sentido de maduración o cocción (nippāke). Kathati.

มถ วิโลถเน. มถติ.

Matha en el sentido de agitación o batido (vilothane). Mathati.

โปถ ปริยายนภาเว. โปถติ. โปถโก. โปเถตีติ อยํ จุราทิคเณปิ วตฺตติ. เตน ‘‘สมนฺตา อนุปริเยยฺยุํ, นิปฺโปเถนฺตา จตุทฺทิสา’’ติ ปโยโค ทิสฺสติ.

Potha en el sentido de rodear o golpear (pariyāyanabhāve). Pothati. Pothako. «Potheti» también se emplea en el grupo curādi. Debido a ello, se observa el uso: «lo rodearon por todas partes, golpeándolo (nippothentā) por las cuatro direcciones».

โคตฺถ วํเส. โคตฺถติ. โคตฺถุโล, โคตฺถุ.

Gottha en el sentido de linaje (vaṃse). Gotthati. Gotthulo, gotthu.

ปุถุ วิตฺถาเร. โปถติ. ปุถวี.

Puthu en el sentido de extensión (vitthāre). Pothati. Puthavī (la tierra).

ถการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces terminadas en la letra «th».

ทการนฺตธาตุ

Raíces terminadas en la letra «d».

ทา ทาเน. อาปุพฺโพ คหเณ. สทฺโธ ทานํ ททาติ เทติ, สีลํ อาททาติ อาเทติ. อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ตทฺทีปกตฺตา. สทฺโธ อสฺสทฺธํ ทานํ ทาเปติ, สีลํ อาทเปติ, สมาทเปติ. เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต. อิมานิ การิตปทานิ เหตุกตฺตุปทานีติ จ วุจฺจนฺติ ตทฺทีปกตฺตา. สทฺเธน ทานํ ทียติ, สีลํ อาทียติ, สมาทียติ, อิมานิ กมฺมปทานิ ตทฺทีปกตฺตา. อยญฺจ ทา ทาเนติ ธาตุ สาสนานุรูปสุติวเสน ทิวาทิคณํ ปตฺวา สุปนกฺริยํ วทนฺโต ‘‘ทายติ นิทฺทายติ นิทฺทา’’ติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. ทานมวขณฺฑนญฺจ วทนฺโต ‘‘ทิยติ ทานํ ทาตฺต’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. สุทฺธึวทนฺโต ‘‘ทายติ เวทายติ โวทาน’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ, อิมสฺมึ ปน ภูวาทิคเณ ทานํ วทนฺโต อาปุพฺพวเสน คหณญฺจ [Pg.75] วทนฺโต ‘‘ททาติ เทติ อาททาติ อาเทติ ทานํ อาทาน’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. ตถา กุจฺฉิตคมนํ วทนฺโต ‘‘ทาติ สุทฺทาติ สุทฺโท สุทฺที’’ติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยตีติ อยํ วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวมญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ วิเสโส อุปปริกฺขิตพฺโพ นยญฺญูหิ.

Dā en el sentido de dar (dāne). Con el prefijo «ā», en el sentido de tomar (gahaṇe). La persona con fe da (dadāti/deti) una ofrenda, o asume (ādadāti/ādeti) la virtud. Estas son formas del agente simple (shuddhakattu) por expresar tal sentido. La persona con fe hace dar (dāpeti) una ofrenda a quien no tiene fe, o hace que alguien asuma la virtud (ādapeti), o lo insta a asumirla plenamente (samādapeti). «Aquellos santos que hacen que otros asuman el Dhamma». Estas se llaman formas causativas (kāritapadāni) o formas del agente instigador (hetukattupadāni) por expresar tal sentido. Mediante el fiel se da (dīyati) una ofrenda, se asume (ādīyati) la virtud, se asume plenamente (samādīyati); estas son formas pasivas (kammapadāni) por expresar tal sentido. Y esta raíz «dā» (dar), según el hilo de los textos conformes a la Enseñanza, al entrar en el grupo divādi y expresar la acción de dormir, genera sustantivos y formas activas como «dāyati», «niddāyati» (él duerme), «niddā» (sueño). Al expresar el corte o fragmentación de una ofrenda, genera sustantivos y formas activas como «diyati», «dānaṃ», «dāttaṃ». Al expresar la purificación, genera sustantivos y formas activas como «dāyati», «vedāyati», «vodānaṃ». Pero en este grupo bhūvādi, al expresar el dar, y con el prefijo «ā» al expresar el tomar, genera sustantivos y formas activas como «dadāti», «deti», «ādadāti», «ādeti», «dānaṃ», «ādānaṃ». Asimismo, al expresar el movimiento despreciable, genera sustantivos y formas activas como «dāti», «suddāti», «suddho», «suddī»; esta distinción debe ser observada. Tal como aquí, los conocedores del método deben examinar la distinción en otros lugares según sea posible.

อิทานิสฺส นามปทานิ ตุมนฺตาทีนิ พฺรูม. ‘‘ทานํ, เทยฺยํ, ทาตพฺพํ, พฺรหฺมเทยฺยํ, ทินฺนํ, ทายโก, ทายิกา, ทกฺขิณา’’ อิจฺจาทีนิ, ‘‘ทาตุํ, ปทาตุํ, ทาตเว, ปทาตเว, ทตฺวา, ทตฺวาน, ททาตุน, ททิตฺวา, ททิตฺวาน, ททิย, ทชฺชา, ททิยาน, อาทาตุํ, อาทาย, อาทิย’’ อิจฺจาทีนิ จ โยเชตพฺพานิ.

Ahora diremos sus nombres, formas en infinitivo (-tum) y demás. Deben aplicarse términos como: «dānaṃ» (donación), «deyyaṃ» (lo que debe darse), «dātabbaṃ» (lo que ha de darse), «brahmadeyyaṃ» (donación noble), «dinnaṃ» (dado), «dāyako» (donante masculino), «dāyikā» (donante femenino), «dakkhiṇā» (ofrenda), etc.; y «dātuṃ» (para dar), «padātuṃ», «dātave», «padātave», «datvā» (habiendo dado), «datvāna», «dadātuna», «daditvā», «daditvāna», «dadiya», «dajjā», «dadiyāna», «ādātuṃ» (para tomar), «ādāya» (habiendo tomado), «ādiya», etc.

ตตฺถ ทานนฺติ ทาตพฺพํ, ททนฺติ เอเตนาติ อตฺเถ น เทยฺยธมฺโม ทานเจตนา จ วุจฺจติ. กสฺมา ปน ตตฺถ ทินฺนสทฺโทเยว กถิยติ, น ทตฺตสทฺโทติ? อกถเน การณมตฺถิ. ‘‘ทานํ ทินฺน’’นฺติอาทีสุ หิ ทินฺนสทฺทฏฺฐาเน ทตฺตสทฺโท น ทิสฺสติ, ตสฺมา น กถิยติ.

En ese contexto, «dāna» se refiere a lo que debe ser dado; en el sentido de «aquello por lo cual se da», se denomina tanto al objeto material de la ofrenda (deyyadhammo) como a la intención de dar (dānacetanā). ¿Pero por qué en ese caso solo se menciona la palabra «dinna» y no la palabra «datta»? Hay una razón para no mencionarla. En expresiones como «dānaṃ dinnaṃ» (la ofrenda ha sido dada), no se observa la palabra «datta» en lugar de «dinna»; por lo tanto, no se menciona.

คุณภูโต ทตฺตสทฺโท, น ทิฏฺโฐ ชินภาสิเต;

‘‘มนสา ทานํ มยา ทินฺนํ’’, อิติ ทินฺนปทํ วิย.

La palabra «datta» como adjetivo no se observa en las palabras del Conquistador (Buda); al igual que la forma «dinna» en «una ofrenda fue dada (dinna) por mí mentalmente».

‘‘เทวทตฺโต ยญฺญทตฺโต, ทตฺโต’’ อิติ จ อาทิโก;

ปณฺณตฺติวจเน ทิฏฺโฐ, สมาสพฺยาสโต ปน.

Se observa en nombres propios (paṇṇatti) como «Devadatta», «Yaññadatta» y «Datta», ya sea en compuestos o de forma extendida.

ตสฺมา ‘‘เทวทตฺโต’’ติอาทีสุ ‘‘เทเวน ทินฺโน’’ติ สมาสํ กตฺวา ปณฺณตฺติวจนตฺตา ทินฺนสทฺทสฺส ทตฺตาเทโส กาตพฺโพ สาสนานุรูเปน. อุปริ หิ ‘‘ทินฺนสฺส ทตฺโต กฺวจิ ปณฺณตฺติย’’นฺติ ลกฺขณํ ปสฺสิสฺสถ. อยเมว หิ สาสเน นีติ อวิลงฺฆนียา. อิทํ ปเนตฺถ ววตฺถานํ –

Por lo tanto, en nombres como «Devadatta», habiendo realizado el compuesto como «dado por el deva» (devena dinno), se debe efectuar el reemplazo de la palabra «dinna» por «datta» por ser una designación de nombre propio, conforme a la Enseñanza. Pues más adelante verán la regla: «en algunas designaciones, datta reemplaza a dinna». Ciertamente, este es el método en la Enseñanza que no debe ser transgredido. Esta es la determinación al respecto:

สกฺกเฏ ทตฺตสทฺโทว, ทินฺนสทฺโท น ทิสฺสติ;

พฺยาสมฺหิ ทินฺนสทฺโทว, ทตฺตสทฺโท น ปาฬิยํ.

En el sánscrito solo existe la palabra «datta», la palabra «dinna» no se observa; en la Pāḷi extendida (prosa) solo existe «dinna», la palabra «datta» no está en el Canon.

‘‘มนสา [Pg.76] ทานํ มยา ทินฺนํ, ทานํ ทินฺโน’’ติอาทิสุ;

‘‘ธมฺมทินฺนา มหามายา’’, อิจฺจาทีสุ จ ปาฬิสุ.

En los textos de la Pāḷi como «una ofrenda ha sido dada (dinna) por mí mentalmente», «dānaṃ dinno», etc.; y en «Dhammadinnā», «Mahāmāyā», etc.

อิติ พฺยาสสมาสานํ, วสา ทฺเวธา ปวตฺตติ;

ทินฺนสทฺโทติ ทีเปยฺย, น โส สกฺกฏภาสิเต.

Así, según sea extendido o compuesto, funciona de dos maneras; se debe mostrar que la palabra es «dinna», no así en el habla sánscrita.

คุณภูโต ทตฺตสทฺโท, อสมาสมฺหิ เกวโล;

น ทิสฺสติ มุนิมเต, ทินฺนสทฺโทว เกวโล.

La palabra «datta» como adjetivo simple no se observa en el pensamiento del Sabio; solo se observa la palabra «dinna» de forma independiente.

เตเนว ทินฺนสทฺทสฺส, ทตฺตาเทโส กโต มยา;

‘‘ทตฺตํ สิรปฺปทาน’’นฺติ, กวโย ปน อพฺรวุํ.

Por esa misma razón, yo he realizado el reemplazo de la palabra «dinna» por «datta» (en los nombres); sin embargo, los poetas han dicho: «dattaṃ sirappadānaṃ» (el don de la cabeza fue entregado).

เอทิโส ปาฬิยํ นตฺถิ, นโย ตสฺมา น โส วโร;

‘‘ทตฺโต’’ติ ภูริทตฺตสฺส, สญฺญา ปณฺณตฺติยํ คตา.

Tal método no existe en el Pāli, por lo tanto, ese no es el mejor; en cuanto a 'Bhūridatta', la designación 'Datto' se ha convertido en un concepto convencional (paṇṇatti).

‘‘พฺรหฺมทตฺโต พุทฺธทตฺโต, ทตฺโต’’ อิติ หิ สาสเน;

ปณฺณตฺติยํ ทตฺตสทฺโท, อสมาสสมาสิโก.

En la enseñanza (sāsana), en nombres como 'Brahmadatto' o 'Buddhadatto', el término 'datto' es un concepto convencional, ya sea que esté fuera o dentro de un compuesto.

‘‘ปรทตฺตโภชน’’นฺติ, เอวมาทีสุ ปาฬิสุ;

สมาเส คุณภูโตยํ, ทตฺตสทฺโท ปติฏฺฐิโต.

En pasajes del Pāli como 'paradattabhojana' (alimento dado por otros), este término 'datta' se establece en el compuesto como una cualidad subordinada (guṇabhūta).

‘‘มนสา ทานํ มยา ทินฺนํ, ทานํ ทินฺโน’’ติอาทิสุ;

คุณภูโต ทินฺนสทฺโท, อสมาสมฺหิ ทิสฺสติ.

En frases como 'manasā dānaṃ mayā dinnaṃ' (un don fue dado por mí con la mente) y 'dānaṃ dinno', el término 'dinna' (dado) se ve como una cualidad subordinada fuera de un compuesto.

‘‘ทินฺนาทายี ธมฺมทินฺนา’’, อิจฺเจวมาทีสุ ปน;

สมาเส คุณปณฺณตฺติ-ภาเวเนส ปทิสฺสติ.

Sin embargo, en ejemplos como 'dinnādāyī' (que toma lo dado) y 'dhammadinnā', este aparece en el compuesto con el carácter de una designación cualitativa (guṇapaṇṇatti).

โกจิ [Pg.77] ปน สทฺทสตฺถวิทู ครุ เอวํ สทฺทรจนมกาสิ –

Cierto maestro experto en gramática compuso la siguiente estructura de palabras:

‘‘ยสฺสงฺกุเรหิ ชิมุตมฺพุชโลทิเตหิ,วาเตริเตหิ ปติเตหิ สุเณหิ เตหิ.

'Con cuyos brotes, elevados como lotos por las nubes, movidos por el viento, caídos y puros;'

เชนนฺตจีวรมโสภถ พฺรหฺมทตฺตํ,วนฺทามิ ตํ จลทลํ วรโพธิรุกฺข’’นฺติ.

el cual embelleció el manto del Vencedor, [el árbol] dado por Brahma (brahmadatta); rindo homenaje a ese excelente árbol Bodhi de hojas temblorosas'.

เอตฺถ จ พฺรหฺมทตฺตนฺติ อิทํ สกฺกฏภาสาโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตํ, น ปาฬิโต. ปาฬินยญฺหิปตฺวา ‘‘พฺรหฺมทตฺติย’’นฺติ วา ‘‘พฺรหฺมทินฺน’’นฺติ วา ‘‘เทวทตฺติย’’นฺติ วา ‘‘เทวทินฺน’’นฺติ วา รูเปน ภวิตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘โพธิสตฺโต จ มทฺที จ สมฺโมทมานา สกฺกทตฺติเย อสฺสเม วสึสู’’ติ ปาฬินยานุรูโป อฏฺฐกถาปาโฐ ทิสฺสติ. ตสฺมา เอตฺเถวํ วทาม –

Aquí, el término 'brahmadatta' se expresa tomando el método de la lengua sánscrita, no del Pāli. Pues, siguiendo el método Pāli, debería tener la forma 'brahmadattiya', 'brahmadinna', 'devadattiya' o 'devadinna'. De hecho, se observa un pasaje del comentario acorde al método Pāli: 'el Bodhisatta y Maddī, regocijándose, vivieron en la ermita dada por Sakka (sakkadattiye)'. Por lo tanto, decimos esto al respecto:

‘‘ทตฺตสทฺทสฺส ฐานมฺหิ, ‘‘ทตฺติย’’นฺติ รโว คโต;

เทวทตฺติยปตฺโต จ, อสฺสโม สกฺกทตฺติโย’’ติ.

'En lugar del término datta, se emplea el sonido dattiya; como en devadattiyapatto (el cuenco dado por Deva) y assamo sakkadattiyo (la ermita dada por Sakka)'.

อยํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. อตฺร ปน ปริปุณฺณาปริปุณฺณวเสน ยถารหํ ปทกฺกโม ภวติ.

Esta regla debe ser bien considerada. En este punto, el orden de las palabras ocurre según sea apropiado, en términos de formas completas o incompletas.

ททาติ, ททนฺติ. ททาสิ, ททาถ. ททามิ, ททาม. ททาตุ, ททนฺตุ. ททาหิ, ททาถ. ททามิ, ททาม, ททามเส. ทเทยฺย, ทเท, ทชฺชา. ทชฺชา สปฺปุริโส ทานํ. ทเทยฺยุํ, ทชฺชุํ. ปิตา มาตา จ เต ทชฺชุํ. ทเทยฺยาสิ, ทชฺชาสิ, ทชฺเชสิ อิจฺจปิ. ทชฺชาสิ อภยํ มม. มาตรํ เกน โทเสน, ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน. สีลวนฺเตสุ ทชฺเชสิ, ทานํ มทฺทิ ยถารหํ. ทเทยฺยาถ, ทชฺชาถ. ทเทยฺยามิ, ทชฺชามิ, ทเทยฺยาม, ทชฺชาม. ทเทถ, ทเทรํ. ทเทโถ, ทเทยฺยาวฺโห, ทชฺชาวฺโห. ทเทยฺยํ, ทชฺชํ. เนว ทชฺชํ มโหสธํ. ทเทยฺยามฺเห, ทชฺชามฺเห. อยมสฺมากํ ขนฺติ. ครูนํ ปน ขนฺติ อญฺญถา ภวติ. ตถา หิ –

Dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadātu, dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma, dadāmase. Dadeyya, dade, dajjā. 'Un hombre virtuoso daría (dajjā) un don'. Dadeyyuṃ, dajjuṃ. 'Que tu padre y tu madre te den (dajjuṃ)'. Dadeyyāsi, dajjāsi, dajjesi, etc. 'Tú deberías darme (dajjāsi) seguridad'. '¿Por qué falta darías (dajjāsi) a tu madre al guardián del agua?'. 'Maddī, deberías dar (dajjesi) el don a los virtuosos según sea apropiado'. Dadeyyātha, dajjātha. Dadeyyāmi, dajjāmi, dadeyyāma, dajjāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho, dajjāvho. Dadeyyaṃ, dajjaṃ. 'No daría (dajjaṃ) a Mahosadha'. Dadeyyāmhe, dajjāmhe. Esta es nuestra opinión. Pero la opinión de los maestros es diferente. A saber:

ครู ‘‘ทชฺชติ ทชฺชนฺติ’’, อิติอาทินเยน ตุ;

อฏฺฐนฺนมฺปิ วิภตฺตีนํ, วเสนาหุ ปทกฺกมํ.

Los maestros, sin embargo, explican el orden de las palabras según las ocho flexiones mediante el método de 'dajjati, dajjanti', etc.

ปาฬึ อุปปริกฺขิตฺวา, ตญฺเจ ยุชฺชติ คณฺหถ;

น หิ สพฺพปฺปกาเรน, ปาฬิโย ปฏิภนฺติ โน.

Habiendo examinado el Pāli, si es apropiado, acéptenlo; pues los textos Pāli no se nos revelan en todas sus formas.

ตตฺถ [Pg.78] อสฺมากํ ขนฺติยา ‘‘ทชฺชา ทชฺช’’นฺติอาทีนิ ยฺยการสหิเตเยว สตฺตมิยา ปทรูเป สิชฺฌนฺติ. ‘‘ทชฺชา สปฺปุริโส ทาน’’นฺติ เอตฺถ หิ ‘‘ทชฺชา อิทํ ‘‘ทเทยฺยา’’ติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา ตโต ติณฺณํ พฺยญฺชนานํ สํโยคญฺจ ตีสุสญฺโญคพฺยญฺชเนสุ ทฺวินฺนํ สรูปานเมกสฺส โลปญฺจ ทฺยการสญฺโญคสฺส จ ชการทฺวยํ กตฺวา ตโต ทีฆวเสนุจฺจาริตพฺพตฺตา อนิมิตฺตํ ทีฆภาวํ กตฺวา นิปฺผชฺชติ. เอวํ สาสนสฺสานุรูโป วณฺณสนฺธิ ภวติ. ทุวิโธ หิ สนฺธิ ปทสนฺธิ วณฺณสนฺธีติ. เตสุ ยตฺถ ปทจฺเฉโท ลพฺภติ, โส ปทสนฺธิ. ยถา? ตตฺรายํ. ยตฺถ ปน น ลพฺภติ, โส วณฺณสนฺธิ. ยถา? อตฺรโช. ยถา จ สุคโต, ยถา จ ปทฺธานิ. เอวํ ทุวิเธสุ สนฺธีสุ ‘‘ทชฺชา’’ติ อยํ วณฺณสนฺธิ เอว.

Al respecto, según nuestra opinión, las formas 'dajjā, dajja', etc., se forman como variantes del optativo (sattamī) solo con la presencia de la letra 'y'. En la frase 'dajjā sappuriso dānaṃ', la forma 'dajjā' se produce estableciendo la forma 'dadeyya', eliminando la vocal antes de la 'y' siguiente, realizando la combinación de tres consonantes, eliminando una de las dos formas idénticas entre las tres consonantes combinadas, convirtiendo la combinación 'dy' en una doble 'j', y realizando un alargamiento sin causa debido a que debe pronunciarse con un sonido largo. Así ocurre la unión de letras (vaṇṇasandhi) de acuerdo con la enseñanza. Pues la unión es de dos tipos: unión de palabras (padasandhi) y unión de letras (vaṇṇasandhi). De estas, donde se encuentra la división de palabras, es padasandhi. ¿Como qué? 'Tatrāyaṃ'. Donde no se encuentra, es vaṇṇasandhi. ¿Como qué? 'Atrajo'. Como también 'sugato' y 'paddhāni'. Así, entre estos dos tipos de uniones, 'dajjā' es solamente una unión de letras (vaṇṇasandhi).

อปโรปิ รูปนโย ภวติ ตฺวาปจฺจยนฺตวเสน –

También hay otro método de formación mediante el sufijo del gerundio (-tvā):

‘‘อยํ โส อินฺทโก ยกฺโข, ทชฺชา ทานํ ปริตฺตกํ;

อติโรจติ อมฺเหหิ, จนฺโท ตารคเณ ยถา’’ติ

'Este es aquel yakkha Indaka; habiendo dado (dajjā) un pequeño don, brilla más que nosotros, como la luna entre el conjunto de estrellas'.

ทสฺสนโต. เอตฺถ หิ ทชฺชาติ ทตฺวาติ อตฺโถ. อิทํ ปน ทตฺวาสทฺเทน สมานตฺถํ ‘‘ททิยฺย’’ อิติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา สญฺโญเคสุ สรูปโลปญฺจ ตโต ทฺยการสญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยํ ทีฆตฺตญฺจ กตฺวา นิปฺผชฺชติ.

Según lo visto, aquí 'dajjā' tiene el significado de 'datvā' (habiendo dado). Se produce estableciendo la forma 'dadiyya', que tiene el mismo significado que la palabra 'datvā', eliminando la vocal antes de la 'y' siguiente, eliminando la forma idéntica en las combinaciones, convirtiendo la combinación 'dy' en una doble 'j' y realizando el alargamiento.

อถาปโรปิ รูปนโย ภวติ กมฺมนิ ยปจฺจยวเสน. ตถา หิ ‘‘เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา’’ติ จ ‘‘ทกฺขิณา ทชฺชา’’ติ จ ทฺเว ปาฐา ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ ปจฺฉิมสฺส ทชฺชาติ ทาตพฺพาติ อตฺโถ กมฺมนิ ยปจฺจยวเสน. อิธ ปน ทาธาตุโต ยปจฺจยํ กตฺวา ธาตุสฺส ทฺวิตฺตญฺจ ปุพฺพสฺส รสฺสตฺตญฺจ ตโต ยกาเร ปเร [Pg.79] สรโลปํ สญฺโญคภาวญฺจ ชฺชการทฺวยญฺจ อิตฺถิลิงฺคตฺตา อาปจฺจยาทิญฺจ กตฺวา ‘‘ทชฺชา’’ติ นิปฺผชฺชติ. เอวํ ‘‘ทชฺชา ทเทยฺยา’’ติ จ ‘‘ทชฺชา ททิยฺย ทตฺวา’’ติ จ ‘‘ทชฺชา ทาตพฺพา’’ติ จ เอตานิ ปจฺเจกํ ปริยายวจนานิ ภวนฺติ. ‘‘ทชฺชุํ. ทชฺชาสิ, ทชฺชาถ. ทชฺชามิ, ทชฺชาม. ทชฺชาวฺโห, ทชฺช’’นฺติ เอตานิปิ ‘‘ทเทยฺยุํ ทเทยฺยาสี’’ติอาทินา ปทรูปานิ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ สญฺโญเคสุ สรูปโลปํ ทฺยการสมญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยญฺจ กตฺวา นิปฺผชฺชนฺติ. เอเตสุ ทชฺชาสีติ ยํ รูปํ ตสฺสาวยวสฺส อาการสฺส เอการํ กตฺวา อปรมฺปิ ‘‘ทชฺเชสี’’ติ รูปํ ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ.

También hay otro método de formación mediante el sufijo 'ya' en sentido pasivo (kammani). De hecho, se ven dos lecturas: 'petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā' y 'dakkhiṇā dajjā'. Allí, el 'dajjā' del último ejemplo significa 'debe ser dada' (dātabbā), mediante el sufijo 'ya' en sentido pasivo. Aquí, se produce a partir de la raíz 'dā', aplicando el sufijo 'ya', duplicando la raíz, abreviando la vocal anterior, eliminando la vocal antes de la 'y' siguiente, formando la combinación de doble 'j' y aplicando el sufijo 'ā' por ser género femenino, resultando en 'dajjā'. Así, 'dajjā' [en el sentido de] 'dadeyya', 'dajjā' [en el sentido de] 'dadiyya' o 'datvā', y 'dajjā' [en el sentido de] 'dātabbā', son cada uno términos sinónimos. Las formas 'dajjuṃ, dajjāsi, dajjātha, dajjāmi, dajjāma, dajjāvho, dajja' se producen estableciendo las formas 'dadeyyuṃ, dadeyyāsi', etc., eliminando la vocal antes de la 'y' siguiente, eliminando la forma idéntica en las combinaciones y convirtiendo la combinación 'dy' en una doble 'j'. Entre estas, debe entenderse que a partir de la forma 'dajjāsi', cambiando la 'ā' final por 'e', surge otra forma: 'dajjesi'. Este método debe aplicarse también en otros casos según sea posible.

อจินฺเตยฺยานุภาวสฺส หิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาฬินโย อจินฺเตยฺโยเยว โหติ, คมฺภีโร ทุกฺโขคาฬฺโห, น เยน เกนจิ ลกฺขเณน สาเธตพฺโพ, ยถาตนฺติ วิรจิเตเหว ลกฺขเณหิ สาเธตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘ขตฺติยา ติตฺถิยา เจติยานี’’ติอาทีสุ ยกาเร ปเร สรโลโป ภวติ, เตน ‘‘อเถตฺเถกสตํ ขตฺยา. เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส วทนฺติ. อารามรุกฺขเจตฺยานี’’ติ ปโยคา ทิสฺสนฺติ. ตถา ‘‘สากจฺฉติ ตจฺฉ’’นฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สห กถยตี’’ติวา ‘‘สํกถยตี’’ติ วา ‘‘ตถฺย’’นฺติ จ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา สหสทฺทสฺส หการโลปํ, สํสทฺเท จ นิคฺคหีตโลปํ กตฺวา สการคตสฺส สรสฺส ทีฆํ กตฺวา ยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา ตโต ถฺยการสญฺโญคสฺส จฺฉยุคํ กตฺวา วิสภาคสญฺโญเค เอโก เอกสฺส สภาคตฺตมาปชฺชติ. เตน ‘‘สากจฺฉติ ตจฺฉ’’นฺติ รูปานิ สิชฺฌนฺติ. ตถา หิ ‘‘อญฺญมญฺญํ สากจฺฉึสุ. กาเลน ธมฺมสากจฺฉา. ภูตํ ตจฺฉํ. ยถาตถิยํ วิทิตฺวาปิ ธมฺมํ, สมฺมา โส โลเก ปริพฺพเชยฺยา’’ติ [Pg.80] สวิกปานิ ปโยคานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘นชฺชา’’ติอาทีสุปิ ‘‘นทิยา’’ติอาทีนิ ปทรูปานิ ปติฏฺฐเปตฺวา วณฺณสนฺธิวเสน ยกาเร ปเร โลปวิธิ ลพฺภติเยว. วิวิโธ หิ สาสนานุกูโล รูปนิปฺผาทนุปาโย, อุปริ จ เอเตสํ สาธนตฺถํ ‘‘สรโลโป ยมนราทีสู’’ติอาทีนิ ลกฺขณานิ ภวิสฺสนฺติ. ตตฺถ –

Ciertamente, el método del Pāli del Completamente Iluminado, quien posee un poder inconcebible, es en sí mismo inconcebible, profundo y difícil de penetrar; no puede establecerse mediante cualquier regla común, sino que debe establecerse mediante las reglas compuestas según la tradición. Por ejemplo, en 'khattiyā titthiyā cetiyānī', etc., cuando sigue la letra 'y', ocurre la elisión de la vocal; por ello se ven usos como 'athetthekasataṃ khatyā', 'evampi titthyā puthuso vadanti' y 'ārāmarukkhacetyānī'. Del mismo modo, en 'sākacchati tacchaṃ', habiendo establecido la forma de la palabra como 'saha kathayati' o 'saṃkathayati' y 'tathyaṃ', se realiza la elisión de la letra 'h' en la palabra 'saha', y la elisión del niggahīta en la palabra 'saṃ', se alarga la vocal de la letra 's', se elide la vocal antes de la letra 'y', y luego se transforma la combinación de 'thy' en el doble 'cch', donde un sonido dispar adquiere la similitud con el otro. De este modo se logran las formas 'sākacchati tacchaṃ'. Pues se ven diversos usos como 'aññamaññaṃ sākacchiṃsu', 'kālena dhammasākacchā', 'bhūtaṃ tacchaṃ' y 'yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā'. También en 'najjā', etc., estableciendo las formas de las palabras como 'nadiyā', etc., mediante la combinación de fonemas, se obtiene la regla de elisión cuando sigue la letra 'y'. Pues existen diversos métodos conformes a la Enseñanza para la formación de palabras, y más adelante se expondrán reglas como 'saralopo yamanarādīsū' para el establecimiento de estas. Allí —

‘‘ทชฺชา ทชฺชุ’’นฺติอาทีนิ, สตฺตมีนํ วเสน เม;

วุตฺตานิ โยคิราชสฺส, สาสนตฺถํ มเหสิโน.

Las formas 'dajjā, dajju', etc., han sido enunciadas por mí por medio del optativo (sattamī), para el beneficio de la enseñanza del Gran Sabio, el rey de los yoguis.

อตฺริทํ วตฺตพฺพํ, กิญฺจาปิ อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘มาตรํ เตน โทเสน, ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน’’ติ เอตฺถ ทชฺชนฺติ ปทสฺส ‘‘ทมฺมี’’ติ วตฺตมานาวเสน วิวรณํ กตํ, ตถาปิ สตฺตมีปโยโคเยว. อาจริยา หิ ‘‘สตฺตมีปโยโค อย’’นฺติ ชานนฺตาปิ ‘‘กทาจิ อญฺเญ ปริกปฺปตฺถมฺปิ คณฺเหยฺยุ’’นฺติ อาสงฺกาย เอวํ วิวรณมกํสุ. ตถา กิญฺจาปิ เตหิ ‘‘อนาปราธกมฺมนฺตํ, น ทชฺชํ ทกรกฺขิโน’’ติ เอตฺถ น ทชฺชนฺติ ปทสฺส ‘‘นาหํ ทกรกฺขสฺส ทสฺสามี’’ติ ภวิสฺสนฺตีวเสน วิวรณํ กตํ, ตถาปิ สตฺตมีปโยโคเยว, อนาคตํ ปน ปฏิจฺจ วตฺตพฺพตฺถตฺตา เอวํ วิวรณํ กตํ. ‘‘เนว ทชฺชํ มโหสธ’’นฺติ เอตฺถ ปน ‘‘น ตฺเวว ทเทยฺย’’นฺติ สตฺตมีปโยควเสเนว วิวรณํ กตนฺติ. เอวํ ทชฺชํปทสฺส วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

Sobre esto debe decirse: aunque los maestros de los Comentarios (aṭṭhakathācariya) explicaron la palabra 'dajjā' en 'mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino' como presente ('dammī'), aun así es propiamente un uso del optativo (sattamī). Los maestros, aunque sabían que 'este es un uso del optativo', hicieron tal explicación ante la sospecha de que 'alguien en algún momento podría tomarlo erróneamente en un sentido hipotético'. Del mismo modo, aunque explicaron la palabra 'na dajjaṃ' en 'anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino' como futuro ('nāhaṃ dakarakkhassa dassāmī'), sigue siendo un uso del optativo, pero se explicó así por tratarse de algo que debe decirse con referencia al futuro. En cambio, en 'neva dajjaṃ mahosadhaṃ', la explicación se hizo basándose propiamente en el uso del optativo: 'ciertamente no daría' (na tveva dadeyya). Así debe entenderse la determinación de la palabra 'dajjaṃ'.

อิทานิ ปโรกฺขาทิวเสน ปทกฺกโม กถิยติ. ‘‘ทท, ททู. ททู’’ติ จ อิทํ ‘‘นารโท อิติ นาเมน, กสฺสโป อิติ มํ วิทู’’ติอาทีสุ วิทูสทฺเทน สมํ. ทเท, ททิตฺถ, ททํ, ททิมฺห. ททิตฺถ, ททิเร. ททิตฺโถ, ททิวฺโห.

Ahora se explica el orden de las palabras por medio del perfecto (parokkhā), etc. 'Dada, dadū'. Y este 'dadū' es similar a la palabra 'vidū' en pasajes como 'nārado iti nāmena, kassapo iti maṃ vidū'. Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha. Dadittha, dadire. Dadittho, dadivho.

เอตฺถ จ ททิตฺโถติ อิทํ ‘‘สญฺชคฺฆิตฺโถ มยา สห. มา กิสิตฺโถ มยา วินา. มา นํ กลเล อกฺกมิตฺโถ’’ติอาทีสุ ‘‘สญฺชคฺฆิตฺโถ’’ติอาทีหิ [Pg.81] สมํ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ ลพฺภมานวเสน สทิสตา อุปปริกฺขิตพฺพา. ททํ, ททิมฺเห. ปโรกฺขาสหิภรูปานิ.

Y aquí, 'dadittha' es similar a 'sañjagghittho' en pasajes como 'sañjagghittho mayā saha. mā kisittho mayā vinā. mā naṃ kalale akkamittho'. Por este método debe examinarse la similitud según se encuentre en todas partes. Dadaṃ, dadimhe. Estas son las formas que incluyen el perfecto (parokkhā).

อททา, อททู. อทเท, อททตฺถ. อททํ, อททมฺห. อททตฺถ, อททตฺถุํ. อททเส, อททวฺหํ. อททึ อททมฺหเส. อิติ อนการปุพฺพมฺปิ รูปํ คเหตพฺพํ ‘‘เยสํ โน น ททมฺหเส’’ติ ทสฺสนโต. หิยฺยตฺตนีสหิตรูปานิ.

Adadā, adadū. Adade, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadatthuṃ. Adadase, adadavhaṃ. Adadiṃ adadamhase. Así, también debe tomarse la forma sin el prefijo 'a', según se ve en 'yesaṃ no na dadamhase'. Estas son las formas que incluyen el imperfecto (hiyyattanī).

อททิ, อททุํ, อททึสุ. อทโท, อททิตฺถ. อททึ, อททิมฺหา. อททา, อททู. อททเส, อททิวฺหํ. อททํ, อททิมฺเห. อชฺชตนีสหิตรูปานิ.

Adadi, adaduṃ, adadiṃsu. Adado, adadittha. Adadiṃ, adadimhā. Adadā, adadū. Adadase, adadivhaṃ. Adadaṃ, adadimhe. Estas son las formas que incluyen el aoristo (ajjatanī).

‘‘ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ภวิสฺสนฺตีสหิตรูปานิ.

Todo lo referente a 'dadissati, dadissanti', etc., debe ser comprendido. Estas son las formas que incluyen el futuro (bhavissantī).

‘‘อททิสา, ททิสฺสา, อททิสฺสํสุ, ททิสฺสํสุ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ. กาลาติปตฺติสหิตรูปานิ.

Todo lo referente a 'adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu', etc., debe ser comprendido. Estas son las formas que incluyen el condicional (kālātipatti).

อปรานิปิ วตฺตมานาทิสหิตรูปานิ ภวนฺติ. เทติ, เทนฺติ. เทสิ, เทถ. เทมิ, ทมฺมิ, เทม, ทมฺม. เทตุ, เทนฺตุ. เทหิ, เทถ. เทมิ, ทมฺมิ, เทม, ทมฺม. อตฺตโนปทานิ อปฺปสิทฺธานิ. สตฺตมีนโย จ ปโรกฺขานโย จ อปฺปสิทฺโธ. หิยุตฺตนีนโย ปน อชฺชตนีนโย จ โกจิ โกจิ ปสิทฺโธ ปาฬิยํ อาคตตฺตา, สกฺกา จ ‘‘อทา, อทู, อโท, อท’’นฺติอาทินา โยเชตุํ. ตถา หิ นโย ทิสฺสติ. อทา ทานํ ปุรินฺทโท. วรญฺเจเม อโท สกฺก. พฺราหฺมณานํ อทํ คชํ. อทาสิเม. อทํสุ เต มโมกาสํ. อทาสึ พฺราหฺมเณ ตทาติ. ‘‘ทสฺสติ, ทสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ‘‘อทสฺสา, ทสฺสา, อทสฺสํสุ, ทสฺสํสุ, ทสฺสึสุ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ.

Existen otras formas que incluyen el presente, etc.: Deti, denti. Desi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dammi, dema, damma. No se usan las formas de la voz media (attanopada). Tampoco se usan los métodos del optativo ni del perfecto. Sin embargo, los métodos del imperfecto y del aoristo son conocidos en algunos casos por aparecer en el Pāli, y es posible aplicarlos como 'adā, adū, ado, ada', etc. Pues se ve el método: 'adā dānaṃ purindado' (el que da en la ciudad dio una dádiva), 'varañceme ado sakka' (Sakka, me diste este favor), 'brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ' (di el elefante a los brahmanes), 'adāsime', 'adaṃsu te mamokāsaṃ', 'adāsiṃ brāhmaṇe tadā'. Todo lo referente a 'dassati, dassanti', etc., debe ser comprendido. Y todo lo referente a 'adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu', etc., debe ser comprendido.

ตถา [Pg.82] อาททาติ, อาททนฺติ. อาททาสิ, อาททาถ. อาททามิ, อาททาม. กจฺจายนมเต ‘‘อาทตฺเต’’ติ อตฺตโนปทํ วุตฺตํ. เอวํ ‘‘อาททาตุ, อาทเทยฺย’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. อาเทตุ อาเทยฺย อิจฺจาทิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ. เอวเมว จ ‘‘ทาเปติ, อาทาเปตี’’ติอาทีนิปิ ยถารหํ โยเชตพฺพานิ.

Del mismo modo: ādadāti, ādadanti; ādadāsi, ādadātha; ādadāmi, ādadāma. Según el método de Kaccāyana, se menciona la forma de la voz media 'ādatte'. Así, todo lo referente a 'ādadātu, ādadeyya', etc., debe ser comprendido. Las formas 'ādetu, ādeyya', etc., deben aplicarse según corresponda. De la misma manera, 'dāpeti, ādāpeti', etc., también deben aplicarse según corresponda.

ทากุจฺฉิเต คมเน. ทาติ. สุทฺทาติ. สุทฺโท, สุทฺที. ตตฺถ สุทฺโทติ สุทฺทาตีติ สุทฺโท, ปรโปถนาทิลุทฺทาจารกมฺมุนา ทารุกมฺมาทิขุทฺทาจารกมฺมุนา จ ลหุํ ลหุํ กุจฺฉิตํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. ตถา หิ สุ อิติ สีฆตฺเถ นิปาโต, ทา อิติ ครหตฺโถ ธาตุ กุจฺฉิตคติวาจกตฺตา. สุทฺทสฺส ภริยา สุทฺที.

Dā en el sentido de movimiento despreciable. Dāti. Suddāti. Suddo, suddī. Allí, 'suddo' (persona de casta servil) significa que va de manera rápida y despreciable mediante actos de conducta cruel como golpear a otros, o actos de conducta baja como el trabajo con madera; este es el significado. Pues 'su' es una partícula con sentido de rapidez, y 'dā' es una raíz con sentido de desprecio por denotar un movimiento despreciable. La esposa de un sudda es una suddī.

ทุ คติยํ. ทวติ. ทุโม. เอตฺถ จ ทวติ คจฺฉติ มูลกฺขนฺธสาขาวิฏปปตฺตปลฺลวปุปฺผผเลหิ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณาตีติ ทุโม.

Du en el sentido de movimiento. Davati. Dumo. Y aquí, 'dumo' (árbol) es aquello que 'davati', es decir, va (crece) alcanzando expansión, desarrollo y plenitud a través de raíces, tronco, ramas mayores, ramas menores, hojas, brotes, flores y frutos.

เทโสธเน. โสธนํ ปริโยทาปนํ. ทายติ. ทายนํ. ยถา คายติ, คายนํ. ทายิตุํ, ทายิตฺวา, ธาตาวยวสฺเสการสฺส อายาเทโส. ‘‘ทาตุํ, ทตฺวา’’ อิจฺจปิ รูปานิ.

De en el sentido de purificar. Purificar es limpiar. Dāyati. Dāyanaṃ. Como gāyati, gāyanaṃ. Dāyituṃ, dāyitvā; ocurre la sustitución por 'āy' de la letra 'e' que es parte de la raíz. También se encuentran las formas 'dātuṃ, datvā'.

ตตฺร ทาตุนฺติ โสเธตุํ. ทตฺวาติ โสเธตฺวาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘พาโล อพฺยตฺโต นปฺปฏิพโล อนุยุญฺชิยมาโน อนุโยคํ ทาตุ’’นฺติ เอตฺถ ทาตุนฺติ ปทสฺส โสเธตุนฺติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย ปเรหิ อนุยุญฺชิยติ, โส อนุโยคํ เทติ นามาติ. ตสฺมา ‘‘อาจริยสฺส อนุโยคํ ทตฺวา พาราณสึ ปจฺจาคจฺฉี’’ติอาทีสุปิ อนุโยคํ ทตฺวาติ อนุโยคํ โสเธตฺวาติ อตฺโถเยว คเหตพฺโพ. ตถา [Pg.83] หิ ปุพฺพาจริเยหิ ‘‘อนุโยคทาปนตฺถ’’นฺติ เอตสฺมึ ปเทเส เอโสเยวตฺโถ วิภาวิโต. กถํ? อนุโยคทาปนตฺถนฺติ อนุโยคํ โสธาเปตุํ. วิมทฺทกฺขมญฺหิ สีหนาทํ นทนฺโต อตฺถโต อนุโยคํ โสเธติ นาม, อนุยุญฺชนฺโต จ นํ โสธาเปติ นามาติ. อิทมฺปิ จ เตหิ วุตฺตํ. ทาตุนฺติ โสเธตุํ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย สีหนาทํ นทติ, โส เอว ตตฺถ อนุโยคํ เทตีติ. สมนฺตปฏฺฐานมหาปกรณ สํวณฺณนายมฺปิ ปุพฺพาจริเยหิ ‘‘ทานํ ทตฺวาติ ตํ เจตนํ ปริโยทาเปตฺวา’’ติ โสธนตฺโถ วุตฺโต. ทุลฺลภา อยํ นีติ สาธุกํ จิตฺเต ฐเปตพฺพา.

Aquí, 'dātuṃ' significa 'aclarar' (sodhetuṃ). 'Datvā' debe entenderse como 'habiendo aclarado' (sodhetvā). De hecho, en la expresión 'el necio, el inexperto, el incapaz de dar una respuesta cuando se le interroga', el término 'dātuṃ' (dar) tiene el sentido de 'aclarar'. Algunos sostienen que significa 'en el sentido de dar', pero esto no es correcto. Pues no se dice que quien es interrogado por otros 'da' una respuesta (en el sentido de donación). Por lo tanto, en pasajes como 'habiendo dado el anuyoga (la práctica/instrucción) al maestro, regresó a Benarés', 'anuyogaṃ datvā' debe entenderse únicamente como 'habiendo aclarado la aplicación'. Así, los maestros antiguos explicaron este mismo significado en el pasaje 'anuyogadāpanatthaṃ' (con el propósito de hacer dar la aplicación). ¿Cómo? 'Anuyogadāpanatthaṃ' significa para hacer aclarar la aplicación. Ciertamente, aquel que emite un rugido de león capaz de resistir el escrutinio, aclara la aplicación en cuanto al significado, y quien lo interroga, hace que este la aclare. Esto también fue dicho por ellos: 'Dātuṃ' significa 'aclarar'. Algunos dicen que es 'en el sentido de dar', pero no es adecuado. No es que quien emite un rugido de león simplemente 'dé' allí una aplicación. Incluso en el comentario del Samantapaṭṭhāna Mahāpakaraṇa, los maestros antiguos expresaron el sentido de purificación diciendo: ''dānaṃ datvā' significa habiendo purificado (sodhetvā) esa intención'. Esta regla es difícil de encontrar y debe fijarse bien en la mente.

เท ปาลเน. ทียติ. ทานํ, อุทฺทานํ ทายิตุํ, ทายิตฺวา. ตตฺถ ทานนฺติ ทุคฺคติโต ทายติ รกฺขตีติ ทานํ, ทานเจตนา. อุทฺทานนฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วกฺขมานสฺส วา วิปฺปกิณฺณภาเวน นสฺสิตุํ อทตฺวา อุทฺธํ ทานํ รกฺขณํ อุทฺทานํ, สงฺคหวจนนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุทฺทานนฺติ ปจฺฉุทฺทานาทิกํ อุทฺทานํ.

La raíz 'De' se usa en el sentido de proteger (pālane). Dīyati. Dāna (donación), uddāna (resumen); dāyituṃ, dāyitvā. Aquí, 'dāna' se llama así porque protege (dāyati) o guarda de los estados de miseria (duggati); es la intención de dar. 'Uddāna' significa protección (dāna) superior (uddhaṃ), al no permitir que el significado expresado o por expresar se pierda por estar disperso; significa palabras de síntesis. O bien, 'uddāna' se refiere a la conclusión o resumen posterior.

ขาท ภกฺขเน. ขาทติ. ขาทิกา, ขาทนํ, อญฺญมญฺญขาทิกา. ปุพฺพผลขาทิกา, ขชฺชํ, ขาทนียํ, ขนฺธา.

La raíz 'Khāda' se usa en el sentido de comer (bhakkhane). Khādati. Khādikā (la acción de comer), khādana (el comer), aññamaññakhādikā (comerse unos a otros). Pubbaphalakhādikā (comer frutas primicias), khajja (comida sólida), khādanīya (alimento masticable), khandhā (los agregados).

ตตฺถ ขชฺชนฺติ ปูโว. ขาทนียนฺติ ปูวผลาผลาทิ. ‘‘ขาทนียํ วา โภชนียํ วา’’ติ วิสุํ โภชนียสฺส วจนโต ขาทนํ นาม ขชฺชสฺส วา ขาทนียสฺส วา ภกฺขนํ. อปิจ หึสาปิ ‘‘ขาทน’’นฺติ วุจฺจติ. ชาติชราพฺยาธิทุกฺขาทีหิ ขชฺชนฺตีติ ขนฺธา, รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานิ. ‘‘จีวรานิ นสฺสนฺติปิ ฑยฺหนฺติปิ อุนฺทูเรหิปิ ขชฺชนฺตี’’ติ เอตฺถ วิย ขชฺชนฺติ สทฺโท กมฺมตฺโถ.

Aquí, 'khajja' se refiere a los pasteles. 'Khādanīya' se refiere a pasteles, frutas diversas, etc. Debido a la mención separada de 'comida' (bhojanīya) en la frase 'alimento masticable (khādanīya) o comida (bhojanīya)', el acto de comer (khādana) se refiere a la ingestión de pasteles o de alimentos masticables. Además, el término 'khādana' se usa también para la violencia o el daño. Los agregados (khandhā) —forma, sensación, percepción, formaciones y conciencia— se llaman así porque son 'devorados' (khajjanti) por los sufrimientos del nacimiento, la vejez, la enfermedad, etc. En la frase 'los mantos se pierden, se queman y también son roídos (khajjanti) por los ratones', la palabra 'khajjanti' tiene un sentido pasivo.

พท [Pg.84] เถริเย. ถิรภาโว เถริยํ, ยถา ทกฺขิยํ. พทติ. พทรี, พทรํ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

La raíz 'Bada' se usa en el sentido de firmeza (theriye). La cualidad de ser firme es theriya, al igual que dakkhiya (destreza). Badati. Badarī (el árbol de azufaifo), badara (el fruto del azufaifo). Sobre esto se dice—

กกฺกนฺธุ พทรี โกลี, โกลํ กุลวมิจฺจปิ;

เตนิลํ พทรญฺจาติ, นามํ รุกฺขสฺส โกลิยาติ.

Kakkandhu, badarī, kolī, kola, kulava, tenila y badara; estos son los nombres del árbol de los Koliyas (o del árbol de azufaifo).

ขท ธิติหึสาสุ จ. เถริยาเปกฺขาย จกาโร. ขทติ. ขทิโร.

La raíz 'Khada' se usa en los sentidos de firmeza (dhiti) y de dañar (hiṃsā). El término 'ca' (y) implica la inclusión del sentido de estabilidad (theriya). Khadati. Khadiro (el árbol de acacia).

คท วิยตฺติยํ วาจายํ. คทติ. อาคทนํ, ตโถ อาคโท เอตสฺสาติ ตถาคโต. สุฏฺฐุ คทตีติ สุคโท.

La raíz 'Gada' se usa en el sentido de habla clara o manifiesta (viyattiyaṃ vācāyaṃ). Gadati. Āgadana (discurso), aquel cuyo discurso (āgado) es verídico (tatho) es 'Tathāgato'. Quien habla bien es 'Sugado'.

รท วิเลขเน. รทติ. รทโน, รโท, ทาฐารโท. อตฺร รทโนติ ทนฺโต.

La raíz 'Rada' se usa en el sentido de raspar o cavar (vilekhane). Radati. Radano, rado, dāṭhārado. Aquí, 'radano' significa diente.

นท อพฺยตฺตสทฺเท. สีโห นทติ, ปณทติ. นาโท, นที. ปพฺพเตสุ วนาทีสุ นทตีติ นที. นท อิ อิติ ธาตุทฺวยวเสน ปน ‘‘นทนฺตี คจฺฉตีติ นที’’ติปิ นิพฺพจนํ วทนฺติ.

La raíz 'Nada' se usa en el sentido de sonido indistinto (abyattasadde). El león ruge (nadati), ruge con fuerza (paṇadati). Nādo (sonido/rugido), nadī (río). Se llama 'nadī' porque resuena (nadati) en las montañas, bosques, etc. Algunos también dan la etimología, basada en las dos raíces 'nada' e 'i', de que 'se llama nadī porque fluye (gacchati) resonando (nadantī)'.

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ยา ปเนสา ‘‘นท อพฺยตฺตสทฺเท’ติ ธาตุ ตุมฺเหหิ วุตฺตา, สา กึนิจฺจมพฺยตฺตสทฺเทเยว วตฺตติ, อุทาหุ กตฺถจิ วิยตฺติยมฺปิ วาจายํ วตฺตตี’’ติ? นิจฺจมพฺยตฺตสทฺเทเยว วตฺตตีติ. ยชฺเชวํ ‘‘สีโห นทตี’’ติอาทีสุ ติรจฺฉานคตาทิสทฺทภาเวน อวิภาวิตตฺถตาย นทสทฺโท อพฺยตฺตสทฺโท โหตุ, ‘‘สีโห วิย อยํ ปุริโส นทตี’’ติอาทีสุ ปน มนุสฺสภาสาปิ อพฺยตฺตสทฺโท สิยาติ? ตนฺน วิยตฺตาปิ สมานา มนุสฺสภาสา สีโห วิยาติ เอวํ สมุเปกฺขาวเสน สีหปทตฺถสฺสาเปกฺขนโต นทสทฺเทน นิทฺทิสิยติ[Pg.85], น ปุริสาเปกฺขนวเสน. ยถา หิ วลาหกูปมาวเสน กถิตํ, ‘‘กถญฺจ ปุคฺคโล คชฺชิตา จ วสฺสิตา จ โหตี’’ติ ปาฬิยํ คชฺชนํ วสฺสนญฺจ ปุคฺคเล อลพฺภมานมฺปิ วลาหกสฺส คชฺชนวสฺสนสทิสตาย ภาสนกรณกฺริยายูปลพฺภนโต วตฺตพฺพเมว โหติ, เอวเมว นิพฺภยภาเวน สีหนาทสทิสิยา วาจาย นิจฺฉรณโต สีโห วิย นทตีติ อวิภาวิตตฺถวนฺเตน นทสทฺเทน มนุสฺสภาสาปิ นิทฺทิสิตพฺพา โหติ.

Alguien podría preguntar aquí: 'Esta raíz nada que habéis definido en el sentido de sonido indistinto, ¿se aplica siempre solo al sonido indistinto, o se aplica en algún caso también al habla clara y manifiesta?'. Se aplica siempre solo al sonido indistinto. 'Si es así, en frases como "el león ruge", que el término nada sea sonido indistinto por ser un significado no manifestado a través del sonido de los animales, pero en frases como "este hombre ruge como un león", ¿sería el lenguaje humano también un sonido indistinto?'. No es así; aunque el lenguaje humano es claro, se designa con el término nada mediante una comparación (sīho viya), considerando el objeto del término 'león' y no en consideración al hombre. Así como se dice mediante el símil de la nube: '¿Y cómo una persona truena (gajjitā) y llueve (vassitā)?'; aunque el tronar y el llover no se encuentran realmente en una persona, debe decirse así porque se encuentra la acción de hablar que es semejante al tronar y llover de una nube. Del mismo modo, el lenguaje humano debe ser designado con el término nada, que posee un significado no manifestado, porque emana un habla semejante al rugido del león por su estado de valentía, diciendo 'ruge como un león'.

เอตฺถ จ อมฺพผลูปมาทโยปิ อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺพา. น หิ ปกฺกามกตาทีนิ ปุคฺคเลสุ วิชฺชนฺติ, อถ โข อมฺพผลาทีสุ เอว วิชฺชนฺติ, เอวํ สนฺเตปิ ภควตา อญฺเญนากาเรน สทิสตฺตํ วิภาเวตุํ อมฺพผลูปมาทโย วุตฺตา, เอวเมว นทสทฺโท อพฺยตฺตสทฺทภาเวน ติรจฺฉานคตสทฺทาทีสุ เอว วตฺตพฺโพปิ อตฺถนฺตรวิภาวนตฺถํ ‘‘สีโห วิย นทตี’’ติอาทีสุ มนุสฺสภาสายมฺปิ รูฬฺหิยา วุตฺโต, น สภาวโต. ตถา หิ สภาวโต นทสทฺเทนปิ วสฺสิตสทฺทาทีหิปิ มนุสฺสภาสา นิทฺทิสิตพฺพา น โหตีติ. ยทิ เอวํ –

Y aquí también deben presentarse los símiles del fruto del mango y otros. Pues el estado de estar maduro o no maduro no existe en las personas, sino que existe solo en los frutos de mango y similares; aun así, el Bienaventurado mencionó los símiles del mango para manifestar la similitud de otra manera. Del mismo modo, aunque el término nada, por su naturaleza de sonido indistinto, debe decirse solo de los sonidos de animales y otros, se dice por convención (rūḷhiyā) incluso del lenguaje humano en frases como 'ruge como un león' para manifestar otro significado, no por su propia naturaleza. De hecho, por naturaleza, el lenguaje humano no debe ser designado ni con el término nada ni con términos como vassita (el grito de un animal). Si esto es así—

‘‘สุวิชานํ สิงฺคาลานํ, สกุณานญฺจ วสฺสิตํ;

มนุสฺสวสฺสิตํ ราช, ทุพฺพิชานตรํ ตโต’’ติ

'Fácil de conocer es el grito (vassitaṃ) de los chacales y de las aves; pero el grito de los humanos (manussavassitaṃ), oh rey, es mucho más difícil de conocer que aquello'.

เอตฺถ กสฺมา วสฺสิตสทฺเทน มนุสฺสภาสา นิทฺทิสิยตีติ? สจฺจํ มนุสฺสภาสาปิ วสฺสิตสทฺเทน นิทฺทิฏฺฐา ทิสฺสติ, เอวํ สนฺเตปิ สา ‘‘สุวิชานํ สิงฺคาลานํ, สกุณานญฺจ วสฺสิต’’นฺติ วสฺสิตสทฺทวเสน ปโยคสฺส วจนโต ตทนุรูปํ นิทฺทิสิตุํ อรหตีติ มนฺตฺวา วสฺสิตสทฺทสทิสี นิทฺทิฏฺฐา. น หิ ‘‘มนุสฺโส วสฺสตี’’ติอาทินา วิสุํ ปโยคา ทิสฺสนฺติ, ‘‘สกุโณ วสฺสติ, กูชตี’’ติอาทินา ปน ปโยคา ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ‘‘สงฺคามํ โอตริตฺวาน, สีหนาทํ นทิ กุโส’’ติอาทีสุ วิย ยถารหํ [Pg.86] อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวํ นทธาตุ สภาวโต อพฺยตฺตสทฺเทเยว โหติ, น วิยตฺติยํ วาจายนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

¿Por qué aquí el lenguaje humano se designa con el término vassita? Es cierto que se ve el lenguaje humano designado con el término vassita; aun así, se designó como similar al término vassita considerando que, debido al uso en la expresión 'el grito de los chacales y de las aves es fácil de conocer', es apropiado designarlo de forma correspondiente. Pues no se ven usos aislados como 'el hombre grita (vassati)'; pero sí se ven usos como 'el ave grita (vassati), canta (kūjati)'. Por lo tanto, el significado debe tomarse según corresponda, como en frases como 'habiendo entrado en la batalla, Kusa emitió un rugido de león (nadi)'. Así, debe entenderse que la raíz nada por naturaleza se aplica solo al sonido indistinto, no al habla manifiesta.

อทฺท คติยํ ยาจเน จ. อทฺทติ.

La raíz 'Adda' se usa en los sentidos de movimiento (gatiyaṃ) y de pedir o rogar (yācane). Addati.

นทฺท คทฺท สทฺเท. นทฺทติ. คทฺทติ.

Las raíces 'Nadda' y 'Gadda' se usan en el sentido de sonido (sadde). Naddati, Gaddati.

ตทฺท หึสายํ. ตทฺทติ.

La raíz 'Tadda' se usa en el sentido de dañar (hiṃsāyaṃ). Taddati.

กทฺท กุจฺฉิเต สทฺเท. กทฺทติ. กทฺทโม.

Kadda [en el sentido de] un sonido despreciable. Kaddati. Kaddamo (lodo).

ขทฺท ทํสเน. ทํสนมิห ทนฺตสุกตกตฺติกา กฺริยา อภิธียเต. สภาวตฺตา ธาตุยา สาธนปฺปโยคสมวายี. ขทฺทติ.

Khadda [en el sentido de] morder. Aquí, morder se refiere a la acción realizada por los dientes. Debido a la naturaleza de la raíz, se asocia con el uso de los medios [de acción]. Khaddati.

อทิ พนฺธเน. อนฺทติ. อนฺทุ. อนฺทุสทฺโทปเนตฺถ อิตฺถิลิงฺโค คเหตพฺโพ ปาฬิยํ อิตฺถิลิงฺคปฺปโยคทสฺสนโต ‘‘เสยฺยถาปิ วาเสฏฺฐ อยํ อจิรวตี นที ปูรา อุทกสฺส สมติตฺติกา กากเปยฺยา, อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ปารตฺถิโก ปารคเวสี ปารคามี ปารํ ตริตุกาโม, โส โอริมตีเร ทฬฺหาย อนฺทุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนพนฺโธ’’ติ. ตตฺร อนฺทูติ ยํ กิญฺจิ พนฺธนํ วา. ‘‘ยถา อนฺทุฆเร ปุริโส’’ติ หิ วุตฺตํ. พนฺธนวิเสโส วา, ‘‘อนฺทุพนฺธนาทีนิ ฉินฺทิตฺวา ปลายึสู’’ติ หิ วุตฺตํ. อปิจ อนฺทนฏฺเฐน พนฺธนฏฺเฐน อนฺทุ วิยาติปิ อนฺทุ, ปญฺจ กามคุณา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘อิเม โข วาเสฏฺฐ ปญฺจ กามคุณา อริยสฺส วินเย อนฺทูติปิ พนฺธนนฺติปิ วุจฺจนฺตี’’ติ. นิคฺคหีตาคมวเสนายํ ธาตุ วุตฺตา. กตฺถจิ ปน วิคตนิคฺคหีตาคโมปิ โหติ, ตํ ยถา? ‘‘อวิชฺชา ภิกฺขเว ปุพฺพงฺคมา อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนฺวเทว อหิริก’’นฺติ ปาฬิ. เอตฺถ อนุอนฺทติ อนุพนฺธตีติ อนฺวทิ. อนฺวทิ เอว อนฺวเทวาติ กิตวิคฺคโห สนฺธิวิคฺคโห จ [Pg.87] เวทิตพฺโพ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺวเทวาติ อนุพนฺธมานเมวา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อวิชฺชมหิริกํ อนุพนฺธมานเมว โหตีติ อตฺโถ.

Adi [en el sentido de] atar. Andati. Andu (grillete). Aquí, la palabra 'andu' debe tomarse como de género femenino, como se observa en el uso de los textos pāḷi: 'así como, Vāseṭṭha, este río Aciravatī está lleno de agua hasta el borde que un cuervo podría beber de él, si llegara un hombre que desea cruzar al otro lado, que busca la otra orilla, que se dirige a la otra orilla y quiere cruzarla, y estuviera atado fuertemente con un grillete (anduyā) por la espalda en la orilla cercana'. Allí, 'andū' significa cualquier atadura. Pues se dice: 'como un hombre en una prisión (andughara)'. O un tipo específico de atadura, pues se dice: 'habiendo cortado las ataduras de los grilletes (andu) y otras, huyeron'. Además, por el sentido de atar, 'andu' se refiere a los cinco hilos de placer sensorial. El Bendito dijo: 'Vāseṭṭha, estos cinco hilos de placer sensorial se llaman grilletes (andū) y ataduras en la disciplina del Noble'. Esta raíz se menciona con la adición del nasal (niggahīta). En algunos lugares, también ocurre sin la adición del nasal, ¿cómo es eso? El texto pāḷi dice: 'Monjes, la ignorancia precede a la consecución de estados perjudiciales, seguida por la falta de vergüenza (anvadeva ahirikaṃ)'. Aquí, 'anvadi' significa que sigue (anubandhati). 'Anvadi' es lo mismo que 'anvadeva'; así debe entenderse el análisis gramatical y de combinación. De hecho, en el Comentario se dice: 'anvadevāti anubandhamānameva' (anvadeva significa que sigue de cerca); el significado es que la falta de vergüenza sigue de cerca a la ignorancia.

อิทิ ปรมิสฺสริเย อินฺทติ. อินฺทนํ, อินฺโท.

Idi [en el sentido de] soberanía suprema. Indati. El acto de gobernar, Indo.

เอตฺถ อินฺโทติ อธิปติภูโต โย โกจิ. โส หิ อินฺทติ ปเรสุ อิสฺสริยํ ปาปุณาตีติ อินฺโทติ วุจฺจติ. อปิจ อินฺโทติ สกฺโก. สกฺกสฺส หิ อเนกานิ นามานิ –

Aquí, 'Indo' se refiere a cualquiera que sea un soberano. Se llama 'Indo' porque ejerce soberanía (issariya) sobre los demás. Además, 'Indo' es Sakka. Sakka tiene muchos nombres:

สกฺโก ปุรินฺทโท อินฺโท, วตฺรภู ปากสาสโน;

สหสฺสเนตฺโต มฆวา, เทวราชา สุชมฺปติ.

Sakko, Purindado, Indo, Vatrabhū, Pākasāsano; Sahassanetto, Maghavā, Devarājā, Sujampati.

สหสฺสกฺโข ทสสต-โลจโน วชิราวุโธ;

หูตปติ มหินฺโท จ, โกสิโย เทวกุญฺชโร.

Sahassakkho, Dasasatalocano, Vajirāvudho; Hūtapati, Mahindo, Kosiyo, Devakuñjaro.

สุราธิโป สุรนาโถ, วาสโว ติทิวาธิภู;

ชมฺพาริ เจว วชิร-หตฺโถ อสุรสาสโน;

คนฺธราชา เทวินฺโท, สุรินฺโท อสุราภิภูติ.

Surādhipo, Suranātho, Vāsavo, Tidivādhibhū; Jambāri, Vajirahattho, Asurasāsano; Gandharājā, Devindo, Surindo, Asurābhibhū.

เอวํ อเนกานิ นามานิ. เอโกปิ หิ อตฺโถ อเนกสทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตตาย อเนกนาโม. เตนาห ภควา –

Así hay muchos nombres. Pues un solo objeto tiene muchos nombres debido a los diversos motivos para la aplicación de los términos. Por eso dijo el Bendito:

สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน มโฆ นาม มาณโว อโหสิ, ตสฺมา ‘‘มฆวา’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน ปุเร ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘สกฺโก’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน อาวาสํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘วาสโว’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท สหสฺสํ อตฺถานํ มุหุตฺเตน [Pg.88] จินฺเตติ, ตสฺมา ‘‘สหสฺสกฺโข’’ติ วุจฺจติ. สกฺกสฺส มหาลิ เทวานมินฺทสฺส สุชา นาม อสุรกญฺญา ปชาปติ, ตสฺมา ‘‘สุชมฺปตี’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท เทวานํ ตาวตึสานํ อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรติ, ตสฺมา ‘‘เทวานมินฺโท’’ติ วุจฺจตีติ.

Sakka, Mahāli, señor de los dioses, cuando en el pasado era un ser humano, fue un joven llamado Magha, por eso se llama 'Maghavā'. Sakka, Mahāli, señor de los dioses, cuando en el pasado era un ser humano, dio donaciones anteriormente (pure), por eso se llama 'Purindado'. Sakka, Mahāli, señor de los dioses, cuando en el pasado era un ser humano, dio donaciones cuidadosamente (sakkaccaṃ), por eso se llama 'Sakko'. Sakka, Mahāli, señor de los dioses, cuando en el pasado era un ser humano, dio moradas (āvāsaṃ), por eso se llama 'Vāsavo'. Sakka, Mahāli, señor de los dioses, piensa en mil asuntos en un instante, por eso se llama 'Sahassakkho'. La joven asura llamada Sujā es la esposa de Sakka, Mahāli, señor de los dioses, por eso se llama 'Sujampati'. Sakka, Mahāli, señor de los dioses, ejerce soberanía y gobierno sobre los dioses Tāvatiṃsa, por eso se llama 'señor de los dioses' (devānamindo).

เอวเมกสฺสาปิ อตฺถสฺส อเนกานิ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตานิ ทิสฺสนฺติ.

De este modo, se ven muchos motivos para la aplicación de los términos para un solo significado.

ตถา หิ เยน ปวตฺตินิมิตฺเตน ตาวตึสาธิปติมฺหิ อินฺทสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ สกฺกาทิสทฺทา ปวตฺตา, อถ โข อญฺเญน. ตถา เยน สมฺมาทิฏฺฐิยํ ปญฺญาสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ วิชฺชาทิสทฺทา. เยน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมภาเวน อุปฺปนฺนธมฺมสฺมึ จิตฺตสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ วิญฺญาณาทิสทฺทา. น หิ วินา เกนจิ ปวตฺตินิมิตฺเตน สทฺโท ปวตฺตตีติ. เอโกปิ อตฺโถ สมฺมุตฺยตฺโถ จ ปรมตฺโถ จ อเนกสทฺทปฺปวฺตฺตินิมิตฺตตาย อเนกนาโมติ ทฏฺฐพฺพํ.

Así, el motivo por el cual se aplica el término 'Inda' al soberano de los Tāvatiṃsa, no es el mismo por el cual se aplican términos como 'Sakka' y otros, sino por otro [motivo]. Así mismo, el motivo por el cual se aplica el término 'paññā' (sabiduría) a la visión correcta, no es el mismo por el cual se aplican allí términos como 'vijjā' (conocimiento). El motivo por el cual se aplica el término 'citta' (mente) a un estado surgido por ser el precursor de los estados asociados, no es el mismo por el cual se aplican allí términos como 'viññāṇa' (conciencia). Pues ningún término se aplica sin algún motivo. Debe entenderse que un solo objeto, ya sea en sentido convencional o en sentido último, tiene muchos nombres debido a los diversos motivos para la aplicación de los términos.

เอตฺถ สิยา ‘‘นามานีติ วทถ, กึ นามํ นามา’’ติ. วุจฺจเต – อีทิเส ฐาเน อตฺเถสุ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตํ ‘‘นาม’’นฺติ คหิตํ, ยํ ‘‘ลิงฺค’’นฺติปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘นาม’’นฺติ จ ‘‘ลิงฺค’’นฺติ จ สทฺโทปิ วุจฺจติ, ‘‘อญฺญํ โสภนํ นามํ ปริเยสิสฺสามิ. ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต’’ติอาทีสุ วิย. อสภาวธมฺมภูตํ นามปญฺญตฺติสงฺขาตํ อตฺเถสุ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตมฺปิ วุจฺจติ ‘‘นามโคตฺตํ น ชีรติ. สตลิงฺโค’’ติอาทีสุ วิย. อิติ นามสทฺเทนปิ ลิงฺคสทฺเทนปิ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส กถนํ ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตญฺจ นาม โลกสงฺเกตสิทฺโธ ตํตํวจนตฺถนิยโต สามญฺญาการวิเสโสติ คเหตพฺพํ. โส เอวํภูโตเยว สามญฺญาการวิเสโส นาม ปญฺญตฺตีติ ปุพฺพาจริยา วทนฺติ[Pg.89]. โส หิ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สทฺทํ นาเมติ ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส นามสญฺญํ กโรตีติ นามํ, ปกาเรหิ ญาปนโต ปญฺญตฺติ จ. สวิญฺญตฺติวิการสฺส ปน สทฺทสฺส สมฺมุติปรมตฺถสจฺจานํ ปกาเรหิ ญาปนโต ปญฺญตฺติภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สทฺทสฺเสว หิ เอกนฺเตน ปญฺญตฺติภาโว อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปริตฺตารมฺมณา’’ติ จ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ จ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา พหิทฺธารมฺมณา’’ติ จ ปาฬิทสฺสนโต. อิธ ปน สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตาธิการตฺตา นามวเสน อตฺโถ ปกาสิโต. เอวํ อเนกวิธสฺส สามญฺญาการวิเสโสติ ปุพฺพาจริเยหิ คหิตสฺส นามปญฺญตฺติสงฺขาตสฺส สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส วเสน เอโกปิ เญยฺยตฺโถ อเนกลิงฺโคติ คเหตพฺโพ. เตนาห อายสฺมา สุเหมนฺโต ปภินฺนปฏิสมฺภิโท –

Aquí se podría preguntar: 'Dices "nombres", pero ¿qué es un nombre?'. Se responde: En tal contexto, se entiende por 'nombres' (nāma) el motivo de la aplicación de los términos a los significados, lo cual también se llama 'liṅga' (signo o género). Así, tanto 'nāma' como 'liṅga' se refieren también al sonido, como en: 'buscaré otro nombre hermoso' y 'el género se produce', etc. También se llama 'motivo de la aplicación de los términos' a los significados a aquello que es la designación conceptual (nāmapaññatti), que no posee naturaleza intrínseca, como en: 'el nombre y el linaje no envejecen' y 'cien signos', etc. Así, debe entenderse que el motivo de la aplicación de los términos se expresa tanto con la palabra 'nāma' como con 'liṅga'. Y debe entenderse que el motivo de la aplicación de los términos es un aspecto común específico, establecido por la convención del mundo y determinado por el significado de cada palabra. Los antiguos maestros dicen que ese aspecto común específico es la designación conceptual del nombre (nāmapaññatti). Se llama 'nāma' porque inclina (nameti) el sonido hacia tal o cual significado o crea la noción del nombre para tal o cual significado; y es 'paññatti' (designación) porque hace conocer mediante diversos modos. En cuanto al sonido que posee la variación de la comunicación (viññatti), no hay necesidad de decir que es una designación, ya que hace conocer mediante los modos de la verdad convencional y la verdad última. De hecho, debe aceptarse que el sonido mismo es exclusivamente una designación, según el texto pāḷi: 'el análisis del lenguaje (niruttipaṭisambhidā) tiene un objeto limitado', 'el análisis del lenguaje tiene un objeto presente' y 'el análisis del lenguaje tiene un objeto externo'. Pero aquí, debido a la competencia del motivo de la aplicación de los términos, el significado se explica mediante el nombre. De este modo, un solo significado que debe ser conocido debe tomarse como poseedor de múltiples signos (liṅga) en virtud del motivo de la aplicación de los términos, definido como la designación conceptual del nombre, que los antiguos maestros consideran un aspecto común de diversos tipos. Por eso dijo el venerable Suhemanta, de conocimiento analítico discriminativo:

‘‘สตลิงฺคสฺส อตฺถสฺส, สตลกฺขณธาริโน;

เอกงฺคทสฺสี ทุมฺเมโธ, สตทสฺสีว ปณฺฑิโต’’ติ.

Para un significado que tiene cien signos y posee cien características, el necio ve solo un aspecto, mientras que el sabio ve los cien.

เอวํ สพฺพาภิธาเนสุปิ อิมินา นเยน ยถารหํ อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ นยญฺญูหิ.

De esta manera, el significado de todas las designaciones debe ser explicado apropiadamente por los conocedores del método, de acuerdo con esta norma.

วิทิ อวยเว. วินฺทติ. ยทิ อภิธานมตฺถิ, ‘‘วินฺโท’’ติ ทิสฺสติ. ยถา กณฺฑติ. กณฺโฑ.

Vidi en el sentido de fragmentar. Vindati. Si existe una designación, se observa como 'vindo'. Así como kaṇḍati se convierte en kaṇḍo.

ขิทิ อวยเวติ จนฺทวิทุโน วทนฺติ. เตสํ มเต ‘‘ขินฺทตี’’ติ รูปํ.

Los conocedores del Candra-vyākaraṇa dicen que khidi significa fragmentar. En su opinión, la forma es 'khindati'.

นิทิ กุจฺฉายํ. กุจฺฉาสทฺโท ครหตฺโถ. นินฺทติ. นินฺทา.

Nidi en el sentido de desprecio. La palabra kucchā tiene el significado de reproche. Nindati. Nindā.

โปราณเมตํ อตุล, เนตํ อชฺชตนามิว;

นินฺทนฺติ ตุณฺหิมาสีนํ, นินฺทนฺติ พหุภาณินํ;

มิตภาณิมฺปิ นินฺทนฺติ, นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต.

Esto es algo antiguo, oh Atula, no es algo de hoy; critican al que se sienta en silencio, critican al que habla mucho, e incluso critican al que habla con moderación; no hay nadie en el mundo que no sea criticado.

อวณฺโณ [Pg.90] อคุโณ นินฺทา, ครหา อยโสปิ จ;

อสิโลโก อกิตฺติ จ, อสิลาฆา จ อตฺถุติ.

Deshonor, falta de virtud, reproche, censura, infamia, mala reputación, falta de elogio y falta de alabanza.

นนฺท สมิทฺธิยํ. อกมฺมิกา ธาตุ. นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา. นนฺทาย นุน มรเณน. นนฺทสิ สิริวาหน. นนฺทนํ วนํ. อภิสทฺทโยเค ปนายํ สกมฺมโกปิ. อภินนฺทนฺติ อาคตํ นาภินนฺทนฺติ มรณํ.

Nanda en el sentido de prosperidad. Es una raíz intransitiva. El que tiene hijos se regocija (nandati) por los hijos. 'Ciertamente no te regocijes, Nandā, por la muerte'. 'Te regocijas, Sirivāhana'. El bosque Nandana. Sin embargo, en unión con el prefijo abhi, esta es también transitiva. Dan la bienvenida (abhinandanti) al que llega, no dan la bienvenida a la muerte.

สิรีว รูปินึ ทิสฺวา, นนฺทิตํ อาสิ ตํ กุลํ;

เตน นนฺทาติ เม นามํ, สุนฺทรํ ปวรํ อหุ.

'Habiendo visto una belleza como la de Sirī, esa familia se regocijó; por eso mi nombre fue Nandā, que fue hermoso y excelente'.

รมฺมํ เวฬุวนํ เยน, น ทิฏฺฐํ สุคตาลยํ;

น เตน นนฺทนํ ทิฏฺฐํ, อิติ มญฺเญ มเหสยํ.

'Aquel por quien no ha sido visto el encantador Veḷuvana, la morada del Sugata; por él no ha sido visto el jardín Nandana, así pienso yo, oh gran sabio'.

เยน เวฬุวนํ ทิฏฺฐํ, นรนนฺทนนนฺทนํ;

สุทิฏฺฐํ นนฺทนํ เตน, อมรินฺทสุนนฺทนํ.

'Aquel por quien ha sido visto el Veḷuvana, que deleita a los hombres; por él ha sido bien visto el Nandana, que deleita al señor de los inmortales'.

จทิ หิลาทเน ทิตฺติยญฺจ. หิลาทนํ สุขนํ. ทิตฺติ โสภา. จนฺทติ. จนฺทโน, จนฺโท.

Cadi en el sentido de deleite y resplandor. Deleite es la felicidad. Resplandor es el esplendor. Candati. Candano, cando.

เอตฺถ จ จนฺทนสฺสปิ อเนกานิ นามานิ – จนฺทนํ, คนฺธสาโร, มลยโช, สุวณฺณจนฺทนํ, หริจนฺทนํ, รตฺตจนฺทนํ, โคสีตจนฺทนํ. จนฺทยติ หิลาทยติ สีตคุณสมงฺคิตาย สตฺตานํ ปลิฬาหํ วูปสเมนฺตํ สุขํ อุปฺปาเทตีติ จนฺทนํ. จนฺโทติ โสโม, โสปิ จนฺทยติ หิลาทยติ สีตคุณสมฺปตฺติยา อตฺตโน ปภาย สตฺตานํ ปริฬาหํ วูปสเมนฺโต สุขํ อุปฺปาเทตีติ จนฺโทติ วุจฺจติ. อถ วา จนฺทติ ทิพฺพติ สิริยา วิโรจตีติ จนฺโท. อาคมฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘ฉนฺทํ ชเนตีติ จนฺโท’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสาปิ อเนกานิ นามานิ –

Y aquí, para el sándalo (candana) también hay muchos nombres: candana, gandhasāra, malayajo, suvaṇṇacandana, haricandana, rattacandana, gosītacandana. Se llama candana porque deleita (candayati), es decir, por estar dotado de la cualidad de frescura, produce felicidad al calmar el ardor de los seres. Cando es la luna; esta también se llama cando porque deleita (candayati), es decir, por la posesión de la cualidad de frescura, produce felicidad al calmar el ardor de los seres con su propia luz. O bien, cando es lo que brilla (candati), resplandece con gloria. Sin embargo, en los comentarios de los Āgamas se dice: 'es cando porque genera deseo (chanda)'. También para ella hay muchos nombres:

จนฺโท [Pg.91] นกฺขตฺตราชา จ, อินฺทุ โสโม นิสากโร;

จนฺทิมา มา นิสานาโถ, โอสธี โส นิสาปติ.

Luna (cando), rey de las constelaciones, indu, somo, hacedor de la noche; candimā, mā, señor de la noche, osadhī, señor de la noche.

อุฬุราชา สสงฺโก จ, หิมรํสิ สสีปิ จ;

ทฺวิชราชา สสธโร, ตาราปติ หิมํสุ จ.

Rey de los astros, sasaṅko (el de la marca del conejo), de rayos fríos y sasī (el que posee el conejo); rey de los nacidos dos veces, sasadharo (el que porta el conejo), señor de las estrellas y de rayos fríos.

กุมุทพนฺธโว เจว, มิคงฺโก จ กลานิธิ;

สุธํ สุธิ ธูปิ ยูป-รสฺมิ เจว ขมากโร;

นกฺขตฺเตโส จ รชนี-กโร สุพฺภํสุ เอว จ.

Pariente del loto blanco, migaṅko (el que tiene la marca del ciervo) y tesoro de las artes; sudhaṃ, sudhi, dhūpi, de rayos como columnas e imán de perdón; señor de las constelaciones, hacedor de la noche y de rayos blancos.

ตทิ เจตายํ. ตนฺทติ. ตนฺที.

Tadi en el sentido de cansancio. Tandati. Tandī.

กทิ กลทิ อวฺหาเน โรทเน จ. กนฺทติ, ปกฺกนฺทติ. ปกฺกนฺทุํ, กนฺทนฺโต, กลนฺทโก.

Kadi y kaladi en el sentido de llamar y llorar. Kandati, pakkandati. Pakkanduṃ, kandanto, kalandako.

กลิทิ ปริเทวเน. กลินฺทติ.

Kalidi en el sentido de lamentación. Kalindati.

โขท ปฏิฆาเต. โขทติ.

Khoda en el sentido de resistencia o golpear. Khodati.

ขนฺท คติโสสเนสุ. ขนฺทติ. ขนฺโท. ขนฺโท นาม เอโก เทโว, โย ‘‘กุมาโร สตฺติธโร’’ติ จ วุจฺจติ.

Khanda en el sentido de movimiento y desecación. Khandati. Khando. Khanda es el nombre de un dios, que también es llamado 'Kumāra, el portador de la lanza'.

ขุทิ อาปวเน. ขุนฺทติ.

Khudi en el sentido de agitación. Khundati.

สิทิ สีติเย. สีติยํ สีติภาโว. สินฺทติ. โสสินฺโท, โสตตฺโต.

Sidi en el sentido de enfriamiento. Enfriamiento es el estado de estar frío. Sindati. Sosindo, sotatto.

วนฺท อภิวาทนถุตีสุ. วนฺทติ, อภิวนฺทติ. อภิวนฺทนา, วนฺทนํ, วนฺทโก.

Vanda en el sentido de saludo reverencial y alabanza. Vandati, abhivandati. Abhivandanā, vandanaṃ, vandako.

เอตฺถ ปน วนฺทตีติ ปทสฺส นมสฺสติ โถเมติ วาติ อตฺโถ. ตถา หิ สุตฺตนฺตฏีกากาโร ‘‘วนฺเทติ วนฺทามิ โถเมมิ วา’’ติ อาห.

Aquí, la palabra 'vandati' tiene el significado de rendir homenaje o alabar. Así, el autor del subcomentario de los Suttas dice: 'vandeti significa vandāmi (saludo) o thomemi (alabo)'.

ภทิ กลฺลาเณ โสขิเย จ. กลฺลาณํ กลฺยาณํ, โสขิยํ สุขิโน ภาโว, สุขมิจฺเจวตฺโถ. ภนฺทติ. ภนฺทโก, ภทฺโท, ภทฺโร.

Bhadi en el sentido de auspiciosidad y felicidad. Auspiciosidad es bienestar, felicidad es el estado de ser feliz, el significado es simplemente felicidad. Bhandati. Bhandako, bhaddo, bhadro.

มทิ [Pg.92] ถุติโมทมทสุปนคตีสุ. มนฺทติ. มนฺโท.

Madi en el sentido de alabanza, alegría, embriaguez, sueño y movimiento. Mandati. Mando.

เอตฺถ ปน มนฺโทติ อญฺญาณีปิ พาลทารโกปิ วุจฺจติ. ตตฺถ อญฺญาณี มนฺทติ อญฺญาณภาเวน อปฺปสํสิตพฺพมฺปิ ปุคฺคลํ โถเมตีติ มนฺโท. มนฺทติ อโมทิตพฺพฏฺฐาเนปิ โมทตีติ มนฺโท. มนฺทติ ทานสีลาทิปุญฺญกฺริยาสุ ปมชฺชตีติ มนฺโท. มนฺทติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ หิตาหิตํ อจินฺเตนฺโต ขาทนียโภชนียาทีหิ อตฺตโน กายํ สญฺชาตเมทํ กุรุมาโน สุปตีติ มนฺโท. มนฺทติ อยุตฺตํ ปเรสํ กฺริยํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเนน คจฺฉติ คณฺหาตีติ มนฺโท. อถ วา มนฺทติ ปุนปฺปุนํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน คพฺภํ คจฺฉตีติ มนฺโท. วุตฺตญฺหิ ภควตา ‘‘ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ. พาลทารโก ปน มนฺทติ ยุตฺตายุตฺตมชานนฺโต อุตฺตานเสยฺยํปริวตฺตนเสยฺยํ วา สุปตีติ มนฺโท. ตถา หิ –

Aquí, a un ignorante y a un niño pequeño también se les llama 'mando'. En ese contexto, el ignorante es 'mando' porque alaba (mandati) por su ignorancia incluso a una persona que no debe ser elogiada. Es 'mando' porque se alegra (mandati) incluso donde no debe alegrarse. Es 'mando' porque es negligente (mandati) en las acciones meritorias como la generosidad y la virtud. Es 'mando' porque duerme (mandati) sin pensar en su propio bienestar o en el ajeno, engordando su cuerpo con comidas y bebidas. Es 'mando' porque adopta (mandati) la conducta inapropiada de otros por imitación. O bien, es 'mando' porque entra en la matriz (mandati) por medio del renacimiento repetido. Pues ha sido dicho por el Bienaventurado: 'El necio (mando) entra en la matriz una y otra vez'. Un niño pequeño, por su parte, es 'mando' porque duerme (mandati) desconociendo lo que es apropiado e inapropiado, ya sea acostado boca arriba o dándose la vuelta. Así, en efecto:

‘‘โนนีตสุขุมาลํ มํ, ชาตปลฺลวโกมลํ;

มนฺทํ อุตฺตานสยนํ, ปิสาจภยตชฺชิตา.

'A mí, delicado como la mantequilla, tierno como un brote recién nacido, un niño (mandaṃ) que yace boca arriba, aterrorizado por el miedo a los demonios,'

ปาทมูเล มเหสิสฺส, สาเยสุํ ทีนมานสา;

อิทํ ททาม เต นาถ, สรณํ โหหิ นายกา’’ติ

'a los pies del Gran Sabio, se acostaron con el corazón afligido diciendo: Te entregamos a este niño, oh Señor, sé nuestro refugio, oh Líder'.

วุตฺตํ, อิติ อุตฺตานสยนโต ปฏฺฐาย ยาว มนฺททสกํ, ตาว ‘‘มนฺโท’’ติ ‘‘ทารโก’’ติ ทฏฺฐพฺโพ. อปฺปตฺถวาจโกปิ ปน มนฺทสทฺโท โหติ, โส ปาฏิปทิกตฺตา อิธ นาธิปฺเปโต, อถ วา มนฺทติ อปฺปภาเวน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ นิปฺผนฺนปาฏิปทิกวเสนปิ คเหตพฺโพ.

Así se ha dicho; desde que yace boca arriba hasta la década de la infancia (mandadasakaṃ), debe ser considerado como 'mando' o 'niño'. Sin embargo, la palabra manda también expresa el significado de 'poco', pero eso no es lo que se pretende aquí por ser una base nominal; o bien, puede entenderse por la base nominal derivada, pues se mueve (mandati) con poca fuerza.

มุท หาเส. หสนํ หาโส ตุฏฺฐิ. โมทติ, ปโมทติ. สมฺโมทติ. สมฺโมทโก. สมฺโมทมานา คจฺฉนฺติ มุทิตา. มุทา.

Muda [significa] en el júbilo. El acto de reír es júbilo y satisfacción. Se regocija, se regocija grandemente. Conversa amigablemente. Quien conversa amigablemente. Van conversando amigablemente, con alegría altruista. Alegría.

หท [Pg.93] กรีโสสฺสคฺเค. กรีโสสฺสคฺโค นาม กรีสสฺส โอสฺสชฺชนํ วิสฺสชฺชนํ. หทติ. อุหทติ. หทโน.

Hada [significa] en la evacuación de excremento. La evacuación de excremento es la liberación o descarga de las heces. Defeca. Defeca sobre algo. Defecación.

เอตฺถ จ ‘‘เยสํ โน สนฺถเต ทารกา อุหทนฺติปิ อุมฺมิหนฺติปี’’ติ อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ, ตตฺร อุหทนฺติปีติ วจฺจมฺปิ กโรนฺติ. อุมฺมิหนฺติปีติ ปสฺสาวมฺปิ กโรนฺติ. ปจฺฉิมปทสฺสตฺโถ มิห เสจเนติ ธาตุวเสน ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ปน จุราทิคเณปิ วตฺตติ ทฺวิคณิกตฺตา. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ‘‘มุตฺเตติ โอหเทติ จา’’ติ จริยาปิฏกปาฬิปฺปเทโส นิทสฺสนํ. ตตฺถ มุตฺเตตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. โอหเทตีติ กรีสํ วิสฺสชฺเชติ.

Y aquí, 'en nuestro diván los niños incluso defecan e incluso orinan', este pasaje pali es un ejemplo; allí, 'incluso defecan' significa que incluso evacúan heces. 'Incluso orinan' significa que incluso evacúan orina. El significado del último término debe verse según la raíz miha, en el sentido de rociar. Esto, además, ocurre en el grupo curādi por pertenecer a dos grupos. En este lugar, el pasaje del Cariyāpiṭaka: 'orina y defeca' es un ejemplo. Allí, 'orina' significa que evacúa orina. 'Defeca' significa que descarga heces.

อุท โมเท กีฬายญฺจ. อุทติ. อุทานํ. อุทคฺโค.

Uda [significa] en el regocijo y en el juego. Brota. Expresión inspirada. Elevado.

ตตฺถ อุทานนฺติ เกนฏฺเฐน อุทานํ? อุทานนฏฺเฐน. กิมิทํ อุทานนํ นาม? ปีภิเวคสมุฏฺฐาปิโต อุทาหาโร. ยถา หิ ยํ เตลาทิ มินิตพฺพวตฺถุ มานํคเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ ‘‘อวเสโก’’ติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ, ตํ ‘‘โอโฆ’’ติ วุจฺจติ, เอวเมว ยํ ปีติเวคสมุฏฺฐาปิตํ วิตกฺกวิปฺผารํ หทยํ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ, โส อธิโก หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา วจีทฺวาเรน นิกฺขมนฺโต ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺโข อุทาหารวิเสโส ‘‘อุทาน’’นฺติ วุจฺจติ. อุทคฺโคติ สญฺชาตโสมนสฺโส.

Allí, en cuanto a 'expresión inspirada', ¿en qué sentido es una expresión inspirada? En el sentido de ser proferida hacia arriba. ¿Qué es esto llamado profierimiento? Es un enunciado originado por el ímpetu de la alegría. Así como un objeto que debe ser medido, como el aceite, etc., no puede ser contenido por la medida y fluye desbordándose, eso se llama 'derramamiento'. Y el agua que un estanque no puede contener y fluye cubriéndolo todo, se llama 'inundación'; de la misma manera, aquello que el corazón no puede sostener, que es la difusión del pensamiento originada por el ímpetu de la alegría, al volverse excesivo y no estabilizarse internamente, saliendo por la puerta de la voz sin considerar a un receptor, ese tipo especial de enunciado se llama 'expresión inspirada'. Elevado significa con gozo surgido.

กุท ขุท คุท กีฬายเมว. โกทติ. โขทติ. โคทติ.

Kuda, khuda y guda [significan] solamente en el juego. Juega. Juega. Juega.

สูท ปคฺฆรเณ. สูทติ. สุตฺตํ. สูโท. รญฺโญ สูทา มหานเส.

Sūda [significa] en el fluir. Fluye. Discurso. Cocinero. Los cocineros del rey en la gran cocina.

เอตฺถ [Pg.94] จ สุตฺตนฺติ สูทติ เธนุ วิย ขีรํ อตฺเถ ปคฺฆราเปตีติ สุตฺตํ, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ. สกมฺมิกธาตุตฺตา ปน ‘‘ปคฺฆราเปตี’’ติ การิตวเสน อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. ตถา หิ ‘‘กโรตี’’ติ ปทสฺส ‘‘นิปฺผาเทตี’’ติ อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. สูโทติ ภตฺตกาโร. โย ‘‘อาฬาริโก, โอทนิโก, สูปกาโร, รสโก’’ติ จ วุจฺจติ. สูทติ ‘‘เอวญฺเจวญฺจ กเต ขาทนียํ วา โภชนียํ วา สุคนฺธํ มนาปํ สุรสญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ รนฺธนกฺริยาย สุกุสลตาย รสํ ปคฺฆราเปติ อภินิพฺพตฺเตตีติ สูโท.

Y aquí, 'discurso' se llama sutta porque hace fluir el significado como una vaca [hace fluir] la leche; es la palabra del Buddha en el Tipiṭaka. Al ser una raíz transitiva, se puede explicar el significado en sentido causal como 'hacer fluir'. Así como al término 'hace' se le puede explicar el significado de 'produce'. Cocinero es quien prepara la comida. Es aquel que es llamado 'chef, arrocero, preparador de sopa y sazonador'. Se llama cocinero porque, por su gran destreza en la acción de cocinar, pensando 'al hacerse de tal y tal manera, lo que es masticable o comestible será fragante, agradable y de buen sabor', hace fluir o produce el sabor.

รหท อพฺยตฺตสทฺเท. รหทติ. รหโท.

Rahada [significa] en el sonido indistinto. Suena indistintamente. Lago.

หิลาทิ สุเข จ. จกาโร ปุพฺพตฺถาเปกฺขโก. หิลาทติ. หิลาทนํ, หิลาโท, เมตฺตาสหายกตสตฺตมหาหิลาโท.

Hilāda [significa] en la felicidad y [en lo anterior]. La partícula 'ca' se refiere al significado anterior. Se regocija. Regocijo, alegría, la gran alegría de un ser producida por estar acompañado de amor universal.

สทฺท กุจฺฉิเต สทฺเท. สทฺทติ.

Sadda [significa] en el sonido despreciable. Emite un sonido despreciable.

มิท สฺเนเห. สฺเนโห นาม วสาสงฺขาโต สฺเนโห ปีติสฺเนโหติ ทุวิโธ. อิธ ปน วสาสงฺขาโต สฺเนโห อธิปฺเปโต, เมทติ เมโท.

Mida [significa] en el afecto o untuosidad. La untuosidad es de dos tipos: la untuosidad denominada grasa y la untuosidad del gozo. Pero aquí se refiere a la untuosidad denominada grasa. Engorda, grasa.

เอตฺถ จ เมทตีติ เมทสหิโต ภวติ อยํ ปุริโสติ อตฺโถ. เมโท นาม ถูลสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆมํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต ปตฺถินฺนสิเนโห, โส วณฺเณน หลิทฺทิวณฺโณ โหติ. การิเต ‘‘เมเทติ เมทยตี’’ติ รูปานิ. ตถา หิ ‘‘เต อิมํ กายํ พลํ คาเหนฺติ นาม พฺรูเหนฺติ นาม เมเทนฺติ นามา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ เมเทนฺตีติ สญฺชาตเมทํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. อิมิสฺสา ปน ธาตุยา ทิวาทิคณํ ปตฺตาย ปีติสิเนหตฺเถ ‘‘เมชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปํ ภวติ. จุราทิคณํ ปน [Pg.95] ปตฺตาย ‘‘เมเทติ เมทยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Y aquí, 'engorda' significa que este hombre está provisto de grasa. La grasa es el aceite derretido que se encuentra difundido por todo el cuerpo de alguien grueso, y apoyado en los músculos de las pantorrillas, etc., de alguien delgado; es de color amarillo como la cúrcuma. En el causal, las formas son 'medeti' y 'medayati'. Pues se ve el pasaje pali: 'ellos ciertamente hacen que este cuerpo tome fuerza, lo aumentan y lo engordan'. Allí, 'lo engordan' significa que hacen que surja la grasa. Pero cuando esta raíz pertenece al grupo divādi, en el sentido del afecto del gozo, la forma verbal es 'mejjati'. Debe observarse que cuando pertenece al grupo curādi, las formas verbales son 'medeti' y 'medayati'.

สิท โมจเน. สิทติ. เสโท.

Sida [significa] en la liberación. Libera. Sudor.

สนฺท ปสวเน. ปสวนํ สนฺทนํ อวิจฺเฉทปฺปวตฺติ. สนฺทติ อุทกํ. มหนฺโต ปุญฺญาภิสนฺโท.

Sanda [significa] en el fluir. Fluir es el movimiento o continuidad ininterrumpida. El agua fluye. Un gran flujo de mérito.

เอตฺถ จ ปุญฺญาภิสนฺโทติ ปุญฺญปฺปวาโห, ปุญฺญนทีติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

Y aquí, 'flujo de mérito' es una corriente de mérito; también es apropiado llamarlo río de mérito.

มทฺท มทฺทเน. มทฺทภิ, ปมทฺทติ. มารเสนปฺปมทฺทโน. กณฺฏกํ มทฺทติ.

Madda [significa] en el triturar. Tritura, aplasta. El que aplasta al ejército de Māra. Pisa una espina.

กทิ เวลมฺเพ. วิลมฺพภาโว เวลมฺโพ. กนฺทติ.

Kadi [significa] en la demora. La demora es el estado de tardanza. Clama.

กท อวฺหาเน โรทเน จ. กทติ.

Kada [significa] en el llamado y en el llanto. Llama o llora.

ขทิ อุชฺฌเน. ฉนฺทติ.

Khadi [significa] en la queja. Se queja.

สท สาทเน. สทติ. อสฺสาโท.

Sada [significa] en el saborear. Saborea. Deleite.

สีท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ. วิสรณํ วิปฺผรณํ. คตฺยาวสานํ คมนสฺส อวสานํ โอสานํ อภาวกรณํ, นิสีทนนฺติ อตฺโถ. สีทติ, ลาพูนิ สีทนฺติ. สํสีทติ, โอสีทติ, ปสีทติ, วิปฺปสีทติ. ปสาโท. ปสนฺโน. วิปฺปสนฺโน. ปสาทโก. ปสาทิโต. ปาสาโท. โอสีทาปโก. กุสีโต. อาสีโน. นิสินฺโน. นิสินฺนโก. สนฺนิสีเวสุ ปกฺขิสุ. นิสีทนํ, นิสินฺนํ. นิสชฺชา. โคนิสาโท, อุปนิสา. สีเทติ. สีทยติ. สีทาเปติ. สีทาปยติ. ปสาเทติ. นิสีทิตุํ. นิสีทาเปตุํ, นิสาเทตุํ, นิสีทาเปติ, นิสีทาเปตฺวา. อุจฺฉงฺเค มํ นิสาเทตฺวา, ปิตา อตฺถานุสาสติ. นิสีทิตฺวาติปิ ปาโฐ. นิสีทิตฺวา. นิสีทิตฺวาน. นิสีทิตุน[Pg.96]. นิสีทิย. นิสีทิยาน. สํสีทิตฺวา. อวสีทิตฺวา. โอสีทิตฺวา.

Sīda [significa] en la difusión, el movimiento y la cesación. Difusión es expansión. Cesación del movimiento es el fin del ir, la conclusión, la anulación; significa el acto de sentarse. Se hunde, las calabazas se hunden. Se abate, se hunde, se aclara, se purifica. Claridad o fe. Alguien con fe. Alguien purificado. Lo que aclara. Aclarado. Palacio. Lo que hace hundir. Perezoso. Sentado. Sentado. Sentadito. En las aves que se han posado juntas. El asiento, lo sentado. El acto de sentarse. El lugar donde se sientan las vacas, cercanía. Hace hundir. Hace hundir. Hace que se hunda. Hace que se hunda. Aclara o inspira fe. Para sentarse. Para hacer sentar, hacer sentar, hace sentar, habiendo hecho sentar. 'Habiéndome hecho sentar en su regazo, el padre me instruye en el bienestar'. También hay la lectura 'nisīditvā'. Habiéndose sentado. Habiéndose sentado. Habiéndose sentado. Habiéndose sentado. Habiéndose sentado. Habiéndose abatido. Habiéndose hundido. Habiéndose hundido.

ตตฺถ กุสีโตติ วีริเยนาธิคนฺตพฺพสฺส อตฺถสฺส อลาภโต กุจฺฉิเตนากาเรน สีทตีติ กุสีโต. อถ วา สยมฺปิ กุจฺฉิเตนากาเรน สีทติ อญฺเญปิ สีทาเปติ ตํ นิสฺสาย อญฺเญสํ สีทนสฺส สมฺภวโตติ กุสีโต. ตถา หิ วุตฺตํ –

Allí, 'perezoso' es aquel que se hunde de manera despreciable debido a la falta de logro del objetivo que debe alcanzarse mediante el esfuerzo. O bien, él mismo se hunde de manera despreciable y hace que otros se hundan, por la posibilidad de que otros se hundan dependiendo de él; por eso es 'perezoso'. Pues así se ha dicho:

‘‘ปริตฺตํ กฏฺฐมารูยฺห, ยถา สีเท มหณฺณเว;

เอวํ กุสีตมาคมฺม, สาธชีวีปิ สีทตี’’ติ;

'Así como alguien que sube a un pequeño madero se hunde en el gran océano; así, dependiendo de un perezoso, incluso quien vive rectamente se hunde'.

กุสีโตติ เจตฺถ ทสฺส ตตฺตํ ‘‘สุคโต’’ติ เอตฺถ วิย ‘‘สตสฺมีติ โหตี’’ติ เอตฺถ วิย จ. ตถา หิ สีทตีติ สตํ, อนิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. อิมินา อุจฺเฉททิฏฺฐิ วุตฺตา. สตอิติ เจตฺถ อวิภตฺติโก นิทฺเทโส. สนฺนิสีเวสูติ ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ สพฺพโส นิสีทนฺเตสุ, วิสฺสมมาเนสูติ อตฺโถ, ทการสฺส วการํ กตฺวา นิทฺเทโส. นิสีทนนฺติ นิสีทนกฺริยา. มญฺจปีฐาทิกํ วา อาสนํ. ตญฺหิ นิสีทนฺติ เอตฺถาติ นิสีทนนฺติ วุจฺจติ. นิสินฺนนฺติ นิสีทนกฺริยา เอว. เอตฺถ ปน ‘‘คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ. มาตุคาเมน สทฺธึ รโห มญฺเญ ตยา นิสินฺนนฺติ กุกฺกุจฺจํ อุปทหตีติอาทีสุ จสฺส ปโยโค เวทิตพฺโพ. เอตฺถ หิ คมนํ คภํ, ฐานํ ฐิตํ, นิสีทนํ นิสนฺนํ, สุปนํ สุตฺตํ, ชาครณํ ชาคริตํ, ภาสนํ ภาสิตนฺติ วุจฺจติ. นิสชฺชาติ นิสีทนา. โคนิสาโทติ โคนิสชฺชนา. อุปนิสาติ อุปนิสีทติ ผลํ เอตฺถาติ อุปนิสา, การณํ. นิสาเทตุนฺติ นิสีทาเปตุํ. นิสาเทตฺวาติ นิสีทาเปตฺวา.

En este contexto, la palabra ‘kusīto’ (perezoso) contiene el estado de ‘tattaṃ’ (estado de ‘ta’), al igual que en ‘sugato’ o en ‘satasmīti hotī’. Así, ‘sataṃ’ significa ‘aquello que se descompone’ (sīdatīti), lo cual es un epíteto de lo impermanente (anicca). Con este término se expresa la visión aniquilacionista (ucchedadiṭṭhi). ‘Sataiti’ es aquí una designación sin terminación flexiva. ‘Sannisīvesūti’ se refiere a quienes se sientan completamente para disipar la fatiga, es decir, a quienes descansan; se designa mediante la transformación de la ‘d’ en ‘v’. ‘Nisīdana’ es el acto de sentarse o un asiento como un lecho, silla, etc. Pues se dice ‘nisīdana’ (asiento) porque se sientan en él. ‘Nisinna’ es propiamente la acción de sentarse. Debe entenderse su uso en pasajes como: ‘al ir, al estar de pie, al estar sentado (nisinne), al dormir, al estar despierto, al hablar o al estar en silencio, actúa con clara comprensión’. También en: ‘al sentarse (nisinnanti) en privado con una mujer, se genera remordimiento’. Aquí, el ir se llama ‘gata’, el estar de pie ‘ṭhita’, el sentarse ‘nisanna’, el dormir ‘sutta’, el despertar ‘jāgarita’ y el hablar ‘bhāsita’. ‘Nisajjā’ es el acto de sentarse. ‘Gonisādo’ es el acto de sentarse de los bueyes. ‘Upanisā’ es aquello en lo que el fruto reside o se apoya, es decir, la causa. ‘Nisādetuṃ’ significa hacer sentar. ‘Nisādetvā’ significa habiendo hecho sentar.

ภาเว [Pg.97] นปุํสโก เญยฺโย, นิสินฺนนฺติ รโว ปน;

วาจฺจลิงฺโค ติลิงฺโค โส, คตาทีสุปฺยยํ นโย.

Se debe saber que en el sentido abstracto (bhāva) es neutro, pero la palabra ‘nisinna’ (sentado) es un adjetivo (vāccaliṅgo) que posee los tres géneros; este mismo método se aplica a ‘gata’ (ido) y otros términos similares.

จท ยาจเน. ยาจนํ อชฺเฌสนํ. จทติ.

La raíz ‘cada’ se usa en el sentido de suplicar (yācana). ‘Yācana’ significa solicitar o pedir. De ahí deriva ‘cadati’.

มิท เมท เมธาหึสาสุ. มิทติ. เมทติ.

Las raíces ‘mida’ y ‘meda’ se usan en los sentidos de inteligencia (medhā) y violencia (hiṃsā). De ahí derivan ‘midati’ y ‘medati’.

นิท เนท กุจฺฉาสนฺนิกริเสสุ. กุจฺฉา ครหา. สนฺนิกริสํ โวหารวิเสโส. นิทติ. เนทติ.

Las raíces ‘nida’ y ‘neda’ se usan en los sentidos de desprecio (kucchā) y uso del lenguaje (sannikarisa). ‘Kucchā’ significa reproche (garahā). ‘Sannikarisa’ es una distinción en el habla. De ahí derivan ‘nidati’ y ‘nedati’.

พุนฺทิ นิสาเน. นิสานํ เตชนํ ติกฺขตา. พุนฺทติ. โพนฺทิ.

La raíz ‘bundi’ se usa en el sentido de aguzar (nisāna). ‘Nisāna’ significa afilar o agudeza (tikkhatā). De ahí derivan ‘bundati’ y ‘bondi’.

เอตฺถ จ โพนฺทีติ สรีรํ. ตญฺหิ พุนฺทานิ ติกฺขานิ ปิสุณผรุสวาจาทีนิ วา ปญฺญาวีริยาทีนิ วา เอตฺถ สนฺตีติ โพนฺทีติ วุจฺจติ, สญฺโญคปรตฺเตปิ อุการสฺโสการาเทโส, ปาปกลฺยาณชนวเสเนส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โพนฺทิสทฺทสฺส สรีรวาจกตา ปน –

En este contexto, ‘bondi’ significa el cuerpo. Se llama ‘bondi’ porque en él existen ‘bundas’ o cosas agudas, ya sean palabras calumniosas y ásperas, o bien sabiduría y energía. Aunque existe una consonante doble después, se produce la sustitución de la ‘u’ por ‘o’. Este significado debe entenderse según se trate de personas malvadas o virtuosas. Sobre el uso de la palabra ‘bondi’ para referirse al cuerpo:

‘‘นาหํ ปุน น จ ปุน, น จาปิ อปุนปฺปุนํ;

หตฺถิโพนฺทึ ปเวกฺขามิ, ตถา หิ ภยตชฺชิโต’’ติอาทีสุ

‘No volveré a entrar en un cuerpo (bondi) de elefante, ni otra vez, ni repetidamente; pues así estoy atormentado por el miedo’.

ทฏฺฐพฺพา. อิมานิสฺส นามานิ –

Así debe ser visto. Estos son sus nombres (sinónimos):

กาโย เทหํ สรีรญฺจ, วปุ พิมฺพญฺจ วิคฺคหํ;

โพนฺทิ คตฺตํ ตนุ เจว, อตฺตภาโว ตถูปธิ;

สมุสฺสโยติ เจตานิ, เทหนามานิ โหนฺติ หิ.

‘Kāyo’, ‘dehaṃ’, ‘sarīraṃ’, ‘vapu’, ‘bimbaṃ’, ‘viggahaṃ’, ‘bondi’, ‘gattaṃ’, ‘tanu’, ‘attabhāvo’, ‘upadhi’ y ‘samussayo’; estos son, en verdad, los nombres para el cuerpo.

วท วิยตฺติยํ วาจายํ. วทติ, วชฺชติ. วเทติ, โอวทติ, โอวเทติ, ปฏิวทติ. อภิวทติ, อนุวทติ, อุปวทติ, อปวทติ. นิวทติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ตตฺถ ‘‘วชฺชนฺตุ โภนฺโต อมฺม’’นฺติ ปาฬิทสฺสนโต วชฺชตีติ ปทํ วุตฺตํ. เกจิ ปน ครู ‘‘วชฺเชตี’’ติ รูปํ อิจฺฉนฺติ, ตํ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตญฺเจ คเหตพฺพํ, ‘‘อุปาสโก ภิกฺขุํ วเทติ. เตน โยเคน ชนกายํ, โอวเทติ มหามุนี’’ติ จ ทสฺสนโต วเทติ โอวเทตีติ จ วุตฺตํ. สพฺพาเนตานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ.

La raíz ‘vada’ se usa en el sentido de hablar con claridad (viyattiyaṃ vācāyaṃ). De ella derivan ‘vadati’, ‘vajjati’, ‘vadeti’, ‘ovadati’, ‘ovadeti’, ‘paṭivadati’, ‘abhivadati’, ‘anuvadati’, ‘upavadati’, ‘apavadati’ y ‘nivadati’. Otros términos también pueden ser formados. Al respecto, basándose en el texto canónico ‘vajjantu bhonto amma’ (que hablen, señoras madres), se menciona la palabra ‘vajjati’. Sin embargo, algunos maestros prefieren la forma ‘vajjeti’; esto debe ser examinado y, si es apropiado, aceptado. Según pasajes como ‘el laico hace hablar (vadeti) al monje’ y ‘con esa aplicación, el Gran Sabio aconseja (ovadeti) a la gente’, se mencionan ‘vadeti’ y ‘ovadeti’. Todas estas son formas de la voz activa (sudda-kattu).

โอวาเทติ[Pg.98], วาทยติ, วาทาเปติ, วาทาปยติ. วชฺเชนฺโต, วชฺชยนฺโต, อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ.

‘Ovādeti’, ‘vādayati’, ‘vādāpeti’, ‘vādāpayati’, ‘vajjento’, ‘vajjayanto’; estas son formas de la voz causal (hetukattu).

กมฺเม ‘‘วทิยติ, โอวทิยติ, วชฺชิยติ. วทิยมาโน, วชฺชมาโน, โอวทิยมาโน, โอวชฺชมาโน น กโรติ สาสนํ’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ. ‘‘วาโท, โอวาโท, ปฏิวาโท, ปวาโท, อภิวาทนํ, อนุวาโท, อุปวาโท, อปวาโท, วิวาโท, นิวาทนํ, วชฺชํ, วทนํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ นามิกปทานิ โยเชตพฺพานิ.

En la voz pasiva (kamma) se forman: ‘vadiyati’, ‘ovadiyati’, ‘vajjiyati’. Se encuentran ejemplos como: ‘siendo aconsejado (vadiyamāno, vajjamāno, ovadiyamāno, ovajjamāno), no cumple con la enseñanza’. Deben formarse sustantivos como: ‘vādo’ (discurso), ‘ovādo’ (consejo), ‘paṭivādo’ (réplica), ‘pavādo’ (doctrina), ‘abhivādanaṃ’ (saludo), ‘anuvādo’ (censura posterior), ‘upavādo’ (reproche), ‘apavādo’ (difamación), ‘vivādo’ (disputa), ‘nivādanaṃ’ (prohibición), ‘vajjaṃ’ (lo que debe decirse), ‘vadanaṃ’ (habla/boca), etc.

‘‘วทิตุํ, วทิตฺวา, วิวทิตฺวา’’ อิจฺเจวมาทีนิ จ ตุมนฺตาทีนิ ปทานิ.

Y términos con sufijos como -tuṃ y -tvā: ‘vadituṃ’ (para decir), ‘vaditvā’ (habiendo dicho), ‘vivaditvā’ (habiendo disputado), entre otros.

ตตฺถ วาโทติ กถา. วทิตพฺพํ วตฺตพฺพนฺติ วชฺชํ, กึ ตํ? วจนํ. เอเตน สจฺจวชฺเชน, สมงฺคินี สามิเกน โหมีติ เอตฺถ หิ วจนํ ‘‘วชฺช’’นฺติ วุจฺจติ. วทนฺติ เอเตนาติ วทนํ, มุขํ. มุขสฺส หิ อิมานิ นามานิ –

En este contexto, ‘vāda’ es el habla o conversación. ‘Vajja’ es lo que debe ser dicho o expresado; ¿qué es eso? La palabra. En la frase ‘por esta palabra (vajjena) de verdad, que me reúna con mi esposo’, la palabra se llama ‘vajja’. ‘Vadana’ es aquello con lo que se habla, es decir, la boca. Estos son los nombres de la boca:

วทนํ ลปนํ ตุณฺฑํ, มุข มสฺสญฺจ อานนํ;

สูกราทิมุขํ ตุณฺฑ-มิติ เญยฺยํ วิเสสโต.

‘Vadanaṃ’, ‘lapanaṃ’, ‘tuṇḍaṃ’, ‘mukhaṃ’, ‘assaṃ’ y ‘ānanaṃ’. Específicamente, debe saberse que la boca de animales como los cerdos se denomina ‘tuṇḍa’ (hocico).

ตตฺร วทตีติ ปิตา ปุตฺตํ วทติ. อปิจ วทตีติ เภรี วทติ, นาทํ มุญฺจตีติ อตฺโถ. เอส นโย วชฺชตีติ เอตฺถาปิ.

Allí, en el sentido de ‘habla’, un padre le habla (vadati) al hijo. Además, se dice ‘vadatī’ cuando un tambor suena, en el sentido de que emite un sonido. Este mismo principio se aplica a la forma ‘vajjati’.

ตตฺรายํ ปทมาลา, วทติ, วทนฺติ. วทสิ, วทถ. วทามิ, วทาม. วทเต, วทนฺเต. วทเส, วทวฺเห. วเท, วทมฺเห.

Esta es la declinación verbal: vadati, vadanti (él habla, ellos hablan). vadasi, vadatha (tú hablas, vosotros habláis). vadāmi, vadāma (yo hablo, nosotros hablamos). vadate, vadante. vadase, vadavhe. vade, vadamhe.

วทตุ, วทนฺตุ. วทาหิ, วท, วทถ. วทามิ, วทาม. วทตํ, วทนฺตํ. วทสฺสุ, วทวฺโห. วเท, วทามเส.

En el imperativo: vadatu, vadantu. vadāhi, vada, vadatha. vadāmi, vadāma. vadataṃ, vadantaṃ. vadassu, vadavho. vade, vadāmase.

วชฺชติ, วชฺชนฺติ. วชฺชสิ, วชฺชถ. วชฺชามิ, วชฺชาม. วชฺชเต, วชฺชนฺเต. วชฺชเส, วชฺชวฺเห. วชฺเช, วชฺชมฺเห.

Para la forma ‘vajjati’: vajjati, vajjanti. vajjasi, vajjatha. vajjāmi, vajjāma. vajjate, vajjante. vajjase, vajjavhe. vajje, vajjamhe.

วชฺชตุ[Pg.99], วชฺชนฺตุ. วชฺชาหิ, วชฺช, วชฺชถ. วชฺชามิ, วชฺชาม. วชฺชตํ, วชฺชนฺตํ. วชฺชสฺสุ, วชฺชวฺโห. วชฺเช, วชฺชามฺหเส. อิมา ทฺเว ปทมาลา วทธาตุสฺส วชฺชาเทสวเสน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺรายํ สุขุมตฺถวินิจฺฉโย, ‘‘มานุสฺสกา จ ทิพฺพา จ, ตูริยา วชฺชนฺติ ตาวเท’’ติ ปาฬิ. เอตฺถ วชฺชนฺตีติ อิทํ สุทฺธกตฺตุปทํ ตทฺทีปกตฺตา. กึ วิย?

En el imperativo: vajjatu, vajjantu. vajjāhi, vajja, vajjatha. vajjāmi, vajjāma. vajjataṃ, vajjantaṃ. vajjassu, vajjavho. vajje, vajjāmhase. Debe entenderse que estas dos series de conjugaciones se exponen para la raíz ‘vada’ en su forma sustitutiva ‘vajja’. Aquí hay un análisis sutil: existe el texto canónico ‘mānussakā ca dibbā ca, tūriyā vajjanti tāvade’ (en ese momento sonaron los instrumentos musicales humanos y divinos). Aquí ‘vajjanti’ es una forma de la voz activa que indica aquello. ¿Como qué?

‘‘อุทีรยนฺตุ สงฺขปณวา, วทนฺตุ เอกโปกฺขรา;

นทนฺตุ เภอี สนฺนทฺธา, วคฺคู วทนฺตุ ทุนฺทุภี’’ติ

‘Que las caracolas y los tambores resuenen (udīrayantu), que los tambores de un solo parche suenen (vadantu); que los tambores de guerra rujan (nadantu), que los tambores dundubhi suenen dulcemente (vadantu)’.

เอตฺถ ‘‘อุทีรยนฺตุ วทนฺตุ’’อาทีนิ วิย. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘วชฺชนฺตีติ วชฺชึสูติ อตีตวจเน วตฺตมานวจนํ เวทิตพฺพ’’นฺติ สุทฺธกตฺตุวเสน วิวรณํ กตํ, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ วทธาตุสฺส วชฺชาเทโส ทฏฺฐพฺโพ.

Como en este ejemplo de ‘udīrayantu’ y ‘vadantu’. De hecho, en el Comentario se explica como una voz activa: ‘vajjantīti significa que sonaron (vajjiṃsu); debe entenderse el tiempo presente por el tiempo pasado’. Por lo tanto, en tales lugares, debe considerarse a ‘vajja’ como un sustituto de la raíz ‘vada’.

‘‘สงฺขา จ ปณวา เจว, อโถปิ ทิณฺฑิมา พหู;

อนฺตลิกฺขมฺหิ วชฺชนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ

‘Caracolas, tambores y muchos timbales resuenan (vajjanti) en el firmamento, tras haber visto tal maravilla en el cielo’.

เอตฺถ ปน วชฺชนฺตีติ เหตุกตฺตุปทํ ตทฺทีปกตฺตา. ตญฺจ โข วณฺณสนฺธิวิสยตฺตา วาทยนฺตีติ การิตปทรูเปน สิทฺธํ. ตถา หิ ‘‘วาทยนฺตี’’ติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยกาเร ปเร สรโลโป กโต, ทฺยการสญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยํ ปุพฺพกฺขรสฺส รสฺสตฺตญฺจ ภวติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน วิวรณํ. ตถา หิ ‘‘เทวตา นเภ อจฺเฉรกํ ภควโต ยมกปาฏิหาริยํ ทิสฺวา อนฺตลิกฺเข เอตานิ สงฺขปณวาทีนิ ตูริยานิ วาทยนฺตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ ภวติ, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ วทสฺส วชฺชาเทโส น ภวติ.

Sin embargo, aquí 'vajjantī' es un término causativo (hetukattupada) porque lo indica. Y debido al ámbito de la fonética (vaṇṇasandhi), se establece a través de la forma causativa 'vādayanti'. Pues, tras establecer la forma 'vādayanti', se produce la elisión de la vocal ante la 'y' posterior, el grupo 'dy' se convierte en una doble 'jj', y la vocal anterior se vuelve corta. Por ello, en el Comentario se da la explicación causativa: 'vajjantī significa vādayanti' (hacen sonar). Pues debe entenderse el sentido causativo de la siguiente manera: 'las deidades, habiendo visto el asombroso milagro doble (yamakapāṭihāriya) del Bendito en el cielo, hacen sonar estos instrumentos musicales tales como caracolas y tambores paṇava en la atmósfera'; por lo tanto, en tales lugares, no ocurre la sustitución de 'vada' por 'vajja' (como una simple raíz).

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘อนฺตลิกฺขมฺหิ วชฺชนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘วชฺชนฺตี’’ติ ปทํ สุทฺธกตฺตุปทเมว, น เหตุกตฺตุปทํ [Pg.100] ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ วิวรเณ กเตปิ, ตถา หิ ‘‘เย เกจิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา, ‘‘อิทเมว สจฺจ’นฺติ วิวาทยนฺตี’’ติ จ ‘‘เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺตี’’ติ จ เอวมาทีสุ วทนฺติปเทน สมานตฺถํ ‘‘วาทยนฺตี’’ติ ปทญฺจ สาสเน ทิฏฺฐ’’นฺติ? ตนฺน, ‘‘ทิสฺวา’’ติ ทสฺสนกฺริยาวจนโต. น หิ สงฺขปณวาทีนํ ปาฏิหาริยาทิทสฺสนํ อุปปชฺชติ ทสฺสนจิตฺตสฺส อภาวโตติ. สจฺจํ, ตถาปิ –

Al respecto, algunos podrían decir: 'En la frase: suena (vajjanti) en la atmósfera, habiendo visto el asombro en el cielo, incluso allí la palabra vajjantī es solo un término de sujeto simple (suddhakattupada), no un término causativo, a pesar de que se haya hecho la explicación: vajjantī significa vādayanti. Pues, en pasajes como: cualquiera que sea el que se aferre a estas visiones, disputa (vivādayantī) diciendo: solo esto es la verdad, y: habiendo tomado esta posición, disputan (vivādayantī), se ve en las enseñanzas que la palabra vādayantī tiene el mismo sentido que la palabra vadanti (hablan)'. Esto no es correcto, debido a la expresión del acto de ver: 'disvā' (habiendo visto). Pues no es posible que instrumentos como caracolas y tambores paṇava vean el milagro, etc., debido a la ausencia de una conciencia visual. Es verdad, sin embargo —

‘‘ราทนฺเต ทารเก ทิสฺวา, อุพฺพิทฺธา วิปุลา ทุมา;

สยเมโวนมิตฺวาน, อุปคจฺฉนฺติ ทารเก’’ติ

‘Al ver a los niños llorando, los árboles altos y grandes, inclinándose por sí mismos, se acercan a los niños’.

เอตฺถ วิย อุปจริตตฺตา อุปปชฺชเตว ทสฺสนวจนํ. ตสฺมา ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ วิวรณํ สุทฺธกตฺตุวเสน กตนฺติ? ตนฺน, เหฏฺฐา –

¿Acaso la expresión de ver no es posible aquí de manera metafórica (upacaritattā) como en este caso? ¿Por lo tanto, la explicación 'vajjantī significa vādayanti' se hizo como un término de sujeto simple? No es así, pues abajo —

‘‘สงฺคีติโย จ วตฺตนฺติ, อมฺพเร อนิลญฺชเส;

จมฺมนทฺธานิ วาเทนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ

‘Y las sinfonías resuenan en el cielo, en el camino del viento; hacen sonar (vādenti) los tambores recubiertos de cuero, habiendo visto el asombro en el cielo’.

อิมินฺนา คาถาย ‘‘วาเทนฺตีติ วาทยนฺติ เทวตา’’ติ สปาฐเสสสฺส อตฺถวิวรณสฺส เหตุกตฺตุวเสน กตตฺตา. อถาปิ วเทยฺยุํ ‘‘สงฺขา จ ปณวา เจว, อโถปิ ทิณฺฑิมา พหู’ติ ปจฺจตฺตวจนวเสน วุตฺตตฺตา วชฺชนฺตีติ ปทํ กมฺมวาจกปท’’นฺติ เจ? ตมฺปิ น, กมฺมวเสน วิวรณสฺส อกตตฺตา, กตฺตุวเสน ปน กตตฺตาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

Debido a que en esta estrofa la explicación del significado, junto con el resto del texto: 'vādenti significa que las deidades hacen sonar (vādayanti)', se ha hecho en sentido causativo. No obstante, si dijeran: 'Puesto que se mencionan caracolas, tambores paṇava y muchos tambores diṇḍima en el caso nominativo (paccattavacana), ¿no es la palabra vajjantī un término de voz pasiva (kammavācaka)?'. Eso tampoco es correcto, porque la explicación no se ha hecho en voz pasiva, sino que debe llegarse a la conclusión de que se hizo en sentido causativo.

อยเมตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ทฺวิคณิโก วทธาตุ ภูวาทิคณิโก จ จุราทิคณิโก จ. โส หิ ภูวาทิคเณ วตฺตนฺโต ‘‘วทติ วชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ชเนตฺวา ‘‘วาเทติ, วาทยติ, วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ จตฺตาริ เหตุกตฺตุรูปานิ ชเนติ, จุราทิคเณ ปน ‘‘วาเทติ, วาทยตี’’ติ [Pg.101] สุทฺธกตฺตุรูปานิ ชเนตฺวา ‘‘วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ จ ทฺเว เหตุกตฺตุรูปานิ ชเนติ, ตสฺมา สาสเน ‘‘วาเทนฺติ วาทยนฺตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘วเทยฺย, วเทยฺยุํ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ‘‘วชฺเชยฺย, วชฺเชยฺยุํ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ วชฺชาเทสวเสน.

Aquí debe entenderse la siguiente determinación. La raíz 'vad' pertenece a dos grupos: el grupo bhūvādi y el grupo curādi. Cuando pertenece al grupo bhūvādi, produce las formas de sujeto simple 'vadati, vajjati' y produce cuatro formas causativas: 'vādeti, vādayati, vādāpeti, vādāpayati'. En el grupo curādi, produce las formas de sujeto simple 'vādeti, vādayati' y dos formas causativas: 'vādāpeti, vādāpayati'. Por lo tanto, en las enseñanzas se ven 'vādenti, vādayantī' como términos de sujeto simple. Todo lo demás como 'vadeyya, vadeyyuṃ', etc., debe ser comprendido. Y todo como 'vajjeyya, vajjeyyuṃ', etc., debe ser comprendido mediante la sustitución por 'vajja'.

อถ วา วเทยฺย, วเทยฺยุํ, วชฺชุํ. ปิตา มาตา จ เต ทชฺชุนฺติ ปทมิว. เอตฺถ จ ‘‘วชฺชุํ วา เต น วา วชฺชุํ, นตฺถิ นาสาย รูหนา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. วเทยฺยุํ วาน วเทยฺยุํวาติ อตฺโถ. วเทยฺยาสิ, วชฺชาสิ, วชฺเชสิ อิจฺจปิ. วุตฺโต วชฺชาสิ วนฺทนํ. วชฺเชสิ โข ตฺวํ วามูรํ. วเทยฺยาถ, วชฺชาถ. อมฺมํ อโรคํ วชฺชาถ. วเทยฺยามิ, วชฺชามิ, วเทยฺยาม, วชฺชาม. วเทถ, วเทรํ. วเทโถ, วเทยฺยาวฺโห, วชฺชาวฺโห. วเทยฺยํ, วชฺชํ, วเทยฺยามฺเห, วชฺชามฺเห. ปุพฺเพ วิย อิธาปิ ยกาเร ปเร สรโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญานิปิ อุปปริกฺขิตฺวา คเหตพฺพานิ.

O bien: 'vadeyya, vadeyyuṃ, vajjuṃ'. Como la palabra en 'tu padre y tu madre te den (dajjuṃ)'. Y aquí un ejemplo de la literatura Pali: 'Ya sea que te hablen (vajjuṃ) o no te hablen, no hay curación para la nariz'. El sentido es: 'vadeyyuṃ vā na vadeyyuṃ vā'. También 'vadeyyāsi, vajjāsi, vajjesi'. 'Se ha dicho: tú hablas (vajjāsi) el saludo'. 'Tú hablas (vajjesi) ciertamente, oh hermosa de muslos'. 'Vadeyyātha, vajjātha'. 'Habladle (vajjātha) a mi madre que estoy sano'. 'Vadeyyāmi, vajjāmi, vadeyyāma, vajjāma'. 'Vadetha, vaderaṃ'. 'Vadetho, vadeyyāvho, vajjāvho'. 'Vadeyyaṃ, vajjaṃ, vadeyyāmhe, vajjāmhe'. Como antes, aquí también debe observarse la elisión de la vocal ante la 'y' posterior. Otras formas también deben ser tomadas tras ser examinadas.

อิทานิ ปโรกฺขาทิรูปานิ กถยาม. วท, ปาวท, ยถา พภุว. ทการโลเป ‘‘ปาว’’ อิติปิ รูปํ ภวติ, ‘‘ปฏิปํ วเทหิ ภทฺทนฺเต’’ติ เอตฺถ ‘‘ปฏิป’’นฺติ ปทํ วิย. ตถา หิ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาว’’ อิติ ปาฬิ ทิสฺสติ. เอตฺถ ปสทฺโท อุปสคฺโค ทีฆํ กตฺวา วุตฺโต ‘‘ปาวทติ ปาวจน’’นฺติอาทีสุ วิย, ปาวาติ จ อิทํ อตีตวจนํ, อฏฺฐกถายํ ปน อตีตวจนํ อิทนฺติ ชานนฺโตปิ ครุ วตฺตมานวจนวเสน ‘‘ปาวาติ วทตี’’ติ วิวรณมกาสิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ กาลวิปลฺลาสวเสน อตฺถสฺส วตฺตพฺพตฺตา.

Ahora explicamos las formas del tiempo pasado remoto (parokkhā), etc. 'Vada, pāvada', como 'babhuva'. Con la elisión de la letra 'da', también existe la forma 'pāva', como la palabra 'paṭipa' en 'oh señor, habla en respuesta (paṭipaṃ vadehi)'. Así, se ve en el Pali: 'quien por sí mismo habla (pāva) de su propia persona'. Aquí el prefijo 'pa' se expresa con vocal larga, como en 'pāvadati, pāvacanaṃ', etc.; y 'pāva' es una expresión de tiempo pasado. Pero el maestro, aun sabiendo que esto es tiempo pasado, hizo la explicación mediante el tiempo presente: 'pāva significa vadati', porque en tales lugares el significado debe expresarse mediante el intercambio de tiempos (kālavipallāsa).

อายสฺมาปิ จ สาริปุตฺโต นิทฺเทเส ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ ปทํ นิกฺขิปิตฺวา อาตุมา วุจฺจติ อตฺตา, สยเมว ปาวาติ สยเมว อตฺตานํ ปาวทติ, ‘‘อหมสฺมิ [Pg.102] สีลสมฺปนฺโน’’ติ วา ‘‘วตสมฺปนฺโน’’ติ วาติ วตฺตมานวจเนน อตฺถํ นิทฺทิสิ. อถ วา ปาวาติ อิทํ น เกวลํ วทธาตุวเสเนว นิปฺผนฺนํ, อถ โข อุธาตุวเสนปิ. ตถา หิ อิทํ ปปุพฺพสฺส อุสทฺเท อิติ ธาตุสฺส ปโยเค อุการสฺส โอการาเทสํ กตฺวา ตโต ปโรกฺขาภูเต อกาเร ปเร โอการสฺส อาวาเทสํ ตโต จ สนฺธิกิจฺจํ กตฺวา สิชฺฌติ, ตสฺมา อุธาตุสฺส วทธาตุยา สมานตฺถตฺตา ตนฺนิปฺผนฺนรูปสฺส จ วทธาตุยา นิปฺผนฺนรูเปน สมานรูปตฺตา ‘‘สยเมว อตฺตานํ ปาวทตี’’ติ วทธาตุวเสน นิทฺทิสีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Incluso el venerable Sāriputta, en el Niddesa, tras citar la frase: 'yo ātumānaṃ sayameva pāvā', explicó el significado mediante el tiempo presente: 'ātumā se refiere al yo; sayameva pāvā significa que por sí mismo habla de sí mismo (pavadati), ya sea diciendo: soy perfecto en virtud, o: soy perfecto en los votos'. Alternativamente, este 'pāva' no se deriva únicamente de la raíz 'vad', sino también de la raíz 'u' (sonar). Pues, esto se logra aplicando el prefijo 'pa' a la raíz 'u', sustituyendo la vocal 'u' por 'o', y luego, ante la letra 'a' del pasado remoto, sustituyendo la 'o' por 'āva' y realizando las reglas de unión (sandhi). Por lo tanto, dado que la raíz 'u' tiene el mismo significado que la raíz 'vad', y la forma derivada de ella es igual a la forma derivada de la raíz 'vad', debe entenderse que se explicó basándose en la raíz 'vad' como: 'por sí mismo habla (pavadati) de sí mismo'.

อิทานิ วิจฺฉินฺนา ปทมาลา ฆฏียติ. วท, วทุํ. วเท, วทิตฺถ, วทํ, วทิมฺห. วทิตฺถ, วทิเร. วทิตฺโถ, วทิวฺโห. วทึ, วทิมฺเห. ปาวท, ปาว อิจฺจปิ. ปาวทุ. ปาวเท, ปาวทิตฺถ. ปาวทํ, ปาวทิมฺห. ปาวทิตฺถ, ปาวทิเร. ปาวทิตฺโถ, ปาวทิวฺโห. ปาวทึ, ปาวทิมฺเห. ตถา ‘‘วชฺช, วชฺชุ’’ อิจฺจาทีนิ ปโรกฺขารูปานิ.

Ahora se organiza el paradigma de palabras (padamālā). 'Vada, vaduṃ. Vade, vadittha, vadaṃ, vadimha. Vadittha, vadire. Vadittho, vadivho. Vadiṃ, vadimhe. Pāvada, pāva. Pāvadu. Pāvade, pāvadittha. Pāvadaṃ, pāvadimha. Pāvadittha, pāvadire. Pāvadittho, pāvadivho. Pāvadiṃ, pāvadimhe'. Asimismo, las formas del pasado remoto 'vajja, vajju', etc.

‘‘อวทา, อวทู. อวชฺชา, อวชฺชู’’ อิจฺจาทีนิ หิยฺยตฺตนีรูปานิ.

‘Avadā, avadū. Avajjā, avajjū’, etc., son formas del imperfecto (hiyyattanī).

‘‘อวทิ, วทิ, อวทุํ, วทุํ, อวทึสุ, วทึสุ. อวชฺชิ, วชฺชิ’’ อิจฺจาทีนิ อชฺชตนีรูปานิ.

‘Avadi, vadi, avaduṃ, vaduṃ, avadiṃsu, vadiṃsu. Avajji, vajji’, etc., son formas del aoristo (ajjatanī).

‘‘วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ. วชฺชิสฺสติ, วชฺชิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ ภวิสฺสนฺตีรูปานิ.

‘Vadissati, vadissanti. Vajjissati, vajjissanti’, etc., son formas del futuro (bhavissantī).

‘‘อวทิสฺสา, วทิสฺสา, อวชฺชิสฺสา, วชฺชิสฺสา’’ อิจฺจาทีนิ กาลาติปตฺติรูปานิ. เสสานิ สพฺพานิปิ ยถาสมฺภวํ วิตฺถาเรตพฺพานิ. ยา ปเนตฺถ วทธาตุ วิยตฺติยํ วาจายํ วุตฺตา, สา กตฺถจิ ‘‘วทนฺตํ เอกโปกฺขรา. เภริวาทโก’’ติอาทีสุ อพฺยตฺตสทฺเทปิ วตฺตติ อุปจริตวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

“Avadissā, vadissā, avajjissā, vajjissā”, etc., son formas de tiempo condicional (kālātipatti). Todas las demás deben detallarse según corresponda. Donde la raíz 'vad' se menciona en el sentido de habla clara, debe entenderse que en casos como 'vadantaṃ ekapokkharā' o 'bherivādako' (el que toca el tambor), se aplica también a sonidos articulados por medio de un uso metafórico.

วิท [Pg.103] ญาเณ. ญาณํ ชานนํ. วิทติ. เวโท. วิทู. การิเต ‘‘เวเทติ. เวทยติ. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. เวทยนฺติ จ เต ตุฏฺฐึ, เทวา มานุสกา อุโภ’’ติ ปโยคา. ตตฺถ ปเวเทตีติ โพเธติ ญาเปติ ปกาเสติ. เวโทติ วิทติ สุขุมมฺปิ การณํ อาชานาตีติ เวโท, ปญฺญาเยตํ นามํ. ‘‘เวเทหมุนี’’ติ เอตฺถ หิ ญาณํ เวโทติ วุจฺจติ. เวโทติ วา เวทคนฺถสฺสปิ นามํ วิทนฺติ ชานนฺติ เอเตน อุจฺจาริตมตฺเตน ตทาธารํ ปุคฺคลํ ‘‘พฺราหฺมโณ อย’’นฺติ, วิทนฺติ วา เอเตน พฺราหฺมณา อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจนฺติ เวโท. โส ปน อิรุเวทยชุเวทสามเวทวเสน ติวิโธ. อาถพฺพณเวทํ ปน ปณีตชฺฌาสยา น สิกฺขนฺติ ปรูปฆาตสหิตตฺตา. ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘ติณฺณํ เวทานํ ปารคู’’ติ วุตฺตํ. เอเตเยว ‘‘ฉนฺโท, มนฺโต, สุตี’’ติ จ วุจฺจนฺติ.

La raíz 'vida' en el sentido de conocimiento (ñāṇa). Conocimiento es saber. Vidati. Vedo. Vidū. En las formas causativas: 'vedeti, vedayati'. Ejemplos de uso: 'Habiendo comprendido por sí mismo con conocimiento directo, lo da a conocer (pavedeti). Tanto los dioses como los humanos, ambos te hacen saber (vedayanti) su alegría'. Allí, 'pavedeti' significa despertar, informar, manifestar. Se llama 'Veda' porque uno conoce (vidati) incluso las causas sutiles; es un nombre para la sabiduría. En 'Vedehamunī', el conocimiento se llama 'veda'. O 'Veda' es el nombre de los textos védicos; se dice que los conocen (vidanti) simplemente al ser pronunciados, identificando a la persona que los posee como 'este es un brahmán', o los brahmanes conocen por ellos sus deberes; eso es el Veda. Es triple: Rigveda, Yajurveda y Samaveda. El Atharvaveda no es estudiado por aquellos de intenciones nobles debido a que contiene perjuicios para otros. Por eso en el Canon se dice 'maestro de los tres Vedas'. Estos también se llaman 'chanda, manto, sutī'.

ปญฺญายํ ตุฏฺฐิยํ เวเท, เวทสทฺโท ปวตฺตติ;

ปาวเกปิ จ โส ทิฏฺโฐ, ชาตสทฺทปุเรจโร;

La palabra 'veda' se emplea para la sabiduría, la alegría y el conocimiento; también se observa en el sentido de fuego, cuando va precedida por la palabra 'jāta' (jātaveda).

ปจฺฉานุเค ชาตสทฺเท, สติ ตุฏฺฐชเนปิ จ;

‘‘เวทคู สพฺพธมฺเม’’ติ เอตฺถาปิ วิทิเตสุ จ.

Cuando 'jātasadda' le sigue, se refiere al fuego y también a una persona alegre; y también en 'vedagū sabbadhammānaṃ' (conocedor de todos los fenómenos), referido a lo que ha sido conocido.

วิทูติ ปณฺฑิตมนุสฺโส. โส หิ ยถาสภาวโต กมฺมญฺจ ผลญฺจ กุสลาทิเภเท จ ธมฺเม วิทตีติ ‘‘วิทู’’ติ วุจฺจติ.

‘Vidū’ es una persona sabia. Pues se le llama 'vidū' porque conoce, según su verdadera naturaleza, la acción y el resultado, y los fenómenos en sus divisiones como lo saludable, etc.

รุท อสฺสุวิโมจเน, สกมฺมิกวเสนิมิสฺสา อตฺโถ คเหตพฺโพ. โรทติ, รุทติ อิจฺจปิ. รุณฺณํ. รุทิตํ. โรทนํ. โรทนฺโต. โรทมาโน. โรทนฺตี. โรทมานา. รุทมุขา. รุทํ. รุทนฺโต.

La raíz 'ruda' en el sentido de derramar lágrimas; su significado debe tomarse como intransitivo. Rodati, rudati, etc. Ruṇṇaṃ. Ruditaṃ. Rodanaṃ. Rodanto. Rodamāno. Rodantī. Rodamānā. Rudamukhā (con el rostro bañado en lágrimas). Rudaṃ. Rudanto.

ตตฺถ [Pg.104] โรทตีติ กึ โรทติ? มตํ ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา โรทติ. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘นาหํ ภนฺเต เอตํ โรทามิ, ยํ มํ ภนฺเต ภควา เอวมาห’’. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – ‘‘ยํ มํ ภนฺเต ภควา เอวมาห, อหํ เอตํ ภควโต พฺยากรณํ น ปโรทามิ น ปริเทวามิ น อนุตฺถุนามี’ติ เอวํ สกมฺมิกวเสนตฺโถ เวทิตพฺโพ, น อสฺสุมุญฺจนมตฺเตน.

Allí, con 'rodati', ¿qué es lo que llora? Llora por un hijo o un hermano muerto. Sobre esto, el texto canónico dice: 'Señor, no lloro por esto que el Bienaventurado me dijo'. Aquí el significado es: 'Señor, lo que el Bienaventurado me dijo, no lamento (na parodāmi), ni me quejo (na paridevāmi), ni me aflijo (na anutthunāmi) por esa explicación del Bienaventurado'; así debe entenderse el significado en sentido transitivo, no meramente por el derramamiento de lágrimas.

‘มตํ วา อมฺม โรทนฺติ, โย วา ชีวํ น ทิสฺสติ;

ชีวนฺตํ อมฺม ปสฺสนฺติ, กสฺมา มํ อมฺม โรทสี’ติ

“Madre, lloran por el muerto o por quien no se ve vivo; a mí, que estoy vivo, me ves, ¿por qué, madre, lloras por mí?”.

อยญฺเจตฺถ ปโยโค’’ติ อิทมฏฺฐกถาวจนํ. อิทํ ปน ฏีกาวจนํ – ‘‘ยถา สกมฺมกา ธาตุสทฺทา อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกา โหนฺติ ‘วิพุทฺโธ ปุริโส วิพุทฺโธ กมลสณฺโฑ’ติ, เอวํ อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกาปิ สกมฺมกา โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘น ปริเทวามิ น อนุตฺถุนามี’ติ อาห. อนุตฺถุนสทฺโท สกมฺมกวเสน ปยุชฺชติ ‘ปุราณานิ อนุตฺถุน’นฺติอาทีสุ. อยญฺเจตฺถ ปโยโคติ อิมินา คาถาย อนุตฺถุนนํ รุทนํ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสตี’’ติ.

Esta es la explicación del Comentario. Y esta es la explicación del Subcomentario: “Así como los términos de raíces intransitivas se vuelven transitivos por un significado especial, como en 'el hombre despertó (vibuddho), el grupo de lotos se abrió (vibuddho)', así para mostrar que incluso los intransitivos se vuelven transitivos por un significado especial, se dijo 'no me quejo, no me aflijo'. La palabra 'anutthuna' se usa en sentido transitivo en pasajes como 'añorando las cosas antiguas (purāṇāni anutthunaṃ)'. Con 'este es el uso aquí', muestra que con 'anutthunana' se refiere a 'rudana' (lamentación)”.

ทลิทฺท ทุคฺคติยํ. ทุกฺขสฺส คติ ปติฏฺฐาติ ทุคฺคตีติ อยํ อตฺโถ ‘‘อปายํ ทุคฺคตึวินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติอาทีสุ ยุชฺชติ, อิธ ปน อิทํ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา อญฺโญ อตฺโถ คเหตพฺโพ. กถํ ทุคฺคตีติ? ทุกฺเขน กิจฺเฉน คติ คมนํ อนฺนปานาทิลาโภ ทุคฺคตีติ. ทลิทฺทติ. ทลิทฺโท, ทลิทฺที, ทาลิทฺทิยํ. ตตฺถ ทลิทฺทตีติ สพฺพํ อิจฺฉิติจฺฉิตํ ปรํ ยาจิตฺวา เอว ทุกฺเขน อธิคจฺฉติ, น อยาจิตฺวาติ อตฺโถ. ทุลิทฺโทติ ทุคฺคตมนุสฺโส. ทลิทฺทีติ ทุคฺคตา นารี. ทลิทฺทสฺส ภาโว ทาลิทฺทิยํ. เอตฺถ จ สพฺพเมว ‘‘ทลิทฺทตี’’ติ โลกิกปฺปโยคทสฺสนโต ‘‘ทลิทฺทตี’’ติ กฺริยาปทํ วิภาวิตํ. สาสเน ปน [Pg.105] ตํ กฺริยาปทํ น อาคตํ, ‘‘ทลิทฺโท ทลิทฺที’’ติ นามปทานิเยว อาคตานิ. อนาคตมฺปิ ตํ ‘‘นาถตี’’ติ ปทมิว สาสนานุโลมตฺตา คเหตพฺพเมว. ครู ปน กจฺจายนมตวเสน ทล ทุคฺคติมฺหีติ ทุคฺคติวาจกทลธาตุโต อิทฺทปจฺจยํ กตฺวา ‘‘ทลิทฺโท’’ติ นามปทํ ทสฺเสสุํ.

La raíz 'dalidda' en el sentido de miseria (duggati). El significado de 'duggati' como 'el destino o base del sufrimiento' es adecuado en pasajes como 'renace en un estado de privación, en un mal destino, en la perdición, en el infierno'; pero aquí, sin tomar ese significado, se debe tomar otro. ¿Cómo es 'duggati'? 'Duggati' es el ir (gati) o la obtención de sustento con dolor (dukkhena) y dificultad (kicchena). Daliddati. Daliddo (pobre), daliddī (pobre, fem.), dāliddiyaṃ (pobreza). Allí, 'daliddatī' significa que obtiene todo lo que desea solo después de pedirlo a otros con dificultad, no sin pedir. 'Daliddo' es un hombre miserable. 'Daliddī' es una mujer miserable. El estado de ser pobre es 'dāliddiyaṃ'. Y aquí, se explica el verbo 'daliddatī' debido a que se ve su uso mundano. Pero en la Enseñanza (Sāsana), ese verbo no aparece; solo aparecen los sustantivos 'daliddo' y 'daliddī'. Aunque no aparezca, debe aceptarse por ser conforme a la Enseñanza, como la palabra 'nāthatī'. Pero los maestros, según la opinión de Kaccāyana, mostraron el sustantivo 'daliddo' a partir de la raíz 'dala' en el sentido de miseria, aplicando el sufijo 'idda'.

ตุท พฺยถเน. ตุทติ, วิตุทติ. กมฺมนิ ‘‘ตุชฺชติ, วิตุชฺชมาโน, เวทนาภิภุนฺโน’’ติ รูปานิ.

La raíz 'tuda' en el sentido de afligir (byathana). Tudati, vitudati. En voz pasiva: 'tujjati, vitujjamāno' (siendo afligido), 'vedanābhibhunno' (vencido por el dolor).

ตุทนฺติ วาจาหิ ชนา อสญฺญตา,สเรหิ สงฺคามคตํว กุญฺชรํ;

สุตฺวาน วากฺยํ ผรุสํ อุทีริตํ,อธิวาสเย ภิกฺขุ อทุฏฺฐจิตฺโต;

Las personas sin autocontrol pican con palabras, como a un elefante que ha entrado en batalla con flechas; habiendo escuchado el lenguaje áspero proferido, el monje debe soportarlo con la mente libre de odio.

นุท เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ ปิสนํ, นุทติ, ปนุทติ. ปนุทนํ.

La raíz 'nuda' en el sentido de impulsar (peraṇa). Impulsar significa pulverizar o moler. Nudati, panudati. Panudanaṃ (el acto de rechazar o eliminar).

วิทิ ลาเภ. วินฺทติ. อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ. โควินฺโท.

La raíz 'vidi' en el sentido de obtención (lābha). Vindati. 'El que se esfuerza obtiene riqueza'. Govinda.

ขทิ ปริฆาเต. ปริฆาตํ สมนฺตโต หนนํ. ขนฺทติ.

La raíz 'khadi' en el sentido de destrucción total (parighāta). Destrucción total es golpear por todos lados. Khandati.

ทการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de raíces que terminan en 'd'.

ธการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'dh'.

ธา ธารเณ. ทธาติ, วิทธาติ. ยํ ปณฺฑิโต นิปุณํ สํวิเธติ. นิธึ นิเธติ. นิธิ นาม นิธียติ. ตาว สุนิหิโต สนฺโต. ยโต นิธึ ปริหริ. นิทหติ. กุหึ เทว นิทหามิ. ปริทหติ. โย วตฺตํ ปริทหิสฺสติ. ธสฺสติ. ปริธสฺสติ. พาโลติ ปรํ ปทหติ. สกฺยา โข อมฺพฏฺฐ ราชานํ [Pg.106] อุกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺติ. สทฺทหติ ตถาคตสฺส โพธึ. สทฺธา, สทฺทหนา, สทฺธาตพฺพํ, สทฺทหิตพฺพํ, สทฺธายิโก, ปจฺจยิโก. สทฺเธยฺยวจสา อุปาสิกา. สทฺทหิตุํ, สทฺทหิตฺวา. วิเสสาธานํ. โสตาวธานํ. โสตํ โอทหติ. โอหิตโสโต. โสตํ โอทหิตฺวา. มจฺจุเธยฺยํ, มารเธยฺยํ, นามเธยฺยํ, ธาตุ, ธาตา, วิธาตา. วิธิ. อภิธานํ, อภิเธยฺยํ, นิธานวตี วาจา, อาธานคาหี, สนฺธิ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

La raíz 'dhā' en el sentido de sostener (dhāraṇa). Dadhāti, vidadhāti. 'Lo que el sabio dispone (saṃvidheti) hábilmente'. 'Deposita un tesoro (nidhiṃ nidheti)'. 'Lo que se llama tesoro es depositado (nidhīyati)'. 'Mientras está bien guardado'. 'Desde donde retiró el tesoro'. Nidahati (colocar). '¿Dónde, oh deidad, lo coloco?'. Paridahati (llevar puesto). 'Quien use el hábito'. Dhassati (colocará). Paridhassati. 'El tonto culpa (padahati) a otro'. 'Es posible, Ambaṭṭha, que los reyes consideren (dahanti) a Okkāka como su antepasado'. 'Tiene fe (saddahati) en el despertar del Tathāgata'. Saddhā (fe), saddahanā, saddhātabbaṃ (lo que debe creerse), saddahitabbaṃ, saddhāyiko (confiable), paccayiko. 'La seguidora de palabras dignas de fe (saddheyyavacasā)'. Saddahituṃ (para creer), saddahitvā. Visesādhānaṃ (disposición especial). Sotāvadhānaṃ (prestar atención con el oído). 'Presta atención (sotaṃ odahati)'. 'Con el oído atento (ohitasoto)'. 'Habiendo prestado atención'. Maccudheyyaṃ (el reino de la muerte), māradheyyaṃ, nāmadheyyaṃ (nombre), dhātu (elemento), dhātā, vidhātā. Vidhi (regla o método). Abhidhānaṃ (denominación), abhidheyyaṃ (lo denotado), nidhānavatī vācā (palabra atesorada), ādhānagāhī (que se aferra a lo que ha tomado), sandhi (unión). Otros también deben aplicarse.

วิปุพฺโพ ธา กโรตฺยตฺเถ, อภิปุพฺโพ ตุ ภาสเน;

นฺยาสํปุพฺโพ ยถาโยคํ, นฺยาสาโรปนสนฺธิสุ.

Con el prefijo 'vi-', la raíz 'dhā' tiene el sentido de hacer; con 'abhi-', el sentido de hablar; con 'nyāsa-' como prefijo, según sea apropiado, se usa en los sentidos de depósito, asignación y unión.

อิมสฺมา ปน ธาธาตุโต ปุพฺพสฺส อปิ อิจฺจุปสคฺคสฺส อกาโร กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ ปปฺโปติ, กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ น ปปฺโปติ. อตฺร โลโป วุจฺจเต, ทฺวารํ ปิทหติ, ทฺวารํ ปิทหนฺโต, ปิทหิตุํ, ปิทหิตฺวา, เอวํ อการโลโป ภวติ. ทฺวารํ อปิทหิตฺวา, เอวํ อการโลโป น ภวติ. เอตฺถ หิ อกาโร อปิอุปสคฺคสฺส อวยโว น โหติ. กินฺติ เจ? ปฏิเสธตฺถวาจโก นิปาโตเยว, อุปสคฺคาวยโว ปน อทสฺสนํ คโต, อยํ นิจฺจาโลโป. เอวํ ธาธาตุโต ปุพฺพสฺส อปิ อิจฺจุปสคฺคสฺส อกาโร กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ ปปฺโปติ, กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ น ปปฺโปติ. อิทํ อจฺฉริยํ อิทํ อพฺภุตํ. ยตฺร หิ นาม ภควโต ปาวจเน เอวรูปโปปิ นโย สนฺทิสฺสติ วิญฺญูนํ หทยวิมฺหาปนกโร, โย เอกสฺมึเยว ธาตุมฺหิ เอกสฺมึเยว อุปสคฺเค เอกสฺมึเยวตฺเถ กฺวจิ โลปาโลปวเสน วิภชิตุํ ลพฺภติ. อิทานิ มยํ โสตูนํ ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ ตทุภยมฺปิ อาการํ เอกชฺฌํ กโรนฺตา ตทาการวตึ ชินวรปาฬึ อานยาม –

Sin embargo, antes de la raíz dhā, la vocal 'a' del prefijo api a veces se somete a una elisión (lopa) obligatoria y a veces no. Aquí se describe la elisión: 'dvāraṃ pidahati' (él cierra la puerta), 'dvāraṃ pidahanto' (cerrando la puerta), 'pidahituṃ' (para cerrar), 'pidahitvā' (habiendo cerrado); así ocurre la elisión de la vocal 'a'. En 'dvāraṃ apidahitvā', así no ocurre la elisión de la vocal 'a'. Pues aquí la vocal 'a' no es parte del prefijo api. ¿Por qué se dice esto? Es ciertamente una partícula (nipāta) que expresa el sentido de negación, pero la parte del prefijo ha desaparecido; esta es la elisión obligatoria. Así, antes de la raíz dhā, la vocal 'a' del prefijo api a veces se somete a elisión obligatoria y a veces no. Esto es asombroso, esto es maravilloso. Pues en la palabra del Bendito se observa tal método que asombra los corazones de los sabios, el cual permite distinguir en una misma raíz, con un mismo prefijo y con un mismo significado, según haya o no elisión. Ahora, con el fin de generar una suprema pericia en los oyentes, unificando ambos modos, citamos el texto en lengua pali del noble Vencedor que posee tal forma:

‘‘คงฺคํ [Pg.107] เม ปิทหิสฺสนฺติ, น ตํ สกฺโกมิ พฺราหฺมณ;

อปิเธตุํ มหาสินฺธุํ, ตํ กถํ โส ภวิสฺสติ;

น เต สกฺโกมิ อกฺขาตุํ, อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉิโต.

“Cerrarán el Ganges para mí, no puedo impedirlo, oh brahmán; para cerrar el gran océano, ¿cómo será eso? No puedo explicártelo, habiéndome preguntado sobre el beneficio y el Dhamma”.

จิตฺตตฺถสาธนึ เอตํ, คาถํ สมฺภวชาตเก;

ปญฺญาสมฺภวมิจฺฉนฺโต, กเร จิตฺเต สุเมธโส’’ติ.

“Esta estrofa que cumple con el propósito del corazón, en el Sambhava Jātaka; aquel de gran sabiduría que desea la perfección de la sabiduría, debería grabarla en su corazón”.

ธุ คติเถริเยสุ. คติ คมนํ, เถริยํ ถิรภาโว. ธวติ. ธุวํ.

Dhu en el sentido de movimiento (gati) y estabilidad (theriya). Gati es ir, theriya es el estado de ser firme. Dhavati (él corre/fluye). Dhuvaṃ (estable/permanente).

เอตฺถ จ ธุวนฺติ ถิรํ. ‘‘นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม’’ติอาทีสุ วิย, ตสฺมา ธุวนฺติ ถิรํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ. อถ วา ธุวนฺติ อิทํ คติเถริยตฺถวเสน นิพฺพานสฺเสว อธิวจนํ ภวิตุมรหติ. ตญฺหิ ชาติชราพฺยาธิมรณโสกาทิโต มุจฺจิตุกาเมหิ ธวิตพฺพํ คนฺตพฺพนฺติ ธุวํ, อุปฺปาทวยาภาเวน วา นิจฺจสภาวตฺตา ธวติ ถิรํ สสฺสตํ ภวตีติ ธุวํ. ยญฺหิ สนฺธาย ภควตา ‘‘ธุวญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ ธุวคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ วุตฺตํ. ธุวสทฺโท ‘‘วจนํ ธุวสสฺสต’’นฺติ เอตฺถ ถิเร วตฺตติ. ‘‘ธุวญฺจ ภิกฺขเว เทเสสฺสามี’’ติ เอตฺถ นิพฺพาเน. ‘‘ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ เอตฺถ ปน เอกํเส นิปาตปทภาเวน วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Y aquí, dhuvaṃ significa firme. Al igual que en pasajes como “permanente, estable, eterno, de naturaleza inalterable”, por lo tanto, dhuvaṃ es cualquier fenómeno que sea firme. O bien, dhuvaṃ, por el significado de movimiento y estabilidad, debe ser un sinónimo del Nirvana mismo. Pues debe ser buscado (correr hacia él) por aquellos que desean liberarse del nacimiento, la vejez, la enfermedad, la muerte, el dolor, etc., por eso es dhuvaṃ; o bien, por ser de naturaleza permanente debido a la ausencia de surgimiento y desaparición, fluye (dhavati), es firme y eterno, por eso es dhuvaṃ. Pues refiriéndose a esto, el Bendito dijo: “Monjes, os enseñaré lo estable (dhuva) y el camino que conduce a lo estable”. La palabra dhuva en “vacanaṃ dhuvasassataṃ” se usa en el sentido de firme. En “dhuvañca bhikkhave desessāmi” se usa para el Nirvana. Pero en “dhuvaṃ buddho bhavissasi” (ciertamente serás un Buda) debe verse que se usa como una partícula con el significado de certeza.

ธู วิธูนเน. อูการสฺส อูวตฺตํ. ธูวติ. ธูวิตา, ธูวิตพฺพํ. รสฺสตฺเต ‘‘ธุโต, ธุตวา’’ อิจฺจปิ รูปานิ ภวนฺติ.

Dhū en el sentido de sacudir (vidhūnane). La vocal ū se mantiene. Dhūvati (él sacude/ahuma). Dhūvitā, dhūvitabbaṃ. Al acortarse la vocal, resultan formas como “dhuto, dhutavā” (purificado/practicante de austeridades).

เธ ปาเน. ธยติ, ธียติ. เธน.

Dhe en el sentido de beber (pāna). Dhayati (él mama), dhīyati. Dhena.

เอตฺถ จ เธนูติ ธยติ ปิวติ อิโต ขีรํ โปตโกติ เธนุ, ‘‘โคเธนุ, อสฺสเธนุ, มิคเธนู’’ติ เธนุสทฺโท สามญฺญวเสน สโปติกาสุ ติรจฺฉานคติตฺถีสุ วตฺตติ, เอวํ สนฺเตปิ เยภุยฺเยน คาวิยํ วตฺตติ. ตถา หิ ‘‘สตฺต เธนุสเต ทตฺวา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ.

Y aquí, dhenu (vaca lechera) se llama así porque la cría mama (dhayati) o bebe la leche de ella; la palabra dhenu se usa de manera general para las hembras de animales que tienen crías, como “vaca lechera, yegua lechera, cierva lechera”, pero aun así, se usa mayoritariamente para la vaca. Pues se ve en el texto pali: “habiendo dado setecientas vacas lecheras”.

สิธุ [Pg.108] คติยํ เสธติ, นิเสธติ, ปฏิเสธติ. สิทฺโธ, ปสิทฺโธ, นิสิทฺโธ, ปฏิสิทฺโธ, ปฏิเสธิโต, ปฏิเสธโก, ปฏิเสโธ, ปฏิเสธิตุํ, ปฏิเสธิตฺวา. อิธ อจินฺเตยฺยพลตฺตา อุปสคฺคานํ ตํโยเค สิธุธาตุสฺส นานปฺปการา อตฺถา สมฺภวนฺติ, อญฺเญสมฺปิ เอวเมว.

Sidhu en el sentido de movimiento (gati): sedhati (él va/se mueve), nisedhati (él restringe), paṭisedhati (él prohíbe). Siddho (logrado), pasiddho (famoso), nisiddho (prohibido), paṭisiddho (rechazado), paṭisedhito, paṭisedhako (el que prohíbe), paṭisedho (prohibición), paṭisedhituṃ, paṭisedhitvā. Aquí, debido al poder inconcebible de los prefijos, surgen diversos significados de la raíz sidhu al unirse con ellos, e igualmente para otras raíces.

สิธุ สตฺเถ มงฺคลฺเย จ. สตฺถํ สาสนํ, มงฺคลฺยํ ปาปวินาสนํ วุทฺธิการณํ วา. เสธติ. สิทฺโธ, ปสิทฺโธ, ปสิทฺธิ.

Sidhu en el sentido de enseñanza (sattha) y auspiciosidad (maṅgalya). Satthaṃ es la instrucción, maṅgalyaṃ es la destrucción del mal o la causa del crecimiento. Sedhati. Siddho, pasiddho, pasiddhi (éxito/logro).

ทธ ธารเณ. ชนสฺส ตุฏฺฐึ ทธเตติ ทธิ. ธการสฺส หการตฺเต ‘‘ทหตี’’ติ รูปํ. อยํ อิตฺถี อิมํ อิตฺถึ อยฺยิกํ ทหติ. อิเม ปุริสา อิมํ ปุริสํ ปิตามหํ ทหนฺติ. จิตฺตํ สมาทหาตพฺพํ. สมาทหํ จิตฺตํ.

Dadha en el sentido de sostener (dhāraṇe). Dadhi (curd/yogur) es lo que sostiene la satisfacción de la gente. Al transformarse la letra 'dh' en 'h', resulta la forma “dahati”. Esta mujer considera (dahati) a esta mujer como su abuela. Estos hombres consideran a este hombre como su abuelo. La mente debe ser concentrada (samādahātabbaṃ). Concentrando (samādahaṃ) la mente.

เอธ วุทฺธิยํ ลาเภ จ. เอธติ. เอโธ, สุเขธิโต. คมฺภีเร คาธเมธติ.

Edha en el sentido de crecimiento (vuddhi) y ganancia (lābha). Edhati (él crece/prospera). Edho (leña/combustible), sukhedhito (bien nutrido). Encuentra apoyo (gādhamedhati) en lo profundo.

เอตฺถ จ เอโธติ เอธติ. วฑฺฒติ เอเตน ปาวโกติ เอโธ. อินฺทนํ, อุปาทานํ. สุเขธิโตติ สุเขน เอธิโต, สุขสํวฑฺฒิโตติ อตฺโถ. คาธเมธตีติ คาธํ ปติฏฺฐิตํ เอธติ ลภติ.

Y aquí, edho es lo que crece (edhati). El fuego se incrementa por medio de esto, por eso es edho. Significa combustible o sustento. Sukhedhito significa crecido con felicidad, el significado es bien criado. Gādhamedhati significa que obtiene o encuentra un fundamento firme.

พทฺธ สํหริเส. สํหริโส วินิพทฺธกฺริยา. พทฺธติ, วินิพทฺธติ. วินิพทฺธา.

Baddha en el sentido de acción vinculada (saṃharise). Saṃhariso es una acción conectada. Baddhati, vinibaddhati (está vinculado). Vinibaddhā.

คาธ ปติฏฺฐานิสฺสยคนฺเธสุ. คาธติ. คาธํ กตฺตา. คมฺภีรโต อคาธํ.

Gādha en el sentido de fundamento (patiṭṭhāna), apoyo (nissaya) y olfato (gandha). Gādhati (él se apoya/toca fondo). Gādhaṃ kattā (el que hace un firme fundamento). Agādhaṃ (sin fondo) respecto a lo profundo.

พาธ วิโลฬเน พาธติ, วิพาธติ. อาพาโธ. อาพาธติ จิตฺตํ วิโลเฬตีติ อาพาโธ.

Bādha en el sentido de agitación (viloḷane): bādhati (él oprime/acosa), vibādhati. Ābādho (enfermedad). Se llama ābādho porque oprime o agita la mente.

นาธ [Pg.109] ยาจนาทีสุ. นาธติ. นาธนํ.

Nādha en el sentido de suplicar (yācana), etc. Nādhati. Nādhanaṃ (súplica/protección).

พนฺธ พนฺธเน พนฺธติ. พนฺธนโก, พนฺโธ, พนฺธาปิโต, ปฏิพนฺโธ, พนฺธนํ, พนฺโธ, สมฺพนฺธนํ, สมฺพนฺโธ, ปพนฺโธ, พนฺธุ.

Bandha en el sentido de atar (bandhane): bandhati (él ata). Bandhanako, bandho, bandhāpito (hecho atar), paṭibandho (obstáculo), bandhanaṃ (atadura), bandho, sambandhanaṃ (conexión), sambandho, pabandho, bandhu (pariente).

ตตฺถ พนฺธนนฺติ พนฺธนฺติ สตฺเต เอเตนาติ พนฺธนํ, สงฺขลิกาทิ. ‘‘อยํ อมฺหากํ วํโส’’ติ สมฺพนฺธิตพฺพฏฺเฐน พนฺธุ, เถรคาถาสํวณฺณนายํ ปน ‘‘เปมพนฺธเนน พนฺธู’’ติ วุตฺตํ.

Allí, bandhanaṃ es aquello con lo que se ata a los seres, como cadenas, etc. Bandhu (pariente) es aquel que debe ser vinculado por el sentido de “esta es nuestra estirpe”; sin embargo, en el comentario de las Theragāthā se dice: “pariente por el vínculo del afecto”.

ทธิ อสีฆจาเร. อสีฆจาโร อสีฆปฺปวตฺติ. ทนฺธติ. ทนฺโธ, ทนฺธปญฺโญ. โย ทนฺธกาเล ตรติ, ตรณีเย จ ทนฺธติ.

Dadhi en el sentido de movimiento lento (asīghacāre). Asīghacāro es el proceder no rápido. Dandhati (él se demora/es lento). Dandho (lento), dandhapañño (de sabiduría lenta). Aquel que se apresura en el momento de ser lento, y es lento en lo que debe ser rápido.

วทฺธ วทฺธเน. วทฺธติ. วทฺธิ, วุทฺธิ, วทฺโธ, วุทฺโธ, ชาติวุทฺโธ, คุณวุทฺโธ, วโยวุทฺโธ.

Vaddha en el sentido de crecer (vaddhane). Vaddhati. Vaddhi (crecimiento), vuddhi, vaddho (crecido), vuddho (anciano/sabio), jātivuddho (anciano por nacimiento), guṇavuddho (anciano en virtudes), vayovuddho (anciano en edad).

เย วุทฺธมปจายนฺติ, นรา ธมฺมสฺส โกวิทา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, สมฺปราเย จ สุคฺคตึ.

“Aquellos hombres expertos en el Dhamma que respetan a los ancianos, son dignos de alabanza en esta misma vida y obtienen un buen destino en el más allá”.

สธุ สทฺทกุจฺฉิยํ. สธติ.

Sadhu en el sentido de sonido y profundidad (saddakucchiyaṃ). Sadhati.

ปิฬธิ อลงฺกาเร. ปิฬนฺธติ. ปิฬนฺธนํ.

Piḷadhi en el sentido de adorno (alaṅkāre). Piḷandhati (él se adorna). Piḷandhanaṃ (ornamento).

ปิฬนฺธนมลงฺกาโร, มณฺฑนญฺจ วิภูสนํ;

ปสาธนญฺจาภรณํ, ปริยายา อิเม มตา.

“Piḷandhana, alaṅkāra, maṇḍana, vibhūsana, pasādhana y ābharaṇa; estos son conocidos como sinónimos (de adorno)”.

เมธ หึสายํ สงฺคเม จ. เมธติ. เมธา, เมธาวี. อตฺร เมธาติ อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา. เมธติ วา สิริยา สีลาทีหิ จ สปฺปุริสธมฺเมหิ สห คจฺฉติ น เอกิกา หุตฺวา ติฏฺฐตีติ เมธา, ปญฺญาเยตํ นามํ. ตถา หิ –

Medha en el sentido de herir (hiṃsā) y unión (saṅgame). Medhati. Medhā (sabiduría), medhāvī (el sabio). Aquí, medhā se llama así porque hiere o destruye las impurezas en su acumulación como un rayo a una montaña. O bien, medhā es aquello que va junto con la gloria y con las cualidades de las personas íntegras como la moralidad, etc., no permaneciendo sola; este es un nombre para la sabiduría. Así pues:

‘‘ปญฺญา [Pg.110] หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ,นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ;

สีลํ สิรี จาปิ สตญฺจ ธมฺโม,อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ

“Pues los sabios dicen que la sabiduría es suprema, como el rey de las constelaciones (la luna) entre las estrellas; la moralidad, la gloria y también el Dhamma de los íntegros, son seguidores de aquel que posee sabiduría”.

วุตฺตํ. เมธาวีติ ธมฺโมชปญฺญาย จ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล.

Se ha dicho: «sabio» (medhāvī) es una persona dotada con la sabiduría de la esencia del Dhamma.

สธุ มธุ อุนฺเท. สธติ. มธติ. มธุ.

Sadhu madhu unde. Sadhati [significa lograr]. Madhati [significa deleitar]. Madhu [significa miel].

พุธ โพธเน. โพธติ. พุทฺโธ. อภิสมฺพุทฺธาโน. สมฺพุทฺธํ. อสมฺพุทฺธํ. โพธิ. ทิวาทิคเณปิ อยํ ทิสฺสติ. ตตฺรหิ ‘‘พุชฺฌตี’’ติ รูปํ, อิธ ปน ‘‘โพธตี’’ติ รูปํ. ‘‘โย นินฺทํ อปโพธตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. การิเต ปน ‘‘โพเธติ’’ อิจฺจาทีนิ.

La raíz budha se usa en el sentido de despertar. Bodhati [despierta]. Buddho [el Despierto]. Abhisambuddhāno [habiendo despertado plenamente]. Sambuddhaṃ [al plenamente despierto]. Asambuddhaṃ [al no despierto]. Bodhi [despertar]. Esta raíz también se observa en el grupo divādi. Allí se encuentra la forma «bujjhati», pero aquí se usa la forma «bodhati». En el Canon se encuentra: «Aquel que rechaza (apabodhati) la censura». En las formas causativas se encuentran «bodheti», etc.

ยุธ สมฺปหาเร. โยธติ. โยโธ. โยเธถ มารํ ปญฺญาวุเธน. ยุทฺธํ. จรณายุโธ, จรณาวุโธ วา. อาวุธํ. ทิวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ยุชฺฌตี’’ติ รูปํ.

La raíz yudha se usa en el sentido de combatir. Yodhati [combate]. Yodho [guerrero]. «Se debe combatir a Māra con el arma de la sabiduría». Yuddhaṃ [batalla]. Caraṇāyudho o caraṇāvudho [un gallo, literalmente: que tiene los pies como arma]. Āvudhaṃ [arma]. Para el grupo divādi, la forma es «yujjhati».

ทีธิ ทิตฺติเวธเนสุ. ทีธติ. ทีธิติ. เอตฺถ จ ทีธิตีติ รสฺมิ. อเนกานิ หิ รสฺมินามานิ.

La raíz dīdhi se usa en los sentidos de brillar y penetrar. Dīdhati [brilla]. Dīdhiti [esplendor]. Y aquí «dīdhiti» significa rayo. De hecho, existen muchos nombres para el rayo.

รสฺมิ อาภา ปภา รํสิ, ทิตฺติ ภา รุจิ ทีธิติ;

มรีจิ ชุติ ภาณฺว’สุ, มยูโข กิรโณ กโร;

นาคธาโม จ อาโลโก, อิจฺเจเต รสฺมิวาจกา.

Rasmi, ābhā, pabhā, raṃsi, ditti, bhā, ruci, dīdhiti, marīci, juti, bhāṇu, asu, mayūkha, kiraṇa, kara, nāgadhāma y āloka; todos estos términos designan al rayo de luz.

จการนฺตรูปานิ.

Estas son formas que terminan en la letra «ca».

นการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en la letra «na».

นี นเย. เนติ, นยติ, วิเนติ. วิเนยฺย หทเย ทรํ. อาเนติ. อานยติ. เนตา. วิเนตา. นายโก. เนยฺโย[Pg.111]. เวเนยฺโย. เวนยิโก. วินีโต ปุริโส. นียมาเน ปิสาเจน, กินฺนุ ตาต อุทิกฺขติ. นียนฺโต. เนตฺตํ. เนตฺติ. ภวเนตฺติ สมูหตา. เนตฺติโก. อุทกญฺหิ นยนฺติ เนตฺติกา. เนตฺตา. เนตฺเต อุชุํ คเต สติ. นโย. วินโย. อายตนํ. เนตุํ. วิเนตุํ. เนตฺวา. วิเนตฺวา อิจฺจาทีนิ.

La raíz nī se usa en el sentido de guiar. Neti, nayati, vineti [guía, entrena o elimina]. «Habiendo eliminado la angustia en el corazón». Āneti, ānayati [trae]. Netā, vinetā [guía, entrenador]. Nāyako [líder]. Neyyo [el que debe ser guiado]. Veneyyo [capaz de ser entrenado]. Venayiko [experto en disciplina]. Vinīto puriso [un hombre disciplinado]. «Siendo llevado por un demonio, ¿qué estás mirando, querido?». Nīyanto [siendo llevado]. Nettaṃ [ojo]. Netti [cuerda o conducto]. «El conducto hacia la existencia ha sido erradicado». Nettiko [quien construye canales de agua]. «Pues los constructores de canales conducen el agua». Nettā [líder de una manada]. «Estando el líder yendo por el camino recto». Nayo [método o sistema]. Vinayo [disciplina]. Āyatanaṃ [esfera o base sensorial]. Netuṃ [para guiar]. Vinetuṃ [para disciplinar]. Netvā [habiendo guiado]. Vinetvā [habiendo disciplinado], etc.

ตตฺถ เนตฺตนฺติ สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ เนตฺตํ, จกฺขุ. เนตฺตีติ เนนฺติ เอตาย สตฺเตติ เนตฺติ, รชฺชุ. ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ, ตณฺหาเยตํ นามํ. ตาย หิ สตฺตา โคณา วิย คีวาย พนฺธิตฺวา ตํ ตํ ภวํ นิยฺยนฺติ, ตสฺมา ภวเนตฺตีติ วุจฺจติ. เนตฺติกาติ กสฺสกา. เนตฺตาติ ควเชฏฺฐโก ยูถปติ. นโยติ นยนํ คมนํ นโย, ปาฬิคติ. อถ วา ตตฺถ ตตฺถ เนตพฺโพติ นโย, สทิสภาเวน เนตพฺพากาโร. นียตีติ นโย, ตถตฺตนยาทิ. นียติ เอเตนาติ นโย, อนฺตทฺวยวิวชฺชนนยาทิ.

Allí, «netta» (ojo) se llama así porque conduce a la propia individualidad (attabhāva) mostrando lo que es llano y lo que es desigual. «Netti» (cuerda) se llama así porque con ella se conduce a los seres. «Bhavanetti» (el conducto de la existencia) es la cuerda de la existencia; este es un nombre para el deseo (taṇhā). Pues, con él, los seres son atados por el cuello como bueyes y son conducidos a tal o cual existencia; por eso se llama «bhavanetti». «Nettikā» son los agricultores. «Nettā» es el líder de la manada, el jefe de los bueyes. «Nayo» es el acto de conducir o ir; el curso del texto original (pāḷigati). O bien, «nayo» es lo que debe ser guiado en diversos contextos, es decir, el modo de ser guiado por semejanza. «Nayo» es lo que se guía, como el método de la talidad (tathatta-naya), etc. «Nayo» es aquello por lo cual se guía, como el método de evitar los dos extremos, etc.

ตถา หิ ฉพฺพิโธ นโย ตถตฺตนโย ปตฺตินโย เทสนานโย อนฺตทฺวยวิวชฺชนนโย อจินฺเตยฺยนโย อธิปฺปายนโยติ. เตสุ ตถตฺตนโย อนฺตทฺวยวิวชฺชนนเยน นียติ, ปตฺตินโย อจินฺเตยฺยนเยน, เทสนานโย อธิปฺปายนเยน นียติ. เอตฺถาทิมฺหิ ติวิโธ นโย กมฺมสาธเนน นียตีติ ‘‘นโย’’ติ วุจฺจติ, ปจฺฉิโม ปน ติวิโธ นโย กรณสาธเนน นียติ เอเตน ตถตฺตาทินยตฺตยมิติ ‘‘นโย’’ติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ อตฺเถ ปปญฺจิยมาเน คนฺถวิตฺถาโร สิยาติ วิตฺถาโร น ทสฺสิโต.

Así, el método es de seis tipos: el método de la talidad, el método del logro, el método de la enseñanza, el método de evitar los dos extremos, el método de lo inconcebible y el método de la intención. De estos, el método de la talidad es guiado por el método de evitar los dos extremos; el método del logro por el método de lo inconcebible; y el método de la enseñanza por el método de la intención. Aquí, los tres primeros métodos se denominan «nayo» en el sentido de objeto de la acción (kammasādhana), aquello que es guiado. Los tres últimos se denominan «nayo» en el sentido instrumental (karaṇasādhana), pues a través de ellos se guían los tres métodos anteriores (talidad, etc.). Si se explicara detalladamente este significado, el libro se extendería demasiado, por lo que no se muestra en detalle.

อปโรปิ [Pg.112] จตุพฺพิโธ นโย เอกตฺตนโย นานตฺตนโย อพฺยาปารนโย เอวํธมฺมตานโยติ.

Existe además otro grupo de cuatro métodos: el método de la unidad, el método de la diversidad, el método de la inacción y el método de la naturaleza de las cosas.

วิเนติ สตฺเต เอตฺถ, เอเตนาติ วา วินโย. กายวาจานํ วินยนโตปิ วินโย. อายตนนฺติ อนมตคฺเค สํสาเร ปวตฺตํ อตีว อายตํ สํสารทุกฺขํ ยาว น นิวตฺตติ, ตาว นยเตว ปวตฺตเตวาติ อายตนํ.

Se llama «vinaya» porque en él se disciplina a los seres, o es el instrumento mediante el cual se disciplinan. También es «vinaya» por el hecho de disciplinar el cuerpo y el habla. «Āyatana» (esfera o base) se refiere al sufrimiento del saṃsāra, el cual es extremadamente extenso (āyata) y transcurre en un ciclo sin principio; mientras no cese, continúa y se prolonga (nayate), por lo tanto es «āyatana».

อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร. ‘‘อายตนนฺติ อสฺสานํ กมฺโพโช อายตนํ, คุนฺนํ ทกฺขิณาปโถ อายตน’’นฺติ เอตฺถ สญฺชาติฏฺฐานํ อายอนํ นาม. ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา.

He aquí el análisis del significado: En la frase «Āyatana significa que Kamboja es el lugar de origen de los caballos, y el camino del sur (dakkhiṇāpatho) es el lugar de origen de los bueyes», āyatana significa «lugar de nacimiento». En «En la morada (āyatane) encantadora, las aves lo frecuentan...

ฉายํ ฉายตฺถิโน ยนฺติ, ผลตฺถํ ผลโภชิโน’’ติ เอตฺถ สโมสรณฏฺฐานํ. ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว วิมุตฺตายตนานี’’ติ เอตฺถ การณํ. อญฺเญปิ ปน ปโยคา ยต ปติยตเนติ เอตฺถ ปกาสิตา.

...quienes buscan sombra acuden a la sombra, y quienes buscan frutos son comedores de frutos», aquí (āyatana) significa «lugar de reunión». En «Monjes, existen estas cinco bases de liberación (vimuttāyatanāni)», aquí significa «causa». Otros usos han sido explicados bajo la raíz «yata» en el sentido de esforzarse.

นี ปาปเน. เนติ, นยติ. นยนํ.

La raíz nī se usa en el sentido de alcanzar o llevar. Neti, nayati [lleva]. Nayanaṃ [el acto de llevar u ojo].

นุ ถุติยํ. โนติ, นวติ. นุโต.

La raíz nu se usa en el sentido de alabanza. Noti, navati [alaba]. Nuto [alabado].

ถน ปน ธน สทฺเท. ถนติ. ปนติ. ธนติ.

Las raíces thana, pana y dhana se usan en el sentido de sonido. Thanati [resuena]. Panati. Dhanati.

กน ทิตฺติกนฺตีสุ. กนติ. กญฺญา. กนกํ.

La raíz kana se usa en los sentidos de brillo y deseo. Kanati [brilla]. Kaññā [doncella]. Kanakaṃ [oro].

เอตฺถ จ โยพฺพนิภาเว ฐิตตฺตา รูปวิลาเสน กนติ ทิปฺปติ วิโรจตีติ กญฺญา. อถ วา กนิยติ กามิยภิ อภิปตฺถิยติ ปุริเสหีติปิ กญฺญา, โยพฺพนิตฺถี. กนกนฺติ กนติ, กนียตีติ วา กนกํ, สุวณฺณํ. สุวณฺณสฺส หิ อเนกานิ นามานิ.

Aquí, debido a que se encuentra en el estado de juventud, brilla, resplandece y destaca por el encanto de su forma (kanati), por eso se llama «kaññā» (doncella). O bien, «kaññā» es la mujer joven que es deseada (kaniyati) o anhelada por los hombres. «Kanaka» (oro) se llama así porque brilla (kanati) o es deseado (kanīyati). De hecho, el oro tiene muchos nombres.

สุวณฺณํ กนกํ เหมํ, กญฺจนํ หฏกมฺปิ จ;

ชาตรูปํ ตปนียํ, วณฺณํ ตพฺเภทกา ปน;

ชมฺพุนทํ สิงฺคิกญฺจ, จามิกรนฺติ ภาสิตา.

Suvaṇṇa, kanaka, hema, kañcana y haṭaka; además de jātarūpa, tapanīya y vaṇṇa. Sus variedades se denominan jambunada, siṅgika y cāmikara.

วน [Pg.113] สน สมฺภตฺติยํ. วนติ. วนํ. สนติ.

Las raíces vana y sana se usan en el sentido de devoción o disfrute. Vanati. Vanaṃ [bosque o deseo]. Sanati.

ตตฺถ วนนฺติ. ตํ สมฺภชนฺติ มยูรโกกิลาทโย สตฺตาติ วนํ, อรญฺญํ. วนติ สมฺภชติ สํกิเลสปุคฺคลนฺติ วนํ, ตณฺหา.

Allí, «vana» (bosque) se refiere a aquello que seres como los pavos reales y los cucos frecuentan o disfrutan; el bosque (arañña). «Vana» (deseo) se refiere a aquello que frecuenta o se adhiere a la persona de naturaleza impura; el deseo (taṇhā).

มน อพฺภาเส. มนติ. มโน.

La raíz mana se usa en el sentido de repetición o práctica. Manati. Mano [mente].

มาน วีมํสายํ, วีมํสติ. วีมํสา.

La raíz māna se usa en el sentido de investigación; vīmaṃsati [él investiga]. Vīmaṃsā [investigación o discernimiento].

ชน สุน สทฺเท. ชนติ. สุนติ.

Las raíces jana y suna se usan en el sentido de sonido. Janati. Sunati.

เอตฺถ จ ‘‘กสฺมา เต เอโก ภุโช ชนติ, เอโก เต น ชนตี ภุโช’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ชนตีติ สุนติ สทฺทํ กโรติ.

Aquí, el ejemplo del Canon es: «¿Por qué uno de tus brazos suena (janati) y el otro no?». Allí, «janati» significa que oye o hace un sonido.

ขนุ อวทารเณ ขนติ. สุขํ. ทุกฺขํ. ขโต อาวาโฏ.

La raíz khanu se usa en el sentido de excavar. Khanati. Sukhaṃ [felicidad]. Dukkhaṃ [sufrimiento]. Khato [excavado o foso].

ตตฺถ สุขนฺติ สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. ทุฏฺฐุ ขนติ กายิกเจตสิกสุขนฺติ ทุกฺขํ. อญฺญมญฺญปฏิปกฺขา หิ เอเต ธมฺมา. ทฺวิธา จิตฺตํ ขนตีติ วา ทุกฺขํ. จุราทิคณวเสน ปน ‘‘สุขยตีติ สุขํ, ทุกฺขยตีติ ทุกฺข’’นฺติ นิพฺพจนานิ คเหตพฺพานิ. สมาสปอวเสน ‘‘สุกรํ ขมสฺสาติ สุขํ, ทุกฺกรํ ขมสฺสาติ ทุกฺข’’นฺติ นิพฺพจนานิปิ วิวิธา หิ สทฺทานํ พฺยุปฺปตฺติ ปวตฺติ นิมิตฺตญฺจ.

En este contexto, «sukha» (felicidad) es lo que excava o elimina bien el sufrimiento. «Dukkha» (sufrimiento) es lo que excava o destruye mal la felicidad física y mental. Pues estos fenómenos son opuestos entre sí. O bien, «dukkha» es lo que excava o inquieta la mente de dos maneras. Siguiendo el grupo curādi, se deben aceptar las derivaciones: «sukha es lo que hace feliz, dukkha es lo que hace sufrir». En cuanto a las reglas compuestas, existen diversas etimologías, funciones y razones para términos como «sukha es lo que es fácil de tolerar (sukaraṃ khamassa)» y «dukkha es lo que es difícil de tolerar (dukkaraṃ khamassa)».

ทาน อวขณฺฑเน. ทานติ. อปทานํ.

La raíz dāna se usa en el sentido de cortar o dividir. Dānati. Apadānaṃ [hazaña o historia de vida, literalmente: lo que se ha cortado o separado].

สาน เตชเน. เตชนํ นิสานํ. สานติ.

Sāna en el sentido de afilar (tejane). Afilar es amolar (nisāna). Sānati [él afila].

หน หึสาคตีสุ. เอตฺถ ปน หึสาวจเนน ผรุสาย วาจาย ปีฬนญฺจ ทณฺฑาทีหิ ปหรณญฺจ คหิตํ, ตสฺมา หน หึสาปหรณคตีสูติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘ราชาโน โจรํ คเหตฺวา หเนยฺยุํ วา พนฺเธยฺยุํ วา’’ติ. ปาฐสฺส อตฺถํ สํวณฺเณนฺเตหิ ‘‘หเนยฺยุนฺติ โปเถยฺยุญฺเจว ฉินฺเทยฺยุญฺจา’’ติ [Pg.114] วุตฺตํ. เอตฺถ จ เฉทนํ นาม หตฺถปาทาทิเฉทนํ วา สีสจฺเฉทวเสน มารณํ วา. หนสฺส วธาเทโส ฆาตาเทโส จ ภวติ, หนฺติ หนติ, หนนฺติ. หนสิ, หนถ. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ.

Hana en los sentidos de herir (hiṃsā) y de ir (gati). Aquí, por el término "herir" (hiṃsā), se incluye tanto la opresión mediante el habla áspera como el golpear con varas y otros objetos; por lo tanto, debe tomarse el sentido de Hana como herir, golpear e ir. Así pues: "Los reyes, habiendo capturado al ladrón, podrían golpearlo (haneyyuṃ) o atarlo". Quienes comentan el significado del texto dijeron: "'haneyyunti' significa que podrían azotarlo y también mutilarlo". Y aquí, la "mutilación" (chedana) se refiere a cortar las manos, los pies, etc., o a matar mediante la decapitación. Para la raíz hana se producen las sustituciones vadha y ghāta: hanti, hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Todo lo demás debe entenderse de la misma manera.

หึสาทโย จตฺตาโร อตฺถา ลพฺภนฺติ. ‘‘หนฺติ หตฺเถหิ ปาเทหี’’ติ เอตฺถ ปน หนฺตีติ ปหรตีติ อตฺโถ. ‘‘กุทฺโธ หิ ปิตรํ หนฺติ. วิกฺโกสมานา ติพฺพาหิ, หนฺติ เนสํ วรํ วร’’นฺติ. เอตฺถ หนฺตีติ มาเรนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘วธติ, วเธติ, ฆาเตติ’’ อิจฺจปิ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺถ ‘‘วธติ น โรทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. อตฺตานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรทตี’’ติอาทีสุ วโธ ปหรณํ. ปาณํ วเธติ. ปาณวโธ. ‘‘เอส วโธ ขณฺฑหาลสฺส. สตฺเต ฆาเตตี’’ติ จ อาทีสุ วโธ มารณํ.

Se obtienen cuatro significados como herir, etc. En "Golpea (hanti) con las manos y los pies", aquí hanti tiene el sentido de golpear (paharati). "Pues el que está airado mata (hanti) a su padre... Gritando intensamente, mata (hanti) a lo mejor de ellos". Aquí hanti tiene el sentido de matar (mārenti). Existen las formas vadhati, vadheti, ghāteti. Allí, en pasajes como "lo golpea (vadhati) y no llora, es una ofensa de mala conducta (dukkaṭa)... golpeándose (vadhitvā) a sí mismo repetidamente, llora", vadha es golpear (paharaṇa). Mata (vadheti) a un ser vivo. El acto de matar a un ser vivo (pāṇavadho). En pasajes como "Esta es la ejecución (vadho) de Khaṇḍahāla. Hace que maten (ghāteti) a los seres", vadha significa matar (māraṇa).

‘‘อุปาหนํ, วธู’’ติ จ เอตฺถ หนวธสทฺทตฺโถคมนํ. ‘‘ปุริสํ หนติ. สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนติ’’ อิจฺจาทีนิ กตฺตุปทานิ. เทวทตฺโต ยญฺญทตฺเตน หญฺญติ. ตโต วาตาตเป โฆเร, สญฺชาเต ปฏิหญฺญติ. ปจฺจตฺตวจนสฺเสการตฺตํ, ยถา ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ. วิหาเรนาติ ปทํ สมฺพนฺธิตพฺพํ, อิจฺจาทีนิ กมฺมปทานิ. หนฺตา. หโต. วธโก. วธู. อาฆาโต. อุปฆาโต. ฆาตโก. ปฏิโฆ. สงฺโฆ. พฺยคฺโฆ. สกุณคฺฆิ. หนฺตุํ, หนิตุํ, หนฺตฺวา, หนิตฺวา. วชฺเฌตฺวา, วธิตฺวา อิจฺจาทีนิ สนามิกานิ ตุมนฺตาทิปทานิ.

En "calzado" (upāhana) y "esposa/nuera" (vadhū), está presente el sentido de movimiento (gamana) de las palabras hana y vadha. "Mata al hombre (purisaṃ hanati). Repele (paṭihanati) el frío y el calor", etc., son términos en voz activa (kattupada). "Devadatta es golpeado/matado (haññati) por Yaññadatta. Luego, cuando surgen el viento y el calor feroces, es golpeado/afectado (paṭihaññati)". El cambio a 'e' en el caso nominativo, como en "vanappagumbe". Debe conectarse con la palabra "vihārena", etc.; estos son términos en voz pasiva (kammapada). Hantā (el que mata/golpea). Hato (muerto/golpeado). Vadhako (verdugo). Vadhū (esposa/nuera). Āghāto (malicia/golpe). Upaghāto (daño). Ghātako (matador). Paṭigho (aversión). Saṅgho (comunidad). Byaggho (tigre). Sakuṇagghi (halcón). Hantuṃ, hanituṃ (matar), hantvā, hanitvā (habiendo matado). Vajjhetvā, vadhitvā (habiendo ejecutado/matado), etc., son términos con sufijos como 'tum', junto con sus nombres correspondientes.

ตตฺถ อุปาหนนฺติ ตํ ตํ ฐานํ อุปหนนฺติ อุปคจฺฉนฺติ ตโต จ อาหนนฺติ อาคจฺฉนฺติ เอเตนาติ อุปาหนํ. วธูติ กิเลสวเสน สุนขมฺปิ อุปคมนสีลาติ วธู, สพฺพาสํ อิตฺถีนํ [Pg.115] สาธารณเมตํ. อถ วา วธูติ สุณิสา. ตถา หิ ‘‘เตน หิ วธุ ยทา อุตุนี อโหสิ, ปุปฺผํ เต อุปฺปนฺนํ, อถ เม อาโรเจยฺยาสี’’ติ เอตฺถ วธูติ สุณิสา วุจฺจติ. สา ปน ‘‘อยํ โน ปุตฺตสฺส ภริยา’’ติ สสฺสุสสุเรหิ อธิคนฺตพฺพา ชานิตพฺพาติ วธูติ วุจฺจติ. คตฺยตฺถานํ กตฺถจิ พุทฺธิยตฺถกถนโต อยมตฺโถ ลพฺภเตว. ‘‘สุณฺหา, สุณิสา, วธู’’ อิจฺเจเต ปริยายา. สงฺโฆติ ภิกฺขุสมูโห. สมคฺคํ กมฺมํ สมุปคจฺฉตีติ สงฺโฆ, สุฏฺฐุ วา กิเลเส หนฺติ เตน เตน มคฺคาสินา มาเรตีติปิ สงฺโฆ, ปุถุชฺชนาริยวเสน วุตฺตาเนตานิ. วิวิเธ สตฺเต อาหนติ ภุโส ฆาเตตีติ พฺยคฺโฆ. โส เอว ‘‘วิยคฺโฆ, วคฺโฆ’’ติ จ วุจฺจติ. อปรมฺปิ ปุณฺฑรีโกติ ตสฺส นามํ. ทุพฺพเล สกุเณ หนฺตีติ สกุณคฺฆิ, เสโน, อยํ ปน หนธาตุ ทิวาทิคเณ ‘‘ปฏิหญฺญตี’’ติ อกมฺมกํ กตฺตุปทํ ชเนติ. ตถา หิ ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเย โสเต ปฏิหญฺญตี’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ.

Allí, "upāhana" (calzado) se llama así porque con él se dirigen (upagacchanti) a diversos lugares y regresan (āgacchanti) de allí; por eso es upāhana. "Vadhū" es aquella que tiene el hábito de acercarse (upagamanasīlā) incluso a un perro debido a las impurezas (kilesa); esto es común a todas las mujeres. O bien, vadhū significa nuera. Así pues: "Entonces, nuera (vadhu), cuando estés en tu período, te ha surgido la flor (la regla), entonces dímelo"; aquí vadhū se refiere a la nuera. Ella es llamada vadhū porque debe ser conocida o reconocida (adhigantabbā) por sus suegros como "esta es la esposa de nuestro hijo". Dado que en algunos casos las raíces de movimiento (gatyattha) se usan para expresar el sentido de conocimiento (buddhi), se obtiene este significado. "Suṇhā, suṇisā, vadhū" son sinónimos. "Saṅgha" es la comunidad de monjes. Es saṅgha porque concurre (samupagacchati) para una acción unificada (samagga kamma); o bien, es saṅgha porque destruye (hanti) las impurezas, las mata con la espada de cada sendero (magga); esto se dice en referencia a los seres comunes y a los nobles. "Byaggho" (tigre) es el que hiere intensamente o mata a diversos seres. También se le llama "viyaggho" y "vaggho". Otro nombre es "puṇḍarīka". "Sakuṇagghi" (halcón) es el que mata a aves débiles; este término proviene de la raíz hana en la clase divādi. "Paṭihaññatī" genera un término activo intransitivo. Así se ven pasajes como: "El discurso del Buda Bendito es percibido/golpeado (paṭihaññatī) en el oído mundano".

อน ปาณเน. ปาณนํ สสนํ. อนติ. อานํ, ปานํ. ‘‘ตตฺถ อานนฺติ อสฺสาโส. ปานนฺติ ปสฺสาโส. เอเตสุ อสฺสาโสติ พหิ นิกฺขมนวาโต. ปสฺสาโสติ อนฺโต ปวิสนวาโต’’ติ วินยฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, สุตฺตนฺตฏฺฐกถาสุ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา อาคตํ. ตตฺถ ยสฺมา สพฺเพสมฺปิ คพฺภเสยฺยกานํ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนกาเล ปฐมํ อพฺภนฺตรวาโต พหิ นิกฺขมติ, ปจฺฉา พาหิรวาโต สุขุมํ รชํ คเหตฺวา อพฺภนฺตรํ ปวิสนฺโต ตาลุํ อาหจฺจ นิพฺพายติ, ตสฺมา วินยฏฺฐกถายํ ‘‘อสฺสาโสติ พหิ นิกฺขมนวาโต, ปสฺสาโสติ อนฺโต ปวิสนวาโต’’ติ วุตฺตํ. เอเตสุ [Pg.116] ทฺวีสุ นเยสุ วินยนเยน อนฺโต อุฏฺฐิตสสนํ อสฺสาโส, พหิ อุฏฺฐิตสสนํ ปสฺสาโส. สุตฺตนฺตนเยน ปน พหิ อุฏฺฐหิตฺวาปิ อนฺโต สสนโต อสฺสาโส. อนฺโต อุฏฺฐหิตฺวาปิ พหิ สสนโต ปสฺสาโส. อยเมว จ นโย ‘‘อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต อชฺฌตฺตํ วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จา’’ติ, ‘‘ปสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต พหิทฺธา วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จา’’ติ อิมาย ปาฬิยา สเมตีติ เวทิตพฺพํ.

Ana en el sentido de respirar (pāṇane). Respirar es la acción de alentar (sasanaṃ). Anati [él respira]. Āna, pāna. "Allí, āna es la inspiración (assāsa). Pāna es la espiración (passāsa). Entre ellos, assāsa es el aire que sale hacia afuera. Passāsa es el aire que entra hacia adentro", se dice en el Comentario del Vinaya; sin embargo, en los Comentarios de los Suttas aparece en orden inverso. Allí, dado que para todos los nacidos de un útero, al momento de salir del vientre materno, primero sale el aire interno hacia afuera, y después el aire externo entra llevando polvo fino y se detiene al llegar al paladar, por eso en el Comentario del Vinaya se dijo: "assāsa es el aire que sale hacia afuera, passāsa es el aire que entra hacia adentro". En estos dos métodos, según el método del Vinaya, la respiración que surge internamente [y sale] es assāsa, y la respiración que surge externamente [y entra] es passāsa. Pero según el método de los Suttas, aunque surja afuera, por el hecho de respirar hacia adentro es assāsa. Y aunque surja adentro, por el hecho de respirar hacia afuera es passāsa. Y este mismo método concuerda con el texto: "Para quien sigue con atención plena el principio, medio y fin de la inspiración (assāsa), con la mente distraída internamente, tanto el cuerpo como la mente se agitan y tiemblan...", y "Para quien sigue con atención plena el principio, medio y fin de la espiración (passāsa), con la mente distraída externamente, tanto el cuerpo como la mente se agitan y tiemblan..."; esto es lo que debe conocerse.

ธน ธญฺเญ. ธนนํ ธญฺญํ, สิริปุญฺญปญฺญานํ สมฺปทาติ อตฺโถ. ธาตุอตฺโถ หิ เยภุยฺเยน ภาววเสน กถิยติ ฐเปตฺวา วกฺกรุกฺขตเจติ เอวมาทิปฺปเภทํ. ยถา ภาวตฺเถ วตฺตมาเนน ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ยฺยการํ กตฺวา เถนนํ เถยฺยนฺติ วุจฺจติ, เอวมิธ ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ญฺญการํ กตฺวา ธนนํ ธญฺญนฺติ วุจฺจติ. ธนิโน วา ภาโว ธญฺญํ, ตสฺมึ ธญฺเญ. ธนฺติ, ธนติ. ธนิตํ. ธญฺญํ. ยสฺมา ปน ธญฺญสทฺเทน สิริปุญฺญปญฺญาสมฺปทา คหิตา, ตสฺมา ‘‘ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายี’’ติอาทีสุ ธญฺญสทฺเทน สิริปญฺญาว คเหตพฺพา ปุญฺญสฺส วิสุํ วจนโต.

Dhana en el sentido de grano o riqueza (dhaññe). Dhanana es dhañña, que significa el logro de la prosperidad, el mérito y la sabiduría. El significado de la raíz se expresa mayormente en términos de estado (bhāva), exceptuando casos como el riñón (vakka), el árbol (rukkha), la corteza (taca), etc. Así como al usar el sufijo 'ya' en sentido de estado, transformando la 'n' en 'yy', se dice 'theyya' por 'thenana' (robo); así aquí, con el sufijo 'ya', transformando la 'n' en 'ññ', se dice 'dhañña' por 'dhanana'. O bien, dhañña es el estado de quien es rico (dhanino). Dhanti, dhanati. Dhanitaṃ. Dhaññaṃ. Pero dado que con la palabra dhañña se incluye el logro de la prosperidad, el mérito y la sabiduría, en pasajes como "dio a luz a un hijo dotado de dhañña, méritos y signos", con la palabra dhañña debe entenderse la prosperidad y la sabiduría, puesto que el mérito se menciona por separado.

‘‘นทโต ปริสายนฺเต, วาทิตพฺพปหาริโน;

เย เต ทกฺขนฺติ วทนํ, ธญฺญา เต นรปุงฺคว.

«Aquellos que, mientras usted ruge (enseña) en la asamblea, derrotando a los oponentes; vean su rostro, ellos son afortunados (dhaññā), ¡oh, toro entre los hombres!

ทีฆงฺคุลี ตมฺพนเข, สุเภ อายตปณฺหิเก;

เย ปาเท ปณมิสฺสนฺติ, เตปิ ธญฺญา คุณนฺธร.

Aquellos de dedos largos y uñas cobrizas, de hermosos y extensos talones; aquellos que se inclinen ante sus pies, ellos también son afortunados (dhaññā), ¡oh, poseedor de virtudes!

มธุรานิ ปหฏฺฐานิ, โทสคฺฆานิ หิตานิ จ;

เยเตวากฺยานิ โสสฺสนฺติ, เตปิ ธญฺญานรุตฺตมา’’ติ

Aquellos que escuchen estas palabras, que son dulces, alegres, destructoras de faltas y beneficiosas, ellos también son afortunados (dhaññā), ¡oh, supremo entre los hombres!»

เอวมาทีสุ [Pg.117] ปน ธญฺญสทฺเทน ปุญฺญสมฺปทา คเหตพฺพา, ปุญฺญสมฺปทาย วา สทฺธึ สิริปญฺญาสมฺปทาปิ คเหตพฺพา. อิทเมตฺถ นิพฺพจนํ ‘‘ธญฺญํ สิริปุญฺญปญฺญาสมฺปทา เอเตสํ อตฺถีติ ธญฺญา’’ติ. ‘‘ธญฺญํ มงฺคลสมฺมต’’นฺติ เอตฺถ ตุ ‘‘อุตฺตมรตนํ อิท’’นฺติ ธนายิตพฺพํ สทฺธายิตพฺพนฺติ ธญฺญํ, สิริสมฺปนฺนํ ปุญฺญสมฺปนฺนํ ปญฺญาสมฺปนฺนนฺติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ. ‘‘ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูป’’นฺติ จ อาทีสุ ‘‘นตฺถิ ธญฺญสมํ ธน’’นฺติ วจนโต ธนายิตพฺพนฺติ ธญฺญํ, กึ ตํ? ปุพฺพณฺณํ. อปิจ โอสธิวิเสโสปิ ธญฺญนฺติ วุจฺจติ. ธนสทฺทสฺส จ ปน สมาสวเสน ‘‘อธโน, นิทฺธโน’’ติ จ นตฺถิ ธนํ เอตสฺสาติ อตฺเถน ทลิทฺทปุคฺคโล วุจฺจติ. ‘‘นิธนํ ยาตี’’ติเอตฺถ ตุ กมฺปนตฺถวาจกสฺส ธูธาตุสฺส วเสน วินาโส นิธนนฺติ วุจฺจตีติ.

En tales casos, mediante la palabra 'dhañña' (grano/afortunado), debe entenderse el logro del mérito, o junto con el logro del mérito, también debe entenderse el logro de la gloria y la sabiduría. Aquí está la definición: 'Son afortunados (dhaññā) porque poseen gloria, mérito y sabiduría (siri-puñña-paññā)'. En la expresión 'dhaññaṃ maṅgalasammataṃ' (el grano es considerado auspicioso), el significado es que el grano es algo que debe ser valorado como una riqueza y confiado como 'esta joya suprema'; también se aplica el sentido de estar dotado de gloria, dotado de mérito y dotado de sabiduría. Y en pasajes como 'dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ' (grano, riqueza, plata y oro), debido al dicho 'no hay riqueza igual al grano', el grano es algo que debe ser valorado como una riqueza. ¿Qué es eso? Los cereales primarios. Además, una clase de hierba medicinal también se llama 'dhañña'. Por la composición de la palabra 'dhana' (riqueza), mediante el sentido de 'no hay riqueza para él', se llama persona pobre a quien es 'adhano' (sin riqueza) o 'niddhano' (desposeído). En la frase 'nidhanaṃ yāti' (va a la destrucción), debido a la raíz 'dhū', que expresa la acción de sacudir, se dice que la destrucción es 'nidhanaṃ'.

มุน คติยํ. มุนติ.

Mu en el sentido de ir. Munati (él va/conoce).

จิเน มญฺญนายํ. อลุตฺตนฺโตยํ ธาตุ, ยถา คิเล, ยถา จ มิเล. จินายติ, โอจินายติ. ‘‘สพฺโพ ตํ ชโน โอจินายตู’’ติ อิทเมตฺถ ปาฬิ นิทสฺสนํ. โอจินายตติ อวมญฺญตูติ.

Ci (con el sufijo ne) en el sentido de pensar o despreciar. Esta es una raíz que no pierde su terminación, como 'gile' y 'mile'. Cināyati, ocināyati. El ejemplo en el Canon es: 'Que toda esa gente lo desprecie (ocināyatu)'. Ocināyatu significa que lo menosprecie.

อิติ ภูวาทิคเณ ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

Así concluyen las formas de las raíces que terminan en el grupo de la 't' (dentales) en la clase bhūvādi.

สมตฺตานิ.

Completado.

ปการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'p'.

อิทานิ ปวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

Ahora se exponen las formas de las raíces que terminan en el grupo de la 'p' (labiales):

ปา ปาเน. ปานํ ปิวนํ. ‘‘ปาติ, ปานฺติ. ปาตุ, ปานฺตุ’’ อิจฺจาทิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

Pā en el sentido de beber. Pānaṃ es la acción de beber. 'Pāti, pānti. Pātu, pāntu', etc., deben aplicarse según corresponda.

ขิปฺปํ คีวํ ปสาเรหิ, น เต ทสฺสามิ ชีวิตํ;

อยญฺหิเต มยา รูฬฺโห, สโร ปาสฺสติ โลหิตนฺติ.

'Extiende tu cuello rápidamente, no te perdonaré la vida; esta flecha que he disparado beberá (pāssati) tu sangre'.

อตฺร [Pg.118] หิ ปาสฺสตีติ ปิวิสฺสติ. ‘‘ปาสฺสติ, ปาสฺสนฺติ. ปาสฺสสิ, ปาสฺสถ. ปาสฺสามิ, ปาสฺสาม’’ อิจฺจาทินา, ‘‘อปสฺสา, อปสฺสํสุ’’ อิจฺจาทินา จ นเยน เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ นยญฺญูหิ. โก หิ สมตฺโถ สพฺพานิ พุทฺธวจนสาคเร วิจิตฺรานิ วิปฺปกิณฺณรูปนฺตรรตนานิ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตุํ, ตสฺมา สพฺพาสุปิ ธาตูสุ สงฺเขเปน คหณูปายมตฺตเมว ทสฺสิตํ. ปิวติ, ปิวนฺติ. ปิวํ, ปิวนฺโต, ปิวมาโน, ปิวํ ภาคิรโสทกํ. การิเต กุมารํ ขีรํ ปาเยติ. มุหุตฺตํ ตณฺหาสมนํ, ขีรํ ตฺวํ ปายิโต มยา. กมฺเม ปียติ, ปีตํ. ตุมาทีสุ ‘‘ปาตุํ, ปิวิตุํ, ปิตฺวา, ปิวิตฺวา, ปาเยตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ โยเชตพฺพานิ. อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ ปาฬินยานุรูเปน สทฺทรูปานิ เอวเมว โยเชตพฺพานิ.

Aquí, 'pāssatīti' significa beberá. 'Pāssati, pāssanti; pāssasi, pāssatha; pāssāmi, pāssāma', etc., y 'apassā, apassaṃsu', etc., deben ser aplicados en todo lo demás por quienes conocen el método. Pues, ¿quién es capaz de extraer y mostrar todas las diversas gemas de formas de palabras dispersas en el océano de las palabras del Buda? Por lo tanto, para todas las raíces, se ha mostrado solamente el método abreviado de aprendizaje. Pivati, pivanti (él bebe, ellos beben). Pivaṃ, pivanto, pivamāno (bebiendo); 'bebiendo (pivaṃ) el agua del Ganges'. En el causativo: hace que el niño beba leche (pāyeti). 'Durante un momento se calma la sed, tú has sido hecho beber leche por mí (pāyito)'. En el pasivo: pīyati (es bebido), pītaṃ (bebido). En el infinitivo y otros: 'pātuṃ, pivituṃ' (para beber), 'pitvā, pivitvā, pāyetvā' (habiendo bebido, habiendo hecho beber), etc., deben aplicarse. En otros lugares también, las formas de las palabras deben aplicarse siguiendo el método del Canon.

ปา รกฺขเณ. ปาติ. นิปาติ. ปิตา, โคโป.

Pā en el sentido de proteger. Pāti (él protege). Nipāti (él protege). Pitā (padre), gopo (pastor/guardián).

ปา ปูรเณ. ปาติ, วิปฺปาติ. วิปฺโป.

Pā en el sentido de llenar. Pāti, vippāti. Vippo (brahmán).

วิปฺโปติ พฺราหฺมโณ. โส หิ วิปฺเปติ ปูเรติ วิสิฏฺเฐน เวทุจฺจารณาทินา อตฺตโน พฺราหฺมณกมฺเมน โลกสฺส อชฺฌาสยํ อตฺตโน จ หทเย เวทานีติ วิปฺโปติ วุจฺจติ. ‘‘ชาโต วิปฺปกุเล อห’’นฺติ เอตฺถ หิ พฺราหฺมโณ ‘‘วิปฺโป’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส กุลํ วิปฺปกุลนฺติ.

Vippo es un brahmán. Pues él llena (vippeti), mediante la recitación superior de los Vedas y otras funciones propias de un brahmán, la inclinación del mundo y los Vedas en su propio corazón; por eso se llama 'vippo'. En la frase 'nací en una familia de brahmanes (vippakule)', al brahmán se le llama 'vippo'. Su familia es 'vippakula'.

ปู ปวเน. ปวติ. ปุตฺโต, ปุญฺญํ. เอตฺถ ปุตฺโตติ อตฺตโน กุลํ ปวติ โสเธตีติ ปุตฺโต. กิยาทิคณํ ปน ปตฺวา ‘‘ปุนาตี’’ติ วตฺตพฺพํ.

Pū en el sentido de purificar. Pavati (él purifica). Putto (hijo), puññaṃ (mérito). Aquí, se llama 'putto' porque purifica (pavati) su propio linaje. Sin embargo, al llegar a la clase kiyādi, debe decirse 'punāti'.

ปุตฺโต’ตฺรโช สุโต สูนุ,ตนุโช ตนโย’รโส;

ปุตฺตนตฺตาทโย จาถ,อปจฺจนฺติ ปวุจฺจเร.

Hijo (putto), nacido de uno mismo (atrajo), engendrado (suto), vástago (sūnu), nacido del cuerpo (tanujo), descendiente (tanayo), nacido del pecho (araso); estos, junto con el nieto y demás, se llaman descendencia (apaccanti).

อิตฺถิลิงฺคมฺหิ [Pg.119] วตฺตพฺเพ, ปุตฺตีติ อตฺรชาติ จ;

วตฺตพฺพํ เสสฏฺฐาเนสุ, ยถารหมุทีรเย;

ปาฬิยญฺหิ อตฺรชาติ, อิตฺถี ปุตฺตี กถิยติ;

Cuando se trata del género femenino, debe decirse 'puttī' (hija) y 'atrajā' (nacida de uno mismo); en los demás casos, debe expresarse según corresponda. En el Canon, 'atrajā' y 'puttī' se dicen de la mujer.

เอตฺถ ปน –

Sobre esto:

‘‘ตโต ทฺเว สตฺตรตฺตสฺส, เวเทหสฺสตฺรชา ปิยา;

ราชกญฺญา รุจา นาม, ธาติมาตรมพฺรวี’’ติ

'Entonces, después de dos periodos de siete noches, la amada hija (atrajā) de Videha, la princesa llamada Rucā, habló a su nodriza'.

อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ‘‘ปุตฺตี, ธีตา, ทุหิตา, อตฺตชา’’ติ อิจฺเจเต ปริยายา. เอวํ อตฺรชาติ อิตฺถิวาจกสฺส อิตฺถิลิงฺคสฺส ทสฺสนโต สุตสทฺทาทีสุปิ อิตฺถิลิงฺคนโย ลพฺภมานาลพฺภมานวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตถา หิ โลเก ‘‘เวสฺโส, สุทฺโท, นโร, กึปุริโส’’ อิจฺจาทีนํ ยุคฬภาเวน ‘‘เวสฺสี, สุทฺที, นารี, กึปุริสี’’ติอาทีนิ อิตฺถิวาจกานิ ลิงฺคานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘ปุริโส ปุมา’’ อิจฺจาทีนํ ปน ยุคฬภาเวน อิตฺถิวาจกานิ อิตฺถิลิงฺคานิ น ทิสฺสนฺติ. ปุญฺญนฺติ เอตฺถ ปน อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. กิยาทิคณํ ปน ปตฺวา ปุนาตีติ ปุญฺญนฺติ วตฺตพฺพํ.

Este es el ejemplo del Canon. 'Puttī, dhītā, duhitā, attajā' son sinónimos. Así, puesto que se ve que 'atrajā' es una palabra femenina de género femenino, el género femenino en palabras como 'suta' también debe examinarse según esté disponible o no. Así, en el mundo se ven géneros femeninos que forman pares, como 'vessī, suddī, nārī, kiṃpurisī' de las palabras 'vesso, suddo, naro, kiṃpuriso'. Sin embargo, para 'puriso, pumā' (hombre), no se ven géneros femeninos que formen pares. En cuanto a la palabra 'puñña' (mérito), se llama así porque purifica (pavati) a su propio hacedor. Al llegar a la clase kiyādi, se debe decir 'punāti', resultando en 'puñña'.

อญฺโญ อตฺโถปิ วตฺตพฺโพ, นิรุตฺติลกฺขณสฺสิโต;

ตสฺมา นิพฺพจนํ เญยฺยํ, ชนปูชาทิโต อิธ.

También se debe mencionar otro significado basado en las reglas etimológicas; por lo tanto, la definición aquí debe conocerse a partir de la veneración por parte de la gente (jana-pūjā).

ปรํ ปุชฺชภวํ ชเนตีติ ปุญฺญํ. สทา ปูชิตํ วา ชเนตีติ ปุญฺญํ. ชนํ อตฺตการํ ปุนาตีติ ปุญฺญํ. อเสสํ อปุญฺญํ ปุนาตีติ ปุญฺญํ.

Se llama 'puñña' porque genera un estado de veneración superior. O porque genera algo que siempre es venerado. Porque purifica (punāti) a la persona que es su hacedor. Porque purifica completamente lo que no es mérito (apuñña).

กลฺยาณํ กุสลํ ปุญฺญํ, สุภมิจฺเจว นิทฺทิเส;

กมฺมสฺส กุสลสฺสาธิ-วจนํ วจเน ปฏุ.

Afortunado (kalyāṇaṃ), beneficioso (kusalaṃ), mérito (puññaṃ), auspicioso (subhaṃ); así debe indicarse. Aquel que es experto en el habla debe conocer estos como sinónimos de la acción meritoria (kusalakamma).

เป คติยํ. เปติ, เปนฺติ. เปสิ, เปถ. อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ อสฺสขฬุงฺโก เปหีติ วุตฺโต วิทฺโธ สมาโน โจทิโต สารถินา ปจฺฉโต ปฏิสกฺกติ, ปิฏฺฐิโต รถํ ปฏิวตฺเตติ. อุมฺมคฺคํ คณฺหาติ, อุพฺพฏุมํ รถํ กโรติ.

Pe en el sentido de ir. Peti, penti. Pesi, petha. 'Aquí, monjes, cierto caballo salvaje, al serle dicho "¡ve!" (pehīti), al ser pinchado y aguijoneado por el auriga, retrocede, vuelca el carro por detrás, se sale del camino y desvía el carro de la ruta'.

เป [Pg.120] วุทฺธิยํ ปยติ. ปาโย, อปาโย. เอตฺถ อปาโยติ นตฺถิ ปาโย วุทฺธิ เอตฺถาติ อปาโย. อยธาตุวเสนปิ อตฺโถ เนตพฺโพ, อยโต วุทฺธิโต, สุขโต วา อเปโตติ อปาโย, นิรยติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยอสุรกายา.

Pe en el sentido de crecimiento: payati. Pāyo (crecimiento), apāyo (privación). Aquí, 'apāyo' significa que no hay 'pāyo' o crecimiento en él. El significado también debe derivarse de la raíz 'aya'; 'apāyo' es aquello que está alejado del crecimiento (ayato) o de la felicidad; se refiere al infierno, al reino animal, al reino de los fantasmas hambrientos y al de los asuras.

เป โสสเน. ปายติ, ปยติ วา. นิปโก. เอตฺถ นิปโก นิปยติ วิโสเสติ ปฏิปกฺขํ, ตโต วา อตฺตานํ นิปาติ รกฺขตีติ นิปโก, สมฺปชาโน.

Pe en el sentido de secar. Pāyati o payati. Nipako (prudente/sabio). Aquí, 'nipako' es quien seca (nipayati) a los adversarios, o quien se protege a sí mismo (nipāti) de ellos; significa alguien que posee plena conciencia (sampajānō).

คุป รกฺขเณ. โคปติ. โคปโก.

Gup en el sentido de proteger. Gopati. Gopako (guardián).

นครํ ยถา ปจฺจนฺตํ, คุตฺตํ สานฺตรพาหิรํ.

'Como una ciudad fronteriza, resguardada tanto por dentro como por fuera'.

เอวํ โคเปถ อตฺตานํ, ขโณ เว มา อุปจฺจคา.

'Así deben protegerse (gopetha) a sí mismos; que no se les pase el momento propicio'.

โคเปถาติ โคเปยฺย รกฺเขยฺย.

Gopethāti significa 'debe proteger' (gopeyya, rakkheyya).

วป สนฺตาเน. วปติ.

Vap en el sentido de sembrar. Vapati (él siembra).

สป สมวาเย. สปติ.

Sapa [en el sentido de] asociación. Sapati.

จุป มนฺทคติยํ. โจปติ.

Cupa [en el sentido de] movimiento lento. Copati.

ตุป หึสายํ. โตปติ. ตุปฺปติ.

Tupa [en el sentido de] herir. Topati. Tuppati.

คุป โคปนชิคุจฺฉเนสุ. โคปติ, ชิคุจฺฉติ. ชิคุจฺฉํ, ชิคุจฺฉมาโน. เชคุจฺฉี. ชิคุจฺฉิตฺวา อิจฺจาทีนิ.

Gupa [en los sentidos de] protección y aborrecimiento. Gopati, jigucchati. Jigucchaṃ, jigucchamāno. Jegucchī. Jigucchitvā, etc.

กปุ หึสาตกฺกลคนฺเธสุ. กปฺปติ. กปฺปูโร.

Kapu [en los sentidos de] herir, razonamiento y fragancia. Kappati. Kappūro.

กปุ สามตฺถิเย. อิทํ อมฺหากํ กปฺปติ. เนตํ อมฺเหสุ กปฺปติ.

Kapu [en el sentido de] idoneidad. Idaṃ amhākaṃ kappati (esto nos es lícito). Netaṃ amhesu kappati (esto no es lícito entre nosotros).

กป กรุณายํ. กปติ. กปโณ, กาปญฺญํ. ตตฺถ กปตีติ กรุณายติ, กาปญฺญนฺติ กปณภาโว.

Kapa [en el sentido de] compasión. Kapati. Kapaṇo, kāpaññaṃ. Allí, 'kapati' significa sentir compasión; 'kāpaññaṃ' es el estado de miseria.

สป [Pg.121] อกฺโกเส. สปติ. สปโถ, อภิสปโถ, อภิสปิโต, สปนโก.

Sapa [en el sentido de] injuriar. Sapati. Sapatho, abhisapatho, abhisapito, sapanako.

วป พีชนิกฺเขเป. พีชํ วปติ. วาปโก. วาปิตํ ธญฺญํ. วุตฺตํ พีชํ ปุริเสน. พีชํ วปฺปติ. วปฺปมงฺคลํ.

Vapa [en el sentido de] sembrar semillas. Bījaṃ vapati (siembra la semilla). Vāpako. Vāpitaṃ dhaññaṃ (grano sembrado). Vuttaṃ bījaṃ purisena (la semilla fue sembrada por el hombre). Bījaṃ vappati (la semilla es sembrada). Vappamaṅgalaṃ (festival de la siembra).

สุป สยเน. สุปติ. สุขํ สุปนฺติ มุนโย, เย อิตฺถีสุ น พชฺฌเร. สุตฺโต ปุริโส, สุปนํ, สุตฺตํ.

Supa [en el sentido de] dormir. Supati. Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare (duermen felices los sabios que no están atados a las mujeres). Sutto puriso (el hombre que duerme), supanaṃ, suttaṃ.

ขิป เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ ปิสนํ. เขปติ. เขปโก.

Khipa [en el sentido de] impulsar. Impulsar significa pulverizar o moler. Khepati. Khepako.

ขิป อพฺยตฺตสทฺเท. ขิปติ. ขิปิตสทฺโท. ยทา จ ธมฺมํ เทเสนฺโต, ขิปิ โลกคฺคนายโก.

Khipa [en el sentido de] sonido indistinto. Khipati. Khipitasaddo. Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako (y cuando el Guía Supremo del mundo estaba enseñando el Dhamma, estornudó).

ขิป ฉฑฺฑโน. ขิปติ, อุกฺขิปติ, วิกฺขิปติ, อวขิปติ, สํขิปติ. ขิตฺตํ, อุกฺขิตฺตํ, ปกฺขิตฺตํ, วิกฺขิตฺตํ อิจฺจาทีนิ.

Khipa [en el sentido de] arrojar. Khipati, ukkhipati (elevar), vikkhipati (dispersar), avakhipati (bajar), saṃkhipati (abreviar). Khittaṃ, ukkhittaṃ, pakkhittaṃ, vikkhittaṃ, etc.

โอป นิฏฺฐุภเน. นิฏฺฐุภนํ เขฬปาตนํ. โอปติ. โอสธํ สงฺขริตฺวา มุเข เขฬํ โอปิ.

Opa [en el sentido de] escupir. Escupir significa dejar caer saliva. Opati. Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi (habiendo preparado la medicina, escupió saliva en la boca).

ลิปิ อุปเลเป. เลปติ. ลิตฺตํ ปรเมน เตชสา.

Lipi [en el sentido de] untar. Lepati. Littaṃ paramena tejasā (untado con esplendor supremo).

ขิปิ คติยํ. ขิมฺปติ.

Khipi [en el sentido de] movimiento. Khimpati.

ฑิป เขเป. เฑปติ.

Ḍipa [en el sentido de] arrojar. Ḍepati.

นิทปิ นิทมฺปเน. นิทมฺปนํ นาม สสฺสรุกฺขาทีสุ วีหิสีสํ วา วรกสีสํ วา อจฺฉินฺทิตฺวา ขุทฺทกสาขํ วา อภญฺชิตฺวา ยถาฐิตเมว หตฺเถน คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา พีชมตฺตสฺเสว วา ปณฺณมตฺตสฺเสว วา คหณํ. ปุริโส วีหิสีสํ นิทมฺปติ, รุกฺขปตฺตํ นิทมฺปติ. นิทมฺปโก, นิทมฺปิตํ, นิทมฺปิตุํ, นิทมฺปิตฺวา.

Nidapi [en el sentido de] cosechar manualmente. Cosechar manualmente (nidampana) se refiere a tomar con la mano y tirar solo de las espigas de arroz o de mijo de los cultivos y árboles, sin cortar [la planta] ni romper las ramas pequeñas, recogiendo solamente las semillas o las hojas. Puriso vīhisīsaṃ nidampati (el hombre cosecha la espiga de arroz), rukkhapattaṃ nidampati. Nidampako, nidampitaṃ, nidampituṃ, nidampitvā.

ตป [Pg.122] ทิตฺติยํ. ทิตฺติ วิโรจนํ. ทิวา ตปติอาทิจฺโจ.

Tapa [en el sentido de] brillar. Brillar significa resplandecer. Divā tapati ādicco (el sol brilla de día).

ตป อุพฺเพเค. อุพฺเพโค อุตฺราโส ภีรุตา. ตปติ, อุตฺตปติ. โอตฺตปฺปํ, โอตฺตปฺปิยํ ธนํ.

Tapa [en el sentido de] agitación. Agitación significa alarma y temor. Tapati, uttapati. Ottappaṃ (temor moral), ottappiyaṃ dhanaṃ.

ตป ธูป สนฺตาเป. ตปติ. ตโปธนํ, อาตาโป. อาตาปี. อาตปํ. ธูปติ, สนฺธูปโน, กมฺเม ตาปิยติ. ธูปิยติ. ภาเว ตาปนํ, ตาโป, ปริตาโป, สนฺตาโป. ธูปนํ.

Tapa y dhūpa [en el sentido de] quemar o atormentar. Tapati. Tapodhanaṃ (la riqueza de la austeridad), ātāpo (esfuerzo ardiente). Ātāpī. Ātapaṃ. Dhūpati, sandhūpano; en la voz pasiva: tāpiyati, dhūpiyati. Como sustantivos: tāpanaṃ, tāpo, paritāpo, santāpo, dhūpanaṃ.

ปการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en la letra 'p'.

ผการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en la letra 'ph'.

ปุปฺผ วิกสเน. อกมฺมโก จายํ สกมฺมโก จ. ปุปฺผติ. ปุปฺผํ, ปุปฺผนํ, ปุปฺผิโต, ปุปฺผิตุํ, ปุปฺผิตฺวา. ปุปฺผนฺติ ปุปฺผิโน ทุมา. ถลชา ทกชา ปุปฺผา, สพฺเพ ปุปฺผนฺติ ตาวเท. มญฺชูสโก นาม รุกฺโข ยตฺตกานิ อุทเก วา ถเล วา ปุปฺผานิ, สพฺพานิ ปุปฺผติ.

Puppha [en el sentido de] florecer. Esta raíz es tanto intransitiva como transitiva. Pupphati. Pupphaṃ, pupphanaṃ, pupphito, pupphituṃ, pupphitvā. Pupphanti pupphino dumā (los árboles florecientes florecen). Las flores nacidas en tierra y las nacidas en agua, todas florecen entonces. El árbol llamado Mañjūsaka hace florecer todas las flores, cuantas hay en el agua o en la tierra.

ตุผ หึสายํ. โตผติ.

Tupha [en el sentido de] herir. Tophati.

ทผ ทผิ วปฺผ คติยํ. ทผติ. ทมฺผติ. วปฺผติ.

Dapha, daphi y vappha [en el sentido de] movimiento. Daphati. Damphati. Vapphati.

ทิผ กถนยุทฺธนินฺทาหึสาทาเนสุ. เทผติ. เทโผ.

Dipha [en los sentidos de] hablar, luchar, censurar, herir y dar. Dephati. Depho.

ตผ ติตฺติยํ. ติตฺติ ตปฺปนํ, ตผติ.

Tapha [en el sentido de] saciedad. Saciedad significa satisfacción. Taphati.

ทุผ อุปกฺกิเลเส. อุปกฺกิลิสฺสนํ อุปกฺกิเลโส. โทผติ.

Dupha [en el sentido de] impureza. Estar impuro es la impureza. Dophati.

คุผ คนฺเถ. คนฺโถ คนฺถิกรณํ. โคผติ.

Gupha [en el sentido de] atar. Atar significa la acción de ligar. Gophati.

ผการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en Ph.

พการนฺตธาตุ

Raíz que termina en la letra B.

ภพฺพ [Pg.123] หึสายํ. ภพฺพติ. ภพฺโพ.

Bhabba en el sentido de herir. Bhabbati. Bhabbo.

ปพฺพ วพฺพ มพฺพ กพฺพ ขพฺพ คพฺพ สพฺพ จพฺพ คติยํ. ปพฺพติ. วพฺพติ. มพฺพติ. กพฺพติ. ขพฺพติ. คพฺพติ. สพฺพติ. จพฺพติ.

Pabba, vabba, mabba, kabba, khabba, gabba, sabba, cabba en el sentido de movimiento. Pabbati. Vabbati. Mabbati. Kabbati. Khabbati. Gabbati. Sabbati. Cabbati.

อพฺพ สพฺพ หึสายญฺจ. คตฺยาเปกฺขาย จกาโร. อพฺพติ. สพฺพติ.

Abba, sabba en el sentido de herir. La letra 'ca' indica el sentido de movimiento. Abbati. Sabbati.

กุพิ อจฺฉาทเน. กุพฺพติ.

Kubi en el sentido de cubrir. Kubbati.

ลุพิ ตุพิ อทฺทเน. ลุมฺพติ. ตุมฺพติ. ลุมฺพินีวนํ. อุทกตุมฺโพ. อโถปิ ทฺเว จ ตุมฺพานิ.

Lubi, tubi en el sentido de afligir. Lumbati. Tumbati. El bosque Lumbinī. Un recipiente de agua (udakatumbo). También dos 'tumbas' (medidas de capacidad).

จุพิ วทนสํโยเค. ปุตฺตํ มุทฺธนิ จุมฺพติ. มุเข จุมฺพติ. เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ วทนสํโยเค จุพิธาตุ วตฺตติ, กถํ อมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏติ เอตฺถ อวทเน อวิญฺญาณเก ปพฺพตกูเฏ อมฺพุธรพินฺทูนํ จุมฺพนํ วุตฺต’’นฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน จุมฺพนาการสทิเสนากาเรน สมฺภวํ เจตสิ ฐเปตฺวา วุตฺตํ, ยถา อทสฺสนสมฺภเวปิ ทสฺสนสทิเสนากาเรน สมฺภูตตฺตา ‘‘โรทนฺเต ทารเก ทิสฺวา, อุพฺพิทฺธา วิปุลา ทุมา’’ติ อจกฺขุกานมฺปิ รุกฺขานํ ทสฺสนํ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ จุมฺพนาการสทิเสนากาเรน สมฺภูตตฺตา อวทนานมฺปิ อมฺพุธรพินฺทูนํ จุมฺพนํ วุตฺตํ. สภาวโต ปน อวิญฺญาณกานํ ทสฺสนจุมฺพนาทีนิ จ นตฺถิ, สวิญฺญาณกานํเยว ตานิ โหนฺตีติ. อยํ นโย กมุ ปทวิกฺเขเปติอาทีสุปิ เนตพฺโพ.

Cubi en el sentido de contacto con la boca. Besa al hijo en la coronilla. Besa en la boca. Aquí podría decirse: 'Si la raíz cubi se emplea para el contacto con la boca, ¿cómo es que en la expresión "la cumbre besada por las gotas de la nube" (ambudharabinducumbitakūṭo) se menciona el beso de las gotas de la nube en la cumbre de una montaña, que no tiene boca ni conciencia?'. Es verdad, pero eso se dice considerando en la mente una apariencia similar al acto de besar; así como, aunque no sea posible ver, debido a que ocurre una apariencia similar al acto de ver, se dice de los árboles que no tienen ojos: 'Al ver a los niños llorando, los grandes árboles se erguieron', así también aquí, por ocurrir una apariencia similar al acto de besar, se menciona el beso de las gotas de la nube aunque no tengan boca. Pues, por naturaleza, el ver y el besar no existen para lo inanimado; estos ocurren solo para los seres conscientes. Este método debe aplicarse también en casos como "kamu" en el sentido de dar pasos, etc.

อุพฺพิ ตุพฺพิ ถุพฺพิ ทุพฺพิ ธุพฺพิ หึสตฺถา. อุพฺพติ. ตุพฺพติ. ถุพฺพติ. ทุพฺพติ. ทุพฺพา. ธุพฺพติ. เอตฺถ ทุพฺพาติ ทพฺพติณํ, ยํ ‘‘ติริยา นาม ติณชาตี’’ติ ปาฬิยํ อาคตํ. เอตฺถ จ ทุพฺพาติ อิตฺถิลิงฺคํ, ทพฺพนฺติ นปุํสกลิงฺคนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Ubbi, tubbi, thubbi, dubbi, dhubbi tienen el sentido de herir. Ubbati. Tubbati. Thubbati. Dubbati. Dubbā. Dhubbati. Aquí, 'dubbā' es la hierba dabba, que aparece en el texto canónico como 'una clase de hierba llamada tiriyā'. Debe entenderse que aquí 'dubbā' es de género femenino, mientras que 'dabba' es de género neutro.

มุพฺพิ [Pg.124] พนฺธเน. มุพฺพติ.

Mubbi en el sentido de atar. Mubbati.

กุพฺพิ อุคฺคเม. กุพฺพติ.

Kubbi en el sentido de elevarse. Kubbati.

ปุพฺพ ปพฺพ สพฺพ ปูรเณ. ปุพฺพติ. ปพฺพติ. สพฺพติ. เอตฺต สิยา ‘‘นนุ โภ ปุพฺพสพฺพสทฺทา สพฺพนามานิ, กสฺมา ปเนเต ธาตุจินฺตายํ คหิตา’’ติ? วุจฺจเต – สพฺพนาเมสุ จ ตุมนฺตาทิวิรหิเตสุ จ นิปาเตสุ อุปสคฺเคสุ จ ธาตุจินฺตา นาม นตฺถิ, อิมานิ ปน สพฺพนามานิ น โหนฺติ. เกวลํ สุติสามญฺเญน สพฺพนามานิ วิย อุปฏฺฐหนฺติ, เตน เต ตพฺภาวมุตฺตตฺตา ธาตุจินฺตายํ ปุพฺพาจริเยหิ คหิตา ‘‘ปุพฺพติ สพฺพตี’’ติ ปโยคทสฺสนโตติ. ยทิ เอวํ กสฺมา พุทฺธวจเน เอตานิ รูปานิ น สนฺตีติ? อนาคมนภาเวน น สนฺติ, น อวิชฺชมานภาเวน. กิญฺจาปิ พุทฺธวจเนสุ เอตานิ รูปานิ น สนฺติ, ตถาปิ โปราเณหิ อนุมตา ปุราณภาสาติ คเหตพฺพานิ, ยถา ‘‘นาถตีติ นาโถ’’ติ เอตฺถ ‘‘นาถตี’’ติ รูปํ พุทฺธวจเน อวิชฺชมานมฺปิ คเหตพฺพํ โหติ, เอวํ อิมานิปิ. ตสฺมา โวหาเรสุ วิญฺญูนํ โกสลฺลตฺถาย สาสเน อวิชฺชมานาปิ สาสนานุรูปา โลกิกปฺปโยคา คเหตพฺพาติ ‘‘ปุพฺพติ สพฺพตี’’ติ รูปานิ คหิตานิ. เอส นโย อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ เวทิตพฺโพ.

Pubba, pabba, sabba en el sentido de llenar. Pubbati. Pabbati. Sabbati. Aquí podría decirse: '¿No son acaso las palabras pubba y sabba pronombres? ¿Por qué entonces se incluyen en el estudio de las raíces?'. Se responde: No existe el estudio de las raíces en los pronombres, ni en las palabras que carecen de sufijos como -tum, ni en las partículas, ni en los prefijos; sin embargo, estas no son pronombres. Simplemente aparecen como si fueran pronombres por la similitud del sonido; por ello, al estar libres de esa condición, los antiguos maestros las incluyeron en el estudio de las raíces al mostrar usos como "pubbati" y "sabbati". Si es así, ¿por qué estas formas no se encuentran en la palabra de Buda? No se encuentran por falta de tradición, no porque no existan. Aunque estas formas no estén en las palabras de Buda, deben aceptarse como lengua antigua aprobada por los antiguos maestros, del mismo modo que la forma "nāthati" en "nātho significa nāthati", aunque no exista en la palabra de Buda, debe ser aceptada; así también estas. Por lo tanto, para el conocimiento de los sabios en el uso del lenguaje, aunque no se encuentren en la Dispensación, deben aceptarse los usos mundanos que son conformes a la Dispensación; por eso se han incluido las formas "pubbati" y "sabbati". Este método debe entenderse también en otros lugares.

จมฺพ อทเน. จมฺพติ.

Camba en el sentido de comer. Cambati.

กพฺพ ขพฺพ คพฺพ ทพฺเพ. ทพฺโพ อหงฺกาโร. กพฺพติ. ขพฺพติ. คพฺพติ.

Kabba, khabba, gabba en el sentido de orgullo. Dabbo es el egoísmo. Kabbati. Khabbati. Gabbati.

อพิ ทพิ สทฺเท. อมฺพติ. อมฺพา, อมฺพุ. ทมฺพติ.

Abi, dabi en el sentido de sonido. Ambati. Ambā (madre), ambu (agua). Dambati.

ลพิ อวสํสเน. อวสํสนํ อวลมฺพนํ. ลมฺพติ, วิลมฺพติ, พฺยาลมฺพติ. นีเจ โจ’ลมฺพเต สูริโย. อาลมฺพติ[Pg.125]. อาลมฺพนํ, ตทาลมฺพนํ, ตทาลมฺพณํ, ตทาลมฺพํ วา. ลาพุ. อลาพุ วา, อกาโร หิ ตพฺภาเว.

Labi en el sentido de descender. Descender es colgar. Lambati, vilambati, byālambati. El sol cuelga bajo. Ālambati. Ālambanaṃ (objeto), tadālambanaṃ, tadālambaṇaṃ o tadālambaṃ. Lābu. O alābu (calabaza), pues la letra 'a' indica ese estado.

พการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en la letra B.

ภการนฺตธาตุ

Raíz que termina en la letra Bh.

ภา ทิตฺติยํ. จนฺโท ภาติ, ปญฺหา มํ ปฏิภาติ. รตฺติ วิภาติ. ภาณุ, ปฏิภานํ. วิภาตา รตฺติ.

Bhā en el sentido de resplandecer. La luna brilla, la respuesta se me ocurre (me resplandece). La noche clarea. Bhāṇu (rayo/sol), paṭibhānaṃ (elocuencia). La noche ha clareado.

ภี ภเย. ภายติ. ภยํ, ภยานโก, ภีโม, ภีมเสโน, ภีรุ, ภีรุโก, ภีรุกชาติโก. การิเต ‘‘ภาเยติ, ภายยติ, ภายาเปติ, ภายาปยตี’’ติ รูปานิ.

Bhī en el sentido de miedo. Bhāyati. Miedo, aterrador, terrible, Bhīmasena, temeroso, miedoso, de naturaleza cobarde. En el causativo, las formas son "bhāyeti, bhāyayati, bhāyāpeti, bhāyāpayati".

สภุ สมฺภุ หึสายํ. สภติ. สมฺภติ.

Sabhu, sambhu en el sentido de herir. Sabhati. Sambhati.

สุมฺภ ภาสเน จ. จกาโร หึสาเปกฺขโก. สุมฺภติ. สุมฺโภ. กุสุมฺโภ.

Sumbha en el sentido de brillar y también [herir]. La letra 'ca' implica el sentido de herir. Sumbhati. Sumbho. Kusumbho.

เอตฺถ สุมฺโภติ อาวาโฏ. ‘‘สุมฺภํ นิกฺขนาหี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. กุสุมฺโภติ ขุทฺทกอาวาโฏ, ‘‘ปพฺพตกนฺทรปทรสาขาปริปูรา กุสุมฺเภ ปริปูเรนฺตี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

Aquí, sumbho significa foso. El ejemplo es: "Cierra el foso". Kusumbho significa un foso pequeño; el ejemplo es: "Las cuevas, grietas y hendiduras de las montañas se llenan, colmando los pequeños fosos".

อพฺภ วพฺภ มพฺภ คติยํ. อพฺภติ. อพฺโภ. วพฺภติ. มพฺภติ.

Abbha, vabbha, mabbha en el sentido de movimiento. Abbhati. Abbho. Vabbhati. Mabbhati.

เอตฺถ อพฺโภติ เมโฆ. โส หิ อพฺภติ อเนกสตปฏโล หุตฺวา คจฺฉตีติ ‘‘อพฺโภ’’ติ วุจฺจติ. ‘‘วิชฺชุมาลี สตกฺกกู’’ติ วุตฺตํ. สตกฺกกูติ จ อเนกสตปฏโล. เอตฺถ จ อพฺภสทฺโท ติลิงฺคิโก ทฏฺฐพฺโพ. ตถา [Pg.126] หิ อยํ ‘‘อพฺภุฏฺฐิโตว ส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ เอตฺถ ปุลฺลิงฺโค. ‘‘อพฺภา, มหิกา, ธูโม, รโช, ราหู’’ติ เอตฺถ อิตฺถิลิงฺโค. ‘‘อพฺภานิ จนฺทมณฺฑลํ ฉาเทนฺตี’’ติ เอตฺถ นปุํสกลิงฺโค.

Aquí, abbho significa nube. Se llama "abbho" porque se mueve (abbhati) convirtiéndose en una masa de cientos de capas. Se dice: "Coronado de relámpagos, con cientos de capas". Satakkakū significa una masa de cientos de capas. Y aquí la palabra "abbha" debe entenderse en los tres géneros. Pues es masculino en: "Se marcha como una nube que se ha levantado, y al irse no regresa". Es femenino en: "Nubes, niebla, humo, polvo, Rāhu". Es neutro en: "Las nubes cubren el disco lunar".

อิมานิ ปน เมฆสฺส นามานิ –

Estos son los nombres de la nube:

เมโฆ วลาหโก ลงฺฆิ, ชีมูโต อมฺพุโท ฆโน;

ธาราธโร อมฺพุธโร, ปชฺชุนฺโน หิมคพฺภโก.

Megho, valāhako, laṅghi, jīmūto, ambudo, ghano; dhārādharo, ambudharo, pajjunno, himagabbhako.

ยภ เมถุเน. มิถุนสฺส ชนทฺวยสฺส อิทํ กมฺมํ เมถูนํ, ตสฺมึ เมถุเน ยภธาตุ วตฺตติ. ยภติ. ยาภสฺสํ.

Yabha en el sentido de copulación. "Methūna" es este acto de una pareja, de dos personas; en este sentido de copulación se emplea la raíz yabha. Yabhati. Yābhassaṃ.

เอตฺถ จ ‘‘เมถุน’’นฺติ เอสา สพฺภิวาจา, ลชฺชาสมฺปนฺเนหิ ปุคฺคเลหิ วตฺตพฺพภาสาภาวโต. ตถา หิ ‘‘เมถุโน ธมฺโม น ปฏิเสวิตพฺโพ’’ติ จ ‘‘น เม ราชา สขา โหติ, น ราชา โหติ เมถุโน’’ติ จ โสภเน วาจาวิสเย อยํ ภาสา อาคตา. ‘‘ยภตี’’ติอาทิกา ปน ภาสา ‘‘สิขรณี’’ติอาทิกา ภาสา วิย อสมฺภิวาจา. น หิ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน โลกิยชโนปิ อีทิสึ วาจํ ภาสติ. เอวํ สนฺเตปิ อธิมตฺตุกฺกํสคตหิโรตฺตปฺโปปิ ภควา มหากรุณาย สญฺโจทิตหทโย โลกานุกมฺปาย ปริสมชฺเฌ อภาสิ. อโห ตถาคตสฺส มหากรุณาติ.

Y aquí, "methuna" es una palabra decente, por no ser un lenguaje que deba ser evitado por personas dotadas de vergüenza. Pues este lenguaje ha aparecido en el ámbito de las palabras hermosas en frases como "no debe practicarse el acto sexual" y "el rey no es mi amigo, el rey no es mi pareja sexual". Pero el lenguaje como "yabhati", etc., es un lenguaje indecente, como el término "sikharaṇī", etc. Pues ni siquiera la gente común del mundo dotada de vergüenza y temor moral habla de esa manera. A pesar de esto, el Bienaventurado, aunque poseía una vergüenza y temor moral supremos, impulsado en su corazón por su gran compasión y por piedad hacia el mundo, habló así en medio de la asamblea. ¡Oh, la gran compasión del Tathāgata!

อิมานิ ปน เมถุนธมฺมสฺส นามานิ –

Estos son los nombres del acto sexual:

สํเวสนํ นิทฺธุวนํ, เมถุนํ สูรตํ รตํ;

พฺยถโย คามธมฺโม จ, ยาภสฺสํ โมหนํ รติ.

Copulación, descarga, coito, amabilidad placentera, deleite; perturbación y la práctica vulgar, unión sexual, engaño y placer.

อสทฺธมฺโม จ วสล-ธมฺโม มีฬฺหสุขมฺปิ จ;

ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติ, ทฺวนฺโท คมฺโม’ทกนฺติโก.

La práctica impura, la práctica de los parias y la felicidad de la inmundicia; la unión de una pareja, la dualidad vulgar y lo que ocurre al final del agua.

สิภ วิภ กตฺถเน. สิภติ. วิภติ.

[Las raíces] sibha y vibha están en el sentido de jactarse. Sibhati. Vibhati.

เทภ [Pg.127] อภิ ทภิ สทฺเท. เทภติ. อมฺภติ. อมฺโภ. ทมฺภติ.

[Las raíces] debha, abhi y dabhi están en el sentido de sonido. Debhati. Ambhati. Ambho. Dambhati.

เอตฺถ จ อมฺโภ วุจฺจติ อุทกํ. ตญฺหิ นิชฺชีวมฺปิ สมานํ โอฆกาลาทีสุ วิสฺสนฺทมานํ อมฺภติ สทฺทํ กโรตีติ อมฺโภติ วุจฺจติ.

Y aquí se llama "ambho" al agua. Pues esta, aunque sea inanimada, al fluir en tiempos de inundaciones y otros, emite el sonido "ambhati", por lo que se llama "ambho".

อิมานิสฺส นามานิ –

Estos son sus nombres:

ปานียํ อุทกํ โตยํ, ชลํ ปาโต จ อมฺพุ จ;

ทกํ กํ สลิลํ วาริ, อาโป อมฺโภ ปปมฺปิ จ.

Pānīya, udaka, toya, jala, pāta y ambu; daka, ka, salila, vāri, āpo, ambho y papa.

นีรญฺจ เกปุกํ ปานิ, อมตํ เอลเมว จ,อาโปนามานิ เอตานิ, อาคตานิ ตโต ตโต.

Nīra, kepuka, pāni, amata y ela; estos son los nombres del agua, provenientes de diversas fuentes.

เอตฺถ จ ‘‘วาลคฺเคสุ จ เกปุเก. ปิวิตญฺจ เตสํ ภุสํ โหติ ปานี’’ติอาทโย ปโยคา ทสฺเสตพฺพา.

Y aquí deben mostrarse usos tales como: "en las puntas de los cabellos y en el kepuka [pozo]" y "el agua (pānī) bebida por ellos es abundante".

ถภิ ขภิ ปฏิพทฺเธ ถมฺภติ, วิตฺถมฺภติ. ขมฺภติ, วิกฺขมฺภติ. ถมฺโภ. ถทฺโธ, อุปตฺถมฺโภ. อุปตฺถมฺภินี. วิกฺขมฺโภ. วิกฺขมฺภิตกิเลโส.

[Las raíces] thabhi y khabhi están en el sentido de obstrucción. Thambhati, vitthambhati. Khambhati, vikkhambhati. Thambho. Thaddho, upatthambho. Upatthambhinī. Vikkhambho. Vikkhambhitakileso.

ชภ ชภิ คตฺตวินาเม. ชภติ. ชมฺภติ, วิชมฺภติ. วิชมฺภนํ, วิชมฺภิตา. วิชมฺภนฺโต, วิชมฺภมาโน, วิชมฺภิโต.

[Las raíces] jabha y jabhi están en el sentido de estiramiento del cuerpo. Jabhati. Jambhati, vijambhati. Vijambhanaṃ, vijambhitā. Vijambhanto, vijambhamāno, vijambhito.

สพฺภ กถเน. สพฺภติ.

[La raíz] sabbha está en el sentido de hablar. Sabbhati.

วพฺภ โภชเน. วพฺภติ.

[La raíz] vabbha está en el sentido de comer. Vabbhati.

คพฺภ ธารเณ. คพฺภติ. คพฺโภ.

[La raíz] gabbha está en el sentido de portar. Gabbhati. Gabbho.

เอตฺถ คพฺโภติ มาตุกุจฺฉิปิ วุจฺจติ กุจฺฉิคตปุตฺโตปิ. ตถา หิ ‘‘ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มาณโว’’ติ เอตฺถ มาตุกุจฺฉิ ‘‘คพฺโภ’’ติ วุจฺจติ. ‘‘คพฺโภ เม เทว ปติฏฺฐิโต. คพฺโภ จ ปติโต ฉมา’’ติ จ เอตฺถ ปน กุจฺฉิคตปุตฺโต. อปิจ คพฺโภติ อาวาสวิเสโส. ‘‘คพฺภํ [Pg.128] ปวิฏฺโฐ’’ติอาทีสุ หิ โอวรโก ‘‘คพฺโภ’’ติ วุจฺจติ.

Aquí, "gabbha" se refiere tanto al útero materno como al feto en el útero. Pues así, en "la primera noche que el joven reside en el gabbha", se llama "gabbha" al útero materno. En cambio, en "mi feto se ha establecido, oh señor" y "el feto ha caído al suelo", se refiere al hijo en el útero. Además, "gabbha" es una morada especial. Pues en pasajes como "entró en el gabbha", se llama "gabbha" a una habitación interior.

รภ ราภสฺเส. อาปุพฺโพ รภ หึสากรณวายมเนสุ. ราภสฺสํ ราภสภาโว. ตํสมงฺคิโน ปน ปาฬิยํ ‘‘จณฺฑา รุทฺธา รภสา’’ติ เอวํ อาคตา.

[La raíz] rabha está en el sentido de impetuosidad. La raíz rabha con el prefijo "ā" está en los sentidos de causar daño y esfuerzo. "Rābhassa" es el estado de ser impetuoso. Aquellos que poseen esto aparecen en el Canon así: "feroces, obstructores e impetuosos".

ตตฺถ รภสาติ กรณุตฺตริยา. รภติ, อารภติ, สมารภติ, อารมฺภติ. รภโส. อารมฺโภ. สมารมฺโภ, อารภนฺโต. สมารภนฺโต. อารทฺธํ เม วีริยํ. สารมฺภํ. อนารมฺภํ. สารมฺโภ เต น วิชฺชติ. ปการณารมฺโภ. วีริยารมฺโภ. อารภิตุํ. อารภิตฺวา. อารพฺภ.

Allí, "rabhasā" significa exceso en la acción. Rabhati, ārabhati, samārabhati, ārambhati. Rabhaso. Ārambho. Samārambho, ārabhanto. Samārabhanto. "Mi energía ha sido iniciada". Sārambhaṃ. Anārambhaṃ. "No existe en ti la impetuosidad". Inicio de un tratado. Inicio del esfuerzo. Para iniciar. Habiendo iniciado. Referente a.

เอตฺถ วีริยารมฺโภติ วีริยสงฺขาโต อารมฺโภ. อารมฺภสทฺโท กมฺเม อาปตฺติยํ กฺริยาย วีริเย หึสาย วิโกปเนติ อเนเกสุ อตฺเถสุ อาคโต.

Aquí, "vīriyārambho" es el inicio denominado energía. La palabra "ārambha" aparece en muchos sentidos: en la acción kármica, en la ofensa, en la actividad, en el esfuerzo, en el daño y en la perturbación.

‘‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภภิ, สพฺพํ อารมฺภปจฺจยา;

อารมฺภานํ นิโรเธน, นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว’’ติ

"Cualquier sufrimiento que surja, todo es por causa de la acción (ārambha); con el cese de las acciones, no hay surgimiento de sufrimiento".

เอตฺถ หิ กมฺมํ อารมฺโภติ อาคตํ. ‘‘อารมฺภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี’’ติ เอตฺถ อาปตฺติ. ‘‘มหายญฺญา มหารมฺภา, น เต โหนฺติ มหปฺผลฺลา’’ติ เอตฺถ ยูปุสฺสาปนาทิกฺริยา. ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ เอตฺถ วีริยํ. ‘‘สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารมฺภนฺตี’’ติ เอตฺถ หึสา. ‘‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหตี’’ติ เอตฺถ เฉทนภญฺชนาทิกํ วิโกปนํ. อิจฺเจวํ –

Pues aquí "ārambha" aparece como acción kármica. En "inicia (una ofensa) y se arrepiente", significa ofensa. En "grandes sacrificios, grandes preparativos (ārambhā), estos no tienen gran fruto", se refiere a actividades como erigir pilares. En "Iniciad, salid, uníos a la enseñanza del Buda", se refiere a la energía. En "Matan (ārambhanti) seres vivos en atención al asceta Gotama", se refiere al daño. En "Se abstiene de perturbar (samārambhā) el reino de las semillas y de los seres", se refiere a la perturbación como cortar o romper. Así:

กมฺเม [Pg.129] อาปตฺติยญฺเจว, วีริเย หึสากฺริยาสุ จ;

วิโกปเน จ อารมฺภ-สทฺโท โหตีติ นิทฺทิเส;

Se debe indicar que la palabra "ārambha" se usa en los sentidos de acción kármica, ofensa, energía, daño, actividad y perturbación.

ลภ ลาเภ. ลภติ, ลพฺภติ. ลาโภ, ลทฺธํ, อลตฺถ, อลตฺถุํ.

[La raíz] labha está en el sentido de ganancia. Labhati, labbhati. Lābho, laddhaṃ, alattha, alatthuṃ.

สุภ ทิตฺติยํ. โสภติ. โสภา, โสภนํ, โสภิโต.

[La raíz] subha está en el sentido de brillo. Sobhati. Sobhā, sobhanaṃ, sobhito.

ขุภ สญฺจลเน. โขภติ, สงฺโขภติ. หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา. โขภา, สงฺโขโภ.

[La raíz] khubha está en el sentido de agitación. Khobhati, saṅkhobhati. "Cuando el elefante fue entregado, la ciudad se agitó entonces". Khobhā, saṅkhobho.

นภ ตุภ หึสายํ. นภติ. ตุภติ.

[Las raíces] nabha y tubha están en el sentido de daño. Nabhati. Tubhati.

สมฺภ วิสฺสาเส. สมฺภติ. สมฺภตฺติ, สมฺภตฺโต.

[La raíz] sambha está en el sentido de confianza. Sambhati. Sambhatti, sambhatto.

ลุภ วิโมหเน. โลภติ, ปโลภติ. ถุลฺลกุมารีปโลภนํ. การิเต ปน ‘‘โลเภติ, ปโลเภติ, ปโลเภตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺวา คิทฺธิยตฺเถ ‘‘ลุพฺภตี’’ติ รูปํ ภวติ.

[La raíz] lubha está en el sentido de seducción. Lobhati, palobhati. La seducción de la joven robusta. En el causativo, resultan las formas "lobheti, palobheti, palobhetvā". Pero al pertenecer a la clase divādi, en el sentido de codicia, resulta la forma "lubbhati".

ทภิ คนฺถเน. ทมฺภติ. ทมฺภนํ.

[La raíz] dabhi está en el sentido de ensartar. Dambhati. Dambhanaṃ.

รุภิ นิวารเณ. รุมฺภติ, สนฺนิรุมฺภติ. สนฺนิรุมฺโภ, สนฺนิรุมฺภิตฺวา.

[La raíz] rubhi está en el sentido de obstrucción. Rumbhati, sannirumbhati. Sannirumbho, sannirumbhitvā.

อุภ อุพฺภ อุมฺภ ปูรเณ. อุภติ. อุพฺภติ. อุมฺภติ. อุภนา. อุพฺภนา. อุมฺภนา. โอโภ. เกฏุภํ. อุพฺภํ. กุมฺโภ. กุมฺภี. การิเต ‘‘โอเภติ. อุพฺเภติ. อุมฺเภตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

[Las raíces] ubha, ubbha y umbha están en el sentido de llenar. Ubhati. Ubbhati. Umbhati. Ubhanā, ubbhanā, umbhanā. Obho. Keṭubhaṃ. Ubbhaṃ. Kumbho. Kumbhī. En el causativo, resultan las formas "obheti, ubbheti, umbheti".

ตตฺถ เกฏุภนฺติ กฺริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการิยสตฺถํ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ กิเฏติ คเมติ กฺริยาทิวิภาคํ, ตํ วา อนวเสสปริยาทานโต เกเฏนฺโต คเมนฺโต โอเภติ ปูเรตีติ เกฏุตํ กิฏอุภธาตุวเสน. อุพฺภติ อุพฺเภติ [Pg.130] ปูเรตีติ อุพฺภํ, ปูรณนฺติ อตฺโถ. จริยาปิฏเกปิ หิ อีทิสี สทฺทคติ ทิสฺสติ, ตํ ยถา? ‘‘มหาทานํ ปวตฺเตสิ, อจฺจุพฺภํ สาครูปม’’นฺติ. ตตฺถ จ อจฺจุพฺภนฺติ อติวิย ยาจกานํ อชฺฌาสยํ ปูรณํ. อกฺขุมฺภนฺติปิ ปาโฐ. กุมฺโภติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน อุพฺเภตพฺโพติ กุมฺโภ, โส เอว อิตฺถิลิงฺควเสน กุมฺภี. เอตฺถ จ ‘‘กุมฺภี โธวติ โอนโต’’ติ ปโยโค.

Allí, 'keṭubha' se refiere a la ciencia de los rituales y procedimientos, un tratado auxiliar para los poetas. Su etimología es la siguiente: 'kiṭeti' significa que hace conocer o avanzar la distinción entre las acciones y otros elementos, o bien, 'keṭento' (del verbo keṭa) significa que hace avanzar, ilumina o completa sin dejar nada fuera; de ahí 'keṭuta', basado en la raíz 'kiṭa-ubha'. 'Ubbhati' o 'ubbheti' significa llenar, por lo tanto 'ubbha' tiene el sentido de llenado. En el Cariyāpiṭaka también se observa este uso gramatical, ¿cómo es eso? 'Mahādānaṃ pavattesi, accubbhaṃ sāgarūpamaṃ' (Realizó una gran donación, extremadamente colmada como el océano). Allí, 'accubbhaṃ' significa llenar excesivamente los deseos de los suplicantes. También existe la variante 'akkhumbhanti'. 'Kumbho' proviene de 'ka', que significa agua, y 'ubbhetabbo' (que debe ser llenado), de ahí 'kumbho' (recipiente de agua), y en género femenino es 'kumbhī'. Un ejemplo de esto es: 'kumbhī dhovati onato' (inclinándose, lava la vasija).

กุมฺภสทฺโท ฆเฏ หตฺถิ-สิโรปิณฺเฑ ทสมฺพเณ;

ปวตฺตตีติ วิญฺเญยฺโย, วิญฺญุนา นยทสฺสินา.

La palabra 'kumbha' debe ser entendida por el sabio que percibe los métodos como algo que se aplica a un cántaro, a la protuberancia frontal de un elefante y a un tipo de herida o úlcera.

ภการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 'bha'.

มการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'ma'.

มา มาเน สทฺเท จ. มาติ. มาตา. เอตฺถ มาตาติ ชนิกา วา จูฬมาตา วา มหามาตา วา.

Mā: en el sentido de medir y en el de sonido. Māti. Mātā (madre). Aquí, 'mātā' puede referirse a la madre biológica, a la tía materna menor o a la tía materna mayor.

มู พนฺธเน. มวติ. กิยาทิคณสฺส ปนสฺส ‘‘มุนาตี’’ติ รูปํ.

Mū: en el sentido de atar. Mavati. Para el grupo kiyādi, su forma es 'munāti'.

เม ปฏิทานอาทาเนสุ. เมติ, มยติ. เมธา.

Me: en los sentidos de dar a cambio y recibir. Meti, mayati. Medhā (sabiduría).

เอตฺถ เมธาติ ปญฺญา. สา หิ สุขุมมฺปิ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ขิปฺปเมว เมติ จ ธาเรติ จาติ เมธาติ วุจฺจติ. เอตฺถ ปน เมตีติ คณฺหาติ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา’’ติ. สงฺคมตฺถวาจกสฺส ปน เมธธาตุสฺส วเสน เมธติ สีลสมาธิอาทีหิ สทฺธมฺเมหิ สิริยา จ สงฺคจฺฉตีติ เมธาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

Aquí, 'medhā' significa sabiduría. Se llama 'medhā' porque rápidamente capta (meti) y retiene (dhāreti) incluso el significado y el Dhamma más sutil. En este contexto, 'meti' significa captar. Así se dice en el Aṭṭhasālinī: 'medhā es lo que golpea o destruye (medhati/hiṃsati) las impurezas como un rayo a una montaña, o bien es medhā por el sentido de captar y retener rápidamente'. Según la raíz 'medha' en el sentido de unir o reunir, el significado debe tomarse como: 'medhā' es aquello por lo cual uno se une (medhati) con el Saddhamma (la Verdadera Doctrina) a través de la virtud, la concentración, etc., y con la prosperidad espiritual. Sobre esto se dice lo siguiente:

‘‘ทฺวิธาตุเยกธาตุยา[Pg.131], ทฺวิรตฺถวติยาปิ จ;

เมธาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, ชญฺญา สุคตสาสเน’’ติ.

«Uno debe conocer en la enseñanza del Sugata la formación de la palabra 'medhā' a partir de dos raíces, de una sola raíz, o bien teniendo dos significados».

โอมา สามตฺถิเย. สามตฺถิยํ สมตฺถภาโว. อลุตฺตนฺโตยํ ธาตุ, โอมาติ, โอมนฺติ.

Omā: en el sentido de capacidad. La capacidad es el estado de ser capaz. Esta es una raíz que no pierde sus terminaciones: omāti, omanti.

อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘โอมาติ ภนฺเต ภควา อิทฺธิยา มโนมเยน กาเยน พฺรหฺมโลกํ อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ. ตตฺถ โอมาตีติ ปโหติ สกฺโกติ.

Sobre esto, este es el pasaje de la Palabra de Buda (Pāḷi): 'omāti bhante bhagavā iddhiyā manomayena kāyena brahmalokaṃ upasaṅkamituṃ' (Señor, el Bendito es capaz de acercarse al mundo de Brahmā con su poder psíquico y su cuerpo creado por la mente). Allí, 'omāti' significa que puede o es capaz.

ติมุ อทฺทภาเว. อทฺทภาโว ตินฺตภาโว. เตมติ. ตินฺโต, เตมิโย. เตมิตุกามา เตมึสุ.

Timu: en el sentido de humedad. El estado de humedad es el estado de estar mojado. Temati (mojar). Tinto (mojado), temiyo. Temitukāmā (deseando mojar), temiṃsu (mojaron).

เอตฺถ เตมิโยติ เอวํนามโก กาสิรญฺโญ ปุตฺโต โพธิสตฺโต. โส หิ รญฺโญ เจว มหาชนสฺส จ หทยํ เตเมนฺโต อทฺทภาวํ ปาเปนฺโต สีตลภาวํ ชเนนฺโต ชาโตติ ‘‘เตมิโย’’ติ วุจฺจติ.

Aquí, 'Temiyo' es el nombre del hijo del rey de Kāsī, el Bodhisatta. Se le llama 'Temiyo' porque nació mojando (temento), es decir, haciendo llegar a un estado de humedad o frescura y produciendo una sensación refrescante en los corazones del rey y de la gran multitud.

นิตมิ กิลมเน. นิตมฺมติ. หทยํ ทยฺหเต นิตมฺมามิ.

Nitami: en el sentido de agotamiento. Nitammati. 'Hadayaṃ dayhate nitammāmi' (Mi corazón arde, me agoto).

จมุ ฉมุ ชปุ ฌมุ อุมุ ชิมุ อทเน. จมติ. จมู. จมูติ เสนา. ฉมติ. ชมติ. ฌมติ. อุมติ. เชมติ.

Camu, chamu, japu, jhamu, umu, jimu: en el sentido de comer. Camati. Camū. 'Camū' significa ejército. Chamati. Jamati. Jhamati. Umati. Jemati.

กมุ ปทวิกฺเขเป. ปทวิกฺเขโป ปทสา คมนํ. อิทํ ปน โวหารสีสมตฺตํ วจนํ, ตสฺมา ‘‘นาสฺส กาเย อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมตี’’ติอาทีสุ อปทวิกฺเขปตฺโถปิ คเหตพฺโพ. กมติ. จงฺกมติ, อติกฺกมติ. อภิกฺกมติ. ปฏิกฺกมติ. ปกฺกมติ. ปรกฺกมติ. วิกฺกมติ. นิกฺกมติ. สงฺกมติ. สงฺกมนํ. สงฺกนฺติ. กมนํ. จงฺกมนํ. อติกฺกโม. อภิกฺกโม. ปฏิกฺกโม. ปกฺกโม. วิกฺกโม. นิกฺกโม. อติกฺกนฺโต ปุริโส. อภิกฺกนฺตา รตฺติ. นิกฺขมติ. อภินิกฺขมติ. การิเต [Pg.132] นิกฺขาเมติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ยสฺมา ปนายํ ธาตุ จุราทิคณํ ปตฺวา อิจฺฉากนฺติ ยตฺเถสุ วตฺตติ, ตสฺมา เตปิ อตฺเถ อุปสคฺควิเสสิเต กตฺวา อิธ อภิกฺกนฺตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริ จุราทิคเณเยว กเถสฺสาม.

Kamu: en el sentido de dar pasos. Dar pasos significa caminar a pie. Pero este término se usa de manera general en el lenguaje, por lo tanto, en frases como 'ni el fuego, ni el veneno, ni las armas le afectan (kamatī/atacan) el cuerpo', debe tomarse también en un sentido distinto al de caminar. Kamati. Caṅkamati (caminar de un lado a otro), atikkamati (transgredir/exceder). Abhikkamati (avanzar). Paṭikkamati (retroceder). Pakkamati (partir). Parakkamati (esforzarse). Vikkamati (valerse/moverse). Nikkamati (salir). Saṅkamati (moverse de un lugar a otro). Saṅkamanaṃ (tránsito). Saṅkanti (transición). Kamanaṃ (caminar). Caṅkamanaṃ (caminata/meditación caminando). Atikkamo (transgresión). Abhikkamo (avance). Paṭikkamo (retroceso). Pakkamo (partida). Vikkamo (valor/esfuerzo). Nikkamo (salida). Atikkanto puriso (un hombre que ha pasado). Abhikkantā ratti (la noche avanzada). Nikkhamati (sale fuera). Abhinikkhamati (renuncia/sale hacia adelante). En el causativo: nikkhāmeti (hace salir). Se deben aplicar otros ejemplos similares. Dado que esta raíz, al pertenecer al grupo curādi, se usa en los sentidos de deseo y anhelo, explicaremos más adelante en ese grupo el significado de 'abhikkanta' y otros términos, sin mencionarlos aquí para evitar repeticiones innecesarias tras la especificación de los prefijos.

ยมุ อุปรเม. อุปรโม วิรมนํ. ยมภิ. ยโม. ‘‘ปเร จ น วิชานนฺติ, มยเมตฺถ ยมามเส’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ยมามเสติ อุปรมาม, นสฺสาม, มรามาติ อตฺโถ.

Yamu: en el sentido de cesar. Cesar significa detenerse. Yamabhi. Yamo. Un ejemplo aquí es: 'pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase' (Otros no se dan cuenta de que aquí nosotros perecemos). Allí, 'yamāmase' significa que cesamos, perecemos o morimos.

นม พหุตฺเต สทฺเท. พหุตฺโต สทฺโท นาม อุคฺคตสทฺโท. นมติ.

Nama: en el sentido de gran sonido. Gran sonido significa un sonido elevado. Namati.

อม ทม หมฺม มิม ฉม คติมฺหิ. อมติ. ทมติ. หมฺมติ. มิมติ. ฉมติ. ฉมา.

Ama, dama, hamma, mima, chama: en el sentido de ir. Amati. Damati. Hammati. Mimati. Chamati. Chamā.

ฉมาติ ปถวี. ฉมาสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ, ‘‘น ฉมายํ นิสีทิตฺวา อาสเน นิสินฺนสฺส อคิลานสฺส ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ สิกฺขา กรณียา’’ติ จ ‘‘ฉมายํ ปริวตฺตามิ วาริจโรว ฆมฺเม’’ติ จ ปโยคทสฺสนโต. โส จ โข สตฺตหิ อฏฺฐหิ วา วิภตฺตีหิ ทฺวีสุ จ วจเนสุ โยเชตพฺโพ. ฉมนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ฉมา.

Chamā significa la tierra. La palabra 'chamā' debe ser vista como de género femenino, basándose en usos como: 'na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā' (Se debe entrenar así: 'no enseñaré el Dhamma sentado en el suelo a alguien que no esté enfermo y esté sentado en un asiento') y 'chamāyaṃ parivattāmi vāricarova ghamme' (Me revuelco en el suelo como una criatura acuática en el calor). Esta palabra debe declinarse en los siete u ocho casos y en los dos números. Se llama 'chamā' porque 'chamanti' (van/caminan) sobre ella.

ธม สทฺทคฺคิสํ โยเคสุ. ธมธาตุ สทฺเท จ มุขวาเตน สทฺธึ อคฺคิสํโยเค จ วตฺตติ. ตตฺถ ปฐมตฺเถ ‘‘สงฺขํ ธมติ. สงฺขธมโก. เภรึ ธมติ. เภริธมโก. ธเม ธเม นาติธเม’’ติ ปโยโค. ทุติยตฺเถ ‘‘อคฺคึ ธมติ. สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ ปโยโค.

Dhama: en los sentidos de sonido y de unión con el fuego. La raíz 'dhama' se usa tanto para el sonido como para la unión con el fuego mediante el aire de la boca. En el primer sentido: 'saṅkhaṃ dhamati' (toca el caracol). Saṅkhadhamako (el que toca el caracol). 'Bheriṃ dhamati' (toca el tambor). Bheridhamako (el que toca el tambor). El uso: 'dhame dhame nātidhame' (tócalo, tócalo, pero no demasiado fuerte). En el segundo sentido: 'aggiṃ dhamati' (aviva el fuego). 'Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhamaṃ' (se levanta a sí mismo, como quien aviva un pequeño fuego).

ภาม โกเธ. ภามติ.

Bhāma: en el sentido de ira. Bhāmati.

นมุ [Pg.133] นมเน. นมติ. นโม. นตํ, นมนํ. นติ. นมํ. นมมาโน. นมนฺโต. นมิโต. นามํ. นามิตํ. นมิตุํ. นตฺวา, นตฺวาน. นมิตฺวา, นมิตฺวาน, นมิตุน. การิเต ‘‘นาเมติ, นามยติ. นาเมตฺวา. นามยิตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺร หิ ‘‘นมติ นมิตฺวา’’ติ เอวํปการานิ ปทานิ นมนตฺเถ วนฺทนายญฺจ ทฏฺฐพฺพานิ, ‘‘นโม นตฺวา’’ติ เอวํปการานิ ปน วนฺทนายเมว. อตฺรายมุปลกฺขณมตฺตา ปโยครจนา –

Namu: en el sentido de inclinarse. Namati. Namo (homenaje). Nataṃ (inclinado), namanaṃ (el acto de inclinarse). Nati (inclinación). Namaṃ. Namamāno. Namanto. Namito. Nāmaṃ. Nāmitaṃ. Namituṃ. Natvā, natvāna (habiendo inclinado/saludado). Namitvā, namitvāna, namituna. En las formas causativas son: 'nāmeti, nāmayati. Nāmetvā. Nāmayitvā'. Aquí, palabras como 'namati namitvā' deben ser entendidas en el sentido de inclinarse físicamente y en el de venerar, mientras que formas como 'namo natvā' se usan exclusivamente para la veneración. Esta es una composición de ejemplos meramente ilustrativa:

รุกฺโข ผลี ผลภารครุตาย นมิตฺวาน ภิชฺชติ;

วุทฺโธ ชราชชฺชรตาย นมติ นมิตฺวา คจฺฉติ;

สทฺโธ พุทฺธํ นมติ นมิตฺวา คจฺฉติ;

นโม พุทฺธสฺส สตฺถารํ นตฺวาน อคมาสีติ;

«El árbol frutal se rompe tras inclinarse (namitvāna) por el peso de sus frutos; el anciano se inclina (namati) debido a la decrepitud de la vejez y camina encorvado (namitvā); el devoto rinde homenaje (namati) al Buddha y luego se marcha (namitvā); homenaje (namo) al Buddha, tras haber saludado (natvāna) al Maestro, se fue».

เอตฺถ นโมติ ปทํ นิปาเตสุปิ ลพฺภติ. เตน หิ ปจฺจตฺโตปโยควจนานิ อภินฺนรูปานิ ทิสฺสนฺติ ‘‘เทวราช นโม ตฺยตฺถุ. นโม กตฺวา มเหสิโน’’ติ. อุปสคฺเคหิปิ อยํ โยเชตพฺพา ‘‘ปณมติ, ปณาโม, อุณฺณมติ, อุณฺณติ’’ อิจฺจาทินา.

Aquí, la palabra 'namo' también se encuentra entre las partículas invariables (nipāta). Por ello, se ven formas idénticas para los casos nominativo y acusativo: 'devarāja namo tyatthu' (Rey de los dioses, homenaje a ti). 'Namo katvā mahesino' (Habiendo rendido homenaje al Gran Sabio). También se puede combinar con prefijos como: 'paṇamati' (se prosterna), 'paṇāmo' (salutación), 'uṇṇamati' (se eleva), 'uṇṇati' (elevación), etc.

ขมุ สหเน. ขมติ. ขนฺติ. ขโม, ขมนํ, เอวํ ภาเว. กตฺตริ ปน ‘‘ขนฺตา. ขมิตา. ขโม โหติ สีตสฺสปิ อุณฺหสฺสปี’’ติ ปโยคา.

Khamu en el sentido de paciencia. Khamati (él tolera/es paciente). Khanti (paciencia). Khamo, khamanaṃ, así en el sentido de estado. En el sentido de agente: khantā, khamitā. El uso: 'Es paciente ante el frío y el calor'.

สม อทสฺสเน. สมติ, วูปสมติ อคฺคิ.

Sama en el sentido de desaparición. Samati, el fuego se extingue (vūpasamati).

ยม ปริเวสเน. ยมติ. ยโม. ยมราชา.

Yama en el sentido de rodear o restringir. Yamati. Yamo. El rey Yama.

สม สทฺเท. สมติ.

Sama en el sentido de sonido. Samati.

สม ถม เวลมฺเพ. สมติ. ถมติ.

Sama y thama en el sentido de sostenerse o colgar. Samati. Thamati.

วายม อีหายํ. วายมติ. วายาโม.

Vāyama en el sentido de esfuerzo. Vāyamati. Vāyāmo (esfuerzo).

คมุ [Pg.134] คติยํ. คจฺฉติ. คมโก. คโต. คติ. คมนํ. การิเต ‘‘คเมติ, คมยติ, คจฺฉาเปตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ.

Gamu en el sentido de movimiento. Gacchati (él va). Gamako (el que va). Gato (ido). Gati (destino). Gamanaṃ (el acto de ir). En el causativo existen 'gameti, gamayati, gacchāpeti', etc.

รมุ กีฬายํ. รมติ. วิรมติ. ปฏิวิรมติ. อุปรมติ. อารติ. วิรติ. ปฏิวิรติ. อุปรติ. เวรมณิ. วิรมณํ. รติ. รมณํ. รโต. อารโต วิรโต ปฏิวิรโต. อุปรโต, อุปรโม. อาราโม.

Ramu en el sentido de deleite. Ramati (se deleita). Viramati (se abstiene). Paṭiviramati (desiste). Uparamati (cesa). Ārati (abstinencia), virati (abstención), paṭivirati, uparati. Veramaṇi (abstención). Viramaṇaṃ. Rati (deleite). Ramaṇaṃ. Rato (encantado). Ārato, virato, paṭivirato. Uparato, uparamo. Ārāmo (monasterio o lugar de deleite).

วมุ อุคฺคิรเณ. วมติ. วมถุ. วมฺมิโก.

Vamu en el sentido de vomitar. Vamati. Vamathu (vómito). Vammiko (hormiguero).

ธีรตฺถุ ตํ วิสํ วนฺตํ, ยมหํ ชีวิตการณา;

วนฺตํ ปจฺจาวมิสฺสามิ, มตํ เม ชีวิตา วรํ.

¡Maldito sea ese veneno vomitado! Aquello que por causa de la vida yo volvería a ingerir habiendo sido vomitado; la muerte es mejor para mí que tal vida.

ตตฺถ วมฺมิโกติ วมตีติ, วนฺตโกติ, วนฺตุสฺสโยติ, วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธติ วมฺมิโก. โส หิ อหินกุลอุนฺทูรฆรโคฬิกาทโย นานปฺปกาเร ปาณเก วมตีติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตโกติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วมิตฺวา มุขตุณฺฑเกน อุกฺขิตฺตปํสุจุณฺเณน กฏิปฺปมาเณนปิ โปริสปฺปมาเณนปิ อุสฺสิโตติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตเขฬสิเนเหน อาพทฺธตาย สตฺตสตฺตาหํ เทเว วสฺสนฺเตปิ น วิปฺปกิรยติ, นิทาเฆปิ ตโต ปํสุมุฏฺฐึ คเหตฺวา ตสฺมึ มุฏฺฐินา ปีฬิยมาเน สิเนโหว นิกฺขมติ, เอวํ วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธติ วมฺมิโก.

Allí, 'vammiko' (hormiguero) es lo que vomita, lo que es vomitado, un montón vomitado o lo que está unido por el afecto vomitado. Pues se llama vammiko porque 'vomita' diversos seres vivos como serpientes, mangostas, ratones, lagartijas, etc. Es vammiko porque es 'vomitado' por las termitas. Elevado a la altura de la cintura o de un hombre por el polvo de tierra lanzado por las termitas desde sus bocas tras vomitarlo. Debido a que está ligado por la humedad de la saliva vomitada por las termitas, no se desmorona aunque llueva durante siete semanas; incluso en el calor, si se toma un puñado de tierra de allí y se aprieta con el puño, sale la humedad; así está unido por la humedad vomitada.

เอตฺถ ปน ‘‘ภควา, หิมวา’’ติอาทีนิ ปทานิ น เกวลํ วนฺตุปจฺจยวเสเนว นิปฺผาเทตพฺพานิ, อถ โข วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผาเทตพฺพานิ, เตนาห วิสุทฺธิมคฺคการโก ‘‘ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนมเนน วนฺตํ, ตสฺมา ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’ติ วตฺตพฺเพ ภวสทฺทโต ภการํ, คมนสทฺทโต คการํ, วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย ภควาติ วุจฺจติ, ยถา โลเก ‘เมหนสฺส [Pg.135] ขสฺส มาลา’ติ วตฺตพฺเพ เมขลา’’ติ วทตา นิรุตฺตินเยน สทฺทสิทฺธิ ทสฺสิตา.

Aquí, términos como 'Bhagavā' o 'Himavā' no deben formarse solo mediante el sufijo -vantu, sino también mediante la raíz vamu. Por eso el autor del Visuddhimagga dijo: 'Puesto que ha vomitado (vanta) el movimiento (gamana) conocido como deseo en las tres existencias (bhava), por lo tanto, donde debería decirse 'bhavesu vantagamano', tomando la 'bha' de bhava, la 'ga' de gamana y la 'va' de vanta (alargándola), se dice Bhagavā; tal como en el mundo se dice 'mekhalā' cuando debería decirse 'mehanassa khassa mālā''. Así se muestra la formación de la palabra mediante el método lingüístico.

เอตฺถ, สิยา ‘‘วิสมมิทํ นิทสฺสนํ, เยน ‘เมหนสฺส ขสฺส มาลา’ติ เอตฺถ เมการขการลาการานํ กมโต คหณํ ทิสฺสติ, ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’ติ เอตฺถ ปน ภการวการคการานํ กมโต คหณํ น ทิสฺสตี’’ติ? สจฺจํ, อิธ ปน ‘‘อคฺคาหิโต, วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติอาทีสุ วิย คุณสทฺทสฺส ปรนิปาตวเสน ‘‘ภเวสุ คมนวนฺโต’’ติ วตฺตพฺเพปิ เอวมวตฺวา สทฺทสตฺเถ เยภุยฺเยน คุณสทฺทานํ ปุพฺพนิปาตภฺวสฺส อิจฺฉิตตฺตา สทฺทสตฺถวิทูนํ เกสญฺจ วิญฺญูนํ มนํ โตเสตุํ ‘‘ภควา’’ติ ปเท อกฺขรกฺกมํ อนเปกฺขิตฺวา อตฺถมตฺตนิทสฺสนวเสน ‘‘อาหิตคฺคิ, สมฺปนฺนวิชฺชาจรโณ’’ติอาทีนิ วิย ปุพฺพนิปาตวเสน ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’’ติ วุตฺตํ. อีทิสสฺมิญฺหิ ฐาเน ‘‘อาหิตคฺคี’’ติ วา ‘‘อคฺคาหิโต’’ติ วา ‘‘ฉินฺนหตฺโถ’’ติ วา ‘‘หตฺถจฺฉินฺโน’’ติ วา ปเทสุ ยถา ตถา ฐิเตสุปิ อตฺถสฺส อยุตฺติ นาม นตฺถิ อญฺญมญฺญํ สมานตฺถตฺตา เตสํ สทฺทานํ.

Aquí, podría decirse: 'Este ejemplo es inconsistente, ya que en 'mehanassa khassa mālā' se ve la toma de me, kha y lā en orden, mientras que en 'bhavesu vantagamano' no se ve la toma de bha, va y ga en orden'. Es cierto, pero aquí, como en 'aggāhito' o 'vijjācaraṇasampanno', por la transposición (paranipāta) de la palabra de cualidad, aunque debería decirse 'bhavesu gamanavanto', no se dice así; por el deseo de satisfacer la mente de los gramáticos y de algunos sabios, se ha dicho 'bhagavā' mediante la posición inicial (pubbanipāta) como en 'āhitaggi' o 'sampannavijjācaraṇo', sin considerar el orden de las letras sino como una indicación del significado. En tal caso, ya sea que se mantenga como 'āhitaggī' o 'aggāhito', o 'chinnahattho' o 'hatthacchinno', no hay ninguna incorrección en el significado, pues tales palabras tienen el mismo sentido entre sí.

เวทชาโตติอาทีสุ ปน ฐาเนสุ อตฺเถวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ภควา’’ติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา, ตฏฺฏีกายมฺปิ จ ทสฺสิตา ‘‘ภเค วมีติ ภควา. ภาเค วมีติ ภควา’’ติ. นิพฺพจนํ ปน เอวํ เวทิตพฺพํ – ภคสงฺขาตํ สิรึ อิสฺสริยํ ยสญฺจ วมิ อุคฺคิริ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺฑยีติ ภควา. อถ วา ภานิ นาม นกฺขตฺตานิ, เตหิ สมํ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ ภคา, สิเนรุยุคนฺธรอุตฺตรกุรุหิมวนฺตาทิภาชนโลกา, วิเสสสนฺนิสฺสยโสภากปฺปฏฺฐิยภาวโต. เตปิ ภควา วมิ ตนฺนิวาสิสตฺตาวาสสมติกฺกมนโต ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหีติ ภควา.

En lugares como 'vedajātoti', debe verse que es así mismo. Así, en el Visuddhimagga se muestra la formación de la palabra 'Bhagavā' mediante la raíz vamu, y también se muestra en su comentario: 'Bhagavā es quien vomitó las fortunas (bhage). Bhagavā es quien vomitó las porciones (bhāge)'. La definición debe entenderse así: es Bhagavā porque vomitó, expulsó y desechó sin apego, como un trozo de saliva, la gloria, el poder y la fama conocidos como 'bhaga'. O bien, 'bhaga' son los mundos-recipientes como Sineru, Yugandhara, Uttarakuru, Himavanta, etc., porque se mueven o existen junto con las estrellas (bhāni), debido a su estado de belleza y soporte especial. El Bendito (Bhagavā) también los vomitó en el sentido de trascender la morada de los seres que allí habitan y abandonarlos mediante la eliminación del deseo y la pasión vinculados a ellos.

จกฺกวตฺติสิรึ [Pg.136] ยสฺมา, ยสํ อิสฺสริยํ สุขํ;

ปหาสิ โลกจิตฺตญฺจ, สุคโต ภควา ตโต.

Debido a que abandonó la gloria de un monarca universal, la fama, el poder, la felicidad y la mente mundana, por ello el Sugata es Bhagavā.

ตถา ขนฺธายตนธาตาทิเภเท ธมฺมโกฏฺฐาเส สพฺพํ ปปญฺจ สพฺพํ โยคํ สพฺพํ คนฺถํ สพฺพํ สํโยชนํ สมุจฺฉินฺทิตฺวา อมตํ ธาตุํ สมธิคจฺฉนฺโต วมิ อุคฺคิริ อนเปกฺโข ฉฑฺฑยิ น ปจฺจาวมีติ ภควา. อถ วา สพฺเพปิ กุสลากุสเล สาวชฺชานวชฺเช หีนปฺปณีเต กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม อริยมคฺคญาณมุเขน วมิ อุคฺคิริ อนเปกฺโข ปริจฺจชิ ปชหีติ ภควา.

Asimismo, tras cortar completamente toda proliferación, todo vínculo, todo nudo y toda cadena en las divisiones de los fenómenos como agregados, bases y elementos, mientras alcanzaba el elemento inmortal (amata dhātu), él vomitó, expulsó y desechó sin apego, y no volvió a ingerir; por eso es Bhagavā. O bien, vomitó, expulsó, renunció y abandonó sin apego todos los fenómenos —saludables y no saludables, censurables e irreprochables, inferiores y superiores, con sus contrapartes oscuras y brillantes— mediante el conocimiento del Noble Sendero; por eso es Bhagavā.

ขนฺธายตนธาตาที, ธมฺมเภทา มเหสินา;

กณฺหสุกฺกา ยโต วนฺตา, ตโตปิ พควา มโต.

Puesto que las divisiones de los fenómenos como agregados, bases y elementos, oscuros y brillantes, han sido vomitados por el Gran Sabio, por ello también es considerado Bhagavā.

ชาตกฏฺฐกถายํ ปน หิมวาติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา. ตถา หิ สมฺภวชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘หิมวาติ หิมปาตสมเย หิมยุตฺโตติ หิมวา. คิมฺหกาเล หิมํ วมตีติ หิมวา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘หิมวา’’ติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา, อยํ นโย อีทิเสสุ ฐาเนสุปิ เนตพฺโพ. ‘‘คุณวาคณวา’’ติอาทีสุ ปน น เนตพฺโพ. ยทิ นเยยฺย, ‘‘คุณวา คณวา’’ติ ปทานํ ‘‘นิคฺคุโณ ปริหีนคุโณ’’ติ เอวมาทิอตฺโถ ภเวยฺย, ตสฺมา อยํ นโย สพฺพตฺถปิ น เนตพฺโพ. เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ ‘‘ภควา’ติอาทิปทานํ วมุธาตุวเสน นิปฺผตฺติ โหติ, กถํ ‘‘ภควนฺโต, ภควนฺต’’นฺติอาทีนิ สิชฺฌนฺตี’’ติ? ยถา ‘‘ภควา’’ติ ปทํ นิรุตฺตินเยน สิชฺฌติ, ตถา ตานิปิ เตเนว สิชฺฌนฺติ. อจินฺเตยฺโย หิ นิรุตฺตินโย เกวลํ อตฺถยุตฺติปฏิพนฺธมตฺโตว, อตฺถยุตฺติยํ สติ นิปฺผาเทตุมสกฺกุเณยฺยานิปิ รูปานิ อเนเนว สิชฺฌนฺติ. เอตฺถ จ [Pg.137] ยํ นิรุตฺติลกฺขณํ อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺพํ สิยา, ตํ อุปริ รูปนิปฺผาทนาธิกาเร อุทาหรเณหิ สทฺธึ ปกาเสสฺสาม.

Sin embargo, en el Comentario al Jātaka se muestra la formación de la palabra 'himavā' (el Himalaya) también por medio de la raíz 'vamu'. Pues así, en el Comentario al Sambhava Jātaka, se dice: 'Himavā es aquel que está provisto de nieve (hima) en el momento de la caída de nieve. Es Himavā porque en el tiempo caluroso emite (vamati) nieve'. Así, en el Comentario al Jātaka se muestra la formación de la palabra 'himavā' incluso por medio de la raíz 'vamu'; este método debe aplicarse también en casos similares. Pero no debe aplicarse en palabras como 'guṇavā' (virtuoso) o 'gaṇavā' (que tiene un grupo). Si se aplicara, el significado de las palabras 'guṇavā' y 'gaṇavā' sería 'sin virtudes' o 'privado de virtudes', y así sucesivamente; por lo tanto, este método no debe aplicarse en todos los casos. Aquí podría surgir la duda: 'Si la formación de palabras como «bhagavā» y otras ocurre por medio de la raíz «vamu», ¿cómo se logran formas como «bhagavanto», «bhagavantaṃ», etc.?'. Así como la palabra 'bhagavā' se logra por el método de nirutti (análisis lingüístico), así también aquellas se logran por el mismo. Pues el método de nirutti es insondable, siendo meramente una restricción basada en la adecuación del significado; cuando existe la adecuación del significado, incluso las formas que no podrían producirse [por reglas gramaticales ordinarias] se logran mediante este. Y aquí, lo que deba mostrarse citando las reglas del nirutti, lo expondremos más adelante en la sección sobre la formación de palabras junto con ejemplos.

อิธ สารมเต มุนิราชมเต,ปรมํ ปฏุตํ สุชโน ปิหยํ;

วิปุลตฺถธรํ ธนินีติมิมํ,สตตํ ภชตํ มติสุทฺธกรํ.

Aquí, en la doctrina del Rey de los Munis, la cual posee la esencia, el hombre virtuoso, anhelando la suprema destreza, debe cultivar constantemente esta norma de riqueza que posee un vasto significado y purifica el intelecto.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญุนํ

Así termina, para el beneficio de la sabiduría de los conocedores de las expresiones en los tres Pitakas junto con sus comentarios en las nueve divisiones,

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

en el tratado Saddanīti, compuesto para la pericia [en el lenguaje],

สรวคฺคปญฺจกนฺติโก นาม ธาตุวิภาโค

la clasificación de las raíces llamada 'Saravaggapañcakantiko' (el final de los cinco grupos de sonidos).

ปนฺนรสโม ปริจฺเฉโท.

Decimoquinto capítulo.

๑๖. ภูวาทิคณิกปริจฺเฉท

16. Sección sobre el grupo de raíces que comienzan con Bhū.

อิโต ปรํ อวคฺคนฺตา, มิสฺสกา เจว ธาตุโย;

วกฺขามิ ธาตุเภทาทิ-กุสลสฺส มตานุคา.

De aquí en adelante, explicaré las raíces que no pertenecen a los grupos y las raíces mixtas, siguiendo la opinión de quien es experto en las distinciones de las raíces.

ยการนฺตธาตุ

Raíces terminadas en 'ya'.

ยา คติปาปุเณสุ. ยาติ, ยนฺติ. ยาตุ, ยนฺตุ. เยยฺย, เยยฺยุํ, อนุปริเยยฺยุํ. ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา. ยนฺโต ปุริโส. ยนฺตี อิตฺถี. ยนฺตํ กุลํ. ยานํ, อุปยานํ, อุยฺยานํ อิจฺจาทีนิ. ทิวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ยายติ, ยายนฺตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

Yā en el sentido de movimiento y obtención. Yāti, yanti. Yātu, yantu. Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ. El paradigma de declinación debe aplicarse según corresponda. Un hombre que va (yanto puriso). Una mujer que va (yantī itthī). Un clan que va (yantaṃ kulaṃ). Vehículo (yānaṃ), ofrenda (upayānaṃ), jardín (uyyānaṃ), etc. Sin embargo, para la raíz del grupo Divādi, se forman palabras como 'yāyati, yāyantī', etc.

ตตฺร ยานนฺติอาทีสุ ยนฺติ เอเตนาติ ยานํ, รถสกฏาทิ. อุปยนฺติ เอเตน อิสฺสรสฺส วา ปิยมนาปสฺส วา สนฺติกํ คจฺฉนฺตีติ อุปยานํ, ปณฺณาการํ. ‘‘อุปยานานิ เม ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยิ คเต’’ติ เอตฺถ หิ ปณฺณาการานิ ‘‘อุปยานานี’’ติ [Pg.138] วุจฺจนฺติ. สมฺปนฺนทสฺสนียปุปฺผผลาทิตาย อุทฺธํ โอโลเกนฺตา ยนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ อุยฺยานํ.

Allí, en 'yānaṃ' y otros términos, 'yāna' es aquello por medio de lo cual van, como un carro o una carreta. 'Upayāna' es aquello por medio de lo cual van a la presencia de un soberano o de un ser querido, es decir, un regalo u ofrenda. Pues se dice: 'Me darían ofrendas (upayānāni), oh príncipe, cuando te hayas ido'; aquí, las ofrendas se llaman 'upayānāni'. 'Uyyāna' (jardín) es el lugar donde van y caminan mirando hacia arriba debido a la presencia de flores y frutos hermosos y maduros.

พฺยา อุมฺมีสเน. พฺยาติ, พฺยนฺติ. พฺยาสิ, พฺยาถ. พฺยามิ, พฺยาม. ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา. ตตฺร ปนายํ ปาฬิ ‘‘ยาว พฺยาติ นิมฺมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ. ตตฺถ ยาว พฺยาตีติ ยาว อุมฺมีสติ, ปุราณภาสา เอสา, อยญฺหิ ยสฺมึ กาเล โพธิสตฺโต จูฬโพธิปริพฺพาชโก อโหสิ, ตสฺมึ กาเล มนุสฺสานํ โวหาโร.

Byā en el sentido de abrir o manifestar. Byāti, byanti. Byāsi, byātha. Byāmi, byāma. El paradigma de declinación debe aplicarse según corresponda. Sobre esto, existe este pasaje en Pāli: 'yāva byāti nimmīsati, tatrāpi rasatibbayo' (mientras abre y cierra los ojos, allí también hay un exceso de sabor). Allí, 'yāva byāti' significa 'mientras abre los ojos'; este es un lenguaje antiguo, pues este era el modo de hablar de los hombres en el tiempo en que el Bodhisatta fue el asceta Cūḷabodhi.

ยุ มิสฺสเน คติยญฺจ. โยติ, ยวติ. อายุ, โยนิ.

Yu en el sentido de mezcla y movimiento. Yoti, yavati. Vitalidad (āyu), origen/matriz (yoni).

ตตฺถ ‘‘อายู’’ติ อาสทฺโท อุปสคฺโค. อายวนฺติ มิสฺสีภวนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ. อถ วา อายวนฺติ อาคจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ ตสฺมึ สติ อรูปธมฺมาติ อายุ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อายวนฏฺเฐน อายุ. ตสฺมิญฺหิ สติ อรูปธมฺมา อายวนฺติ อาคจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา อายูติ วุจฺจตี’’ติ. ‘‘อายุ, ชีวิตํ, ปาโณ’’ อิจฺเจเต ปริยายา โลกโวหารวเสน. อภิธมฺมวเสน ปน ‘‘ฐิติ ยปนา ยาปนา ชีวิตินฺทฺริยํ’’ อิจฺเจเตปิ เตเหว สทฺธึ ปริยายา. โยนีติ อณฺฑชาทีนํ อณฺฑชาทีหิ สทฺธึ ยาย มิสฺสีภาโว โหติ, สา โยนิ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ ‘‘ยวนฺติ เอตฺถ สตฺตา เอกชาติสมนฺวเยน อญฺญมญฺญํ มิสฺสกา โหนฺตีติ โยนิ’’ อิติ. เอตฺถ จ โยนิสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต. โยนีติ ขนฺธโกฏฺฐาสสฺสปิ การณสฺสปิ ปสฺสาวมคฺคสฺสปิ นามํ. ‘‘จตสฺโส นาคโยนิโย. จตสฺโส สุปณฺณโยนิโย’’ติ เอตฺถ หิ ขนฺธโกฏฺฐาโส โยนิ นาม. ‘‘โยนิ [Pg.139] เหสา ภูมิช ผลสฺส อธิคมายา’’ติ เอตฺถ การณํ. ‘‘น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ, โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ เอตฺถ ปสฺสาวมคฺโค. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

Allí, en 'āyu', el sonido 'ā' es un prefijo. Āyu es aquello por lo cual los seres se mezclan (āyavanti). O bien, āyu es aquello ante cuya presencia los fenómenos inmateriales (arūpadhamma) vienen y proceden. Pues así se dice en el Atthasālinī: 'Se llama āyu en el sentido de venir/mezclarse (āyavana). Pues estando presente esto, los fenómenos inmateriales vienen y proceden, por lo tanto se llama āyu'. Āyu (vitalidad), jīvita (vida) y pāṇa (aliento vital) son sinónimos según el uso convencional del mundo. Pero según el Abhidhamma, ṭhiti (duración), yapanā (mantenimiento), yāpanā (sustento) y jīvitindriya (facultad vital) son también sinónimos junto con aquellos. 'Yoni' es aquello mediante lo cual ocurre la mezcla de los nacidos de huevo con los nacidos de huevo, etc. Y esta es la etimología: 'yoni es aquello en lo cual los seres se mezclan entre sí mediante la pertenencia a un mismo tipo de nacimiento'. Y aquí se presenta la extracción de los significados de la palabra 'yoni'. 'Yoni' es el nombre para una sección de los agregados, para una causa y para el conducto urinario [canal de parto]. En 'cuatro tipos de origen (yoni) de nagas; cuatro tipos de origen de supaṇṇas', yoni significa la sección de los agregados. En 'esta es la causa (yoni) para la obtención del fruto que brota de la tierra', significa causa. En 'no llamo brahmán a quien ha nacido de una matriz (yonija)', significa el conducto urinario. Sobre esto se dice:

ขนฺธานญฺจาปิ โกฏฺฐาเส, มุตฺตมคฺเค จ การเณ;

อิเมสุ ตีสุ อตฺเถสุ, โยนิสทฺโท ปวตฺตติ.

En la sección de los agregados, en el conducto urinario y en la causa; en estos tres sentidos se emplea la palabra 'yoni'.

พฺเย สํวรเณ. พฺยายติ.

Bye en el sentido de cubrir. Byāyati.

พฺเย ปวตฺติยํ. พฺเยติ สหพฺโย.

Bye en el sentido de proceder. Byeti, sahabyo.

เอตฺถ สหพฺโยติ สห พฺเยติ สห ปวตฺตตีติ สหพฺโย, สหาโย, เอกภวูปโค วา. ตถา หิ ‘‘ตาวตึสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปนฺโน’’ติอาทีสุ เอกภวูปโค ‘‘สหพฺโย’’ติ วุจฺจติ.

Aquí, 'sahabyo' significa el que procede junto con otro (saha byeti), es decir, un compañero, o alguien que ha entrado en la misma existencia. Pues así, en pasajes como 'ha renacido en compañía (sahabyataṃ) con los dioses Tāvatiṃsa', se llama 'sahabyo' al que ha entrado en la misma existencia.

หย คติยํ. หยติ. หโย. หโยติ อสฺโส. โส หิ หยติ สีฆํ คจฺฉตีติ หโยติ วุจฺจติ. อิมานิ ปนสฺส นามานิ –

Haya en el sentido de movimiento. Hayati. Hayo. 'Hayo' es un caballo. Se llama 'hayo' porque se mueve (hayati) rápidamente. Estos son sus nombres:

อสฺโส ตุรงฺโค ตุรโค, วาชี วาโห หโยปิ จ;

ตพฺเภทา สินฺธโว เจว, โคโช อสฺสตโรปิ จ.

Asso, turaṅgo, turago, vājī, vāho y también hayo; sus variedades son sindhavo, gojo y también assataro.

การณาการณญฺญู ตุ, อาชานีโย หยุตฺตโม;

โฆฏโก ตุ ขฬุงฺกสฺโส, วฬโวติ จ วุจฺจติ;

อสฺสโปโต กิโสโรติ, ขฬุงฺโกติปิ วุจฺจติ;

Aquel que conoce lo que es causa y lo que no lo es, es el ājānīyo (pura sangre), el mejor de los caballos; el ghoṭako es un caballo común, y también se le llama vaḷavo; la cría de caballo se llama kisoro y también khaḷuṅko.

หริย คติเคลญฺเญสุ. หริยติ.

Hariya en el sentido de movimiento y enfermedad. Hariyati.

อย วย ปย มย ตย จย รย คติยํ. อยติ. วยติ. ปยติ. มยติ. ตยติ. จยติ. รยติ. อโย, สมโย, วโย, ปโย, รโย. มยตยจยธาตูนํ นามิกปทานิ อุปปริกฺขิตพฺพานิ.

Aya, vaya, paya, maya, taya, caya, raya en el sentido de movimiento. Ayati, vayati, payati, mayati, tayati, cayati, rayati. Ayo, samayo, vayo, payo, rayo. Deben examinarse los sustantivos de las raíces maya, taya y caya.

ตตฺถ [Pg.140] อโยติ กาฬโลหํ, อยติ นานากมฺมารกิจฺเจสุ อุปโยคํ คจฺฉตีติ อโย. วโยติ ปฐมวยาทิอายุโกฏฺฐาโส, วยติ ปริหานึ คจฺฉตีติ วโย. ปโยติ ขีรสฺสปิ อุทกสฺสปิ นามํ, ปยติ ชเนน ปาตพฺพภาวํ คจฺฉตีติ ปโย. รโยติ เวโค, โย ‘‘ชโว’’ติปิ วุจฺจติ, ตสฺมา รยนํ ชวนํ รโย. เอตฺถ สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต อห นิพฺพจเนน. สมยสทฺโท –

Allí, 'ayo' es el hierro negro; se llama 'ayo' porque se utiliza (ayati) en diversos trabajos de herrería. 'Vayo' es una etapa de la vida, como la primera juventud; se llama 'vayo' porque va hacia la decadencia (vayati). 'Payo' es un nombre tanto para la leche como para el agua; se llama 'payo' porque llega a ser algo bebible (payati) por la gente. 'Rayo' es la velocidad, que también se llama 'javo' (rapidez), por lo tanto, la acción de correr es 'rayo'. Aquí se expone la etimología de la palabra 'samaya' por medio de su definición. La palabra 'samaya'—

สมวาเย ขเณ กาเล, สมเย เหตุทิฏฺฐิสุ;

ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ.

Se observa en la combinación, en el momento, en el tiempo, en la ocasión, en la causa, en las visiones, en la adquisición, en el abandono y en la penetración.

ตถา หิ ‘‘อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ สมวาโย อตฺโถ. ‘‘เอโกว โข ภิกฺขเว ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติอาทีสุ ขโณ. ‘‘อุณฺหสมโย ปริฬาหสมโย’’ติอาทีสุ กาโล. ‘‘มหาสมโย ปวนสฺมิ’’นฺติอาทีสุ สมูโห. ‘‘สมโยปิ โข เต ภทฺทาลิ อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสี’’ติอาทีสุ เหตุ. ‘‘เตน สมเยน อุคฺคาหมาโน ปริพฺพาชโก สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสตี’’ติอาทีสุ ทิฏฺฐิ.

En efecto, el significado de 'combinación' se encuentra en pasajes como: 'Tal vez mañana nos acerquemos, dependiendo del tiempo y de la ocasión'. El de 'momento' en: 'Monjes, solo hay un momento y una ocasión para la vida santa'. El de 'tiempo' en: 'La estación de calor, el tiempo del ardor'. El de 'asamblea' en: 'La gran asamblea en el bosque'. El de 'causa' en: 'Esa ocasión (causa), Bhaddali, no fue penetrada por ti'. El de 'visión' en: 'En aquel tiempo, el errante Uggahamana, hijo de Samanamundika, residía en el parque de Mallika en el lugar de Tindukacira donde se debaten las visiones'.

‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก;

อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ

‘Aquel beneficio que es en esta vida y aquel beneficio que pertenece a la vida futura; por la realización (abhisamaya) del beneficio, se dice que el sabio es un erudito’.

อาทีสุ [Pg.141] ปฏิลาโภ. ‘‘สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ ปหานํ. ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ อภิสมยฏฺโฐ’’ติอาทีสุ ปฏิเวโธ. เอตฺถ จ อุปสคฺคานํ โชตกมตฺตตฺตา ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส วาจโก สมยสทฺโท เอวาติ สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเรปิ สอุปสคฺโค อภิสมยสทฺโท วุตฺโต.

En estos pasajes se refiere a la 'adquisición'. En 'por el correcto abandono (abhisamaya) del orgullo puso fin al sufrimiento', se refiere al 'abandono'. En 'el sentido de opresión del sufrimiento, el sentido de lo condicionado, el sentido de ardor, el sentido de penetración (abhisamaya)', se refiere a la 'penetración'. Y aquí, debido a que los prefijos son meramente ilustrativos del sentido respectivo, la palabra 'samaya' es la que expresa cada uno de esos significados; por ello, incluso en la extracción de significados de la palabra 'samaya', se menciona la palabra con prefijo 'abhisamaya'.

ตตฺถ สหการีการณตาย สนฺนิชฺฌํ สเมติ สมเวตีติ สมโย, สมวาโย. สเมติ สมาคจฺฉติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ เอตฺถ ตทาธารปุคฺคโลติ สมโย, ขโณ. สเมนฺติ เอตฺถ, เอเตน วา สงฺคจฺฉนฺติ ธมฺมา สหชาตธมฺเมหิ อุปฺปาทาทีหิ วาติ สมโย, กาโล. ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย อตฺถโต อภูโตปิ หิ กาโล ธมฺมปฺปวตฺติยา อธิกรณํ กรณํ วิย จ ปริกปฺปนามตฺตสิทฺเธน รูเปน โวหริยตีติ. สมํ, สห วา อวยวานํ อยนํ ปวตฺติ อวฏฺฐานนฺติ สมโย, สมูโห, ยถา ‘‘สมุทาโย’’ติ. อวยวสหาวฏฺฐานเมว หิ สมูโห. ปจฺจยนฺตรสมาคเม เอติ ผลํ เอตสฺมา อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ จาติ สมโย, เหตุ, ยถา ‘‘สมุทโย’’ติ. สเมติ สํโยชนภาวโต สมฺพนฺธา เอติ อตฺตโน วิสเย ปวตฺตติ, ทฬฺหคฺคหณภาวโต วา สํยุตฺตา อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา ยถาภินิเวสํ เอเตนาติ สมโย, ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิสํโยชเนน หิ สตฺตา อติวิย พชฺฌนฺติ. สมิติ สงฺคติ สโมธานนฺติ สมโย, ปฏิลาโภ. สมสฺส นิโรธสฺส ยานํ, สมฺมา วา ยานํ อปคโม อปฺปวตฺตีติ สมโย, ปหานํ. ญาเณน อภิมุขํ สมฺมา เอตพฺโพ อธิคนฺตพฺโพติ สมโย, ธมฺมานํ อวิปรีโต สภาโว, อภิมุขภาเวน สมฺมา เอติ คจฺฉติ พุชฺฌตีติ สมโย. ยถาภูตสภาวาวโพโธ. เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สมยสทฺทสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

En ese contexto, 'samaya' es 'combinación' (samavāyo) porque llega (sameti) o se une (samavetīti) en una relación de causa concurrente. Es 'momento' (khaṇo) porque la persona que es el soporte de la vida santa del camino se encuentra o llega (sameti) a ella. Es 'tiempo' (kālo) porque los fenómenos se reúnen (samenti) aquí o mediante esto con los fenómenos coexistentes como el surgimiento y demás; pues el tiempo, aunque en realidad no existe como una entidad aparte del flujo de los fenómenos, se designa en el habla como la base o el instrumento del flujo de los fenómenos bajo una forma conceptual establecida. Es 'asamblea' (samūho) porque es el ir o el persistir (ayana) de las partes de manera igual (samaṃ) o en conjunto (saha), tal como en 'samudāyo'; pues una asamblea es la persistencia conjunta de sus partes. Es 'causa' (hetu) porque el fruto llega (eti), surge o procede de esto en la concurrencia de otras condiciones, tal como en 'samudayo'. Es 'visión' (diṭṭhi) porque llega (eti) por el estado de conexión de los grilletes, o procede en su propio objeto, o porque los seres van (ayanti) o proceden mediante esto según sus inclinaciones debido a la naturaleza de un asimiento firme; pues los seres están extremadamente atados por el grillete de la visión. Es 'adquisición' (paṭilābho) en el sentido de encuentro, unión o concurrencia. Es 'abandono' (pahānaṃ) porque es el ir hacia la paz (sama) o la cesación (nirodha), o el ir (yāna), alejamiento o cese de la actividad de manera correcta (sammā). Es 'penetración' en el sentido de que la naturaleza inalterable de los fenómenos debe ser correctamente alcanzada (etabbo) o realizada mediante el conocimiento; es decir, llega, va o comprende (bujjhata) correctamente por estar frente a ella. Es la comprensión de la naturaleza de las cosas tal como son. Así debe conocerse la aplicación de la palabra 'samaya' en cada uno de sus significados.

นนุ [Pg.142] จ อตฺถมตฺตํ ปติ สทฺทา อภินิวิสนฺตีติ น เอเกน สทฺเทน อเนเก อตฺถา อภิธียนฺตีติ? สจฺจเมตํ สทฺทวิเสเส อเปกฺขิเต. สทฺทวิเสเส หิ อเปกฺขมาเน เอเกน สทฺเทน อเนกตฺถาภิธานํ น สมฺภวติ. น หิ โย กาลตฺโถ สมยสทฺโท, โสเยว สมูหาทิอตฺถํ วทติ. เอตฺถ ปน เตสํ เตสํ อตฺถานํ สมย สทฺทวจนียตา สามญฺญมุปาทาย อเนกตฺถตา สมยสทฺทสฺส วุตฺตา. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺถุทฺธาเร อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

¿No es cierto que las palabras se aplican solo a un significado y que no se pueden expresar muchos significados con una sola palabra? Esto es cierto cuando se considera la palabra en su uso específico. Pues al considerar una palabra específica, no es posible la expresión de múltiples significados con ella sola. De hecho, la palabra 'samaya' que tiene el sentido de tiempo no es la misma que expresa el sentido de asamblea, etc. Sin embargo, aquí se ha afirmado la multiplicidad de significados de la palabra 'samaya' basándose en la generalidad de que todos esos diversos significados pueden ser expresados por el término 'samaya'. Así debe entenderse la intención en la extracción de significados en todas partes.

อิโต ยาโต อยโต จ, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย;

วิญฺญู สมยสทฺทสฺส, สมวายาทิวาจิโน.

De las raíces 'i', 'yā' y 'ay', el sabio debe declarar la derivación de la palabra 'samaya', que expresa significados como la combinación y otros.

อิโต ยาโต อยโต จ, สมานตฺเถหิ ธาตุหิ;

เอวํ สมานรูปานิ, ภวนฺตีติ จ อีรเย.

De las raíces 'i', 'yā' y 'ay', que tienen el mismo significado, se debe decir que se forman términos de la misma forma.

นย รกฺขเณ จ. จกาโร คติเปกฺขโก. นยติ. นโย. นโยติ นยนํ คมนนฺติ นโย, ปาฬิคติ. นยนฺติ วา รกฺขนฺติ อตฺถํ เอเตนาติ นโย, ตถตฺตนยาทิ.

La raíz 'nī' se usa en el sentido de guiar y proteger. La letra 'ca' implica el movimiento. Guía (nayati), por tanto es 'naya' (método). 'Naya' significa guiar o ir; es el curso del texto (pāḷi). O bien, protegen (nayanti/rakkhanti) el significado mediante esto, por lo tanto es 'naya', como en el método de la mismidad, etc.

ทย ทานคติหึสาทานรกฺขาสุ. ทยติ. ทยา.

La raíz 'day' se usa en los sentidos de dar, ir, herir, tomar y proteger. Se compadece (dayati), por tanto es compasión (dayā).

ทยาติ เมตฺตาปิ วุจฺจติ กรุณาปิ. ‘‘ทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ หิ เมตฺตา ‘‘ทยา’’ติ, เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโนติ หิ อตฺโถ. ‘‘อทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ ปน กรุณา ‘‘ทยา’’ติ วุจฺจติ. นิกฺกรุณตํ อาปนฺโนติ หิ อตฺโถ. เอวํ ทยาสทฺทสฺส เมตฺตากรุณาสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ วุตฺตํ ‘‘ทยาสทฺโท ยตฺถ ยตฺถ ปวตฺตติ, ตตฺถ ตตฺถ อธิปฺปายวเสน โยเชตพฺโพ. ทยาสทฺโท หิ อนุรกฺขณตฺถํ อนฺโตนีตํ กตฺวา ปวตฺตมาโน เมตฺตาย จ กรุณาย จ ปวตฺตตี’’ติ.

La palabra 'dayā' se refiere tanto al amor universal (mettā) como a la compasión (karuṇā). Pues en la expresión 'lleno de compasión' (dayāpanno), la palabra 'dayā' es amor universal, pues el significado es que ha alcanzado un estado mental de amor universal. Pero en la expresión 'falto de compasión' (adayāpanno), la palabra 'dayā' se refiere a la compasión, pues el significado es que ha alcanzado un estado de falta de misericordia. Así debe conocerse el uso de la palabra 'dayā' en el amor universal y la compasión. De hecho, se dice en el subcomentario al Abhidhamma: 'Dondequiera que aparezca la palabra dayā, debe aplicarse según la intención. Pues la palabra dayā, al operar incluyendo internamente el sentido de protección, se aplica tanto al amor universal como a la compasión'.

วจนตฺโถ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพ – ทยติ ททาติ สตฺตานํ อภยํ เอตายาติ ทยา. ทยติ คจฺฉติ วิภาคํ อกตฺวา [Pg.143] ปาปกลฺยาณชเนสุ สมํ วตฺตติ, สีเตน สมํ ผรนฺตํ รโชมลญฺจ ปวาเหนฺตํ อุทกมิวาติปิ ทยา, เมตฺตา. ทยติ วา หึสติ การุณิกํ ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิปฺผตฺตึ น ปาปุณาติ, ตาวาติ ทยา. ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ สชฺชโน เอตายาติปิ ทยา. ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาติ สชฺชโน เอตายาติ ทยา. ทยนฺติ คณฺหนฺติ เอตาย มหาโพธิสตฺตา พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณกาเล หตฺถคตมฺปิ อรหตฺตผลํ ฉฑฺเฑตฺวา สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาสกรํ อติภยานกํ มหนฺตํ สํสารทุกฺขํ, ปจฺฉิมภเว จ สห อมตธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจาติปิ ทยา, กรุณา. กรุณามูลกา หิ สพฺเพ พุทฺธคุณา.

El significado de la palabra debe entenderse así: es 'dayā' porque mediante ella se da (dayati/dadāti) la seguridad a los seres. Es 'dayā' (amor universal) porque se dirige (dayati/gacchati) sin hacer distinciones y actúa con igualdad hacia las personas malas y buenas, como el agua que se extiende por igual refrescando y lavando el polvo y la suciedad. O es 'dayā' (compasión) porque hiere (dayati/hiṃsati) al compasivo mientras no se logre el bienestar ajeno según lo deseado. También es 'dayā' porque el hombre virtuoso favorece (dayati/anuggaṇhāti) incluso a la persona malvada a través de ella. Es 'dayā' porque el hombre virtuoso, abandonando incluso su propia felicidad, asume la fatiga mediante ella. Es 'dayā' (compasión) porque los grandes Bodhisattvas la toman (dayanti/gaṇhanti) cuando, en el momento de realizar la resolución para la Budeidad, desean rescatar a los seres del océano del Samsara, dejando de lado incluso el fruto de la condición de Arhat que ya tenían en sus manos, enfrentando el gran sufrimiento del Samsara, que no ofrece consuelo y es extremadamente aterrador, para obtener en su última existencia el conocimiento de la omnisciencia, adornado con múltiples virtudes y la adquisición del elemento inmortal. Pues todas las cualidades de un Buda tienen su raíz en la compasión.

อปโร นโย – ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทยติ, อนุทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา, เมตฺตา เจว กรุณา จ. กิญฺจิ ปโยคเมตฺถ กถยาม ‘‘เสยฺยถาปิ คหปติ คิชฺโฌ วา กงฺโก วา กุลโล วา มํสเปสึ อาทาย ทเยยฺย. ปุตฺเตสุ มทฺที ทเยสิ, สสฺสุยา สสุรมฺหิ จ. ทยิตพฺโพ รเถสภ’’. ตตฺถ ทเยยฺยาติ อุปฺปติตฺวา คจฺเฉยฺย, คตฺยตฺถวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. ทเยสีติ เมตฺตจิตฺตํ กเรยฺยาสิ. ทยิตพฺโพติ ปิยายิตพฺโพ. อุภยมฺเปตํ วิวรณํ รกฺขณตฺถํ อนฺโตคธํ กตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Otro método: aquello mediante lo cual se tiene compasión y se protege a los seres, o aquello que se compadece por sí mismo, o que es meramente un estado de compasión, es 'dayā' (piedad/compasión), que comprende tanto a 'mettā' (amor benevolente) como a 'karuṇā' (compasión). Explicamos aquí algo de su aplicación: 'así como, oh jefe de familia, un buitre, una garza o un milano podrían volar (dayeyya) tras tomar un trozo de carne'. 'Maddī mostró cuidado (dayesi) por sus hijos, y por su suegra y su suegro'. 'Debe ser amado (dayitabbo), oh mejor de los aurigas'. En ese contexto, 'dayeyya' significa que se elevaría y se iría; esto debe entenderse en el sentido de movimiento. 'Dayesi' significa que debería cultivar un corazón de amor benevolente. 'Dayitabbo' significa que debe ser amado o apreciado. Debe entenderse que ambas explicaciones se realizan con el propósito de la intención, habiendo incluido dentro de ellas el significado de protección.

อูยี ตนฺตสนฺตาเน. อูยติ. อูโต, อูตวา.

Ūyī en el sentido de tejer o entrelazar. Ūyati. Ūto, ūtavā.

ปูยี วิสรเณ ทุคฺคนฺเธ จ. ปูยติ. ปูโต, ปูตวา. ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน, โย นโร อุปนยฺหติ.

Pūyī en el sentido de putrefacción y mal olor. Pūyati. Pūto, pūtavā. 'Aquel hombre que envuelve un pez podrido (pūtimacchaṃ) con una brizna de hierba kusa'.

กนุยี [Pg.144] สทฺเท. กนุยติ. กนุโต, กนุตวา.

Kanuyī en el sentido de sonido. Kanuyati. Kanuto, kanutavā.

ขมาย วิธูนเน. ขมายติ. ขมาโต, ขมาตวา.

Khamāya en el sentido de sacudida o agitación. Khamāyati. Khamāto, khamātavā.

ผายิ ปายิ วุทฺธิยํ. ผายติ. ผีโต, ผตวา.

Phāyi y pāyi en el sentido de crecimiento o prosperidad. Phāyati. Phīto (próspero), phatavā.

ตตฺถ ตตวนฺตุปจฺจยา, ยการโลโป, ธาตฺวนฺตสฺส สรสฺส อิการาเทโส จ ทฏฺฐพฺโพ. เอส นโย ‘‘ปูโต ปูตวา’’ติอาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ ทฏฺฐพฺโพ. ปายติ. ปาโย. อปาโย. เอตฺถ จ นตฺถิ ปาโย วุทฺธิ เอตฺถาติ อปาโย. อถ วา ปน อยโต สุขโต อเปโตติ อปาโยติปิ นิพฺพจนียํ. อปาโยติ จ นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย อสุรกาโยติ จตฺตาโร อปายา.

En este caso, se debe observar que con los sufijos 'ta' y 'vant', ocurre la elisión de la letra 'y' (yakāra) y la sustitución de la vocal final de la raíz por la letra 'i'. Este mismo método debe observarse, según sea posible, en palabras como 'pūto' y 'pūtavā'. Pāyati. Pāyo. Apāyo. Y aquí, 'apāyo' significa que no hay allí 'pāyo' o crecimiento. O bien, se define como 'apāyo' porque está alejado ('apeto') del progreso ('ayato') o de la felicidad. Los llamados 'apāyos' son cuatro: el infierno (nirayo), el reino animal (tiracchānayoni), el ámbito de los espíritus hambrientos (pettivisayo) y el grupo de los asuras (asurakāyo).

ตายุ สนฺตานปาลเนสุ. ตายติ. ตายนํ. ทิวาทิคเณ ปน ตา ปาลเนติ ธาตุํ ปสฺสถ, ตสฺส ‘‘ตายติ ตาณ’’นฺติ รูปานิ. อุภเยสํ กฺริยาปทํ สมํ. อการยการปจฺจยมตฺเตเนว นานตฺตํ, นามิกปทานิ ปน วิสทิสานิ ‘‘ตายนํ, ตาณ’’นฺติ.

Tāyu en los sentidos de continuidad y protección. Tāyati. Tāyanaṃ. Sin embargo, en la clase 'divādi', obsérvese la raíz 'tā' en el sentido de protección, cuyas formas son 'tāyati' y 'tāṇaṃ'. El verbo es el mismo para ambas. La diferencia radica meramente en los sufijos 'a' y 'ya', pero los sustantivos son distintos: 'tāyanaṃ' y 'tāṇaṃ'.

จายุ ปูชานิสามเนสุ. ปูชา ปูชนา. นิสามนํ โอโลกนํ สวนญฺจ วุจฺจติ. ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ. นิสามยถ สาธโว’’ติ จ อาทีสุ หิ โอโลกนสวนานิ นิสามนสทฺเทน วุตฺตานิ. อปิจ ญาเณน อุปปริกฺขณมฺปิ นิสามนเมวาติ คเหตพฺพํ. จายติ, อปจายติ. อนคาเร ปพฺพชิเต, อปเจ พฺรหฺมจาริเย. เย วุทฺธมปจายนฺติ. อปจิตึ ทสฺเสติ. นิจฺจํ วุทฺธาปจายิโน.

Cāyu en los sentidos de adoración y observación. 'Pūjā' significa el acto de honrar. 'Nisāmana' se refiere tanto a mirar como a escuchar. Pues en pasajes como '¡Ea, Maddī, observa (nisāmehi)!', y '¡Escuchad (nisāmayatha), oh nobles!', el mirar y el escuchar se expresan con la palabra 'nisāmana'. Además, debe entenderse que la investigación mediante la sabiduría es también 'nisāmana'. Cāyati, apacāyati. 'En un renunciante sin hogar, el que respeta (apace) la vida santa'. 'Aquellos que respetan (apacāyanti) a los mayores'. Muestra la forma 'apacitiṃ' (respeto). 'Siempre respetuoso con los ancianos (vuddhāpacāyino)'.

ยการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 'y'.

รการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'r'.

รา [Pg.145] อาทาเน. ราติ.

Rā en el sentido de tomar. Rāti.

ริ สนฺตาเน. เรติ. เรณุ. เรณูติ รโช.

Ri en el sentido de continuidad. Reti. Reṇu. 'Reṇū' significa polvo (rajo).

รุ คติยํ โรสเน จ. รวติ, วิรวติ.

Ru en los sentidos de movimiento y enojo. Ravati, viravati.

รุ สทฺเท. โรติ, รวติ. รโว, อุปรโว. รุตมนุญฺญํ รุจิยา จ ปิฏฺฐิ. รุตนฺติ รวนํ รุตํ, สทฺโท.

Ru en el sentido de sonido. Roti, ravati. Ravo (sonido), uparavo (ruido). 'Un grito agradable y de buen gusto'. 'Ruta' significa el acto de sonar, un grito o sonido.

เร สทฺเท. รายติ. รา. รตฺติ. เอตฺถ จ ราติ สทฺโท. รตฺตีติ นิสาสงฺขาโต สตฺตานํ สทฺทสฺส วูปสมกาโล. รา ติยฺยติ อุจฺฉิชฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ.

Re en el sentido de sonido. Rāyati. Rā. Ratti (noche). Y aquí está la palabra 'rā'. Se llama 'ratti' al tiempo en que el sonido de los seres cesa (vūpasamakālo). Se dice 'ratti' porque allí el 'rā' (sonido) es abandonado o se interrumpe (tiyyati/ucchijjati).

พฺรู วิยตฺติยํ วาจายํ. อปิ หนฺตฺวา หโต พฺรูติ.

Brū en el sentido de habla clara o articulada. 'Incluso habiendo matado, dice (brūti) "soy el que ha sido matado"'.

พฺรวีติ, พฺรุนฺติ. พฺรูสิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูเต, พฺรุวนฺเต. พฺรูเส, พฺรุวฺเห. พฺรุเว, พฺรุมฺเห.

Bravīti, brunti (él dice, ellos dicen). Brūsi, brūtha (tú dices, vosotros decís). Brūmi, brūma (yo digo, nosotros decimos). Brūte, bruvante (se dice, se dicen). Brūse, bruvhe (te dices, os decís). Bruve, brumhe (me digo, nos decimos).

พฺรูตุ, พฺรุวิตุ, พฺรุวนฺตุ. พฺรูหิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูตํ, พฺรุวนฺตํ.

Brūtu, bruvitu, bruvantu (¡que diga!, ¡que digan!). Brūhi, brūtha (¡di!, ¡decid!). Brūmi, brūma (¡que yo diga!, ¡que nosotros digamos!). Brūtaṃ, bruvantaṃ (¡que sea dicho!, ¡que sean dichos!).

เอตฺถ จ อมฺพฏฺฐสุตฺเต ‘‘ปุน ภวํ โคตโม พฺรุวิตู’’ติ ปาฬิทสฺสนโต ‘‘พฺรุวิตู’’ติ วุตฺตํ. เอวํ สพฺพตฺถาปิ อุปปริกฺขิตฺวา นโย คเหตพฺโพ.

Y en este contexto, debido a lo que se ve en el Pāli del Ambaṭṭha Sutta: 'que el venerable Gotama diga de nuevo (bruvitū)', se ha mencionado 'bruvitū'. Así, el método debe ser adoptado examinando en todas partes.

พฺรุเวยฺย, พฺรุเว, พฺรุเวยฺยุํ. พฺรุเวยฺยาสิ, พฺรุเวยฺยาถ. พฺรุเวยฺยามิ, พฺรุเวยฺยาม. พฺรุเวถ, พฺรุเวรํ. พฺรุเวโถ, พฺรุเวยฺยาวฺโห. พฺรุเวยฺยํ. พฺรุเวยฺยามฺเห.

Bruveyya, bruve, bruveyyuṃ (él diría, ellos dirían). Bruveyyāsi, bruveyyātha (tú dirías, vosotros diríais). Bruveyyāmi, bruveyyāma (yo diría, nosotros diríamos). Bruvetha, bruveraṃ. Bruvetho, bruveyyāvho. Bruveyyaṃ. Bruveyyāmhe.

ปพฺรูติ. อนุพฺรูติ. ปพฺรูตุ, อนุพฺรูตุ. ปพฺรุเวยฺย, อนุพฺรุเวยฺย. เอวํ สพฺพตฺถ ปอนุอุปสคฺเคหิปิ ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา.

Pabrūti, anubrūti. Pabrūtu, anubrūtu. Pabruveyya, anubruveyya. De la misma manera, el paradigma debe unirse en todos los casos con los prefijos 'pa', 'anu', 'upa', etc., según sea posible.

อาห, อาหุ. พฺรเว, พฺรวิตฺถ, พฺรวิเร. พฺรวิตฺโถ, พฺรวิวฺโห. พฺรวึ, พฺรวิมฺเห. ปโรกฺขาวเสน วุตฺตานิ.

Āha, āhu (él dijo, ellos dijeron). Brave, bravittha, bravire. Bravittho, bravivho. Braviṃ, bravimhe. Estas se mencionan bajo el modo parokkha (pasado remoto).

อพฺรวา[Pg.146], อพฺรวู. อพฺรโว, อพฺรวตฺถ. อพฺรวํ, อพฺรวมฺหา. อพฺรวตฺถ, อพฺรวตฺถุํ. อพฺรวเส, อพฺรวฺหํ. อพฺรวึ, อพฺรวิมฺหเส. หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตานิ.

Abravā, abravū. Abravo, abravattha. Abravaṃ, abravamhā. Abravattha, abravatthuṃ. Abravase, abravhaṃ. Abraviṃ, abravimhase. Estas se mencionan bajo el modo hiyyattanī (pasado imperfecto).

อพฺรวิ, อพฺรวุํ. อพฺรโว, อพฺรวิตฺถ. อพฺรวึ, อพฺรวิมฺหา. อพฺรวา, อพฺรวู. อพฺรวเส, อพฺรวิวฺหํ. อพฺรวํ, อพฺรวิมฺเห. อชฺชตนีวเสน วุตฺตานิ.

Abravi, abravuṃ. Abravo, abravittha. Abraviṃ, abravimhā. Abravā, abravū. Abravase, abravivhaṃ. Abravaṃ, abravimhe. Estas se mencionan bajo el modo ajjatanī (pasado aoristo).

พฺรุวิสฺสติ, พฺรุวิสฺสนฺติ. อพฺรวิสฺสา, อพฺรวิสฺสํสุ. เสสํ สพฺพํ เนตพฺพํ. กมฺมปทํ อปฺปสิทฺธํ. สเจ ปน สิยา, ‘‘พฺรูยตี’’ติ สิยา ‘‘ลุยติ, ลูยตี’’ติ ปทานิ วิย.

Bruvissati, bruvissanti (él dirá, ellos dirán). Abravissā, abravissaṃsu (condicional). Todo lo demás debe deducirse. El sentido pasivo no es común aquí, pero si ocurriera, sería 'brūyatī', de forma similar a las palabras 'luyati' o 'lūyatī'.

ชีร พฺรูหเน. พฺรูหนํ วฑฺฒนํ. ชีรติ. ชีรํ. ชีรมาโน. ชีรณํ. อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส, พลิพทฺโทว ชีรติ.

Jīra en el sentido de nutrición o crecimiento. 'Brūhana' es incremento o desarrollo. Jīrati. Jīraṃ. Jīramāno. Jīraṇaṃ. 'Este hombre de poco conocimiento envejece (jīrati) como un buey'.

ปูร ปูรเณ. ปูรติ. ปูรโตว มโหทธิ. สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา. ปูริตุํ, ปูริตฺวา, ปูรํ, ปูริตํ. ปุณฺณํ, ปริปุณฺณํ. สมฺปุณฺณํ, ปูรณํ. ปูรโณ กสฺสโป. การิเต ‘‘ปารมิโย ปูเรติ, ปูรยติ, ปูราเปติ, ปูราปยติ. ปูเรตฺวา, ปูรยิตฺวา, ปูราเปตฺวา, ปูราปยิตฺวา, ปริปูเรตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ.

Pūra en el sentido de llenar. Pūrati. 'El gran océano se llena (pūrati)'. 'Que se cumplan (pūrentu) todas las aspiraciones'. Pūrituṃ, pūritvā, pūraṃ, pūritaṃ. Puṇṇaṃ (lleno), paripuṇṇaṃ. Sampuṇṇaṃ, pūraṇaṃ. Pūraṇa Kassapa (nombre propio). En las formas causativas: 'perfecciona (pūreti/pūrayati) las perfecciones (pāramiyo), hace llenar (pūrāpeti/pūrāpayati). Pūretvā, pūrayitvā, pūrāpetvā, pūrāpayitvā, paripūretvā', etc.

โฆร คติปฏิฆาเต. คติปฏิฆาตํ คติปฏิหนนํ. โฆรติ.

Ghora en el sentido de obstrucción del movimiento. 'Gatipaṭighāta' es el impedimento del movimiento. Ghorati.

โธร คติจาตุริเย. คติจาตุริยํ คติเฉกภาโว. โธเรติ.

Dhora en el sentido de destreza en el movimiento. 'Gaticāturiya' es el estado de ser experto en el movimiento. Dhoreti.

สร คติยํ. สรติ, วิสรติ, อุสฺสรติ. อุสฺสารณา. สโร. สํสาโร อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ สโรติ รหโท. สํสาโรติ วฏฺฏํ, โย ‘‘ภโว’’ติปิ วุจฺจติ.

La raíz ‘sara’ se usa en el sentido de movimiento (gati). Fluye (sarati), se dispersa (visarati), se desborda o se retira (ussarati). El acto de dispersar o ahuyentar (ussāraṇā). Un lago o sonido (saro). El ciclo de renacimientos (saṃsāro), etc. En este contexto, ‘saro’ significa un estanque o lago (rahado). ‘Saṃsāro’ se refiere a la ronda de existencias (vaṭṭaṃ), que también se denomina ‘devenir’ (bhavo).

จร จรเณ. จรติ, วิจรติ, อนุจรติ, สญฺจรติ.

La raíz ‘cara’ se usa en el sentido de actuar o moverse (caraṇe). Se mueve (carati), deambula (vicarati), sigue o acompaña (anucarati), transita (sañcarati).

จร [Pg.147] คติภกฺขเนสุ. จรติ, วิจรติ, อนุจรติ, สญฺจรติ, ปฏิจรติ. จริยา. จริตา. จาโร. วิจาโร. อนุวิจาโร. อุปวิจาโร. จรณํ. จารโก. โอจรโก. พฺรหฺมจริยํ อิจฺจาทีนิ.

La raíz ‘cara’ también se usa en los sentidos de movimiento y consumo (gatibhakkhanesu). Se mueve o consume (carati), deambula (vicarati), sigue (anucarati), transita (sañcarati), encubre (paṭicarati). Conducta (cariyā). Comportamiento (caritā). Movimiento o espionaje (cāro). Pensamiento sustentado (vicāro). Investigación continua (anuvicāro). Aproximación (upavicāro). Caminar o conducta (caraṇaṃ). Prisión o el que deambula (cārako). Espía o investigador (ocarako). La vida santa (brahmacariyaṃ), entre otros.

ตตฺถ จรตีติ คจฺฉติ, ภกฺขติ วา. ตถา หิ จรนฺติ ปทสฺส คจฺฉนฺโต ขาทนฺโต จาติ อตฺถํ วทนฺติ ครู. ปฏิจรตีติ ปฏิจฺฉาเทติ. จารโกติ ตํปเวสิตานํ สตฺตานํ สุขํ จรติ ภกฺขตีติ จารโก, โรโธ. โอจรโกติ อโธจารี. พฺรหฺมจริยนฺติ ทานมฺปิ เวยฺยาวจฺจมฺปิ สิกฺขาปทมฺปิ พฺรหฺมวิหาโรปิ ธมฺมเทสนาปิ เมถุนวิรติปิ สทารสนฺโตโสปิ อุโปสโถปิ อริยมคฺโคปิ สกลํ สาสนมฺปิ อชฺฌาสโยปิ วุจฺจติ.

En ese contexto, ‘carati’ significa ir o comer. De hecho, los maestros afirman que el término ‘caranti’ tiene los significados de ir y comer. ‘Paṭicarati’ significa ocultar o encubrir. ‘Cārako’ es aquello en lo que los seres que han entrado se mueven o consumen su bienestar, refiriéndose a una prisión o restricción (rodho). ‘Ocarako’ es alguien que se mueve sigilosamente por debajo (un espía). El término ‘brahmacariya’ se aplica a la generosidad (dāna), al servicio (veyyāvacca), a los preceptos (sikkhāpada), a las moradas divinas (brahmavihāra), a la enseñanza del Dhamma (dhammadesanā), a la abstinencia de la actividad sexual (methunavirati), a la fidelidad conyugal (sadārasantoso), a la observancia de los días de precepto (uposatho), al Noble Sendero (ariyamaggo), a la totalidad de la Dispensación (sakalaṃ sāsanaṃ) y también a la intención o inclinación (ajjhāsayo).

กินฺเต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ,กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธิชุติพลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เต นาค มหาวิมานํ.

‘¿Cuál fue tu voto, o qué vida santa (brahmacariya) practicaste? ¿De qué acción bien realizada es este el fruto? Esta obtención de éxito, esplendor, poder y energía, y esta gran mansión tuya, oh Naga?’

อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก,สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา;

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ,สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ.

‘Tanto mi esposa como yo, en el mundo humano, fuimos creyentes y maestros de la generosidad; mi casa era entonces como un pozo [para los necesitados], y tanto ascetas como brahmanes quedaban allí satisfechos’.

ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ,ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธิชุติพลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมาน’’นฺติ

‘Ese fue mi voto, esa fue mi vida santa; de esa acción bien realizada este es el fruto. Esta obtención de éxito, esplendor, poder y energía, y esta gran mansión mía, oh sabio’.

อิมสฺมิญฺหิ ปุณฺณกชาตเก ทานํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ.

En este Puṇṇaka Jātaka, la generosidad (dāna) es llamada ‘brahmacariya’.

‘‘เกน [Pg.148] ปาณิ กามทโท, เกน ปาณิ มธุสฺสโว;

เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติ.

‘¿Por qué razón tu mano concede deseos, por qué tu mano destila miel? ¿Por qué vida santa (brahmacariya) prospera el mérito en tu mano?’

เตน ปาณิ กามทโท, เตน ปาณิ มธุสฺสโว;

เตน เม พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตี’’ติ

‘Por esa razón mi mano concede deseos, por esa razón mi mano destila miel; por esa vida santa mía, el mérito prospera en mi mano’.

อิมสฺมึ องฺกุรเปตวตฺถุมฺหิ เวยฺยาวจฺจํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อิทํ โข ตํ ภิกฺขเว ติตฺติริยํ นาม พฺรหฺมจริยํ อโหสี’’ติ อิมสฺมึ ติตฺติรชาตเก สิกฺขาปทํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ตํ โข ปน ปญฺจสิข พฺรหฺมจริยํ เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย…เป… ยาวเทว พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ อิมสฺมึ มหาโควินฺทสุตฺเต พฺรหฺมวิหารา ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา. ‘‘เอกสฺมึ พฺรหฺมจริยสฺมึ, สหสฺสํ มจฺจุหายิโน’’ติ เอตฺถ ธมฺมเทสนา ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา. ‘‘ปเร อพฺรหฺมจารี ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ พฺรหฺมจาริโน ภวิสฺสามา’’ติ สลฺเลขสุตฺเต เมถุนวิรติ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา.

En esta historia de Aṅkura-peta, el servicio (veyyāvacca) es llamado ‘brahmacariya’. En este Tittira Jātaka, el precepto (sikkhāpada) es llamado ‘brahmacariya’. En este Mahāgovinda Sutta, las moradas divinas (brahmavihāra) son llamadas ‘brahmacariya’. En ‘En una sola vida santa, mil mueren’, la enseñanza del Dhamma (dhammadesanā) es llamada ‘brahmacariya’. En el Sallekha Sutta, la abstinencia sexual (methunavirati) es llamada ‘brahmacariya’.

มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาห พฺรหฺมจริยํ จราม;

ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ

‘Ni yo transgredo contra mi esposa, ni mi esposa transgrede contra mí; aparte de ella, practicamos la vida santa; por eso nuestros jóvenes no mueren’.

มหาธมฺมปาลชาตเก สทารสนฺโตโส ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต.

En el Mahādhammapāla Jātaka, la fidelidad conyugal (sadārasantoso) es llamada ‘brahmacariya’.

หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทเวสุ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ

‘Por una vida santa inferior, se renace entre los Khattiyas; por una media, entre los dioses; y por la superior, uno se purifica’.

เอวํ นิมิชาตเก อวีติกฺกมวเสน กโต อุโปสโถ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. ‘‘อิทํ โข ปน ปญฺจสิข พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย…เป… อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ [Pg.149] มหาโควินฺทสุตฺตสฺมิํเยว อริยมคฺโค ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาวเทว มนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ ปาสาทิกสุตฺเต สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลํ สาสนํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ.

Así, en el Nimi Jātaka, el día de observancia (uposatho) realizado mediante la no transgresión es llamado ‘brahmacariya’. En el mismo Mahāgovinda Sutta, el Noble Sendero Óctuple es llamado ‘brahmacariya’. En el Pāsādika Sutta, la totalidad de la Dispensación (sakalaṃ sāsanaṃ), que comprende los tres entrenamientos, es llamada ‘brahmacariya’.

‘‘อปิ อตรมานานํ, ผลาสาว สมิชฺฌติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, เอวํ ชานาหิ คามณี’’ติ

‘Incluso para los que no se apresuran, la esperanza del fruto se cumple; he perfeccionado la vida santa (vipakkabrahmacariyosmi), sépalo así, oh jefe de la aldea’.

เอตฺถ อชฺฌาสโย ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. อิจฺเจวํ –

Aquí, la intención (ajjhāsayo) es llamada ‘brahmacariya’. Por lo tanto:

ทานํ เวยฺยาวฏิยญฺจ, สิกฺขา พฺรหฺมวิหารกา;

ธมฺมกฺขานํ เมถุนตา-วิรติ จ อุโปสโถ.

La generosidad, el servicio, los preceptos, las moradas divinas, la enseñanza del Dhamma, la abstinencia de la actividad sexual, el día de observancia,

สทาเรสุ จ สนฺโตโส, อริยมคฺโค จ สาสนํ;

อชฺฌาสโย จิเม พฺรหฺม-จริยสทฺเทน วุจฺจเร.

la fidelidad conyugal, el Noble Sendero, la Dispensación y la intención: todas estas cosas se expresan con el término ‘brahmacariya’.

หุร โกฏิลฺเล. หุรติ.

La raíz ‘hura’ se usa en el sentido de tortuosidad (koṭille). Se tuerce o es tortuoso (hurati).

สร สทฺโทปตาเปสุ. สรติ. สโร, สรณํ.

La raíz ‘sara’ se usa en el sentido de sonido y aflicción (saddopatāpesu). Se mueve o suena (sarati). Un sonido o flecha (saro), refugio (saraṇaṃ).

เอตฺถ จ สโรติ สทฺโทปิ วุจฺจติ อุสุปิ. สรณนฺติ สรติ อุปตาเปติ หึสติ สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาปํ ทุกฺขํ ทุคฺคตึ ปริกิเลสญฺจาติ สรณํ, พุทฺธาทิรตนตฺตยํ. อถ วา สทฺธา ปสนฺนา มนุสฺสา ‘‘อมฺหากํ สรณมิท’’นฺติ สรนฺติ จินฺเตนฺติ, ตํ ตตฺถ จ วาจํ นิจฺฉรนฺติ คจฺฉนฺติ จาติปิ สรณํ.

Y aquí, ‘saro’ se refiere tanto al sonido como a una flecha. ‘Saraṇaṃ’ (refugio) se llama así porque ‘sarati’: aflige, hiere o destruye el miedo, el tormento, el sufrimiento, los estados de miseria y las impurezas de aquellos que han acudido a él por el mero hecho de haber tomado refugio; ese refugio es la Triple Joya, comenzando por el Buddha. O bien, las personas con fe y claridad mental recuerdan (saranti) o piensan: ‘Este es nuestro refugio’, y allí emiten su palabra y acuden a él; por esto también se llama refugio.

สร จินฺตายํ. สรติ, สุสรติ อิจฺจปิ ปโยโค. อปฺปกฺขรานญฺหิ พหุภาโว อญฺญถาภาโว จ โหติ, ยถา ‘‘ทฺเว, ทุเว, ตณฺหา ตสิณา, ปมฺหํ, ปขุม’’นฺติ. อนุสฺสรติ, ปฏิสฺสรติ. สรนฺติ เอตาย สตฺตา, สยํ วา สรติ, สรณมตฺตเมว วา เอตนฺติ สติ. อนุสฺสติ, ปฏิสฺสติ. สรตีติ สโต. ปุนปฺปุนํ สรตีติ ปฏิสฺสโต.

La raíz ‘sara’ se usa en el sentido de pensamiento o memoria (cintāyaṃ). Se recuerda (sarati, susarati). Existe la multiplicación y el cambio de letras en palabras breves, como en ‘dve, duve’, ‘taṇhā, tasiṇā’, ‘pamhaṃ, pakhumaṃ’. Rememora (anussarati), recuerda o reconoce (paṭissarati). Los seres recuerdan a través de ella, o ella misma recuerda, o es simplemente el acto de recordar: esto es la atención plena (sati). Recuerdo (anussati), memoria o reconocimiento (paṭissati). El que recuerda es ‘sato’. El que recuerda una y otra vez es ‘paṭissato’.

ทฺวร [Pg.150] สํวรเณ. สํวรณํ รกฺขณา. ทฺวรติ. ทฺวารํ. ทฺวิสทฺทูปปทอรธาตุวเสนปิ อิทํ รูปํ สิชฺฌติ. ตตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – ทฺวรนฺติ สํวรนฺติ รกฺขนฺติ เอเตนาติ ทฺวารํ, อถ วา ทฺเว กวาฏา อรนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติปิ ทฺวารนฺติ. เคหทฺวารมฺปิ กายทฺวาราทีนิปิ อุปาโยปิ ทฺวารนฺติ วุจฺจติ. ปาฬิยํ ตุ ‘‘ทฺวารํ ทฺวารา’’ติ จ อิตฺถินปุํสกวเสน ทฺวารสทฺโท วุตฺโต. ตถา หิ ‘‘ทฺวารมฺปิ สุรกฺขิตํ โหตี’’ติ จ ‘‘ทฺวาราเปสา’’ติ จ ตสฺส ทฺวิลิงฺคตา วุตฺตา.

La raíz ‘dvara’ se usa en el sentido de cierre o restricción (saṃvaraṇe). La restricción es protección. Se cierra (dvarati). Una puerta o portal (dvāraṃ). Esta forma también se establece mediante la raíz ‘ara’ precedida por el prefijo ‘dvi’. He aquí las etimologías: se llama ‘dvāra’ porque con ello cierran (saṃvaranti) o protegen; o bien, se llama ‘dvāra’ porque en él dos paneles (kavāṭā) se mueven o funcionan (aranti). Se llama ‘dvāra’ a la puerta de una casa, a las puertas de los sentidos corporales y también a un medio o método (upāyo). En el canon (Pāḷiyaṃ), la palabra ‘dvāra’ se menciona tanto en género femenino como neutro. Así, su dualidad de género se indica en ‘la puerta está bien protegida’ (neutro) y ‘estas son las puertas’ (femenino).

คร ฆร เสจเน. ครติ. ฆรติ. ฆรํ.

Las raíces ‘gara’ y ‘ghara’ se usan en el sentido de rociar o verter (secane). Fluye o vierte (garati, gharati). Una casa o hogar (gharaṃ).

ธูร หุจฺฉเน. หุจฺฉน โกฏิลฺลํ. ธูรติ.

La raíz ‘dhūra’ se usa en el sentido de encorvarse (hucchane). ‘Hucchana’ significa tortuosidad o inclinación (koṭillaṃ). Se tuerce (dhūrati).

ตร ปฺลวนสรเณสุ. ตรติ. ตรณํ. ติตฺถํ. ติณฺโณ. อุตฺติณฺโณ. โอติณฺโณ อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ ตรณํ วุจฺจติ นาวา, ตรติ อุทกปิฏฺเฐ ปฺลวติ, ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ วา นทึ เอเตนาติ อตฺเถน.

La raíz ‘tara’ se usa en los sentidos de flotar/cruzar y moverse (plavanasaraṇesu). Cruza (tarati). El acto de cruzar o balsa (taraṇaṃ). Un vado o lugar de desembarco (titthaṃ). El que ha cruzado (tiṇṇo). El que ha salido del agua (uttiṇṇo). El que ha entrado o descendido (otiṇṇo), etc. En este contexto, ‘taraṇaṃ’ se refiere a un barco; flota (plavati) sobre la superficie del agua, o se dice que con él cruzan o atraviesan el río.

นาวา ปฺลโว ตรํ โปโต, ตรณํ อุตฺตรํ ตถา;

ชลยานนฺติ เอตานิ, นาวานามานิ โหนฺติ ตุ.

Barco (nāvā), balsa (plavo), transbordador (taraṃ), bajel (poto), cruce (taraṇaṃ), pasaje al otro lado (uttaraṃ) y vehículo acuático (jalayānaṃ): estos son los nombres para un barco.

ตร สมฺภเม. สมฺภโม อนวฏฺฐานํ. ตรติ. ตริโต. ตุรงฺโค.

Tara en el sentido de agitación (sambhama). Agitación es inestabilidad (anavaṭṭhāna). Tarati. Tarito. Turaṅgo (caballo).

เอตฺถ จ ‘‘โส มาสเขตฺตํ ตริโต อวาสริ’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ตริโตติ ตุริโต สมฺภมนฺโต. อวาสรินฺติ อุปคจฺฉึ อุปวิสึ วา.

Y aquí, 'él entró apresuradamente al campo de frijoles (māsa)' es el ejemplo en Pāli. Allí, 'tarito' significa apresurado, agitado. 'Avāsari' significa que se acercó o entró.

ชร โรเค. เอตฺถ ชรโรโคเยว ‘‘โรโค’’ติ อธิปฺเปโต ปโยควเสน. ชรสทฺทสฺส หิ ชรโรเค ปวตฺตนิยมนตฺถํ ‘‘โรเค’’ติ วุตฺตํ. เตน อญฺโญ โรโค อิธ โรคสทฺเทน น วุจฺจติ. ชรติ. ชโร. สชฺชโร. ปชฺชรโรโค. ชเรน ปีฬิตา มนุสฺสา. ยตฺถ ตุ อยํ วโยหานิวาจโก[Pg.151], ตตฺถ ปโยเค ‘‘ชีรติ, ชรา’’ติ จสฺส รูปานิ ภวนฺติ.

Jara en el sentido de enfermedad (roga). Aquí, jararoga (fiebre) es lo que se entiende como 'enfermedad' según el uso. El término 'enfermedad' se usa para restringir el significado de la raíz jara a la fiebre. Por lo tanto, otras enfermedades no se llaman aquí con la palabra roga. Jarati. Jaro. Sajjaro. Pajjararogo (enfermedad febril). Humanos afligidos por la fiebre (jara). Donde esto expresa la pérdida de la juventud (envejecimiento), allí sus formas en el uso son 'jīrati' y 'jarā'.

ทร ภเย. ทรติ. ทรี. ‘‘พีลาสยา ทรีสยา’’ติ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ทรีติ ภายิตพฺพฏฺเฐน ทรี.

Dara en el sentido de miedo (bhaya). Darati. Darī (caverna). 'Los que habitan en agujeros, los que habitan en cavernas' es el ejemplo. Allí, 'darī' es una caverna en el sentido de ser algo temible.

ทร อาทรานาทเรสุ. ทรติ, อาทรติ, อนาทรติ. อาทโร, อนาทโร.

Dara en el sentido de respeto (ādara) e irrespeto (anādara). Darati, ādarati, anādarati. Ādaro, anādaro.

เอตฺถ จ ทรตีติ ทรํ กโรตีติ จ อนาทรํ กโรตีติ จ อตฺโถ. ยถา หิ อารกาสทฺโท ทูราสนฺนวาจโก, ตถายมฺปิ ทรธาตุ อาทรานาทรวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. ทรสทฺโท จ กายทรเถ จิตฺตทรเถ กิเลสทรเถ จ วตฺตติ. อยญฺหิ –

Y aquí, 'daratī' significa mostrar respeto y mostrar irrespeto. Así como la palabra 'ārakā' expresa tanto lo lejano como lo cercano, así también debe verse la raíz 'dara' como aquello que expresa respeto e irrespeto. El término 'dara' también se emplea en el sentido de angustia corporal, angustia mental y angustia de las impurezas (kilesa). Pues esta —

อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ, ฆตสิตฺตํว ปาวกํ;

วารินา วิย โอสิญฺจิ, สพฺพํ นิพฺพาปเย ทร’’นฺติ

'Estando yo ciertamente ardiendo, como un fuego rociado con mantequilla clarificada; como con agua, extinguió toda la angustia (dara)'.

เอตฺถ กายทรเถ จิตฺตทรเถ จ วตฺตติ. ‘‘วีตทฺทโร วีตโสโก วีตสลฺโล, สยํ อภิญฺญาย อภาสิ พุทฺโธ’’ติ เอตฺถ ปน กิเลสทรเถ วตฺตติ. วีตทฺทโรติ หิ อคฺคมคฺเคน สพฺพกิเลสานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา วิคตกิเลสทรโถติ อตฺโถ.

Aquí se usa en el sentido de angustia corporal y angustia mental. Sin embargo, en 'Libre de angustia (vītaddaro), libre de pesar, libre de dardos, el Buddha habló habiendo comprendido por sí mismo', se usa en el sentido de la angustia de las impurezas. 'Vītaddaro' significa aquel de quien ha desaparecido la angustia de las impurezas debido al corte total de todas las impurezas por el Camino Supremo (aggamagga).

นร นยเน. นรติ. นโร, นารี.

Nara en el sentido de guiar (nayana). Narati. Naro (hombre), nārī (mujer).

เอตฺถ นโรติ ปุริโส. โส หิ นรติ เนตีติ นโร. ยถา ปฐมปกติภูโต สตฺโต ทตราย ปกติยา เสฏฺฐฏฺเฐน ปุริ อุจฺจาฏฺฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโสติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน นโรติ วุจฺจติ. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ เนตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว อิตโร อิตราสํ. นารีติ นเรน โยคโต, นรสฺสายนฺติ วา นารี. อปรมฺเปตฺถ นรสทฺทสฺส นิพฺพจนํ, นริยติ สเกน [Pg.152] กมฺเมน นิยฺยตีติ นโร, สตฺโต มนุสฺโส วา. ‘‘กมฺเมน นิยฺยเตโอ โลโก’’ติ หิ วุตฺตํ. ตตฺถ นรสทฺทสฺส ตาว ปุริสวจเน ‘‘นรา จ อถ นาริโย’’ติ นิทสฺสนํ. สตฺตมนุสฺสวจเน ปน ‘‘พุทฺโธ อยํ เอทิสโก นรุตฺตโม. อาโมทิตา นรมรู’’ติ จ นิทสฺสนํ, ตสฺมา ‘‘นโรติ ปุริโส, นโรติ สตฺโต, นโรติ มนุสฺโส’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ยถาสมฺภวํ อตฺโถ สํวณฺเณตพฺโพ.

Aquí, 'naro' es el varón. Él es 'naro' porque guía (narati/neti). Así como el ser que es el tipo original es llamado 'purisa' en el sentido de excelente por su naturaleza superior, habitando en una posición elevada, así se le llama 'naro' en el sentido de guiar. Pues incluso un individuo que es hijo o hermano se encuentra en la posición de guía para su madre o hermana mayor, y mucho más un hombre para otras mujeres. 'Nārī' es por su unión con el hombre, o 'perteneciente al hombre' es nārī. Además, hay otra derivación de la palabra nara: 'naro' es el que es conducido (nariyati) por su propio karma, ya sea un ser o un humano. Pues se ha dicho: 'El mundo es conducido por el karma'. En cuanto al uso de la palabra nara para referirse al varón, el ejemplo es 'hombres y también mujeres'. En el sentido de ser o humano, los ejemplos son 'el Buddha es tal, el mejor de los hombres (naruttamo)' y 'regocijados, humanos y dioses (naramarū)'; por lo tanto, el significado debe explicarse como 'naro es varón, naro es ser, naro es humano' según corresponda en cada lugar.

หร หรเณ. หรณํ ปวตฺตนํ. หรติ. สาวตฺถิยํ วิหรติ. วิหาสิ. วิหํสุ. วิหริสฺสติ. อปฺปมตฺโต วิหิสฺสติ. โวหรติ. สํโวหรติ. สพฺโพ หรติ วา. รูปิยสํโวหาโร, รูปิยสพฺโพหาโร วา. ปาฏิหาริยํ. ปีติปาโมชฺชหาโร. วิหาโร. โวหาโร. อภิหาโร. จิตฺตํ อภินีหรติ. สาสเน วิหรํ, วิหรนฺโต, วิหรมาโน. วิหาตพฺพํ, วิหริตุํ. วิหริตฺวา. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Hara en el sentido de llevar (haraṇa). Llevar es proceder (pavattana). Harati. 'Mora (viharati) en Sāvatthī'. Vihāsi. Vihaṃsu. Viharissati. 'El diligente morará (vihissatī)'. Voharati (comerciar/hablar). Saṃvoharati. O todo es harati. Rūpiyasaṃvohāro (comercio de plata) o rūpiyasabbohāro. Pāṭihāriyaṃ (prodigio). Pītipāmojjahāro (lo que trae gozo y alegría). Vihāro (morada). Vohāro (uso/comercio/lenguaje). Abhihāro (ofrenda). 'Dirige (abhinīharati) la mente'. 'Morando (viharaṃ, viharanto, viharamāno) en la enseñanza'. 'Se debe morar (vihātabbaṃ)'. 'Para morar (viharituṃ)'. 'Habiendo morado (viharitvā)'. Otros también deben aplicarse.

ตตฺถ ปาฏิหาริยนฺติ สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปาฏิหาริยํ. ปฏีติ หิ อยํ สทฺโท ‘‘ปจฺฉา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ ‘‘ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ วิย. วิหาโรติ ฐานนิสชฺชาทินา วิหรนฺติ เอตฺถาติ วิหาโร, ภิกฺขูนํ อาวาโส. วิหรณํ วา วิหาโร, วิหรณกฺริยา. โวหาโรติ พฺยวหาโรปิ ปณฺณตฺติปิ วจนมฺปิ เจตนาปิ. ตตฺถ

Allí, 'pāṭihāriya' (prodigio) es aquello que debe ser llevado a cabo (haritabba) después (pacchā) por quien ha cumplido su deber y tiene la mente concentrada. Pues esta palabra 'paṭi' comunica el significado de 'después', como en 'cuando él hubo entrado después (paṭipaviṭṭhamhi), vino otro brahmán', etc. 'Vihāro' es el lugar donde moran (viharanti) de pie, sentados, etc.; una morada de monjes. O la acción de morar es vihāro. 'Vohāro' es tanto el uso (comercio), como la designación, el habla y la intención. Allí —

โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ, โวหารํ อุปชีวติ;

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาติ, วาณิโช โส นพฺราหฺมโณ’’ติ.

'Cualquiera entre los hombres que vive del comercio (vohāraṃ); sábelo así, Vāseṭṭha: él es un comerciante, no un brahmán'.

อยํ [Pg.153] พฺยวหารโวหาโร นาม. ‘‘สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร’’ติ อยํ ปณฺณตฺติโวหาโร นาม. ตถา ตถา โวหรนฺติ ปรามสนฺตีติ อยํ วจนโวหาโร นาม. ‘‘อฏฺฐ อริยโวหารา, อฏฺฐ อนริยโวหารา’’ติ อยํ เจตนาโวหาโร นาม. อิจฺเจวํ –

Este se denomina el uso como comercio (byavahāravohāro). 'Concepto, denominación, designación, uso (vohāro)' se denomina el uso como designación (paṇṇattivohāro). Hablan y se refieren de tal y tal manera: esto se denomina el uso como habla (vacanavohāro). 'Ocho formas nobles de expresión, ocho formas innobles de expresión': esto se denomina el uso como intención (cetanāvohāro). De esta manera —

พฺยวหาเร วจเน จ, ปณฺณตฺติเจตนาสุ จ;

โวหารสทฺโท จตูสุ, อิเมสฺวตฺเถสุ ทิสฺสติ.

En el comercio y en el habla, en la designación y en la intención; el término 'vohāra' se ve en estos cuatro sentidos.

หร อปนยเน. อปนยนํ นีหรณํ. โทสํ หรติ. นีหรติ. นีหาโร, ปริหรติ. ปริหาโร. รโชหรณํ. สพฺพโทสหโร ธมฺโม. ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย หรตีติ ปาฏิหาริยํ. มตฺตาวณฺณเภเทเนตฺถ ‘‘ปาฏิเหรํ ปาฏิหีรํ ปาฏิหาริย’’นฺติ ตีณิ ปทรูปานิ, ภวนฺติ.

Hara en el sentido de remover (apanayana). Remover es sacar (nīharaṇa). 'Elimina (harati) el defecto'. Nīharati. Nīhāro (evacuación). Pariharati. Parihāro (evitación/cuidado). Rajoharaṇaṃ (removedor de polvo). El Dhamma que elimina todos los defectos. Se llama 'pāṭihāriya' porque elimina (harati) a los seguidores de otras sectas que son oponentes del Bienaventurado y de la Enseñanza. Debido a la diferencia en la medida de las sílabas, existen tres formas: pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ y pāṭihāriyaṃ.

หร อาทาเน. อทินฺนํ หรติ. หริสฺสติ. หาหิติ อิจฺจป. ‘‘ขราชินํ ปร สุญฺจ, ขาริกาชญฺจ หาหิตี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. อาหรติ, อวหรติ, สํหรติ, อปหรติ, อุปหรติ, ปหรติ, สมฺปหรติ, สมาหรติ. มโนหโร ปาสาโท. ปรสฺสหรณํ. อาหาโร, อวหาโร, สํหาโร, อุปหาโร, สมฺปหาโร, สมาหาโร. หริยฺยติ, อาหริยฺยติ. อาหริยฺยนฺติ. อาหฏํ, หริตุํ, อาหริตุํ, อาหริตฺวา, อาหริตฺวาน. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Hara en el sentido de tomar (ādāna). 'Toma (harati) lo no dado'. Harissati. También 'hāhiti'. 'Llevará (hāhiti) la piel de antílope, la lanza y la carga en el balancín': este es el ejemplo aquí. Āharati, avaharati, saṃharati, apaharati, upaharati, paharati, sampaharati, samāharati. 'Palacio encantador (manoharo)'. 'Tomar lo ajeno (parassaharaṇaṃ)'. Āhāro (alimento), avahāro, saṃhāro, upahāro, sampahāro, samāhāro. Hariyyati, āhariyyati. Āhariyyanti. Āhaṭaṃ, harituṃ, āharituṃ, āharitvā, āharitvāna. Otros también deben aplicarse.

ธร ธรเณ. ธรณํ วิชฺชมานตา. ธรติ. ธรเต สตฺถุสาสนํ.

Dhara en el sentido de sostener (dharaṇa). Sostener es existir (vijjamānatā). Dharati. 'Se mantiene (dharate) la enseñanza del Maestro'.

ธร อวิทฺธํสเน. นิพฺพานํ นิจฺจํ ธรติ.

Dhara en el sentido de no destrucción (aviddhaṃsana). 'El Nibbāna existe (dharati) eternamente'.

ขร ขเย. ขรติ. ขรณํ. นกฺขรนฺติ น ขิยฺยนฺตีติ อกฺขรานิ. นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานีติ โปราณา.

Khara en el sentido de agotamiento (khaya). Kharati. Kharaṇaṃ. 'Letras (akkharāni) son las que no se agotan (na khiyyanti)'. 'Las constelaciones (nakkhattāni) son las que no perecen (na nassanti)', según los antiguos.

ชาครนิทฺทกฺขเย [Pg.154] ชาครติ. ชาคโร, ชาครณํ, ชาครํ. ทีฆา ชาครโต รตฺติ. ชาครมาโน. อยญฺจ ธาตุ ตนาทิคณํ ปตฺวา ‘‘ชาคโรติ, ปฏิชาคโรตี’’ติ รูปานิ ชเนติ.

En el sentido de fin del sueño (niddakkhaya), 'jāgarati' (está despierto). Jāgaro, jāgaraṇaṃ, jāgaraṃ (vigilia). 'Larga es la noche para el que está despierto (jāgarato)'. Jāgaramāno. Y esta raíz, al entrar en el grupo tanādi, genera las formas 'jāgaroti' y 'paṭijāgarotī'.

อีร วจเน คติกมฺปเนสุ จ. อีรติ. อีริตํ. เอริตํ. สมีรโณ. ชิเนริโต ธมฺโม. กุปฺปนฺติ วาตสฺสปิ เอริตสฺส.

Īra en el sentido de habla (vacana), movimiento (gati) y vibración (kampana). Īrati. Īritaṃ. Eritaṃ. Samīraṇo (viento). 'El Dhamma proclamado (erito) por el Victorioso'. 'Se perturban incluso por el viento cuando se mueve (eritassa)'.

ตตฺถ สมีรโณติ วาโต. โส หิ สมีรติ วายติ, สมีเรติ จ รุกฺขสาขาปณฺณาทีนิ สุฏฺฐุ กมฺเปตีติ ‘‘สมีรโณ’’ติ วุจฺจติ.

Allí, 'samīraṇo' es el viento. Se llama 'samīraṇo' porque se mueve (samīrati), sopla, y hace que se muevan (samīreti) y vibren fuertemente las ramas y hojas de los árboles.

หเร ลชฺชายํ. อลุตฺตนฺโตยเมการนฺโต ธาตุ, คิเล ปีติกฺขเยติ ธาตุ วิย. หรายติ. หรายนํ. อฏฺฏียามิ หรายามิ.

Hare [se usa] en el sentido de vergüenza (lajjā). Esta es una raíz que termina en 'e' (ekāranta) sin pérdida de la vocal final, al igual que la raíz en 'gile' [en el sentido de] agotamiento de lo bebido. Harāyati (se avergüenza). Harāyanaṃ (el acto de avergonzarse). Aṭṭīyāmi harāyāmi (me angustio, me avergüenzo).

เอตฺถ หรายตีติ ลชฺชติ, หิรึ กโรตีติ อตฺโถ.

Aquí, 'harāyati' significa que se avergüenza (lajjati), es decir, que practica el sentido de la vergüenza moral (hiriṃ karoti).

ปร ปาลนปูรเณสุ. ‘‘ปรติ, ปรโม’’ติมสฺส รูปานิ, นร นยเนติ ธาตุสฺส ‘‘นรติ นโร’’ติ รูปานิ วิย.

Para [se usa] en los sentidos de proteger (pālana) y completar (pūraṇa). Sus formas son 'parati' y 'paramo', al igual que las formas 'narati' y 'naro' de la raíz 'nara' [en el sentido de] guiar (nayana).

ตตฺถ ปรตีติ ปาเลติ, ปูรติ วา. สุทฺธกตฺตุวเสนิทํ ปทํ วุตฺตํ. เหตุกตฺตุวเสน หิ ‘‘ปาเรติ ปารยตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. ปรโมติ ปาลโก ปูรโก วา. เอตฺถ จ ‘‘ปารมี’’ติ ปทํ เอตสฺสตฺถสฺส สาธกํ. ตถา หิ ปารมีติ ปรติ, ปาเรติ จาติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปาลโก ปูรโก จ มหาโพธิสตฺโต. ปรมสฺส อิทํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. ครูหิ ปน ‘‘ปูเรตีติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปูรโก ปาลโก จา’’ติ วุตฺตํ, ตํ วีมํสิตพํ.

Allí, 'parati' significa que protege (pāleti) o que completa (pūrati). Esta palabra se expresa según el sentido del agente simple (suddhakattu). Pues en el sentido causal (hetukattar), las formas son 'pāreti', 'pārayati', etc. 'Paramo' significa protector o completador. Y aquí, la palabra 'pāramī' (perfección) es la prueba de este significado. Pues 'pāramī' proviene de 'paramo', aquel que protege (parati) y hace cruzar (pāreti); el Gran Bodhisattva, quien es el protector y completador de las virtudes como la generosidad (dāna), etc. 'Pāramī' es lo que pertenece a lo supremo (parama), o el estado o la acción de lo supremo; la práctica de la generosidad, etc. Sin embargo, los maestros (garūhi) han dicho: ''Paramo' es el que completa (pūretī), el completador y protector de las virtudes como la generosidad, etc.'; eso debe ser examinado.

วร วรเณ. วรติ. วารโณ, วรุโณ.

Vara [se usa] en el sentido de elegir o cubrir (varaṇa). Varati. Vāraṇo, varuṇo.

คิร [Pg.155] นิคฺคิรโณ. นิคฺคิรณํ ปคฺฆรณํ. คิรติ, คิริ.

Gira [se usa] en el sentido de tragar o emitir (niggiraṇa). 'Niggiraṇa' [significa] fluir o destilar (paggharaṇa). Girati, giri.

เอตฺถ คิรีติ ปพฺพตา, โย ‘เสโล’’ติอาทีหิ อเนเกหิ นาเมหิ กถิยติ. โส หิ สนฺธิสงฺขาเตหิ ปพฺเพหิ จิตตฺตา ปพฺพมสฺส อตฺถีติ ปพฺพโต. หิมวมนาทิวเสน ชลสฺส สารภูตานํ เภสชฺชาทิวตฺถูนญฺจ คิรณโต คิรีติ วุจฺจติ.

Aquí, 'giri' se refiere a las montañas, que se denominan con muchos nombres como 'selo', etc. Se llama 'pabbato' (montaña) porque posee nudos (pabba), es decir, por estar formada por secciones llamadas articulaciones (sandhi). Se llama 'giri' debido a que 'traga' o contiene (giraṇa) el agua y las sustancias esenciales como medicinas, etc., por medio de [montañas como] el Himavant.

อิมานิ ปนสฺส นามานิ –

Estos son sus nombres:

ปพฺพโต อจโล เสโล, นโค คิริ มหีธโร;

อทฺทิ สิลุจฺจโย จาติ, คิริปณฺณตฺติโย อิมา.

Pabbato, acalo, selo, nago, giri, mahīdharo, addi y siluccayo; estas son las designaciones para montaña (giri).

สุร อิสฺสริยทิตฺตีสุ. สุรติ. สุโร, อสุโร.

Sura [se usa] en los sentidos de señorío (issariya) y esplendor (ditti). Surati. Suro, asuro.

ตตฺร สโรติ สุรติ อีสติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณาติ วิโรจติ จาติ สุโร. สุนฺทรา รา วาจา อสฺสาติ วา สุโร, เทโว. เทวาภิธานานิ ทิวาทิคเณ ปกาเสสฺสาม. อสุโรติ เทโว วิย น สุรติ น อีสติ น วิโรจติ จาติ อสุโร. สุรานํ วา ปฏิปกฺโข มิตฺตปฏิปกฺขา อมิตฺตา วิยาติ อสุโร, ทานโว, โย ‘‘ปุพฺพเทโว’’ติปิ วุจฺจติ. ตถา หิ กุมฺภชาตเก วุตฺตํ –

Allí, 'suro' es el que se mueve (sarati), brilla (surati), ejerce poder (īsati), alcanza el señorío divino y resplandece. O bien, 'suro' es un deva (dios) porque sus palabras (rā) son bellas (sundara). Explicaremos los nombres de los devas en el grupo 'divādi'. 'Asuro' es aquel que, a diferencia de un dios, no brilla, no ejerce poder y no resplandece. O bien, 'asuro' es el oponente de los dioses (surānaṃ paṭipakkho), al igual que los enemigos (amittā) son los oponentes de los amigos (mittapaṭipakkhā); es un dānava (demonio), a quien también se le llama 'antiguo dios' (pubbadeva). Así se dice en el Kumbha Jātaka:

‘‘ยํ เว ปิวิตฺวา ปุพฺพเทวา ปมตฺตา,ติทิวา จุตา สสฺสติยา สมายา;

ตํ ตาทิสํ มชฺชมิมํ นิรตฺถํ,ชานํ มหาราช กถํ ปิเวยฺยา’’ติ.

‘Ciertamente, habiendo bebido aquello, los antiguos dioses (pubbadevā), negligentes, cayeron del cielo de los treinta y tres (tidivā) después de mucho tiempo; sabiendo esto, oh gran rey, ¿cómo podría alguien beber semejante licor inútil?’.

สคาถาวคฺคสํวณฺณนายํ ปน ‘‘น สุรํ ปิวิมฺห, น สุรํ ปิวิมฺหา’ติ อาหํสุ, ตโต ปฏฺฐาย อสุรา นาม ชาตา’’ติ วุตฺตํ.

Sin embargo, en el comentario del Sagāthāvagga se dice: 'Ellos dijeron: "no beberemos licor (surā), no beberemos licor", y desde entonces fueron conocidos como asuras'.

อิมานิ [Pg.156] ตทภิธานานิ –

Estos son sus nombres:

อสุโร ปุพฺพเทโว จ, ทานโว เทวตาริ ตุ;

นามานิ อสุรานนฺติ, อิมานิ นิทฺทิเส วิทู.

Asuro, pubbadevo, dānavo y devatāri; el sabio debe indicar que estos son los nombres de los asuras.

ปาโก อิติ ตุ ยํ นามํ, เอกสฺส อสุรสฺส ตุ;

ปณฺณตฺตีติปิ เอกจฺเจ, ครโว ปน อพฺรวุํ.

Sin embargo, el nombre 'Pāko' pertenece a un solo asura; no obstante, algunos maestros respetables dijeron que es una designación [general].

กุร สทฺเท อกฺโกเส จ. กุรติ. กุรโร, กุรรี. กุมฺโม, กุมฺมี.

Kura [se usa] en los sentidos de sonido (sadda) e insulto (akkosa). Kurati. Kuraro, kurarī (águila pescadora macho y hembra). Kummo, kummī (tortuga macho y hembra).

ขุร เฉทเน วิเลขเน จ. ขุรติ. ขุโร.

Khura [se usa] en los sentidos de cortar (chedana) y raspar (vilekhana). Khurati. Khuro (navaja o pezuña).

มุร สํเวฐเน. มุรติ. มุโร, โมโร.

Mura [se usa] en el sentido de envolver (saṃveṭhana). Murati. Muro, moro (pavo real).

ฆุร อภิมตฺต สทฺเทสุ. ฆุรติ. โฆโร.

Ghura [se usa] en los sentidos de embriaguez (abhimatta) y sonidos. Ghurati. Ghoro (terrible).

ปุร อคฺคคมเน. อคฺคคมนํ นาม ปธานคมนํ, ปฐมเมว คมนํ วา. ปุรติ. ปุรํ, ปุรี. อวาปุรติ. อวาปุเรตํ อมตสฺส ทฺวารํ. อวาปุรณํ อาทาย คจฺฉติ.

Pura [se usa] en el sentido de ir a la cabeza (aggagamane). 'Ir a la cabeza' significa ir como líder, o ir primero. Purati. Puraṃ, purī (ciudad). Avāpurati (abre). 'Abrid esta puerta de lo inmortal (amatassa dvāraṃ)'. 'Va tomando la llave (avāpuraṇaṃ)'.

ตตฺถ ปุรนฺติ ราชธานี. ตถา หิ ‘‘นครํ ปุรํ ปุรี ราชธานี’’ติ เอเต ปริยายา. ‘‘เอโส อาฬาริโก โปโส, กุมารี ปุรมนฺตเร’’ติอาทีสุ ปน เคหํ ‘‘ปุร’’นฺติ วุจฺจติ. ปธานตาย ปุรโต ปุรโต คมเนน คนฺตพฺพนฺติ ปุรํ, ราชธานี เจว เคหญฺจ. อวาปุรณนฺติ อวาปุรนฺติ วิวรนฺติ ทฺวารํ เอเตนาติ อวาปุรณํ, ยํ ‘‘กุญฺจิกา’’ติปิ ‘‘ตาโฬ’’ติปิ วุจฺจติ. อวาปุรตีติอาทีสุ อว อาอิจฺจุโภ อุปสคฺคาติ ทฏฺฐพฺพา.

Allí, 'puraṃ' significa capital (rājadhānī). Pues estos son sinónimos: 'nagaraṃ', 'puraṃ', 'purī' y 'rājadhānī'. Sin embargo, en pasajes como 'Ese hombre es un cocinero, la joven está dentro de la casa (puramantare)', se llama 'pura' a la casa (geha). Se debe ir hacia el frente debido a su importancia, por eso 'pura' [se refiere a] tanto la capital como la casa. 'Avāpuraṇa' (llave) es aquello con lo que se abre (vivaranti) la puerta (dvāraṃ); lo cual también se llama 'kuñcikā' y 'tāḷo'. En 'avāpuratī', etc., debe verse que 'ava' y 'ā' son ambos prefijos.

ผร ผรเณ. ผรณํ นาม พฺยาปนํ คมนํ วา. สมํ ผรติ สีเตน. อาหารตฺถํ ผรติ. ผรณํ.

Phara [se usa] en el sentido de difundir (pharaṇa). 'Pharaṇa' significa impregnar (byāpana) o ir (gamana). Impregna por igual con el frío. Se difunde para [obtener] alimento. Pharaṇa (difusión o impregnación).

คร อุคฺคเม. ครติ. ครุ.

Gara [se usa] en el sentido de elevarse (uggame). Garati. Garu (pesado, maestro o venerable).

ครูติ [Pg.157] มาตาปิตาทโย คารวยุตฺตปุคฺคลา. เต หิ ครนฺติ อุคฺคจฺฉนฺติ อุคฺคตา ปากฏา โหนฺตีติ ครูติ วุจฺจนฺติ. อปิจ ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ภาริยฏฺเฐน ครูติ วุจฺจนฺติ. ครุสทฺโท ‘‘อิทมาสนํ อตฺร ภวํ นิสีทตุ, ภวญฺหิ เม อญฺญตโร ครูน’’นฺติ เอตฺถ มาตาปิตูสุ ทิสฺสติ. ‘‘สนรามรโลกครุ’’นฺติ เอตฺถ สพฺพโลกาจริเย สพฺพญฺญุมฺหิ. อปิจ ครุสทฺโท อญฺเญสฺวตฺเถสุปิ ทิสฺสติ. สพฺพเมตํ เอกโต กตฺวา อตฺริทํ วุจฺจติ –

Se llama 'garū' a las personas dignas de respeto, como la madre, el padre, etc. Pues se dicen 'garū' porque 'garanti' (se elevan), es decir, son elevados y manifiestos. Además, se llaman 'garū' en el sentido de pesados (bhāriya), como un parasol de piedra. La palabra 'garu' se ve [aplicada] a la madre y el padre en: 'Que su excelencia se siente en este asiento, pues su excelencia es para mí uno de mis superiores (garūnaṃ)'. En 'maestro del mundo de hombres y dioses (sanarāmaralokagaru)', se aplica al Omnisciente, el maestro de todo el mundo. Además, la palabra 'garu' se ve en otros sentidos. Reuniendo todo esto, se dice lo siguiente:

มาตาปิตาจริเยสุ, ทุชฺชเร อลหุมฺหิ จ;

มหนฺเต จุคฺคเต เจว, นิเฉกาทิกเรสุ จ;

ตถา วณฺณวิเสเสสุ, ครุสทฺโท ปวตฺตติ.

La palabra 'garu' se emplea para la madre, el padre y los maestros; para lo que es difícil de digerir (dujjara), lo que no es ligero (alahu), lo grande (mahanta), lo elevado (uggata), y para aquellos que actúan con pericia (nicheka), etc.; asimismo, [se usa] para tipos especiales de sílabas (vaṇṇavisesa).

เกจิ ปนาจริยา ‘‘ครุ ครู’’ติ จ ทฺวิธา คเหตฺวา ภาริยวาจกตฺเต ครุสทฺโท ฐิโต. อาจริยวาจกตฺเต ปน คุรุสทฺโทติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. ปาฬิวิสเย หิ สพฺเพสมฺปิ ยถาวุตฺตานํ อตฺถานํ วาจกตฺเต ครุสทฺโทเยว อิจฺฉิตพฺโพ, อการสฺส อาการภาเว ‘‘คารว’’นฺติ สวุทฺธิกสฺส ตทฺธิตนฺตปทสฺส ทสฺสนโต. สกฺกฏภาสาวิสเย ปน คุรุสทฺโทเยว อิจฺฉิตพฺโพ, อุการสฺส วุทฺธิภาเว อญฺญถา ตทฺธิตนฺตปทสฺส ทสฺสนโต.

Sin embargo, algunos maestros, tomando 'garu' y 'gurū' por separado, dicen que la palabra 'garu' se establece en el sentido de pesado, mientras que la palabra 'guru' se establece en el sentido de maestro; eso no debe ser aceptado. En el ámbito del lenguaje pali, debe aceptarse únicamente la palabra 'garu' para expresar todos los significados mencionados anteriormente, debido a que se observa la palabra derivada (taddhita) 'gārava' con el fortalecimiento (vuddhi) de la 'a' en 'ā'. En cambio, en el ámbito de la lengua sánscrita, se acepta únicamente la palabra 'guru', debido a que se observa de otro modo la palabra derivada con el fortalecimiento de la 'u'.

มร ปาณจาเค. มรติ. มตฺตุํ. มริตฺวา. เหตุกตฺตริ ‘‘ปุริโส ปุริสํ มาเรติ, มารยติ. ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ มาราเปติ, มาราปยติ. ปุริโส ปุริสํ มาเรตุํ มาเรตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ รูปานิ. มจฺโจ. มรุ. มรณํ, มจฺจุ. มฏฺฏุ. มาโร.

Mara [se usa] en el sentido de abandonar la vida (pāṇacāga). Marati (muere). Mattuṃ (para morir). Maritvā (habiendo muerto). En el agente causal (hetukattar): 'el hombre mata (māreti, mārayati) al hombre. El hombre hace que [otro] mate (mārāpeti, mārāpayati) al hombre por medio de un hombre. El hombre [va] para matar (māretuṃ), habiendo matado (māretvā) al hombre', etc. Macco (mortal), maru (deva), maraṇaṃ (muerte), maccu (muerte), maṭṭu (muerte), māro (Mara).

ตตฺถ มตฺตุนฺติ มริตุํ. ตถา หิ อลีนสตฺตุชาตเก ‘‘โย มตฺตุมิจฺเฉ ปิตุโน ปโมกฺขา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. มจฺโจติ มริตพฺพสภาวตาย ‘‘มจฺโจ’’ติ ลทฺธนาโม สตฺโต[Pg.158]. มรูติ ทีฆายุโกปิ สมาโน มรณสีโลติ มรุ, เทโว. มรณนฺติ จุติ.

Allí, 'mattuṃ' significa para morir (marituṃ). Así, en el Alīnasattu Jātaka se ve el texto: 'quien desee morir (mattuṃ) por la liberación de su padre'. 'Macco' (mortal) es el ser que recibe este nombre por tener la naturaleza de morir. 'Maru' (deva) es un dios que, a pesar de tener una vida larga, tiene la naturaleza de la muerte (maraṇasīlo). 'Maraṇaṃ' significa el fallecimiento (cuti).

มรณํ อนฺตโก มจฺจุ, หินฺทํ กาโล จ มฏฺฏุ จ;

นิกฺเขโป จุติ เจตานิ, นามานิ มรณสฺส เว.

Maraṇaṃ, antako, maccu, hindaṃ, kālo, maṭṭu, nikkhepo y cuti; estos son ciertamente los nombres de la muerte.

มาโรติ สตฺตานํ กุสลํ มาเรตีติ มาโร, กามเทโว.

Se llama Māra porque mata lo saludable de los seres; es el devatā del deseo sensorial.

อิมานิสฺส นามานิ –

Estos son sus nombres:

มาโร นมุจิ กณฺโห จ, วสวตฺติ ปชาปติ;

ปมตฺตพนฺธุ มทฺทโน, ปาปิมา ทพฺพโกปิ จ;

กนฺทปฺโป จ รติปติ, กาโม จ กุสุมายุโธ.

Māra, Namuci, Kaṇha, Vasavatti, Pajāpati, Pamattabandhu, Maddana, Pāpimā, Dabbaka, Kandappa, Ratipati, Kāma y Kusumāyudha.

อญฺเญ อญฺญานิปิ นามานิ วทนฺติ, ตานิ สาสนานุโลมานิ น โหนฺตีติ อิธ น ทสฺสิตานิ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาโร, นมุจิ, กณฺโห, ปมตฺตพนฺธู’’ติ จตฺตาโรว นามานิ อาคตานิ.

Otros mencionan otros nombres, pero como no están en conformidad con la Enseñanza, no se muestran aquí. Sin embargo, en los Comentarios, aparecen solo cuatro nombres: Māra, Namuci, Kaṇha y Pamattabandhu.

เอตฺถ จ มาโรติ เทวปุตฺตมาเรน สทฺธึ ปญฺจ มารา กิเลสมาโร ขนฺธมาโร อภิสงฺขารมาโร มจฺจุมาโร เทวปุตฺตมาโรติ.

En este contexto, bajo el término Māra, junto con el devaputtamāra, se encuentran los cinco Māras: Kilesamāra, Khandhamāra, Abhisaṅkhāramāra, Maccumāra y Devaputtamāra.

ธร อวตฺถาเน. ธรติ.

La raíz √dhara tiene el sentido de permanencia. Dharati (él sostiene).

ภร โปสเน. ภรติ. ภริโต, ภตฺตา.

La raíz √bhara tiene el sentido de sustento. Bharati (él sustenta). Bharito (sustentado), bhattā (proveedor).

ถร สนฺถรเณ. ถรติ, สนฺถรติ. สนฺถรณํ.

La raíz √thara tiene el sentido de extender. Tharati, santharati (él extiende). Santharaṇaṃ (extensión).

ทร วิทารเณ. ภูมึ ทรติ. กุทาโล.

La raíz √dara tiene el sentido de hendidura. Bhūmiṃ darati (él hiende la tierra). Kudālo (una azada).

ทร ทาเห. กาโย ทรติ. ทโร, ทรโถ.

La raíz √dara tiene el sentido de ardor. Kāyo darati (el cuerpo arde). Daro, daratho (angustia, aflicción).

ติร อโธคติยํ. ติรติ. ติรจฺฉาโน, ติรจฺฉา วา.

La raíz √tira tiene el sentido de movimiento inferior (u horizontal). Tirati (él se mueve a través). Tiracchāno o tiracchā (animal).

อร คติยํ. อรติ. อตฺถํ, อตฺโถ, อุตุ.

La raíz √ara tiene el sentido de movimiento. Arati (él va). Atthaṃ, attho (meta, significado), utu (estación).

เอตฺถ [Pg.159] อตฺถํ วุจฺจติ นิพฺพานํ. ตํ ตํ สตฺตกิจฺจํ อรติ วตฺเตตีติ อุตุ.

Aquí, por "attha", se refiere al Nibbāna. "Utu" es lo que hace que procedan las diversas tareas de los seres.

รการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de raíces que terminan en la letra 'ra'.

ลการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en la letra 'la'.

ลา อาทาเน. ลาติ. ลานํ, ครุโฬ, สีหโฬ, ราหุโล, กุสลํ, พาโล, มหลฺลโก, มหลฺลิกา.

La raíz √lā tiene el sentido de tomar. Lāti (él toma). Lānaṃ, garuḷo, sīhaḷo, rāhulo, kusalaṃ, bālo, mahallako, mahallikā.

ตตฺร ครุโฬติ ครุํ ลาติ อาททาติ คณฺหาตีติ ครุโฬ, โย ‘‘สุปณฺโณ, ทิชาธิโป, นาคาริ, กโรฏี’’ติ จ วุจฺจติ. สีหโฬติ สีหํ ลาติ อาททาติ คณฺหาตีติ สีหโฬ, ปุพฺพปุริโส. ตพฺพํเส ชาตา เอตรหิ สพฺเพปิ สีหฬา นาม ชาตา.

En este sentido, "garuḷo" es quien toma algo pesado (garu), también llamado supaṇṇo, dijādhipo, nāgāri y karoṭī. "Sīhaḷo" es quien toma un león, un ancestro primordial. Todos los nacidos en ese linaje se conocen actualmente como sīhaḷas.

ราหุโลติอาทีสุ ปน ราหุ วิย ลาติ คณฺหาตีติ ราหุโล, โก โส? สิกฺขากาโม อายสฺมา ราหุลภทฺโท พุทฺธปุตฺโต. ตสฺส หิ ชาตทิวเส สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘ปุตฺตสฺส เม ตุฏฺฐึ นิเวเทถา’’ติ อุยฺยาเน กีฬนฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส สาสนํ ปหิณิ. โพธิสตฺโต ตํ สุตฺวา ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อาห. ปุตฺตสฺส หิ ชายนํ ราหุคฺคโห วิย โหติ. ตณฺหากิลิสฺสนตาปาทนโต พาฬฺเหน จ สงฺขลิกาทิพนฺธเนน พนฺธํ วิย โหติ มุจฺจิตุํ อปฺปทานโตติ ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อาห. ราชา ‘‘กึ เม ปุตฺโต อวจา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ วจนํ สุตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย เม นตฺตา ‘ราหุโล’ ตฺเวว โหตู’’ติ อาห, ตโต ปฏฺฐาย กุมาโร ราหุโล นาม ชาโต.

Con respecto a "Rāhulo" y otros, es quien toma como Rāhu. ¿Quién es él? El venerable Rāhulabhadda, hijo del Buddha, deseoso de entrenamiento. En el día de su nacimiento, el rey Suddhodana envió un mensaje al Bodhisatta, que estaba recreándose en el parque, diciendo: "Anunciad mi alegría a mi hijo". El Bodhisatta, al oírlo, dijo: "Ha nacido Rāhu, ha nacido una atadura". El nacimiento de un hijo es como la captura por Rāhu. Debido a la producción de aflicción por el deseo y la fuerte atadura como una cadena, difícil de liberar, dijo: "Ha nacido Rāhu, ha nacido una atadura". El rey preguntó: "¿Qué dijo mi hijo?", y al oír esas palabras dijo: "A partir de ahora, que mi nieto se llame precisamente 'Rāhulo'". Desde entonces, el príncipe fue conocido como Rāhulo.

มหาปทานสุตฺตฏีกายญฺหิ [Pg.160] ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ เอตฺถ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ วุตฺตํ, ตํ ปน ‘‘ราหุโล’’ติ วจนสฺสตฺถํ ปากฏํ กาตุํ อธิปฺปายตฺถวเสน วุตฺตํ. น หิ เกวโล ‘‘ราหู’’ติ สทฺโท ‘‘ราหุคฺคโห’’ติ อตฺถํ วทติ, อถ โข ชาตสทฺทสมฺพนฺธํ ลภิตฺวา วทติ. ตถา หิ ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ โพธิสตฺเตน วุตฺตวจนสฺส ‘‘ราหุคฺคโห ชาโต’’ติ อตฺถฺौ ภวติ, ตสฺมา สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘มม นตฺตา ราหุ วิย ลาตีติ ราหุโลติ วตฺตพฺโพ’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ราหุโลตฺเวว โหตู’’ติ อาหาติ ทฏฺฐพฺพํ.

En el subcomentario del Mahāpadāna Sutta se dice que "Rāhu jāto" significa "la captura de Rāhu" (un eclipse); esto se dijo con la intención de aclarar el significado de la palabra "Rāhulo". La palabra "Rāhu" por sí sola no significa "captura", sino que adquiere ese sentido en relación con la palabra "nacido". Así, las palabras del Bodhisatta "Rāhu ha nacido" tienen el significado de "ha ocurrido una captura por Rāhu". Por lo tanto, debe entenderse que el rey Suddhodana, pensando que "mi nieto toma como Rāhu, debe ser llamado Rāhulo", dijo: "Que sea Rāhulo".

เกจิ ปน ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปฐนฺติ, กตฺถจิ โปตฺถเก จ ลิขนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ, อตฺถสฺส อยุตฺติโต ฏีกาย จ สทฺธึวิโรจโต. น หิ ‘‘ราหุโล’’ติ กุมารสฺส นามํ ปฐมํ อุปฺปนฺนํ, ปจฺฉาเยว ปน อุปฺปนฺนํ อยฺยเกน ทินฺนตฺตา, ตสฺมา ตทา โพธิสตฺเตน ‘‘ราหุโล ชาโต’’ติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ. ยถา หิ อนภิสิตฺเต อราชินิ ปุคฺคเล ‘‘มหาราชา’’ติ โวหาโร นปฺปวตฺตติ. ฏีกายญฺจ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ วุตฺตํ. อถาปิ เตสํ สิยา ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปทสฺส วิชฺชมานตฺตา เอว ฏีกายํ ‘‘ราหุคฺคโห’’ติ ภาววเสน ลาสทฺเทน สมานตฺโถ อาทานตฺโถ คหสทฺโท วุตฺโตติ เอวมฺปิ นุปปชฺชติ, ‘‘ราหุลานํ ชาตํ พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปาฐสฺส วตฺตพฺพตฺตา. ราหุโลติ หิ อิทํ ปทํ ‘‘สีหโฬ’’ติ ปทํ วิย ทพฺพวาจกํ, น กทาจิปิ ภาววาจกํ, ตสฺมา ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ เอตํ เอกจฺเจหิ ทุโรปิตํ ปาฐํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อยเมว ปาโฐ คเหตพฺโพ, สารโต จ ปจฺเจตพฺโพ สุปริสุทฺเธสุ อเนเกสุ โปตฺถเกสุ ทิฏฺฐตฺตา, โปราเณหิ จ คมฺภีรสุขุมญาเณหิ อาจริยปจาริเยหิ ปฐิตตฺตา.

Algunos leen "Rāhulo jāto bandhanaṃ jātaṃ" y lo escriben así en algunos libros, pero eso no es correcto, pues no concuerda con el sentido ni con el subcomentario. El nombre "Rāhulo" para el príncipe no existía al principio, sino que surgió después al ser otorgado por su abuelo; por lo tanto, no sería apropiado que el Bodhisatta dijera en ese momento "Rāhulo ha nacido". Así como no se usa el término "Gran Rey" para alguien que aún no ha sido consagrado rey. El subcomentario dice: "Rāhu significa captura por Rāhu". Por tanto, no se debe aceptar la lectura errónea "Rāhulo ha nacido", sino la lectura "Rāhu ha nacido, una atadura ha nacido", la cual debe considerarse como la verdadera por encontrarse en numerosos libros puros y haber sido transmitida por antiguos maestros de profunda y sutil sabiduría.

อยํ [Pg.161] ปเนตฺถ สาธิปฺปายา อตฺถปฺปกาสนา – ราหุ ชาโตติ โพธิสตฺโต ปุตฺตสฺส ชาตสาสนํ สุตฺวา สํเวคปฺปตฺโต ‘‘อิทานิ มม ราหุ ชาโต’’ติ วทติ, มุจฺจิตุํ อปฺปทานวเสน มม คหณตฺถํ ราหุ อุปฺปนฺโนติ หิ อตฺโถ. พนฺธนํ ชาตนฺติ อิมินา ‘‘มม พนฺธนํ ชาต’’นฺติ วทติ. ตถา หิ ฏีกายํ วุตฺตํ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ. ตตฺถ ราหุคฺคโหติ คณฺหาตีติ คโห, ราหุ เอว คโห ราหุคฺคโห, มม คาหโก ราหุ ชาโตติ อตฺโถ. อถ วา คหณํ คโห, ราหุโน คโห ราหุคฺคโห, ราหุคฺคหณํ มม ชาตนฺติ อตฺโถ. ปุตฺโต หิ ราหุสทิโส. ปิตา จนฺทสทิโส ปุตฺตราหุนา คหิตตฺตา.

Esta es la explicación del significado: al oír la noticia del nacimiento de su hijo, el Bodhisatta, conmovido, dijo "Rāhu ha nacido", queriendo decir que ha surgido un Rāhu para capturarme, sin darme oportunidad de liberarme. Con "ha nacido una atadura", dice "ha nacido mi atadura". Como dice el subcomentario: "Rāhūti rāhuggaho". Allí, "gaho" es el que captura; Rāhu mismo es el capturador (rāhuggaho), significando "ha nacido mi capturador, Rāhu". O bien, "gaho" es la captura; la captura de Rāhu es "rāhuggaho", significando "me ha ocurrido la captura de Rāhu". Pues el hijo es similar a Rāhu y el padre es similar a la luna, al ser capturado por el hijo-Rāhu.

เอกจฺเจ ปน ‘‘ราหุโลตฺเวว โหตู’’ติ อิมํ ปเทสํ ทิสฺวา ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ วุตฺเต อิมินา น สเมติ, ‘‘ราหุโล ชาโต’’ติ วุตฺเตเยว ปน สเมตีติ มญฺญมานา เอวํ ปาฐํ ปฐนฺติ ลิขนฺติ จ, ตสฺมา โส อนุปปริกฺขิตฺวา ปฐิโต ทุโรปิโต ปาโฐ น คเหตพฺโพ, ยถาวุตฺโต โปราณโก โปราณาจริเยหิ อภิมโต ปาโฐเยว อายสฺมนฺเตหิ คเหตพฺโพ อตฺถสฺส ยุตฺติโต, ฏีกาย จ สทฺธึ อวิโรธโตติ.

Algunos, viendo la frase "que sea Rāhulo", piensan que esto no concuerda con "Rāhu ha nacido", sino que solo concuerda con "Rāhulo ha nacido", y por eso leen y escriben así el texto. Por lo tanto, esa lectura errónea, hecha sin investigación, no debe ser aceptada; los venerables deben aceptar solo la lectura antigua preferida por los maestros antiguos, por ser lógica y no contradecir el subcomentario.

ตตฺถ กุสลนฺติ กุจฺฉิตานํ ปาปธมฺมานํ สานโต ตนุกรณโต ญาณํ กุสํ นาม, เตน กุเสน ลาตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ กุสลํ. พาโลติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกสงฺขาเต ทฺเว อนตฺเถ เทวทตฺตโกกาลิกาทโย วิย ลาติ อาททาตีติ พาโล. อิมานิ ปน ตํนามานิ –

En este contexto, "kusalaṃ" (lo saludable) proviene de "kusa", que es el conocimiento, llamado así por reducir o atenuar los estados malvados y despreciables; lo que debe ser tomado o practicado mediante ese "kusa" es "kusalaṃ". "Bālo" (el necio) es quien toma o recibe los dos tipos de perjuicios, el de esta vida y el de la futura, como Devadatta y Kokālika. Estos son sus nombres:

พาโล อวิทฺวา อญฺโญ จ, อญฺญาณี อวิจกฺขโณ;

อปณฺฑิโต อกุสโล, ทุมฺเมโธ กุมติ ชโฬ.

Bālo, avidvā, añño, aññāṇī, avicakkhaṇo, apaṇḍito, akusalo, dummedho, kumati y jaḷo.

เอฬมูโค [Pg.162] จ นิปฺปญฺโญ, ทุมฺเมธี อวิทู มโค;

อวิญฺญู อนฺธพาโล จ, ทุปฺปญฺโญ จ อวิทฺทสุ.

Sordomudo y sin sabiduría, insensato, criatura ignorante; sin entendimiento y tonto ciego, falto de sabiduría y desconocedor.

มหลฺลโกติ มหตฺตํ ลาติ คณฺหาตีติ มหลฺลโก, ชิณฺณปุริโส. อิมานิสฺส นามานิ –

Se llama 'mahallaka' a quien toma (lāti) la grandeza (mahattaṃ); un hombre envejecido. Estos son sus nombres:

ชิณฺโณ มหลฺลโก วุทฺโธ, พุทฺโธ วุฑฺโฒ จ กตฺตโร;

เถโร จาติ อิเม สทฺทา, ชิณฺณปญฺญตฺติโย สิยุํ.

Jiṇṇa, mahallaka, vuddha, buddha, vuḍḍha y kattara; junto con thera, estas palabras designan a alguien envejecido.

ตถา หิ –

Así pues:

‘‘ทุเร อปสฺสํ เถโรว, จกฺขุํ ยาจิตุมาคโต’’;

เอวมาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ, เถรสทฺโท มหลฺลเก.

«Sin ver a lo lejos, como un anciano, ha venido a pedir un ojo»; en tales pasajes, la palabra 'thera' debe entenderse como anciano.

อิมานิ ปน นามานิ อิตฺถิยา อิตฺถิลิงฺควเสน วตฺตพฺพานิ –

Sin embargo, estos nombres deben decirse en género femenino para una mujer:

ชิณฺณา มหลฺลิกา วุทฺธี, พุทฺธี วุฑฺฒี จ กตฺตรา;

เถรี จาติ อิเม สทฺทา, นามํ ชิณฺณาย อิตฺถิยา;

Jiṇṇā, mahallikā, vuddhī, buddhī, vuḍḍhī y kattarā; junto con therī, estas palabras son nombres para una mujer anciana.

ทล ผล วิสรเณ. ทลติ. ผลติ. ทลิโต รุกฺโข. ผลิโต ภูมิภาโค.

Dala y phala significan estallar o partir. Dalati (se parte). Phalati (se abre). Un árbol partido (dalito). Una región de la tierra agrietada (phalito).

อล ภูสเน. อลติ. อลงฺกาโร, อลงฺกโต, อลงฺกตํ. ‘‘สาลงฺกานนโยเคปิ, สาลงฺกานนวชฺชิตา’’ติ อิมิสฺสญฺหิ กวีนํ กพฺพรจนายํ อลงฺกสทฺโท ภูสนวิเสสํ วทติ. เกจิ ปเนตฺถ อล ภูสนปริยาปนวารเนสูติ ธาตุํ ปฐนฺติ, ‘‘อลตี’’ติ จ รูปํ อิจฺฉนฺติ. มยํ ปน อลธาตุสฺส ปริยตฺตินิวารณตฺถวาจกตฺตํ น อิจฺฉาม ปโยคาทสฺสนโต. นิปาตภูโต ปน อลํสทฺโท ปริยตฺตินิวารณตฺถวาจโก ทิสฺสติ ‘‘อลเมตํ สพฺพํ. อลํ เม เตน รชฺเชนา’’ติอาทีสุ.

Ala significa ornamentar. Alati. Alaṅkāra (ornamento), alaṅkata (adornado), alaṅkataṃ. «Incluso ante la posibilidad de usar ornamentos, están libres de ornamentos»; en esta composición poética, la palabra 'ala' se refiere a un tipo especial de adorno. Algunos aquí leen la raíz 'ala' con los significados de ornamentar, suficiencia y prevención, y proponen la forma 'alati'. Pero nosotros no aceptamos que la raíz 'ala' signifique suficiencia o prevención debido a la falta de uso. Sin embargo, la palabra indeclinable 'alaṃ' se observa con el significado de suficiencia o prevención en frases como «esto es suficiente (alaṃ) para todo» o «tengo suficiente (alaṃ) con ese reino», etc.

มีล นิเมลเน. มีลติ, นิมีลติ, อุมฺมีลติ. นิมีลนํ.

Mīla significa cerrar. Mīlati, nimīlati (cerrar los ojos), ummīlati (abrir los ojos). Nimīlana (el acto de cerrar).

พิล ปติตฺถมฺเภ. พิลติ.

Bila significa apoyar o sostener. Bilati.

นีล [Pg.163] วณฺเณ. นีลวตฺถํ.

Nīla se refiere al color. Una vestidura azul (nīlavatthaṃ).

สีล สมาธิมฺหิ. สีลติ. สีลํ, สีลนํ.

Sīla significa compostura. Sīlati. Sīla (virtud), sīlana (el acto de practicar la virtud).

เอตฺถ สีลนฺติ สีลนฏฺเฐน สีลํ. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘สีลนฺติ เกนฏฺเฐน สีลํ? สีลนฏฺเฐน สีลํ, กิมิทํ สีลนํ นาม? สมาธานํ วา กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อุปธารณํ วา กุสลานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ. เอตเทว หิ เอตฺถ อตฺถทฺวยํ สทฺทลกฺขณวิทู อนุชานนฺติ. อญฺเญ ปน ‘สิรฏฺโฐ สีลฏฺโฐ, สีตลฏฺโฐ สีลฏฺโฐ’ติ เอวมาทินา นเยเนตฺถ อตฺถํ วณฺเณนฺตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘อตฺถทฺวยํ สทฺทลกฺขณ วิทู อนุชานนฺตี’’ติ อิทํ ‘‘สีล สมาธิมฺหิ สีล อุปธารเณ’’ติ ทฺวิคณิกสฺส สีลธาตุสฺส อตฺเถ สนฺธาย วุตฺตํ. อิมสฺส หิ จุราทิคณํ ปตฺตสฺส อุปธารเณ ‘‘สีเลติ, สีลยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ, อุปธาเรตีติปิ เตสํ อตฺโถ. อิธ ปน ภูวาทิคณิกตฺตา สมาธานตฺเถ ‘‘สีลตี’’ติ รูปํ ภวติ, สมาธิยตีติ ตสฺส อตฺโถ. ปุนปิ เอตฺถ โสตูนํ สุขคฺคหณตฺถํ นิพฺพจนานิ วุจฺจนฺเต. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ. อถ วา สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ สีลํ. อิมานิ ภูวาทิคณิกวเสน นิพฺพจนานิ. จุราทิคณิกวเสน ปน สีเลติ กุสเล ธมฺเม อุปธาเรติ ปติฏฺฐาภาเวน ภุโส ธาเรตีติ สีลํ. สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ ภุโส ธาเรนฺติ สาธโวติ สีลนฺติ นิพฺพจนานิ.

Aquí, 'sīla' se llama así en el sentido de armonización (sīlana). Se dice en el Visuddhimagga: «¿En qué sentido es sīla? Sīla es en el sentido de armonización (sīlana). ¿Qué es esta armonización? Significa la composición de las acciones corporales y verbales, es decir, el estado de no estar disperso debido a la buena conducta. O bien, significa sostener, en el sentido de ser la base para los estados saludables. En efecto, los conocedores de las características de las palabras reconocen estos dos significados. Otros, sin embargo, explican el significado aquí de maneras tales como: 'sentido de preeminencia es el sentido de sīla, sentido de frescura es el sentido de sīla'». En ese contexto, 'los conocedores de las características de las palabras reconocen estos dos significados' se dice con referencia a los significados de la raíz 'sīla', que pertenece a dos grupos: 'sīla' en el sentido de compostura y 'sīla' en el sentido de sostener. Pues cuando esta raíz pertenece al grupo curādi, en el sentido de sostener, sus formas son 'sīleti' y 'sīlayati', significando 'él sostiene'. Pero aquí, por pertenecer al grupo bhūvādi, en el sentido de compostura, su forma es 'sīlati', significando 'se compone'. Nuevamente, aquí se dan derivaciones para que los oyentes las comprendan fácilmente: 'sīla' es aquello que compone o armoniza las acciones corporales, etc., de modo que no se dispersen por la buena conducta. O bien, 'sīla' es aquello por lo cual se compone la mente. Estas son derivaciones según el grupo bhūvādi. Pero según el grupo curādi, 'sīla' es lo que sostiene los estados saludables, lo que los mantiene firmemente como una base. O bien, los virtuosos sostienen con esto los estados saludables, los mantienen firmemente; de ahí la derivación 'sīla'.

กิล พนฺเธ. กิลติ. กิลํ.

Kila significa atar. Kilati. Una estaca (kilaṃ).

กูล อาวรเณ. กุลติ. กูลํ. วเห รุกฺเข ปกูลเช. กูลํ พนฺธติ. นทีกูเล วสามหํ. กูลติ อาวรติ อุทกํ พหิ นิกฺขมิตุํ น เทตีติ กูลํ.

Kūla significa cubrir o cercar. Kulati. Kūla (orilla o ribera). [Como] un árbol nacido en la ribera que es arrastrado. Construye un dique. Vivo en la orilla del río. Se llama 'kūla' porque cerca u obstruye el agua y no permite que se desborde.

สูล [Pg.164] รุชายํ. สูลติ. สูลํ. กณฺณสูลํ น ชเนติ.

Sūla significa dolor. Sūlati. Sūla (dolor agudo o lanza). No produce dolor de oídos.

ตูล นิกฺกรีเส. นิกฺกรีสํ นาม กรีสมตฺเตนปิ อมิเนตพฺพโต ลหุภาโวเยว. ตูลติ. ตูลํ ภฏฺฐํว มาลุโต.

Tūla significa ligereza (sin peso). 'Nikkarīsa' se refiere a la ligereza extrema, ya que no puede ser medido ni siquiera por una pizca (karīsa). Tūlati. Como algodón (tūla) arrastrado por el viento.

ปุล สงฺฆาเต. ปุลติ. ปญฺจปุลิ.

Pula significa agrupación o montón. Pulati. Pañcapuli (un grupo de cinco).

มูล ปติฏฺฐายํ มูลติ. มูลํ. มูลสทฺโท ‘‘มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสฺสีรนาฬิมตฺตานิปี’’ติอาทีสุ มูลมูเล ทิสฺสติ. ‘‘โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทีสุ อสาธารณเหตุมฺหิ. ‘‘ยาวมชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ, เอตฺตาวตา รุกฺขมูล’’นฺติอาทีสุ สมีเป. อตฺริทํ วุจฺจติ –

Mūla significa fundamento. Mūlati. Mūla (raíz o base). La palabra 'mūla' aparece en el sentido de raíz literal en frases como «debe arrancar las raíces (mūlāni), incluso si son solo fibras de ussīra». En «la codicia es una raíz de lo perjudicial», se refiere a una causa única. En «la sombra se extiende al mediodía... todo eso es la base del árbol (rukkhamūla)», se refiere a la cercanía. Al respecto se dice:

มูลมูเล มูลสทฺโท, ปทิสฺสติ ตเถว จ;

อสาธารณเหตุมฺหิ, สมีปมฺหิ จ วตฺตติ.

La palabra 'mūla' se observa con el significado de raíz, y asimismo funciona para designar una causa única y para denotar cercanía.

ผล นิพฺพตฺติยํ. รุกฺโข ผลติ. รุกฺขผลานิ ภุญฺชนฺตา. มหปฺผลํ มหานิสํสํ. โสตาปตฺติผลํ. ตตฺถ ผลนฺติ มหานิพฺพตฺติกํ.

Phala significa producción. El árbol da fruto (phalati). Comiendo los frutos de los árboles. De gran fruto, de gran beneficio. El fruto de la entrada en la corriente. En este contexto, 'phala' significa aquello que se ha producido grandemente.

ผล เภเท. ผลติ. มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธา. ปาทา ผลึสุ. ตตฺถ ผลตูติ ภชฺชิตุ.

Phala significa rotura. Phalati. Que tu cabeza se parta en siete pedazos. Los pies se agrietaron. En ese caso, 'phalatu' significa romperse.

ผล อพฺยตฺตสทฺเท. อสนี ผลติ. ทฺเวเม ภิกฺขเว อสนิยา ผลนฺติยา น สนฺตสนฺติ. ผลนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา.

Phala se refiere a un sonido indistinto. El trueno estalla (phalati). «Monjes, estos dos no se asustan ante el estallido del trueno». 'Phalantiyā' significa haciendo ruido.

จุลฺล หาวกรเณ. หาวกรณํ วิลาสกรณํ. จุลฺลติ.

Culla significa gesticulación coqueta. 'Hāvakaraṇa' es actuar con elegancia o coquetería. Cullati.

ผุลฺล [Pg.165] วิกสนเภเทสุ. ผุลฺลติ. ผุลฺลํ. ผุลฺลิโต กึสุโก. สุผุลฺลิตมรวินฺทวนํ.

Phulla se refiere a florecer y abrirse. Phullati. Phulla (florecido). Un árbol kiṃsuka en flor. Un bosque de lotos bien florecido.

อสีติหตฺถมุพฺเพโธ, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

โสภติ ทีปรุกฺโขว, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

El gran sabio Dīpaṅkara, de ochenta codos de altura, resplandece como un árbol de lámparas, como un majestuoso árbol sāla en plena floración.

ขณฺฑผุลฺลปฏิสงฺขรณํ.

La reparación de lo que está roto o agrietado.

จิลฺล เสฐิลฺเล. สิฐิลภาโว เสฐิลฺลํ. จิลฺลติ.

Cilla significa flojedad o laxitud. El estado de estar flojo es 'seṭhilla'. Cillati.

เวลุ เจลุ เกลุ เขลุ เปลุ เพลุ เสลุ สล ติล คติยํ. เวลติ. เจลติ. เกลติ. เขลติ. เปลติ. เพลติ. เสลติ. สลติ. ติลติ. เจลํ, เพลโก. เอตฺถ เจลนฺติ วตฺถํ. เปลโกติ สโส.

Velu, celu, kelu, khelu, pelu, belu, selu, sala, tila, en el sentido de movimiento. Velati, celati, kelati, khelati, pelati, belati, selati, salati, tilati. Celaṃ (vestimenta), belako (liebre). Aquí, ‘celaṃ’ significa tela y ‘belako’ significa liebre.

ขล จลเน. ขลติ. ขโล. ขโลติ ทุชฺชโน อสาธุ อสปฺปุริโส ปาปชโน.

Khala en el sentido de movimiento (vacilación). Khalati. Khalo. Se dice khalo de una persona malvada, no virtuosa, no noble (asappurisa), una persona pecaminosa.

ขล สญฺจินเน. ขลติ. ขลํ. ขลนฺติ วีหิฏฺฐปโนกาสภูตํ ภูมิมณฺฑลํ. ตญฺหิ ขลนฺติ สญฺจินนฺติ ราสึ กโรนฺติ เอตฺถ ธญฺญานีติ ขลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ขลํ สาลํ ปสุํ เขตฺตํ, คนฺตา จสฺส อภิกฺขณ’’นฺติ ปโยโค.

Khala en el sentido de acumular. Khalati. Khalaṃ. Se llama khalaṃ al área de terreno que sirve como espacio para colocar el arroz (trilla). Pues allí se recogen (khalanti), se acumulan o se hacen montones de granos; por eso se llama khala. Uso: 'El lugar de trilla, el granero, el ganado, el campo; a estos debe ir frecuentemente'.

คิล อชฺโฌหรเณ. คิลติ. คิลมกฺขํ ปุริโส น พุชฺฌติ.

Gila en el sentido de tragar. Gilati. El hombre que traga el anzuelo no se da cuenta.

คล อทเน. คลติ. คโล. คลนฺติ อทนฺติ อชฺโฌหรนฺติ เอเตนาติ คโล. คโลติ คีวา วุจฺจติ.

Gala en el sentido de comer. Galati. Galo. Aquello a través de lo cual tragan o consumen es el galo (garganta). Se dice galo del cuello (gīvā).

สล สลฺล อาสุคติยํ. อาสุคติ สีฆคมนํ. สลติ. สลฺลติ. สลฺลํ. เอตฺถ จ ‘‘สลฺลํ อุสุ สโร สลฺโล กณฺโฑ เตชโน’’ติ ปริยายา เอเต.

Sala y salla en el sentido de movimiento rápido. Āsugati significa movimiento veloz. Salati. Sallati. Sallaṃ. Aquí, 'sallaṃ, usu, saro, sallo, kaṇḍo, tejano' son sinónimos (flecha/dardo).

โขล คติปฏิฆาเต. โขลติ.

Khola en el sentido de obstrucción del movimiento. Kholati.

คิเล [Pg.166] ปีติกฺขเย. คิลายติ. คิลาโน, เคลญฺญํ. คิลาโนติ อกลฺลโก. วินเยปิ หิ วุตฺตํ ‘‘นาหํ อกลฺลโก’’ติ. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘นาหํ อกลฺลโกติ นาหํ คิลาโน’’ติ วุตฺตํ.

Gile en el sentido de agotamiento de la alegría (fuerza). Gilāyati. Gilāno (enfermo), gelaññaṃ (enfermedad). Gilāno significa el que no está sano (akallako). Pues en el Vinaya se dice: 'No estoy enfermo' (nāhaṃ akallako). Y en el comentario se dice: ''No estoy enfermo' significa 'no estoy sufriendo de enfermedad''.

มิเล คตฺตวินาเม. มิลายติ. มิลายโน, มิลายนฺโต, มิลายมาโน.

Mile en el sentido de encorvamiento de los miembros (marchitamiento). Milāyati. Marchitamiento, marchitándose, desvaneciéndose.

เกเล มมายเน. มมายนํ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ‘‘มม อิท’’นฺติ คหณํ. เกลายติ. ตฺวํ กํ เกลายติ.

Kele en el sentido de considerar como propio (mamāyane). El sentido de propiedad (mamāyanaṃ) es el aferramiento de 'esto es mío' por el poder del deseo y los puntos de vista. Kelāyati. ¿A quién aprecias (o mimas)?

สล จลเน สํวรเณ จ, วล วลฺล จลเน จ. สํวรณาเปกฺขายํ จกาโร. สลติ. กุสลํ. วลติ. วลฺลติ. วลฺลูโร.

Sala en el sentido de movimiento y restricción, y vala y valla en el sentido de movimiento. La partícula 'ca' se refiere a la expectativa de restricción. Salati. Kusalaṃ. Valati. Vallati. Vallūro (carne seca).

ตตฺถ กุสลนฺติ กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยติ จลยติ กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ กุสลํ. กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ. วลฺลนฺติ สํวรนฺติ รกฺขนฺติ อิโต กากเสนาทโย สตฺเต อขาทนตฺถายาติ วลฺลูโร.

Allí, kusala (lo saludable) se llama así porque sacude, mueve, agita y destruye los estados malvados y despreciables. O bien, es kusala porque mediante ello los virtuosos restringen, cierran o bloquean la despreciable puerta de los estados de privación (apāya). Se llama vallūro porque se restringe, protege o guarda de los cuervos y otros animales para que no devoren a los seres (la carne).

มล มลฺล ธารเณ. มลติ. มลํ. มลฺลติ. มลฺโล.

Mala y malla en el sentido de sostener. Malati. Malaṃ (mancha/impureza). Mallati. Mallo (luchador).

ภล ภลฺล ปริภาสนหึสาทาเนสุ. ภลติ. ภลฺลติ.

Bhala y bhalla en los sentidos de hablar abusivamente, dañar y dar. Bhalati. Bhallati.

กล สงฺขฺยาเน. กลติ. กลา, กาโล.

Kala en el sentido de contar (enumerar). Kalati. Kalā (parte/arte), kālo (tiempo).

เอตฺถ กลาติ โสฬสภาคาทิภาโค. กาโลติ ‘‘เอตฺตโก อตฺกฺกนฺโต’’ติอาทินา กลิตพฺโพ สงฺขาตพฺโพติ กาโล, ปุพฺพณฺหาทิสมโย.

Aquí, kalā se refiere a una dieciseisava parte, etc. Kālo (tiempo) se llama así porque debe ser calculado o contado como 'tanto tiempo ha transcurrido', refiriéndose a momentos como la mañana, etc.

กลฺล อสทฺเท. อสทฺโท. นิสฺสทฺโท. กลฺลติ.

Kalla en el sentido de ausencia de sonido. Asaddo, nissaddo (silencioso). Kallati.

ชล ทิตฺติยํ. ชลติ. ชลํ, ชลนฺโต, ปชฺชลนฺโต, ชลมาโน.

Jala en el sentido de resplandecer. Jalati. Jalaṃ, brillando, ardiendo vivamente, resplandeciendo.

โก [Pg.167] เอติ สิริยา ชลํ. ชลํว ยสสา อฏฺฐา, เทวทตฺโตติ เม สุตํ. สทฺธมฺมปชฺโชโต ชลิโต.

¿Quién viene brillando con gloria? Devadatta se mantuvo como el agua (o brillando) con fama, así lo he oído. La lámpara del Verdadero Dhamma ha brillado.

หุล จลเน. หุลติ. หโล. หโลติ ผาโล, โส หิ โหเลติ ภูมึ ภินฺทนฺโต มตฺติกขณฺฑํ จาเลตีติ ‘‘หโล’’ติ วุจฺจติ อุการสฺส อการํ กตฺวา.

Hula en el sentido de movimiento. Hulati. Halo. Halo es el arado (phālo); se llama halo porque mueve (holeti) la tierra, rompiendo y agitando los terrones de arcilla, convirtiendo la vocal 'u' en 'a'.

จล กมฺปเน. จลติ. จลิโต, อจโล. มหนฺโต ภูมิจาโล. จลนํ, จาโล.

Cala en el sentido de temblar (vibrar). Calati. Calito (movido), acalo (inmóvil). Un gran terremoto. Temblor, movimiento.

ชล ธญฺเญ. ชลติ. ชลํ.

Jala en el sentido de grano (cereal). Jalati. Jalaṃ.

ฏล ฏุล เวลมฺเพ. ฏลติ. ฏุลติ.

Ṭala y ṭula en el sentido de colgar o suspender. Ṭalati. Ṭulati.

ถล ฐาเน. ถลติ. ถโล. ถโลติ นิรุทกปฺปเทโส. ปพฺพชฺชานิพฺพาเนสุปิ ตํสทิสตฺตา ตพฺโพหาโร. ยถา หิ โลเก อุทโกเฆน อโนตฺถรณฏฺฐานํ ‘‘ถโล’’ติ วุจฺจติ, เอวํ กิเลโสเฆน อโนตฺถรณียตฺตา ปพฺพชฺชา นิพฺพานญฺจ ‘‘ถโล’’ติ วุจฺจติ, ‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ หิ วุตฺตํ.

Thala en el sentido de lugar (posición). Thalati. Thalo. Thalo es un lugar sin agua (tierra firme). Este término también se aplica a la vida monástica y al Nibbāna por su similitud con esto. Así como en el mundo se llama thalo a un lugar no inundado por una corriente de agua, del mismo modo, por no ser inundables por la corriente de las impurezas (kilesa), la vida monástica y el Nibbāna se llaman thalo. Pues se ha dicho: 'El brahmán, habiendo cruzado y llegado a la otra orilla, permanece en tierra firme (thale)'.

ผาล วิเลขเน. ผาลติ ภูมึ วิเลขติ ภินฺทตีติ ผาโล.

Phāla en el sentido de surcar. Se llama phālo (arado) porque surca o rompe la tierra.

นล คนฺเถ. นลติ.

Nala en el sentido de atar (vincular). Nalati.

พล ปาณเน. อิห ปาณนํ ชีวนํ สสนญฺจ. พลติ. พลํ, พาโล.

Bala en el sentido de vivir. Aquí vivir (pāṇanaṃ) significa la existencia y la respiración. Balati. Balaṃ (fuerza), bālo (necio).

เอตฺถ พลนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ เอเตนาติ พลํ, กายพลโภคพลาทิกํ พลํ. อถ วา พลนฺติ สมฺมาชีวนํ ชีวนฺติ เอเตนาติ พลํ, สทฺธาทิกํ พลํ. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อสฺสทฺธิเย น กมฺปตีติ สทฺธาพล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ตํ ทฬฺหฏฺเฐน พลนฺติ วตฺตพฺพานํ สทฺธาทีนํ อกมฺปนภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ [Pg.168] ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ธาตูนํ อตฺถาติสยโยคโต อสฺสทฺธิยาทีนํ อภิภวเนน สทฺธาทิพลานํ อภิภวนตฺโถปิ คเหตพฺโพ ‘‘อพลา นํ พลิยนฺตี’’ติ เอตฺถ วิย. พาโลติ พลติ อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จาติ พาโล, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวติ, น เสฏฺเฐน ปญฺญาชีวิเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘พลนฺตีติ พาลา, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวนฺติ, น ปญฺญาชีวิเตนาติ อตฺโถ’’ติ. ปญฺญาชีวิโนเยว หิ ชีวิตํ เสฏฺฐํ นาม. เตนาห ภควา ‘‘ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐ’’นฺติ.

Aquí, balaṃ (fuerza) es aquello mediante lo cual se sustenta la vida, como la fuerza física, la fuerza de las riquezas, etc. O bien, balaṃ es aquello mediante lo cual se vive rectamente, como la fuerza de la fe, etc. En el comentario de los Āgamas se dice: 'Se llama fuerza de la fe porque no vacila ante la falta de fe', esto indica el estado de inconmovilidad de la fe y otras facultades. O bien, debido a la excelencia del significado de las raíces, se toma en el sentido de superar a la falta de fe mediante los poderes de la fe, como en 'los débiles son dominados por los fuertes'. Se dice bālo (necio) porque vive (balati) simplemente inhalando y exhalando; vive solo por el hecho de respirar, no por la vida superior de la sabiduría. Como dice el comentario: 'Bālā son los que viven simplemente respirando, no mediante la vida de la sabiduría'. Ciertamente, solo la vida de quien vive con sabiduría es suprema. Por eso dijo el Bienaventurado: 'Llaman suprema a la vida de quien vive con sabiduría'.

ปุล มหตฺเต. ปุลติ. วิปุลํ.

Pula en el sentido de grandeza. Pulati. Vipulaṃ (extenso/vasto).

กุล สงฺขาเน พนฺธุมฺหิ จ. โกลติ. กุลํ, โกโล.

Kula en el sentido de contar y en el de familia (clan). Kolati. Kulaṃ, kolo.

สล คมเน. สลติ.

Sala en el sentido de ir. Salati.

กิล ปีติย กีฬเนสุ. ปีตสฺส ภาโว ปีติยํ ยถา ทกฺขิยํ. กีฬนํ กีฬาเยว. กิลติ.

Kila [significa] alegría y juego. El estado de estar alegre es alegría, así como la destreza. El juego es el acto de jugar mismo. Kilati.

อิล กมฺปเน. อิลติ. เอลํ, เอลา. เอตฺถ เอลํ วุจฺจติ โทโส. เกนฏฺเฐน? กมฺปนฏฺเฐน. โทโสติ เจตฺถ อคุโณ เวทิตพฺโพ, น ปฏิโฆ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

Ila [significa] temblor. Ilati. Elaṃ, elā. Aquí elaṃ se denomina defecto (doso). ¿En qué sentido? En el sentido de temblor. Debe entenderse que 'defecto' (doso) aquí es la ausencia de cualidad, no la aversión. 'Sin falta (nelaṅgo), de techado blanco' es el ejemplo aquí.

อปิจ เอลํ วุจฺจติ อุทกํ. ตถา หิ ‘‘เอลมฺพุชํ กณฺฏกึ วาริชํ ยถา’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ นิทฺทิสนฺโต อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘เอลํ วุจฺจติ อุทก’’นฺติ อาห. เอลาติ ลาลา วุจฺจติ ‘‘เอลมูโค’’ติ เอตฺถ วิย. อปิจ เอลาติ เขโฬ วุจฺจติ ‘‘สุตฺวา เนลปตึ วาจํ, วาฬา ปนฺถา อปกฺกมุ’’นฺติ เอตฺถ วิย. เอตฺถ เนลปตึ วาจนฺติ เขฬพินฺทุนิปาตวิรหิตํ [Pg.169] วจนนฺติ อตฺโถ. ลาลาเขฬวาจกสฺส ตุ เอลาสทฺทสฺส อญฺญํ ปวตฺตินิมิตฺตํ ปริเยสิตพฺพํ. อเนกปฺปวตฺตินิมิตฺตา หิ สทฺทา. กึ วา อญฺเญน ปวตฺตินิมิตฺเตน, อิล กมฺปเนติ เอวํ วุตฺตํ กมฺปนํ เอว ลาลาเขฬวาจกสฺส เอลาสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ, ตสฺมา อิลนฺติ ชิคุจฺฉิตพฺพภาเวน กมฺเปนฺติ หทยจลนํ ปาปุณนฺติ ชนา เอตฺถาติ เอลาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. สมานปวตฺตินิมิตฺตาเยว หิ สทฺทา โลกสงฺเกตวเสน นานาปทตฺถวาจกาปิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? หิโนติ คจฺฉตีติ เหตุ, สปฺปติ คจฺฉตีติ สปฺโป, คจฺฉตีติ โคติ. ตถา อสมานปฺปวตฺตินิมิตฺตาเยว สมานปทตฺถวาจกาปิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? รญฺจตีติ ราชา, ภูมึ ปาเลตีติ ภูมิปาโล, นเร อินฺทตีติ นรินฺโทติ. เอส นโย สพฺพตฺถาปิ วิภาเวตพฺโพ.

Además, elaṃ se llama agua. De hecho, al explicar el significado de este pasaje: 'Como un loto nacido del agua (elambujaṃ) o una planta acuática espinosa', el venerable Sāriputta dijo: 'elaṃ se llama agua'. Elā se llama saliva (lālā), como en el término 'elamūgo' (mudo que babea). Además, elā se llama flema (kheḷo), como en: 'Habiendo escuchado palabras impecables (nelapatiṃ), los seres salvajes se retiraron del camino'. Aquí, 'palabras impecables' significa palabras libres de la caída de gotas de saliva. Pero se debe buscar otro motivo de origen (pavattinimitta) para la palabra elā que significa saliva o flema, pues las palabras tienen múltiples motivos de origen. O bien, ¿qué necesidad hay de otro motivo de origen? El temblor (kampana) mencionado en 'ila kampane' es precisamente el motivo de origen de la palabra elā que significa saliva o flema; por lo tanto, el significado de elā debe entenderse como aquello por lo cual las personas tiemblan o experimentan agitación en el corazón debido a su naturaleza repugnante (jigucchitabbabhāva). Pues las palabras, aunque tengan el mismo motivo de origen, pueden designar diversos significados según la convención mundana. ¿Cómo es eso? Hetu (causa) es 'él va' (hinoti); sappo (serpiente) es 'él se arrastra' (sappati); go (buey) es 'él va'. Del mismo modo, palabras con diferentes motivos de origen pueden designar el mismo significado. ¿Cómo es eso? Rājā (rey) es 'él se deleita' (rañcati); bhūmipālo (protector de la tierra) es 'él protege la tierra'; narindo (señor de los hombres) es 'él es el señor de los hombres'. Este método debe aplicarse en todos los casos.

อิล คติยํ. อิลติ.

Ila [significa] movimiento. Ilati.

หิล หาวกรเณ. เหลติ.

Hila [significa] manifestar gestos afectuosos. Helati.

สิล อุญฺเฉ. สิลติ.

Sila [significa] recolectar espigas. Silati.

ติล สิเนหเน. ติลติ. ติลํ, เตลํ, ติโล.

Tila [significa] lubricación. Tilati. Tilaṃ (sésamo), telaṃ (aceite), tilo (la planta de sésamo).

จิล วสเน. จิลติ.

Cila [significa] vestirse. Cilati.

วล วิลาสเน. วลติ.

Vala [significa] encanto. Valati.

ปิล คหเณ. ปิลติ.

Pila [significa] asimiento. Pilati.

มิล สิเนหเน. มิลติ.

Mila [significa] lubricación. Milati.

ผุล สญฺจเล ผรเณ จ. ผุลติ.

Phula [significa] temblor y difusión. Phulati.

ลการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en la letra 'la'.

วการนฺตธาตุ

Raíz que termina en la letra 'va'.

วา [Pg.170] คติคนฺธเนสุ. วาติ. วาโต.

Vā [significa] movimiento y difusión. Vāti. Vāto (viento).

วี ปชนกนฺติ อสนขาทน คตีสุ. ปชนํ จลนํ. กนฺติ อภิรุจิ. อสนํ ภตฺตปริโภโค. ขาทนํ ปูวาทิภกฺขนํ. คติ คมนํ. เวติ.

Vī [significa] movimiento, deseo, comer, masticar y movimiento. Pajanaṃ es agitación. Kanti es placer. Asanaṃ es el consumo de comida. Khādanaṃ es comer pasteles y demás. Gati es ir. Veti.

เว ตนฺตสนฺตาเน. วายติ. ตนฺตวาโย.

Ve [significa] tejido de hilos. Vāyati. Tantavāyo (tejedor).

เว โสสเน. วายติ.

Ve [significa] desecación. Vāyati.

ธิวุ ขิวุ นิทสฺสเน. เธวติ. เขวติ.

Dhivu y khivu [significan] indicación. Dhevati. Khevati.

ถิวุ ทิตฺติยํ. เถวติ. มธุมธุกา เถวนฺติ.

Thivu [significa] resplandor. Thevati. Los dulces de miel resplandecen.

ชีว ปาณธารเณ. ชีวติ. ชีวิตํ, ชีโว, ชีวิกา. อตฺถิ โน ชีวิกา เทว, สา จ ยาทิสกีทิสา. ชีวิตํ กปฺเปติ.

Jīva [significa] sustentar la vida. Jīvati. Jīvitaṃ (vida), jīvo (ser vivo), jīvikā (sustento). 'Oh rey, tenemos nuestro sustento, tal como es'. Él se gana la vida.

ปิว มิว ติว นิว ถูลิเย. ปิวติ. ปิวโร. มิวติ. ติวติ. นิวติ.

Piva, miva, tiva y niva [significan] robustez. Pivati. Pivaro (robusto). Mivati. Tivati. Nivati.

เอตฺถ จ ปิวโรติ กจฺฉโป, โย โกจิ วา ถูลสรีโร. ตถา หิ ‘‘ปิวโร กจฺฉเป ถูเล’’ติ ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตํ.

Y aquí, pivaro se refiere a una tortuga o a cualquier persona de cuerpo grueso. De hecho, los antiguos maestros dijeron: 'pivaro se usa para la tortuga y para lo robusto'.

อว ปาลเน. อวติ. พุทฺโธ มม อวตํ.

Ava [significa] protección. Avati. 'Que el Buda me proteja'.

ภว คติยํ. สวติ.

Bhava [significa] movimiento. Savati.

กว วณฺเณ. กวติ.

Kava [significa] color. Kavati.

ขิวุ มเท. ขิวติ.

Khivu [significa] embriaguez. Khivati.

โธวุ โธวเน. โธวติ.

Dhovu [significa] lavado. Dhovati.

เทวุ [Pg.171] เทว เทวเน. เทวติ อาเทวติ, ปริเทวติ, อาเทโว, ปริเทโว, อาเทวนา, ปริเทวนา, อาเทวิตตฺตํ, ปริเทวิตตฺตํ.

Devu y deva [significan] lamentación. Devati, ādevati, paridevati; ādevo, paridevo, ādevanā, paridevanā, ādevitattaṃ, paridevitattaṃ.

เสวุ เกวุ เขวุ เควุ คิเลวุ เมวุ มิเลวุ เสจเน. เสวติ. เกวติ. เขวติ. เควติ. คิเลวติ. เมวติ มิเลวติ.

Sevu, kevu, khevu, gevu, gilevu, mevu y milevu [significan] rociar. Sevati. Kevati. Khevati. Gevati. Gilevati. Mevati, milevati.

เทวุ ปฺลุตคติยํ. ปฺลุตคติ ปริปฺลุตคมนํ. เทวติ.

Devu en el sentido de movimiento de salto. El movimiento de salto significa desplazarse saltando. Devati.

ธาตุ คติสุทฺธิยํ. ธาวติ, วิธาวติ. อาธาวติ, ปริธาวติ. ธาวโก.

Dhātu en el sentido de movimiento y purificación. Dhāvati, vidhāvati. Ādhāvati, paridhāvati. Dhāvako.

จิวุ อาทานสํวเรสุ. จิวติ.

Civu en los sentidos de tomar y restringir. Civati.

เจวิ เจตนาตุลฺเย. เจวติ.

Cevi en los sentidos de intención y comparación. Cevati.

วการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de raíces que terminan en la letra 'v'.

สการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en la letra 's'.

สา ปาเก. สาติ.

Sā en el sentido de cocción. Sāti.

สิ เสวายํ. เสวติ. เสวนา, เสวโก, เสวิโต, สิโว, สิวํ.

Si en el sentido de servicio. Sevati. Sevanā, sevako, sevito, sivo, sivaṃ.

นิหียติ ปุริโส นิหีนเสวี,น จ หาเยถ กทาจิ ตุลฺยเสวี;

เสฏฺฐมุปคมํ อุเทติ ขิปฺปํ,ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตริตรํ ภเชถ;

Un hombre que se asocia con lo inferior declina, y aquel que se asocia con sus iguales nunca desmejora; al acercarse a lo superior, uno se eleva rápidamente, por lo tanto, uno debe asociarse con alguien superior a uno mismo.

สิ คติพุทฺธีสุ. เสติ, อติเสติ. อติสิตุํ, อติสิตฺวา, เสตุ.

Si en los sentidos de movimiento y entendimiento. Seti, atiseti. Atisituṃ, atisitvā, setu.

สี [Pg.172] สเย. สโย สุปนํ. เสติ. สยติ. เสนํ. สยนํ.

Sī en el sentido de acostarse. Sayo significa sueño. Seti. Sayati. Senaṃ. Sayanaṃ.

สุ คติยํ. สวติ. ปสวติ. ปสุโต, สุโต.

Su en el sentido de movimiento. Savati. Pasavati. Pasuto, suto.

เอตฺถ สุโตติ ทูโต, ‘‘วิตฺติญฺหิ มํ วินฺทติ สุต ทิสฺวา’’ติ ‘‘เทวสุโต จ มาตลี’’ติ จ อิมานิ ตตฺถ ปโยคานิ.

Aquí, 'suto' significa mensajero; 'la alegría ciertamente me encuentra al ver al mensajero' y 'Mātali, el mensajero de los dioses' son sus aplicaciones en ese contexto.

สุ สวเน. สวนํ สนฺทนํ. สวติ. อาสโว.

Su en el sentido de fluir. Savana significa flujo. Savati. Āsavo.

สู ปสเว. ปสโว ชนนํ. สวติ, ปสวติ. สุตฺตํ.

Sū en el sentido de procreación. Pasavo significa nacimiento. Savati, pasavati. Suttaṃ.

เอตฺถ ปน สุตฺตนฺติ อตฺเถ สวติ ชเนตีติ สุตฺตํ, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ, ตทญฺญมฺปิ วา หตฺถิสุตฺตาทิ สุตฺตํ.

Aquí, se llama 'sutta' porque fluye o genera significados; se refiere a la palabra del Buda en el Tipiṭaka, o también a otros como el Hatthisutta (manual sobre elefantes), etc.

สู ปาณคพฺภวิโมจเนสุ. สูติ. ปสูติ. ปสูโต.

Sū en el sentido de liberación del útero de los seres vivos [parto]. Sūti. Pasūti. Pasūto.

สุ เปรเณ. สุติ.

Su en el sentido de impulsar. Suti.

เส ขเย. สียติ. เอการสฺสียาเทโส.

Se en el sentido de destrucción. Sīyati. Sustitución de 'e' por 'īya'.

เส ปาเก. เสติ.

Se en el sentido de cocción. Seti.

เส คติยํ. เสติ. เสตุ.

Se en el sentido de movimiento. Seti. Setu.

หึส หึสายํ. หึสติ. หึสโก, หึสนา, หึสา.

Hiṃsa en el sentido de daño. Hiṃsati. Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā.

อิสฺส อิสฺสายํ. อิสฺสติ. ปุริสปรกฺกมสฺส เทวา น อิสฺสนฺติ. อิสฺสา, อิสฺสายนา.

Issa en el sentido de envidia. Issati. 'Los dioses no envidian el esfuerzo humano'. Issā, issāyanā.

นมสฺส วนฺทนานติยํ. วนฺทนานติ นาม วนฺทนาสงฺขาตํ นมนํ, สกมฺมโกเยวายํ ธาตุ, น นมุธาตุ วิย สกมฺมโก เจว อกมฺมโก จ. นมสฺสติ.

Namassa en el sentido de saludo e inclinación. Saludo e inclinación se refiere al acto de inclinarse denominado vandanā; esta es una raíz únicamente transitiva, no como la raíz 'namu', que es tanto transitiva como intransitiva. Namassati.

ฆุส สทฺเท. ฆุสติ, โฆสติ. ปฏิโฆโส, นิคฺโฆโส, วจีโฆโส.

Ghusa en el sentido de sonido. Ghusati, ghosati. Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso.

จุส [Pg.173] ปาเน. จุสติ.

Cusa en el sentido de beber. Cusati.

ปุส พุทฺธิยํ. ปุสติ. โปโส. สมฺปีเฬ มม โปสนํ. โปสนนฺติ วฑฺฒนํ.

Pusa en el sentido de crecimiento. Pusati. Poso. 'En la opresión está mi sustento'. Posana significa crecimiento.

มุส เถยฺเย. เถนนํ เถยฺยํ โจริกา. มุสติ. ทุทฺทิกฺโข จกฺขุมุสโน. มุสโล.

Musa en el sentido de robo. Thenana, theyya y corikā significan robo. Musati. 'Duddikkho cakkhumusano' [difícil de ver, que cautiva la vista]. Musalo.

ปุส ปสเว. ปุสติ.

Pusa en el sentido de procreación. Pusati.

วาสิ ภูส อลงฺกาเร. วาสติ. ภูสติ, วิภูสติ. ภูสนํ, วิภูสนํ.

Vāsi y bhūsa en el sentido de adorno. Vāsati. Bhūsati, vibhūsati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.

อุส รุชายํ. อุสติ.

usa en [el sentido de] dolor. Usati.

อิส อุจฺเฉ. เอสติ. อิสิ.

isa en [el sentido de] búsqueda. Esati. Isi.

เอตฺถ ปน สีลาทโย คุเณ เอสนฺตีติ อิสโย, พุทฺธาทโย อริยา ตาปสปพฺพชฺชาย จ ปพฺพชิตา นรา. ‘‘อิสิ ตาปโส ชฏิโล ชฏี ชฏาธโร’’ติ เอเต ตาปสปริยายา.

Aquí, los que buscan virtudes como la moralidad (sīla), etc., son los sabios (isayo); los nobles como los Budas, etc., y los hombres que se han ordenado en la renuncia de los ascetas. "Isi, tāpaso, jaṭilo, jaṭī, jaṭādharo" son sinónimos de asceta.

กส วิเลขเน. กสติ, กสฺสติ. กสฺสโก, อากาโส.

kasa en [el sentido de] arar o raspar. Kasati, kassati. Kassako, ākāso.

เอตฺถ กสฺสโกติ กสิการโก. อากาโสติ นภํ. ตญฺหิ น กสฺสตีติ อากาโส. กสิตุํ วิเลขิตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. อิมานิ ตทภิธานานิ –

Aquí, kassako significa labrador. Ākāso significa cielo. Pues se llama ākāso porque no se ara. El significado es que no se puede arar ni raspar. Estos son sus nombres:

อากาโส อมฺพรํ อพฺภํ, อนฺตลิกฺข’มฆํ นภํ;

เวหาโส คคนํ เทโว, ข’มาทิจฺจปโถปิ จ.

Ākāso, ambaraṃ, abbhaṃ, antalikkhaṃ, aghaṃ, nabhaṃ; vehāso, gaganaṃ, devo, khaṃ y ādiccapatho.

ตาราปโถ จ นกฺขตฺต-ปโถ รวิปโถปิ จ;

เวหายสํ วายุปโถ, อปโถ อนิลญฺชสํ.

Tārāpatho, nakkhattapatho, ravipatho; vehāyasaṃ, vāyupatho, apatho y anilañjasaṃ.

กส [Pg.174] สิส ชส ฌส วส มส ทิส ชุส ยุส หึสตฺถา. กสติ. สิสติ. ชสติ. ฌสติ. วสติ. มสติ. มสโก. โอมสติ, โอมสวาโท. ทิสติ. ชุสติ. ยูสติ.

kasa, sisa, jasa, jhasa, vasa, masa, disa, jusa, yusa en el sentido de herir o dañar. Kasati. Sisati. Jasati. Jhasati. Vasati. Masati. Masako. Omasati, omasavādo. Disati. Jusati. Yūsati.

ตตฺถ โอมสตีติ วิชฺฌติ. โอมสวาโทติ ปเรสํ สูจิยา วิย วิชฺฌนวาโท. มสโกติ มกโส.

Allí, omasati significa perforar. Omasavādo es hablar perforando a otros como con una aguja. Masako significa mosquito (makaso).

ภสฺส ภสฺสเน. ภสฺสนฺติ กถนํ วุจฺจติ ‘‘อาวาโส โคจโร ภสฺสํ. ภสฺสการก’’นฺติอาทีสุ วิย. ภสฺสติ. ภฏฺฐํ. ภฏฺฐนฺติ ภาสิตํ, วจนนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ ปน –

bhassa en el sentido de hablar. Se llama bhassa al habla, como en las expresiones "āvāso gocaro bhassaṃ" o "bhassakāraka". Bhassati. Bhaṭṭhaṃ. Bhaṭṭhaṃ significa lo hablado, la palabra. Y aquí:

‘‘สุภาสิตา อตฺถวตี, คาถาโย เต มหามุนิ;

นิชฺฌตฺโตมฺหิ สุภฏฺเฐน, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ

"Tus versos son bien hablados y llenos de significado, oh Gran Sabio; he quedado convencido por la palabra bien dicha, sé tú mi refugio".

ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นิชฺฌตฺโตติ นิชฺฌาปิโต ธมฺโมชปญฺญาย ปญฺญตฺติคโต อมฺหิ. สุภฏฺเฐนาติ สุภาสิเตน.

[Este es un] ejemplo del Canon. Allí, nijjhatto significa que he llegado a comprender a través de la sabiduría de la esencia del Dhamma. Subhaṭṭhena significa por lo que ha sido bien hablado.

ชิสุ นิสุ วิสุ มิสุ วสฺส เสจเน. เชสติ. เนสติ. เวสติ. เมสติ. เทโว วสฺสติ.

jisu, nisu, visu, misu, vassa en el sentido de rociar o llover. Jesati. Nesati. Vesati. Mesati. Devo vassati (la deidad llueve).

มริสุ สหเน จ. จกาโร เสจนาเปกฺขโก. มริสติ.

marisu en el sentido de soportar y también [rociar]. La partícula "ca" se refiere a rociar. Marisati.

ปุส โปสเน. โปสติ. โปโส. กมฺมจิตฺตอุตุอาหิอาเรหิ โปสิยตีติ โปโส. ‘‘อญฺเญปิ เทโว โปเสตี’’ติ ทสฺสนโต ปน จุราทิคเณปิ อิมํ ธาตุํ วกฺขาม.

pusa en el sentido de nutrir. Posati. Poso. Se llama poso porque es nutrido por el kamma, la mente, el clima y el alimento. Puesto que se ve "la deidad nutre a otros también", explicaremos esta raíz también en el grupo curādi.

ปิสุ สิลิสุ ปุสุ ปลุสุ อุสุ อุปทาเห. เปสติ. สิเลสติ. สิเลโส. โปสติ. ปโลสติ. โอสติ. อุสุ.

pisu, silisu, pusu, palusu, usu en el sentido de quemar. Pesati. Silesati. Sileso. Posati. Palosati. Osati. Usu.

ฆสุ สํหริเส. สํหริโส สงฺฆฏฺฏนํ. ฆสฺสติ.

ghasu en el sentido de fricción. Fricción (saṃhariso) significa rozamiento. Ghassati.

หสุ อาลิงฺเค. อาลิงฺโค อุปคูหนํ. หสฺสติ.

hasu en el sentido de abrazar. El abrazo (āliṅgo) es rodear con los brazos. Hassati.

หส [Pg.175] หสเน. หสติ. อสฺสา หสนฺติ, อาชานียา หสนฺติ, ปหสติ, อุหสติ. การิเต ‘‘หาเสติ’’อิจฺจาทิ, อุหสิยมาโน, หาโส, ปหาโส, หสนํ, ปหสนํ, หสิตํ. หการโลเปน มนฺทหสนํ ‘‘สิต’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘สิตํ ปาตฺวากาสี’’ติอาทีสุ.

hasa en el sentido de reír. Hasati. Los caballos ríen, los nobles caballos ríen, pahasati, uhasati. En la forma causativa "hāseti", etc., siendo objeto de risa, risa, gran alegría, el acto de reír, regocijo, reído. Con la elisión de la letra "ha", a la sonrisa leve se le llama "sita", como en "mostró una sonrisa".

ตตฺถ อุหสตีติ อวหสติ. อุทสิยมาโนติ อวหสิยมาโน. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘อิธ ภิกฺขุํ อรญฺญคตํ วา รุกฺขมูลคตํ วา สุญฺญาคารคตํ วา มาตุคาโม อุปสงฺกมิตฺวา อุหสติ’’ อิติ จ ‘‘โส มาตุคาเมน อุหสิยมาโน’’ อิติ จ. หาโสติ หสนํ วา โสมนสฺสํ วา ‘‘หาโส เม อุปปชฺชถา’’ติอาทีสุ วิย.

Allí, uhasati significa burlarse. Uhasiyamāno significa ser burlado. Aquí está el pasaje del Canon: "Aquí, una mujer se acerca a un monje que ha ido al bosque, al pie de un árbol o a un lugar solitario, y se burla de él", y "él, siendo burlado por la mujer". Hāso significa reír o regocijo, como en "me surgió la alegría".

ตุส หส หิส รส สทฺเท. ตุสติ, หสติ, หิสติ, รสติ, รสิตํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เภริโย สพฺพา วชฺชนฺตุ, วีณา สพฺพา รสนฺตุ ตา’’ อิติ.

tusa, hasa, hisa, rasa en el sentido de sonido. Tusati, hasati, hisati, rasati, rasitaṃ. Aquí está el pasaje del Canon: "Que suenen todos los tambores, que resuenen todas las laúdes".

รส อสฺสาทเน. รสติ. รโส.

rasa en el sentido de degustar. Rasati. Raso (sabor).

รส อสฺสาทสิเนเหสุ. รสติ. รโส.

rasa en el sentido de degustar y afecto. Rasati. Raso.

รส หานิยํ. รสติ. รสนํ, รโส.

rasa en el sentido de pérdida. Rasati. Rasanaṃ, raso.

อตฺรายํ ปาฬิ –

Aquí está el pasaje del Canon:

‘‘นเหว ฐิต นา’สีนํ, น สยานํ น ปทฺธคุํ;

ยาว พฺยาติ นิมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ.

"Ni de pie, ni sentado, ni acostado, ni caminando; en lo que tarda un parpadeo, incluso allí la edad declina".

ตตฺถ รสติพฺพโยติ โส โส วโย รสติ ปริหายติ, น วฑฺฒตีติ อตฺโถ.

Allí, rasatibbayoti significa que tal o cual etapa de la vida declina, disminuye; el significado es que no aumenta.

ลส สิเลสนกีฬเนสุ. ลสติ. ลาโส. ลสี จ เต นิปฺปลิตา. ลสิ วุจฺจติ มตฺถลุงฺคํ. นิปฺปลิตาติ นิกฺขนฺตา.

lasa en el sentido de adherirse y jugar. Lasati. Lāso. "Y tu líquido cerebral (lasī) se ha salido". Lasi se llama a la materia cerebral. Nippalitā significa salido.

นิส [Pg.176] สมาธิมฺหิ. สมาธิ สมาธานํ จิตฺเตกคฺคตา. เนสติ.

nisa en el sentido de concentración (samādhi). Samādhi es la estabilidad o la unificación de la mente. Nesati.

มิส มส สทฺเท โรเส จ. เมสติ. มสติ. เมโส. มสโก.

misa, masa en el sentido de sonido y de ira. Mesati. Masati. Meso. Masako.

ปิสิ เปสุ คติยํ. ปิสติ. เปสติ.

pisi y pesu en el sentido de movimiento. Pisati. Pesati.

สสุ หึสายํ. สสติ. สตฺถํ. สตฺถํ วุจฺจติ อสิ.

sasu en el sentido de herir. Sasati. Satthaṃ. Satthaṃ se llama a una espada.

สํส ถุติยญฺจ. จกาโร หึสาเปกฺขาย. สํสติ, ปสํสติ. ปสํสา, ปสํสนา. ปสตฺโถ ภควา. ปสํสมาโน, ปสํสิโต, ปสํสโก, ปสํสิตพฺโพ, ปสํสนีโย, ปาสํโส, ปสํสิตฺวา อิจฺจาทีนิ.

saṃsa en el sentido de alabanza. El uso de la partícula "ca" implica también el sentido de herir. Saṃsati, pasaṃsati. Pasaṃsā, pasaṃsanā. Pasattho bhagavā (el Bienaventurado es alabado). Pasaṃsamāno, pasaṃsito, pasaṃsako, pasaṃsitabbo, pasaṃsanīyo, pāsaṃso, pasaṃsitvā y demás.

ทิส เปกฺขเน. เอติสฺสา ปน นานารูปานิ ภวนฺติ – ‘‘ทิสฺสติ ปทิสฺสติ’’ อิจฺจาทิ อกมฺมกํ. ‘‘ปสฺสติ ทกฺขติ’’อิจฺจาทิ สกมฺมกํ.

disa en el sentido de ver. De esta raíz surgen diversas formas: "dissati, padissati", etc., son intransitivas; "passati, dakkhati", etc., son transitivas.

ทิสฺสตุ, ปสฺสตุ, ทกฺขตุ. ทิสฺเสยฺย, ปสฺเสยฺย, ทกฺเขยฺย. ทิสฺเส, ปสฺเส, ทกฺเข. ทิสฺส, ปสฺส, ทกฺข. อทิสฺสา, อปสฺสา. อทฺทา สีทนฺตเร นเค. อทฺทกฺขา, อทฺทกฺขุํ, อทสฺสุํ. อทสฺสิ, อปสฺสิ, อทกฺขิ.

Dissatu, passatu, dakkhatu. Disseyya, passeyya, dakkheyya. Disse, passe, dakkhe. Dissa, passa, dakkha. Adissā, apassā. Addā sīdantare nage (vio las montañas en medio del mar). Addakkhā, addakkhuṃ, adassuṃ. Adassi, apassi, adakkhi.

ทสฺสิสฺสติ, ปสฺสิสฺสติ, ทกฺขิสฺสติ. อทสฺสิสฺสา, อปสฺสิสฺสา, ทกฺขิสฺสา. เอวํ วตฺตมานปญฺจมิยาทิวเสน วิตฺถาเรตพฺพานิ. การิเต ‘‘ทสฺเสติ ทสฺสยตี’’ติ รูปานิ. กมฺเม ‘‘ปสฺสิยติ’’ อิจฺจาทีนิ.

Dassissati, passissati, dakkhissati. Adassissā, apassissā, dakkhissā. Así deben expandirse según el presente, el imperativo y otros tiempos. En el causativo: "dasseti, dassayatī". En el pasivo: "passiyati" y otros.

ทิสา. ปสฺโส. ปสฺสํ. ปสฺสิตา. ทสฺเสตา. ทสฺสนํ. วิปสฺสนา, ญาณทสฺสนนฺติ นามิกปทานิ. ตทตฺเถ ปน ตุมตฺเถ จ ‘‘ทกฺขิตาเย’’ติ รูปํ. ‘‘อาคตามฺห อิมํ ธมฺมสมยํ, ทกฺขิตาเย อปราชิตสงฺฆ’’นฺติ หิ ปาฬิ. อิมสฺมึ ปน ปาฬิปฺปเทเส ‘‘ทกฺขิตาเย’’ติ อิทํ ตทตฺเถ ตุมตฺเถ วา จตุตฺถิยา รูปํ. ตถา [Pg.177] หิ ทกฺขิตาเยติ อิมสฺส ทสฺสนตฺถายาติ วา ปสฺสิตุนฺติ วา อตฺโถ โยเชตพฺโพ. ทิสาติอาทีสุ ปน ปุรตฺถิมาทิเภทาปิ ทิสาติ วุจฺจติ. ยถาห –

Disā. Passo. Passaṃ. Passitā. Dassetā. Dassanaṃ. Vipassanā, ñāṇadassanaṃ son términos nominales. Con el significado de propósito o infinitivo existe la forma "dakkhitāye". Pues el texto pali dice: "Hemos venido a esta asamblea del Dhamma para ver (dakkhitāye) a la Sangha invicta". En este pasaje pali, "dakkhitāye" es una forma de dativo con sentido de propósito o infinitivo. De hecho, el significado de "dakkhitāye" debe vincularse con "para ver" (dassanatthāya) o "para observar" (passituṃ). En términos como "disā", también se refiere a las direcciones, como el este y otras. Como se ha dicho:

‘‘ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส,อุทฺธํ อโธ ทส ทิสตา อิมาโย;

กตมํ ทิสํ ติฏฺฐติ นาคราชา,ยมทฺทสา สุปิเน ฉพฺพิสาณ’’นฺติ.

«Cuatro son las direcciones, cuatro las intermedias, arriba y abajo, estas son las diez direcciones; ¿en qué dirección reside el rey de los nagas, al que vio en un sueño con seis colmillos?».

มาตาปิตาทโยปิ. ยถาห –

También a los padres y otros. Como se ha dicho:

‘‘มาตาปิตา ทิสา ปุพฺพา, อาจริยา ทกฺขิณา ทิสา;

ปุตฺตทารา ทิสา ปจฺฉา, มิตฺตามจฺจา จ อุตฺตรา;

«Los padres son la dirección oriental, los maestros la dirección meridional; los hijos y la esposa la dirección occidental, los amigos y ministros la septentrional;

ทาสกมฺมกรา เหฏฺฐา, อุทฺธํ สมณพฺราหฺมณา;

เอตา ทิสา นมสฺเสยฺย, อลมตฺโต กุเล คิหี’’ติ;

los siervos y trabajadores la dirección de abajo, y arriba los ascetas y brahmanes. Un laico capaz de su familia debe honrar estas direcciones».

ปจฺจยทายกาปิ. ยถาห – ‘‘อคาริโน อนฺนทปานวตฺถทา, อวฺหายิกา นมฺปิ ทิสํ วทนฺตี’’ติ.

También los donantes de los requisitos. Como se ha dicho: «Los laicos que dan comida, bebida y vestimenta, incluso a ellos se les llama direcciones».

นิพฺพานมฺปิ. ยถาห –

También el Nibbāna. Como se ha dicho:

‘‘เอตาทิสา ปรมา เสตเกตุ,ยํ ปตฺวา นิทฺทุกฺขา สุขิโน ภวนฺตี’’ติ;

«Tal es la suprema señal blanca, alcanzando la cual, libres de dolor, son felices».

เอวํ ทิสาสทฺเทน วุจฺจมานํ อตฺถรูปํ ญตฺวา อิทานิสฺส นิพฺพจนเมวํ ทฏฺฐพฺพํ. ทิสฺสติ จนฺทาวฏฺฏนาทิวเสน ‘‘อยํ ปุริมา อยํ ปจฺฉิมา’’ติอาทินา นานปฺปการโต ปญฺญายตีติ ทิสา, ปุรตฺถิมทิสาทโย. ตถา ‘‘อิเม อมฺหากํ ครุฏฺฐาน’นฺติอาทินา ปสฺสิตพฺพาติ ทิสา, มาตาปิตาทโย. ทิสฺสนฺติ สกาย ปุญฺญกฺริยาย อิเม ทายกาติ ปญฺญายนฺตีติ ทิสา, ปจฺจยทายกา. ทิสฺสติ อุปฺปาทวยาภาเวน นิจฺจธมฺมตฺตา สพฺพกาลมฺปิ วิชฺชตีติ ทิสา, นิพฺพานํ. ปสฺโสติ การณาการณํ [Pg.178] ปสฺสตีติ ปสฺโส. เอวํ ปสฺสตีติ ปสฺสํ. อตฺรายํ ปาฬิ –

Habiendo comprendido así el significado expresado por la palabra "disā", ahora debe verse su derivación. Se llama "disā" (dirección) a puntos como el este o el oeste porque se perciben (dissati) de diversas maneras según el curso de la luna, etc. Asimismo, se llama "disā" a los padres y otros porque deben ser vistos (passitabbā) como personas en posición de respeto. Se llama "disā" a los donantes de los requisitos porque se dan a conocer (dissanti) a través de sus propias obras meritorias. Se llama "disā" al Nibbāna porque se percibe (dissati) como una realidad permanente por la ausencia de surgimiento y cesación, existiendo en todo momento. "Passo" es quien ve lo que es causa y lo que no lo es. "Passaṃ" es quien ve de esta manera. Sobre esto, el texto pali dice:

‘‘ปสฺสติ ปสฺโส ปสฺสนฺตํ, อปสฺสนฺตมฺปิ ปสฺสติ;

อปสฺสนฺโต อปสฺสนฺตํ, ปสฺสนฺตมฺปิ น ปสฺสตี’’ติ.

«El que ve, ve al que está viendo, y también ve al que no ve; el que no ve, no ve al que no ve, ni tampoco al que ve».

ปสฺสตีติ ปสฺสิตา. ทสฺเสตีติ ทสฺสิตา. ทสฺสนนฺติ ทสฺสนกฺริยา. อปิจ ทสฺสนนฺติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตญฺหิ รูปารมฺมณํ ปสฺสตีติ ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ธมฺมา’’ติ วจนโต ทสฺสนํ นาม โสตาปตฺติมคฺโค. กสฺมา โสตาปตฺติมคฺโค ทสฺสนํ? ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต. นนุ โคตฺรภู ปฐมตรํ ปสฺสตีติ? โน น ปสฺสติ, ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ ปน น กโรติ สํโยชนานํ อปฺปหานโต, ตสฺมา ‘‘ปสฺสตี’’ติ น วตฺตพฺโพ. ยตฺถ กตฺถจิ ราชานํ ทิสฺวาปิ ปณฺณาการํ ทตฺวา กิจฺจนิปฺผตฺติยา อทิฏฺฐตฺตา อชฺชาปิ ราชานํ น ปสฺสามีติ วทนฺโต คามวาสี นิทสฺสนํ.

"Passitā" es el que ve. "Dassitā" es el que muestra. "Dassanaṃ" es el acto de ver. Además, "dassanaṃ" es la conciencia visual, pues se dice que ve el objeto visible. Asimismo, según el enunciado "estados que deben ser abandonados por la visión" (dassanena pahātabbā dhammā), el término "dassana" se refiere al camino de la entrada en la corriente (sotāpattimaggo). ¿Por qué el camino de la entrada en la corriente es "visión"? Porque es la primera visión del Nibbāna. ¿Acaso el estado de "gotrabhū" no ve primero? No es que no vea, pero habiendo visto, no realiza la función necesaria por no haber abandonado los grilletes; por lo tanto, no se dice que "ve". Es como el ejemplo del aldeano que, aunque ha visto al rey en algún lugar, dice: "todavía no he visto al rey", porque no ha cumplido su propósito entregando el presente.

วิปสฺสนาติ อนิจฺจาทิวเสน ขนฺธานํ วิปสฺสนกํ ญาณํ. ญาณทสฺสนนฺติ ทิพฺพจกฺขุปิ วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ ผลมฺปิ ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘อปฺปมตฺโต สมาโน ญาณทสฺสนํ อาราเธตี’’ติ เอตฺถ หิ ทิพฺพจกฺขุ ญาณทสฺสนํ นาม. ‘‘ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมตี’’ติ เอตฺถ วิปสฺสนาญาณํ. ‘‘อภพฺพา เต ญาณทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธายา’’ติ เอตฺถ มคฺโค, ‘‘อยมญฺโญ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ เอตฺถ ผลญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปา เม เจโตวิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ เอตฺถ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ [Pg.179] ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ สตฺตาหกาลงฺกโต อาฬาโร กาลาโม’’ติ เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. เอตฺเถตํ ภวติ –

"Vipassanā" es el conocimiento que observa los agregados bajo el aspecto de la impermanencia y otros. "Ñāṇadassana" (conocimiento y visión) se refiere al ojo divino, a la introspección, al camino, al fruto, al conocimiento de revisión y también al conocimiento omnisciente. En el pasaje "siendo diligente, alcanza el conocimiento y la visión", se denomina "ñāṇadassana" al ojo divino. En "dirige e inclina su mente hacia el conocimiento y la visión", se refiere al conocimiento de la introspección (vipassanā). En "ellos son incapaces de alcanzar el conocimiento y la visión, la iluminación suprema", se refiere al camino. En "este es otro estado humano superior, una excelencia del conocimiento y la visión de los nobles, una morada confortable alcanzada", se refiere al conocimiento del fruto. En "surgió en mí el conocimiento y la visión: mi liberación mental es inquebrantable, este es mi último nacimiento, ya no hay más devenir", se refiere al conocimiento de revisión. En "surgió en mí el conocimiento y la visión de que Āḷāra Kālāma murió hace siete días", se refiere al conocimiento omnisciente. Al respecto se dice:

‘‘ทิพฺพจกฺขุปิ มคฺโคปิ, ผลญฺจาปิ วิปสฺสนา;

ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ, ญาณํ สพฺพญฺญุตาปิ จ;

ญาณทสฺสนสทฺเทน, อิเม อตฺถา ปวุจฺจเร’’ติ.

«El ojo divino, el camino, el fruto y también la introspección; el conocimiento de revisión y el conocimiento de la omnisciencia; todos estos significados se expresan con el término 'ñāṇadassana'».

ทํส ทํสเน. ทํสติ, วิทํสติ. ทนฺโต. การิเต อาโลกํ วิทํเสติ.

daṃsa en el sentido de mostrar. Daṃsati, vidaṃsati. Danto. En el causativo: "vidaṃseti ālokaṃ" (muestra la luz).

เอส พุทฺธิยํ. เอสติ.

esa en el sentido de entendimiento. Esati.

สํส กถเน. สํสติ. โย เม สํเส มหานาคํ.

saṃsa en el sentido de hablar. Saṃsati. "Quien me hable del gran naga".

กิลิส พาธเน. กิลิสติ. กิเลโส.

kilisa en el sentido de afligir. Kilisati. Kileso.

เอตฺถ พาธนฏฺเฐน ราคาทโยปิ ‘‘กิเลสา’’ติ วุจฺจนฺติ ทุกฺขมฺปิ. เอเตสุ ทุกฺขวเสน –

Aquí, por el sentido de aflicción, la pasión y otros estados también se llaman "kilesas", así como el sufrimiento. Entre ellos, en el sentido de sufrimiento:

‘‘อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา, ปุพฺเพ กิเลสมตฺตโน;

อานนฺทิยํ วิจรึสุ, รมณีเย คิริพฺพเช’’ติ

«Y habiendo encontrado esta causa, habiendo antes padecido el propio sufrimiento (kilesa), vagaron regocijándose por el encantador Giribbaja».

ปโยโค เวทิตพฺโพ. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺตสฺส ‘‘กิลิสฺสตี’’ติ รูปํ.

Debe conocerse su aplicación. La forma de quien pertenece a la clase "divādi" es "kilissatī".

วส สิเนหเน. วสติ. วสา.

vasa en el sentido de untuosidad. Vasati. Vasā.

เอตฺถ จ วสา นาม วิลีนสิเนโห. สา วณฺณโต นาฬิเกรเตลวณฺณา. อาจาเม อาสิตฺตเตลวณฺณาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

Y aquí, "vasā" es la grasa derretida. En cuanto a su color, es como el color del aceite de coco. También se puede decir que es como el color del aceite vertido sobre el agua de arroz.

อีส หึสาคติทสฺสเนสุ. อีสติ. อีโส.

īsa en los sentidos de herir, ir y ver. Īsati. Īso.

ภาสพฺยตฺตายํ วาจายํ. ภาสติ. ภาสา, ภาสิตํ, ภาตา. ปริภาสติ. ปริภาสา, ปริภาสโก.

bhāsa en el sentido de habla clara. Bhāsati. Bhāsā, bhāsitaṃ, bhātā. Paribhāsati. Paribhāsā, paribhāsako.

ตตฺร [Pg.180] ภาสนฺติ อตฺถํ เอตายาติ ภาสา, มาคธภาสาทิ. ภาสิตนฺติ วจนํ. วจนตฺโถ หิ ภาสิตสทฺโท นิจฺจํ นปุํสกลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ‘‘สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิต’’นฺติ. วาจฺจลิงฺโค ปน ภาสิตสทฺโท ติลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ‘‘ภาสิโต ธมฺโม, ภาสิตํ จตุสจฺจํ, ภาสิตา วาจา’’ติ. ปุพฺเพ ภาสตีติ ภาตา, เชฏฺฐภาตาติ วุตฺตํ โหติ. โส หิ ปุพฺเพ ชาตตฺตา เอวํ วตฺตุํลภติ. กิญฺจาปิ ภาตุสทฺโท ‘‘ภาติกสตํ, สตฺตภาตโร. ภาตรํ เกน โทเสน, ทุชฺชาสิ ทกรกฺขิโน’’ติอาทีสุ เชฏฺฐกนิฏฺฐภาตูสุ วตฺตติ, ตถาปิ เยภุยฺเยน เชฏฺฐเก นิรูฏฺโฐ, ‘‘ภาตา’’ติ หิ วุตฺเต เชฏฺฐภาตาติ วิญฺญายติ, ตสฺมา กตฺถจิ ฐาเน ‘‘กนิฏฺฐภาตา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ.

En este contexto, aquello por lo cual se habla un significado es la lengua (bhāsā), como la lengua māgadha y otras. 'Bhāsita' se refiere a la palabra hablada. Pues el significado de la palabra 'bhāsitasaddo' debe verse siempre en género neutro, como en 'sutvā luddassa bhāsitaṃ' (habiendo escuchado lo hablado por el cazador). Sin embargo, cuando la palabra 'bhāsita' funciona como adjetivo (vāccaliṅgo), debe verse en los tres géneros, como en 'bhāsito dhammo' (el Dhamma hablado), 'bhāsitaṃ catusaccaṃ' (las cuatro verdades habladas), 'bhāsitā vācā' (la palabra hablada). Se dice 'bhātā' porque habla o brilla antes, significando 'hermano mayor'. Él recibe este nombre por haber nacido antes. Aunque la palabra 'bhātā' se emplea para hermanos mayores y menores en pasajes como 'cien hermanos' (bhātikasataṃ), 'siete hermanos' (sattabhātaro), o '¿por qué falta, hermano, eres hostil al guardián del agua?' (bhātaraṃ kena dosena...), aun así, generalmente está arraigada en el hermano mayor. Pues cuando se dice 'bhātā', se entiende como hermano mayor; por lo tanto, en ciertos lugares se especifica diciendo 'kaniṭṭhabhātā' (hermano menor).

นนุ จ โภ กตฺถจิ ‘‘เชฏฺฐภาตา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน ภาตาสทฺทสฺส กนิฏฺเฐปิ วตฺตนโต ปากฏีกรณตฺถํ ‘‘เชฏฺฐภาตา’’ติ วุตฺตํ. ยถา หิ หริเณสุ วตฺตมานสฺส มิคสทฺทสฺส กทาจิ อวเสสจตุปฺปเทสุปิ วตฺตนโต ‘‘หริณมิโค’’ติ วิเสเสตฺวา วาจํ ภาสนฺติ, เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. ยถา จ โคหตฺถิมหึสอจฺฉสูกรสสพิฬาราทีสุ สามญฺญวเสน มิคสทฺเท วตฺตมาเนปิ ‘‘มิคจมฺมํ มิคมํส’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน ‘‘หริณสฺสา’’ติ วิเสสนสทฺทํ วินาปิ ‘‘หริณมิคจมฺมํ หริณมิคมํส’’นฺติ วิเสสตฺถาธิคโม โหติ, เอตฺถ น โคหตฺถิอาทีนํ จมฺมํ วา มํสํ วา วิญฺญายติ. ตถา ‘‘มิคมํสํ ขาทนฺตี’’ติ วจนสฺส โคหตฺถิอาทีนํ มํสํ ขาทนฺตีติ อตฺโถ น สมฺภวติ, เอวเมว กตฺถจิ วินาปิ เชฏฺฐกอิติ วิเสสนสทฺทํ ‘‘ภาตา’’ติ วุตฺเตเยว ‘‘เชฏฺฐกภาตา’’ติ อตฺโถ วิญฺญายตีติ. นนุ จ โภ ‘‘มิคจมฺมํ, มิคมํส’’นฺติ เอตฺถ จมฺมมํสสทฺเทเหว [Pg.181] วิเสสตฺถาธิคโม โหตีติ? น โหติ, มิคสทฺทสฺส อิว จมฺมมํสสทฺทานํ สามญฺญวเสน วตฺตนโต, เอวญฺจ สติ เกน วิเสสตฺถาธิคโม โหตีติ เจ? โลกสงฺเกตวเสน, ตถา หิ มิคสทฺเท จ จมฺมสทฺทาทีสุ จ สามญฺญวเสน วตฺตมาเนสุปิ โลกสงฺเกเตน ปริจฺฉินฺนตฺตา โคหตฺถิอาทีนํ จมฺมาทีนิ น ญายนฺติ โลเกน, อถ โข หริณจมฺมาทีนิเยว ญายนฺติ. ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติ การณ’’นฺติ หิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Pero, señor, ¿no se dice en algunos lugares especificando 'jeṭṭhabhātā' (hermano mayor)? Es cierto, pero se dice 'jeṭṭhabhātā' para clarificar el significado, dado que la palabra 'bhātā' también se aplica al menor. Así como la palabra 'miga' (animal/ciervo), que se aplica a los ciervos, a veces se aplica también a los demás cuadrúpedos restantes, por lo cual se habla especificando 'hariṇamigo' (el ciervo hariṇa); así debe entenderse este caso. Y así como cuando se usa la palabra 'miga' de manera general para bueyes, elefantes, búfalos, osos, cerdos, liebres, gatos, etc., en los lugares donde aparece 'piel de animal' (migacammaṃ) o 'carne de animal' (migamaṃsaṃ), se obtiene el significado específico de 'del ciervo' (hariṇassa) incluso sin la palabra específica 'piel de ciervo hariṇa' o 'carne de ciervo hariṇa'; aquí no se entiende la piel o la carne de bueyes, elefantes, etc. Del mismo modo, en la expresión 'comen carne de animal' (migamaṃsaṃ khādanti), no es posible el significado de que comen carne de bueyes, elefantes, etc. Exactamente así, en ciertos lugares, incluso sin la palabra específica 'jeṭṭhaka' (mayor), cuando se dice simplemente 'bhātā', se entiende el significado de 'hermano mayor'. Pero, señor, ¿no se obtiene el significado específico en 'piel de animal' y 'carne de animal' precisamente por las palabras 'piel' (camma) y 'carne' (maṃsa)? No es así, pues al igual que la palabra 'miga', las palabras 'piel' y 'carne' se usan de manera general. Siendo así, ¿por qué medio se obtiene el significado específico? Por medio de la convención social (lokasaṅketa). Pues, aunque la palabra 'miga' y las palabras 'piel', etc., se usen de manera general, debido a que están delimitadas por la convención social, el mundo no entiende las pieles de bueyes, elefantes, etc., sino que entiende precisamente las pieles de ciervos. Pues se ha dicho: 'La palabra convencional es la verdad, el consenso mundano es la razón'; así debe considerarse.

คิเลสุ อนฺวิจฺฉายํ. ปุนปฺปุนํ อิจฺฉา อนฺวิจฺฉา. คิเลสติ.

Gilesu, en el sentido de deseo repetido. El deseo que ocurre una y otra vez se llama ‘anvicchā’. Gilesati.

เยสุ ปยตเน. เยสติ.

Yesu, en el sentido de esfuerzo (payatane). Yesati (se esfuerza).

เชสุ เนสุ เอสุ เหสุ คติยํ. เชสติ. เนสติ. เอสติ. เหสติ. ธาตฺวนฺตสฺส ปน สญฺโญควเสน ‘‘เชสฺสติ, เนสฺสตี’’ติอาทีนิปิ คเหตพฺพานิ. เชสฺสมาโน. เชสฺสํ, เชสฺสนฺโต. เอตฺถ จ –

Jesu, nesu, esu, hesu, en el sentido de movimiento (gatiyaṃ). Jesati, nesati, esati, hesati. Debido a la conjunción al final de la raíz, también deben tomarse formas como 'jessati', 'nessati', etc. Jessamāno. Jessaṃ, jessanto. Y en este contexto—

‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี;

เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ, สเมสุ วิสเมสุ จา’’ติ

'Como la elefanta sigue al elefante de la selva, al que tiene colmillos; al que vaga (jessantaṃ) por los desfiladeros de las montañas, por terrenos llanos y escabrosos'.

ปาฬิ นิทสฺสนํ.

Este es el ejemplo del Canon (Pāḷi).

เทสุ เหสุ อพฺยตฺตสทฺเท. เทสติ. เหสติ.

Desu y hesu, en el sentido de sonido inarticulado (abyattasadde). Desati. Hesati (relincha).

กาส สทฺทกุจฺฉายํ. กาสติ, อุกฺกาสติ. กาโส. กาสํ สาสํ ทรํ พลฺยํ, ขีณเมโธ นิคจฺฉติ.

Kāsa, en el sentido de sonido o tos (saddakucchāyaṃ). Kāsati (tose), ukkāsati (aclara la garganta). Kāso (la tos). 'Tos, asma, dolor y debilidad alcanza aquel cuya energía vital se ha agotado'.

กาสุ ภาสุ ทิตฺติยํ. ทิตฺตีติ ปากฏตา, วิราชนตา วา. กาสติ, ปกาสติ. ปกาสติ เตโช. ทูเร สนฺโต ปกาเสนฺติ. ภาสติ. ปภาสติ มิทํ พฺยมฺหํ. ปกาโส. กาสุ โอภาโส.

Kāsu y bhāsu, en el sentido de resplandor (dittiyaṃ). Resplandor significa claridad o brillantez. Kāsati, pakāsati (brilla, es evidente). Brilla (pakāsati) el esplendor. Los buenos brillan (pakāsenti) desde lejos. Bhāsati (brilla). Este palacio resplandece (pabhāsati). Pakāso (claridad). Kāsu, en el sentido de iluminación (obhāso).

ตตฺร [Pg.182] ปกาสตีติ ปกาโส, ปากโฏ โหตีติ อตฺโถ. ตุจฺฉภาเวน ปุญฺชภาเวน วา กาสติ ปกาสติ ปากฏา โหตีติ กาสุ. ‘‘กาสุ’’ อิติ อาวาโฏปิ วุจฺจติ ราสิปิ.

En ese contexto, lo que brilla (pakāsati) es el resplandor (pakāso), significando que se hace evidente. Aquello que se hace evidente o manifiesto, ya sea por ser un vacío (tucchabhāvena) o por ser un montón (puñjabhāvena), es 'kāsu'. 'Kāsu' se refiere tanto a un foso (āvāṭo) como a una pila o montón (rāsi).

‘‘กึนุ สนฺตรมาโนว, กาสุํ ขนสิ สารถิ;

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ, กึกาสุยา กริสฺสสี’’ติ

'¿Por qué, oh auriga, caváis un foso (kāsuṃ) con tanta prisa? Respóndeme correctamente lo que te pregunto: ¿qué harás con el foso?'.

เอตฺถ หิ อาวาโฏ กาสุ นาม. ‘‘องฺคารกาสุํ อปเร ผุณนฺติ, นรา รุทนฺตา ปริทฑฺฒคตฺตา’’ติ เอตฺถ ราสิ. การิเต – ปกาเสตีติ ปกาสโก. โอภาเสตีติ โอภาสโก. กมฺเม ปกาสิยตีติ ปกาสิโต. เอวํ ภาสิโต. ภาเว – กาสนา. สงฺกาสนา. ปกาสนา. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘ปกาสิตุํ, ปกาเสตุํ, โอภาสิตุํ, โอภาเสตุํ. ปกาสิตฺวา, ปกาเสตฺวา, โอภาสิตฺวา, โอภาเสตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตทฺธิเต ภาสุ เอตสฺส อตฺถีติ ภาสุโร, ปภสฺสโร โย โกจิ. ภาสุโรติ วา เกสรสีโห. อิมสฺมึ อตฺเถ ภาสุสทฺโท ‘‘ราช ทิตฺติย’’นฺติ เอตฺถ ราชสทฺโท วิย วิราชนวาจโก สิยา, ตสฺมา รูปสิริยา วิราชนสมฺปนฺนตาย ภาสุ วิราชนตา เอตสฺส อตฺถีติ ภาสุโรติ นิพฺพจนํ เญยฺยํ.

Aquí, el foso se llama 'kāsu'. 'Otros hombres, llorando y con los cuerpos quemados, caen en una fosa de brasas (aṅgārakāsuṃ)'; aquí significa un montón. En el causativo: 'pakāsetī' (hace brillar), de ahí 'pakāsako' (iluminador). 'Obhāsetī' (ilumina), de ahí 'obhāsako'. En el pasivo: es hecho evidente (pakāsiyatī), por lo tanto 'pakāsito'. Así también 'bhāsito'. En el sentido abstracto: 'kāsanā' (el acto de brillar), 'saṅkāsanā', 'pakāsanā'. En el infinitivo y otros: 'pakāsituṃ, pakāsetuṃ, obhāsituṃ, obhāsetuṃ'. 'Pakāsitvā, pakāsetvā, obhāsitvā, obhāsetvā'; estas son las formas. En el derivado (taddhita): de 'bhāsu', aquel que posee esto es 'bhāsuro' (brillante), cualquier cosa resplandeciente (pabhassaro). O 'bhāsuro' se refiere al león melenudo (kesarasīho). En este sentido, la palabra 'bhāsu' sería sinónimo de brillantez, como la palabra 'rāja' en el sentido de 'rāja dittiyaṃ' (raíz rāj en resplandor); por lo tanto, debido a la perfección de su belleza radiante, posee brillantez (bhāsu), de ahí la derivación 'bhāsuro'.

นาสุ ราสุ สทฺเท. นาสติ. ราสติ. นาสา, นาสิกา.

Nāsu y rāsu, en el sentido de sonido (sadde). Nāsati. Rāsati. Nāsā, nāsikā (nariz).

ตตฺร นาสาติ หตฺถิโสณฺฑาปิ นาสาติ วุจฺจติ ‘‘สเจ มํ นาคนาสูรู, โอโลเกยฺย ปภาวตี’’ติอาทีสุ วิย. มนุสฺสาทีนํ นาสิกาปิ นาสาติ วุจฺจติ ‘‘โย เต หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยี’’ติอาทีสุ วิย. นาสนฺติ อพฺยตฺตสทฺทํ กโรนฺติ เอตายาติ นาสา. นาสา เอว นาสิกา. ยตฺถ นิพฺพจนํ น วทาม, ตตฺถ ตํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา อปฺปสิทฺธตฺตา [Pg.183] วา น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, อวุตฺตมฺปิ ปโยควิจกฺขเณหิ อุปปริกฺขิตฺวา โยเชตพฺพํ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

En ese contexto, a la trompa del elefante también se le llama 'nāsā', como en: 'Si Pabhāvatī me mirara a mí, que tengo muslos como la trompa de un elefante (nāganāsūrū)'. También a la nariz de los hombres y otros se le llama 'nāsā', como en: 'aquel que te cortó las manos, los pies y la oreja y la nariz (kaṇṇanāsañca)'. Se llama 'nāsā' porque a través de ella emiten un sonido inarticulado (nāsanti). 'Nāsā' es lo mismo que 'nāsikā'. Donde no mencionamos la derivación, debe entenderse que no se dice por ser fácil de comprender o por haber sido dicha anteriormente; lo que no se ha dicho debe ser aplicado por aquellos expertos en el uso del lenguaje tras una cuidadosa investigación. Sobre esto se dice—

นาสา โสณฺฑา กโร หตฺโถ,หตฺถิทพฺเพ สมา มตา;

นาสา จ นาสิกา จ ทฺเว,นราทีสุ สมา มตา’’ติ.

'Nāsā, soṇḍā, karo y hattho, se consideran sinónimos para el miembro del elefante; nāsā y nāsikā, ambos se consideran sinónimos en los seres humanos y otros'.

นส โกฏิลฺเล. นสติ.

Nasa, en el sentido de torcedura o encorvamiento (koṭille). Nasati.

ภิสิ ภเย. ภึสติ. ภึสนโก. ตทาสิ ยํ ภึสนกํ. เภสฺมากาโย.

Bhisi, en el sentido de miedo (bhaye). Bhiṃsati (teme). Bhiṃsanako (terrible). 'Aquello que en ese entonces fue terrible (bhiṃsanakaṃ)'. Bhesmākāyo (de cuerpo pavoroso).

อาสิสิ อิจฺฉายํ. อาปุพฺโพ สิสิ อิจฺฉายํ วตฺตติ. อาสิสติ. อาสิสเตว ปุริโส. อาสิสนา. อาสิสตฺตํ. อาสิสนฺโต, อาสิสมาโน, อาสมาโน. ‘‘สุคฺคติมาสมานา’’ติ ปาฬิ เอตฺถ นิทสฺสนํ.

Āsisi, en el sentido de deseo (icchāyaṃ). El prefijo 'ā' con la raíz 'sisi' funciona en el sentido de desear. Āsisati. El hombre ciertamente desea (āsisateva). Āsisanā (el acto de desear). Āsisattaṃ (el estado de deseo). Āsisanto, āsisamāno, āsamāno (deseando). 'Anhelando un buen destino (suggatimāsamānā)' es el ejemplo del Canon aquí.

คสุ อทเน. คสติ.

Gasu, en el sentido de comer (adane). Gasati (traga).

ฆุสี กนฺติกรเณ. อีการนฺโตยํ, เตน อิโต น นิคฺคหีตาคโม. ฆุสติ.

Ghusī, en el sentido de emitir sonido (shouting/kantikaraṇe). Termina en 'ī', por lo tanto no hay inserción de nasal (niggahīta) aquí. Ghusati.

ปํสุ ภํสุ อวสํสเน. ปํสติ. ภํสติ.

Paṃsu y bhaṃsu, en el sentido de desmoronarse o caer (avasaṃsane). Paṃsati. Bhaṃsati.

ธํสุ คติยํ. ธํสติ. รโช นุทฺธํสติ อุทฺธํ.

Dhaṃsu, en el sentido de movimiento (gatiyaṃ). Dhaṃsati. El polvo se eleva (nuddhaṃsati) hacia arriba.

ปส วิตฺถาเร. ปสติ. ปสุ.

Pasa, en el sentido de extensión o difusión (vitthāre). Pasati. Pasu (ganado/animal).

กุส อวฺหาเน โรทเน จ. โกสติ, ปกฺโกสติ. ปกฺโกสโก, ปกฺโกสิโต, ปกฺโกสนํ.

Kusa en el sentido de llamar y llorar. Kosati, pakkosati. Pakkosako (el que llama), pakkosito (llamado), pakkosanaṃ (el acto de llamar).

กสฺส คติยํ. กสฺสติ, ปริกสฺสติ. ปฏิกสฺสติ. มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย. ปฏิกสฺเสยฺยาติ อากฑฺเฒยฺย, มูลาปตฺติยํเยว ปติฏฺฐาเปยฺยาติ อตฺโถ.

Kassa en el sentido de movimiento (arrastrar). Kassati, parikassati. Paṭikassati. Mūlāya paṭikasseyya (debería ser arrastrado de vuelta al origen). Paṭikasseyya significa arrastrar, establecer de nuevo en la ofensa original; este es el significado.

อส [Pg.184] ทิตฺยาทาเนสุ จ. จกาโร คติเปกฺขโก. อสติ.

Asa en el sentido de brillar y tomar. La partícula 'ca' implica también movimiento. Asati.

ทิส อาทานสํวรเณสุ. ทิสฺสติ ปุริโส.

Disa en el sentido de tomar y cubrir. Dissati puriso (el hombre es visto o se manifiesta).

ทาสุ ทาเน. ทาสติ.

Dāsu en el sentido de dar. Dāsati.

โรส ภเย. โรสติ. โรสโก.

Rosa en el sentido de miedo. Rosati. Rosako.

เภสุ จลเน. เภสติ.

Bhesu en el sentido de movimiento. Bhesati.

ปส พาธนผสฺสเนสุ. ปสติ. ปาโส, นาคปาโส, หตฺถปาโส.

Pasa en el sentido de atar y tocar. Pasati. Pāso (lazo), nāgapāso (lazo de serpiente), hatthapāso (distancia de un brazo).

ลส กนฺติยํ. ลสติ, อภิลสติ, วิลสติ. ลาโส, วิลาโส, วิลสนํ.

Lasa en el sentido de belleza o deseo. Lasati, abhilasati, vilasati. Lāso, vilāso, vilasanaṃ (juego, gracia, resplandor).

จส ภกฺขเณ. จสติ.

Casa en el sentido de comer. Casati.

กส หึสายํ. กสติ.

Kasa en el sentido de herir. Kasati.

ติส ติตฺติยํ. ติตฺติ ตปฺปนํ ปริปุณฺณตา สุหิตตา. ติสติ. ติตฺติ.

Tisa en el sentido de satisfacción. Titti es gratificación, plenitud, estar bien satisfecho. Tisati. Titti (satisfacción).

วส นิวาเส. วสติ, วสิยติ, วจฺฉติ. วตฺถุ, วตฺถํ, ปริวาโส, นิวาโส, อาวาโส, อุปวาโส, อุโปสโถ, วิปฺปวาโส, จิรปฺปวาสี, จิรปฺปวุตฺโถ, วสิตฺวา, วตฺตุํ, วสิตุํ อิจฺจาทีนิ.

Vasa en el sentido de habitar. Vasati, vasiyati, vacchati. Vatthu (sitio o lugar), vatthaṃ (vestido), parivāso (periodo de prueba), nivāso (morada), āvāso (residencia), upavāso (ayuno), uposatho (día de observancia), vippavāso (ausencia), cirappavāsī (ausente por mucho tiempo), cirappavuttho (vivido por mucho tiempo), vasitvā (habiendo vivido), vattuṃ, vasituṃ (para vivir), etc.

อตฺร อุปวาโสติ อนฺเนน วชฺชิโต วาโส อุปวาโส. อุโปสโถติ อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ, อุปวสนฺติ สีเลน วา อนสเนน วา อุเปตา หุตฺวา วสนฺตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร – ‘‘อายามาวุโส กปฺปิน อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ ปาติโมกฺขุทฺเทโส [Pg.185] อุโปสโถ. ‘‘เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ สีลํ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ อุปวาโส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘น ภิกฺขเว ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา’’ติอาทีสุ อุปวสิตพฺพทิวโสติ.

Aquí, upavāso significa habitar privado de alimento (ayuno). Uposatho es aquello donde se habita cerca (upavasanti); el significado es que habitan estando dotados de virtud (sīla) o mediante el ayuno (anasana). He aquí una aclaración de sus significados: en pasajes como 'vamos, amigo Kappina, al uposatha', se refiere a la recitación del Pātimokkha. En pasajes como 'así, Visākha, se observa el uposatha dotado de ocho factores', se refiere a la virtud. En pasajes como 'para el puro siempre es Phaggu, para el puro siempre es uposatha', se refiere al ayuno. En pasajes como 'el rey de los nagas llamado Uposatha', es una designación. En pasajes como 'monjes, en aquel día de uposatha, en las residencias con monjes', se refiere al día que debe ser observado.

วส กนฺติยํ. วจฺฉติ. ชินวจฺฉโย.

Vasa en el sentido de belleza. Vacchati. Jinavacchayo (el amado del Jina).

สส สุสเน. สสติ. สโส.

Sasa en el sentido de dormir. Sasati. Saso (liebre).

สส ปาณเน. สสติ. สโตว อสฺสสติ, สโตว ปสฺสสติ. สโส, สสนํ. อสฺสาโส ปสฺสาโส อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต.

Sasa en el sentido de respirar. Sasati. Con atención respira hacia adentro, con atención respira hacia afuera. Saso, sasanaṃ (respiración). Assāso passāso (inhalación y exhalación), assasanto passasanto (inhalando y exhalando).

อส ภุวิ. อตฺถิ. อส.

Asa en el sentido de existencia. Atthi (es/existe). Asa.

เอตฺถ อตฺถีติ อาขฺยาตปทํ. น อตฺถิ ขีรา พฺราหฺมณี. อตฺถิตา, อตฺถิภาโว, ‘‘ยํ กิญฺจิ รตนํ อตฺถี’’ติอาทีสุ วิย นิปาตปทํ. ตสฺมา อตฺถีติ ปทํ อาขฺยาตนิปาตวเสน ทุวิธนฺติ เวทิตพฺพํ. อสอิติ อวิภตฺติกํ นามิกปทํ. เอตฺถ จ ‘‘อสสฺมีติ โหตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อตฺถีติ อส, นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. อิมินา สสฺสตทิฏฺฐิ วุตฺตา.

Aquí, 'atthi' es una forma verbal. 'No hay leche, mujer brahmana'. 'Atthitā', 'atthibhāvo' (existencia), como en 'cualquier tesoro que haya', es una partícula indeclinable. Por lo tanto, debe entenderse que el término 'atthi' es de dos tipos: como verbo y como indeclinable. 'Asa' es un nombre sin desinencia. Y aquí el ejemplo del Pali es 'asasmīti hoti' (soy). Allí, 'atthi' es 'asa', un sinónimo de lo permanente (nicca). Con esto se expresa la visión eternalista (sassatadiṭṭhi).

ตตฺรายํ ปทมาลา – ‘‘อตฺถิ, สนฺติ. อสิ, อตฺถ. อสฺมิ, อสฺม, อมฺหิ, อมฺห’’ อิจฺเจตานิ ปสิทฺธานิ. ‘‘อตฺถุ, สนฺตุ. อาหิ, อตฺถ. อสฺมิ, อสฺม อมฺหิ, อมฺห’’ อิจฺเจตานิ จ, ‘‘สิยา, อสฺส, สิยุํ, อสฺสุ, สิยํสุ. อสฺส, อสฺสถ. สิยํ, อสฺส, อสฺสาม’’ อิจฺเจตานิ จ ปสิทฺธานิ.

Esta es la declinación verbal: 'atthi, santi; asi, attha; asmi, asma, amhi, amha' son las formas conocidas. También 'atthu, santu; āhi, attha; asmi, asma amhi, amha', y 'siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu; assa, assatha; siyaṃ, assa, assāma' son conocidas.

เอตฺถ ปน ‘‘เตสญฺจ โข ภิกฺขเว สมคฺคานํ สมฺโมทมานานํ…เป… สิยํสุ ทฺเว ภิกฺขู อภิธมฺเม นานาวาทา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ[Pg.186]. ตตฺถ สิยํสูติ ภเวยฺยุํ. อภิธมฺเมติ วิสิฏฺเฐ ธมฺเม.

He aquí un ejemplo del Pāli: 'Y de aquellos que están en armonía, regocijándose... si hubiera (siyaṃsu) dos monjes con diferentes opiniones sobre el Abhidhamma'. Allí, 'siyaṃsu' significa 'podrían ser' (bhaveyyuṃ). 'Abhidhamme' significa 'en la enseñanza excelente'.

อิทานิ สิยาสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ปเภโท จ วุจฺจเต. สิยาติ เอกํเส จ วิกปฺปเน จ ‘‘ปถวีธาตุ สิยา อชฺฌตฺติกา, สิยา พาหิรา’’ติ เอกํเส. ‘‘สิยา อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺติวีติกฺกโม’’ติ วิกปฺปเน.

Ahora se explica la distinción y el desglose de significados de la palabra 'siyā'. 'Siyā' se usa tanto en el sentido de certeza (ekaṃsa) como de opción (vikappane). 'El elemento tierra puede ser interno, puede ser externo', en el sentido de certeza. 'Podría haber una transgresión de una ofensa por parte de cierto monje', en el sentido de opción.

สิยาติ เอกมารขฺยาตปทํ, เอกมพฺยยปทํ. อาขฺยาตตฺเต เอกวจนนฺตํ, อพฺยยตฺเต ยถาปาวจนํ. ‘‘ปุตฺตา มตฺถิ ธนา มตฺถี’’ติ เอตฺถ อตฺถีติ อพฺยยปทมิว เอกวจนนฺตมฺปิ พหุวจนนฺตมฺปิ ภวติ. ตสฺสาขฺยาตตฺเต ปโยโควิทิโตว. อพฺยยตฺเต ปน ‘‘สุขํ น สุขสหคตํ, สิยา ปีติสหคต’’นฺติ ‘‘อิเม ธมฺมา สิยา ปริตฺตารมฺมณา’’ติ จ เอกวจนพหุวจนปฺปโยคา เวทิตพฺพา. เอตฺถ ธาตุยา กิจฺจํ นตฺถิ. ปโรกฺขายํ ‘‘อิติห อส อิติห อสา’’ติ ทสฺสนโต อส อิติ ปทํ คเหตพฺพํ. หิยฺยตฺตนีรูปานิ อปฺปสิทฺธานิ. อชฺชตนิยา ปน ‘‘อาสิ, อาสึสุ, อาสุํ. อาสิ, อาสิตฺถ. อาสึ, อาสิมฺหา’’ อิจฺเจตานิ ปสิทฺธานิ. ภวิสฺสนฺติยา ‘‘ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ. กาลาติปตฺติยา ‘‘อภวิสฺสา, อภวิสฺสํสุ’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ.

'Siyā' es tanto un término verbal como un término indeclinable. Como verbo está en singular; como indeclinable se usa según el texto. Así como en 'tengo hijos, tengo riquezas' (puttā matthi), el término 'atthi' funciona como un indeclinable tanto en singular como en plural. Su uso como verbo es bien conocido. Como indeclinable, deben conocerse los usos en singular y plural, como en 'la felicidad no acompañada de placer, podría ser (siyā) acompañada de alegría' e 'estos estados podrían ser (siyā) de objetos limitados'. Aquí no hay función de la raíz. En el tiempo pasado remoto (parokkha), se debe tomar el término 'asa', como se ve en 'así fue, así era'. Las formas del imperfecto (hiyyattanī) son difíciles de ver. En el aoristo (ajjatanī), son conocidas 'āsi, āsiṃsu, āsuṃ; āsi, āsittha; āsiṃ, āsimhā'. En el futuro, 'bhavissati, bhavissanti', etc. En el condicional (kālātipatti), 'abhavissā, abhavissaṃsu', etc.

สาส อนุสิฏฺฐิยํ. สาสติ, อนุสาสติ. กมฺมนฺตํ โว สาสติ, สาสนํ, อนุสาสนํ, อนุสาสนี, อนุสิฏฺฐิ, สตฺถา, สตฺถํ, อนุสาสโก, อนุสาสิกา.

Sāsa en el sentido de instrucción. Sāsati, anusāsati. Enseña vuestra labor; sāsanaṃ (enseñanza), anusāsanaṃ, anusāsanī, anusiṭṭhi (instrucción), satthā (maestro), satthaṃ (tratado o ciencia), anusāsako, anusāsikā (instructor o instructora).

ตตฺร สาสนนฺติ อธิสีลาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหิตสาสนํ, ปริยตฺติปฏิปตฺติปฏิเวธสงฺขาตํ วา สาสนํ. ตญฺหิ สาสติ เอเตน, เอตฺถ วาติ ‘‘สาสน’’นฺติ ปวุจฺจติ. อปิจ สาสนนฺติ ‘‘รญฺโญ [Pg.187] สาสนํ เปเสตี’’ติอาทีสุ วิย ปาเปตพฺพวจนํ. ตถา สาสนนฺติ โอวาโท, โย ‘‘อนุสาสนี’’ติ จ, ‘‘อนุสิฏฺฐี’’ติ จ วุจฺจติ. สตฺถาติ ติวิธยานมุเขน สเทวกํ โลกํ สาสตีติ สตฺถา, ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ สตฺเต อนุสาสตีติ อตฺโถ. สตฺถนฺติ สทฺเท จ อตฺเถ จ สาสติ อาจิกฺขติ เอเตนาติ สตฺถํ. กึตํ? พฺยากรณํ.

Allí, 'sāsana' es la enseñanza contenida en los tres entrenamientos (superior virtud, etc.), o la enseñanza entendida como estudio, práctica y realización. Se llama 'sāsana' porque mediante esto o en esto se instruye. Además, 'sāsana' es un mensaje que se envía, como en 'envía un mensaje al rey'. Asimismo, 'sāsana' es un consejo, que también se llama 'anusāsanī' y 'anusiṭṭhi'. 'Satthā' (Maestro) es aquel que instruye al mundo con sus dioses a través de los tres vehículos; significa que instruye a los seres según corresponda respecto a los beneficios de esta vida, de las vidas futuras y del objetivo supremo. 'Satthaṃ' (Tratado) es aquello mediante lo cual se enseñan y explican los sonidos y los significados. ¿Qué es eso? La gramática (Byākaraṇa).

อีส อิสฺสริเย. อิสฺสริยํ อิสฺสรภาโว. อีสติ. วงฺคีโส, ชนปเทโส, มนุเชโส.

Īsa en el sentido de señorío. 'Issariya' es la condición de señor (maestría). Īsati. Vaṅgīso, janapadeso (señor del país), manujeso (señor de los hombres).

ตตฺร วงฺคีโสติ วาจาย อีโส อิสฺสโรติ วงฺคีโส. โก โส? อายสฺมา วงฺคีโส อรหา. อาห จ สยเมว –

Allí, 'Vaṅgīso' significa el señor o maestro de la palabra. ¿Quién es él? El venerable Vangisa, el Arahant. Y él mismo dijo:

‘‘วงฺเค ชาโตติ วงฺคีโส, วจเน อิสฺสโรติ จ;

‘วงฺคีโส’ อิติ เม นามํ, อภวี โลกสมฺมต’’นฺติ;

'Nacido en Vanga, por eso Vaṅgīso, y maestro en la palabra; Vaṅgīso es mi nombre, reconocido por el mundo'.

อาส อุปเวสเน. อุปเวสนํ นิสีทนํ ‘‘อาสเน อุปวิฏฺโฐ สงฺโฆ’’ติ เอตฺถ วิย. อาสติ. อจฺฉติ. อาสีโน. อาสนํ. อุปาสติ. อุปาสโก.

Āsa en el sentido de sentarse. 'Upavesana' es sentarse, como en 'la comunidad está sentada en los asientos'. Āsati. Acchati (se sienta). Āsīno (sentado). Āsanaṃ (asiento). Upāsati (venerar o sentarse cerca). Upāsako (seguidor laico).

ตตฺถ อาสนนฺติ อาสติ นิสีทติ เอตฺถาติ อาสนํ, ยํ กิญฺจิ นิสีทนโยคฺคํ มญฺจปีฐาทิ.

Allí, 'āsana' es aquello en lo que uno se sienta; cualquier cosa apta para sentarse, como un lecho, una silla, etc.

กสี คติโสสเนสุ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, เตนิโต น นิคฺคหีตาคโม. กสติ.

Kasī en los sentidos de movimiento y desecación. Esta raíz termina en 'ī', por lo cual no se le añade el aumento de la nasal (niggahīta). Kasati (él ara).

นิสี จุมฺพเน. นิสติ.

Nisī en el sentido de besar. Nisati.

ทิสี อปฺปีติยํ. ธมฺมํ เทสฺสติ. ทิโส. ทิฏฺโฐ. เทสฺสี. เทสฺโส. เทสฺสิโย.

Disī en el sentido de desagrado. Dessati dhammaṃ (él detesta el Dhamma). Diso, diṭṭho, dessī, desso, dessiyo.

ตตฺร ทิโสติ จ ทิฏฺโฐติ จ ปจฺจามิตฺตสฺสาธิวจนเมตํ. โส หิ ปเร เทสฺสติ นปฺปิยายติ, ปเรหิ วา เทสฺสิยติ ปิโย [Pg.188] น กริยตีติ ‘‘ทิโส’’ติ จ ‘‘ทิฏฺโฐ’’ติ จ วุจฺจติ. อถ วา ทิโสติ โจโร วาปจฺจามิตฺโต วา. ทิฏฺโฐติ ปจฺจามิตฺโตเยว. อตฺริเม ปโยคา –

Aquí, 'diso' y 'diṭṭho' son sinónimos de enemigo (paccāmitta). Pues él odia a otros y no los ama, o es odiado por otros y no es querido; por eso se dice 'diso' y 'diṭṭho'. O bien, 'diso' es un ladrón o un enemigo. 'Diṭṭho' es exclusivamente un enemigo. Estos son sus usos:

‘‘ทิโส ทิสํ ยํ ตํ กยิรา, เวรี วา ปน เวรินํ;

มิจฺฉาปณิหิตํ จิตฺตํ, ปาปิโย นํ ตโต กเร’’ติ จ.

«Lo que un enemigo pueda hacer a un enemigo, o un odiador a otro odiador; una mente mal dirigida le causará un mal mayor».

‘‘ทิสา หิ เม ธมฺมกถํ สุณนฺตู’’ติ จ, ‘‘ทิสา หิ เม เต มนุสฺเส ภชนฺตุ เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต’’ติ จ,

«Que [incluso] mis enemigos escuchen la plática sobre el Dhamma», y «Que aquellos hombres se asocien conmigo, incluso los enemigos, quienes, siendo virtuosos, hacen que se comprenda solo el Dhamma».

‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา, วานรินฺท ยถา ตว;

สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ทิฏฺฐํ โส อติวตฺตตี’’ติ จ.

«Aquel que posee estas cuatro cualidades, oh señor de los monos, tal como tú: verdad, virtud, firmeza y generosidad, supera al enemigo».

เทสฺสีติ เทสฺสนสีโล อปฺปิยายนสีโลติ เทสฺสี. ‘‘ธมฺมกาโม ภวํ โหติ, ธมฺมเทสฺสี ปราภโว’’ติ อิทเมตฺถ ปโยคนิทสฺสนํ. เทสฺโสติ อปฺปิโย, ตถา เทสฺสิโยติ. เอตฺถ จ –

«Dessī» significa alguien que tiene el hábito de odiar o de desagradar. «Aquel que ama el Dhamma prospera, el que odia el Dhamma decae»; este es un ejemplo de su uso aquí. «Desso» significa desagradable, al igual que «dessiyo». Y aquí:

‘‘น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, มทฺทีเทวี น เทสฺสิยา;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา ปิเย อทาสห’’นฺติ จ,

«Mis dos hijos no me son odiosos, ni la reina Maddī es desagradable; la omnisciencia me es querida, por eso entregué lo que me era querido».

‘‘น เม สา พฺราหฺมณี เทสฺสา, นปิ เม พลํ น วิชฺชตี’’ติ จ,

«Esa mujer brahmán no me es odiosa, ni es que me falten fuerzas».

‘‘มาตา ปิตา น เม เทสฺสา, นปิ เทสฺสํ มหายสํ;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา วตมธิฏฺฐหิ’’นฺติ จ

«Mi madre y mi padre no me son odiosos, ni la gran fama es odiosa; la omnisciencia me es querida, por eso emprendí el voto».

ปโยคา. สพฺพตฺถ เมติ จ มยฺหนฺติ จ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

Estos son los usos. En todos los casos, debe entenderse que 'me' y 'mayhaṃ' están en el caso posesivo (genitivo).

อิมานิ ปน ปจฺจามิตฺตสฺส นามานิ –

Estos son los nombres para un enemigo:

‘‘ปจฺจมิตฺโต ริปุ ทิฏฺโฐ, ทิโส เวรี จ สตฺว’ริ;

อมิตฺโต จ สปตฺโต จ, เอวํ ปณฺณตฺติการิสู’’ติ.

«Paccamitto, ripu, diṭṭho, diso, verī, satru, ari, amitto y sapatto; así se dice entre quienes hacen las designaciones».

เอสุ คติยํ. เอสติ.

Esu en el sentido de movimiento. Esati.

ภสฺส [Pg.189] ภสฺสนทิตฺตีสุ. ภสฺสนํ วจนํ. ทิตฺติ โสภา. ภสฺสติ. ภสฺสํ, ปภสฺสรํ.

Bhassa en los sentidos de hablar y brillar. «Bhassana» es el habla. «Ditti» es el esplendor. Bhassati. Bhassaṃ, pabhassaraṃ.

ธิส สทฺเท. ธิสติ.

Dhisa en el sentido de sonido. Dhisati.

ทิส อติสชฺชเน. ทิสติ, อุปทิสติ, สนฺทิสติ, นิทฺทิสติ, ปจฺจาทิสติ, ปฏิสนฺทิสติ, อุทฺทิสติ. เทโส, อุทฺเทโส อิจฺจาทีนิ.

Disa en el sentido de señalar o entregar. Disati, upadisati, sandisati, niddisati, paccādisati, paṭisandisati, uddisati. Deso, uddeso, etc.

ปิสุ อวยเว. ปิสติ.

Pisu en el sentido de división o miembro. Pisati.

อิสิ คติยํ. อิสติ.

Isi en el sentido de movimiento. Isati.

ผุส สมฺผสฺเส. ผุสติ. ผสฺโส, ผุสนา, สมฺผุสนา, สมฺผุสิตตฺตํ. เอวรูโป กายสมฺผสฺโส อโหสิ. โผฏฺฐพฺพํ, ผุสิตํ. เทโว จ เอกเมกํ ผุสายติ. ผุฏฺฐุํ, ผุสิตุํ, ผุสิตฺวา, ผุสิตฺวาน, ผุสิย, ผุสิยาน. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตึ กโรติ.

Phusa en el sentido de contacto. Phusati. Phasso, phusanā, samphusanā, samphusitattaṃ. «Hubo tal contacto corporal». Phoṭṭhabbaṃ, phusitaṃ. «Y la deidad llueve gota a gota» (phusāyati). Phuṭṭhuṃ, phusituṃ, phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna. «Tocando repetidamente, pone fin (al sufrimiento)».

ตตฺร ผสฺโสติ อารมฺมณํ ผุสนฺติ เอเตน, สยํ วา ผุสติ, ผุสนมตฺตเมว วา เอตนฺติ ผสฺโส, อารมฺมเณ ผุสนลกฺขโณ ธมฺโม.

Aquí, «phasso» (contacto) es aquello mediante lo cual se toca el objeto, o él mismo toca, o es simplemente el hecho de tocar; es el fenómeno mental cuya característica es tocar el objeto.

รุส ริส หึสายํ. โรสติ. ริสติ. ปุริโส.

Rusa y risa en el sentido de dañar. Rosati. Risati. Puriso.

เอตฺถ จ ‘‘ปุํ วุจฺจติ นิรโย, ตํ ริสตีติ ปุริโส’’ติ อาจริยา วทนฺติ.

Y sobre esto los maestros dicen: «'puṃ' se llama al infierno, aquel que es dañado allí es 'puriso'».

ริส คติยํ. เรสติ.

Risa en el sentido de movimiento. Resati.

วิส ปเวสเน. วิสติ, ปวิสติ. ปเวโส, ปเวสนํ, นิเวสนํ, ปวิสํ. เอตฺถ นิเวสนํ วุจฺจติ เคหํ.

Visa en el sentido de entrar. Visati, pavisati. Paveso, pavesanaṃ, nivesanaṃ, pavisaṃ. Aquí «nivesanaṃ» se refiere a la casa.

มส อามสเน. มสติ, อามสติ, ปรามสติ. ปรามาโส, ปรามสนํ.

Masa en el sentido de tocar o asir. Masati, āmasati, parāmasati. Parāmāso, parāmasanaṃ.

เอตฺถ [Pg.190] ปรามาโสติ ปรโต อามสตีติ ปรามาโส, อนิจฺจาทิธมฺเม นิจฺจาทิวเสน คณฺหาตีติ อตฺโถ. ‘‘ปรามาโส มิจฺฉาทิฏฺฐิ กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ’’ติอาทีนิ พหูนิ เววจนปทานิ อภิธมฺมโต คเหตพฺพานิ.

Aquí, «parāmāso» significa que se asume de manera errónea; el significado es que toma los fenómenos impermanentes, etc., con la idea de permanencia, etc. «Parāmāso es falsa visión, el mal camino, la senda equivocada», y muchos otros términos sinónimos deben tomarse del Abhidhamma.

อิสุ อิจฺฉายํ. อิจฺฉติ, สมฺปฏิจฺฉติ. สมฺปฏิจฺฉนํ, อิจฺฉา, อภิจฺฉา, อิจฺฉํ, อิจฺฉมาโน.

Isu en el sentido de deseo. Icchati, sampaṭicchati. Sampaṭicchanaṃ, icchā, abhicchā, icchaṃ, icchamāno.

เวสุ ทาเน. เวจฺฉติ, ปเวจฺฉติ, ปเวจฺเฉติ. ปเวจฺฉํ, ปเวจฺฉนฺโต.

Vesu en el sentido de dar. Vecchati, pavecchati, paveccheti. Pavecchaṃ, pavecchanto.

นิส พทฺธายํ. พทฺธาติ วินิพทฺโธ, อหงฺการสฺเสตํ อธิวจนํ. นิสติ.

Nisa en [el sentido de] atadura. Atado (baddha) significa vinculado; este es un sinónimo de egoísmo (ahaṅkāra). Nisati.

ชุสิ ปีติเสวเนสุ. โชสติ.

Jusi en [los sentidos de] deleite y cultivo. Josati.

อิส ปริเยสเน. เอสติ. อิสิ, อิฏฺฐํ, อนิฏฺฐํ, เอสํ, เอสมาโน.

Isa en [el sentido de] búsqueda. Esati. Isi (sabio/vidente), iṭṭhaṃ (deseado), aniṭṭhaṃ (no deseado), esaṃ, esamāno (buscando).

สํกเส อจฺฉเน. อจฺฉนํ นิสีทนํ. สงฺกสายติ.

Saṃkase en [el sentido de] estar sentado. Estar sentado (acchana) significa sentarse (nisīdana). Saṅkasāyati.

สการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 's'.

หการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'h'.

หา จาเค. ชหติ, วิชหติ. วิชหนํ, ชหิตุํ, ชหาตเว, ชหิตฺวา, ชหาย.

Hā en [el sentido de] abandono. Jahati, vijahati (abandona). Vijahanaṃ (el acto de abandonar), jahituṃ (para abandonar), jahātave, jahitvā (habiendo abandonado), jahāya.

มฺหี อีสํหสเน. มฺหยเต, อุมฺหยเต วิมฺหยเต.

Mhī en [el sentido de] sonreír levemente. Mhayate, umhayate, vimhayate.

ตตฺถ มฺหยเตติ สิตํ กโรติ. อุมฺหยเตติ ปหฏฺฐาการํ ทสฺเสติ. วิมฺหยเตติ วิมฺหยนํ กโรติ. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘น นํ อุมฺหยเต ทิสฺวา. เปกฺขิเตน มฺหิเตน จ. มฺหิตปุพฺพํว [Pg.191] ภาสติ. ยทา อุมฺหยมานา มํ, ราชปุตฺตี อุทิกฺขติ. อุมฺหาเปยฺย ปภาวตี. ปมฺหาเปยฺย ปภาวตี’’ติ.

Allí, 'mhayate' significa que hace una sonrisa. 'Umhayate' muestra una disposición alegre. 'Vimhayate' produce asombro. Al respecto está este pasaje Pali: «Al verle, no sonríe (umhayate). Con la mirada y con la sonrisa (mhita). Habla después de haber sonreído (mhitapubbaṃ). Cuando ella me sonría (umhayamānā), la princesa me mirará. Pabhāvatī podría sonreír (umhāpeyya). Pabhāvatī podría reírse (pamhāpeyya)».

ตตฺถ อุมฺหยมานาติ ปหฏฺฐาการํ ทสฺเสตฺวา หสมานา. อุมฺหาเปยฺยาติ สิตวเสน ปหํเสยฺย. ปมฺหาเปยฺยาติ มหาหสิตวเสน ปริหาเสยฺย.

Allí, 'umhayamānā' significa que ríe mostrando una disposición alegre. 'Umhāpeyyā' significa que deleitaría mediante una sonrisa. 'Pamhāpeyyā' significa que se burlaría mediante una gran carcajada.

หุ ทาเน. หวติ. หุติ.

Hu en [el sentido de] dar (u ofrendar). Havati. Huti (ofrenda).

หุ ปสชฺชกรเณ. ปสชฺชกรณํ ปกาเรน สชฺชนกฺริยา. หวติ. หุโต, หุตวา, หุตาวี, อาหุติ.

Hu en [el sentido de] preparar bien. 'Preparar bien' (pasajjakaraṇa) es el acto de preparar de manera excelente. Havati. Huto, hutavā, hutāvī, āhuti.

หู สตฺตายํ. โหติ, โหนฺติ. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม. ปโหติ, ปโหนฺติ. ปหูตํ, ปหูตา, กุโต ปหูตา กลหา วิวาทา. โหนฺโต, โหนฺตา, โหนฺตํ, ปโหนฺโต. ปจฺฉาสมเณน โหตพฺพํ. โหตุํ โหตุเย, ปโหตุํ, หุตฺวาน. วตฺตมานาวิภตฺติรูปาทีนิ. เอตฺถ ปสิทฺธรูปาเนว คหิตานิ.

Hū en [el sentido de] existencia. Hoti, honti (es/son). Hosi, hotha. Homi, homa. Pahoti, pahonti (es suficiente). Pahūtaṃ, pahūtā, «¿De dónde surgen (pahūtā) las disputas y los altercados?». Honto, hontā, hontaṃ, pahonto. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ (debe ser [el asistente] monje posterior). Hotuṃ, hotuye, pahotuṃ, hutvāna. Formas del tiempo presente, etc. Aquí se han tomado solo las formas bien conocidas.

โหตุ, โหนฺตุ. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม. ปญฺจมีวิภตฺติรูปานิ. เอตฺถาปิ ปสิทฺธรูปาเนว คหิตานิ.

Hotu, hontu. Hosi, hotha. Homi, homa. Formas del modo imperativo (pañcamī). Aquí también se han tomado solo las formas bien conocidas.

หุเวยฺย, หุเวยฺยุํ. หุเวยฺยาสิ, หุเวยฺยาถ. หุเวยฺยามิ, หุเวยฺยาม. หุเวถ, หุเวรํ. หุเวโถ, หุเวยฺยาวฺโห. หุเวยฺยํ, หุเวยฺยามฺเห. สตฺตมิยา รูปานิ. เอตฺถ ปน ‘‘อุปโก อาชีวโก ‘หุเวยฺย ปาวุโส’ติ วตฺวา สีสํ โอกมฺเปตฺวา อุมฺมคฺคํ คเหตฺวา ปกฺกมี’’ติ ปาฬิยํ หุเวยฺยาติ ปทสฺส ทสฺสนโต นยวเสน ‘หุเวยฺย, หุเวยฺยุ’’นฺติอาทีนิ วุตฺตานิ. หุเปยฺยาติปิ ปาโฐ ทิสฺสติ, ยถา ปจฺจเปกฺขณา. ตพฺพเสน ‘‘หุเปยฺย, หุเปยฺยุํ[Pg.192]. หุเปยฺยาสี’’ติอาทินา วการสฺส ปการาเทสภูตานิ รูปานิปิ คเหตพฺพานิ.

Huveyya, huveyyuṃ. Huveyyāsi, huveyyātha. Huveyyāmi, huveyyāma. Huvetha, huveraṃ. Huvetho, huveyyāvho. Huveyyaṃ, huveyyāmhe. Formas del modo optativo (sattami). Sin embargo, puesto que se ve en el Pali: «El asceta Upaka, habiendo dicho “Podría ser (huveyya), amigo”, sacudió la cabeza, tomó un camino lateral y se marchó», se han expresado 'huveyya, huveyyuṃ', etc., según el método de observación de la palabra 'huveyya'. También se ve la lectura 'hupeyya', como en 'paccapekkhaṇā'. Según eso, también se deben tomar las formas como 'hupeyya, hupeyyaṃ, hupeyyāsi', etc., donde la letra 'v' se sustituye por 'p'.

อปโร นโย – เหยฺย, เหยฺยุํ. เหยฺยาสิ, เหยฺยาถ. เหยฺยามิ, เหยฺยาม. เหถ, เหรํ. เหโถ, เหยฺยาวฺโห. เหยฺยํ, เหยฺยามฺเห. อิมานิ อฏฺฐกถานเยน คหิตรูปานิ. เอตฺถ ปน ‘‘น จ อุปฺปาโท โหติ. สเจ เหยฺย, อุปฺปาทสฺสาปิ อุปฺปาโท ปาปุเณยฺยา’’ติ อิทมฺปิ นิทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ.

Otro método: heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Hetha, heraṃ. Hetho, heyyāvho. Heyyaṃ, heyyāmhe. Estas son formas tomadas según el método de las Atthakathas (comentarios). Al respecto, también se debe observar este ejemplo: «No hay surgimiento. Si lo hubiera (heyya), el surgimiento del surgimiento también se alcanzaría».

หุว, หุวุ. หุเว, หุวิตฺถ. หุวํ, หุวิมฺห. หุวิตฺถ, โหถ อิจฺจปิ สญฺโญคตการโลเปน อโหสีติ อตฺโถ. ตถาหิ ‘‘กสิรา ชีวิกา โหถา’’ติ ปทสฺสตฺถํ วณฺเณนฺเตหิ ‘‘ทุกฺขา โน ชีวิกา อโหสี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. หุวิเร. หุวิตฺโถ, หุวิวฺโห. หุวึ, หุวิมฺเห. ปโรกฺขาย รูปานิ.

Huva, huvu. Huve, huvittha. Huvaṃ, huvimha. Huvittha, hotha, etc., significan 'ahosi' (fue) debido a la elisión de la letra 'ka' en la combinación. Así, al describir el significado de la palabra «kasirā jīvikā hothā», se dice que el significado es «nuestra vida fue difícil (dukkhā no jīvikā ahosī)». Huvire. Huvittho, huvivho. Huviṃ, huvimhe. Formas del tiempo perfecto (parokkhā).

อหุวา, อหุวู. อหุโว, อหุวตฺถ. อหุวํ, อหุวมฺห. อหุวตฺถ, อหุวตฺถุํ. อหุวเส, อหุววฺหํ. อหุวึ, อหุวมฺหเส. หิยฺยตฺตนีรูปานิ.

Ahuvā, ahuvū. Ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. Formas del tiempo imperfecto (hiyyattanī).

เอตฺถ อหุวมฺหเสติ มยํ ภวมฺหเสติ อตฺโถ. ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจํ, ยํ พลํ อหุวมฺหเส’’ติ ปาฬิยํ ปน ‘‘อหุว อมฺหเส’’ อิติ วา ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ ‘‘อหุ อมฺหเส’’ติ วา. ปจฺฉิมนเย วการาคโม ‘‘อหุวา’’ติ จ ‘‘อหู’’ติ จ ทฺวินฺนมฺปิ อโหสีติ อตฺโถ. อมฺหนฺติ อมฺหากํ. เสติ นิปาตมตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อมฺหากํ ยํ พลํ อโหสิ, มยํ เตน พเลน ตว กิจฺจํ อกรมฺหาติ.

Aquí, 'ahuvamhase' significa «nosotros fuimos/éramos». Sin embargo, en el Pali «akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase», la división de palabras debe hacerse como «ahuva amhase» o «ahu amhase». En el último método, el aumento de la letra 'v' ocurre tanto en 'ahuvā' como en 'ahū', significando 'ahosi' (fue). 'Amhaṃ' significa «nuestro». 'Se' es solo una partícula. Se dice lo siguiente: «Hicimos tu tarea con la fuerza que teníamos (que fue nuestra)».

อโหสิ, อหุํ, อเหสุํ. อหุโว, อหุวิตฺถ. อโหสิตฺถอิจฺจปิ. อโหสึ, อหุวาสึ อิจฺจปิ, อโหสิมฺหา, อหุมฺหา[Pg.193]. อหุวา, อหุวุ, อหุวเส, อหุวิวฺหํ. อหุวํ, อหุํ อิจฺจปิ. อหุวิมฺเห. อชฺชตนิยา รูปานิ.

Ahosi, ahuṃ, ahesuṃ. Ahuvo, ahuvittha. También 'ahosittha'. Ahosiṃ, ahuvāsiṃ, etc., ahosimhā, ahumhā. Ahuvā, ahuvu, ahuvase, ahuvivhaṃ. Ahuvaṃ, ahuṃ, etc. Ahuvimhe. Formas del tiempo aoristo (ajjatanī).

เอตฺถ ‘‘อหํ เกวฏฺฏคามสฺมึ, อหุํ เกวฏฺฏทารโก’’ติ ทสฺสนโต ‘‘อหุ’’นฺติ วุตฺตํ, อโหสินฺติ อตฺโถ. ‘‘อหํ ภทนฺเต อหุวาสึ ปุพฺเพ สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก’’ติ ทสฺสนโต ‘‘อหุวาสิ’’นฺติ อิจฺเจวตฺโถ. ตถา หิ อเนกวณฺณวิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ วณฺเณนฺเตหิ อหุวาสินฺติ อโหสินฺติ อตฺโถ ปกาสิโต.

Aquí, basándose en la observación «En el pueblo de pescadores, yo era (ahuṃ) un joven pescador», se dice 'ahuṃ', que significa 'ahosiṃ'. Basándose en la observación «Anteriormente, venerable señor, yo era (ahuvāsiṃ) un discípulo del Vencedor llamado Sumedha», el significado es el mismo. Así, al comentar el significado de este pasaje Pali en la Atthakatha del Aneka-vaṇṇa-vimāna-vatthu, se aclara que 'ahuvāsiṃ' significa 'ahosiṃ'.

‘‘เหสฺสติ, เหหิสฺสติ, เหหิติ, โหหิตี’’ติ อิมานิ จตฺตาริ ภวิสฺสนฺติยา มาติกาปทานิ เวทิตพฺพานิ.

Se debe saber que estas cuatro son las palabras raíz para el tiempo futuro: «hessati, hehissati, hehiti, hohiti».

อิทานิ ตานิ วิภชิสฺสามิ – เหสฺสาติ, เหสฺสนฺติ. เหสฺสสิ, เหสฺสถ. เหสฺสามิ, เหสฺสาม. เหสฺสเต, เหสฺสนฺเต. เหสฺสเส, เหสฺสวฺเห. เหสฺสํ, เหสฺสามฺเห. อิมานิ ‘‘อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิม’’นฺติ ทสฺสนโต วุตฺตานิ.

Ahora las analizaré: hessati, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. Hessate, hessante. Hessase, hessavhe. Hessaṃ, hessāmhe. Estas se mencionan según la observación: «En el tiempo futuro, estaremos (hessāma) ante él».

เหหิสฺสติ, เหหิสฺสนฺติ. เหหิสฺสสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Hehissati, hehissanti. Hehissasi. El resto debe expandirse.

โหหิสฺสติ, โหหิสฺสนฺติ. โหหิสฺสสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Hohissati, hohissanti. Hohissasi. El resto debe expandirse.

เหหิติ, เหหินฺติ. เหหิสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Hehiti, hehinti. Hehisi. El resto debe expandirse.

โหหิติ, โหหินฺติ. โหหิสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ.

Hohiti, hohinti. Hohisi. El resto debe expandirse. Formas del tiempo futuro.

อหุวิสฺสา, อหุวิสฺสํสุ. อหุวิสฺสเส, อหุวิสฺสถ. อหุวิสฺสํ, อหุวิสฺสมฺหา. อหุวิสฺสถ, อหุวิสฺสิสุ. อหุวิสฺสเส[Pg.194], อหุวิสฺสวฺเห. อหุวิสฺสึ, อหุวิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติรูปานิ.

Ahuvissā, ahuvissaṃsu. Ahuvissase, ahuvissatha. Ahuvissaṃ, ahuvissamhā. Ahuvissatha, ahuvissisu. Ahuvissase, ahuvissavhe. Ahuvissiṃ, ahuvissāmhase. Formas del modo condicional (kālātipatti).

วฺเห อวฺหายเน พทฺธายํ สทฺเท จ. อวฺหายนํ ปกฺโกสนํ. พทฺธาติ อหงฺกาโร, ฆฏฺฏนํ วา สารมฺภกรณํ วา. สทฺโท รโว. วฺเหติ, วฺหายติ, อวฺเหติ, อวฺหายติ, อวฺหาสิ อิจฺจปิ. กจฺจายโน มาณวโกสฺมิ ราช, อนูนนาโม อิติ มวฺหยนฺติ. อาสทฺโท อุปสคฺโคว, โส สญฺโญคปรตฺตา รสฺโส ชาโต. อวฺหิโต. อนวฺหิโต ตโต อาคา. อวฺหา, อวฺหายนา. วารณวฺหยนา รุกฺขา. กามวฺเห วิสเย. กุมาโร จนฺทสวฺหโย.

Vhe en [los sentidos de] llamar, atadura y sonido. Llamar (avhāyana) es convocar (pakkosana). Atadura (baddha) es egoísmo (ahaṅkāra), o choque (ghaṭṭana), o actuar con rivalidad (sārambha). Sonido (sadda) es ruido. Vheti, vhāyati, avheti, avhāyati, avhāsi, etc. «Rey, soy un joven de Kaccāyana, por mi nombre completo me llaman (avhayanti) así». El prefijo 'ā' es un prefijo; se ha vuelto corto debido a que le sigue una consonante doble. Avhito (llamado). «No invitado (anavhito) vino de allí». Avhā, avhāyanā. «Árboles llamados vāraṇa». «En el ámbito llamado deseo (kāmavhe)». «El joven llamado Canda (candasavhayo)».

‘‘สตฺตตนฺตึ สุมธุรํ,รามเณยฺยํ อวาจยึ;

โส มํ รงฺคมฺหิ อวฺเหติ,สรณํ เม โหหิ โกสิยา’’ติ.

«Toqué la cítara de siete cuerdas, de un sonido muy dulce y encantador; él me desafía (avheti) en el escenario; ¡sé mi refugio, oh Kosiya!».

เอตฺถ อวฺเหตีติ สารมฺภวเสน อตฺตโน วิสยํ ทสฺเสตุํ สงฺฆฏฺฏตีติ อตฺโถ. ‘‘สมาคเต เอกสตํ สมคฺเค, อวฺเหตฺถ ยกฺโข อวิกมฺปมาโน’’ติ เอตฺถาปิ สารมฺภวเสน ฆฏฺฏนํ อวฺหายนํ นาม.

Aquí, 'avheti' significa chocar o esforzarse (saṅghaṭṭati) para mostrar el propio dominio mediante el ímpetu (sārambhavasena). También en: 'Cuando se reunieron los ciento un [reyes] en armonía, el yakkha, sin vacilar, los desafió (avhettha)', el término 'avhāyana' (desafío o invocación) significa chocar con ímpetu.

‘‘ตตฺถ นจฺจนฺติ คายนฺติ, อวฺหายนฺติ วราวรํ;

อจฺฉรา วิย เทเวสุ, นาริโย สมลงฺกตา’’ติ

'Allí bailan, cantan y se llaman unos a otros (avhāyanti varāvaraṃ); como ninfas celestiales entre los dioses, las mujeres están bellamente adornadas'.

เอตฺถ ปน อวฺหายนฺติ วราวรนฺติ วรโต วรํ นจฺจญฺจ คีตญฺจ กโรนฺติโย สารมฺภํ กโรนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

En este contexto, 'avhāyanti varāvaraṃ' debe entenderse en el sentido de que aquellas que realizan danzas y cantos excelentes tras excelentes, lo hacen con gran empeño (sārambha).

ปญฺห ปุจฺฉายํ. ภิกฺขุ ครุํ ปญฺหํ ปญฺหติ. ปญฺโห. อยํ ปน ปาฬิ ‘‘ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ อิทํ ภนฺเต กถํ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ. ปญฺหสทฺโท ปุลฺลิงฺควเสน คเหตพฺโพ. ‘‘ปญฺโห มํ [Pg.195] ปฏิภาติ, ตํ สุณา’’ติ เยภุยฺเยน ปุลฺลิงฺคปฺปโยคทสฺสนโต. กตฺถจิ ปน อิตฺถิลิงฺโคปิ ภวติ นปุํสกลิงฺโคปิ. ตถา หิ ‘‘ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตา. โกณฺฑญฺญ ปญฺหานิ วิยากโรหี’’ติ ตทฺทีปิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ, ลิงฺควิปลฺลาโส วา ตตฺถ ทฏฺฐพฺโพ.

Pañh [en el sentido de] preguntar. El monje pregunta (pañhati) una pregunta difícil. 'Pañha' (pregunta). Sin embargo, este texto de la Pāḷi dice: 'indaga (paripucchati), pregunta (paripañhati): «Señor, ¿cómo es esto? ¿cuál es el significado de esto?»'. El término 'pañha' debe tomarse generalmente como masculino, ya que se observa mayormente el uso del género masculino, como en: 'Se me ocurre una pregunta (pañho maṃ paṭibhāti), escúchala'. Sin embargo, en algunos lugares también se presenta como femenino o neutro. Pues se ven textos de la Pāḷi que lo aclaran así: 'Estas preguntas (pañhā) han sido meditadas por los sabios', [y] 'Koṇḍañña, explica las preguntas (pañhāni)'; o bien, debe considerarse allí como una alternancia de género.

ปญฺห อิจฺฉายํ. ปญฺหติ. ปญฺโห. เอตฺถ จ ปญฺโหติ ญาตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ ปญฺหิยติ ญาตุํ อิจฺฉิยติ โสติ ปญฺโหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห’’ติ อิมิสฺสา เนตฺติปาฬิยา อตฺถํ สํวณฺเณนฺเตน ‘‘ปญฺเหติ ญาตุํ อิจฺฉิเต อตฺเถ’’ติ.

Pañh [en el sentido de] desear. Pregunta (pañhati). 'Pañha' (pregunta). Y aquí, 'pañha' es el significado que se desea conocer. Esta es su derivación: 'pañha' es aquello que es indagado (pañhiyati), aquello cuyo conocimiento se desea. Así se dice al comentar el significado de este texto del Nettipāḷi: '«vissajjitamhi pañhe» (resuelta la pregunta), en el sentido de «pañha» es el significado que se desea conocer'.

มิห เสจเน. มิหติ, อุมฺมิหติ. เมโฆ, เมหนํ.

Mih [en el sentido de] rociar o verter. Orina (mihati), emite (ummihati). Nube (megho), órgano sexual (mehanaṃ).

ตตฺถ อุมฺมิหตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. เมโฆติ มิหติ สิญฺจติ โลกํ วสฺสธาราหีติ เมโฆ, ปชฺชุนฺโน. เมหนนฺติ อิตฺถีนํ คุยฺหฏฺฐานํ.

Allí, 'ummihati' significa orinar. 'Megho' (nube) se llama así porque vierte (mihati), rocía el mundo con corrientes de lluvia; es un sinónimo de Pajjunna. 'Mehanaṃ' es el lugar secreto de las mujeres.

ทห ภสฺมีกรเณ ธารเณ จ. อาคารานิ อคฺคิ ทหติ. อยํ ปุริโส อิมํ อิตฺถึ อยฺยิกํ ทหติ, มม อยฺยิกาติ ธาเรตีติ อตฺโถ. อิมสฺส ปุริสสฺส อยํ อิตฺถี อยฺยิกา โหตีติ อธิปฺปาโย. อตฺร ปนายํ ปาฬิ ‘‘สกฺยา โข อมฺพฏฺฐ ราชานํ อุกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺตี’’ติ. อคฺคินา ทฑฺฒํ เคหํ, ทยฺหติ, ทยฺหมานํ. ทสฺส ฑาเทเส ‘‘ฑหตี’’ติ รูปํ. ‘‘ฑหนฺตํ พาลมนฺเวติ, ภสฺมาฉนฺโนว ปาวโก’’ติอาทโย ปโยคา เอตฺถ นิทสฺสนานิ ภวนฺติ.

Dah [en el sentido de] reducir a cenizas y sostener (o considerar). El fuego quema (dahati) las casas. Este hombre considera (dahati) a esta mujer como su abuela; el significado es que la sostiene [en su mente] como «mi abuela». El sentido es que para este hombre, esta mujer es su abuela. Aquí está este texto de la Pāḷi: 'Los Sakyas, Ambaṭṭha, consideran (dahanti) al rey Okkāka como su ancestro'. La casa quemada por el fuego se dice 'daḍḍhaṃ', se quema (dayhati), quemándose (dayhamānaṃ). Con la sustitución de «da» por «ḍa», se forma 'ḍahati'. Los usos como 'Sigue al necio que arde (ḍahantaṃ), como el fuego cubierto de cenizas', sirven como ejemplos en este contexto.

จห ปริสกฺกเน. จหติ.

Cah [en el sentido de] moverse sigilosamente. Se mueve (cahati).

รห จาเค. รหติ. รโห, รหิโต.

Rah [en el sentido de] abandonar. Abandona (rahati). En secreto o lugar solitario (raho), privado de o libre de (rahito).

รหิ คติยํ. รหติ. รโห, รหํ.

Rah [en el sentido de] movimiento. Va (rahati). Lugar solitario (raho), yendo (rahaṃ).

ทหิ [Pg.196] พหิ วุทฺธิยํ. ทหติ. พหติ.

Dah y bah [en el sentido de] crecimiento. Crece (dahati). Aumenta (bahati).

พหิ สทฺเธ จ. จกาโร วุทฺธาเปกฺโข. พหติ.

Bah también [en el sentido de] fe. El 'ca' (también) se refiere al crecimiento [mencionado antes]. Tiene fe o crece (bahati).

ตุหิ ทุหิ อทฺทเน. ตุหติ. ทุหติ.

Tuh y duh [en el sentido de] afligir o atormentar. Aflige (tuhati). Atormenta (duhati).

อรห มห ปูชายํ. อรหติ. อรหํ, อรหา. มหติ.

Arah y mah [en el sentido de] veneración. Es digno (arahati). Un ser digno (arahaṃ), un Arahant (arahā). Venera (mahati).

มหนํ, มโห. วิหารมโห. เจติยมโห.

Veneración (mahanaṃ), festival o celebración (maho). Festival del monasterio (vihāramaho). Festival de la estupa (cetiyamaho).

ตตฺร นิกฺกิเลสตฺตา เอกนฺตทกฺขิเณยฺยภาเวน อตฺตโน กตปูชาสกฺการาทีนํ มหปฺผลภาวกรเณน อรหณีโย ปูชนีโยติ อรหา, ขีณาสโว.

En ese sentido, debido a estar libre de impurezas y por ser supremamente digno de ofrendas, haciendo que los honores, el respeto y demás actos realizados para él sean de gran fruto, es digno de veneración (arahaṇīyo) y digno de adoración (pūjanīyo); por lo tanto, es un 'arahā', uno que ha destruido las corrupciones (khīṇāsavo).

อีห เจตายํ. อีหติ. อีหา. อีหา วุจฺจติ วีริยํ.

Īh [en el sentido de] esfuerzo o intención. Se esfuerza (īhati). Esfuerzo (īhā). Se dice que 'īhā' es la energía (vīriya).

วห มห พุทฺธิยํ. วหติ, มหติ.

Vah y mah [en el sentido de] conocimiento. Conoce (vahati), comprende (mahati).

อหิ ปิลหิ คติยํ. อหติ. ปิลหติ, อหิ.

Ah y pilah [en el sentido de] movimiento. Va (ahati). Se mueve (pilahati), serpiente (ahi).

เอตฺถ จ อหีติ นิปฺปาโทปิ สมาโน อหติ คจฺฉติ คนฺตุํ สกฺโกตีติ อหิ.

Y aquí, aunque 'ahi' (serpiente) es un sustantivo derivado, se llama 'ahi' porque va (ahati), porque es capaz de ir.

ครห กลห กุจฺฉเน. ครหติ. ครหา, กลหติ, กลโห.

Garah y kalah [en el sentido de] desprecio o reproche. Reprocha (garahati). Reproche (garahā), pelea (kalahati), disputa (kalaho).

วรห วลห ปธานิเย ปริภาสนหึสาทาเนสุ จ. วรหติ. วลหติ. วราโห.

Varah y valah [en el sentido de] preeminencia, insulto, daño y entrega. Domina (varahati). Sobresale (valahati). Jabalí o elefante (varāho).

เอตฺถ จ วราโหติ สูกโรปิ หตฺถีปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘เอเนยฺยา จ วราหา จ. มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ’’ติอาทีสุ สูกโร ‘‘วราโห’’ติ นาเมน วุจฺจติ. ‘‘มหาวราหสฺส นทีสุ ชคฺคโต, ภิสํ ฆสมานสฺสา’’ติอาทีสุ ปน หตฺถี ‘‘วราโห’’ติ นาเมน วุจฺจติ. มหาวราหสฺสาติ หิ มหาหตฺถิโนติ อตฺโถ.

Y en este contexto, 'varāho' se aplica tanto al cerdo como al elefante. Pues en pasajes como: 'Ciervos eneyya y jabalíes (varāhā)...' y 'Como un gran jabalí (mahāvarāho) engordado con forraje...', al cerdo se le llama con el nombre de 'varāho'. Sin embargo, en pasajes como: 'Mientras el gran varāha (mahāvarāhassa) vigila en los ríos, comiendo tallos de loto...', al elefante se le llama con el nombre de 'varāho'. Pues 'mahāvarāhassa' tiene aquí el significado de «del gran elefante».

เวหุ เชหุ วาหุ ปยตเน. เวหติ, เชหติ. วาหติ. วาหโน.

Veh, jeh y vāh [en el sentido de] esfuerzo. Se esfuerza (vehati), intenta (jehati). Se empeña (vāhati). Vehículo o montura (vāhano).

วาหโน [Pg.197] วุจฺจติ อสฺโส. โส หิ วาหนฺติ สงฺคามาทีสุ กิจฺเจ อุปฺปนฺเน ปยตนฺติ วีริยํ กโรนฺติ, เอเตนาติ วาหโนติ วุจฺจติ.

Se llama 'vāhano' al caballo. Pues ellos transportan (vāhanti) y cuando surge una tarea en el campo de batalla y demás, se esfuerzan (payatanti), realizan un esfuerzo (vīriya); por esta razón se llaman 'vāhano'.

ทาหุ นิทฺทกฺขเย. ทาหติ.

Dāh [en el sentido de] la destrucción del sueño (o letargo). Elimina el sueño (dāhati).

อูห วิตกฺเก. อูหติ, อายูหติ, วิยูหติ, พฺยูหติ อโปหติ. อูหนํ, อายูหนํ, พฺยูโห, อโปโห.

Ūh [en el sentido de] razonamiento o reflexión. Reflexiona (ūhati), acumula (āyūhati), remueve (viyūhati), dispone (byūhati), descarta (apohati). Reflexión (ūhanaṃ), acumulación (āyūhanaṃ), formación o disposición (byūho), exclusión o eliminación (apoho).

ตตฺถ อูหตีติ วิตกฺเกติ, อายูหตีติ วายมติ, วิยูหตีติ ปํสุํ อุทฺธรติ. เอวํ พฺยูหตีติ เอตฺถาปิ. อโปหตีติ ฉฑฺเฑติ, อถ วา วิเวเจติ.

Allí, 'ūhati' significa que reflexiona; 'āyūhati' significa que se esfuerza; 'viyūhati' significa que remueve la tierra. Lo mismo ocurre con 'byūhati'. 'Apohati' significa que descarta o, por otro lado, que discierne (o separa).

คาหุ วิโลฬเน. คาหติ. คาโห, จนฺทคฺคาโห, สูริยคฺคาโห, นกฺขตฺตคฺคาโห.

Gāh [en el sentido de] agitar o sumergirse. Se sumerge (gāhati). Eclipse o asimiento (gāho), eclipse lunar (candaggāho), eclipse solar (sūriyaggāho), conjunción planetaria (nakkhattaggāho).

คห คหเณ. คหติ, ปคฺคหติ. อาหุตึปคฺคหิสฺสามิ. ปคฺคโห, ปคฺคาโห.

Gaha en [el sentido de] asir (gahaṇa). Gahati, paggahati. 'Ofreceré la oblación' (āhutiṃ paggahissāmi). Paggaho, paggāho.

ปคฺคโหติ ปตฺโต. ปคฺคาโหติ วีริยํ.

Paggaho es un cuenco. Paggāho es la energía (vīriya).

สห ปริสหเน. ปริสหนํ ขนฺติ. สหติ. สโห, อสโห, อสยฺโห.

Saha en [el sentido de] soportar (parisahana). El soportar es la paciencia (khanti). Sahati. Saho, asaho, asayho.

รุห จมฺมนิ ปาตุภาเว. รุหติ. รุกฺโข.

Ruha en [el sentido de] la piel y la manifestación (pātubhāve). Ruhati. Rukkho (árbol).

มาตุ มาเน. มาหติ.

Mātu en [el sentido de] medir (māna). Māhati.

คุหู สํวรเณ. คุหติ นิคฺคุหติ. คุโห, คุยฺหโก.

Guhū en [el sentido de] ocultar (saṃvaraṇa). Guhati, nigguhati. Guho (cueva), guyhako.

วห ปาปุเณ. วหติ. วาริวโห.

Vaha en [el sentido de] alcanzar/llevar (pāpuṇa). Vahati. Vārivaho (corriente de agua).

ทุห ปปูรเณ. ทุหติ, โทหติ. ทุยฺหมานา คาวี.

Duha en [el sentido de] llenar/ordeñar (papūraṇa). Duhati, dohati. Duyhamānā gāvī (la vaca siendo ordeñada).

ทิห อุปจเย. เทหติ. เทโห. เทโหติ สรีรํ.

Diha en [el sentido de] acumulación (upacaya). Dehati. Deho. Deho significa cuerpo (sarīra).

ลิห [Pg.198] อสฺสาทเน. เลหติ, ปเลหติ. เลหนียํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘สุนขา หิมสฺส ปลิหึสุ ปาเท’’ติ. อยํ ปนตฺโถ – สุนขา อิมสฺส กุมารสฺส ปาทตเล อตฺตโน ชิวฺหาย ปลิหึสูติ.

Liha en [el sentido de] saborear (assādana). Lehati, palehati. Lehanīyaṃ (alimento para lamer). Aquí está este texto pāḷi: 'los perros lamieron sus pies'. Y este es el significado: los perros lamieron la planta de los pies de este joven con su propia lengua.

โอห จาเค. โอหติ. สพฺพมนตฺถํ อโปหติ. อโปโห.

Oha en [el sentido de] abandonar (cāga). Ohati. Elimina todo lo perjudicial (sabbamanatthaṃ apohati). Apoho (eliminación/exclusión).

พฺรหฺม อุคฺคเม. พฺรหติ. พฺรหา.

Brahma en [el sentido de] surgimiento (uggame). Brahati. Brahā (grande/vasto).

ทห ถห หึสตฺถา. ทหติ. ถหติ.

Daha y thaha en el sentido de dañar (hiṃsatthā). Dahati. Thahati.

พฺรูห วฑฺฒเน. อุปรูปริ พฺรูหตีติ พฺรหฺมา. การิเต ‘‘วิเวกมนุพฺรูเหตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปโยโค.

Brūha en [el sentido de] aumentar (vaḍḍhana). Se llama Brahmā porque crece cada vez más (uparūpari brūhati). En el causativo, el uso es: 'debe cultivar el aislamiento (vivekamanubrūhetuṃ vaṭṭati)'.

พฺรหฺมาติ เตหิ เตหิ คุณวิเสเสหิ พฺรูหิโตติ พฺรหฺมา. พฺรหฺมาติ มหาพฺรหฺมาปิ วุจฺจติ ตถาคโตปิ พฺราหฺมโณปิ มาตาปิตโรปิ เสฏฺฐมฺปิ. ‘‘สหสฺโส พฺรหฺมา ทฺวิสหสฺโส พฺรหฺมา’’ติอาทีสุ หิ มหาพฺรหฺมา ‘‘พฺรหฺมา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘พฺรหฺมาติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ เอตฺถ ตถาคโต.

Brahmā es llamado así por haber sido desarrollado (brūhito) por diversas cualidades especiales. El término Brahmā se aplica al Mahābrahmā, al Tathāgata, al brahmán, a los padres y a lo excelso. En pasajes como 'un Brahmā de mil [mundos], un Brahmā de dos mil', se llama Brahmā al Mahābrahmā. En 'Monjes, Brahmā es una designación para el Tathāgata', se refiere al Tathāgata.

‘‘ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ,โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน,สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม’’ติ

'El Buddha, el que disipa la oscuridad, el de visión universal, que ha ido al fin del mundo, que ha trascendido toda existencia; sin máculas, con todo el sufrimiento abandonado, llamado Verdadero, ese Brahma es adorado por mí'.

เอตฺถ พฺราหฺมโณ. ‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร, ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร’’ติ เอตฺถ มาตาปิตโร. ‘‘พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติ เอตฺถ เสฏฺฐํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

Aquí se refiere al brahmán. En 'Los padres son llamados Brahma, los primeros maestros', se refiere a los padres. En 'Pone en movimiento la Rueda de Brahma', se refiere a lo excelso. Por eso se dice:

‘‘มหาพฺรหฺมนิ [Pg.199] วิปฺเป จ, อโถ มาตาปิตูสุ จ;

ตถาคเต จ เสฏฺเฐ จ, พฺรหฺมสทฺโท ปวตฺตตี’’ติ.

'El término Brahma se aplica al Mahābrahmā, al brahmán, también a los padres, al Tathāgata y a lo excelso'.

อปโร นโย – พฺรหฺมาติ ติวิธา พฺรหฺมาโน สมฺมุติพฺรหฺมาโน อุปปตฺติพฺรหฺมาโน วิสุทฺธิพฺรหฺมาโนติ.

Otro método: hay tres tipos de Brahmas: Brahmas por convención (sammutibrahmāno), Brahmas por renacimiento (upapattibrahmāno) y Brahmas por pureza (visuddhibrahmāno).

‘‘สมฺปนฺนํ สาลิเกทารํ, สุวา ภุญฺชนฺติ โกสิย;

ปฏิเวเทมิ เต พฺรหฺเม, น เน วาเรตุมุสฺสเห,ปริพฺพช มหาพฺรหฺเม, ปจนฺตญฺเญปิ ปาณิโน’’ติ จ

'El campo de arroz está maduro, los loros lo están comiendo, oh Kosiya; te informo, oh Brahma, no puedo detenerlos; sigue tu camino, gran Brahma, otros seres también están madurando'.

เอวมาทีสุ หิ พฺรหฺมสทฺเทน สมฺมุติพฺรหฺมาโน วุตฺตา.

En tales pasajes, con la palabra 'Brahma' se refiere a los Brahmas por convención.

‘‘อปารุตา เตสํ อมตสฺส ทฺวารา,เย โสตวนฺโต ปมุญฺจนฺตุ สทฺธํ;

วิหึสสญฺญี ปคุณํ น ภาสึ,ธมฺมํ ปณีตํ มนุเชสุ พฺรหฺเม,

'Las puertas de lo Inmortal están abiertas para ellos, que aquellos que tengan oídos liberen su fe; temiendo la dificultad, oh Brahma, no proclamé el Dhamma sublime entre los hombres'.

อถ โข พฺรหฺมา สหมฺปตี’’ติ จ เอวมาทีสุ พฺรหฺมสทฺเทน อุปปตฺติพฺรหฺมา. ‘‘พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติอาทิวจนโต พฺรหฺมนฺติ อริยธมฺโม วุจฺจติ. ตโต นิพฺพตฺตา อวิเสเสน สพฺเพปิ อริยา วิสุทฺธิพฺรหฺมาโน นาม ปรมตฺถพฺรหฺมตาย. วิเสสโต ปน ‘‘พฺรหฺมาติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ วจนโต สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุตฺตมพฺรหฺมา นาม สเทวเก โลเก พฺรหฺมภูเตหิ คุเณหิ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺติโต. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

En 'Entonces Brahma Sahampati...', en tales pasajes, con la palabra 'Brahma' se refiere al Brahma por renacimiento. Por la expresión 'Pone en movimiento la Rueda de Brahma', se llama Brahma al Dhamma de los Nobles (Ariyadhamma). Todos aquellos nacidos de él, sin distinción, todos los Nobles (Ariyas) son llamados Brahmas por Pureza (Visuddhibrahmā) debido a su naturaleza de Brahma en el sentido supremo. Específicamente, por el dicho 'Monjes, Brahma es una designación para el Tathāgata', el Perfectamente Iluminado es llamado el Supremo Brahma (Uttamabrahmā) por haber alcanzado la perfección suprema a través de cualidades que son la esencia de Brahma en el mundo con sus devas. Por eso se dice:

‘‘สมฺมุติยุปปตฺตีนํ, วิสุทฺธีนํ วเสน จ;

พฺรหฺมาโน ติวิธา โหนฺติ, อุตฺตเมน จตุพฺพิธา’’ติ.

'Por medio de la convención, el renacimiento y la pureza, hay tres tipos de Brahmas; con el supremo, son de cuatro tipos'.

ธิมฺห [Pg.200] นิฏฺฐุภเน. ธิมฺเหติ. ‘‘ปฏิวามคตํ สลฺลํ, ปสฺส ธิมฺหามิ โลหิต’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ.

Dhimha en [el sentido de] escupir (niṭṭhubhane). Dhimheti. El ejemplo del texto pāḷi es: 'Mira la flecha que fue contra el viento, escupo sangre (dhimhāmi lohitaṃ)'.

ตตฺถ ธิมฺหามีติ นิฏฺฐุภามีติ อตฺโถ.

Aquí, 'dhimhāmi' significa 'niṭṭhubhāmi' (escupo).

หการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 'h'.

ฬการนฺตธาตุ

Ḷ Raíz que termina en 'a'.

พิฬ อกฺโกเส. เพฬติ. พิฬาโร.

Biḷa en [el sentido de] insultar (akkosa). Beḷati. Biḷāro (gato).

กีฬ วิหาเร. กีฬติ. กีฬา.

Kīḷa en [el sentido de] jugar (vihāra). Kīḷati. Kīḷā (juego/deporte).

อฬ อุคฺคเม. อฬติ. วาโฬ.

Aḷa en el sentido de surgir. Aḷati. Vāḷo (animal salvaje).

ลฬ วิลาเส. ลฬติ. ลฬิโต อสฺโส.

Laḷa en el sentido de gracia o juego. Laḷati. Laḷito asso (un caballo juguetón).

กฬ มเท กกฺกสฺเส จ. กกฺกสฺสํ กสฺสสิยํ ผรุสภาโว. กฬติ.

Kaḷa en los sentidos de embriaguez y aspereza. Aspereza es la condición de ser rudo o áspero. Kaḷati.

ตุฬ โตฬเน. โตฬติ.

Tuḷa en el sentido de pesar. Toḷati.

หุฬ โหฬ คติยํ. หุฬติ. โหฬติ.

Huḷa y hoḷa en el sentido de ir. Huḷati. Hoḷati.

โรฬ อนาทเร. โรฬติ.

Roḷa en el sentido de falta de respeto. Roḷati.

โลฬ อุมฺมาเท. โลยติ.

Loḷa en el sentido de locura. Loyati.

เหฬ โหฬ อนาทเร. เหฬติ. โหฬติ.

Heḷa y hoḷa en el sentido de falta de respeto. Heḷati. Hoḷati.

วาฬ อาลเป. วาฬติ.

Vāḷa en el sentido de hablar o interpelar. Vāḷati.

ทาฬ ธาฬ วิสรเณ. ทาฬติ. ธาฬติ.

Dāḷa y dhāḷa en el sentido de difundir. Dāḷati. Dhāḷati.

หฬ สิลาฆายํ. หฬติ.

Haḷa en el sentido de alabanza. Haḷati.

หีฬ อนาทเร. หีฬติ. หีฬา, หีฬิโก, หีฬิโต.

Hīḷa en el sentido de falta de respeto. Hīḷati. Hīḷā (desprecio), hīḷiko (despectivo), hīḷito (despreciado).

กฬ [Pg.201] เสจเน. กฬติ. กฬนํ.

Kaḷa en el sentido de rociar. Kaḷati. Kaḷanaṃ (rociado).

เหฬ เวฐเน. เหฬติ.

Heḷa en el sentido de envolver. Heḷati.

อีฬ ถุติยํ. อีฬติ.

Īḷa en el sentido de alabanza. Īḷati.

ชุฬ คติยํ. ชุฬติ, โชฬติ.

Juḷa en el sentido de ir. Juḷati, joḷati.

ปุฬ มุฬ สุขเน. ปุฬติ. มุฬติ.

Puḷa y muḷa en el sentido de secar. Puḷati. Muḷati.

คุฬ รกฺขายํ. คุฬติ. คุโฬ.

Guḷa en el sentido de proteger. Guḷati. Guḷo (bola).

ชุฬ พนฺธเน. ชุฬติ.

Juḷa en el sentido de atar. Juḷati.

กุฬ ฆสเน. กุฬติ.

Kuḷa en el sentido de comer. Kuḷati.

ขุฬ พาลฺเย จ. จกาโร ฆสนาเปกฺขโก. ขุฬติ.

Khuḷa en el sentido de niñez y también (por la partícula 'ca') en el sentido de comer. Khuḷati.

สุฬ พุฬ สํวรเณ. สุฬติ. พุฬติ.

Suḷa y buḷa en el sentido de restricción. Suḷati. Buḷati.

ปุฬ สงฺฆาเต. ปุฬติ. ปุฬินํ.

Puḷa en el sentido de acumulación. Puḷati. Puḷinaṃ (banco de arena).

สฬ อพฺยตฺตสทฺเท. สฬติ. สาฬิโก, สาฬิกา.

Saḷa en el sentido de sonido indistinto. Saḷati. Sāḷiko, sāḷikā (estornino).

‘‘อุสโภว มหี นทติ,มิคราชาว กูชติ;

สุสุมาโรว สฬติ,กึ วิปาโก ภวิสฺสตี’’ติ นิทสฺสนํ;

Como un toro brama en la tierra, como el rey de las bestias ruge, como un cocodrilo emite sonidos: ¿cuál será el resultado?; este es el ejemplo.

อิมานิ ฬการนฺตธาตุรูปานิ.

Estas son las formas de las raíces que terminan en ḷa.

อิติ ภูวาทิคเณ อวคฺคนฺตธาตุรูปานิ สมตฺตานิ. เอตฺตาวตา สพฺพาปิ ภูวาทิคเณ ธาตุโย ปกาสิตา.

Así terminan las formas de las raíces de consonantes no clasificadas en el grupo bhūvādi. Con esto, todas las raíces del grupo bhūvādi han sido expuestas.

อิทานิ ภูวาทิคณิกธาตูนํเยว กาจิ อสมานสุติกา, กาจิ อสมานนฺติกา. ตาสุ กาจิ สมานตฺถวเสน สโมธาเนตฺวา ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตา, ตาเยว ธาตุโย เอกเทเสน รูปวิภาวนาทีหิ สทฺธึ ปกาสยิสฺสาม. ตํ ยถา?

Ahora, de las mismas raíces del grupo bhūvādi, algunas tienen sonidos diferentes y otras terminaciones diferentes. Entre ellas, algunas han sido agrupadas por los maestros antiguos debido a que tienen el mismo significado; expondremos esas mismas raíces en parte, junto con la clarificación de sus formas y demás. ¿Cómo es eso?

หู [Pg.202] ภู สตฺตายํ โหติ, ภวติ. ปโหติ, ปภวติ. หุเวยฺย ปาวุโส. สเจ อุปฺปาโท เหยฺย. อเชสิ ยกฺโข นรวีรเสฏฺฐํ, ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พหูว. อมฺพา’ยํ อหุวา ปุเร. อหุ ราชา วิเทหานํ. ปหูตํ เม ธนํ สกฺก. ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญํ. ปหูตวิตฺโต ปุริโส. ปหูตชิวฺโห ภควา. ปิยปฺปภูตา กลหา วิวาทา. ปจฺฉาสมเณน โหตพฺพํ. ภวิตพฺพํ. โหตุํ, เหตุเย, ภวิตุํ. หุตฺวา, หุตฺวาน. ภวิตฺวา, ภวิตฺวาน.

Hū y bhū en el sentido de existencia. Hoti, bhavati. Pahoti (ser suficiente o capaz), pabhavati (originarse). "Podría ser, amigo". "Si ocurriera un surgimiento". "El Yakkha venció al mejor de los héroes, allí hubo un gran estruendo". "Esta fue antes una madre". "Hubo un rey de los videhanos". "Mi riqueza es abundante, Sakka". "El noble realiza abundante mérito". "Un hombre de abundante riqueza". "El Bendito de lengua extensa". "Las peleas y disputas se originan de lo querido". "Se debe ser un monje asistente". Bhavitabbaṃ. Hotuṃ, hetuye, bhavituṃ (para ser). Hutvā, hutvāna, bhavitvā, bhavitvāna (habiendo sido).

เอตฺถ ปน ‘‘อตฺถิ เหหิติ โส มคฺโค, น โส สกฺกา น เหตุเย’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นเหตุเยติ อภวิตุํ. หูธาตุโต ตุํปจฺจยสฺส ตเวปจฺจยสฺส วา ตุเย อาเทโส, อูการสฺส จ เอการาเทโส กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา เหตุภาวาย น น สกฺกาติปิ อตฺโถ. อยํ ปนตฺโถ อิธ นาธิปฺเปโต, ปุริโมเยวตฺโถ อธิปฺเปโต โหติสฺส ธาตุโน ปโยคภาวาย อุทาหริตปทสฺสตฺถภาวโต. ตตฺถ ปโหตีติ อิทํ วตฺถํ วิปุลภาเวน จีวรํ กาตุํ ปโหติ, โน นปฺปโหติ. ปโหตีติ วา ปุริโส อรโย เชตุํ สกฺโกติ. อถ วา ปโหตีติ โหติ. ปภวตีติ สนฺทติ. ปหูตนฺติ วิปุลํ, มหนฺตนฺติ อตฺโถ. ปหูตวิตฺโตติ วิปุลวิตฺโต มหทฺธโน. ปหูตชิวฺโหติ สุปุถุลสุทีฆสุมุทุกชิวฺโห, ปิยปฺปภูตาติ ปิยโต นิพฺพตฺตา.

Aquí, el ejemplo en pali es: "Existe, existirá ese camino; no es imposible de ser". Allí, 'na hetuye' significa 'no ser' (abhavituṃ). Se debe entender que de la raíz hū, se sustituye el sufijo tuṃ o tave por tuye, y la vocal ū por e. O bien, el significado es "no es imposible para la condición de causa". Sin embargo, este significado no es el pretendido aquí; el significado anterior es el pretendido debido a que la palabra se ejemplifica para mostrar el uso de la raíz hoti. Allí, pahoti significa: "esta tela es suficiente por su amplitud para confeccionar un manto, no es insuficiente". O pahoti: "el hombre es capaz de vencer a los enemigos". O bien, pahoti significa 'es'. Pabhavati significa 'fluye'. Pahūta significa abundante o grande. Pahūtavitto significa de abundante riqueza o gran fortuna. Pahūtajivho significa de lengua muy ancha, larga y suave; piyappabhūtā significa nacida de lo que es querido.

คมุ สปฺป คติยํ. คจฺฉติ, คมติ, ฆมฺมติ, อาคจฺฉติ, อุคฺคจฺฉติ, อติคจฺฉติ, ปฏิคจฺฉติ, อวคจฺฉติ, อธิคจฺฉติ, อนุคจฺฉติ, อุปคจฺฉติ, อปคจฺฉติ, วิคจฺฉติ, นิคจฺฉติ, นิคฺคจฺฉติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ‘‘สมุคฺคจฺฉตี’’ติอาทินา อุปสคฺคทฺวยวเสนปิ [Pg.203] ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพานิ. สปฺปติ, สํสปฺปติ, ปริสปฺปติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Las raíces 'gamu' y 'sappa' tienen el sentido de movimiento (gati). Él va (gacchati), él va (gamati), él va (ghammati), él viene (āgacchati), él asciende (uggacchati), él sobrepasa (atigacchati), él regresa (paṭigacchati), él comprende (avagacchati), él alcanza o comprende (adhigacchati), él sigue (anugacchati), él se acerca (upagacchati), él se aleja (apagacchati), él desaparece (vigacchati), él obtiene (nigacchati), él sale (niggacchati). Otras formas también deben aplicarse. Mediante el uso de dos prefijos, como en 'samuggacchati' (surge completamente), etc., deben aplicarse según sea posible. Se arrastra (sappati), se desliza (saṃsappati), se arrastra por todas partes (parisappati). Otras formas también deben aplicarse.

ตตฺถ คมตีติ คจฺฉติ. การิเต ‘‘เทวทตฺตํ คเมติ คมยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ‘‘อปายํ คเมตีติ อปายคมนีย’’นฺติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. จุราทิคณํ ปตฺตสฺส อาปุพฺพสฺส อิมสฺส ‘‘อาคเมติ, อาคมยติ, อาคเมนฺโต, อาคมยมาโน’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ.

Allí, 'gamati' significa va (gacchati). En la forma causativa, aparecen las formas 'devadattaṃ gameti' o 'gamayati' (hace que Devadatta vaya). 'Aquel que conduce a los estados de privación (apāyagamanīya)' es un ejemplo aquí. De esta raíz con el prefijo 'ā-', cuando pertenece al grupo curādi, surgen formas verbales como 'āgameti', 'āgamayati', 'āgamento', 'āgamayamāno' (esperar, aguardar).

ตตฺถ อาคเมตีติ มุหุตฺตํ อธิวาเสตีติ อตฺโถ. ฆมฺมตีติ คจฺฉติ. อาคจฺฉตีติ อายาติ. อุคฺคจฺฉตีติ อุยฺยาติ อุทฺธํ คจฺฉติ. อติคจฺฉตีติ อติกฺกมิตฺวา คจฺฉติ. ปฏิคจฺฉตีติ ปุน คจฺฉติ. อวคจฺฉตีติ ชานาติ. อธิคจฺฉตีติ ลภติ ชานาติ วา. อนุคจฺฉตีติ ปจฺฉโต คจฺฉติ. อุปคจฺฉตีติ สมีปํ คจฺฉติ. อปคจฺฉตีติ อเปติ. วิคจฺฉตีติ วิคมติ. นิคจฺฉตีติ ลภติ. ‘‘ยสํ โปโส นิคจฺฉตี’’ติ อิทํ นิทสฺสนํ. นิคฺคจฺฉตีติ นิกฺขมติ. สปฺปตีติ คจฺฉติ. สํสปฺปตีติ สํสรนฺโต คจฺฉติ. ปริสปฺปตีติ สมนฺตโต คจฺฉติ.

Allí, 'āgameti' significa que espera o aguanta un momento. 'Ghammati' significa va. 'Āgacchati' significa viene. 'Uggacchatī' significa sube o va hacia arriba. 'Atigacchati' significa va habiendo trascendido. 'Paṭigacchati' significa va de nuevo (regresa). 'Avagacchati' significa comprende. 'Adhigacchati' significa obtiene o comprende. 'Anugacchati' significa va detrás. 'Upagacchati' significa va cerca. 'Apagacchati' significa se aleja. 'Vigacchati' significa desaparece. 'Nigacchati' significa obtiene. 'El hombre obtiene fama (yasaṃ poso nigacchati)' es el ejemplo. 'Niggacchati' significa sale. 'Sappati' significa va. 'Saṃsappati' significa va errando (transmigrando). 'Parisappati' significa va por todas partes.

อิทานิ ปน วิญฺญูนํ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ สปฺปโยคํ ปทมาลํ กถยาม. เสยฺยถิทํ? โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, คจฺฉเร. ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. โส คจฺฉเต, เต คจฺฉนฺเต. ตฺวํ คจฺฉเส, ตุมฺเห คจฺฉวฺเห. อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉามฺเห. วตฺตมานาย รูปานิ.

Ahora, para generar una suprema pericia en la palabra de Buda de los Tres Pitakas junto con sus comentarios para los sabios, declararemos el paradigma de palabras con su uso apropiado. ¿Cómo es esto? Él va (so gacchati), ellos van (te gacchanti, gacchare). Tú vas (tvaṃ gacchasi), vosotros vais (tumhe gacchatha). Yo voy (ahaṃ gacchāmi), nosotros vamos (mayaṃ gacchāma). [Voz media:] Él va (so gacchate), ellos van (te gacchante). Tú vas (tvaṃ gacchase), vosotros vais (tumhe gacchavhe). Yo voy (ahaṃ gacche), nosotros vamos (mayaṃ gacchāmhe). Estas son las formas del tiempo presente (vattamānā).

โส คจฺฉตุ, เต คจฺฉนฺตุ. ตฺวํ คจฺฉาหิ, คจฺฉ, คจฺฉสฺสุ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. โส คจฺฉตํ, เต คจฺฉนฺตํ. ตฺวํ คจฺฉสฺสุ, ตุมฺเห คจฺฉวฺโห. อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉามเส. ปญฺจมิยา รูปานิ.

Que él vaya (so gacchatu), que ellos vayan (te gacchantu). Ve tú (tvaṃ gacchāhi, gaccha, gacchassu), id vosotros (tumhe gacchatha). Que yo vaya (ahaṃ gacchāmi), que nosotros vayamos (mayaṃ gacchāma). [Voz media:] Que él vaya (so gacchataṃ), que ellos vayan (te gacchantaṃ). Ve tú (tvaṃ gacchassu), id vosotros (tumhe gacchavho). Que yo vaya (ahaṃ gacche), que nosotros vayamos (mayaṃ gacchāmase). Estas son las formas del imperativo (pañcamī).

โส [Pg.204] คจฺเฉยฺย, คจฺเฉ, เต คจฺเฉยฺยุํ. ตฺวํ คจฺเฉยฺยาสิ, ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาถ. อหํ คจฺเฉยฺยามิ, มยํ คจฺเฉยฺยาม, คจฺเฉมุ. โส คจฺเฉถ, เต คจฺเฉรํ. ตฺวํ คจฺเฉโถ, ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาวฺโห. อหํ คจฺเฉยฺยํ, มยํ คจฺเฉยฺยามฺเห. สตฺตมิยา รูปานิ.

Él podría ir (so gaccheyya, gacche), ellos podrían ir (te gaccheyyuṃ). Tú podrías ir (tvaṃ gaccheyyāsi), vosotros podríais ir (tumhe gaccheyyātha). Yo podría ir (ahaṃ gaccheyyāmi), nosotros podríamos ir (mayaṃ gaccheyyāma, gacchemu). [Voz media:] Él podría ir (so gacchetha), ellos podrían ir (te gaccheraṃ). Tú podrías ir (tvaṃ gacchetho), vosotros podríais ir (tumhe gaccheyyāvho). Yo podría ir (ahaṃ gaccheyyaṃ), nosotros podríamos ir (mayaṃ gaccheyyāmhe). Estas son las formas del optativo (sattamī).

โส คจฺฉ, เต คจฺฉุ. ตฺวํ คจฺเฉ, ตุมฺเห คจฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ. อหํ คจฺฉํ, มยํ คจฺฉิมฺห, คญฺฉิมฺห. โส คจฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ, เต คจฺฉิเร. ตฺวํ คจฺฉิตฺโถ, ตุมฺเห คจฺฉิวฺโห. อหํ คจฺฉึ, คญฺฉึ, มยํ คจฺฉิมฺเห. ปโรกฺขาย รูปานิ.

Él fue (so gaccha), ellos fueron (te gacchu). Tú fuiste (tvaṃ gacche), vosotros fuisteis (tumhe gacchittha, gañchittha). Yo fui (ahaṃ gacchaṃ), nosotros fuimos (mayaṃ gacchimha, gañchimha). [Voz media:] Él fue (so gacchittha, gañchittha), ellos fueron (te gacchire). Tú fuiste (tvaṃ gacchittho), vosotros fuisteis (tumhe gacchivho). Yo fui (ahaṃ gacchiṃ, gañchiṃ), nosotros fuimos (mayaṃ gacchimhe). Estas son las formas del pasado perfecto (parokkhā).

โส อคจฺฉา, เต อคจฺฉู. ตฺวํ อคจฺเฉ, ตุมฺเห อคจฺฉถ. อหํ อคจฺฉํ, มยํ อคจฺฉมฺหา. โส อคจฺฉถ, เต อคจฺฉตฺถุํ. ตฺวํ อคจฺฉเส, ตุมฺเห อคจฺฉิวฺหํ. อหํ อคจฺฉํ, มยํ อคจฺฉิมฺเห. อชฺชตนิยา รูปานิ.

Él fue (so agarrā), ellos fueron (te agacchū). Tú fuiste (tvaṃ agacche), vosotros fuisteis (tumhe gacchatha). Yo fui (ahaṃ agacchaṃ), nosotros fuimos (mayaṃ agacchamhā). [Voz media:] Él fue (so gacchatha), ellos fueron (te agacchatthuṃ). Tú fuiste (tvaṃ agacchase), vosotros fuisteis (tumhe gacchivhaṃ). Yo fui (ahaṃ agacchaṃ), nosotros fuimos (mayaṃ gacchimhe). Estas son las formas del pasado aoristo (ajjatanī).

โส คจฺฉิสฺสติ, เต คจฺฉิสฺสนฺติ. ตฺวํ คจฺฉิสฺสสิ, ตุมฺเห คจฺฉิสฺสถ. อหํ คจฺฉิสฺสามิ, มยํ คจฺฉิสฺสาม. โส คจฺฉิสฺสเต, เต คจฺฉิสฺสนฺเต. ตฺวํ คจฺฉิสฺสเส, ตุมฺเห คจฺฉิสฺสวฺเห. อหํ คจฺฉิสฺสํ, มยํ คจฺฉิสฺสามฺเห. ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ.

Él irá (so gacchissati), ellos irán (te gacchissanti). Tú irás (tvaṃ gacchissasi), vosotros iréis (tumhe gacchissatha). Yo iré (ahaṃ gacchissāmi), nosotros iremos (mayaṃ gacchissāma). [Voz media:] Él irá (so gacchissate), ellos irán (te gacchissante). Tú irás (tvaṃ gacchissase), vosotros iréis (tumhe gacchissavhe). Yo iré (ahaṃ gacchissaṃ), nosotros iremos (mayaṃ gacchissāmhe). Estas son las formas del tiempo futuro (bhavissantī).

โส อคจฺฉิสฺสา, เต อคจฺฉิสฺสํสุ. ตฺวํ อคจฺฉิสฺเส, ตุมฺเห อคจฺฉิสฺสถ. อหํ อคจฺฉิสฺสํ, มยํ อคจฺฉิสฺสามฺหา. โส อคจฺฉิสฺสถ, เต อคจฺฉิสฺสิสุ. ตฺวํ อคจฺฉิสฺสเส, ตุมฺเห อคจฺฉิสฺสวฺเห. อหํ อคจฺฉิสฺสํ, มยํ อคจฺฉิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติยา รูปานิ.

Él habría ido (so agacchissā), ellos habrían ido (te agacchissaṃsu). Tú habrías ido (tvaṃ gacchisse), vosotros habríais ido (tumhe gacchissatha). Yo habría ido (ahaṃ gacchissaṃ), nosotros habríamos ido (mayaṃ gacchissāmhā). [Voz media:] Él habría ido (so gacchissatha), ellos habrían ido (te gacchissisu). Tú habrías ido (tvaṃ gacchissase), vosotros habríais ido (tumhe gacchissavhe). Yo habría ido (ahaṃ gacchissaṃ), nosotros habríamos ido (mayaṃ gacchissāmhase). Estas son las formas del condicional (kālātipatti).

ตตฺถ อชฺชตนิยา กาลาติปตฺติยา จ อการาคมํ สพฺเพสุ ปุริเสสุ สพฺเพสุ วจเนสุ ลพฺภมานมฺปิ สาสเน อนิยตํ หุตฺวา ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ‘‘อคจฺฉิ, คจฺฉิ, อคจฺฉิสฺสา, คจฺฉิสฺสา’’ติอาทินา ทฺเว ทฺเว รูปานิ ทิสฺสนฺติ. คมติ, คมนฺติ. คมตุ, คมนฺตุ. คเมยฺย. คเมยฺยุํ. เสสํ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Allí, se debe observar que el aumento de la letra 'a' (akārāgama) en el aoristo (ajjatanī) y el condicional (kālātipatti), aunque se encuentra en todas las personas y números, aparece de manera opcional en las enseñanzas (Sāsana). De este modo, se ven dos formas para cada una, como 'agacchi' y 'gacchi', 'agacchissā' y 'gacchissā', etc. [Otras formas:] gamati, gamanti. gamatu, gamantu. gameyya, gameyyuṃ. Todo lo demás debe expandirse de manera similar.

อิทานิ [Pg.205] ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีสุ วิเสโส วุจฺจเต – โส ปุริโส มคฺคํ ค, สา อิตฺถี ฆร’มาค. เต มคฺคํ คุ, ตา ฆร’มาคุ. เอการสฺส อการาเทสํ ตฺวํ มคฺคํ ค, ตฺวํ ฆร’’มาค. ตุมฺเห มคฺคํ คุตฺถ, ตุมฺเห ฆร’มาคุตฺถ. อหํ มคฺคํ คํ, อหํ ฆร’มาคํ. อหํ ตํ ปุริสํ อนฺวคํ, มยํ มคฺคํ คุมฺห, มยํ ฆรํ อาคุมฺห, มยํ ตํ ปุริสํ อนฺวคุมฺห. อยํ ตาว ปโรกฺขาย วิเสโส.

Ahora se describe la distinción en el pasado perfecto (parokkhā), imperfecto (hiyyattanī) y aoristo (ajjatanī): aquel hombre fue (ga) por el camino, esa mujer vino (āga) a casa. Ellos fueron (gu) por el camino, ellas vinieron (āgu) a casa. Con la sustitución de la letra 'a' por la letra 'e': tú fuiste (ga) por el camino, tú viniste (āga) a casa. Vosotros fuisteis (guttha) por el camino, vosotros vinisteis (āguttha) a casa. Yo fui (gaṃ) por el camino, yo vine (āgaṃ) a casa. Yo seguí (anvagaṃ) a aquel hombre, nosotros fuimos (gumha) por el camino, nosotros vinimos (āgumha) a casa, nosotros seguimos (anvagumha) a aquel hombre. Esta es, primeramente, la distinción del pasado perfecto (parokkhā).

‘‘โส มคฺคํ อคมา, เต มคฺคํ อคมู’’ อิจฺจาทิ หิยฺยตฺตนิยา รูปํ. ‘‘โส อคมิ, เต อคมุํ, เต คุํ’’ อิจฺจาทิ อชฺชตนิยา รูปํ.

'Él fue (agamā) por el camino, ellos fueron (agamū) por el camino', etc., son formas del pasado imperfecto (hiyyattanī). 'Él fue (agami), ellos fueron (agamuṃ), ellos fueron (guṃ)', etc., son formas del pasado aoristo (ajjatanī).

อิทานิ เตสํ ปทรูปานิ ปากฏีกรณตฺถํ กิญฺจิ สุตฺตํ กถยาม – ‘‘โสปาคา สมิตึ วนํ. อเถตฺถ ปญฺจโม อาคา. อาคุํ เทวา ยสสฺสิโน. มาหํ กาโกว ทุมฺเมโธ, กามานํ วสมนฺวคํ. อคมา ราชคหํ พุทฺโธ. วงฺกํ อคมุ ปพฺพตํ. พฺราหฺมณา อุปคจฺฉุ ม’’นฺติ เอวมาทีนิ ภวนฺติ.

Ahora, para aclarar estas formas de palabras, citaremos algunos versos: 'Él se acercó (upāgā) a la asamblea en el bosque. Entonces, el quinto vino (āgā) aquí. Vinieron (āguṃ) los dioses gloriosos. No sea que yo, como un cuervo insensato, caiga (anvagaṃ) bajo el poder de los deseos sensoriales. El Buda fue (agamā) a Rājagaha. Fueron (agamu) a la montaña Vaṅka. Los brahmanes se acercaron (upagacchu) a mí', y otros ejemplos similares.

ค คุ ค คุตฺถ คํ คุมฺห, อคุ อคมุ อคมุํ;

อคมา’คมิ คจฺฉนฺติ, อาทิเภทํ มเน กเร.

Ga, gu, ga, guttha, gaṃ, gumha; agu, agamu, agamuṃ; agamā, agami, gacchanti... uno debe tener en cuenta estas diversas distinciones iniciales.

อิทานิ นามิกปทานิ วุจฺจนฺเต – คโต, คนฺตา, คจฺฉํ, คจฺฉนฺตี, คจฺฉนฺตํ กุลํ, สหคตํ, คติ, คมนํ, คโม, อาคโม, อวคโม, คนฺตพฺพํ, คมนียํ, คมฺมํ, คมฺมมานํ, คมิยมานํ, โค, มาตุคาโม, หิงฺคุ, ชคุ, อินฺทคู, เมธโค อิจฺจาทีนิ, การิเต – คจฺฉาเปติ, คจฺฉาปยติ, คจฺเฉติ, คจฺฉยติ, คมฺเมติ. กมฺเม – คมฺมติ, คมิยติ, อธิคมฺมติ, อธิคมิยติ. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘คนฺตุํ, คมิตุํ, คนฺตฺวา, คนฺตฺวาน, คมิตฺวา, คมิตฺวาน, คมิย, คมิยาน, คมฺม, อาคมฺม, อาคนฺตฺวา, อธิคมฺม, อธิคนฺตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ[Pg.206]. สปฺปธาตุสฺส ปน ‘‘สปฺโป, สปฺปินี, ปีฐสปฺปี, สปฺปิ’’ อิจฺจาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

Ahora se enuncian las palabras nominales: ido (gato), el que va (gantā), yendo (gacchaṃ - masc.), yendo (gacchantī - fem.), familia que va (gacchantaṃ kulaṃ - nt.), acompañado (sahagataṃ), destino o reino (gati), el acto de ir (gamanaṃ), movimiento (gamo), llegada (āgamo), comprensión (avagamo), lo que debe ser ido (gantabbaṃ), lo que es transitable (gamanīyaṃ), lo que debe ser alcanzado (gammaṃ), siendo ido (gammamānaṃ/gamiyamānaṃ), vaca o tierra (go), mujer (mātugāmo), asafétida (hiṅgu), ser viviente (jagu), el que se mueve mediante los sentidos (indagū), conflicto (medhago), etc. En las formas causativas: hace ir (gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti). En la voz pasiva: es ido (gammati), es alcanzado (gamiyati), es comprendido (adhigammati, adhigamiyati). En las formas de infinitivo y gerundio: para ir (gantuṃ, gamituṃ), habiendo ido (gantvā, gantvāna, gamitvā, gamitvāna, gamiya, gamiyāna, gamma), habiendo llegado (āgamma, āgantvā), habiendo comprendido (adhigamma, adhigantvā), etc. De la raíz 'sapp' (deslizarse), se forman palabras como: serpiente (sappo), serpiente hembra (sappinī), lisiado (pīṭhasappī), mantequilla clarificada o ghee (sappi), etc.

ตตฺถ สหคตสทฺโท ตพฺภาเว โวกิณฺเณ นิสฺสเย อารมฺมเณ สํสฏฺเฐติ อิเมสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา นนฺทิราคสหคตา’’ติ ตพฺภาเว เวทิตพฺโพ, นนฺทิราคภูตาติ อตฺโถ. ‘‘ยายํ ภิกฺขเว วีมํสา โกสชฺชสหคตา โกสชฺชสมฺปยุตฺตา’’ติ โวกิณฺเณ เวทิตพฺโพ, อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนน โกสชฺเชน โวกิณฺณาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ‘‘อฏฺฐิกสญฺญาสหคตํ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตี’’ติ นิสฺสเย เวทิตพฺโพ, อฏฺฐิกสญฺญํ นิสฺสาย อฏฺฐิกสญฺญํ ภาเวตฺวา ปฏิลทฺธนฺติ อตฺโถ. ‘‘ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ อรูปสหคตานํ วา’’ติ อารมฺมเณ, รูปารูปารมฺมณานนฺติ อตฺโถ. ‘‘อิทํ สุขํ อิมาย ปีติยา สหคตํ สหชาตํ สมฺปยุตฺต’’นฺติ สํสฏฺเฐ, อิมิสฺสา ปีติยา สํสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

En ese contexto, la palabra 'acompañado' (sahagata) se observa en estos sentidos: en el estado de aquello (tabbhāva), en lo mezclado (vokiṇṇo), en la dependencia (nissaya), en el objeto (ārammaṇa) y en lo asociado (saṃsaṭṭha). En este sentido, en 'este deseo que conduce a un nuevo renacimiento, acompañado de deleite y pasión' (yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā), debe entenderse como 'en el estado de aquello', con el significado de 'convertido en deleite y pasión'. En 'monjes, esta investigación acompañada de pereza, asociada con la pereza' (yāyaṃ bhikkhave vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā), debe entenderse como 'mezclado', con el significado de 'mezclada con la pereza que surge intermitentemente'. En 'desarrolla el factor de iluminación del recuerdo acompañado de la percepción de los huesos' (aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī), debe entenderse como 'dependencia', con el significado de 'obtenido dependiendo de la percepción de los huesos, habiéndola desarrollado'. En 'obtiene los logros acompañados de la forma o acompañados de lo sin forma' (lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā), se refiere al 'objeto', con el significado de 'aquellos que tienen como objeto lo material o lo inmaterial'. En 'esta felicidad está acompañada, es nacida conjuntamente y está asociada con este gozo' (idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ sahajātaṃ sampayuttaṃ), se refiere a 'lo asociado', con el significado de 'mezclado con este gozo'. Sobre esto se dice:

ตพฺภาเว เจว โวกิณฺเณ, นิสฺสยารมฺมเณสุ จ;

สํสฏฺเฐ จ สหคต-สทฺโท ทิสฺสติ ปญฺจสุ;

En el estado de aquello y en lo mezclado, en la dependencia y en el objeto, y en lo asociado: la palabra 'sahagata' (acompañado) se observa en estos cinco sentidos.

คตีติ คติคติ นิพฺพตฺติคภิ อชฺฌาสยคติ วิภวคติ นิปฺผตฺติคติ ญาณคตีติ พหุวิธา คติ นาม.

'Gati' (destino/curso): se denomina 'gati' de múltiples formas, como destino de renacimiento (gatigati), destino de origen (nibbattigati), destino de la intención (ajjhāsayagati), destino de la disolución (vibhavagati), destino del logro (nipphattigati) y destino del conocimiento (ñāṇagati).

ตตฺถ ‘‘ตํ คตึ เปจฺจ คจฺฉามี’’ติ จ ‘‘ยสฺส คตึ น ชานนฺติ, เทวา คนฺธพฺพมานุสา’’ติ จ อยํ คติคตินาม. ‘‘อิเมสํ [Pg.207] โข อหํ ภิกฺขูนํ สีลวนฺตานํ เนว ชานามิ คตึวา อคตึวา’’ติ อยํ นิพฺพตฺติคติ นาม. ‘‘เอวํ โข เต อหํ พฺรหฺเม คติญฺจ ชานามิ ชุติญฺจ ชานามี’’ติ อยํ อชฺฌาสยคติ นาม. ‘‘วิภโว คติ ธมฺมานํ, นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ อยํ วิภวคติ นาม. ‘‘ทฺเว คติโย ภวนฺติ อนญฺญา’’ติ อยํ นิปฺผตฺติคติ นาม. ‘‘ตํ ตตฺถ คติมา ธิภิมา’’ติ จ ‘‘สุนฺทรํ นิพฺพานํ คโต’’ติ จ อยํ ญาณคติ นาม. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

En ese contexto, en frases como 'después de morir voy a ese destino' (taṃ gatiṃ pecca gacchāmi) y 'aquel cuyo destino no conocen los dioses, los gandhabbas ni los humanos' (yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā), esto se llama 'destino de renacimiento'. En 'ciertamente no conozco el destino o el no-destino de estos monjes virtuosos' (imesaṃ kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ neva jānāmi gatiṃvā agatiṃvā), esto se llama 'destino de origen'. En 'así, oh Brahma, conozco tu destino y conozco tu esplendor' (evaṃ kho te ahaṃ brahme gatiñca jānāmi jutiñca jānāmī), esto se llama 'destino de la intención'. En 'la disolución es el destino de los fenómenos; el Nirvana es el destino del Arahant' (vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato gatī), esto se llama 'destino de la disolución'. En 'existen dos destinos, no otros' (dve gatiyo bhavanti anaññā), esto se llama 'destino del logro'. En 'aquel que allí posee el destino y la sabiduría' (taṃ tattha gatimā dhibhimā) y 'ha ido al excelente Nirvana' (sundaraṃ nibbānaṃ gato), esto se llama 'destino del conocimiento'. Sobre esto se dice:

คติคตฺยญฺจ นิพฺพตฺยํ, วิภวชฺฌาสเยสุ จ;

นิปฺผตฺติยญฺจ ญาเณ จ, คติสทฺโท ปวตฺตติ.

En el destino de renacimiento y en el origen, en la disolución y en la intención, en el logro y en el conocimiento: la palabra 'gati' (destino/curso) se emplea.

คจฺฉตีติ โค. มาตุยา สมภาวํ มิสฺสีภาวญฺจ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ มาตุคาโม. โรคํ หึสนฺตํ คจฺฉตีติ หิงฺคุ.

'Go' (vaca/tierra): porque va (gacchatī). 'Mātugāmo' (mujer): porque llega (gacchati/pāpuṇāti) a un estado de igualdad y unión con la madre. 'Hiṅgu' (asafétida): porque va hiriendo (hiṃsantaṃ) a la enfermedad.

อิมานิ ตสฺส นามานิ

Estos son sus nombres:

หิงฺคุ หิงฺคุชตุจฺเจว, ตถา หิงฺคุสิปาฏิกา;

หิงฺคุชาตีติ กถิตา, วินยฏฺฐกถาย หิ.

'Hiṅgu', 'hiṅgujatu', así como 'hiṅgusipāṭikā' y 'hiṅgujātī'; así se han dicho en el Comentario del Vinaya.

ชคูติ จุติโต ชาตึ คจฺฉตีติ ชคุ. อินฺทฺริเยน คจฺฉตีติ อินฺทคู. อถ วา อินฺทภูเตน กมฺมุนา คจฺฉตีติ อินฺทคุ. ‘‘หินฺทคู’’ติปิ ปาฬิ. ตตฺถ หินฺทนฺติ มรณํ. ตํ คจฺฉตีติ หินฺทคู. สพฺพเมตํ สตฺตาธิวจนํ, ลิงฺคโต ปุลฺลิงฺคํ. เมธโคติ อตฺตโน นิสฺสยญฺจ ปรญฺจ เมธมาโน หึสมาโน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เมธโค, กลโห. ‘‘ตโต สมฺมนฺติ เมธคา’’ติ เอตฺถ หิ กลโห เมธคสทฺเทน ภควตา วุตฺโต. คมิตฺวาติ เอตฺถ –

'Jagū': se llama 'jagu' porque va (gacchati) desde la muerte hacia el nacimiento. 'Indagū': porque va por medio de las facultades sensoriales (indriya). O bien, 'indagū' porque va mediante el karma que se ha convertido en el señor (inda). También existe la lectura 'hindagū'; en ese caso, 'hinda' significa muerte, y 'hindagū' es el que va hacia ella. Todo esto es un epíteto para los seres vivos, y su género gramatical es masculino. 'Medhago' (conflicto/pelea): aquel que procede o continúa (pavattati) hiriendo o dañando (medhamāno) a su propio refugio y a otros; es la disputa. En efecto, en 'entonces cesan las disputas' (tato sammanti medhagā), el Bienaventurado se refirió a la pelea con la palabra 'medhaga'. En cuanto a 'gamitvā' (habiendo ido):

‘‘อิสิวฺหยํ คมิตฺวาน, วินิตฺวา ปญฺจวคฺคิเย;

ตโต วิเนสิ ภควา, คนฺตฺวา คนฺตฺวา ตหึ ตหิ’’นฺติ

'Habiendo ido (gamitvāna) a lo que tiene el nombre de Isipatana y habiendo disciplinado a los cinco del grupo; desde allí el Bienaventurado disciplinó a otros, yendo y viniendo (gantvā gantvā) aquí y allá'.

อยํ [Pg.208] ปาฬิ นิทสฺสนํ. สปฺโปติ สปฺปตีติ สปฺโป, สํสปฺปนฺโต คจฺฉตีติ อตฺโถ. เตนาห อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทาสิโร’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา นิทฺเทเส ‘‘สปฺโป วุจฺจติ อหิ. เกนฏฺเฐน สปฺโป? สํสปฺปนฺโต คจฺฉตีติ สปฺโป. ภุชนฺโต คจฺฉตีติ ภุชโค. อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค. ปนฺนสิโร คจฺฉตีติ ปนฺนโค. สรีเรน สปฺปตีติ สรีสโป. พิเล สยตีติ พิลาสโย. ทาฐา ตสฺส อาวุโธติ ทาฐาวุโธ. วิสํ ตสฺสโฆรนฺติ โฆรวิโส. ชิวฺหา ตสฺส ทุวิธาติ ทุชิวฺโห. ทฺวีหิ ชิวฺหาหิ รสํ สายตีติ ทฺวิรสญฺญู’’ติ. สปฺปินีติ อุรคี. ปีฐสปฺปีติ ปีเฐน สปฺปติ คจฺฉตีติ ปีฐสปฺปี, ปงฺคุโฬ. สปฺปีติ โย น ปริภุญฺชติ, ตสฺส พลายุวฑฺฒนตฺถํ สปฺปติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สปฺปิ, ฆตํ.

'Sappo' (serpiente): se llama 'sappo' porque se desliza (sappati); el significado es que va arrastrándose. Por eso dijo el venerable Sāriputta: 'aquel que evita los placeres sensoriales como a la cabeza de una serpiente' (yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro); en el comentario de este pasaje canónico se dice: 'se llama sappo a la serpiente. ¿En qué sentido es sappo? Es sappo porque va deslizándose. Es bhujago porque va con curvas. Es urago porque va sobre el pecho. Es pannago porque va con la cabeza gacha. Es sarīsapo porque se desliza con el cuerpo. Es bilāsayo porque yace en un agujero. Es dāṭhāvudho porque sus colmillos son su arma. Es ghoraviso porque su veneno es terrible. Es dujivho porque su lengua es doble. Es dvirasaññū porque gusta los sabores con dos lenguas'. 'Sappinī': la serpiente hembra. 'Pīṭhasappī': el que se desliza o se mueve con un taburete o silla; un lisiado. 'Sappi' (ghee/mantequilla clarificada): aquello que, para quien no lo consume [habitualmente], fluye o procede (sappati) para el aumento de la fuerza y la longevidad; es el ghata (mantequilla clarificada).

สกฺก เฏก ลงฺฆ คตฺยตฺตา. สกฺกติ, นิสกฺกติ, ปริสกฺกติ. นิสกฺโก, ปริสกฺกนํ. เฏกติ. ฏีกา. ลงฺฆติ, อุลฺลงฺฆติ, โอลงฺฆติ, ลงฺฆโก, อุลฺลงฺฆิกา ปีติ.

Las raíces 'sakka', 'ṭeka', 'laṅgha' tienen el sentido de ir. 'Sakkati' (moverse), 'nisakkati' (salir a rastras), 'parisakkati' (moverse alrededor). 'Nisakko' (movimiento hacia afuera), 'parisakkanaṃ' (merodeo). 'Ṭekati' (ir). 'Ṭīkā' (comentario secundario/guía). 'Laṅghati' (saltar), 'ullaṅghati' (saltar hacia arriba), 'olaṅghati' (saltar hacia abajo), 'laṅghako' (el que salta), 'ullaṅghikā pīti' (el rapto que eleva o hace saltar).

เก เร เค สทฺเท. กายติ. รายติ. คายติ. ชาตกํ. รา. คีตํ. กายิตุํ. รายิตุํ, คายิตุํ. กายิตฺวา. รายิตฺวา. คายิตฺวา.

Las raíces 'ke', 're', 'ge' tienen el sentido de sonido. 'Kāyati' (hablar/proclamar). 'Rāyati' (sonar). 'Gāyati' (cantar). 'Jātakaṃ' (historia de nacimiento). 'Rā' (sonido). 'Gītaṃ' (canción/canto). 'Kāyituṃ' (para hablar). 'Rāyituṃ', 'gāyituṃ' (para sonar, para cantar). 'Kāyitvā' (habiendo hablado). 'Rāyitvā', 'gāyitvā' (habiendo sonado, habiendo cantado).

ตตฺถ ชาตกนฺติ ชาตํ ภูตํ อตีตํ อตฺตโน จริตํ กายติ กเถติ ภควา เอเตนาติ ชาตกํ. ชาตกปาฬิ หิ อิธ ชาตกนฺติ วุตฺตํ. อญฺญตฺร ปน ชาตํ เอวํ ชาตกนฺติ คเหตพฺพา. ตถา หิ ชาตกสทฺโท ปริยตฺติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺม’’นฺติอาทีสุ, ชาติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘ชาตกํ สโมธาเนสี’’ติอาทีสุ. รา วุจฺจติ สทฺโท. คีตนฺติ คายนํ.

En ese contexto, 'jātaka' es aquello mediante lo cual el Bienaventurado relata (kāyati) su conducta pasada (atītaṃ caritaṃ) que ha ocurrido o existido; por eso se llama 'jātaka'. El texto de los Jātakas (Jātakapāḷi) se llama aquí 'jātaka'. Sin embargo, en otros lugares, algo que simplemente ha nacido (jāta) debe tomarse como 'jātaka'. Así, la palabra 'jātaka' se aplica también a las Escrituras en pasajes como 'itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ', etc., y se aplica también al nacimiento en pasajes como 'jātakaṃ samodhānesi' (conectó el nacimiento), etc. 'Rā' se llama al sonido. 'Gītanti' es la acción de cantar.

เข [Pg.209] เช เส ขเย. ขายติ. ชายติ. สายติ. ขยํ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

Las raíces 'khe', 'je', 'se' tienen el sentido de agotamiento (khaya). 'Khāyati', 'jāyati', 'sāyati'. El significado es que llega al agotamiento (khayaṃ gacchati).

เอตฺถ ปน สิยา ‘‘นนุ จ โภ ขายตีติ ปทสฺส ขาทตีติ วา ปญฺญายตีติ วา อตฺโถ ภวติ, ตถา ชายตีติ ปทสฺส นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ, สายตีติ ปทสฺส รสํ อสฺสาเทตีติ อตฺโถ, เอวํ สนฺเต โภ กสฺมา อิธ เอวํ อตฺโถ ตุมฺเหหิ กถิยตี’’ติ? สจฺจํ, ธาตูนนฺตุ อเนกตฺถตฺตา เอวํ อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. ตถา หิ ‘‘อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส, พลิพทฺโทว ชีรตี’’ติ เอตฺถ ชีรตีติ อยํ สทฺโท ชรํ ปาปุณาตีติ อตฺถํ อวตฺวา วฑฺฒตีติ อตฺถเมว วทติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

Sin embargo, aquí podría objetarse: '¿No es cierto, señor, que el término khāyati tiene el sentido de khādatī (come) o paññāyatī (se percibe), y del mismo modo, el término jāyatī tiene el sentido de nibbattatī (nace), y el término sāyatī tiene el sentido de rasaṃ assādetī (saborea el sabor)? Siendo esto así, señor, ¿por qué aquí ustedes explican el sentido de esta manera?'. Es cierto, pero debido a que las raíces poseen múltiples significados (anekatthattā), se permite explicar el sentido de este modo. Así pues, en la frase: 'Este hombre de poco conocimiento envejece (jīratī) como un buey', aquí la palabra jīratī, sin expresar el sentido de 'alcanzar la vejez' (jaraṃ pāpuṇātī), expresa únicamente el sentido de 'crecer' (vaḍḍhatī); de esta misma manera debe considerarse este caso.

คุ ฆุ กุ อุ สทฺเท. ควติ. ฆวติ. กวติ. อวติ.

Gu, ghu, ku, u: en el sentido de sonido. Gavati. Ghavati. Kavati. Avati.

ขุ รุ กุ สทฺเท. โขติ. โรติ. โกติ.

Khu, ru, ku: en el sentido de sonido. Khoti. Roti. Koti.

จุ ชุ ปุ ปฺลุ คา เส คติยํ. จวติ. ชวติ. ปวติ. ปฺลวติ. คาติ. เสติ. จวนํ, จุติ. ชวนํ, ชโว. ปวนํ, ปฺลวนํ. คานํ. เสตุ. โปโต. ปฺลโว.

Cu, ju, pu, plu, gā, se: en el sentido de movimiento (ir). Cavati. Javati. Pavati. Plavati. Gāti. Seti. Cavanaṃ, cuti (muerte/tránsito). Javanaṃ, javo (rapidez). Pavanaṃ, plavanaṃ (flotar). Gānaṃ (ir). Setu (puente). Poto (bote). Plavo (balsa).

เอตฺถ คานนฺติ คมนํ. โปโตติ ปวติ คจฺฉติ อุทเก เอเตนาติ โปโต, นาวา. ตถา ปฺลวติ น สีทตีติ ปฺลโว, นาวา เอว. ‘‘ภินฺนปฺลโว สาครสฺเสว มชฺเฌ’’ติ หิ ชาตกปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘นาวา, โปโต, ปฺลโว, ชลยานํ, ตรณ’’นฺติ นาวาภิธานานิ.

Aquí, gānaṃ significa ir (gamanaṃ). Poto es aquello por lo cual uno flota e irá en el agua, es decir, un barco (nāvā). De igual modo, plavo es lo que flota y no se hunde, que es también un barco. En el Jātakapāḷi se observa: 'Como un barco destrozado (bhinnaplavo) en medio del océano'. Nāvā, poto, plavo, jalayānaṃ, taraṇaṃ: estos son nombres para un barco.

เธ เถ สทฺทสงฺฆาเตสุ. ธายติ. ถายติ. ภาเว – ธิยติ, ถิยติ. อิตฺถี. ถี.

Dhe, the: en los sentidos de sonido y combinación. Dhāyati. Thāyati. En sentido pasivo (bhāve): dhiyati, thiyati. Itthī, thī (mujer).

เท เต ปาลเน. ทายติ. ทยา. ตาณํ.

De, te: en el sentido de protección/cuidado. Dāyati. Dayā (compasión). Tāṇaṃ (refugio/protección).

รา ลา อาทาเน. ราติ. ลาติ.

Rā, lā: en el sentido de tomar/recibir. Rāti. Lāti.

อติ อทิ พนฺธเน. อนฺตติ. อนฺทติ. อนฺตํ. อนฺทุ.

Ati, adi: en el sentido de atar/vincular. Antati. Andati. Antaṃ (intestino/límite). Andu (grilletes).

ชุตสุภ [Pg.210] รุจ ทิตฺติยํ. โชตติ. โสภติ. โรจติ, วิโรจติ.

Juta, subha, ruca: en el sentido de resplandor. Jotati. Sobhati. Rocati, virocati.

อก อค กุฏิลายํ คติยํ. อกติ. อคติ.

Aka, aga: en el sentido de movimiento tortuoso. Akati. Agati.

นาถ นาธ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสาสุ. นาถติ. นาธติ.

Nātha, nādha: en los sentidos de suplicar, afligir, dominio y desear/bendecir. Nāthati. Nādhati.

สล หุล จล กมฺปเน. สลติ. หุลติ. จลติ. กุสลํ.

Sala, hula, cala: en el sentido de movimiento o temblor. Salati. Hulati. Calati. Kusalaṃ (lo saludable/meritorio).

เอตฺถ จ กุจฺฉิเต ปาปเก ธมฺเม สลยตีติ กุสลํ, เหตุกตฺตุวเสนิทํ นิพฺพจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘กุจฺฉิเต ปาปเก ธมฺเม สลยนฺติ จลยนฺติ กมฺเปนฺติ วิทฺธํเสนฺตีติ กุสลา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อตฺโถ กถิโต. อิทํ สลธาตุวเสน กุสลสทฺทสฺส นิพฺพจนํ. อญฺเญสมฺปิ ธาตูนํ วเสน กุสลสทฺทสฺส นิพฺพจนํ ภวติ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ อญฺญานิปิ นิพฺพจนานิ ทสฺสิตานิ. กถํ? ‘‘กุจฺฉิเตน วา อากาเรน สยนฺตีติ กุสา, เต อกุสลธมฺมสงฺขาเต กุเส ลุนนฺติ ฉินฺทนฺตีติ กุสลา. กุจฺฉิตานํ วา สานโต ตนุกรณโต ญาณํ กุสํ นาม, เตน กุเสน ลาตพฺพาติ กุสลา, คเหตพฺพา ปวตฺเตตพฺพาติ อตฺโถ. ยถา วา กุสา อุภยภาคคตํ หตฺถปฺปเทสํ ลุนนฺติ, เอวมิเมปิ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนภาเวน อุภยภาคคตํ กิเลสปกฺขํ ลุนนฺติ, ตสฺมา กุสา วิย ลุนนฺตีติปิ กุสลา’’ติ. เอวํ อญฺญานิปิ นิพฺพจนานิ ทสฺสิตานิ. ตตฺร ‘‘ธมฺมา’’ อิติ ปทาเปกฺขํ กตฺวา ตทนุรูปลิงฺควจนวเสน ‘‘กุสลา’’ติ นิทฺเทโส กโต, อิธ ปน สามญฺญนิทฺเทสวเสน ‘‘กุสล’’นฺติ นปุํสเกกวจนนิทฺเทโส อมฺเหหิ กโต. ปุญฺญวาจโก หิ กุสลสทฺโท อาโรคฺยวาจโก จ เอกนฺเตน นปุํสกลิงฺโค, อิตรตฺถวาจโก ปน ติลิงฺคิโก, ยถา กุสโล ผสฺโส, กุสลา เวทนา. กุสลํ จิตฺตนฺติ. กุสลสทฺโท [Pg.211] อิมสฺมึ ภูวาทิคเณ ลาธาตุสลธาตุวเสน นิปฺผตฺตึ คโตติ เวทิตพฺโพ. อิติ ภูวาทิคเณ สโมธานคตธาตุโย สมตฺตา.

Y aquí, se dice kusalaṃ porque hace que los estados mentales malos y despreciables se muevan o se destruyan (salayati); esta definición debe entenderse en sentido causal. Pues así se explica el sentido en el Atthasālinī: 'Son kusala porque hacen que los estados malos y despreciables se muevan, se agiten, tiemblen y se destruyan'. Esta es la definición del término kusala basada en la raíz sal. También existen definiciones del término kusala basadas en otras raíces. Pues en el Atthasālinī se muestran también otras definiciones. ¿Cómo? 'Los que yacen (sayanti) de una manera despreciable son kusa; aquellos que cortan (lunanti) a esos kusa, conocidos como estados inconfundibles, son kusala. O bien, el conocimiento se llama kusa debido a que reduce o purifica (sānato) lo despreciable; lo que debe ser tomado (lātabba) por ese kusa es kusala, lo que significa que debe ser comprendido y puesto en práctica. O así como la hierba kusa corta la parte de la mano que entra en contacto con ambos lados, así también estos [estados], por su naturaleza de haber surgido o no, cortan el lado de las defilecciones en ambas partes; por lo tanto, se llaman kusala porque cortan como la hierba kusa'. De este modo se muestran otras definiciones. Allí, se hace la designación 'kusalā' (en masculino plural) en concordancia con la palabra 'dhammā'; pero aquí, nosotros hemos hecho la designación 'kusalaṃ' (en neutro singular) como una designación general. Pues el término kusala que significa mérito (puñña) y el que significa salud (ārogya) son invariablemente del género neutro; pero cuando expresa otros sentidos, posee los tres géneros, como en: kusalo phasso (contacto saludable), kusalā vedanā (sensación saludable), kusalaṃ cittaṃ (mente saludable). Debe entenderse que el término kusala ha llegado a su formación en este grupo bhūvādi basándose en las raíces lā y sal. Así concluyen las raíces reunidas en el grupo bhūvādi.

อิจฺเจวํ –

De esta manera:

วิตฺถารโต จ สงฺเขปา, ภูวาทีนํ คโณ มยา;

โย วิภตฺโต สอุทฺเทโส, สนิทฺเทโส ยถารหํ.

El grupo bhūvādi ha sido explicado por mí tanto extensamente como en resumen, dividido con sus objetivos y explicaciones según corresponda.

อุปสคฺคนิปาเตหิ, นานาอตฺถยุเตหิ จ;

โยเชตฺวาน ปทาเนตฺถ, ทสฺสิตานิ วิสุํ วิสุํ.

Habiéndolos unido con prefijos y partículas dotadas de diversos significados, las palabras aquí han sido mostradas por separado una por una.

ปาฬินิทสฺสนาทีหิ, ทสฺสิตานิ สเหว ตุ;

ตฺยาทฺยนฺตานิ จ รูปานิ, สฺยานฺยนฺตานิ จ สพฺพโส.

Junto con ilustraciones de los textos de la Pāli y otros, se han mostrado las formas que terminan en sufijos verbales (tyādi) y las que terminan en sufijos nominales (syādi) en todos sus aspectos.

ปทานํ สทิสตฺตญฺจ, ตถา วิสทิสตฺตนํ;

โจทนาปริหาเรหิ, สหิโต จตฺถนิจฺฉโย.

La similitud y la diferencia entre las palabras, junto con las objeciones y resoluciones, se presentan para la determinación del sentido.

อตฺถุทฺธาโร’ภิธานญฺจ, ลิงฺคตฺตยวิมิสฺสนํ;

อภิเธยฺยกลิงฺเคสุ, สวิเสสปทานิ จ.

La extracción de los significados y las denominaciones, la mezcla de los tres géneros, y las palabras con distinciones especiales entre los géneros de lo que se describe.

นานาปทพหุปฺปท-สโมธานญฺจ ทสฺสิตํ;

รูฬฺหีสทฺทาทโย เจว, สุวิภตฺตา อนากุลา.

Se ha mostrado la combinación de diversos términos y de múltiples términos; así como los términos de uso convencional (rūḷhīsadda) y otros, bien analizados y sin confusión.

สพฺพนามํ สพฺพนาม-สทิสานิ ปทานิ จ;

นานาปเทหิ โยเชตุํ, ทสฺสิตานิ ยถารหํ.

Se han mostrado, según corresponde, los pronombres y las palabras similares a los pronombres para unirlos con diversos términos.

ตุมนฺตานิ จ รูปานิ, ตฺวาทฺยนฺตานิ จ วิญฺญูนํ;

ปิฏเก ปาฏวตฺถาย, สพฺพเมตํ ปกาสิตํ.

Las formas que terminan en sufijos de infinitivo (tum) y las que terminan en sufijos de gerundio (tvā), todo esto ha sido expuesto para que los sabios alcancen la destreza en los Pitakas.

เย สทฺทนีติมฺหิ อิมํ วิภาคํ,ชานนฺติ สมฺมา มุนิสาสเน เต;

อตฺเถสุ สพฺเพสุปิ วีตกงฺขา,อจฺฉมฺภิโน สีหสมา ภวนฺติ.

Aquellos que conocen correctamente esta división en la Saddanīti dentro de la enseñanza del Sabio (Munisāsana), se vuelven libres de dudas en todos los significados y valientes como leones.

วิภูตภุตคฺคสยมฺภุจกฺเก[Pg.212],สุภูตภูรึ วทตา นรานํ;

โย สทฺทนีติมฺหิ ภุวาทิกณฺโฑ,วุตฺโต มยา ตํ ภชถตฺถกาโม.

Aquel que desea el significado, que se dedique a esta sección sobre el grupo bhūvādi dicha por mí en la Saddanīti, la cual describe para los hombres la sabiduría surgida del Maestro que posee el conocimiento supremo de los seres.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Así, en el tratado Saddanīti, compuesto para la destreza de los sabios en los modos de expresión de los tres Pitakas junto con sus comentarios en nueve partes,

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

En el Saddanītippakaraṇa, compuesto para el propósito de la sabiduría.

ปนฺนรสหิ ปริจฺเฉเทหิ มณฺฑิโต ภูวาทิคโณ นาม

el llamado grupo Bhūvādi, adornado con quince capítulos,

โสฬสโม ปริจฺเฉโท.

es el decimosexto capítulo.

๑๗. รุธาทิฉกฺก

17. El sexteto que comienza con la raíz Rudh (Rudhādichakka).

รุธาทิคณิก

El grupo de raíces que comienzan con Rudh (Rudhādigaṇa).

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, รุธาทิกคณาทโย;

สาสนสฺโสปการาย, คเณ ตุ ฉพฺพิเธ กถํ.

A continuación, explicaré el grupo que comienza con Rudh y otros; para beneficio de la Enseñanza, trataré acerca de los seis tipos de grupos.

รุธิ อาวรเณ. รุธิธาตุ อาวรเณ วตฺตติ. เอตฺถ อาวรณํ นาม ปิทหนํ วา ปริรุนฺธนํ วา ปลิพุทฺธนํ วา หริตุํ วา อปฺปทานํ, สพฺพเมตํ วฏฺฏติ. รุนฺธติ, รุนฺธิติ, รุนฺธีติ, รุนฺเธติ, อวรุนฺเธติ. กมฺมนิ – มคฺโค ปุริเสน รุนฺธิยติ. โรโธ, โอโรโธ, วิโรโธ, ปฏิวิโรโธ, วิรุทฺโธ, ปฏิวิรุทฺโธ, ปริรุทฺโธ. รุนฺธิตุํ, ปริรุนฺธิตุํ. รุนฺธิตฺวา. ปริรุนฺธิตฺวา.

Rudhi en el sentido de obstruir. La raíz rudhidhātu se emplea en el sentido de obstrucción. Aquí, 'obstrucción' significa cerrar, bloquear, estorbar o no permitir el paso; todo esto es aplicable. Rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, avarundheti. En voz pasiva: 'el camino es obstruido por el hombre' (maggo purisena rundhiyati). Rodho (obstrucción), orodho (harem o confinamiento), virodho (oposición), paṭivirodho (hostilidad), viruddho (opuesto), paṭiviruddho (enfrentado), pariruddho (rodeado). Rundhituṃ, parirundhituṃ. Rundhitvā. Parirundhitvā.

ตตฺร โรโธติ จารโก. โส หิ รุนฺธติ ปเวสิตานํ กุรูรกมฺมนฺตานํ สตฺตานํ คมนํ อาวรตีติ โรโธติ วุจฺจติ. โอโรโธติ ราชุพฺพรี, สา ปน ยถากามจารํ จริตุํ อปฺปทาเนน โอรุนฺธิยติ อวรุนฺธิยตีติ โอโรโธ. วิโรโธติ อนนุกูลตา. ปฏิวิโรโธติ ปุนปฺปุนํ อนนุกูลตา. วิรุทฺโธติ วิโรธํ อาปนฺโน. ปฏิวิรุทฺโธติ ปฏิสตฺตุภาเวน [Pg.213] วิโรธํ อาปนฺโน. ปริรุทฺโธติ คหณตฺถาย สมฺปริวาริโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘ยถา อรีหิ ปริรุทฺโธ, วิชฺชนฺเต คมเน ปเถ’’ติ. อวรุทฺโธติ ปพฺพาชิโต.

Allí, 'rodho' significa una prisión. Pues obstruye el movimiento de los seres que han sido ingresados por sus acciones crueles; por eso se llama 'rodho'. 'Orodho' se refiere a las mujeres del rey; se llama 'orodho' porque se les impide y restringe circular según su voluntad. 'Virodho' es la falta de conformidad. 'Paṭivirodho' es la falta de conformidad repetida. 'Viruddho' es aquel que ha entrado en oposición. 'Paṭiviruddho' es aquel que ha entrado en oposición como un enemigo. 'Pariruddho' es aquel que está rodeado para ser capturado. Pues se ha dicho: 'Como alguien rodeado por enemigos, cuando existen caminos de salida'. 'Avaruddho' significa exiliado.

มุจ โมจเน. มิคํ พนฺธนา มุญฺจติ. มุญฺจนํ, โมจนํ. ทุกฺขปฺปโมจนํ, โมโจ.

Muca en el sentido de liberar. Libera al ciervo de la atadura. Muñcana (liberación), mocana (liberación). Dukkhappamocana (liberación del sufrimiento), moco.

โมโจติ เจตฺถ อฏฺฐิกกทลีรุกฺโข. มุญฺจิตุํ. มุญฺจิตฺวา. การิเต ‘‘โมเจติ, โมเจตุํ, โมเจตฺวา’’ติอาทีนิ.

Aquí, 'moco' se refiere al árbol de plátano con semillas. Muñcituṃ. Muñcitvā. En el causal: 'moceti, mocetuṃ, mocetvā', etc.

ริจ วิเรจเน. ริญฺจติ. ริญฺจนํ, วิเรจนํ, วิเรโก, วิเรจโก. ริญฺจิตุํ. ริญฺจิตฺวา.

Rica en el sentido de evacuar. Riñcati. Riñcana (evacuación), virecana (purga), vireko (laxante), virecako (purgante). Riñcituṃ. Riñcitvā.

สิจ ปคฺฆรเณ. อุทเกน ภูมึ สิญฺจติ. ปุตฺตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. อภิเสโก. มุทฺธาภิสิตฺโต ขตฺติโย. สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ, สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ. สิตฺตฏฺฐานํ. สิญฺจิตุํ. สิญฺจิตฺวา.

Sica en el sentido de rociar. Rocía la tierra con agua. Consagró al hijo en el reino. Abhiseko (consagración). Muddhābhisitto khattiyo (un guerrero ungido en la cabeza). 'Vacía, monje, esta barca; una vez vaciada, será más ligera para ti'. Sittaṭṭhāna (lugar rociado). Siñcituṃ. Siñcitvā.

ยุช โยเค. ยุญฺชติ, อนุยุญฺชติ. กมฺมนิ ‘‘ยุญฺชิยตี’’ติ รูปานิ. เกจิ ‘‘ยุญฺชเต’’ติ อิจฺฉนฺติ. ยุญฺชนํ, สํโยโค, อนุโยโค, ภาวนานุยุตฺโต, สญฺโญโค, สญฺโญชนํ, อตฺถโยชนา. ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ. ยุญฺชิตุํ, อนุยุญฺชิตุํ. อนุยุญฺชิตฺวา. โยเชติ. ตตฺถ สํโยชนนฺติ พนฺธนํ กามราคาทิ. โยชนนฺติ –

Yuja en el sentido de unión. Yuñjati, anuyuñjati. En voz pasiva, las formas son 'yuñjiyati'. Algunos prefieren 'yuñjate'. Yuñjana (unión), saṃyogo (vínculo), anuyogo (dedicación), bhāvanānuyutto (dedicado a la meditación), saññogo (unión), saññojana (grillete), atthayojanā (exégesis del significado). 'Un yojana es largo para el que está fatigado'. Yuñjituṃ, anuyuñjituṃ. Anuyuñjitvā. Yojeti. Allí, 'saṃyojana' significa una atadura como el deseo sensual, etc. Un 'yojana' es:

วิทตฺถิ ทฺวาทสงฺคุลฺโย, ตทฺวยํ รตนํ มตํ;

สตฺตรตนิกา ยฏฺฐิ, อุสภํ วีสยฏฺฐิกํ;

คาวุตํ อุสภาสีติ, โยชนํ จตุคาวุตํ.

Doce dedos son un palmo, dos de estos se consideran un codo; siete codos son una vara, veinte varas son un usabha; ochenta usabhas son un gāvuta, y cuatro gāvutas son un yojana.

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ. ปาลนํ รกฺขณํ. พฺยวหรณํ อชฺโฌหรณํ. ภุญฺชติ, ปริภุญฺชติ, สํภุญฺชติ. ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชิ. การิเต ‘‘โภเชติ โภชยตี’’ติอาทีนิ รูปานิ. โภชนํ, สมฺโภโค, มหิภุโช, คามโภชโก[Pg.214], อุปโภโค, ปริโภโค. ภุตฺโต โอทโน ภวตา. สเจ ภุตฺโต ภเวยฺยาหํ. โอทนํ ภุตฺโต ภุตฺตวา ภุตฺตาวี. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘ภุญฺชิตุํ, ปริภุญฺชิตุํ, โภเชตุํ, โภชยิตุํ, ภุญฺชิตฺวา, ภุญฺชิตฺวาน, ภุญฺชิย, ภุญฺชิยาน, โภเชตฺวา, โภเชตฺวาน, โภชยิตฺวา, โภชยิตฺวาน’’ อิจฺจาทีนิ ปริสทฺทาทีหิ วิเสสิตพฺพานิ.

Bhuja en los sentidos de proteger y consumir. Proteger significa cuidar. Consumir significa ingerir. Bhuñjati, paribhuñjati, saṃbhuñjati. Hizo uso como un esclavo usa su porción. En el causal, formas como 'bhojeti, bhojayati', etc. Bhojana (comida), sambhogo (disfrute compartido), mahibhujo (rey), gāmabhojako (jefe de aldea), upabhogo (uso), paribhogo (disfrute). 'El arroz ha sido comido por usted'. 'Si yo hubiera comido'. Habiendo comido el arroz: bhutto, bhuttavā, bhuttāvī. Con el sufijo tumun, etc.: 'bhuñjituṃ, paribhuñjituṃ, bhojetuṃ, bhojayituṃ, bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjiya, bhuñjiyāna, bhojetvā, bhojetvāna, bhojayitvā, bhojayitvāna', etc., deben distinguirse mediante prefijos como pari, etc.

ตตฺร ภุญฺชตีติ ภตฺตํ ภุญฺชติ, โภชนียํ ภุญฺชติ. ตถา หิ ‘‘ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ขาทติ วา ภุญฺชติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปิจ กทาจิ ขาทนีเยปิ ‘‘ภุญฺชตี’’ติ โวหาโร ทิสฺสติ. ‘‘ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช ราช วราวร’’นฺติ หิ วุตฺตํ. ปริภุญฺชตีติ จีวรํ ปริภุญฺชติ, ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริภุญฺชติ, ปฏิเสวตีติ วุตฺตํ โหติ. เตเนว จ ปฏิเสวตีติ ปริภุญฺชตีติ อตฺโถ สํวณฺณิยติ. อปิจ ‘‘กาเม ภุญฺชตี’’ติ จ ‘‘ปญฺจกามคุเณ ปริภุญฺชตี’’ติ จ ทสฺสนโต ปน ภุญฺชนปริภุญฺชนสทฺทา ปฏิเสวนตฺเถน กตฺถจิ สมานตฺถาปิ โหนฺตีติ อวคนฺตพฺพา. สํภุญฺชตีติ สมฺโภคํ กโรติ, เอกโต วาสํ กโรตีติ อตฺโถ. เอตฺถ สิยา ‘‘นนุ จ โภ อตฺร ภุชธาตุ ปาลนพฺยวหรเณสุ วุตฺโต, โส กถํ เอตฺตเกสุปิ อตฺเถสุ วตฺตตี’’ติ? วตฺตเตว, อเนกตฺถา หิ ธาตโว, เต อุปสคฺคสหาเย ลภิตฺวาปิ อเนกตฺถตราว โหนฺติ. อิโต ปฏฺฐาย ตุมนฺตาทีนิ รูปานิ น วกฺขาม. ยตฺถ ปน วิเสโส ทิสฺสติ, ตตฺถ วกฺขาม.

Allí, 'bhuñjati' significa que come comida, consume alimentos comestibles. Pues se ha dicho: 'come o consume lo que es masticable o lo que es comestible'. Además, a veces el uso de 'bhuñjati' se observa incluso respecto a lo masticable. Pues se ha dicho: 'Come los frutos de diversos tamaños, oh rey'. 'Paribhuñjati' significa que usa el hábito, consume el alimento de limosna, usa los requisitos de medicinas; significa que hace uso de ellos. Por eso, el sentido de hacer uso de se explica como 'paribhuñjati'. Además, a partir de expresiones como 'disfruta de los placeres sensuales' y 'hace uso de las cinco cuerdas del placer sensual', se debe entender que 'bhuñjana' y 'paribhuñjana' en algunos casos tienen el mismo significado de 'hacer uso de'. 'Saṃbhuñjati' significa que realiza un disfrute común, es decir, que convive. Aquí podría decirse: '¿No se dijo que la raíz bhuja es en los sentidos de proteger y consumir? ¿Cómo es que se emplea en tantos significados?'. Se emplea ciertamente, pues las raíces tienen múltiples significados; y con el auxilio de los prefijos, adquieren aún más significados. A partir de aquí, no mencionaremos las formas con tumun, etc. Sin embargo, donde se observe algo especial, allí las mencionaremos.

กติ เฉทเน. กนฺตติ, วิกนฺตติ. สลฺลกตฺโต.

Kati en el sentido de cortar. Kantati, vikantati. Sallakatto (cirujano).

ภิทิ วิทารเณ. ภินฺทติ. อนาคตตฺเถ วตฺตพฺเพ ‘‘เภชฺชิสฺสติ, ภินฺทิสฺสตี’’ติ ทฺวิธา ภวนฺติ รูปานิ. ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ภินฺทตีติ ภิกฺขุ. เตนาห –

Bhidi en el sentido de romper o dividir. Bhindati. Para expresar el futuro, las formas son de dos tipos: 'bhejjissati' y 'bhindissatī'. Se llama monje (bhikkhu) porque rompe los estados perjudiciales y malvados. Por eso dijo:

‘‘น [Pg.215] เตน ภิกฺขุ โส โหติ, ยาวตา ภิกฺขเต ปเร;

วิสํ ธมฺมํ สมาทาย, ภิกฺขุ โหติ น ตาวตา.

“No por eso es uno un monje, solo por pedir limosna a otros; al adoptar una enseñanza impura, uno no es todavía un monje.

โยธ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, พาหิตฺวา พฺรหฺมจริยํ;

สงฺขาย โลเก จรติ, สเว ‘ภิกฺขู’ติ วุจฺจตี’’ติ.

Aquel que aquí ha dejado de lado tanto el mérito como el mal, que vive la vida santa y camina por el mundo con discernimiento, ese es llamado verdaderamente un ‘monje’”.

อิทญฺจ ขีณาสวํ สนฺธาย วุตฺตํ, เสกฺขปุถุชฺชนสมณาปิ ยถาสมฺภวํ ‘‘ภิกฺขู’’ติ วตฺตพฺพตํ ปาปุณนฺติเยว. สงฺฆํ ภินฺทตีติ สงฺฆเภทโก. เทวทตฺเตน สงฺโฆ ภินฺโน,. ภินฺทิยตีติ ภินฺโนติ หิ นิพฺพจนํ. น เต กฏฺฐานิ ภินฺนานิ. ภินฺทตีติ เภตฺตา.

Y esto se dice refiriéndose a aquel cuyas impurezas han sido destruidas, aunque los monjes aprendices o personas comunes también alcanzan la designación de 'monjes' según corresponda. 'Saṅghabhedako' es quien divide a la Sangha. 'La Sangha fue dividida por Devadatta'. Pues la derivación es: 'bhinno' (dividido) porque 'bhindiyati' (es dividido). 'Esas maderas no han sido rotas'. 'Bhettā' es quien rompe.

ฉิทิ ทฺเวธากรเณ. ฉินฺทตีติ เฉทโก, เอวํ เฉตฺตา. เกเส เฉตฺตุํ วฏฺฏติ. ฉินฺทิยตีติ ฉินฺโน. ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเทว รูหติ. อิทํ ปน ภิทิฉิทิทฺวยํ ทิวาทิคณํ ปตฺวา ‘‘ภิชฺชติ ฉิชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุวาจกํ รูปทฺวยํ ชเนติ, ตสฺมา ‘‘ภิชฺชตีติ ภินฺโน’’ติอาทินา สุทฺธกตฺตุวเสนปิ นิพฺพจนํ กาตพฺพํ.

Chidi en el sentido de dividir en dos. 'Chedako' es quien corta, así también 'chettā'. Es apropiado cortar el cabello. 'Chinno' es lo que es cortado. 'Incluso el árbol cortado vuelve a crecer'. Sin embargo, este par de raíces, bhidi y chidi, al llegar al grupo divādi, generan dos formas: 'bhijjati' y 'chijjati'; por lo tanto, la derivación también debe hacerse mediante el agente simple, como en 'bhinno', etc.

ตทิ หึสานาทเรสุ. ตนฺทติ. ตนฺที, ตทฺทุ. ตทฺทติ กจฺฉุ.

Tadi en los sentidos de golpear e irrespetar. Tandati. Tandī (pereza), taddu (sarna). La sarna pica.

อุทิ ปสวกิเลทเนสุ. ปสวนํ สนฺทนํ. กิเลทนํ ตินฺทตา. อุนฺทติ. อุนฺทูโร, สมุทฺโท.

Udi en los sentidos de fluir y humedecer. Fluir significa manar. Humedecer significa mojarse. Undati. Undūro (ratón), samuddo (océano).

วิท ลาเภ. วินฺทติ. โควินฺโท, วิตฺติ. เอตฺถ วิตฺตีติ อนุภวนํ, เวทนา วา.

Vida en el sentido de obtener. Vindati. Govindo, vitti. Aquí, 'vitti' significa experiencia o sensación.

วิท ตุฏฺฐิยํ. วินฺทติ, นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทนํ. วิรชฺชติ. นิพฺพินฺโท กามรติยา. วิตฺติ, วิตฺตํ, เวโท. ลภติ อตฺถเวทํ ธมฺมเวทํ.

Vida [en el sentido de] satisfacción. Vindati (encuentra, experimenta), nibbindati (se desencanta). Nibbindanaṃ (desencanto). Virajjati (se desapasiona). Nibbindo kāmaratiyā (desencantado del placer de los sentidos). Vitti (alegría), vittaṃ (riqueza), vedo (conocimiento o gozo). Labhati atthavedaṃ dhammavedaṃ (obtiene la comprensión del sentido y la comprensión del Dhamma).

เอตฺถ วิตฺตีติ โสมนสฺสํ. ‘‘วิตฺติ หิ มํ วินฺทติ สุต ทิสฺวา’’ติ หิ วุตฺตํ. วิตฺตนฺติ วิตฺติชนนตฺตา วิตฺตสงฺขาตํ ธนํ. เวโทติ [Pg.216] คนฺโถปิ ญาณมฺปิ โสมนสฺสมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘ติณฺณํ เวทานํ ปารคู’’ติอาทีสุ หิ คนฺโถ ‘‘เวโท’’ติ วุจฺจติ. ‘‘พฺราหฺมณํ เวทคุมภิชญฺญา อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺต’’นฺติอาทีสุ ญาณํ. ‘‘เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก’’ติอาทีสุ โสมนสฺสํ.

Aquí, 'vitti' significa alegría mental (somanassa). Pues se ha dicho: 'Ciertamente, la alegría (vitti) se apodera de mí al ver a mi hijo'. 'Vitta' es la riqueza denominada así porque genera alegría (vitti). 'Vedo' se aplica a las escrituras, al conocimiento y también a la alegría mental. En frases como 'experto en los tres Vedas', 'vedo' se refiere a las escrituras. En 'se debe conocer al brāhmaṇa como aquel que ha alcanzado el conocimiento (vedagu), que nada posee y no está apegado a la existencia sensual', significa conocimiento. En 'aquellos en quienes ha surgido el gozo (vedajātā) y vagan por el mundo', significa alegría mental.

เวทคนฺเถ จ ญาเณ จ, โสมนสฺเส จ วตฺตติ;

เวทสทฺโท อิมํ นานา-ธาตุโต สมุทีรเย.

La palabra 'veda' se emplea para las escrituras, para el conocimiento y para la alegría mental; este término surge de diversas raíces.

ลิป ลิมฺปเน. ลิมฺปติ, ลิมฺปโก. อวเลโป. อวเลโปติ อหงฺกาโร.

Lipa [en el sentido de] untar o manchar. Limpati (unta), limpako (el que unta). Avalepo (mancha o arrogancia). 'Avalepo' significa egoísmo (ahaṅkāro).

ลุป อจฺเฉทเน. ลุมฺปติ. วิลุมฺปโก, วิลุตฺโต วิโลโป.

Lupa [en el sentido de] arrebatar o saquear. Lumpati (saquea). Vilumpako (saqueador), vilutto (saqueado), vilopo (saqueo).

วิลุมฺปเตว ปุริโส, ยาวสฺส อุปกปฺปติ;

ยทา จญฺเญ วิลุมฺปนฺติ, โส วิลุตฺโต วิลุมฺปตีติ.

'Un hombre saquea mientras le sea provechoso; pero cuando otros lo saquean a él, habiendo sido saqueado, es a su vez saqueado'.

ปิส จุณฺณเน. ปึสติ. ปิสโก. ปิสุณา วาจา. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อตฺตโน ปิยภาวํ ปรสฺส จ สุญฺญภาวํ ยาย วาจาย ภาสติ, สา ปิสุณา วาจา’’ติ วุตฺตํ, ตํ นิรุตฺติลกฺขเณน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Pisa [en el sentido de] moler o pulverizar. Piṃsati (muele). Pisako (molinero). Pisuṇā vācā (habla calumniosa). Sin embargo, en el Comentario de los Āgamas se dice: 'el habla con la cual uno expresa su propio afecto y la vacuidad del otro es habla calumniosa (pisuṇā vācā)'; debe entenderse que esto se dice según la característica de la etimología (nirutti).

หิสิ วิหึสายํ. หึสติ, วิหึสติ. หึสโก.

Hisi [en el sentido de] dañar o violentar. Hiṃsati (daña), vihiṃsati (violenta). Hiṃsako (dañino).

อหึสโกติ เม นามํ, หึสกสฺส ปุเร สโต;

อชฺชาหํ สจฺจนาโมมฺหิ, น นํ หึสามิ กิญฺจนํ.

'Ahiṃsaka (el que no daña) es mi nombre, habiendo sido antes un dañador; hoy hago honor a mi nombre, no daño a nadie en absoluto'.

หึสิตพฺพํ กึสตีติ สีโห. อาทิอนฺตกฺขรวิปลฺลาสวเสน สทฺทสิทฺธิ, ยถา ‘‘กนฺตนฏฺเฐน ตกฺก’’นฺติ. วิเหสโก, วิเหสนํ.

'Sīha' (león) es aquel que mata (kiṃsati) lo que debe ser dañado (hiṃsitabba). La formación de la palabra ocurre por la inversión de las letras inicial y final, como en 'takka' a partir del sentido de 'kantana' (cortar). Vihesako (acosador), vihesanaṃ (acoso).

สุมฺภ [Pg.217] ปหาเร. โย โน คาโวว สุมฺภติ. ปริสุมฺภติ. สุมฺโภติ. อตฺริเม ปาฬิโต ปโยคา –

Sumbha [en el sentido de] golpear. 'Aquel que nos golpea como a bueyes'. Parisumbhati (golpear por todas partes). Sumbhoti. He aquí estos usos del Canon:

‘‘สํสุมฺภมานา อตฺตานํ, กาลมาคมยามเส’’ติ จ,

'Golpeándose a sí mismos, aguardamos el momento', y

‘‘เกสคฺคหณมุกฺเขปา, ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนา;

ทตฺวา จ โน ปกฺกมติ, พหุทุกฺขํ อนปฺปก’’นฺติ จ,

'Agarrando por el cabello y levantando, y golpeando contra el suelo; habiéndonos causado un gran sufrimiento, nada despreciable, se marcha', y

‘‘ภูมึ สุมฺภามิ เวคสา’’ติ จ.

'Golpeo el suelo con fuerza'.

อญฺญตฺถ ปน อญฺญาปิ วุตฺตา. ตา อิธ อนุปปตฺติโต น วุตฺตา. เกเจตฺถ มญฺเญยฺยุํ, ยถา ภูวาทิคเณ ‘‘สกิ สงฺกายํ ขชิ คติเวกลฺเล’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ปฏิลทฺธวคฺคนฺตภาวสฺส นิคฺคหีตาคมสฺส วเสน ‘‘สงฺกติ ขญฺชตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ, ตถา อิมสฺมึ รุธาทิคเณ ‘‘มุจ โมจเน กติ เฉทเน’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ปฏิลทฺธวคฺคนฺตภาวสฺส นิคฺคหีตาคมสฺส วเสน ‘‘มุญฺจติ กนฺตตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. เอวํ สนฺเต โก อิเมสํ เตสญฺจ วิเสโสติ? เอตฺถ วุจฺจเต – เย ภูวาทิคณสฺมึ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตา อิการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐา, เต อาขฺยาตตฺตญฺจ นามิกตฺตญฺจ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุวิสเยสุ เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ, น กตฺถจิปิ เตสํ วินา นิคฺคหีตาคเมน รูปปฺปวตฺติ ทิสฺสติ. ตํ ยถา? สงฺกติ, สงฺกา, ขญฺชติ, ขญฺโช อิจฺจาทิ. อยํ อเนกสฺสรานํ อิการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐานํ ภูวาทิคณิกานํ วิเสโส.

En otros lugares se mencionan otros significados, pero no se exponen aquí por no ser pertinentes. Algunos podrían pensar que así como en el grupo bhūvādi, raíces como 'saki' (en el sentido de duda) y 'khaji' (en el sentido de cojera), por medio del aumento de la nasal (niggahīta) que se convierte en la consonante final del grupo, toman las formas 'saṅkati' y 'khañjati', así también en este grupo rudhādi, raíces como 'muca' (en el sentido de liberación) y 'kati' (en el sentido de cortar), por medio de ese mismo aumento de la nasal, toman las formas 'muñcati' y 'kantati', etc. Siendo así, ¿cuál es la diferencia entre estas y aquellas? Aquí se explica: las raíces del grupo bhūvādi que tienen múltiples vocales, que no terminan en un grupo de consonantes y que se indican con la terminación '-i', al convertirse en verbos o nombres, tanto en el sentido de agente simple como en el causal, tienen formas producidas invariablemente con el aumento de la nasal; en ninguna parte se ve que se produzcan sus formas sin dicho aumento. ¿Cómo es esto? Por ejemplo: saṅkati, saṅkā, khañjati, khañjo, etc. Esta es la característica distintiva de las raíces del grupo bhūvādi con múltiples vocales que terminan en '-i'.

เย จ รุธาทิคณสฺมึ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตฺวา อการนฺตวเสน วา อุการนฺตวเสน วา นิทฺทิฏฺฐา, เต อาขฺยาตตฺตํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุวิสเยเยว เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ, น เหตุกตฺตุวิสเย. นามิกตฺตํ ปน สหนิคฺคหีตาคเมน วินา จ นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ. ยตฺถ [Pg.218] วินา นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา, ตตฺถ สสํโยครูปาเยว ภวนฺติ. ตํ ยถา? มุญฺจติ, มุญฺจาเปติ, โมเจติ, โมจาเปติ. ฉินฺทาเปติ. เฉเทติ, เฉทาเปติ. ฉินฺทนํ, เฉโท. มุญฺจนํ, โมจนํ. กนฺตติ, กนฺตนํ, สลฺลกตฺโต. ปิฏฺฐิมํสานิ อตฺตโน, สามํ อุกฺกจฺจ ขาทสิ อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ อุกฺกจฺจาติ อุกฺกนฺติตฺวา, ฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ.

Y aquellas raíces del grupo rudhādi que tienen múltiples vocales, que no terminan en un grupo de consonantes y que se indican con la terminación '-a' o '-u', al convertirse en verbos, tienen formas producidas invariablemente con el aumento de la nasal solo en el ámbito del agente simple, no en el ámbito del causal. En cuanto a su calidad de nombres, tienen formas producidas tanto con el aumento de la nasal como sin él. Donde se producen formas sin el aumento de la nasal, presentan formas con reforzamiento o cambios vocálicos. Por ejemplo: muñcati, muñcāpeti, moceti, mocāpeti; chindāpeti, chedeti, chedāpeti; chindanaṃ, chedo; muñcanaṃ, mocanaṃ; kantati, kantanaṃ, sallakatto (cirujano). 'Comes tu propia carne de la espalda, habiéndola cortado (ukkacca) tú mismo', etc. Allí, 'ukkacca' significa habiendo rebanado (ukkantitvā), es decir, habiendo cortado.

นนุ จ โภ เอวํ สนฺเต อาขฺยาตนามิกภาวํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุวิสเยสุ เอกนฺตโต ปฏิลทฺธนิคฺคหีตาคเมหิ สกิ ขชิ อาทีหิเยว รุธาทิคณิเกหิ ภวิตพฺพํ, น ปน มุจฉิทิอาทีหีติ? ตนฺน, มุจฉิทิอาทีหิเยว รุธาทิคณิเกหิ ภวิตพฺพํ รุจธาตุยา สมานคติกตฺตา, ตถา หิ ยถา ‘‘รุนฺธิสฺส, รุนฺธยติ, รุนฺธาเปติ, รุนฺธนํ, โรโธ, วิโรโธ’’ติอาทีสุ นิคฺคหีตาคมานิคฺคหีตาคมวเสน ทฺวิปฺปการานิ รูปานิ ทิสฺสนฺติ, ตถา มุจฉิทิอาทีนมฺปีติ.

¿Pero acaso no deberían ser 'saki', 'khaji', etc., las raíces del grupo rudhādi, por poseer invariablemente el aumento de la nasal en las formas verbales y nominales de agente y causales, y no así 'muca', 'chidi', etc.? Esto no es así; 'muca', 'chidi', etc., deben ser del grupo rudhādi porque siguen el mismo comportamiento que la raíz 'rudh'; pues así como en formas como 'rundhissa', 'rundhayati', 'rundhāpeti', 'rundhanaṃ', 'rodho', 'virodho', etc., se ven dos tipos de formas según el aumento o la ausencia de la nasal, así sucede también con 'muca', 'chidi', etc.

นนุ กจฺจายเน นิคฺคหีตาคมสฺส นิจฺจวิธานตฺถํ ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ ลกฺขณํ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน กฺริยาปทตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยทิ จ นามิกปทตฺตมฺปิ สนฺธาย วุตฺตํ ภเวยฺย, ‘‘วิโรโธ’’ติอาทีนํ ทสฺสนโต วาสทฺทํ ปกฺขิปิตฺวา วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วาสทฺทํ ปกฺขิปิตฺวา วุตฺตํ, เตน ญายติ กฺริยาปทตฺตํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ.

¿Acaso en el Kaccāyana no se dio la regla 'rudhādito niggahītapubbañca' (desde la raíz rudh, etc., el aumento de la nasal se coloca antes de la última consonante) como una disposición obligatoria? Es cierto, pero eso se dijo refiriéndose a las formas verbales. Si se hubiera dicho refiriéndose también a las formas nominales, ante la existencia de palabras como 'virodho', se habría tenido que enunciar incluyendo el término 'vā' (opcionalmente); y como no se incluyó 'vā', se entiende que se dijo refiriéndose exclusivamente a las formas verbales.

นนุ จ โภ เอวํ สนฺเต สกิขชิอาทีนํ นิจฺจํ สนิคฺคหีตาคมกฺริยาปทตฺตํเยว สนฺธาย ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ สกฺกา มนฺตุนฺติ? น สกฺกา, สกิขชิอาทีนํ รุธธาตุยา อสมานคติกตฺตา นามิกตฺเต ทฺวิปฺปการสฺส อสมฺภวโต. ตถา หิ เยสํ ยา นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมานิคฺคหีตาคมวเสน ทฺวิปฺปการวนฺตตา, สา [Pg.219] เอว เตสํ รุธาทิคณภาวสฺส ลกฺขณํ. ตญฺจ สกิขชิอาทีนํ นตฺถิ. ‘‘สงฺกา ขญฺโช’’ติอาทินา หิ นามตฺเต เอโกเยว ปกาโร ทิสฺสติ สนิคฺคหีตาคโม, ‘‘กมุ ปทวิกฺเขเป’’อิจฺจาทีนํ ปน ‘‘กโม, กมนํ, จงฺกโม, จงฺกมน’’นฺติอาทินา นามิกตฺเต ทฺวิปฺปการวนฺตตาสมฺภเวปิ นิคฺคหีตาคมสฺส อพฺภาสวิสเย ปวตฺตตฺตา สา ทฺวิปฺปการวนฺตตา รุธาทิคณภาวสฺส ลกฺขณํ น โหติ, ตสฺมา อพฺภาสวิสเย ปวตฺตํ นิคฺคหีตาคมํ วชฺเชตฺวา ยา ทฺวิปฺปการวนฺตตา, สาเยว รุธาทิคณิกภาวสฺส ลกฺขณนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กาตพฺพํ. อยํ นโย อตีว สุขุโม สมฺมา มนสิ กาตพฺโพ.

La palabra ‘deva’ aparece en el sentido de cielo abierto en pasajes como ‘viddhe vigatavalāhake deve’ (en el cielo despejado y sin nubes). En ‘devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’ (y la nube rocía poco a poco), se refiere a la nube. En ‘ayañhi deva kumāro’ (pues este, oh rey, es el príncipe), se refiere a un khattiya (noble/rey). En ‘ahaṃ deva sakalajambudīpe...’ (yo, oh rey, no veo ningún peligro de otro rey en todo Jambudīpa), se refiere a una persona con poder. En ‘...paricāreti devo maññe’ (dotado de los cinco placeres sensuales, me parece que se divierte como un dios), se refiere a las deidades por nacimiento. En ‘devātidevaṃ naradammasārathiṃ’ (dios más allá de los dioses, el domador de hombres), se refiere a las deidades por pureza.

รุธาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ.

Estas son las raíces de la clase rudhādi vistas por mí según mi capacidad; habiendo consultado también otros sutras, deba aceptarse lo que sea apropiado al significado.

ทุธาทิคโณยํ.

Este es el grupo rudhādi.

ทิวาทิคณิก

Del grupo divādi.

ทิวุ กีฬาวิชิคิสาพฺยวหารชุติถุติกนฺติคติสตฺตีสุ. เอตฺถ จ กีฬาติ ลฬนา, วิหาโร วา. ลฬนาติ จ ลฬิตานุภวนวเสน รมณํ. วิหาโร อิริยาปถปริวตฺตนาทินา วตฺตนํ. วิชิคิสาติ วิชยิจฺฉา. พฺยวหาโรติ โวหาโร. ชุตีติ โสภา. ถุตีติ โถมนา. กนฺตีติ กมนียตา. คตีติ คมนํ. สตฺตีติ สามตฺถิยํ. อิเมสุ อตฺเถสุ ทิวุธาตุ วตฺตติ. ทิพฺพติ. เทโว. เทวี. เทวตา.

Divu se usa en los sentidos de jugar, desear la victoria, comerciar, brillar, alabar, desear, ir y tener poder. Aquí, ‘jugar’ (kīḷā) significa recreación o estancia. ‘Recreación’ (laḷanā) es el deleite mediante el disfrute de lo lúdico. ‘Estancia’ (vihāro) es el mantenimiento mediante el cambio de posturas, etc. ‘Deseo de victoria’ (vijigīsā) es el anhelo de triunfar. ‘Comerciar’ (byavahāra) es el trato o conducta. ‘Brillar’ (jutī) es el esplendor. ‘Alabar’ (thutī) es el elogio. ‘Desear’ (kantī) es la cualidad de ser amable. ‘Ir’ (gatī) es el movimiento. ‘Poder’ (sattī) es la capacidad. La raíz divu se aplica en estos sentidos. Dibbati (él juega/brilla). Devo (dios/rey). Devī (reina/diosa). Devatā (deidad).

เอตฺถ เทโวติ ติวิธา เทวา สมฺมุติเทวา อุปปตฺติเทวา วิสุทฺธิเทวาติ. เตสุ มหาสมฺมตกาลโต ปฏฺฐาย โลเกน ‘‘เทวา’’ติ สมฺมตตฺตา ราชราชกุมาราทโย สมฺมุติเทวา [Pg.220] นาม. เทวโลเก อุปปนฺนา อุปปตฺติเทวา นาม. ขีณาสวา วิสุทฺธิเทวา นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย กุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม ภุมฺมเทเว อุปาทาย ตทุตฺตริเทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา’’ติ.

Aquí, el término ‘deva’ (dios/deidad) se divide en tres tipos: deidades por convención (sammutidevā), deidades por nacimiento (upapattidevā) y deidades por pureza (visuddhidevā). Entre ellas, se llaman deidades por convención a los reyes, príncipes, etc., debido a que el mundo los reconoce como ‘devas’ desde los tiempos de Mahāsammata. Se llaman deidades por nacimiento a aquellos que han nacido en el mundo celestial. Se llaman deidades por pureza a los Arahants que han destruido las impurezas. Así se ha dicho: ‘Deidades por convención son los reyes, las reinas y los príncipes. Deidades por nacimiento son desde los dioses de la tierra hasta los dioses superiores a ellos. Deidades por pureza son los Buddhas, los Paccekabuddhas y los Arahants’.

อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ – ทิพฺพนฺติ กามคุณฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ กีฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺตีติ เทวา. ทิพฺพนฺติ ยถาภิลาสิตํ วิสยํ อปฺปฏิฆาเตน คจฺฉนฺตีติ เทวา. ทิพฺพนฺติ ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน สกฺโกนฺตีติ เทวา. อถ วา ตํตํพฺยสนนิตฺถรณตฺถิเกหิ สรณํ ปรายณนฺติ เทวนียา อภิตฺถวนียาติ เทวา. โสภาวิเสสโยเคน กมนียาติ วา เทวา.

Esta es la definición etimológica: se llaman ‘devas’ porque juegan (dibbanti) con las cuerdas de los placeres sensuales, los jhānas, las facultades superiores y el poder, o porque moran en ellos. Se llaman ‘devas’ porque van (dibbanti) hacia el objeto deseado sin obstrucción. Se llaman ‘devas’ porque son capaces (dibbanti) de producir lo que desean. O bien, se llaman ‘devas’ porque son dignos de ser buscados como refugio y meta final por aquellos que desean cruzar diversas desgracias, siendo dignos de alabanza. O también, se llaman ‘devas’ por ser amables debido a su especial esplendor.

เอตฺถ จ ถุติกนฺติ อตฺถา กมฺมสาธนวเสน ทฏฺฐพฺพา, กีฬาทโย ฉ อตฺถา กตฺตุสาธนวเสน. เกจิ ปน ‘‘ทิวุ กีฬาวิชิคิสาพฺยวหารชุติถุติคตีสู’’ติ ปฐนฺติ. เกจิ ‘‘คตี’’ติ ปทํ วิหาย ‘‘ชุติถุตีสู’’ติ ปฐนฺติ. เกจิ ‘‘ถุตี’’ติ ปทํ วิหาย ‘‘ชุติคตีสู’’ติ ปฐนฺติ, เกจิ ปน ทิวุธาตุํ ‘‘สตฺติถุติก’’นฺติอตฺเถปิ อิจฺฉนฺติ. เตนาห อภิธมฺมสฺส อนุฏีกากาโร ‘‘เทวสทฺโท ยถา กีฬาวิชิคิสาโวหารชุติคติอตฺโถ, เอวํ สตฺติอภิตฺถวกมนตฺโถปิ โหติ ธาตุสทฺทานํ อเนกตฺถภาวโต’’ติอาทิ.

En este contexto, los sentidos de alabanza (thuti) y deseo (kanti) deben entenderse mediante la función del objeto (kammasādhana), mientras que los otros seis sentidos como jugar, etc., se entienden mediante la función del sujeto (kattusādhana). Algunos, sin embargo, leen: ‘divu en jugar, desear la victoria, comerciar, brillar, alabar e ir’. Otros, omitiendo la palabra ‘ir’ (gatī), leen: ‘en brillar y alabar’. Otros, omitiendo ‘alabar’ (thutī), leen: ‘en brillar e ir’. Algunos también aceptan la raíz divu en el sentido de ‘capacidad de alabanza’. Por ello, el autor de la Anuṭīkā del Abhidhamma dijo: ‘Así como la palabra deva tiene el sentido de jugar, desear la victoria, tratar, brillar e ir, así también tiene el sentido de poder, alabanza y deseo, debido a la multiplicidad de significados de las raíces’.

อิทํ ปน ยถาวุตฺเตสุ สมฺมุติเทวาทีสุ ปจฺเจกํ นิพฺพจนํ – ทิพฺพนฺติ กีฬนฺติ อตฺตโน วิสเย อิสฺสริยํ กโรนฺตีติ เทวา, ราชาโน. ทิพฺพนฺติ กีฬนฺติ ปญฺจหิ กามคุเณหิ, ปฏิปกฺเข วา วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, โวหรนฺติ จ โลกสฺส ยุตฺตายุตฺตํ, โชตนฺติ ปรมาย สรีรชุติยา, โถมิยนฺติ ตพฺภาวตฺถิเกหิ, กามิยนฺติ ทฏฺฐุํ โสตุญฺจ [Pg.221] โสภาวิเสสโยเคน, คจฺฉนฺติ จ ยถิจฺฉิตฏฺฐานํ อปฺปฏิหตคมเนน, สกฺโกนฺติ จ อานุภาวสมฺปตฺติยา ตํตํกิจฺจํ นิปฺผาเทตุนฺติ เทวา, จาตุมหาราชิกาทโย. กีฬนฺติ ปรมาย ฌานกีฬาย, วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ ปฏิปกฺขํ, ปรมสุขุมญาณวิเสสวิสยํ อตฺถญฺจ โวหรนฺติ, โชตนฺติ สพฺพกิเลสโทสกลุสาภาวา ปรมวิสุทฺธาย ญาณชุติยา, โถมิยนฺติ จ วิญฺญาตสภาเวหิ ปรมนิมฺมลคุณวิเสสโยคโต, กามิยนฺติ จ อนุตฺตรปุญฺญกฺเขตฺตตาย ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ, คจฺฉนฺติ จ อมตมหานิพฺพานํ อปจฺจาคมนียาย คติยา, สกฺโกนฺติ จ จิตฺตาจารํ ญตฺวา เต เต สตฺเต หิเต นิโยเชตุํ อมตมหานิพฺพานสุเข จ ปติฏฺฐาเปตุนฺติ เทวา, วิสุทฺธิเทวา.

Esta es la definición individual para cada uno de los tipos mencionados, como las deidades por convención, etc.: Se llaman devas los reyes porque juegan (dibbanti), es decir, ejercen poder en su propio dominio. Se llaman devas los de los cuatro grandes reinos y otros porque juegan (dibbanti) con los cinco placeres sensuales, o porque desean vencer a sus oponentes, y comercian sobre lo que es justo o injusto para el mundo, y brillan con un esplendor corporal supremo, y son alabados por quienes desean tal estado, y son deseados para ser vistos y oídos por su especial belleza, y van a donde desean con un movimiento sin obstáculos, y son capaces de llevar a cabo diversas tareas por la perfección de su poder. Se llaman devas las deidades por pureza porque juegan con el juego supremo de los jhānas, desean vencer a las impurezas, comercian con los significados de los objetos de conocimiento supremamente sutiles y especiales, brillan con el esplendor del conocimiento supremamente puro por la ausencia de la mancha de todas las impurezas, son alabados por aquellos que conocen su naturaleza debido a su unión con cualidades supremamente inmaculadas, son deseados para ser vistos, oídos y venerados por ser un campo de mérito insuperable, van hacia el gran Nibbāna inmortal por un camino sin retorno, y son capaces de exhortar a los seres hacia su bienestar tras conocer el comportamiento de sus mentes y de establecerlos en la felicidad del gran Nibbāna inmortal.

เทวสทฺท ‘‘วิทฺเธ วิคตวลาหเก เทเว’’ติอาทีสุ อชฏากาเส อาคโต. ‘‘เทโว จ โถกํ โถกํ ผุสายตี’’ติอาทีสุ เมเฆ. ‘‘อยญฺหิ เทว กุมาโร’’ติอาทีสุ ขตฺติเย. ‘‘อหํ เทว สกลชมฺพุทีเป อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺติเก กิญฺจิ ภยํ น ปสฺสามี’’ติอาทีสุ อิสฺสรปุคฺคเล. ‘‘ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ เทโว มญฺเญ’’ติอาทีสุ อุปปตฺติเทเว. ‘‘เทวาติเทวํ นรทมฺมสารถิ’’นฺติอาทีสุ วิสุทฺธิเทเว อาคโต.

La palabra ‘deva’ aparece en pasajes como ‘viddhe vigatavalāhake deve’ refiriéndose al espacio abierto en un cielo despejado. En ‘devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’ refiriéndose a la nube de lluvia. En ‘ayañhi deva kumāro’ refiriéndose a un khattiya (noble guerrero). En ‘ahaṃ deva sakalajambudīpe...’ refiriéndose a personas de autoridad. En ‘pañcahi kāmaguṇehi samappito... devo maññe’ refiriéndose a los devas por nacimiento (upapattideva). En ‘devātidevaṃ naradammasārathiṃ’ refiriéndose a los devas por pureza (visuddhideva).

เทวีติ ราชภริยาปิ เทวธีตาปิ ‘‘เทวี’’ติ วุจฺจติ. เทวสฺส ภริยาติ หิ เทวี, สาปิ อตฺถโต ‘‘ทิพฺพตีติ เทวี’’ติ วตฺตพฺพา, ยถา ‘‘ภิกฺขตีติ ภิกฺขุนี’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘ทิพฺพติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา กีฬตีติ เทวี’’ติ.

‘Devī’ se aplica tanto a la esposa de un rey como a la hija de un dios. Pues la esposa de un deva es una devī; ella también, por su significado, debe decirse que es ‘devī’ porque brilla o juega (dibbatīti devī), así como se dice ‘es bhikkhunī porque pide limosna’ (bhikkhatīti bhikkhunī). Así se ha dicho en el comentario del Vimānavatthu: ‘Es devī porque juega (dibbati) o se recrea mediante su propio poder de mérito’.

เทวตาติ [Pg.222] เทวปุตฺโตปิ พฺรหฺมาปิ เทวธีตาปิ. ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รุตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ หิ เทวปุตฺโต ‘‘เทวตา’’ติ วุตฺโต ‘‘เทโวเยว เทวตา’’ติ กตฺวา, ตถา ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺมาโน.

‘Devatā’ se refiere tanto a un hijo de los dioses (devaputta) como a un Brahmā o a una hija de los dioses (devadhītā). Pues en pasajes como ‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā...’ (entonces, cierta deidad, avanzada la noche...), se llama ‘devatā’ a un hijo de los dioses considerando que ‘el dios mismo es la deidad’. Del mismo modo, en ‘tā devatā sattasatā uḷārā...’ (esas setecientas deidades excelsas, habiendo salido de las mansiones de Brahmā...), se refiere a los Brahmās.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ-

«Con una belleza resplandeciente, tú, deidad que permaneces allí, iluminando todas las direcciones como la estrella de la medicina (Osadhī)».

อาทีสุ เทวธีตา.

En estos pasajes se refiere a una deidad femenina (devadhītā).

อิมานิ อุปปตฺติเทวานํ นามานิ –

Estos son los nombres de los seres celestiales por nacimiento (upapattideva):

เทโว สุโร จ วิพุโธ, นิชฺชโร อมโร มรุ;

สุธาสี ติทโส สคฺค-วาสี อนิมิโสปิ จ;

ทิโวโก’มตปายี จ, สคฺคฏฺโฐ เทวตานิ จ.

Deva, sura, vibudha, nijjara, amara, maru; sudhāsī, tidasa, saggavāsī, animisa; divoka, amatapāyī, saggaṭṭho y devatā.

ขิ ขเย. ขิยติ. ขโย. ขิยนํ. ราคกฺขโย.

La raíz 'khi' significa destrucción. Khiyati (se agota/se destruye). Khayo (agotamiento). Khiyanaṃ (el acto de agotar). Rāgakkhayo (la destrucción de la pasión).

ขิ นิวาเส โกธหึสาสุ จ. ขิยติ. น คจฺฉสิ ยมกฺขยํ. นาคทาเนน ขิยนฺติ.

La raíz 'khi' también significa residir, ira y daño. Khiyati (reside/se irrita). «No irás a la morada de Yama» (yamakkhayaṃ). «Se irritan (khiyanti) por la entrega del elefante».

ตตฺถ ขิยตีติ นิวสติ. ยมกฺขยนฺติ ยมนิเวสนํ. ขิยนฺตีติ กุชฺฌนฺติ หึสนฺติ วา.

Allí, 'khiyati' significa reside. 'Yamakkhaya' significa la morada de Yama. 'Khiyanti' significa se enojan o dañan.

ฆา คนฺโธปาทาเน. ฆายตีติ ฆานํ. ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตุํ ฆายิตฺวา.

La raíz 'ghā' significa percibir el olor. 'Ghāna' (el olfato/nariz) se llama así porque huele (ghāyati). Oler, habiendo olido el aroma con la nariz.

รุจ โรจเน. โรจนํ รุจิ. ภตฺตํ เม รุจฺจติ. ภตฺตมฺปิตสฺส น รุจฺจติ. ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ. รุจฺจิตุํ, รุจฺจิตฺวา. เกจิ ปน อิมสฺมึ ทิวาทิคเณ ‘‘รุจ ทิตฺติมฺหี’’ติ ปฐนฺติ. ตํ น ยุตฺตํ กตฺถจิปิ ทิตฺติสงฺขาตโสภนตฺถวาจกสฺส [Pg.223] รุจธาตุโน ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปาภาวโต. ตสฺมา เอวํ สลฺลกฺเขตพฺพํ, ทิตฺติรุจีนํ วาจโก รุจธาตุ ภุวาทิคณิโก. ตสฺส หิ ‘‘โรจติ, วิโรจติ. เอกตฺตมุปโรจิต’’นฺติ รูปานิเยว ภวนฺติ, น ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปํ. รุจิยาเยว วาจโก ปน ทิวาทิคณิโกปิ โหติ จุราทิคณิโกปิ. ตสฺส หิ ทิวาทิคณิกกาเล ‘‘คมนํ มยฺหํ รุจฺจตี’’ติ รูปํ. จุราทิคณิกกาเล ‘‘กึ นุ ชาตึ น โรเจสี’’ติ รูปํ. อาปุพฺโพ เจ อาจิกฺขเน วตฺตติ, ‘‘อาโรเจติ, อาโรจยตี’’ติ รูปานิ ทิสฺสนฺติ.

La raíz 'ruca' significa agradar. Rocanaṃ y ruci (agrado/gusto). «La comida me agrada» (ruccati). «A él la comida no le agrada». «La renuncia me agrada». Ruccituṃ (para agradar), ruccitvā (habiendo agradado). Algunos, sin embargo, leen en esta clase divādi: «ruca en el sentido de brillar». Eso no es apropiado, ya que la forma 'ruccati' no existe en ninguna parte con el sentido de brillar o de belleza. Por lo tanto, debe observarse que la raíz 'ruc' que significa brillo o gusto pertenece a la clase bhuvādi. Sus formas son 'rocati, virocati, ekattamuparocitaṃ', no la forma 'ruccati'. Pero la raíz que significa solo agrado pertenece tanto a la clase divādi como a la curādi. En la clase divādi tiene la forma «ir me agrada» (ruccati). En la clase curādi tiene la forma «¿por qué no te agrada el renacimiento?» (rocesī). Si tiene el prefijo 'ā', significa informar, y se ven formas como 'āroceti, ārocayatī'.

มุจ โมกฺเข. ทุกฺขโต มุจฺจติ. สทฺธาย อธิมุจฺจติ. มุตฺติ, วิมุตฺติ, อธิมุตฺติ, มุจฺจมาโน.

La raíz 'muca' significa liberación. Se libera (muccati) del sufrimiento. Se inclina (adhimuccati) mediante la fe. Mutti (liberación), vimutti (liberación completa), adhimutti (determinación), muccamāno (siendo liberado).

อุจ สมวาเย. อุจฺจติ. โอโก, อูกา, อุกฺกา.

La raíz 'uca' significa asociación. Uccati. Oko (morada/agua), ūkā (piojo), ukkā (antorcha/horno).

โอโกติ อุทกมฺปิ อาวาโสปิ. ‘‘โอกปุณฺเณหิ จีวเรหี’’ติ จ, ‘‘วาริโชว ถเล ขิตฺโต, โอกโมกตมุพฺภโต’’ติ เจตฺถ ปโยโค. อูกาติ สีเส นิพฺพตฺตกิมิวิเสโส.

'Oka' significa tanto agua como morada. Los ejemplos son: «con mantos llenos de agua» (okapuṇṇehi) y «como un pez sacado de su morada acuática (oka) y arrojado a tierra seca». 'Ūkā' es una especie de insecto que nace en la cabeza.

อุกฺกาติ ทีปิกาทโย วุจฺจนฺติ. ‘‘อุกฺกาสุ ธาริยมานาสู’’ติ หิ อาคตฏฺฐาเน ทีปิกา ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘อุกฺกํ พนฺเธยฺย, อุกฺกํ พนฺธิตฺวา, อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปยฺยา’’ติ อาคตฏฺฐาเน องฺคารกปลฺลํ. ‘‘กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฌายติ โน พหี’’ติ อาคตฏฺฐาเน กมฺมารุทฺธนํ. ‘‘เอวํ วิปาโก อุกฺกาปาโต ภวิสฺสตี’’ติ อาคตฏฺฐาเน วาตเวโค ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘สณฺฑาเสน ชาตรูปํ [Pg.224] คเหตฺวา อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สุวณฺณการานํ มูสา ‘‘อุกฺกา’’ติ เวทิตพฺพา. อิจฺเจวํ –

Se llama 'ukkā' a las antorchas y otros. En el pasaje «mientras se sostienen las antorchas», la antorcha se llama 'ukkā'. En el pasaje «atando la ukkā... encendiendo la boca de la ukkā», se refiere a un brasero de carbón. En el pasaje «como el horno de los herreros, arde por dentro y no por fuera», se refiere al horno de fundición. En el pasaje «así el resultado será el paso de un meteoro (o ráfaga de viento)», se llama 'ukkā' al meteoro. En el pasaje «tomando el oro con unas pinzas y poniéndolo en la boca de la ukkā», debe entenderse que se refiere al crisol (mūsā) de los orfebres. Así pues —

ทีปิกาวาตเวเคสุ, กมฺมารานญฺจ อุทฺธเน;

มูสายมฺปิ จ องฺคาร-กปลฺเล จาติ ปญฺจสุ;

วิสเยสุ ปเนเตสุ, อุกฺกาสทฺโท ปวตฺตติ;

La palabra 'ukkā' se emplea en estos cinco sentidos: antorchas, meteoros, el horno de los herreros, el crisol y el brasero de carbón.

เฉ เฉทเน. ฉิยติ, ฉิยนฺติ. อวจฺฉิตํ, อวจฺฉาตํ. เฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ.

La raíz 'che' significa cortar. Chiyati, chiyanti (se corta/n). Avacchitaṃ, avacchātaṃ (cortado). «Habiendo cortado el moño perfumado con fragancias excelentes».

สช สงฺเค. สงฺโค ลคนํ. สชฺชติ. สชฺชนํ, สชฺชิโต, สตฺโต.

La raíz 'saja' significa apego. 'Saṅgo' significa adhesión. Sajjati (se apega). Sajjanaṃ (apegarse), sajjito (apegado), satto (apegado/ser).

ยุช สมาธิมฺหิ. สมาธานํ สมาธิ, กายกมฺมาทีนํ สมฺมาปโยควเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. ยุชฺชติ. โยโค, โยคี.

La raíz 'yuja' significa concentración (samādhi). Concentración es la unificación, el significado es el estado de no dispersión mediante la aplicación correcta de las acciones corporales y demás. Yujjati (se une/se aplica). Yogo (esfuerzo/unión), yogī (practicante).

เอตฺถ โยโคติ วีริยํ. ตญฺหิ –

Aquí, 'yoga' significa energía. Pues —

‘‘วายเมเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปสฺสามิ โว’ห’มตฺตานํ, ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ’’นฺติ

«Un hombre debe esforzarse, el sabio no debe desanimarse; me veo a mí mismo, tal como deseaba, así ha llegado a ser».

วจนโต อวสฺสํ กาตุํ ยุชฺชติ อุปปชฺชตีติ โยโคติ วุจฺจติ.

De acuerdo con esta declaración, se llama 'yoga' porque es apropiado (yujjati) y adecuado realizarlo necesariamente.

รนฺช ราเค. รชฺชติ. วิรชฺชติ. รชฺชมาโน, รชฺชํ, รชฺชนฺโต, ราโค, วิราโค, รชฺชนํ, วิรชฺชนํ, รชนียํ. อุปสคฺควเสน อญฺโญ อตฺโถ ภวติ. สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ, อตฺตโน รฏฺฐา นิคฺคจฺฉตีติ อตฺโถ.

La raíz 'ranja' significa pasión. Rajjati (se apasiona). Virajjati (se desapasiona). Rajjamāno (apasionándose), rajjaṃ (reino/pasión), rajjanto, rāgo (pasión), virāgo (desapasionamiento), rajjanaṃ, virajjanaṃ, rajanīyaṃ. Mediante prefijos adquiere otro significado. 'Nirajjati' del propio reino, significa que sale de su propio reino.

ตตฺถ วิราโคติ วิรชฺชนฺติ เอตฺถ สํกิเลสธมฺมาติ วิราโค, นิพฺพานํ มคฺโค จ.

Allí, 'virāgo' es aquello en lo cual se desvanecen los estados corruptos; es tanto el Nibbāna como el Sendero.

วิชี ภยจลเนสุ. วิชฺชติ, สํวิชฺชติ. สํเวโค, สํเวชนียํ. อุพฺพิชฺชติ. อุพฺเพโค, อุพฺพิคฺคหทโย.

La raíz 'viji' significa miedo y agitación. Vijjati, saṃvijjati (se agita/se estremece). Saṃvego (urgencia espiritual), saṃvejanīyaṃ (que causa conmoción). Ubbijjati (se aterroriza). Ubbego (ansiedad), ubbiggahadayo (con el corazón aterrorizado).

ลุช [Pg.225] วินาเส. ลุชฺชตีติ โลโก. โลโป, ลุตฺติ, ลุชฺชนํ, ลุตฺโต.

La raíz 'luja' significa destrucción. Se llama 'loko' (mundo) porque se desintegra (lujjati). Lopo (elisión), lutti, lujjanaṃ (desintegración), lutto (elidido/destruido).

ฐา คตินิวตฺติยํ. ฐายติ. ฐายี, ฐิติ, ฐานํ, ฐิโต, ตตฺรฏฺโฐ, ติฏฺฐํ, กปฺปฏฺฐายี, อาสภฏฺฐานฏฺฐายี.

La raíz 'ṭhā' significa el cese del movimiento. Ṭhāyati (permanece). Ṭhāyī (duradero), ṭhiti (estabilidad), ṭhānaṃ (lugar/estado), ṭhito (parado), tatraṭṭho (que está allí), tiṭṭhaṃ (permaneciendo), kappaṭṭhāyī (que perdura un eón), āsabhaṭṭhānaṭṭhāyī (que permanece en la posición de líder).

‘‘สุขํ สยามิ ฐายามิ, สุขํ กปฺเปมิ ชีวิตํ;

อหตฺถปาโส มารสฺส, อโห สตฺถานุกมฺปโก’’ติ

«Felizmente me acuesto, felizmente permanezco (ṭhāyāmi), felizmente paso mi vida; fuera del alcance de Māra, ¡oh, cuán compasivo es el Maestro!».

ปาฬิ นิทสฺสนํ. ลาปํ โคจรฏฺฐายินนฺติ จ. ตตฺถ ฐายามีติ ติฏฺฐามิ.

Este es un ejemplo en Pāli. Y también «la codorniz que permanece en su territorio (gocaraṭṭhāyin)». Allí, 'ṭhāyāmi' significa 'tiṭṭhāmi' (permanezco).

ฑิคติยํ. ฑิยติ. เฑมาโน. ฑิโน วา. ‘‘อุจฺเจ สกุณ เฑมาน, ปตฺตยาน วิหงฺคม. วชฺเชสิ โข ตฺวํ วามูรุ’’นฺติ นิทสฺสนํ.

La raíz 'ḍī' significa ir (volar). Ḍiyati (vuela). Ḍemāno o Ḍino (volando). El ejemplo es: «¡Oh ave que vuelas alto (ḍemāna), pájaro que te desplazas con tus alas! Te diriges hacia la de hermosos muslos».

เอตฺถ ฑิยตีติ เฑมาโนติ นิพฺพจนํ คเหตพฺพํ.

Aquí, debe tomarse 'ḍiyati' como la definición de 'ḍemāno'.

ตา ปาลเน. ตายติ. อฆสฺส ตาตา. โส นูน กปโณ ตาโต, จิรํ รุชฺชติ อสฺสเม. ตาณํ, ปริตฺตํ, โคตฺตํ. ตฺวํ โขสิ อุปาสก กตกลฺยาโณ กตภีรุตฺตาโณ.

La raíz 'tā' significa protección. Tāyati (protege). «Protector contra el mal» (aghassa tātā). «Ciertamente ese pobre padre (tāto), sufre por mucho tiempo en la ermita». Tāṇaṃ (refugio), parittaṃ (protección), gottaṃ (linaje). «Tú eres, oh laico, uno que ha hecho el bien y ha buscado refugio contra el miedo (katabhīruttāṇo)».

ตตฺร ปริตฺตนฺติ มหาเตชวนฺตตาย สมนฺตโต สตฺตานํ ภยํ อุปทฺทวํ อุปสคฺคญฺจ ตายติ รกฺขตีติ ปริตฺตํ, คํ ตายตีติ โคตฺตํ.

Allí, 'paritta' (protección) es aquello que protege y guarda a los seres por todos lados del miedo, el infortunio y la aflicción debido a su gran esplendor; 'gotta' (linaje) es aquello que protege la palabra [o la tierra].

นต คตฺตวินาเม. คตฺตวินาโม คตฺตวิกฺเขโป. นจฺจติ. นจฺจํ. นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต.

La raíz 'nat' se refiere al movimiento de los miembros. El movimiento de los miembros es la gesticulación corporal. Baila. Danza. Nigaṇṭha Nāṭaputta.

ทา โสธเน. ทายติ. ทานํ. อนุโยคทาปนตฺถํ. อนุโยคํ ทตฺวา. ทานํ ทตฺวา.

La raíz 'dā' se refiere a la purificación. Purifica. Donación. Con el propósito de incitar a la práctica. Habiendo entregado la práctica. Habiendo entregado una donación.

ทา [Pg.226] สุปเน. ทายติ. นิทฺทายติ. นิทฺทายนํ, นิทฺทายมาโน, นิทฺทายนฺโต.

La raíz 'dā' se refiere al sueño. Duerme. Se duerme. El acto de dormir, durmiendo (participio), durmiendo.

ทาทาเน. ปุริโส ทานํ ทายติ. อาปุพฺโพ คหเณ. อทินฺนํ อาทิยติ. สีลํ สมาทิยติ. กมฺเม – ปุริเสน ทานํ ทียติ, อทินฺนํ อาทิยติ. การิเต – อาทเปติ, สมาทเปติ, อาทปยติ, สมาทปยติ, เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต.

La raíz 'dā' se refiere al dar. Un hombre entrega una donación. Con el prefijo 'ā', se refiere al tomar. Toma lo que no le ha sido dado. Emprende la moralidad. En voz pasiva: una donación es entregada por el hombre, lo que no ha sido dado es tomado. En voz causativa: hace tomar, hace emprender; aquellos que son pacíficos hacen que otros emprendan el Dhamma.

ทา อวขณฺฑเน. ทิยติ, ทิยนฺติ. ปริตฺตํ.

La raíz 'dā' se refiere al corte o fragmentación. Se corta, se cortan. Limitado (paritta).

เอตฺถ จ ปริตฺตนฺติ สมนฺตโต ขณฺฑิตตฺตา ปริตฺตํ. อปฺปมตฺตกญฺหิ โคมยปิณฺฑํ ปริตฺตนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ปริตฺตนฺติ อปฺปกสฺส นามํ กามาวจรสฺส จ ธมฺมสฺส อปฺเปสกฺขตฺตา.

En este contexto, 'paritta' significa limitado porque ha sido cortado por todos lados. Pues se dice que una pequeña bola de estiércol es 'paritta' (pequeña). Por lo tanto, 'paritta' es el nombre de lo que es ínfimo y de los fenómenos del reino de los sentidos debido a su pequeña influencia.

ทา สุทฺธิยํ. ทายติ. โวทายติ. โวทานํ. อกมฺมโกยํ ธาตุ. ตถา หิ ‘‘โวทายติ สุชฺฌติ เอเตนาติ โวทานํ, สมถวิปสฺสนา’’ติ เนตฺติสํวณฺณนายํ วุตฺตํ.

La raíz 'dā' se refiere a la pureza. Limpia. Se purifica. Purificación (vodāna). Esta es una raíz intransitiva. Así, en el Comentario al Netti se dice: 'Purificación es aquello por lo cual uno se purifica y se limpia; esto es, la tranquilidad y la visión cabal'.

ที ขเย. ทียเต. ทีโน, อาทีนโว.

La raíz 'dī' se refiere a la destrucción. Se destruye. Miserable, peligro (o desventaja).

ตตฺร ทีโนติ ปริกฺขีณญาติธนาทิภาเวน ทุกฺขิโต. อาทีนโวติอาทีนํ ทุกฺขํ วาติ อธิคจฺฉติ เอเตนาติอาทีนโว, โทโส.

Allí, 'dīna' es aquel que sufre debido al estado de haber perdido a sus parientes, riqueza, etc. 'Ādīnava' es aquello a través de lo cual se llega al sufrimiento o a la miseria; es decir, un defecto.

ทุ ปริตาเป. ทุยเต. ทุโน, ทูโต.

La raíz 'du' se refiere al tormento. Es atormentado. Afligido, mensajero.

ภิทิ ภิชฺชเน. ภิชฺชนธมฺมํ ภิชฺชติ. ภิชฺชตีติ ภินฺโน. ภิชฺชนํ เภโท.

La raíz 'bhid' se refiere a la rotura. Se rompe lo que es de naturaleza quebradiza. Se dice 'bhinno' (roto) porque se rompe. La rotura es la división (bhedo).

ฉิทิ ฉิชฺชเน. สุตฺตํ ฉิชฺชติ. ฉิชฺชตีติ ฉินฺโน. เอวํ ฉิทฺทํ. ฉิชฺชนํ เฉโท.

La raíz 'chid' se refiere al corte. El hilo se corta. Se dice 'chinno' (cortado) porque se corta. Así también 'chidda' (agujero). El acto de cortar es el corte (chedo).

ขิทิ [Pg.227] ทีนิเย. ทีนภาโว ทีนิยํ, ยถา ทกฺขิยํ. ขิชฺชติ, ขินฺโน, อขินฺนมติ, เขโท, เขทงฺคโต โลกหิตาย นาโถ.

La raíz 'khid' se refiere al abatimiento. 'Dīniya' es el estado de abatimiento, como 'dakkhiya' (habilidad). Se agota, cansado, de mente incansable, cansancio; el Protector llegó al cansancio por el bienestar del mundo.

เอตฺถ เขทงฺคโตติ กายิกทุกฺขสงฺขาตํ ปริสฺสมํ ปตฺโต, ทุกฺขมนุภวีติ อตฺโถ.

En este contexto, 'llegado al cansancio' (khedaṅgato) significa haber alcanzado la fatiga denominada sufrimiento físico; el sentido es que experimentó dolor.

ปท คติยํ. ปชฺชติ. มคฺคํ ปฏิปชฺชติ. ปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชติ. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหติ, ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อาปตฺตึ อาปชฺชติ. อกมฺมกมฺปิ ภวติ, เตสํ อธมฺโม อาปชฺชติ, ปชฺโช, พฺยคฺฆปชฺโช, สมฺปทาโย.

La raíz 'pad' se refiere al movimiento o alcance. Va. Practica el camino. Realiza la práctica. Es alguien que ha emprendido el largo camino, entra en el logro del fruto. Incurre en una ofensa. También ocurre de forma intransitiva: el no-Dhamma les sobreviene; sendero (pajjo), Byagghapajja, tradición (sampadāyo).

เอตฺถ จ ปชฺโชติ มคฺโค. พฺยคฺฆปชฺเช สทฺทุลปเถ ชาโตติ พฺยคฺฆปชฺโช, เอวํนามโก กุลปุตฺโต. สมฺปทิยติ ญาปิยติ ธมฺโม เอเตนาติ สมฺปทาโย, อกฺขาตา.

En este contexto, 'pajjo' es el camino. 'Byagghapajjo' se refiere a un hijo de buena familia con ese nombre, nacido en un camino de tigres (saddulapatha). 'Sampadāyo' es aquello por lo cual el Dhamma es entregado o dado a conocer; es el proclamador.

วิท สตฺตายํ. สตฺตา วิชฺชมานากาโร. วิชฺชติ, สํวิชฺชติ. ชาตเวโท, วิชฺชา, อวิชฺชา, วิทิโต.

La raíz 'vid' se refiere a la existencia. La existencia es el modo de estar presente. Existe, se encuentra. Jātaveda (fuego), conocimiento (vijjā), ignorancia (avijjā), conocido.

ตตฺถ ชาตเวโทติ อคฺคิ. โส หิ ชาโตว เวทยติ ธูมชาลุฏฺฐาเนน ปญฺญายติ, ตสฺมา ชาตเวโทติ วุจฺจติ. วิชฺชาติ ธมฺมานํ สภาวํ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา, ญาณํ. อวิชฺชาติ ขนฺธานํ ราสฏฺฐํ, อายตนานํ อายตนฏฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญฏฺฐํ, สจฺจานํ ตถฏฺฐํ, อินฺทฺริยานํ อธิปติยฏฺฐํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา. ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิวเสน วุตฺตํ จตุพฺพิธํ อตฺถํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา, โมโห.

Allí, 'jātaveda' es el fuego. Pues tan pronto nace se hace conocer y se percibe mediante el surgimiento de nubes de humo; por eso se llama 'jātaveda'. 'Vijjā' (conocimiento) es aquello que hace conocida la naturaleza propia de los fenómenos; es el saber. 'Avijjā' (ignorancia) es lo que mantiene desconocido el sentido de acumulación de los agregados, el sentido de morada de las esferas de los sentidos, el sentido de vacuidad de los elementos, el sentido de veracidad de las verdades y el sentido de predominio de las facultades. La ignorancia es lo que mantiene desconocido el cuádruple significado expuesto sobre el sufrimiento, como la opresión, etc.; es el engaño.

มท อุมฺมาเท. อุมฺมาโท นาม มุยฺห นํ วา สติวิปฺปวาโส วา จิตฺตวิกฺเขโป วา. มชฺชติ, ปมชฺชติ. มตฺโต, สุรามทมตฺโต. มตฺโต อหํ มหาราช. ปุตฺตมํสานิ ขาทยึ. มตฺตหตฺถี, ปมตฺโต, อุมฺมตฺโต.

La raíz 'mad' se refiere a la locura. La locura es la confusión, la pérdida de la atención o la distracción mental. Se embriaga, es negligente. Ebrio, intoxicado por el licor. 'Estaba loco, oh Gran Rey, comí la carne de mi hijo'. Elefante furioso, negligente, demente.

อปฺปมาโท [Pg.228] อมตํ ปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ;

อปฺปมตฺตา น มิยฺยนฺติ, เย ปมตฺตา ยถา มตา.

La diligencia es la senda hacia lo inmortal, la negligencia es la senda hacia la muerte; los diligentes no mueren, los que son negligentes son como si ya estuvieran muertos.

มิท สิเนหเน. เมชฺชติ. เมตฺตา, เมตฺติ, มิตฺตํ, มิตฺโต.

La raíz 'mid' se refiere al afecto. Se encariña. Amor benevolente (mettā), amistad, un amigo.

อนฺตรธา อทสฺสเน. อนฺตรปุพฺโพ ธาธาตุ วิชฺชมานสฺส วตฺถุโน อทสฺสเน วตฺตติ. อนฺตรธายติ. อนฺตรธานํ, อนฺตรธายนฺโต. สา เทวตา อนฺตรหิตา. อนฺตราปิธายติ.

La raíz 'dhā' precedida de 'antara' se refiere a la desaparición. El prefijo 'antara' junto a la raíz 'dhā' se emplea para la no-visibilidad de un objeto existente. Desaparece. Desaparición, desapareciendo. Aquella deidad desapareció. Se oculta.

พุธ อวคมเน. อวคมนํ ชานนํ. พุชฺฌติ, พุทฺโธ, พุทฺธิ, พุทฺธํ, โพโธ, โพธิ. พุชฺฌิตา สจฺจานิ. สกลํ พุทฺโธ, พุทฺธวา, วิโพเธติ, โพเธตา, พุทฺโธ, วิพุทฺโธ อิจฺจาทีนิ.

La raíz 'budh' se refiere a la comprensión. Comprender es conocer. Despierta, un Buda, sabiduría, conocido, iluminación, el despertar. Quien ha comprendido las verdades. El Buda de todo, poseedor de la iluminación, despierta a otros, el despertador, despierto, plenamente despierto, etc.

ตตฺร พุทฺโธติ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. อถ วา ปารมิตาปริภาวิตาย ปญฺญาย สพฺพมฺปิ เญยฺยํ อพุชฺฌีติ พุทฺโธ. เกจิ ปน กมฺเมนปิ พุทฺธสทฺทสฺส สิทฺธํ อิจฺฉนฺตา เอวํ นิพฺพจนํ กโรนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควาติ อธิคตคุณวิเสเสหิ ขีณาสเวหิ พุชฺฌิตพฺโพติ พุทฺโธ’’ติ. วิตฺถาโร ปน นิทฺเทเส วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ. พุทฺธีติ พุชฺฌตีติ พุทฺธิ. เอวํ พุทฺธํ โพโธ โพธิ จ. อถ วา พุชฺฌนํ พุทฺธิ. เอวํ โพโธ โพธิ จ, สพฺพเมตํ ปญฺญายาธิวจนํ.

Allí, 'Buddha' significa 'el que ha comprendido las verdades', o 'el que despierta a los seres'. O bien, es 'Buddha' porque comprendió todo lo que puede ser conocido mediante la sabiduría cultivada por las perfecciones. Algunos, sin embargo, deseando la formación de la palabra 'Buddha' también a partir del objeto de la acción (karma), hacen esta definición: 'El Bendito es verdaderamente el perfectamente iluminado, por lo tanto, es Buddha porque debe ser comprendido por aquellos que han destruido las impurezas mediante las excelencias de las cualidades alcanzadas'. El detalle debe tomarse según el método expuesto en el Niddesa. 'Buddhi' (sabiduría) es aquello por lo cual uno comprende. Del mismo modo 'buddha' (lo conocido), 'bodho' y 'bodhi' (el despertar). O bien, 'buddhi' es el acto de comprender. De igual modo 'bodho' y 'bodhi'; todo esto es un sinónimo de sabiduría (paññā).

อิทานิ โพธิสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม. โพธีติ หิ รุกฺโขปิ มคฺโคปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ นิพฺพานมฺปิ เอวํปณฺณตฺติโก ปุคฺคโลปิ วุจฺจติ, ตถา หิ ‘‘โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ’’ติ จ, ‘‘อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คย’’นฺติ จ อาคตฏฺฐาเน รุกฺโข โพธีติ วุจฺจติ. ‘‘จตูสุ มคฺเคสุ ญาณ’’นฺติ [Pg.229] อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ‘‘ปปฺโปติ โพธึ วรภูริ สุเมธโส’’ติ อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขต’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ. ‘‘โพธิ ภนฺเต ราชกุมาโร ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ ‘‘อริยสาวโก โพธีติ วุจฺจตี’’ติ จ อาคตฏฺฐาเน เอวํปณฺณตฺติโก ปุคฺคโล.

Ahora expondremos la distinción de significados de la palabra 'Bodhi'. Pues se llama 'Bodhi' al árbol, al sendero, al conocimiento de la omnisciencia, al Nibbāna y también a una persona así designada. Así, en pasajes como 'se iluminó por primera vez al pie del árbol Bodhi' y 'entre Bodhi y Gayā', se llama 'Bodhi' al árbol. En pasajes como 'el conocimiento en los cuatro senderos', se refiere al sendero. En 'el de gran sabiduría alcanza la iluminación (bodhi)', se refiere al conocimiento de la omnisciencia. En 'habiendo alcanzado el Nibbāna (bodhi) inmortal e incondicionado', se refiere al Nibbāna. En pasajes como 'Señor, el príncipe Bodhi rinde homenaje a los pies del Bendito con su cabeza' y 'el noble discípulo es llamado Bodhi', se refiere a una persona así designada.

อตฺริทํ วุจฺจติ –

Sobre esto se dice:

รุกฺเข มคฺเค จ นิพฺพาเน, ญาเณ สพฺพญฺญุตาย จ;

ตถา ปณฺณตฺติยญฺเจว, โพธิสทฺโท ปวตฺตติ.

Respecto al árbol, al sendero y al Nibbāna, al conocimiento de la omnisciencia y asimismo respecto a la designación (de una persona), se emplea el término 'Bodhi'.

พุชฺฌตีติ พุชฺฌิตา, โพเธตีติ โพเธตา.

'Bujjhitā' es el que comprende, 'bodhetā' es el que despierta a otros.

เอตฺถ จ โกจิ ปโยโค ตุมนฺตาทีนิ จ รูปานิ วุจฺจนฺเต – ‘‘คุยฺหมตฺถมสมฺพุทฺธํ, สมฺโพธยติ โย นโร. ปรํ สมฺพุทฺธุมรหติ. พุชฺฌิตุํ, พุทฺธุํ, พุชฺฌิตฺวา, พุชฺฌิตฺวาน, พุชฺฌิตุน, พุทฺธิย, พุทฺธิยาน, พุทฺธา, พุทฺธาน’’ อิติ ภวนฺติ.

En este contexto, se mencionan algún uso y formas como el infinitivo, etc.: 'el hombre que explica el sentido oculto no comprendido. Merece comprender al otro. Para comprender, habiendo comprendido, habiendo despertado...', tales formas existen.

ตตฺร อสมฺพุทฺธนฺติ ปเรหิ อญฺญาตํ, ‘‘อสมฺโพธ’’นฺติปิ ปาโฐ, ปเรสํ โพเธตุํ อยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สมฺพุทฺธุนฺติ สํพุชฺฌิตุํ. พุทฺธาติ พุชฺฌิตฺวา, เอวํ พุทฺธานาติ เอตฺถาปิ.

En ese contexto, 'asambuddha' significa desconocido por otros; existe también la variante 'asambodha', cuyo significado es inapropiado para despertar a otros. 'Sambuddhuṃ' significa despertar plenamente. 'Buddhā' significa habiendo despertado, y del mismo modo en el caso de 'buddhānā'.

เกจิ ปน ‘‘นามรูปปริจฺเฉเท ‘โพธิมคฺเคน พุธฺวา’ติ จ, ‘‘พุธฺวา โพธิตเล ยมาห สุคโต’ติ จ ธการวการสญฺโญควโต ปทสฺส ทสฺสนโต ตฺวาปจฺจยนฺตภาวโต จ ธการวการสํโยควเสน ‘‘พุธฺวา’’ติ ปทสิทฺธิ อิจฺฉิตพฺพา’’ติ วทนฺติ, ตํ ตาทิสสฺส ปทรูปสฺส พุทฺธวจเน อทสฺสนโต จ, พุทฺธวจนสฺส อนนุกูลตาย จ, ปริสุทฺเธ จ โปราณโปตฺถเก [Pg.230] วการสํโยควิคตสฺส ‘‘โพธิมคฺเคน พุทฺธา’’ติจ, ‘‘พุทฺธา โพธิตเล’’ติ จ ปทสฺส ทสฺสนโต น คเหตพฺพํ. ตถา หิ น ตาทิโส ปาโฐ พุทฺธวจนสฺส อนุกูโล โหตีติ. น หิ พุทฺธวจเน วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ปริเยสนฺตา ตาทิสํ วการธการสญฺโญคปทํ ปสฺสิสฺสนฺติ. เอวํ ‘‘พุธฺวา’’ติ ปทรูปสฺส พุทฺธวจนสฺส อนนุกูลตา ทฏฺฐพฺพา. ตญฺหิ สกฺกฏคนฺเถ กตปริจยภาเวน วญฺจิเตหิ วิทูหิ อิจฺฉิตํ, น สทฺธมฺมนีติวิทูหิ. เอตฺถ อิมานิ นิทสฺสนปทานิ เวทิตพฺพานิ –

Sin embargo, algunos dicen: 'En la definición de mente y materia (nāmarūpaparicchede), debe desearse la formación de la palabra como 'budhvā' con la combinación de las consonantes 'dha' y 'va', basándose en pasajes como 'bodhimaggena budhvā' y 'budhvā bodhitale yamāha sugato', y debido a que es un participio con el sufijo 'tvā''. Pero esto no debe aceptarse, porque tal forma de palabra no se observa en las palabras del Buda y no es acorde con ellas; además, en los manuscritos antiguos y puros se observa la palabra como 'buddhā' (en 'bodhimaggena buddhā') y 'buddhā' (en 'buddhā bodhitale') sin la combinación de la letra 'va'. De hecho, tal lectura no es acorde con las palabras del Buda. Quienes busquen tal palabra con la combinación de 'va' y 'dha' en las palabras del Buda, incluso durante cien o mil años, no la encontrarán. Así, debe entenderse que la forma de palabra 'budhvā' no es acorde con las palabras del Buda. Ciertamente, esto es deseado por eruditos engañados por su familiaridad con los textos sánscritos, no por conocedores de las reglas del Saddhamma. Aquí deben conocerse estos ejemplos:

โก มํ วิทฺธา นิลียติ. ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉติ. ลทฺธาน ปุพฺพาปริยํ วิเสสํ, อทสฺสนํ มจฺจุราชสฺส คจฺเฉ.

¿Quién, habiéndome herido (viddhā), se esconde? El mortal, habiendo obtenido (laddhā) lo que desea. Habiendo obtenido (laddhāna) la distinción entre lo anterior y lo posterior, uno iría más allá de la vista del Rey de la Muerte.

อุมฺมาทนฺติมหํ ทิฏฺฐา, อามุกฺกมณิกุณฺฑลํ;

น สุปามิ ทิวารตฺตึ, สหสฺสํว ปราชิโต’’ติ;

Habiendo visto (diṭṭhā) a Ummādantī con sus aretes de gemas puestos, no duermo ni de día ni de noche, como alguien que ha perdido mil [monedas].

ตตฺถ วิทฺธาติ วิชฺฌิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. ลทฺธานาติ ลภิตฺวาน. ทิฏฺฐาติ ทิสฺวา. อิติ ‘‘วิทฺธา ลทฺธา ลทฺธาน ทิฏฺฐา’’ติ ปทานิ ตฺวาปจฺจเยน สทฺธึ คตานิปิ สญฺโญควเสน วการปฏิพทฺธานิ น โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘พุทฺธา พุทฺธาน’’ อิจฺเจตานิปิ ‘‘ลทฺธา ลทฺธาน’’ อิจฺจาทีนิ วิย ปริหีนวการสญฺโญคานิ เอว คเหตพฺพานิ. เย ‘‘พุธฺวา’’ติ รูปํ อิจฺฉนฺติ ปฐนฺติ จ, มญฺเญ เต ตฺวาปจฺจโย วญฺเจติ, เตน เต วญฺจนํ ปาปุณนฺติ, ตสฺมา ตาทิสํ รูปํ อคฺคเหตฺวา โย สทฺทนีติยํ สทฺทวินิจฺฉโย วุตฺโต, โสเยว อายสฺมนฺเตหิ สารโต ปจฺเจตพฺโพ.

Allí, 'viddhā' significa habiendo herido. 'Laddhā' significa habiendo obtenido. 'Laddhānā' significa habiendo obtenido. 'Diṭṭhā' significa habiendo visto. Así, aunque las palabras 'viddhā', 'laddhā', 'laddhāna' y 'diṭṭhā' funcionan junto con el sufijo 'tvā', no están ligadas a la letra 'va' por medio de una combinación; por lo tanto, incluso términos como 'buddhā' y 'buddhānā' deben aceptarse como carentes de la combinación con la letra 'va', al igual que 'laddhā' y 'laddhāna'. Aquellos que desean y leen la forma 'budhvā', me parece que el sufijo 'tvā' los engaña, y por ello caen en el error. Por consiguiente, sin aceptar tal forma, los venerables deben confiar esencialmente solo en el juicio lingüístico expresado en la gramática (Saddanīti).

พุธ โพธเน. สกมฺมกากมฺมโกยํ ธาตุ. ตถา หิ โพธนสทฺทุจฺจารเณน ชานนํ วิกสนํ นิทฺทกฺขโย จ คหิโต, ตสฺมา ‘‘พุธ ญาเณ, พุธ วิกสเน, พุธ นิทฺทกฺขเย’’ติ วุตฺตํ โหติ. พุชฺฌติ ภควา, ธมฺเม พุชฺฌติ, ปพุชฺฌติ, ปทุมํ พุชฺฌติ. ปุริโส พุทฺโธ, ปพุทฺโธ, โพธติ, ปโพธติ อิจฺจาทีนิ.

La raíz 'budha' en el sentido de entender (bodhane). Esta raíz es tanto transitiva como intransitiva. Así, con la enunciación del término 'bodhana' se comprende el conocer, el florecer y el fin del sueño; por eso se dice: ''budha' en el sentido de conocimiento, 'budha' en el sentido de florecimiento, 'budha' en el sentido de fin del sueño'. El Bendito despierta (bujjhati), comprende los fenómenos (dhamme), se despierta plenamente (pabujjhati); el loto florece (bujjhati). El hombre es un Buda (buddho), está despierto (pabuddho), entiende (bodhati), entiende plenamente (pabodhati), etc.

สํธา [Pg.231] สนฺธิมฺหิ. สํปุพฺโพ ธาธาตุ สนฺธิมฺหิ วตฺตติ. เนวสฺส มทฺที ภากุฏิ, น สนฺธิยติ น โรทติ. น สนฺธิยตีติ อิทํ อญฺเญหิ ปกรเณหิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ.

La raíz 'saṃdhā' en el sentido de unión (sandhimhi). La raíz 'dhā' con el prefijo 'saṃ' se emplea en el sentido de unión. 'Ni su Maddī frunce el ceño, ni se une (sandhiyati) ni llora'. Este término 'sandhiyati' es una forma de la clase 'divādi' que no es común en otros tratados.

ธนุ ยาจเน. มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธรสฺส หทยํ ธนิยฺยติ. อิทมฺปิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ.

La raíz 'dhanu' en el sentido de pedir (yācane). 'Pues tu madre Irandhatī [lo pide], el corazón de Vidhura es anhelado (dhaniyyati)'. Esta también es una forma de la clase 'divādi' no común.

ธี อนาทเร. ธียเต. ธีโน.

La raíz 'dhī' en el sentido de desprecio (anādare). 'Dhīyate' (es despreciado). 'Dhīno' (despreciable).

ยุธ สมฺปหาเร. ยุชฺฌติ. โยโธ, ยุทฺธํ, จรณายุโธ, ยการสฺส วการภาเว ‘‘อาวุธ’’นฺติ รูปํ. ตตฺร จรณายุโธติ กุกฺกุโฏ.

La raíz 'yudha' en el sentido de combate (sampahāre). 'Yujjhati' (pelea). 'Yodho' (guerrero), 'yuddhaṃ' (batalla), 'caraṇāyudho' (que tiene las patas como armas); con el cambio de la letra 'ya' a 'va', surge la forma 'āvudhaṃ' (arma). En ese contexto, 'caraṇāyudha' se refiere a un gallo.

กุธ โกเป. กุชฺฌติ. โกโธ, กุชฺฌนา, กุชฺฌิตตฺตํ. กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ.

La raíz 'kudha' en el sentido de ira (kope). 'Kujjhati' (se enoja). 'Kodho' (ira), 'kujjhanā' (enojo), 'kujjhitattaṃ' (estado de estar enojado). 'El que está airado (kuddho) no conoce el beneficio, el que está airado no ve el Dhamma'.

สุธ โสเจยฺเย. โสเจยฺยํ สุจิภาโว. สุชฺฌติ. สุทฺธิ, วิสุทฺธิ, สุชฺฌนํ, สุทฺโธ, วิสุทฺโธ, ปริสุทฺโธ. การิเต ‘‘โสเธติ, โสธโก’’ อิจฺจาทีนิ.

La raíz 'sudha' en el sentido de pureza (soceyye). 'Soceyyaṃ' significa el estado de pureza. 'Sujjhati' (se purifica). 'Suddhi' (pureza), 'visuddhi' (pureza total), 'sujjhanaṃ' (purificación), 'suddho' (puro), 'visuddho' (completamente puro), 'parisuddho' (perfectamente puro). En el causal, 'sodheti' (purifica), 'sodhako' (purificador), etc.

สิธุ สํราธเน. สิชฺฌติ. สิทฺธิ.

La raíz 'sidhu' en el sentido de propiciación o logro (saṃrādhane). 'Sijjhati' (tiene éxito). 'Siddhi' (éxito/logro).

รธ หึสายํ. รชฺฌติ, วิรชฺฌติ, อปรชฺฌติ. อปราโธ.

La raíz 'radha' en el sentido de herir o fallar (hiṃsāyaṃ). 'Rajjhati', 'virajjhati', 'aparajjhati' (cometer una falta). 'Aparādho' (ofensa/falta).

ราธ สาธ สํสิทฺธิยํ. ราธยติ, สาธยติ. อาราธนํ, สาธนํ. สปรหิตํ สาเธตีติ สาธุ, สปฺปุริโส. อจฺจนฺตํ สาเธตพฺพนฺติ สาธุ, ลทฺธกํ สุนฺทรํ ทานสีลาทิ.

Las raíces 'rādha' y 'sādha' en el sentido de realización completa (saṃsiddhiyaṃ). 'Rādhayati', 'sādhayati'. 'Ārādhanaṃ' (logro/satisfacción), 'sādhanaṃ' (realización). El que realiza el beneficio propio y ajeno es 'sādhu', un hombre de bien. Aquello que debe ser realizado completamente es 'sādhu', algo excelente y bello como la generosidad y la moralidad.

วิธ วิชฺฌเน. วิชฺฌติ. ปฏิวิชฺฌติ. ขณ วิทฺธ, วิธุ, วิชฺฌนโก, วิทฺโธ, ปฏิวิทฺโธ, วิชฺฌนํ, เวโธ, ปฏิเวโธ, วิชฺฌิตฺวา, วิทฺธา, วิทฺธาน. โก มํ วิทฺธา นิลียติ.

La raíz 'vidha' en el sentido de perforar (vijjhane). 'Vijjhati' (perfora/hiere). 'Paṭivijjhati' (penetrar/comprender). [Formas:] 'khaṇaviddha', 'vidhu', 'vijjhanako', 'viddho', 'paṭividdho', 'vijjhanaṃ', 'vedho', 'paṭivedho', 'vijjhitvā', 'viddhā', 'viddhāna'. '¿Quién, habiéndome herido (viddhā), se esconde?'.

อิธ วุทฺธิยํ. อิชฺฌติ, สมิชฺฌติ. อิทฺธิ, อิชฺฌนํ, สมิชฺฌนํ, อิทฺโธ. ตตฺถ อิทฺธีติ อิชฺฌนํ อิทฺธิ. อิชฺฌนฺติ วา สตฺตา เอตาย อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ.

La raíz 'idha' en el sentido de crecimiento (vuddhiyaṃ). 'Ijjhati' (prospera), 'samijjhati' (tiene éxito pleno). 'Iddhi' (poder/éxito), 'ijjhanaṃ' (prosperidad), 'samijjhanaṃ' (logro completo), 'iddho' (próspero). Allí, 'iddhī' es el éxito. O bien, los seres prosperan mediante esto, por lo cual se dice que son exitosos, desarrollados y excelentes.

คิธุ [Pg.232] อภิกงฺขายํ. คิชฺฌติ, คิชฺโฌ. คทฺโธ. คทฺธพาธิปุพฺโพ. กามคิทฺโธ น ชานาสิ. เคโธ.

La raíz 'gidhu' en el sentido de anhelo (abhikaṅkhāyaṃ). 'Gijjhati' (codicia), 'gijjho' (buitre). 'Gaddho' (ávido). Precedido por 'gaddhabādhi'. 'Apegado a los placeres sensuales (kāmagiddho), no conoces'. 'Gedho' (codicia).

รุธิ อาวรเณ. รุชฺฌติ, วิรุชฺฌติ, ปฏิวิรุชฺฌติ. วิโรธโก, วิรุทฺโธ. โรโธ, วิโรโธ, ปฏิวิโรโธ, อนุวิโรโธ.

La raíz 'rudhi' en el sentido de obstrucción (āvaraṇe). 'Rujjhati', 'virujjhati' (oponerse), 'paṭivirujjhati'. 'Virodhako' (opositor), 'viruddho' (opuesto). 'Rodho' (obstrucción), 'virodho' (oposición), 'paṭivirodho', 'anuvirodho'.

อนุวิธา อนุกรเณ. อนุวิปุพฺโพ ธาธาตุ อนุกฺริยายํ วตฺตติ. ปุริโส อญฺญสฺส ปุริสสฺส กฺริยํ อนุวิธียติ ตตฺรายํ ปาฬิ –

La raíz 'anuvidhā' en el sentido de imitación (anukaraṇe). La raíz 'dhā' con los prefijos 'anu' y 'vi' se emplea en el sentido de imitar una acción. Un hombre imita la acción de otro hombre; sobre esto, existe el siguiente pasaje canónico:

ทูสิโต คิริทตฺเตน, หโย สามสฺส ปณฺฑโว;

โปราณํ ปกตึ หิตฺวา, ตสฺเสวานุวิธียตี’’ติ.

'Corrompido por Giridatta, el caballo blanco del rey, abandonando su naturaleza original, imita (anuvidhīyati) precisamente a aquel [entrenador cojo]'.

อิทมฺปิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ.

Esta también es una forma de la clase 'divādi' que no es común.

อนุรุธ กาเม. กาโม อิจฺฉา. อนุปุพฺโพ รุธธาตุ อิจฺฉายํ วตฺตติ. อนุรุทฺโธ, อนุโรโธ. อนุสฺมาติ กึ วิโรโธ.

La raíz 'anurudha' en el sentido de deseo (kāme). 'Kāmo' significa deseo. La raíz 'rudha' con el prefijo 'anu' se emplea en el sentido de deseo. 'Anuruddho' (afecto/apegado), 'anurodho' (favor/conformidad). 'Anusmāti' ¿qué es la oposición (virodho)?

ตตฺถ อนุรุทฺโธติ อนุรุชฺฌติ ปณีตํ ปณีตํ วตฺถุํ กาเมตีติ อนุรุทฺโธ. อนุโรโธติ อนุกูลตา. อยํ ปาฬิ ‘‘โส อุปฺปนฺนํ ลาภํ อนุรุชฺฌติ, อลาเภ ปฏิวิรุชฺฌตี’’ติ.

Allí, 'anuruddha' significa el que se complace (anurujjhati), el que desea objetos excelentes y refinados. 'Anurodha' significa conformidad. El pasaje dice: 'Él se complace (anurujjhati) con la ganancia obtenida, y se irrita (paṭivirujjhati) ante la pérdida'.

พฺยธ ตาฬเน. พฺยชฺฌติ. พฺยาโธ. พฺยาโธติ ลุทฺโธ. ตํ ตํ มิคํ พฺยชฺฌติ ตาเฬติ หึสตีติ พฺยาโธ.

La raíz 'byadha' en el sentido de golpear (tāḷane). 'Byajjhati'. 'Byādho'. 'Byādho' significa cazador. Se le llama cazador ('byādho') porque hiere ('byajjhati'), golpea o daña a tal o cual ciervo.

คุธ ปริเวฐเน. คุชฺฌติ. โคธา.

La raíz 'gudha' en el sentido de envolver (pariveṭhane). 'Gujjhati'. 'Godhā' (iguana).

มน ญาเณ. มญฺญติ, อวมญฺญติ, อติมญฺญติ. เสยฺยาทิวเสน มญฺญตีติ มาโน. ‘‘มญฺญนา, มญฺญิตตฺตํ, มาโน, อหงฺกาโร, อุนฺนติ, เกตุ, ปคฺคโห, อวเลโป’’ติ ปริยายา.

La raíz 'mana' en el sentido de conocimiento (ñāṇe). 'Maññati' (concibe/piensa), 'avamaññati' (desprecia), 'atimaññati' (menosprecia). Se llama 'māno' (orgullo) cuando uno concibe en términos de ser mejor, etc. 'Maññanā', 'maññitattaṃ', 'māno', 'ahaṅkāro' (egocentrismo), 'unnati' (arrogancia), 'ketu' (estandarte), 'paggaho' (altanería) y 'avalepo' (presunción) son sus sinónimos.

ชน [Pg.233] ชนเน. สกมฺมโกยํ ธาตุ. ‘‘ชญฺญตี’’ติมสฺส รูปํ, กโรตีติ อตฺโถ. การิเต – ชเนสิ ผุสฺสตี มมํ. ชนยติ, สุขํ ชเนติ, ชนยตีติ ชนโก, ปิตา, โย โกจิ วา นิพฺพตฺเตตา. ปุถุ กิเลเส ชเนตีติ ปุถุชฺชโน. ตตฺถ ‘‘ชเนติ ชนยตี’’ติ รูปานิ จุราทิคณํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ. กโรตีติ หิ เตสํ อตฺโถ. เหตุกตฺตุวเสนปิ ตทตฺโถ วตฺตพฺโพ ‘‘นิพฺพตฺเตตี’’ติ.

La raíz 'jan' se usa en el sentido de engendrar (janana). Esta raíz es transitiva. Su forma es 'jaññati', con el significado de 'hacer'. En el sentido causativo: 'janesi' (él engendró), 'phussatī mamaṃ'. 'Janayati', 'sukhaṃ janeti' (produce felicidad); 'janayātīti janako' (aquel que produce es el progenitor, el padre, o cualquier otro que dé origen). 'Puthu kilese janetīti puthujjano' (aquel que engendra numerosos defilements es una persona mundana). Allí, las formas 'janeti' y 'janayati' se consideran formas de la clase curādi, teniendo el significado de 'hacer'. Ciertamente, su significado debe expresarse también mediante la voz causativa como 'dar origen' (nibbatteti).

ชนี ปาตุภาเว. อีการนฺโตยํ อกมฺมโก ธาตุ, วิปุพฺโพ เจ, สกมฺมโก. ปุตฺโต ชายติ, ชาโต. ปุถุ กิเลสา ชายนฺติ เอตฺถาติ ปุถุชฺชโน. ชนนํ ชาติ, ‘‘สญฺชาติ, นิพฺพตฺติ, อภินิพฺพตฺติ, ขนฺธานํ ปาตุภาโว’’ติ ปริยายา. อิตฺถี ปุตฺตํ วิชายติ, อิตฺถี ปุตฺตํ วิชาตา. โส ปุริโส วิชาตมาตุยาปิ อมนาโป. อุปวิชญฺญา อิตฺถี. การิเต ‘‘ชาเปติ, ชาปยติ. อตฺถชาปิกา ปญฺญา’’ติ รูปานิ.

La raíz 'janī' se usa en el sentido de manifestación (pātubhāva). Esta raíz, terminada en 'ī', es intransitiva; pero si lleva el prefijo 'vi-', es transitiva. 'Putto jāyati' (nace un hijo), 'jāto' (nacido). 'Puthu kilesā jāyanti etthāti puthujjano' (donde surgen numerosos defilements, es una persona mundana). 'Janana' es el nacimiento (jāti); 'sañjāti' (procreación), 'nibbatti' (surgimiento), 'abhinibbatti' (renacimiento), y 'manifestación de los agregados' (khandhānaṃ pātubhāvo) son sus sinónimos. 'Itthī puttaṃ vijāyati' (la mujer da a luz a un hijo), 'itthī puttaṃ vijātā' (la mujer ha dado a luz a un hijo). 'So puriso vijātamātuyāpi amanāpo' (ese hombre no es del agrado ni siquiera de la madre que lo parió). 'Upavijaññā itthī' (una mujer a punto de dar a luz). En el causativo se encuentran las formas 'jāpeti', 'jāpayati'. 'Atthajāpikā paññā' (la sabiduría que hace surgir el bienestar) son otros ejemplos.

หน หึสายํ. อิธ หึสาวจเนน ฆฏฺฏนํ คเหตพฺพํ. สทฺโท โสตมฺหิ หญฺญติ. ปฏิหญฺญติ. พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเล โสเต ปฏิหญฺญติ. อิมานิ กตฺตุปทานิ. ภูวาทิคณํ ปน ปตฺวา ‘‘โลเหน เว หญฺญติ ชาตรูปํ, น ชาตรูเปน หนนฺติ โลห’’นฺติ ปาฬิยํ ‘‘หญฺญตี’’ติ ปทํ กมฺมปทํ, ชาตรูปํ โลเหน กมฺมาเรหิ หญฺญตีติ อตฺโถ. ‘‘หนนฺตี’’ติ ปทํ กตฺตุปทํ, โลหํ ชาตรูเปน กมฺมารา หนนฺตีติ หิ อตฺโถ. เอตฺถ หนนํ ปหรณนฺติ คเหตพฺพํ.

La raíz 'han' se usa en el sentido de dañar (hiṃsā). Aquí, por el término 'hiṃsā' (daño), debe entenderse 'impacto' o 'choque' (ghaṭṭana). 'Saddo sotamhi haññati' (el sonido impacta en el oído). 'Paṭihaññati' (golpea contra). El discurso del Buda, el Bendito, impacta en el oído mundano. Estas son voces activas. Al pertenecer a la clase bhūvādi, sin embargo, en el canon (pāḷi) se encuentra: 'lohena ve haññati jātarūpaṃ, na jātarūpena hananti lohaṃ' (ciertamente el oro es golpeado por el hierro, pero no golpean el hierro con el oro); aquí la palabra 'haññati' es una forma pasiva, con el sentido de que el oro es golpeado por los herreros con el hierro. La palabra 'hananti' es una forma activa, pues el sentido es que los herreros golpean el hierro con el oro. Aquí, el acto de 'hanana' (matar/golpear) debe entenderse como golpear (paharaṇa).

รูป รุปฺปเน. รุปฺปนํ กุปฺปนํ ฆฏฺฏนํ ปีฬนํ. รุปฺปติ. รูปํ, รุปฺปนํ. อิมสฺส ปน ‘‘รูป รูปกฺริยาย’’นฺติ จุราทิคเณ ฐิตสฺส ‘‘รูเปติ รูปยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

La raíz 'rūp' se usa en el sentido de ser afligido o alterado (ruppana). 'Ruppana' significa agitación (kuppana), impacto (ghaṭṭana) u opresión (pīḷana). 'Ruppati' (es afligido). 'Rūpa' (forma o materia), 'ruppana' (el acto de ser afligido). Para esta raíz, cuando se encuentra en la clase curādi en el sentido de 'la acción de la forma' (rūpakriyā), se obtienen las formas 'rūpeti' y 'rūpayati'.

ตตฺถ [Pg.234] รูปนฺติ เกนฏฺเฐน รูปํ? รุปฺปนฏฺเฐน รูปํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ? รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา ‘รูป’นฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ? สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปติ, ชิฆจฺฉายปิ รุปฺปติ, ปิปาสายปิ รุปฺปติ, ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺเสนปิ รุปฺปติ, รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา ‘รุป’นฺติ วุจฺจตี’’ติ.

Allí, ¿en qué sentido es 'rūpa' (forma/materia)? Se llama 'rūpa' en el sentido de ser afligido (ruppana). Así lo dijo el Bendito: '¿Y qué, monjes, es la forma? Monjes, se le llama materia (rūpa) porque es afligida (ruppati). ¿Por qué es afligida? Es afligida por el frío, es afligida por el calor, es afligida por el hambre, es afligida por la sed, es afligida por el contacto con tábanos, mosquitos, el viento, el sol y los reptiles. Monjes, se le llama materia porque es afligida'.

ตตฺถ รุปฺปตีติ กุปฺปติ ฆฏฺฏิยติ ปีฬิยติ, ภิชฺชตีติ อตฺโถ. ภิชฺชตีติ วิการํ อาปชฺชติ, วิการาปตฺติ จ สีตาทิสนฺนิปาเต วิสทิสรูปปฺปวตฺติเยว. เอตฺถ จ กุปฺปตีติ เอเตน กตฺตุอตฺเถ รูปปทสิทฺธึ ทสฺเสติ, ฆฏฺฏิยติ ปีฬิยตีติ เอเตหิ กมฺมตฺเถ. โกปาทิกฺริยาเยว หิ รุปฺปนกฺริยาติ, โส ปน กตฺตุภูโต กมฺมภูโต จ อตฺโถ ภิชฺชมาโน นาม โหตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘ภิชฺชตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ.

Allí, 'ruppati' significa que se agita, se impacta, se oprime; el sentido es que se desintegra (bhijjati). 'Bhijjati' significa que experimenta una alteración (vikāra); y la alteración es precisamente la manifestación de formas disímiles ante la concurrencia del frío y otros factores. Aquí, con 'kuppati' (se agita) se muestra la formación del término 'rūpa' en sentido activo; con 'ghaṭṭiyati' (es impactado) y 'pīḷiyati' (es oprimido) se muestra en sentido pasivo. Pues la acción de agitación y demás es precisamente la acción de 'ruppana'; y se dice 'el sentido es que se desintegra' para mostrar este significado, a saber, que aquello que se está desintegrando es tanto el agente como el objeto.

อถ วา รุปฺปตีติ รูปนฺติ กมฺมกตฺตุตฺเถ รูปปทสิทฺธิ วุตฺตา. วิกาโร หิ รุปฺปนนฺติ วุจฺจติ, เตเนว ภิชฺชตีติ อตฺโถติ กมฺมกตฺตุตฺเถน ภิชฺชตีติ สทฺเทน อตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ยทา กมฺมตฺเถ ‘‘รุปฺปตี’’ติ ปทํ, ตทา ‘‘สีเตนา’’ติอาทิ กตฺตุอตฺเถ กรณวจนํ. ยทา ปน ‘‘รุปฺปตี’’ติ ปทํ กตฺตุอตฺเถ กมฺมกตฺตุอตฺเถ วา, ตทา เหตุมฺหิ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

O bien, al decir 'ruppatīti rūpaṃ' se explica la formación del término 'rūpa' en el sentido de la voz media (kammakattuttha). Pues a la alteración se le llama 'ruppana'; por eso mismo, el significado se muestra con la palabra 'bhijjati' (se desintegra) en el sentido de la voz media. Allí, cuando la palabra 'ruppatī' está en voz pasiva, los términos como 'sītena' (por el frío) están en el caso instrumental con sentido de agente. Pero cuando la palabra 'ruppatī' está en voz activa o en voz media, entonces el caso instrumental debe entenderse en sentido de causa (hetu).

รูปสทฺโท ขนฺธ ภว นิมิตฺต ปจฺจย สรีร วณฺณสณฺฐานาทีสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. อยญฺหิ ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ เอตฺถ รูปกฺขนฺเธ วตฺตติ. ‘‘รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติ เอตฺถ รูปภเว. ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธารูปานิ ปสฺสตี’’ติ [Pg.235] เอตฺถ กสิณนิมิตฺเต. ‘‘สรูปา ภิกฺขเว อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อรูปา’’ติ เอตฺถ ปจฺจเย. ‘‘อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ เอตฺถ สรีเร. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ เอตฺถ วณฺเณ. ‘‘รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน’’ติ เอตฺถ สณฺฐาเน. อิจฺเจวํ –

La palabra 'rūpa' se emplea en los sentidos de agregado (khandha), existencia (bhava), signo (nimitta), condición (paccaya), cuerpo (sarīra), color (vaṇṇa), configuración (saṇṭhāna), etc. Ciertamente, en el pasaje 'cualquier forma (rūpa), sea pasada, futura o presente', se refiere al agregado de la forma (rūpakkhandha). En 'desarrolla el camino para el renacimiento en el plano de la forma', se refiere a la existencia en el plano de la forma (rūpabhava). En 'percatándose de lo inmaterial internamente, ve las formas externamente', se refiere al signo de un kasiṇa (kasiṇanimitta). En 'monjes, de las condiciones (sarūpā) surgen estados perjudiciales e inhábiles, no de la ausencia de condiciones (arūpā)', se refiere a la condición (paccaya). En 'el espacio delimitado llega a ser designado como cuerpo (rūpa)', se refiere al cuerpo (sarīra). En 'dependiendo del ojo y de las formas (rūpa) surge la conciencia visual', se refiere al color (vaṇṇa). En 'aquel que es medido por la forma, aquel que confía en la forma', se refiere a la configuración o apariencia (saṇṭhāna). De este modo:

ขนฺเธ ภเว นิมิตฺเต จ, สรีเร ปจฺจเยปิ จ;

วณฺเณ สณฺฐานอาทิมฺหิ, รูปสทฺโท ปวตฺตติ.

La palabra 'rūpa' se aplica al agregado, a la existencia y al signo; también al cuerpo, a la condición, al color, a la configuración y otros sentidos similares.

กุป โกเป. กุปฺปติ. กุปฺปนฺติ วาตสฺสปิ เอริตสฺส. โกโป, ปโกโป. วจีปโกปํ รกฺเขยฺย.

La raíz 'kup' se usa en el sentido de ira (kopa). 'Kuppati' (se enoja o se agita). 'Kuppanti vātassapi eritassa' (se agitan incluso por el viento que sopla). 'Kopa', 'pakopa' (ira, perturbación). 'Vacīpakopaṃ rakkheyya' (uno debe guardarse de la perturbación en el habla).

ตป สนฺตาเป. ตปฺปติ, สนฺตปฺปติ. สนฺตาโป.

La raíz 'tap' se usa en el sentido de ardor o tormento (santāpa). 'Tappati', 'santappati' (arde, se atormenta). 'Santāpo' (tormento).

ตป ปีณเน. ตปฺปติ. ตปฺปนํ.

La raíz 'tap' también se usa en el sentido de satisfacción (pīṇane). 'Tappati' (está satisfecho). 'Tappanaṃ' (satisfacción).

ทป หาเส. ทปฺปติ.

La raíz 'dap' se usa en el sentido de júbilo (hāsa). 'Dappati' (se regocija o se enorgullece).

ทีป ทิตฺติยํ. ทิปฺปติ. ทีโป.

La raíz 'dīpa' se usa en el sentido de brillo (dittiyaṃ). 'Dippati' (brilla). 'Dīpo' (lámpara).

ลุป อทสฺสเน. ลุปฺปนํ, โลโป, ลุตฺติ.

La raíz 'lupa' se usa en el sentido de desaparición o elisión (adassana). 'Luppanaṃ', 'lopo', 'lutti' (omisión, elisión).

ขิป เปรเณ. ขิปฺปติ. ขิปฺปํ.

La raíz 'khipa' se usa en el sentido de impulsar o lanzar (peraṇe). 'Khippati'. 'Khippaṃ' (rápido).

ลุภ คิทฺธิยํ. ลุพฺภติ. อตฺตโนเยว ชณฺณุกํ โอลุพฺภ ติฏฺฐติ. ลุพฺภนํ, โลโภ, ลุพฺภิตฺวา, ลุพฺภิตฺวาน, ลุพฺภิย, ลุพฺภิยาน, โอลุพฺภิตฺวา, โอลุพฺภิตฺวาน, โอลุพฺภิย, โอลุพฺภิยาน, ลุพฺภิตุํ, โอลุพฺภิตุํ.

La raíz 'lubha' se usa en el sentido de codicia o avidez (giddhiyaṃ). 'Lubbhati' (codicia). 'Attanoyeva jaṇṇukaṃ olubbha tiṭṭhati' (permanece apoyado sobre sus propias rodillas). 'Lubbhanaṃ', 'lobho' (codicia), 'lubbhitvā', 'lubbhitvāna', 'lubbhiya', 'lubbhiyāna' (habiendo codiciado), 'olubbhitvā', 'olubbhitvāna', 'olubbhiya', 'olubbhiyāna' (habiéndose apoyado), 'lubbhituṃ' (para codiciar), 'olubbhituṃ' (para apoyarse).

ตตฺถ โลโภติ ลุพฺภนฺติ เตน สตฺตา, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภ. เอตฺถ ปน ‘‘โลโภ ลุพฺภนา [Pg.236] ลุพฺภิตตฺตํ ราโค ตณฺหา ตสิณา มุจฺฉา เอชา วนํ วนโถ’’ อิจฺจาทีนิ โลภสฺส พหุนามานิ เวทิตพฺพานิ.

Allí, 'lobha' (codicia) es aquello por lo cual los seres codician, o bien codicia por sí mismo, o simplemente el acto de codiciar; eso es 'lobha'. Además, se debe saber que existen muchos nombres para la codicia, tales como: 'lobha', 'lubbhanā' (codicia), 'lubbhitattaṃ' (el estado de estar codiciando), 'rāga' (lustre/pasión), 'taṇhā' (sed/deseo), 'tasiṇā' (ansia), 'mucchā' (atontamiento/obsesión), 'ejā' (inquietud), 'vana' (selva/deseo), 'vanatha' (maleza/deseo), etc.

ขุภ สญฺจลเน. ขุพฺภติ, สํขุพฺภติ. ขุพฺภิตฺถนครํ. สงฺโขโภ. การิเต – โขเภติ, โขภยติ.

La raíz 'khubha' se usa en el sentido de agitación o conmoción (sañcalane). 'Khubbhati', 'saṃkhubbhati' (se agita, se conmociona). 'Khubbhitthanagaraṃ' (la ciudad se conmocionó). 'Saṅkhobho' (conmoción). En el causativo: 'khobheti', 'khobhayatí' (agita).

สมุ อุปสเม. จิตฺตํ สมฺมติ, อุปสมฺมติ, วูปสมฺมติ, สมโณ, สนฺติ, สนฺโต.

La raíz 'samu' se usa en el sentido de apaciguamiento (upasama). 'Cittaṃ sammati' (la mente se calma), 'upasammati', 'vūpasammati' (se apacigua completamente), 'samaṇo' (asceta), 'santi' (paz), 'santo' (calmado).

เอตฺถ สมโณติ สมฺมติ สนฺตจิตฺโต ภวตีติ สมโณ. การิตวเสน ปน กิเลเส สเมติ อุปสเมตีติ สมโณติ นิพฺพจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ‘‘ยํ สเมตีติ อิทํ อริยํ. สมยตีติธ สตฺตาน’’นฺติ ทฺเว การิตรูปานิ.

Aquí, 'samaṇa' (asceta) es aquel que se calma y llega a tener una mente pacificada. Sin embargo, mediante el sentido causativo, debe entenderse la derivación como: aquel que aquieta o apacigua los defilements (kilese sameti upasametīti samaṇo). Pues se dice: 'porque él los aquieta (sametīti), esto es noble; aquí, aquietando (samayatīti) a los seres', siendo estas dos formas causativas.

สมุ เขเท นิโรเธ จ. เขโท. กิลมนํ. นิโรโธ อภาวคมนํ. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส กาโย สมฺมติ. อคฺคิ สมฺมติ. สนฺโต.

La raíz 'samu' también se usa en los sentidos de fatiga (kheda) y cese (nirodha). 'Kheda' significa cansancio o agotamiento (kilamana). 'Nirodha' es el llegar a la inexistencia. 'Addhānamaggappaṭipannassa kāyo sammati' (el cuerpo de quien ha emprendido un largo viaje se agota). 'Aggi sammati' (el fuego se apaga). 'Santo' (extinguido o agotado).

สนฺตสทฺโท ‘‘ทีฆํ สนฺตสฺส โยชน’’นฺติอาทีสุ กิลนฺตภาเว อาคโต. ‘‘อยญฺจ วิตกฺโก อยญฺจ วิจาโร สนฺตา โหนฺติ สมิตา’’ติอาทีสุ นิรุทฺธภาเว. ‘‘อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม คมฺภีโร ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต’’ติอาทีสุ สนฺตญาณโคจรตายํ. ‘‘อุปสนฺตสฺส สทา สตีมโต’’ติอาทีสุ กิเลสวูปสเม. ‘‘สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตี’’ติอาทีสุ สาธูสุ. ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว มหาโจรา สนฺโต สํวิชฺชมานา’’ติอาทีสุ อตฺถิภาเว. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

La palabra 'santa' aparece en el sentido de estar agotado en pasajes como 'larga es la yojana para el que está agotado' (dīghaṃ santassa yojana). En 'este pensamiento y este examen se calman y se apaciguan' (ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā), aparece en el sentido de haber cesado. En 'he alcanzado este Dhamma profundo, difícil de ver, difícil de comprender, pacífico y sublime' (adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto), se refiere a ser el objeto del conocimiento de paz. En 'para el que está en paz y siempre atento' (upasantassa sadā satīmato), se refiere al apaciguamiento de las impurezas. En 'los virtuosos verdaderamente declaran a los buenos' (santo have sabbhi pavedayantī), se refiere a los virtuosos. En 'monjes, existen estos cinco grandes ladrones' (pañcime bhikkhave mahācorā santo saṃvijjamānā), se refiere a la existencia. Sobre esto se dice:

‘‘กิลนฺตตฺเต [Pg.237] นิรุทฺธตฺเต, สนฺตธีโคจรตฺตเน;

กิเลสูปสเม เจว, อตฺถิภาเว จ สาธุสุ;

อิเมสุ ฉสุ ฐาเนสุ, สนฺตสทฺโท ปนาคโต’’ติ.

'En el estado de agotamiento, en la cesación, en ser el objeto de la sabiduría de paz, en el apaciguamiento de las impurezas, en la existencia y en los virtuosos; en estos seis sentidos se presenta la palabra santa'.

ทมุ ทมเน. ทมฺมติ. ทนฺโต, ทโม, ทมนํ. การิเต ‘‘จิตฺตํ ทเมติ, ทมยตี’’ติ รูปานิ.

Damu en el sentido de domar. Dammati. Danto, damo, damanaṃ. En las formas causales: 'doma la mente' (cittaṃ dameti, damayatī).

ตตฺถ ทโมติ อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นามํ. ‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต. เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ‘‘ทโม’’ติ วุตฺโต. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ เอตฺถ ปญฺญา ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชนา’’ติ เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ทมุปสเมนา’’ติ เอตฺถ ขนฺติ ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา. อิจฺเจวํ –

Allí, 'damo' es un nombre para la restricción de los sentidos y otros. Pues en 'domado por la verdad, dotado de autocontrol (damasā), conocedor de los Vedas, habiendo vivido la vida santa', la restricción de los sentidos se llama 'damo'. En 'si la verdad, el autocontrol (damā), la generosidad y la paciencia se encuentran más allá...', la sabiduría se llama 'damo'. En 'por la generosidad, por el autocontrol (damena), por la restricción y por evitar la falsedad', la práctica del uposatha se llama 'damo'. En 'por el apaciguamiento del autocontrol (damupasamenā)', la paciencia se llama 'damo'. Así pues:

‘‘อินฺทฺริยสํวโร ปญฺญา, ขนฺติ จาปิ อุโปสโถ;

อิเม อตฺถา ปวุจฺจนฺติ, ทมสทฺเทน สาสเน’’ติ.

'La restricción de los sentidos, la sabiduría, la paciencia y también el uposatha; estos significados se declaran mediante la palabra dama en la enseñanza'.

ยา คติปาปุเณสุ. ยายติ, ยายนฺติ. ปริยาโย. ยายมาโน มหาราชา, อทฺทา สีทนฺตเร นเค. ยายนฺโต. ยายนฺตมนุยายติ. ยาตานุยายี. ยายิตุํ, ยายิตฺวา อิจฺจาทีนิ.

Yā en el sentido de ir y alcanzar. Yāyati, yāyanti. Pariyāyo. El gran rey, mientras avanzaba (yāyamāno), vio las montañas en medio del océano. Yāyanto. Sigue al que avanza (yāyantamanuyāyati). Yātānuyāyī. Yāyituṃ, yāyitvā, etc.

เอตฺถ ปริยายสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต, ปริยายสทฺโท วารเทสนาการเณสุ สมนฺตโต คนฺตพฺพฏฺฐาเน จ สทิเส จ วตฺตติ. ‘‘กสฺส นุ โข อานนฺท อชฺช ปริยาโย ภิกฺขุนิโย โอวทิตุ’’นฺติอาทีสุ หิ วาเร วตฺตติ. ‘‘มธุปิณฺฑิกปริยาโยตินํ ธาเรหี’’ติอาทีสุ เทสนายํ. ‘‘อิมินาปิ โข เต ราชญฺญ ปริยาเยน เอวํ โหตู’’ติอาทีสุ [Pg.238] การเณ. ‘‘ปริยายปโถ’’ติอาทีสุ สมนฺตโต คนฺตพฺพฏฺฐาเน. ‘‘โกปสทฺโท โขภปริยาโย’’ติอาทีสุ สทิเส วตฺตติ. อิจฺเจวํ –

Aquí se explica el significado de la palabra 'pariyāya'. La palabra 'pariyāya' se usa para referirse al turno, a la enseñanza, a la causa, al lugar al que se debe ir por todos lados y a lo que es similar. En '¿a quién le toca el turno (pariyāyo) hoy, Ānanda, para instruir a las monjas?', se usa en el sentido de turno. En 'guarda este discurso de la bola de miel (madhupiṇḍikapariyāyo)', se usa en el sentido de enseñanza. En 'Rājañña, por esta razón (pariyāyena) también debe ser así', se usa en el sentido de causa. En 'el camino circular' (pariyāyapatho), se usa en el sentido de un lugar al que se puede ir por todos lados. En 'la palabra ira es un sinónimo (pariyāyo) de agitación', se usa en el sentido de similar. Así pues:

ปริยายรโว วาร-เทสนาการเณสุ จ;

สมนฺตโตว คนฺตพฺพ-ฏฺฐาเน จ สทิเส สิยา.

'El término pariyāya puede ser turno, enseñanza y causa; y también un lugar al que se puede ir por todos lados y lo que es similar'.

ริ วสเน. ริยติ.

Ri en el sentido de habitar. Riyati.

วิลี วิลีนภาเว. สปฺปิ วิลียติ. การิเต วิลาปยติ.

Vilī en el sentido de estado disuelto. El ghee se disuelve (vilīyati). En el causal: hace disolver (vilāpayati).

วา คติคนฺธเนสุ. วายติ. วาโย, วาโต.

Vā en el sentido de movimiento y olor. Vāyati. Vāyo (aire), vāto (viento).

สิวุ ตนฺตสนฺตาเน. สิพฺพติ, สํสิพฺพติ. สิพฺพํ, สิพฺพนฺโต. การิเต – สิพฺเพติ, สิพฺพยติ, สิพฺพาเปติ, สิพฺพาปยติ.

Sivu en el sentido de extensión de hilos. Sibbati, saṃsibbati. Sibbaṃ (costura), sibbanto (cosiendo). En el causal: sibbeti, sibbayati, sibbāpeti, sibbāpayati.

สิวุ คติโสสเนสุ. สิพฺพติ.

Sivu en el sentido de movimiento y secado. Sibbati.

ธิวุ ขิวุ นิทสฺสเน. ธิพฺพติ. ขิพฺพติ.

Dhivu, khivu en el sentido de indicar. Dhibbati. Khibbati.

สา ตนุกรเณ. สิยติ, สิยนฺติ.

Sā en el sentido de adelgazar. Siyati, siyanti.

สา อนฺตกมฺมนิ. สิยติ อนวเสสโต มานํ สิยติ สมุจฺฉินฺทตีติ อคฺคมคฺโค มานสนฺติ หิ วุตฺตํ.

Sā en el sentido de poner fin. Siyati: el orgullo se termina sin dejar rastro, se corta completamente; pues se dice que el camino supremo [pone fin] al orgullo.

สา อสฺสาทเน. รสํ สายติ. สายิตํ, สายนํ.

Sā en el sentido de degustar. Degusta el sabor (rasaṃ sāyati). Sāyitaṃ (degustado), sāyanaṃ (degustación).

สิ ปาณิปฺปสเว. สูยติ, ปสูยติ. ปสูตา คาวี.

Si en el sentido de procreación de seres vivos. Sūyati, pasūyati. Una vaca que ha parido (pasūtā gāvī).

กุสุ หรณทิตฺตีสุ. กุสยติ.

Kusu en el sentido de llevar y brillar. Kusayati.

สิลิส อาลิงฺคเน. สิลิสฺสติ. สิเลโส.

Silisa en el sentido de abrazar. Silissati. Sileso (adhesión).

กิลิส อุปตาเป. กิลิสฺสติ, สํกิลิสฺสติ. กิเลโส, สํกิเลโส. อิการโลเป กฺลิสฺสติ กฺเลโส [Pg.239] อิจฺจาทีนิ. อปิจ มลีนตาปิ กิลิสสทฺเทน วุจฺจติ, กิลิฏฺฐวตฺถํ ปริทหติ. ‘‘จิตฺเตน สํกิลิฏฺเฐน, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา’’ติอาทีสุ ธาตูนํ อเนกตฺถตาย.

Kilisa en el sentido de aflicción. Kilissati (afligirse), saṃkilissati (corromperse). Kileso (impureza), saṃkileso (corrupción). Con la elisión de la vocal i: klissati, kleso, etc. Además, la suciedad también se expresa con la palabra kilisa: se viste con ropa sucia (kiliṭṭhavatthaṃ). En 'con la mente corrompida (saṃkiliṭṭhena), los hombres se corrompen', debido a que las raíces tienen múltiples significados.

มส อปฺปีภาเว ขมายญฺจ. มสฺสติ.

Masa en el sentido de falta de afecto y paciencia. Massati.

ลีส อปฺปีภาเว. ลิสฺสติ. เลโส. ‘‘ลิส เลสเน’’ติปิ ปฐนฺติ อาจริยา.

Līsa en el sentido de falta de afecto. Lissati. Leso. Los maestros también leen 'lisa lesane'.

ตส ปิปาสายํ. ตสฺสติ, ปริตสฺสติ. ปริตสฺสนา, ตสิณา, ตสิโต.

Tasa en el sentido de sed. Tassati, paritassati. Paritassanā (ansiedad), tasiṇā (avidez), tasito (sediento).

ทุส โทสเน. ทุสฺสติ. โทโส, โทสนํ, โทสิโต.

Dusa en el sentido de corromper. Dussati. Doso (enojo), dosanaṃ, dosito.

ทุส อปฺปีติยํ. ทุสฺสติ, ปทุสฺสติ. โทโส, ปโทโส, ทุฏฺโฐ, ปทุฏฺโฐ, ทูสโก, ทูสิโต, ทูสนา.

Dusa en el sentido de desagrado. Dussati, padussati. Doso, padoso, duṭṭho (corrompido), paduṭṭho, dūsako (el que corrompe), dūsito, dūsanā.

อสุ เขเป. เขโป ขิปนํ. อสฺสติ. นิรสฺสติอาทิยติ จ ธมฺมํ. อิสฺสาโส.

Asu en el sentido de lanzar. Lanzamiento, arrojar. Assati. Nirassati (descartar) y toma el Dhamma. Issāso (arquero).

เอตฺถ จ นิรสฺสตีติ ฉฑฺเฑติ สตฺถารํ ตถา ธมฺมกฺขานาทีนิ. อิสฺสาโสติ อุสุํ อสฺสติ ขิปตีติ อิสฺสาโส, ธนุคฺคโห.

Aquí, nirassatī significa que abandona al maestro, así como a las explicaciones del Dhamma, etc. Issāso significa que lanza (assati) una flecha, por lo tanto es un arquero (dhanuggaho).

ยสุ ปยตเน. ยสฺสติ. นิยสกมฺมํ.

Yasu en el sentido de esfuerzo. Yassati. Niyasakammaṃ.

เอตฺถ จ เยน วินยกมฺเมน ‘‘นิสฺสาย เต วตฺถพฺพ’’นฺติ นิยสฺสิยติ ภชาปิยตีติ นิยโส พาลํ, ตํ นิยสกมฺมํ นาม. ‘‘กโรหิ เม ยกฺข นิยสกมฺม’’นฺติ เอตฺถ ปน นิคฺคหกมฺมํ นิยสกมฺมํ นาม.

Aquí, el acto disciplinario por el cual se le ordena 'debes vivir en dependencia de esto' y se somete al necio se llama niyaso; ese es el llamado niyasakamma. Pero en 'haz por mí, Yakkha, el niyasakamma', aquí el acto de represión se llama niyasakamma.

ภสฺส ภสฺสเน. ภสฺสติ. ภสฺสํ, ภสฺสการโก.

Bhassa en el sentido de hablar. Habla. Discurso, el que habla.

วส สทฺเท. สกุโณ วสฺสติ. อธโม มิคชาตานํ, สิงฺคาโล ตาต วสฺสติ. มณฺฑูโก วสฺสติ.

Vasa en el sentido de sonido. El pájaro canta. El más bajo de las especies animales, el chacal, oh querido, grita. La rana croa.

นส [Pg.240] อทสฺสเน. นสฺสนธมฺมํ นสฺสติ. ปนสฺสติ. วินสฺสติ. นสฺส วสลิ, จร ปิเร วินสฺส. นฏฺโฐ, วินฏฺโฐ. การิเต – นาเสติ, นาสยติ.

Nasa en el sentido de desaparición. Lo que tiene la naturaleza de perecer, perece. Se desvanece. Se destruye. «¡Perece, mujer de baja casta! ¡Vete, despreciable, perece!». Perecido, destruido. En el causativo: hace perecer, destruye.

สุส โสสเน. ปณฺณํ สุสฺสติ. การิเต – วาโต ปณฺณํ โสเสติ, โสสยติ. กมฺเม – วาเตน ปณฺณํ โสสิยติ. ภาเว กฺริยาปทมปฺปสิทฺธํ. โสโส, สุกฺขํ กฏฺฐํ. สุสฺสํ, สุสฺสนฺโต. สุสฺสมาโน ทหโท.

Susa en el sentido de secarse. La hoja se seca. En el causativo: el viento seca la hoja. En el pasivo: la hoja es secada por el viento. La forma verbal impersonal no es común. Secado, madera seca. Secándose, el que se seca. El lago secándose.

ตุส ตุฏฺฐิยํ. ตุสฺสติ, สนฺตุสฺสติ. สนฺตุฏฺฐิ, สนฺโตโส, โตสนํ, ตุฏฺฐพฺพํ, ตุสฺสิตพฺพํ, ตุสิตา. การิเต ‘‘โตเสติ’’ อิจฺจาทีนิ.

Tusa en el sentido de satisfacción. Se satisface, se contenta. Contentamiento, alegría, satisfacción, lo que debe ser satisfecho, lo que es digno de alegría, los dioses Tusita. En el causativo: «alegra», etc.

หา ปริหานิยํ. หายติ, ปริหายติ. หายนฺติ ตตฺถ วฬวา. ภาเว ‘‘ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา, โส ปหียิสฺสตี’’ติ จ ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ จ รูปํ. กมฺเม กฺริยาปทมปฺปสิทฺธํ. ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ อิทํ ปน ‘‘หา จาเค’’ติ วุตฺตสฺส ภูวาทิคณิกธาตุสฺส รูปํ ‘‘ราคํ ปชหตี’’ติ กตฺตุปทสฺส ทสฺสนโต.

Hā en el sentido de disminución. Disminuye, decae. Allí las yeguas disminuyen. En la forma impersonal: «el miedo, el temblor o el erizamiento de los pelos, eso será abandonado» y «el apego es abandonado» son las formas. La forma verbal en pasivo no es común. «El apego es abandonado»: esta es una forma de la raíz de la clase bhūvādi mencionada como «hā en el sentido de abandonar», debido a que se observa como el sujeto de «abandona el apego».

นห พนฺธเน. นยฺหติ. อุปนยฺหติ. สนฺนยฺหติ. สนฺนาโห. สนฺนทฺโธ.

Naha en el sentido de atar. Ata. Guarda rencor. Se arma. Armadura. Armado.

มุห เวจิตฺเต. มุยฺหติ, สมฺมุยฺหติ, ปมุยฺหติ. โมโห, ปโมโห. มูฬฺโห. โมมูโห ปุริโส. โมมูหํ จิตฺตํ. การิเต – โมเหติ. ปโมหโก. เอตฺถ จ โมมูโหติ อวิสทตาย โมมูโห, มหามูฬฺโหติ อตฺโถ.

Muha en el sentido de confusión. Se confunde, se engaña totalmente, se obnubila. Delirio, gran delirio. Confundido. Un hombre muy necio. Una mente muy confundida. En el causativo: engaña. El que engaña. Y aquí, momūho significa muy necio debido a la falta de claridad; el significado es «muy confundido».

สห สุห สตฺติยํ. สยฺหติ. สุยฺหติ.

Saha y suha en el sentido de capacidad. Se soporta. Se puede.

นฺหา [Pg.241] โสเจยฺเย. นฺหายติ, อปฺปกฺขรานํ พหุภาเว นหายติ. นหายิตฺวา, นฺหายิตฺวา. นหานํ, นฺหานํ. สีสํ นฺหาโต. เอตฺถ จ สีสํ นฺหาโตติ สีสํ โธวิตฺวา นฺหาโตติ อตฺโถ คเหตพฺโพ โปราเณหิ อนุมตตฺตา.

Nhā en el sentido de limpieza. Se baña; con el aumento de sílabas es nahāyati. Habiendo bañado. El baño. Bañado la cabeza. Y aquí, «bañado la cabeza» debe entenderse como «habiendo lavado la cabeza y bañado», por haber sido aprobado por los antiguos.

สินิห ปีติยํ. สินิยฺหติ. สิเนหโก, สิเนหิโต, สินิทฺโธ. ปุตฺเต สิเนโห อชายถ. อิการโลเปน สฺเนโห. ตถา หิ ‘‘นิสฺเนหมภิกงฺขามี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ.

Siniha en el sentido de afecto. Amar. Afectuoso, amado, afectuoso (suave). El afecto por el hijo nació. Con la elisión de la letra «i», se vuelve sneho. Así se ve en el canon: «Deseo el estado sin afecto».

วิริฬ ลชฺชายํ โจทเน จ. วิริฬิโต. ลชฺชาวเสน อตฺโถ ปสิทฺโธ, น โจทนาวเสน. ตถา หิ ‘‘วิริฬิโตติ ลชฺชิโต’’ติ อตฺถสํวณฺณกา ครู วทนฺติ ‘‘ลชฺชนาการปฺปตฺโต’’ติ จ.

Viriḷa en el sentido de vergüenza y exhortación. Avergonzado. El significado es conocido por el sentido de vergüenza, no por el de exhortación. Así, los maestros comentaristas dicen que «viriḷito significa avergonzado» y «aquel que ha alcanzado un estado de vergüenza».

ทิวาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ.

Hasta aquí se han visto las raíces de la clase divādi por mí según mi capacidad; habiendo buscado otras también en los Suttas, apréndanlas según el significado apropiado.

ทิวาทิคโณยํ.

Este es el grupo divādi.

สฺวาทิคณิก

El grupo svādi.

สุ สวเน. ‘‘สุโณติ, สุณาติ. สุณึสุ. ปฏิสฺสุณิ, ปฏิสฺสุณึสุ. อสฺโสสิ, อสฺโสสุํ. ปจฺจสฺโสสิ, ปจฺจสฺโสสุํ’’ อิจฺจาทีนิ, ‘‘สุณิสฺสติ, โสสฺสติ’’ อิจฺจาทีนิ จ ภวนฺติ. อพฺภาสวิสเย ‘‘สุสฺสูสติ, สุสฺสูสา’’ อิจฺจาทีนิ. อนพฺภาสวิสเย – สาวโก, โสโต, สุณํ, สุณนฺโต, สุณมาโน, สุยฺยมาโน, สวนํ, สุตํ. อสุยิตฺถาติ วา สุตํ. สุตวา, โสตํ, โสโณ, สุณิตุํ, โสตุํ. สุณิตฺวา, สุณิย, สุณิยาน, สุตฺวา, สุตฺวาน. การิเต – สาเวติ, สาวยติ. กมฺเม – สทฺโท สุยฺยติ, สูยติ จ. ภาเว ปทรูปมปฺปสิทฺธํ.

Su en el sentido de escuchar. «Escucha, oye. Escucharon. Respondió, respondieron. Escuchó, escucharon», etc., y ocurren «escuchará», etc. En el caso de reduplicación: «desea escuchar, deseo de escuchar», etc. En el caso de no reduplicación: discípulo, el oído (o corriente), escuchando, el que escucha, el que es escuchado, escuchado (pasivo), el acto de escuchar, lo oído. O «fue escuchado» es suta. El que posee lo oído (instruido), el oído, perro, para escuchar, para oír. Habiendo escuchado. En el causativo: hace oír, anuncia. En el pasivo: el sonido es oído. La forma verbal impersonal no es conocida.

ตตฺถ [Pg.242] สาวโกติ อนฺเตวาสิโก, โส ทุวิโธ อาคตปฺผโล อนาคตปฺผโล จ, ตตฺถ อาคตปฺผโล สวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาโตติ ‘‘สาวโก’’ติ วุจฺจติ, อิตโร ครูนํ โอวาทํ สุณาตีติ ‘‘สาวโก’’ติ. สาวโก, อนฺเตวาสิโก, สิสฺโสติ ปริยายา.

Allí, sāvako (discípulo) significa el que reside cerca; él es de dos tipos: el que ha alcanzado el fruto y el que no lo ha alcanzado. De ellos, el que ha alcanzado el fruto es llamado «sāvako» porque nace en el nacimiento noble al final de la escucha; el otro es «sāvako» porque escucha el consejo de los maestros. Sāvako, antevāsiko (residente) y sisso (alumno) son sinónimos.

เอตฺถ สุตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม สทฺธึ โสตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเรน. สุตสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ อนุปปเทน, สุตสทฺโท จ –

Aquí explicamos la extracción del significado de la palabra suta junto con la extracción del significado de la palabra sota. La palabra suta ocurre con prefijo, sin prefijo y sin palabra compuesta; y la palabra suta:

คมเน วิสฺสุเต ตินฺเต, นิโยโค’ปจิเตปิ จ;

สทฺเท จ โสตทฺวารานุ-สารญาเตสุ ทิสฺสติ.

Se ve en los sentidos de movimiento, famoso, húmedo, aplicación y también acumulación; en el sonido y en lo conocido siguiendo la puerta del oído.

ตถา หิ ‘‘เสนาย ปสุโต’’ติอาทีสุ คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต’’ติอาทีสุ วิสฺสุตธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺส ปุริสปุคฺคลสฺสา’’ติอาทีสุ ตินฺตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘เย ฌานปฺปสุตา ธีรา’’ติอาทีสุ อนุยุตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติอาทีสุ อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาต’’นฺติอาทีสุ สทฺโทติ อตฺโถ. ‘‘พหุสฺสุโต โหติ สุตธโร สุตสนฺนิจโย’’ติอาทีสุ โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธมฺมธโรติ อตฺโถ.

Así, en «pasuto (ido) con el ejército», etc., el significado es «yendo». En «el que ve el Dhamma escuchado», etc., el significado es «Dhamma famoso». En «la mujer apasionada para el hombre apasionado», etc., el significado es «húmedo». En «aquellos sabios dedicados a la meditación», etc., el significado es «aplicados». En «por ustedes se ha acumulado un mérito no pequeño», etc., el significado es «acumulado». En «visto, oído, percibido, conocido», etc., el significado es «sonido». En «es muy instruido, guardián de lo oído, acumulador de lo oído», etc., el significado es «el que guarda el Dhamma conocido a través de la puerta del oído».

โสตสทฺโทปิ อเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา เหส –

La palabra sota también tiene múltiples distinciones de significado. Así:

มํสวิญฺญาณญาเณสุ, ตณฺหาทีสุ จ ทิสฺสติ;

ธารายํ อริยมคฺเค, จิตฺตสนฺตติยมฺปิ จ.

Se ve en el oído físico, en la conciencia auditiva y en el conocimiento; en la avidez (sed), etc.; en la corriente [de agua], en el Noble Camino y también en la continuidad mental.

‘‘โสตายตนํ[Pg.243], โสตธาตุ, โสตินฺทฺริย’’นฺติอาทีสุ โสตสทฺโท มํสโสเต ทิสฺสติ, ‘‘โสเตน สทฺทํ สุตฺวา’’ติอาทีสุ โสตวิญฺญาเณ. ‘‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา’’ติอาทีสุ ญาณโสเต. ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมินฺติ, ยานิ เอตานิ โสตานิ มยา กิตฺติตานิ ปกิตฺติตานิ อาจิกฺขิตานิ เทสิตานิ ปญฺญปิตานิ ปฏฺฐปิตานิ วิวริตานิ วิภตฺตานิ อุตฺตานีกตานิ ปกาสิตานิ. เสยฺยถิทํ? ตณฺหาโสโต ทิฏฺฐิโสโต กิเลสโสโต ทุจฺจริตโสโต อวิชฺชาโสโต’’ติอาทีสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติอาทีสุ อุทกธารายํ. ‘‘อริยสฺเสตํ อาวุโส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อธิวจนํ, ยทิทํ โสโต’’ติอาทีสุ อริยมคฺเค. ‘‘ปุริสสฺส จ วิญฺญาณโสตํ ปชานาติ อุภยโต อพฺโพจฺฉินฺนํ อิธโลเก ปติฏฺฐิตญฺจ ปรโลเก ปติฏฺฐิตญฺจา’’ติอาทีสุ จิตฺตสนฺตติยนฺติ.

En «base del oído, elemento del oído, facultad del oído», etc., la palabra sota se ve como el oído físico; en «habiendo oído un sonido con el oído», etc., en la conciencia auditiva. En «con el elemento del oído divino», etc., en el oído del conocimiento. En «cualesquiera corrientes haya en el mundo... las cuales han sido por mí proclamadas, explicadas, manifestadas... a saber: la corriente de la avidez, la corriente de las opiniones, la corriente de las máculas, la corriente de la mala conducta, la corriente de la ignorancia», etc., en estos cinco fenómenos. En «el Bienaventurado vio un gran tronco de madera siendo arrastrado por la corriente del río Ganges», etc., en la corriente de agua. En «este, amigos, es un nombre para el Noble Camino Octuple: la corriente», etc., en el Noble Camino. En «él conoce la corriente de conciencia de una persona, ininterrumpida en ambos lados, establecida en este mundo y establecida en el otro mundo», etc., en la continuidad mental.

โสโณติ สุนโข. โส หิ สามิกสฺส วจนํ สุณาตีติ โสโณติ วุจฺจติ.

Soṇo significa perro. Pues se llama soṇo porque escucha la palabra de su dueño.

อิมานิ ตทภิธานานิ –

Estas son sus denominaciones:

สุนโข สารเมยฺโย จ, สุโณ สูโน จ กุกฺกุโร;

โสโณ สฺวาโน สุวาโน จ, สาฬุโร มิคทํสโน.

Sunakho, sārameyyo, suṇo, sūno, kukkuro; soṇo, svāno, suvāno, sāḷuro, migadaṃsano.

สา สุนิธาติ’เม สทฺทา, ปุมาเนสุ ปวตฺตเร;

สุนขี กุกฺกุรี สี’ติ, อิเม อิตฺถีสุ วตฺตเร.

Sā, sunidhā: estas palabras se usan para los machos; sunakhī, kukkurī, sī: estas se usan para las hembras.

สุนขา สารเมยฺยาติ, อาทิ พหุวโจ ปน;

ปวตฺตติ ปุมิตฺถีสุ, อญฺญตฺราปิ อยํ นโย;

Pero el plural sunakhā, sārameyyā, etc., se usa para machos y hembras; este método se aplica también en otros casos.

กุกฺกุโรติ [Pg.244] อยํ ตตฺถ, พาลกาเล รเวน เว;

มหลฺลเกปิ สุนเข, รูฬฺหิยา สมฺปวตฺตติ.

Allí, la palabra kukkuro se debe ciertamente a su sonido en el tiempo de cachorro; se aplica también a un perro viejo por uso convencional.

ตถา หิ อฏฺฐกถาจริยา กุกฺกุรชาตเก ‘‘เย กุกฺกุรา ราชกุลมฺหิ วฑฺฒา, โกเลยฺยกา วณฺณพลูปปนฺนา’’ติอิมสฺมึปเทเส เอวมตฺถํ วณฺณยึสุ ‘‘เย กุกฺกุราติ เย สุนขา. ยถา หิ ตรุโณปิ ปสฺสาโว ปูติมุตฺตนฺติ ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ‘‘ชรสิงฺคาโล’ติ, โกมลาปิ คฬาจีลตา ‘ปูติลตา’ติ, สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ‘ปูติกาโย’ติ วุจฺจติ, เอวเมว วสฺสสติโกปิ สุนโข ‘กุกฺกุโร’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา มหลฺลกา กายูปปนฺนาปิ เต ‘กุกฺกุรา’ตฺเวว วุตฺตา’’ติ.

En efecto, los maestros de los comentarios en el Kukkurajātaka, al comentar el pasaje: «aquellos perros (kukkurā) que son criados en la corte real, de buena raza, dotados de belleza y fuerza», explicaron el significado de esta manera: «“aquellos perros” se refiere a los canes. Así como la orina incluso cuando es fresca se llama “orina rancia” (pūtimutta), y un chacal incluso nacido ese mismo día se llama “chacal viejo” (jarasiṅgālo), y la enredadera gaḷācī incluso cuando es tierna se llama “enredadera podrida” (pūtilatā), y el cuerpo incluso cuando es de color dorado se llama “cuerpo impuro” (pūtikāyo), del mismo modo, un perro incluso de cien años se llama “kukkuro”; por lo tanto, incluso siendo grandes y corpulentos, se les llama simplemente “kukkurā”».

กิ หึสายํ. กิโณติ, กิณาติ, กิณนฺติ.

Ki en el sentido de dañar. Kiṇoti, kiṇāti, kiṇanti (daña, dañan).

สก สามตฺถิเย. สมตฺถภาโว สามตฺถิยํ, ยถา ทกฺขิยํ. สกฺกุณาติ, สกฺกุณนฺติ. อสกฺขิ. สกฺขิสฺสติ. สกฺโก. สกฺกี.

Saka en el sentido de capacidad. Sāmatthiya significa el estado de ser capaz, como dakkhiya (destreza). Sakkuṇāti, sakkuṇanti (puede, pueden). Asakkhi (pudo). Sakkhissati (podrá). Sakko (capaz). Sakkī (poderoso).

เอตฺถ สกฺโกติ เทวราชา. โส หิ ปรหิตํ สกหิตญฺจ กาตุํ สกฺกุณาตีติ สกฺโก. อปิจ สกฺยกุลชาโต โย โกจิปิ. ตถา หิ ‘‘อถ โข มหานาโม สกฺโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ภควนฺตญฺจ ปิงฺคิโย มํ สกฺก สมุทฺธราหีติ อาลปิ. สกฺยา วต โภ กุมารา ปรมสกฺยา วต โภ กุมารา’’ติ วจนมุปาทาย สพฺเพปิ สกฺยกุเล ชาตา ‘‘สกฺยา’’ติ จ ‘‘สากิยา’’ติ จ ‘‘สกฺกา’’ติ จ วุจฺจนฺติ. เอตฺถ สฺวาทิตฺเตปิ อเนกสฺสรธาตุโต เอโกว อุณาปจฺจโย โหติ, น ณุ ณาปจฺจยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Aquí, Sakko es el rey de los devas. Él es Sakka porque es capaz (sakkuṇāti) de realizar el beneficio de los demás y el suyo propio. Además, se refiere a cualquier persona nacida en el clan Sakya. En efecto, se ha dicho: «entonces Mahānāmo el Sakya», etc. Piṅgiya se dirigió al Bendito diciendo: «oh Sakka, sálvame». Basándose en la expresión «¡oh jóvenes Sakyas!, ¡oh jóvenes supremos Sakyas!», todos los nacidos en el clan Sakya son llamados «Sakyā», «Sākiyā» y «Sakkā». Aquí debe entenderse que, aunque se trate de una raíz con múltiples vocales en el grupo svādi, solo se aplica el sufijo uṇā, no los sufijos ṇu o ṇā.

ขี [Pg.245] ขเย. ขีโณติ. ขีณาติ. ขีณา ชาติ. ขีโณ. อโยคา ภูริสงฺขโย.

Khī en el sentido de destrucción. Khīṇoti, khīṇāti (se agota). Khīṇā jāti (el nacimiento se ha agotado). Khīṇo (agotado). Ayogā bhūrisaṅkhayo (por la falta de práctica, se destruye la sabiduría).

เค สทฺเท. คิโณติ, คิณาติ.

Ge en el sentido de sonido. Giṇoti, giṇāti (suena).

จิ จเย. ณการสฺส นการตฺตํ. ปาการํ จิโนติ. จิตํ กุสลํ. เจโต ปุคฺคโล.

Ci en el sentido de acumulación. La 'ṇ' se convierte en 'n'. Cinoti pākāraṃ (construye un muro). Citaṃ kusalaṃ (mérito acumulado). Ceto puggalo (una persona que ha acumulado [méritos]).

รุ อุปตาเป. รุโณติ, รุณาติ.

Ru en el sentido de tormento. Ruṇoti, ruṇāti (atormenta).

ราธ สาธ สํสิทฺธิยํ. ราธุณาติ. สาธุณาติ. ราธนํ. อาราธนํ. สาธนํ.

Rādha y sādha en el sentido de realización completa. Rādhuṇāti. Sādhuṇāti. Rādhanaṃ (logro). Ārādhanaṃ (realización). Sādhanaṃ (cumplimiento).

ปี ปีติยํ. ปีโณติ, ปีณาติ. ปีติ, ปิโย.

Pī en el sentido de alegría. Pīṇoti, pīṇāti (se alegra). Pīti (gozo), piyo (querido).

อป ปาปุเณ สมฺภุ จ. ปาปุโณติ, ปาปุณาติ. ปตฺโต. สพฺพญฺญุตํ สตฺถา ปตฺโต. สมฺปตฺโต ยมสาธนํ. สมฺภุณาติ, น กิญฺจิ อตฺถํ อภิสมฺภุณาติ. สมฺภุณนฺโต, อภิสมฺภุณมาโน.

Apa en el sentido de alcanzar y sambhu. Pāpuṇoti, pāpuṇāti (alcanza). Patto (alcanzado). El Maestro alcanzó la omnisciencia. Sampatto yamasādhanaṃ (llegó a la morada de Yama). Sambhuṇāti, na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti (logra, no logra ningún beneficio). Sambhuṇanto (logrando), abhisambhuṇamāno (consiguiendo).

ตตฺถ ปตฺโตติ ปสทฺโท อุปสคฺโค ‘‘ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ ปสทฺโท วิย. ตถา หิ ‘‘ปตฺโต’’ติ เอตฺถ ปาปุณีติ อตฺเถ ปปุพฺพสฺส อปธาตุสฺส ปกาเร ลุตฺเต ตปจฺจยสฺส ทฺวิภาโว ภวติ. ตตฺถ น อภิสมฺภุณาตีติ น สมฺปาปุณาติ, น สาเธตีติ วุตฺตํ โหติ.

En ese contexto, en 'patto', el prefijo 'pa' es como en 'pappoti'. En efecto, en 'patto', que significa 'alcanzó', cuando se elide la 'p' de la raíz 'apa' precedida por el prefijo 'pa', se produce la duplicación del sufijo 'ta'. Allí, 'na abhisambhuṇāti' significa que no alcanza plenamente, no logra.

ขิป เขเป. ขิปุณาติ. ขิปฺปํ. ขิปฺปนฺติ มจฺฉปญฺชโร.

Khipa en el sentido de lanzar. Khipuṇāti (lanza). Khippaṃ (rápido). Khippanti macchapañjaro (una red de pesca es lanzada).

อาป พฺยาปเน. อาปุณาติ. อาโป.

Āpa en el sentido de difusión. Āpuṇāti (se difunde). Āpo (agua).

มิ ปกฺเขปเน. มิโนติ. มิตฺโต.

Mi en el sentido de insertar. Minoti (inserta). Mitto (amigo).

เอตฺถ จ สพฺพคุยฺเหสุ นิมิยติ ปกฺขิปิยตีติ มิตฺโต. ‘‘มิตฺโต หเว สตฺตปเทน โหตี’’ติ วจนํ ปน โวหารวเสน วุตฺตํ, น อตฺถวเสน. วุจฺเจยฺย เจ, โย โกจิ อวิสฺสาสิโก [Pg.246] อตฺตโน ปฏิวิรุทฺโธปิ จ มิตฺโต นาม ภเวยฺย, น เจวํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ ปน ทฏฺฐพฺพํ ‘‘สตฺตปทวีติหารมตฺเตนปิ สห คจฺฉนฺโต สห คจฺฉนฺตสฺส ปิยวาจานิจฺฉารเณน อญฺญมญฺญํ อาลาปสลฺลาปกรณมตฺเตน มิตฺโต นาม โหตีติ วตฺตพฺพํ. กึการณา? ทฬฺหวิสฺสาโส มิตฺโต นาม น ภเวยฺยาติ มิตฺตสฺส คุณปสํสาวเสน เอวํ วุตฺต’’นฺติ.

En este contexto, 'mitto' es aquel en quien se depositan (nimiyati) todos los secretos. Sin embargo, la declaración: «un amigo se hace ciertamente con siete pasos», se dice en sentido convencional, no en sentido literal. Si se dijera [literalmente], cualquier persona en la que no se confía o incluso un oponente podría ser llamado amigo; pero no debe verse así. Más bien, debe entenderse de esta manera: «incluso caminando juntos solo siete pasos, al emitir palabras agradables y conversar entre sí, se puede decir que uno es un amigo». ¿Por qué? Se dice así como una alabanza de las cualidades de un amigo, para indicar que un amigo no tiene por qué ser únicamente alguien de profunda confianza.

วุ สํวรเณ. วุโณติ, วุณาติ, สํวุโณติ, สํวุณาติ. ปณฺฑิโต สีลสํวุโต.

Vu en el sentido de restricción. Vuṇoti, vuṇāti, saṃvuṇoti, saṃvuṇāti (restringe). El sabio está restringido por la virtud (sīlasaṃvuto).

สุ อภิสเว. อภิสโว นาม ปีฬนํ มนฺถนํ สนฺธานํ สินฺหานํ วา. สุโณติ, สุณาติ.

Su en el sentido de extracción. La extracción (abhisavo) se refiere a presionar, agitar, unir o verter. Suṇoti, suṇāti (extrae).

สิ พนฺธเน. สิโนติ.

Si en el sentido de atar. Sinoti (ata).

สิ นิสาเน. สิโณติ, สิณาติ. นิสิตสตฺถํ.

Si en el sentido de afilar. Siṇoti, siṇāti (afila). Nisitasatthaṃ (un arma afilada).

น หิ นูนายํ สา ขุชฺชา, ลภติ ชิวฺหาย เฉทนํ;

สุนิสิเตน สตฺเถน, เอวํ ทุพฺภาสิตํ ภณํ;

«Pues ciertamente esa jorobada recibirá el corte de su lengua; al hablar tales maledicencias, con un arma bien afilada».

เอตฺถ ภณนฺติ ภณนฺตี.

En este pasaje, 'bhaṇanti' significa 'hablando'.

วุส ปาคพฺพิเย. ปาคพฺพิยํ นาม กายวาจามเนหิ ปคพฺพภาโว. วุสุณาติ.

Vusa en el sentido de insolencia. La insolencia (pāgabbiyaṃ) es el estado de ser atrevido en cuerpo, palabra y mente. Vusuṇāti (es insolente).

อสุ พฺยาปเน. อสุณาติ. อสฺสุ.

Asu en el sentido de difusión. Asuṇāti (se difunde). Assu (lágrimas).

หิ คติพุทฺธีสุ อุปตาเป จ. หิโนติ.

Hi en los sentidos de movimiento, inteligencia y tormento. Hinoti.

เอตฺถ ปน อสมานนฺตตฺเตปิ สมานตฺถานํ สโมธานํ วุจฺจติ.

En este caso, se menciona la combinación de significados similares aunque no sean idénticos.

ติก ติค สฆ ทิกฺข กิวิ จิริ ชิริ ทาส ทุ หึสายํ. ติกุณาติ. ติคุณาติ. สฆุณาติ. ทิกฺขุณาติ. กิวุณาติ[Pg.247]. จิรุณาติ. ชิรุณาติ. ทาสุณาติ. ทุโณติ, ทุณาตีติ รูปานิ หึสาวาจกานิ ภวนฺติ.

Tika, tiga, sagha, dikkha, kivi, ciri, jiri, dāsa, du en el sentido de dañar. Tikuṇāti, tiguṇāti, saghuṇāti, dikkhuṇāti, kivuṇāti, ciruṇāti, jiruṇāti, dāsuṇāti, duṇoti, duṇāti; estas formas tienen el significado de dañar.

สุวาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

Estas raíces del grupo svādi han sido vistas por mí según mi capacidad; busquen otras en los textos y agréguenlas según corresponda a su significado.

สฺวาทิคโณยํ.

Este es el grupo svādi.

กิยาทิคณิก

Grupo kiyādi.

กี ทพฺพวินิมเย. ทพฺพวินิมโย กยวิกฺกยวเสน ภณฺฑสฺส ปริวตฺตนํ. กิณาติ, กิณนฺติ. วิกฺกิณาติ, วิกฺกิณนฺติ. เกตุํ, กิณิตุํ. วิกฺเกตุํ, วิกฺกิณิตุํ. กิณิตฺวา, วิกฺกิณิตฺวา. กีตํ ภณฺฑํ. กโย, วิกฺกโย. วิกฺกิเณยฺย หเนยฺย วา.

"Kī" en el sentido de intercambio de bienes (dabbavinimaye). El intercambio de bienes es la permuta de una mercancía mediante la compra y la venta. Kiṇāti, kiṇanti (compra). Vikkiṇāti, vikkiṇanti (vende). Ketuṃ, kiṇituṃ (para comprar). Vikketuṃ, vikkiṇituṃ (para vender). Kiṇitvā, vikkiṇitvā (habiendo comprado/vendido). Kītaṃ bhaṇḍaṃ (mercancía comprada). Kayo (compra), vikkayo (venta). Vikkiṇeyya haneyya vā (podría vender o matar).

ขิ คติยํ. ขิณาติ. อติขิโณ สโร. ขํ, ขานิ. นการสฺส ณการตฺตํ.

"Khi" en el sentido de movimiento (gatiyaṃ). Khiṇāti (va). Atikhiṇo saro (una flecha que ha ido más allá). Khaṃ (el cielo), khāni (los cielos). Se da la transformación del sonido 'n' en 'ṇ'.

ตตฺถ ขิณาตีติ คจฺฉติ. อติขิโนติ อติคโต. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เสนฺติ จาปาติขิณาว, ปุราณานิ อนุตฺถุน’’นฺติ. ตตฺถ จาปาติขิณา’ติ จาปโต อติขิณา อติคตา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘จาปาติขิณาติ จาปโต อติขิณา จาปา วินิมุตฺตาติ อตฺโถ’’ติ ปทตฺถวิวรณํ กตํ, ตมฺปิ คตตฺถญฺเญว สนฺธาย อธิปฺปายตฺถวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺร ขนฺติ สคฺโค. โส หิ กตปุญฺเญหิ คนฺตพฺพตฺตา ‘‘ข’’นฺติ วุจฺจติ. ขานีติ สคฺคา.

Allí, "khiṇāti" significa "va". "Atikhiṇo" significa "ido más allá". Aquí está el texto de la Pāḷi: "senti cāpātikhiṇāva, purāṇāni anutthunanti" (yacen como flechas disparadas desde un arco, lamentando las cosas pasadas). Allí, "cāpātikhiṇā" significa idas más allá del arco. En el Comentario, sin embargo, se da la explicación de la palabra: "'cāpātikhiṇā' significa idas más allá del arco, liberadas del arco"; se debe entender que esto también se hace con la intención del significado de "ir". Allí, "khaṃ" es el cielo (saggo). Pues se llama "kha" porque es a donde deben ir aquellos que han realizado méritos. "Khāni" significa los cielos.

จิ จเย. ปุญฺญํ จินาติ. ปาการํ จินาติ. ปารมิโย วิจินาติ, วิจินติ จ. ปุปฺผํ โอจินาติ, โอจินติ วา. ปจินาติ. ปจินิตฺวา. จิตํ กุสลํ. จโย สญฺจโย. จิโต ปากาโร. จินาตีติ เจโต, อิฏฺฐกวฑฺฒกี. โย สตฺโต ปุญฺญสญฺจโย[Pg.248]. ‘‘สญฺจโย ราสิ สมูโห ปิณฺโฑ คโณ สงฺโฆ กทมฺโพ วคฺโค กโร ฆฏา’’อิจฺเจวมาทโย ปริยายา.

"Ci" en el sentido de acumulación (caye). Puññaṃ cināti (acumula mérito). Pākāraṃ cināti (construye un muro). Pāramiyo vicināti o vicinati (investiga o acumula las perfecciones). Pupphaṃ ocināti o ocinati (recoge una flor). Pacināti. Pacinitvā. Citaṃ kusalaṃ (mérito acumulado). Cayo, sañcayo (acumulación). Cito pākāro (muro construido). El que construye (cinātīti) es "ceto", un albañil de ladrillos. El ser que es una acumulación de méritos. "Sañcayo" (acumulación), "rāsi" (montón), "samūho" (grupo), "piṇḍo" (masa), "gaṇo" (tropa), "saṅgho" (asamblea), "kadambo" (multitud), "vaggo" (clase), "karo" (pila), "ghaṭā" (conjunto); estos y otros similares son sinónimos.

ชิ ชเย. ชินาติ, วิชินาติ, ชินิยติ. เชตา, ชิโน. ชิโต มาโร. มารํ ชิโต. ชิตวา, ชิตาวี, ชิตพฺโพ, เชยฺโย, ชยนํ, ชิตํ, วิชิตํ, ชโย, ปราชยนํ, ปราชโย. ยสฺส ชิตํ นาวชียติ. ชิตมสฺส โนยาติ โกจิ โลเก. ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ, มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย.

"Ji" en el sentido de victoria (jaye). Jināti, vijināti (vence), jiniyati (es vencido). Jetā (vencedor), Jino (el Victorioso). Jito māro (Mara es vencido). Māraṃ jito (el que venció a Mara). Jitavā, jitāvī (vencedor), jitabbo (lo que debe ser vencido), jeyyo (vencible), jayanaṃ (victoria), jitaṃ, vijitaṃ (la victoria/lo vencido), jayo (triunfo), parājayanaṃ, parājayo (derrota). "Cuya victoria no puede ser deshecha". "Su victoria nadie en el mundo puede seguirla". "Esta es la victoria del glorioso Buda, y la derrota del malvado Mara".

ตตฺถ เชตาติ ชินาตีติ เชตา, โย โกจิ ปุคฺคโล. อชินีติ ชิโน, สพฺพญฺญู ธมฺมราชา. กึ โส อชินิ? ปาปเก อกุสเล ธมฺเม มาราทิอรโย จ. อิติ ปาปเก อกุสเล ธมฺเม มาราทโย จ อรโย อชินีติ ชิโน. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Allí, "jetā" es el que vence, cualquier persona. "Jino" es el que ha vencido (ajinīti), el Rey del Dhamma Omnisciente. ¿Qué venció él? Los estados mentales perjudiciales y los enemigos como Mara y otros. Así, "Jino" es aquel que venció los estados perjudiciales y a los enemigos como Mara y otros. También se ha dicho esto:

‘‘มาทิสา เว ชินา โหนฺติ, เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ;

ชิตา เม ปาปกา ธมฺมา, ตสฺมาหํ อุปก ชิโน’’ติ,

«Ciertamente, los vencedores son como yo, aquellos que han alcanzado la destrucción de las impurezas (āsava); he vencido los estados perjudiciales, por lo tanto, Upaka, soy un Victorioso (Jina)».

‘‘ตถาคโต ภิกฺขเว อภิภู อนภิภูโต’’ติ จ.

Y: «Monjes, el Tathāgata es el que vence, no el vencido».

ชินสทฺโท หิ เกวโล สพฺพญฺญุมฺหิ ปวตฺตติ, โสปปโท ปน ปจฺเจกพุทฺธาทีสุ ตมฺหิ จ ยถารหํ ปวตฺตติ. ‘‘ปจฺเจกชิโน, โอธิชิโน, อโนธิชิโน, วิปากชิโน, อวิปากชิโน’’ติ อิมาเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ.

El término "Jina", cuando se usa solo, se refiere al Omnisciente; sin embargo, con un término adicional, se refiere a los Paccekabuddhas y otros, y a él mismo según corresponda. "Paccekajino" (Buda Solitario Victorioso), "odhijino" (vencedor limitado), "anodhijino" (vencedor ilimitado), "vipākajino" (vencedor del resultado), "avipākajino" (vencedor sin resultado); estos son ejemplos aquí.

ชิ ชานิยํ. ชินาติ, น ชินาติ น ชาปเย, ชิโน รถสฺสํ มณิกุณฺฑเล จ, ปุตฺเต จ ทาเร จ ตเถว ชิโน. ชิโน ธนญฺจ ทาเส จ.

"Ji" en el sentido de pérdida o privación (jāniyaṃ). Jināti (pierde); "no vence ni hace que otros pierdan", "ha perdido su carro, sus caballos, sus aretes de gemas, sus hijos y su esposa igualmente". "Ha perdido su riqueza y sus sirvientes".

ญา [Pg.249] อวโพธเน. ชานาติ, ญายติ, นายติ. อนิมิตฺตา น นายเร. ชญฺญา โส ยทิ หาปเย. มา มํ ชญฺญูติ อิจฺฉติ. ‘‘อิเม อมฺหาก’’นฺติ ญาตพฺพฏฺเฐน ญาติ, ญาตโก. ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ. ญาตโก โน นิสินฺโนติ. ญาตพฺพํ เญยฺยํ, สงฺขารวิการลกฺขณนิพฺพานปญฺญตฺติธมฺมา. อีทิเสสุ ฐาเนสุ เญยฺยสทฺโท เอกนฺเตน นปุํสโก, วาจฺจลิงฺคตฺเต สพฺพลิงฺคิโก, ยถา? เญยฺโย ผสฺโส. เญยฺยา เวทนา. เญยฺยํ จิตฺตํ. เญยฺโย ปุริโส, เญยฺยา อิตฺถี, เญยฺยํ ธนนฺติ จ.

"Ñā" en el sentido de comprensión (avabodhane). Jānāti (conoce), ñāyati, nāyati (es conocido). "Los sin señales no son conocidos". "Él conocería si hubiera una pérdida". "Desea: 'que no me conozcan'". Se llama "ñāti" (pariente) o "ñātako" porque debe ser conocido con el pensamiento: "estos son nuestros". "Parientes, amigos y compañeros". "¿Está sentado nuestro pariente?". "Ñātabbaṃ", "ñeyyaṃ" (lo que debe conocerse o lo cognoscible): son las formaciones (saṅkhāra), las alteraciones (vikāra), las características (lakkhaṇa), el Nibbāna y los conceptos (paññatti). En tales contextos, la palabra "ñeyya" es exclusivamente neutra; pero cuando tiene función de adjetivo (vāccaliṅgatte), toma todos los géneros, ¿cómo? "Ñeyyo phasso" (el contacto cognoscible), "ñeyyā vedanā" (la sensación cognoscible), "ñeyyaṃ cittaṃ" (la mente cognoscible). "Ñeyyo puriso" (el hombre cognoscible), "ñeyyā itthī" (la mujer cognoscible), "ñeyyaṃ dhananti" (la riqueza cognoscible).

ถุ อภิตฺถเว. ถุนาติ. อภิตฺถุนาติ. ถุติ, อภิตฺถุติ. ถวนา, อภิตฺถวนา, ถุโต, อภิตฺถุโต.

"Thu" en el sentido de alabanza (abhitthave). Thunāti, abhitthunāti (alaba). Thuti, abhitthuti (elogio). Thavanā, abhitthavanā (alabanza), thuto, abhitthuto (alabado).

ถุ นิตฺถุนเน. ถุนาติ.

"Thu" en el sentido de gemido o lamento (nitthunane). Thunāti (lamenta).

อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม,อปารุตทฺวาเร อทานสีเล;

เนสฺสาม ตํ ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตา,สมปฺปิตา เนรยิกา ทุกฺเขน;

ปุราณานิ อนุตฺถุน’’นฺติ จ ปโยโค.

El uso es: «¡Levántate, Revatī, de naturaleza malvada, con la puerta abierta y sin hábito de dar! Te llevaremos a donde gimen (thunanti) los desdichados, los habitantes del infierno entregados al sufrimiento; lamentando las cosas pasadas (purāṇāni anutthuna)».

ทุ หึสายํ. ทุนาติ. มิตฺตทฺทุ. ทุโม.

"Du" en el sentido de daño (hiṃsāyaṃ). Dunāti (daña). Mittaddu (traidor de amigos). Dumo (árbol).

เอตฺถ มิตฺตทฺทูติ มิตฺตํ ทุนาติ หึสติ ทุพฺภตีติ มิตฺตทฺทุ. อตฺร ‘‘เวทา น ตาณาย ภวนฺติ ตสฺส, มิตฺตทฺทุโน ภูนหุโน นรสฺสา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ทุโมติ ทุนิยติ เคหสมฺภาราทิอตฺถาย หึสิยติ ฉินฺทิยติ, ปณฺณปุปฺผาทิอตฺถิเกหิ วา ปณฺณปุปฺผาทิหรเณน ปีฬิยตีติ ทุโม.

Aquí, "mittaddū" significa que daña, perjudica o traiciona a un amigo. Como ejemplo de la Pāḷi: «los Vedas no sirven de protección para aquel hombre que traiciona a sus amigos (mittadduno) y que destruye la vida fetal (bhūnahuno)». "Dumo" (árbol) se llama así porque es dañado (duniyati), es decir, es herido o cortado para obtener materiales de construcción para casas y demás, o es afligido por aquellos que buscan hojas, flores, etc., al quitarle dichas hojas y flores.

ธู กมฺปเน. ธุนาติ. ธูโม, โธนา, โธโน, ธุโต. ธุนนฺโต วากจีรานิ, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา.

"Dhū" en el sentido de agitación o sacudida (kampane). Dhunāti (sacude). Dhūmo (humo), dhonā (sabiduría), dhono (el sabio/purificado), dhuto (sacudido/ascético). "Sacudiendo mis vestiduras de corteza, iré entonces por el firmamento".

ตตฺถ [Pg.250] ธูโมติ ธุนาติ กมฺปตีติ ธูโม. ธูมสทฺโท โกเธ ตณฺหาย วิตกฺเก ปญฺจสุ กามคุเณสุ ธมฺมเทสนายํ ปกติธูเมติ อิเมสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. ‘‘โกโธ ธูโม ภสฺมานิ โมสวชฺช’’นฺติ เอตฺถ หิ โกเธ วตฺตติ. ‘‘อิจฺฉา ธูมายิโต สทา’’ติ เอตฺถ ตณฺหายํ. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควโต อวิทูเร ธูมายนฺโต นิสินฺโน โหตี’’ติ เอตฺถ วิตกฺเก.

Allí, "dhūmo" (humo) es lo que se agita o se mueve. El término "dhūmo" se emplea para la ira, el deseo, el pensamiento (vitakka), los cinco hilos de los placeres sensuales, la enseñanza del Dhamma y el humo común. En «la ira es humo, las mentiras son cenizas», se usa para la ira. En «el deseo siempre está humeando», se usa para el deseo. En «en aquella ocasión, un cierto monje estaba sentado humeando (sumido en pensamientos) cerca del Bendito», se usa para el pensamiento.

‘‘ปงฺโก จ กามา ปลิโป จ กามา,ภยญฺจ เมตํ ติมุลํ ปวุตฺตํ;

รโช จ ธูโม จ มยา ปกาสิโต,หิตฺวา ตุวํ ปพฺพช พฺรหฺมทตฺตา’’ติ

«El lodo son los placeres sensuales y el fango son los placeres sensuales; esto ha sido llamado miedo y raíz del mal; el polvo y el humo han sido declarados por mí; ¡abandónalos, Brahmadatta, y parte [a la vida monástica]!»

เอตฺถ ปญฺจสุ กามคุเณสุ. ‘‘ธูมํ กตฺตา โหตี’’ติ เอตฺถ ธมฺมเทสนายํ. ‘‘ธโช รถสฺส ปญฺญาโน, ธูโม ปญฺญานมคฺคิโน’’ติ เอตฺถ ปกติธูเม. อิจฺเจวํ –

Aquí se refiere a los cinco hilos de los placeres sensuales. En «se convierte en un hacedor de humo», se refiere a la enseñanza del Dhamma. En «la bandera es la señal del carro, el humo es la señal del fuego», se refiere al humo común. De este modo:

โกธตณฺหาวิตกฺเกสุ, ปญฺจกามคุเณสุ จ;

เทสนายญฺจ ปกติ-ธูเม ธูโม ปวตฺตติ.

«El término humo (dhūmo) se emplea para la ira, el deseo, los pensamientos, los cinco hilos de placeres sensuales, la enseñanza y el humo ordinario».

โธนาติ ปญฺญา. วุตฺตญฺเหตํ นิทฺเทเส ‘‘โธนา วุจฺจติ ปญฺญา, ยา ปญฺญา ปชานนา สมฺมาทิฏฺฐิ, กึการณา โธนาติ วุจฺจติ ปญฺญา? ยํ ตาย ปญฺญาย กายทุจฺจริตํ ธุตญฺจ โธตญฺจ สนฺโธตญฺจ นิทฺโธตญฺจ, วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ ธุตญฺจ โธตญฺจ สนฺโธตญฺจ นิทฺโธตญฺจ. ตํการณา โธนา วุจฺจติ ปญฺญา. อถ วา สมฺมาทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ธุตา จ โธตา จ สนฺโธตา จ นิทฺโธตา จ, ตํการณา โธนา วุจฺจติ ปญฺญา’’ติ. ‘‘โธนสฺส หิ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก, ปกปฺปิตา ทิฏฺฐิ ภวาภเวสู’’ติ อยเมตฺถ ปาฬิ นิทสฺสนํ[Pg.251]. อตฺร โธนา อสฺส อตฺถีติ โธโน, ตสฺส โธนสฺสาติ นิพฺพจนํ. ธาตูนมเนกตฺถตาย ธูธาตุ กมฺปนตฺเถปิ โธวนตฺเถปิ วตฺตติ.

"Dhonā" significa sabiduría. Pues se ha dicho esto en el Niddesa: «se llama 'dhonā' a la sabiduría, que es el conocimiento, la visión correcta. ¿Por qué razón se llama 'dhonā' a la sabiduría? Porque por esa sabiduría, la mala conducta corporal ha sido sacudida (dhuta), lavada (dhota), limpiada (sandhota) y purificada (niddhota); la mala conducta verbal y mental han sido sacudidas, lavadas, limpiadas y purificadas. Por esa razón, se llama 'dhonā' a la sabiduría. O bien, la visión correcta ha sacudido, lavado, limpiado y purificado la visión incorrecta; por esa razón se llama 'dhonā' a la sabiduría». El ejemplo de la Pāḷi aquí es: «Para el sabio (dhonassa), ciertamente, no hay en ningún lugar del mundo una visión imaginada en los diversos estados de existencia». Aquí, "dhonassa" es la derivación de "el que posee dhonā" (dhono). Debido a que las raíces tienen múltiples significados, la raíz "dhū" se emplea tanto en el sentido de agitar como en el de lavar.

มุน ญาเณ. มุนาติ. โมนํ, มุนิ. อิมสฺมึ ฐาเน ธาตุยา อาขฺยาตตฺเต เอกนฺเตน อนฺตโลโป ภวติ. โสภิตตฺเถรคาถายํ ปน อนาคตวจเน อุการสฺส วุทฺธิวเสน ‘‘อหํ โมเนน โมนิสฺส’’นฺติ รูปนฺตรญฺจ ทิสฺสติ. ตตฺถ โมนิสฺสนฺติ ชานิสฺสํ. นามตฺเต อนฺตโลโป น โหติ. ตตฺถ โมนนฺติ กิญฺจาปิ ‘‘น โมเนน มุนิ โหตี’’ติ เอตฺถ ตุณฺหีภาโว ‘‘โมน’’นฺติ วุจฺจติ, ตถาปิ อิธ ‘‘ญาเณ’’ติ วจนโต น โส อธิปฺเปโต, ญาณเมวาธิปฺเปตํ, ตสฺมา โมเนยฺยปฏิปทาสงฺขาตํ มคฺคญาณโมนมฺปิ คเหตพฺพํ. มุนีติ มุนาติ ชานาติ หิตาหิตํ ปริจฺฉินฺทตีติ มุนิ. อถ วา ขนฺธาทิโลเก ตุลํ อาโรเปตฺวา มินนฺโต วิย ‘‘อิเม อชฺฌตฺติกา ขนฺธา, อิเม พาหิรา’’ติอาทินา นเยน อิเม อุโภ อตฺเถ มุนาตีติ มุนิ. เตนาห ภควา –

Muna [significa] en conocimiento. Munāti [conoce]. Monaṃ [silencio/sabiduría], muni [sabio]. En este lugar, por el hecho de ser la raíz un verbo, se produce necesariamente la elisión final. Sin embargo, en la gāthā del Thera Sobhita, en el tiempo futuro, se ve una forma alternativa: ‘ahaṃ monena monissaṃ’ [con sabiduría sabré], debido al aumento de la vocal ‘u’. Allí, ‘monissaṃ’ significa ‘sabré’. En el sustantivo no ocurre la elisión final. Allí, aunque en el pasaje ‘no por el silencio (monena) se es un sabio (muni)’ se denomina ‘mona’ al estado de silencio, sin embargo, aquí, por la mención de ‘en conocimiento’, no se refiere a eso, sino que se refiere al conocimiento mismo; por lo tanto, debe tomarse también el ‘mona’ como el conocimiento del sendero conocido como la práctica de la sabiduría (moneyyapaṭipadā). ‘Muni’: se dice ‘muni’ porque conoce (munāti), sabe, discierne lo beneficioso y lo perjudicial. O bien, como quien mide con una balanza en el mundo de los agregados, etc., conoce estos dos significados de la manera ‘estos son los agregados internos, estos son los externos’, por eso es un sabio (muni). Por ello dijo el Bienaventurado:

‘‘น โมเนน มุนิ โหติ, มูฬฺหรูโป อวิทฺทสุ;

โย จ ตุลํว ปคฺคยฺห, วรมาทาย ปณฺฑิโต.

«No por el silencio se es un sabio, si se es de naturaleza necia e ignorante; pero aquel sabio que, como sosteniendo una balanza, toma lo mejor».

ปาปานิ ปริวชฺเชติ, ส มุนิ เตน โส มุนิ;

โย มุนาติ อุโภ โลเก, มุนิ เตน ปวุจฺจตี’’ติ.

«Evita los males, él es un sabio; por eso es un sabio. Aquel que conoce ambos mundos, por eso es llamado sabio».

อปราเปตฺถ ภวติ อตฺถวิภาวนา. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ, กายโมเนยฺยาทีสุ วา อญฺญตรํ, เตน สมนฺนาคตตฺตา ปุคฺคโล ‘‘มุนี’’ติ วุจฺจติ. โส ปเนส อคาริยมุนิ อนคาริยมุนิ เสกฺขมุนิ อเสกฺขมุนิ ปจฺเจกมุนิ มุนิมุนีติ อเนกวิโธ[Pg.252]. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิปิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสกฺขมุนีติ สตฺต เสกฺขา. อเสกฺขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ตถา หิ อายสฺมาปิ สาริปุตฺโต อาห ‘‘มุนีติ วุจฺจติ ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ.

Además, aquí hay una explicación del significado. ‘Muni’: se llama ‘mona’ al conocimiento, o a uno de los tipos de sabiduría como la sabiduría corporal (kāyamoneyya), etc.; por estar dotado de ello, a la persona se le llama ‘muni’ (sabio). Este sabio es de diversos tipos: el sabio de hogar (agāriyamuni), el sabio sin hogar (anagāriyamuni), el sabio en entrenamiento (sekkhamuni), el sabio más allá del entrenamiento (asekkhamuni), el sabio solitario (paccekamuni) y el sabio de sabios (munimuni). Allí, ‘sabio de hogar’ es un laico que ha alcanzado el fruto [del sendero] y comprende la enseñanza. ‘Sabio sin hogar’ es un renunciante de tal condición. ‘Sabio en entrenamiento’ se refiere a los siete tipos de personas en entrenamiento (sekkhā). ‘Sabio más allá del entrenamiento’ es el Arahant que ha destruido las impurezas. ‘Sabio solitario’ es el Paccekabuddha. ‘Sabio de sabios’ es el Sammāsambuddha (el Buda perfectamente iluminado). Así, también el venerable Sāriputta dijo: ‘Muni es como se llama al Tathāgata, al Arahant, al Sammāsambuddha’».

ปู ปวเน. ปวนํ โสธนํ. ปุนาติ. ปุญฺญํ, ปุตฺโต, ทนฺตโปณํ.

Pū [significa] en purificación. Pavanaṃ significa limpieza. Punāti [purifica]. Puññaṃ [mérito], putto [hijo], dantapoṇaṃ [limpiador de dientes].

เอตฺถ จ ปุญฺญนฺติ อตฺตโน การกํ ปุนาติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. อถ วา ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนํ ตํสนฺตานํ ปุนาติ วิโสเธตีติ ปุญฺญํ. กินฺตํ? สุจริตํ กุสลกมฺมํ. สกมฺมิกตฺตา ธาตุสฺส การิตวเสน อตฺถวิวรณํ ลพฺภติ. ปุตฺโตติ อตฺตโน กุลํ ปุนาติ โสเธตีติ ปุตฺโต. เอวญฺจ สติ หีนชจฺจานํ จณฺฑาลาทีนํ ปุตฺโต นาม น ภเวยฺยาติ น วตฺตพฺพํ สทฺทานมตฺถกถนสฺส นานปฺปกาเรน ปวตฺติโต, ตสฺมา อตฺตโน ปิตุ หทยํ ปูเรตีติ ปุตฺโตติ เอวมาทินาปิ นิพฺพจนํ คเหตพฺพเมว. นานาธาตุวเสนปิ หิ ปทานิ สิทฺธึ สมุปคจฺฉนฺติ.

Y aquí, ‘puñña’ es lo que purifica (punāti), limpia al propio autor; por eso es mérito (puñña). O bien, donde surge por sí mismo, purifica, limpia ese flujo de continuidad; por eso es mérito. ¿Qué es eso? La conducta correcta (sucarita), la acción kármica saludable (kusalakamma). Debido a que la raíz es transitiva, se obtiene la explicación del significado mediante el sentido causal. ‘Putto’ (hijo) es quien purifica, limpia el propio linaje; por eso es hijo. Y si esto fuera así, no debería decirse que no existe el nombre ‘putto’ para los hijos de personas de baja casta como los caṇḍālas; como la explicación del significado de las palabras se presenta de diversas maneras, debe aceptarse también la definición como ‘aquel que llena (pūreti) el corazón de su propio padre es un hijo (putto)’. Pues las palabras alcanzan su formación mediante diversas raíces.

ปุตฺโต จ นาม อตฺรโช เขตฺรโช อนฺเตวาสิโก ทินฺนโกติ จตุพฺพิโธ. ตตฺถ อตฺตานํ ปฏิจฺจ ชาโต อตฺรโช นาม. สยนปีเฐ ปลฺลงฺเก อุเรติ เอวมาทีสุ นิพฺพตฺโต เขตฺรโช นาม. สนฺติเก สิปฺปุคฺคณฺหนโก อนฺเตวาสิโก นาม. โปสาปนตฺถาย ทินฺโน ทินฺนโก นาม ทนฺตโปณนฺติ ทนฺเต ปุนนฺติ วิโสเธนฺติ เอเตนาติ ทนฺตโปณํ, ทนฺตกฏฺฐํ.

El llamado hijo (putto) es de cuatro tipos: el nacido de uno mismo (atrajo), el nacido en el campo [seno/regazo] (khetrajo), el discípulo residente (antevāsiko) y el adoptado (dinnako). Allí, el nacido en dependencia de uno mismo es el nacido de uno mismo. El nacido en el lugar de descanso, el asiento, el trono o el pecho es el nacido en el campo. El que aprende un arte en presencia de uno es el discípulo residente. El entregado para ser criado es el hijo adoptado. ‘Dantapoṇa’ es aquello con lo que purifican (punanti), limpian los dientes; por eso es un limpiador de dientes o palillo de madera.

ปี ตปฺปนกนฺตีสุ. ปิณาตีติ ปีติ. เอตฺถ จ ปีตีติ ปีณนํ ปีติ, ตปฺปนํ กนฺตีติ จ วุตฺตํ โหติ. อิทํ ภาววเสน นิพฺพจนํ. อิทํ [Pg.253] ปน เหตุกตฺตุวเสน ปิณยตีติ ปีติ, ตปฺเปตีติ อตฺโถ.

Pī [significa] en satisfacción y deleite. Piṇātīti pīti [aquello que satisface es el gozo]. Y aquí se dice que ‘pīti’ es satisfacción (pīṇana), saciedad y deleite. Esta es la definición según el estado de ser (bhāva). Pero según el sentido causal, piṇayatīti pīti: significa que satisface (tappeti).

สา ปเนสา ขุทฺทกาปีติ ขณิกาปีติ โอกฺกนฺติกาปีติ อุพฺเพคาปีติ ผรณาปีตีติ ปญฺจวิธา โหติ. ตตฺถ ขุทฺทกาปีติ สรีเร โลมหํสนมตฺตเมว กาตุํ สกฺโกติ. ขณิกาปีติ ขเณ ขเณ วิชฺชุปฺปาทสทิสา โหติ. โอกฺกนฺติกาปีติ สมุทฺทตีรํ วีจิ วิย กายํ โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวา ภิชฺชติ. อุพฺเพคาปีติ พลวตี โหติ กายํ อุทฺธคฺคํ กตฺวา อากาเส ลงฺฆาปนปฺปมาณา โหติ. ผรณาปีติยา ปน อุปฺปนฺนาย สกลสรีรํ ธมิตฺวา ปูริตวตฺถิ วิย มหตา อุทโกเฆน ปกฺขนฺทปพฺพตกุจฺฉิ วิย จ อนุปริผุฏํ โหติ, เอวํ ปญฺจวิธา ปีติ, สา สมฺปิยายนลกฺขณตฺตา ‘‘ปิณาตี’’ติ ปีตีติ สุทฺธกตฺตุวเสนปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. เอตฺถ ‘‘ปิยายติ, ปิตา, ปิโย, เปโม’’ติอาทีนิ ปีธาตุยา เอว รูปานิ. ตตฺถ ‘‘ปุตฺตํ ปิยายตีติ ปิตา’’ติ วทนฺติ. ปิยายิตพฺโพติ ปิโย. เปมนํ เปโม.

Este [gozo] es de cinco tipos: gozo menor (khuddakāpīti), gozo momentáneo (khaṇikāpīti), gozo inundante (okkantikāpīti), gozo transportador (ubbegāpīti) y gozo pervasivo (pharaṇāpīti). Allí, el gozo menor solo puede causar el erizamiento de los vellos del cuerpo. El gozo momentáneo es como un relámpago que ocurre momento a momento. El gozo inundante se rompe sobre el cuerpo una y otra vez como las olas en la orilla del mar. El gozo transportador es poderoso, eleva el cuerpo y tiene la medida de hacerlo saltar por el aire. Cuando surge el gozo pervasivo, todo el cuerpo se expande como una vejiga llena de aire o como una cueva de montaña inundada por una gran corriente de agua. Así es el gozo quíntuple; debido a su característica de ser placentero, es apropiado decir que es gozo (pīti) porque satisface (piṇāti), según el sentido de agente puro. Aquí, términos como ‘piyāyati’ [amar], ‘pitā’ [padre], ‘piyo’ [querido], ‘pemo’ [afecto] son formas de la raíz pī. Allí dicen: ‘porque ama al hijo es padre (pitā)’. ‘Piyo’ es el que debe ser amado. ‘Pemo’ es el afecto.

มา ปริมาเณ. มินาติ. มานํ, ปริมาณํ, มตฺตํ, มตฺตา, มโน, วิมานํ, มินิตพฺพํ, เมตพฺพํ, ฉายา เมตพฺพา. อีทิเสสุ ฐาเนสุ อนียปจฺจโย น ลพฺภติ.

Mā [significa] en medida. Mināti [mide]. Mānaṃ [medida], parimāṇaṃ [dimensión], mattaṃ [cantidad], mattā [medida], mano [mente], vimānaṃ [mansión celestial], minitabbaṃ [lo que debe ser medido], metabbaṃ [lo que puede medirse], chāyā metabbā [la sombra debe ser medida]. En tales lugares, no se obtiene el sufijo ‘aniya’.

เอตฺถ มโนติ เอกาย นาฬิยา เอกาย จ ตุลาย มินมาโน วิย อารมฺมณํ มินาติ ปริจฺฉินฺทตีติ มโน. วิเสสโต มินิยเต ปริจฺฉินฺทิยเตติ วิมานํ, เทวานํ ปุญฺญพเลน นิพฺพตฺตพฺยมฺหํ เทวนิเกตํ. ยํ วิมานํ อุปโสภิตํ, ปภาสติมิทํ พฺยมฺหนฺติ จ อาทินา โถมิยติ.

Aquí, la mente (mano) es lo que mide, delimita el objeto, como si estuviera midiendo con una vasija (nāḷī) o una balanza (tulā). ‘Vimāna’ es lo que es medido, delimitado de manera especial; es la morada celestial de los dioses surgida por el poder de sus méritos. Se alaba diciendo: ‘aquella mansión que está embellecida, este palacio resplandece’.

มี หึสายํ. มินาติ. มีโน, กุมีนํ.

Mī [significa] en violencia [o daño]. Mināti [daña]. Mīno [pez], kumīnaṃ [trampa para peces].

เอตฺถ [Pg.254] มีโนติ มจฺโฉ. มจฺฉสฺส หิ ‘‘มีโน มจฺโฉ อมฺพุโช วาริโช วาริจโร’’ติ อเนกานิ นามานิ. วิเสสนามานิ ปน ‘‘อมโร ขลิโส จนฺทกุโล กนฺทผลิ อินฺทผลิ อินฺทวโล กุลิโส วามิ กุงฺกุตโล กณฺฑิโก สกุโล มงฺคุโร สิงฺคี สตวงฺโก โรหิโต ปาฐีโน กาโณ สวงฺโก ปาวุโส’’ อิจฺเจวมาทีนิ, ‘‘ติมิ ติมิงฺคโล’’ อิจฺเจวมาทีนิ จ ภวนฺติ. กุมีนนฺติ กุจฺฉิเตนากาเรน มจฺเฉ มินนฺติ หึสนฺติ เอเตนาติ กุมีนํ, มจฺฉพนฺธนปญฺชโร. โส ปน ปาฬิยํ กุมีนสทฺเทน วุจฺจติ. ตถา หิ –

Aquí, ‘mīno’ es el pez. El pez tiene muchos nombres: mīno, maccho, ambujo, vārijo, vāricaro. Los nombres específicos son: amaro, khaliso, candakulo, kandaphali, indaphali, indavalo, kuliso, vāmi, kuṅkutalo, kaṇḍiko, sakulo, maṅguro, siṅgī, satavaṅko, rohito, pāṭhīno, kāṇo, savaṅko, pāvuso, y así sucesivamente; y también timi, timiṅgalo, etc. ‘Kumīna’ es aquello con lo que de manera despreciable se mide (minanti), se daña a los peces; es una jaula para atrapar peces. En el Canon (Pāli) se llama con la palabra ‘kumīna’. Así se ve en el Pāli:

‘‘วาริชสฺเสว เม สโต, พนฺธสฺส กุมินามุเข;

อกฺโกสติ ปหรติ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสโต’’ติ

«Como un pez que se encuentra atrapado en la boca de una red (kumināmukhe); él insulta y golpea, sin ver a sus queridos hijos».

ปาฬิ ทิสฺสติ.

Así se observa en el texto.

มู พนฺธเน. มุนาติ. มุนิ.

Mū [significa] en atar. Munāti [ata]. Muni [sabio].

เอตฺถ มุนีติ อตฺตโน จิตฺตํ มุนาติ มวติ พนฺธติ ราคโทสาทิวสํ คนฺตุํ น เทตีติ มุนิ.

Aquí, ‘muni’ es aquel que ata (munāti), sujeta su propia mente, no permitiéndole caer bajo el poder de la lujuria, el odio, etc.; por eso es un sabio (muni).

ริ คติเทสเนสุ. ริกาติ. เรณุ. นการสฺส ณตฺตํ.

Ri [significa] en ir y enseñar. Rikāti. Reṇu [polvo]. Hay un cambio de la ‘n’ por la ‘ṇ’.

ลี สิเลเส. ลินาติ, นิลินาติ. ลีนํ, สลฺลีนํ, ปฏิสลฺลานํ.

Lī [significa] en adherirse. Lināti [se adhiere], nilināti [se oculta]. Līnaṃ [estancado/apático], sallīnaṃ [retirado], paṭisallānaṃ [reclusión/retiro].

วี ตนฺตสนฺตาเน. วตฺถํ วินาติ. อิมินา สุตฺเตน จีวรํ วินาหิ. กมฺเม – อิทํ โข อาวุโส จีวรํ มํ อุทฺทิสฺส วิยฺยติ. วีตํ. สุวีตํ. อปฺปกํ โหติ เวตพฺพํ. การิเต ‘‘วายาเปติ, ตนฺตวาเยหิ จีวรํ วายาเปสฺสามา’ติ จีวรํ วายาเปสุํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ ภวนฺติ.

Vī en el sentido de extensión de los hilos. Teje una tela. Teje una túnica con este hilo. En voz pasiva: «esta túnica, hermanos, está siendo tejida para mí». Tejido. Bien tejido. Lo que debe ser tejido es poco. En el causal: «hace tejer», «haremos tejer una túnica por los tejedores», «hicieron tejer la túnica», etc.

วี หึสายํ. วินาติ. เวณุ. เวณูติ วํโส.

Vī en el sentido de herir. Daña. Veṇu (bambú). Veṇu significa bambú.

ลู [Pg.255] เฉทเน. ลุนาติ. โลณํ, กุสลํ, พาโล, ลูโต.

Lū en el sentido de cortar. Corta. Sal, mérito (lo saludable), el necio, la araña.

เอตฺถ จ โลณนฺติ ลุนาติ วีตรสภาวํ วินาเสติ สรสภาวํ กโรตีติ โลณํ, ลวณํ. กุโส วิย หตฺถปฺปเทสํ อกุสลธมฺเม ลุนาตีติ กุสลํ, อนวชฺชอิฏฺฐวิปากลกฺขโณ ธมฺโม. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเก ทฺเว อตฺเถ ลุนาตีติ พาโล, อวิทฺวา. ลูโตติ มกฺกฏโก วุจฺจติ. ตสฺส หิ สุตฺตํ ‘‘ลูตสุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ยูสํ ปาตุํ ปฏงฺคมกฺขิกาทีนํ ชีวิตํ ลุนาตีติ ลูโต.

Aquí, loṇa (sal) significa que «corta» (elimina) el estado de insipidez, destruye el estado natural y lo vuelve salado; de ahí loṇa o lavaṇa. Kusala (lo saludable) es aquello que corta los estados perjudiciales, como la hierba Kusa corta la mano; es el Dhamma caracterizado por la ausencia de culpa y resultados deseables. Bālo (el necio) es el ignorante que corta los dos beneficios, el de esta vida y el de la futura. Lūto se refiere a la araña. De hecho, a su hilo lo llaman «hilo de araña». Se llama lūto porque corta la vida de saltamontes, moscas, etc., para beber su jugo.

สิ พนฺธเน. สินาติ. สีมา, สีสํ.

Si en el sentido de atar. Ata. Límite (frontera), cabeza.

เอตฺถ สีมาติ สินียเต สมคฺเคน สงฺเฆน กมฺมวาจาย พนฺธิยเตติ สีมา. สา ทุวิธา พทฺธสีมา อพทฺธสีมาติ. ตาสุ อพทฺธสีมา มริยาทกรณวเสน ‘‘สีมา’’ติ เวทิตพฺพา. สินาติ พนฺธติ เกเส โมฬิกรณวเสน เอตฺถาติ สีสํ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Aquí, sīmā (límite) es aquello que es atado por la Sangha unida mediante el procedimiento formal (kammavācā). Hay dos tipos: el límite formalmente establecido (baddhasīmā) y el no establecido (abaddhasīmā). Entre ellos, el abaddhasīmā debe entenderse como «límite» en virtud de la delimitación territorial. Sīsaṃ (cabeza) es donde se atan los cabellos formando un moño. Otros casos también deben aplicarse de forma similar.

สา ปาเก. สินาติ.

Sā en el sentido de cocinar (madurar). Cocina.

สุ หึสายํ. สุณาติ. ปรสุ. ปรํ สุณนฺติ หึสนฺติ เอเตนาติ ปรสุ.

Su en el sentido de herir. Hiere. Parasu (hacha). Se llama parasu porque con ella se hiere o daña a otros.

อส โภชเน. วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ. อสนํ.

Asa en el sentido de comer. Come el fruto de lo dicho. Alimento.

เอตฺถ อสนนฺติ อาหาโร. โส หิ อสิยติ ภุญฺชิยตีติ ‘‘อสน’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘อสฺนาถ ขาทถ ปิวถา’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

Aquí, asana es alimento. Se llama asana porque se consume o se come. «Comed, masticad, bebed» es el ejemplo aquí.

กิลิส วิพาธเน. กิลิสฺนาติ. กิเลโส.

Kilisa en el sentido de afligir. Aflige. Mácula (kilesa).

เอตฺถ จ กิเลโสติ ราคาทโยปิ ทุกฺขมฺปิ วุจฺจติ.

Y aquí, kilesa se refiere tanto a la pasión (codicia), etc., como al sufrimiento.

อุทฺธส อุญฺเฉ. อุญฺโฉ ปริเยสนํ. อุทฺธสฺนาติ.

Uddhasa en el sentido de espigar. Espigar es buscar. Recolecta.

อิส [Pg.256] อภิกฺขเณ. อิสฺนาติ.

Isa en el sentido de desear fervientemente. Desea.

วิส วิปฺปโยเค. วิสฺนาติ. วิสํ.

Visa en el sentido de separación. Se separa. Veneno.

ปุส สิเนหสวนปูรเณสุ. ปุสฺนาติ.

Pusa en los sentidos de afecto, supuración y plenitud. Nutre.

ปุส โปสเน. ปุสฺนาติ.

Pusa en el sentido de nutrir. Nutre.

มุส เถยฺเย. มุสฺนาติ. มุสโล.

Musa en el sentido de robo. Roba. Mano de mortero (musala).

กิยาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

Estas raíces de la clase kiyādi han sido observadas por mí según mi capacidad. Habiendo examinado también otras en los sutras, tomadlas de acuerdo con su significado apropiado.

สาสนา โลกโต เจเต,ทสฺสิตา เตสุ โลกโต;

สาสนสฺโสปการาย,วุตฺตา ตทนุรูปกา.

Estas raíces provienen tanto de la Enseñanza como del mundo. Aquellas del mundo se muestran para ayudar a la Enseñanza, habiéndose expresado de manera acorde.

กิยาทิคโณยํ.

Este es el grupo kiyādi.

คหาทิคณิก

El grupo gahādi.

อิทานิ คหาทิคโณ วุจฺจเต. เอตฺเถเก เอวํ มญฺญนฺติ.

Ahora se expone el grupo gahādi. Aquí, algunos opinan lo siguiente.

คหาทีนํ คโณ นาม, ปจฺเจกํ นุปลพฺภติ;

อถเมโก คหธาตุ, คหาทีนํ คโณ สิยา.

Un grupo llamado gahādi no se encuentra por separado; más bien, la raíz única gaha constituiría el grupo gahādi.

ยโต ปฺปณฺหา ปรา เหยฺยุํ, ธาตุโต ชินสาสเน;

เตปิ อญฺเญ น วิชฺชนฺติ, อญฺญตฺร คหธาตุยา.

Puesto que otros sufijos (como -ppa y -ṇhā) seguirían a las raíces en la enseñanza del Victorioso, estos otros no se encuentran excepto en la raíz gaha.

อิติ จินฺตาย เอกจฺเจ, คหธาตุํ กิยาทินํ;

ปกฺขิปึสุ คเณ เอวํ, น วทึสุ คหาทิกํ.

Pensando de esta manera, algunos incluyeron la raíz gaha en el grupo kiyādi y, por tanto, no mencionaron el grupo gahādi.

น เตสํ คหณํ ธีโร, คณฺเหยฺย สุวิจกฺขโณ;

ยโต กจฺจายเน วุตฺโต, คหาทีนํ คโณ วิสุํ.

Una persona sabia y perspicaz no debería aceptar su opinión, ya que en el Kaccāyana se menciona el grupo gahādi por separado.

‘‘คหาทิโต ปฺปณฺหา’’ อิติ, ลกฺขณํ วทตา หิ โส;

กจฺจายเนน ครุนา, ทสฺสิโต นนุ สาสเน.

Al enunciar la regla «[-ppa y -ṇhā] después de gahādi», ¿no fue acaso el maestro Kaccāyana quien lo mostró en la Enseñanza?

สเจ [Pg.257] วิสุํ คหาทีนํ, คโณ นาม น ลพฺภติ;

คหาทิทีปเก สุตฺเต, หิตฺวาน พาหิรํ อิทํ.

Si no se encontrara por separado un grupo llamado gahādi, entonces en el sutra que explica el grupo gahādi, dejando de lado esto que es externo...

‘‘คหโต ปฺปณฺหา’’ อิจฺเจว, วตฺตพฺพํ อถ วา ปน;

‘‘กิยาทิโต นาปฺปณฺหา’’ติ, กาตพฺพํ เอกลกฺขณํ.

debería decirse simplemente «[-ppa y -ṇhā] después de gaha», o bien debería establecerse una única regla: «[-nā, -ppa y -ṇhā] después de kiyādi».

ยสฺมา ตถา น วุตฺตญฺจ, น กตญฺเจกลกฺขณํ;

ตสฺมา อยํ วิสุํเยว, คโณ อิจฺเจว ญายติ.

Puesto que no se ha declarado de esa manera, ni se ha establecido una sola característica; por lo tanto, este se conoce ciertamente como un grupo separado.

‘‘สรา สเร โลป’’มิติ-อาทีนิ ลกฺขณานิว;

คมฺภีรํ ลกฺขณํ เอตํ, ทุชฺชานํ ตกฺกคาหินา.

Al igual que las reglas 'vocal ante vocal, elisión', etc.; esta es una regla profunda, difícil de comprender para quien se basa únicamente en el razonamiento lógico.

อุสาทโยปิ สนฺธาย, อาทิคฺคโห กโต ตหึ;

ตถา หิ ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ, อาทิรูปานิ ทิสฺสเร.

Refiriéndose también a raíces como 'usa', etc., se incluyó allí el término 'y otros' (ādi); pues así se observan formas iniciales como 'uṇhāpeti'.

อิทานิ ปากฏํ กตฺวา, อาทิสทฺทผลํ อหํ;

สปฺปโยคํ คหาทีนํ, คณํ วกฺขามิ เม สุณ.

Ahora, habiendo aclarado el propósito del término 'y otros', declararé el grupo de raíces 'gaha' y otras con su uso práctico; escúchame.

คห อุปาทาเน. อุปาทานํ คหณํ, น กิเลสุปาทานํ. อุปสทฺโท เหตฺถ น กิญฺจิ อตฺถวิเสสํ วทติ. อถ วา กาเยน จิตฺเตน วา อุปคนฺตฺวา อาทานํ คหณํ อุปาทานนฺติ สมีปตฺโถ อุปสทฺโท. กตฺถจิ หิ อุปสทฺโท อาทานสทฺทสหิโต ทฬฺหคฺคหเณ วตฺตติ ‘‘กามุปาทาน’’นฺติอาทีสุ. อิธ ปน ทฬฺหคฺคหณํ วา โหตุ สิถิลคฺคหณํ วา, ยํ กิญฺจิ คหณํ อุปาทานเมว, ตสฺมา คหธาตุ คหเณ วตฺตตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เฆปฺปติ, คณฺหาติ วา. ปริคฺคณฺหาติ, ปฏิคฺคณฺหาติ, อธิคณฺหาติ, ปคฺคณฺหาติ, นิคฺคณฺหาติ. ปธานคณฺหนโก. คณฺหิตุํ, อุคฺคณฺหิตุํ. คณฺหิตฺวา, อุคฺคณฺหิตฺวา. อญฺญถาปิ รูปานิ ภวนฺติ. อหํ ชาลึ คเหสฺสามิ. คเหตุํ. คเหตฺวา. อุคฺคาหโก, สงฺคาหโก, อชฺโฌคาฬฺโห. การิเต ‘‘คณฺหาเปติ, คณฺหาปยติ, อญฺญตรํ สติปฏฺฐานํ อุคฺคณฺหาเปนฺติ, สทฺธึ อมจฺจสหสฺเสน คณฺหาเปตฺวา. อุปชฺฌํ คาหาเปตพฺโพ. อุปชฺฌํ คาหาเปตฺวา[Pg.258]. คาเหติ, คาหยติ, คาหาเปสฺสติ. คาหาปยนฺติ สพฺภาวํ. คาหโก, คาเหตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ. กมฺมนิ – คยฺหติ, สงฺคยฺหติ, คณฺหิยติ วา. ตถา หิ ‘‘คณฺหิยนฺติ อุคฺคณฺหิยนฺตี’’ติ นิทฺเทสปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘เคหํ, คาโห, ปริคฺคโห, สงฺคาหโก, สงฺคเหตา’’ อิจฺจาทีนิ โยเชตพฺพานิ.

Gaha en el sentido de asir (upādāna). Upādāna significa tomar, no el aferramiento de las impurezas (kilesa). El prefijo 'upa' aquí no añade una distinción especial de significado. O bien, upādāna es tomar acercándose física o mentalmente, por lo que el prefijo 'upa' tiene el sentido de proximidad. En algunos casos, el prefijo 'upa' junto con la palabra 'ādāna' se emplea para el asimiento firme, como en 'kāmupādāna' (aferramiento a los placeres), etc. Pero aquí, ya sea un asimiento firme o débil, cualquier forma de toma es simplemente upādāna; por lo tanto, debe entenderse que la raíz gaha se refiere al acto de tomar. Gheppati o gaṇhāti (toma). Pariggaṇhāti (comprende/rodea), paṭiggaṇhāti (acepta), adhigaṇhāti (supera), paggaṇhāti (sostiene/se esfuerza), niggaṇhāti (reprime). Padhānagaṇhanako (el que toma principalmente). Gaṇhituṃ, uggaṇhituṃ (para tomar/aprender). Gaṇhitvā, uggaṇhitvā (habiendo tomado/aprendido). También existen otras formas. Ahaṃ jāliṃ gahessāmi (atraparé con la red). Gahetuṃ. Gahetvā. Uggāhako (estudiante), saṅgāhako (recopilador), ajjhogāḷho (sumergido). En causativo: 'gaṇhāpeti, gaṇhāpayati, aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti' (hacen aprender uno de los fundamentos de la atención), 'saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā' (habiendo hecho arrestar con mil ministros). 'Upajjhaṃ gāhāpetabbo' (se debe hacer tomar un preceptor). 'Upajjhaṃ gāhāpetvā'. 'Gāheti, gāhayati, gāhāpessati. Gāhāpayanti sabbhāvaṃ. Gāhako, gāhetvā', etc. En voz pasiva: gayhati, saṅgayhati o gaṇhiyati. Pues se ve en el texto del Niddesa: 'gaṇhiyanti uggaṇhiyanti'. Deben aplicarse términos como: 'gehaṃ' (casa), 'gāho' (asimiento), 'pariggaho' (posesión), 'saṅgāhako' (coleccionista), 'saṅgahetā' (recopilador), etc.

ตตฺร อการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ ‘‘เฆปฺปติ, เฆปฺปนฺติ. เฆปฺปสี’’ติ จ ‘‘คณฺหติ, คณฺหนฺติ. คณฺหสี’’ติ จ อาทินา นเยน สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ สพฺพถา ปทมาลา โยเชตพฺพา. อากาเรการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ ‘‘คณฺหาติ คณฺหาเปตี’’ติอาทินา ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา วชฺเชตพฺพฏฺฐานํ วชฺเชตฺวา.

Allí, para las palabras que terminan en '-ti' precedido por 'a', el paradigma debe aplicarse de todas las formas en todas las inflexiones siguiendo el método: 'gheppati, gheppanti, gheppasi' y 'gaṇhati, gaṇhanti, gaṇhasi', etc. Para las palabras que terminan en '-ti' precedido por 'ā' o 'e', el paradigma de palabras como 'gaṇhāti, gaṇhāpeti' debe aplicarse según sea posible, omitiendo las formas que deban omitirse.

อิมานิ ปน ปสิทฺธานิ กานิจิ อชฺชตนีรูปานิ ‘‘อคฺคหี มตฺติกาปตฺตํ. อคฺคหุํ, อคฺคหึสุ, อคฺคเหสุ’’นฺติ. ภวิสฺสนฺตีอาทีสุ คเหสฺสติ, คเหสฺสนฺติ. เสสํ ปริปุณฺณํ กาตพฺพํ. อคฺคหิสฺสา, อคฺคหิสฺสํสุ. เสสํ ปริปุณฺณํ กาตพฺพํ.

Estas son algunas formas conocidas del aoristo: 'aggahī mattikāpattaṃ' (tomó el cuenco de arcilla), 'aggahuṃ, aggahiṃsu, aggahesuṃ'. En el futuro, etc.: 'gahessati, gahessanti'. El resto debe completarse. 'aggahissā, aggahissaṃsu'. El resto debe completarse.

อุส ทาเห. ทาโห อุณฺหํ. อุสติ ทหตีติ อุณฺหํ. อุณฺหสทฺโท ‘‘อุณฺหํ ภตฺตํ ภุญฺชตี’’ติอาทีสุ ทพฺพมเปกฺขติ, ‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนตี’’ติอาทีสุ ปน คุณํ อุณฺหภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. อุณฺหภาโว หิ สีตภาโว จ คุโณ.

Usa en el sentido de quemar (dāha). El calor es quemar. Lo que quema y arde es caliente. El término 'caliente' (uṇha) se refiere a una sustancia en frases como 'come comida caliente', pero en frases como 'el calor contrarresta el frío', se refiere a una cualidad, pues se busca el estado de calor. Pues el estado de calor y el estado de frío son cualidades.

ตส วิปาสายํ. ตณฺหา. เกนฏฺเฐน ตณฺหา? ตสฺสติ ปริตสฺสตีติ อตฺเถน.

Tasa en el sentido de sed (vipāsā). Antojo (taṇhā). ¿En qué sentido es taṇhā? En el sentido de que uno tiembla o anhela fervientemente (tassati paritassati).

ชุสิ ปีติเสวเนสุ. ชุณฺโห สมโย. กาเฬ วา ยทิ วา ชุณฺเห, ยทา วายติ มาลุโต.

Jusi en el sentido de placer y disfrute. El tiempo de la quincena brillante (juṇha). Ya sea en la oscura o en la brillante, cuando sopla el viento.

ตตฺถ ชุณฺโหติ โชเสติ โลกสฺส ปีตึโสมนสฺสญฺจ อุปฺปาเทตีติ ชุณฺโห.

Allí, se llama 'juṇha' (brillante) porque deleita, produciendo alegría y felicidad al mundo.

ชุต [Pg.259] ทิตฺติยํ. ชุณฺหา รตฺติ. โชตติ สยํ นิปฺปภาปิ สมานา จนฺทตารกปฺปภาเสนปิ ทิพฺพติ วิโรจติ สปฺปภา โหตีติ ชุณฺหา.

Juta en el sentido de esplendor (ditti). La noche de luna llena (juṇhā). Resplandece; aunque por sí misma carezca de luz, brilla y se vuelve luminosa mediante la luz de la luna y las estrellas; por eso se llama juṇhā.

สา ตนุกรเณ. สณฺหวาจา. สิยติ ตนุกริยติ, น ผรุสภาเวน กกฺกสา กริยตีติ สณฺหา.

Sā en el sentido de refinar o adelgazar (tanukaraṇa). Palabra suave (saṇhavācā). Se dice que es suave (saṇhā) porque se refina, no se vuelve áspera por la rudeza.

โส อนฺตกมฺมนิ. สณฺหํ, ญาณํ. สิยติ สยํ สุขุมภาเวน อติสุขุมมฺปิ อตฺถํ อนฺตํ กโรติ นิปฺผตฺตึ ปาเปตีติ สณฺหํ.

So en el sentido de finalizar (antakamma). Sutil (saṇhaṃ), el conocimiento. Se llama sutil (saṇhaṃ) porque, por su propia naturaleza delicada, llega al final e incluso a la conclusión de un significado extremadamente sutil.

ติช นิสาเน. นิสานํ ติกฺขตา. ติณฺโห ปรสุ. ติติกฺขตีติ ติณฺโห.

Tija en el sentido de afilar (nisāna). Afilar es agudeza. Un hacha afilada (tiṇho). Se dice que es afilada porque es penetrante.

สิ เสวายํ. อตฺตโน หิตมาสีสนฺเตหิ เสวิยเตติ สิปฺปํ, ยํ กิญฺจิ ชีวิตเหตุ สิกฺขิตพฺพํ สิปฺปายตนํ. อปิจ สิปฺปนฺติ อฏฺฐารส มหาสิปฺปานิ – สุติ สูรมติ พฺยากรณํ ฉนฺโทวิจิติ นิรุตฺติ โชติสตฺถํ สิกฺขา โมกฺขญาณํ กฺริยาวิธิ ธนุพฺเพโท หตฺถิสิกฺขา กามตนฺตํ อสฺสลกฺขณํ ปุราณํ อิติหาโส นีติ ตกฺโก เวชฺชกญฺจาติ.

Si en el sentido de servir o practicar (sevā). Se llama arte o oficio (sippa) a lo que es practicado por quienes buscan su propio beneficio; cualquier medio de vida que deba aprenderse es una disciplina artística (sippāyatana). Además, el término sippa comprende las dieciocho grandes artes: la tradición védica, la heroicidad, la gramática, la métrica, la etimología, la astronomía, la fonética, el conocimiento de la liberación, los rituales, el tiro con arco, el entrenamiento de elefantes, los tratados eróticos, el conocimiento de los caballos, las crónicas antiguas, la historia, la ética, la lógica y la medicina.

กุ กุจฺฉายํ. กุจฺฉา ครหา. กณฺหา ธมฺมา. กณฺโห ปุริโส.

Ku en el sentido de desprecio (kucchā). El desprecio es el reproche. Estados oscuros (kaṇhā dhammā). Un hombre oscuro (kaṇho puriso).

ตตฺถ กณฺหาติ อปภสฺสรภาวกรณตฺตา ปณฺฑิเตหิ กุจฺฉิตพฺพา ครหิตพฺพาติ กณฺหา, อกุสลธมฺมา. กาฬวณฺณตฺตา สุวณฺณวณฺณาทิกํ อุปนิธาย กุจฺฉิตพฺโพ นินฺทิตพฺโพติ กณฺโห, กาฬวณฺโณ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Allí, se dice que son 'oscuros' (kaṇhā) porque, al causar la pérdida de resplandor, deben ser despreciados y reprochados por los sabios; son los estados perjudiciales (akusaladhammā). Se llama 'oscuro' (kaṇho) al color negro porque, en comparación con el color del oro, etc., debe ser despreciado o criticado. También se ha dicho esto:

‘‘กณฺโห วตายํ ปุริโส, กณฺหํ ภุญฺชติ โภชนํ;

กณฺเห ภูมิปฺปเทสสฺมึ, น มยฺหํ มนโส ปิโย’’ติ จ,

'Ciertamente, este hombre es oscuro, come comida oscura; en un lugar de tierra oscura, no es agradable para mi mente'.

‘‘น [Pg.260] กณฺโห ตจสา โหติ,อนฺโตสาโร หิ พฺราหฺมโณ;

ยสฺมึ ปาปานิ กมฺมานิ,ส เว กณฺโห สุชมฺปตี’’ติ จ.

'Uno no es oscuro por la piel, pues el brahmán tiene su esencia interior; aquel en quien existen acciones malvadas, él es ciertamente oscuro, ¡oh Sujampati!'.

อิจฺเจวํ –

De esta manera:

คหาทิเก ธาตุคเณ, สนฺธาย ตสิอาทโย;

อาทิคฺคโห กโต ปฺปณฺหา, คหาทีสุ ยถารหํ.

En el grupo de raíces que comienza con 'gaha', refiriéndose a 'tasa' y otras; la mención de 'y otros' (ādi) se hizo para los sufijos como '-ṇhā' en el grupo de gaha, etc., según corresponda.

คหโต ธาตุโต หิ ปฺโป,อาขฺยาตตฺเตวทิสฺสติ;

อาขฺยาตตฺเต จ นามตฺเต, ณฺหาสทฺโท อุสโต ตถา.

Pues el sufijo '-ppa' de la raíz 'gaha' se observa solo en las formas verbales; mientras que el sonido '-ṇhā' de 'usa' se observa tanto en formas verbales como nominales.

อุสคเหหิ อญฺญสฺมา, นามตฺเตว ทุเว มตา;

เอวํ วิเสสโต เญยฺโย, คหาทิคณนิจฺฉโย.

Aparte de 'usa' y 'gaha', de las otras raíces, se considera que los dos sufijos aparecen solo en sustantivos; así debe conocerse específicamente la determinación del grupo de raíces 'gaha'.

เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ สาสเน ‘‘ตณฺหายตี’’ติ กฺริยาปทมฺปิ ทิสฺสติ, ตถาปิ ตสฺส ‘‘ปพฺพตายติ, เมตฺตายตี’’ติอาทีนิ วิย นามสฺมา วิหิตสฺส อายปจฺจยสฺส วเสน สิทฺธตฺตา กฺริยาปทตฺเตปิ ณฺหาปจฺจโย มุขฺยโต ลพฺภตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘ตณฺหายตี’’ติ หิ อิทํ ณฺหาปจฺจยวตา ตสธาตุโต นิปฺผนฺนตณฺหาสทฺทสฺมา ปรสฺส อายปจฺจยสฺส วเสน นิปฺผนฺนํ. ตถา กิญฺจาปิ รูปิยสํโวหารสิกฺขาปทวณฺณนายํ ‘‘วาสิผลํ ตาเปตฺวา อุทกํ วา ขีรํ วา อุณฺหาเปตี’’ติ อิมสฺมึ ปเทเส ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ เหตุกตฺตุวาจกํ กฺริยาปทํ ทิสฺสติ, ตถาปิ ตสฺส ณฺหาปจฺจยวตา อุสธาตุโต นิปฺผนฺนอุณฺหาสทฺทโต วิหิตสฺส การิตสญฺญสฺส ณาเปปจฺจยสฺส วเสน นิปฺผนฺนตฺตา กฺริยาปทตฺเตปิ ณฺหาปจฺจโย มุขฺยโต ลพฺภตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ อิทํ วุตฺตปฺปการอุณฺหาสทฺทโต ณาเปปจฺจยวเสน นิปฺผนฺนํ, เอตสฺมึ ทิฏฺเฐ ‘‘อุณฺหาปยตี’’ติ ปทมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ.

Sin embargo, aunque en la Dispensación también se observa la forma verbal 'taṇhāyatī' (él anhela), no se puede decir que el sufijo -ṇhā se obtenga allí de manera principal, pues dicha forma, al igual que 'pabbatāyati' o 'mettāyatī', se establece mediante el sufijo -āya aplicado a un nombre. En efecto, 'taṇhāyatī' se deriva del sustantivo 'taṇhā', el cual proviene de la raíz 'tas' con el sufijo -ṇhā, y luego se le aplica el sufijo -āya. Del mismo modo, aunque en el comentario a la regla de entrenamiento sobre el comercio con plata se observa en ese pasaje el verbo causativo 'uṇhāpetī' (hace calentar) en la frase 'vāsiphalaṃ tāpetvā udakaṃ vā khīraṃ vā uṇhāpetī' (habiendo calentado la hoja de un hacha, hace calentar agua o leche), no se puede decir que el sufijo -ṇhā se obtenga allí de manera principal; pues, aunque sea una forma verbal, se deriva del sustantivo 'uṇha', que a su vez proviene de la raíz 'us' con el sufijo -ṇhā, y luego se le aplica el sufijo causativo -ṇāpe. 'Uṇhāpetī' se deriva del mencionado sustantivo 'uṇha' mediante el sufijo -ṇāpe; y al verse este, también se da por vista la forma 'uṇhāpayatī'.

กิญฺจ [Pg.261] ภิยฺโย วินยฏฺฐกถายํ ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ การิตปทสฺส ทิฏฺฐตฺตาเยว ‘‘อุณฺหตี’’ติ กตฺตุปทมฺปิ นยโต ทิฏฺฐเมว โหติ กตฺตุการิตปทานํ เอกธาตุมฺหิ อุปลพฺภมานตฺตา, ยถา? คณฺหติ, คณฺหาเปติ, คจฺฉติ, คจฺฉาเปตีติ, ตสฺมา ‘‘อุส ทาเห’’ติ ธาตุสฺส ‘‘อุณฺหตี’’ติ รูปํ อุปลพฺภตีติ มนฺตฺวา ‘‘อุณฺหตีติ อุณฺห’’นฺติ นิพฺพจนํ กาตพฺพํ. อิติ ปฺปปจฺจโย คหโต จ อญฺญโต จ เอกธา ลพฺภติ, ณฺหาปจฺจโย ปน คหโต อุสโต จ ทฺวิธา อญฺญโต เอกธา ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. กิญฺจาเปตฺถ เอวํ นิยโม วุตฺโต, ตถาปิ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน อญฺญานิปิ เอเกกสฺส ธาตุสฺส นามิกปทานิ ทฺเว ทฺเว กฺริยาปทานิ วิจินิตพฺพานิ. เยน ปน พุทฺธวจนานุรูเปน นเยน คหาทิคเณ อาทิสทฺเทน ตสธาตาทโย อมฺเหหิ คหิตา, อิมสฺมา นยา อญฺโญ นโย ปสตฺถตโร นตฺถิ, อยเมว ปสตฺถตโร, ตสฺมา อยํ นีติ สาสนฏฺฐิติยา อายสฺมนฺเตหิ สาธุกํ ธาเรตพฺพา วาเจตพฺพา จ.

Además, dado que en el Comentario del Vinaya se observa la forma causativa 'uṇhāpetī', por analogía también se da por vista la forma activa 'uṇhatī' (calienta), ya que las formas activa y causativa se encuentran en una misma raíz, como en 'gaṇhati, gaṇhāpeti; gacchati, gacchāpeti'. Por lo tanto, considerando que existe la forma 'uṇhatī' de la raíz 'usa' (quemar), se debe realizar la derivación: 'uṇhatīti uṇhaṃ' (lo que calienta es lo caliente). Así, debe entenderse que el sufijo -ppa se obtiene de una manera (de 'gah' y otros), mientras que el sufijo -ṇhā se obtiene de dos maneras (de 'gah' y 'us') y de otras de una sola manera. Aunque aquí se ha enunciado esta regla, deben investigarse otros sustantivos y los dos tipos de verbos para cada raíz en la Palabra del Buda junto con sus Comentarios. El método por el cual hemos incluido raíces como 'tas' mediante el término 'ādisaddena' (y otros) en el grupo 'gahādi', en conformidad con la Palabra del Buda, no tiene otro método más excelente; este es el más excelente. Por lo tanto, esta norma debe ser bien memorizada y enseñada por los venerables para la estabilidad de la Dispensación.

คหาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

Estos son los de la clase 'gahādi' observados de acuerdo a mi capacidad; habiendo examinado otros en los Suttas, debéis tomarlos según su adecuación al significado.

คหาทิคโณยํ.

Este es el grupo gahādi.

ตนาทิคณิก

El grupo tanādi.

ตนุ วิตฺถาเร. ตโนติ. อายตนํ, ตนุ. กมฺมนิ ‘‘ตนิยฺยติ, ตนิยฺยนฺติ. วิตนิยฺยตี’’ติ รูปานิ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘ยถา หิ อาสภํ จมฺมํ, ปถพฺยา วิตนิยฺยตี’’ติ. ครู ปน ‘‘ปตายเต, ปตญฺญตี’’ติ รูปานิ วทนฺติ. ตนิตุํ, ตนิตฺวาน. ตุมนฺตาทิรูปานิ.

Tanu en el sentido de extensión. Tanoti (extiende). Āyatana (esfera/base), tanu (cuerpo/delgado). En voz pasiva: 'taniyyati, taniyyanti; vitaniyyati'. Aquí está el texto Pali: 'Yathā hi āsabhaṃ cammaṃ, pathabyā vitaniyyati' (Como una piel de buey se extiende sobre la tierra). Los maestros (garū), sin embargo, mencionan las formas 'patāyate, pataññatī'. Tanituṃ, tanitvāna, son las formas del infinitivo y gerundio, etc.

ตตฺถ [Pg.262] อายตนนฺติ อายภูเต ธมฺเม ตโนติ วิตฺถาเรตีติ อายตนํ. ตนูติ สรีรํ. ตญฺหิ กลลโต ปฏฺฐาย กมฺมาทีหิ ยถาสมฺภวํ ตนิยฺยติ วิตฺถาริยติ มหตฺตํ ปาปิยตีติ ‘‘ตนู’’ติ วุจฺจติ. ‘‘ตนุ วปุ สรีรํ ปุํ กาโย เทโห’’ติอาทโย สรีรวาจกา สทฺทา. สรีรํ ขนฺธปญฺจกํ. ยญฺหิ มหาชโน สรีรนฺติ วทติ, ตํ ปรมตฺถโต ขนฺธปญฺจกมตฺตเมว, น ตโต อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา อุปลพฺภติ. ‘‘กามราคพฺยาปาทานํ ตนุตฺตกรํ สกทาคามิมคฺคจิตฺต’’นฺติอาทีสุ ปน ตนุสทฺโท อปฺปตฺถวาจโก, อปฺปตฺถวาจกสฺส จ ตสฺส กฺริยาปทํ น ปสฺสาม, ตสฺมา นิปาตปเทน เตน ภวิตพฺพํ. ตนุสทฺโท นิปาตปทนฺติ วุตฺตฏฺฐานมฺปิ น ปสฺสาม, นิจฺฉเยน ปน อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโกติ คเหตพฺโพ.

En ese contexto, 'āyatana' se refiere a lo que extiende o expande los fenómenos que han surgido. 'Tanū' significa cuerpo; pues este, comenzando desde el estado de embrión (kalala), es extendido o expandido por el kamma y otros factores según corresponda, hasta alcanzar la grandeza; por eso se llama 'tanū'. 'Tanu, vapu, sarīra, puṃ, kāyo, deho', etc., son términos que designan al cuerpo. El cuerpo son los cinco agregados. Pues lo que el vulgo llama 'cuerpo', en sentido último es meramente los cinco agregados; fuera de eso, no se encuentra un yo (attā) ni nada perteneciente al yo (attaniya). Sin embargo, en pasajes como 'el estado de conciencia del camino del que retorna una vez que hace tenue (tanuttakaraṃ) la pasión sensorial y la malevolencia', la palabra 'tanu' expresa 'escaso' o 'poco'; y no vemos un verbo para este sentido de escasez, por lo tanto, debe ser una partícula (nipāta). Aunque no vemos ningún lugar donde se diga que la palabra 'tanu' sea una partícula, debe tomarse con seguridad como un término base no derivado (anipphannapāṭipadika).

ตโนติ, ตโนนฺติ. ตโนสิ, ตโนถ. ตโนมิ, ตโนม. ตนุเต, ตนุนฺเต. ตนุเส, ตนุเส, ตนุวฺเห. ตเน, ตนุมฺเห. เสสํ ยถาสมฺภวํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Tanoti, tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma. Tanute, tanunte. Tanuse, tanuvhe. Tane, tanumhe. El resto debe expandirse según corresponda.

ตโนตุ, ตโนนฺตุ. ตเนยฺย, ตเน, ตเนยฺยุํ. วิตน, วิตนุ. อตนา, อตนุ. อมฺมาย ปตนุ เกสา. อตนิ, อตนึสุ. ตนิสฺสติ, ตนิสฺสนฺติ. อตนิสฺสา, อตนิสฺสํสุ. กมฺมนิ ‘‘ตนิยฺยติ, ตนิยฺยนฺติ. ตนิยฺยสี’’ติอาทินา วิตฺถาเรตพฺพํ.

Tanotu, tanontu. Taneyya, tane, taneyyuṃ. Vitana, vitanu. Atanā, atanu. 'Ammāya patanu kesā' (Los cabellos de la madre son finos). Atani, ataniṃsu. Tanissati, tanissanti. Atanissā, atanissaṃsu. En voz pasiva debe expandirse como 'taniyyati, taniyyanti; taniyyasī', etc.

สก สตฺติยํ. สตฺติ สมตฺถภาโว. สกฺโกติ สกฺโก. วิญฺญาเปตุํ อสกฺขิ. สกฺขิสฺสสิ. สกฺขติ. ตฺวมฺปิ อมฺม ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสิ. สกฺกเต ชราย ปฏิกมฺมํ กาตุนฺติ ปาฬิ.

Saka en el sentido de capacidad. 'Satti' es el estado de ser capaz. Sakkoti (él puede), Sakko (Sakka/el capaz). 'Viññāpetuṃ asakkhi' (no pudo dar a conocer). Sakkhissasi (podrás). Sakkhati (podrá). 'Tvampi amma pabbajituṃ sakkhissasi' (tú también, madre, podrás renunciar). 'Sakkate jarāya paṭikammaṃ kātuṃ' (es posible poner remedio a la vejez), así dice el texto Pali.

ตตฺถ [Pg.263] สกฺโกติ เทวราชา. โส หิ อตฺถานํ สหสฺสมฺปิ มุหุตฺเตน จินฺตนสมตฺถตาย สปรหิตํ กาตุํ สกฺโกตีติ ‘‘สกฺโก’’ติ วุจฺจติ. อญฺญตฺร ปน ธาตูนํ อวิสเย ตทฺธิตวเสน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสีติ สกฺโกติ เอวมฺปิ อตฺถํ คเหตฺวา สกฺกสทฺโท นิรุตฺตินเยน สาเธตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ ภควตา ‘‘สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘สกฺโก’ติ วุจฺจตี’’ติ. สกฺโกนฺโต. สกฺโกนฺตี. สกฺโกนฺตํ กุลํ.

En ese contexto, 'Sakkoti' es el rey de los dioses. Pues él es llamado 'Sakko' porque es capaz de realizar el beneficio propio y ajeno mediante la capacidad de pensar incluso mil asuntos en un instante. En otro lugar, fuera del alcance de las raíces, se establece la palabra 'Sakka' mediante el método de la etimología (nirutti) tomando el significado de que 'dio una dádiva respetuosamente' (sakkaccaṃ dānaṃ adāsi) mediante un sufijo taddhita. Pues ha sido dicho por el Bienaventurado: 'Mahāli, el señor de los dioses Sakka, siendo anteriormente un ser humano, dio una dádiva respetuosamente (sakkaccaṃ); por eso es llamado Sakka'. Sakkonto (pudiendo, masc.), sakkontī (pudiendo, fem.), sakkontaṃ kulaṃ (una familia capaz).

ขุณุ ขิณุ หึสายํ. ขุโณติ. ขิโณติ.

Khuṇu y khiṇu en el sentido de herir o dañar. Khuṇoti. Khiṇoti.

อิณุ คติยํ. อิโณติ. อิณํ อิณายิโก.

Iṇu en el sentido de ir. Iṇoti. Iṇaṃ (deuda), iṇāyiko (deudor).

ติณุ อทเน. ติโณติ. ติณํ. เอตฺถ ติณนฺติ ยวสํ. ตญฺหิ ติณิยเต ติณภกฺเขหิ โคณาทีหิ อทิยเต ขาทิยเตติ ติณํ.

Tiṇu en el sentido de comer. Tiṇoti. Tiṇaṃ (hierba). Aquí 'tiṇa' significa forraje. Pues es 'tiṇa' porque es comido (tiṇiyate), es decir, ingerido o masticado por los bueyes y otros animales que se alimentan de hierba.

ฆิณุ ทิตฺติยํ. ฆิโณติ.

Ghiṇu en el sentido de resplandor. Ghiṇoti.

หนุ อปนยเน. อปนยนํ อนาลาปกรณํ นิพฺพจนตากรณํ. หโนติ. หนุเต.

Hanu en el sentido de quitar. Quitar significa no hablar o no proferir sonido. Hanoti. Hanute.

ปนุ ทาเน ปโนติ. ปนุเต.

Panu en el sentido de dar. Panoti. Panute.

มนุ โพธเน. มโนติ. มนุเต. มโน. มนํ. มานสํ. มนุสฺโส. มานโว. มาณโว.

Manu en el sentido de conocimiento o percepción. Manoti. Manute. Mano (mente), manaṃ, mānasaṃ, manusso (humano), mānavo (joven/brahmán), māṇavo (muchacho).

เอตฺถ มโนติ มนุเต พุชฺฌตีติ มโน, เอวํ มนํ. อิเมสํ ปน ทฺวินฺนํ มนสทฺทานํ ‘‘ยสฺมึ มโน นิวิสติ. สนฺตํ ตสฺส มนํ โหตี’’ติอาทีสุ ปุนฺนปุํสกลิงฺคตา ทฏฺฐพฺพา. มานสนฺติ ราโคปิ จิตฺตมฺปิ อรหตฺตมฺปิ. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ [Pg.264] จรติ มานโส’’ติ เอตฺถ หิ ราโค มานสํ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติ เอตฺถ จิตฺตํ. ‘‘อปฺปตฺตมานโส เสกฺโข, กาลํ กยิรา ชเน สุโต’’ติ เอตฺถ อรหตฺตํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

Aquí, 'mano' se llama así porque conoce (manute), del mismo modo 'manaṃ'. Debe entenderse que estas dos palabras 'mano' tienen género masculino y neutro en frases como: 'yasmiṃ mano nivisati' (donde la mente se establece) y 'santaṃ tassa manaṃ hoti' (su mente está en calma). 'Mānasaṃ' puede significar pasión (rāga), mente (citta) o el estado de Arahant (arahatta). En 'Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso' (Un lazo que se mueve en el aire, este que se mueve mentalmente), aquí 'mānasa' es pasión. En 'Cittaṃ mano mānasaṃ', aquí es mente. En 'Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane suto' (Un aprendiz que no ha alcanzado el mānasa, el cual es escuchado entre la gente como alguien que ha fallecido), aquí es el estado de Arahant. Sobre esto se dice:

ราโค จิตฺตํ อรหตฺตญฺจ, ‘‘มานส’’นฺติ สมีริตํ;

สตฺถุโน สาสเน ปาป-สาสเน’ขิลสาสเน.

La pasión, la mente y el estado de Arahat se denominan «mānasa» en la enseñanza del Maestro, que es la enseñanza sobre el abandono del mal y la enseñanza completa.

ตตฺถ สมฺปยุตฺตมนสิ ภโวติ ราโค มานโส. มโน เอว มานสนฺติ กตฺวา จิตฺตํ มานสํ. อนวเสสโต มานํ สิยติ สมุจฺฉินฺทตีติ อคฺคมคฺโค มานสํ. ตนฺนิพฺพตฺตตฺตา ปน อรหตฺตสฺส มานสตา ทฏฺฐพฺพา. มนูติ สตฺโต. ‘‘เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิ มนุ ปสฺสตี’’ติ เอตฺถ หิ ‘‘มนู’’ติ สตฺโต วุตฺโต. อถ วา มนูติ ปฐมกปฺปิกกาเล มนุสฺสานํ มาตาปิภุฏฺฐาเน ฐิโต มนุนามโก ปุริโส, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมตราชา’’ติ วุตฺโต. โส หิ สกลโลกสฺส หิตํ กาตุํ มนุเต ชานาตีติ ‘‘มนู’’ติ วุจฺจติ. ยถาพลํ อตฺตโน หิตํ มนุเต ชานาตีติ มนุสฺโส, มนสฺส วา อุสฺสนฺนตฺตา มนุสฺโส. อถ วา วุตฺตปฺปการสฺส มนุโน อปจฺจํ มนุสฺโส. เอวํ มานโว มาณโว จ, นการสฺส หิ ณกาเร กเต ‘‘มาณโว’’ติ รูปํ สิชฺฌติ. เกจิ ปนาหุ ‘‘ทนฺตชนการสหิโต มานวสทฺโท สพฺพสตฺตสาธารณวจโน, มุทฺธชณการสหิโต ปน มาณวสทฺโท กุจฺฉิตมูฬฺหาปจฺจวจโน’’ติ, ตํ วีมํสิตฺวา ยุตฺตญฺเจ, คเหตพฺพํ, น ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ‘‘มาณวสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารวจเน อิทํ วจนํ วิรุชฺฌตี’’ติ อนฺตรสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร อนฺตรอนฺตริกาสทฺทานมฺปิ อาหรณสฺส ทสฺสนโต.

Allí, «mānasa» es pasión (rāgo) por existir en una mente asociada. Considerar que «la mente misma es mānasa» significa que la mente es mānasa. El camino supremo es mānasa en el sentido de que el orgullo (māna) se corta o destruye sin remanente. Debido a haber nacido de aquel [camino], el estado de Arahat debe considerarse como mānasa. «Manu» significa un ser. En efecto, en el pasaje: «¿Con qué claridad visual el ser (manu) ve las formas?», la palabra «manu» se refiere a un ser. Alternativamente, «Manu» es el nombre de un hombre que, en el tiempo de los primeros seres del eón, actuó como padre y madre de los seres humanos, a quien en la enseñanza se le llama «Rey Mahāsammata». Él es llamado «Manu» porque piensa o conoce (manute jānāti) el beneficio del mundo entero. Se le llama «manusso» (humano) porque piensa o conoce su propio beneficio según su capacidad, o bien es «manusso» por la excelencia de su mente (manassa). Alternativamente, «manusso» es el descendiente del Manu mencionado. Del mismo modo, existen las formas «mānavo» y «māṇavo», pues al sustituir la letra 'n' por la 'ṇ' cerebral, se forma el término «māṇavo». Algunos dicen: «La palabra mānavo con 'n' dental es un término general para todos los seres, mientras que la palabra māṇavo con 'ṇ' cerebral es un término para la descendencia despreciable o necia»; si esto se examina y es apropiado, debe aceptarse, pero no debe decirse aquí que «esta declaración contradice la explicación del significado de la palabra māṇavo», pues se observa el uso de los términos «antara» e «antarikā» al extraer el significado de la palabra «antara».

ตตฺร [Pg.265] ปนายํ วีมํสนา – จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตสฺมิญฺหิ ‘‘สุโภ มาณโวโตเทยฺยปุตฺโต’’ติ อิมสฺมึ ปเทเส อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘สุโภติ โส กิร ทสฺสนีโย อโหสิ ปาสาทิโก, เตนสฺส องฺคสุภตาย ‘สุโภ’ตฺเวว นามํ อกํสุ. ‘มาณโว’ติ ปน ตํ ตรุณกาเล โวหรึสุ, โส มหลฺลกกาเลปิ เตเนว โวหาเรน โวหริยตี’’ติ เอวํ มุทฺธชณการสฺส มาณวสทฺทสฺส อตฺโถ ปกาสิโต, ตฏฺฏีกายมฺปิ ครูหิ ‘‘ยํ อปจฺจํ กุจฺฉิตํ มุทฺธํ วา, ตตฺถ โลเก มาณวโวหาโร, เยภุยฺเยน จ สตฺตา ทหรกาเล มุทฺธธาตุกา โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘ตรุณกาเล โวหรึสู’’ติ, เอวํ มุทฺธชณการสฺส มาณวสทฺทสฺส อตฺโถ ปกาสิโต. อิทานิ มาณวสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ภวติ, มาณโวติ สตฺโตปิ โจโรปิ ตรุโณปิ วุจฺจติ. ‘‘โจทิตา เทวทูเตหิ, เย ปมชฺชนฺติ มาณวา’’ติอาทีสุ หิ สตฺโต ‘‘มาณโว’’ติ วุตฺโต. ‘‘มาณเวหิ สห คจฺฉนฺติ กตกมฺเมหิปิ อกตกมฺเมหิปี’’ติอาทีสุ โจโร. ‘‘อมฺพฏฺโฐ มาณโว’’ติอาทีสุ ตรุโณ ‘‘มาณโว’’ติ วุตฺโต.

Aquí está la investigación: en el Cūḷakammavibhaṅgasutta, en el pasaje «Subha el joven (māṇava), hijo de Todeyya», los maestros comentaristas explican el significado de la palabra «māṇavo» con 'ṇ' cerebral diciendo: «Se dice que Subha era bien parecido y agradable, por lo que debido a la belleza de sus miembros le pusieron el nombre de 'Subha'. Lo llamaron 'māṇava' en su juventud, y se le sigue llamando así incluso en su vejez». En su subcomentario, los maestros (garūhi) expresaron: «En el mundo, el término māṇava se usa para la descendencia que es despreciable o necia, y dado que los seres son mayormente de naturaleza necia en su juventud, se dijo 'lo llamaron en su juventud'». Así se aclara el significado de māṇava. Ahora se realiza la extracción del significado de la palabra māṇava: «māṇava» se refiere tanto a un ser, como a un ladrón o a un joven. En pasajes como «Aquellos seres (māṇavā) que, advertidos por los mensajeros divinos, son negligentes», se llama «māṇavo» a un ser. En «Van junto con los ladrones (māṇavehi), tanto con los que han cometido crímenes como con los que no», significa ladrón. En «El joven (māṇavo) Ambaṭṭha», se llama «māṇavo» a un joven.

อปฺป ปาปุเณ. อปฺโปติ. อาโป.

La raíz «appa» significa alcanzar. «Appo». «Āpo» (Agua).

เอตฺถ อาโปติ อปฺโปติ ตํ ตํ ฐานํ วิสฺสรตีติ อาโป.

En este contexto, «āpo» es «appo» en el sentido de que fluye o se difunde hacia diversos lugares.

มา ปริมาเณ. มิโนติ. อุปมา, อุปมานํ, วิมานํ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

La raíz «mā» significa medir. «Minoti» (él mide). «Upamā» (comparación), «upamānaṃ» (estándar de comparación), «vimānaṃ» (mansión celestial). Otros términos también deben aplicarse.

เอตฺถ จ ยา อจฺจนฺตํ น มิโนติ น วิจฺฉินฺทติ, สา มานสฺส สมีเป วตฺตตีติ อุปมา ยถา ‘‘โคโณ วิย ควโช’’ติ. อุปมานนฺติ [Pg.266] อุปมา เอว. ตถา หิ ‘‘วีโตปมานมปฺปมาณมนาถนาถ’’นฺติ. เอตฺถ วีโตปมานนฺติ อิมสฺส วีโตปมํ, นิรุปมนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุปมานนฺติ อุปเมตพฺพากาโร ‘‘สีโห วิย ภควา’’ติ. เอตฺถ หิ สีโห อุปมา, ภควา อุปเมยฺโย เตโชปรกฺกมาทีหิ อุปเมตพฺพตฺตา, เตโชปรกฺกมาทโย อุปเมตพฺพากาโร. เอตฺถ ปน สาติสยตฺตา กิญฺจาปิ สีหสฺส เตชาทีหิ ภควโต เตชาทิอุปเมตพฺพากาโร นตฺถิ, ตถาปิ หีนูปมาวเสน ‘‘สีโห วิย ภควา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิมานนฺติ อุตุสมุฏฺฐานตฺเตปิ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานตฺตา กมฺเมน วิเสสโต มินิยติ ปริจฺฉินฺทิยตีติ วิมานํ.

Aquí, aquello que no mide en exceso ni interrumpe, y que reside cerca de la medida (māna), se llama «upamā» (símil), como en «el buey silvestre es como un buey». «Upamānam» es lo mismo que comparación. Así, en «el incomparable (vītopamānaṃ), inconmensurable, refugio de los que no tienen refugio». Aquí, «vītopamānaṃ» significa aquel cuya comparación ha desaparecido, es decir, incomparable. Alternativamente, «upamānaṃ» es el modo de ser comparado, como en «el Bienaventurado es como un león». Aquí, el león es la comparación (upamā), el Bienaventurado es el sujeto de comparación (upameyyo) por ser comparable en esplendor y valor, y el esplendor y el valor son el modo de ser comparado. Sin embargo, debido a su carácter sobrehumano, aunque el esplendor del Bienaventurado no tiene comparación con el esplendor del león, debe entenderse que se dice «el Bienaventurado es como un león» a modo de una comparación con algo inferior. «Vimāna» (mansión): aunque surja según la estación, se llama «vimāna» porque es medido o determinado especialmente por el kamma, al surgir de las estaciones condicionadas por el kamma.

กร กรเณ. ‘‘กโรติ, กยิรติ, กุพฺพติ, กฺรุพฺพติ, ปกโรติ, อุปกโรติ, อปกโรติ, ปฏิกโรติ, นิรากโรติ, ปฏิสงฺขโรติ, อภิสงฺขโรติ’’ อิจฺเจวมาทีนิ กตฺตริ ภวนฺติ. กมฺเม ปาฬินยวเสน อิการาคมฏฺฐาเน ยการสฺส ทฺเวภาโว. ตสฺมึเยวฐาเน รยการานํ วิปริยาเย สติ น ทฺเวภาโว. ตถา อีการาคมฏฺฐาเน ‘‘กริยฺยติ, กยิรติ, กรียติ, กยฺยติ, ปกรียติ, ปกริยฺยติ, ปฏิสงฺขริยฺยติ, อภิสงฺขริยฺยติ’’ อิจฺเจวมาทีนิ กมฺมนิ ภวนฺติ.

La raíz «kara» significa hacer. Las formas «karoti, kayirati, kubbati, krubbati, pakaroti, upakaroti, apakaroti, paṭikaroti, nirākaroti, paṭisaṅkharoti, abhisaṅkharoti», etc., ocurren en la voz activa (kattari). En la voz pasiva (kamme), según el método del Canon, hay una duplicación de la letra 'y' en el lugar donde iría el aumento de la vocal 'i'. En ese mismo lugar, cuando ocurre la inversión de las letras 'r' y 'y', no hay duplicación. Así, en lugar del aumento 'ī', las formas «kariyyati, kayirati, karīyati, kayyati, pakarīyati, pakariyyati, paṭisaṅkhariyyati, abhisaṅkhariyyati», etc., ocurren en la voz pasiva.

เอตฺถ จ กยิรตีติ ปทํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ทิสฺสติ กตฺตริ กมฺเม จ. เตส กตฺตุวเสน ‘‘ปุริโส กมฺมํ กยิรตี’’ติ โยเชตพฺพํ, กมฺมวเสน ปน อยํ ปาฬิ ‘‘กุฏิ เม กยิรติ อเทสิตวตฺถุกา’’ติ. ตตฺถ จ กตฺตุวเสน วุตฺตํ กตฺตุปทํ ยิรปจฺจเยน สิทฺธํ. กมฺมวเสน ปน วุตฺตํ กมฺมปทํ อิการาคมสฺส อาทิอนฺตภูตานํ รยการานํ วิปริยาเยนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยตี’’ติ จตฺตาริ การิตรูปานิ, ยานิ ‘‘เหตุกตฺตุรูปานี’’ติ วุจฺจนฺติ ตทฺทีปกตฺตา.

Aquí, la palabra «kayirati» se encuentra en dos funciones: en voz activa y en voz pasiva. En la voz activa, debe aplicarse como «el hombre hace el trabajo». En la voz pasiva, este pasaje del Canon dice: «Se me construye (kayirati) una cabaña en un lugar no designado». Allí, el sujeto expresado en voz activa se forma con el sufijo «yira». Pero debe entenderse que el término pasivo expresado en voz pasiva se debe a la inversión de las letras 'r' y 'y' que forman el inicio y el final del aumento 'i'. Las cuatro formas causativas, «kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati», se denominan «formas del agente causativo» (hetukatturūpāni) por indicar dicha función.

อิทานิ [Pg.267] ปน ปทมาลา วตฺตพฺพา, ตตฺร ปฐมํ ‘‘กุพฺพตี’’ติ ปทสฺเสว ปทมาลํ โยเชสฺสาม สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ เอกากาเรน โยเชตพฺพตฺตา. ‘‘กโรตี’’ติ โอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส ปน ‘‘กาเรตี’’ติ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส จ ปทมาลํ ยถาสมฺภวํ ปจฺฉา โยเชสฺสาม เอกากาเรน อโยเชตพฺพตฺตา.

Ahora debe explicarse el paradigma de las palabras (padamālā); primero aplicaremos el paradigma de la palabra «kubbati», ya que debe aplicarse de la misma manera en todas las desinencias. Posteriormente, aplicaremos según sea posible el paradigma de la palabra «karoti», que termina en 'o', y el de «kāreti», que termina en 'e', ya que no pueden aplicarse del mismo modo.

ตตฺร กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสิ, กุพฺพถ. กุพฺพามิ, กุพฺพาม. กุพฺพเต, กุพฺพนฺเต. กุพฺพเส, กุพฺพวฺเห. กุพฺเพ, กุพฺพมฺเห. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ.

Al respecto: «kubbati, kubbanti» (3ª pers.); «kubbasi, kubbatha» (2ª pers.); «kubbāmi, kubbāma» (1ª pers.). «Kubbate, kubbante; kubbase, kubbavhe; kubbe, kubbamhe». Estas son las formas expresadas en el tiempo presente (vattamānā).

ปญฺจมิยาทีนํ วเสน ปน กุพฺพตุ, กุพฺพนฺตุ. กุพฺเพยฺย, กุพฺเพยฺยุํ. เสสํ ‘‘ภวติ, ภวนฺตี’’ติ วุตฺตนยานุสาเรน สพฺพตฺถ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Según el imperativo (pañcamī) y otros modos: «kubbatu, kubbantu»; «kubbeyya, kubbeyyuṃ». El resto debe expandirse en todos los casos siguiendo el método mencionado para «bhavati, bhavantī».

‘‘กริยตี’’ติอาทีนิปิ อ การานนฺตรตฺยนฺตปทานิ เอวเมว โยเชตพฺพานิ. เอตฺถ จ ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติอาทินา วุตฺตา อยํ ปทมาลา ปาฬินยทสฺสนโต เอทิสี วุตฺตา. สทฺทสตฺถวิทู ปน สาสนิกา สทฺทสตฺเถเยว อาทรํ กตฺวา ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพสี’’ติ เอวํปการานิ รูปานิ ปาฬิยํ นตฺถีติ มญฺญนฺตา น อิจฺฉนฺติ. เตหิ สทฺทสตฺเถ วิย ปาฬิยมฺปิ ‘‘อสนฺโต นานุกุพฺพนฺตี’’ติอาทีสุ โอการปจฺจยสฺสาเทสภูโต อุกาโร สเรเยว ปเร วการํ ปปฺโปตีติ มญฺญมานา ‘‘กุพฺพนฺติ, กุพฺพนฺเต’’ติอาทีนิเยว รูปานิ อิจฺฉนฺติ, ปรสรสฺสาภาวโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพสี’’ติอาทีนิ ปาฬิยํ นตฺถีติ น อิจฺฉนฺติ. มยํ ปน ปาฬินยทสฺสนโต ตานิ รูปานิ อิจฺฉาม. อตฺร โสตารานํ กงฺขาวิโนทนตฺถํ กิญฺจิ ปาฬินยํ วทาม – ‘‘สีลวนฺโต น กุพฺพนฺติ, พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ จ, ‘‘กสฺมา ภวํ วิชนมรญฺญนิสฺสิโต, ตโป อิธ กฺรุพฺพตี’’ติ จ, ‘‘ผรุสาหิ วาจาหิ ปกฺรุพฺพมาโน’’ติ จ. อีทิเสสุ ปน ฐาเนสุ อการาคโม กาตพฺโพ[Pg.268]. อจินฺเตยฺโย หิ ปาฬินโย, เยภุยฺเยน สทฺทสตฺถนยวิทูโร จ. ตถา หิ ยถา ‘‘อคฺคินึ สมฺปชฺชลิตํ ปวิสนฺตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘อคฺคินิ, อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินึ, อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินินา’’ติ ปทมาลา กาตพฺพา โหติ, เอวเมว ‘‘พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติ ปทมาลาปิ โยเชตพฺพาว.

Las palabras terminadas en 'a' y similares, como 'kariyatī', deben aplicarse de la misma manera. Aquí, este paradigma que comienza con 'kubbati, kubbanti. kubbasī', etc., se establece de acuerdo con el método del canon pali. Sin embargo, los expertos en gramática, al dar importancia únicamente a las reglas gramaticales seculares, no aceptan tales formas, pensando que términos como 'kubbati, kubbasī' no existen en el pali. Ellos consideran que, al igual que en la gramática secular, en el pali, en frases como 'asanto nānukubbantī', la vocal 'u', que es el sustituto del sufijo 'o', se convierte en 'v' solo ante una vocal; por lo tanto, solo aceptan formas como 'kubbanti, kubbante', y no aceptan 'kubbati, kubbasī' por la ausencia de una vocal posterior. Nosotros, sin embargo, aceptamos esas formas según el método del pali. Para disipar las dudas de los oyentes, citamos algunos ejemplos del método pali: 'sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbatī' (los virtuosos no hacen el mal, el necio observa las virtudes), y 'kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbatī' (¿por qué el señor, retirado en el bosque solitario, realiza aquí austeridades?), y 'pharusāhi vācāhi pakrubbamāno' (actuando con palabras ásperas). En tales casos, debe añadirse el aumento de la vocal 'a'. Ciertamente, el método pali es inconcebible y, en su mayoría, se aleja de los métodos de la gramática secular. Así, tal como se debe formar el paradigma 'aggini, agginī, agginayo...' basándose en el uso pali en 'agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī', de la misma manera debe aplicarse el paradigma 'kubbati, kubbanti, kubbasī' basándose en el uso pali en 'bālo sīlāni kubbatī'.

ยถา จ ‘‘พหุมฺเปตํ อสพฺภิ ชาตเวทา’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘สนฺโต สพฺภีหิ สทฺธึ สตํ ธมฺโม น ชรํ อุเปตีติ ปเวทยนฺตี’’ติ อฏฺฐกถาคติทสฺสนโต จ ‘‘สพฺภิ, สพฺภี, สพฺภโย. สพฺภึ, สพฺภี, สพฺภโย. สพฺภินา’’ติ ปทมาลา โยเชตพฺพา โหติ, เอวเมว ‘‘พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติ ปทมาลาปิ โยเชตพฺพาว. ตถา ‘‘กฺรุพฺพติ, กฺรุพฺพนฺติ. กฺรุพฺพสี’’ติอาทิ สพฺพํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ.

Y así como se debe aplicar el paradigma 'sabbhi, sabbhī, sabbhayo. sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo. sabbhinā' basándose en el uso pali en 'bahumpetaṃ asabbhi jātavedā' y en el uso de los comentarios como 'santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti pavedayantī', del mismo modo debe aplicarse el paradigma 'kubbati, kubbanti, kubbasī' basándose en el uso pali en 'bālo sīlāni kubbatī'. Asimismo, todas las formas como 'krubbati, krubbanti, krubbasī', etc., deben aplicarse en todos los casos correspondientes.

อิทานิ ยถาปฏิญฺญาตา ปทมาลา อนุปฺปตฺตา. กโรติ, กโรนฺติ. กโรสิ, กโรถ. กโรมิ, กุมฺมิ, กโรม, กุมฺม. กุรุเต, กุพฺพนฺเต. กุรุเส, กุรุวฺเห. กเร, กรุมฺเห. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ.

Ahora se presenta el paradigma según lo prometido. Karoti, karonti (tercera persona). Karosi, karotha (segunda persona). Karomi, kummi, karoma, kumma (primera persona). Kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kare, karumhe. Estas son las formas expresadas en el tiempo presente (vattamānā).

กโรตุ, กุรุตุ, กโรนฺตุ. กโรหิ, กโรถ. กโรมิ, กุมฺมิ, กโรม, กุมฺม. กุรุตํ, กุพฺพนฺตํ. กรสฺสุ, กุรุสฺสุ, กุรุวฺโห. กเร, กุพฺพามเส. ปญฺจมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

Karotu, kurutu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Karassu, kurussu, kuruvho. Kare, kubbāmase. Estas son las formas expresadas en el imperativo (pañcamī).

เอตฺถ ปน โกจิ วเทยฺย –

Al respecto, alguien podría decir:

‘‘น โน วิวาโห นาเคหิ, กตปุพฺโพ กุทาจนํ;

ตํ วิวาหํ อสํยุตฺตํ, กถํ อมฺเห กโรมเส’’ติ

«No ha habido matrimonio de nosotros con los nagas en ningún momento anterior; ese matrimonio no es apto, ¿cómo podríamos realizarlo (karomase)?»

ปาฬิทสฺสนโต [Pg.269] ‘‘กโรมเส’’ติ ปทํ กสฺมา อิธ น วุตฺตํ, นนุ กรธาตุโต ปรํ โอการํ ปฏิจฺจ อามเสวจนสฺสาวยวภูโต อากาโร โลปํ ปปฺโปตีติ? ตนฺน, ‘‘กโรมเส’’ติ เอตฺถ ‘‘อามเส’’ติ วจนสฺส อภาวโต มวจนสฺส สพฺภาวโต. เอตฺถ หิ เสกาโร อาคโม, ตสฺมา ‘‘กโรมา’’ติ วตฺตมานาวจนวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ, น ปน ปญฺจมีวจนวเสน. เอวํภูโต จ เสกาโร กตฺถจิ นามิกปทโต ปโร โหติ ‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส. ยํ พลํ อหุวมฺหเส’’ติอาทีสุ. กตฺถจิ ปนาขฺยาติกปทโต สาเทสนิราเทสวเสน –

Basándose en el texto pali, ¿por qué no se mencionó aquí la palabra 'karomase'? ¿No es cierto que, debido a la vocal 'o' después de la raíz 'kara', la vocal 'ā' que forma parte de la terminación 'āmase' debería elidirse? Eso no es así, porque en 'karomase' no existe la terminación 'āmase', sino la presencia de la terminación 'ma'. Aquí, el sonido 'se' es un aumento; por lo tanto, el significado debe tomarse según la terminación del presente 'karomā', y no según la terminación del imperativo. Tal aumento 'se' aparece en algunos casos después de un nombre, como en 'ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse' (aquellos que han ido al Buda como refugio) o 'yaṃ balaṃ ahuvamhase' (la fuerza que tuvimos). En otros casos, aparece después de una forma verbal, ya sea con sustitución o sin ella, como en:

‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจํ;

โอกฺกนฺตามสิ ภูตานิ;

สุตํ เนตํ อภิณฺหโส, ตสฺมา เอวํ วเทมเส’’ติ

«Cumplimos con tu deber (akaramhasa); los seres han descendido (okkantāmasi); esto ha sido escuchado repetidamente, por lo tanto, así hablamos (vademase)».

อาทีสุ.

Y en otros ejemplos similares.

กเรยฺย, กเรยฺยุํ. กเรยฺยาสิ, กเรยฺยาถ. กเรยฺยามิ, กเรยฺยาม. กุพฺเพถ, กุพฺเพรํ. กุพฺเพโถ, กุพฺเพยฺยวฺโห. กเรยฺยํ, กเร, กเรยฺยามฺเห. สตฺตมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

Kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. Kubbetha, kubberaṃ. Kubbetho, kubbeyyavho. Kareyyaṃ, kare, kareyyāmhe. Estas son las formas expresadas en el optativo (sattamī).

กร, กรุ. กเร, กริตฺถ. กรํ, กริมฺห. กริตฺถ, กริเร. กริตฺโถ, กริวฺโห. กรึ, กริมฺเห. ปโรกฺขาวเสน วุตฺตรูปานิ.

Kara, karu. Kare, karittha. Karaṃ, karimha. Karittha, karire. Karittho, karivho. Kariṃ, karimhe. Estas son las formas expresadas en el perfecto (parokkhā).

เอตฺถ กราติ ปุริโส กมฺมํ กรีติ ปฐมปุริสโยชนาย โยเชตพฺพํ. ‘‘อาคุํ กร มหาราช, อกรํ กมฺมทุกฺกฏ’’นฺติ เอตฺถาปิ ‘‘มหาราช ภวํ อาคุํ กรี’’ติ ปฐมปุริสโยชนาย โยเชตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ อยํ ปโยโค ‘‘มญฺเญ ภวํ ปตฺถยติ, รญฺโญ ภริยํ ปติพฺพต’’นฺติอาทโย วิย ปฐมปุริสปฺปโยโค ภวติ.

Aquí, 'karā' en 'karāti puriso kammaṃ' (el hombre hace el trabajo) debe aplicarse como tercera persona. También en 'āguṃ kara mahārāja, akaraṃ kammadukkaṭaṃ', debe entenderse como 'mahārāja bhavaṃ āguṃ karī' (su majestad cometió una falta), aplicándose como tercera persona. Siendo así, este uso es una aplicación de la tercera persona, similar a 'maññe bhavaṃ patthayati' (creo que el señor desea).

ชาตกฏฺฐกถายํ [Pg.270] ปน มชฺฌิมปุริสปฺปโยโค วุตฺโต ‘‘อาคุํ กราติ มหาราช ตฺวํ มหาปราธํ มหาปาปํ กริ. ทุกฺกฏนฺติ ยํ กตํ ทุกฺกฏํ โหติ,ตํ ลามกํ กมฺมํ อกร’’นฺติ, ตสฺมา ชาตกฏฺฐกถาวเสนาปิ กทาจิ กรอิติ จ กรีติ จ อกรนฺติ จ มชฺฌิมปุริสปฺปโยโค ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เยภุยฺยวเสน ปน ‘‘ปุริโส กมฺมํ กร, ปุริโส กมฺมํ กริ, อหํ กมฺมํ อกร’’นฺติ ปฐมุตฺตมปุริสปฺปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ กรอิติ ยถาวุตฺตวิภตฺติวเสน, กรีติ อชฺชตนีวเสน, อกรนฺติ หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘กริตฺโถ’’ติ ปทํ ‘‘อญฺญํ ภตฺตารํ ปริเยส, มา กิสิตฺโถ มยา วินา’’ติ เอตฺถ ‘‘กิสิตฺโถ’’ติ ปเทน สมํ ปโรกฺขายตฺตโนปทมชฺฌิมปุริเสกวจนวเสน, เอทิโส ปน นโย อญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ.

Sin embargo, en el Comentario del Jātaka se menciona como un uso de segunda persona: «'āguṃ karā' significa: oh gran rey, tú cometiste (kari) un gran delito, un gran pecado. 'dukkaṭaṃ' se refiere a que lo que se hizo es una mala acción, hiciste (akara) esa acción vil». Por lo tanto, debe entenderse que, según el Comentario del Jātaka, a veces 'kara', 'karī' y 'akara' pueden ser usos de segunda persona. No obstante, por lo general, deben considerarse como usos de tercera y primera persona, como en: 'el hombre hace (kara) el trabajo', 'el hombre hizo (karī) el trabajo', 'yo hice (akara) el trabajo'. Además, aquí 'kara' se expresa según la flexión mencionada, 'karī' según el aoristo (ajjatanī) y 'akara' según el imperfecto (hiyyattanī). En ese contexto, el término 'karittho' en 'busca a otro esposo, no te consumas (mā kisittho) sin mí' es similar al término 'kisittho', usándose como segunda persona del singular en los tiempos pasado remoto o imperfecto (parokkhā-hiyyattanī); este método debe aplicarse en otros casos según corresponda.

อกา, อกรา, อกร อิติ รสฺสปาโฐปิ. อกรุ. เอตฺถ ‘‘สพฺพาริวิชยํ อกา’’ติ ปทํ นิทสฺสนํ. อกราติ ปุริโส กมฺมํ อกาสีติ อตีตกฺริยาวาจโก ปฐมปุริสปฺปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ‘‘รชฺชสฺส กิร โส ภีโต, อกรา อาลเย พหู’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘มา เมตํ อกรา กมฺมํ, มา เม อุทกมาหรี’’ติ เอตฺถ ปน สนฺเตปิ อตีตวาจกปฏฺฐมปุริสปฺปโยคภาเว มาสทฺทโยคโต หิยฺยตฺตนชฺชตนีวิภตฺติโย ปญฺจมีวิภตฺติอตฺเถ อนุตฺตกาลิกา หุตฺวา ‘‘ตฺวํ มา กโรสิ, มา อาหรสี’’ติ มชฺฌิมปุริสปฺปโยคารหา ภวนฺติ.

Akā, akarā, akara son variantes con lectura breve. Akaru. Aquí, la expresión ‘sabbārivijayaṃ akā’ (obtuvo la victoria sobre todos los enemigos) sirve como ejemplo. Akarā debe entenderse como el uso de la tercera persona que expresa una acción pasada, como en ‘el hombre realizó (akarā) la acción’. Así se observa en el texto canónico: ‘Temeroso del reino, se dice, construyó (akarā) muchos refugios’. Sin embargo, en ‘Mā metaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāharī’ (No realices esta acción para mí, no me traigas agua), a pesar de estar en tercera persona con valor de pasado, debido a la asociación con la partícula ‘mā’, las desinencias de hiyyattanī y ajjatanī pierden su valor temporal y adquieren el sentido de la quinta flexión (imperativo), siendo apropiadas para la segunda persona: ‘tú no hagas, no traigas’.

กิญฺจ ภิยฺโย ‘‘ชราธมฺมํ มา ชีรีติ อลพฺภเนยฺยํ ฐาน’’นฺติอาทีสุปิ สนฺเตปิ อตีตวาจกปฐมปุริสปฺปโยคภาเว มาสทฺทโยคโต อชฺชตนีวิภตฺติปญฺจมีวิภตฺติอตฺเถ อนุตฺตกาลิกา หุตฺวา ‘‘มา ชีรตู’’ติอาทินา ปฐมปุริสปฺปโยคารหา [Pg.271] ภวนฺติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘ชราธมฺมํ มา ชีรีติ ยํ มยฺหํ ชราสภาวํ, ตํ มา ชีริตุ. เอส นโย เสเสสุปี’’ติ. ยํ ปนมฺเหหิ ‘‘อกร อิติ รสฺสปาโฐปี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺส ‘‘อติกร’มกรา’จริย, มยฺหมฺเปตํ น รุจฺจตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา วเสน อตฺถิตา เวทิตพฺพา. ตสฺสายมตฺโถ ‘‘อาจริย ภวํ อติกฺกนฺตกรณํ อกรา’’ติ ปฐมปุริสวเสน คเหตพฺโพ. อปิจ ‘‘ภว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ‘‘ตฺว’’นฺติ วจนํ วตฺตพฺพเมวาติ อธิปฺปายวเสน ‘‘อาจริย ตฺวํ อติกฺกนฺตกรณํ กโรสี’’ติ โยชนาปิ กาตพฺพาว.

Además, en pasajes como ‘jarādhammaṃ mā jīrīti alabbhaneyyaṃ ṭhānaṃ’ (que lo sujeto a la vejez no envejezca es un estado imposible de obtener), a pesar de estar en tercera persona con valor de pasado, por el uso de la partícula ‘mā’, la desinencia ajjatanī adquiere el sentido de la quinta flexión sin valor temporal, siendo apropiada para la tercera persona: ‘que no envejezca’. Por ello dijeron los maestros comentaristas: ‘mā jīrī significa que mi naturaleza de vejez no envejezca (mā jīritu). Este método se aplica también a los demás’. En cuanto a lo que dijimos sobre ‘akara como lectura breve’, su existencia se reconoce por este texto canónico: ‘atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccatī’. Su significado debe tomarse en tercera persona: ‘Maestro, usted ha realizado una acción excesiva’. No obstante, con la intención de que donde debe decirse ‘Usted’ (bhavaṃ) se emplea el término ‘tú’ (tvaṃ), también debe realizarse la construcción: ‘Maestro, tú haces una acción excesiva’.

อกโร, อกตฺถ, อกโรถ. อกรํ, อกํ, อกรมฺห, อกมฺห. เอตฺถ ‘‘สํวฑฺฒยิตฺวา ปุฬินํ, อกํ ปุฬินเจติย’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. อกตฺถ, อกตฺถุํ. อกุรุเส, อกรวฺหํ. อกรึ, อกรํ, อกรมฺหเส. หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตรูปานิ.

Akaro, akattha, akarotha. Akaraṃ, akaṃ, akaramha, akamha. Aquí, el texto canónico ‘saṃvaḍḍhayitvā puḷinaṃ, akaṃ puḷinacetiyaṃ’ (habiendo amontonado arena, hice una estupa de arena) es el ejemplo. Akattha, akatthuṃ. Akuruse, akaravhaṃ. Akariṃ, akaraṃ, akaramhase. Estas son formas expresadas según el tiempo hiyyattanī.

เอตฺถ จ ปญฺจวิโธ เสกาโร อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺโพ. ตถา หิ ปญฺจวิโธ เสกาโร ปทาวยว อปทาวยวอเนกนฺตปทาวยว โสสทฺทตฺถ อาเทสวเสน. ตตฺถ ปทาวยโว เสกาโร ‘‘ตฺวํ กมฺมํ กุรุเส, ตฺวํ อตฺถกุสโล อภวเส’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. อปทาวยโว ปน ‘‘ตสฺมา เอวํ วเทมเส. มูลา อกุสลา สมูหตาเส’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. อเนกนฺตปทาวยโว ‘‘อโรคา จ ภวามเส. มณึ ตาต คณฺหามเส’’อาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ หิ เสกาโร ยทิ ปญฺจมีวิภตฺติยํ อามเสวจนสฺสาวยโว, ตทา ปญฺจมีวิภตฺติยุตฺตานํ ปตฺถนาสีสนตฺถานํ ‘‘ภวามเส, คณฺหามเส’’ติ ปทานํ อวยโว โหติ. ยทิ ปน อาคโม, ปญฺจมีวิภตฺติยุตฺตานํ ปตฺถนาสีสนตฺถานํ ‘‘ภวาม, คณฺหามา’’ติ ปทานํ อวยโว น โหติ, เอวํ ‘‘ภวามเส’’ติอาทีสุ [Pg.272] เสการสฺส อเนกนฺตปทาวยวตฺตํ เวทิตพฺพํ. โสสทฺทตฺโถ ‘‘เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ’’ติ เอตฺถ ทฏฺฐพฺโพ. เอเสเสติ อิมสฺส หิ ‘‘เอโสโส เอโก เอกฏฺโฐ’’ติ อตฺโถ. อาเทโส ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจ’’นฺติ เอตฺถ, ‘‘โอกฺกนฺตามสิ ภูตานี’’ติ เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ เอการสฺส อการิการาเทสกรณวเสน. ตตฺถ ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจ’’นฺติ อิมสฺส ‘‘อกรมฺหเส เต กิจฺจ’’นฺติ อตฺโถ. ‘‘อกรมฺหเส’’ติ เจตฺถ สเจ เสกาโร อาคโม, ตทา ‘‘กรมฺหา’’ติ ปทํ หิยฺยตฺตนีปรสฺสปเท อุตฺตมปุริสพหุวจนนฺตํ. สเจ ปน มฺหเสวจนสฺสาวยโว, ตทา ‘‘อกรมฺหเส’’ติ ปทํ หิยฺยตฺตนีอตฺตโนปเท อุตฺตมปุริสพหุวจนนฺตํ. เอวํ ปญฺจวิโธ เสกาโร ภวตีติ อวคนฺตพฺพํ.

Y aquí debe mostrarse el quíntuple uso de la sílaba ‘se’. En efecto, la sílaba ‘se’ es de cinco tipos: como parte de la palabra, como no parte de la palabra, como parte de palabra incierta, con el significado del pronombre ‘so’ y como sustitución (ādesa). Entre ellos, ‘se’ como parte de la palabra se observa en ‘tvaṃ kammaṃ kuruse’ (tú realizas la acción), ‘tvaṃ atthakusalo abhavase’ (tú eras experto en el bienestar), etc. Como no parte de la palabra se observa en ‘tasmā evaṃ vademase’ (por tanto, así decimos), ‘mūlā akusalā samūhatāse’ (las raíces inoficiosas son erradicadas), etc. Como parte de palabra incierta se observa en ‘arogā ca bhavāmase’ (que estemos sanos), ‘maṇiṃ tāta gaṇhāmase’ (querido, tomemos la gema), etc. Aquí, si ‘se’ es parte de la desinencia ‘āmase’ en la quinta flexión, entonces es parte de las palabras ‘bhavāmase’ y ‘gaṇhāmase’ con sentido de ruego o bendición. Pero si es un aumento (āgama), no es parte de las palabras ‘bhavāma’ y ‘gaṇhāmā’ de la quinta flexión; así debe conocerse la naturaleza incierta de ‘se’ en ‘bhavāmase’, etc. El sentido de la palabra ‘so’ se observa en ‘esese eke ekaṭṭhe’: pues el significado de ‘esese’ es ‘esoso eko ekaṭṭho’. Como sustitución se observa en ‘akaramhasa te kiccaṃ’ y en ‘okkantāmasi bhūtānī’, debido a la sustitución de la vocal ‘e’ por ‘a’ o ‘i’. Allí, el significado de ‘akaramhasa te kiccaṃ’ es ‘akaramhase te kiccaṃ’. En ‘akaramhase’, si ‘se’ es un aumento, entonces ‘karamhā’ es una palabra que termina en la primera persona del plural de parassapada en hiyyattanī. Pero si es parte de la desinencia ‘mhase’, entonces ‘akaramhase’ termina en la primera persona del plural de attanopada en hiyyattanī. Así debe entenderse que la sílaba ‘se’ tiene cinco tipos.

อกริ, กริ, อกาสิ, อกรุํ, อกรึสุ, อกํสุ, อกํสุํ. อกโร, อกริตฺถ, อกาสิตฺถ.

Akari, kari, akāsi, akaruṃ, akariṃsu, akaṃsu, akaṃsuṃ. Akaro, akarittha, akāsittha.

เอตฺถ จ อกโรติ ตฺวํ อกโรติ โยเชตพฺพํ. ‘‘อกโร’’ อิติ หิ ปทํ ‘‘วรญฺเจ เม อโท สกฺกา’’ติ เอตฺถ มชฺฌิมปุริเสกวจนตฺถํ ‘‘อโท’’ติ ปทมิว ทฏฺฐพฺพํ ปาฬิยํ อวิชฺชมานตฺเตปิ นยวเสน คเหตพฺพตฺตา. ครู ปน ‘‘อกโร’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน ‘‘อกาสี’’ติ มชฺฌิมปุริสวจนํ อิจฺฉนฺติ. ตาทิสญฺหิ ปทํ เยภุยฺเยน ปฐมปุริสวจนเมว โหติ. ตถา หิ ‘‘อทาสิ เม, อกาสิ เม’’ติ ปฐมปุริสปาฬิโย พหู สนฺทิสฺสนฺติ. ‘‘มากาสิ มุขสา ปาปํ, มา โข สูกรมุโข อหู’’ติอาทีสุ ปน มาสทฺทโยคโต ‘‘ตฺวํ ปาปํ มา อกาสิ, มา สูกรมุโข อโหสี’’ติ ปทโยชนา กาตพฺพา โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Y aquí, en ‘akaro’, debe vincularse con ‘tú hiciste’. Pues la palabra ‘akaro’ debe verse como la palabra ‘ado’ en el sentido de la segunda persona del singular en ‘varañce me ado sakkā’ (si me dieras un don, Sakka), pues aunque no se halle en el texto canónico, debe aceptarse siguiendo el método gramatical. Pero los maestros eminentes prefieren el término de segunda persona ‘akāsi’ en lugar de ‘akaro’. Pues tal palabra es frecuentemente de la tercera persona. Así, se encuentran muchos pasajes canónicos en tercera persona como ‘adāsi me, akāsi me’ (me dio, me hizo). Sin embargo, en ‘mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū’ (no hagas mal con tu boca, no seas con cara de cerdo), debido a la asociación con la partícula ‘mā’, debe entenderse que la construcción es ‘tú no hagas mal, no seas con cara de cerdo’.

อกรึ[Pg.273], กรึ, อกาสึ, อกริมฺห, กริมฺห, อกาสิมฺห. อกรา, อกรู. อกรุเส, อกริวฺหํ. อกรํ, อกริมฺเห. อชฺชตนีวเสน วุตฺตรูปานิ.

Akariṃ, kariṃ, akāsiṃ, akarimha, karimha, akāsimha. Akarā, akarū. Akaruse, akarivhaṃ. Akaraṃ, akarimhe. Estas son formas expresadas según el tiempo ajjatanī.

กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ. กริสฺสสิ, กริสฺสถ. กริสฺสามิ, กริสฺสาม. กริสฺสเต, กริสฺสนฺเต. กริสฺสเส, กริสฺสวฺเห. กริสฺสํ, กสฺสํ อิจฺจปิ. ตถา หิ ปาฬิ ทิสฺสติ ‘‘กสฺสํ ปุริสการิย’’นฺติ. กริสฺสมฺเห. ตถา กาหติ, กาหนฺติ. กาหสิ, กาหถ. กาหามิ, กาหาม. กาหิติ, กาหินฺติ. กาหิสิ อิจฺเจวมาทินา ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. ภวิสฺสนฺตีวเสน วุตฺตรูปานิ.

Karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, kassaṃ, etc. Así se observa en el canon: ‘kassaṃ purisakāriyaṃ’ (haré el deber de un hombre). Karissamhe. Asimismo: kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. Kāhiti, kāhinti. Kāhisi, y así sucesivamente debe conectarse según sea posible. Estas son formas expresadas según el tiempo futuro (bhavissantī).

อกริสฺสา, อกริสฺส, อกริสฺสํสูติ เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. กาลาติปตฺติวเสน วุตฺตรูปานิ.

Akarissā, akarissa, akarissaṃsu; todo lo demás debe conectarse de igual modo. Estas son formas expresadas según el tiempo condicional (kālātipatti).

กยิรติ, กยิรนฺติ. กยิรสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม. กยิรเต. เสสํ โยเชตพฺพํ. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ.

Kayirati, kayiranti. Kayirasi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayirate. El resto debe conectarse. Estas son formas expresadas según el tiempo presente (vattamānā).

กยิรตุ, กยิรนฺตุ. เสสํ โยเชตพฺพํ. ปญฺจมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

Kayiratu, kayirantu. El resto debe conectarse. Estas son formas expresadas según la quinta flexión (pañcamī).

กยิรา, กุยิรา. กยิรุํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘กุมฺภิมฺหิป’ญฺชลึ กุยิรา, จาตญฺจาปิ ปทกฺขิณ’’นฺติ. ตตฺถ กุมฺภิมฺหิปิ อญฺชลินฺติ เฉโท. กยิราสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม. กยิเรถ, กยิเรรํ. กยิเรโถ, กยิราวฺโห. กยิรํ, กยิรามฺเห. สตฺตมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

Kayirā, kuyirā. Kayiruṃ. Aquí está el texto canónico: ‘kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇaṃ’ (uno debería rendir homenaje incluso a una vasija de agua y rodearla por la derecha). Allí, la división es ‘kumbhimhi api añjaliṃ’. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayiretha, kayireraṃ. Kayiretho, kayirāvho. Kayiraṃ, kayirāmhe. Estas son formas expresadas según la séptima flexión (sattamī).

ตตฺถ กยิราติ อิทํ ‘‘ปุญฺญญฺเจ ปุริโส กยิรา’’ติ ทสฺสนโต ปฐมปุริสวเสน โยเชตพฺพํ, ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘สารถิ ภวํ อธมฺมํ กเรยฺยา’’ติ [Pg.274] ปฐมปุริสวเสน โยเชตพฺพํ, น มชฺฌิมปุริสวเสน. อถ วา ‘‘กยิราสี’’ติ วตฺตพฺเพ สิการโลปํ กตฺวา ‘‘กยิรา’’ติ มชฺฌิมปุริสวจนํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ.

En ese pasaje, el término ‘kayirā’ debe conectarse según la tercera persona (paṭhamapurisa), basándose en lo que se ve en ‘si un hombre hiciera un mérito’ (puññañce puriso kayirā). También en ‘el auriga haría algo injusto’ (adhammaṃ sārathi kayirā), debe conectarse según la tercera persona en el sentido de ‘el honorable auriga haría algo injusto’, no según la segunda persona. O bien, debe tomarse como una forma de segunda persona ‘kayirā’ donde se ha producido la elisión de la letra ‘si’ cuando debería decirse ‘kayirāsī’.

เอตฺถ ปน สิยา – ยถา ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ ปาฬิยํ ‘‘ลเภถา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส ‘‘สพฺภิเรว สมาเสถ, สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถว’’นฺติอาทีสุ ‘‘สมาเสถา’’ติอาทีนํ วิย ปฐมปุริสวเสน อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ปุริสวิปลฺลาสํ กตฺวา ‘‘ลเภยฺย’’นฺติ อุตฺตมปุริสวเสนตฺโถ อฏฺฐกถาจริเยหิ คหิโต, ตถา ตุมฺเหหิปิ ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถ ‘‘กยิรา’’ติ ปทสฺส ปุริสวิปลฺลาสํ กตฺวา ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ มชฺฌิมปุริสวเสนตฺโถ วตฺตพฺโพ, อฏฺฐกถาจริเยหิปิ ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ ตทตฺโถ วุตฺโตติ? สจฺจํ, เอวํ สนฺเตปิ อฏฺฐกถาจริเยหิ โวหารตฺเถสุ ปรมโกสลฺลสมนฺนาคตตฺตา ‘‘ตฺว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ภวํสทฺโท ปวตฺตติ, ‘‘ภว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ตฺวํสทฺโท ปวตฺตตีติ จินฺเตตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, น ปุริสวิปลฺลาสวเสน. ตถา หิ ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ อิมสฺส อฏฺฐกถายํ ‘‘ลเภถา’’ติ อุลฺลิงฺคิตฺวา ‘‘ลเภยฺย’’นฺติ ปุริสวิปลฺลาสวเสน วิวรณํ กตํ. ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ อิมสฺส ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘กยิรา’’ติ อุลฺลิงฺคิตฺวา ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ วิวรณํ กตํ, ตสฺมา ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถ ปุริสวิปลฺลาโส น จินฺเตตพฺโพ. อถ วา ยถา ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ เอตฺถ จ ‘‘กาเย รโช น ลิมฺเปถา’’ติอาทีสุ เอถวจนํ คหิตํ, เอวํ เอถวจนํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ลเภ อถา’’ติ ปทจฺเฉโท กรณีโย. เอวญฺหิ สติ ปุริสวิปลฺลาเสน กิจฺจํ นตฺถิ. ตตฺถ ลเภติ สตฺตมิยา [Pg.275] อุตฺตมปุริสวจนํ ‘‘วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย’’ติ ปทมิว. อถาติ อธิการนฺตเร นิปาโต ปทปูรเณ วา. เอตฺถ จ อธิการนฺตรวเสน อปรมฺปิ วรํ ปุตฺตํ ลเภยฺยนฺติ อตฺโถ. ยสฺมา ปเนตฺถ ทฺวินฺนมตฺถานํ อุปฺปตฺติ ทิสฺสติ, ยสฺมา เจเตสุ ทฺวีสุ ทุชฺชาโน ภควโต อธิปฺปาโย, ตสฺมา ทฺเวปิ อตฺถา คเหตพฺพาว.

Aquí, sin embargo, podría argumentarse: así como en el texto original (Pāḷi) ‘que obtenga un hijo, el dador de dones’ (puttaṃ labhetha varadaṃ), los maestros comentaristas no tomaron el significado de la palabra ‘labhetha’ según la tercera persona —como en ‘samāsetha’ y ‘kubbetha’ en los versos ‘asóciese solo con los sabios, cultive amistad con los sabios’— sino que, realizando un intercambio de personas (purisavipallāsa), tomaron el significado en primera persona (uttamapurisa) como ‘labheyya’ (que yo obtenga); del mismo modo, en ‘el auriga haría algo injusto’ (adhammaṃ sārathi kayirā), se debería decir que el significado de ‘kayirā’ es en segunda persona ‘kareyyāsī’ mediante un intercambio de personas, ¿y acaso no fue dicho tal significado como ‘kareyyāsī’ por los propios maestros comentaristas? Es cierto; no obstante, debido a que los maestros comentaristas poseían una suprema destreza en los usos lingüísticos, consideraron que la palabra ‘bhavaṃ’ (usted) se emplea cuando debería decirse ‘tvaṃ’ (tú), y la palabra ‘tvaṃ’ se emplea cuando debería decirse ‘bhavaṃ’, por lo que el significado ‘kareyyāsī’ se expresó por la intención del sentido, no por un intercambio de personas. En efecto, en el comentario a ‘que obtenga un hijo, el dador de dones’, se cita ‘labhethā’ y se explica como ‘labheyya’ explícitamente mediante un intercambio de personas. Pero en el comentario a ‘el auriga haría algo injusto’, se cita ‘kayirā’ y se explica como ‘kareyyāsī’ (sin mencionar tal intercambio); por lo tanto, en ‘adhammaṃ sārathi kayirā’ no debe considerarse un intercambio de personas. O bien, así como en ‘que obtenga un hijo, el dador de dones’ y en ‘el polvo no debe manchar el cuerpo’ se toma el sufijo ‘-etha’, aquí, sin tomar el sufijo ‘-etha’, se debe realizar la división de palabras como ‘labhe athā’. Si es así, no hay necesidad de un intercambio de personas. Allí, ‘labhe’ es una forma de primera persona del optativo (sattamī), similar a la palabra ‘pamocaye’ en ‘vajjhañcāpi pamocaye’. ‘Athā’ es una partícula en el sentido de otro punto o simplemente para completar el verso. Y aquí, en el sentido de otro punto, el significado es ‘que yo obtenga además otro hijo excelente’. Dado que aquí se observa la posibilidad de ambos significados, y dado que entre estos dos es difícil conocer la intención exacta del Bendito, ambos significados deben ser aceptados.

เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ ลิงฺควิปลฺลาโส วิภตฺติวิปลฺลาโส วจนวิปลฺลาโส กาลวิปลฺลาโส ปุริสวิปลฺลาโส อกฺขรวิปลฺลาโสติ ฉพฺพิโธ วิปลฺลาโส อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺโพ, ตถาปิ โส อุปริ อาวิภวิสฺสตีติ น ทสฺสิโต. ตตฺร กยิราถาติ ปทํ สตฺตมิยา ปรสฺสปทวเสน อตฺตโนปทวเสน จ ทฺวิธา ภิชฺชติ, ตถา มชฺฌิมปุริสพหุวจนวเสน ปฐมปุริเสกวจนวเสน จ. ตถา หิ ‘‘ยถา ปุญฺญานิ กยิราถ, ททนฺตา อปราปร’’นฺติ เอตฺถ ‘‘กยิราถา’’ติ อิทํ สตฺตมิยา ปรสฺสปทวเสน มชฺฌิมปุริสพหุวจนวเสน จ วุตฺตํ. ยถานุรูปํ ปุญฺญานิ กเรยฺยาถเยวาติ หิ อตฺโถ. ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานี’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘กยิราถา’’ติ อิทํ สตฺตมิยา อตฺตโนปทวเสน ปฐมปุริเสกวจนวเสน จ วุตฺตํ. กเรยฺยาติ หิ อตฺโถ. อิธ ปโรกฺขาทิวเสน ยิรปจฺจยสหิตานิ รูปานิ เยภุยฺเยน สาสเน อปฺปสิทฺธานีติ น ทสฺสิตานิ.

Aquí, aunque se deberían mostrar los seis tipos de intercambio —intercambio de género, de inflexión, de número, de tiempo, de persona y de letra—, no se muestran porque se aclararán más adelante. Allí, la palabra ‘kayirātha’ se divide en dos según la voz activa (parassapada) y la voz media (attanopada) del optativo (sattamī); asimismo, según la segunda persona del plural y la tercera persona del singular. En efecto, en ‘así como realizaríais méritos, dando una y otra vez’ (yathā puññāni kayirātha), este ‘kayirātha’ se expresa según la voz activa del optativo y la segunda persona del plural. Pues el significado es ‘ciertamente deberíais hacer méritos según corresponda’. En cambio, en ‘el sabio debería hacer méritos’ (kayirātha dhīro puññānī), este ‘kayirātha’ se expresa según la voz media del optativo y la tercera persona del singular. Pues el significado es ‘debería hacer’. Aquí, no se han mostrado las formas con el sufijo ‘-yira’ junto con el tiempo parokkhā, etc., porque se usan mayormente en la enseñanza (Sāsana).

อตฺตโน ผลํ กโรตีติ การณํ. กโรตีติ กตฺตา, เอวํ การโก การกํ วา. เอตฺถ หิ การกสทฺโท ยตฺถ กตฺตุการกกมฺมการกาทิวาจโก, ตตฺถ ปุลฺลิงฺโคปิ โหติ, เยภุยฺเยน นปุํสกลิงฺโคปิ. ยตฺถ ปน รชตการกมฺมการโลหการาทิวาจโก, ตตฺถ ปุลฺลิงฺโค เอว. การาเปตีติ การาปโก. กรํ, กุพฺพํ, กฺรุพฺพํ, กโรนฺโต, กุพฺพนฺโต, กุพฺพาโน, กุรุมาโน, ปกฺรุํพฺพมาโน[Pg.276]. การิกา, การาปิกา. กโรนฺตี, กุพฺพนฺตี. การกํ กุลํ. การาปกํ, กโรนฺตํ, กุพฺพนฺตํ, กุรุมานํ. สงฺขาโร, ปริกฺขาโร, ปริกฺขโต, ปุรกฺขโต, กรณํ, กฺริยา. อกฺขรจินฺตกา ปน ‘‘กฺริยา’’ อิจฺจปิ ปทมิจฺฉนฺติ. เอตฺถ กฺริยาสทฺโท กิญฺจาปิ ‘‘อผลา โหติ อกฺรุพฺพโต’’ติอาทีสุ กการรการสํโยควนฺตานิ ปทานิ ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ กฺเลสสทฺโท วิย ปาฬิยํ น ทิสฺสติ, อทิสฺสมาโนปิ โส อฏฺฐกถาจริยาทีหิ ครูหิ คหิตตฺตา คเหตพฺโพว. ตถา หิ ‘‘กฺริยากฺริยาปตฺติวิภาคเทสโก’’ติอาทิกา สทฺทรจนา ทิสฺสติ.

Causa (kāraṇa) es aquello que produce su propio fruto. El que hace es el agente (kattā); así, es el que actúa (kārako) o la acción (kārakaṃ). Aquí, la palabra ‘kāraka’, cuando denota el agente, el objeto, etc., es masculina y frecuentemente también neutra. Pero donde denota ‘platero’ (rajatakāra), ‘herrero’ (kammakāra), ‘calderero’ (lohakāra), etc., es exclusivamente masculina. El que hace que otros hagan es el instigador (kārāpako). [Otras formas:] karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakruṃbbamāno. Femenino: kārikā, kārāpikā, karontī, kubbantī. Neutro: kārakaṃ kulaṃ, kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ. [Sustantivos:] saṅkhāro, parikkhāro, parikkhato, purakkhato, karaṇaṃ, kriyā. Los gramáticos (akkharacintakā), sin embargo, prefieren el término ‘kriyā’. Aunque en pasajes como ‘es infructuoso para quien no hace’ (aphalā hoti akrubbato) se ven términos con la combinación de las letras ‘k’ y ‘r’, tal palabra [kriyā] no aparece en el Pāḷi original como sucede con la palabra ‘klesa’; sin embargo, aunque no sea visible allí, debe ser aceptada por haber sido adoptada por maestros venerables como los comentaristas. En efecto, se observa la estructura gramatical en frases como ‘el que enseña la distinción entre acción e inacción’ (kriyākriyāpattivibhāgadesako).

กาตุํ, กตฺตุํ. กาตเว, กาเรตุํ. กตฺวา, กตฺวาน, กาตุน, กริตฺวา, กริตฺวาน, กจฺจ, อธิกจฺจ, กริย, กริยาน, ปุรกฺขิตฺวา, กาเรตฺวา. อญฺญานิปิ ตุมนฺตาทีนิ โยเชตพฺพานิ.

[Infinitivos:] kātuṃ, kattuṃ, kātave, kāretuṃ. [Gerundios:] katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā, kāretvā. También deben aplicarse otros sufijos como -tum, etc.

ตตฺร กจฺจาติ กตฺวา. อธิกจฺจาติ อธิกํ กตฺวา. อกฺขรจินฺตกา ปน สทฺทสตฺถนยํ นิสฺสาย ‘‘อธิกิจฺจ’’ อิติ รูปํ อิจฺฉนฺติ, มยํ ปเนตาทิสํ รูปํ ปาฬิยา อนุกูลํ น โหตีติ น อิจฺฉาม. ตถา หิ เถริกาคาถายํ โคตมิยา ปรินิพฺพานวจเน ‘‘ปทกฺขิณํ กจฺจ นิปจฺจ ปาเท’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ หิ ปทกฺขิณํ กตฺวาติ อตฺโถ. กจฺจาติ ปทสฺส ทสฺสเนน อธิกจฺจาติ ปทมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ, เอส นโย อญฺญตฺราปิ ยถารหํ เวทิตพฺโพ.

Allí, ‘kacca’ significa habiendo hecho. ‘Adhikaccā’ significa habiendo hecho en exceso. Los gramáticos, basándose en el sistema de la ciencia del lenguaje, desean la forma ‘adhikicca’; nosotros, empero, no aceptamos tal forma porque no es conforme al Pāḷi. En efecto, en las Therīgāthā, en las palabras sobre el parinibbāna de Gotamī, se encuentra el Pāḷi: ‘padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde’ (habiendo hecho la circunvalación y postrándose a sus pies). Allí, el significado es ‘habiendo hecho la circunvalación’. Al observar la palabra ‘kacca’, también se hace evidente la palabra ‘adhikacca’; este mismo método debe entenderse en otros casos según corresponda.

อิทานิ กโรติสฺส ธาตุสฺส อปฺปมตฺตกํ อตฺถาติสยโยคํ กถยาม – ตณฺหงฺกโร. การณา. ผรุสาหิ วาจาหิ ปกฺรุพฺพมาโน. สนฺเต น กุรุเต ปิยนฺติ.

Ahora hablaremos brevemente de la aplicación de significados especiales de la raíz ‘kar’: Taṇhaṅkaro (el que crea el deseo). Kāraṇā (por causa de). Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno (siendo tratado con palabras ásperas). Sante na kurute piyaṃ (no busca lo que es querido por el hombre de paz).

ตตฺร [Pg.277] ตณฺหงฺกโรติ เวเนยฺยานํ ตณฺหํ โลภํ กโรติ หึสตีติ ตณฺหงฺกโร. อถ วา รูปกายธมฺมกายสมฺปตฺติยา อตฺตนิ สกลโลกสฺส ตณฺหํ สิเนหํ กโรติ ชเนตีติ ตณฺหงฺกโร. การณาติ หึสนา. ปกฺรุพฺพมาโนติ หึสมาโน. สนฺเต น กุรุเต ปิยนฺติ สปฺปุริเส อตฺตโน ปิเย อิฏฺเฐ กนฺเต มนาเป น กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา ปิยํ ปิยายมาโน ตุสฺสมาโน โมทมาโน สนฺเต น กุรุเต น เสวตีติ อตฺโถ. ยถา ‘‘ราชานํ เสวตี’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ ราชานํ ปิยํ กุรุเตติ สทฺทสตฺถวิทู มนฺเตนฺติ, ทุลฺลภายํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

En ese contexto, ‘Taṇhaṅkaro’ es aquel que produce deseo [o bien] daña el deseo y la codicia de aquellos que deben ser guiados; pues daña [su pureza]. O bien, ‘Taṇhaṅkaro’ es quien genera deseo o afecto por sí mismo en todo el mundo debido a la perfección de su cuerpo físico y su cuerpo de Dharma. ‘Kāraṇā’ significa dañar. ‘Pakrubbamāno’ significa dañando. ‘Sante na kurute piyaṃ’ significa que no trata a los virtuosos como sus propios seres queridos, deseados, agradables o placenteros. O bien, significa que, aunque ame o se deleite en lo agradable, no se asocia con los virtuosos. Así como los expertos en gramática afirman que en el sentido de ‘sirve al rey’ se dice ‘hace al rey su querido’, esta política difícil de hallar debe ser tenida en cuenta cuidadosamente.

เอตฺถ จ ปริกฺขารสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต, ‘‘ปริกฺขาโรติ สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขิตฺตํ โหตี’’ติอาทีสุ ปริวาโร วุจฺจติ. ‘‘รโถ เสตปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติอาทีสุ อลงฺกาโร. ‘‘เย จิเม ปพฺพชิเตน ชีวิตปริกฺขารา สมุทาเนตพฺพา’’ติอาทีสุ สมฺภาโร. เอตฺเถตญฺหิ วุจฺจติ –

Aquí se presenta la distinción de significados de la palabra ‘parikkhāra’. En pasajes como ‘parikkhāroti sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hoti’ (un requisito es estar bien rodeado por los siete requisitos de una ciudad), se refiere al entorno o séquito. En ‘Ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’ (el carro tiene requisitos blancos [adornos]), se refiere al ornamento. En ‘Ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’ (estos requisitos de vida que deben ser obtenidos por un renunciante), se refiere a las provisiones. Pues sobre esto se dice:

สาสนญฺญูหิ วิญฺญูหิ, ปริกฺขาโรติ สาสเน;

ปริวาโร อลงฺกาโร, สมฺภาโร จ ปวุจฺจติ.

Por los sabios conocedores de la Enseñanza, se dice que en la Enseñanza ‘parikkhāra’ significa séquito, ornamento y provisiones.

ชาคร นิทฺทกฺขเย. ชาคโรติ. ชาครํ. ทีฆา ชาครโต รตฺติ.

Jāgara [en el sentido de] agotamiento del sueño. Jāgaroti (él está despierto). Jāgaraṃ (el estado de vigilia). ‘Larga es la noche para el que está despierto’.

ตนาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ.

Estas raíces de la clase Tanādi han sido vistas por mí según mi capacidad; habiendo observado también otras en los Suttas, debéis captarlas según el significado apropiado.

ตนาทิคโณยํ.

Este es el grupo Tanādi.

รุธาทิฉกฺกํ [Pg.278] วิวิธตฺถสารํ,มติงฺกรํ วิญฺญุชนาธิรามํ;

อุฬารฉนฺเทหิ สุเสวนียํ,สุวณฺณหํเสหิ สุจึว ฐานํ.

El sexteto Rudhādi, que es la esencia de diversos significados, que produce sabiduría y es el deleite de los sabios, debe ser bien cultivado por aquellos de nobles aspiraciones, así como un lugar puro por los cisnes dorados.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Así, en los tres Pitakas junto con sus comentarios, que consisten en nueve partes, para el beneficio de los sabios...

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ รุธาทิฉกฺกํ

en el tratado Saddanīti realizado para la destreza [gramatical], el sexteto Rudhādi...

นาม

Llamado.

สตฺตรสโม ปริจฺเฉโท.

Capítulo decimoséptimo.

๑๘. จุราทิคณปริทีปน

18. Explicación del grupo Curādi.

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, ปจุรตฺถหิตกฺกรํ;

จุราทิกคณนามํ, นามโต อฏฺฐมํ คณํ.

A continuación explicaré el octavo grupo por su nombre, el grupo Curādi, que produce el beneficio de muchos significados.

จุร เถยฺเย. เถนนํ เถยฺยํ, โจริกาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ เถยฺเย จุรธฺตุ วตฺตติ. โจเรติ, โจรยติ, โจโร, โจรี, โจริกา, โจเรตุ, โจรยิตุํ, โจเรตฺวา, โจรยิตฺวา. กตฺตุตฺเถสุ เณณยตา จุราทิคณลกฺขณํ. การิเต – โจราเปติ, โจราปยติ, โจราเปตุํ, โจราปยิตุํ, โจราเปตฺวา, โจราปยิตฺวา. กมฺเมธนํ โจเรหิ โจริยติ, โจริตํ ธนํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

Cura [en el sentido de] robo. ‘Theyya’ es el acto de robar, se dice que es ‘corikā’ (hurto). La raíz ‘cura’ se emplea en ese sentido de robo. Coreti, corayati (él roba), coro (ladrón), corī (ladrona), corikā (robo), coretu (que robe), corayituṃ (para robar), coretvā, corayitvā (habiendo robado). Los sufijos ṇe y ṇaya en los sentidos de agente son la característica del grupo Curādi. En el causal: corāpeti, corāpayati, corāpetuṃ, corāpayituṃ, corāpetvā, corāpayitvā. En el sentido pasivo: ‘dhanaṃ corehi coriyati’ (la riqueza es robada por los ladrones), ‘coritaṃ dhanaṃ’ (la riqueza robada). Este es el método en todas partes.

กการนฺตธาตุ

Raíces terminadas en ‘ka’.

โลก ทสฺสเน. โลเกติ, โลกยติ, โอโลเกติ, โอโลกยติ, อุลฺโลเกติ, อุลฺโลกยติ, อปโลเกติ, อปโลกยติ, อาโลเกติ, อาโลกยติ, วิโลเกติ, วิโลกยติ. โลโก, อาโลโก, โลกนํ, โอโลกนํ, อุลฺโลกนํ, อาโลกนํ, วิโลกนํ, อปโลกนํ, อวโลกนํ. โอโลเกตุํ, โอโลกยิตุํ, โอโลเกตฺวา, โอโลกยิตฺวา. การิเต ปน ‘‘โอโลกาเปติ, โอโลกาปยติ, โอโลกาเปตุํ, โอโลกาปยิตุํ, โอโลกาเปตฺวา[Pg.279], โอโลกาปยิตฺวา’’ อิจฺเจวมาทีนิ โยเชตพฺพานิ. เอส นโย สพฺพตฺถาปิ.

Loka [en el sentido de] ver. Loketi, lokayati (él ve), oloketi, olokayati (él mira hacia abajo u observa), ulloketi, ullokayati (él mira hacia arriba), apaloketi, apalokayati (él pide permiso o mira a un lado), āloketi, ālokayati (él percibe), viloketi, vilokayati (él contempla). Loko (mundo o visión), āloko (luz o percepción), lokanaṃ, olokanaṃ, ullokanaṃ, ālokanaṃ, vilokanaṃ, apalokanaṃ, avalokanaṃ (visiones, observaciones, etc.). Oloketuṃ, olokayituṃ (para observar), oloketvā, olokayitvā (habiendo observado). En el causal, se deben aplicar formas como ‘olokāpeti, olokāpayati, olokāpetuṃ, olokāpayituṃ, olokāpetvā, olokāpayitvā’. Este es el método en todos los casos.

ตตฺถ โลโกติ ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ ‘‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ. ‘‘สสฺสโต โลโก’ติ วา ‘อสสฺสโต โลโก’ติ วา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สตฺตโลโก.

Allí, ‘loko’ se refiere a los tres mundos: el mundo de las formaciones (saṅkhāraloka), el mundo de los seres (sattaloka) y el mundo del espacio (okāsaloka). Allí, en el pasaje ‘un solo mundo: todos los seres subsisten gracias al alimento’, debe entenderse el mundo de las formaciones. En pasajes como ‘el mundo es eterno’ o ‘el mundo no es eterno’, se refiere al mundo de los seres.

‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ,ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา;

ตาว สหสฺสธา โลโก,เอตฺถ เต วตฺตเต วโส’’ติ

‘Hasta donde el sol y la luna giran, brillando e iluminando las direcciones, hasta allí se extiende el mundo por mil veces; allí se ejerce tu poder’.

อาคตฏฺฐาเน โอกาสโลโก.

En este pasaje se refiere al mundo del espacio (okāsaloka).

อถ วา โลโกติ ติวิโธ โลโก กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโกติ. ตตฺถ ราคาทิกิเลสพหุลตาย กามาวจรสตฺตา กิเลสโลโก. ฌานาภิญฺญาปริพุทฺธิยา รูปาวจรสตฺตา ภวโลโก. อาเนญฺชสมาธิพหุลตาย วิสทินฺทฺริยตฺตา อรูปาวจรสตฺตา อินฺทฺริยโลโก. อถ วา กิลิสฺสนํ กิเลโส, วิปากทุกฺขนฺติ อตฺโถ. ตสฺมา ทุกฺขพหุลตาย อปาเยสุ สตฺตา กิเลสโลโก. ตทญฺเญ สตฺตา สมฺปตฺติภวภาวโต ภวโลโก. ตตฺถ เย วิมุตฺติปริปาจเกหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตา สตฺตา, โส อินฺทฺริยโลโกติ เวทิตพฺพํ.

Alternativamente, ‘loko’ es un triple mundo: el mundo de las impurezas (kilesaloko), el mundo de la existencia (bhavaloko) y el mundo de las facultades (indriyaloko). Allí, los seres de la esfera de los sentidos, debido a la abundancia de impurezas como la codicia, son el mundo de las impurezas. Los seres de la esfera de la forma, debido a la sabiduría de las absorciones y el conocimiento directo, son el mundo de la existencia. Los seres de la esfera inmaterial, debido a la claridad de sus facultades por la abundancia del samadhi imperturbable, son el mundo de las facultades. O bien, ‘kileso’ es lo que aflige, significando el sufrimiento como resultado; por tanto, los seres en los estados de privación, debido a la abundancia de sufrimiento, son el mundo de las impurezas. Los demás seres, por estar en estados de existencia prósperos, son el mundo de la existencia. Allí, aquellos seres dotados de facultades que conducen a la maduración de la liberación deben ser conocidos como el mundo de las facultades.

ชาตกฏฺฐกถายํ ปน –

Sin embargo, en el Comentario al Jātaka se dice:

‘‘สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโก ขนฺธโลโก อายตนโลโก ธาตุโลโกติ [Pg.280] อเนกวิโธ โลโก. เอตฺถ ‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา…เป… อฏฺฐารส โลกา อฏฺฐารส ธาตุโย’ติ เอตฺถ สงฺขารโลโก วุตฺโต. ขนฺธโลกาทโย ตทนฺโตคธาเยว. ‘อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก สเทวโก’ติอาทีสุ ปน สตฺตโลโก วุตฺโต. ‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ, ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา. ตาว สหสฺสธา โลโก, เอตฺถ เตวตฺตเต วโส’ติ เอตฺถ โอกาสโลโก วุตฺโต’’ติ วุตฺตํ.

“El mundo es múltiple: el mundo de las formaciones, el mundo de los seres, el mundo del espacio, el mundo de los agregados, el mundo de las bases y el mundo de los elementos. Aquí, en ‘un solo mundo: todos los seres subsisten gracias al alimento... hasta... dieciocho mundos: los dieciocho elementos’, se menciona el mundo de las formaciones. El mundo de los agregados y otros están incluidos en él. En pasajes como ‘este mundo, el otro mundo, el mundo de Brahma junto con los devas’, se menciona el mundo de los seres. En ‘Hasta donde el sol y la luna giran... hasta allí se extiende el mundo por mil veces...’, se menciona el mundo del espacio”.

อตฺถโต ปน อินฺทฺริยพทฺธานํ ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ สตฺตโลโก, รูปาทีสุ สตฺตวิสตฺตตาย สตฺโต, โลกิยติ เอตฺถ กุสลากุสลํ ตพฺพิปาโก จาติ. อนินฺทฺริยพทฺธานํ รูปานํ สมูโห สนฺตาโน จ โอกาสโลโก, โลกิยนฺติ เอตฺถ ตสา ถาวรา จ, เตสญฺจ โอกาสภูโตติ, ตทาธารณตาย เหส ‘‘ภาชนโลโก’’ติปิ วุจฺจติ. ทุวิโธปิ เจส รูปาทิธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา อุปาทาปญฺญตฺติภูโต อปรมตฺถสภาโว สปฺปจฺจเย ปน รูปารูปธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา ตทุภยสฺสาปิ อุปาทานานํ วเสน ปริยายโต ปจฺจยายตฺตวุตฺติตา อุปจริตพฺพา, ตทุภเย ขนฺธา สงฺขารโลโก, ปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺติ, ลุชฺชนฺติ ปลุชฺชนฺติ จาติ เอตฺถ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย มคฺคผลธมฺมานมฺปิ สติปิ ลุชฺชนปลุชฺชนตฺเต เตภูมิกธมฺมานํเยว ‘‘โลโก’’ติ อธิปฺเปตตฺตา นตฺถิ โลกตาปชฺชนํ. ตถา หิ เต ‘‘โลกุตฺตรา’’ติ วุตฺตา.

En términos de significado, el conjunto y la continuidad de los agregados vinculados a las facultades es el mundo de los seres (sattaloko); se llama ‘ser’ (satta) por estar apegado (satta o visatta) a las formas y demás, y se dice que en él se perciben (lokiyati) las acciones sanas e insanas y sus resultados. El conjunto y la continuidad de las formas no vinculadas a las facultades es el mundo del espacio (okāsaloko); en él se perciben (lokiyanti) los seres móviles e inmóviles, y es el espacio para ellos; debido a que los contiene, también se le llama ‘mundo-recipiente’ (bhājanaloko). Ambos son conceptos derivados (upādāpaññatti) por basarse en fenómenos como la forma, y no poseen una esencia de realidad última (aparamatthasabhāvo); sin embargo, puesto que se basan en fenómenos materiales e inmateriales condicionados, su existencia depende de las condiciones en un sentido metafórico a través del apego. Ambos tipos de agregados constituyen el mundo de las formaciones (saṅkhāraloko), pues son formados (saṅkhariyanti) por condiciones y se desintegran (lujjanti) y se destruyen (palujjanti). Aquí, aunque los estados de los senderos y los frutos también posean la naturaleza de desintegrarse y destruirse, no se incluyen en la categoría de ‘mundo’ (lokatā) porque el término ‘mundo’ se refiere específicamente a los fenómenos de los tres planos de existencia. Por ello, esos estados se denominan ‘supramundanos’ (lokuttara).”

อาโลโกติ รสฺมิ, อาโลเกนฺติ เอเตน ภุโส ปสฺสนฺติ ชนา จกฺขุวิญฺญาณํ วาติ อาโลโก. โอโลกนนฺติ [Pg.281] เหฏฺฐา เปกฺขนํ. วิโลกนนฺติ อุทฺธํ เปกฺขนํ. อาโลกนนฺติ ปุรโต เปกฺขนํ. วิโลกนนฺติ ทฺวีสุ ปสฺเสสุ เปกฺขนํ, วิวิธา วา เปกฺขนํ. อปโลกนนฺติ ‘‘สงฺฆํ อปโลเกตฺวา’’ติอาทีสุ วิย ชานาปนํ. อวโลกนนฺติ ‘‘นาคาวโลกิตํ อวโลเกตฺวา’’ติอาทีสุ วิย ปุริมกายํ ปริวตฺเตตฺวา เปกฺขนํ. ‘‘อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหตี’’ติ เอตฺถาปิ ภาววเสน อาโลกนํ อาโลกิตํ วิโลกนํ วิโลกิตนฺติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

"Āloko" significa luz; se le llama "āloko" porque a través de esto las personas ven intensamente o por medio de esto la conciencia visual ve. "Olokana" es mirar hacia abajo. "Vilokana" es mirar hacia arriba. "Ālokana" es mirar al frente. "Vilokana" es mirar a los dos lados, o diversas formas de mirar. "Apalokana" significa informar, como en pasajes como "habiendo informado a la Saṅgha". "Avalokana" significa mirar girando la parte anterior del cuerpo, como en "habiendo mirado con la mirada del elefante". Incluso en la frase "actuando con clara comprensión al mirar hacia adelante y al mirar a los lados (ālokite vilokite)", el significado de "ālokita" y "vilokita" debe entenderse en el sentido de la acción de mirar hacia adelante (ālokana) y la acción de mirar a los lados (vilokana).

ถก ปฏิฆาเต. ถเกติ, ถกยติ ทฺวารํ ปุริโส.

La raíz "thaka" se usa en el sentido de obstruir. El hombre cierra (thaketi, thakayati) la puerta.

ตกฺก วิตกฺเก. ตกฺเกติ, วิตกฺเกติ, วิตกฺกยติ. ตกฺโก, วิตกฺโก, วิตกฺกิตา.

La raíz "takka" se usa en el sentido de vitakka (pensamiento). Reflexiona o piensa (takketi, vitakketi, vitakkayati). Las formas nominales son takko, vitakko y vitakkitā (el que reflexiona).

ตตฺถ ตกฺกนํ ตกฺโก, อูหนนฺติ วุตฺตํ โหติ, เอวํ วิตกฺโก. อถ วา วิตกฺเกนฺติ เอเตน, สยํ วา วิตกฺเกติ, วิตกฺกนมตฺตเมว วา เอตนฺติ วิตกฺโก. ‘‘ตกฺโก, วิตกฺโก, อปฺปนา, พฺยปฺปนา, เจตโส อภินิโรปนา’’ติ อภิธมฺเม ปริยายสทฺทา วุตฺตา. วิตกฺเกตีติ วิตกฺกิตา, ปุคฺคโล. ‘‘อวิตกฺกิตา มจฺจุมุปพฺพชนฺตี’’ติ ปาฬิ.

Allí, la reflexión es "takko"; se dice que es el acto de indagar (ūhana), y así es también el pensamiento (vitakko). O bien, piensan por medio de esto, o uno mismo piensa, o esto es simplemente el acto de pensar; por eso es "vitakko". En el Abhidhamma se mencionan como términos sinónimos: "takko, vitakko, appanā (absorción), byappanā (fijación), cetaso abhiniropanā (aplicación de la mente al objeto)". "Vitakkitā" se refiere a la persona que piensa. El texto canónico dice: "Aquellos que no reflexionan marchan hacia la muerte (maccumupabbajanti)".

อกิ ลกฺขเณ. ลกฺขณํ สญฺญาณํ, สญฺชานนการณนฺติ วุตฺตํ โหติ. อตฺริทํ สลฺลกฺขิตพฺพํ. เย อิมสฺมึ จุราทิคเณ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตา อิการานุพนฺธวเสน นิทฺทิฏฺฐา ธาตโว, เต เอวํวุตฺเตหิ อิเมหิ ตีหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคตา อาขฺยาตตฺตํ นามิกตฺตญฺจ ปาปุณนฺตา เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปาเยว ภวนฺติ, น กตฺถจิปิ วิคตนิคฺคหีตาคมรูปานิ ภวนฺติ. องฺเกติ, องฺกยติ. องฺกนํ, องฺโก[Pg.282]. สมาเส ปน ‘‘สสงฺโก, จกฺกงฺกิตจรโณ’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

La raíz "aki" se usa en el sentido de marcar. Marca significa señal, la causa del reconocimiento. Aquí se debe observar: las raíces en este grupo curādi que tienen varias vocales y no terminan en un conjunto de consonantes, indicadas con la anubandha 'i', al poseer estas tres características, cuando alcanzan la forma verbal o nominal, resultan invariablemente en formas producidas con el aumento de la nasal (niggahīta); en ningún caso hay formas sin dicho aumento. Marca (aṅketi, aṅkayati). El acto de marcar es aṅkana y la marca es aṅko. En compuestos, sin embargo, resultan formas como "sasaṅko" (marcado con una liebre, la luna) y "cakkaṅkitacaraṇo" (aquel cuyos pies están marcados con la rueda).

สกฺก วกฺก ภาสเน. สกฺเกติ, สกฺกยติ. วกฺเกติ, วกฺกยติ.

Las raíces "sakka" y "vakka" se usan en el sentido de hablar. Habla (sakketi, sakkayati; vakketi, vakkayati).

นกฺก วกฺก นาสเน. นกฺเกติ, นกฺกยติ. วกฺเกติ, วกฺกยติ.

Las raíces "nakka" y "vakka" se usan en el sentido de destruir. Destruye (nakketi, nakkayati; vakketi, vakkayati).

จกฺก จุกฺก พฺยถเน. จกฺเกติ, จกฺกยติ. จุกฺเกติ, จุกฺกยติ. จกฺกํ. จกฺกนฺติ เกนฏฺเฐน จกฺกํ? จกฺเกติ พฺยถติ หึสตีติ อตฺเถน จกฺกํ. จกฺกสทฺโท –

Las raíces "cakka" y "cukka" se usan en el sentido de temblar o herir. Cakketi, cakkayati; cukketi, cukkayati. Cakka (rueda). ¿En qué sentido es cakka? Es cakka en el sentido de que hiere o daña (cakketi, byathati, hiṃsati). La palabra cakka —

สมฺปตฺติยํ ลกฺขเณ จ, รถงฺเค อิริยาปเถ;

ทาเน รตฺนธมฺมขุร-จกฺกาทีสุ ปทิสฺสติ;

Se observa en los sentidos de prosperidad, marca, parte de un carro (rueda), postura; y se encuentra en los sentidos de donación, joya, Dhamma, navaja-rueda, etc.

‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว จกฺกานิ เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ หิ อยํ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานี’’ติ เอตฺถ ลกฺขเณ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ เอตฺถ รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ เอตฺถ อิริยาปเถ. ‘‘ทท ภุญฺช จ มา จปฺปมาโท, จกฺกํ วตฺตสฺสุ ปาณิน’’นฺติ เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี’’ติ เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ เอตฺถ ขุรจกฺเก. ‘‘ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกนา’’ติ เอตฺถ ปหรณจกฺเก. ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ เอตฺถ อสนิมณฺฑเลติ.

En efecto, se ve en el sentido de prosperidad en frases como: "Monjes, existen estas cuatro ruedas (cakkāni) para los dioses y humanos que las poseen". En el sentido de marca en: "en las plantas de los pies han nacido ruedas". En el sentido de parte de un carro en: "como la rueda del que transporta". En el sentido de postura en: "con cuatro ruedas y nueve puertas" (el cuerpo). En el sentido de donación en: "da, disfruta y no seas negligente, haz girar la rueda (de la generosidad) a los seres vivos". En el sentido de joya-rueda en: "apareció la divina joya-rueda". En el sentido de Dhammacakka en: "la rueda puesta en movimiento por mí". En el sentido de navaja-rueda en: "al hombre herido por el deseo, una rueda gira sobre su cabeza". En el sentido de arma en: "incluso si fuera con una rueda de filo cortante". En el sentido de círculo de relámpago en: "el círculo de la centella".

ตกิ [Pg.283] พนฺธเน. ตงฺเกติ, ตงฺกยติ.

La raíz "taki" se usa en el sentido de atar. Ata (taṅketi, taṅkayati).

อกฺก ถวเน. ถวนํ ถุติ. อกฺเกติ, อกฺกยติ. อกฺโก. อกฺโกติ สูริโย. โส หิ มหาชุติตาย อกฺกิยติ อภิตฺถวิยติ ตปฺปสนฺเนหิ ชเนหีติ อกฺโก. ตถา หิ ตสฺส ‘‘นตฺถิ สูริยสมา อาภา. อุเทตยํ จกฺขุมา เอกราชา’’ติอาทินา อภิกฺขุติ ทิสฺสติ.

La raíz "akka" se usa en el sentido de elogiar. Elogiar es alabar. Akketi, akkayati. "Akko". Akko significa el sol. Pues, debido a su gran esplendor, es elogiado y alabado (akkiyati, abhitthaviyati) por las personas devotas. Así, se observa su alabanza en pasajes como: "No existe luz igual a la del sol. Se eleva este poseedor de visión, el rey único".

หิกฺก หึสายํ. หิกฺเกติ, หิกฺกยติ.

La raíz "hikka" se usa en el sentido de dañar. Daña (hikketi, hikkayati).

นิกฺก ปริมาเณ. นิกฺเกติ, นิกฺกยติ.

La raíz "nikka" se usa en el sentido de medir. Mide (nikketi, nikkkayati).

พุกฺก ภสฺสเน. เอตฺถ สุนขภสฺสนํ ภสฺสนนฺติ คเหตพฺพํ, น วาจาสงฺขาตํ ภสฺสนํ. พุกฺเกติ, พุกฺกยติ. เอตฺถ จ ‘‘พุกฺกยติ สา โจเร’’ อิติ โลกิยปฺปโยโค เวทิตพฺโพ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘พุกฺกติ สา’’ติ รูปํ ภวติ. อญฺโญ ตุ ‘‘พุกฺก ปริภาสเน’’ อิติ ปฐติ, เอวํ ปฐนฺเตปิ สุนขภสฺสนเมวาธิปฺเปตํ.

La raíz "bukka" se usa en el sentido de ladrar. Aquí debe entenderse el ladrido de un perro, no el habla humana. Ladra (bukketi, bukkayati). Y debe conocerse el uso mundano: "la perra ladra (bukkayati) a los ladrones". En el grupo bhūvādi, sin embargo, la forma es "bukkati". Otro autor lee "bukka en el sentido de reprender", pero incluso con esa lectura, se refiere al ladrido de un perro.

ทก ลก อสฺสาทเน. ทเกติ, ทกยติ. ลเกติ, ลกยติ.

Las raíces "daka" y "laka" se usan en el sentido de saborear. Saborea (daketi, dakayati; laketi, lakayati).

ตกฺก โลก ภาสายํ. ตกฺเกติ, ตกฺกยติ. โลเกติ, โลกยติ.

Las raíces "takka" y "loka" se usan en el sentido de hablar o brillar. Takketi, takkayati; loketi, lokayati.

จิก สิก อามสเน. จิเกติ, จิกยติ. สิเกติ, สิกยติ.

Las raíces "cika" y "sika" se usan en el sentido de tocar. Toca (ciketi, cikayati; siketi, sikayati).

กการนฺตธาตุรูปานิ.

Estas son las formas de las raíces terminadas en 'ka'.

ขการนฺตธาตุ

Raíces terminadas en 'kha'.

ลกฺข ทสฺสนงฺเกสุ. ทสฺสนํ ปสฺสนํ. องฺโก ลญฺชนํ. ลกฺเขติ, ลกฺขยติ. สลฺลกฺเขติ, สลฺลกฺขยติ. ลกฺขํ วิชฺฌติ อุสุนา, ลกฺขํ กโรติ.

La raíz "lakkha" se usa en los sentidos de ver y marcar. Ver es observar. Marca es señal. Observa o marca (lakkheti, lakkhayati; sallakkheti, sallakkhayati). Atraviesa el blanco (lakkhaṃ) con una flecha, o hace una marca.

คงฺคาย [Pg.284] วาลุกา ขีเย, อุทกํ ขีเย มหณฺณเว;

มหิยา มตฺติกา ขีเย, ลกฺเข น มม พุทฺธิยา.

La arena del Ganges podría agotarse, el agua en el gran océano podría agotarse; la arcilla de la tierra podría agotarse, pero no (se agotan) los blancos (lakkhe) para mi conocimiento.

กปฺปลกฺขณํ. โคลกฺขณํ. อิตฺถิลกฺขณํ. ธมฺมานํ ลกฺขณํ. สลฺลกฺขนา. อุปลกฺขนา. ปจฺจุปลกฺขนา. ลกฺขธาตุยา ยุปจฺจยนฺตาย สมาทิปุพฺพานํ รูปานํ นกาโร ทนฺตโช.

La marca de un eón (kappalakkhaṇaṃ). La marca de un buey. La marca de una mujer. La marca de los fenómenos (dhammas). Observación. Discernimiento. Reconocimiento. En las formas derivadas de la raíz 'lakkha' con el sufijo 'yu' precedido por prefijos como 'sam-', la letra 'n' es dental.

ภกฺข อทเน. ภกฺเขติ, ภกฺขยติ. ภกฺโข โน ลทฺโธ. ภกฺขยนฺติ มิคาธมา. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘ภกฺขตี’’ติ รูปํ.

La raíz "bhakkha" se usa en el sentido de comer. Come (bhakkheti, bhakkhayati). "No hemos obtenido comida (bhakkho)". "Los animales inferiores comen (bhakkhayanti)". En el grupo bhūvādi, sin embargo, la forma es "bhakkhati".

นกฺข สมฺพนฺเธ. นกฺเขติ, นกฺขยติ.

La raíz "nakkha" se usa en el sentido de conectar. Conecta (nakkheti, nakkhayati).

มกฺข มกฺขเน. มกฺเขติ, มกฺขยติ. มกฺโข, มกฺขี. ตตฺถ มกฺโขติ ปเรหิ กตคุณํ มกฺเขติ ปิสตีติ มกฺโข, คุณธํสนา. ‘‘มกฺขํ อสหมาโน’’ติ เอตฺถ ปน อตฺตนิ ปเรหิ กตํ อวมญฺญนํ มกฺโขติ วุจฺจติ.

La raíz "makkha" se usa en el sentido de manchar. Mancha (makkheti, makkhayati). "Makkho" (denigración), "makkhī" (el que denigra). Allí, "makkho" es aquel que mancha o borra las virtudes realizadas por otros; es la destrucción de las virtudes. Sin embargo, en la frase "no tolerando el menosprecio (makkhaṃ)", se llama "makkho" al menosprecio que otros hacen hacia uno mismo.

ยกฺข ปูชายํ. ยกฺเขติ, ยกฺขยติ. ยกฺโข. ยกฺโขติ มหานุภาโว สตฺโต. ตถา หิ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ มหายกฺข, สพฺพภูตานมิสฺสรา’’ติ เอตฺถ สกฺโก เทวราชา ‘‘ยกฺโข’’ติ วุตฺโต. อถ วา ยกฺโขติ ยกฺขโยนิยํ นิพฺพตฺตสตฺโต. สพฺเพปิ วา สตฺตา ‘‘ยกฺขา’’ติ วุจฺจนฺติ. ‘‘ปรมยกฺขวิสุทฺธึ ปญฺญาเปนฺตี’’ติ เอตฺถ หิ ยกฺขสทฺโท สตฺเต วตฺตติ. ตถา หิ ยกฺโขปิ สตฺโตปิ เทโวปิ สกฺโกปิ ขีณาสโวปิ ยกฺโขเยว นาม, มหานุภาวตาย ยกฺขิยติ สรณคเตหิ ชเนหิ นานาปจฺจเยหิ นานาพลีหิ จ ปูชิยตีติ ยกฺโข.

La raíz "yakkha" se usa en el sentido de adorar. Adora (yakkheti, yakkhayati). "Yakkho". Un yakkha es un ser de gran poder. Así, en "te pregunto, gran yakkha, señor de todos los seres", el rey de los dioses, Sakka, es llamado "yakkha". O bien, un yakkha es un ser nacido en la matriz de los yakkhas. O todos los seres son llamados "yakkhas". Pues en la frase "declaran la pureza del ser supremo (paramayakkha)", la palabra yakkha se refiere a los seres. De este modo, un ser, un dios, Sakka, o incluso un arahant (khīṇāsavo) es ciertamente llamado yakkha; debido a su gran poder, es honrado (yakkhiyati) por las personas que han ido a refugiarse con diversas ofrendas y diversos sacrificios; por eso es un "yakkha".

สตฺเต เทเว จ สกฺเก จ, ขีณาสเว จ รกฺขเส;

ปญฺจสฺเวเตสุ อตฺเถสุ, ยกฺขสทฺโท ปวตฺตติ.

El término "yakkha" se emplea en estos cinco sentidos: seres, deidades (devas), Sakka, aquellos que han destruido las impurezas (khīṇāsavas) y rakshasas.

ลกฺข [Pg.285] อาโลจเน. ลกฺเขติ, ลกฺขยติ. ลกฺขํ วิชฺฌติ อุสุนา.

Lakkha [en el sentido de] observar. Lakkheti, lakkhayati. "Atraviesa el blanco (lakkhaṃ) con una flecha".

โมกฺข อาสเน. โมกฺเขติ, โมกฺขยติ.

Mokkha [en el sentido de] soltar o arrojar. Mokkheti, mokkhayati.

รุกฺข ผารุสฺเส. ผารุสฺสํ ผรุสภาโว. รุกฺเขติ, รุกฺขยติ. สมาเส ‘‘รุกฺขเกโส, อติรุกฺขวจโน’’ติ รูปานิ. เอตฺถ จ ‘‘สมโณ อยํ ปาโป อติรุกฺขวาโจ’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อติรุกฺขวาโจติ อติผรุสวจโนติ อตฺโถ.

Rukkha [en el sentido de] dureza. "Phārussa" significa la cualidad de ser duro o áspero. Rukkheti, rukkhayati. En compuestos, las formas son: "rukkhakeso" (de cabello áspero), "atirukkhavacano" (de habla excesivamente dura). Aquí, el ejemplo en pāḷi es: "Este malvado asceta es de habla excesivamente dura (atirukkhavāco)". Allí, "atirukkhavāco" tiene el significado de alguien con palabras muy ásperas.

ขการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en "kha".

คการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en "ga".

ลิงฺค จิตฺตีกรเณ. จิตฺตีกรณํ วิจิตฺรภาวกรณํ. ลิงฺเคติ, ลิงฺคยติ, ลิงฺคํ. เอตฺถ ลิงฺคํ นาม ทีฆรสฺสกิสถูลปริมณฺฑลาทิเภทํ สณฺฐานนฺติ คหเณ อตีว ยุชฺชติ. ตญฺหิ นานปฺปกาเรหิ วิจิตฺรํ โหติ, ลิงฺคียติ วิจิตฺตํ กริยติ อวิชฺชาตณฺหากมฺเมหิ อุตุนา วา จุณฺณาทีหิ วา สรีรมิติ ลิงฺคํ, อชฺฌตฺตสนฺตานติณรุกฺขาทิกุณฺฑลกรณฺฑกาทีสุ ปวตฺตสณฺฐานวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. ลิงฺคสทฺโท สทฺเท สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺเต อิตฺถิพฺยญฺชเน ปุริสพฺยญฺชเน สญฺญาเณ อากาเร จาติ อิเมสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘รุกฺโขติ วจนํ ลิงฺค’’นฺติ เอตฺถ สทฺเท ทิสฺสติ. ‘‘สตลิงฺคสฺส อตฺถสฺสา’’ติ เอตฺถ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺเต. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน อิตฺถิลิงฺคํ ปาตุภวตี’’ติ เอตฺถ อิตฺถิพฺยญฺชเน. ‘‘ปุริสลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปาน’’นฺติ เอตฺถ ปุริสพฺยญฺชเน. ‘‘เตน ลิงฺเคน ชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ เอตฺถ สญฺญาเณ[Pg.286]. ‘‘เตหิ ลิงฺเคหิ เตหิ นิมิตฺเตหิ เตหิ อากาเรหิ อาคนฺตุกภาโว ชานิตพฺโพ ‘‘อาคนฺตุกา อิเม’’ติ เอตฺถ อากาเร ทิสฺสติ.

Liṅga [en el sentido de] ornamentar o distinguir. "Cittīkaraṇa" significa el acto de hacer algo variado o distinguido. Liṅgeti, liṅgayati, liṅgaṃ. Aquí, el término "liṅga" es sumamente apropiado cuando se toma como la configuración de diversas distinciones tales como largo, corto, delgado, grueso, circular, etc. Pues es variado de muchas maneras; se llama "liṅga" porque el cuerpo es marcado (liṅgīyati), es decir, hecho variado por la ignorancia, el deseo y el kamma, o por el clima, o por polvos cosméticos, etc. Esto debe verse según la configuración que se manifiesta en el flujo interno de la mente, así como en el césped, los árboles, pendientes, cofres, etc. El término "liṅga" se encuentra en estos sentidos: sonido, la causa de la aplicación de un sonido, el órgano femenino, el órgano masculino, una señal y una apariencia. Pues se ve en el sentido de sonido en: "la palabra rukkha es el género (liṅga)". En "de un significado con cien señales (liṅga)", en el sentido de la causa de la aplicación de un sonido. En "en aquel momento, a cierto monje se le manifestó el género femenino (itthiliṅga)", en el sentido de órgano femenino. En "de los órganos masculinos (purisaliṅga), marcas, modales y apariencia", en el sentido de órgano masculino. En "por esa señal (liṅga) sabemos que seguramente será un Buddha", en el sentido de señal. En "por esas señales (liṅga), por esas marcas, por esas apariencias, debe conocerse su condición de forasteros, diciendo: estos son forasteros", se ve en el sentido de apariencia.

สทฺเท จ ตนฺนิมิตฺเต จ, กาฏโกฏจิกาย จ;

ลกฺขเณ เจว อากาเร, ลิงฺคสทฺโท ปวตฺตติ.

El término "liṅga" se emplea en el sentido de sonido, en su causa, en los órganos [femeninos y masculinos], en la característica y también en la apariencia.

มค อนฺเวสเน. มเคติ, มคยติ. มิโค, มโค, มโค, มคยมาโน.

Maga [en el sentido de] buscar. Mageti, magayati. Migo, mago, mago, magayamāno.

เอตฺถ จ ‘‘ยถา พิฬาโร มูสิกํ มคยมาโน’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ‘‘มิโค’’ติ จ ‘‘มโค’’ติ จ จตุปฺปโท ปวุจฺจติ. เอตฺถ มิโคติ มคยติ อิโต จิโต โคจรํ อนฺเวสติ ปริเยสตีติ มิโค. เอวํ มโค. เอตฺถ วิเสสโต หริณ มิโค มิโค นาม. สามญฺญโต ปน อวเสสาปิ จตุปฺปทา ‘‘มิโค’’ อิจฺเจว วุจฺจนฺติ. ตถา หิ สุสีมชาตเก ‘‘กาฬา มิคา เสตทนฺตา ตว อิเม, ปโรสหสฺสํ เหมชาลาภิสญฺฉนฺนา’’ติ เอตสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส หตฺถิโนปิ มิคสทฺเทน วุตฺตา ‘‘กาฬมิคา’’ติ. อถ วา มคิยติ ชีวิตกปฺปนตฺถาย มํสาทีหิ อตฺถิเกหิ ลุทฺเทหิ อนฺเวสิยติ ปริเยสิยตีติ มิโค, อรญฺญชาตา สสปสทหริเณเณยฺยาทโย จตุปฺปาทา, เอวํ มโค. ‘‘อตฺถํ น ลภเต มโค’’ติ เอตฺถ ปน มโค วิยาติ มโค, พาโลติ อตฺโถ.

Y aquí, el ejemplo en pāḷi es: "como un gato que busca (magayamāno) a un ratón". Tanto "migo" como "mago" se dicen de un cuadrúpedo. Aquí, "migo" es el que busca (magayati), el que rastrea o inquiere su alimento aquí y allá. Así también "mago". Específicamente, el ciervo es llamado "migo". Pero en sentido general, los demás cuadrúpedos también son llamados "migo". Así, en el Susīma Jātaka, incluso los elefantes son llamados "migo" en este pasaje pāḷi: "Estos tus elefantes negros (kāḷā migā) de colmillos blancos, cubiertos por más de mil redes de oro". O bien, se llama "migo" porque es buscado o perseguido por cazadores interesados en su carne, etc., para sustentar su vida; como los cuadrúpedos nacidos en la selva: liebres, gatos monteses, ciervos, antílopes, etc. Así también "mago". Pero en "el necio (mago) no obtiene el beneficio", se usa "mago" en el sentido de actuar como un animal, es decir, un tonto.

มคฺค คเวสเน. มคฺเคติ, มคฺคยติ. มคฺโค, มคฺคนํ.

Magga [en el sentido de] investigar. Maggeti, maggayati. Maggo (el camino), magganaṃ (la investigación).

เอตฺถ จ มคฺโคติ ปฏิปทาย จ ปกติมคฺคสฺส จ อุปายสฺส จ อธิวจนํ. ‘‘มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิต’’นฺติอาทีสุ ปน กถาปพนฺโธปิ ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ตตฺร ปฏิปทา เอกนฺตโต ชาติชราพฺยาธิทุกฺขาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ทุกฺขกฺขยํ นิพฺพานํ ปาปุณตฺถาย มคฺคิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ มคฺโค. ปกติมคฺโค [Pg.287] ปน มคฺคมูฬฺเหหิ มคฺคิตพฺโพติ มคฺโค. ปกติมคฺคมูฬฺเหหิ จ ปฏิปทาสงฺขาตาริยมคฺคมูฬฺหา เอว พหโว สนฺติ. ปกติมคฺโค หิ กทาจิ เอว อทฺธิกานํ มุยฺหติ, ‘‘เอส มคฺโค’’ติ นายกา น ทุลฺลภา. อริยมคฺโค ปน สพฺพทาเยว สพฺพโลกสฺส มุยฺหติ, นายกา ปรมทุลฺลภา. ตสฺมา โส เอว อวิชฺชาสมฺมูฬฺเหหิ มคฺคิตพฺโพติ มคฺโค. อญฺเญสํ ปน ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสนปิ อตฺถํ วทนฺติ ครู ‘‘กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโค’’ติ. ตํ ตํ กิจฺจํ หิตํ วา นิปฺผาเทตุกาเมหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ มคฺโค, อุปาโย. มคฺคสทฺโท หิ ‘‘อภิธมฺมกถามคฺคํ, เทวานํ สมฺปวตฺตยี’’ติ เอตฺถ อุปาเยปิ วตฺตติ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ ‘‘มคฺโคติ อุปาโย, ขนฺธายตนาทีนํ กุสลาทีนญฺจ ธมฺมานํ อวโพธสฺส สจฺจปฺปฏิเวธสฺเสว วา อุปายภาวโต อภิธมฺมกถามคฺโค’’ติ วุตฺโต, ปพนฺโธ วา ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ. โส หิ ทีฆตฺตา มคฺโค วิยาติ มคฺโค, ตสฺมา อภิธมฺมกถาปพนฺโธ อภิธมฺมกถามคฺโคติ วุตฺโต. อิทานิ ปกติปฏิปทามคฺคานํ นามานิ กถยาม. เตสุ ปกติมคฺคสฺส –

Aquí, "magga" (camino) es una designación para la práctica (paṭipadā), el camino ordinario (pakatimagga) y el medio o método (upāya). En pasajes como "basado en el método de enseñanza (vācanāmagga) de los residentes del Mahāvihāra", incluso una composición discursiva se llama "magga". Allí, la práctica debe ser buscada o investigada (maggitabbo) por los seres oprimidos absolutamente por el sufrimiento del nacimiento, la vejez, la enfermedad, etc., para alcanzar el Nibbāna, el fin del sufrimiento; por eso es "magga". El camino ordinario, sin embargo, es "magga" porque debe ser buscado por quienes están extraviados. Y hay muchos más extraviados respecto al Noble Camino (el camino de la práctica) que los extraviados en el camino ordinario. Pues el camino ordinario solo de vez en cuando confunde a los viajeros, y los guías que dicen "este es el camino" no son difíciles de encontrar. Pero el Noble Camino siempre confunde a todo el mundo, y los guías son extremadamente difíciles de encontrar. Por tanto, ese es el "magga" que debe ser buscado por quienes están cegados por la ignorancia. Sin embargo, basándose en otras dos raíces, los maestros dicen: "se llama magga porque va matando (mārento) las impurezas (kilese)". "Magga" es un medio (upāya) porque es buscado o investigado por quienes desean lograr tal o cual tarea o beneficio. Pues el término "magga" también se aplica al medio en: "hizo girar para los devas el camino del discurso del Abhidhamma". Así, en el comentario al Abhidhamma se dice: "'magga' significa medio; el camino del discurso del Abhidhamma por ser el medio para la comprensión de los fenómenos como los agregados y las esferas, los estados saludables, etc., o para la penetración de las verdades". O bien, una composición se llama "magga". Esta es como un camino por su extensión, por eso el tratado del discurso del Abhidhamma se llama "abhidhammakathāmagga". Ahora diremos los nombres para los caminos ordinario y de práctica. Entre ellos, para el camino ordinario:

‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺฌสํ วฏุมา’ยนํ;

อทฺธาน’มทฺธา ปทวี, วตฺตนิ เจว สนฺตตี’’ติ

"Maggo, pantho, patho, pajjo, añjhasaṃ, vaṭumaṃ, ayanaṃ, addhānaṃ, addhā, padavī, vattani y también santatī".

อิมานิ นามานิ. ปฏิปทามคฺคสฺส ปน –

Estos son los nombres. Por otro lado, para el camino de la práctica (paṭipadāmagga):

‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺชสํ วฏุมา’ยนํ;

นาว อุตฺตร เสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’ติ

"Maggo, pantho, patho, pajjo, añjasaṃ, vaṭumaṃ, ayanaṃ, nāvā (barca), uttara (cruce), setu (puente), kullo (balsa), bhisi (flotador) y saṅkamo (pasarela)".

อเนกานิ นามานิ. เอตฺถ ปน เกจิ ‘‘นาวาติอาทีนิ ปกติมคฺคสฺส นามานี’’ติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ, ปกติมคฺคสฺส กิสฺมิญฺจิปิ ปาฬิปฺปเทเส ‘‘นาวา’’ติอาทีหิ ปเทหิ วุตฺตฏฺฐานาภาวโต, อภิธานสตฺเถสุ จ ‘‘นาวา’’ อิจฺจาทิกานํ ตทภิธานานํ อนาคตตฺตา.

Estos son sus numerosos nombres. Aquí, sin embargo, algunos dicen que "nāvā" y otros son nombres para el camino ordinario; eso no debe aceptarse, porque en ningún pasaje pāḷi se ha dicho que el camino ordinario se designe con palabras como "nāvā", y porque tales términos no aparecen en los diccionarios (abhidhānasatthesu) como sinónimos de aquel.

อยํ [Pg.288] ปเนตฺถ วจนตฺโถ – นาวาวิยาติ นาวา, อุตฺตรนฺติ เอเตนาติ อุตฺตรํ, นาวาเยว อุตฺตรนฺติ. อยญฺหิ นาวาปริยาโย ‘‘ตรํ, ตรณํ, โปโต, ปฺลโว’’ติ. อิเมปิ ตํปริยายาเยว. อุตฺตรํ วิยาติ อุตฺตรํ. เสตุ วิยาติ เสตุ. กุลฺโล วิยาติ กุลฺโล. ภิสิ วิยาติ ภิสิ. สงฺกโม วิย, สงฺกมนฺติ วา เอเตนาติ สงฺกโม, สพฺพเมตํ อริยมคฺคสฺเสว นามํ, น ปกติมคฺคสฺส. ตถา หิ ‘‘ธมฺมนาวํ สมารูยฺห, สนฺตาเรสฺสํ สเทวก’’นฺติ จ, ‘‘ธมฺมเสตุํ ทฬฺหํ กตฺวา, นิพฺพุโต โส นราสโภ’’ติ จ, ‘‘กุลฺโล’ติ โข ภิกฺขเว อริยมคฺคสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ จ เอวมาทินา ตตฺถ ตตฺถ ภควตา อริยมคฺโค ‘‘นาวา’’ติอาทีหิ อเนเกหิ นาเมหิ วุตฺโต. อฏฺฐกถาจริเยหิปิ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘พทฺธา ภิสิ สุสงฺขตา ภควา’’ติ เอตสฺมึ ปเทเส เอวํ อตฺถสํวณฺณนา กตา ‘‘ภิสีติ ปตฺถริตฺวา ปุถุลํ กตฺวา พทฺธา ‘กุลฺลา’ติ วุจฺจติ โลเก, อริยสฺส วินเย ปน อริยมคฺโค’ติ.

Aqu

‘มคฺโค ปชฺโช ปโถ ปนฺโถ, อญฺชสํ วฏุมา’ยนํ;

นาวา อุตฺตร เสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม;

อทฺธานํ ปภโว’จฺเจว, ตตฺถ ตตฺถ ปกาสิโต’’ติ.

‘Camino, senda, ruta, vereda, calzada, trayectoria; barca, cruce, puente, balsa, flotador y pasarela; as

เอวํ อาจริเยหิ กตาย อตฺถสํวณฺณนาย ทสฺสนโต จ ‘‘นาวาติอาทีนิปิ ปกติมคฺคสฺส นามานี’’ติ วจนํ น คเหตพฺพํ, ยถาวุตฺตเมว วจนํ คเหตพฺพํ.

Por lo tanto, a partir de la explicaci

โกจิ ปเนตฺถ เอวํ วเทยฺย ‘‘ธมฺมเสตุํ ทฬฺหํ กตฺวา’ติ เอตฺถ ‘ธมฺมเสตุนฺติ มคฺคเสตุ’นฺติ วจนโต ธมฺมสทฺโท มคฺเค วตฺตติ, น เสตุสทฺโท’’ติ. ตนฺน, ธมฺมสทฺโท วิย เสตุสทฺโทปิ มคฺเค วตฺตตีติ เสตุ วิยาติ เสตุ, ธมฺโม เอว เสตุ ธมฺมเสตูติ อตฺถวเสน, เอส นโย อญฺญตฺราปิ. อปรมฺปิ วเทยฺย [Pg.289] ‘‘นนุ พฺรหฺมชาลสุตฺตนฺตฏฺฐกถายํ ‘ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑํ ปวิสิตฺวา อสฺสตฺถทุมราชานํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุพฺพุตฺตรภาเค ฐิโต’ติ อิมสฺมึ ฐาเน ทกฺขิณุตฺตรสทฺเทน ทกฺขิโณ มคฺโค วุตฺโต’’ติ. น, อเนเกสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ อฏฺฐกถาปเทเสสุ จ อภิธานสตฺเถสุ จ มคฺควาจกสฺส อุตฺตรสทฺทสฺส อนาคตตฺตา, ตสฺมา ตตฺถ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ทกฺขิณทิสโต คนฺตพฺโพ อุตฺตรทิสาภาโค ทกฺขิณุตฺตโรติ วุจฺจติ, เอวํภูเตน ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑปวิสนํ สนฺธาย ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑํ ปวิสิตฺวาติ วุตฺต’’นฺติ. อถ วา ทกฺขิณุตฺตเรนาติ ทกฺขิณปจฺฉิมุตฺตเรน, เอตฺถ อาทิอวสานคฺคหเณน มชฺฌสฺสปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ คหณํเยว หิ ยํ ชาตกนิทาเน วุตฺตํ ‘‘โพธิสตฺโต ติณํ คเหตฺวา โพธิมณฺฑํ อารูยฺห ทกฺขิณทิสาภาเค อุตฺตราภิมุโข อฏฺฐาสิ, ตสฺมึ ขเณ ทกฺขิณจกฺกวาฬํ โอสีทิตฺวา เหฏฺฐา อวีจิสมฺปตฺตํ วิย อโหสิ, อุตฺตรจกฺกวาฬํ อุลฺลงฺฆิตฺวา อุปริ ภวคฺคปฺปตฺตํ วิย อโหสิ, โพธิสตฺโต อิทํ สมฺโพธิปาปุณฏฺฐานํ น ภวติ มญฺเญติ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต ปจฺฉิมทิสาภาคํ คนฺตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข อฏฺฐาสี’’ติอาทิ, เตน สเมติ. อถาปิ วเทยฺย ‘‘ยทิ อุตฺตรสทฺโท ทิสาวาจโก, เอวญฺจ สติ ‘‘ทกฺขิณุตฺตเรนา’’ติ เอนโยคํ อวตฺวา ‘‘ทกฺขิณุตฺตรายา’’ติ อายโยโค วตฺตพฺโพ’’ติ. ตนฺน, ทิสาวาจกสฺสปิ สทฺทสฺส ‘‘อุตฺตเรน นที สีตา, คมฺภีรา ทุรติกฺกมา’’ติ เอนโยควเสน วจนโต. อปิจ ทิสาภาคํ สนฺธาย ‘‘ทกฺขิณุตฺตเรนา’’ติ วจนํ วุตฺตํ. ทิสาภาโค หิ ทิสา เอวาติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ.

Alguien podr

คการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las ra

ฆการนฺตธาตุ

ลิฆิ [Pg.290] ภาสเน. ลงฺเฆติ, ลงฺฆยติ. เอตานิ พุทฺธวจเน อปฺปสิทฺธานิปิ โลกิกปฺปโยคทสฺสนวเสน อาคตานิ. สาสนสฺมิญฺหิ ภูวาทิคณจุราทิคณปริยาปนฺนสฺส คตฺยตฺถวาจกอุลฺลงฺฆนตฺถปริทีปกสฺส ธาตุสฺส รูปํ อตีว ปสิทฺธํ.

Lighi: en el sentido de hablar (o brillar). Laᅅgheti, laᅅghayati. Estas formas, aunque no se ven en la palabra del Buda, han llegado a nosotros mediante la observaci

ลงฺฆ ลงฺฆเน. ลงฺเฆติ, ลงฺฆยติ.

Laᅅgha: en el sentido de saltar. Laᅅgheti, laᅅghayati.

‘‘อติกร’มกรา’จริย, มยฺหมฺเปตํ น รุจฺจติ;

จตุตฺเถ ลงฺฆยิตฺวาน, ปญฺจมิยมฺปิ อาวุโต’’ติ

‘Has hecho demasiado, oh maestro; esto no me agrada; habiendo saltado sobre la cuarta (espada), quedaste atrapado en la quinta’.

อิมสฺมึ สตฺติลงฺฆนชาตเก จุราทิคณปริยาปนฺนสฺส คตฺยตฺถวาจกสฺส อุลฺลงฺฆนตฺถปริทีปกสฺส ลงฺฆธาตุสฺส ‘‘ลงฺฆยิตฺวา, ลงฺฆยิตฺวานา’’ติ รูเป ทิฏฺเฐเยว ‘‘ลงฺเฆติ, ลงฺฆยตี’’ติ รูปานิ ทิฏฺฐานิ เอว โหนฺติ. ภาสตฺถวาจกสฺส ปน ตถารูปานิ รูปานิ น ทิฏฺฐานิ, เอวํ สนฺเตปิ ปุพฺพาจริเยหิ ทีฆทสฺสีหิ อภิมตตฺตา ภาสตฺถวาจิกาปิ ลงฺฆธาตุ อตฺถีติ คเหตพฺพา, เอวํ สพฺเพสุปิ ภูวาทิคณาทีสุ สาสเน อปฺปสิทฺธานมฺปิ รูปานํ สาสนานุกูลานํ คหณํ เวทิตพฺพํ, อนนุกูลานญฺจ อปฺปสิทฺธานํ ฉฑฺฑนํ.

En este Sattilaᅅghana Jātaka, al observarse las formas ‘laᅅghayitvā’ y ‘laᅅghayitvāna’ de la ra

อฆ ปาปกรเณ. อเฆติ, อฆยติ. อฆํ, อโฆ, อนโฆ.

Agha: en el sentido de cometer el mal. Agheti, aghayati. Aghaᅅ (el mal/sufrimiento), agho (el pecador/mancillado), anagho (el libre de pecado/sufrimiento).

ตตฺถ อฆนฺติ ทุกฺขํ. ‘‘อฆนฺตํ ปฏิเสวิสฺสํ. วเน วาฬมิคากิณฺเณ. ขคฺคทีปินิเสวิเต’’ติ อิทํ นิทสฺสนํ. อโฆติ กิเลโส. เตน อเฆน อรหา อนโฆ. ตตฺถ อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อฆํ, กินฺตํ? ทุกฺขํ, เอวํ อโฆ. นนุ จ สปฺปุริสา ทุกฺขเหตุปิ กิเลสเหตุปิ จ อตฺตโน สุขตฺถาย ปาปํ น กโรนฺติ. ตถา หิ –

All

‘‘น [Pg.291] ปณฺฑิตา อตฺตสุขสฺส เหตุ,ปาปานิ กมฺมานิ สมาจรนฺติ;

ทุกฺเขน ผุฏฺฐา ขลิตาปิ สนฺตา,ฉนฺทา จ โทสา น ชหนฺติ ธมฺม’’นฺติ

‘Los sabios no cometen acciones malas por causa de su propia felicidad; aunque sean afectados por el sufrimiento o tropiecen, siendo seres

วุตฺตํ. เอวํ สนฺเต กสฺมา ‘‘อฆ ปาปกรเณ’’ติ ธาตุ จ ‘‘อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อฆ’’นฺติอาทิวจนญฺจ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, เยภุยฺเยน ปน สตฺตา ทุกฺขาทิเหตุ ปาปกมฺมํ กโรนฺติ, เอเตสุ สปฺปุริสา เอว น กโรนฺติ, อิตเร กโรนฺติ. เอวํ ปาปกรณสฺส หิ ทุกฺขํ กิเลโส จ เหตุ. ตถา หิ –

Se ha dicho: 'Si esto es así, ¿por qué se ha dicho que la raíz 'agha' se refiere a 'hacer el mal' (pāpakaraṇe) y se han dado explicaciones como 'agha es aquello por lo cual los seres hacen el mal'? Es verdad; sin embargo, la mayoría de los seres realizan acciones malvadas debido al sufrimiento, etc. Entre ellos, solo las personas íntegras (sappurisā) no lo hacen; los demás sí lo hacen. Así, el sufrimiento y las impurezas (kileso) son la causa de hacer el mal. Pues así:

สุขีปิ เหเก น กโรนฺติ ปาปํ,อวณฺณสํสคฺคภยา ปุเนเก;

ปหู สมาโน วิปุลตฺถจินฺตี,กึการณา เม น กโรสิ ทุกฺข’’นฺติ

Incluso siendo felices, algunos no hacen el mal; otros lo evitan por temor a una mala reputación. Siendo poderoso y considerando el gran beneficio, ¿por qué razón me causarías sufrimiento?

วุตฺตํ. อยญฺหิ คาถา ทุกฺขเหตุปิ สตฺตา ปาปํ กโรนฺตีติ เอตมตฺถํ ทีเปติ. ‘‘กุทฺโธ หิ ปิตรํ หนฺติ, กุทฺโธ หนฺติ สมาตร’’นฺติ อยํ ปน กิเลสเหตุปิ ปาปํ กโรนฺตีติ เอตมตฺถํ ทีเปติ, ตสฺมา อมฺเหหิ ‘‘อฆ ปาปกรเณ’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ.

Se ha dicho: Pues este verso ilustra el hecho de que los seres hacen el mal incluso por causa del sufrimiento. El verso 'El airado mata a su padre, el airado mata a su madre', ilustra el hecho de que hacen el mal también por causa de las impurezas (kilesa). Por lo tanto, hemos dicho la expresión 'agha en el sentido de hacer el mal', etc.

ฆการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 'gha'.

จการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'ca'.

โลจ ทสฺสเน. โลเจติ, โลจยติ. โลจนํ. รูปารมฺมณํ โลจยติ ปสฺสตีติ โลจนํ, จกฺขุ.

Loca en el sentido de ver. Loceti, locayati. Locana. Se llama locana porque hace ver o percibe el objeto visual; el ojo.

กิจิ มทฺทเน. กิญฺเจติ, กิญฺจยติ. กิญฺจนํ, อกิญฺจโน.

Kici en el sentido de oprimir (maddane). Kiñceti, kiñcayati. Kiñcana, akiñcano.

ตตฺถ [Pg.292] กิญฺจนนฺติ ปลิโพโธ. กิญฺเจติ สตฺเต มทฺทตีติ กิญฺจนํ. กิญฺจนสทฺโท มทฺทนตฺเถ วตฺตติ. มนุสฺสา หิ วีหึ มทฺทนฺตา โคณํ ‘‘กิญฺเจหิ กาปิล, กิญฺเจหิ กาปิลา’’ติ วทนฺติ.

Allí, 'kiñcana' significa obstáculo (palibodha). Se llama kiñcana porque oprime (kiñceti) a los seres. La palabra kiñcana se usa en el sentido de oprimir. En efecto, los hombres, al trillar el arroz, dicen al buey: '¡Oprime, Kapila! ¡Oprime, Kapila!'.

ปจิ วิตฺถาเร. ปญฺเจติ, ปญฺจยติ. ปปญฺเจติ, ปปญฺจยติ. ปปญฺจา.

Paci en el sentido de expansión (vitthāre). Pañceti, pañcayati. Papañceti, papañcayati. Papañcā.

เอตฺถ ปปญฺจาติ ตณฺหามานทิฏฺฐิโย. เอตา หิ อตฺตนิสฺสิตานํ สตฺตานํ สํสารํ ปปญฺเจนฺติ วิตฺถินฺนํ กโรนฺตีติ ปปญฺจาติ วุจฺจนฺติ. อถ วา ปปญฺเจนฺติ ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนา ตํสนฺตานํ วิตฺถาเรนฺติ จิรํ ฐเปนฺตีติ ปปญฺจา. โลกิยา ปน ‘‘อมฺหากํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ กเถนฺตานํ ปปญฺโจ โหตี’’ติอาทีนิ วทนฺตา กาลสฺส จิรภาวํ ปปญฺโจติ วทนฺติ, สาสเน ปน ทฺวยมฺปิ ลพฺภติ.

Aquí, 'papañcā' se refiere a la avidez, el engreimiento y los puntos de vista (taṇhā-māna-diṭṭhi). Se llaman papañcā porque expanden (papañcenti) o hacen extenso el samsara para los seres que dependen de ellas. O bien, se llaman papañcā porque expanden o mantienen por mucho tiempo la continuidad donde ellas mismas han surgido. Las personas del mundo, sin embargo, diciendo cosas como 'hablar con ustedes nos causa papañco', usan el término papañca para referirse a una larga duración de tiempo. En la enseñanza (sāsane), sin embargo, se encuentran ambos sentidos.

สิจฺจ กุฑฺฑเน. สิจฺเจติ, สิจฺจยติ.

Sicca en el sentido de cercar (kuḍḍane). Sicceti, siccayati.

วญฺจุ ปลมฺภเน. ปลมฺภนํ อุปลาปนํ. วญฺเจติ, วญฺจยติ. วญฺจโก, วญฺจนํ. ภูวาทิคเณ ปน วญฺจธาตุ คตฺยตฺเถ วตฺตติ. ‘‘สนฺติ ปาทา อวญฺจนา’’ติ หิ ปาฬิ

Vañcu en el sentido de engañar (palambhane). Palambhana significa persuasión engañosa. Vañceti, vañcayati. Vañcako, vañcana. En el grupo Bhūvādi, la raíz vañca se usa en el sentido de movimiento. Pues el texto Pali dice: 'Hay pies que no engañan (no resbalan)'.

จจฺจ อชฺฌยเน. จจฺเจติ, จจฺจยติ.

Cacca en el sentido de estudio (ajjhayane). Cacceti, caccayati.

จุ จวเน. จาเวติ, จาวยติ. อญฺโญ ‘‘จุ สหเน’’ อิติ พฺรุเต. จาเวติ, จาวยติ, สหตีติ อตฺโถ.

Cu en el sentido de caer o fallecer (cavane). Cāveti, cāvayati. Otro dice 'cu en el sentido de soportar' (sahane). Cāveti, cāvayati; el significado es soporta.

อญฺจุ วิเสสเน. อญฺเจติ, อญฺจยติ.

Añcu en el sentido de distinción (visesane). Añceti, añcayati.

โลจ ภาสายํ. โลเจติ, โลจยติ. โลจนํ, โลจยติ สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตํ วิย ภวตีติ โลจนํ, จกฺขุ.

Loca en el sentido de hablar (bhāsāyaṃ). Loceti, locayati. Locana; se llama locana porque es como si indicara lo que es uniforme y lo que no lo es; el ojo.

รจ ปติยตเน. รเจติ, รจยติ. รจนา, วิรจิตํ, เกสรจนา, คาถารจนา.

Raca en el sentido de preparar (patiyatane). Raceti, racayati. Racanā, viracitaṃ, arreglo del cabello (kesaracanā), composición de versos (gāthāracanā).

สูจ [Pg.293] เปสุญฺเญ. ปิสุณภาโว เปสุญฺญํ. สูเจติ, สูจยติ. สูจโก.

Sūca en el sentido de calumnia (pesuññe). Pesuñña es la condición de ser malicioso. Sūceti, sūcayati. Sūcako.

ปจฺจ สํยมเน. ปจฺเจติ, ปจฺจยติ.

Pacca en el sentido de restricción (saṃyamane). Pacceti, paccayati.

ริจ วิโยชนสมฺปชฺชเนสุ. เรเจติ, เรจยติ. เสฏฺฐิปุตฺตํ วิเรเจยฺย. วิเรเจติ, วิเรจยติ. วิเรจโก, วิเรจนํ.

Rica en el sentido de separación y consecución (viyojanasampajjanesu). Receti, recayati. 'Podría purgar al hijo del banquero'. Vireceti, virecayati. Virecako, virecana.

วจ ภาสเน. วเจติ, วจยติ. ภูวาทิคเณปิ อยํ วตฺตติ. ตทา ตสฺสา ‘‘วตฺติ, วจติ, อโวจ, อโวจุ’’นฺติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. การิเต ปน ‘‘อนฺเตวาสิกํ ธมฺมํ วาเจติ, วาจยตี’’ติ รูปานิ. วตฺตุํ, วตฺตเว, วตฺวา, วุตฺตํ, วุจฺจติ.

Vaca en el sentido de hablar (bhāsane). Vaceti, vacayati. Esta raíz también se usa en el grupo Bhūvādi. Entonces sus formas son: vatti, vacati, avoca, avocuṃ, etc. En el causativo: 'enseña el Dhamma al discípulo' (vāceti, vācayati). Vattuṃ, vattave, vatvā, vuttaṃ, vuccati.

อจฺจ ปูชายํ. อจฺเจติ, อจฺจยติ. พฺรหฺมาสุรสุรจฺจิโต.

Acca en el sentido de adorar (pūjāyaṃ). Acceti, accayati. Adorado por Brahmas, Asuras y Suras.

สูจ คนฺธเน. สุเจติ, สูจยติ. สูจโก, สุตฺตํ.

Sūca en el sentido de tejer (gandhane). Suceti, sūcayati. Sūcako, suttaṃ.

เอตฺถ จ อตฺตตฺถปรตฺถาทิเภเท อตฺเถ สูเจตีติ สุตฺตํ. เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ.

Aquí, se llama sutta porque indica (sūceti) significados como el propio beneficio y el beneficio ajeno. Se refiere a la palabra del Buddha en el Tipitaka.

กจ ทิตฺติยํ. กจฺเจติ, กจฺจยติ. กจฺโจ.

Kaca en el sentido de resplandecer (dittiyaṃ). Kacceti, kaccayati. Kacco.

เอตฺถ กจฺโจติ รูปสมฺปตฺติยา กจฺเจติ ทิพฺพติ วิโรจตีติ กจฺโจ, เอวํนามโก อาทิปุริโส, ตพฺพํเส ชาตา ปุริสา ‘‘กจฺจานา’’ติปิ ‘‘กจฺจายนา’’ติปิ ‘‘กาติยานา’’ติปิ วุจฺจนฺติ, อิตฺถิโย ปน ‘‘กจฺจานี’’ติปิ ‘‘กจฺจายนี’’ติปิ ‘‘กาติยานี’’ติปิ วุจฺจนฺติ.

Aquí, Kacco es alguien que resplandece (kacceti), brilla y destaca por su perfección física. Es el nombre de un hombre ancestral; los hombres nacidos en su linaje son llamados Kaccānas, Kaccāyanas o Kātyāyanas. Las mujeres son llamadas Kaccānīs, Kaccāyanīs o Kātyāyanīs.

จการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 'ca'.

ฉการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'cha'.

มิเลฉ [Pg.294] อพฺยตฺตายํ วาจายํ. มิเลจฺเฉติ, มิเลจฺฉยติ. มิลกฺขุ.

Milecha en el sentido de habla indistinta (abyattāyaṃ vācāyaṃ). Mileccheti, milecchayati. Milakkhu.

เอตฺถ มิลกฺขูติ มิเลจฺเฉติ อพฺยตฺตวาจํ ภาสตีติ มิลกฺขุ.

Aquí, milakkhu se llama así porque habla con un lenguaje indistinto (mileccheti).

กุจฺฉ อวกฺเขเป. อวกฺเขโป อโธขิปนํ. กุจฺเฉติ, กุจฺฉยติ.

Kuccha en el sentido de arrojar hacia abajo. Arrojar hacia abajo es lanzar hacia el suelo. Kuccheti, kucchayati.

วิจฺฉ ภาสายํ. วิจฺเฉติ, วิจฺฉยติ.

Viccha en el sentido de hablar. Viccheti, vicchayati.

ฉการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en -cha.

ชการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en -ja.

วชฺช วชฺชเน. วชฺเชติ, วชฺชยติ. ปริวชฺชนโก. วชฺชิโต สีลวนฺเตหิ, กถํ ภิกฺขุ กริสฺสสีติ.

Vajja en el sentido de evitar. Vajjeti, vajjayati. Parivajjanako. Evitado por los virtuosos, ¿cómo actuarás, bhikkhu?

ตุชฺช พลปาลเนสุ. ตุชฺเชติ, ตุชฺชยติ.

Tujja en los sentidos de fuerza y protección. Tujjeti, tujjayati.

ตุชิ ปิชิ หึสาพลทานนิเกตเนสุ. นิเกตนํ นิวาโส. ตุญฺเชติ, ตุญฺชยติ. ปิญฺเชติ. ปิญฺชยติ.

Tuji y piji en los sentidos de herir, dar fuerza y morar. Morada significa residencia. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti, piñjayati.

ขชิ กิจฺฉชีวเน. ขญฺเชติ, ขญฺชยติ. ขญฺโช.

Khaji en el sentido de vivir con dificultad. Khañjeti, khañjayati. Khañjo.

ขชิ รกฺขเณ. ตาทิสานิเยว รูปานิ. ภูวาทิคเณ ‘‘ขชิ คติเวกลฺเลติ อิมิสฺสา ‘‘ขญฺชตี’’ติ รูปํ.

Khaji en el sentido de proteger. Las formas son las mismas. En la clase bhūvādi, de la raíz 'khaji' en el sentido de deficiencia en el andar, la forma es 'khañjati'.

ปูช ปูชายํ. ปูเชติ, ปูชยติ. ปูชา. เอสาว ปูชนา เสยฺโย. ปูชโก, ปูชิโต, ปูชนีโย, ปูชเนยฺโย, ปูเชตพฺโพ, ปุชฺโช.

Pūja en el sentido de honrar. Pūjeti, pūjayati. Pūjā. Esta honra es ciertamente mejor. Pūjako, pūjito, pūjanīyo, pūjaneyyo, pūjetabbo, pujjo.

คช [Pg.295] มทฺทนสทฺเทสุ. คเชติ, คชยติ. คโช.

Gaja en los sentidos de aplastar y sonar. Gajeti, gajayati. Gajo.

ติช นิสาเน. เตเชติ, เตชยติ.

Tija en el sentido de afilar. Tejeti, tejayati.

วช มคฺคนสงฺขาเรสุ. วเชติ, วชยติ.

Vaja en los sentidos de buscar y preparar. Vajeti, vajjayati.

ตชฺช สนฺตชฺชเน. ตชฺเชติ, ตชฺชยติ. สนฺตชฺเชติ, สนฺตชฺชยติ. สนฺตชฺชิโต.

Tajja en el sentido de amenazar. Tajjeti, tajjayati. Santajjeti, santajjayati. Santajjito.

อชฺช ปฏิสชฺชเน. อชฺเชติ, อชฺชยติ.

Ajja en el sentido de adquirir. Ajjeti, ajjayati.

สชฺช สชฺชเน. สชฺเชติ, สชฺชยติ ทานํ. คมนสชฺโช หุตฺวา.

Sajja en el sentido de preparar. Sajjeti, sajjayati una ofrenda. Habiéndose preparado para partir.

ภช วิสฺสาเส. ภเชติ, ภชยติ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘ภชตี’’ติ รูปํ, ภตฺติ, สมฺภตฺติ.

Bhaja en el sentido de confiar. Bhajeti, bhajayati. Sin embargo, en la clase bhūvādi, la forma es 'bhajati', bhatti, sambhatti.

ตุชิ ปิชิ ลุชิ ภชิ ภาสายํ. ตุญฺเชติ, ตุญฺชยติ. ปิญฺเชติ, ปิญฺชยติ. ลุญฺเชติ, ลุญฺชยติ. ภญฺเชติ, ภญฺชยติ. กเถตีติ อตฺโถ.

Tuji, piji, luji y bhaji en el sentido de hablar. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti, piñjayati. Luñjeti, luñjayati. Bhañjeti, bhañjayati. El significado es que habla.

รุช หึสายํ. โรเชติ, โรชยติ. โรโค.

Ruja en el sentido de herir. Rojeti, rojayati. Rogo.

ภาช ปุถกมฺมนิ. ปุถกมฺมํ ปุถกฺกรณํ, วิสุํ กฺริยาติ อตฺโถ. ภาเชติ, ภาชยติ. วิภาเชติ, วิภาชยติ. วิภตฺติ.

Bhāja en el sentido de acción separada. Acción separada significa distinción, es decir, una acción por separado. Bhājeti, bhājayati. Vibhājeti, vibhājayati. Vibhatti.

สภาช สีติเสวเนสุ. สภาเชติ, สภาชยติ.

Sabhāja en los sentidos de honrar y servir. Sabhājeti, sabhājayati.

ลช ปกาสเน. ลเชติ, ลชยติ. ลาชา.

Laja en el sentido de manifestar. Lajeti, lajayati. Lājā.

ยุช สํยมเน. สํปุพฺโพ พนฺธเน. โยเชติ, โยชยติ. สํโยเชติ, สํโยชยติ. สํโยชนํ.

Yuja en el sentido de restringir. Con el prefijo 'saṃ', significa atar. Yojeti, yojayati. Saṃyojeti, saṃyojayati. Saṃyojanaṃ.

มชฺช โสเจยฺยาลงฺกาเรสุ. มชฺเชติ, มชฺชยติ. สมฺมชฺเชติ, สมฺมชฺชยติ. สมฺมชฺชา.

Majja en los sentidos de purificar y decorar. Majjeti, majjayati. Sammajjeti, sammajjayati. Sammajjā.

ภาช [Pg.296] ภาชนทาเนสุ. ภาเชติ, ภาชยติ. กถํ เวสฺสนฺตโร ปุตฺโต, คชํ ภาเชติ สญฺจย.

Bhāja en los sentidos de dividir y dar. Bhājeti, bhājayati. ¿Cómo el hijo Vessantara dio el elefante, oh Sañcaya?

ชการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en -ja.

ฌญนฺตา อปฺปสิทฺธา. สทฺทสตฺเถ ปน ‘‘ญา นิโยชเน’’ติ ปฐนฺติ, รูปํ ปน พุทฺธวจนานุกูลํ น ภวติ, ตสฺมา น ทสฺสิตํ อมฺเหหิ.

Raíces que terminan en -jha y -ña. Sin embargo, en los tratados de gramática leen 'ñā en el sentido de emplear', pero la forma no concuerda con las palabras del Buddha, por lo tanto, no ha sido mostrada por nosotros.

ฏการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en -ṭa.

ฆฏฺฏ ฆฏฺฏเน. ฆฏฺฏนํ วายามกรณํ. ฆฏฺเฏติ, ฆฏฺฏยติ. เอตฺถ ตุ ‘‘ฆฏฺเฏสิ, ฆฏฺเฏสิ, กึการณา ฆฏฺเฏสิ, อหํ ตํ ชานามี’’ติ นิทสฺสนํ.

Ghaṭṭa en el sentido de golpear. Golpear significa hacer un esfuerzo. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati. Aquí el ejemplo es: 'golpeaste, golpeaste, ¿por qué razón golpeaste? Yo te conozco'.

ฆฏ สงฺฆาเต. ปุพฺเพ วิย กฺริยาปทานิ, นามิกตฺเต ‘‘ฆโฏ, ฆฏา’’ติ รูปานิ. เอตฺถ คโฏติ ปานียฆโฏ. ฆฏาติ สมูโห ‘‘มจฺฉฆฏา’’ติอาทีสุ วิย.

Ghaṭa en el sentido de reunión. Las formas verbales son como antes; en su calidad de nombre, las formas son 'ghaṭo' y 'ghaṭā'. Aquí, 'ghaṭo' es un cántaro de agua. 'Ghaṭā' es una multitud, como en 'una multitud de peces' y otros similares.

ฆฏฺฏ จลเน. ฆฏฺเฏติ, ฆฏฺฏยติ.

Ghaṭṭa [en el sentido de] movimiento. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati.

นฏ อวสนฺทเน. อวสนฺทนํ คตฺตวิกฺเขโป. นเฏติ, นฏยติ.

Naṭa [en el sentido de] gesticular. Gesticular (avasandana) es el movimiento de los miembros. Naṭeti, naṭayati.

จุฏ ฉุฏ กุฏฺฏ เฉทเน. จุเฏติ, จุฏยติ. ฉุเฏติ, ฉุฏยติ. กุฏฺเฏติ, กุฏฺฏยติ.

Cuṭa, chuṭa [y] kuṭṭa [en el sentido de] cortar. Cuṭeti, cuṭayati. Chuṭeti, chuṭayati. Kuṭṭeti, kuṭayati.

ปุฏฺฏ จฏฺฏ อปฺปภาเว. ปุฏฺเฏติ, ปุฏฺฏยติ. จุฏฺเฏติ, จุฏฺฏยติ, อปฺปํ ภวตีติ อตฺโถ.

Puṭṭa [y] caṭṭa [en el sentido de] pequeñez. Puṭṭeti, puṭṭayati. Cuṭṭeti, cuṭṭayati; el significado es 'se vuelve pequeño'.

มุฏ สญฺจุณฺณเน. โมเฏติ, โมฏยติ.

Muṭa [en el sentido de] pulverizar. Moṭeti, moṭayati.

อฏฺฏ สุฏฺฏ อนาทเร. อฏฺเฏติ, อฏฺฏยติ. สุฏฺเฏติ, สุฏฺฏยติ.

Aṭṭa [y] suṭṭa [en el sentido de] falta de respeto. Aṭṭeti, aṭṭayati. Suṭṭeti, suṭṭayati.

ขฏฺฏ [Pg.297] สํวรเณ ขฏฺเฏติ, ขฏฺฏยติ.

Khaṭṭa [en el sentido de] cubrir. Khaṭṭeti, khaṭṭayati.

สฏฺฏ หึสาพลทานนิเกตเนสุ. สฏฺเฏติ, สฏฺฏยติ.

Saṭṭa [en los sentidos de] violencia, dar fuerza y residencia. Saṭṭeti, saṭṭayati.

ตุวฏฺฏ นิปชฺชายํ. ตุวฏฺเฏติ, ตุวฏฺฏยติ. ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู เอกมญฺเจ ตุวฏฺเฏนฺติ.

Tuvaṭṭa [en el sentido de] acostarse. Tuvaṭṭeti, tuvaṭṭayati. Los monjes del grupo de seis se acuestan en una sola cama.

ฉฏฺฏ ฉฏฺฏเน. ฉฏฺเฏติ, ฉฏฺฏยติ. อตฺรายํ ปาฬิ – สเจ โส ฉฏฺเฏติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โนเจ ฉฏฺเฏติ, ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ รูปิยฉฏฺฏโก สมฺมนฺนิตพฺโพ.

Chaṭṭa [en el sentido de] desechar. Chaṭṭeti, chaṭṭayati. Aquí está el texto original: 'si él lo desecha, eso es bueno. Si no lo desecha, un monje dotado de cinco cualidades debe ser designado como el que desecha el dinero (rūpiyachaṭṭaka)'.

ปุฏ หึสายํ. โปเฏติ, โปฏยติ.

Puṭa [en el sentido de] violencia. Poṭeti, poṭayati.

กีฏ พนฺเธ. พนฺโธ พนฺธนํ. กีเฏติ, กีฏยติ. กีโฏ.

Kīṭa [en el sentido de] atar. Atadura (bandho) significa enlace. Kīṭeti, kīṭayati. Kīṭo (insecto).

จุฏิ เฉทเน. จุณฺเฏติ, จุณฺฏยติ.

Cuṭi [en el sentido de] cortar. Cuṇṭeti, cuṇṭayati.

ลุฏิ เถยฺเย. ลุณฺเฏติ, ลุณฺฏยติ.

Luṭi [en el sentido de] robo. Luṇṭeti, luṇṭayati.

กูฏ อปฺปสาเท. กูเฏติ, กูฏยติ. กูฏํ รชตํ. กูฏา คาวี. กุฏตาปโส.

Kūṭa [en el sentido de] falta de claridad. Kūṭeti, kūṭayati. Plata falsa (kūṭaṃ rajataṃ). Una vaca engañosa (kūṭā gāvī). El asceta fraudulento (kuṭatāpaso).

จุฏ ปุฏ ผุฏ วิเภเท. จุเฏติ, จุฏยติ. โปเฏติ, โปฏยติ. โผเฏติ, โผฏยติ. องฺคุลิโย โผเฏสุํ.

Cuṭa, puṭa [y] phuṭa [en el sentido de] dividir. Cuṭeti, cuṭayati. Poṭeti, poṭayati. Phoṭeti, phoṭayati. Hicieron crujir los dedos (aṅguliyo phoṭesuṃ).

ฆฏ สงฺฆาเฏ หนฺตฺยตฺเถ จ. ฆเฏติ, ฆฏยติ.

Ghaṭa [en el sentido de] unión y en el sentido de golpear. Ghaṭeti, ghaṭayati.

ปฏ ปุฏ ลุฏ ฆฏ ฆฏิ ภาสายํ. ปาเฏติ, ปาฏยติ. โปเฏติ, โปฏยติ. โลเฏติ, โลฏยติ. ฆาเฏติ, ฆาฏยติ. ฆณฺเฏติ, ฆณฺฏยติ.

Paṭa, puṭa, luṭa, ghaṭa [y] ghaṭi [en el sentido de] hablar. Pāṭeti, pāṭayati. Poṭeti, poṭayati. Loṭeti, loṭayati. Ghāṭeti, ghāṭayati. Ghaṇṭeti, ghaṇṭayati.

ปฏ วฏ คนฺเถ. ปเฏติ, ปฏยติ. วเฏติ, วฏยติ.

Paṭa [y] vaṭa [en el sentido de] componer. Paṭeti, paṭayati. Vaṭeti, vaṭayati.

เขฏ ภกฺขเณ. เขเฏติ, เขฏยติ.

Kheṭa [en el sentido de] comer. Kheṭeti, kheṭayati.

โขฏ เขเป. โขเฏติ, โขฏยติ.

Khoṭa [en el sentido de] lanzar. Khoṭeti, khoṭayati.

กุฏิ ทาเห. กุเฏติ, กุฏยติ.

Kuṭi [en el sentido de] quemar. Kuṭeti, kuṭayati.

ยุฏ สํสคฺเค. โยเฏติ, โยฏยติ.

Yuṭa [en el sentido de] contacto. Yoṭeti, yoṭayati.

วฏ วิภชเน. วเฏติ, วฏยติ.

Vaṭa [en el sentido de] dividir. Vaṭeti, vaṭayati.

ฏการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en ṭa.

ฐการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en ṭha.

สฐ [Pg.298] สงฺขารคตีสุ. สเฐติ, สฐยติ.

Saṭha [en los sentidos de] formaciones y movimiento. Saṭheti, saṭhayati.

สุฐ อาลสิเย. โสเฐติ, โสฐยติ.

Suṭha [en el sentido de] pereza. Soṭheti, soṭhayati.

สุฐิ โสสเน. สุณฺเฐติ, สุณฺฐยติ.

Suṭhi [en el sentido de] secar. Suṇṭheti, suṇṭayati.

สฐ สิลาฆายํ. สเฐติ, สฐยติ.

Saṭha [en el sentido de] alabanza. Saṭheti, saṭhayati.

สฐ อสมฺมาภาสเน. สเฐติ. สฐยติ, สโฐ.

Saṭha en el sentido de hablar incorrectamente. Saṭheti. Saṭhayati, saṭho (un mentiroso o engañador).

เอตฺถ สโฐติ เกราฏิโก. สฐยตีติ สโฐ, น สมฺมา ภาสตีติ อตฺโถ.

Aquí, 'saṭho' se refiere a un tramposo. Quien engaña es 'saṭho'; el significado es que no habla correctamente.

สฐ เกตเว. รูปํ ตาทิสเมว.

Saṭha en el sentido de fraude. Su forma es exactamente la misma.

‘‘สุทสฺสํ วชฺชมญฺเญสํ, อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ…เป…อตฺตโน ปน ฉาเทติ, กลึว กิตวาสโฐ’’ติ.

«Las faltas de los demás son fáciles de ver, pero las propias son difíciles de percibir... uno oculta las suyas propias, como un tahúr engañoso oculta la mala jugada».

เอตฺถ สากุณิโก ‘‘กิตวา’’ติ วุตฺโต. ตสฺส อิทํ เกตวํ, ตสฺมึ เกตเว อยํ ธาตุ วตฺตตีติ อตฺโถ.

Aquí, al cazador de aves se le llama 'kitavā' (tramposo). Este es su fraude; en ese sentido de fraude se emplea esta raíz.

กฐิ โสเก. กณฺเฐติ, กณฺฐยติ.

Kaṭhi en el sentido de aflicción. Kaṇṭheti, kaṇṭhayati.

ฐการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de raíces terminadas en ṭha.

ฑการนฺตธาตุ

Raíz terminada en ḍa.

ปฏิ ปริหาเส. ปณฺเฑติ, ปณฺฑยติ. อุปฺปณฺเฑติ, อุปฺปณฺฑยติ. มนุสฺสานํ นํ ภิกฺขุนึ อุปฺปณฺฑึสุ.

Paṭi en el sentido de burla. Paṇḍeti, paṇḍayati. Uppaṇḍeti, uppaṇḍayati. La gente se burló de aquella monja (bhikkhunī).

ลฑิ อุกฺเขเป. ลณฺเฑติ, ลณฺฑยติ.

Laḍi en el sentido de elevar. Laṇḍeti, laṇḍayati.

ขฑิ กฑิ เฉเท. ขณฺเฑติ, ขณฺฑยติ. กณฺเฑติ, กณฺฑยติ. ขณฺโฑ, กณฺโฑ.

Khaḍi y kaḍi en el sentido de cortar. Khaṇḍeti, khaṇḍayati. Kaṇḍeti, kaṇḍayati. Khaṇḍo, kaṇḍo (fragmento o sección).

ปิฑิ [Pg.299] สงฺฆาเต. ปิณฺเฑติ, ปิณฺฑยติ. ปิณฺโฑ.

Piḍi en el sentido de acumulación. Piṇḍeti, piṇḍayati. Piṇḍo (masa, bola o alimento).

เอตฺถ จ ปิณฺโฑติ สมูหสงฺขาโต กลาโปปิ ‘‘โจฬํ ปิณฺโฑ รติ ขิฑฺฑา’’ติ เอตฺถ วุตฺโต อาหารสงฺขาโต ปิณฺโฑปิ ปิณฺโฑเยว.

Y aquí, 'piṇḍo' también se refiere a una colección conocida como grupo; en la frase «vestimenta, alimento (piṇḍo), placer y juego», el alimento mencionado es ciertamente 'piṇḍa'.

กุฑิ เวธเน. กุณฺเฑติ, กุณฺฑยติ. กุณฺฑลํ.

Kuḍi en el sentido de perforar. Kuṇḍeti, kuṇḍayati. Kuṇḍalaṃ (pendiente o aro).

มฑิ ภูสายํ หสเน จ. มณฺเฑติ, มณฺฑยติ. มณฺโฑ, มณฺฑนํ, มณฺฑิโต.

Maḍi en el sentido de ornamentar y reír. Maṇḍeti, maṇḍayati. Maṇḍo (esencia), maṇḍanaṃ (ornamentación), maṇḍito (adornado).

ภฑิ กลฺยาเณ. กลฺยาณํ กลฺยาณตา. ภณฺเฑติ, ภณฺฑยติ. ภณฺโฑ.

Bhaḍi en el sentido de benevolencia. Benevolencia, el estado de ser benévolo. Bhaṇḍeti, bhaṇḍayati. Bhaṇḍo (artículo o mercancía).

เอตฺถ จ ภณฺโฑติ ธนํ, อลงฺกาโร วา. ‘‘ภณฺฑํ คณฺหาติ. สมลงฺกริตฺวา ภณฺเฑนา’’ติ จ อาทีสุ วิย.

Y aquí 'bhaṇḍa' significa riqueza u ornamento. Como en «toma la mercancía» y «habiendo decorado con el ornamento», etc.

ทณฺฑ ทณฺฑวินิปาเต. ทณฺเฑติ, ทณฺฑยติ. ทณฺโฑ.

Daṇḍa en el sentido de infligir castigo. Daṇḍeti, daṇḍayati. Daṇḍo (vara o castigo).

ฉฑฺฑ ฉฑฺฑเน. ฉฑฺเฑติ, ฉฑฺฑยติ. ฉฑฺฑนโก. ฉฑฺฑิยติ, ฉฑฺฑิโต. ฉฑฺฑิตุํ, ฉฑฺฑยิตุํ, ฉฑฺเฑตฺวา, ฉฑฺฑยิตฺวา.

Chaḍḍa en el sentido de desechar. Chaḍḍeti, chaḍḍayati. Chaḍḍanako. Chaḍḍiyati, chaḍḍito. Chaḍḍituṃ, chaḍḍayituṃ, chaḍḍetvā, chaḍḍayitvā.

ฑการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de raíces terminadas en ḍa.

ฒการนฺตธาตุ

Raíz terminada en ḍha.

วฑฺฒ อากิรเณ. กํสปาติยา ปายาสํ วฑฺเฒติ, วฑฺฒยติ. ภตฺตํ วฑฺเฒตฺวา อทาสิ.

Vaḍḍha en el sentido de servir (comida). Sirve arroz con leche en un cuenco de bronce. Habiendo servido el arroz, lo dio.

อิมานิ ฒการนฺตธาตุรูปานิ.

Estas son formas de raíces terminadas en ḍha.

ณการนฺตธาตุ

Raíz terminada en ṇa.

วณฺณ วณฺณกฺริยาวิตฺถารคุณวจเนสุ. วณฺโณ ปสํสา. กฺริยา กรณํ. วิตฺถาโร วิตฺถินฺนตา. คุโณ สีลาทิธมฺโม. วจนํ [Pg.300] วาจา. วณฺเณติ, วณฺณยติ. วณฺโณ, วณฺณํ, สุวณฺณํ, สํวณฺณนา.

Vaṇṇa en los sentidos de descripción, acción, detalle, cualidad y palabra. 'Vaṇṇo' es alabanza. 'Kriyā' es ejecución. 'Vitthāro' es extensión. 'Guṇo' es la virtud (como la moralidad). 'Vacanaṃ' es el habla. Vaṇṇeti, vaṇṇayati. Vaṇṇo, vaṇṇaṃ, suvaṇṇaṃ (oro), saṃvaṇṇanā (explicación).

วณฺณสทฺโท ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ เอวมาทีสุ ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม โภ โคตม วณฺณา’’ติเอวมาทีสุ กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติเอวมาทีสุ สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเนติ.

La palabra 'vaṇṇa' se observa en los sentidos de complexión, alabanza, clase social, causa, forma, medida y base sensorial de la forma, entre otros. De estos, en «el Bienaventurado es de color dorado», etc., se refiere a la complexión. En «dueño de casa, ¿cuándo se escucharon las alabanzas del asceta Gotama?», etc., a la alabanza. En «hay estas cuatro castas, oh Gotama», etc., a la clase social. En «¿por qué causa se le llama ladrón de fragancias?», etc., a la causa. En «habiendo creado una gran forma de rey elefante», etc., a la forma. En «tres medidas de un cuenco», etc., a la medida. En «color, olor, sabor, esencia nutritiva», etc., a la base sensorial de la forma.

ตตฺถ ฉวิยนฺติ ฉวิคตา วณฺณธาตุ เอว ‘‘สุวณฺณวณฺโณ’’ติ เอตฺถ วณฺณคฺคหเณน คหิตาติ อปเร. วณฺณนํ กิตฺติยา อุคฺโฆสนนฺติ วณฺโณ, ถุติ. วณฺณิยติ อสงฺกรโต ววตฺถปิยตีติ วณฺโณ, กุลวคฺโค. วณฺณิยติ ผลํ เอเตน ยถาสภาวโต วิภาวิยตีติ วณฺโณ, การณํ, วณฺณํ ทีฆรสฺสาทิวเสน สณฺฐหนนฺติ วณฺโณ, สณฺฐานํ. วณฺณิยติ อฑฺฒมหนฺตาทิวเสน ปมิยตีติ วณฺโณ, ปมาณํ. วณฺเณติ วิการมาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, รูปายตนํ. เอวํ เตน เตน ปวตฺตินิมิตฺเตน วณฺณสทฺทสฺส ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

Al respecto, otros dicen que en cuanto a la complexión, el elemento del color de la piel mismo se toma mediante la mención de 'vaṇṇa' en 'de color dorado'. Se llama 'vaṇṇo' (alabanza) al anuncio de la fama. Se llama 'vaṇṇo' (casta) porque se establece sin confusión. Se llama 'vaṇṇo' (causa) porque mediante ella el fruto se manifiesta según su naturaleza. Se llama 'vaṇṇo' (forma) porque se conforma según la longitud, brevedad, etc. Se llama 'vaṇṇo' (medida) porque se mide según su magnitud. Se llama 'vaṇṇo' (objeto visual) porque manifiesta el estado del corazón a través de los cambios. Así, debe entenderse el uso de la palabra 'vaṇṇa' en cada significado respectivo según su origen.

อปรมฺปิ [Pg.301] วณฺณสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม. วณฺณสทฺโท สณฺฐานชาติ รูปายตนการณปมาณคุณปสํสาชาตรูปปุฬินกฺขราทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘มหนฺตํ สปฺปราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ สณฺฐาเน ทิสฺสติ, ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, หีโน อญฺโญ วณฺโณ’’ติอาทีสุ ชาติยํ. ‘‘ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต’’ติอาทีสุ รูปายตเน.

Expondremos además otra extracción de significados de la palabra 'vaṇṇa'. La palabra 'vaṇṇa' se observa en los sentidos de forma, casta, base sensorial de la forma, causa, medida, cualidad, alabanza, oro, arena, letra, etc. Pues esta aparece en el sentido de forma en «habiendo creado una gran forma de rey serpiente»; en el de casta en «solo el brahmán es la casta superior, las otras son inferiores»; en el de base sensorial de la forma en «poseedor de una suprema belleza de color».

‘‘น หรามิ น ภญฺชามิ, อารา สิงฺฆามิ วาริชํ;

อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ

«No arrebato ni rompo, solo huelo el loto desde lejos; así pues, ¿por qué causa se me llama ladrón de fragancias?».

อาทีสุ การเณ. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ ปมาเณ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ คุเณ. ‘‘วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ ปสํสายํ. ‘‘วณฺณํ อญฺชนวณฺเณน, กาลิงฺคมฺหิ วนิมฺหเส’’ติ เอตฺถ ชาตรูเป. ‘‘อกิลาสุโน วณฺณปเถ ขณนฺตา’’ติ เอตฺถ ปุฬิเน. ‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย’’ติอาทีสุ อกฺขเร ทิสฺสติ. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ –

En estos pasajes se refiere a la causa. En «tres medidas de un cuenco», etc., a la medida. En «dueño de casa, ¿cuándo se escucharon las cualidades del asceta Gotama?», etc., a la cualidad. En «expresa la alabanza de quien es digno de alabanza», etc., a la alabanza. En «intercambiamos oro por colirio en Kaliṅga», aquí se refiere al oro. En «cavando incansablemente en el camino de arena», aquí se refiere a la arena. En «adición de una letra, cambio de una letra», etc., se observa en el sentido de letra. Así es en todos los casos.

ฉวิยํ ถุติยํ เหเม, กุลวคฺเค จ การเณ;

สณฺฐาเน จ ปมาเณ จ, รูปายตนชาติสุ;

คุณกฺขเรสุ ปุฬิเน, วณฺณสทฺโท ปวตฺตติ;

El término 'vaṇṇa' se emplea con respecto a la piel, el elogio, el oro, el linaje, la causa, la forma, la medida, la clase de objeto visible (rūpāyatana), las virtudes, las letras y la arena.

สุวณฺณสทฺโท ฉวิสมฺปตฺติครุฬชาตรูเปสุ อาคโต. อยญฺหิ ‘‘สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต’’ติ, ‘‘สุวณฺณตา สุสฺสรตา’’ติ [Pg.302] จ เอวมาทีสุ ฉวิสมฺปตฺติยํ อาคโต. ‘‘กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺตี’’ติอาทีสุ ครุเฬ. ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติอาทีสุ ชาตรูเปติ.

La palabra 'suvaṇṇa' aparece con el sentido de una piel excelente, de un garuḍa y de oro. Pues esta se encuentra en la expresión 'de piel hermosa, de piel fea' (suvaṇṇe dubbaṇṇe), 'de tez bella, de voz dulce' (suvaṇṇatā sussaratā), refiriéndose a la perfección de la piel. En 'garuḍas rodeando a un cuervo', se refiere al garuḍa. En 'de color dorado, con piel semejante al oro pulido', se refiere al oro.

ปุณ สงฺฆาเต. ปุเณติ, ปุณยติ.

La raíz 'puṇa' se usa en el sentido de agrupar. Puṇeti, puṇayati.

จุณ สงฺโกจเน. จุเณติ, จุณยติ.

La raíz 'cuṇa' se usa en el sentido de contracción. Cuṇeti, cuṇayati.

จุณฺณ เปรเณ. จุณฺเณติ, จุณฺณยติ. จุณฺณํ. จุณฺณวิจุณฺณํ กโรติ.

La raíz 'cuṇṇa' se usa en el sentido de impeler o triturar. Cuṇṇeti, cuṇṇayati. Cuṇṇaṃ (polvo). Cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti (hace añicos o tritura completamente).

สณ ทาเน. สเณติ, สณยติ.

La raíz 'saṇa' se usa en el sentido de dar. Saṇeti, saṇayati.

กุณ สงฺโกจเน. กุเณติ, กุณยติ. กุโณ. กุณหตฺโถ. หตฺเถน กุณี.

La raíz 'kuṇa' se usa en el sentido de contracción. Kuṇeti, cuṇayati. Kuṇo (tullido). Kuṇahattho (con la mano deforme). Hatthena kuṇī (uno que es tullido de la mano).

ตูณ ปูรเณ. ตูเณติ, ตูณยติ. ตูณี.

La raíz 'tūṇa' se usa en el sentido de llenar. Tūṇeti, tūṇayati. Tūṇī (carcaj).

เอตฺถ ตูณีติ สรกลาโป. สา หิ ตูเณนฺติ ปูเรนฺติ สเร เอตฺถาติ ตูณี.

Aquí, 'tūṇī' significa un conjunto de flechas. Se llama 'tūṇī' porque en ella se ponen o se llenan las flechas.

ภูณ ภาสายํ. ภูเณติ, ภูณยติ.

La raíz 'bhūṇa' se usa en el sentido de hablar. Bhūṇeti, bhūṇayati.

กณ นิมีลเน. กาเณติ, กาณยติ. กาโณ.

La raíz 'kaṇa' se usa en el sentido de cerrar los ojos. Kāṇeti, kāṇayati. Kāṇo (tuerto).

เอตฺถ กาโณติ เอเกน วา ทฺวีหิ วา อกฺขีหิ ปริหีนกฺขิ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘กาโณ นาม เอกกฺขินา กาโณ, อนฺโธ นาม อุภยกฺขิกาโณ’’ติ วทนฺติ, ตํ กาณนฺธสทฺทานํ เอกตฺถสนฺนิปาเต ยุชฺชติ. อิตรถา กาณกจฺฉโปปมสุตฺเต วุตฺโต กจฺฉโป เอกสฺมึ กาโณ สิยา, เอกกฺขิกาโณ จ ปน ปุริโส ‘‘อนฺโธ’’ติ น วตฺตพฺโพ สิยา, ตสฺมา เตสมยุคฬตฺเต เอเกกสฺส ยถาสมฺภวํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนมาการานํ วาจกตา ทฏฺฐพฺพา. ตถา หิ โกสลสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘กาโณติ เอกจฺฉิกาโณ วา [Pg.303] อุภยจฺฉิกาโณ วา’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘โอวเทยฺยานุสาเสยฺยา’’ติ เอตฺถ โอวาทานุสาสนานํ วิย สวิเสสตา อวิเสสตา จ ทฏฺฐพฺพา.

Aquí, 'kāṇo' se refiere a quien ha perdido la vista de uno o de ambos ojos. Sin embargo, los maestros comentaristas dicen: "'kāṇo' es aquel que es tuerto de un ojo, y 'andho' es aquel que es ciego de ambos ojos"; esto se aplica cuando los términos 'kāṇa' y 'andha' se usan juntos. De lo contrario, en el Sutta del Símil de la Tortuga Tuerta (Kāṇakacchapa-sutta), la tortuga mencionada sería tuerta de un solo ojo, y un hombre ciego de un solo ojo no debería ser llamado 'andho'. Por lo tanto, dado que los ojos vienen en par, debe entenderse que el término denota uno o ambos estados según sea el caso. Así, en el Comentario al Kosala Saṃyutta se dice: "'kāṇo' es aquel que es tuerto de un ojo o ciego de ambos ojos". O bien, debe verse aquí una distinción o falta de ella, similar a la que hay entre 'ovāda' y 'anusāsana'.

คณ สงฺขฺยาเน. คเณติ, คณยติ. คณนา, คโณ.

La raíz 'gaṇa' se usa en el sentido de contar. Gaṇeti, gaṇayati. Gaṇanā (conteo), gaṇo (grupo).

เอตฺถ คณนาติ สงฺขฺยา. คโณติ ภิกฺขุสมูโห. เยสํ วา เกสญฺจิ สมูโห. สมูหสฺส จ อเนกานิ นามานิ. เสยฺยถิทํ –

Aquí, 'gaṇanā' significa número. 'Gaṇo' es una comunidad de monjes o una multitud de cualquier tipo. Existen muchos nombres para una multitud, tales como los siguientes:

สงฺโฆ คโณ สมูโห จ,ขนฺโธ สนฺนิจโย จโย;

สมุจฺจโย จ นิจโย,วคฺโค ปูโค จ ราสิ จ.

Saṅgha (comunidad), gaṇa (grupo), samūha (multitud), khandha (agregado), sannicaya (acumulación), caya (montón), samuccayo (colección), nicaya (acopio), vaggo (clase), pūga (asociación) y rāsi (pila).

กาโย นิกาโย นิกโร,กทมฺโพ วิสโร ฆฏา;

สมุทาโย จ สนฺเทโห,สงฺฆาโต สมโย กโร.

Kāyo (cuerpo/conjunto), nikāyo (orden), nikaro (masa), kadambo (multitud), visaro (abundancia), ghaṭā (densidad), samudāyo (asamblea), sandeho (conglomerado), saṅghāto (unión), samayo (concurrencia) y karo (montón).

โอโฆ ปุญฺโช กลาโป จ,ปิณฺโฑ ชาลญฺจ มณฺฑลํ;

สณฺโฑ ปวาโห อิจฺเจเต,สมูหตฺถาภิธายกาติ.

Ogho (torrente), puñjo (pila), kalāpo (haz), piṇḍo (bola), jālaṃ (red), maṇḍalaṃ (círculo), saṇḍo (arboleda) y pavāho (corriente). Estos son los términos que expresan el significado de multitud.

กิญฺจาปิ เอเต สงฺฆคณสมูหาทโย สทฺทา สมูหตฺถวาจกา, ตถาปิ สงฺฆคณสทฺทาเยว วินาปิ วิเสสกปเทน ภิกฺขุสมูเห วตฺตนฺติ, นาญฺเญ, อญฺเญ ปน สงฺฆคณสทฺเทหิ สทฺธึ อญฺญมญฺญญฺจ กทาจิ สมานตฺถวิสยา โหนฺติ, กทาจิ อสมานตฺถวิสยา, ตสฺมา ยถาปาวจนํ อสมฺมุยฺหนฺเตน โยเชตพฺพา. ‘‘เอโก, ทฺเว’’ติอาทินา คเณตพฺโพติ คโณ.

Aunque estos términos como 'saṅgha', 'gaṇa' y 'samūha' expresan el significado de conjunto, las palabras 'saṅgha' y 'gaṇa' se refieren específicamente a la comunidad de monjes incluso sin una palabra calificativa, a diferencia de las otras. A veces, las otras palabras pueden tener el mismo ámbito de significado que 'saṅgha' y 'gaṇa', y a veces no; por lo tanto, deben aplicarse sin confusión de acuerdo con las Escrituras. 'Gaṇo' se llama así porque debe ser contado como 'uno, dos', etc.

กณฺณ [Pg.304] สวเน. กณฺเณติ, กณฺณยติ. กณฺโณ. กณฺณยนฺติ สทฺทํ สุณนฺติ เอเตนาติ กณฺโณ, โย โลเก ‘‘สวนํ, โสต’’นฺติ จ วุจฺจติ.

La raíz 'kaṇṇa' se usa en el sentido de oír. Kaṇṇeti, kaṇṇayati. Kaṇṇo (oído). Se llama 'kaṇṇo' porque a través de él se percibe o se escucha el sonido; lo que en el mundo se denomina 'savanaṃ' o 'sotaṃ'.

กุณ คุณ อามนฺตเน. กุเณติ, กุณยติ. คุเณติ, คุณยติ. คุโณ. โคโณ.

Las raíces 'kuṇa' y 'guṇa' se usan en el sentido de invitar. Kuṇeti, kuṇayati; guṇeti, guṇayati. Guṇo (virtud), goṇo (buey).

เอตฺถ คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา, เกนฏฺเฐน เต คุณา. โคณาปิยติ อามนฺตาปิยติ อตฺตนิ ปติฏฺฐิโต ปุคฺคโล ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ อิจฺฉนฺเตหิ ชเนหีติ คุโณ. เอตฺถ กิญฺจาปิ สีลาทิธมฺมานํ อามนฺตาปนํ นตฺถิ, ตถาปิ ตํเหตุอามนฺตนํ นิมนฺตนญฺจ เตเยว กโรนฺติ นามาติ เอวํ วุตฺตํ. ตถา หิ –

Aquí, 'guṇa' se refiere a estados como la moralidad (sīla), etc. ¿En qué sentido son 'guṇā'? Se llama 'guṇo' porque la persona establecida en ellos es invitada o llamada por gente que desea verla, oírla u honrarla. Aunque las cualidades como la moralidad no invitan por sí mismas, se dice así porque ellas son la causa de que se realice la invitación o el llamamiento.

‘‘ยถาปิ เขตฺตสมฺปนฺเน,พีชํ อปฺปมฺปิ โรปิตํ;

สมฺมา ธารํ ปวสฺสนฺเต,ผลํ โตเสติ กสฺสก’’นฺติ

"Así como en un campo fértil, una semilla, aunque sea pequeña, al ser sembrada cuando llueve debidamente, complace al agricultor".

เอตฺถ กสฺสกสฺส ตุฏฺฐิอุปฺปตฺติการณตฺตา เหตุวเสน นิจฺเจตนสฺสปิ ผลสฺส โตสนํ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ อามนฺตาปนการณตฺตา เอวํ วุตฺตํ. อญฺเญ ปน ‘‘คุญฺชนฺเต อพฺยยนฺเต อิติ คุณา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. ตทนุรูปํ ปน ธาตุสทฺทํ น ปสฺสาม, ‘‘คุณ อามนฺตเน’’ อิจฺเจว ปสฺสาม, วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

Aquí, debido a que el fruto es la causa de que surja la alegría para el agricultor, se dice que el fruto complace, y del mismo modo aquí se dice así por ser la causa de la invitación. Otros, sin embargo, dicen que el significado es "aquellos que resuenan son guṇā". Pero no vemos una raíz verbal que concuerde con eso; solo vemos "guṇa en el sentido de invitar", por lo que esto debe aceptarse tras consideración.

วณ คตฺตวิจุณฺณเน. วเณติ, วณยติ. วโณ.

La raíz 'vaṇa' se usa en el sentido de lacerar el cuerpo. Vaṇeti, vaṇayati. Vaṇo (herida).

เอตฺถ วโณติ อรุ. สา หิ สรีรํ วณยติ วิจุณฺเณติ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ กโรตีติ วโณติ วุจฺจติ.

Aquí, 'vaṇo' significa una llaga. Se llama 'vaṇo' porque lacera o desgarra el cuerpo, llenándolo de heridas.

ปณฺณ หริเต. ปณฺเณติ, ปณฺณยติ. ตาลปณฺณํ. สูเปยฺยปณฺณํ.

La raíz 'paṇṇa' se usa en el sentido de verdor. Paṇṇeti, paṇṇayati. Tālapaṇṇaṃ (hoja de palma). Sūpeyyapaṇṇaṃ (hojas para cocinar).

เอตฺถ [Pg.305] จ หริตภาววิคเตปิ วตฺถุสฺมึ ปณฺณภาโว รูฬฺหิโต ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ปณฺณํ, ปตฺตํ, ปลาโส, ทลํ’’ อิจฺเจเต สมานตฺถา.

Debe entenderse que la cualidad de 'paṇṇa' (hoja) se aplica por uso convencional incluso cuando el objeto ha perdido su color verde. 'Paṇṇaṃ', 'pattaṃ', 'palāso' y 'dalaṃ' son sinónimos.

ปณ พฺยวหาเร. ปเณติ, ปณยติ. ราชา จ ทณฺฑํ ครุกํ ปเณติ.

La raíz 'paṇa' se usa en el sentido de administración. Paṇeti, paṇayati. El rey administra un castigo severo.

อิมานิ ณการนฺตธาตุรูปานิ.

Estas son las formas de las raíces que terminan en 'ṇa'.

ตการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'ta'.

จินฺต จินฺตายํ. จินฺเตติ, จินฺตยติ. จิตฺตํ, จินฺตา, จินฺตนา, จินฺตนโก. การิเต ‘‘จินฺตาเปติ, จินฺตาปยตี’’ติ รูปานิ.

cinta en el sentido de pensar. Cinteti, cintayati [él piensa]. Cittaṃ, cintā, cintanā, cintanako [son formas nominales]. En la forma causativa, las formas son 'cintāpeti, cintāpayati'.

ตตฺถ จิตฺตนฺติ อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺตํ, วิชานาตีติ อตฺโถ, สพฺพจิตฺตสาธารณวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ สิยา – กสฺมา ‘‘อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺต’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘วิชานาตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ, นนุ จินฺตนวิชานนา นานาสภาวา. น หิ ‘‘จินฺเตตี’’ติ ปทสฺส ‘‘วิชานาตี’’ติ อตฺโถ สมฺภวติ, ทุปฺปญฺญสฺส หิ นานปฺปกาเรหิ จินฺตยโตปิ สุขุมตฺถาธิคโม น โหตีติ? สจฺจํ, ‘‘วิชานาตี’’ติ อิทํ ปทํ จิตฺตสฺส สญฺญาปญฺญากิจฺเจหิ วิสิฏฺฐวิสยคฺคหณํ ทีเปตุํ วุตฺตํ สพฺพจิตฺตสาธารณตฺตา จิตฺตสทฺทสฺส. ยญฺหิ ธมฺมชาตํ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ตเทว วิญฺญาณํ, ตสฺมา วิชานนตฺถํ คเหตฺวา สญฺญาปญฺญากิจฺจาวิสิฏฺฐวิสยคฺคหณํ ทีเปตุํ ‘‘วิชานาตี’’ติ วุตฺตํ.

Allí, respecto a citta: se llama 'citta' porque piensa en un objeto; el significado es que conoce [vijānāti]. Esto debe verse en el sentido de lo que es común a toda conciencia. Aquí podría surgir una pregunta: ¿por qué, habiendo dicho que 'se llama citta porque piensa en un objeto', se dice que 'el significado es que conoce'? ¿Acaso pensar y conocer no tienen naturalezas distintas? Ciertamente, el significado de la palabra 'piensa' [cinteti] no puede ser simplemente 'conoce' [vijānāti], pues incluso si alguien con poca sabiduría piensa de diversas maneras, no logra la comprensión de significados sutiles. Es cierto; pero la palabra 'conoce' se dice para mostrar la aprehensión del objeto por parte de la conciencia, que es distinta de las funciones de la percepción [saññā] y la sabiduría [paññā], debido a que el término 'citta' es común a toda conciencia. Pues aquello que se denomina 'conciencia' [citta] es lo mismo que el 'conocimiento' [viññāṇa]; por lo tanto, tomando el sentido de conocer, se dice 'conoce' para mostrar la aprehensión del objeto sin las funciones distintivas de la percepción y la sabiduría.

อิทานิ อญฺญคณิกธาตุวเสนปิ นิพฺพจนํ ปกาสยาม – สพฺเพสุ จิตฺเตสุ ยํ โลกิยกุสลากุสลมหากฺริยจิตฺตํ, ตํ ชวนวีถิวเสน อตฺตโน สนฺตานํ จิโนตีติ จิตฺตํ, วิปากํ กมฺมกิเลเสหิ จิตนฺติ จิตฺตํ, อิทํ จิธาตุวเสน นิพฺพจนํ. ยํ กิญฺจิ โลเก วิจิตฺตํ สิปฺปชาตํ, สพฺพสฺส ตสฺส [Pg.306] จิตฺเตเนว กรณโต จิตฺเตติ วิจิตฺเตติ วิจิตฺตํ กริยติ เอเตนาติ จิตฺตํ, จิตฺตกรณตาย จิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ, อิทํ จิตฺตธาตุวเสน นิพฺพจนํ. จิตฺตตาย จิตฺตํ, อิทํ ปาฏิปทิกวเสน นิพฺพจนํ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘สพฺพมฺปิ ยถานุรูปโต จิตฺตตาย จิตฺตํ, จิตฺตกรณตาย จิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ.

Ahora expondremos la derivación también según otras raíces: en todas las conciencias, aquella que es conciencia mundana saludable, no saludable o funcional [kriyā], se llama 'citta' porque acumula [cinoti] su propia continuidad mediante el proceso de impulsos [javana-vīthi]. Se llama 'citta' porque es acumulada [cita] por el kamma y las impurezas [kilesas]; esta es la derivación según la raíz ci. Cualquier obra de arte variada [vicitta] que existe en el mundo, todo ello es realizado por la conciencia misma; por lo tanto, se llama 'citta' porque produce variedad [citteti], diversifica [vicitteti] o porque mediante ella se realiza lo variado. Se dice que es 'citta' por su capacidad de crear variedad; esta es la derivación según la raíz citt. Se llama 'citta' por su cualidad de ser conciencia; esta es la derivación según su forma nominal. Por eso dijeron los maestros comentaristas: 'Todo es citta por su cualidad de conciencia según corresponda, y es citta por su capacidad de crear variedad; así debe entenderse aquí el significado'.

เอตฺถ หิ จิตฺตสฺส สราคสโทสาทิเภทภินฺนตฺตา สมฺปยุตฺตภูมิอารมฺมณหีนมชฺฌิมปณีตาธิปตีนํ วเสน จิตฺตสฺส จิตฺตตา เวทิตพฺพา. กิญฺจาปิ เอกสฺส จิตฺตสฺส เอวํ วิจิตฺตตา นตฺถิ, ตถาปิ วิจิตฺตานํ อนฺโตคธตฺตา สมุทายโวหาเรน อวยโวปิ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ยถา ปพฺพตนทีสมุทฺทาทิเอกเทเสสุ ทิฏฺเฐสุ ปพฺพตาทโย ทิฏฺฐาติ วุจฺจนฺติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กามญฺเจตฺถ เอกเมว เอวํ จิตฺตํ น โหติ, จิตฺตานํ ปน อนฺโตคธตฺตา เอเตสุ ยํ กิญฺจิ เอกมฺปิ จิตฺตตาย ‘จิตฺต’นฺติ วตฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

Aquí, la variedad [cittatā] de la conciencia debe entenderse mediante las divisiones de tener apego, tener aversión, etc., y en términos de sus planos [bhūmi], objetos [ārammaṇa] y estados inferiores, medios, excelentes o predominantes. Aunque tal variedad no existe en una sola conciencia individual, sin embargo, por estar incluida entre las variedades, incluso una parte se denomina 'conciencia' [citta] mediante el uso del lenguaje para el conjunto; así como cuando se ven partes de una montaña, un río o un océano, se dice que se ha visto la montaña, etc. Por eso dijeron los maestros comentaristas: 'Ciertamente aquí no hay una sola conciencia de tal tipo, pero debido a que están incluidas entre las conciencias, es apropiado llamar "conciencia" a cualquiera de ellas individualmente por su cualidad de conciencia'.

เอตฺถ จ วุตฺตปฺปการานมตฺถานํ วินิจฺฉโย พวติ. กถํ? ยสฺมา ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา คเหตพฺโพ. ตสฺมา ยํ อาเสวนปจฺจยภาเวน จิโนติ, ยญฺจ กมฺมุนา อภิสงฺขตตฺตา จิตํ, ตํ เตน การเณน จิตฺตนฺติ วุตฺตํ. ยํ ปน ตถา น โหติ, ตํ ปริตฺตกฺริยทฺวยํ อนฺติมชวนญฺจ ลพฺภมานจินฺตนวิจิตฺตตาทิวเสน จิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, หสิตุปฺปาโท ปน อญฺญชวนคติโกเยวาติ.

Y aquí se produce el análisis de los significados de la manera explicada. ¿Cómo? Dado que dondequiera y de cualquier modo se obtenga el significado, allí y de ese modo debe tomarse. Por lo tanto, lo que acumula por la condición de repetición [āsevana-paccaya] y lo que es acumulado por haber sido condicionado por el kamma, se denomina 'citta' por esa razón. Pero lo que no es así, como los dos tipos de conciencia funcional limitada y el último impulso [javana], debe entenderse como 'citta' por el proceso de pensamiento y variedad que se encuentra en ellos; no obstante, la conciencia que produce la risa [hasituppāda] sigue la misma naturaleza que los otros impulsos.

อิมานิ จิตฺตสฺส นามานิ –

Estos son los nombres de la conciencia:

จิตฺตํ มโน มานสญฺจ, วิญฺญาณํ หทยํ มนํ;

นามาเนตานิ โวหาร-ปเถ วตฺตนฺติ ปายโต.

Citta, mano, mānasa, viññāṇa, hadaya, mana; estos nombres se emplean generalmente en el uso convencional.

จิตฺตสทฺโท [Pg.307] ปญฺญตฺติยํ วิญฺญาเณ วิจิตฺเต จิตฺตกมฺเม อจฺฉริเยติ เอวมาทีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘จิตฺโต คหปติ. จิตฺตมาโส’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติอาทีสุ วิญฺญาเณ. ‘‘วิจิตฺตวตฺถาภรณา’’ติอาทีสุ วิจิตฺเต. ‘‘ทิฏฺฐํ โว ภิกฺขเว จรณํ นาม จิตฺต’’นฺติอาทีสุ จิตฺตกมฺเม. ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, จิตฺตรูปํว ทิสฺสตี’’ติอาทีสุ อจฺฉริเยติ.

La palabra 'citta' se ve en sentidos tales como designación, conciencia, variedad, obra artística, maravilla, etc. Se ve como designación en 'Citta el amo de casa' y 'el mes de Citta'. Como conciencia en 'Citta, mano, mānasa', etc. Como variedad en 'vestimentas y ornamentos variados' [vicitta], etc. Como obra artística en 'monjes, han visto la pintura llamada Caraṇa', etc. Como maravilla en '¡Mira, Maddi, observa! parece una forma maravillosa [cittarūpa]', etc.

จิต สญฺเจตเน. เจเตติ, เจตยติ. รตฺโต โข พฺราหฺมณ ราเคน อภิภูโต อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. อากงฺขติ เจตยติ, ตํ นิเสธ ชุตินฺธร. เจตนา, สญฺเจตนา. เจตยิตํ, เจเตตฺวา, เจตยิตฺวา. สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปติ.

cita en el sentido de volición [sañcetane]. Ceteti, cetayati [él intenta]. 'Oh brahmán, aquel que está apasionado, superado por el apego, intenta su propio perjuicio, intenta el perjuicio de otros e intenta el perjuicio de ambos'. 'Desea e intenta; oh resplandeciente, ¡detén eso!'. Cetanā, sañcetanā [volición]. Cetayitaṃ [lo que ha sido intentado], cetetvā, cetayitvā [habiendo intentado]. 'Intencionalmente [sañcicca] priva a un ser de la vida'.

ตตฺถ เจตนาติ เจตยตีติ เจตนา, สทฺธึ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมเณ อภิสนฺทหตีติ อตฺโถ. สญฺเจตนาติ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํ. เจตยิตนฺติ เจตนากาโร. สญฺจิจฺจาติ สยํ ญตฺวา, เจจฺจ อภิวิตริตฺวาติ อตฺโถ. อิมานิ เจตนาย นามานิ –

Allí, respecto a cetanā: se llama 'cetanā' porque intenta; el significado es que coordina los fenómenos asociados consigo misma en el objeto. Sañcetanā es la palabra aumentada por el prefijo. Cetayitaṃ es el modo de la volición. Sañcicca significa habiendo conocido por sí mismo; el significado es habiendo deliberado. Estos son los nombres de la volición:

สญฺเจตนา เจตยิตํ, เจตนา กมฺมเมว จ;

กมฺมญฺหิ ‘‘เจตนา’’ ตฺเวว, ชิเนนาหจฺจ ภาสิตํ.

Sañcetanā, cetayitaṃ, cetanā y el kamma mismo; pues el Victorioso ha declarado específicamente que el kamma es ciertamente 'volición' [cetanā].

อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เจตนาหํ ภิกฺขเว กมฺมํ วทามิ, เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรติ กาเยน วาจาย มนสา’’ติ.

Aquí está este texto: 'Monjes, yo digo que la volición [cetanā] es kamma; habiendo tenido la intención, uno realiza kamma mediante el cuerpo, el habla o la mente'.

มนฺต [Pg.308] คุตฺตภาสเน. มนฺเตติ, มนฺตยติ, นิมนฺเตติ, นิมนฺตยติ, อามนฺเตติ, อามนฺตยติ. ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มนฺตยนฺติ, มนฺตยึสุ รโหคตา. นิมนฺตยิตฺถ ราชานํ. อามนฺตยิตฺถ เทวินฺโท, วิสุกมฺมํ มหิทฺธิกํ. มนฺตา, มนฺโต. การิเต ‘‘มนฺตาเปติ, มนฺตาปยตี’’ติ รูปานิ.

manta en el sentido de habla confidencial. Manteti, mantayati [consultar], nimanteti, nimantayati [invitar], āmanteti, āmantayati [dirigirse a]. 'Las personas, reuniéndose, consultan [mantenti], deliberan [mantayati], deliberaron [mantayiṃsu] en privado'. 'Invitó [nimantayittha] al rey'. 'El señor de los devas se dirigió [āmantayittha] a Visukamma de gran poder'. Mantā, manto. En la forma causativa, las formas son 'mantāpeti, mantāpayati'.

เอตฺถ มนฺตาติ ปญฺญา, ‘‘คเวสนสญฺญา’’ติปิ วทนฺติ. มนฺโตติ คุตฺตภาสนํ. ‘‘อุปสฺสุติกาปิ สุณนฺติ มนฺตํ, ตสฺมา หิ มนฺโต ขิปฺปมุเปติ เภท’’นฺติ เอตฺถ หิ คุตฺตภาสนํ ‘‘มนฺโต’’ติ วุจฺจติ. อปิจ มนฺโตติ ฉฬงฺคมนฺโต. วุตฺตญฺจ ‘‘เย มนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, ฉฬงฺคํ พฺรหฺมจินฺติต’’นฺติ. เอตฺถ สิกฺขา นิรุตฺติ กปฺป พฺยากรณ โชติสตฺถ ฉนฺโทวิจิติวเสน มนฺโต ‘‘ฉฬงฺโค’’ติ เวทิตพฺโพ. เอตานิ เอว ฉ ‘‘เวทงฺคานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เวโท เอว หิ ‘‘มนฺโต, สุตี’’ติ จ วุตฺโต. อถ วา มนฺโตติ เวทาทิวิชฺชา.

Aquí, mantā es sabiduría; también la llaman 'percepción de investigación'. Manto es el habla confidencial. 'Incluso los que escuchan a escondidas oyen el secreto [manto], por lo tanto, el secreto se divulga rápidamente'; aquí, de hecho, el habla confidencial se llama 'manto'. Además, manto es el mantra de seis miembros. Y se ha dicho: 'Aquellos que recitan el mantra de seis miembros, concebido por Brahma'. Aquí, manto debe entenderse como 'de seis miembros' debido a la división de: fonética, etimología, ritual, gramática, astronomía y métrica. Estos mismos seis se denominan 'miembros del Veda' [vedaṅga]. Pues el Veda mismo ha sido llamado manto y suti. O bien, manto es el conocimiento de los Vedas, etc.

ยนฺต สงฺโกจเน. ยนฺเตติ, ยนฺตยติ. ยนฺตํ, เตลยนฺตํ ยถาจกฺกํ, เอวํ กมฺปติ เมทนี.

yanta en el sentido de restricción [saṅkocane]. Yanteti, yantayati. Yantaṃ [máquina]: 'Así como una máquina de aceite o una rueda, así tiembla la tierra'.

สตฺต คติยํ. สตฺเตติ, สตฺตยติ.

satta en el sentido de movimiento [gati]. Satteti, sattayati.

สนฺต อามปฺปโยเค. อามปฺปโยโค นาม อุสฺสนฺนกฺริยา. สนฺเตติ, สนฺตยติ.

santa en el sentido de aplicación intensa [āmappayoge]. La aplicación intensa se define como una acción excesiva. Santeti, santayati.

กิตฺต สํสนฺทเน. กิตฺเตติ, กิตฺตยติ. ‘‘เย โวหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิราหิ อนุปุพฺพโส. กิตฺตนา ปริกิตฺตนา’’ติอาทีสุ ปน กตฺถนา ‘‘กิตฺตนา’’ติ วุจฺจติ.

Kitta [en el sentido de] unir o elogiar. Kitteti, kittayati. En pasajes como 'Aquellos a quienes elogiaré, con palabras en orden sucesivo', el término 'kittanā' se refiere al elogio o la proclamación.

ตนฺต กุฏุมฺพธารเณ. ตนฺเตติ, ตนฺตยติ. สตนฺโต, สปฺปธาโนติ อตฺโถ.

Tanta [en el sentido de] sostener a la familia. Tanteti, tantayati. 'Satanto' significa alguien que es diligente o predominante.

ยต [Pg.309] นิกาโรปกาเรสุ. ยเตติ, ยตยติ. นีโต จ ปฏิทาเน, ยตธาตุ นิอุปสคฺคโต ปโร ปฏิทาเน วตฺตติ, นิยฺยาเตติ, นิยฺยาตยติ. ตการสฺส ปน ทการตฺเต กเต ‘‘นิยฺยาเทติ, นิยฺยาทยติ. รถํ นิยฺยาทยิตฺวาน, อณโณ เอหิ สารถี’’ติ รูปานิ.

Yata [en los sentidos de] injuria y asistencia. Yateti, yatayati. Cuando la raíz 'yata' sigue al prefijo 'ni', se usa en el sentido de devolver: 'niyyāteti', 'niyyātayati'. Cuando la letra 't' se transforma en 'd', se obtienen las formas 'niyyādeti', 'niyyādayati', como en: 'Habiendo devuelto el carro, ven libre de deudas, auriga'.

วตุ ภาสายํ. วตฺเตติ, วตฺตยติ.

Vatu [en el sentido de] hablar. Vatteti, vattayati.

ปต คติยํ. ปเตติ, ปตยติ.

Pata [en el sentido de] movimiento. Pateti, patayati.

วาต คติสุขเสวเนสุ. คติ สุขํ เสวนนฺติ ตโย อตฺถา. ตตฺถ สุขนํ สุขํ. วาเตติ, วาตยติ. วาโต, วาตปุปฺผํ. จีวรสฺส อนุวาโต.

Vāta [en los sentidos de] movimiento, felicidad y servicio. Estos son los tres significados. Allí, 'sukhana' significa felicidad. Vāteti, vātayati. 'Vāto' (viento), 'vātapuppha'. 'Anuvāto' (el borde o dobladillo de una túnica).

เกต อามนฺตเน. เกเตติ, เกตยติ. เกตโก.

Keta [en el sentido de] invitar o llamar. Keteti, ketayati. Ketako.

สตฺต สนฺตานกฺริยายํ. สนฺตานกฺริยา นาม ปพนฺธกฺริยา อวิจฺเฉทกรณํ. สตฺเตติ, สตฺตยติ. สตฺโต.

Satta [en el sentido de] la acción de continuidad. La acción de continuidad se refiere a la acción de conexión o la ausencia de interrupción. Satteti, sattayati. Satto.

‘‘กินฺนุ สนฺตรมาโนว, ลายิตฺวา หริตํ ติณํ;

ขาท ขาทาติ ลปสิ, คตสตฺตํ ชรคฺคว’’นฺติ

«¿Por qué tú, con tanta prisa, habiendo cortado hierba verde, hablas diciendo 'come, come' a un buey viejo cuya vida se ha ido?»

ปาฬิยํ ปน ‘‘คตสตฺตํ ชรคฺคว’’นฺติ ปาฐสฺส ‘‘วิคตชีวิตํ ชิณฺณโคณ’’นฺติ อตฺถํ สํวณฺเณสุํ. อิมินา สตฺตสทฺทสฺส ชีวิตวจนํ วิย ทิสฺสติ, ‘‘น สุกรา อุญฺเฉน ปคฺคเหน ยาเปตุ’’นฺติ เอตฺถ ปคฺคหสทฺทสฺส ปตฺตกถนํ วิย. สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺพํ.

En el Canon, se ha comentado el significado de la lectura 'gatasattaṃ jaraggavaṃ' como 'un buey viejo cuya vida se ha extinguido'. Por esto, parece que la palabra 'satta' se usa en el sentido de vida, similar a como la palabra 'paggaha' se interpreta como 'cuenco' en la frase 'no es fácil subsistir mediante la recolección con un cuenco'. Esto debe ser examinado cuidadosamente.

สุตฺต อวโมจเน. สุตฺเตติ, สุตฺตยติ.

Sutta [en el sentido de] soltar o liberar. Sutteti, suttayati.

มุตฺต ปสวเน. มุตฺเตติ, มุตฺตยติ. โอมุตฺเตติ, โอมุตฺตยติ. มุตฺตํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘มุตฺเตติ โอหเทติ จา’’ติ. ตตฺถ มุตฺเตตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. โอหเทตีติ กรีสํ วิสฺสชฺเชติ. การิเต ‘‘มุตฺตาเปติ, มุตฺตาปยตี’’ติ รูปานิ.

Mutta [en el sentido de] excreción. Mutteti, muttayati. Omutteti, omuttayati. Mutta (orina). Sobre esto, el Canon dice: 'mutteti ohadeti ca'. Allí, 'mutteti' significa orinar y 'ohadeti' significa defecar. En la forma causativa, resultan las formas 'muttāpeti, muttāpayati'.

กตฺตร [Pg.310] เสถิลฺเล. กตฺตเรติ, กตฺตรยติ. กตฺตโร. กตฺตรทณฺโฑ, กตฺตรสุปฺปํ.

Kattara [en el sentido de] flojedad o debilidad. Kattareti, kattarayati. Kattaro. Kattaradaṇḍo (bastón), kattarasuppaṃ (criba vieja).

ตตฺถ กตฺตโรติ ชิณฺโณ. มหลฺลโกติ วุตฺตํ โหติ. เกนฏฺเฐน? กตฺตรยติ องฺคานํ สิถิลภาเวน สิถิโล ภวตีติ อตฺเถน. กตฺตรทณฺโฑติ กตฺตเรหิ ชิณฺณมนุสฺเสหิ เอกนฺตโต คเหตพฺพตาย กตฺตรานํ ทณฺโฑ กตฺตรทณฺโฑ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กตฺตรทณฺโฑติ ชิณฺณกาเล คเหตพฺพทณฺโฑ’’ติ. กตฺตรสุปฺปนฺติ ชิณฺณสุปฺปํ. กตฺตรญฺจ ตํ สุปฺปญฺจาติ กตฺตรสุปฺปนฺติ สมาโส.

Aquí, 'kattaro' significa decrépito; se dice que es 'mahallaka' (anciano). ¿En qué sentido? Se dice 'kattarayati' en el sentido de volverse flojo debido a la debilidad de los miembros. 'Kattaradaṇḍo' es el bastón de los ancianos, llamado así porque debe ser asido exclusivamente por personas viejas y decrépitas por su debilidad. Por eso dijeron los comentaristas: 'kattaradaṇḍo es el bastón que se toma en la vejez'. 'Kattarasuppa' significa una criba vieja. Es un compuesto: lo que es decrépito y es una criba es una 'kattarasuppa'.

จิตฺต จิตฺตกรเณ, กทาจิ ทสฺสเนปิ. จิตฺตกรณํ วิจิตฺตภาวกรณํ. จิตฺเตติ, จิตฺตยติ. จิตฺตํ.

Citta [en el sentido de] diversificar, y a veces también en el de ver. 'Cittakaraṇa' significa el acto de hacer algo variado. Citteti, cittayati. Citta.

ตการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 't'.

ถการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'th'.

กถ กถเน. กเถติ, กถยติ. ธมฺมํ สากจฺฉติ. สากจฺฉา, กถา, ปริกถา, อฏฺฐกถา.

Katha [en el sentido de] hablar. Katheti, kathayati. Discute el Dhamma. Sākacchā (discusión), kathā (charla), parikathā (discurso), aṭṭhakathā (comentario).

ตตฺถ สากจฺฉตีติ สห กถยติ. อตฺโถ กถิยติ เอตายาติ อฏฺฐกถา, ตฺถการสฺส ฏฺฐการตฺตํ.

Aquí, 'sākacchati' significa hablar junto con otros. 'Aṭṭhakathā' es aquello mediante lo cual se explica el significado (attha); se produce la transformación de la 'th' en 'ṭṭh'.

ยาย’ตฺถมภิวณฺเณนฺติ, พฺยญฺชนตฺถปทานุคํ;

นิทานวตฺถุสมฺพนฺธํ, เอสา อฏฺฐกถา มตา.

Aquello mediante lo cual describen el significado, siguiendo las palabras y los sentidos, en relación con el origen y el contexto; eso es lo que se conoce como un comentario (Aṭṭhakathā).

‘‘อฏฺฐกถา’’ติ จ ‘‘อตฺถสํวณฺณนา’’ติ จ นินฺนานากรณํ.

'Aṭṭhakathā' y 'atthasaṃvaṇṇanā' (explicación del significado) son términos sin diferencia entre sí.

ปถิ คติยํ. ปนฺเถนฺติ, ปนฺถยนฺติ. ปนฺโถ. ภูวาทิคเณ ‘‘ปถ คติย’’นฺติ อการนฺตวเสน กถิตสฺส ‘‘ปถติ, ปโถ’’ติ [Pg.311] นิคฺคหีตาคมวชฺชิตานิ รูปานิ ภวนฺติ, อิธ ปน อิการนฺตวเสน กถิตสฺส สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ นิจฺจํ ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Pathi [en el sentido de] movimiento. Panthenti, panthayanti. Pantho (camino). En el grupo Bhūvādi, para lo que se describe con terminación en 'a' como 'patha gatiyaṃ', las formas son 'pathati' y 'patho', careciendo del aumento del nasal. Pero aquí, para lo que se describe con terminación en 'i', debe entenderse que las formas siempre llevan el aumento del nasal.

ปุตฺถ อาทรานาทเรสุ. ปุตฺเถติ, ปุตฺถยติ.

Puttha [en los sentidos de] respeto e irrespeto. Puttheti, putthayati.

มุตฺถ สงฺฆาเต. มุตฺเถติ, มุตฺถยติ.

Muttha [en el sentido de] acumulación. Muttheti, mutthayati.

วตฺถ อทฺทเน. วตฺเถติ, วตฺถยติ.

Vattha [en el sentido de] hablar. Vattheti, vatthayati.

ปุถ ภาสายํ. โปเถติ, โปถยติ. กเถตีติ อตฺโถ.

Putha [en el sentido de] hablar. Potheti, pothayati. Significa lo mismo que 'katheti'.

ปุถ ปหาเร. โปเถติ, โปถยติ. กุมาเร โปเถตฺวา อคมาสิ.

Putha [en el sentido de] golpear. Potheti, pothayati. 'Habiendo golpeado a los muchachos, se fue'.

กถ วากฺยปพนฺเธ. กเถติ, กถยติ. กถา.

Katha [en el sentido de] composición de frases. Katheti, kathayati. Kathā.

สถ ทุพฺพลฺเย. สเถติ, สถยติ.

Satha [en el sentido de] debilidad. Satheti, sathayati.

อตฺถ ปตฺถ ยาจนายํ. อตฺเถติ, อตฺถยติ. อตฺโถ. ปตฺเถติ, ปตฺถยติ. ปตฺถนา. ปฏิปกฺขํ อตฺถยนฺติ อิจฺฉนฺตีติ ปจฺจตฺถิกา.

Attha y pattha [en el sentido de] suplicar. Attheti, atthayati. Attho. Pattheti, patthayati. Patthanā. 'Paccatthikā' son aquellos que desean contra la parte opuesta.

โถม สิลาฆายํ. โถเมติ, โถมยติ. โถมนา.

Thoma en el sentido de alabanza. Thometi, thomayati. Thomanā.

กาถ หึสายํ. กาเถติ, กาถยติ.

Kātha en el sentido de herir. Kātheti, kāthayati.

สถ พนฺธเน. สเถติ, สถยติ.

Satha en el sentido de atar. Satheti, sathayati.

สนฺถ คนฺถ สนฺถมฺเภ. สนฺเถติ, สนฺถยติ. คนฺเถติ, คนฺถยติ. คนฺโถ.

Santha y gantha en el sentido de obstrucción. Santheti, santhayati. Gantheti, ganthayati. Gantho.

ถการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 'th'.

ทการนฺตธาตุ

Raíz que termina en 'd'.

หท [Pg.312] กรีสุสฺสคฺเค. กรีสุสฺสคฺโค กรีสสฺส อุสฺสคฺโค วิสฺสชฺชนํ. หเทติ, หทยติ. โอหเทติ, โอหทยติ.

Hada en el sentido de evacuación de excrementos. Karīsussaggo es la emisión o descarga de excremento. Hadeti, hadayati. Ohadeti, ohadayati.

วิท ลาเภ. อิมสฺมึ ฐาเน ลาโภ นาม อนุภวนํ, ตสฺมา วิทธาตุ อนุภวเน วตฺตตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. สุขํ เวทนํ เวเทติ. ทุกฺขํ เวทนํ เวเทติ. เวทยติ. เวทนา, วิตฺติ. เวทยิตํ. สุขํ เวทนํ เวทยมาโน.

Vida en el sentido de obtención. En este contexto, la obtención se refiere a la experiencia; por lo tanto, debe entenderse que la raíz vida opera en el sentido de experimentar. Experimenta una sensación placentera. Experimenta una sensación dolorosa. Vedayati. Vedanā, vitti. Vedayitaṃ. Experimentando una sensación placentera.

กุทิ อนตภาสเน. กุนฺเทติ, กุนฺทยติ.

Kudi en el sentido de habla incorrecta. Kundeti, kundayati.

มิท สิเนหเน. อตฺร สิเนโห นาม ปีติ. เมเทติ, เมทยติ.

Mida en el sentido de afecto. Aquí, el afecto significa alegría. Medeti, medayati.

ฉท สํวรเณ. เคหํ ฉาเทติ, ฉาทยติ. โทสํ ฉาเทติ, ฉาทยติ. ปฏิจฺฉาเทติ, ปฏิจฺฉาทยติ. ฉตฺตํ. ฉนฺนา กุฏิ.

Chada en el sentido de cubrir. Cubre la casa. Encubre la falta. Paṭicchādeti, paṭicchādayati. Chattaṃ. Channā kuṭi.

ตตฺร ฉตฺตนฺติ อาตปตฺตํ. อาตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ. ปฏิจฺฉาทิยเตติ ฉนฺนา.

Aquí, chattaṃ significa sombrilla. Se llama chattaṃ porque cubre del calor del sol. Channā significa lo que está cubierto.

จุท สญฺโจทเน อาณตฺติยญฺจ. โจเทติ, โจทยติ. โจทโก, จุทิตโก, โจทนา. อานนฺโท พุทฺธโจทิโต.

Cuda en el sentido de incitar y ordenar. Codeti, codayati. Codako, cuditako, codanā. Ānanda fue instado por el Buda.

ตตฺร โจทนาติ จาลนา. จาลนาติ โทสาโรปนาติ อตฺโถ.

Aquí, codanā significa agitación. Agitación tiene el sentido de imputación de una falta.

ฉทฺท วมเน. ฉทฺเทติ, ฉทฺทยติ.

Chadda en el sentido de vomitar. Chaddeti, chaddayati.

มท วิตฺติโยเค. มเทติ, มทยติ.

Mada en el sentido de unión con el gozo. Madeti, madayati.

วิท เจหนาขฺยานนิวาเสสุ. เจหนา สญฺญาณํ. อาขฺยานํ กถนํ. นิวาโส นิวสนํ. เวเทติ, เวทยติ. ปฏิเวเทติ, ปฏิเวทยติ. ปฏิเวทยามิ เต มหาราช.

Vida en los sentidos de percepción, relato y morada. Cehanā significa percepción. Ākhyānaṃ significa narración. Nivāso significa residir. Vedeti, vedayati. Paṭivedeti, paṭivedayati. Te lo hago saber, gran rey.

สทฺท [Pg.313] สทฺทเน. สทฺเทติ, สทฺทยติ. วิสทฺเทติ, วิสทฺทยติ. สทฺโท, สทฺทิโต. ทีฆตฺเต ‘‘สทฺทายตี’’ติ รูปํ.

Sadda en el sentido de sonar. Saddeti, saddayati. Visaddeti, visaddayati. Saddo, saddito. Con el alargamiento, la forma es 'saddāyati'.

เอตฺถ จ ‘‘มํ สทฺทายตีติ สญฺญาย เวเคน อุทเก ปตี’’ติ อฏฺฐกถาปาโฐ นิทสฺสนํ, อิทํ ‘‘ปพฺพตายตี’’ติ รูปํ วิย ธาตุวเสน นิปฺผนฺนํ น โหตีติ น วตฺตพฺพํ, ธาตุวเสน นิปฺผนฺนํเยวาติ คเหตพฺพํ. สทฺโทติ สทฺทิยตีติ สทฺโท, ยถาวุจฺจตีติ วจนํ. อถ วา สทฺทิยติ อตฺโถ อเนนาติ สทฺโท. ครโว ปน ‘‘สปฺปตีติ สทฺโท. อุทีริยติ อภิลปิยตีติ อตฺโถ’’ติ วทนฺติ.

Y aquí, el pasaje del comentario: 'pensando: me llama, cayó rápidamente al agua', sirve de ejemplo. No debe decirse que esta forma no se produce a partir de la raíz, como la forma 'pabbatāyati', sino que debe entenderse que se produce precisamente a partir de la raíz. Saddo es aquello que suena, así como vacanaṃ es aquello que se dice. O bien, saddo es aquello mediante lo cual se expresa un significado. Los maestros, sin embargo, dicen: 'saddo es lo que se emite; el sentido es que se pronuncia o se expresa'.

สูท อาเสจเน. สูเทติ, สูทยติ. สูโท.

Sūda en el sentido de verter. Sūdeti, sūdayati. Sūdo.

สูโทติ ภตฺตการโก, โย ‘‘รสโก’’ติปิ วุจฺจติ.

Sūdo es un cocinero, a quien también se le llama 'rasako'.

กนฺท สาตจฺเจ. สาตจฺจํ สตตภาโว นิรนฺตรภาโว. กนฺเทติ, กนฺทยติ.

Kanda en el sentido de perseverancia. Sātaccaṃ significa continuidad o estado ininterrumpido. Kandeti, kandayati.

มุท สํสคฺเค. เอกโตกรณํ สํสคฺโค. โมเทติ, โมทยติ สตฺตูนิ สปฺปินา.

Muda en el sentido de mezcla. Saṃsaggo es el acto de unir en uno solo. Mezcla la cebada con mantequilla clarificada.

นท ภาสายํ. นาเทติ, นาทยติ. เหตุกตฺตุรูปานีติ น วตฺตพฺพานิ ปาฬิทสฺสนโต ‘‘สีโห จ สีหนาเทน, ททฺทรํ อภินาทยี’’ติ. อญฺญตฺราปิ สํสโย น กาตพฺโพ. อิมสฺมึ จุราทิคเณ เหตุกตฺตุรูปสทิสานมฺปิ สุทฺธกตฺตุรูปานํ สนฺทิสฺสนโต.

Nada en el sentido de hablar. Nādeti, nādayati. No debe decirse que estas son formas causativas, según se ve en el Canon: 'Y el león, con su rugido, hizo resonar el monte Daddara'. Tampoco debe haber duda en otros casos, pues en este grupo curādi se encuentran formas que se asemejan a las formas causativas.

สท อสฺสาทเน. สาเทติ, สาทยติ. อสฺสาเทติ, อสฺสาทยติ. เอตฺถ อาอุปสคฺโค รสฺสวเสน ฐิโต.

Sada en el sentido de saborear. Sādeti, sādayati. Assādeti, assādayati. Aquí, el prefijo 'ā' se mantiene corto.

คท เทวสทฺเท. เทวสทฺโท วุจฺจติ เมฆสทฺโท. คเทติ, คทยติ.

Gada en el sentido del sonido de los dioses. El sonido de los dioses se refiere al sonido del trueno. Gadeti, gadayati.

ปท [Pg.314] คติยํ. ปเทติ, ปทยติ. ปทํ. อิมิสฺสา ทิวาทิคเณ ‘‘ปชฺชตี’’ติ รูปํ ภวติ, อิธ ปน อีทิสานิ.

Pada en el sentido de ir. Padeti, padayati. Padaṃ. De esta raíz, en el grupo divādi, se forma 'pajjati', pero aquí toma estas formas.

ฉิทฺท กณฺณเภเท. ฉิทฺเทติ, ฉิทฺทยติ. ฉิทฺทํ.

Chidda en el sentido de perforar la oreja. Chiddeti, chiddayati. Chiddaṃ.

ฉิท ทฺเวธากรเณ. นนุ โภ โย จตุธา วา ปญฺจธา วา อเนกสตธา วา ฉินฺทติ, ตสฺส ตํ เฉทนํ ทฺเวธากรณํ นาม น โหติ, เอวํ สนฺเต กสฺมา สามญฺเญน อวตฺวา ‘‘ทฺเวธากรเณ’’ติ ทฺวิธา คหณํ กตนฺติ? ทฺวิธากรณํ นาม น โหตีติ น วตฺตพฺพํ, อเนกสตธา เฉทนมฺปิ ทฺวิธากรณํเยว. อปรสฺส หิ อปรสฺส ฉินฺนโกฏฺฐาสสฺส ปุพฺเพน เอเกน โกฏฺฐาเสน สทฺธึ อเปกฺขนวเสน ทฺวิธากรณํ โหติเยว. เฉเทติ, เฉทยติ.

Chida en el sentido de dividir en dos. Pero, señor, ¿no es cierto que para quien corta en cuatro, cinco o muchos cientos de partes, ese acto de cortar no se llama dividir en dos? Siendo así, ¿por qué se toma el término 'dividir en dos' en lugar de hablar de manera general? No debe decirse que no se llama dividir en dos, pues incluso cortar en cientos de partes es dividir en dos. Porque cada parte cortada, en relación con la parte previa, es ciertamente un acto de dividir en dos. Chedeti, chedayati.

โย เต หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยิ;

ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, มา รฏฺฐํ วินสฺส อิทํ;

Enójate, gran héroe, con aquel que te cortó las manos, los pies, las orejas y la nariz; no permitas que este reino se destruya.

โย เม หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยิ;

จิรํ ชีวตุ โส ราชา, น หิ กุชฺฌนฺติ มาทิสาติ.

«Aquel que me cortó las manos y los pies, y las orejas y la nariz; que viva largamente ese rey, pues los que son como yo no se enojan».

ฉท อปวารเณ. ฉาเทติ, ฉาทยติ. ฉตฺตํ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาทยติ.

Chada [en el sentido de] cubrir u ocultar. Chādeti, chādayati. Chattaṃ (sombrilla). La comida agrada al hombre [chādayati].

อีที สนฺทีปเน. อีเทติ, อีทยติ. อีการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐตฺตา สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ.

Īdī [en el sentido de] iluminar. Īdeti, īdayati. Debido a que se indica con una 'ī' final, no se forman palabras con el aumento de la nasal (niggahīta).

อทฺท หึสายํ. อทฺเทติ, อทฺทยติ.

Adda [en el sentido de] herir o dañar. Addeti, addayati.

วท ภาสายํ. วาเทติ, วาทยติ. วาโท.

Vada [en el sentido de] hablar. Vādeti, vādayati. Vādo (discurso).

ตตฺถ ‘‘วาเทติ, วาทยตี’’ติ อิเมสํ ‘‘วทตี’’ติ สุทฺธกตฺตุวเสเนว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, น เหตุกตฺตุวเสน. ตถา หิ ‘‘สงฺเกตํ กตฺวา วิสํวาเทติ. โอวเทยฺยานุสาเสยฺย. อิทเมว สจฺจนฺติ จ วาทยนฺติ. อวิสํวาทโก โลกสฺสา’’ติ สุทฺธกตฺตุทีปกปาฬินยา ทิสฺสนฺติ[Pg.315], สทฺทสตฺเถ จ ‘‘วาทยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทํ ทิสฺสติ. ตตฺถ วิสํวาเทตีติ มุสา วเทติ, อถ วา วิปฺปลมฺเภติ, วาโทติ วจนํ. ‘‘วาโท ชปฺโป วิตณฺฑา’’ติ เอวํวิธาสุ ตีสุ กถาสุ วาทสงฺขาตา กถา. ‘‘วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ ทฺเวเยว เหตุกตฺตุปทานิ ภวนฺติ.

Allí, en 'vādeti' y 'vādayati', el significado debe entenderse simplemente según el agente directo (suddakattu), como 'él habla', y no en sentido causal (hetukattu). Así se observa en pasajes de las Escrituras que aclaran el significado, como: 'Habiendo hecho un acuerdo, él falta a su palabra (visaṃvādeti)'. 'Él debería aconsejar e instruir'. 'Declaran (vādayanti): Solo esto es la verdad'. 'Alguien que no engaña (avisaṃvādako) al mundo'. En la gramática, también se ve la forma 'vādayati' como un término de agente directo. Allí, 'visaṃvādeti' significa decir una mentira o engañar; 'vāda' significa palabra. En los tres tipos de discurso como 'vāda, jappa, vitaṇḍā', la palabra designada es 'vāda'. 'Vādāpeti' y 'vādāpayati' son las dos únicas formas de agente causal.

ฉที อิจฺฉายํ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, ตสฺมา สนิคฺคหีตาคมานิสฺส รูปานิ น ภวนฺติ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาเทติ, ฉาทยติ, รุจฺจตีติ อตฺโถ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาทยมานํ ติฏฺฐติ ฉาเทนฺตํ วา.

Chadī [en el sentido de] desear. Esta raíz termina en 'ī', por lo tanto, no tiene formas con el aumento de la nasal. 'Purisassa bhattaṃ chādeti, chādayati' significa que la comida le agrada. 'La comida permanece agradando (chādayamānaṃ) o gustando (chādentaṃ) al hombre'.

วที อภิวาทนถุตีสุ. อยมฺปิ อีการนฺโต ธาตุ, ตสฺมา อิมสฺสปิ สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ. วาเทติ, วาทยติ, วนฺทติ, โถเมติ วาติ อตฺโถ. อิมานิ อนุปสคฺคานิ รูปานิ. สทฺทสตฺเถปิ จ ‘‘วาทยตี’’ติ อนุปสคฺควนฺทนถุติอตฺถํ ปทํ วุตฺตํ, สาสเน ปน ‘‘อภิวาเทติ, อภิวาทยติ, อภิวาทนํ, ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา’’ติอาทีนิ โสปสคฺคานิ รูปานิ ทิสฺสนฺติ.

Vadī [en el sentido de] saludo reverencial y alabanza. Esta también es una raíz terminada en 'ī', por lo tanto, tampoco tiene formas con el aumento de la nasal. 'Vādeti, vādayati' significa que saluda (vandati) o alaba (thometi). Estas son formas sin prefijo. En la gramática se menciona el término 'vādayati' con el sentido de saludar y alabar sin prefijo; sin embargo, en la Dispensación (sāsana) se ven formas con prefijo como 'abhivādeti, abhivādayati, abhivādanaṃ, bhagavantaṃ abhivādetvā' (habiendo saludado reverencialmente al Bienaventurado), etc.

ตตฺถ อภิวาเทตฺวาติ วนฺทิตฺวา, โถเมตฺวา วา, อยมสฺมากํ รุจิ. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อภิวาเทตฺวาติ ‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา, วนฺทนฺโต หิ อตฺถโต เอวํ วทาเปติ นามา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อภิวาทนสทฺทตฺโถ วุตฺโต, อมฺเหหิ ปน วนฺทนสทฺทํ สทฺทสตฺถนยมคฺคเหตฺวา สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ กถิโต. อภิวาทนญฺหิ วนฺทนํเยว, น วทาปนํ อภิสทฺเทน สมฺพนฺธิตตฺตา ‘‘อภิวาทนสีลิสฺสา’’ติ เอตฺถ วิย. อิทญฺหิ ‘‘อภิวาทาปนสีลิสฺสา’’ติ น วุตฺตํ. ยทิ จ สทฺทสตฺเถ วทาปนมธิปฺเปตํ สิยา, ‘‘วที วทาปนถุตีสู’’ติ นิสฺสนฺเทหวจนํ วตฺตพฺพํ สิยา[Pg.316], เอวญฺจ น วุตฺตํ, เอวํ ปน วุตฺตํ ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ, เตน วทาปนมนธิปฺเปตนฺติ ญายติ.

Allí, 'abhivādetvā' significa habiendo saludado o habiendo alabado; esta es nuestra preferencia. Sin embargo, en el Comentario de los Āgamas se dice: 'abhivādetvā significa habiendo hecho que el otro diga: que seas feliz y estés libre de enfermedades; pues quien saluda, en efecto, hace que el otro hable así'. Este es el significado de 'abhivādana' expresado como un término causal. Pero nosotros, siguiendo el método de la gramática para el término 'vandana' (saludo), hemos explicado el significado como un agente directo. Pues 'abhivādana' es ciertamente el acto de saludar, no el de hacer hablar, debido a su conexión con el prefijo 'abhi', como en 'abhivādanasīlissa' (para aquel que tiene el hábito de saludar). Aquí no se dice 'abhivādāpanasīlissa' (para aquel que tiene el hábito de hacer hablar). Si en la gramática se pretendiera el sentido de 'hacer hablar', debería haberse dicho 'vadī [en el sentido de] hacer hablar y alabar' para evitar dudas; pero no se dijo así, sino que se dijo 'vadī [en el sentido de] saludo reverencial y alabanza', por lo que se entiende que no se pretende el sentido causal.

อถาปิ สิยา ‘‘กสฺสจิ วุทฺเธน วิสิฏฺฐํ วทาปนํ อภิวาทน’’นฺติ, เอวมฺปิ นุปปชฺชติ การิตวเสน ธาตุอตฺถสฺส อกเถตพฺพโต. ตถา หิ ‘‘ปจ ปาเก, ฉิทิ ทฺวิธากรเณ’’ติอาทินา ภาววเสน อตฺถปฺปกาสนมตฺเตเยว ‘‘ปจติ, ปจฺจติ, ปาเจติ. ฉินฺทติ, ฉิชฺชติ, เฉทาเปตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกานิ เจว อกมฺมกานิ จ สการิตานิ จ รูปานิ นิปฺผชฺชนฺติ, น จ ตทตฺถาย วิสุํ วิสุํ ธาตุนิทฺเทโส กริยติ. ตสฺมา ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ เอตฺถ การิตวเสน ธาตุอตฺโถ กถิโตติปิ วตฺตุํ น สกฺกา กฺริยาสภาวตฺตา ธาตูนํ. ยถา ปน ‘‘ตกฺเกติ, วิตกฺเกติ. ตกฺโก, วิตกฺโก’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ, ตถา ‘‘วาเทติ, อภิวาเทตี’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ. อโต สทฺทสตฺเถปิ สทฺทสตฺถวิทูหิ ‘‘ตกฺก วิตกฺเก, วที อภิวาทนถุตีสู’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ‘‘ตกฺกยติ, วาทยตี’’ติอาทีนิ อนุปสคฺคานิเยว รูปานิ ทสฺสิตานิ, ตานิ จ โข สุทฺธกตฺตุปทานิเยว, น เหตุกตฺตุปทานิ, ตสฺมา ‘‘อภิวาทนถุตีสู’’ติ เอตสฺส ‘‘วทาปนถุตีสู’’ติ อตฺโถ นุปปชฺชติ.

Además, si se dijera: 'el saludo (abhivādana) es el acto de hacer que alguien superior hable de manera especial', esto no sería válido porque el significado de una raíz no debe expresarse mediante su forma causal (kārita). Así, con 'paca [en el sentido de] cocinar, chidi [en el sentido de] cortar', etc., se expresan los significados simplemente como estados; y de ellos se derivan las formas activas, pasivas y causales como 'pacati, paccati, pāceti; chindati, chijjati, chedāpeti', sin necesidad de indicar cada raíz por separado para cada uno de esos significados. Por lo tanto, en 'vadī [en el sentido de] saludo reverencial y alabanza', no se puede decir que el significado de la raíz se expresa en sentido causal, debido a la naturaleza de la acción de las raíces. Así como 'takketi' y 'vitakketi', o 'takko' y 'vitakko' tienen el mismo significado, del mismo modo 'vādeti' y 'abhivādeti' tienen el mismo significado. Por ello, en la gramática, los expertos muestran formas sin prefijo como 'takkayati, vādayatī' para raíces como 'takka [en el sentido de] pensar' y 'vadī [en el sentido de] saludo reverencial y alabanza', y estas son precisamente formas de agente directo, no causales. Por lo tanto, el significado de 'hacer hablar' para 'abhivādanathutīsu' es inapropiado.

กิญฺจ ภิยฺโย – ‘‘อภิวาเทติ, อภิวาทยติ. อภิวาเทตฺวา, อภิวาทยิตฺวา’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ, เณณยมตฺเตน หิ สวิเสสานิ. ยทิ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส ‘‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา’’ติ อตฺโถ สิยา, ‘‘สิรสา อภิวาทยิ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘สิรสา’’ติ ปทํ น วตฺตพฺพํ สิยา วทาปเนน อสมฺพนฺธตฺตา. ยสฺมา วุตฺตํ ตํ ปทํ, เตน ญายติ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติอาทีสุ วทาปนตฺโถ น อิจฺฉิตพฺโพ, วนฺทนตฺโถ อิจฺฉิตพฺโพ โถมนตฺโถ จ. ยสฺมา ภูวาทิคเณ ‘‘วนฺท อภิวาทานถุตีสู’’ติ อิมสฺส ธาตุสฺส ‘‘วนฺทตี’’ติ [Pg.317] ปทรูปสฺส ‘‘อภิวนฺทติ, โถเมติ จา’’ติ อตฺโถเยว อิจฺฉิตพฺโพ, น วทาปนตฺโถ. ตถา หิ ‘‘วนฺเท สุคตํ คติวิมุตฺต’’นฺติ ปทานมตฺถํ วทนฺเตน ฏีกาจริเยนปิ ‘‘วนฺเทติ วนฺทามิ, โถเมมิ จา’’ติ วนฺทนโถมนตฺโถเยว ทสฺสิโต, น อภิวาทนสทฺทตฺถํ ปฏิจฺจ วทาปนตฺโถ, ตสฺมา ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ เอตฺถาปิ วนฺทนโถมนตฺถาเยว อิจฺฉิตพฺพา, น วทาปนตฺโถ.

Y aún más: 'abhivādeti' y 'abhivādayati', o 'abhivādetvā' y 'abhivādayitvā', tienen el mismo significado; se diferencian solo por los sufijos ṇe y ṇaya. Si el significado de 'abhivādetvā' fuera 'habiendo hecho que el otro diga: que seas feliz y estés libre de enfermedades', entonces en la frase 'saludó reverencialmente (abhivādayi) con la cabeza', la palabra 'con la cabeza' (sirasā) no debería emplearse, pues no tendría relación con el acto de hacer hablar a otro. Dado que se emplea esa palabra, se entiende que en 'abhivādetvā' y términos similares no debe aceptarse el sentido de hacer hablar, sino el de saludar y alabar. Porque para la raíz 'vanda [en el sentido de] saludo reverencial y alabanza' de la clase bhūvādi, se acepta para la forma 'vandati' el significado de 'saludar y alabar', no el de hacer hablar. Así, el maestro del Subcomentario (ṭīkācariya), al explicar el significado de las palabras 'vande sugataṃ gativimuttaṃ' (saludo al Sugata liberado de los destinos), mostró el significado de saludar y alabar diciendo 'vandeti significa saludo y alabo', y no el sentido de hacer hablar basado en el término 'abhivādana'. Por lo tanto, en 'abhivādetvā' también deben aceptarse solo los significados de saludar y alabar, no el de hacer hablar.

อถาปิ สิยา ‘‘วนฺเท’ติ ปเท การิตปจฺจโย นตฺถิ, ‘อภิวาเทตฺวา’ติ อิมสฺมึ ปน อตฺถิ, ตสฺมา ตตฺถ วทาปนตฺโถ น ลพฺภติ, อิธ ปน ลพฺภตี’’ติ. ตนฺน, ‘‘กโรตี’’ติสุทฺธกตฺตุปทสฺสปิ ‘‘นิปฺผาเทตี’’ติ เหตุกตฺตุปทวเสน วิวรณสฺส วิย ‘‘วนฺเท’’ติ ปทสฺสปิ ‘‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา’’ติ วิวรณสฺส วตฺตพฺพตฺตา. ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ อิทญฺจ ‘‘วนฺเท’’ติ ปทมิว การิตปจฺจยนฺตํ น โหติ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา ‘‘จินฺเตติ, จินฺตยติ. มนฺเตติ, มนฺตยตี’’ติอาทีนํ จุราทิคณิกานํ สุทฺธกตฺตุปทานํ ‘‘จินฺตาเปติ, จินฺตาปยตี’’ติอาทีนิเยว เหตุกตฺตุปทานิ ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ยทิ เหตุกตฺตุปทํ อธิปฺเปตํ สิยา, ‘‘อภิวาทาเปตฺวา’’ติ วา ‘‘อภิวาทาปยิตฺวา’’ติ วา วตฺตพฺพํ สิยา, ยสฺมา ปเนวํ น วุตฺตํ, ตสฺมา ตํ การิตปจฺจยนฺตํ น โหตีติ สิทฺธํ.

Además, podría pensarse: 'En la palabra vande (yo saludo) no existe el sufijo causativo, pero en abhivādetvā (habiendo saludado) sí existe; por lo tanto, allí no se obtiene el sentido de hacer decir, pero aquí sí se obtiene'. Eso no es así. Porque así como el verbo de agente puro karoti (hace) se explica mediante el verbo de agente causal nipphādeti (lleva a cabo), así también la palabra vande debe explicarse mediante el sentido de 'haciendo decir: que seas feliz y estés libre de enfermedades'. Además, este abhivādetvā no termina en un sufijo causativo, al igual que la palabra vande. ¿Por qué? Porque se ven verbos de agente causal como cintāpeti, cintāpayati (hace pensar) para verbos de agente puro de la clase curādi como cinteti, cintayati (piensa), etc. Por lo tanto, si se pretendiera un verbo de agente causal, se debería decir abhivādāpetvā o abhivādāpayitvā. Dado que no se dice así, queda establecido que no termina en un sufijo causativo.

อิมสฺสตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน สาฏฺฐกถํ วิธุรชาตกปฺปเทสํ วทาม.

Para aclarar este significado, citamos en este lugar un pasaje del Vidhurajātaka junto con su comentario.

‘‘กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว;

ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชตี’’ติ

'¿Cómo podría uno saludar, o ciertamente hacer que se salude? Esa acción no conviene para aquel a quien un hombre desearía matar'.

อยํ ตาว ชาตกปาฬิ. อยํ ปน อฏฺฐกถาปาโฐ ‘‘ยญฺหิ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, โส ตํ กถํ นุ อภิวาเทยฺย, กถํ วา [Pg.318] เตน อตฺตานํ อภิวาทาปเยถ เว. ตสฺส หิ ตํ กมฺมํ น อุปปชฺชตี’’ติ. ตตฺถ ปาฬิยํ อภิวาเทยฺยาติ สุทฺธกตฺตุปทํ ตพฺพาจกตฺตา. อภิวาทาปเยถ เวติ เหตุกตฺตุปทํ ตพฺพาจกตฺตา. เอวํ วิภาคํ ปน ญตฺวา ปาฬิยา อฏฺฏกถาย จ อธิปฺปาโย คเหตพฺโพ ‘‘นโร ยํ ปุคฺคลํ หนฺตุํ อิจฺเฉยฺย, โส หนฺตา ตํ วชฺฌํ ปุคฺคลํ กถํ นุ อภิวาเทยฺย, โส วา หนฺตา, เตน วชฺเฌน มํ วนฺทาหีติ อตฺตานํ กถํ วนฺทาเปยฺยา’’ติ. เอตฺถ ปน ‘‘ราชาโน โจรํ สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺตี’’ติอาทีสุ วิย กรณวเสน ‘‘เตน วชฺเฌนา’’ติ ปทํ โยชิตํ, อตฺโถ ปน ‘‘ตํ วชฺฌ’’นฺติ อุปโยควจนวเสน ทฏฺฐพฺโพ ทฺวิกมฺมกตฺตา สการิตปจฺจยสฺส สกมฺมกธาตุยาติ. นนุ เอวํ สนฺเต ‘‘อฏฺฐกถาจริยา ปสฺสิตพฺพํ น ปสฺสนฺติ, อติตฺเถ ปกฺขนฺทนฺตี’’ติ เตสํ โทโส โหตีติ? น โหติ, สุณาถ อสฺมากํ โสธนํ, ตถา หิ อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ เอตฺถ ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ ธาตุยา อตฺถมคฺคเหตฺวา โวหารวิสเย โกสลฺลสมนฺนาคตตฺตา สณฺหสุขุมมตฺถํ โสตูนํ โพเธตุํ ‘‘วท วิยตฺติยํ วาจาย’’นฺติ ธาตุเยวตฺถํ คเหตฺวา การิตปจฺจยปริกปฺปเนน การิตตฺถมาทาย ‘‘อภิวาเทตฺวาติ ‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา, วนฺทนฺโต หิ อตฺถโต เอวํ วทาเปติ นามา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อภิวาทนสทฺทตฺโถ วุตฺโตติ น โกจิ เตสํ โทโส. ปูชารหา หิ เต อายสฺมนฺโต, นโมเยว เตสํ กโรม, อิทมฺปิ ฐานํ สุขุมํ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพํ. เอวญฺหิ กโรโต ปญฺญา วฑฺฒตีติ.

Este es el texto del Jātaka. Y esta es la lectura del comentario: 'En efecto, ¿cómo saludaría un hombre a aquel a quien desearía matar, o cómo se haría saludar por él? Pues esa acción no le conviene'. Allí, en el texto canónico, abhivādeyya es un verbo de agente puro por expresar esa función. Abhivādāpayetha es un verbo de agente causal por expresar esa función. Habiendo conocido tal distinción, debe entenderse la intención del texto canónico y del comentario: '¿Cómo saludaría el asesino a esa persona condenada, a quien desearía matar, o cómo el asesino se haría saludar a sí mismo por ese condenado diciendo: salúdame?'. Aquí, el término 'por ese condenado' (tena vajjhena) se emplea en sentido instrumental como en pasajes como 'los reyes hacen comer al ladrón por los perros', pero el significado debe entenderse en el sentido del caso acusativo ('a ese condenado'), dado que la raíz √vad con sufijo causativo rige dos objetos. ¿No es cierto entonces que los maestros comentaristas no ven lo que debe ser visto y se lanzan a un lugar que no es un vado? No es así; escuchad nuestra aclaración. Pues los maestros comentaristas, en abhivādetvā, no tomaron el significado de la raíz vad en 'saludo y alabanza', sino que, poseyendo habilidad en el ámbito del uso lingüístico, para hacer comprender a los oyentes el sentido sutil y delicado, tomaron el significado de la raíz vad en 'hablar con claridad' y, asumiendo un sentido causal mediante la suposición de un sufijo causativo, explicaron el significado de la palabra abhivādana en un sentido causal-instrumental: 'abhivādetvā significa habiendo hecho decir: que seas feliz y estés libre de enfermedades; pues quien saluda, en efecto, por su acto hace que el otro diga eso'. Así que no hay falta alguna en ellos. Esos venerables son dignos de adoración, les rendimos homenaje; este punto sutil debe ser bien reflexionado. Pues para quien lo hace, la sabiduría aumenta.

ทการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de raíces que terminan en d.

ธการนฺตธาตุ

Raíz que termina en dh.

รนฺธ [Pg.319] ปาเก. สูโท ภตฺตํ รนฺเธติ, รนฺธยติ. กากํ โสกาย รนฺเธหิ. รนฺธโก. สูเทน โอทโน รนฺธิยติ. รนฺธิโต. รนฺธนํ. ปุริโส สูทํ สูเทน วา โอทนํ รนฺธาเปติ, รนฺธาปยติ. รนฺเธตุํ, รนฺธยิตุํ. รนฺธิตฺวา, รนฺธยิตฺวา, รนฺธิย อิจฺจาทีนิ.

Randha: en el sentido de cocinar. El cocinero cocina el arroz (randheti, randhayati). 'Cocina al cuervo con el dolor'. Cocinero (randhako). El arroz es cocinado por el cocinero (randhiyati). Cocinado (randhito). Cocción (randhanaṃ). El hombre hace que el cocinero (o mediante el cocinero) cocine el arroz (randhāpeti, randhāpayati). Para cocinar (randhetuṃ, randhayituṃ). Habiendo cocinado (randhitvā, randhayitvā, randhiya), etc.

ธู กมฺปเน. ธาเวติ, ธาวยติ.

Dhū: en el sentido de agitar. Corre (dhāveti, dhāvayati).

คนฺธ สูจเน อทฺทเน จ. สูจนํ. ปกาสนํ. อทฺทนํ ปริปฺลุตา. คนฺเธติ, คนฺธยติ, คนฺโธ.

Gandha: en los sentidos de informar y de untar. Informar. Publicar. Untar es empapar. Informa (gandheti, gandhayati), olor (gandho).

เอตฺถ คนฺโธติ คนฺเธติ อตฺตโน วตฺถุํ สูจยติ ปกาเสตีติ คนฺโธ. ปฏิจฺฉนฺนํ วา ปุปฺผผลาทึ ‘‘อิทเมตฺถ อตฺถี’’ติ เปสุญฺญํ อุปสํหรนฺโต วิย ปกาเสตีติ คนฺโธ. คมุธรธาตุทฺวยวเสนปิ คนฺธสทฺทตฺโถ วตฺตพฺโพ ‘‘คจฺฉนฺโต ธริยตีติ คนฺโธ’’ อิติ, อาห จ ‘‘คจฺฉนฺโต ธริยตีติ คนฺโธ, สูจนโตปิ วา’’ติ. คนฺธสทฺโท จ ‘‘อุปฺปลคนฺธเถโน’’ติ เอตฺถ เฉทเน วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺโพ.

Aquí, olor (gandho) se llama así porque informa (gandheti), manifiesta su propia sustancia. O bien, es gandho porque manifiesta algo oculto, como flores o frutos, como si presentara un informe sugiriendo 'aquí está esto'. También el significado de la palabra gandha debe explicarse mediante las dos raíces gam y dhar: 'se mantiene mientras se mueve, por eso es olor (gandho)'; como se ha dicho: 'se mantiene mientras se mueve, por eso es olor, o también por informar'. Y debe entenderse que la palabra gandha se usa en el sentido de cortar en la expresión 'ladrón del olor del loto' (uppalagandhatheno).

วธ สํยเม. วเธติ, วธยติ.

Vadha: en el sentido de restricción. Restringe (vadheti, vadhayati).

พุธิ หึสายํ. พุนฺเธติ, พุนฺธยติ. ปลิพุนฺเธติ, ปลิพุนฺธยติ. ปลิโพโธ, ปริสทฺโท อุปสคฺโค, โส วิการวเสน อญฺญถา ชาโต. ตตฺถ ปลิโพโธติ อาวาสปลิโพธาทิ. อปิจ ปลิโพโธติ ตณฺหามานทิฏฺฐิตฺตยญฺจ.

Budhi: en el sentido de herir. Obstruye o ata (bundheti, bundhayati, palibundheti, palibundhayati). Obstáculo (palibodho); el término pari es un prefijo, que ha cambiado por transformación. Allí, palibodho se refiere a los obstáculos de la vivienda, etc. Además, palibodho se refiere a la tríada de deseo, orgullo y puntos de vista.

วทฺธ เฉทนปูรเณสุ. วทฺเธติ, วทฺธยติ. วทฺธกี. วทฺธกีติ คหการโก.

Vaddha: en los sentidos de cortar y llenar. Corta o llena (vaddheti, vaddhayati). Carpintero (vaddhakī). El carpintero es el constructor de casas.

คทฺธ อภิกงฺขายํ. คทฺเธติ, คทฺธยติ. คทฺโธ. คทฺโธติ คิชฺโฌ. ‘‘คทฺธพาธิปุพฺโพ’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

Gaddha: en el sentido de desear ardientemente. Desea ardientemente (gaddheti, gaddhayati). Gaddho. Gaddho significa buitre. 'Gaddhabādhipubbo' es un ejemplo de esto.

สธุ [Pg.320] ปหํสเน. สเธติ, สธยติ.

Sadhu: en el sentido de regocijo. Se regocija (sadheti, sadhayati).

วทฺธ ภาสายํ. วทฺเธติ, วทฺธยติ.

Vaddha: en el sentido de hablar. Habla (vaddheti, vaddhayati).

อนฺธ ทิฏฺฐูปสํหาเร. ทิฏฺฐูปสํหาโร นาม จกฺขุสญฺญิตาย ทิฏฺฐิยา อุปสํหาโร อปนยนํ วินาโส วา. จกฺขุ หิ ปสฺสนฺติ เอตายาติ ทิฏฺฐีติ วุจฺจติ. ยํ สนฺธาย อฏฺฐกถาสุ ‘‘สสมฺภารจกฺขุโน เสตมณฺฑลปริกฺขิตฺตสฺส กณฺหมณฺฑลสฺส มชฺเฌ อภิมุขํ ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเต ทิฏฺฐิมณฺฑเล’’ติ วุตฺตํ. ฏีกายมฺปิ จ ‘‘ทิฏฺฐิมณฺฑเลติ อภิมุขฏฺฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเต จกฺขุสญฺญิตาย ทิฏฺฐิยา มณฺฑเล’’ติ วุตฺตํ. เอวํภูตาย ทิฏฺฐิยา อุปสํหาเร อนฺธธาตุ วตฺตติ. อนฺเธติ, อนฺธยติ. จกฺขูนิ อนฺธยึสุ, อนฺโธ. อนฺโธติ อนฺเธตีติ อนฺโธ. ทฺวินฺนํ จกฺขูนํ เอกสฺส วา วเสน นฏฺฐนยโน, เอวมิธ อนฺธธาตุ วุตฺโต. กจฺจายเน ปน ‘‘ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา’’ติ วจเนน อมธาตุสฺส อนฺธาเทสกรณวเสน รูปนิปฺผตฺติ ทสฺสิตา.

Andha: en el sentido de la eliminación de la visión. La 'eliminación de la visión' es el retiro, la remoción o la destrucción de la facultad conocida como el ojo. Pues el ojo se llama visión (diṭṭhī) porque con él ven. Refiriéndose a esto, en los comentarios se dice: 'en el círculo de la visión, que es el lugar donde surge la forma corporal para los que están situados enfrente, en medio del círculo negro rodeado por el círculo blanco del ojo físico'. Y en la subcomentario (Ṭīkā) también se dice: 'en el círculo de la visión significa en el círculo de la visión conocida como el ojo, que es el lugar donde surge la forma corporal de los que están situados enfrente'. La raíz andha se utiliza para la eliminación de tal visión. Ciega (andheti, andhayati). 'Cegaron los ojos', ciego (andho). Se llama ciego porque ciega. Se refiere a aquel que ha perdido la visión de uno o ambos ojos; así se explica aquí la raíz andha. En el Kaccāyana, sin embargo, mediante la expresión khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā, se muestra la formación del término mediante la sustitución de andha por la raíz ama.

พธ พนฺธเน. มิคํ พาเธติ, พาธยติ. พทฺโธ มิโค, พทฺโธสิ มารปาเสน.

Badha [en el sentido de] atar. Obstruye [o ata] al ciervo. El ciervo está atado; estás atado por el lazo de Mara.

ตตฺถ พาเธตีติ พนฺธตีติ สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวํ พาธยตีติ เอตฺถาปิ. ตถา หิ ‘‘วาตํ ชาเลน พาเธสิ, โย อนิจฺฉนฺติมิจฺฉสี’’ติ เอตฺถ พาเธสีติ พนฺธสีติ สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘พาธ พทฺธาย’’นฺติ พาธธาตุสฺส วเสน ‘‘พาธตี’’ติ กตฺตุปทํ ‘‘พาเธติ, พาธยตี’’ติ เหตุกตฺตุปทํ ภวติ. พทฺโธติ พาธิยเต พนฺธิยเต โสติ พทฺโธ.

Allí, en 'bādheti', se debe entender el significado de la voz activa simple como 'bandhati' (ata). Así también ocurre en 'bādhayati'. De hecho, en el pasaje: 'ataste el viento con una red, tú que deseas lo que no se desea', 'bādhesi' tiene el significado de la voz activa simple como 'bandhasi' (atas). Sin embargo, en el grupo de raíces que comienza con bhū (bhūvādigaṇa), basándose en la raíz bādha en el sentido de atar, 'bādhati' es la forma de la voz activa, mientras que 'bādheti' y 'bādhayati' son formas causativas. 'Baddho' significa aquel que es atado u obstruido.

ธการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de raíces que terminan en 'dh'.

นการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'n'.

มาน [Pg.321] ปูชายํ เปมเน วีมํสายํ. มาเนติ, มานยติ. มาตา. วิมาเนติ, วิมานยติ, ปฏิมาเนติ, ปฏิมานยติ. มานนา, สมฺมานนา, วิมานนา, วิมานํ, วิมานนํ, มานิโต.

Māna [en los sentidos de] honrar, amar e investigar. Honra. Madre. Desprecia, espera, respeta. Honra, veneración, desprecio, mansión celestial [vimāna], acto de despreciar, honrado.

อมานนา ยตฺถ สนฺโต, สนฺตานํ วา วิมานนา;

หีนสมฺมานนา วาปิ, น ตตฺถ วสตึ วเส.

Donde no hay honor para los virtuosos, o hay desprecio hacia los santos, o incluso una estima degradada, en ese lugar no se debe habitar.

วีมํสติ, วีมํสา, วีมํสิยตีติ วีมํสิยมาโน. วีมํสนฺโต.

Investiga, investigación; 'vīmaṃsiyamāno' significa aquel que está siendo investigado. Investigando.

ตตฺถ มาเนตีติ ปูเชติ, อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาเนนฺตี’’ติ เอตสฺมึ ฐาเน อยมตฺโถ ทสฺสิโต ‘‘มาเนนฺตีติ มเนน ปิยายนฺติ. ปูเชนฺตีติ ปจฺจเยหิ ปูเชนฺตี’’ติ. โส เววจนตฺถปฺปกาสนวเสน วุตฺโตติ คเหตพฺโพ. มานนปูชนสทฺทา หิ ปริยายสทฺทตฺตา เววจนสทฺทา เอว. วิมาเนตีติ อวมญฺญติ. วิมานนฺติ โสภาวิเสสโยคโต วิสิฏฺฐมานิยตาย วิมานํ, วิเสสโต มาเนตพฺพนฺติ หิ วิมานํ, เทวานํ วสนฏฺฐานภูตํ พฺยมฺหํ.

Allí, 'māneti' significa honra; sin embargo, en los comentarios se muestra este significado en el lugar de 'mānentī': ''mānentī' significa que aman con la mente. 'Pūjentī' significa que honran con las ofrendas'. Esto debe entenderse como expresado por medio de términos sinónimos. Pues las palabras 'mānanā' (honra) y 'pūjanā' (veneración), al ser sinónimos, son ciertamente términos equivalentes. 'Vimāneti' significa desprecia. 'Vimāna' se llama así por ser especialmente digno de honor debido a su unión con una belleza extraordinaria; en efecto, 'vimāna' es lo que debe ser especialmente honrado, una mansión celestial que sirve de morada a los devas.

มน ถมฺเภ. ถมฺโภ จิตฺตสฺส ถทฺธตา. มาเนติ, มานยติ. มาโน.

Mana [en el sentido de] rigidez. La rigidez es la dureza de la mente. Se enorgullece. Orgullo [o presunción].

ถน เทวสทฺเท. เทวสทฺโท เมฆสทฺโท, ถเนติ, ถนยติ.

Thana [en el sentido de] sonido divino. El sonido divino es el sonido de la nube (trueno). Truena.

ยถาปิ เมโฆ ถนยํ, วิชฺชุมาลี สตกฺกกุ.

Así como la nube tronando, coronada de relámpagos y con cien cumbres,

ถลํ นินฺนญฺจ ปูเรติ, อภิวสฺสํ วสุนฺธรํ.

llena la tierra alta y la baja, lloviendo intensamente sobre la tierra.

ยถา ปาวุสโก เมโฆ, ถนยนฺโต สวิชฺชุโก.

Como una nube monzónica, tronando y con relámpagos.

อูน ปริหานิยํ. อูเนติ, อูนยติ. อูโน โลโก.

Ūna [en el sentido de] disminución o carencia. Disminuye. El mundo es deficiente [incompleto].

ธน สทฺเท. ธเนติ, ธนยติ, ธนิยฺยติ. ธนิ, ธนํ.

Dhana [en el sentido de] sonido. Suena, resuena. Sonido, riqueza.

ตตฺถ [Pg.322] ธนีติ สทฺโท. ธนนฺติ สนฺตกํ, ตญฺหิ มม อิทนฺติ ธนายิตพฺพํ สทฺทายิตพฺพนฺติ ธนนฺติ. อยํ ปน ธาตุ อิจฺฉายมฺปิ วตฺตติ. ‘‘มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธูรสฺส หทยํ ธนิยฺยตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ธนิยฺยตีติ ปตฺเถติ อิจฺฉติ.

Allí, 'dhanī' significa sonido. 'Dhanaṃ' significa posesión; pues se dice: 'esto es mío', por lo que debe ser 'sonado' [proclamado]; por tanto, es 'dhana'. Pero esta raíz también se emplea en el sentido de deseo. El ejemplo en Pāli es: 'Tu madre Irandhatī [lo desea], el corazón de Vidhūra es deseado'. Allí, 'dhaniyyatī' significa anhela o desea.

เถน โจริเย. โจรสฺส ภาโว โจริยํ. ยถา สูริยํ, ยถา จ ทกฺขิยํ. เถเนติ, เถนยติ. เถโน, เถเนตฺวา.

Thena [en el sentido de] robo. La condición de ladrón es el robo. Como 'sūriya' (solar) y como 'dakkhiya' (meritorio). Roba. Ladrón, habiendo robado.

ตนุ สทฺโทปตาเปสุ. ตาเนติ, ตานยติ. อิธายํ สวุทฺธิกา. ตนาทิคเณ วิตฺถารตฺถวเสน ‘‘ตโนติ, ตนุเต’’ติ อวุทฺธิกา.

Tanu [en los sentidos de] sonido y aflicción. Suena o aflige. Aquí esta forma presenta fortalecimiento vocálico (vuddhi). En el grupo tanādigana, por el sentido de extensión, 'tanoti, tanute' no presentan fortalecimiento vocálico.

ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de raíces que terminan en el grupo de la 't'.

ปการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'p'.

ญป โตสนนิสาเนสุ. ญาเปติ, ญาปยติ, ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยติ, ปญฺญตฺติ.

Ñapa [en los sentidos de] satisfacción y agudización. Hace saber, declara, designa. Designación [o concepto].

เอตฺถ จ นิทฺเทเส ‘‘ปญฺญาเปตี’’ติ ปทํ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ปญฺญาเปตีติ กตนิพฺพจเนหิ วากฺยาวยเวหิ วิตฺถารวเสน นิรวเสสโต เทสิเตหิ เวเนยฺยานํ จิตฺตปริโตสนํ พุทฺธินิสานญฺจ กโรตีติ อตฺโถ. ปปุพฺโพ นิกฺขิปเน. อาสนํ ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยติ. ‘‘อาสนํ ปญฺญเปตี’’ติ รสฺสตฺตมฺปิ ทิสฺสติ. อมตสฺส ทฺวารํ ปญฺญเปติ, ปญฺญา. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน อาสนํ ปญฺญปาเปตี’’ติ เอกเมว ปทํ. ตานิ ‘‘ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยตี’’ติ รูปานิ ยทา ‘‘ญา อวโพธเน’’ติ อิมิสฺสา รูปานิ สิยุํ, ตทา [Pg.323] เหตุกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ. เอตฺถ ปน สุทฺธกตฺตุรูปานิ ตพฺพาจกตฺตา.

Y en esta explicación, la palabra 'paññāpeti' es el ejemplo. Allí, 'paññāpeti' significa que, mediante las partes de la sentencia con sus definiciones gramaticales, enseñadas extensamente y sin omisión, produce la satisfacción de la mente y la agudización del intelecto de los seres que deben ser guiados. Con el prefijo 'pa', significa disponer. Dispone un asiento. También se observa con vocal corta: 'paññapeti'. Declara la puerta a lo inmortal. Sabiduría. En la forma causativa: 'el hombre hace que [otro] hombre disponga el asiento', es una sola forma. Estas formas, 'paññāpeti' y 'paññāpayati', cuando son formas de la raíz 'ñā' (conocer), entonces se convierten en formas causativas. Aquí, sin embargo, se consideran formas causativas por expresar ese significado.

ลป วิยตฺติยํ วาจายํ. ลเปติ, ลปยติ. ลาโป, ลปนํ, อาลาโป, สลฺลาโป, กถาสลฺลาโป, ลปิตํ.

Lapa [en el sentido de] habla clara. Habla. Discurso, charla, conversación, diálogo, lo hablado.

พฺยป ทาเห. ฌาเปติ, ฌาปยติ. ฌตฺโต, ฌานํ.

Byapa [en el sentido de] quemar. Quema [o crema]. Quemado, absorción meditativa [jhāna].

ตตฺถ ฌตฺโตติ ขุทฺทาปเรโต ปาจนคฺคินา ฌาปิโตติ ฌตฺโต, ‘‘ฌตฺตา อสฺสุ กิลนฺตา’’ติ จ ปาฬิ. ฌานนฺติ นีวรณธมฺเม ฌาเปตีติ ฌานํ, สวุทฺธิกํ. การิเต ปน – ฌาปาเปติ, ฌาปาปยติ.

Allí, 'jhatto' significa consumido o agotado por el fuego de la digestión; el texto Pāli dice: 'agotados y cansados'. 'Jhāna' se llama así porque quema los estados de los obstáculos (nīvaraṇa); presenta fortalecimiento vocálico. En el causativo: hace quemar.

รูป รูปกฺริยายํ. รูปกฺริยา นาม ปกาสนกฺริยา. รูเปติ, รูปยติ. รูปํ.

Rūpa [en el sentido de] la acción de formar. La acción de formar es la acción de manifestar. Manifiesta. Forma.

ตตฺถ รูปนฺติ รูปยตีติ รูปํ. วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถ. ทิวาทิคเณ ปนายํ ‘‘รูปํ รุปฺปเน’’ติ ภิชฺชนาทิอตฺถํ คเหตฺวา ฐิตา.

Allí, 'rūpa' es lo que se manifiesta. Significa que manifiesta el estado interno del corazón mediante la alteración de la apariencia (color). En el grupo divādigaṇa, esta raíz se mantiene con el sentido de quebrantar o ser oprimido, como en 'rūpaṃ ruppane'.

กปฺป วิธิมฺหิ. วิธิ กฺริยา. สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. กปฺปยติ. โมโร วาสมกปฺปยิ. สีหเสยฺยํ ปกปฺเปนฺตํ, พุทฺธํ วนฺทามิ โคตมํ.

Kappa [en el sentido de] regla o disposición. Regla significa acción. Dispone la postura del león. El pavo real dispuso su morada. Al Buda Gotama, quien dispone la postura del león, yo rindo homenaje.

กปฺป วิตกฺเก วิธิมฺหิ เฉทเน จ. กปฺเปติ, กปฺปยติ, โมโร วาสมกปฺปยิ. กปฺปิตมสฺสุ. ปกปฺเปติ, ปกปฺปยติ. สงฺกปฺเปติ, สงฺกปฺปยติ. กปฺโป, สงฺกปฺโป, วิกปฺโป. กปฺปสมโณ อิจฺจาทีนิ.

Kappa [en los sentidos de] pensamiento, regla y corte. Dispone, prepara; el pavo real dispuso su morada. Se le cortó el cabello. Planifica, concibe. Pensamiento, intención, distinción. Un monje adecuado, etc.

ตตฺถ กปฺโปติ ปริจฺเฉทวเสน กปฺปิยตีติ กปฺโป. สงฺกปฺโปติ สงฺกปฺปนํ. วิกปฺโปติ วิวิธา กปฺปนํ, อตฺถสฺส อเนกนฺติกภาโว. อิธ กปฺปสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ภวติ.

Allí, 'kappo' es lo que se determina mediante la delimitación. 'Saṅkappo' es el acto de pensar. 'Vikappo' es la deliberación diversa, el estado de no ser definitivo de un significado. Aquí se presenta la extracción de los significados de la palabra 'kappa'.

กปฺปสทฺโท [Pg.324] อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนียเมตํ โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ สมนฺตภาโว.

La palabra 'kappa' tiene múltiples significados, tales como convicción, uso común, tiempo, designación, corte, alternativa, pretexto, totalidad, entre otros. Por ejemplo, en frases como 'esto es convincente (okappanīyaṃ) para el venerable Gotama, pues él es un Arahant perfectamente iluminado', tiene el sentido de convicción. En 'prescribo, monjes, que se consuman frutos mediante los cinco usos permitidos (samaṇakappehi) para los ascetas', tiene el sentido de uso común. En 'con lo cual vivo perpetuamente (niccakappaṃ)', tiene el sentido de tiempo. En 'así, el venerable Kappa', tiene el sentido de designación. En 'adornado, con el cabello y la barba cortados (kappita)', tiene el sentido de corte. En 'se permite la alternativa de dos pulgadas (dvaṅgulakappo)', tiene el sentido de alternativa. En 'hay un pretexto (kappo) para acostarse', tiene el sentido de pretexto. En 'iluminando todo (kevalakappaṃ) el Bosque de Bambúes', tiene el sentido de totalidad.

อถ วา กปฺปสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ วิตกฺกวิธานปฏิภาคปญฺญตฺติกาลปรมายุโวหารสมนฺตภาวาภิสทฺทหน เฉทน วินิโยค วินย กฺริยา เลสนฺตร กปฺปตณฺหาทิฏฺฐิอสงฺขฺเยยฺยกปฺปมหากปฺปาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาทสงฺกปฺโป’’ติอาทีสุ วิตกฺเก อาคโต. ‘‘จีวเร วิกปฺปํ อาปชฺเชยฺยา’’ติอาทีสุ วิธาเน, อธิกวิธานํ อาปชฺเชยฺยาติ หิ อตฺโถ. ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต โภ สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา น ชานิมฺหา’’ติอาทีสุ ปฏิภาเค, สตฺถุสทิเสนาติ อยญฺหิ ตตฺถ อตฺโถ. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘เยน [Pg.325] สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติอาทีสุ กาเล. ‘‘อากงฺขมาโน อานนฺท ตถาคโต กปฺปํ วาติฏฺเฐยฺย กปฺปาวเสสํ วา’’ติอาทีสุ ปรมายุมฺหิ. อายุกปฺโป หิ อิธ ‘‘กปฺโป’’ติ อธิปฺเปโต. ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติอาทีสุ สมณโวหาเร. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติอาทีสุ สมนฺตภาเว. ‘‘สทฺธาสทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท’’ติอาทีสุ อภิสทฺทหเน, สทฺธายนฺติ อตฺโถ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติอาทีสุ เฉทเน. ‘‘เอวเมว อิโต ทินฺนํ, เปตานํ อุปกปฺปตี’’ติอาทีสุ วินิโยเค. ‘‘กปฺปกเตน อกปฺปกตํ สํสิพฺพิตํ โหตี’’ติอาทีสุ วินยกฺริยายํ. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ, หนฺทาหํ นิปชฺชามี’’ติอาทีสุ เลเส. ‘‘อาปายิโก เนรยิโก, กปฺปฏฺโฐ สงฺฆเภทโก, กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจตี’’ติ จ อาทีสุ อนฺตรกปฺเป.

O bien, la palabra 'kappa', con o sin prefijo, se observa en los sentidos de pensamiento, disposición, semejanza, designación, tiempo, máxima longevidad, uso común, totalidad, convicción, corte, asignación, acto monástico, pretexto, intervalo, el kappa de la sed y de los puntos de vista, eón incalculable, gran eón, etc. Así pues, aparece en el sentido de pensamiento en 'pensamiento de renuncia, pensamiento de no malevolencia', etc. En el sentido de disposición en 'debería realizar una disposición (vikappaṃ) sobre el manto', etc., pues el significado es que debería realizar una disposición adicional. En el sentido de semejanza en 'ciertamente, señores, conversando con un discípulo semejante al Maestro (satthukappena), no lo reconocimos', etc., pues allí el significado es 'similar al Maestro'. En el sentido de designación en 'así, el venerable Kappa', etc. En el sentido de tiempo en 'con lo cual vivo perpetuamente (niccakappaṃ)', etc. En el sentido de máxima longevidad en 'si lo deseara, Ānanda, el Tathāgata podría permanecer un eón (kappaṃ) o lo que resta de un eón', etc.; pues aquí, por 'eón' (kappa), se entiende el eón de vida (āyukappa). En el sentido de uso ascético en 'prescribo, monjes, que se consuman frutos mediante los cinco usos permitidos (samaṇakappehi) para los ascetas', etc. En el sentido de totalidad en 'iluminando todo (kevalakappaṃ) el Bosque de Bambúes', etc. En el sentido de convicción en 'fe es convicción (saddhāsaddhanā), seguridad (okappanā), confianza plena', etc.; el significado es 'en la fe'. En el sentido de corte en 'adornado, con el cabello y la barba cortados (kappita)', etc. En el sentido de asignación en 'del mismo modo, lo que se da aquí es asignado (upakappatī) a los difuntos', etc. En el sentido de acto monástico en 'lo que no ha sido procesado según la disciplina se une a lo que ha sido procesado (kappakatena)', etc. En el sentido de pretexto en 'hay un pretexto (kappo) para acostarse, así que me acostaré', etc. Y en el sentido de eón intermedio en 'el que causa un cisma en la Sangre va a los estados de privación, al infierno, donde permanece un eón (kappaṭṭho), cocinándose en el infierno por un eón (kappaṃ)', etc.

‘‘น กปฺปยนฺติ น ปุรกฺขโรนฺติ,ธมฺมาปิ เตสํ น ปฏิจฺฉิตาเส;

น พฺราหฺมโณ สีลวเตน เนยฺโย,ปารงฺคโต น จ ปจฺเจติ ตาที’’ติ

‘No forman conceptos, no dan preferencia; incluso los fenómenos no son por ellos aceptados; el brahmán no debe ser guiado por preceptos y votos; habiendo cruzado a la otra orilla, tal ser no regresa’.

อาทีสุ ตณฺหาทิฏฺฐีสุ. ตถา หิ วุตฺตํ นิทฺเทเส ‘‘กปฺโปติ อุทฺทานโต ทฺเว กปฺปา ตณฺหากปฺโป ทิฏฺฐิกปฺโป’’ติ. ‘‘อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป’’ติอาทีสุ อสงฺขฺเยยฺยกปฺเป[Pg.326]. ‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานี’’ติอาทีสุ มหากปฺเป. อิจฺเจวํ –

En estos pasajes se refiere a la sed y los puntos de vista. Así se dice en el Niddesa: 'Kappa: en resumen, hay dos kappas, el kappa de la sed y el kappa de los puntos de vista'. En 'muchos eones de contracción, muchos eones de expansión', etc., se refiere al eón incalculable. En 'monjes, estos cuatro son los incalculables del eón', etc., se refiere al gran eón. De este modo —

วิตกฺเก จ วิธาเน จ, ปฏิภาเค ตเถว จ;

ปญฺญตฺติยํ ตถา กาเล, ปรมายุมฺหิ จ เฉทเน.

En el pensamiento y en la disposición, e igualmente en la semejanza; en la designación, así como en el tiempo, en la máxima longevidad y en el corte.

สมนฺตภาเว โวหาเร, อภิสทฺทหเนปิ จ;

วินิโยเค จ วินย-กฺริยายํ เลสเกปิ จ.

En la totalidad, en el uso común, y también en la convicción; en la asignación y en el acto monástico, así como en el pretexto.

วิกปฺปนฺตรกปฺเปสุ, ตณฺหาทิฏฺฐิสฺวสงฺขเย;

กปฺเป จ เอวมาทีสุ, กปฺปสทฺโท ปวตฺตติ.

En la alternativa y en los eones intermedios, en la sed y en los puntos de vista, y en lo incalculable; en estos y otros casos similares, se emplea la palabra 'kappa'.

กปิ คติยํ. กมฺเปติ, กมฺปยติ, คจฺฉตีติ อตฺโถ. อิมานิ จลนตฺเถ ปวตฺตเหตุกตฺตุรูปสทิสานิ ภวนฺติ. จลนตฺเถ หิ ‘‘กมฺป กมฺปเน’’ติ ธาตุยา ‘‘กมฺปตี’’ติ อกมฺมกสุทฺธกตฺตุรูปํ. ‘‘กมฺเปตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกานิ เหตุกตฺตุรูปานิ ‘‘อิทมฺปิ ทุติยํ สลฺลํ, กมฺเปติ หทยํ มมา’’ติ อกมฺมกาย ธาตุยา สกมฺมกรูปทสฺสนโต.

Kapi, en el sentido de movimiento. Kappeti, kampayati; el significado es que se mueve. Estos términos son similares a las formas del agente causal que operan en el sentido de vibración. Pues, en el sentido de vibración, de la raíz 'kampa kampane', la forma del agente puro intransitivo es 'kampatī'. Las formas como 'kampeti', etc., son formas causativas transitivas, como se ve en el uso transitivo de la raíz en 'esta segunda flecha también hace vibrar mi corazón'.

ขปิ ขนฺติยํ. ขมฺเปติ, ขมฺปยติ.

Khapi, en el sentido de paciencia. Khampeti, khampayati.

ถูป สมุสฺสเย. สมุสฺสโย อาโรโห อุพฺเพโธ. ถูเปติ, ถูปยติ. ถูโป, ถูปิกา.

Thūpa, en el sentido de acumulación. Acumulación significa elevación o altura. Thūpeti, thūpayati. Thūpo (estupa), thūpikā (cúspide).

ตป ขเย. ตเปติ, ตปยติ.

Tapa, en el sentido de destrucción. Tapeti, tapayati.

อุป ปชฺชเน. อุเปติ, อุปยติ.

Upa, en el sentido de surgimiento. Upeti, upayati.

จป กกฺกเน. จเปติ, จปยติ.

Capa, en el sentido de charlatanería. Capeti, capayati.

สุปฺป มาเน. สุปฺเปติ, สุปฺปยติ.

Suppa, en el sentido de medida. Suppeti, suppayati.

ฑป ฑิป สงฺฆาเต. ฑาเปติ. ฑาปยติ. เฑเปติ, เฑปยติ.

Ḍapa, ḍipa, en el sentido de congregación. Ḍāpeti, ḍāpayati. Ḍepeti, ḍepayati.

กป [Pg.327] อวกมฺปเน. กเปติ, กปยติ. กปโณ. กปโณติ กรุณายิตพฺโพ. อญฺญตฺถ ปน ‘‘กปฺปตี’’ติ รูปํ วทนฺติ.

Kapa, en el sentido de temblar ligeramente. Kapeti, kapayati. Kapaṇo. Kapaṇo significa alguien que debe ser compadecido. En otros lugares, sin embargo, mencionan la forma 'kappatī'.

คุป กุป ธูป ภาสายํ. โคเปติ, โคปยติ. โกเปติ, โกปยติ. ธูเปติ, ธูปยติ.

Gupa, kupa, dhūpa, en el sentido de expresión. Gopeti, gopayati. Kopeti, kopayati. Dhūpeti, dhūpayati.

กิป ทุพฺพลฺเล. กิเปติ, กิปยติ.

Kipa, en el sentido de debilidad. Kipeti, kipayati.

เขป เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ, เขเปติ, เขปยติ.

Khepa, en el sentido de arrojar. Arrojar significa reducir a polvo; khepeti, khepayati.

ตป ปีณเน. ตเปติ, ตปยติ.

Tapa, en el sentido de satisfacción. Tapeti, tapayati.

อาปุ ลมฺพเน. อาเปติ, อาปยติ. อาโป.

Āpu, en el sentido de colgar. Āpeti, āpayati. Āpo (agua).

ตป ทาเห. ตเปติ, ตปยติ. ตโป, ตาโป. อาตาโป, สนฺตาโป. การิเต – ตาเปติ, ตาปยติ. ตตฺถ ตโปติ อกุสลานํ ตาปนฏฺเฐน ตโป, สีลํ.

Tapa, en el sentido de calor. Tapeti, tapayati. Tapo (ascetismo), tāpo (calor). Ātāpo (ardor), santāpo (angustia). En el causativo: tāpeti, tāpayati. En ese contexto, 'tapo' es la virtud, llamada así por el sentido de quemar las impurezas.

โอปถป ถปเน. โอเปติ, โอปยติ. น เตสํ โกฏฺเฐ โอเปนฺติ. ถเปติ, ถปยติ. ถปิโต. ถปยิตฺวา ปฏิจฺฉทํ ววฏฺฐเปติ. โวฏฺฐพฺพนํ.

Opa, thapa, en el sentido de colocar. Opeti, opayati. 'No lo colocan en un granero'. Thapeti, thapayati. Thapito. 'Habiendo establecido, determina la cobertura'. Voṭṭhabbanaṃ (determinación).

เอตฺถ จ ‘‘วิ อว ถเปติ, วิ อว ถปน’’นฺติ เฉโท. เอตฺถ ปุริเม สรโลโป ถสฺส ฐตฺตํ วิสทิสภาเวน ทฺวิตฺตญฺจ. ปจฺฉิเม ปน สรโลโป, อวสฺส โอการตฺตํ, ถสฺส ฐตฺตํ, ปสฺส วตฺตํ, วสฺส ทฺวิตฺตํ, วการทฺวยสฺส จ พการทฺวยํ ภวติ. โวฏฺฐพฺพนนฺติ จ พฺยวตฺถาปกจิตฺตสฺส นามํ. นการโลเป ‘‘โวฏฺฐพฺพ’’นฺติ อปรมฺปิ รูปํ ภวติ.

Y aquí, el análisis es 'vi ava thapeti, vi ava thapana'. En el primer caso, hay elisión de la vocal, la conversión de 'th' en 'ṭṭh' por irregularidad y duplicación. En el segundo caso, hay elisión de la vocal, el cambio de 'ava' a 'o', la conversión de 'th' en 'ṭṭh', el cambio de 'p' a 'v', la duplicación de 'v', y los dos 'v' se convierten en dos 'b'. 'Voṭṭhabbana' es el nombre de la conciencia determinante. Con la elisión de la 'n', también existe la forma 'voṭṭhabba'.

มาป มาปเน. ปณฺณสาลํ มาเปติ, มาปยติ. โย ปาณมติมาเปติ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา.

Māpa, en el sentido de construir. Construye una cabaña de hojas. 'Aquel que mata a un ser vivo'; 'la cabaña de hojas está bien construida'.

ยป ยาปเน. ยาปนํ ปวตฺตนํ. เตน โส ตตฺถ ยาเปติ. ยาปยติ. ยาปนา.

Yapa, en el sentido de sustento. Sustento significa continuación. Por eso, allí mantiene. Yāpayati. Yāpanā (mantenimiento).

ตตฺถ [Pg.328] ยาเปตีติ อิทํ ยาธาตุสฺส ปโยคตฺเต สติ การิตปทํ ภวติ. ตถา หิ ‘‘อุยฺยาเปนฺติ นามา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ.

En ese contexto, 'yāpeti' es una forma causativa cuando la raíz 'yā' está en uso. Así, se observa el texto pali: 'ciertamente envían'.

ปการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 'pa'.

ผการนฺตาธาตุรูปานิ อปฺปสิทฺธานิ.

Deben buscarse las formas de las raíces que terminan en 'pha'.

พการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'ba'.

สมฺพ สมฺพนฺเธ. สมฺพนฺโธ ทฬฺหพนฺธนํ. สมฺเพติ, สมฺพยติ. สมฺพลํ.

Samba en el sentido de conexión. Sambandho significa una atadura fuerte. Sambeti, sambayati. Sambalaṃ.

สพิ มณฺฑเล. มณฺฑลํ ปริมณฺฑลตา. รูปํ ตาทิสเมว.

Sabi en el sentido de círculo. Maṇḍalaṃ significa circularidad. La forma es exactamente de esa manera.

กุพิ อจฺฉาทเน. กุมฺเพติ, กุมฺพยติ.

Kubi en el sentido de cubrir. Kumbeti, kumbayati.

ลุพิ ทุพิ อทฺทเน. อทฺทนํ หึสา. ลุมฺเพติ, ลุมฺพยติ. ทุมฺเพติ, ทุมฺพยติ.

Lubi y dubi en el sentido de dañar. Addanaṃ significa violencia. Lumbeti, lumbayati. Dumbeti, dumbayati.

ปุพฺพ นิเกตเน. นิเกตนํ นิวาโส. ปุพฺเพติ, ปุพฺพยติ.

Pubba en el sentido de morada. Niketanaṃ significa vivienda. Pubbeti, pubbayati.

คพฺพ มาเน. มาโน อหํกาโร. คพฺเพติ, คพฺพยติ. คพฺพนํ, คพฺพิโต. ตตฺถ คพฺพตีติ น สงฺกุจติ.

Gabba en el sentido de orgullo. Māno es egoísmo. Gabbeti, gabbayati. Gabbanaṃ, gabbito. Aquí, gabbati significa que no se encoge (no retrocede).

พการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 'ba'.

ภการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'bha'.

ภู ปตฺติยํ. ปตฺติ ปาปนํ. สกมฺมิกา ธาตุ. ภาเวติ, ภาวยติ. ปภาเวติ, ปภาวยติ. อิตฺถมฺภูโต. จกฺขุภูโต, ญาณภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต.

Bhū en el sentido de alcanzar. Patti significa obtención. Es una raíz transitiva. Bhāveti, bhāvayati. Pabhāveti, pabhāvayati. Itthambhūto. Cakkhubhūto (convertido en el ojo), ñāṇabhūto (convertido en conocimiento), dhammabhūto (convertido en el Dhamma), brahmabhūto (convertido en Brahma).

ตตฺถ [Pg.329] ภาเวตีติ ปุริโส คจฺฉนฺตํ ปุริสมนุคจฺฉนฺโต ปาปุณาตีติ อตฺโถ. เอส นโย เสสกฺริยาปเทสุปิ. เอตฺถ จ ‘‘ภาเวตี’’ติอาทีนิ ยตฺถ สเจ ‘‘ภู สตฺตาย’’นฺติ ธาตุยา รูปานิ โหนฺติ, ตตฺถ เหตุกตฺตุรูปานิ นาม โหนฺติ. ‘‘ภาเวติ กุสลํ ธมฺม’’นฺติอาทีเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ. ภาเวตีติ หิ วฑฺเฒตีติ อตฺโถ. อิธ ปน สุทฺธกตฺตุรูปตฺตา ปาปุณาตีติ อตฺโถ. อิตฺถมฺภูโตติ อิมํ ปการํ ภูโต ปตฺโต. ‘‘จกฺขุภูโต’’ติอาทีนิ ปน ‘‘ภู สตฺตายํ, ภู ปตฺติย’’นฺติ ทฺวิคณิกานํ ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสน อฏฺฐกถาฏีกานยนิสฺสิตํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสาม อาคมิกานํ โกสลฺลตฺถาย. ตตฺถ จกฺขุภูโตติ ยถา จกฺขุ สตฺตานํ ทสฺสนตฺถํ ปริเณติ, เอวํ โลกสฺส ยาถาวทสฺสนสาธนโต ทสฺสนกิจฺจปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูโต. อถ วา จกฺขุ วิย ภูโตติปิ จกฺขุภูโต. ปญฺญาจกฺขุมยตฺตา วา สยมฺภูญาเณน ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ จกฺขุภูโต. วิทิตกรณฏฺเฐน ญาณภูโต, อสาธารณํ วา ญาณํ ภูโต ปตฺโตติ ญาณภูโต, อวิปรีตสภาวฏฺเฐน, ปริยตฺติธมฺมปฺปวตฺตนโต วา หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ ธมฺมภูโต. โพธิปกฺขิยธมฺเมหิ วา อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต อนญฺญสาธารณํ วา ธมฺมํ ภูโต ปตฺโตติ ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโต. อถ วา พฺรหฺมํ วุจฺจติ มคฺโค เตน อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนตฺตา, ตญฺจ สยมฺภูญาเณน ภูโต ปตฺโตติ พฺรหฺมภูโต. เอวํ ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสน วุตฺโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Aquí, el significado de bhāveti es como un hombre que, siguiendo a otro hombre que camina, lo alcanza. Este mismo principio se aplica a los demás términos de acción. Aquí, formas como «bhāveti», etc., donde se presentan como formas de la raíz «bhū» en el sentido de existencia, son formas causativas. Términos como «bhāveti kusalaṃ dhammaṃ» (cultiva una cualidad beneficiosa) son ejemplos. Pues bhāveti significa «hace crecer». Pero aquí, debido a su forma causativa, significa «alcanza». Itthambhūto significa «convertido en» o «llegado a esta condición». En cuanto a «cakkhubhūto» y demás, explicaremos el significado basado en los comentarios y subcomentarios, siguiendo el método de las dos raíces: «bhū» en existencia y «bhū» en obtención, para el conocimiento de los estudiosos. Allí, cakkhubhūto es aquel que, así como el ojo guía a los seres para ver, conduce la función de la visión por el hecho de ser el medio para que el mundo vea la realidad tal como es. O también, cakkhubhūto es aquel que ha llegado a ser como un ojo. O debido a que posee el ojo de la sabiduría, mediante el conocimiento espontáneo, ha alcanzado el ojo de la sabiduría. Ñāṇabhūto por el hecho de hacer conocer las cosas, o por haber alcanzado un conocimiento extraordinario. Dhammabhūto por su naturaleza inalterable, o por ser el que pone en movimiento el Dhamma de las escrituras, o por estar hecho del Dhamma concebido en su corazón y expresado por su palabra. O dhammabhūto por haber surgido a través de los factores de la iluminación y por haberlos generado en el mundo, o por haber alcanzado un Dhamma no común a otros. Brahmabhūto en el sentido de ser supremo. O también, el Sendero es llamado «Brahma»; por haber surgido de él y por generarlo en el mundo, y por haberlo alcanzado mediante su conocimiento espontáneo, es brahmabhūto. Así se debe entender el significado expresado mediante las dos raíces.

อปรานิ เจตฺถ นิทสฺสนปทานิ เวทิตพฺพานิ. ‘‘ตาตา มยํ มหลฺลกา สุทฺโธทนมหาราชปุตฺตํ พุทฺธภูตํ สมฺภาเวยฺยาม วา โน วา, ตุมฺเห ตสฺส สาสเน ปพฺพเชยฺยาถา’’ติ จ ‘‘อถ [Pg.330] โข เถรา ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ เรวตํ สหชาติยํ สมฺภาวึสู’’ติ จาติ. อญฺญานิปิ ปเนตฺถ ‘‘มนุสฺสภูโต, เทวภูโต’’ติอาทีนิ โยเชตพฺพานิ. ตถา หิ สํสารโมจกเปตวตฺถุ อฏฺฐกถายํ ‘‘มนุสฺสภูตาติมนุสฺเสสุ ชาตา, มนุสฺสภาวํ วา ปตฺตา’’ติ อตฺโถ สํวณฺณิโต.

Deben conocerse otros ejemplos aquí: «Queridos, somos ancianos; podríamos honrar o no al hijo del gran rey Suddhodana que se ha convertido en el Buda (buddhabhūtaṃ), pero vosotros deberíais ordenaros en su enseñanza», y «entonces los monjes ancianos honraron (sambhāviṃsu) al venerable Revata en Sahajātī». Aquí también se deben aplicar otros términos como «manussabhūto» (convertido en humano), «devabhūto» (convertido en deva), etc. Pues en el comentario del Saṃsāramocakapetavatthu se explica el significado de manussabhūtā como «nacidos entre los humanos» o «haber alcanzado el estado humano».

ภู อวกมฺปเน. อยมฺปิ สกมฺมโก. ภาเวติ, ภาวยติ. มโนภาวนียา ภิกฺขู.

Bhū en el sentido de compasión. Esta también es transitiva. Bhāveti, bhāvayati. Manobhāvanīyā bhikkhū (monjes dignos de estima mental).

เอตฺถ จ ภาเวตีติ อนุกมฺปติ ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา ยํกิญฺจิ. มโนภาวนียาติ ‘‘ทีฆายุกา โหนฺตุ ภทนฺตา อโรคา อพฺยาปชฺชา’’ติ เอวมาทินา ภาเวตพฺพา อนุกมฺปิตพฺพาติ มโนภาวนียา. อญฺญตฺถ ปน มโนภาวนียาติ มโนวฑฺฒนกาติ อตฺโถ. เยสุ หิ ทิฏฺเฐสุ มโน วฑฺฒติ, ‘‘เต มโนภาวนียา’’ติ วุจฺจนฺติ.

Aquí, bhāveti significa que se compadece de un hijo, de un hermano o de cualquier persona. Manobhāvanīyā significa que deben ser estimados o compadecidos de esta manera: «Que los venerables tengan una larga vida, estén libres de enfermedades y de aflicción», etc. Sin embargo, en otro contexto, manobhāvanīyā significa «aquellos que hacen crecer la mente». Pues se dice que aquellos al ver a quienes la mente se eleva son «manobhāvanīyā».

ลภ อาภณฺฑเน. ลเภติ, ลภยติ.

Labha en el sentido de adornar o adquirir. Labheti, labhayati.

ชภิ นาสเน. ชมฺเภติ, ชมฺภยติ.

Jabhi en el sentido de destrucción. Jambheti, jambhayati.

ลาภ เปสเน. ลาเภติ, ลาภยติ. ‘‘ลภ ลาเภติ ธาตุสฺส รูปานิ เจ, การิตรูปานิ ภวนฺติ.

Lābha en el sentido de enviar. Lābheti, lābhayati. Si se trata de las formas de la raíz labha en el sentido de obtener, estas son formas causativas.

ทภี ภเย. อีการนฺตายํ ธาตุ, เตน สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ. ทเภติ, ทภยติ.

Dabhī en el sentido de miedo. Esta raíz termina en 'ī', por lo que no tiene formas con el aumento nasal. Dabheti, dabhayati.

ทูภ สนฺถมฺเภ. ทูเภติ, ทูภยติ.

Dūbha en el sentido de obstrucción. Dūbheti, dūbhayati.

วมฺภ วิทฺธํสเน. วมฺเภติ, วมฺภยติ. วมฺภนา. ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู ภิกฺขุํ วมฺเภนฺติ.

Vambha en el sentido de destrucción o menosprecio. Vambheti, vambhayati. Vambhanā. Los monjes del grupo de seis menosprecian a un monje.

ภการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 'bha'.

มการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'ma'.

อาเตน [Pg.331] จมุ โธวเน. อาปุพฺโพ จมุธาตุ โธวเน วตฺตติ. อาจเมติ, อาจมยติ. อาจมนกุมฺภี.

Camu con el prefijo ā en el sentido de lavar. La raíz camu precedida por ā se emplea para lavar. Ācameti, ācamayati. Ācamanakumbhī (una vasija para el enjuague).

เอตฺถ ปน ‘‘ตโต หิ โส อาจมยิตฺวา ลิจฺฉวี, เถรสฺส ทตฺวา ยุคานิ อฏฺฐา’’ติ อปฺปสกฺการเปตวตฺถุปาฬิปฺปเทโส นิทสฺสนํ. ตตฺถ อาจมยิตฺวาติ หตฺถปาทโธวนปุพฺพกํ มุขํ วิกฺขาเลตฺวา. อยํ ปน ธาตุ ภูวาทิคณิกตฺเต ‘‘จมตี’’ติ ภกฺขนตฺถํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ.

Aquí, el pasaje de la sección Appasakkārapetavatthu es un ejemplo: «Entonces, después de enjuagarse (ācamayitvā), aquel Licchavī, habiendo dado un par de mantos al monje anciano, permaneció allí». Allí, ācamayitvā significa habiéndose enjuagado la boca después de haberse lavado las manos y los pies. Pero esta raíz, al pertenecer al grupo Bhūvādi, se toma en el sentido de comer (camati).

กมุ อิจฺฉากนฺตีสุ. กาเมติ, กามยติ. กาโม, กนฺติ, นิกนฺติ, กามนา, กามยมาโน,กาเมนฺโต, อภิกฺกนฺตํ. อภิกฺกนฺตวณฺณา.

Kamu en el sentido de deseo y deleite. Kāmeti, kāmayati. Kāmo, kanti, nikanti, kāmanā, kāmayamāno, kāmento, abhikkantaṃ. Abhikkantavaṇṇā (de una belleza resplandeciente).

เอตฺถ จ กาโมติ รูปาทิวิสยํ กาเมตีติ กาโม. กามิยตีติ วา กาโม, กิเลสกามวตฺถุกามวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. กิเลโส หิ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตญฺจ วตฺถุ ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. มาโรปิ วา เทวปุตฺโต ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. โส หิ อจฺจนฺตกณฺหธมฺมสมงฺคิตาย ปปญฺจสมติกฺกนฺเตปิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวเก อตฺตโน วเส ฐเปตุํ กาเมตีติ ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ.

Aquí, kāmo es aquel que desea objetos como las formas, etc. O bien, kāmo es lo que es deseado; esto debe entenderse según el deseo como impureza (kilesakāma) y el deseo como objeto (vatthukāma). Pues tanto la impureza como los objetos pertenecientes a los tres planos de existencia se denominan «kāmo». También el deva Māra es llamado «Kāmo». Pues él, por estar dotado de cualidades extremadamente oscuras, desea mantener bajo su poder incluso a los Budas, los Budas Pacceka y los discípulos de los Budas, quienes han trascendido la diversificación mental; por eso es llamado «Kāmo».

วุตฺตญฺเจตํ โปราณกวิรจนายํ –

Y esto se dice en una composición antigua:

‘‘วนฺเท วนฺเทหมสฺสตฺถํ, ยตฺถ สนฺตชฺชิโต ชิโต;

กาโม กาโมฆติณฺเณน, พุทฺเธน วสตา สตา’’ติ;

«Rindo homenaje, rindo homenaje al árbol Assattha, donde el deseo (Kāmo) fue intimidado y vencido por el Buda, quien habiendo cruzado el flujo del deseo, permanecía allí presente».

อิมานิ ปนสฺส นามานิ –

Y estos son sus nombres:

กาโม นมุจิ กณฺโห จ, วสวตฺตี ปชาปติ;

ปมตฺตพนฺธุ มทโน, ปาปิมา ทมฺมโกปิ จ;

กนฺทปฺโป จ รติปติ, มาโร จ กุสุมายุโธ;

Kāmo, Namuci, Kaṇho, Vasavattī, Pajāpati, Pamattabandhu, Madano, Pāpimā, Dammako, Kandappo, Ratipati, Māro y Kusumāyudho.

อญฺเญ [Pg.332] อญฺญานิปิ วทนฺติ. ตานิ สาสนานุโลมานิ น โหนฺตีติ อิธ น ทสฺสิตานิ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาโร, นมุจิ, กณฺโห, ปมตฺตพนฺธู’’ติ จตฺตาริเยว นามานิ อาคตานิ.

Otros mencionan también otros nombres. Pero como no están en conformidad con la Enseñanza, no se muestran aquí. Sin embargo, en los Comentarios solo aparecen cuatro nombres: «Māro, Namuci, Kaṇho y Pamattabandhū».

อิทานิ อภิกฺกนฺตสทฺทสฺส ภูวาทิคเณ ‘‘กมุ ปทวิกฺเขเป’’ติ โวหารสีเสน วุตฺตสฺส กมุธาตุสฺส วเสน อิธ จ ‘‘กมุ อิจฺฉากนฺตีสู’’ติ วุตฺตสฺส กมุธาตุสฺส วเสน อตฺถุทฺธารํ กถยาม. อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทเนสุ ทิสฺสติ. ‘‘อภิกฺกนฺตา ภนฺเต รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติอาทีสุ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ สุนฺทเร.

Ahora explicaremos el significado de la palabra 'abhikkanta' a través de la raíz 'kamu', mencionada bajo el término técnico 'kamu padavikkhepe' (movimiento de los pies) en el grupo bhūvādi, y aquí bajo la raíz 'kamu' en el sentido de 'kamu icchākantīsu' (deseo y esplendor). La palabra 'abhikkanta' se observa en los sentidos de agotamiento (khaya), excelencia (sundara), belleza (abhirūpa) y aprobación (abbhanumodana). En pasajes como 'La noche, venerable señor, está agotada (abhikkantā), la primera vigilia ha pasado, la comunidad de monjes ha estado sentada por mucho tiempo', se ve en el sentido de agotamiento. En pasajes como 'Este, de estas cuatro personas, es el más excelente (abhikkantataro) y el más refinado', se ve en el sentido de excelencia.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ

'¿Quién rinde homenaje a mis pies, ardiendo con poder y gloria; con una belleza resplandeciente (abhikkantena vaṇṇena), iluminando todas las direcciones?'

อาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต’’ติอาทีสุ อพฺภนุโมทเน. อิจฺเจวํ –

En tales pasajes, se usa en el sentido de belleza. En pasajes como '¡Excelente (abhikkantaṃ), venerable señor!', se usa en el sentido de aprobación. Así —

ขยสฺมึ สุนฺทเร เจว, อโถ อพฺภนุโมทเน;

อภิรูเป อภิกฺกนฺต-สทฺโท ทิสฺสติ สาสเน.

En el sentido de agotamiento, excelencia y también aprobación; en el sentido de belleza, la palabra 'abhikkanta' se observa en la Enseñanza.

โถม สิลาฆายํ. สิลาฆา ปสํสา. โถเมติ, โถมยติ. โถมิโต, โถมนา.

Thoma, en el sentido de elogiar. 'Silāghā' significa alabanza. Thometi, thomayati. Thomito (elogiado), thomanā (elogio).

ยม อปริเวสเน. ยเมติ, ยมยติ. ยโม.

Yama, en el sentido de no rodear. Yameti, yamayati. Yamo.

สม [Pg.333] วิตกฺเก. สาเมติ, สามยติ. สมา. นิสาเมติ, นิสามยติ. นิสามนํ. ปฏิสาเมติ, ปฏิสามยติ. ปฏิสามนํ.

Sama, en el sentido de reflexión. Sāmeti, sāmayati. Samā (año). Nisāmeti, nisāmayati (atender/escuchar). Nisāmanaṃ. Paṭisāmeti, paṭisāmayati (guardar/almacenar). Paṭisāmanaṃ.

ตตฺถ สมาติ สํวจฺฉโร, โส ‘‘สมา’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน วุจฺจติ. ‘‘โย ยเชถ สตํ สม’’นฺติ เอตฺถ หิ สมาสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค, อุปโยควเสน ปน ‘‘สม’’นฺติ วุตฺโต.

Allí, 'samā' significa año; se dice 'samā' en género femenino. En 'Quien sacrifique durante cien años (samaṃ)', la palabra 'samā' es de género femenino, pero se dice 'samaṃ' por el caso acusativo.

อิมานิ สํวจฺฉรสฺส นามานิ ‘‘สํวจฺฉโร, วจฺฉโร, สมา, หายโน, สรโท, วสฺโส’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. นิสาเมตีติ วิตกฺเกติ อุปธาเรติ. เอตฺถ หิ ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, นิคฺโฆโส ยาทิโส วเน’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นิสาเมหีติ วิตกฺเกหิ อุปธาเรหีติ อตฺโถ. ปฏิสาเมตีติ ภณฺฑํ คุตฺตฏฺฐาเน นิกฺขิปติ.

Estos son los nombres para el año: 'saṃvaccharo, vaccharo, samā, hāyano, sarado, vasso', etc. 'Nisāmeti' significa reflexiona o considera. Aquí, el ejemplo del canon es: '¡Ea, Maddi, atiende (nisāmehi) a ese tipo de estruendo en el bosque!'. Allí, 'nisāmehi' tiene el sentido de 'reflexiona' o 'considera'. 'Paṭisāmeti' significa que coloca una mercancía en un lugar seguro.

สม อาโลจเน. อาโลจนํ เปกฺขนํ. สาเมติ, สามยติ. นิสามนํ.

Sama, en el sentido de observar. 'Ālocana' significa mirar. Sāmeti, sāmayati. Nisāmanaṃ.

เอตฺถ ปน นิสาเมตีติ เปกฺขติ โอโลเกติ. ตถา หิ ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, จิตฺตํ รูปํว ทิสฺสตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ หิ นิสาเมหีติ โอโลเกหีติ อตฺโถ. ธาตูนมตฺถาติสเยน โยโคติ วจนโต ปน อุปสคฺคโยคโต วา สวเนปิ อยํ วตฺตติ. ตถา หิ ‘‘ตโต กณฺหาชินายาปิ, นิสาเมหิ รเถสภา’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ นิสาเมหีติ สุโณหีติ อตฺโถ.

Aquí, sin embargo, 'nisāmetī' significa mirar u observar. Así se ve en el canon: '¡Ea, Maddi, observa (nisāmehi), la mente parece una forma visible!'. Allí, 'nisāmehi' tiene el sentido de 'observa'. Debido a la regla de que el significado de las raíces puede variar excesivamente, o por la unión con prefijos, esto también se aplica al sentido de oír. Así se ven pasajes canónicos como: 'Después, atiende (nisāmehi) también a Kaṇhājinā, ¡oh, señor de los carros!'. Allí, 'nisāmehi' tiene el sentido de 'escucha'.

อม โรเค. อเมติ, อมยติ. อนฺโธ. พิลงฺกปาโท อนฺธนโข.

Ama, en el sentido de enfermedad. Ameti, amayati. Andho (ciego). Bilaṅkapādo (con pies deformes), andhanakho (con uñas podridas).

ตตฺถ อนฺโธติ นฏฺฐนยโน วุจฺจติ. อนฺธนโขติ ปูตินโข. อุภยถาปิ สโรคตฺตํ สูจิตํ.

Allí, 'andho' se dice del que ha perdido los ojos. 'Andhanakho' es el que tiene uñas podridas. En ambos casos, se indica el estado de enfermedad.

ภาม [Pg.334] โกเธ. ภาเมติ, ภามยติ.

Bhāma, en el sentido de ira. Bhāmeti, bhāmayati.

โคม อุปเลปเน. โคเมติ, โคมยติ.

Goma, en el sentido de ungir. Gometi, gomayati.

สาม สฺวานฺตเน อามนฺตเน. สฺวานฺตนํ สามปฺปโยโค. อามนฺตนํ อวฺหายนํ ปกฺโกสนํ. สาเมติ, สามยติ.

Sāma, en los sentidos de conciliación y apelación. 'Svāntana' es el uso de la conciliación. 'Āmantana' es llamar o convocar. Sāmeti, sāmayati.

สงฺคาม ยุทฺเธ. สงฺคาเมติ, สงฺคามยติ. ทฺเว ราชาโน สงฺคาเมสุํ. สงฺคาโม. อาโต คมุ อีสมธิวาสเน. อาคเมติ, อาคมยติ, กามาวจรธมฺเม นิสฺสาย รูปารูปธมฺโม สมุทาคเมติ, สมุทาคมยติ. อุปาสโก ธมฺมสวนนฺตรายํ อนิจฺฉนฺโต ‘‘อาคเมถ อาคเมถา’’ติ อาห. สมุทาคมนํ, อาคมนํ. อาคเมนฺโต, อาคมยมาโน.

Saṅgāma, en el sentido de combatir. Saṅgāmeti, saṅgāmayati. Dos reyes combatieron (saṅgāmesuṃ). Saṅgāmo (combate). Ā-gamu, en el sentido de esperar o tolerar un poco. Āgameti, āgamayati; dependiendo de los fenómenos del plano de los sentidos, los fenómenos de los planos de la forma y sin forma surgen (samudāgameti, samudāgamayati). Un seguidor laico, no deseando un obstáculo para escuchar el Dhamma, dijo: 'Esperen, esperen (āgametha)'. Samudāgamanaṃ (surgimiento), āgamanaṃ (llegada/espera). Āgamento, āgamayamāno.

ตตฺร อาคเมตีติ อีสกํ อธิวาเสติ. สมุทาคเมตีติ สมฺปวตฺตติ. ภูวาทิคเณ ‘‘คมยตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน วุตฺตํ, อิธ ปน อุปสคฺคนิปาตปุพฺพกานิ กตฺวา ‘‘อาคเมตี’’ติอาทีนิ สุทฺธกตฺตุวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Allí, 'āgameti' significa que tolera un poco. 'Samudāgameti' significa que procede o se manifiesta plenamente. Se dice que 'gamayati' en el grupo bhūvādi tiene un sentido causal, pero aquí debe entenderse que, con los prefijos y partículas precedentes, 'āgametī', etc., se dicen en un sentido simple.

มการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 'm'.

อิติ จุ ราทิคเณ ปวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

Así, las formas de las raíces que terminan en labiales en el grupo curādi

สมตฺตานิ.

han terminado.

ยการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'y'.

ยุ ชิคุจฺฉายํ. ยาเวติ, ยาวยติ. ยโว.

Yu, en el sentido de disgusto. Yāveti, yāvayati. Yavo.

พฺยย ขเย. พฺยเยติ, พฺยยยติ. อพฺยยีภาโว.

Byaya, en el sentido de agotamiento. Byayeti, byayayati. Abyayībhāvo (compuesto indeclinable).

พฺยย จิตฺตสมุสฺสคฺเค. ตาทิสํเยว รูปํ.

Byaya, en el sentido de expansión de la mente. Tiene la misma forma.

ยการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en 'y'.

รการนฺตธาตุ

Raíces que terminan en 'r'.

ปร คติยํ. ปเรติ, ปรยติ. เอตฺถ จ ‘‘อิติ โข อานนฺท กุสลานิ สีลานิ อนุปุพฺเพน อคฺคาย ปเรนฺตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อคฺคาย ปเรนฺตีติ อรหตฺตตฺถาย คจฺฉนฺติ.

Para, en el sentido de ir. Pareti, parayati. Y aquí, el ejemplo del canon es: 'Así, Ānanda, las virtudes íntegras conducen (parentī) gradualmente a lo más alto'. Allí, 'aggāya parentī' significa que van hacia el estado de arahant.

คร อุคฺคเม. คเรติ, ครยติ. ครุ.

Gara, en el sentido de emerger. Gareti, garayati. Garu (pesado/maestro).

จร อสํสเย. จเรติ, จรยติ.

Cara, en el sentido de ausencia de duda. Careti, carayati.

ปูริ อปฺปายเน. ปูเรติ, ปูรยติ.

Pūri [en el sentido de] satisfacer o llenar. Pūreti, pūrayati.

วร อิจฺฉายํ. วเรติ, วรยติ. วโร, วรํ, วรนฺโต. เอเต วรานํ จตุโร วเรมิ. เอตํ สกฺก วรํ วเร.

Vara [en el sentido de] desear. Vareti, varayati. Varo, varaṃ, varanto. "Elijo estos cuatro de los dones". "Elijo este don, Sakka".

ตตฺถ วโรติ วริยเต วริตพฺโพติ วโร. วรนฺติ วเรตีติ วรํ, อิจฺฉนฺโต ปตฺเถนฺโตติ อตฺโถ.

Allí, "varo" se refiere a lo que es elegido o lo que debe ser elegido. "Varaṃ" significa aquello que se elige; el sentido es el que desea o anhela.

‘‘มหามหารหํ สกฺย-มุนิ นีวรณา รณา;

มุตฺตํ มุตฺตํ สุทสฺสนํ, วนฺเท โพธิวรํ วร’’นฺติ

"Al Sabio Sakya, sumamente digno de gran respeto, liberado de los obstáculos y de los conflictos, liberado, de bella apariencia, rindo homenaje a la excelente y suprema iluminación".

ปุราณกวิรจนายํ ‘‘วร’’นฺติ ปทสฺส วิย. เอวํ วเรตีติ วรนฺโต. วเรติ วเรมิ อิจฺฉามิ ยาจามิ. การิเต ‘‘ปวาเรตี’’ติ รูปํ, อิจฺฉาเปตีติ อตฺโถ. นิเสธนตฺเถ ปนิทํ การิตํ น โหติ.

Como sucede con el uso de la palabra "vara" en las composiciones de los antiguos poetas. Así, "varanto" es el que elige. Vareti, varemi, [significan] deseo, pido. En la forma causativa, la palabra es "pavāretī", que tiene el sentido de hacer desear. Sin embargo, en el sentido de prohibición, esta forma no es causativa.

สร อกฺเขเป. สเรติ, สรยติ. สโร. สโรติ สทฺโท.

Sara [en el sentido de] lanzar. Sareti, sarayati. Saro. "Saro" significa sonido.

สาร ทุพฺพลฺเย. สาเรติ, สารยติ. ทุพฺพโล ภวตีติ อตฺโถ.

Sāra [en el sentido de] debilidad. Sāreti, sārayati. El significado es volverse débil.

กุมาร กีฬายํ. กุมาเรติ, กุมารยติ. กุมาโร, กุมารโก. กุมารี, กุมาริกา.

Kumāra [en el sentido de] jugar. Kumāreti, kumārayati. Kumāro, kumārako. Kumārī, kumārikā.

เอตฺถ [Pg.336] กุมารยติ ตตฺถ ตตฺถ กีฬตีติ กุมาโร. โส เอว อติทหรตฺตา กุมารโก. เอส นโย อิตรตฺราปิ.

Aquí, se llama "kumāro" a quien juega aquí y allá. Debido a su extrema juventud, se le llama "kumārako". Este mismo método se aplica también al otro caso [femenino].

สูร วีร วิกฺกนฺติยํ. วิกฺกนฺติ วิกฺกมนํ. สูเรติ, สูรยติ. วีเรติ, วีรยติ. สูโร, วีโร. สาสนิเกหิ ปน สทฺธมฺมวิทูหิ เอวํ ธาตุสภาวานมฺปิ สูรวีรสทฺทานํ นิพฺพจนํ น ทสฺสิตํ, เกวลํ ปน ตตฺถ ตตฺถ ‘‘สูโรติ วิสิฏฺฐอุโร’’ติ จ ‘‘มหาวีโรติ มหาวิกฺกนฺโต’’ติ จ ‘‘วีโรติ วีริยวา’’ติ จ อตฺถวิวรณมตฺตเมว ทสฺสิตํ.

Sūra y vīra [en el sentido de] valor. Valor significa heroísmo. Sūreti, sūrayati. Vīreti, vīrayati. Sūro, vīro. Sin embargo, los conocedores del verdadero Dhamma dentro de la Dispensación no han mostrado la etimología de las palabras "sūra" y "vīra" según la naturaleza de sus raíces de esta manera; solo han mostrado meras explicaciones de su significado aquí y allá, tales como "'sūro' es aquel de pecho excelente", "'mahāvīro' es aquel de gran heroísmo" y "'vīro' es aquel que posee energía".

ปาร ตีร กมฺมสมฺปตฺติยํ. กมฺมสมฺปตฺติ นาม กมฺมสฺส ปริสมาปนํ นิฏฺฐาปนํ. ปาเรติ, ปารยติ. ตีเรติ, ตีรยติ. ปารํ. ตีรํ. วิกฺกมามิ น ปาเรมิ, ภูมึ สุมฺภามิ เวคสา. ตํ กิจฺจํ ตีเรตฺวา คโต. สนฺตีรณํ, ตีรณปริญฺญาติ จ อาทีนิ เอตฺถ ทสฺเสตพฺพานิ.

Pāra y tīra [en el sentido de] la culminación de una acción. La culminación de una acción se refiere a la terminación o finalización de una tarea. Pāreti, pārayati. Tīreti, tīrayati. Pāraṃ, tīraṃ. "Me esfuerzo pero no lo logro, golpeo el suelo con fuerza". "Habiendo completado ese deber, se marchó". Aquí deben mostrarse términos como "santīraṇa" (investigación), "tīraṇapariññā" (conocimiento pleno de la decisión), etc.

ตตฺถ น ปาเรมีติ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกมีติ อตฺโถ.

Allí, "na pāremi" significa "no soy capaz de completar".

อีร เขปเน. อีเรติ, อีรยติ.

Īra [en el sentido de] lanzar o mover. Īreti, īrayati.

ชร วโยหานิมฺหิ. ชเรติ, ชรยติ. ชรา. ปาฬิยํ ปน ‘‘ชีรตี’’ติ ปาโฐ.

Jara [en el sentido de] deterioro por la edad. Jareti, jarayati. Jarā. Sin embargo, en el texto Pali la lectura es "jīrati".

วร อาวรเณ. วาเรติ, วารยติ. นิวาเรติ, นิวารยติ. นิวาเรตา. ปริวาเรติ, ปริวารยติ. ปริวาโร. ปวาเรติ, ปวารยติ. ปวารณํ. ปวารณนฺติ นิเสธนํ วา กามฺยทานํ วา.

Vara [en el sentido de] cubrir u obstruir. Vāreti, vārayati. Nivāreti, nivārayati. Nivāretā. Parivāreti, parivārayati. Parivāro. Pavāreti, pavārayati. Pavāraṇaṃ. "Pavāraṇa" significa prohibición o la concesión de lo que se desea.

ธร ธารเณ. ธาเรติ, ธารยติ. อาธาโร, อาธารโก, ธมฺโม อิจฺจาทีนิ.

Dhara [en el sentido de] sostener. Dhāreti, dhārayati. Ādhāro, ādhārako, dhammo, etc.

ตตฺถ ธมฺโมติ อเนกวิเธสุ ธมฺเมสุ โลกุตฺตโร อุปฺปาทิโต สจฺฉิกโต จ จตูสุ อปาเยสุ สํสาเร วา [Pg.337] สตฺเต อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม. อถ วา โสตาปนฺนาทีหิ อริเยหิ ธาริยติ, นุ ปุถุชฺชเนหีติปิ ธมฺโม. จตุภูมิโก ปน สกลกฺขณํ ธาเรตีติ ธมฺโม. กกฺขฬตฺตาทินา ผุสนาทินา สนฺติอาทินา สกสกภาเวน ปณฺฑิเตหิ ธาริยติ สลฺลกฺขิยตีติปิ ธมฺโม. เตปิฏโก ปน ปาฬิธมฺโม สกตฺถปรตฺถาทิเภเอ อตฺเถ ธาเรตีติ ธมฺโม. เกจิ ตุ วิทู ‘‘ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ธุนาติ กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ ธมฺโม’’ติ ธูธาตุวเสนปิ นิพฺพจนํ วทนฺติ, ตํ มคฺคธมฺเม อตีว ยุชฺชติ, ผลนิพฺพานปริยตฺติธมฺเมสุ ปน ปริยาเยน ยุชฺชติ.

Allí, se llama "Dhamma" porque, entre diversos tipos de fenómenos, el supramundano, una vez producido y realizado, sostiene a los seres para que no caigan en los cuatro estados de miseria o en el samsara. O bien, se llama "Dhamma" porque es sostenido por los nobles, como los que han entrado en la corriente (sotāpanna), y no por los mundanos. Además, aquello que pertenece a los cuatro planos se llama "Dhamma" porque sostiene su propia característica. Se llama "Dhamma" porque es sostenido u observado por los sabios en sus respectivos estados naturales, como la dureza, el contacto, la paz, etc. El Dhamma de los textos del Tipitaka se llama "Dhamma" porque sostiene significados tales como el beneficio propio y el beneficio de los demás. Algunos sabios, basándose en la raíz dhū, proponen la etimología: "se llama Dhamma porque sacude, agita y destruye los estados malos y perjudiciales"; esto es sumamente apropiado para el Dhamma del Sendero, mientras que se aplica de manera indirecta a los Dhammas del Fruto, el Nibbana y el estudio de las escrituras.

ธมฺมสทฺโท ปริยตฺติเหตุคุณนิสฺสตฺตนิชฺชีวตาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘ธมฺมํ ปริยาปุณาติ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ เหตุมฺหิ.

La palabra "Dhamma" se encuentra en los sentidos de enseñanza, causa, cualidad, ausencia de un ser o alma, etc. Se observa en el sentido de enseñanza en pasajes como "aprende el Dhamma: Sutta, Geyya", etc. Se observa en el sentido de causa en pasajes como "el conocimiento de la causa es la discriminación del Dhamma (dhammapaṭisambhidā)".

‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;

อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติ

"Ciertamente, el Dhamma y el no-Dhamma no tienen ambos el mismo resultado; el no-Dhamma conduce al infierno, el Dhamma lleva a un buen destino".

อาทีสุ คุเณ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทีสุ นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายํ.

En tales casos, se usa en el sentido de cualidad. En pasajes como "en aquel momento hay fenómenos" y "mora observando los fenómenos en los fenómenos", se usa en el sentido de ausencia de un ser o de una entidad viva.

อถ วา ธมฺมสทฺโท สภาวปญฺญาปุญฺญปญฺญตฺติอาปตฺติปริยตฺตินิสฺสตฺตนิชฺชีวตาวิการคุณปจฺจ- ยปจฺจยุปฺปนฺนาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตา ธมฺมา’’ติอาทีสุ สภาเว ทิสฺสติ.

O bien, la palabra "Dhamma" se observa en los sentidos de naturaleza intrínseca, sabiduría, mérito, designación, ofensa, enseñanza, ausencia de un ser o alma, alteración, cualidad, condición y lo originado por condiciones, entre otros. Se observa en el sentido de naturaleza intrínseca en pasajes como "fenómenos saludables, fenómenos no saludables, fenómenos indeterminados".

ยสฺเสเต [Pg.338] จตุโร ธมฺมา, สทฺธสฺส ฆรเมสิโน;

สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ส เว เปจฺจ น โสจตี’’ติ

"Aquel laico devoto que posee estas cuatro cualidades: verdad, sabiduría (dhamma), firmeza y generosidad, no se lamenta tras la muerte".

อาทีสุ ปญฺญายํ.

En tales casos, se usa en el sentido de sabiduría.

‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;

อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติอาทีสุ

En pasajes como: "Ciertamente, el Dhamma y el no-Dhamma no tienen ambos el mismo resultado; el no-Dhamma conduce al infierno, el Dhamma lleva a un buen destino".

ปุญฺเญ. ‘‘ปญฺญตฺติธมฺมา, นิรุตฺติธมฺมา, อธิวจนาธมฺมา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘ปาราชิกา ธมฺมา, สงฺฆาทิเสสา ธมฺมา’’ติอาทีสุ อาปตฺติยํ. ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ชานาติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณ’’นฺติอาทีสุ ปริยตฺติยํ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทีสุ นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายํ. ‘‘ชาติธมฺมา ชราธมฺมา มรณธมฺมา’’ติอาทีสุ วิกาเร. ‘‘ฉนฺนํ พุทฺธธมฺมาน’’นฺติอาทีสุ คุเณ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ ปจฺจเย. ‘‘ฐิตาวสา ธาตุ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา’’ติอาทีสุ ปจฺจยุปฺปนฺเน.

[Se usa] en el sentido de mérito. En "fenómenos de designación, fenómenos de lenguaje, fenómenos de denominación", se usa en el sentido de designación. En "ofensas pārājika, ofensas saṅghādisesa", se usa en el sentido de ofensa. En "aquí un monje conoce el Dhamma: Sutta, Geyya, Veyyākaraṇa", se usa en el sentido de enseñanza. En "en aquel momento hay fenómenos" y "mora observando los fenómenos en los fenómenos", se usa en el sentido de ausencia de un ser o alma. En "sujetos al nacimiento, sujetos a la vejez, sujetos a la muerte", se usa en el sentido de alteración o naturaleza. En "de las seis cualidades búdicas", se usa en el sentido de cualidad. En "el conocimiento de la causa es la discriminación del Dhamma", se usa en el sentido de condición. En "el elemento permanece, la estabilidad del Dhamma, la ley del Dhamma", se usa en el sentido de lo originado por condiciones.

อถ วา ธมฺมสทฺโท ปริยตฺติสจฺจสมาธิปญฺญาปกติปุญฺญาปตฺติเญยฺยาทีสุ พหูสุ อตฺเถสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค. ตถา หิ ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ปริยาปุณาตี’’ติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม ปตฺตธมฺโม’’ติอาทีสุ สจฺเจ. ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ สมาธิมฺหิ. ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวมาทีสุ ปญฺญายํ. ‘‘ชาติธมฺมานํ ภิกฺขเว สตฺตาน’’นฺติ เอวมาทีสุ ปกติยํ. ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริ’’นฺติ เอวมาทีสุ ปุญฺเญ. ‘‘จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมา’’ติอาทีสุ [Pg.339] อาปตฺติยํ. ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติอาทีสุ เญยฺเย. เอวํ ธมฺมสทฺทปฺปวตฺติวิสยา วิวิธา อฏฺฐกถาจริเยหิ ทสฺสิตา, ตตฺถ ตตฺถ ปน อาทิสทฺเทน ยุตฺติวิสยาทโย จ อตฺถา คเหตพฺพา. ตถา หิ ธมฺมสทฺโท –

O bien, el uso de la palabra "Dhamma" se observa en numerosos sentidos, tales como enseñanza, verdad, concentración, sabiduría, naturaleza, mérito, ofensa, lo cognoscible, etc. Así, se observa en el sentido de enseñanza en "aquí un monje aprende el Dhamma", etc. En "quien ha visto el Dhamma, quien ha alcanzado el Dhamma", se observa en el sentido de verdad. En "tales eran las cualidades de esos Bienaventurados", se observa en el sentido de concentración. En "verdad, sabiduría (dhamma), firmeza y generosidad", se observa en el sentido de sabiduría. En "monjes, para los seres cuya naturaleza es el nacimiento", se observa en el sentido de naturaleza. En "el Dhamma ciertamente protege a quien vive conforme al Dhamma", se observa en el sentido de mérito. En "las cuatro ofensas pārājika", se observa en el sentido de ofensa. En "fenómenos saludables", se observa en el sentido de lo cognoscible. De este modo, los comentaristas han mostrado los diversos ámbitos de aplicación de la palabra "Dhamma"; allí, mediante el término "etc.", deben entenderse también otros significados como el ámbito de la lógica, etc. Así pues, la palabra "Dhamma"—

‘‘เนส ธมฺโม มหาราช, ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก;

อหมฺปิ เตน คจฺฉามิ, เยน คจฺฉสิ ขตฺติยา’’ติ

«Esta no es la norma, gran rey, que tú debas ir solo; yo también iré por el mismo camino por donde tú vas, oh noble».

อาทีสุ ยุตฺติยํ วตฺตติ. ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ วิสเย. ‘‘สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปตี’’ติ เอตฺถ นิพฺพาเน วตฺตติ. ตตฺร ยา นิสฺสตฺตตา, สา เอว นิชฺชีวตา. โย จ เหตุ, โส เอว ปจฺจโย.

En [el sentido de] lógica se aplica en pasajes como «ādīsu...». En el sentido de objeto [mental] en «Dependiendo de la mente y de los objetos (dhammā) surge la conciencia mental». En el sentido de Nibbāna se aplica aquí: «La ley de los buenos (satañca dhammo) no llega a la vejez». Allí, lo que es la ausencia de un ser (nissattatā), eso mismo es la ausencia de un alma (nijjīvatā). Lo que es la causa (hetu), eso mismo es la condición (paccayo).

อิจฺเจวํ –

De esta manera:

ปริยตฺติปจฺจเยสุ, คุเณ นิสฺสตฺตตาย จ;

สภาเว เจว ปญฺญายํ, ปุญฺเญ ปญฺญตฺติยมฺปิ จ.

[La palabra 'dhamma' se aplica en los sentidos de] el texto de las escrituras (pariyatti) y las condiciones, la virtud (guṇa) y la ausencia de un ser, la naturaleza propia (sabhāva), la sabiduría, el mérito y también la designación.

อาปตฺติยํ วิกาเร จ, ปจฺจยุปฺปนฺนเกปิ จ;

สจฺจสมาธิปกติ-เญยฺเยสุ ยุตฺติยมฺปิ จ;

วิสเย เจว นิพฺพาเน, ธมฺมสทฺโท ปวตฺตติ.

En la ofensa y la alteración (vikāra), y en lo que es producido por condiciones; en la verdad, la concentración, el estado natural, lo que debe ser conocido y la lógica; en el objeto sensorial y en el Nibbāna: así se emplea el término 'dhamma'.

เกจิ ปน ธมฺมสทฺทสฺส ปวตฺติวิสยานํ ทสธาว ปริจฺเฉทํ วทนฺติ.

Sin embargo, algunos dicen que la clasificación de los ámbitos de aplicación de la palabra 'dhamma' es de solo diez tipos.

เญยฺยมคฺเค จ นิพฺพาเน, สภาเว อถ ชาติยํ;

มเน วิสยปุญฺเญสุ, ภาเว ปาวจเนปิ จ;

อิเมสุ ทสสฺวตฺเถสุ, ธมฺมสทฺโท ปวตฺตติ.

En lo cognoscible (ñeyya), el camino (magga) y el Nibbāna; en la naturaleza propia, luego en el nacimiento; en la mente, en los objetos sensoriales, en los méritos, en el estado de ser (bhāva) y en la palabra de Buda (pāvacana); en estos diez significados se emplea el término 'dhamma'.

ตตฺร อตฺถุทฺธาโรติ สมานสทฺทวจนียานํ อตฺถานํ อุทฺธรณํ อตฺถุทฺธาโร.

Allí, 'extracción de significados' (atthuddhāro) es la extracción de los significados que son expresables por el mismo sonido [palabra].

รการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces terminadas en 'r'.

ลการนฺตธาตุ

Raíz terminada en 'l'.

ปาล [Pg.340] รกฺขเณ. ‘‘รกฺขณํ, ตาณํ, โคปนํ, อวนํ, ปาลนํ, รกฺขา, รกฺขณา, คุตฺติ’’ อิจฺเจเต ปริยายา. ปาเลติ, ปาลยติ. ปาลโก, พุทฺธปาโล. อมฺพปาลี คณิกา. สโม ภวตุ ปาลินา. ปาลิโต, ปาลนํ, ปาฬิ.

Pāla [en el sentido de] protección. 'Protección (rakkhaṇa), refugio, salvaguarda, preservación, cuidado, amparo, custodia': estos son sus sinónimos. Pāleti, pālayati (protege). Pālako (protector), Buddhapālo. Ambapālī la cortesana. 'Que sea igual al protector' (samo bhavatu pālinā). Pālito (protegido), pālanaṃ (la acción de proteger), pāḷi.

เอตฺถ ปาฬีติ อตฺถํ ปาเลตีติ ปาฬิ, ลสฺส ฬตฺตํ. อถ วา อนฺโตทกํ รกฺขณฏฺเฐน มหโต ตฬากสฺส ถิรา มหตีติ ปาฬิ วิยาติ ปาฬิ, ปริยตฺติธมฺโม. อปโร นโย ปกฏฺฐานํ อุกฺกฏฺฐานํ สีลาทิอตฺถานํ โพธนโต สภาวนิรุตฺติภาวโต พุทฺธาทีหิ ภาสิตตฺตา จ ปกฏฺฐานํ วจนปฺปพนฺธานํ อาฬีติ ปาฬิ.

Aquí, con respecto a 'pāḷi': protege el significado, por eso es 'pāḷi'; la 'l' se convierte en 'ḷ'. O bien, es como la 'pāḷi' (dique o terraplén) de un gran estanque, que es firme y grande para proteger el agua interior; así es la enseñanza de las escrituras (pariyattidhammo). Otro método: es una 'pāḷi' (línea) de composiciones de palabras excelentes (pakaṭṭhānaṃ), debido a que comunica significados como la virtud (sīla), por ser el lenguaje natural (sabhāvanirutti) y por haber sido hablado por los Budas y otros.

ปาฬิสทฺโท ปาฬิธมฺเม, ตฬากปาฬิยมฺปิ จ;

ทิสฺสเต ปนฺติยญฺเจว, อิติ เญยฺยํ วิชานตา.

El término 'pāḷi' se ve en el texto sagrado (pāḷidhamme), en el terraplén de un estanque, y también en una fila; así debe ser conocido por quien comprende.

อยญฺหิ ‘‘ปาฬิยา อตฺถมุปปริกฺขนฺตี’’ติอาทีสุ ปริยตฺติธมฺมสงฺขาเต ปาฬิธมฺเม ทิสฺสติ. ‘‘มหโต ตฬากสฺส ปาฬี’’ติอาทีสุ ตฬากปาฬิยํ. ‘‘ปาฬิยา นิสีทึสู’’ติอาทีสุ ปนฺติยํ, ปฏิปาฏิยา นิสีทึสูติ อตฺโถ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ ธาตุยา กิจฺจํ นตฺถิ. ปาฏิปทิโก หิ ปนฺติวาจโก ปาฬิสทฺโท.

En efecto, se ve en el texto sagrado conocido como 'pāḷidhamme' en pasajes como «investigando el significado de la Pāḷi». En el terraplén de un estanque en «el dique (pāḷi) de un gran estanque». En una fila en «se sentaron en una línea (pāḷiyā)», que significa que se sentaron en sucesión. Pero en este último sentido [fila], no hay función de la raíz. Pues la palabra 'pāḷi' que expresa una fila es un sustantivo [nominal].

ติล สิเนหเน. เตเลติ, เตลยติ. เตลํ, ติโล, ติลํ.

Tila [en el sentido de] untar o lubricar (sinehane). Teleti, telayati (unta). Telaṃ (aceite), tilo (planta de sésamo), tilaṃ (semilla de sésamo).

ตตฺถ ติโลติ ติลคจฺโฉ. ติลนฺติ ตปฺผลํ. ตโต ปน นิกฺขนฺโต สิเนโห เตลํ. โส หิ ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วุจฺจติ. ยทิ เอวํ ‘‘สาสปเตล’’นฺติอาทิวจนํ น ยุชฺเชยฺยาติ? โน น ยุชฺชติ, ‘‘ติลสิเนหเน’’ติ เอวํ วุตฺตาย ติลธาตุยา สามญฺญโต ยสฺส [Pg.341] กสฺสจิ สิเนหสฺส วจนโต. เตน ‘‘สาสปเตลํ, มธุกเตล’’นฺติอาทโย สาสเน ปโยคา ทิสฺสนฺติ. มยํ ปน ติลธาตุวเสน นิปฺผนฺนานํ ติลคจฺฉตปฺผลวาจกานํ ‘‘ติโล, ติล’’นฺติ สทฺทรูปานํ ปกาสนมุเขน ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วทาม, น ปน เตน วจเนน สาสปาทีนํ สิเนหสฺส อเตลตฺตํ วทาม. อถ กิญฺจรหีติ เจ? ตทฺธิตวิธาเน วิญฺญุนํ โกสลฺลตฺถํ ติลสทฺทํ ปฏิจฺจ ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วทาม. สิเนหสงฺขาตสฺส สาสปาทีนํ เตลสฺส วจนํ น ชหาม, ตสฺมา อุทาหรณปฺปกาสเน ‘‘ติโล, ติลํ, เตล’’นฺติ อวตฺวา ‘‘เตลํ, ติโล, ติล’’นฺติ อมฺเหหิ วุตฺตํ. อิทญฺหิ วจนํ เตลสฺส สามญฺญโต สิเนเห ปวตฺตึ ทีเปติ. เตเนว จ สาสเน ‘‘ติลเตลํ, สาสปเตล’’นฺติอาทินา วิเสสวจนมฺปิ ทิสฺสตีติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ. อปิจ เตลสทฺโท เยภุยฺเยน ติลเตเล วตฺตติ, ยถา มิคสทฺโท หริณมิเคติปิ ทฏฺฐพฺพํ.

Allí, 'tilo' es la planta de sésamo. 'Tilaṃ' es su fruto. El lubricante que sale de allí es 'telaṃ' (aceite). Pues se dice: «Esto es de los sésamos (tilānaṃ), por lo tanto es aceite (tela)». Si es así, ¿no sería incorrecto decir «aceite de mostaza» (sāsapatela), etc.? No, no es incorrecto, porque la raíz 'tila', expresada como «tila sinehane», se refiere por generalidad a cualquier tipo de lubricante. Por ello, se ven usos en las enseñanzas como «aceite de mostaza», «aceite de Madhuka», etc. Sin embargo, nosotros, mediante la exposición de las formas de las palabras 'tilo' y 'tila' que denotan la planta de sésamo y su fruto, decimos que «esto de los sésamos es aceite». Pero con esa afirmación no decimos que el lubricante de la mostaza, etc., no sea aceite. ¿Entonces por qué se dice así? Decimos «esto de los sésamos es aceite» basándonos en la palabra 'tila' para el conocimiento de los sabios en las reglas de los derivados (taddhita). No abandonamos el uso de la palabra 'aceite' (tela) para el lubricante de la mostaza y otros; por lo tanto, al mostrar los ejemplos, dijimos 'telaṃ, tilo, tilaṃ'. Pues esta expresión aclara la aplicación de 'tela' (aceite) a los lubricantes en general. Por eso mismo, debe entenderse aquí que también se ven términos específicos como 'aceite de sésamo' (tilatela), 'aceite de mostaza', etc. Además, el término 'tela' se aplica mayormente al aceite de sésamo, tal como el término 'miga' (animal) debe verse también aplicado específicamente al ciervo.

ชล อปวารเณ. ชาเลติ, ชาลยติ. ชาลํ, ชาลา. ชาลนฺติ มจฺฉชาลํ. ชาลาติ อคฺคิชาลา.

Jala [en el sentido de] cubrir u ocultar (apavāraṇe). Jāleti, jālayati. Jālaṃ (red), jālā (llama). Jālaṃ es una red de pesca. Jālā es una llama de fuego.

ขล โสเจยฺเย. โสเจยฺยํ สุจิภาโว. ขาเลติ, ขาลยติ. ปกฺขาเลติ, ปกฺขาลยติ.

Khala [en el sentido de] limpieza (soceyye). Limpieza (soceyyaṃ) es el estado de pureza. Khāleti, khālayati (lava). Pakkhāleti, pakkhālayati (lava a fondo).

ตล ปติฏฺฐายํ. ตาเลติ, ตาลยติ. ตาโล, ตลํ.

Tala [en el sentido de] fundamento o apoyo (patiṭṭhāyaṃ). Tāleti, tālayati. Tālo (palmera), talaṃ (superficie).

เอตฺถ ตาโลติ ติณราชรุกฺโข. ตลนฺติ ปาณิตลภูมิตลาทิ. ตญฺหิ ตาลยติ ปติฏฺฐาติ เอตฺถ วตฺถุชาตนฺติ ตลํ.

Aquí, 'tālo' es el árbol rey de las gramíneas (palmera). 'Talaṃ' es la palma de la mano, la superficie del suelo, etc. En efecto, se llama 'tala' a aquello que sostiene (tālayati), es decir, el lugar donde las cosas se asientan.

ตุล อุมฺมาเน. โตเลติ, โตลยติ.

Tula [en el sentido de] medir o comparar (ummāne). Toleti, tolayati (pesa, considera).

ทุล [Pg.342] อุกฺเขเป. อุกฺเขโป อุทฺธํ ขิปนํ. โทเลติ, โทลยติ. โทลา.

Dula [en el sentido de] elevar (ukkhepe). Elevación (ukkhepo) es lanzar hacia arriba. Doleti, dolayati (balancea). Dolā (columpio, litera).

เอตฺถ จ โทลิยติ อุกฺขิปิยติ ยตฺถ นิปนฺโน ทารโก, ยถานิปนฺนโก วาติ โทลา.

Y aquí, 'dolā' es aquello donde un niño es colocado y elevado [balanceado], tal como está acostado.

วุล นิมฺมชฺชเน. โวเลติ, โวยลติ.

Vula [en el sentido de] limpiar o frotar (nimmajjane). Voleti, volayati (limpia).

มีล นิมีลเน. มีเลติ, มีลยติ. มีลนํ, อุมฺมีลนํ, นิมีลนํ.

Mīla [en el sentido de] cerrar los ojos (nimīlane). Mīleti, mīlayati (cierra los ojos). Mīlanaṃ (el acto de cerrar), ummīlanaṃ (abrir), nimīlanaṃ (cerrar).

มูล โรหเน. มูเลติ, มูลยติ. มูลํ. เอสา หิ ยทา ปติฏฺฐายํ วตฺตติ, ตทา ภูวาทิคณิกา, ‘‘มูลตี’’ติ จสฺสา รูปํ.

Mūla [en el sentido de] crecer (rohane). Mūleti, mūlayati (echa raíces, crece). Mūlaṃ (raíz). Cuando esta [raíz] se usa en el sentido de apoyo o fundamento, entonces pertenece al grupo Bhūvādi, y su forma es 'mūlati'.

ตตฺถ มูลนฺติ มูลยติ รูหติ รุกฺขาทิ เอเตนาติ มูลํ. อถ วา มูลยติ ฉินฺโนปิ โกจิ เอเตน อจฺฉินฺเนน ปุนเทว รูหตีติ มูลํ. วุตฺตญฺหิ –

Allí, 'mūlaṃ' es aquello por lo cual un árbol u otra planta crece (mūlayati); de ahí, 'mūla' (raíz). O bien, se llama 'mūla' a aquello por lo cual algo, aunque haya sido cortado, crece de nuevo si esto permanece sin cortar.

‘‘ยถาปิ มูเล อนุปทฺทเว ทฬฺเห,ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเทว รูหติ;

เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต,นิพฺพตฺตติ ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุน’’นฺติ;

Pues se ha dicho: «Así como un árbol, aunque sea cortado, crece de nuevo si su raíz está firme y sin daños; de la misma manera, mientras la tendencia latente de la avidez no sea eliminada, este sufrimiento surge una y otra vez».

มูลสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร เหฏฺฐา ภูวาทิคเณ วุตฺโต.

La extracción de los significados de la palabra 'mūla' se mencionó anteriormente en el grupo Bhūvādi.

กล ปิล เขเป. กาเลติ, กาลยติ. กาโล. ปิเลติ, ปิลยติ.

Kala, pila [en el sentido de] arrojar o impulsar (khepe). Kāleti, kālayati. Kālo (tiempo/ocasión). Pileti, pilayati.

เอตฺถ กาโลติ สมโยปิ มจฺจุปิ. ตตฺร สมโย เตสํ เตสํ สตฺตานํ อายุํ กาลยติ เขเปติ ทิวเส ทิวเส อปฺปํ อปฺปํ กโรตีติ กาโลติ วุจฺจติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Aquí, el término 'kāla' (tiempo) se refiere tanto a la ocasión como a la muerte. Respecto a esto, la ocasión impulsa (kālayati) la vida de los diversos seres, la agota, haciéndola disminuir día tras día; por eso se denomina 'kāla'. También se ha dicho lo siguiente:

‘‘กาโล ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา;

โย จ กาลฆโส ภูโต, สภูตปจนึปจี’’ติ.

«El tiempo consume a los seres, a todos ellos junto con uno mismo; pero aquel que consume al tiempo, ha cocinado al que cocina a todos los seres».

มจฺจุ [Pg.343] ปน กาลยติ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ชีวิตํ เขเปติ สมุจฺเฉทวเสน นาเสตีติ กาโลติ วุจฺจติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กาโลติ มจฺจุ. กาลยติ สตฺตานํ ชีวิตํ นาเสตีติ กาโล. กาเลน มจฺจุนา กโต นาสิโตติ กาลกโต’’ติ. ‘‘มรณํ หินฺทํ มจฺจุ มฏฺฏุ จุติ กาโล อนฺตโก นิกฺเขโป’’ติ มรณสฺสาภิธานานิ.

Por otro lado, la muerte impulsa la vida de los diversos seres, la agota y la destruye por medio de la cesación; por eso se denomina 'kāla'. Por lo cual dijeron los maestros comentaristas: «'Kāla' es la muerte. Se llama 'kāla' porque impulsa y destruye la vida de los seres. Aquel que ha sido destruido y aniquilado por el tiempo, es decir, por la muerte, es 'kālakato' (el que ha fallecido)». «Maraṇa, hinda, maccu, maṭṭu, cuti, kālo, antako, nikkhepo» son todos términos para referirse a la muerte.

สุลฺล สชฺชเน. สุลฺเลติ, สุลฺลยติ.

La raíz 'sulla' se usa en el sentido de ornamentar. Sulleti, sullayati.

อิล เปรเณ. อิเลติ, อิลยติ.

La raíz 'ila' se usa en el sentido de impulsar (movimiento). Ileti, ilayati.

วล ภรเณ. วาเลติ, วาลยติ. วาโล.

La raíz 'vala' se usa en el sentido de sostener. Vāleti, vālayati. Vālo.

ลล อิจฺฉายํ. ลเลติ, ลลยติ.

La raíz 'lala' se usa en el sentido de desear. Laleti, lalayati.

ทล วิทารเณ. ทาเลติ, ทาลยติ, ปทาเลติ, ปทาลยติ. กุทาโล.

La raíz 'dala' se usa en el sentido de dividir (hendir). Dāleti, dālayati, padāleti, padālayati. Kudālo (azada).

กล คติสงฺขฺยาเนสุ. กาเลติ, กาลยติ. กาโล, กลา. กลาติ อวยโว. สา หิ กาลยิตพฺพา สงฺขายิตพฺพาติ กลา.

La raíz 'kala' se usa en los sentidos de movimiento y enumeración. Kāleti, kālayati. Kālo (tiempo), kalā (parte). 'Kalā' significa una parte o fracción, pues debe ser movida o enumerada.

สีล อุปธารเณ. อุปธารณํ ภุโส ธารณํ, ปติฏฺฐาวเสน อาธารภาโว. สีเลติ, สีลยติ. สีลํ, สีลนํ.

La raíz 'sīla' se usa en el sentido de sostener (contener). 'Upadhāraṇa' significa sostener firmemente, ser la base en el sentido de soporte. Sīleti, sīlayati. Sīlaṃ (conducta ética), sīlanaṃ.

เอตฺถ สีลนฺติ สีเลติ อุปธาเรติ ตํสมงฺคีปุคฺคลํ อปาเยสุ อุปฺปตฺตินิวารณวเสน ภุโส ธาเรตีติ สีลํ. อถ วาสีลิยติ อุปจาริยติ สปฺปุริเสหิ หทยมํสนฺตรํ อุปเนตฺวา ธาริยตีติ สีลํ. สีลนนฺติ ภูวาทิคเณ อวิปฺปกิณฺณตาสงฺขาตํ สมาธานํ วุจฺจติ. ตตฺถ ‘‘สีลตี’’ติ รูปํ, อิธ ปน อาธารภาวสงฺขาตํ อุปธารณํ วุจฺจติ. เอตฺถ จ ‘‘สีเลติ, สีลยตี’’ติ รูปานิ. อฏฺฐกถาสุ หิ ‘‘กุสลานํ ธมฺมานํ [Pg.344] ปติฏฺฐาวเสน อาธารภาโว อุปธารณ’’นฺติ วุตฺโต.

Aquí, 'sīla' se llama así porque 'sīleti' (sostiene), es decir, contiene firmemente a la persona que lo posee, evitando su renacimiento en los estados de privación (apāyas). Alternativamente, se denomina 'sīla' porque 'sīliyati' (se practica), es decir, es llevado y mantenido en la profundidad del corazón por los hombres de bien. En el grupo de raíces 'bhūvādi', 'sīlana' se refiere a la compostura entendida como la ausencia de dispersión mental. Allí, la forma es 'sīlati'; sin embargo, aquí se refiere al soporte (upadhāraṇa). En este caso, las formas son 'sīleti, sīlayati'. Pues en los comentarios se describe el soporte (upadhāraṇa) como la función de servir de base para el establecimiento de los estados mentales saludables (kusalā dhammā).

เวล กาโลปเทเส. เวเลติ, เวลยติ. เวลา. เกจิ ‘‘เวล อิติ ธาตุสทฺโท น โหตี’’ติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ, โปราเณหิ สทฺทสตฺถวิทูหิ ‘‘เวลยตี’’ติ รูปสฺส ทสฺสิตตฺตา.

La raíz 'vela' se usa en el sentido de indicación de tiempo o límite. Veleti, velayati. Velā (límite, orilla o tiempo). Algunos afirman que «la palabra 'vela' no es una raíz», pero esto no debe ser aceptado, pues los antiguos expertos en gramática han mostrado la forma 'velayati'.

ปล มูล ลวนปวเนสุ. ลวนํ เฉทนํ, ปวนํ โสธนํ. ปาเลติ, ปาลยติ. ปลํ. ปลํ นาม มานวิเสโส. โลกสฺส วิมตึ ปาเลติ ลุนาติ โสเธติ จาติ ปลํ. มูเลติ, มูลยติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘มูลยติ เกทารํ, มูลยติ ธญฺญ’’นฺติ ปโยคํ วทนฺติ.

La raíz 'pala' se usa en los sentidos de raíz, cortar (lavana) y purificar (pavana). 'Lavana' significa segar, 'pavana' significa limpiar. Pāleti, pālayati. Palaṃ. 'Pala' es el nombre de una medida especial. Se llama 'pala' porque protege, corta y purifica la duda del mundo. Respecto a 'mūla' (raíz), sus formas son mūleti, mūlayati. Los gramáticos mencionan usos como: «mūlayati kedāraṃ» (deshierba el campo), «mūlayati dhaññaṃ» (limpia el grano).

ถูล ปริพฺรูหเน. ปริพฺรูหนํ วฑฺฒนํ. ถูเลติ, ถูลยติ. ถูโล ปุริโส. ถูลา ชเวน หายนฺติ.

La raíz 'thūla' se usa en el sentido de aumentar (engrosar). 'Paribrūhana' significa crecimiento. Thūleti, thūlayati. Thūlo puriso (un hombre robusto). Los robustos disminuyen en velocidad.

ปล คติยํ. ปเลติ, ปลยติ. อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ. ปเลติ รสมาทาย. ยถา สุตฺตคุฬํ ยตฺตเกหิ สุตฺเตหิ เวฐิตํ, ตตฺตเกหิ เอว ปลยติ.

La raíz 'pala' se usa en el sentido de movimiento. Paleti, palayati. «Desaparece (atthaṃ paleti), no entra en la cuenta». «Huye (paleti) llevándose el sabor». Del mismo modo que una bola de hilo se desenrolla con la misma cantidad de hilo con que fue envuelta, así mismo huye.

จิงฺคุล ปริพฺภมเน. จิงฺคุเลติ, จิงฺคุลยติ. จิงฺคุลยิตฺวา. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘ยาวติกา อภิสงฺขารสฺส คติ, ตาวติกํ คนฺตฺวา จิงฺคุลยิตฺวา ภูมิยํ ปปตี’’ติ. ตตฺถ จิงฺคุลยิตฺวาติ ปริพฺภมิตฺวา.

La raíz 'ciṅgula' se usa en el sentido de girar. Ciṅguleti, ciṅgulayati. Ciṅgulayitvā. Al respecto, el texto canónico dice: «Hasta donde llega el impulso de la formación (abhisaṅkhāra), habiendo ido hasta allí y tras haber girado, cae al suelo». En ese contexto, 'ciṅgulayitvā' significa habiendo girado sobre sí mismo.

ลการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces terminadas en la letra 'la'.

วการนฺตธาตุ

Raíces terminadas en la letra 'va'.

ทิวุ ปริกูชเน. ปริกูชนํ คชฺชนํ. เทเวติ, เทวยติ. เทโว จ ปริเทวิตฺวา. เทโวติ เมโฆ.

La raíz 'divu' se usa en el sentido de resonar. 'Parikūjana' significa rugir o tronar. Deveti, devayati. «Y el dios habiendo resonado (paridevitvā)». 'Devo' aquí se refiere a la nube.

ทิวุ [Pg.345] อทฺทเน. อทฺทนํ คนฺธปิสนนฺติ วทนฺติ. เทเวติ, เทวยติ.

La raíz 'divu' se usa en el sentido de humedecer. Dicen que 'addana' se refiere a la aplicación de perfumes. Deveti, devayati.

จิว ภาสายํ. จิเวติ, จิวยติ.

La raíz 'civa' se usa en el sentido de hablar. Civeti, civayati.

วการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces terminadas en la letra 'va'.

สการนฺตธาตุ

Raíces terminadas en la letra 'sa'.

ปุส โปสเน. โปเสติ, โปสยติ. อิมานิ รูปานิ กิญฺจาปิ ภูวาทิคณิกํ ‘‘โปเสตี’’ติ รูปํ ปฏิจฺจ เหตุกตฺตุรูปานิ วิย ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ ‘‘อญฺเญปิ เทโว โปเสตี’’ติอาทิกสฺส จุราทิคณิกรูปสฺส ทสฺสนโต สุทฺธกตฺตุวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. อุภินฺนํ ปน การิตฏฺฐาเน ‘‘โปสาเปติ, โปสาปยตี’’ติ เหตุกตฺตุรูปานิ อิจฺฉิตพฺพานิ.

La raíz 'pusa' se usa en el sentido de nutrir. Poseti, posayati. Aunque estas formas parecen causativas debido a la forma 'poseti' de la clase 'bhūvādi', debe entenderse que se presentan aquí como formas simples de la clase 'curādi', basándose en el uso de expresiones como «el dios también nutre a otros». No obstante, en el sentido causativo para ambas clases, se deben desear las formas 'posāpeti, posāpayati'.

เปส ปฏิหรเณ. เปเสติ, เปสยติ.

La raíz 'pesa' se usa en el sentido de enviar o traer. Peseti, pesayati.

ปิส พลปาณเนสุ. ปิเสติ, ปิสยติ.

La raíz 'pisa' se usa en los sentidos de fuerza y trituración. Piseti, pisayati.

ปสิ นาสเน. ปํเสติ, ปํสยติ.

La raíz 'pasi' se usa en el sentido de destruir. Paṃseti, paṃsayati.

ชสิ รกฺขเณ. ชํเสติ, ชํสยติ.

La raíz 'jasi' se usa en el sentido de proteger. Jaṃseti, jaṃsayati.

สิเลส สิเลสเน. สิเลเสติ, สิเลสยติ. สิเลโส.

La raíz 'silesa' se usa en el sentido de adherir (abrazar). Sileseti, silesayati. Sileso (adhesión o conexión).

ลูส หึสายํ. ลูเสติ, ลูสยติ.

La raíz 'lūsa' se usa en el sentido de dañar (herir). Lūseti, lūsayati.

ปุนฺส อภิมทฺทเน. นกาโร นิคฺคหีตตฺถํ. ปุํเสติ, ปุํสยติ. นปุํสโก. ธาตุนการสฺส โลเป ‘‘โปโส’’ อิจฺจปิ รูปํ.

Punsa [se utiliza] en el sentido de subyugar. La letra 'n' tiene el propósito de la nasalización (niggahīta). Puṃseti, puṃsayati. Napuṃsako. Al eliminarse la nasal de la raíz, se forma la palabra 'poso'.

ตตฺถ น ปุํสโกติ อิตฺถิภาวปุมฺภาวรหิโต ปุคฺคโล. โส หิ ปุริโส วิย สาติสยํ ปจฺจามิตฺเต น ปุํเสติ อภิมทฺทนํ [Pg.346] กาตุํ น สกฺโกตีติ นปุํสโกติ วุจฺจติ. เกจิ ปน ‘‘น ปุมา, น อิตฺถี’’ติ นปุํสโกติ วจนตฺถํ วทนฺติ. ตถา หิ สทฺทสตฺถวิทู ตํ ปุคฺคลํ นปุํสกลิงฺควเสน นปุํสกนฺติ วทนฺติ.

En este contexto, 'napuṃsako' se refiere a una persona carente de la condición femenina y masculina. Pues se dice que es 'napuṃsako' porque no puede subyugar (na puṃseti) o vencer a sus adversarios con fuerza superior, a diferencia de un hombre. Otros, sin embargo, explican el significado de la palabra como 'ni hombre ni mujer' (na pumā, na itthī). Así, los expertos en gramática denominan a tal persona como 'napuṃsaka' en razón del género neutro (napuṃsakaliṅga).

ธูส กนฺติกรเณ. ธูเสติ, ธูสยติ.

Dhūsa [se utiliza] en el sentido de embellecer o dar lustre. Dhūseti, dhūsayati.

รุส โรสเน. โรสนํ โกปกรณํ. โรเสติ, โรสยติ. โรโส. โรโสติ โกโธ.

Rusa [se utiliza] en el sentido de enojar. El término 'rosana' significa provocar ira. Roseti, rosayati. Roso. 'Roso' significa ira (kodho).

พฺยุส อุสฺสคฺเค. พฺโยเสติ, พฺโยสยติ.

Byusa [se utiliza] en el sentido de abandonar o emitir. Byoseti, byosayati.

ชส หึสายํ. ชาเสติ, ชาสยติ.

Jasa [se utiliza] en el sentido de herir o dañar. Jāseti, jāsayati.

ทํส ทํสเน. ทํเสติ, ทํสยติ. ทํสโน. ทํสโนติ ทนฺโต. ทํสนฺติ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา เอเตนาติ ทํสโน.

Daṃsa [se utiliza] en el sentido de morder. Daṃseti, daṃsayati. Daṃsano. 'Daṃsano' significa diente (danto). Se llama 'daṃsano' a aquello con lo que se muerde el alimento masticable o el alimento blando.

ทสิ ทสฺสเน จ. จกาโร ทํสนํ อเปกฺขติ. ทํเสติ, ทํสยติ. วิทํเสติ, วิทํสยติ สูริโย อาโลกํ.

Dasi [se utiliza] en el sentido de ver y [morder]. La partícula 'ca' se refiere al acto de morder. Daṃseti, daṃsayati. 'Vidaṃseti, vidaṃsayati sūriyo ālokaṃ' (El sol manifiesta la luz).

ตสฺส สนฺตชฺชเน. ตสฺเสติ, ตสฺสยติ ปุริโส โจเร.

Tassa [se utiliza] en el sentido de amenazar o atemorizar. 'Tasseti, tassayati puriso core' (El hombre atemoriza a los ladrones).

วสฺสุ สตฺติพนฺธเน. สตฺติพนฺธนํ สมตฺถตากรณํ. วสฺเสติ, วสฺสยติ.

Vassu [se utiliza] en el sentido de conferir poder. 'Sattibandhana' significa hacer capaz o competente. Vasseti, vassayati.

ชส ตาฬเน. ตาฬนํ ปหรณํ. ชาเสติ, ชาสยติ.

Jasa [se utiliza] en el sentido de golpear. 'Tāḷana' significa golpear o azotar. Jāseti, jāsayati.

ปส พนฺธเน. ปาเสติ, ปาสยติ. ปาโส. ปาสนฺติ พนฺธนฺติ สตฺเต เอเตนาติ ปาโส, สกุณปาสาทิ.

Pasa [se utiliza] en el sentido de atar o sujetar. Pāseti, pāsayati. Pāso. Se llama 'pāso' (lazo o trampa) a aquello con lo que se atrapa o ata a los seres, como las trampas para aves, etc.

ฆุสิ วิสทฺทเน. วิสทฺทนํ อุคฺโฆสนํ. โฆเสติ, โฆสยติ. โฆโส.

Ghusi [se utiliza] en el sentido de proclamar. 'Visaddana' significa anunciar en voz alta. Ghoseti, ghosayati. Ghoso (sonido o grito).

ลส สิลฺยโยเค. สิลฺยโยโค ลาสิยํ นาฏกนาฏนํ เรจกทานํ. ลาเสติ, ลาสยติ. ลาเสนฺโต, ลาเสนฺตี[Pg.347]. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘วาเทนฺติยาปิ ลาเสนฺติ, นจฺจนฺติยาปิ ลาเสนฺติ, ลาเสนฺติยาปิ นจฺจนฺตี’’ติ. ตตฺถ ลาเสนฺตีติ ยา อุปฺลวมานา วิย อุฏฺฐหิตฺวา ลาสิยนาฏกํ นาเฏนฺติ, เรจกํ เทนฺติ.

Lasa [se utiliza] en el sentido de movimiento rítmico o danza (silyayoge). 'Silyayoga' es la danza (lāsiya), la representación de una obra dramática o el movimiento elegante. Lāseti, lāsayati. Lāsento, lāsentī. Aquí se cita el texto: 'hacen bailar incluso a quien toca música, hacen bailar incluso a quien danza, e incluso quienes hacen bailar danzan'. Allí, 'lāsentī' se refiere a aquellas que, levantándose como si flotaran, representan la danza dramática y realizan movimientos rítmicos.

ภูส อลงฺกาเร. ภูเสติ, ภูสยติ. วิภูเสติ, วิภูสยติ. ภูสนํ, วิภูสนํ.

Bhūsa [se utiliza] en el sentido de adornar. Bhūseti, bhūsayati. Vibhūseti, vibhūsayati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ (adorno, decoración).

วส สิเนหนเฉทาวหรเณสุ. อวหรณํ โจริกาย คหณํ. วาเสติ, วาสยติ. วสา.

Vasa [se utiliza] en los sentidos de amar, cortar y sustraer. 'Avaharaṇa' significa tomar mediante el robo. Vāseti, vāsayati. Vasā (grasa o médula).

ตาส วารเณ. วารณํ นิวารณํ. ตาเสติ, ตาสยติ.

Tāsa [se utiliza] en el sentido de impedir. 'Vāraṇa' significa obstruir o evitar. Tāseti, tāsayati.

ธส อุญฺเฉ. ธาเสติ, ธาสยติ.

Dhasa [se utiliza] en el sentido de espigar o recolectar granos. Dhāseti, dhāsayati.

ภส คหเณ. ภาเสติ, ภาสยติ.

Bhasa [se utiliza] en el sentido de asir o tomar. Bhāseti, bhāsayati.

ปุส ธารเณ. โปเสติ, โปสยติ, อาภรณํ ธาเรตีติ อตฺโถ.

Pusa [se utiliza] en el sentido de portar. Poseti, posayati, con el significado de 'porta un ornamento'.

ตุสิ ปิสิ กุสิ ทสิ ภาสายํ. ตุํเสติ, ตุํสยติ. ปึเสติ, ปึสยติ. กุํเสติ, กุํสยติ. ทํเสติ, ทํสยติ.

Tusi, pisi, kusi y dasi [se utilizan] en el sentido de hablar o brillar. Tuṃseti, tuṃsayati. Piṃseti, piṃsayati. Kuṃseti, kuṃsayati. Daṃseti, daṃsayati.

ขุสิ อกฺโกสเน. ขุํเสติ, ขุํสยติ. ขุํสนา.

Khusi [se utiliza] en el sentido de insultar o injuriar. Khuṃseti, khuṃsayati. Khuṃsanā (insulto).

คเวส มคฺคเน. คเวเสติ, คเวสยติ. คเวสโก, คเวสิโต, คเวสนา, คเวฏฺฐิ.

Gavesa [se utiliza] en el sentido de buscar o investigar. Gaveseti, gavesayati. Gavesako (buscador), gavesito (buscado), gavesanā (búsqueda), gaveṭṭhi (investigación).

วาส อุปเสวายํ. วาเสติ, วาสยติ. วาโส, อาวาโส.

Vāsa [se utiliza] en el sentido de frecuentar o servir. Vāseti, vāsayati. Vāso (morada), āvāso (residencia).

หิสิ หึสายํ. หึเสติ, หึสยติ.

Hisi [se utiliza] en el sentido de dañar. Hiṃseti, hiṃsayati.

นิวาส อจฺฉาทเน. วตฺถํ นิวาเสติ, นิวาสยติ. ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา.

Nivāsa [se utiliza] en el sentido de vestirse o cubrirse. 'Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati' (Se viste con la ropa). 'Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā' (Habiéndose vestido por la mañana).

อํส [Pg.348] สงฺฆาเต. อํเสติ, อํสยติ. อํโส, อํสา.

Aṃsa [se utiliza] en el sentido de unir o golpear. Aṃseti, aṃsayati. Aṃso, aṃsā.

เอตฺถ จ อํโสติ โกฏฺฐาโสปิ ขนฺโธปิ วุจฺจติ. อํสาติ อริสโรโค.

En este caso, 'aṃso' se refiere tanto a una porción como al hombro. 'Aṃsā' se refiere a la enfermedad de las hemorroides.

มิส สชฺชเน. เมเสติ, เมสยติ.

Misa [se utiliza] en el sentido de preparar o adherirse. Meseti, mesayati.

รส อสฺสาทเน. รเสติ, รสยติ. รโส. รสิยเต อสฺสาทิยเต ชเนหีติ รโส.

Rasa [se utiliza] en el sentido de saborear. Raseti, rasayati. Raso. Se llama 'raso' (sabor) a aquello que es saboreado o disfrutado por la gente.

รส สิเนหเน. รเสติ, รสยติ. รโส.

Rasa, en el sentido de afecto o lubricación. Raseti, rasayati. Raso (esencia, afecto o sabor).

ตตฺถ รเสตีติ สิเนหติ. รโสติ สิเนโห, สิเนหสมฺพนฺโธ สามคฺคิรโสติ วุจฺจติ, ยํ สนฺธาย พฺราหฺมณา ภควนฺตํ ‘‘อรสรูโป สมโณ โคตโม’’ติ อโวจุํ.

Allí, ‘raseti’ significa amar. ‘Raso’ es afecto; la conexión de afecto se llama ‘sāmaggiraso’ (la esencia de la armonía), refiriéndose a lo cual los brahmanes dijeron al Bendito: ‘El asceta Gotama carece de sabor (o apego)’.

สิย อสพฺพปฺปโยเค. เสเสติ, เสสยติ. เสโส. วิปุพฺโพ อติสเย, วิปุพฺโพ อติสเย, วิปุพฺโพ สิสธาตุ อติสเย วตฺตติ, วิเสเสติ, วิเสสยติ. วิเสโส, วิสิฏฺโฐ, วิเสสนํ.

Siya, en el sentido de lo que no se usa totalmente (lo restante). Seseti, sesayati. Seso (resto, remanente). Con el prefijo ‘vi’ indica exceso; la raíz ‘si’ con el prefijo ‘vi’ opera en el sentido de exceso: viseseti, visesayati. Viseso (distinción), visiṭṭho (distinguido), visesanaṃ (distinción o adjetivo).

มิสฺส สมฺมิสฺเส. มิสฺเสติ, มิสฺสยติ. สมฺมิสฺเสติ, สมฺมิสฺสยติ. มิสฺโส, มิสฺโส, มิสฺสิโต, สมฺมิสฺสิโต, สมฺมิสฺโส อิจฺจาทีนิ. อลมฺพุสาชาตเก มิสฺสาติ อิตฺถีนํ วตฺตพฺพนามํ, ปุริเสหิ สทฺธึ สมฺมิสฺสนตาย.

Missa, en el sentido de mezclar. Misseti, missayati. Sammisseti, sammissayati. Misso, missito, sammissito, sammisso, etc. En el Alambusājātaka, ‘missā’ es un nombre aplicado a las mujeres por su mezcla con los hombres.

ชุส ปริตกฺกเน. โชเสติ, โชสยติ.

Jusa, en el sentido de reflexión. Joseti, josayati.

มส ปหาสเน. มเสติ, มสยติ.

Masa, en el sentido de regocijo. Maseti, masayati.

มริส ติติกฺขายํ. มริเสติ. มริสยติ.

Marisa, en el sentido de paciencia o tolerancia. Mariseti, marisayati.

ปิส เปสเน. เปเสติ, เปสยติ. เปสโก, เปสิโต.

Pisa, en el sentido de enviar. Peseti, pesayati. Pesako (el que envía), pesito (enviado).

ฆุส [Pg.349] สทฺเท. โฆเสติ, โฆสยติ. อุคฺโฆสยุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา. โฆโส.

Ghusa, en el sentido de sonido. Ghoseti, ghosayati. ‘Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā’ (proclamaron con alegría en el recinto de la iluminación). Ghoso (sonido).

ทิสี อุจฺจารเณ. เทเสติ, เทสยติ. เทสโก, เทเสตา, เทสิโต, เทสนา.

Disī, en el sentido de pronunciar o enseñar. Deseti, desayati. Desako (el que enseña), desetā (el maestro), desito (lo enseñado), desanā (enseñanza).

วส อจฺฉาทเน. วาเสติ, วาสยติ. นิวาเสติ, นิวาสยติ. วตฺถํ.

Vasa, en el sentido de cubrir o vestir. Vāseti, vāsayati. Nivāseti, nivāsayati. Vatthaṃ (vestimenta).

สการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en ‘sa’.

หการนฺตธาตุ

Raíz que termina en ‘ha’.

อรห ปูชายํ. อรเหติ, อรหยติ. อรหา, อรหํ. ‘‘อรหา, ขีณาสโว, อเสกฺโข’’ติ อรหโต นามานิ.

Araha, en el sentido de adoración o merecimiento. Araheti, arahayati. Arahā, arahaṃ. ‘Arahā, khīṇāsavo, asekkho’ son nombres de un Arahant.

สิเนห สิเนหเน. สิเนเหติ, สิเนหยติ.

Sineha, en el sentido de afecto o lubricación. Sineheti, sinehayati.

วรห หึสายํ. วรเหติ, วรหยติ. วราโห.

Varaha, en el sentido de dañar. Varaheti, varahayati. Varāho (jabalí).

วราโหติ สูกโรปิ หตฺถีปิ วุจฺจติ. ‘‘เอเณยฺยา จ วราหา จา’’ติ เอตฺถ หิ สูกโร ‘‘วราโห’’ติ วุตฺโต, ‘‘มหาวราหสฺส…เป… นทีสุ ชคฺคโต’’ติ เอตฺถ ปน หตฺถี ‘‘วราโห’’ติ.

"Varāha" se refiere tanto a un cerdo como a un elefante. En la frase "antílopes y cerdos" (eṇeyyā ca varāhā ca), "varāha" significa cerdo; sin embargo, en "del gran elefante... que vigila en los ríos" (mahāvarāhassa... nadīsu jaggato), "varāha" se refiere a un elefante.

รห จาเค. รเหติ, รหยติ.

Raha en [el sentido de] abandonar. Raheti, rahayati.

จห ปริกตฺถเน. จเหติ, จหยติ.

Caha en [el sentido de] jactarse. Caheti, cahayati.

มห ปูชายํ. มเหติ, มหยติ. มหิโต ราชา มหาราชา. วิหารมโห, เจติยมโห.

Maha en [el sentido de] honrar. Maheti, mahayati. Un rey que es honrado es un mahārājā. Festival de un monasterio (vihāramaho), festival de una estupa (cetiyamaho).

ปิห อิจฺฉายํ. ปิเหติ, ปิหยติ. ปิหา, ปิหาลุ, อปิโห, ปิหนียา วิภูติโย.

Piha en [el sentido de] desear. Piheti, pihayati. Deseo (pihā), deseoso (pihālu), sin deseo (apiho), esplendores deseables (pihanīyā vibhūtiyo).

กุห [Pg.350] วิมฺหาปเน. กุเหติ, กุหยติ. กุหโก. กุหยติ โลกวิมฺหาปนํ กโรตีติ กุหโก. กุหนา.

Kuha en [el sentido de] asombrar [mediante el engaño]. Kuheti, kuhayati. Engañador (kuhako). Se llama engañador (kuhako) a quien asombra [al mundo], es decir, quien realiza actos que asombran al mundo. Engaño (kuhanā).

สห ปริสหเน. ปริสหนํ ขนฺติ. สเหติ, สหยติ. สหนํ. ภูวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘สหตี’’ติ รูปํ.

Saha en [el sentido de] soportar. Soportar es paciencia (khanti). Saheti, sahayati. El acto de soportar (sahanam). Pero para la clase Bhūvādi, su forma es "sahati".

ครห วินินฺทเน. ครเหติ, ครหยติ. ครหา. ภูวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ครหตี’’ติ รูปํ.

Garaha en [el sentido de] reprochar. Garaheti, garahayati. Reproche (garahā). Pero para la clase Bhūvādi, su forma es "garahati".

หการนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces que terminan en "h".

ฬการนฺตธาตุ

Ḷ Raíces que terminan en "a".

ตฬ ตาฬเน. ตาเฬติ, ตาฬยติ. ปตาเฬติ, ปตาฬยติ. ตาฬํ. ตาฬนฺติ กํสตาฬาทิ.

Taḷa en [el sentido de] golpear. Tāḷeti, tāḷayati. Patāḷeti, patāḷayati. El golpe o ritmo (tāḷaṃ). Golpean [objetos] como los platillos de bronce y similares (kaṃsatāḷādi).

ตฬ อาฆาเต. ปุพฺเพ วิย รูปานิ.

Taḷa en [el sentido de] herir o matar. Las formas son como las anteriores.

ขฬ เภเท. ขเฬติ, ขฬยติ.

Khaḷa en [el sentido de] dividir o romper. Khaḷeti, khaḷayati.

อิฬ ถวเน. อิเฬติ, อิฬยติ.

Iḷa en [el sentido de] alabar. Iḷeti, iḷayati.

ชุฬ เปรเณ. โชเฬติ, โชฬยติ.

juḷa en [el sentido de] impulsar. joḷeti, joḷayati.

ปีฬ อวคาหเน. ปีเฬติ, ปีฬยติ. นิปฺปีเฬติ, นิปฺปีฬยติ. ปีฬนโก, ปีฬิโต, ปีฬา, ปีฬนํ, นิปฺปีฬนโก.

pīḷa en [el sentido de] oprimir. pīḷeti, pīḷayati. nippīḷeti, nippīḷayati. pīḷanako, pīḷito, pīḷā, pīḷanaṃ, nippīḷanako.

ลฬ อุปเสวายํ. ลาเฬติ, ลาฬยติ. อุปลาเฬติ, อุปลาฬยติ. ภูวาทิคณฏฺฐาย ปน วิลาสนตฺเถ วตฺตมานาย เอติสฺสา ‘‘ลฬตี’’ติ รูปํ.

laḷa en [el sentido de] complacerse. lāḷeti, lāḷayati. upalāḷeti, upalāḷayati. Sin embargo, para la raíz que pertenece al grupo bhūvādi, cuando está en el sentido de jugar, su forma es “laḷati”.

สิฬ เสฬเน. เสเฬติ, เสฬยติ. เสเฬนฺโต. เอตฺถ เสเฬตีติ เสฬิตสทฺทํ กโรติ.

siḷa en [el sentido de] emitir un sonido. seḷeti, seḷayati. seḷento. Aquí, “seḷeti” significa que hace el sonido “seḷita”.

อวคฺคนฺตธาตุรูปานิ.

Formas de las raíces al final de la sección.

จุราที [Pg.351] เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

Se han visto estas raíces del grupo curādi según mi capacidad; habiendo observado otras también en los sutras, captadlas de acuerdo con su significado apropiado.

จุรปมุขคโณ เม สาสนตฺถํ ปวุตฺโต,สุปจุรหิตกาโม ตมฺปิ สิกฺเขยฺย ธีโร;

สุปจุรนยปาเฐ สตฺถุโน ตญฺหิ สิกฺขํ,ปิยุสมิว มนุญฺญํ อตฺถสารํ ลเภถ.

El grupo encabezado por curādi ha sido expuesto por mí para el propósito de la Enseñanza; el sabio que desea el bienestar de muchos también debería aprenderlo; pues ese aprendizaje del Maestro en la lectura del método curādi es como el néctar agradable, uno obtendría la esencia del significado.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Así, para el conocimiento de los sabios en los modos de expresión en el Triple Pitaka junto con sus comentarios de nueve divisiones,

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

en el tratado Saddanīti realizado para el propósito de la pericia,

จุราทิคณปริทีปโน อฏฺฐารสโม ปริจฺเฉโท.

el decimoctavo capítulo que ilustra el grupo curādi.

๑๙. สพฺพคณวินิจฺฉย

19. Análisis de todos los grupos.

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, สพฺพคณวินิจฺฉยํ;

โสตูนํ ปฏุภาวตฺถํ, ปรเม ปิฏกตฺตเย.

A partir de aquí declararé el análisis de todos los grupos, para la agudeza de los oyentes en el supremo Triple Pitaka.

ปจฺจยาทิวิภาเคหิ, นเยหิ วิวิเธหิ ตํ;

สุขคฺคาหาย โสตูนํ, สุณาถ มม ภาสโต.

Mediante las divisiones de los sufijos y demás, y a través de diversos métodos, para la fácil comprensión de los oyentes, escuchad mi exposición.

ตตฺถ ปฐโม ภูวาทิคโณ, ทุติโย รุธาทิคโณ, ตติโย ทิวาทิคโณ, จตุตฺโถ สฺวาทิคุโณ, ปญฺจโม กิยาทิคโณ, ฉฏฺโฐ คหาทิคโณ, สตฺตโม ตนาทิคโณ, อฏฺฐโม จุราทิคโณ, อิมสฺมึ ภควโต ปาวจเน อฏฺฐวิธา ธาตุคณา ภวนฺติ. เอเตสุ วิกรณปจฺจยวเสน –

Allí, el primero es el grupo bhūvādi, el segundo el grupo rudhādi, el tercero el grupo divādi, el cuarto el grupo svādi, el quinto el grupo kiyādi, el sexto el grupo gahādi, el séptimo el grupo tanādi, el octavo el grupo curādi; en esta palabra del Bienaventurado existen ocho tipos de grupos de raíces. En estos, por medio del sufijo de conjugación (vikaraṇa):

ภูวาทิโต อกาโร จ, สานุสาโร รุธาทิโต;

อกาโร เจวิวณฺโณ จ, เอกาโรการเมว จ.

Del grupo bhūvādi surge el sonido “a”, y del grupo rudhādi surge junto con el anusvāra; también el sonido “a”, la vocal “i”, y asimismo la vocal “e” y la vocal “o”.

ยปจฺจโย ทิวาทิมฺหา, ณุ ณา อุณา สุวาทิโต;

กฺยาทิโต ปน นาเยว, ปฺปณฺหา ปน คหาทิโต.

El sufijo “ya” proviene del grupo divādi; “ṇu”, “ṇā” y “uṇā” del grupo suvādi; del grupo kyādi ciertamente “nā”; y del grupo gahādi ciertamente “ppa” y “ṇhā”.

โอยิรา [Pg.352] ตุ ตนาทิมฺหา, เณ ณยา จ จุราทิโต;

อคฺคหิตคฺคหเณน, ปจฺจยา ทส ปญฺจ จ.

“O” e “yira” provienen del grupo tanādi; “ṇe” y “ṇaya” del grupo curādi. Al incluir lo que no ha sido mencionado explícitamente, los sufijos son quince.

หิยฺยตฺตนี สตฺตมี จ, วตฺตมานา จ ปญฺจมี;

จตสฺเสตา ปวุจฺจนฺติ, สพฺพธาตุกนามิกา.

El hiyyattanī (imperfecto), el sattamī (optativo), el vattamānā (presente) y el pañcamī (imperativo); estos cuatro se denominan sabbadhātuka.

เอเตสุ วิสเยสฺเวว, อกาโร สุทฺธกตฺตริ;

อญฺญตฺร ข ฉ สาทีหิ, สหาปิ จุปลพฺภติ.

En estos mismos ámbitos, el sonido “a” es fijo; en otros lugares se encuentra junto con los sufijos kha, cha, sa y otros.

‘‘ภวติ โหติ สมฺโภติ, เชติ ชยติ กียติ;

เฑติ ยาติ อิติ เอติ, อวติ โกติ สงฺกติ.

“Bhavati”, “hoti”, “sambhoti”, “jeti”, “jayati”, “kīyati”, “ḍeti”, “yāti”, “eti”, “avati”, “koti”, “saṅkati”.

ภิกฺขติ ปิวติ ปาติ, วเทติ วทติ’’ อิติ;

ภูวาทิธาตุรูปานิ, ภวนฺตีติ ปกาสเย.

“Bhikkhati”, “pivati”, “pāti”, “vadeti”, “vadati”; así se declaran las formas de las raíces del grupo bhūvādi.

รูปํ ‘‘รุนฺธติ รุนฺธีติ, รุนฺเธติ ปุน รุนฺธิติ;

สุมฺโภติ’’จฺจาทีรูปานิ, รุธาทีนฺติ ทีปเย.

La forma “rundhati”, “rundhīti”, “rundheti” y de nuevo “rundhiti”, “sumbhoti”; así se ilustran las formas del grupo rudhādi.

‘‘ทิพฺพติ สิพฺพติ เจว, ยุชฺชติ วิชฺชติ ตถา;

ฆายติ หายติ’’จฺจาทิ, รูปมาหุ ทิวาทินํ.

“Dibbati” y “sibbati”, así como “yujjati” y “vijjati”, “ghāyati”, “hāyati”, etc.; estas se dicen ser las formas del grupo divādi.

‘‘สุโณติ จ สุณาติ จ, วุโณติ จ วุณาติ จ;

ปาปุณาติ หิโนตี’’ติ, อาทิรูปํ สุวาทินํ.

“Suṇoti” y “suṇāti”, “vuṇoti” y “vuṇāti”, “pāpuṇāti”, “hinoti”; tales son las formas iniciales del grupo suvādi.

‘‘กินาติ จ ชินาติ จ, ธุนาติ จ มุนาติ จ;

อสฺนาติ’’จฺจาทิรูปญฺจ, กฺยาทีนนฺติ วิภาวเย.

“Kināti” y “jināti”, “dhunāti” y “munāti”, “asnāti”, etc.; que se comprendan como las formas del grupo kyādi.

‘‘เฆปฺปติ ปฏิคฺคณฺหาติ, สณฺหญฺจ สณฺหโกติ จ;

กณฺหํ ตณฺหา จ ติณฺหุณฺห’’-มิจฺจาทิ จ คหาทินํ.

“Gheppati”, “paṭiggaṇhāti”, “saṇhaṃ” y “saṇhakoti”, “kaṇhaṃ”, “taṇhā”, “tiṇhu”, “uṇha”, etc.; estas pertenecen al grupo gahādi.

‘‘ตโนติ จ กโรติ จ, กยิรติ สโนติ จ;

สกฺโกต’ปฺโปติ ปปฺโปติ’’-จฺจาทิรูปํ ตนาทินํ.

“Tanoti” y “karoti”, “kayirati” y “sanoti”, “sakkoti”, “appoti”, “pappoti”, etc.; tales son las formas del grupo tanādi.

‘‘โจเรติ โจรยนฺเต จ, จินฺเตติ จินฺตยนฺติ จ;

มนฺเตติ’’จฺจาทิกญฺจาปิ, รูปมาหุ จุราทินํ.

“Coreti” y “corayante”, “cinteti” y “cintayanti”, “manteti”, etc.; estas se dicen ser las formas del grupo curādi.

วิกรณวเสเนวํ, รูปเภโท ปกาสิโต;

ธาตูนํ ธาตุเภทาทิ-กุสลสฺส มตานุโค.

De esta manera, por medio de los sufijos de conjugación, se ha expuesto la distinción de las formas; siguiendo el pensamiento de quien es experto en la clasificación de las raíces.

กิริยาย [Pg.353] ธารณโต, ธาตโว เอกธา มตา;

ทฺวิธาปิ จ ปวุจฺจนฺติ, สกมฺมากมฺมโต ปน.

Debido a que sostienen la acción, las raíces se consideran de una sola clase; sin embargo, también se dice que son de dos tipos: según sean transitivas o intransitivas.

ตตฺถ สกมฺมกา นาม, คมิภกฺขาทยา สิยุํ;

ฐาสาทโย อกมฺมา จ, อุปสคฺคํ วินา วเท;

Allí, los llamados transitivos serían raíces como 'ir' y 'comer'; y los intransitivos serían raíces como 'permanecer', diciéndolo así sin prefijos.

สกมฺมกกมฺมภูโต, ทิวุ อิจฺจาทโย ปุน;

คเหตฺวาน ติธา โหนฺติ, เอวญฺจาปิ วิภาวเย.

Además, de nuevo, raíces como 'divu' se vuelven de tres tipos al ser tomadas como transitivas o intransitivas; así también debería explicarse.

สกมฺมเก ทฺวิธา ภิตฺวา, เอกกมฺมทฺวิกมฺมโต;

อกมฺมเกหิ สทฺธึ เต, ติวิธาปิ ภวนฺติ หิ.

Habiendo dividido los transitivos en dos, según tengan un objeto o dos objetos; junto con los intransitivos, estos se vuelven de tres tipos.

อกมฺมกา รุตาเยว, เอกกมฺมา คมาทโย;

โหนฺติ ทฺวิกมฺมกา นาม, ทุหิกรวหาทโย.

Solo raíces como 'ruta' son intransitivas, raíces como 'gama' son de un solo objeto, y las llamadas de dos objetos son raíces como 'duhi', 'kara' y 'vaha'.

สกมฺมากมฺมกตฺตมฺหิ, ธาตูนมุปสคฺคโต;

นิยโม นตฺถิ โส ตสฺมา, น มยา เอตฺถ วุจฺจติ.

No existe una regla fija respecto a la transitividad o intransitividad de las raíces debida a los prefijos; por lo tanto, no lo menciono aquí.

เอกฏฺฐานา คมิจฺจาที, ทฺวิฏฺฐานา ภูปจาทโย;

ติฏฺฐานา สฺวาทโย เอวํ, ฐานโตปิ ติธา มตา.

Raíces como 'gama' tienen un lugar, raíces como 'bhū' y 'paca' tienen dos lugares, y raíces como 'su' tienen tres lugares; así se consideran de tres tipos también según su lugar.

คุปาทโย นิโยเคน, อาขฺยาตตฺเต สวุทฺธิกา;

วจ ตุราทโย น หิ, วุทฺธิกา การิตํ วินา;

Raíces como 'gupa' por regla tienen vṛddhi en su forma verbal; pero raíces como 'vaca' y 'tura' no tienen vṛddhi sin el causativo.

ขิ ชิ อิจฺจาทโย ธาตู, สวุทฺธาวุทฺธิกา มตา;

อิติ วุทฺธิวเสนาปิ, ติวิโธ ธาตุสงฺคโห.

Raíces como 'khi' y 'ji' se consideran tanto con vṛddhi como sin vṛddhi; así, también según la vṛddhi, el compendio de raíces es de tres tipos.

อลุตฺตวิกรณา จ, ลุตฺตวิกรณา ตถา;

ลุตฺตาลุตฺตวิกรณา, เอวมฺปิ ติวิธา สิยุํ.

Aquellos con el signo conjugal no elidido, aquellos con el signo conjugal elidido, y aquellos con el signo conjugal elidido y no elidido; así también serían de tres tipos.

ตตฺราลุตฺตวิกรณา, คมิ รุธิ ทิวาทโย;

ปา ภาทโย ชินิจฺจาที, กมโต อิตเร สิยุํ.

Allí, los de signo conjugal no elidido son raíces como 'gami', 'rudhi' y 'divu'; raíces como 'pā', 'bhā' y 'ji' son los otros respectivamente.

สุทฺธสฺสรา เอกสฺสรา, ตถาเนกสฺสราติ จ;

ติธา ภวนฺติ ยุยาตา-ปาภาลาที กราทโย.

Son de tres tipos: de vocales puras, monosilábicos y polisilábicos; como 'yu', 'yā', 'tā', 'pā', 'bhā', 'lā', etc., y raíces como 'kara', etc.

จตุธาทินโย จาปิ, ลพฺภมานวเสน จ;

คเหตพฺโพ นยญฺญูหิ, ยถาวุตฺตานุสารโต.

El método cuádruple y otros, según se encuentren, también deben ser tomados por los expertos en el método siguiendo lo que se ha dicho.

ปุน [Pg.354] สุทฺธสฺสรา ธาตู, เอกสฺสรา จ สตฺตธา;

อาอิวณฺณอุวณฺณนฺต-เอโอนฺตวสา มตา.

De nuevo, las raíces de vocales puras y las monosilábicas se consideran de siete tipos basándose en si terminan en ā, i, ī, u, ū, e, o.

อวณฺณิวณฺณุวณฺณนฺเต-การนฺตานํ วเสน เว;

อเนกสฺสรธาตู จ, สตฺตธาว ปกิตฺติตา.

Las raíces polisilábicas también son proclamadas de siete tipos según si terminan en a/ā, i/ī, u/ū, o e.

เอวํ ปนฺนรสธาปิ, ธาตูนมิธ สงฺคโห;

ตปฺปเภทํ ปกาเสยฺยุํ, อิอุอิจฺจาทินา วิทู.

Así, el compendio de raíces aquí es de quince tipos; los sabios deberían explicar su división mediante raíces como 'i', 'u', etc.

ตตฺร ‘‘อิคติยํ, อิ อชฺฌยเน, อุ สทฺเท’’ อิจฺเจเต สุทฺธสฺสรา ธาตโว. ยา รา ลา อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อาการนฺตา. ขิชินิอิจฺจาทโย เอกสฺสรา อิการนฺตา. ปีอิจฺจาทโย เอกสฺสรา อีการนฺตา. ขุ ทุ กุ อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อุการนฺตา, ภู หู อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อูการนฺตา. เข เช เส อิจฺจาทโย เอกสฺสรา เอการนฺตา. โส อิจฺจาทโย เอกสฺสรา โอการนฺตา.

Allí, las raíces de vocales puras son: "i en el sentido de movimiento, i en el sentido de estudio, u en el sentido de sonido". Raíces monosilábicas que terminan en ā son yā, rā, lā, etc. Raíces monosilábicas que terminan en i son khi, ji, ni, etc. Raíces monosilábicas que terminan en ī son pī, etc. Raíces monosilábicas que terminan en u son khu, du, ku, etc. Raíces monosilábicas que terminan en ū son bhū, hū, etc. Raíces monosilábicas que terminan en e son khe, je, se, etc. Raíces monosilábicas que terminan en o son so, etc.

กร ปจ สงฺคาม อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อการนฺตา, โอมาอิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อาการนฺตา, สกิ อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อิการนฺตา. จกฺขี อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อีการนฺตา. อนฺธุอิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อุการนฺตา. กกฺขู อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อูการนฺตา. คิเล มิเล อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา เอการนฺตาติ เอวํ ปนฺนรสวิเธน ธาตุสงฺคโห.

Raíces polisilábicas que terminan en a son kara, paca, saṅgāma, etc. Raíces polisilábicas que terminan en ā son omā, etc. Raíces polisilábicas que terminan en i son saki, etc. Raíces polisilábicas que terminan en ī son cakkhī, etc. Raíces polisilábicas que terminan en u son andhu, etc. Raíces polisilábicas que terminan en ū son kakkhū, etc. Raíces polisilábicas que terminan en e son gile, mile, etc. Así es el compendio de raíces de quince tipos.

อถ เตตฺตึสวิเธนปิ ธาตุสงฺคโห ภวติ. กถํ?

Ahora, el compendio de raíces también es de treinta y tres tipos. ¿Cómo?

ธาตู สุทฺธสฺสรา เจว, ปุน เจกสฺสราปิ จ;

กการนฺตา ขการนฺตา, คนฺตา ฆนฺตา จ ธาตโว.

Raíces de vocales puras, y de nuevo las monosilábicas, raíces que terminan en k, raíces que terminan en kh, las que terminan en g y las que terminan en gh.

จการนฺตา ฉการนฺตา, ชนฺตา ฌนฺตา จ ญนฺตกา;

ฏการนฺตา ฐการนฺตา, ฑนฺตา ฒนฺตา จ ณนฺตกา.

Las que terminan en c, las que terminan en ch, las que terminan en j, las que terminan en jh y las que terminan en ñ; las que terminan en ṭ, las que terminan en ṭh, las que terminan en ḍ, las que terminan en ḍh y las que terminan en ṇ.

ตนฺตา เจว ตถา ถนฺตา, ทนฺตา ธนฺตา จ นนฺตกา;

ปนฺตา ผนฺตา พการนฺตา, ภนฺตา มนฺตา จ ยนฺตกา.

Las que terminan en t y así las que terminan en th, las que terminan en d, las que terminan en dh y las que terminan en n; las que terminan en p, las que terminan en ph, las que terminan en b, las que terminan en bh, las que terminan en m y las que terminan en y.

รนฺตา [Pg.355] ลนฺตา วการนฺตา, สนฺตา หนฺตา จ ฬนฺตกา;

อิติ เตตฺตึสธา เญยฺโย, ธาตูนมิธ สงฺคโห.

Las que terminan en r, las que terminan en l, las que terminan en v, las que terminan en s, las que terminan en h y las que terminan en ḷ. Así se debe conocer el compendio de raíces aquí como de treinta y tres tipos.

มเต สตฺถุสฺส ฒณฬา, ปทาทิมฺหิ น ทิสฺสเร;

เตเนกสฺสรธาตูสุ, ฒณฬา น กถียเร.

Según la opinión del Maestro, las letras ḍh, ṇ y ḷ no aparecen al principio de una palabra; por eso, entre las raíces monosilábicas, no se mencionan ḍh, ṇ y ḷ.

อิการนฺตติการนฺต-วเสน ตุ ยถารหํ;

นามํ สมฺโภติ ธาตูนํ, อิติปฺปจฺจยโยคโต.

El nombre de las raíces surge según corresponda, mediante el agregado del sufijo 'iti', basándose en si terminan en i o en ti.

ปจิภิกฺขิฉิทิขาทิ, กโรติ ภวติ คมิ;

คติคจฺฉติโหตีติ, อาทิโวหารมุทฺธเร.

Se deberían emplear expresiones como paci, bhikkhi, chidi, khādi, karoti, bhavati, gami, gati, gacchati, hoti, etc.

เอวํ เตตฺตึสเภเทหิ คหิเตสุ นิขิเลสุ ธาตูสุ –

Así, habiendo tomado todas las raíces con sus treinta y tres divisiones:

สหหึสอีหวสา, สีหสทฺทคตึ วเท;

สหนโต หนนโต, สีโหติ หิ ครู วทุํ.

Se debería decir que la palabra 'sīha' (león) proviene de las raíces 'saha' (soportar), 'hiṃsa' (herir) e 'īha' (esforzarse); pues los maestros dijeron que 'sīho' proviene de soportar y de matar.

ตถา หิ สีโห วาตาตปาทิปริสฺสยมฺปิ สหติ, ‘‘กึ เม พหูหิ ฆาฏิเตหี’’ติ อตฺตโน โคจรตฺถาย ขุทฺทเก ปาเณ อคณฺหนฺโต, ‘‘มาหํ ขุทฺทเก ปาเณ วิสมคเต สงฺฆาตํ อาปาเทสี’’ติ อนุทฺทยวเสน สหิตพฺเพ ขุทฺทกสตฺเตปิ สหติ. หึสิตพฺเพ ปน กายูปปนฺเน สูกรมหึสาทโย สตฺเต หึสติ, ตสฺมาปิ ‘‘สีโห’’ติ วุจฺจติ. ยถา ปน กนฺตนฏฺเฐน อาทิอนฺตวิปลฺลาสโต ตกฺกํ วุจฺจติ, เอวํ หึสนฏฺเฐนปิ สีโหติ เวทิตพฺโพ. อถ วา สพฺพิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริยตฺตา สุฏฺฐุ อีหตีติ สีโห. วุตฺตญฺหิ –

Pues así es, el león soporta incluso el peligro del viento y el calor, etc. Pensando: "¿Qué gano yo con matar a muchos?", no atrapa animales pequeños para su alimento. Por compasión, pensando: "Que no cause yo la destrucción de seres pequeños que se han cruzado en mi camino", soporta incluso a los seres pequeños que deben ser tolerados. Pero a seres como cerdos y búfalos que se presentan ante él y que deben ser heridos, los mata; por eso también se le llama "sīha". Así como por el sentido de cortar se llama "takka" (suero de leche) debido a la inversión de las partes de la palabra, así también debe entenderse "sīha" por el sentido de herir (hiṃsa). O bien, debido a su firme energía en todas las posturas, se esfuerza (īhati) bien, por lo tanto es "sīha". Pues se ha dicho:

‘‘ยถา สีโห มิคราชา, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อลีนวีริโย โหติ, ปคฺคหิตมโน สทา’’ติ.

"Como el león, el rey de las bestias, al sentarse, estar de pie o caminar, tiene una energía incansable y su mente siempre está firme".

อปโร นโย –

Otro método:

สหนา จ หึสนา จ, ตถา สีฆชวตฺตโต;

สีโห อิจฺจปิ ภาเสยฺย, สกฺยสีหสฺส สาสเน.

Debido a soportar y herir, y también por su rápida velocidad, se dice 'león' (sīha) en la enseñanza del León de los Sakyas.

วุตฺตญฺหิ [Pg.356] สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘สหรา จ หนนา จ สีฆชวตฺตา จ สีโห’’ติ.

Pues se dice en el comentario del Suttanipāta: 'Por soportar (sahara), matar (hanana) y ser de rápida velocidad, es un león (sīha)'.

อิทานิ ตทตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต, สีหสทฺโท ‘‘สีโห ภิกฺขเว มิคราชา’’ติอาทีสุ มิคราเช อาคโต. ‘‘อถ โข สีโห เสนาปติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมี’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘สีโหติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติอาทีสุ ตถาคเต. ตตฺถ ตถาคเต สทิสกปฺปนาย อาคโต.

Ahora se expone la extracción de su significado: la palabra 'león' (sīha) aparece como el rey de las bestias en pasajes como 'Monjes, el león es el rey de las bestias'. En designaciones como 'Entonces el general Sīha se acercó a donde estaba el Bendito'. En el Tathāgata en pasajes como 'Monjes, "león" es un epíteto para el Tathāgata, el Arahant, el Perfectamente Iluminado'. Allí, se refiere al Tathāgata mediante una comparación de similitud.

เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

Sobre esto se dice:

สีเห ปญฺญตฺติยญฺจาปิ, พุทฺเธ อปฺปฏิปุคฺคเล;

อิเมสุ ตีสุ อตฺเถสุ, สีหสทฺโท ปวตฺตติ.

En el león [animal], en la designación [nombre propio] y en el Buddha, la persona sin igual; en estos tres sentidos se emplea la palabra 'león'.

รูปิรุปฺปติธาตูหิ, รูปสทฺทคตึ วเท;

‘‘รูปยติ รุปฺปตี’’ติ, วตฺวา นิพฺพจนทฺวยํ.

A partir de las raíces rūp e rupp, se debe explicar la procedencia de la palabra 'forma' (rūpa); habiendo expresado la doble definición: 'manifiesta' (rūpayati) y 'es afectado' (ruppati).

วุตฺตญฺเหตํ ครูหิ ‘‘รูปยตีติ รูปํ, วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถ’’ติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘รูปนฺติ เกนฏฺเฐน รูปํ? รุปฺปนฏฺเฐนา’’ติ. ภควตา ปเนตํ วุตฺตํ ‘‘กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ วเทถ, รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ, สีเตนปิ รุปฺปตี’’ติ วิตฺถาโร. อตฺถุทฺธาโร ปนสฺส เหฏฺฐา วุตฺโตว.

Pues esto ha sido dicho por los maestros: '"Rūpa" es lo que manifiesta (rūpayati); el significado es que, al experimentar una alteración de color, revela el estado interno'. También se ha dicho: '¿En qué sentido es "rūpa" (forma)? En el sentido de ser afectado (ruppana)'. Además, esto fue dicho por el Bendito: 'Monjes, ¿por qué lo llaman "rūpa"? Se llama "rūpa", monjes, porque es afectado (ruppati). ¿Por qué es afectado? Es afectado por el frío...', etc. Su exposición del significado ya ha sido mencionada anteriormente.

ปสวเตมนตฺเถน, ธาตุนา อุทินา ปน;

สมุทฺทสทฺทนิปฺผตฺตึ, วเทยฺย มติมา นโร.

El hombre sabio debe explicar la formación de la palabra 'océano' (samudda) a partir de la raíz que significa producir (su) y del término para el agua (uda).

เอตฺถ [Pg.357] หิ สมุทฺโทติ อฏฺฐหิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา สมุทฺทติ อตฺตสนฺนิสฺสิตานํ มจฺฉมกราทีนํ ปีติโสมนสฺสํ ปสวติ ชเนตีติ สมุทฺโท. อยมสฺมากํ ขนฺติ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, กิเลทนฏฺเฐน เตนมนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ วทนฺติ. มิลินฺทปญฺเห ปน อายสฺมา นาคเสโน ‘‘ภนฺเต นาคเสน สมุทฺโท สมุทฺโทติ วุจฺจติ, เกน การเณน อาปํ อุทกํ สมุทฺโทติ วุจฺจตี’’ติ มิลินฺเทน รญฺญา ปุฏฺโฐ อาห ‘‘ยตฺตกํ มหาราช อุทกํ, ตตฺตกํ โลณํ, ยตฺตกํ โลณํ, ตตฺตกํ อุทกํ, อุทกสมตฺตา สมุทฺโทติ วุจฺจตี’’ติ. ตทา รญฺญา มิลินฺเทน ‘‘กลฺโลสิ ภนฺเต นาคเสนา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ สมํ อุทเกน โลณํ เอตฺถาติ สมุทฺโทติ นิพฺพจนํ เวทิตพฺพํ ‘‘นีโลท’’นฺติอาทีสุ วิย. ตตฺถ ภทนฺตนาคเสนมตญฺจ อมฺหากํ มตญฺจ ปกติสมุทฺทํ สนฺธาย วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌติ, อฏฺฐกถาจริยานํ มตมฺปิ ‘‘ตณฺหาสมุทฺโท’’ติ จ ‘‘สมุทฺโทเปโส’’ติ จ อาคตานิ สมุทฺทสริกฺขกานิ จ ตณฺหาจกฺขุโสตาทีนิ สนฺธาย วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Aquí, 'samudda' (océano) es tal porque, al estar dotado de las ocho cualidades maravillosas y asombrosas, produce (pasavati) o genera alegría y regocijo en los peces, cocodrilos y otros seres que dependen de él; por eso es 'samudda'. Esta es nuestra opinión. Sin embargo, los maestros de los comentarios dicen: 'Es "samudda" en el sentido de recolectar (samuddana), lo cual se dice en el sentido de humedecer o de recolectar mediante la raíz man'. Pero en el Milindapañha, el venerable Nāgasena, al ser consultado por el rey Milinda: 'Venerable Nāgasena, se dice "océano, océano" (samudda); ¿por qué razón el agua se llama "samudda"?', respondió: 'Majestad, cuanta agua hay, tanta sal hay; cuanta sal hay, tanta agua hay. Debido a la igualdad (samatta) con el agua, se llama "samudda"'. Entonces el rey Milinda dijo: 'Es correcto, venerable Nāgasena'. Aquí, la etimología debe entenderse como "lo que tiene sal igual (sama) al agua (uda)", como en palabras como "nīloda" (agua azul). En este punto, la opinión del venerable Nāgasena y la nuestra no entran en conflicto, ya que se refieren al océano natural. También la opinión de los maestros de los comentarios no entra en conflicto, pues debe verse que se refieren a aquello que es similar al océano, como el "océano de la avidez" (taṇhāsamuddo), o a los sentidos como el ojo y el oído, que se comparan con el océano.

ขาทธาตุวสา จาปิ, ขนุธาตุวเสน วา;

ขนิโต วาปิ ธาตุมฺหา, ธาโต ขํปุพฺพโตปิ วา;

ขนฺธสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทกฺขนฺธวิทู วเท.

El conocedor de los agregados de palabras debe explicar la formación de la palabra 'agregado' (khandha) por medio de la raíz khād (comer/consumir), o por medio de la raíz khan (cavar), o de la raíz khani (excavar), o de la raíz con el prefijo khaṃ.

ตตฺถ ‘‘สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาปิ ทุกฺขา’’ติ วจนโต สยมฺปิ ทุกฺขธมฺโมเยว สมาโน ชาติชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทีหิ อเนเกหิ ทุกฺเขหิ ขชฺชติ ขาทิยตีติ ขนฺโธ, เตเหว ทุกฺเขหิ ขญฺญติ อวทาริยตีติปิ ขนฺโธ, ขนิยติ ปริขญฺญตีติปิ ขนฺโธ, อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา ตุจฺฉตฺตา ขํ สุญฺญาการํ ธาเรตีติปิ ขนฺโธ, รูปกฺขนฺธาทิ. อตฺถุทฺธารโต ปน –

En ese contexto, debido al pasaje 'en breve, los cinco agregados del apego son sufrimiento', siendo él mismo un fenómeno de sufrimiento, es 'khandha' porque es devorado o consumido (khajjati) por múltiples sufrimientos como el nacimiento, la vejez, la enfermedad y la muerte. También es 'khandha' porque es excavado o socavado (khaññati) por esos mismos sufrimientos. También es 'khandha' porque es cavado (khaniyati). O es 'khandha' porque mantiene (dhāreti) una apariencia de vacío (khaṃ), por estar vacío de un yo o de lo que pertenece a un yo, como el agregado de la forma, etc. Pero según la extracción de su significado:

ขนฺธสทฺโท [Pg.358] ราสิคุณ-ปณฺณตฺตีสุ จ รูฬฺหิยํ;

โกฏฺฐาเส เจว อํเส จ, วตฺตตีติ วิภาวเย.

Se debe discernir que la palabra 'khandha' se emplea en los sentidos de montón (rāsi), cualidad (guṇa), designación (paññatti), uso convencional (rūḷhi), sección (koṭṭhāsa) y hombro o parte (aṃsa).

วุตฺตญฺเหตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ วิภงฺคฏฺฐกถายํ – ขนฺธสทฺโท สมฺพหุเลสุ ฐาเนสุ นิปตติ ราสิมฺหิ คุเณ ปณฺณตฺติยํ รูฬฺหิยนฺติ. ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว มหาสมุทฺเท น สุกรํ อุทกสฺส ปมาณํ คเหตุํ ‘‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานี’ติ วา, อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาอุทกกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ หิ ราสิโต ขนฺโธ นาม. น หิ ปริตฺตกํ อุทกํ อุทกกฺขนฺโธติ วุจฺจติ, พหุกเมว วุจฺจติ, ตถา น ปริตฺตกํ รโช รชกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกา คาโว ควกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกํ พลํ พลกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกํ ปุญฺญํ ปุญฺญกฺขนฺโธติ วุจฺจติ. พหุกเมว หิ รโช รชกฺขนฺโธ, พหุกา จ ควาทโย ควกฺขนฺโธ, พลกฺขนฺโธ, ปุญฺญกฺขนฺโธติ วุจฺจนฺติ. ‘‘สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ ปน คุณโต ขนฺโธ นาม. ‘‘อทฺทสา ขา ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติ เอตฺถ ปณฺณตฺติโต ขนฺโธ นาม. ‘‘ยํ จิตฺตํ มโน มานสํ…เป… วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ รูฬฺหีโต ขนฺโธ นาม. สฺวายมิธ ราสิโต อธิปฺเปโต. อยญฺหิ ขนฺธฏฺโฐ นาม ปิณฺฑฏฺโฐ ปูคฏฺโฐ ฆฏฏฺโฐ ราสฏฺโฐ, ตสฺมา ราสิลกฺขณา ขนฺธาติ เวทิตพฺพา. โกฏฺฐาสฏฺฐาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. โลกสฺมิญฺหิ อิณํ คเหตฺวา โจทิยมานา ‘‘ทฺวีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสาม, ตีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสามา’’ติ [Pg.359] วทนฺติ. อิติ โกฏฺฐาสลกฺขณา ขนฺธาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เอวเมตฺถ ‘‘รูปกฺขนฺโธติ รูปราสิ รูปโกฏฺฐาโส, เวทนากฺขนฺโธติ เวทนาราสิ เวทนาโกฏฺฐาโส’’ติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ขนฺเธ ภารํ. ขนฺธโต โอตาเรติ, มหาหนุสภกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ ปน อํโส ‘‘ขนฺโธ’’ติ วุจฺจติ.

Pues esto se ha dicho en la Sammohavinodanī, el comentario del Vibhaṅga: 'La palabra "khandha" aparece en numerosos lugares en los sentidos de montón, cualidad, designación y uso convencional'. En pasajes como: 'Monjes, así como en el gran océano no es fácil tomar la medida del agua diciendo "tantas medidas de agua"... sino que simplemente se designa como una "gran masa de agua" (mahāudakakkhandha) incalculable e inmensurable', se llama 'khandha' en el sentido de montón (rāsi). Pues no se llama 'udakakkhandha' a una pequeña cantidad de agua, sino solo a una gran cantidad; del mismo modo, no se llama 'rajakkhandha' a un poco de polvo, ni 'gavakkhandha' a unos pocos bueyes, ni 'balakkhandha' a un pequeño ejército, ni 'puññakkhandha' a un poco de mérito. Solo a una gran cantidad de polvo se le llama 'rajakkhandha', y a muchos bueyes, etc., se les llama 'gavakkhandha', 'balakkhandha' y 'puññakkhandha'. Pero en términos como 'sīlakkhandha' y 'samādhikkhandha', se llama 'khandha' por su cualidad (guṇa). En 'El Bendito vio un gran tronco de árbol (dārukkhandha) que era arrastrado por la corriente del río Ganges', se llama 'khandha' por designación (paññatti). En 'Cualquier mente, pensamiento, intelecto... agregado de la conciencia (viññāṇakkhandha)', se llama 'khandha' por uso convencional (rūḷhi). Aquí, en este contexto, se entiende en el sentido de montón (rāsi). Este sentido de 'khandha' es el sentido de masa, sentido de grupo, sentido de acumulación, sentido de montón; por lo tanto, se debe entender que los agregados tienen la característica de un montón. También es apropiado decir que tienen el sentido de sección (koṭṭhāsa). En el mundo, cuando las personas son requeridas tras haber tomado un préstamo, dicen: 'Pagaremos en dos partes (khandha), pagaremos en tres partes'. Así, se debe decir que los agregados también tienen la característica de sección. De este modo, el significado debe entenderse bajo este método: '"rūpakkhandha" es un montón de forma, una sección de forma; "vedanākkhandha" es un montón de sensación, una sección de sensación'. Sin embargo, en pasajes como 'La carga sobre el hombro (khandha)', 'Lo baja del hombro', 'El hombro (khandha) de un gran buey', el hombro (aṃsa) se llama 'khandha'.

อาปุพฺพยตโต จาปิ, อายูปปทโต ปุน;

ตนุโต ตนิโต วาปิ, อายตนรโว คโต.

El sonido 'āyatana' procede del prefijo 'ā' seguido de la raíz 'yat', o de la palabra 'āyu' junto con la raíz 'pad', o de las raíces 'tan' o 'tani'.

วุตฺตมฺปิ เจตํ – อายตนโต, อายานํ วา ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนนฺติ เวทิตพฺพํ. จกฺขุ รูปาทีสุ หิ ตํตํทฺวารารมฺมณา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เสน เสน อนุภวนาทิกิจฺเจน อายตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺตีติ วา วุตฺตํ โหติ. เต จ ปน อายภูเต ธมฺเม เอตานิ ตนนฺติ วิตฺถาเรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทญฺจ อนมตคฺเค สํสาเร ปวตฺตํ อตีว อายตํ สํสารทุกฺขํ ยาว น นิวตฺตติ, ตาว นยนฺติ, ปวตฺตยนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิติ สพฺเพปิเม ธมฺมา อายตนโต, อายานํ วา ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนนฺติ วุจฺจนฺติ.

También se ha dicho esto: debe entenderse como «base» (āyatana) por ser un esfuerzo (āyatanato), por la extensión de lo que llega (āyānaṃ tananato), o por la conducción de lo que es prolongado (āyatassa nayanato). Pues se dice que los estados mentales y factores mentales, que tienen como objetos a través de sus respectivas puertas al ojo, las formas, etc., se esfuerzan (āyatanti), es decir, surgen, se aplican o se empeñan en sus respectivas funciones de experimentar, etc. Además, se dice que ellos extienden (tananti) esos estados que han llegado (āyabhūte dhamme). Y se dice que conducen o hacen proseguir (nayanti, pavattayanti) este sufrimiento del samsara que es extremadamente prolongado (āyata) y que persiste en este ciclo de nacimientos sin comienzo, mientras no cese. Así, todos estos estados se llaman «bases» (āyatana) por ser un esfuerzo, por la extensión de lo que llega, o por la conducción de lo que es prolongado.

อปิจ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน สญฺชาติเทสฏฺเฐน การณฏฺเฐน อายตนํ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘โลเก อิสฺสรายตนํ วาสุเทวายตน’’นฺติอาทีสุ นิวาสฏฺฐานํ อายตนนฺติ วุจฺจติ. ‘‘สุวณฺณายตนํ รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากโร, สาสเน ปน ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติอาทีสุ สโมสรณฏฺฐานํ[Pg.360]. ‘‘ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตน’’นฺติอาทีสุ สญฺชาติเทโส. ‘‘ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน’’ติอาทีสุ การณํ.

Además, «base» (āyatana) debe entenderse en el sentido de morada, de mina, de lugar de reunión, de lugar de origen y de causa. En efecto, en expresiones como «la morada del señor (issarāyatana)» o «la morada de Vāsudeva (vāsudevāyatana)» en el mundo, el lugar de residencia se denomina «base». En expresiones como «la mina de oro (suvaṇṇāyatana)» o «la mina de plata (rajatāyatana)», significa mina. En la Enseñanza, en pasajes como «en una base agradable (manorame āyatane), las aves se congregan», significa lugar de reunión. En expresiones como «el sur es la base de las vacas (gunnaṃ āyatana)», significa lugar de origen. En pasajes como «allí mismo alcanza la capacidad de ser testigo, siempre que exista la base (sati satiāyatane)», significa causa.

จกฺขุอาทีสุ จาปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา นิวสนฺติ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ จกฺขาทโย จ เนสํ นิวาสฏฺฐานํ. จกฺขาทีสุ เต อากิณฺณา ตนฺนิสฺสิตตฺตา ตทารมฺมณตฺตา จาติ จกฺขาทโย จ เนสํ อากโร. จกฺขาทโย จ เนสํ สโมสรณฏฺฐานํ ตตฺถ ตตฺถ ทฺวารารมฺมณวเสน สโมสรณโต. จกฺขาทโย จ เนสํ สญฺชาติเทโส ตนฺนิสฺสยารมฺมณภาเวน ตตฺเถว อุปฺปตฺติโต, จกฺขาทโย จ เนสํ การณํ เตสํ อภาเว อภาวโต. อิติ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน สญฺชาติเทสฏฺเฐน การณฏฺเฐนาติ อิเมหิ การเณหิ เอเต ธมฺมา อายตนนฺติ วุจฺจนฺติ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตนตฺเถน จกฺขุ จ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมา จ เต อายตนญฺจาติ ธมฺมายตนนฺติ เอวํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยติ. อิจฺเจวํ –

También en el ojo y los demás [sentidos], los estados mentales y factores mentales moran allí porque su funcionamiento depende de ellos; por tanto, el ojo y los demás son su morada. En el ojo y los demás, estos estados abundan por depender de ellos y por tenerlos como objetos; por tanto, el ojo y los demás son su mina. El ojo y los demás son su lugar de reunión porque se congregan allí mediante las puertas y los objetos. El ojo y los demás son su lugar de origen porque surgen precisamente allí, al ser sus bases y objetos. Y el ojo y los demás son su causa porque, en su ausencia, aquellos no existen. Así, por estas razones —en el sentido de morada, mina, lugar de reunión, lugar de origen y causa— estos estados se denominan «bases». Por lo tanto, según el significado ya expuesto, el ojo es una base, de ahí «base-ojo» (cakkhāyatana)... y así sucesivamente hasta: los objetos mentales son bases, de ahí «base-objetos-mentales» (dhammāyatana). De esta manera debe conocerse la conclusión respecto al significado en este contexto.

นิวาโส อากโร เจว, ชาติเทโส จ การณํ;

สโมสรณฏฺฐานญฺจ, วุจฺจตา’ยตนํ อิติ;

«Morada, mina, lugar de origen y causa; y lugar de reunión: así se denomina 'base' (āyatana)».

วิทิวิเทหิ ธาตูหิ, อการปุพฺพเกหิ วา;

อนฺตวิรหิตสทฺทู-ปปเทน ชุนาปิ วา.อวิชฺชาสทฺทนิปฺผตฺติ, ทีเปตพฺพา สุธีมตา.

«A partir de las raíces 'vid' y 'vide', con el prefijo 'a', o con el término 'anta-virahita' (sin fin) y el prefijo 'ju', el sabio debe explicar la formación del término 'avijjā' (ignorancia)».

เอตฺถ ปูเรตุํ อยุตฺตฏฺเฐน กายทุจฺจริตาทิ อวินฺทิยํ นาม, อลทฺธพฺพนฺติ อตฺโถ, ตํ อวินฺทิยํ วินฺทตีติ อวิชฺชา, ตพฺพิปรีตโต กายสุจริตาทิ วินฺทิยํ นาม, ตํ วินฺทิยํ น วินฺทตีติ อวิชฺชา. ขนฺธานํ ราสฏฺฐํ, อายตนานํ อายตนฏฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญฏฺฐํ, สจฺจานํ ตถฏฺฐํ, อินฺทฺริยานํ อธิปติยฏฺฐํ อวิทิตํ กโรตีติ [Pg.361] อวิชฺชา. ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิวเสน วุตฺตํ จตุพฺพิธํ อตฺถํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา, อนฺตวิรหิเต สํสาเร สพฺพภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาเสสุ สตฺเต ชวาเปตีติ อวิชฺชา, ปรมตฺถโต อวิชฺชมาเนสุ อิตฺถิปุริสาทีสุ ชวติ, วิชฺชมาเนสุปิ ขนฺธาทีสุ น ชวตีติ อวิชฺชา.

En este contexto, lo que no debe ser conocido por ser inapropiado, como la mala conducta corporal, etc., se llama «lo no-cognoscible» (avindiya), es decir, lo que no debe obtenerse; la ignorancia (avijjā) es lo que «conoce» (vindati) aquello que no debe ser conocido. Contrariamente a esto, lo que debe ser conocido, como la buena conducta corporal, etc., se llama «lo cognoscible» (vindiya); la ignorancia es lo que «no conoce» (na vindati) aquello que debe ser conocido. Es ignorancia porque hace que no se conozca (aviditaṃ karoti) el sentido de acumulación de los agregados, el sentido de base de las esferas, el sentido de vacuidad de los elementos, el sentido de realidad de las verdades y el sentido de predominio de las facultades. Es ignorancia porque hace que no se conozca el cuádruple significado de las verdades, expresado a través de la opresión, etc., del sufrimiento. Es ignorancia porque hace que los seres vaguen (javāpeti) en el samsara que carece de fin (anta-virahita), a través de todas las existencias, matrices, destinos, estaciones de la conciencia y moradas de los seres. Es ignorancia porque «corre» (javati) hacia lo que no existe en sentido último, como «mujer» u «hombre», y «no corre» (na javati) hacia lo que sí existe, como los agregados.

ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘อปิจ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถารมฺมณปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา นํ ธมฺมานํ ฉาทนโตปิ อวิชฺชา’’ติ วุตฺตํ, เอตํ น สทฺทตฺถโต วุตฺตํ, อถ โข อวิชฺชาย ฉาทนกิจฺจตฺตา วุตฺตํ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ อิทํ วุตฺตํ –

En cuanto a lo que se dice en el Comentario: «Además, es ignorancia (avijjā) por el hecho de ocultar los estados de base, objeto, origen dependiente y lo originado dependientemente de la conciencia visual, etc.», esto no se dice por el significado literal de la palabra, sino por la función de ocultamiento de la ignorancia. Pues así se ha dicho en el Subcomentario del Abhidhamma:

‘‘พฺยญฺชนตฺถํ ทสฺเสตฺวา สภาวตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘อปิจา’ติอาทิมาห, จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถารมฺมณานิ ‘อิทํ วตฺตุ, อิทมารมฺมณ’นฺติ อวิชฺชาย ญาตุํ น สกฺกาติ อวิชฺชา ตปฺปฏิจฺฉาทิกา วุตฺตา, วตฺถารมฺมณสภาวจฺฉาทนโต เอว อวิชฺชาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวสฺส, ชรามรณาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนภาวสฺส จ ฉาทนโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนฉาทนํ เวทิตพฺพนฺติ. ตตฺถ ทุคฺคติคามิกมฺมสฺส วิเสสปฺปจฺจยตฺตา อวิชฺชา ‘อวินฺทิยํ วินฺทตี’ติ วุตฺตา, ตถา วิเสสปจฺจโย วินฺทนียสฺส น โหตีติ ‘วินฺทิยํ น วินฺทตี’ติ จ, อตฺตนิสฺสิตานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปวตฺตาปนํ อุปฺปาทนํ อายตนํ, สมฺโมหภาเวเนว อนภิสมยภูตตฺตา ‘อวิทิตํ อญฺญาตํ กโรติ, อนฺตวิรหิเต ชวาเปตี’ติ วณฺณาคมวิปริยายวิการวินาสธาตุอตฺถวิเสสโยเคหิ ปญฺจวิธสฺส นิรุตฺติลกฺขณสฺส วเสน ตีสุปิ ปเทสุ อการวิการชกาเร คเหตฺวา อญฺเญสํ วณฺณานํ โลปํ กตฺวา ชการสฺส จ ทุติยสฺส อาคมํ กตฺวา อวิชฺชาติ วุตฺตา’’ติ.

«Habiendo mostrado el significado literal, para mostrar el significado intrínseco, dijo: «Además...». Debido a que la ignorancia impide conocer las bases y los objetos de la conciencia visual, etc., diciendo «esto es la base, esto es el objeto», se dice que la ignorancia los oculta. Al ocultar la naturaleza intrínseca de las bases y los objetos, debe entenderse que oculta el carácter de origen dependiente de la ignorancia y demás, y el carácter de originado dependientemente de la vejez, la muerte y demás. En ese contexto, se dice que la ignorancia «conoce lo que no debe ser conocido» por ser la condición especial para las acciones que conducen a los estados de privación; asimismo, se dice que «no conoce lo que debe ser conocido» por no ser la condición especial para lo que debe ser conocido. La base (āyatana) es el surgimiento y la puesta en marcha de la conciencia visual y demás que dependen de ella. Por ser la falta de comprensión mediante la naturaleza del engaño, se dice que «hace lo conocido desconocido y hace vagar en lo que no tiene fin». Mediante las cinco características de la ciencia lingüística —adición, inversión, modificación, desaparición de un fonema y unión con el significado especial de la raíz— tomando en las tres palabras el sonido 'a', la modificación y el sonido 'ja', eliminando otros fonemas y realizando la adición de un segundo sonido 'ja', se denomina 'avijjā'».

อรหธาตุโต [Pg.362] เญยฺยา, อรหํสทฺทสณฺฐิติ;

อรารูปปทหน-ธาตุโต วาถวา ปน.

«La estructura de la palabra 'arahaṃ' debe conocerse a partir de la raíz 'arah' (merecer), o bien a partir de los términos 'ari' (enemigo) y 'han' (matar)».

รหโต รหิโต จาปิ, อการปุพฺพโต อิธ;

วุจฺจเต อสฺส นิปฺผตฺติ, อารกาทิรวสฺสิตา.

«O también de lo secreto (raha) y de estar desprovisto (rahito), precedido por el sonido 'a'; aquí se dice que su formación se basa en 'distante' (āraka) y demás».

ตถา หิ อรหนฺติ อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตา จีวราทิปจฺจเย อรหติ ปูชาวิเสสญฺจาติ อรหํ. วุตฺตญฺจ –

En efecto, se llama «arahaṃ» porque, por ser el supremo merecedor de ofrendas, es digno (arahati) de los requisitos como túnicas y de honores especiales. Y se ha dicho:

‘‘ปูชาวิเสสํ สห ปจฺจเยหิ,ยสฺมา อยํ อรหติ โลกนาโถ;

อตฺถานุรูปํ อรหนฺติ โลเก,ตสฺมา ชิโน อรหติ นามเมต’’นฺติ.

«Puesto que este Protector del Mundo es digno de honores especiales junto con los requisitos; puesto que es digno (arahati) en el mundo según este significado, por eso el Victorioso merece este nombre de 'arahaṃ'».

ตถา โส กิเลสารโย มคฺเคน หนีติ อรหํ. วุตฺตญฺจ –

Asimismo, él es «arahaṃ» porque mató (hanī) a los enemigos (ari), que son las impurezas, mediante el Camino. Y se ha dicho:

‘‘ยสฺมา ราคาทิสงฺขาตา, สพฺเพปิ อรโย หตา;

ปญฺญาสตฺเถน นาเถน, ตสฺมาปิ อรหํ มโต’’ติ.

«Puesto que todos los enemigos conocidos como el deseo y demás han sido matos por el Protector con la espada de la sabiduría, por eso también es considerado 'arahaṃ'».

ยญฺเจตํ อวิชฺชาภวตณฺหามยนาภึ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารารํ ชรามรณเนมึ อาสวสมุทยมเยน อกฺเขน วิชฺฌิตฺวา วิภวรเถ สมาโยชิตํ อนาทิกาลปฺปวตฺตํ สํสารจกฺกํ, ตสฺส โส โพธิมณฺเฑ วีริยปาเทหิ สีลปถวิยํ ปติฏฺฐาย สทฺธาหตฺเถน กมฺมกฺขยกรํ ญาณปรสุํ คเหตฺวา สพฺเพ อเร หนีติปิ อรหํ. วุตฺตญฺจ –

Y respecto a esta rueda del samsara que gira desde tiempos sin comienzo, cuyo cubo está hecho de ignorancia y sed de existencia, cuyos radios son las formaciones de mérito, etc., cuya llanta es la vejez y la muerte, y que está ensamblada al eje de los efluvios y su origen en el carro de la existencia; él es también «arahaṃ» porque mató a todos los radios (are hanī) en el trono de la iluminación, manteniéndose firme sobre la tierra de la virtud con los pies de la energía, y tomando con la mano de la fe el hacha del conocimiento que pone fin a la acción kármica. Y se ha dicho:

‘‘อรา สํสารจกฺกสฺส, หตา ญาณาสินา ยโต;

โลกนาเถน เตเนส, อรหนฺติ ปวุจฺจตี’’ติ.

Puesto que los radios de la rueda del samsara han sido destruidos con la espada del conocimiento por el Protector del Mundo, por eso se le llama Arahaṃ.

ตถา อตฺตหิตํ ปรหิตญฺจ ปริปูเรตุํ สมฺมา ปฏิปชฺชนฺเตหิ สาธูหิ ทูรโต รหิตพฺพา ปริจฺจชิตพฺพา ปริหาตพฺพาติ รหา, ราคาทโย ปาปธมฺมา, น สนฺติ เอตสฺส รหาติ [Pg.363] อรหํ. ‘‘อรโห’’ติ วตฺตพฺเพ โอการสฺส สานุสารํ อการาเทสํ กตฺวา ‘‘อรหํ’’นฺติ วุตฺตํ. อาห จ –

Asimismo, por aquellos que practican correctamente para completar el beneficio propio y el beneficio de los demás, los estados malvados como el deseo y otros deben ser abandonados (rahā), renunciados y evitados desde lejos; como estos estados malvados no existen en él, es llamado Arahaṃ. En lugar de decir 'Araho', se ha dicho 'Arahaṃ' sustituyendo la 'o' por la 'a' con anusvāra. Y se ha dicho:

‘‘ปาปธมฺมา รหา นาม, สาธูหิ รหิตพฺพโต;

เตสํ สุฏฺฐุ ปหีนตฺตา, ภควา อรหํ มโต’’ติ.

«Los estados malvados se llaman rahā porque deben ser abandonados por los virtuosos; debido a que han sido completamente eliminados, el Bienaventurado es considerado Arahaṃ».

อถ วา ขีณาสเวหิ เสกฺเขหิ กลฺยาณปุถุชฺชเนหิ จ น รหิตพฺโพ น ปริจฺจชิตพฺโพ, เต จ ภควาติ อรหํ. อาห จ –

O bien, él no debe ser abandonado ni renunciado por aquellos cuyos influjos han sido destruidos (khīṇāsava), por los que están en el entrenamiento (sekha) y por los mundanos virtuosos; y ellos están con el Bienaventurado, por lo tanto, es Arahaṃ. Y se ha dicho:

‘‘เย จ สจฺฉิกตธมฺมา,อริยา สุทฺธโคจรา;

น เตหิ รหิโต โหติ,นาโถ เตนา’รหํ มโต’’ติ.

«Aquellos que han realizado el Dhamma, los Nobles de conducta pura; él no está separado de ellos, por lo cual el Protector es considerado Arahaṃ».

รโหติ จ คมนํ วุจฺจติ, นตฺถิ เอตสฺส รโห คมนํ คตีสุ ปจฺจาชาตีติ อรหํ. อาห จ –

«Raho» también se refiere al ir (movimiento); para él no existe un ir secreto ni renacimiento en los destinos, por eso es Arahaṃ. Y se ha dicho:

‘‘รโห วา คมนํ ยสฺส, สํสาเร นตฺถิ สพฺพโส;

ปหีนชาติมรโณ, อรหํ สุคโต มโต’’ติ.

«Aquel para quien no existe en absoluto un ir secreto en el samsara, habiendo abandonado el nacimiento y la muerte, es considerado Arahaṃ Sugato».

ปาสํสตฺตา วา ภควา อรหํ. อกฺขรจินฺตกา หิ ปสํสายํ อรหสทํ วณฺเณนฺติ. ปาสํสภาโว จ ภควโต อนญฺญสาธารโณ ยถาภุจฺจคุณาธิคโต สเทวเก โลเก สุปฺปติฏฺฐิโต. อิติ ปาสํสตฺตาปิ ภควา อรหํ. อาห จ –

O el Bienaventurado es Arahaṃ por ser digno de alabanza. Pues los gramáticos describen la palabra «araha» en el sentido de alabanza. Y la condición de ser digno de alabanza del Bienaventurado es inigualable, alcanzada a través de sus cualidades reales y bien establecida en el mundo con sus dioses. Así, por ser digno de alabanza, el Bienaventurado es Arahaṃ. Y se ha dicho:

‘‘คุเณหิ สทิโส นตฺถิ, ยสฺมา โลเก สเทวเก;

ตสฺมา ปาสํสิยตฺตาปิ, อรหํ ทฺวิปทุตฺตโม’’ติ.

«Puesto que no tiene igual en cualidades en el mundo con sus dioses, por ser digno de alabanza, es Arahaṃ, el supremo entre los seres de dos pies».

อิมานิ [Pg.364] นิพฺพจนานิ ‘‘อรห ปูชายํ, หน หึสายํ, รห จาเค, รหิ คติย’’นฺติ อิเมสํ ธาตูนํ วเสน อิธ วุตฺตานิ กิเลเสหิ อารกตฺตา ‘‘อรห’’นฺติ จ ปาปกรเณ รหาภาวา ‘‘อรห’’นฺติ จ อสปฺปุริสานํ อารกา ทูเรติ ‘‘อรห’’นฺติ จ สปฺปุริสานํ อารกา อาสนฺเนติ ‘‘อรห’’นฺติ จ. นิพฺพจนานิ ปน ธาตุสทฺทนิสฺสิตานิ น โหนฺตีติ อิธ น คหิตานิ. ปสํสา ปน อตฺถโต ปูชา เอวาติ ‘‘อรห ปูชาย’’นฺติ ธาตุสฺส อตฺโถ ภวิตุํ ยุตฺโตติ อิธ อมฺเหหิ คหิตา, อฏฺฐกถาจริเยหิ ตุ อรหสทฺทสฺส ลพฺภมานวเสน สพฺเพปิ อตฺถา คหิตา ธาตุนิสฺสิตา จ อธาตุนิสฺสิตา จ. กถํ? –

Estas definiciones han sido expresadas aquí de acuerdo con estas raíces: «araha» en el sentido de adoración, «hana» en el de destrucción, «raha» en el de renuncia, y «rahi» en el de movimiento. Es «Arahaṃ» por estar distante de las impurezas, «Arahaṃ» por la ausencia de secreto al cometer actos malvados, «Arahaṃ» por estar lejos de las personas no virtuosas, y «Arahaṃ» por estar cerca de las personas virtuosas. Sin embargo, puesto que las definiciones no dependen únicamente de los sonidos de las raíces, no se han tomado todas aquí. Pero la alabanza es, en esencia, adoración, por lo que el significado de la raíz «araha» en adoración es apropiado y ha sido tomado por nosotros aquí; no obstante, los maestros de los comentarios han tomado todos los significados, tanto los basados en raíces como los que no, basándose en el uso de la palabra «araha». ¿Cómo?:

อารกตฺตา หตตฺตา จ, กิเลสารีน โส มุนิ;

หตสํสารจกฺกาโร, ปจฺจยาทีน จารโห;

น รโห กโรติ ปาปานิ, อรหํ เตน วุจฺจตีติ.

«Por estar distante y por haber destruido a los enemigos que son las impurezas, ese sabio, habiendo destruido los radios de la rueda del samsara, es digno de los requisitos y otros; no comete actos malvados en secreto, por eso es llamado Arahaṃ».

ฏีกาจริเยหิปิ ตเถว คหิตา. กถํ? –

Los maestros de los subcomentarios también lo han tomado de la misma manera. ¿Cómo?:

อารกา มนฺทพุทฺธีนํ, อารกา จ วิชานตํ;

รหานํ สุปฺปหีนตฺตา, วิทูนมรเหยฺยโต;

ภเวสุ จ รหาภาวา, ปาสํสา อรหํ ชิโนติ.

«Distante de los de entendimiento tardío y distante para los que conocen; por el completo abandono de lo que debe ser abandonado, digno de ser honrado por los sabios; por la ausencia de secreto en las existencias, el Victorioso, digno de alabanza, es Arahaṃ».

ยถา ปน อรหํสทฺทสฺส, เอวํ อรหาสทฺทสฺสาปิ นิพฺพจนานิ เวทิตพฺพานิ.

Así como se ha explicado para la palabra «Arahaṃ», deben entenderse también las definiciones para la palabra «Arahā».

สุปุพฺพคมิโต เจว, สุปุพฺพคทิโตปิ จ;

ธีโร สุคตสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย.

«El sabio debe explicar la formación de la palabra Sugata tanto por haber ido bien anteriormente como por haber hablado bien anteriormente».

เอตฺถ หิ สุคโตติ โสภนํ คตํ เอตสฺสาติ สุคโต, สุนฺทรํ ฐานํ คโตติ สุคโต, สมฺมา คโตติ สุคโต, สมฺมา จ คทตีติ สุคโตติ ธาตุนิสฺสิตํ อตฺถํ คเหตฺวา สทฺทนิปฺผตฺติ กาตพฺพา. วุตฺตญฺหิ อฏฺฐกถาสุ –

En este contexto, Sugata significa que su ida es hermosa, que ha ido a un lugar excelente, que ha ido correctamente y que habla correctamente; la formación de la palabra debe realizarse tomando el significado basado en la raíz. Pues se ha dicho en los comentarios:

‘‘โสภนคมนตฺตา[Pg.365], สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทตฺตา สุคโต. คมนมฺปิ หิ คตนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ภควโต โสภนํ ปริสุทฺธมนวชฺชํ. กึ ปน ตนฺติ? อริยมคฺโค, เตเนส คมเนน เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ โสภนคมนตฺตา สุคโต’’ติอาทิ.

«Es Sugata por tener un movimiento hermoso, por haber ido a un lugar excelente, por haber ido correctamente y por hablar correctamente. Al movimiento también se le llama «gata», y el del Bienaventurado es hermoso, puro e irreprochable. ¿Y qué es eso? Es el Noble Camino; a través de ese movimiento, él ha ido a la región segura sin apegarse, por eso es Sugata por tener un movimiento hermoso», etc.

ภคสทฺทูปปทโต, วนุโต วมุโตปิ จ;

ภควาสทฺทนิปฺผตฺตึ, ปวเท อญฺญถาปิ วา.

«Se debe declarar la formación de la palabra Bhagavā a partir del término bhaga combinado con vanu o vamu, o de otra manera».

อตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – ภคสงฺขาตา โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺติโย วนิ ภชิ เสวีติ ภควา. โสมนสฺสกุมารตฺตภาวาทีสุ จริมตฺตภาเว จ ภคสงฺขาตํ สิรึ อิสฺสริยํ ยสญฺจ วมิ อุคฺคิริ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺฑยีติ ภควา. อถ วา นกฺขตฺเตหิ สมํ ปวตฺตตฺตา ภคสงฺขาเต สิเนรุยุคนฺธรอุตฺตรกุรุหิมวนฺตาทิภาชนโลเก วมิ, ตนฺนิวาสิตตฺตาวาสสมติกฺกมนโต ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหีติ ภควาติ.

He aquí las definiciones: es Bhagavā porque cultivó (bhaji), frecuentó y practicó las perfecciones mundanas y supramundanas conocidas como «bhaga». En su existencia final, como en las de Somanassa y Kumāra, descartó (vami), vomitó como un trozo de flema, sin nostalgia, la gloria, el poder y la fama conocidos como «bhaga». O bien, por haber actuado junto con las constelaciones, descartó el mundo material conocido como «bhaga», que incluye al Sineru, Yugandhara, Uttarakuru e Himavant, etc., al trascender la morada de sus habitantes y al abandonar mediante la eliminación el deseo y el apego vinculados a ello; por eso es Bhagavā.

ปรธาตุวสา วาปิ, ปรูปปทโตปิ วา;

มุโต ตถา มชโต จ, มยโต มุนโต มิโต.

O bien, por el poder de otra raíz o por un término como prefijo; a partir de mu, así como de maj, de may, de mun o de mi.

ปุน มิโตติ เอเตหิ, ธาตูหิ ขลุ สตฺตหิ;

วเท ปรมสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ ชินสาสเน.

Nuevamente, con estas siete raíces, incluyendo «mi», se debe explicar ciertamente la formación de la palabra «parama» en la enseñanza del Victorioso.

อุตฺตมวาจีปรม-สทฺเทน สห อฏฺฐหิ;

ปเทหิ ปารมีสทฺทํ, วเท ตทฺธิตปจฺจยึ.

Junto con la palabra «parama» que significa supremo, se debe explicar la palabra «pāramī» con ocho términos y el sufijo taddhita.

ปารสทฺทูปปทโต, มชโตปิ มุโตถ วา;

มยโต วา มุนโต วา, มิโต วา ปุนปิ มิโต.

A partir del término «pāra» como prefijo, de la raíz maj, o de mu, de may, de mun, de mi, o nuevamente de mi.

เอเตหิ ฉหิ ธาตูหิ, มหาปุริสวาจกํ;

ปารมีสทฺทมีเรนฺติ, ตโต ปารมิตารวํ.

Con estas seis raíces, expresan la palabra «pāramī» que designa al Gran Hombre, y de ahí el término «pāramitā».

เอตฺถ [Pg.366] ตาว อุตฺตมตฺถวาจกปรมสทฺทวเสน ปารมีนิพฺพจนํ กเถสฺสาม. ตโต ปรธาตุวเสน, ตโต ปรสทฺทูปปทมุธาตาทิวเสน ตโต ปารสทฺทูปปทมชธาตาทิวเสน.

Aquí, primero explicaremos la definición de «pāramī» por medio de la palabra «parama» que significa supremo. Después, por el poder de otra raíz, luego por el prefijo «para» con la raíz «mu», etc., y luego por el prefijo «pāra» con la raíz «maj», etc.

ทานสีลาทิคุณวิเสสโยเคน สตฺตุตฺตมตาย ปรมา. มหาโพธิสตฺตา โพธิสตฺตา, เตสํ ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. อถ วา ปรติ ปาเลติ ปูเรติ จาติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปาลโก ปูรโก จ โพธิสตฺโต, ปรมสฺส อยํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. อถ วา ปรํ สตฺตํ อตฺตนิ มวติ พนฺธติ คุณวิเสสโยเคนาติ ปรโม, ปรํ วา อธิกตรํ มชฺชติ สุชฺฌติ กิเลสมลโตติ ปรโม, ปรํ วา เสฏฺฐํ นิพฺพานํ มยติ คจฺฉตีติ ปรโม, ปรํ วา โลกํ ปมาณภูเตน ญาณวิเสเสน อิธโลกํ วิย มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ ปรโม, ปรํ วา อติวิย สีลาทิคุณคณํ อตฺตโน สนฺตาเน มิโนติ ปกฺขิปตีติ ปรโม, ปรํ วา อตฺตภูตโต ธมฺมกายโต อญฺญํ ปฏิปกฺขํ วา ตทนตฺถกรํ กิเลสโจรคณํ มินาติ หึสตีติ ปรโม, มหาสตฺโต, ปรมสฺส อยํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา.

Debido a la unión con cualidades especiales como la generosidad y la virtud, son supremos (parama) entre los seres. Los Mahābodhisattas son Bodhisattas; su estado o su acción es «pāramī», es decir, los actos de generosidad y otros. O bien, es «paramo» aquel que protege (parati), cuida y completa; el Bodhisatta es el protector y completador de las cualidades como la generosidad; lo que pertenece a este «paramo», o su estado o su acción, es «pāramī», es decir, los actos de generosidad y otros. O bien, es «paramo» porque ata (mavati) y vincula a otro ser (para) a sí mismo mediante la unión con cualidades especiales; o es «paramo» porque se sumerge (majjati) o se purifica más profundamente (para) de la mancha de las impurezas; o es «paramo» porque va (mayati) hacia el Nibbāna supremo (para); o es «paramo» porque conoce (munāti) o delimita el mundo superior (para) como si fuera este mundo mediante un conocimiento especial que sirve de medida; o es «paramo» porque acumula (minoti) en su propio continuo una multitud de cualidades superiores (para) como la virtud; o es «paramo» porque destruye (mināti) o hiere al grupo de ladrones que son las impurezas, que son lo opuesto o perjudicial a la esencia del Dhamma, diferente del yo; el Gran Ser es este «paramo», y lo que pertenece a este «paramo», o su estado o su acción, es «pāramī», es decir, los actos de generosidad y otros.

อปโร นโย – ปาเร นิพฺพาเน มชฺชติ สุชฺฌติ, สตฺเต จ มชฺเชติ โสเธตีติ ปารมี, มหาปุริโส, ตสฺส ภาโว, กมฺมํ วา ปารมิตา. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มวติ พนฺธติ โยเชอีติ ปารมี, ปารํ วา นิพฺพานํ มยติ คจฺฉติ, สตฺเต จ มาเยติ คเมตีติ ปารมี, มุนาติ วา ปารํ นิพฺพานํ ยาถาวโต, ตตฺถ วา สตฺเต มิโนติ ปกฺขิปตีติ ปารมี, กิเลสารึ วา สตฺตานํ ปาเร นิพฺพาเน มินาติ หึสตีติ ปารมี, มหาปุริโส, ตสฺส ภาโว, กมฺมํ วา ปารมิตา, ทานาทิกฺริยาว. อิมินา นเยน ปารมีนํ สทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Otro método: se denomina 'pāramī' porque uno se purifica (majjati) y se limpia (sujjhati) en la otra orilla, el Nirvana, y porque purifica y limpia a los seres. El estado o la acción de un Gran Hombre (mahāpuriso) es 'pāramitā'. Se llama 'pāramī' porque une, vincula y conecta a los seres en la otra orilla, el Nirvana; o porque va (mayati) a la otra orilla, el Nirvana, y hace que los seres vayan (māyeti) allá; o porque conoce (munāti) la otra orilla, el Nirvana, tal como es; o porque pone o sitúa (minoti) a los seres allí; o porque destruye o daña (mināti) al enemigo de las impurezas de los seres en la otra orilla, el Nirvana. El estado o la acción de un Gran Hombre, como los actos de generosidad y demás, es 'pāramitā'. Por este método debe entenderse el significado literal de las perfecciones (pāramī).

กรธาตุวสา [Pg.367] วาปิ, กิรธาตุวเสน วา;

กํสทฺทูปปทรุธิ-ธาตุโต วาปิ ทีปเย;

กรุณาสทฺทนิปฺผตฺตึ, มหากรุณสาสเน.

A través de la raíz 'kar', o mediante la raíz 'kir', o a partir de la raíz 'rudh' precedida por el sonido 'kaṃ', uno puede explicar la formación de la palabra 'karuṇā' (compasión) en la enseñanza de la Gran Compasión.

ตตฺถ กรุณาติ ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุณา. กิรติ ปรทุกฺกํ วิกฺขิปตีติ กรุณา. กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ รุนฺธติ วิพาธติ การุณิกํ น สุขาเปตีติปิ กรุณา.

En ese contexto, 'karuṇā' es lo que hace que el corazón de los buenos vibre (kampana) cuando hay sufrimiento ajeno. O bien, 'karuṇā' es lo que dispersa o elimina (kirati) el sufrimiento ajeno. También se llama 'karuṇā' porque 'kaṃ' significa felicidad, y esta obstruye (rundhati) o impide esa felicidad, no permitiendo que el compasivo sea feliz [mientras otros sufren].

วิทิวิธวิทธาตุ-วเสน ปริทีปเย;

วิชฺชาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทนิปฺผตฺติโกวิโท.

Aquel experto en la formación de palabras debería explicar la formación del término 'vijjā' (conocimiento) mediante las diversas raíces 'vid'.

ตตฺถ วิชฺชาติ วินฺทิยํ กายสุจริตาทึ วินฺทติ ยาถาวโต อุปลภตีติ วิชฺชา. ตโมขนฺธาทิปทาลนฏฺเฐน วา อตฺตโน ปฏิปกฺขํ วิชฺฌตีติ วิชฺชา. ตโต เอว อตฺตโน วิสยํ วิทิตํ กโรตีติปิ วิชฺชา.

Allí, 'vijjā' es aquello mediante lo cual se encuentra (vindiyaṃ) o se conoce y obtiene correctamente la buena conducta corporal y demás. O bien, es 'vijjā' porque atraviesa o hiere (vijjhati) lo que es opuesto a sí misma, mediante el sentido de romper la masa de oscuridad y demás. Asimismo, se llama 'vijjā' porque hace conocido su propio objeto.

เมธธาตุวสา เจว, เมธาธาตูหิ จ ทฺวิธา;

เมธาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, เมธาวี สมุทีรเย.

Mediante la raíz 'medh' y de dos formas a través de las raíces 'medhā', el sabio debe declarar la formación del término 'medhā' (sabiduría).

ตตฺถ เมธาติ สมฺโมหํ เมธติ หึสตีติ เมธา. ปาปเก วา อกุสเล ธมฺเม เมธติ หึสตีติปิ เมธา. อถ วา –

Allí, 'medhā' es aquello que hiere o destruye (medhati) la confusión (sammoha). O bien, es 'medhā' porque destruye los estados malos o perjudiciales. O de otro modo—

‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ,นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ;

สีลํ สิริญฺจาปิ สตญฺจ ธมฺโม,อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ

«Los sabios dicen que la sabiduría es suprema, como la luna es la reina entre las estrellas; la virtud, la gloria y el Dhamma de los buenos son seguidores de quien posee sabiduría».

วจนโต ปน เมธติ สีเลน สิริยา สตญฺจ ธมฺเมหิ สห คจฺฉติ, น เอกิกา หุตฺวา ติฏฺฐตีติปิ เมธา. อปโร นโย – สุขุมมฺปิ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ขิปฺปเมว เมติ จ ธาเรติ จาติ เมธา, เอตฺถ เมตีติ คณฺหาตีติ อตฺโถ. ตถา หิ [Pg.368] อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา’’ติ.

Según esta declaración, se llama 'medhā' porque camina (medhati) junto con la virtud, la gloria y los estados de los buenos, y no permanece sola. Otro método: es 'medhā' porque comprende (meti) y retiene (dhāreti) rápidamente incluso el significado y el Dhamma sutil; aquí 'metī' tiene el sentido de captar. Pues así se dice en el Aṭṭhasālinī: «Se llama 'medhā' porque destruye (medhati) las impurezas como el rayo a una montaña de piedra, o por el sentido de captar y retener rápidamente».

รนฺชธาตุวสา เจว, ราปุพฺพติรโตปิ จ;

รตฺติสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทตฺถญฺญู วิภาวเย.

A través de la raíz 'ranj', y a partir de 'rā' precedido por 'p-u-b-b-a-t-i-r-a', aquel conocedor del significado de las palabras debe explicar la formación del término 'ratti' (noche).

รนฺชนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ รตฺติ, รา สทฺโท ติยฺยติ ฉิชฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ, สตฺตานํ สทฺทสฺส วูปสมกาโลติ อตฺโถ.

Se llama 'ratti' porque los seres se deleitan (ranjanti) en ella; o bien, es 'ratti' donde el sonido (rā) se corta (chijjati), significando que es el tiempo del cese del ruido de los seres.

มา มาเน อิติ โสอนฺต, กมฺมนีติ จุโภหิ ตุ;

ธาตูหิ มาสสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย.

A partir de las raíces 'mā' (medir), 'man' (pensar) en el sentido de fin, y 'mas', uno debe declarar la formación del término 'māsa' (mes).

ตถา หิ สตฺตานํ อายุํ มานนฺโต วิย สิยติ อนฺตํ กโรตีติ มาโส, จิตฺตมาสาทโย ทฺวาทส มาสา. เสยฺยถิทํ? จิตฺโต วิสาโข เชฏฺโฐ อาสาฬฺโห สาวโณ ภทฺโท อสฺสยุโช กตฺติโก มาคสิโร ผุสฺโส มาโฆ ผคฺคุโณติ. ตตฺร จิตฺโต มาโส ‘‘รมฺมโก’’ติ วุจฺจติ. ‘‘ยถาปิ รมฺมเก มาเส, พหู ปุปฺผนฺติ วาริชา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ภทฺโท ปน ‘‘โปฏฺฐปาโท’’ติ วุจฺจติ.

Así pues, se llama 'māsa' porque es como si midiera (mānanto) la vida de los seres o marcara su fin; existen doce meses, como Citta y otros. ¿Cuáles son? Citto, Visākho, Jeṭṭho, Āsāḷho, Sāvaṇo, Bhaddo, Assayujo, Kattiko, Māgasiro, Phusso, Māgho y Phagguṇo. Entre ellos, el mes de Citta se llama 'Rammaka'. En el Canon se ve: «Como en el mes de Rammaka, florecen muchos lotos». El mes de Bhaddo se llama 'Poṭṭhapāda'.

อถ วา มาโสติ อปรณฺณวิเสสสฺสปิ สุวณฺณมาสสฺสปิ นามํ. ตตฺถ อปรณฺณวิเสโส ยถาปริมิเต กาเล อสิยติ ภกฺขิยตีติ มาโส, อิตโร ปน ‘‘มม อิท’’นฺติ มสิยติ อามสิยติ คณฺหิยตีติ มาโสติ วุจฺจติ.

O bien, 'māsa' es el nombre de una variedad de grano (legumbre) y también de una moneda de oro (māsa). Allí, la variedad de grano se llama 'māsa' porque se consume (asiyati) en el tiempo determinado; el otro se llama 'māsa' porque se estima (masiyati), se palpa o se adquiere pensando «esto es mío».

สํปุพฺพวทจเรหิ, สํวจฺฉรรวสฺส ตุ;

นิปฺผตฺตึ สมุทีเรยฺย, สกฺยสีหสฺส สาสเน.

Mediante 'saṃ' seguido por 'vad' y 'car', uno debe explicar la formación del término 'saṃvacchara' (año) en la enseñanza del León de los Sakyas.

ตถา หิ ตํ ตํ สตฺตํ ธมฺมปฺปวตฺติญฺจ สงฺคมฺม วทนฺโต วิย จรติ ปวตฺตตีติ สํวจฺฉโร.

Pues así, el año procede (carati) o transcurre (pavattatī) como si hablara (vadanto) reuniendo la existencia de tal o cual ser y la progresión de los fenómenos.

ภิทิภิกฺขิธาตุวสา[Pg.369], อถ วา ภยวาจกํ;

ภีสทฺทํ ปุริมํ กตฺวา, อิกฺขธาตุวเสน จ;

ภิกฺขุสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, กถเยยฺย วิจกฺขโณ.

A través de las raíces 'bhid' y 'bhikkh', o poniendo primero el término 'bhī' que significa miedo y usando la raíz 'ikkh', el sabio debe relatar la formación del término 'bhikkhu' (monje).

ตถา หิ กิเลเส ภินฺทตีติ ภิกฺขุ. ฉินฺนภินฺนปฏธโรติปิ ภิกฺขุ. ภิกฺขนสีโลติปิ ภิกฺขุ. สํสาเร ภยํ อิกฺขติ, อิกฺขนสีโลติ วา ภิกฺขุ.

Pues así, es 'bhikkhu' porque rompe (bhindati) las impurezas. También es 'bhikkhu' por llevar ropajes cortados y remendados. También es 'bhikkhu' por tener el hábito de pedir limosna (bhikkhana). O bien, es 'bhikkhu' porque ve (ikkhati) o tiene el hábito de ver el miedo en el ciclo de nacimientos (saṃsāra).

สทภิทีหิ ธาตูหิ, สพฺภิสทฺทคตึ วเท;

สปฺปุริเส จ นิพฺพาเน, เอส สทฺโท ปวตฺตติ.

A través de las raíces 'sad' y 'bhid', debe explicarse el origen del término 'sabbhi'; este término se aplica tanto a la persona virtuosa (sappurise) como al Nirvana.

อตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – สีทนสภาเว กิเลเส ภินฺทตีติ สพฺภิ, สปฺปุริโส, โย ‘‘อริโย’’ติปิ ‘‘ปณฺฑิโต’’ติปิ วุจฺจติ. อปิจ สีทนสภาวา กิเลสา ภิชฺชนฺติ เอตฺถาติ สพฺภิ, นิพฺพานํ, ยํ ‘‘ราคกฺขโย’’ติอาทินามํ ลภติ. ตถา หิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘ยสฺมา นิพฺพานํ อาคมฺม สีทนสภาวา กิเลสา ภิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตํ สพฺภีติ วุจฺจตี’’ติ.

Existen estas etimologías: 'sabbhi' es quien rompe las impurezas que tienen la naturaleza de hundir (sīdana), el hombre virtuoso, a quien también se llama 'noble' (ariyo) o 'sabio' (paṇḍito). Además, 'sabbhi' es aquello en lo cual las impurezas que tienen la naturaleza de hundir son rotas, el Nirvana, el cual recibe nombres como 'la destrucción de la pasión' y otros. Pues así se dice en el comentario del Saṃyutta: «Puesto que, habiendo llegado al Nirvana, las impurezas de naturaleza hundida se rompen, por eso se llama 'sabbhi'».

เอตฺเถตํ วทาม –

Sobre esto decimos lo siguiente:

‘‘ยสฺมา นิพฺพานมาคม, สํสีทนสภาวิโน;

กฺเลสา ภิชฺชนฺติ ตํ ตสฺมา, สพฺภีติ อมตํ’พฺรวุ’’นฺติ.

«Puesto que al alcanzar el Nirvana, las impurezas que tienden a hundirse se rompen, por ello los sabios han llamado 'sabbhi' a lo Inmortal».

พฺรูธาตุสทธาตูหิ, ภิสิสทฺทสฺส สมฺภวํ;

คุเณหิ พฺรูหิตา ธีรา, โปราณาจริยา’พฺรวุํ.

A través de las raíces 'brū' y 'sad', los antiguos maestros, sabios fortalecidos por sus cualidades, han declarado el origen del término 'bhisi' (cojín/estera).

ตถา หิ พฺรวนฺตา เอตฺถ สีทนฺตีติ ภิสีติ ภิสิสทฺทสฺส สมฺภวํ โปราณา กถยึสุ.

Así, los antiguos relataron el origen de la palabra 'bhisi' como aquello en lo que [las personas] se sientan (sīdanti) mientras hablan (bravantā).

สุขธาตุวสา จาปิ, สุปุพฺพขาทโตปิ วา;

สุปุพฺพขนุโต วาปิ, สุขสทฺทคตึ วเท.

A través de la raíz 'sukh', o de 'khād' precedido por 'su', o de 'khan' precedido por 'su', uno debe declarar el origen del término 'sukha' (felicidad).

สุขนฺติ [Pg.370] หิ สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขาทตีติปิ สุขํ. สุฏฺฏุ ทุกฺขํ ขนตีติปิ สุขํ.

Se llama 'sukha' porque deleita o hace feliz (sukhayatī). El significado es que hace feliz a aquel en quien surge. También es 'sukha' porque consume (khādatī) bien el sufrimiento. O es 'sukha' porque cava o arranca (khanatī) bien el sufrimiento.

ทุกฺขธาตุวสา จาปิ, ทุปุพฺพขาทโตปิ วา;

ทุปุพฺพขนุโต วาปิ, ทุกฺขสทฺทคตึ วเท.

A través de la raíz 'dukkh', o de 'khād' precedido por 'du', o de 'khan' precedido por 'du', uno debe declarar el origen del término 'dukkha' (sufrimiento).

ทุกฺขนฺติ หิ ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุ สุขํ ขาทตีติปิ ทุกฺขํ. ทุฏฺฐุ สุขํ ขนตีติปิ ทุกฺขํ. อถ วา ทฺวิธา สุขํ ขนตีติปิ ทุกฺขํ.

Se llama 'dukkha' porque aflige o causa dolor (dukkhayatī). El significado es que hace sufrir a aquel en quien surge. También es 'dukkha' porque consume (khādatī) malamente la felicidad. O es 'dukkha' porque cava (khanatī) malamente la felicidad. O bien, es 'dukkha' porque cava la felicidad de dos maneras.

คนฺธธาตุวสา จาปิ, คมุธาตุวเสน วา;

คมุธาธาตุโต วาปิ, คนฺธสทฺทคตึ วเท.

A través de la raíz 'gandh', o de la raíz 'gam', o de la raíz 'gamudhā', uno debe declarar el origen del término 'gandha' (olor/fragancia).

ตถา หิ คนฺธยตีติ คนฺโธ, อตฺตโน วตฺถุํ สูจยติ ‘‘อิทํ สุคนฺธํ, อิทํ ทุคฺคนฺธ’’นฺติ ปกาเสติ, ปฏิจฺฉนฺนํ, วา ปุปฺผผลาทึ ‘‘อิทเมตฺถ อตฺถี’’ติ เปสุญฺญํ กโรนฺโต วิย อโหสีติ อตฺโถ. อถ วา คนฺธยติ ฉินฺทติ มนาปคนฺโธ สุคนฺธภาเวน ทุคฺคนฺธํ, อมนาปคนฺโธ จ ทุคฺคนฺธภาเวน สุคนฺธนฺติ คนฺโธ. เอตฺถ ปน คนฺธสทฺทสฺส เฉทนวาจกตฺเต –

En efecto, se llama olor (gandha) porque huele (gandhayati); señala su propio objeto manifestando: 'esto es fragante, esto es maloliente', como si estuviera delatando lo que está oculto, como las flores o los frutos, diciendo: 'esto está aquí'. O bien, se llama olor porque hiende o destruye (gandhayati / chindati): el olor agradable destruye el mal olor mediante su fragancia, y el olor desagradable destruye el buen olor mediante su fetidez. En este sentido, con respecto al significado de 'cortar' o 'destruir' de la palabra gandha—

‘‘อติชาตํ อนุชาตํ, ปุตฺตมิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา;

อวชาตํ น อิจฺฉนฺติ, โย โหติ กุลคนฺธโน’’ติ

«Los sabios desean un hijo de nacimiento superior (atijāta) o de igual nacimiento (anujāta); no desean al de nacimiento inferior (avajāta), que es el destructor de la familia (kulagandhano)».

อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ. วายุนา วา นียมาโน คจฺฉตีติ คนฺโธ. กจฺจายนสฺมิญฺหิ ‘‘ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา’’ติ ขาทอมคมิอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ยถากฺกมํ ขนฺธ อนฺธคนฺธาเทสา วุตฺตา. อถ วา คจฺฉนฺโต ธริยเต โสติ คนฺโธ. วุตฺตญฺเหตํ ภทนฺเตน พุทฺธทตฺตาจริเยน เวยฺยากรเณน นิรุตฺตินยทสฺสินา ‘‘ธริยตีติ คจฺฉนฺโต, คนฺโธ สูจนโตปิ วา’’ติ.

Este pasaje de las escrituras sirve de ejemplo. Se llama olor (gandha) porque va (gacchati) siendo llevado por el viento. Pues en el Kaccāyana se dice que para las raíces khāda (comer), ama (ir) y gamu (ir), se dan los sustitutos khandha, andha y gandha respectivamente. O bien, es olor aquello que es percibido (dhariyate) mientras se desplaza (gacchanto). Así fue dicho por el venerable maestro Buddhadatta, el comentarista experto en el método de la lingüística: 'Se llama olor a aquello que se desplaza y es percibido, o bien por su función de señalar'.

รสธาตุวสา เจว, รมาสธาตุโตปิ จ;

รสสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, อาหุ ธมฺมรสญฺญุโน.

Los conocedores del sabor del Dhamma han explicado la formación de la palabra 'rasa' (sabor) basándose tanto en la raíz 'ras' como en las raíces 'ram' y 'as'.

รโสติ [Pg.371] หิ รสนฺติ ตํ อสฺสาเทนฺตีติ รโส, รมนฺตา ตํ อสนฺตีติปิ รโส. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘รมมานา น’สนฺตีติ รโสติ ปริทีปิโต’’ติ. ตตฺรายมตฺโถ – เทวมนุสฺสาทโย สตฺตา ยสฺมา รมมานา นํ ธมฺมชาตํ อสนฺติ ภกฺขนฺติ, ตสฺมา ตํ ธมฺมชาตํ รโส นามาติ นิรุตฺตญฺญูหิ ปริทีปิโตติ. ปทจฺเฉโท ปน เอวํ เวทิตพฺโพ –

Pues se llama 'rasa' (sabor) porque lo saborean (rasanti); también es 'rasa' porque lo consumen (asanti) deleitándose (ramantā). Esto también ha sido dicho: 'Se explica como rasa porque lo consumen con deleite'. El significado aquí es: dado que los seres, como los dioses y los humanos, consumen o disfrutan de ese fenómeno deleitándose en él, por eso los expertos en lingüística explican que ese fenómeno se llama 'rasa'. La división de las palabras debe entenderse de la siguiente manera—

นํ อสนฺติ น สนฺตีติ, ปทจฺเฉโท สิยา ตหึ;

กมฺมการกภาเวน, อตฺโถ หิ ตตฺถ อิจฺฉิโต.

La división de las palabras allí sería 'naṃ asanti' (lo consumen); pues allí se requiere el sentido de objeto directo (kammakāraka).

อิติ วุตฺตานุสาเรน, อวุตฺเตสุ ปเทสุปิ;

ยถารหํ นยญฺญูหิ, นโย เนยฺโย สุโสภโน.

Siguiendo lo que se ha dicho, incluso para las palabras no mencionadas, los expertos en el método deben aplicar el método adecuado de manera excelente.

ธาตุจินฺตาย เย มุตฺตา, อนิปฺผนฺนาติ เต มตา;

เต จาปิ พหโว สนฺติ, ปีตโลหิตกาทโย;

Aquellas palabras que están libres de la consideración de una raíz se consideran no derivadas (anipphanna); y de estas hay muchas, como amarillo (pīta), rojo (lohita), etc.

นิปฺผนฺเน อปิ ธาตูหิ, สทฺเท ธคาอิติอาทโย;

อนิปฺผนฺนํว เปกฺขนฺติ, ควาทิวิธิเภทโต.

Incluso en palabras que podrían derivarse de raíces, como los sonidos 'dhagā' y similares, se consideran como no derivadas, basándose en la distinción de reglas para palabras como 'go' (vaca) y otras.

ตถา หิ ‘‘คจฺฉตีติ โค’’, อิติ วุตฺตปทํ ปุน;

อนิปฺผนฺนํ กริตฺวาน, ‘‘คาโว’’ อิจฺจาทิกํพฺรวุํ.

En efecto, aunque se ha dicho que 'vaca (go) es lo que camina (gacchati)', de nuevo, tratándola como no derivada, dijeron 'gāvo', etc.

เอกนฺเตน อนิปฺผนฺนา, สทฺทา วิฑูฑภาทโย;

ธาตุรูปกสทฺทา จ, ‘‘ปพฺพตายติ’’อาทโย.

Son absolutamente no derivadas palabras como 'Viḍūḍabha', etc., y aquellas palabras que tienen forma de verbos denominativos a partir de sustantivos, como 'pabbatāyati' (actuar como una montaña), etc.

เสยฺยถิทํ? ‘‘วิฑูฑโภ, ติสฺโส, เยวาปโน, ปีตํ, โลหิตํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ นามิกปทานิ อนิปฺผนฺนานิ ภวนฺติ. ‘‘นีลํ, ปีตํ, เยวาปนโก’’ อิจฺจาทีนิ ปน นีลวณฺเณ ปีตวณฺเณ. เก เร เค สทฺเทติ ธาตุวเสน อาคตตฺตา นีลตีติ นีลํ, ปีตตีติ ปีตํ, เย วา ปน อิติวจเนน ภควตา กิยเต กถิยเตติ เยวาปนโกติ นิพฺพจนมรหนฺตีติ นิปฺผนฺนานีติ วตฺตพฺพานิ. เกจิ ปเนตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ นีลติ ปีตตีติอาทีนิ กฺริยาปทานิ เตปิฏเก พุทฺธวจเน น ทิสฺสนฺตี’’ติ? กิญฺจาปิ [Pg.372] น ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ เอตรหิ อวิชฺชมานา ปุราณภาสา เอสาติ คเหตพฺพานิ. ยถา หิ ‘‘นาถตีติ นาโถ’’ติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘นาถตี’’ติ กฺริยาปทํ พุทฺธวจเน น ทิสฺสติ, ตถาปิ นาถ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสเนสูติ ธาตุโน ทิฏฺฐตฺตา อฏฺฐกถาจริยา คณฺหึสุเยว, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ กฺริยาปทปริหีโน ธาตุ วุจฺเจยฺย.

¿Cuáles son estas? Por ejemplo: 'Viḍūḍabha, Tissa, Yevāpana, pīta (amarillo), lohita (rojo)', tales sustantivos son no derivados. Sin embargo, términos como 'nīla (azul), pīta (amarillo), yevāpanaka', que se refieren a los colores azul y amarillo, deben decirse que son derivados, pues son aptos para una definición etimológica basada en raíces como 'ke, re, ge' (en el sentido de sonido o color): 'nīlati' (es azul) por lo tanto es 'nīla', 'pītati' (es amarillo) por lo tanto es 'pīta', y 'yevāpanaka' es lo que el Bendito hace o dice mediante la expresión 'ye vā pana' (o cualesquiera otros). Alguien podría decir aquí: '¿Acaso no es cierto que verbos como nīlati, pītati, etc., no se ven en la palabra de Buda contenida en el Tipitaka?'. Aunque no se vean, deben aceptarse como pertenecientes a la lengua antigua (purāṇabhāsā) que hoy no está presente. Así como el verbo 'nāthati' en la expresión 'nāthatīti nātho' (protector es quien protege) no se ve en la palabra de Buda, sin embargo, los maestros comentaristas lo aceptaron porque la raíz 'nātha' se encuentra en los sentidos de rogar, afligir, gobernar y desear; así debe considerarse este caso. Pues no se hablaría de una raíz si careciera de su forma verbal.

กิญฺจ ภิยฺโย – ยถา ‘‘ยาว พฺยาติ นิมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ ชาตกปาฬิยํ อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เทวมนุสฺสานํ โวหารปเถ อสญฺจรนฺตํ ปุราณภาสาภูตํ ‘‘พฺยาตี’’ติ กฺริยาปทมฺปิ ทิสฺสติ, ตถา ‘‘นีลติ, ปีตตี’’ติอาทีหิปิ ปุราณภาสาภูเตหิ กฺริยาปเทหิ ภวิตพฺพํ. ตตฺถ ยาว พฺยาตีติ ยาว อุมฺมีสติ. อยญฺหิ ตสฺมึ กาเล โวหาโร, ยสฺมึ กาเล โพธิสตฺโต จูฬโพธิ นาม ปริพฺพาชโก อโหสิ. ยถา ปน วิฑูฑภสทฺทาทโย ธาตุวเสน อนิปฺผนฺนา นาม วุจฺจนฺติ, ตถา ‘‘ปพฺพตายติ, สมุทฺทายติ, จิจฺจิฏายติ, ธูมายติ, ทุทฺทุภายติ, เมตฺตายติ, กรุณายติ, มมายติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ‘‘ฉตฺตียติ, วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, ธนียติ, ปฏียติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ‘‘อติหตฺถยติ, อุปวีณยติ, ทฬฺหยติ, ปมาณยติ, กุสลยติ, วิสุทฺธยติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ธาตุวเสน อนิปฺผนฺนาเยว นาม วุจฺจนฺติ.

Y aún más: así como en el texto del Jātaka se encuentra el verbo 'byātī', que pertenece a la lengua antigua y no circula en el habla común de dioses y humanos en esta época del Buda, en la frase 'yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo' (en el tiempo en que abre y cierra los ojos, incluso allí el sabor es excesivo), de la misma manera deben haber existido verbos de la lengua antigua como 'nīlati', 'pītati', etc. Allí, 'yāva byāti' significa 'mientras abre los ojos'. Este era el lenguaje de aquel tiempo en que el Bodhisatta fue el asceta errante llamado Cūḷabodhi. Así como palabras como 'Viḍūḍabha' se llaman no derivadas por no tener raíz, también se llaman no derivadas en cuanto a su raíz palabras como 'pabbatāyati' (actuar como montaña), 'samuddāyati' (actuar como océano), 'cicciṭāyati' (chisporrotear), 'dhūmāyati' (echar humo), 'duddubhāyati' (hacer el sonido duddubha), 'mettāyati' (practicar amor benevolente), 'karuṇāyati' (sentir compasión), 'mamāyati' (considerar mío), así como 'chattīyati' (tratar como una sombrilla), 'vatthīyati' (tratar como una vestimenta), 'parikkhārīyati' (tratar como un utensilio), 'dhanīyati' (tratar como riqueza), 'paṭīyati' (tratar como un lienzo), y también 'atihatthayati' (cruzar mediante un elefante), 'upavīṇayati' (cantar al son de la laúd), 'daḷhayati' (fortalecer), 'pamāṇayati' (medir), 'kusalayati' (preguntar por el bienestar), 'visuddhayati' (purificarse).

ตตฺถ ‘‘ปพฺพตายตี’’ติอาทีสุ สงฺโฆ ปพฺพตมิว อตฺตานมาจรติ ปพฺพตายติ, เอวํ สมุทฺทายติ. สทฺโท จิจฺจิฏมิว อตฺตานมาจรติ จิจฺจิฏายติ. วตฺถุ ธูมมิว อตฺตานมาจรติ ธูมายติ. สทฺโท ทุทฺทุภอิติ อาจรติ ทุทฺทุภายติ, ภิกฺขุ เมตฺตายติ, ตถา กรุณายติ. ‘‘มม อิท’’นฺติ คณฺหติ มมายติ. อฉตฺตํ ฉตฺตมิว อาจรติ ฉตฺตียติ. อปุตฺตํ [Pg.373] ปุตฺตมิว อาจรติ ปุตฺตียติ, สิสฺสํ อาจริโย, อตฺตโน ปตฺตมิจฺฉติ ปตฺตียติ. เอวํ วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, จีวรียติ, ธนียติ, ปฏียติ. หตฺถินา อติกฺกมติ อติหตฺถยติ. วีณาย อุปคายติ อุปวีณยติ. ทฬฺหํ กโรติ วีริยํ ทฬฺหยติ. ปมาณํ กโรติ ปมาณยติ. กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลยติ. วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธายติ.

En esos términos: en 'pabbatāyati' y otros, la comunidad actúa como una montaña, por eso se dice 'pabbatāyati'; del mismo modo 'samuddāyati' (actuar como el océano). El sonido actúa como el sonido 'cicciṭa', por eso es 'cicciṭāyati'. Un objeto actúa como el humo, por eso es 'dhūmāyati'. El sonido actúa como 'duddubha', por eso es 'duddubhāyati'. El monje practica el amor benevolente (mettāyati), igualmente con la compasión (karuṇāyati). Toma algo como 'esto es mío', por eso es 'mamāyati'. Trata algo que no es una sombrilla como si lo fuera, por eso es 'chattīyati'. El maestro trata al discípulo que no es su hijo como si lo fuera, por eso es 'puttīyati'. El monje desea su propio cuenco, por eso es 'pattīyati'. Del mismo modo se aplican 'vatthīyati', 'parikkhārīyati', 'cīvarīyati', 'dhanīyati', 'paṭīyati'. Cruza por medio de un elefante, por eso es 'atihatthayati'. Canta acompañándose de la laúd, por eso es 'upavīṇayati'. Hace firme el esfuerzo, por eso es 'daḷhayati'. Establece una medida, por eso es 'pamāṇayati'. Pregunta por el bienestar, por eso es 'kusalayati'. La noche se vuelve pura, por eso es 'visuddhāyati'.

ตตฺรายํ ปทมาลา – ‘‘ปพฺพตายติ, ปพฺพตายนฺติ. ปพฺพตายสิ, ปพฺพตายถ. ปพฺพตายามิ, ปพฺพตายามา’’ติ อิมินา นเยน อฏฺฐนฺนํ วิภตฺตีนํ วเสน เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ, เอวํ ‘‘สมุทฺทายติ, ฉตฺตียตี’’ติอาทีสุ. ตตฺร การิตวเสนปิ ‘‘ปพฺพตายนฺตํ ปโยชยติ ปพฺพตายติ, ปุตฺติยนฺตํ ปโยชยติ ปุตฺตียติ’’ อิจฺจาทิ ปทสิทฺธิ ภวติ. อยํ ปน ปทมาลา – ปพฺพตายติ, ปพฺพตายนฺติ. ปพฺพตายสิ. เสสํ โยเชตพฺพํ. อิจฺเจวํ ธาตุวเสน นิปฺผนฺนานิปฺผนฺนปทานิ วิภาวิตานิ.

Esta es la declinación verbal allí: 'pabbatāyati, pabbatāyanti; pabbatāyasi, pabbatāyatha; pabbatāyāmi, pabbatāyāmā'. Siguiendo este método, debe aplicarse todo lo demás según las ocho flexiones, así como en 'samuddāyati, chattīyati', etc. Allí, incluso mediante el sentido causativo (kārita), se logra la formación de palabras como: 'pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyati' (hace que alguien actúe como una montaña), 'puttiyantaṃ payojayati puttīyati' (hace que alguien actúe como un hijo), etc. Esta es la declinación: 'pabbatāyati, pabbatāyanti; pabbatāyasi...'; el resto debe completarse. De esta manera, se han explicado las palabras derivadas y no derivadas según sus raíces.

อิทานิ ธาตุคณลกฺขณํ, อธาตุลกฺขณํ, การิตปจฺจยโยคํ, สการิเตกกมฺมทฺวิกมฺมติกมฺมปทํ, อูหนียรูปคณํ, ธาตูนํ เอกคณิกทฺวิคณิกเตคณิกปทํ, สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุปทรูปํ, กมฺมภาวปทรูปํ, เอกการิตทฺวิการิตปทํ, อการิตทฺวิกมฺมกปทญฺจ สพฺพเมตํ ยถารหํ กถยาม.

Ahora explicamos adecuadamente las características de los grupos de raíces, las características de lo que no es una raíz, la unión de los sufijos causativos, los términos de objeto único, doble y triple en la forma causativa, el grupo de formas inferibles, los términos de raíces de grupo único, doble y triple, la forma de los términos de agente puro y de agente causal, la forma de los términos de objeto y de estado, los términos con causativo simple y doble, y los términos no causativos de doble objeto.

ตตฺร สพฺพธาตุกนิสฺสิเต สุทฺธกตฺตุปฺปโยเค สุทฺธสฺสรธาตุโต วา เอกสฺสรโต วา อเนกสฺสรโต วา อปจฺจยสฺส ปรภาโว ภูวาทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน ปน อาขฺยาตตฺเต อิการนฺตาเนกสฺสรธาตุโต สห อปจฺจเยน นิจฺจํ นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ ภูวาทิคณลกฺขณํ. อากฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ อปจฺจเยน สทฺธึนิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนํ รุธาทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน [Pg.374] ปน อาขฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ อิวณฺเณกาโรการปจฺจเยหิ สทฺธึ นิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามกตฺเต อนิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ รุธาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ อาเทสลาภาลาภิโน ยปจฺจยสฺส ปรภาโว ทิวาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ ยถารหํ ณุ ณา อุณาปจฺจยานํ ปรภาโว สฺวาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ นาปจฺจยสฺส ปรภาโว กิยาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ อาขฺยาตตฺเต อปฺปกตรปฺปโยควเสน นามิกตฺเต ปจุรปฺปโยควเสน ปฺปณฺหาปจฺจยานํ ปรภาโว คหาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ ยถาสมฺภวํ โอยิรปฺปจฺจยานํ ปรภาโว ตนาทิคณลกฺขณํ. อาขฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ สพฺพถา เณณยปฺปจฺจยานํ ปรภาโว จุราทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน ปน อาขฺยาตตฺเต อิการนฺตธาตุโต สห เณ ณยปจฺจเยหิ นิจฺจํ นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ จุราทิคณลกฺขณํ. คณสูจกานํ ปจฺจยานมปรตฺตํ อธาตุลกฺขณํ. อิติ ธาตุคณลกฺขณมธาตุลกฺขณํ วิภาวิตํ.

Allí, con respecto a todos los usos basados en las raíces, la característica del grupo bhūvādi, en términos de su característica general, es que el sufijo 'a' sigue a una raíz de vocal pura, sea de una sola vocal o de varias vocales. Sin embargo, en términos de su característica específica, en las formas verbales, la característica del grupo bhūvādi es el aumento nasal (niggahīta) constante junto con el sufijo 'a' después de una raíz de varias vocales que termina en 'i', y en las formas nominales, es simplemente el aumento nasal. La característica del grupo rudhādi, en términos de su característica general, es el aumento nasal obligatorio junto con el sufijo 'a' después de las raíces en el sentido de agente en las formas verbales. Sin embargo, en términos de su característica específica, en las formas verbales, la característica del grupo rudhādi es el aumento nasal obligatorio junto con los sufijos de la serie 'i', 'e' y 'o' después de las raíces en el sentido de agente, y en las formas nominales, es simplemente el aumento nasal de manera no obligatoria. La característica del grupo divādi es que el sufijo 'ya' sigue a las raíces en el sentido de agente, ya sea que obtenga una sustitución o no. La característica del grupo svādi es que los sufijos 'ṇu', 'ṇā' y 'uṇā' siguen adecuadamente a las raíces en el sentido de agente. La característica del grupo kiyādi es que el sufijo 'nā' sigue a las raíces en el sentido de agente. La característica del grupo gahādi es que los sufijos 'ppa' y 'ṇhā' siguen a las raíces en el sentido de agente, siendo de uso menos frecuente en las formas verbales y de uso frecuente en las formas nominales. La característica del grupo tanādi es que los sufijos 'o' y 'yira' siguen a las raíces en el sentido de agente según sea posible. La característica del grupo curādi, en términos de su característica general, es que los sufijos 'ṇe' y 'ṇaya' siguen siempre a las raíces en el sentido de agente en las formas verbales. Sin embargo, en términos de su característica específica, en las formas verbales, la característica del grupo curādi es el aumento nasal constante junto con los sufijos 'ṇe' y 'ṇaya' después de una raíz que termina en 'i', y en las formas nominales, es simplemente el aumento nasal. La característica de lo que no es una raíz es la ausencia de sufijos indicadores de grupo. Así se han explicado las características de los grupos de raíces y las de lo que no es una raíz.

การิตปจฺจยสฺส โยเค ‘‘เณ ณโย ณาเป ณาปโย จา’’ติ อิเม จตฺตาโร การิตปจฺจยา.

En la unión de los sufijos causativos, existen estos cuatro sufijos causativos: 'ṇe', 'ṇaya', 'ṇāpe' y 'ṇāpayo'.

เณ ณยาสุํ อุวณฺณนฺตา,อาทนฺตา ปจฺฉิมา ทุเว;

เสสโต จตุโรทฺเว วา,ณโยเยว อธาตุโต.

Los sufijos 'ṇe' y 'ṇaya' se usan después de las raíces que terminan en la serie 'u'; los últimos dos después de las que terminan en 'ā'. De las restantes, se usan los cuatro o solo dos; y 'ṇayo' se usa solo después de lo que no es una raíz.

ตตฺร สาเวติ, สาวยติ. ภาเวติ, ภาวยติ, โอภาเสติ, โอภาสยติ. อิมานิ การิเต อุวณฺณนฺตธาตุรูปานิ.

Allí, 'sāveti', 'sāvayati'; 'bhāveti', 'bhāvayati', 'obhāseti', 'obhāsayati'. Estas son formas causativas de raíces que terminan en la serie 'u'.

ทาเปติ[Pg.375], ทาปยติ. หาเปติ, หาปยติ. นฺหาเปติ, นฺหาปยติ. นหาเปติ, นหาปยติ. อาการนฺตธาตุรูปานิ.

'Dāpeti', 'dāpayati'; 'hāpeti', 'hāpayati'; 'nhāpeti', 'nhāpayati', 'nahāpeti', 'nahāpayati'. Estas son formas de raíces que terminan en 'ā'.

โสเสติ, โสสยติ. โสสาเปติ, โสสาปยติ. โฆสาเปติ, โฆสาปยติ. อการนฺตธาตุรุปานิ.

'Soseti', 'sosayati'; 'sosāpeti', 'sosāpayati'; 'ghosāpeti', 'ghosāpayati'. Estas son formas de raíces que terminan en 'a'.

มคฺโค สํสารโต โลกํ ญาเปติ, ญาปยติ. อิธาตุรูปานิ นิคฺคจฺฉาเปตีติ เอเตสมตฺโถ. อิมานิ หิ นิปุพฺพาย อิธาตุยา วเสน สมฺภูตานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. ตถา หิ สุทฺธกตฺตุภาเวน มคฺโค สยํ ญายติ, สํสารโต นิคฺคจฺฉตีติ ญาโยติ วุจฺจติ.

'El camino hace conocer (ñāpeti, ñāpayati) el mundo fuera del saṃsāra'. El significado de estos términos es 'hace salir' (niggacchāpeti). Pues estas son formas causativas originadas por la raíz 'i' precedida por el prefijo 'ni'. De hecho, debido a su naturaleza causativa, se dice 'ñāyo' (camino), pues el camino mismo es lo que se conoce o lo que sale del saṃsāra.

ปาเวติ, ปาวยติ, อุธาตุรูปานิ. วทาเปตีติ เอเตสมตฺโถ. อิมานิ หิ ปปุพฺพาย อุธาตุยา วเสน สมฺภูตานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. ตถา หิ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ สุทฺธกตฺตุปทํ อาหจฺจภาสิตํ ทิสฺสติ.

'Pāveti', 'pāvayati' son formas de la raíz 'u'. Su significado es 'hace decir' (vadāpeti). Pues estas son formas causativas originadas por la raíz 'u' precedida por el prefijo 'pa'. Así, se ve expresado el término de agente puro: 'aquel que se declara a sí mismo' (yo ātumānaṃ sayameva pāvā).

เขเปติ, เขปยติ. กงฺเขติ, กงฺขยติ, กงฺขาเปติ, กงฺขาปยติ. อาจิกฺขาเปติ, อาจิกฺขาปยติ. อิวณฺณนฺตธาตุรูปานิ.

'Khepeti', 'khepayati'; 'kaṅkheti', 'kaṅkhayati', 'kaṅkhāpeti', 'kaṅkhāpayati'; 'ācikkhāpeti', 'ācikkhāpayati'. Estas son formas de raíces que terminan en la serie 'i'.

ขิเยติ, ขิยยติ. มิลาเยติ, มิลายยติ. เอการนฺตธาตุรูปานิ.

'Khiyeti', 'khiyayati'; 'milāyeti', 'milāyayati'. Estas son formas de raíces que terminan en 'e'.

สิเยติ, สิยยติ. โอการนฺตธาตุรูปานิ.

'Siyeti', 'siyayati'. Estas son formas de raíces que terminan en 'o'.

ปพฺพตายายติ, ปุตฺติยายติ. อธาตุนิสฺสิตานิ รูปานิ. อิมินา นเยน เสสานิ อวุตฺตานิปิ รูปานิ สกฺกา วิญฺญาตุํ วิญฺญุนา ปาฬินยญฺญุนาติ วิตฺถาโร น ทสฺสิโต. อิติ การิตปจฺจยโยโค สงฺเขเปน วิภาวิโต.

'Pabbatāyāyati' (se comporta como una montaña), 'puttiyāyati' (trata como a un hijo). Estas son formas basadas en lo que no es una raíz. Mediante este método, otras formas no mencionadas pueden ser comprendidas por el sabio conocedor del método del Pāli, por lo cual no se ha mostrado una explicación extensa. Así se ha explicado brevemente la unión de los sufijos causativos.

อิทานิ [Pg.376] สการิเตกกมฺมาทีนิ พฺรูม –

Ahora hablamos de los objetos únicos y demás en las formas causativas:

อกมฺมกา เอกกมฺมา, ทฺวิกมฺมา วาปิ โหนฺติ หิ;

การิตปจฺจเย ลทฺเธ, สกมฺมา จ ทฺวิกมฺมกา.

Los verbos intransitivos se vuelven de un solo objeto, y los transitivos se vuelven de dos objetos, cuando se les añade el sufijo causativo.

สยํ โสเธติ โส ภูมึ, โสธาเปติ ปเรมหึ;

นรํ กมฺมํ การยติ, วิญฺเญยฺยํ กมโต อิทํ.

'Él mismo limpia la tierra' (sodheti), 'hace que otros limpien la tierra' (sodhāpeti); 'hace que el hombre realice la acción' (naraṃ kammaṃ kārayati); esto debe entenderse según su orden.

ทฺวิกมฺมิกา สมฺภวนฺติ, ติกมฺมา เอตฺถ ทีปเย;

‘‘อิสฺสโร เสวกํ คามํ, อชํ นาเยติ’’ อิจฺจปิ.

Los que son de dos objetos se convierten aquí en tres objetos; debe ilustrarse: 'El señor hace que el servidor lleve la cabra a la aldea' (issaro sevakaṃ gāmaṃ ajaṃ nāyeti).

‘‘นโร นเรน วา คามํ, อชํ นาเยติ’’อิจฺจปิ;

กมฺมตฺถทีปกํเยว, กรณํ เอตฺถ อิจฺฉิตํ.

Incluso en 'el hombre hace que el hombre lleve la cabra a la aldea' (naro narena vā gāmaṃ ajaṃ nāyeti), aquí se prefiere el caso instrumental para indicar el sentido del objeto.

อิติ สการิเตกกมฺมาทีนิ วิภาวิตานิ.

Así se han explicado los objetos únicos y demás en las formas causativas.

อิทานิ อูหนียรูปคณํ พฺรูม – โหติ, โภติ, สมฺโภติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. สุมฺโภติ, ปริสุมฺโภติ, อิทํ รุธาทิคูปํ. นินฺทติ, วินินฺทติ, พนฺธติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. ฉินฺทติ, ภินฺทติ, รุนฺธติ, อิทํ รุธาทิรูปํ. เทติ, เนติ, วเทติ, อนฺเวติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. รุนฺเธติ, ปฏิรุนฺเธติ, อิทํ รุธาทิรูปํ. พุทฺเธติ, ปลิพุทฺเธติ, อิทํ จุราทิรูปํ. ชยติ, สยติ, ปลายติ, มิลายติ, คายติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. หายติ, สายติ, นฺหายติ, อิทํ ทิวาทิรูปํ. กถยติ, จินฺตยติ, ภาชยติ, อิทํ จุราทิรูปํ. คพฺพติ, ปคพฺพติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. กุพฺพติ, กฺรุพฺพติ, อิทํ ตนาทิรูปํ. หิโนติ, จิโนติ, อิทํ สฺวาทิรูปํ. ตโนติ, สโนติ, กโรติ, อิทํ ตนาทิรูปํ. จินฺเตติ, จินฺตยติ, อิทํ กตฺตุรูปญฺเจว เหตุกตฺตุรูปญฺจ. กนฺเตติ, กนฺตยติ, อิทํ เหตุกตฺตุรูปเมว. ภกฺเขติ, ภกฺขยติ, วาเทติ, วาทยติ, อิทํ สุทฺธกตฺตุรูปญฺเจว เหตุกตฺตุรูปญฺจ. มิยฺยตีติ กตฺตุปทญฺเจว กมฺมปทญฺจ. ภาเวถาติ พหุวจนญฺเจว เอกวจนญฺจ. สํยมิสฺสนฺติ อนาคตวจนญฺเจว อตีตวจนญฺจ. อนุสาสตีติ อาขฺยาตญฺเจว นามิกญฺจ. คจฺฉํ วิธมํ นิกฺขณนฺติ นามิกญฺเจว [Pg.377] อาขฺยาตญฺจ. เอตฺถ อาขฺยาตตฺเต คจฺฉนฺติ อนาคตวจนํ, วิธมนฺติ อตีตวจนํ, นิขณนฺติ ปริกปฺปวจนํ, สพฺพํ วา เอตํ ปทํ อนาคตาธิวจนนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏเตว. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ อูหนียปทานิ นานปฺปการโต โยเชตพฺพานิ. อิมานิ ปทานิ ทุพฺพิญฺเญยฺยวิเสสานิ มนฺทพุทฺธีนํ สมฺโมหกรานิ อาจริยปาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา เวทนียานีติ อูหนียรูปคโณ วิภาวิโต.

Ahora hablamos del grupo de formas que deben ser inferidas: hoti, bhoti, sambhoti; estas pertenecen a la clase bhūvādi. Sumbhoti, parisumbhoti; estas pertenecen a la clase rudhādi. Nindati, vinindati, bandhati; estas pertenecen a la clase bhūvādi. Chindati, bhindati, rundhati; estas pertenecen a la clase rudhādi. Deti, neti, vadeti, anveti; estas pertenecen a la clase bhūvādi. Rundheti, paṭirundheti; estas pertenecen a la clase rudhādi. Buddheti, palibuddheti; estas pertenecen a la clase curādi. Jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati; estas pertenecen a la clase bhūvādi. Hāyati, sāyati, nhāyati; estas pertenecen a la clase divādi. Kathayati, cintayati, bhājayati; estas pertenecen a la clase curādi. Gabbati, pagabbati; estas pertenecen a la clase bhūvādi. Kubbati, krubbati; estas pertenecen a la clase tanādi. Hinoti, cinoti; estas pertenecen a la clase svādi. Tanoti, sanoti, karoti; estas pertenecen a la clase tanādi. Cinteti, cintayati; estas son tanto formas activas como formas causativas. Kanteti, kantayati; estas son únicamente formas causativas. Bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati; estas son tanto formas activas como causativas. Miyyati es tanto un término activo como un término pasivo. Bhāvethā es tanto plural como singular. Saṃyamissanti es tanto una expresión de futuro como de pasado. Anusāsati es tanto un verbo finito como un nombre. Gacchaṃ, vidhamaṃ, nikkhaṇanti son tanto nombres como verbos finitos. Aquí, como verbos finitos: gacchanti es expresión de futuro, vidhamanti de pasado, nikhaṇanti de optativo, o bien todos estos términos pueden considerarse propiamente como designaciones del futuro. De esta manera, otros términos que deben ser inferidos deben aplicarse de diversos modos. Estas palabras, cuyas distinciones son difíciles de discernir y que causan confusión a los de inteligencia débil, deben ser conocidas tras haber servido a los maestros y grandes maestros. Así queda explicado el grupo de formas que deben ser inferidas.

อิทานิ เอกคณิกาทีนิ วทาม – ธา ธารเณ, ภูวาทิคณิกวเสนายํ เอกคณิกา สกมฺมิกา ธาตุ. ภควา สกลโลกสฺส หิตํ ทธาติ วิทธาติ, ปุริโส อตฺถํ สํวิเธติ, นิธึ นิเธติ, อิมานิ สุทฺธกตฺตริ ภวนฺติ. ‘‘สํวิธาเปติ, วิธาเปตี’’ติ อิมานิ เหตุกตฺตริ ภวนฺติ. กมฺเม ปน ภาเว จ ‘‘อนุวิธียตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ตถา หิ กมฺเม ‘‘นิธิ นาม นิธียตี’’ติ จ ‘‘ธียติ ธปิยตีติ เธยฺย’’นฺติ จ รูปานิ ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ กมฺเม ‘‘กมฺมํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยติ, กมฺมานิ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยนฺติ. โภ กมฺม ตฺวํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยสิ, อหํ กมฺมํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยามี’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. ภาเว ปน ‘‘สตฺโต ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยติ, สตฺตา ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยนฺติ, โต สตฺต ตฺวํ ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยสี’’ติ โยเชตพฺพํ. อยํ นโย อติวิย สุขุโม ปาฬินยานุกูโล.

Ahora hablamos de las raíces que pertenecen a una sola clase y demás: dhā en el sentido de sostener (dhāraṇe); esta es una raíz transitiva de una sola clase según el grupo bhūvādi. El Bendito establece (dadhāti) y dispone (vidadhāti) el bienestar de todo el mundo; el hombre organiza (saṃvidheti) el propósito, deposita (nidheti) un tesoro; estas son formas activas. Saṃvidhāpeti, vidhāpeti; estas son formas causativas. En la voz pasiva y en el sentido de estado (bhāva), se presentan formas como anuvidhīyatī y otras. Pues así, en la voz pasiva se ven formas como 'un tesoro ciertamente se deposita' (nidhi nāma nidhīyati) y 'lo que debe ser depositado o establecido' (dhīyati ṭhapiyatīti dheyyaṃ). Allí, en la voz pasiva, debe aplicarse de esta manera: 'el kamma es seguido por los seres, los kammas son seguidos por los seres. Oh kamma, tú eres seguido por los seres; yo, como kamma, soy seguido por los seres', y así sucesivamente. Pero en el sentido de estado (bhāva), debe aplicarse: 'el ser se conforma al sufrimiento, los seres se conforman al sufrimiento, oh ser, tú te conformas al sufrimiento'. Este método es sumamente sutil y conforme al método del Canon.

นามิกปทตฺเต ‘‘ธาตู’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ตตฺถ ธาตูติ สลกฺขณํ ทธาติ ธาเรตีติ ธาตุ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘สลกฺขณธารณโต ทุกฺขวิธานโต ทุกฺขธานโต จ ธาตู’’ติ วุตฺตํ. ธาตูติ ปถวีธาตาทิธาตุโย. ตตฺถ สลกฺขณธารณโตติ ยถา ติตฺถิยปริกปฺปิโต ปกติ อตฺตาติ เอวมาทิโก สภาวโต นตฺถิ, น เอวเมตา, เอตา ปน สลกฺขณํ สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโย[Pg.378]. ทุกฺขวิธานโตติ ทุกฺขสฺส วิทหนโต. เอตา หิ ธาตุโย การณภาเวน ววตฺถิตา หุตฺวา ยถา อยโลหาทิธาตุโย อยโลหาทิอเนกปฺปการํ สํสารทุกฺขํ วิทหนฺติ. ทุกฺขธานโตติ อนปฺปกสฺส ทุกฺขสฺส วิธานมตฺตโต อวสวตฺตนโต, ตํ วา ทุกฺขํ เอตาหิ การณภูตาหิ สตฺเตหิ อนุวิธียติ, ตถาวิหิตญฺจ ตํ เอเตสฺเวว ธียติ ฐปิยติ, เอวํ ทุกฺขธานโต ธาตุโย. อปิจ นิชฺชีวฏฺโฐ ธาตโวติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ ภควา ‘‘ฉ ธาตุโยสํ ภิกฺขุ ปุริโส’’ติอาทีสุ ชีวสญฺญาสมูหนตฺถํ ธาตุเทสนํ อกาสีติ. โย ปน ตตฺถ อมฺเหหิ ภาวฏฺฐาเน ‘‘สตฺโต ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยตี’’ติ ติปุริสมณฺฑิโต เอกวจนพหุวจนิโก ปฐมาวิภตฺติปฺปโยโค วุตฺโต. โส –

En cuanto a su condición de términos nominales, aparecen palabras como dhātu y otras. Allí, se llama dhātu (elemento) porque establece o porta (dhāretī) su propia característica (salakkhaṇa). Sin embargo, en los Comentarios se dice: 'es dhātu por sostener su propia característica, por disponer el sufrimiento y por ser el receptáculo del sufrimiento'. Dhātu se refiere a los elementos como el elemento tierra, etc. Allí, 'por sostener su propia característica' significa que, a diferencia de conceptos como el 'yo' (attā) o la 'naturaleza primordial' (pakati) imaginados por los no-budistas, que no existen en realidad, estos elementos no son así; más bien, se llaman dhātuyo porque sostienen su propia característica o naturaleza intrínseca (sabhāva). 'Por disponer el sufrimiento' significa por producir el sufrimiento. Pues estos elementos, habiéndose establecido como causas, producen el sufrimiento del saṃsāra de diversas maneras, al igual que los elementos como el hierro o el cobre producen diversos objetos. 'Por ser el receptáculo del sufrimiento' significa que, debido a que el sufrimiento no es poco y no está sujeto a la voluntad, ese sufrimiento es seguido por los seres a través de estos elementos que actúan como causas, y una vez dispuesto de tal modo, se deposita o permanece (dhīyati ṭhapiyati) en ellos mismos; así, son dhātuyo por ser el receptáculo del sufrimiento. Además, debe entenderse que el significado de 'elementos' es el sentido de lo inanimado. Por lo tanto, el Bendito impartió la enseñanza de los elementos en pasajes como 'este hombre, monje, consta de seis elementos', con el fin de erradicar la percepción de un ser vivo. En cuanto a lo que mencionamos allí en el sentido de estado (bhāva): 'el ser se conforma al sufrimiento', se indicó el uso de la primera declinación en singular y plural acompañada de las tres personas. Eso es—

‘‘ทูสิโต คิริทตฺเตน, หโย สามสฺส ปณฺฑโว;

โปราณํ ปกตึ หิตฺวา, ตสฺเสวานุวิธิยฺยตี’’ติ จ

«Corrompido por Giridatta, el caballo Paṇḍava de mi señor, abandonando su naturaleza original, se conforma a la de aquel».

‘‘มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธุรสฺส หทยํ ธนิยฺยตี’’ติ จ ‘‘เต สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺตี’’ติ จ อิมาสํ ปาฬีนํ วเสน สารโต ปจฺเจตพฺโพ. ตตฺถ ปณฺฑโว นาม อสฺโส คิริทตฺตนามกสฺส อสฺสโคปกสฺส ปกตึ อนุวิธิยฺยติ อนุกโรตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยทิ กตฺตุปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘อนุวิทธาตี’’ติ ปาฬิ วตฺตพฺพา สิยา. ยทิ กมฺมปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ปณฺฑเวนา’’ติ ตติยนฺตํ กตฺตุปทํ วตฺตพฺพํ สิยา, เอวํ อวจเนน ‘‘อนุวิธิยฺยตี’’ติ อิทํ ภาวปทนฺติ สิทฺธํ. น เกนจิ เอตฺถ วตฺตุํ สกฺกา ‘‘ทิวาทิคเณ กตฺตริ วิหิตยปจฺจยสฺส วเสน วุตฺตํ อิทํ รูป’’นฺติ, ธาธาตุยา ทิวาทิคเณ อปฺปวตฺตนโต, เอกนฺตภูวาทิคณิกตฺตา จ. ทุติยปฺปโยเค ปน ยทิ กตฺตุปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ธนุเต’’ติ ปาฬิ วตฺตพฺพา สิยา. ยทิ กมฺมปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ธาตุยา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา[Pg.379]. เอวํ อวจเนน ‘‘ธนิยฺยตี’’ติ อิทมฺปิ ภาวปทนฺติ สิทฺธํ. เอตฺถ ‘‘ธนิยฺยตีติ ปตฺเถติ, อิจฺฉตีติ อตฺโถ’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ‘‘ธนุ ยาจเน’’ติ ธาตุ เอสา เอกนฺเตน ตนาทิคเณเยว วตฺตติ. ตติยปฺปโยเค ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ ยทิ ภูวาทิคเณ ‘‘หา จาเค’’ติ ธาตุยา รูปํ สิยา, กตฺตริ ‘‘ปชหิสฺสนฺตี’’ติ รูปํ สิยา, ‘‘กสฺมา โน ปชหิสฺสตี’’ติ เอตฺถ วิย. กมฺมปทํ ปน ‘‘ปชหิยิสฺสนฺตี’’ติ สิยา. ยสฺมา ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ อิทํ ทิวาทิคเณ ‘‘หา ปริหานิย’’นฺติ ธาตุยา รูปตฺตา ‘‘ปหายิสฺสนฺตี’’ติ กตฺตุปทรูปํ สิยา ‘‘อาชญฺโญ กุรุเต เวคํ, หายนฺติ ตตฺถ วฬวา’’ติ อกมฺมกสฺส กตฺตุปทรูปสฺส ทสฺสนโต, ตสฺมา ‘‘ปหายิสฺสนฺตี’’ติ อวตฺวา ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ วจเนน ยปจฺจโย ภาเว วตฺตตีติ ญายติ.

En base a los textos Pali: “Tu madre es Irandhatī, el corazón de Vidhura es anhelado” y “esos estados contaminados serán abandonados”, debe entenderse el significado esencial. Allí, “paṇḍava” se refiere a un caballo que sigue o imita la naturaleza de un cuidador de caballos llamado Giridatta. En este punto, si se deseara un sujeto activo (kattupada), el texto Pali debería decir “anuvidadhāti”. Si se deseara un objeto (kammapada), debería decirse “paṇḍavenā” como sujeto en caso instrumental; por el hecho de no decirse así, queda establecido que “anuvidhiyyati” es una forma impersonal (bhāvapada). Nadie puede decir aquí que “esta forma se dice en base al sufijo -ya prescrito para el sujeto en la clase divādi”, porque la raíz ‘dhā’ no ocurre en la clase divādi, siendo exclusivamente de la clase bhūvādi. En el segundo uso, si se deseara un sujeto activo, el texto Pali debería decir “dhanute”. Si se deseara un objeto, debería decirse “dhātuyā”. Al no decirse así, queda establecido que “dhaniyyati” también es una forma impersonal. En el Comentario se dice: “dhaniyyatī significa que anhela o desea”. Esta raíz “dhanu yācane” (anhelar) ocurre exclusivamente en la clase tanādi. En el tercer uso, “pahīyissantī”, si fuera una forma de la raíz “hā cāge” (abandonar) en la clase bhūvādi, en voz activa la forma sería “pajahissantī”, como en “kasmā no pajahissatī”. Pero la forma pasiva sería “pajahiyissantī”. Dado que “pahīyissantī” es una forma de la raíz “hā parihāniyaṃ” (disminución) en la clase divādi, la forma de sujeto activo sería “pahāyissantī”, como se ve en la forma de sujeto activo de uso común “ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā” (el noble corcel se apresura, allí las yeguas disminuyen su velocidad); por lo tanto, al no decir “pahāyissantī” sino “pahīyissantī”, se sabe que el sufijo -ya se emplea en sentido impersonal (bhāve).

เกจิ ปเนตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘โส ปหียิสฺสติ. เต สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ. รูปํ วิภวิยฺยติ. อคฺคิชาหิ ปุพฺเพว ภูยเต’ติอาทีสุ ยปจฺจโย กมฺเมเยว วิหิโต, น ภาเว. กมฺมกตฺตุวเสน หิ อิเม ปโยคา ทฏฺฐพฺพา, สยเมว ปียเต ปานียํ, สยเมว กโฏ กริยเตติ ปโยคา วิยา’’ติ. ตํ น, เอวญฺหิ สติ ‘‘ปชหิยิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกธาตุรูปานิ วตฺตพฺพานิ ‘‘ปียเต กริยเต’’ติ รูปานิ วิย. เอตฺถ ปน ภาวฏฺฐาเน กตฺตุโน ฐิตภาโว เหฏฺฐา นานปฺปกาเรน ทสฺสิโตติ น วุตฺโต. เย สทฺทสตฺเถ มตํ คเหตฺวา สาสนิกา ครู ภาเว อทพฺพวุตฺติโน ภาวสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว, ตญฺจ ปฐมปุริสสฺเสว ‘‘ภูยเต เทวทตฺเตน เทวทตฺเตน สมฺปตฺตึ อนุภวนนฺติ อตฺโถ’’ติ ปโยคญฺจ ตทตฺถโยชนญฺจ [Pg.380] วทนฺติ. เตสํ ตํ วจนํ ปาฬิยา, อฏฺฐกถาทีหิ จ น สเมติ, ตสฺมา ยถาวุตฺโตเยวตฺโถ อายสฺมนฺเตหิ ธาเรตพฺโพ.

Algunos podrían decir aquí: “Él será abandonado. Esos estados contaminados serán abandonados. La forma se desintegrará. Se ha existido antes por medio de los fuegos”, etc., en estos casos el sufijo -ya se prescribe solo en sentido pasivo (kamme), no impersonal (bhāve). Pues estos usos deben verse como verbos pasivos, igual que los usos “el agua se bebe por sí misma” (sayameva pīyate pānīyaṃ), “la estera se hace por sí misma” (sayameva kaṭo kariyate). Eso no es así; de ser así, deberían decirse formas de raíces pasivas como “pajahiyissantī”, al igual que las formas “pīyate” y “kariyate”. Aquí, sin embargo, el estado del sujeto situado en el lugar del estado impersonal no se ha mencionado porque se mostró de diversas maneras anteriormente. Aquellos maestros de la enseñanza que, siguiendo la opinión de los tratados de gramática, afirman que en el sentido impersonal, al no expresar una sustancia, el estado impersonal es singular y solo se usa en tercera persona, y mencionan el uso y su aplicación como: “se existe (bhūyate) por Devadatta; el significado es que Devadatta experimenta prosperidad”. Esa afirmación de ellos no concuerda con el Canon (Pali) ni con los Comentarios, por lo tanto, los venerables deben retener el significado tal como se ha expuesto.

ชร โรเค. ชรติ, ชริยฺยติ. ชรวโยหานิยํ. ชีรติ, ชิยฺยติ. อิมา ทฺเวปิ ภูวาทิ คณิกวเสน เอกคณิกา. ตาสํ อยํ สาธารณรูปวิภาวนา. ‘‘เยน จ สนฺตปฺปติ, เยน จ ชริยฺยตี’’ติอาทิ. ตตฺถ เยน จ ชริยฺยตีติ เยน เตโชคเตน กุปิเตน อยํ กาโย เอกาหิกาทิชรโรเคน ชริยฺยติ ชรติ. อถ วา เยน จ ชริยติ เยน อยํ กาโย ชีรติ อินฺทฺริยเวกลฺยตํ พลกฺขยํ ปลิตวลิตาทิญฺจ ปาปุณาติ.

Jara roge. Jarati, jariyyati. Jaravayohāniyaṃ. Jīrati, jiyyati. Estas dos raíces, por pertenecer a la clase bhūvādi, se consideran de una sola clase. Esta es la explicación de sus formas comunes: “Por lo cual uno se consume y por lo cual uno envejece”, etc. Allí, “por lo cual uno envejece” significa que por ese elemento calor (tejo) perturbado, este cuerpo envejece (jariyyati/jarati) a través de enfermedades de vejez como la fiebre de un día, etc. O bien, “por lo cual uno envejece” (jariyati) significa por lo cual este cuerpo se desgasta (jīrati), alcanzando la deficiencia de las facultades, la pérdida de fuerza, las canas y las arrugas.

มร ปาณจาเค. ภูวาทิคณิโกยํ อกมฺมโก จ. สตฺโต มรติ, มิยฺยติ. กิญฺจาปิ อยํ ธาตุ ‘‘มร ปาณจาเค’’ติ วจนโต สกมฺมโก วิย ทิสฺสติ, ตถาปิ ‘‘ปุตฺโต มรติ. กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติ จ ชิยฺยติ จ มิยฺยติ จา’’ติ เอวมาทีนํ กมฺมรหิตปฺปโยคานํ ทสฺสนโต อกมฺมโกเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺถโยชนานเยน ปน มรตีติ ปาณํ จชตีติ กมฺมํ อาเนตฺวา กเถตุํ ลพฺภติ. ‘‘มรติ, มิยตี’’ติ อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ, ‘‘สตฺโต สตฺตํ มาเรติ, มารยติ, มาราเปติ, มาราปยตี’’ติ อิมานิ การิตปทสงฺขาตานิ เหตุกตฺตุปทานิ. เอตฺถ จ โย อมตํ สตฺตํ มรณํ ปาเปติ, โส วธโก มาเรติ มารยติ มาราเปติ มาราปยตีติ จ วุจฺจติ. สตฺโต สตฺเตหิ มาริยติ มาราปิยตีติ อิมานิ กมฺมปทานิ. ภาวปทมปฺปสิทฺธํ. เอวมญฺญตฺราปิ ปสิทฺธตา จ อปฺปสิทฺธตา จ อุปปริกฺขิตพฺพา.

Mara pāṇacāge. Esta pertenece a la clase bhūvādi y es intransitiva (akammako). El ser muere: marati, miyyati. Aunque esta raíz parece transitiva por la definición “mara pāṇacāge”, sin embargo, debido a que se ven usos sin objeto como “el hijo muere”, “este mundo ha caído en el sufrimiento, nace, envejece y muere (miyyati)”, etc., debe entenderse que es exclusivamente intransitiva. Pero según el método de aplicación del significado, al decir “marati” (muere), se puede explicar trayendo un objeto: “renuncia a la vida” (pāṇaṃ cajati). “Marati, miyati” son formas puramente activas; “el ser hace matar a otro ser: māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati” son formas causativas (hetukattupadāni). Y aquí, aquel que hace que un ser que no está muriendo llegue a la muerte, se llama matador (vadhako) y se dice “māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati”. “El ser es matado por otros: māriyati, mārāpiyati” son formas pasivas. La forma impersonal es poco frecuente. De igual manera, en otros casos, se debe examinar tanto lo que es común como lo que es de uso lingüístico.

ขาท ภกฺขเณ. อยํ ปน ภูวาทิคณิกวเสน เอกคณิโก สกมฺมโก ธาตุ. ขาทติ, สงฺขาทติ, อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ[Pg.381]. ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา ปูวํ ขาเทติ ขาทยติ ขาทาเปติ ขาทาปยติ, อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. เอตฺถ จ โย อขาทนฺตํ ขาทนฺตํ วา ขาทาหีติ ปโยเชติ, โส ขาทาปโก ขาเทติ ขาทยติ ขาทาเปติ ขาทาปยตีติ จ วุจฺจติ. ขชฺชติ, สํขชฺชติ, สงฺขาทิยติ. อิมานิ กมฺมปทานิ. อตฺรปนายํ ปาฬิ ‘‘อตีตํ ปาหํ อทฺธานํ รูเปน ขชฺชึ, เสยฺยถาปาหํ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺเนน รูเปน ขชฺชามิ. อหญฺเจว โข ปน อนาคตํ รูปํ อภินนฺเทยฺยํ, อนาคเตนปาหํ รูเปน ขชฺเชยฺยํ, เสยฺยถาเปตรหิ ขชฺชามี’’ติ. ภาวปทํ น ลพฺภติ สกมฺมกตฺตา อิมสฺส ธาตุสฺส. ภูวาทิคโณ. อยํ นามธาตุ เอกนฺตรุธาทิคณิโกติ อปฺปสิทฺโธ.

Khāda bhakkhaṇe. Esta es una raíz transitiva que pertenece a la clase bhūvādi. Khādati, saṅkhādati son formas puramente activas. “Un hombre hace que un hombre coma un pastel a través de otro hombre: khādeti, khādayati, khādāpeti, khādāpayati”, estas son formas causativas. Y aquí, aquel que instiga a uno que no está comiendo o que está comiendo diciendo “¡come!”, se llama instigador (khādāpako) y se dice “khādeti, khādayati, khādāpeti, khādāpayati”. Khajjati, saṃkhajjati, saṅkhādiyati son formas pasivas. Sobre esto, este es el texto Pali: “En el pasado fui consumido (khajjiṃ) por la forma, así como ahora soy consumido (khajjāmi) por la forma presente. Si me deleitara en la forma futura, también sería consumido por la forma futura, tal como soy consumido ahora”. La forma impersonal no se obtiene por ser esta raíz transitiva. Clase bhūvādi. Esta raíz nominal es de uso común como perteneciente exclusivamente a la clase rudhādi.

ทิวาทิคเณ ตา ปาลเน. โลกํ ตายติ สนฺตายติ. อิมานิ สกมฺมกานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. เหตุกตฺตุปทํ ปน กมฺมปทญฺจ ภาวปทญฺจ อปฺปสิทฺธานิ.

En la clase divādi, tā pālane. Protege el mundo: tāyati, santāyati. Estas son formas puramente activas transitivas. Sin embargo, las formas causativa, pasiva e impersonal son de uso poco frecuente.

สุธ สํสุทฺธิยํ. จิตฺตํ สุชฺฌติ วิสุชฺฌติ. อิมานิ อกมฺมกานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. โสเธติ, โสธยติ, โสธาเปติ, โสธาปยติ, อิมานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. เอตฺถ จ โย อสุทฺธํ ฐานํ สุทฺธํ กโรติ, โส โสธโก โสเธติ, โสธยตีติ วุจฺจติ, เอส นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ. โย ปน อสุทฺธฏฺฐานํ สยํ อโสเธตฺวา ‘‘ตฺวํ โสเธหี’’ติ อญฺญํ ปโยเชติ, โส โสธาปโก โสธาเปติ โสธาปยตีติ วุจฺจติ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ. ตถา หิ ‘‘กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยตี’’ติอาทีสุ อยํ นโย น ลพฺภติ, เอวํ ลพฺภมานนโย จ อลพฺภมานนโย จ สพฺพตฺถ อุปปริกฺขิตพฺโพ. อิมา ปเนตฺถ ปาฬิโย –

Sudha en el sentido de pureza. La mente se purifica (sujjhati), se vuelve completamente pura (visujjhati). Estas son formas de agente intransitivo (suddhakattupadāni). Purifica (sodheti, sodhayati), hace purificar (sodhāpeti, sodhāpayati), estas son formas causativas de agente (hetukatturūpāni). En este contexto, aquel que vuelve puro un lugar impuro, se dice que es un purificador (sodhako), que purifica (sodheti, sodhayati); este principio se aplica también en otros casos similares. Pero aquel que, sin limpiar él mismo un lugar impuro, emplea a otro diciendo "limpia tú esto", se llama instigador de la limpieza (sodhāpako), hace limpiar (sodhāpeti, sodhāpayati). Este principio se aplica también en otros casos similares. Así, en palabras como "kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati", este principio no se encuentra (de la misma manera); así, tanto el principio aplicable como el no aplicable deben ser examinados en todas partes. Al respecto, estos son los textos canónicos:

‘‘ปจฺจนฺตเทสวิสเย, นิมนฺเตตฺวา ตถาคตํ;

ตสฺส อาคมนํ มคฺคํ, โสเธนฺติ ตุฏฺฐมานสา’’ติ จ

"En los territorios de las regiones fronterizas, habiendo invitado al Tathāgata, con mentes gozosas limpian (sodhenti) el camino para su llegada" y también:

‘‘มคฺคํ [Pg.382] โสเธมหํ ตทา’’ติ จ. อิมา หิ ปาฬิโย สหตฺถา โสธนํ สนฺธาย วุตฺตา. ‘‘อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ ราชคเห ปพฺภารํ โสธาเปติ เลณํ กตฺตุกาโม’’ติ ปน ปาฬิ, ‘‘กึ ภนฺเต เถโร การาเปตี’’ติ, ‘‘ปพฺภารํ มหาราช โสธาเปมิ เลณํ กตฺตกาโม’’ติ จ ปาฬิ. อิมา ปเรหิ โสธาปนํ สนฺธาย วุตฺตา. ‘‘กสฺส โสธิยติ มคฺโค’’ติ อิทํ กมฺมปทํ, ภาวปทํ ปน อปฺปสิทฺธํ. อิมินา นเยน ยาว จุราทิคณา โยเชตพฺพํ.

"Entonces yo limpié (sodhemahaṃ) el camino". Estos textos canónicos se refieren a la limpieza realizada con las propias manos. Sin embargo, el texto: "El venerable Pilindavaccha hace limpiar (sodhāpeti) una gruta en Rājagaha con el deseo de hacer una cueva", y "¿Qué está haciendo construir el anciano?", "Gran rey, estoy haciendo limpiar (sodhāpemi) una gruta con el deseo de hacer una cueva". Estos se refieren a hacer limpiar por otros (causativo). "¿Para quién se limpia (sodhiyati) el camino?", esta es una forma pasiva (kammapada), mientras que la forma impersonal (bhāvapada) debe entenderse de manera similar. Por este método, debe aplicarse hasta el grupo curādi.

ทฺวิคณิกตฺเต สุภ โสเภ. โสภติ วตายํ ปุริโส. สุภ ปหาเร. โย โน คาโวว สุมฺภติ สุมฺโภติ อิจฺจปิ ทิสฺสติ. ‘‘สุมฺโภตี’’ติ จ กจฺจายนมเต รูปํ, อิมานิ กตฺตุปทานิ. นครํ โสเภติ, โสภยติ. ปุริโส ปุริเส โจรํ สุมฺเภติ, สุมฺภยติ, สุมฺภาเปติ, สุมฺภาปยติ. อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. กมฺมภาวปทานิ ลพฺภมานาลพฺภมานวเสน ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพานิ. ภูวาทิรุธาทิคณิกรูปานิ.

Las raíces subha y sobha pertenecen a dos grupos. Este hombre ciertamente brilla (sobhati). Subha en el sentido de golpear. Se observa el uso: "Aquel que golpea (sumbhati, sumbhoti) como a nuestro buey". La forma "sumbhoti" es según la opinión de Kaccāyana; estas son formas de agente. Embellece (sobheti, sobhayati) la ciudad. El hombre golpea (sumbheti, sumbhayati), hace golpear (sumbhāpeti, sumbhāpayati) al ladrón. Estas son formas causativas de agente. Las formas pasivas e impersonales deben aplicarse según sea posible, según se encuentren o no. Son formas de los grupos bhūvādi y rudhādi.

ปจ ปาเก. ปุริโส ภตฺตํ ปจติ. เนรยิโก นิรเย ปจฺจติ. กมฺมํ ปจฺจติ. ภตฺตํ ปจฺจติ. ปารมิโย ปริปจฺจนฺติ. ผลานิ ปริปจฺจนฺติ, ปกฺกานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. ครโว ปน –

Paca en el sentido de cocinar o madurar. El hombre cocina (pacati) el arroz. El habitante del infierno se cocina (paccati) en el infierno. El kamma madura (paccati). El arroz se cocina (paccati). Las perfecciones maduran (paripaccanti). Los frutos maduran (paripaccanti), lo que significa que se vuelven maduros. Sin embargo, los maestros dicen:

ญาณยุตฺตวรํ ตตฺถ, ทตฺวา สนฺธึ ติเหตุกํ;

ปจฺฉา ปจฺจติ ปากานํ, ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเวติ จ –

"Habiendo dado allí una excelente (consciencia) asociada con el conocimiento, con la conexión de tres raíces; después, madura (paccati) en dos tipos de resultados en el curso de la existencia", y:

‘‘อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ น ปจฺจตี’’ติ จ เอวํ ปจติปทสฺส ทฺวิคณิกรูปสฺส สกมฺมกตฺตํ อิจฺฉนฺติ. เอวํ ปน สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน กุโต ลพฺภา. เตปิฏเก หิ พุทฺธวจเน ‘‘กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจติ. ยาว ปาปํ น ปจฺจติ. นิรยมฺหิ [Pg.383] อปจฺจิ โส’’ติ เอวํ อกมฺมกตฺตํเยว ทิสฺสติ. เอตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ ปจ ปาเก’ติ อยํ ธาตุ สกมฺมโก, เตน ‘ปจฺจตี’ติ ปทสฺส ทิวาทิคณิกรูปสฺสปิ สโต สกมฺมกตฺตํ ยุชฺชติ, ตสฺมาเยว ‘ปจฺจติ ปากานํ ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว’ติอาทีสุ วุตฺต’’นฺติ. เอตฺถ วุจฺจเต – ยถา ‘‘ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, ภิทิ วิทารเณ’’ติ ธาตูนํ รุธาทิคเณ ปวตฺตานํ ‘‘รุกฺขํ ฉินฺทติ, ภิตฺตึ ภินฺทตี’’ติ รูปปทานํ สกมฺมกตฺเตปิ สติ ทิวาทิคณํ ปตฺตานํ เตสํ ธาตูนํ ‘‘อุทกํ ฉิชฺชติ, ฆโฏ ภิชฺชตี’’ติ รูปปทานิ อกมฺมกานิเยว ภวนฺติ, ยถา ภูวาทิคเณ ปวตฺตสฺส ปจธาตุสฺส ‘‘ภตฺตํ ปจตี’’ติ รูปปทสฺส สกมฺมกตฺเตปิ สติ ทิวาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘นิรเย ปจฺจติ, กมฺมานิ วิปจฺจนฺตี’’ติ รูปปทานิ อกมฺมกานิเยว ภวนฺติ.

"No madura (paccati) los resultados incondicionados ni los condicionados". Así, desean la transitividad (sakammaka) de la palabra "pacati" en su forma de dos grupos. Pero ¿dónde se encuentra esto en la palabra de Buda del Tipiṭaka junto con sus comentarios? Pues en la palabra de Buda del Tipiṭaka solo se observa la intransitividad (akammaka), como en: "se cocina en el infierno por un e""on (kappaṃ nirayamhi paccati)", "mientras el mal no madura (yāva pāpaṃ na paccati)", "él se cocinó en el infierno (nirayamhi apacci so)". Al respecto podrían decir: "¿Acaso la raíz 'paca' en el sentido de madurar no es transitiva? Por ello, incluso siendo una forma del grupo divādi, la transitividad de la palabra 'paccati' es adecuada; por eso mismo se dice 'madura dos resultados en el curso de la existencia', etc.". A esto se responde: así como en las raíces 'chidi' (cortar) y 'bhidi' (romper) que pertenecen al grupo rudhādi, aunque sus formas 'chindati' (corta) y 'bhindati' (rompe) sean transitivas, al pasar al grupo divādi, sus formas 'chijjati' (se corta) y 'bhijjati' (se rompe) son exclusivamente intransitivas; así también, aunque la forma 'pacati' (cocina) de la raíz 'paca' en el grupo bhūvādi sea transitiva, al pasar al grupo divādi, sus formas 'paccati' (en el infierno se cocina, las acciones maduran) son exclusivamente intransitivas.

อถาปิ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ โภ ยถา ‘อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ เอตฺถ ‘‘อาสวโต จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ จ ‘อาสเวหิ กตฺตุภูเตหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ จ เอวํ ทิวาทิคณิกสฺส ธาตุสฺส ‘วิมุจฺจึสู’ติ รูปปทสฺส อกมฺมกตฺตญฺจ สกมฺมกตฺตญฺจ ภวติ, ตถา ‘นิรเย ปจฺจติ, กมฺมานิ วิปจฺจนฺตี’ติ จ อกมฺมกตฺเตนปิ ภวิตพฺพํ. ‘ปจฺจติ ปากานํ ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว, อสงฺขารํ สสงฺขารวิปากานิ น ปจฺจตี’ติ สกมฺมกตฺเตนปิ ภวิตพฺพ’’นฺติ. อกมฺมกตฺเตเนว ภวิตพฺพํ, น สกมฺมกตฺเตน, ‘‘ปจฺจติ ปากาน’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปโยคานํ ‘‘อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’’ติ ปโยเคน อสมานตฺตา. ตถา เหตฺถ ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ ปทํ กมฺมรหิตกตฺตุวาจกยปจฺจยนฺตมฺปิ ภวติ กตฺตุสหิตกมฺมวาจกยปจฺจยนฺตมฺปิ. ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ อิมสฺส หิ ปทสฺส กมฺมรหิตยปจฺจยวนฺตตฺตา ‘‘อาสเวหี’’ติ กรณวจนํ อปาทานการกวาจกํ ภวติ. ‘จิตฺตานี’’ติ ปจฺจตฺตวจนํ ปน กตฺตุการกวาจกํ ภวติ. ตถา ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ ปทสฺส กตฺตุสหิตกมฺมวาจกตฺตา ‘‘อาสเวหี’’ติ [Pg.384] กรณวจนํ กตฺตุการกวาจกํ ภวติ. ‘‘จิตฺตานี’’ติ ปจฺจตฺตวจนํ ปน กมฺมการกวาจกํ ภวติ. อยํ นโย ‘‘ปจฺจติ ปากาน’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปโยเคสุ น ลพฺภติ. ตถา หิ ตตฺถ ปจฺจตฺตวจนํ กตฺตารํ วทติ, อุปโยควจนํ กมฺมํ วทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา ภตฺตํ ปาเจติ ปาจยติ ปาจาเปติ ปาจาปยตี’’ติ จ, ‘‘อนนฺเต โพธิสมฺภาเร, ปริปาเจสิ นายโก’’ติ ทสฺสนโต ปน ‘‘ปริปาเจติ, ปริปาจยตี’’ติ จ รูปานิ ภวนฺติ. อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. กมฺเม – ยญฺญทตฺเตน โอทโน ปจฺจเต, ภาวปทํ อปฺปสิทฺธํ. อิมานิ ภูวาทิทิวาทิคณิกรูปานิ. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ ทฺวิคณิกรูปานิ โยเชตพฺพานิ.

Sin embargo, también podrían decir: "¿Acaso, señor, así como en 'las mentes se liberaron de los influjos' (āsavehi cittāni vimucciṃsū), donde la forma 'vimucciṃsū' de la raíz del grupo divādi tiene tanto sentido intransitivo como transitivo, así también 'paccati' en 'se cocina en el infierno' o 'las acciones maduran' debe ser intransitiva, y en 'madura dos resultados...' debe ser transitiva?". Debe ser solo intransitiva, no transitiva, porque los usos citados como "paccati pākānaṃ" no son iguales al uso de "āsavehi cittāni vimucciṃsū". Pues en ese caso, la palabra "vimucciṃsū" puede terminar en el sufijo -ya indicando un agente sin objeto, o un objeto con agente. Debido a que la palabra "vimucciṃsū" tiene el sufijo -ya sin objeto, el caso instrumental "āsavehi" expresa la función de ablación (apādāna). El caso nominativo "cittāni", por su parte, expresa la función de agente. De igual modo, debido a que la palabra "vimucciṃsū" expresa el objeto con el agente, el caso instrumental "āsavehi" expresa la función de agente. El caso nominativo "cittāni" expresa entonces la función de objeto. Este principio no se encuentra en los usos citados como "paccati pākānaṃ". Debe entenderse que allí el nominativo expresa el agente y el acusativo expresa el objeto. En las formas causativas: "el hombre hace que el hombre cocine el arroz" (pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati), y del uso: "el Guía llevó a la madurez (paripācesi) los infinitos requisitos para el despertar", surgen las formas "paripāceti, paripācayati". Estas son formas causativas de agente. En la voz pasiva: "el arroz es cocinado (paccate) por Yaññadatta"; la forma impersonal debe entenderse de manera similar. Estas son formas de los grupos bhūvādi y divādi. Por este método, deben aplicarse otras formas de dos grupos.

เตคณิกตฺเต สุ ปสเว. เหตุผลํ สวติ, ปสวติ. สุ สวเน. สทฺโธ ธมฺมํ สุโณติ, สุณาติ. สุ หึสายํ. โยโธ ปจฺจามิตฺตํ สุนาติ. อิมานิ ยถากฺกมํ ภูวาทิสฺวาทิกิยาทิคณิกานิ กตฺตุปทานิ. ตถา เหตุนา ผลํ สวิยฺยติ, อุนฺนาทสทฺโท ปถวีอุนฺทฺริยสทฺโท วิย สุยฺยติ. โยเธน ปจฺจมิตฺโต สุนิยฺยติ. อิมานิ กมฺมปทานิ. ภาวปทํ น ลพฺภติ สกมฺมกตฺตา อิเมสํ ธาตูนํ. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ เตคณิกรูปานิ อุปปริกฺขิตฺวา โยเชตพฺพานิ. อตฺร ปนายํ นยวิภาวนา –

Sobre la raíz 'su' de tres grupos en el sentido de producir (pasava): el efecto fluye (savati) o se produce (pasavati) de la causa. En el sentido de audición (savana): el que tiene fe escucha (suṇoti, suṇāti) el Dhamma. En el sentido de herir (hiṃsā): el guerrero hiere (sunāti) al enemigo. Estas son, respectivamente, palabras en voz activa de los grupos Bhūvādi, Svādi y Kiyādi. Del mismo modo, el efecto es fluido (saviyyati) por la causa; se escucha (suyyati) el sonido del trueno como el sonido de la tierra que se resquebraja. El enemigo es herido (suniyyati) por el guerrero. Estas son palabras en voz pasiva. No se encuentra la voz impersonal debido a que estas raíces son transitivas. Siguiendo este método, deben examinarse y aplicarse otras formas de tres grupos. Aquí se presenta esta distinción de métodos:

ภฺวาทิรุธาทิกา ธาตู, สฺวาทิทิวาทิกา ตถา;

รุธาทิกทิวาทิฏฺฐา, ภูวาทิกจุราทิกา.

Existen raíces que pertenecen a los grupos Bhūvādi y Rudhādi, así como al Svādi y Divādi; también se encuentran raíces en los grupos Rudhādi y Divādi, y en el Bhūvādi y Curādi.

ภูวาทิกคหาทิฏฺฐา, ภฺวาทิสฺวาทิกิยาทิกา;

เอวมาทิปฺปเภเทหิ, วิตฺถาเรนฺตุ วิจกฺขณา.

Se encuentran raíces en el Bhūvādi y Gahādi, y en el Bhūvādi, Svādi y Kiyādi. Que los sabios expandan estas explicaciones mediante tales distinciones.

อิจฺเจวํ สงฺเขปโต ยถารหํ เอกคณิกทฺวิคณิกเตคณิกวเสน สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุกมฺมภาวปทานิ จ สการิเตกกมฺมานิ [Pg.385] จ สการิตทฺวิกมฺมานิ จ สการิตติกมฺมานิ จ ทสฺสิตานิ.

De esta manera, se han mostrado brevemente, según corresponde, las voces activa simple, activa causativa, pasiva e impersonal, así como las formas causativas de un objeto, de dos objetos y de tres objetos, según se trate de raíces de un grupo, de dos grupos o de tres grupos.

อิทานิ เอกการิตทฺวิการิตปทานํ วจโนกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วทาม. โส อนฺตกมฺมนิ. อรหตฺตมคฺโค มานํ สิยติ, กมฺมํ ปริโยสิยติ. อิมานิ ตาว สุทฺธกตฺตุปทานิ. เอตฺถ มานํ สิยตีติ มานํ สมุจฺฉินฺทติ. กมฺมํ ปริโยสิยตีติ กมฺมํ นิปฺผชฺชติ. ปริ อว อิจฺจุปสคฺควเสน หิ อิทํ ปทํ อกมฺมกํ ภวติ, อตฺโถ ปน ‘‘ปริโยสานํ คจฺฉตี’’ติ สกมฺมกวเสน คเหตพฺโพ. อตฺตนา วิปฺปกตํ อตฺตนา ปริโยสาเปติ. อิทเมกํ การิตํ เหตุกตฺตุปทํ. เอตฺถ ปน ปริอว อิจฺจุปสคฺควเสน อกมฺมกภูตสฺส โสธาตุสฺส ลทฺธการิตปจฺจยตฺตา เอกกมฺมเมว สการิตปทํ ภวติ. อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเรหิ ปริโยสาวาเปติ. อิทํ ทฺวิการิตํ เหตุกตฺตุปทํ. เอตฺถ จ ปน ปริ อว อิจฺจุปสคฺควเสน อกมฺมกภูตสฺส โสธาตุสฺส ลทฺธการิตปจฺจยทฺวยตฺตา ทฺวิกมฺมกํ สการิตปทํ ภวติ. ‘‘ปริโยสาวาเปตี’’ติ อิทมฺปิ ปริ อว ปุพฺพสฺมา โสธาตุมฺหา ณาเป ณาเป อิติ ปจฺจยทฺวยํ กตฺวา อวสทฺทสฺโสการญฺจ กตฺวา ตโต ยการาคมญฺจ อนุพนฺธณการโลปญฺจ ปฐมปจฺจเย ปการสฺส วการญฺจ ทฺวีสุ จ ฐาเนสุ ปุพฺพสรโลปํ กตฺวา นิปฺผชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Ahora ha llegado la oportunidad de hablar sobre las palabras de causativo simple y causativo doble; por lo tanto, las expondremos. La raíz 'si' tiene el sentido de terminar. El sendero del Arhatship termina (siyati) el orgullo; la acción termina (pariyosiyati). Estas son, en primer lugar, palabras en voz activa simple. Aquí, 'mānaṃ siyati' significa que corta el orgullo. 'Kammaṃ pariyosiyati' significa que la acción se completa. Por la influencia de los prefijos 'pari' y 'ava', esta palabra se vuelve intransitiva; sin embargo, su significado debe tomarse como transitivo en el sentido de 'llega a la conclusión'. Él mismo termina (pariyosāpeti) lo que él mismo comenzó; esta es una palabra en voz activa causativa de causativo simple. Aquí, debido a que la raíz 'so' (si), que se ha vuelto intransitiva por los prefijos 'pari' y 'ava', recibe un sufijo causativo, la palabra causativa resulta ser de un solo objeto. Él hace que otros terminen (pariyosāvāpeti) lo que él mismo comenzó; esta es una palabra en voz activa causativa de causativo doble. Y aquí, debido a que la raíz 'so' (si), que se ha vuelto intransitiva por los prefijos 'pari' y 'ava', recibe dos sufijos causativos, la palabra causativa resulta ser de dos objetos. 'Pariyosāvāpeti': debe entenderse que esto se forma a partir de la raíz 'so' precedida por 'pari' y 'ava', aplicando los dos sufijos 'ṇāpe' y 'ṇāpe', convirtiendo la 'o' de 'ava' en 'o', añadiendo el aumento 'ya', eliminando la 'ṇ' indicadora, cambiando la 'p' del primer sufijo por 'v', y eliminando la vocal anterior en dos lugares.

อิทานิ ตา ปาฬิโย อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ อาหจฺจเทสิตากาเรน เอกโต กถยาม – ‘‘อตฺตนา วิปฺปกตํ อตฺตนา ปริโยสาเปติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส. อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเรหิ ปริโยสาวาเปติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขู’’ติ เหตุกตฺตุปทํ อาเนตพฺพํ. อตฺตนา วิปฺปกตนฺติ เอตฺถ จ อตฺตนาติ วิปฺปกรณกฺริยาย กตฺตุการกวาจกํ กรณวจนํ. วิปฺปกตนฺติ กมฺมการกวาจกํ [Pg.386] อุปโยควจนํ. อตฺตนา ปริโยสาเปตีติ เอตฺถ ปน อตฺตนาติ อพฺยยปทภูเตน สยํสทฺเทน สมานตฺถํ วิภตฺยนฺตปติรูปกํ อพฺยยปทํ, สยํสทฺทสทิสํ วา ตติยาวิภตฺยนฺตํ อพฺยยปทํ. ตถา หิ ‘‘อตฺตนา ปริโยสาเปตี’’ติ วุตฺตวจนสฺส ‘‘สยํ ปริโยสาเปตี’’ติ อตฺโถ ภวติ ‘‘อตฺตนา จ ปาณาติปาตี’’ติอาทีสุ วิย. ปเรหิ ปริโยสาวาเปตีติ เอตฺถ ปน ปเรหีติ กมฺมการกวาจกํ กรณวจนนฺติ คเหตพฺพํ, ‘‘สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺตี’’ติ เอตฺถ ‘‘สุนเขหี’’ติ ปทํ วิย. เอตฺถ หิ ยถา ‘‘ราชาโน โจรํ สุนเข ขาทาเปนฺตี’’ติ อุปโยควเสน อตฺโถ ภวติ, ตถา ‘‘ภิกฺขุ อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเร ชเน ปริโยสาวาเปตี’’ติ อุปโยควเสน อตฺโถ ภวติ. เอวํ อิมสฺมึ อจฺฉริยพฺภุตนยวิจิตฺเต ภควโต ปาวจเน ทฺวิการิตปจฺจยวนฺตมฺปิ ปทมตฺถีติ สารโต ปจฺเจตพฺพํ. อยํ นโย สุขุโม สาสเน อาทรํ กตฺวา อายสฺมนฺเตหิ สาธุกํ มนสิ กาตพฺโพ. ยสฺส หิ อตฺถาย อิทํ ปกรณํ กริมฺห, น อยํ อตฺตโน มติ, อถ โข ปุพฺพาจริยานํ สนฺติกา ลทฺธตฺตา เตสญฺเญว มตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Ahora, para dar a conocer los diferentes significados de esos textos sagrados, los expondremos juntos tal como fueron enseñados: 'Si él mismo termina lo que él mismo comenzó, hay una ofensa Saṅghādisesa. Si hace que otros terminen lo que él mismo comenzó, hay una ofensa Saṅghādisesa'. Aquí, debe suministrarse el término 'bhikkhu' como el sujeto de la voz activa causativa. En 'attanā vippakataṃ' (lo comenzado por sí mismo), 'attanā' es un caso instrumental que expresa el agente de la acción de comenzar. 'Vippakataṃ' es un caso acusativo que expresa el objeto. En 'attanā pariyosāpeti' (él mismo lo termina), 'attanā' es una palabra indeclinable con el mismo significado que la palabra 'sayaṃ' (por sí mismo), o bien es una palabra indeclinable terminada en el tercer caso similar a 'sayaṃ'. Pues el significado de la frase citada 'attanā pariyosāpeti' es 'él mismo lo termina', como en 'él mismo destruye la vida' (attanā ca pāṇātipātī), etc. En 'parehi pariyosāvāpeti' (hace que otros lo terminen), 'parehi' debe tomarse como un caso instrumental que expresa el agente (u objeto del causativo), como la palabra 'sunakhehi' en 'hacen que los perros los devoren' (sunakhehipi khādāpentī). Así como allí el sentido es acusativo ('los reyes hacen que los perros devoren al ladrón'), así aquí el sentido es acusativo ('el monje hace que otras personas terminen lo comenzado por él mismo'). Por lo tanto, debe aceptarse como esencial que en esta enseñanza del Buddha, maravillosa y diversa en sus métodos, existen palabras que poseen sufijos de causativo doble. Este es un método sutil que los venerables deben tener bien presente con devoción por la enseñanza. El propósito por el cual compuse este tratado no es mi propia opinión, sino que debe verse como la opinión de los antiguos maestros, pues fue obtenida de ellos.

อิทานิ อการิตทฺวิกมฺมิกปทานํ วจโนกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตานิ กถยาม, ตานิ จ โข ธาตุวเสน เอวํ เวทิตพฺพานิ สวินิจฺฉยานิ. เสยฺยถิทํ?

Ahora ha llegado la oportunidad de hablar sobre las palabras no causativas que son ditransitivas (de dos objetos); por lo tanto, las expondremos, y estas deben conocerse con sus determinaciones según la raíz verbal. ¿Cuáles son?

ทุหิกรวหิปุจฺฉิ, ยาจิ ภิกฺขิ จ นิพฺรูติ;

ภณิวทิวจิภาสิ, สาสิทหินาถธาตุ.

Las raíces duh (ordeñar), kar (hacer), vah (llevar), pucch (preguntar), yāc (pedir) y bhikkh (mendigar); nibrū (hablar), bhaṇ (decir), vad (hablar), vac (decir) y bhās (hablar); sās (instruir), dah (poner) y nāth (buscar ayuda).

รุธิ ชิ จิปภุตีติ, เย เต ทฺวิกมฺมกา ธีรา;

ปวทุมปิ วิยุตฺตา, การิตปฺปจฺจเยหิ จ.

Rudhi (obstruir), ji (ganar), ci (reunir) y otras similares; los sabios las llaman ditransitivas incluso cuando están desprovistas de sufijos causativos.

อปาทานาทิเก ปุพฺพ-วิธิมฺหา สหิเม’พฺรวุํ;

อุปโยควจนสฺส, นิมิตฺตนฺติ สนนฺตนา.

Los antiguos han dicho que, por una regla previa, estas raíces son la causa de que se use el caso acusativo (upayogavacana) en lugar del ablativo y otros casos similares.

เอเต [Pg.387] ทุหาทโย ธาตู, ติกมฺมาปิ ภวนฺติ ตุ;

การิตปฺปจฺจเย ลทฺเธ, อิติ อาจริยา’พฺรวุํ.

Estas raíces, como duh, se vuelven incluso tritransitivas (de tres objetos) cuando reciben un sufijo causativo; así lo han dicho los maestros.

ตตฺริมานิ อุทาหรณานิ – ควํ ปโย ทุหติ โคปาลโก. คาวึ ขีรํ ทุหติ โคปาลทารโก. ตตฺถ ปโยติ อุปโยควจนํ, ‘‘ยโส ลทฺธา น มชฺเชยฺยา’’ติ เอตฺถ ‘‘ยโส’’ติ ปทมิว. มโนคณิกสฺส หิ อีทิสมฺปิ อุปโยควจนํ โหติ อญฺญาทิสมฺปิ. อิสฺสโร โคปาลํ ควํ ปโย ทุหาเปติ. โคปาเลน คาโว ขีรํ ทุหิตา. โคหิ ปโย ทุหตีติ เอตฺถ อปาทานวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมกภาโว นตฺถิ. ‘‘วิสาณโต ควํ ทุหํ, ยตฺถ ขีรํ น วินฺทตี’’ติ เอตฺถ ปน อปาทานวิสยตฺเตปิ ควาวยวภูตสฺส วิสาณสฺส วิสุํ คหิตตฺตา ‘‘ควํ ขีรํ ทุหนฺโต’’ติ ทฺวิกมฺมิกภาโว ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุหิโน ปโยโคยํ.

Aquí están los ejemplos: 'El pastor ordeña la leche de las vacas' (gavaṃ payo duhati gopālako). 'El joven pastor ordeña la leche de la vaca' (gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako). Allí, 'payo' es un caso acusativo, como la palabra 'yaso' en 'habiendo obtenido fama (yaso), no debería embriagarse'. Para los nombres del grupo de 'manas', este es un tipo de acusativo, y existen otros. 'El señor hace que el pastor ordeñe la leche de las vacas' (issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti). 'La leche fue ordeñada de las vacas por el pastor' (gopālena gāvo khīraṃ duhitā). En 'ordeña la leche de las vacas' (gohi payo duhati), no hay carácter ditransitivo porque se usa el sentido de ablativo. Sin embargo, en 'ordeñando la vaca por el cuerno donde no se encuentra leche' (visāṇato gavaṃ duhaṃ, yattha khīraṃ na vindatī), aunque está en el ámbito del ablativo, puesto que el cuerno se toma como una parte separada de la vaca, se obtiene el carácter ditransitivo como en 'ordeñando la leche de la vaca'. Este es el uso de la raíz duh.

กโรติสฺส ปโยเค กฏฺฐมงฺคารํ กโรติ, สุวณฺณํ กฏกํ กโรติ, สเจ เช สจฺจํ ภณสิ, อทาสึ ตํ กโรมิ. เอตฺถ จ องฺคารํ กโรตีติ ปริจฺจตฺตการณวเสน วุตฺตํ. กฏฺฐญฺหิ องฺคารภาวสฺส การณํ, องฺคาเร กเต การณภูตสฺส กฏฺฐสฺส กฏฺฐภาโว วิคจฺฉติ. กฏกํ กโรตีติ อิทํ อปริจฺจตฺตการณวเสน วุตฺตํ. สุวณฺณญฺหิ กฏกภาวสฺส การณํ, กฏเก กเตปิ การกภูตสฺส สุวณฺณสฺส สุวณฺณภาโว น วิคจฺฉติ, อถ โข วิเสสนฺตรุปฺปตฺติภาเวน สมฺปชฺชติ. อทาสึ ตํ กโรมีติ อิทํ ปน ฐานนฺตรทานวเสน วุตฺตํ ‘‘อุปราชํ มหาราชํ กโรมี’’ติ เอตฺถ วิย. ตตฺถ ‘‘อิสฺสโร ปุริเสน ปุริสํ วา กฏฺฐมงฺคารํ กาเรติ. ตถา สุวณฺณํ กฏกํ กาเรตี’’ติ ติกมฺมิกปฺปโยโคปิ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา ‘‘พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตี’’ติ, ‘‘พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต’’ติ ทฺวิกมฺมกปฺปโยโค.

En el uso del verbo karoti (hacer), se presentan ejemplos como: 'hace carbón de la madera' (kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti), 'hace un brazalete de oro' (suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti), 'si dices la verdad, te haré mi esclavo' (sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomi). Aquí, 'hace carbón' se dice en el sentido de una causa transformada (abandonada). Pues la madera es la causa del estado de carbón; cuando se produce el carbón, el estado original de madera de la madera que fue su causa desaparece. 'Hace un brazalete' se dice en el sentido de una causa no abandonada (permanente). Pues el oro es la causa del estado de brazalete; incluso cuando se fabrica el brazalete, el estado de oro del oro que es el elemento constituyente no desaparece, sino que simplemente adquiere una transformación específica. 'Te haré mi esclavo' se dice en el sentido de otorgar un estatus diferente, similar a 'haré al príncipe heredero el gran rey'. Allí, también debe observarse el uso de tres complementos (tri-kammika): 'El soberano, mediante un hombre, hace que otro hombre convierta la madera en carbón. Asimismo, hace que se convierta el oro en brazalete'. Del mismo modo, se encuentra el uso de dos complementos en 'Brahmadatta gobierna el reino' (brahmadatto rajjaṃ kāretī) y 'mientras Brahmadatta gobernaba el reino' (brahmadatte rajjaṃ kārente).

เอตฺเถเก [Pg.388] วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ โภ เอตฺถ เอกเมว กมฺมํ ทิสฺสติ, เกนายํ ปโยโค ทฺวิกมฺมิกปฺปโยโค โหตี’’ติ. กิญฺจาปิ เอกเมว ทิสฺสติ, ตถาปิ อตฺถโต ทฺเวเยว กมฺมานิ ทิสฺสนฺตีติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตีติ เอตฺถ พฺรหฺมทตฺโต อตฺตโน ราชภาวํ มหาชเนน การยตีติ อตฺโถ. เอวํ ปน อตฺเถ คหิเต ‘‘รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต, กึ อรญฺเญ กริสฺสสี’’ติอาทีสุปิ ตฺวํ อตฺตโน ราชภาวํ อมฺเหหิ การาเปหิ, อตฺตานํ รชฺเช อภิสิญฺจาเปหิ, มยํ ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตุกามาติ อตฺโถ สมตฺถิโต ภวติ.

Sobre esto, algunos podrían decir: '¿Acaso no se ve aquí un solo objeto, señor? ¿Por qué este uso se considera de dos complementos?'. Aunque se vea solo uno, debe entenderse que, según el sentido, se presentan dos complementos. En efecto, en 'Brahmadatta gobierna el reino', el significado es que Brahmadatta hace que el pueblo realice su propio estado de soberanía. Habiendo aceptado este sentido, en pasajes como 'Gobierna el reino, señor, ¿qué harás en el bosque?', el significado queda establecido como: 'haz que nosotros realicemos tu propio estado de rey, hazte consagrar en el reino, pues nosotros deseamos consagrarte en el reino'.

พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเตติ เอตฺถาปิ พฺรหฺมทตฺเต อตฺตโน ราชภาวํ มหาชเนน การยนฺเตติ อตฺโถ ภวติ. สาสนสฺมิญฺหิ การิตวิสเย กรณวจนํ อุปโยคตฺถญฺเญว ทีเปติ, ตสฺมา อตฺถโต ทฺเวเยว กมฺมนิ ทิสฺสนฺตีติ วทาม. อยมตฺโถ อภิธมฺมฏีกายํ จกฺขุนฺทฺริยาทินิพฺพจนตฺถวิภาวนาย ทีเปตพฺโพ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ อิทํ วุตฺตํ ‘‘จกฺขุทฺวาเร อินฺทตฺตํ กาเรตีติ จกฺขุทฺวารภาเว ตํทฺวาริเกหิ อตฺตโน อินฺทภาวํ ปรมิสฺสรภาวํ การยตีติ อตฺโถ. ตญฺหิ เต รูปคฺคหเณ อตฺตานํ อนุวตฺเตติ, เต จ ตํ อนุวตฺตนฺตี’’ติ. ยทิ ปน กรธาตุ ทฺวิกมฺมโก, เอวํ สนฺเต ‘‘พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตี’’ติอาทีสุ ลทฺธการิตปจฺจยตฺตา ‘‘กาเรตี’’ติอาทีหิ ปเทหิ ติกมฺมเกหิเยว ภวิตพฺพนฺติ? น, นิยมาภาวโต, ตาทิสสฺส จ ปโยคสฺส โวหารปเถ อนาคตตฺตา.

En 'mientras Brahmadatta gobernaba el reino', el significado es también 'mientras hacía que el pueblo realizara su propio estado de soberanía'. En la enseñanza gramatical, cuando se trata de una acción causada (kārita), el término instrumental (karaṇa-vacana) indica precisamente el propósito del uso; por lo tanto, decimos que según el significado se presentan dos complementos. Este punto debe explicarse en el comentario del Abhidhamma (Abhidhamma-ṭīkā) para esclarecer la definición de las facultades como el ojo. Pues en dicho comentario se dice: 'Ejerce la soberanía en la puerta del ojo significa que, respecto al estado de la puerta del ojo, hace que los procesos vinculados a esa puerta realicen su propio estado de señorío, su estado de mando supremo. Pues él hace que estos se conformen a sí mismo en la captación de las formas, y ellos se conforman a él'. Si la raíz kar tuviera dos complementos, siendo este el caso, en 'Brahmadatta gobierna el reino', ¿deberían estas palabras ser tratadas como de tres complementos por tener el sufijo causativo? No, debido a la ausencia de una regla fija y porque tal uso no ha aparecido en el lenguaje común.

กฏฺฐํ ปุริเสน องฺคารํ กตํ. สุวณฺณํ กมฺมาเรน กฏกํ กตํ, ทาสี สามิเกน อทาสึ กตา, เอวมฺเปตฺถ ทฺวิกมฺมกปฺปโยคา เวทิตพฺพา. สุวณฺเณน กฏกํ กโรตีติ เอตฺถ [Pg.389] หิ วิเสสนตฺเถ ปวตฺตกรณวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมิกภาโว น ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ นโย อญฺญตฺราปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยถาสมฺภวํ เนตพฺโพ. กโรติสฺส ปโยโคยํ.

'La madera fue convertida en carbón por el hombre'. 'El oro fue convertido en brazalete por el orfebre'. 'La esclava fue hecha libre (no-esclava) por el amo'. De esta manera deben entenderse los usos de dos complementos aquí. En 'hace un brazalete con oro' (suvaṇṇena kaṭakaṃ karoti), debe observarse que no se obtiene el estado de dos complementos porque el ámbito del instrumento opera en sentido de calificativo. Este método debe aplicarse en otros casos según corresponda tras un examen cuidadoso. Tal es el uso del verbo karoti.

วหิอาทีนํ ปโยเค ราชปุริสา รถํ คามํ วหนฺติ. อยํ ราชา มํ นามํ ปุจฺฉติ. ปราภวนฺตํ ปุริสํ, มยํ ปุจฺฉาม โคตมํ. อายสฺมา อุปาลิ อายสฺมตา มหากสฺสเปน วินยํ ปุฏฺโฐ. เทวทตฺโต ราชานํ กมฺพลํ ยาจติ. เต มํ อสฺเส อยาจิสุํ. ธนํ ตํ ตาต ยาจติ. พฺราหฺมโณ นาคํ มณึ ยาจติ. นาโค มณึ ยาจิโต พฺราหฺมเณน พฺรหฺมุนา อายาจิโต ธมฺมเทสนํ ภควา. ตาปโส กุลํ โภชนํ ภิกฺขติ. อชํ คามํ เนติ. อโช คามํ นีโต. มุตฺโต จมฺเปยฺยโก นาโค, ราชานํ เอตทพฺรวิ.

En el uso de raíces como vahi (transportar) y otras: 'Los hombres del rey transportan el carro a la aldea'. 'Este rey pregunta mi nombre'. 'Preguntamos a Gotama sobre el hombre que declina'. 'El venerable Upāli fue interrogado sobre el Vinaya por el venerable Mahākassapa'. 'Devadatta pide una manta al rey'. 'Ellos me pidieron caballos'. 'Hijo, él te pide dinero'. 'El brahmán pide la joya a la serpiente'. 'La serpiente, habiendo sido pedida la joya por el brahmán'. 'El Bendito, habiendo sido solicitado por Brahmā para la enseñanza del Dhamma'. 'El asceta pide comida a la familia'. 'Lleva la cabra a la aldea'. 'La cabra es llevada a la aldea'. 'La serpiente Campeyyaka, una vez liberada, le dijo esto al rey'.

เอตฺถ ราชานนฺติ มุขฺยโต กมฺมํ วุตฺตํ. เอตนฺติ คุณโต. ตถา ราชานนฺติ อกถิตกมฺมํ วุตฺตํ. เอตนฺติ กถิตกมฺมํ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยถารหํ โยเชตพฺโพ. เอวเมว ‘‘พฺรูหิ ภควา’’ติอาทีสุ สมฺปทานวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมกภาโว น ลพฺภติ. ภิกฺขุ มหาราชานํ ธมฺมํ ภณติ. ยํ มํ ภณสิ สารถิ. ยํ มํ วทติ. ภควนฺตํ เอตทโวจ. ปิตา ปุตฺตํ ภาสติ. ยํ มํ ตฺวํ อนุสาสสิ. สกฺยา โข ปน อมฺพฏฺฐ ราชานํ โอกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺติ. ภควา ภิกฺขู ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ นาถติ. คาโว วชํ รุนฺธติ โคปาลโก. ธุตฺโต ธุตฺตชนํ ธนํ ชินาติ. เอตฺถ จ ‘‘กมนุตฺตรํ รตฺนวรํ ชินามา’’ติ ปุณฺณกชาตกปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถายมตฺโถ ‘‘มยํ ชนินฺทา กตรํ ราชานํ อนุตฺตรํ รตฺนวรํ ชินามา’’ติ. อิฏฺฐกาโย ปาการํ จิโนติ วฑฺฒกี. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Aquí, 'al rey' (rājānaṃ) se menciona como complemento principal (mukhya-kamma). 'Esto' (etaṃ) como secundario. Asimismo, 'al rey' se llama complemento no expresado (akathita-kamma) y 'esto' se llama complemento expresado (kathita-kamma). Este método debe aplicarse en otros casos según corresponda. Del mismo modo, en expresiones como 'habla, Bendito', no se obtiene el estado de dos complementos por pertenecer al ámbito del dativo. 'El monje predica el Dhamma al gran rey'. 'Lo que me dices, auriga'. 'Lo que me dice'. 'Dijo esto al Bendito'. 'El padre habla al hijo'. 'Lo que tú me instruyes'. 'En verdad, Ambaṭṭha, los Sakyas consideran al rey Okkāka su ancestro'. 'El Bendito exhorta a los monjes a tal o cual práctica beneficiosa'. 'El pastor encierra a las vacas en el redil'. 'El tahúr gana el dinero al tahúr'. Y aquí, el pasaje del Puṇṇaka Jātaka sirve de ilustración: 'Ganamos la mejor de las joyas supremas'. Allí, el sentido es: 'Oh señores de los hombres, ¿a qué rey ganaremos la mejor de las joyas supremas?'. 'El constructor construye un muro con ladrillos'. Otros ejemplos deben aplicarse de la misma manera.

เอตฺถ [Pg.390] เกจิ ปุจฺเฉยฺยุํ ‘‘คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กโรติ, พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตู’ติ ปโยเคสุ กึ ทฺวิกมฺมกภาโว ลพฺภตี’’ติ? เอตฺถ วุจฺจเต – ‘‘คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กโรตี’’ติ เอตฺถ น ลพฺภติ คุณคุณีนํ วเสน คหิตตฺตา. ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถาปิ น ลพฺภติ ‘‘สรณํ อิติ คจฺฉามี’’ติ อิติสทฺทโลปวเสน วุตฺตตฺตา. ตถา หิ พุทฺธนฺติ อุปโยควจนํ. สรณนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. ‘‘พุทฺธํ มม สรณํ ปรายณํ, อฆสฺส ตาตา หิตสฺส จ วิธาตา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘ภชามิ เสวามิ พุชฺฌามี’’ติ อตฺโถ. ‘‘อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตู’’ติ เอตฺถ ปน ทฺวิกมฺมกภาโว ลพฺภตีติ วตฺตพฺโพ ‘‘มํ อิโต ปฏฺฐาย อุปาสกํ ธาเรตู’’ติ อตฺถสมฺภวโต ‘‘สกฺยา โข ปน อมฺพฏฺฐ ราชานํ โอกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺตี’’ติ ทหธาตุปฺปโยเคน สมานตฺตา จ, อธิปฺปายตฺถโต ปน ‘‘มํ ‘อุปาสโก เม อย’นฺติ ธาเรตู’’ติ อตฺโถ สมฺภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ อการิตานิ ทฺวิกมฺมิกธาตุรูปานิ วิภาวิตานิ.

Aquí, algunos podrían preguntar: «En expresiones como “él circunvala la cámara perfumada”, “voy al Buddha por refugio”, o “que el Honorable Gotama me considere un seguidor laico”, ¿se obtiene el estado de doble objeto (bitransitividad)?». Al respecto, se dice: En “él circunvala la cámara perfumada”, no se obtiene, por haber sido tomado en virtud de la cualidad y el poseedor de la cualidad. En “voy al Buddha por refugio”, tampoco se obtiene, por haber sido expresado mediante la elisión del término “iti”, como en “voy considerando: ‘un refugio’”. De hecho, “Buddhaṃ” está en caso acusativo, y “saraṇaṃ” está en caso nominativo. Con la intención de decir “el Buddha es mi refugio, mi amparo, el protector contra el mal y el proveedor de bienestar”, el significado es “venero, sirvo, comprendo”. Sin embargo, en “que el Honorable Gotama me considere un seguidor laico”, debe decirse que sí se obtiene el estado de doble objeto, debido a la posibilidad del significado “considéreme un seguidor laico a partir de ahora”, y por ser similar al uso de la raíz dah en “es posible, Ambaṭṭha, que ellos consideren al Rey Okkāka como su ancestro”; y en cuanto al sentido pretendido, debe entenderse que es posible el significado “considéreme pensando: ‘este es mi seguidor laico’”. Así, se han aclarado las formas de las raíces con doble objeto que no son causativas.

อิจฺเจวมมฺเหหิ อาทิโต ปฏฺฐาย ภควโต สาสนตฺถํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ธาตุโย จ ตํรูปานิ จ ตทนุรูเปหิ นานาปเทหิ นานาอตฺเถหิ นานานเยหิ จ โยเชตฺวา วิภาวิตานิ, เอวํ วิภาเวนฺเตหิปิ อมฺเหหิ ตาสํ สรูปปริจฺเฉโท อตฺถปริจฺเฉโท วา น สกฺกา สพฺพโส วตฺตุํ. ตทุภยญฺหิ โก สพฺพโส วตฺตุํ สกฺขิสฺสติ อญฺญตฺร อาคมาธิคมสมฺปนฺเนหิ ปภินฺนปฏิสมฺภิเทหิ มหาขีณาสเวหิ.

De esta manera, por nuestra parte, desde el principio y por el bien de la Enseñanza del Bendito, según nuestra capacidad y fuerza, se han aclarado las raíces y sus formas, vinculándolas con diversos términos, diversos significados y diversos métodos apropiados para ellas. Aun así, al aclararlas, no es posible para nosotros expresar completamente la definición de sus formas o la definición de sus significados. Pues, ¿quién podrá expresar ambos de manera completa, excepto aquellos que han alcanzado la realización de las escrituras, que poseen los conocimientos analíticos detallados y que son los grandes Khīṇāsavas?

อตฺถาติสยยุตฺตาปิ, ธาตู โหนฺติ ยโต ตโต. ปโยคโตนุคนฺตพฺพา, อเนกตฺถา หิ ธาตโว.

Puesto que las raíces poseen significados excelentes, por lo tanto, deben seguirse según su uso, pues las raíces tienen múltiples significados.

เยเนกตฺถธรา [Pg.391] จรนฺติ วิวิธา นาถสฺส ปาเฐ วเร,เตเนกตฺถธราว โหนฺติ สหิตา นานูปสคฺเคหิเว;

ธาตูนํ ปน เตสมตฺถปรมํ ขีณาสเว ปณฺฑิเต,วชฺเชตฺวา ปฏิสมฺภิทามติยุเต โก สพฺพโส ภณตีติ.

Dado que poseen muchos significados, aparecen de diversas maneras en los excelentes textos del Protector; por ello, poseyendo muchos significados, se combinan incluso con diversos prefijos. Exceptuando a los sabios Khīṇāsavas dotados de la sabiduría de los conocimientos analíticos, ¿quién puede expresar completamente el significado supremo de esas raíces?

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Así, en las expresiones del Triple Cesto de nueve divisiones con sus comentarios, para los sabios,

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

en el tratado Saddanīti compuesto para la pericia [en la enseñanza],

สพฺพคณวินิจฺฉโย นาม เอกูนวีสติโม ปริจฺเฉโท

el capítulo decimonoveno llamado Análisis de todos los grupos [ha terminado].

สห รูปวิภาวนาย ธาตุวิภาวนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de las raíces junto con la clarificación de sus formas ha finalizado.

ธาตุมาลา นิฏฺฐิตา.

La Guirnalda de Raíces ha finalizado.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Homenaje a él, el Bienaventurado, el Noble, el Perfectamente Iluminado. สทฺทนีติปฺปกรณํ Saddanītippakaraṇaṃ (El Tratado de Saddanīti). ธาตุมาลา Dhātumālā (La Guirnalda de Raíces). ๑๕. สรวคฺคปญฺจกนฺติก สุทฺธสฺสรธาตุ 15. Raíces de vocal pura pertenecientes al grupo de cinco de la sección de vocales. อิโต [Pg.1] ปรํ ตุ สรโต, กการนฺตาทิเภทโต; ธาตุโย ธาตุนิปฺผนฺน-รูปานิ วิวิธานิ จ. De aquí en adelante, [se tratarán] las raíces [ordenadas] por vocales y por terminaciones como la letra 'k' y otras; y las diversas formas producidas a partir de dichas raíces. สาฏฺฐกเถ ปิฏกมฺหิ, ชินปาเฐ ยถาพลํ; นยํ อุปปริกฺขิตฺวา, สมาเสน กเถสฺส’หํ. Habiendo examinado el método en el Piṭaka junto con sus Comentarios, y en el texto del Victorioso (Jina) según mi capacidad, lo expondré de manera resumida. อิ คติยํ. เยสํ ธาตูนํ คติอตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. ปวตฺติปาปุณานิปิ. ตตฺร คมนํ ทุวิธํ กายคมนํ ญาณคมนญฺจ. เตสุ กายคมนํ นาม อิริยาปถคมนํ, ญาณคมนํ นาม ญาณุปฺปตฺติ, ตสฺมา ปโยคานุรูเปน ‘‘คจฺฉตี’’ติ ปทสฺส ‘‘ชานาตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, ‘‘ปวตฺตตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, ‘‘ปาปุณาตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, อิริยาปถคมเนน คจฺฉตีติปิ อตฺโถ ภวติ, ญาณคมเนน คจฺฉตีติปิ อตฺโถ ภวติ. ตถา หิ ‘‘สีฆํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ อิริยาปถคมนํ ‘‘คมน’’นฺติ วุจฺจติ. สุนฺทรํ นิพฺพานํ คโต. ‘‘คติมา’’ติอาทีสุ [Pg.2] ปน ญาณคมนํ. เอวํ สพฺเพสมฺปิ คตฺยตฺถานํ ธาตูนํ ยถาปโยคํ อตฺโถ คเหตพฺโพ. La raíz 'I' está en el sentido de movimiento (gati). Aquellas raíces que tienen el sentido de movimiento, también tienen el sentido de conocimiento (buddhi). También tienen los sentidos de ocurrencia (pavatti) y de alcanzar (pāpuṇāni). Allí, el ir (gamana) es de dos tipos: movimiento corporal y movimiento del conocimiento. De estos, el movimiento corporal se refiere al movimiento de las posturas, y el movimiento del conocimiento se refiere al surgimiento del conocimiento; por lo tanto, de acuerdo con el uso, la palabra 'gacchati' (va) también tiene el significado de 'jānāti' (conoce), también el de 'pavattati' (ocurre), y también el de 'pāpuṇāti' (alcanza); en el movimiento de las posturas tiene el sentido de 'va', y en el movimiento del conocimiento tiene el sentido de 'va'. Así, en frases como 'sīghaṃ gacchati' (va rápido), se denomina movimiento de las posturas. 'Sundaraṃ nibbānaṃ gato' (ido al sublime Nibbāna). En 'gatimā' y otros casos, se refiere al movimiento del conocimiento. De este modo, el significado de todas las raíces con sentido de movimiento debe entenderse según el contexto de su empleo. ตสฺสิมานิ รูปานิ ภวนฺติ – อิติ, เอติ, อุเทติ. การิเต ‘‘อุทายตี’’ติ รูปํ ภวติ. อุฏฺฐาเปตีติ หิ อตฺโถ, ทุกาโร อาคโม. อุเปติ, สมุเปติ, เวติ, อเปติ, อเวติ, อนฺเวติ, สเมติ, อภิสเมติ, สมโย, อภิสมโย, อีทิ, อุทิ, เอโกทิ, ปณฺฑิโต, อิโต, อุทิโต, อุเปโต, สมุเปโต, อนฺวิโต, อเปโต, สเมโต, เอตพฺโพ, ปจฺเจตพฺโพ, ปฏิยมาโน, ปฏิจฺโจ, เอนฺโต, อธิปฺเปโต, อธิปฺปาโย, ปจฺจโย, อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ‘‘อิตา, อิต’’นฺติอาทินา ยถารหํ อิตฺถินปุํสกวเสนปิ. ปจฺเจตุํ, อุเปตุํ, สมุเปตุํ, อนฺเวตุํ, สเมตุํ, อภิสเมตุํ, อิจฺจ, ปฏิจฺจ, สเมจฺจ, อภิสเมจฺจ, อเปจฺจ, อุเปจฺจ, ปฏิมุขํ อิตฺวา, อิตฺวาน, อุเปตฺวา, อุเปตฺวาน, อุเปตุน, อญฺญานิปิ พุทฺธวจนานุรูปโต โยเชตพฺพานิ. Sus formas son estas: iti, eti, udeti. En la forma causal, aparece como 'udāyatī'. Pues su significado es 'hace surgir'; la letra 'd' es un aumento fonético (āgama). Upeti, samupeti, veti, apeti, aveti, anveti, sameti, abhisameti, samayo, abhisamayo, īdi, udi, ekodi, paṇḍito, ito, udito, upeto, samupeto, anvito, apeto, sameto, etabbo, paccetabbo, paṭiyamāno, paṭicco, ento, adhippeto, adhippāyo, paccayo; otras formas también deben ser aplicadas. Con 'itā, ita', etc., según corresponda por los géneros femenino y neutro. Paccetuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, anvetuṃ, sametuṃ, abhisametuṃ, icca, paṭicca, samecca, abhisamecca, apecca, upecca, paṭimukhaṃ itvā, itvāna, upetvā, upetvāna, upetuna; otras formas también deben ser aplicadas de acuerdo con la palabra del Buda. อิติอิติ กฺริยาสทฺโท, สุตฺตนฺเตสุ น ทิสฺสติ; อิทเมตฺถ น วตฺตพฺพํ, ทสฺสนาเยว เม รุโต. La palabra verbal 'iti' no se observa en los Suttas; esto no debería decirse aquí, pues es solo lo escuchado por mí para mostrarlo. ‘‘อิตายํ โกธรูเปน’’, อิติ ปาฬิ หิ ทิสฺสติ; องฺคุตฺตรนิกายมฺหิ, มุนินาหจฺจ ภาสิตา; 'Itāyaṃ kodharūpena': esta es la redacción Pali que se observa; en el Aṅguttaranikāya, fue pronunciada directamente por el Sabio (Muni). วุตฺตญฺเหตํ ภควตา องฺคุตฺตรนิกาเย โกธํ นินฺทนฺเตน – Pues esto fue dicho por el Bienaventurado en el Aṅguttaranikāya, censurando la ira: ‘‘อิตายํ โกธรูเปน, มจฺจุเวโส คุหาสโย; ตํ ทเมน สมุจฺฉินฺเท, ปญฺญาวีริเยน ทิฏฺฐิยา’’ติ. 'Va este [Mara] bajo la forma de ira, el disfraz de la Muerte que reside en la cueva; uno debería cortarlo con el autocontrol, con la sabiduría, con la energía y con la visión'. ตตฺร อิตายนฺติ อิติ อยนฺติ เฉโท. อิติอิติ จ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ สุตฺตปทตฺโถ – โย [Pg.3] โทโส โลเก ‘‘โกโธ’’ติ โลกิยมหาชเนน วุจฺจติ, นายํ อตฺถโต โกโธติ วตฺตพฺโพ. กินฺติ ปน วตฺตพฺโพ, เอโส หิ สรีรสงฺขาตคุหาสโย มจฺจุราชา เอว โกธวเสน ปมทฺทนฺโต สตฺตสนฺตาเน คจฺฉตีติ วตฺตพฺโพ. ตํ เอวรูปํ ‘‘มจฺจุราชา’’ติ วตฺตพฺพํ พหุโน ชนสฺส อนตฺถกรํ โกธํ หิตกาโม ทเมน ปญฺญาย วีริเยน ทิฏฺฐิยา จ ฉินฺเทยฺยาติ. Allí, en 'itāyaṃ', la división de palabras es 'iti ayaṃ'. 'Iti' tiene el sentido de 'va' o 'ocurre'. El significado del pasaje del Sutta es este: aquel defecto que en el mundo es llamado 'ira' (kodha) por la gente común, no debe llamarse ira en su sentido último. ¿Cómo debe llamarse entonces? Debe decirse que este es el Rey de la Muerte, que reside en la cueva llamada cuerpo, y que va a través de la continuidad de los seres oprimiéndolos por medio de la ira. Uno que desea su propio bien debería cortar esa ira, que debe ser llamada 'Rey de la Muerte' y que es perjudicial para mucha gente, mediante el autocontrol, la sabiduría, el esfuerzo y la visión. เอตีติ อิมสฺส ปน อาคจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘เอตี’’ติ เอตฺถ หิ อาอุปสคฺโค สนฺธิกิจฺเจน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น ปากโฏ วลาหกาวตฺถริโต ปุณฺณจนฺโท วิย. ตถา หิ เอตฺถ อา อิติ เอตีติ สนฺธิวิคฺคโห ภวติ, อาการสฺส จ อิกาเรน ปเรน สทฺธึเยว เอการาเทโส. ตสฺมา ‘‘อยํ โส สารถี เอติ. เอตุ เวสฺสนฺตโร ราชา’’ติอาทีสุ ‘‘อาคจฺฉติ, อาคจฺฉตู’’ติอาทินา อตฺโถ กเถตพฺโพ. พฺยากรณสตฺเถปิ หิ อา อิติ เอตีติ สนฺธิวิคฺคโห ทิสฺสติ, ตสฺมา อยมฺปิ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. อถ วา อิตีติ รสฺสวเสน วุตฺตํ ปทํ คมนํ โพเธติ, เอตีติ วุทฺธิวเสน วุตฺตํ ปน ยถาปโยคํ อาคมนาทีนิ. มตฺตาวเสนปิ หิ ปทานิ สวิเสสตฺถานิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? สาสเน ปพฺพชิโต, รฏฺฐา ปพฺพาชิโตติ. สญฺโญคาสญฺโญควเสนปิ, ตํ ยถา? คามา นิคฺคจฺฉติ. ยสํ โปโส นิคจฺฉติ, ตสฺมา อยมฺปิ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. เอตฺเถตํ วุจฺจติ – En cuanto a 'eti', su significado es 'viene' (āgacchati). En 'eti', el prefijo 'ā' no es evidente por estar oculto debido a la combinación fonética (sandhi), como la luna llena cubierta por una nube. De hecho, el análisis del sandhi es 'ā + iti = eti'; hay una sustitución de la 'ā' y la 'i' siguiente por una 'e'. Por lo tanto, en frases como 'ayaṃ so sārathī eti' (aquí viene ese auriga) o 'etu vessantaro rājā' (que venga el rey Vessantara), el significado debe explicarse como 'viene' o 'que venga'. Incluso en los tratados de gramática se observa el análisis del sandhi como 'ā + iti = eti', por lo tanto, esta regla debe tenerse bien en cuenta. O bien, la palabra 'iti' expresada con vocal corta denota 'ir' (movimiento), mientras que 'eti' expresada con fortalecimiento (vuddhi) denota 'venir', etc., según el uso. Incluso según la medida de las vocales, las palabras adquieren significados específicos. ¿Cómo es eso? 'Pabbajito' (el que ha salido [se ha ordenado]) en la Enseñanza, y 'pabbājitoti' (el que ha sido expulsado) del reino. También según la presencia o ausencia de conjunción, ¿cómo es eso? 'Gāmā niggacchati' (sale de la aldea). 'Yasaṃ poso nigacchati' (el hombre alcanza la fama). Por lo tanto, esta regla debe tenerse bien en cuenta. Sobre esto se dice: อิ คติยนฺติ กถิตา, ธาตุ วุทฺธึ คตา ยทา; ตทา อาคมนตฺถสฺส, วาจิกา ปายโต วสา. Cuando se dice que la raíz 'i' está en el sentido de movimiento, y cuando dicha raíz ha alcanzado el fortalecimiento (vuddhi), entonces generalmente expresa el sentido de 'venir' por su propia fuerza. อิริยาปถตฺถโต เห-สา นิจฺจาคมวาจิกา; ‘‘อยํ โส สารถี เอติ’’, อิจฺจาเทตฺถ นิทสฺสนํ. En el sentido de movimiento de las posturas, esta [forma 'eti'] siempre expresa 'venir'. 'Ayaṃ so sārathī eti' es el ejemplo de esto. อนิริยาปถตฺเถน[Pg.4], วตฺตเน คมเนปิ จ; อาคมเน จ โหตีติ, ธีมา ลกฺเขยฺย ตํ ยถา. En el sentido de aquello que no es movimiento de las posturas, ocurre tanto en el sentido de 'ir' como de 'venir'; que el sabio lo observe de esta manera. ‘‘ปฏิจฺจ ผลเมตี’’ติ, เอวมาทีสุ วตฺตเน; วุทฺธิปฺปตฺตา อิการวฺหา, เอสา ธาตุ ปวตฺตติ. En frases como 'paṭicca phalameti' (el fruto surge en dependencia), esta raíz llamada 'i' que ha alcanzado el fortalecimiento (vuddhi) se emplea en el sentido de 'ocurrir' (vattana). ‘‘อตฺถเมนฺตมฺหิ สูริเย, วาฬา’’ อิจฺจาทีสุ ปน; คเต, ‘‘เอตีติ อิตี’’ติ-อาทิสฺวาคมเน สิยา. Sin embargo, en frases como 'atthamentamhi sūriye, vāḷā' (cuando el sol se pone, [salen] las bestias feroces), ['eti'] se encuentra en el sentido de 'ido' (gate), mientras que en 'eti' e 'iti', etc., puede estar en el sentido de 'venir'. ตถา หิ อีตีติ อนตฺถาย เอติ อาคจฺฉตีติ อีติ, อุปทฺทโว, อิติ อาคมนตฺโถ คเหตพฺโพ. อาห จ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘เอตีติ อีติ, อาคนฺตุกานํ อกุสลภาคีนํ พฺยสนเหตูนํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ. Así, 'īti' (calamidad) es aquello que 'eti' (viene) para el infortunio; por lo tanto, en 'īti' debe tomarse el sentido de venir. Y se ha dicho en el Comentario del Suttanipāta: 'Etīti īti', este es un nombre para las causas de desgracia que vienen y traen estados perjudiciales. อิทานิ ยถารหํ นิปาตาขฺยาตนามิกปริยาปนฺนานํ อิติอิโต สทฺทานมตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต – ตตฺถ อิติสทฺโท เหตุปริสมาปนาทิปทตฺถ วิปริยาย ปการาวธารณ นิทสฺสนาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา เหส ‘‘รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ เหตุอตฺเถ ทิสฺสติ. ‘‘ตสฺมาติห เม ภิกฺขเว ธมฺมทายาทา ภวถ, มา อามิสทายาทา. อตฺถิ เม ตุมฺเหสุ อนุกมฺปา, กินฺติ เม สาวกา ธมฺมทายาทา ภเวยฺยุํ, โน อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ ปริสมาปเน. ‘‘อิติ วา อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต’’ติอาทีสุ อาทิอตฺโถ. ‘‘มาคณฺฑิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนมภิลาโป’’ติอาทีสุ ปทตฺถวิปริยาเย. ‘‘อิติ โข ภิกฺขเว สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต. สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว [Pg.5] ปณฺฑิโต. สอุปสคฺโค พาโล, อนุปสคฺโค ปณฺฑิโต’’ติอาทีสุ ปกาโร. ‘‘อตฺถิ อิทปฺปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ ปุฏฺเฐน สตา อาทนฺท อตฺถีติสฺส วจนียํ. กึ ปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ เจ วเทยฺย, ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิจฺจสฺส วจนีย’’นฺติอาทีสุ อวธารเณ. ‘‘อตฺถีติ โข กจฺจาน อยเมโก อนฺโต, นตฺถีติ โข กจฺจาน อยํ ทุติโย อนฺโต’’ติอาทีสุ นิทสฺสเน. นิปาตวเสเนว เต ปโยคา คเหตพฺพา. ‘‘อิตายํ โกธรูเปนา’’ติ เอตฺถ ปน อาขฺยาตวเสน คมเน อิติสทฺโท ทิสฺสติ. อยเมวตฺโถ อิธาธิปฺเปโต, นิปาตตฺโถ ปน น อิจฺฉิตพฺโพ, วิญฺญูนํ อตฺถคฺคหเณ โกสลฺลุปาทนตฺถํ เกวลํ อตฺถุทฺธารวเสน อาคโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตโร ปน – Ahora se describe, según sea apropiado, la extracción de significados para las palabras 'iti' e 'ito', que pertenecen a las categorías de partículas, verbos y términos nominales. Entre ellas, la palabra 'iti' tiene diversas clasificaciones de significados, tales como causa, conclusión, significado inicial, cambio de significado de un término, modo, determinación e ilustración. De este modo, se observa en el sentido de causa en pasajes como: 'Se dice "forma" (rūpa), monjes, porque se altera (ruppati)'. En el sentido de conclusión en pasajes como: 'Por lo tanto, monjes, sed herederos del Dhamma para mí, no herederos de las cosas materiales. Tengo compasión por vosotros: ¿cómo podrían mis discípulos ser herederos del Dhamma y no herederos de las cosas materiales?'. En el sentido de "etcétera" en pasajes como: 'Así o de tal modo, se abstiene de presenciar espectáculos que son como espinas'. En el sentido de cambio de significado de un término en pasajes como: 'Māgaṇḍiya es la denominación, el nombre, la designación, el uso común, el apelativo, el acto de nombrar, el nombre propio, la interpretación, la expresión lingüística y la comunicación de ese brahmán'. En el sentido de modo en pasajes como: 'Así pues, monjes, el necio es temeroso, el sabio es intrépido. El necio está lleno de peligros, el sabio está libre de peligros. El necio es propenso a las aflicciones, el sabio está libre de aflicciones'. En el sentido de determinación en pasajes como: 'Al que pregunta si la vejez y la muerte existen por esta condición, el sabio debe responderle que sí existen. Si preguntase por qué condición existen la vejez y la muerte, debe responderle que la vejez y la muerte existen por la condición del nacimiento'. En el sentido de ilustración en pasajes como: '"Existe", Kaccāna, este es un extremo; "no existe", Kaccāna, este es el segundo extremo'. Estos usos deben entenderse según la función de las partículas. Sin embargo, en la frase "itāyaṃ kodharūpenā" (va esta en forma de ira), la palabra "iti" se observa como un verbo en el sentido de ir. Este es el significado pretendido aquí, mientras que el significado como partícula no es deseado; debe considerarse que ha venido meramente por vía de la extracción de significados para producir habilidad en la comprensión del sentido para los sabios. El otro, sin embargo— คตฺยตฺเถ จิมสทฺทตฺเถ, อิโตสทฺโท ปวตฺตติ; อนฺวิโต’’ติ หิ คตฺยตฺเถ, ปจฺจตฺตวจนํ ภเว. La palabra 'ito' se emplea tanto en el sentido de movimiento como en el sentido del pronombre 'ima' (este); pues en 'anvito' (seguido), se encuentra en el sentido de movimiento, estando en el caso nominativo. อิมสทฺทสฺส อตฺถมฺหิ, นิสฺสกฺกวจนํ ภเว; ‘‘อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา’’, อิติอาทีสุ ปาฬิสุ. En el significado del pronombre 'ima', la palabra se encuentra en el caso ablativo; como en los textos en pāḷi: 'Ito sā dakkhiṇā disā' (Desde aquí está la dirección sur), etc. คตฺยตฺโถ อิจฺฉิโต เอตฺถ, อิตรตฺโถ น อิจฺฉิโต; อตฺถุทฺธารวสา วุตฺโต, โกสลฺลตฺถาย วิญฺญุนํ. Aquí se desea el sentido de movimiento, no se desea el otro significado; se ha expuesto mediante la extracción de significados para el propósito de la pericia de los sabios. อิธ ปน สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ สนิพฺพจนํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริ อยธาตุวิสเยเยว วกฺขาม อิ เอ อยธาตุวเสน ติธาตุมยตฺตา สมยสทฺทสฺส. ตตฺร อิตีติ อิการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส จ ‘‘เอติ, อุเทตี’’ติอาทีนญฺจ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ ปทมาลา ยถารหํ เยภุยฺเยน อตฺตโนปทานิ วชฺเชตฺวา โยเชตพฺพา. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ ทุกฺกรา กฺริยาปทมาลา. ยสฺมา ปน อิมสฺมึ ปกรเณ สุกรา จ ทุกฺกรา จ ตฺยนฺตปทมาลา ชานิตพฺพา[Pg.6], ตสฺมา ภูวาทิคณาทีสุ อฏฺฐสุ คเณสุ วิหิเตหิ ฉนฺนวุติยา วจเนหิ สพฺพสาธารณํ อสพฺพสาธารณญฺจ ปทมาลานยํ พฺรูม – Sin embargo, aquí, aunque debería decirse la extracción del significado de la palabra 'samaya' junto con su etimología, la diremos más adelante, solo en el dominio de la raíz 'ay' (ir), porque la palabra 'samaya' se compone de tres raíces mediante la raíz 'ay'. En ese contexto, para 'iti' (que termina en la letra 'i' seguida del sufijo 'ti') y para 'eti', 'udeti', etc. (que terminan en la letra 'e' seguida del sufijo 'ti'), así como para otras formas de este tipo, el paradigma de palabras debe aplicarse generalmente evitando las formas de la voz media, según corresponda. Pues en tales casos, el paradigma de los verbos es difícil de realizar. Dado que en este tratado deben conocerse los paradigmas de palabras que terminan en 'ti' (tyantapadamālā), tanto los fáciles como los difíciles, expondremos el método del paradigma de palabras, tanto general como específico, mediante las noventa y seis terminaciones prescritas para las ocho conjugaciones, empezando por bhūvādi. อการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานํ ปนฺติโย พุโธ; ภวติ รุนฺธตาทีนํ, โยเช สพฺพตฺถ สพฺพถา. El sabio debe aplicar en todos los casos y de todas las maneras las series de palabras que terminan en 'ti' precedidas por la letra 'a', tales como 'bhavati', 'rundhati', etc. อิติ เอตี’’ติ เจเตสํ, ปทานํ ปน ปนฺติโย; สุทฺธสฺสรปุพฺพกานํ, โยเช วิญฺญู ยถารหํ. Sin embargo, para las series de palabras 'iti', 'eti', etc., que son precedidas por una vocal pura, el sabio debe aplicarlas según sea apropiado. อาการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานญฺจาปิ ปนฺติโย; ‘‘ยาติ สุณาติ อสฺนา-ติ’’ อิจฺจาทีนํ ยถารหํ. También las series de palabras que terminan en 'ti' precedidas por la letra 'ā', tales como 'yāti', 'suṇāti', 'asnāti', etc., según sea apropiado. อิวณฺณานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมปิ ปาฬิโย; โยเช ‘‘รุนฺธิติ รุนฺธีติ’’-อิจฺจาทีนํ ยถารหํ. También se deben aplicar las secuencias de palabras que terminan en 'ti' precedidas por el sonido 'i', tales como 'rundhiti', 'rundhīti', etc., según sea apropiado. อุการานนฺตรตฺยนฺต-สุติอิติ ปทสฺส จ; เปรณตฺเถ ปวตฺตสฺส, โยเช มาลํ ยถารหํ. Y para la palabra 'suti' que termina en 'ti' precedida por la letra 'u', y para lo que se emplea en sentido causal, se debe aplicar el paradigma según sea apropiado. เอการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมฺปิ ยถารหํ; ‘‘เชติ รุนฺเธติ กาเรติ, การาเปตี’’ติอาทีนํ. También para las palabras que terminan en 'ti' precedidas por la letra 'e', según sea apropiado, tales como 'jeti', 'rundheti', 'kāreti', 'kārāpeti', etc. โอการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมฺปิ ปทกฺกเม; ‘‘กโรติ โภติ โหตี’’ติ-อาทีนํ ยุตฺติโตวเท; También para las palabras que terminan en 'ti' precedidas por la letra 'o', en la secuencia de palabras, tales como 'karoti', 'bhoti', 'hoti', etc., se debe hablar siguiendo la lógica. อิจฺเจวํ สตฺตธา วุตฺโต, ปทมาลานโย มยา; อิโต มุตฺโต นโย นาม, นตฺถิ โกจิ กฺริยาปเท. De esta manera, el método del paradigma de palabras ha sido expuesto por mí de siete formas; no existe ningún otro método para los verbos aparte de este. ‘‘อาทตฺเต กุรุเต เปเต’’, อิจฺจาทิ นยทสฺสนา; ยถารหํ ยุตฺติโตติ, วจนํ เอตฺถ ภาสิตํ. A partir de la observación de métodos tales como 'ādatte', 'kurute', 'pete', etc., se ha expresado aquí la frase 'según la lógica apropiada'. อิทานิ อิการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส กโม วุจฺจเต – อิติ, อินฺติ. อิสิ, อิถ. อิมิ, อิม. อปริปุณฺโณ วตฺตมานานโย. อิตุ, อินฺตุ. อิหิ, อิถ. อิมิ, อิม. อปริปุณฺโณ ปญฺจมีนโย. เอตฺถ จ อิเมสํ ทฺวินฺนํ สาสนานุรูปภาวสฺส อิมานิ สาธกปทานิ [Pg.7] ‘‘เวติ, อเปติ, อนฺเวตี’’ติ. ตตฺถ วิ อิติ เวติ. วิคจฺฉตีติ อตฺโถ, อิติสทฺโท เหตฺถ คมนํ โพเธติ. ตถา อป อิติ อเปติ. อปคจฺฉตีติ อตฺโถ. อนุ อิติ อนฺเวติ. อนุคจฺฉตีติ อตฺโถ. ครู ปน อนุ เอติ อนฺเวตีติ วทนฺติ. ตํ – Ahora se describe el orden de las palabras que terminan en 'ti' precedidas por la letra 'i': 'iti', 'inti'. 'Isi', 'itha'. 'Imi', 'ima'. Este es el paradigma incompleto del tiempo presente. 'Itu', 'intu'. 'Ihi', 'itha'. 'Imi', 'ima'. Este es el paradigma incompleto del imperativo. Y aquí, para demostrar que estos dos concuerdan con las enseñanzas, estos son los términos probatorios: 'veti', 'apeti', 'anveti'. Allí, 'vi' + 'iti' es 'veti', que significa 'se va'; aquí la palabra 'iti' indica movimiento. Asimismo, 'apa' + 'iti' es 'apeti', que significa 'se aleja'. 'Anu' + 'iti' es 'anveti', que significa 'sigue'. Sin embargo, los maestros dicen: 'anu' + 'eti' es 'anveti'. Eso— ‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี; เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ, สเมสุ วิสเมสุ จ; เอวํ ตํ อนุคจฺฉามิ, ปุตฺเต อาทาย ปจฺฉโต’’ติ. "Así como la hembra elefante sigue al elefante macho del bosque que tiene colmillos, mientras este va por los desfiladeros de las montañas, por terrenos llanos y accidentados; así te seguiré yo, llevando a mis hijos detrás". อิมาย ปาฬิยา น สเมติ ‘‘เชสฺสนฺตํ อนฺเวตี’’ติ วจนโต ‘‘อนุคจฺฉามี’’ติ วจนโต จ. ตถา หิ เอติสทฺโท ยตฺถ เจ อิริยาปถวาจโก, ตตฺถ อาคมนํเยว โชเตติ, น คมนํ, ตสฺมา อาคมนตฺถสฺส อยุตฺติโต คมนตฺถสฺส จ ยุตฺติโต วิ อิติอาทินา เฉโท เญยฺโย. เอเตสญฺจ อิติสทฺทวเสน กตเฉทานํ อตฺถิภาวํ ยุตฺติภาวญฺจ ‘‘อิตายํ โกธรูเปนา’’ติ ปาฬิเยว สาเธติ, ตสฺมาเยว ‘‘อนุ อิติ, อนุ อินฺติ, อนุ อิสี’’ติอาทินา ‘‘อนฺเวตี’’ติอาทีนํ เฉเท ลพฺภมานนเยน วุตฺตปฺปกาโร วตฺตมานาปญฺจมีนโย ปรสฺสปทวเสน ทสฺสิโต. สตฺตมีรูปาทีนิ สพฺพถา อปฺปสิทฺธานิ. Esto no concuerda con este texto en pāḷi por el uso de 'jessantaṃ anveti' (sigue al que irá) y 'anugacchāmi' (yo sigo). Pues cuando la palabra 'eti' expresa las posturas físicas, solo indica 'venir', no 'ir'; por lo tanto, debido a la improcedencia del sentido de 'venir' y la procedencia del sentido de 'ir', debe entenderse la división como 'vi' + 'iti', etc. Y la existencia y validez de estas divisiones realizadas mediante la palabra 'iti' se demuestra por el texto: 'itāyaṃ kodharūpenā' (va esta en forma de ira). Por eso mismo, mediante el método obtenido en la división de 'anveti', etc., como 'anu iti', 'anu inti', 'anu isi', etc., se ha mostrado el tipo de presente e imperativo mencionado anteriormente a través de la voz activa. Las formas del optativo, etc., no se encuentran en absoluto. อิมานิ ปน ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ, สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ. อิสฺสติ, อิสฺสนฺติ. อิสฺสสิ, อิสฺสถ. อิสฺสามิ, อิสฺสาม. อิสฺสเต, อิสฺสนฺเต. อิสฺสเส, อิสฺสวฺเห. อิสฺสํ, อิสฺสามฺเห. อสพฺพธาตุกตฺเตปิ สุทฺธสฺสรตฺตา ธาตุสฺส อิการาคโม น ลพฺภติ. ปริปุณฺโณ ภวิสฺสนฺตีนโย. Estas son las formas del tiempo futuro: 'sittā te lahumessati' (tu cabeza se volverá ligera). 'Issati', 'issanti'. 'Issasi', 'issatha'. 'Issāmi', 'issāma'. 'Issate', 'issante'. 'Issase', 'issavhe'. 'Issaṃ', 'issāmhe'. Aunque no se aplique a todas las bases temporales, debido a que la raíz termina en vocal pura, no se obtiene el aumento de la letra 'i'. El paradigma del futuro es completo. อถ กาลาติปตฺติยา รูปานิ ภวนฺติ, อิสฺสา, อิสฺสํสุ. อิสฺเส, อิสฺสถ. อิสฺสํ, อิสฺสมฺหา. อิสฺสถ, อิสฺสิสุ. อิสฺสเส, อิสฺสวฺเห. อิสฺสํ, อิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติภาเว [Pg.8] จ อสพฺพธาตุกตฺเต จ สนฺเตปิ สุทฺธสฺสรตฺตา ธาตุสฺส อการิการาคโม น ลพฺภติ อเนกนฺติกตฺตา วา อนุปปนฺนตฺตา จ อการาคโม น โหติ. ทฺวินฺนญฺเหตฺถ สุทฺธสฺสรานํ อนนฺตริกานํ เอกโตสนฺนิปาโต อนุปปตฺติ. ปริปุณฺโณ กาลาติปตฺตินโย. Entonces se presentan las formas de la condicional: issā, issaṃsu. Isse, issatha. Issaṃ, issamhā. Issatha, issisu. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhase. A pesar de existir el estado condicional (kālātipatti) y el carácter asabbadhātuka, no se obtiene el aumento de la vocal 'a' (akārāgamo) para la raíz con vocal pura, debido a que no es constante o es improcedente. Pues aquí, la unión simultánea de dos vocales puras inmediatas es improcedente. El método de la condicional está completo. อิมสฺมึ ปน ฐาเน สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน โสตูนํ ปโยคตฺเถสุ ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ ‘‘นนุ เต สุตํ พฺราหฺมณ ภญฺญมาเน, เทวา น อิสฺสนฺติ ปุริสปรกฺกมสฺสา’’ติ ปาฬิโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตปฺปกาเรหิ ภวิสฺสนฺติยา รูเปหิ สพฺพโส สมานานิ อสมานตฺถานิ วตฺตมานิกรูปานิ จ อีสกํ อญฺญมญฺญํ สมานานิ ภวิสฺสนฺตีกาลาติปตฺตีนํ รูปานิ จ ปกาสยิสฺสาม – วตฺตมานาวเสน ตาว ‘‘อิสฺสติ, อิสฺสนฺติ. อิสฺสสิ, อิสฺสถา’’ติ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ กโรตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. ตสฺมึเยว อตฺเถ ภวิสฺสนฺตีวเสน ‘‘อิสฺสิสฺสติ, อิสฺสิสฺสนฺติ. อิสฺสิสฺสสิ, อิสฺสิสฺสถา’’ติ ปริปุณฺณํ โยเชตพฺพํ. อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ กริสฺสตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. กาลาติปตฺติวเสน ปน ‘‘อิสฺสิสฺสา, อิสฺสิสฺสํสุ. อิสฺสิสฺเส, อิสฺสิสฺสถา’’ติ ปริปุณฺณํ โยเชตพฺพํ, อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ อกริสฺสา’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. ธาตฺวนฺตรวเสน สํสนฺทนานโยยํ. En este punto, en la palabra del Buddha del Tipiṭaka junto con su comentario, con el fin de generar la máxima pericia en los propósitos de la aplicación de los oyentes, tomando el método del Canon: '¿No has oído, brahman, mientras se recitaba: «Los dioses no envidian el esfuerzo humano»?', expondremos las formas de la condicional y del futuro que son totalmente similares en apariencia pero diferentes en significado, y las formas del presente que son ligeramente similares entre sí. En cuanto al presente, se debe aplicar todo como: 'issati, issanti. Issasi, issathā'. El significado debe expresarse como 'él siente envidia', etc. En ese mismo sentido, respecto al futuro, se debe aplicar completamente como: 'ississati, ississanti. Ississasi, ississathā'. El significado debe expresarse como 'él sentirá envidia', etc. En cuanto a la condicional, se debe aplicar completamente como: 'ississā, ississaṃsu. Ississe, ississathā'. El significado debe expresarse como 'él habría sentido envidia', etc. Este es el método de comparación según las diferentes raíces. อิทานิ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส กโม วุจฺจเต – Ahora se explica el orden de la palabra que termina en 'e' después de la desinencia 'ti': เอติ, เอนฺติ. เอสิ, เอถ. เอมิ, เอม. Eti, enti. Esi, etha. Emi, ema. เอตุ, เอนฺตุ. เอหิ, เอถ. เอมิ, เอม. Etu, entu. Ehi, etha. Emi, ema. น จ อปฺปตฺวา ทุกฺขนฺตํ, วิสฺสาสํ เอยฺย ปณฺฑิโต; นิเวสนานิ มาเปตฺวา, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน; ยทา เต ปหิณิสฺสามิ, ตทา เอยฺยาสิ ขตฺติย. Sin haber alcanzado el fin del sufrimiento, el sabio no debería confiar; habiendo construido moradas para el glorioso [rey] de Videha; cuando te envíe [un mensaje], entonces deberías venir, oh khattiya. เอยฺย[Pg.9], เอยฺยุํ. เอยฺยาสิ, เอยฺยาถ. เอยฺยามิ, เอยฺยาม. เอถ, เอรํ. เอโถ, เอยฺยาวฺโห. เอยฺยํ, เอยฺยามฺเห. Eyya, eyyuṃ. Eyyāsi, eyyātha. Eyyāmi, eyyāma. Etha, eraṃ. Etho, eyyāvho. Eyyaṃ, eyyāmhe. โส ปุริโส เอยฺย, เต เอยฺยุํ. ตฺวํ เอยฺยาสิ, ตุมฺเห เอยฺยาถ. อหํ เอยฺยามิ, มยํ เอยฺยาม. โส ปุริโส เอถ, เต เอรํ. ตฺวํ เอโถ, ตุมฺเห เอยฺยาวฺโห. อหํ เอยฺยํ, มยํ เอยฺยามฺเห. Ese hombre debería ir, ellos deberían ir. Tú deberías ir, vosotros deberíais ir. Yo debería ir, nosotros deberíamos ir. Ese hombre debería ir, ellos deberían ir. Tú deberías ir, vosotros deberíais ir. Yo debería ir, nosotros deberíamos ir. ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีรูปานิ สพฺพโส อปฺปสิทฺธานิ. Las formas de la parokkhā (perfecto), hiyyattanī (imperfecto) y ajjatanī (aoristo) deben verse en todos sus aspectos. เอสฺสติ, เอสฺสนฺติ. เอสฺสสิ, เอสฺสถ. เอสฺสามิ, เอสฺสาม. เอสฺสเต, เอสฺสนฺเต. เอสฺสเส, เอสฺสวฺเห. เอสฺสํ, เอสฺสามฺเห. Essati, essanti. Essasi, essatha. Essāmi, essāma. Essate, essante. Essase, essavhe. Essaṃ, essāmhe. สมฺโมทมานา คจฺฉนฺติ, ชาลมาทาย ปกฺขิโน; ยทา เต วิวทิสฺสนฺติ, ตทา เอหินฺติ เม วสํ. Regocijándose se van las aves llevando la red; cuando ellas disputen, entonces vendrán bajo mi control. ‘‘อภิโทสคโต อิทานิ เอหี’’ติ วจนทสฺสนโต อปรานิปิ ภวิสฺสนฺตีรูปานิ คเหตพฺพานิ. A partir de la observación de la expresión: 'Habiendo llegado al anochecer, ahora vendrá', deben tomarse también otras formas de futuro. เอหิติ, เอหินฺติ. เอหิสิ, เอหิถ. เอหิมิ, เอหิม. เอหิเต, เอหินฺเต. เอหิเส, เอหิวฺเห. เอหิสฺสํ, เอหิสฺสามฺเห. Ehiti, ehinti. Ehisi, ehitha. Ehimi, ehima. Ehite, ehinte. Ehise, ehivhe. Ehissaṃ, ehissāmhe. เอสฺสา, เอสฺสํสุ. เอสฺเส, เอสฺสถ. เอสฺสํ เอสฺสามฺหา. เอสฺสถ, เอสฺสิสุ. เอสฺสเส, เอสฺสวฺเห. เอสฺสึ, เอสฺสามฺหเส. Essā, essaṃsu. Esse, essatha. Essaṃ, essāmhā. Essatha, essisu. Essase, essavhe. Essiṃ, essāmhase. อถาปโรปิ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทกฺกโม ภวติ; อุเทติ, อุเทนฺติ; อุเทสิ, อุเทถ; อุเทมิ, อุเทม. Además, hay otro orden de palabras que terminan en 'e' después de la desinencia 'ti': Udeti (se eleva), udenti; Udesi, udetha; Udemi, udema. อุเทตุ, อุเทนฺตุ. อุเทหิ, อุเทถ. อุเทมิ, อุเทม, อุทามเส. Udetu, udentu. Udehi, udetha. Udemi, udema, udāmase. อุเทยฺย, อุเทยฺยุํ. เสสํ เนยฺยํ. อุทิสฺสติ, อุทิสฺสนฺติ. เสสํ เนยฺยํ. อุทิสฺสา, อุทิสฺสํสุ. เสสํ เนยฺยํ. Udeyya, udeyyuṃ. El resto debe inferirse. Udissati, udissanti. El resto debe inferirse. Udissā, udissaṃsu. El resto debe inferirse. อิมานิ สุทฺธสฺสรธาตุรูปานิ. Estas son las formas de las raíces con vocales puras. กการนฺตธาตุ Raíces terminadas en la letra 'k'. กุ [Pg.10] สทฺเท เก จ. โกติ, กวติ, กายติ, เอวํ กตฺตุปทานิ ภวนฺติ. กุยฺยติ, กิยฺยติ, เอวํ กมฺมปทานิ. กานนํ, กพฺพํ, ชาตกํ, เอวํ นามิกปทานิ. กุตฺวา, กุตฺวาน, กวิตฺวา, กวิตฺวาน, กาวิตฺวา, กาวิตฺวาน, กายิตุํ, เอวํ อพฺยยปทานิ. Ku [en el sentido de] sonido y en 'ke'. Koti, kavati, kāyati: así son las palabras en voz activa. Kuyyati, kiyyati: así son las palabras en voz pasiva. Kānanaṃ, kabbaṃ, jātakaṃ: así son los nombres. Kutvā, kutvāna, kavitvā, kavitvāna, kāvitvā, kāvitvāna, kāyituṃ: así son los indeclinables. ตตฺร กานนนฺติ ฐิตมชฺฌนฺหิกสมเย กวติ สทฺทํ กโรตีติ กานนํ, วนํ. ตถา หิ – Allí, 'kānana' [bosque] significa que en el momento del mediodía [el bosque] 'kavati' (hace un sonido); por eso es 'kānana', un bosque. Pues así [se dice]: ‘‘ฐิเต มชฺฌนฺหิเก กาเล, สนฺนิสีเวสุ ปกฺขิสุ; สณเตว พฺรหารญฺญํ, สา รติ ปฏิภาติ ม’’นฺติ 'Cuando el tiempo del mediodía se ha establecido y las aves se han posado, el gran bosque parece emitir un sonido; ese deleite se me manifiesta'. วุตฺตํ. อถ วา โกกิลมยูราทโย กวนฺติ สทฺทายนฺติ กูชนฺติ เอตฺถาติ กานนํ. มโนหรตาย อวสฺสํ กุยฺยติ ปณฺฑิเตหีติ กพฺพํ. กาวิยํ. กาเวยฺยํ. อญฺญตฺร ปน กวีนํ อิทนฺติ กพฺพนฺติ ตทฺธิตวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เกจิ ตุ กาพฺยนฺติ สทฺทรูปํ อิจฺฉนฺติ, น ตํ ปาวจเน ปมาณํ สกฺกฏภาสาภาวโต. สกฺกฏภาสาโตปิ หิ อาจริยา นยํ คณฺหนฺติ. ชาตํ ภูตํ อตีตํ ภควโต จริยํ, ตํ กียติ กถียติ เอเตนาติ ชาตกํ. ชาตกปาฬิ หิ อิธ ‘‘ชาตก’’นฺติ วุตฺตา. อญฺญตฺร ปน ชาตํ เอว ชาตกนฺติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ ชาตกสทฺโท เทสนายมฺปิ วตฺตติ ‘‘อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺม’’นฺติอาทีสุ. ชาติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘ชาตกํ สโมธาเนสี’’ติอาทีสุ. Se ha dicho. O bien, es 'kānana' porque allí los cuclillos, pavos reales, etc., 'kavanti' (hacen sonidos, cantan). Debido a su carácter encantador, es 'kuyyati' (apreciado) necesariamente por los sabios; por eso es 'kabba' (poema), kāviya, kāveyya. En otros contextos, sin embargo, el significado de 'kabba' debe tomarse por sufijo derivado (taddhita) como 'esto pertenece a los poetas' (kavīnaṃ idaṃ). Algunos desean la forma de palabra 'kābya', pero eso no es una autoridad en la enseñanza del Buddha por no ser el lenguaje apropiado (Pali), sino sánscrito. Pues incluso del lenguaje sánscrito los maestros toman el método. La conducta pasada del Bienaventurado que ha nacido y ocurrido es 'kīyati' (relatada, contada) mediante esto; por eso es 'jātaka'. Pues aquí la escritura Jātaka se llama 'jātaka'. Pero en otros lugares, 'lo que ha nacido' mismo debe tomarse como 'jātaka'. Pues el término 'jātaka' también se usa en la enseñanza, como en 'itivuttaka, jātaka, abbhutadhamma', etc. También se usa en el sentido de nacimiento, como en 'conectó el jātaka' (el nacimiento), etc. ปกฺก นีจคติยํ. นีจคมนํ นาม หีนคมนํ หีนปฺปวตฺติ วา. นีจสทฺโท หิ หีนวาจโก ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติ เอตฺถ วิย. ปกฺกติ กฺริยาปทเมตฺถ ทิสฺสติ, น นามิกปทํ. ยตฺถ ยตฺถ นามิกปทํ น ทิสฺสติ, ตตฺถ ตตฺถ นามิกปทํ อุปปริกฺขิตฺวา [Pg.11] คเหตพฺพํ. กฺริยาปทเมว หิ ทุทฺทสํ, กฺริยาปเท วิชฺชมาเน นามิกปทํ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, ตสฺมา อนฺตมโส ‘‘ปกฺกนํ, ตกนํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ ภาววาจกานิ นามิกปทานิ สพฺพาสุ ธาตูสุ ยถารหํ ลพฺภนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. Pakka [en el sentido de] movimiento hacia abajo. El movimiento hacia abajo se denomina movimiento inferior o actividad inferior. Pues la palabra 'nīca' expresa lo inferior, como en 'nace en una familia inferior'. Aquí se ve la forma verbal 'pakkati', no el nombre. Dondequiera que no se vea un nombre, este debe ser examinado y tomado. Pues solo la forma verbal es difícil de ver; no debe decirse que no existe un nombre cuando la forma verbal está presente. Por lo tanto, se debe entender que al menos los nombres que expresan el estado (bhāva) como 'pakkanaṃ', 'takanaṃ', etc., se obtienen según corresponda en todas las raíces. ตก หสเน. หสนํ หาโส. ตกติ. Taka [en el sentido de] risa. 'Hasana' es la risa. Takati. ตกิ กิจฺฉชีวเน. กิจฺฉชีวนํ กสิรชีวนํ. ตงฺกติ. อาตงฺกติ. อาตงฺโก. อาตงฺโกติ กิจฺฉชีวิตกโร โรโค, ตถา หิ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺก’’นฺติ อิมสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส อิติ อตฺถํ สํวณฺเณสุํ ‘‘อาพาโธติ วิสภาคเวทนา วุจฺจติ, ยา เอกเทเส อุปฺปชฺชิตฺวา สกลสรีรํ อยปฏฺเฏน พนฺธิตฺวา วิย คณฺหาติ. อาตงฺโกติ กิจฺฉชีวิตกโร โรโค. อถ วา ยาเปตพฺพโรโค อาตงฺโก, อิตโร อาพาโธ. ขุทฺทโก วา โรโค อาตงฺโก, พลวา อาพาโธ. เกจิ ปน ‘อชฺฌตฺตสมุฏฺฐาโน อาพาโธ, พหิทฺธาสมุฏฺฐาโน อาตงฺโก’ติ วทนฺตี’’ติ. Taki en el sentido de vida dificultosa (kicchajīvane). Kicchajīvanaṃ significa vida penosa. Taṅkati. Ātaṅkati. Ātaṅko. Ātaṅka es una enfermedad que causa una vida dificultosa; así, los maestros de los comentarios explicaron el significado en este pasaje del Pāli: 'libre de aflicción (appābādhaṃ), libre de enfermedad (appātaṅkaṃ)'. Ābādha se refiere a una sensación dolorosa discordante que, habiendo surgido en una parte, se apodera de todo el cuerpo como si estuviera atado con una banda de hierro. Ātaṅka es una enfermedad que hace la vida penosa. O bien, ātaṅka es una enfermedad persistente, mientras que ābādha es lo otro. O bien, ātaṅka es una enfermedad leve y ābādha una fuerte. Algunos dicen: 'ābādha es de origen interno, ātaṅka es de origen externo'. อาตงฺโก อามโย โรโค,พฺยาธา’พาโธ คโท รุชา; อกลฺลญฺเจว เคลญฺญํ,นามํ โรคาภิธานกํ. Ātaṅko, āmayo, rogo, byādhi, ābādho, gado y rujā; así como akallañca y gelaññaṃ, son nombres que designan la enfermedad. สุก คติยํ. โสกติ, สุโก, สุกี. ตตฺร สุโกติ สุโว. โสกติ มนาเปน คมเนน คจฺฉตีติ สุโก. ตสฺส ภริยา สุกี. Suka en el sentido de movimiento (gatiyaṃ). Sokati, suko, sukī. Aquí, suko significa un loro. Se llama suko porque va (gacchati) con un movimiento placentero (manāpena gamanena). Su hembra es sukī. พุกฺก ภสฺสเน. อิธ ภสฺสนํ นาม สุนขภสฺสนํ อธิปฺเปตํ ‘‘สุนโข ภสฺสิตฺวา’’ติ เอตฺถ วิย, น ‘‘อาวาโส โคจรํ [Pg.12] ภสฺส’’นฺติอาทีสุ วิย. วจนสงฺขาตํ ภสฺสนํ, พุกฺกติ สา. Bukka en el sentido de ladrar (bhassane). Aquí, por 'ladrar' se entiende específicamente el ladrido del perro, como en 'el perro habiendo ladrado' (sunakho bhassitvā), y no como en 'la morada es el lugar de pasto' y otros casos similares. El ladrido se define como un modo de hablar; el perro ladra (bukkati). ธก ปฏิฆาเต คติยญฺจ. ปฏิฆาโต ปฏิหนนํ. ธกติ. Dhaka en el sentido de resistencia (paṭighāte) y movimiento (gatiyañca). Paṭighāto es la acción de golpear en contra. Dhakati. จก ติตฺติปฏิฆาเตสุ. ติตฺติ ตปฺปนํ, ปฏิฆาตํ ปฏิหนนํว. จกติ. Caka en los sentidos de satisfacción (titti) y resistencia (paṭighātesu). Titti es saciedad, y paṭighāta es la acción de golpear en contra. Cakati. อก กุฏิลคติยํ. อกติ. เอตา กุอาทิกา อกปริยนฺตา ธาตุโย ปรสฺส ภาสาติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. เตสํ มเต เอตา ‘‘ติ อนฺติ, ตุ อนฺตุ’’ อิจฺจาทีนํเยว วิสโย. ปาฬิยํ ปน นิยโม นตฺถิ, ตสฺมา น ตํ อิธ ปมาณํ. Aka en el sentido de movimiento tortuoso (kuṭilagatiyaṃ). Akati. Los expertos en gramática dicen que estas raíces, desde 'ku' hasta 'aka', son voces activas (parassapada). Según su opinión, estas son el dominio exclusivo de las terminaciones 'ti, anti, tu, antu', etc. Sin embargo, en el Pāli no existe tal restricción, por lo tanto, esa regla no se toma aquí como autoridad. อิ อชฺฌยเน. อชฺฌยนํ อุจฺจารณํ สิกฺขนํ วา, อยติ, อธียติ, อชฺฌยติ, อธีเต, อชฺเฌนํ, อชฺฌายโก. ทิพฺพํ อธียเส มายํ. อธียนฺติ มหาราช, ทิพฺพมายิธ ปณฺฑิตา. อชฺเฌนมริยา ปถวึ ชนินฺทา. ตตฺถ อชฺฌายโกติ อชฺฌยตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อตฺโถ. I en el sentido de estudio (ajjhayane). El estudio consiste en la recitación o el aprendizaje. Ayati, adhīyati, ajjhayati, adhīte, ajjhenaṃ (estudio), ajjhāyako (el que estudia). 'Estudias la magia divina'. 'Oh gran rey, los sabios aquí estudian la magia divina'. 'Los reyes de la tierra (gobiernan) mediante el estudio de la conducta noble'. Aquí, ajjhāyako es quien estudia (ajjhayatīti); el significado es que recita y repite los mantras. อุ สทฺเท. อวติ, อวนฺติ. อวสิ. เอตฺถ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ ปาฬิ ปปุพฺพสฺส อุธาตุสฺส ปโยโคติ ทฏฺฐพฺโพ. ปปุพฺพสฺส วทธาตุสฺส ทการโลปปฺปโยโคติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. U en el sentido de sonido (sadde). Avati, avanti. Avasi. Aquí debe entenderse que el pasaje del Pāli 'yo ātumānaṃ sayameva pāvā' es una aplicación de la raíz 'u' con el prefijo 'pa'. También es válido decir que es un uso de la raíz 'vada' con el prefijo 'pa' y la elisión de la letra 'da'. วงฺก โกฏิลฺเล. วงฺกติ. วงฺกํ. วงฺกสทฺโท หิ วกฺกสทฺเทน สมานตฺโถ, วกฺกสทฺโท จ วงฺกสทฺเทน. ตถา หิ – Vaṅka en el sentido de tortuosidad (koṭille). Vaṅkati. Vaṅkaṃ. Pues la palabra vaṅka es idéntica en significado a la palabra vakka, y vakka lo es a vaṅka. Así se muestra: ‘‘ยํ นิสฺสิตา ชคติรุหํ, สฺวายํ อคฺคึ ปมุญฺจติ; ทิสา ภชถ วกฺกงฺคา, ชาตํ สรณโต ภย’’นฺติ. 'Aquel árbol al que se han aferrado, este mismo emite fuego; ¡busquen refugio en las direcciones, oh seres de miembros encorvados (vakkaṅgā)! El peligro ha surgido de lo que era el refugio'. ปาฬิ [Pg.13] ทิสฺสติ. อยํ ปน วกฺกสทฺโท สกฺกฏภาสํ ปตฺวา กการรการสญฺโญคกฺขริโก ภวติ, ธาตุภาโว ปนสฺส โปราเณหิ น วุตฺโต, ตสฺมา กฺริยาปทํ น ทิฏฺฐํ. อิมสฺส ปน วงฺกสทฺทสฺส ‘‘วงฺก โกฏิลฺเล’’ติ ธาตุภาโว วุตฺโต, ‘‘วงฺกตี’’ติ กฺริยาปทญฺจ, ปาฬิยํ ตุ ‘‘วงฺกตี’’ติ กฺริยาปทํ น ทิฏฺฐํ, ตถา ภาววาจโก วงฺกสทฺโทปิ. วาจฺจลิงฺโค ปน อเนเกสุ ฐาเนสุ ทิฏฺโฐ. ตตฺต วงฺกตีติ กฺริยาปทํ ปาฬิยํ อวิชฺชมานมฺปิ คเหตพฺพเมว นาถตีติ กฺริยาปทมิว. ภาววาจกสฺส ปน วงฺกสทฺทสฺส อตฺถิตา นตฺถิตา จ ปาฬิอาทีสุ ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตพฺพา. เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘ยทิ ภาววาจโก วงฺกสทฺโท นตฺถิ, กถํ ‘อฏฺฐวงฺกํ มณิรตนํ อุฬาร’นฺติ เอตฺถ สมาโส’’ติ. เอตฺถ ปน อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วงฺกํ อฏฺฐวงฺกํ, น อฏฺฐวงฺกานิ ยสฺสาติ. ทพฺพวาจโก หิ วงฺกสทฺโท, น ภาววาจโกติ ทฏฺฐพฺพํ. Así se observa en el Pāli. Sin embargo, esta palabra vakka, al pasar a la lengua sánscrita, se convierte en un carácter con la conjunción de las letras 'ka' y 'ra' (vakra). Su naturaleza como raíz no fue mencionada por los antiguos, por lo que no se encuentra una forma verbal. En cambio, para esta palabra vaṅka, se ha establecido su naturaleza de raíz como 'vaṅka en tortuosidad' y la forma verbal 'vaṅkati', aunque en el Pāli no se observa la forma verbal 'vaṅkati', como tampoco se observa la palabra vaṅka funcionando como un sustantivo abstracto. Se encuentra, sin embargo, como un adjetivo (vāccaliṅgo) en muchos lugares. En este contexto, la forma verbal 'vaṅkati', aunque no esté presente en el Pāli, debe aceptarse como la forma verbal 'nāthati'. La existencia o inexistencia de la palabra vaṅka como sustantivo abstracto en el Pāli y otros textos debe ser investigada repetidamente. Alguien podría preguntar aquí: 'Si la palabra vaṅka no existe como sustantivo abstracto, ¿cómo se forma el compuesto en la frase: una joya preciosa de ocho ángulos (aṭṭhavaṅkaṃ)?'. Aquí, aṭṭhavaṅkaṃ significa 'encorvado en ocho lugares', no 'aquel que posee ocho curvaturas'. Debe entenderse que la palabra vaṅka se refiere a un objeto concreto, no a una cualidad abstracta. วงฺกํ วกฺกญฺจ กุฏิลํ, ชิมฺหญฺจ ริมฺหมนุชุ; วงฺกสทฺทาทโย เอเต, วาจฺจลิงฺคา ติลิงฺคิกา. Vaṅka, vakka, kuṭila, jimha y rimha significan no recto (encorvado); estas palabras como vaṅka, etc., funcionan como adjetivos y poseen los tres géneros. อถ วา วงฺกสทฺโทยํ, ‘‘วงฺกฆสฺตา’’ติอาทิสุ; พฬิเส คิริเภเท จ, วตฺตเต ส ปุมา ตทา. O bien, esta palabra vaṅka, en pasajes como 'vaṅkaghasta' (que ha tragado el anzuelo), se refiere a un anzuelo y a una grieta de montaña; en tales casos es de género masculino. อยญฺหิ ‘‘เต’เม ชนา วงฺกฆสฺตา สยนฺติ. ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิตํ. วงฺกฆสฺโตว อมฺพุโช’’ติอาทีสุ พฬิเส วตฺตติ. Pues esta palabra se refiere al anzuelo en pasajes como: 'Estas personas yacen como quienes han tragado el anzuelo (vaṅkaghastā). Como un pez que traga el anzuelo (vaṅkaṃ) cubierto de carne. Como un pez nacido en el agua que ha tragado el anzuelo'. เอตฺถ สิยา ‘‘นนุ จ โภ ‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิต’นฺติ เอตฺถ วงฺกสทฺโท คุณวาจโก วิเสสนสโท, เยน พฬิโส วิเสสิโต, เตน วงฺกํ กุฏิลํ พฬิสนฺติ อตฺโถ วิญฺญายตี’’ติ? ตนฺน, วงฺกสทฺเท อวุตฺเตปิ พฬิสสภาวสฺส วงฺกตฺตา กุฏิลตฺโถ ปากโฏติ นตฺถิ วิเสสนสทฺเทน [Pg.14] ปโยชนํ. อิทํ ปน ‘‘พฬิสํ วงฺก’’นฺติ วจนํ ‘‘หตฺถิ นาโค. สโรรุหํ ปทุมํ. หตฺถี จ กุญฺชโร นาโค’’ติอาทิวจนมิว ปริยายวจนํ, ตสฺมา ‘‘วงฺก’’นฺติ ปทสฺส ‘‘กุฏิล’’นฺติ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. อถ วา ยถา ‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี’’ติ เอตฺถ นาคสทฺทสฺส ทนฺตีสทฺทสฺส จ อญฺญมญฺญปริยา ยวจนตฺเตปิ ทนฺตินฺติ มโนรมทนฺตยุตฺตนฺติ อตฺโถ สํวณฺณิโต, ตถา ‘‘พฬิสํ วงฺก’’นฺติ อิเมสมฺปิ อญฺญมญฺญํ ปริยายวจนตฺเตปิ วงฺกนฺติ กุฏิลนฺติ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ อตฺโถ สาลราชา วิย สุผุลฺลิโต โหติ, เทสนา จ วิลาสปฺปตฺตา, น ปน ‘‘วงฺกํ พฬิส’’นฺติ สทฺทานํ คุณคุณีวเสน สมานาธิกรณภาโว อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘พุทฺโธ ภควา เวรญฺชายํ วิหรตี’’ติอาทีสุ ‘‘พุทฺโธ ภควา’’ติ อิเมสํ วิย สมานาธิกรณภาวสฺส อนิจฺฉิตพฺพตฺตา. น หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ สมานาธิกรณภาโว โปราเณหิ อนุมโต. Aquí podría objetarse: '¿No es acaso la palabra vaṅka en la frase "como un pez que traga el anzuelo (baḷisaṃ), el objeto encorvado (vaṅkaṃ) cubierto de carne", un término cualitativo o un adjetivo con el cual se califica al anzuelo, por lo que se entiende por vaṅka un anzuelo curvo?'. No es así; incluso si no se mencionara la palabra vaṅka, el significado de tortuosidad ya es evidente por la propia naturaleza del anzuelo, por lo tanto, no hay necesidad de un adjetivo. Esta expresión 'el anzuelo, el vaṅka' es un uso de sinónimos, similar a las expresiones 'el elefante, el nāga', 'el nacido en el loto, el paduma' o 'el elefante, el kuñjaro, el nāga'. Por lo tanto, no debe tomarse el significado de la palabra vaṅka meramente como 'curvo' (adjetivo). O bien, así como en 'así como a un elefante del bosque (nāgaṃ), a un colmilludo (dantiṃ), lo sigue la hembra', aunque las palabras nāga y danti sean sinónimas entre sí, se explica el significado de danti como 'el que posee colmillos hermosos'; del mismo modo, aunque baḷisa y vaṅka sean sinónimos, debe decirse que el significado de vaṅka es 'el que es curvo'. De este modo, el significado florece plenamente y la enseñanza alcanza gran elegancia; pero no debe pretenderse una relación de sustantivo y adjetivo entre vaṅka y baḷisa, del mismo modo que no se pretende tal relación entre 'Buddho' y 'Bhagavā' en pasajes como 'El Buddha, el Bendito (Buddho Bhagavā), reside en Verañjā'. Pues en tales contextos, la co-referencia como adjetivo no es aprobada por los antiguos. ‘‘ยตฺถ เอตาทิโส สตฺถา, โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล; ตถาคโต พลปฺปตฺโต, สมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต’’ติ, 'Donde se encuentra tal Maestro, sin igual en el mundo; el Tathāgata que ha alcanzado los poderes, el Perfectamente Iluminado que ha alcanzado el Nibbāna final'. ‘‘พุทฺธํ พุทฺธํ นิขิลวิสยํ สุทฺธิยา ยาว สุทฺธิ’’นฺติ จ อาทีสุ ปน อนุมโต. เอตฺถ หิ ‘‘เอตาทิโส’’ติ จ ‘‘อปฺปฏิปุคฺคโล’’ติ จ ‘‘ตถาคโต’’ติ จ ‘‘พลปฺปตฺโต’’ติ จ ‘‘สมฺพุทฺโธ’’ติ จ ‘‘ปรินิพฺพุโต’’ติ จ อิมานิ ‘‘สตฺถา’’ติ อเนน ปเทน สมานาธิกรณานิ. ตถา ‘‘พุทฺธํ พุทฺธ’’นฺติ ทฺวินฺนํ ปทานํ ปจฺฉิมํ ปุริเมน สมานาธิกรณํ ภวติ. «El Buda, el Buda, el ámbito completo por la pureza hasta la pureza», en este y otros pasajes similares, [esta repetición] es aceptada. Pues aquí, los términos «tal» (etādiso), «persona sin igual» (appaṭipuggalo), «Tathāgato», «el que ha alcanzado el poder» (balappatto), «perfectamente iluminado» (sambuddho) y «completamente liberado» (parinibbuto) están en aposición con la palabra «Maestro» (satthā). Del mismo modo, de las dos palabras «Buddhaṃ buddhaṃ», la última está en aposición con la primera. อิติ ‘‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิต’’นฺติ เอตฺถ วงฺกสทฺโท พฬิสสฺสาภิธานนฺตรํ, น คุณวาจโก. เอวํ วงฺกสทฺโท พฬิเส วตฺตติ. ‘‘กงฺกํ คจฺฉาม ปพฺพตํ. ทูเร วงฺกตปพฺพโต’’ติอาทีสุ [Pg.15] ปน คิริวิเสเส วตฺตติ. เอตฺถ จ ‘‘วงฺกปพฺพโต’’ติ วตฺตพฺเพ สุขุจฺจารณตฺถํ นิรุตฺตินเยน มชฺเฌ อนิมิตฺตํ ตการาคมํ กตฺวา ‘‘วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตํ. อถ วา วงฺโกเยว วงฺกตา, ยถา เทโว เอว เทวตา. ยถา จ ทิสา เอว ทิสตาติ, เอวํ ตาปจฺจยวเสน วงฺกตา จ สา ปพฺพโต จาติ ‘‘วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตํ, มชฺเฌ รสฺสวเสน เจตํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา วงฺกมสฺส สณฺฐานมตฺถีติ วงฺกโตติ มนฺตุอตฺเถ ตปจฺจโย, ยถา ปพฺพมสฺส อตฺถีติ ปพฺพโตติ. เอวํ วงฺกโต จ โส ปพฺพโต จาติ วงฺกตปพฺพโต. ‘‘วงฺกปพฺพโต’’ อิจฺเจว วา ปณฺณตฺติ, ปาทกฺขรปาริปูริยา ปน ‘‘ทูเร วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. Así, en la frase «como un pez [muerde] el anzuelo, el garfio cubierto de carne», aquí la palabra «vaṅka» es sinónimo de anzuelo (baḷisa) y no describe una cualidad. De este modo, la palabra «vaṅka» se aplica al anzuelo. En pasajes como «vamos a la montaña Kaṅka. Lejos está la montaña Vaṅkata», se refiere a una montaña específica. Aquí, en lugar de decir «Vaṅkapabbato», para facilitar la pronunciación según el método lingüístico, se inserta la letra «ta» en medio sin un significado específico, resultando en «Vaṅkatapabbato». O bien, «vaṅka» es lo mismo que «vaṅkatā», al igual que «deva» es «devatā» o «disā» es «disatā»; así, mediante el sufijo «tā», siendo tanto curva como montaña, se dice «Vaṅkatapabbato», y debe entenderse que la vocal media se acorta. O bien, aquello que tiene una forma curva (vaṅka) es «vaṅkato», usando el sufijo «ta» con sentido posesivo (matup-artha), al igual que aquello que tiene nudos (pabba) es una montaña (pabbato). Así, lo que es curvo y es montaña es «Vaṅkatapabbato». O puede ser simplemente la designación «Vaṅkapabbato», pero para completar la métrica del verso se dice «lejos está la montaña Vaṅkata». โลก ทสฺสเน. โลกติ. โลโก. อาโลโกติ อญฺญานิปิ รูปานิ คเหตพฺพานิ. จุราทิคณํ ปน ปตฺวา อิมิสฺสา ‘‘โลเกติ, โลกยติ, โอโลเกติ, โอโลกยตี’’ติอาทินา รูปานิ ภวนฺติ. โลโกติ ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ ‘‘เอโก โลโก, สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อาคโต สงฺขาโร เอว โลโก สงฺขารโลโก. สตฺตา เอว โลโก สตฺตโลโก. จกฺกวาฬสงฺขาโต โอกาโส เอว โลโก โอกาสโลโก, โย ‘‘ภาชนโลโก’’ติปิ วุจฺจติ. เตสุ สงฺขาโร ลุชฺชตีติ โลโกติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โข ภิกฺขุ ตสฺมา โลโกติ วุจฺจตี’’ติ. โลกิยติ เอตฺถ ปุญฺญปาปํ ตพฺพิปาโก จาติ สตฺโต โลโก. โลกิยติ วิจิตฺตาการโต ทิสฺสตีติ จกฺกวาฬสงฺขาโต โอกาโส โลโก. ยสฺมา ปน โลกสทฺโท สมูเหปิ ทิสฺสติ, ตสฺมา โลกิยติ สมุทายวเสน [Pg.16] ปญฺญาปิยตีติ โลโก, สมูโหติ อยมฺปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อถ วา โลโกติ ตโย โลกา กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโกติ. เตสํ สรูปํ จุราทิคเณ กเถสฺสาม พหุวิธตญฺจ. พหิทฺธา ปน กวีหิ ‘‘โลโก ตุ ภุวเน ชเน’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. La raíz «loka» se usa en el sentido de visión. «Lokati» (él ve). «Loko» (mundo). «Āloko» (luz); también deben incluirse otras formas. Al llegar a la clase Curādi, esta raíz toma formas como «loketi, lokayati, oloketi, olokayati», etc. «Loko» se refiere a los tres mundos: el mundo de las formaciones (saṅkhāraloko), el mundo de los seres (sattaloko) y el mundo del espacio (okāsaloko). De ellos, en el pasaje «hay un solo mundo: todos los seres se mantienen por el sustento», lo que se denomina mundo es precisamente la formación, por tanto, es el mundo de las formaciones. Los seres mismos son el mundo de los seres. El espacio conocido como el sistema de mundos (cakkavāḷa) es el mundo del espacio, que también se llama «mundo contenedor» (bhājanaloko). Entre ellos, se llama «loko» porque se desintegra (lujjatī). Pues ha sido dicho por el Bendito: «Monje, se llama mundo porque se desintegra, porque se deshace». El mundo de los seres es aquel donde se perciben el mérito, el demérito y sus resultados. El espacio conocido como el sistema de mundos es «loko» porque se ve (lokiyati) con formas variadas. Dado que la palabra «loko» también se aplica a un conjunto, debe tomarse también este significado: se llama «loko» porque se designa en términos de colectividad; es decir, un grupo. O bien, «loko» se refiere a tres mundos: el mundo de las impurezas (kilesaloko), el mundo de la existencia (bhavaloko) y el mundo de las facultades (indriyaloko). Explicaremos su naturaleza propia y su diversidad en la clase Curādi. Sin embargo, externamente los poetas han dicho solo esto: «loko se usa para el universo y para la gente». สิโลก สงฺฆาเต. สงฺฆาโต ปิณฺฑนํ. สิโลกติ, สิโลโก, สิโลกมนุกสฺสามิ. อกฺขรปทนิยมิโต วจนสงฺฆาโต สิโลโก. โส ปชฺชนฺติ วุจฺจติ, ตถา หิ ‘‘สิโลโก ยสสฺสิ ปชฺเช’’ติ กวโย วทนฺติ. La raíz «siloka» se usa en el sentido de ensamblaje. «Saṅghāto» significa acumulación. «Silokati», «siloko» (verso), «ensamblaré un verso» (silokamanukassāmi). Un conjunto de palabras limitado por sílabas y pies es un «siloko». También se denomina «pajja» (estrofa); así, los poetas dicen: «un verso (siloko) es una estrofa gloriosa». เทก เธก สทฺทุสฺสาเหสุ. สทฺโท รโว, อุสฺสาโห วายาโม. เทกติ. เธกติ. Las raíces «deka» y «dheka» se usan en el sentido de sonido y esfuerzo. «Saddo» es ruido, «ussāho» es esfuerzo. «Dekati», «dhekati». เรก สกิ สงฺกายํ. เรกติ. สงฺกติ, ตสฺมึ เม สงฺกเต มโน. สงฺกา. La raíz «reka» y «saki» se usan en el sentido de sospecha. «Rekati», «saṅkati», «mi mente sospecha de eso» (tasmiṃ me saṅkate mano). «Saṅkā» (sospecha). อกิ ลกฺขเณ. องฺกติ, องฺโก, สสงฺโก. La raíz «aki» se usa en el sentido de marca. «Aṅkati», «aṅko» (marca), «sasaṅko» (el que tiene la marca de la liebre, la luna). มกิ มณฺฑเน. มณฺฑนํ ภูสนํ, มงฺกติ. La raíz «maki» se usa en el sentido de adorno. «Maṇḍanaṃ» es ornamentación, «maṅkati». กต โลลิเย. โลลภาโว โลลิยํ ยถา ทกฺขิยํ. กกติ, กาโก, กากี. เอตฺถ ‘‘กาโก, ธงฺโก, วายโส, พลิ, โภชิ, อริฏฺโฐ’’ติ อิมานิ กากาภิธานานิ. La raíz «kata» se usa en el sentido de inestabilidad. «Loliyaṃ» es el estado de ser inquieto, como en «dakkhiyaṃ». «Kakati», «kāko» (cuervo), «kākī» (cuerva). Aquí, «kāko, dhaṅko, vāyaso, bali, bhoji, ariṭṭho» son nombres para el cuervo. กุก วก อาทาเน. กุกติ, วกติ, โกโก, วโก. เอตฺถ โกโกติ อรญฺญสุนโข. วโกติ ขุทฺทกวนทีปิโก, พฺยคฺโฆติปิ วทนฺติ. Las raíces «kuka» y «vaka» se usan en el sentido de tomar. «Kukati», «vakati», «koko», «vako». Aquí, «koko» es un perro salvaje. «Vako» es un pequeño leopardo del bosque; también dicen que es un tigre. วก ทิตฺติยํ ปฏิฆาเต จ. ทิตฺติ โสภา, วกติ. La raíz «vaka» se usa en el sentido de brillo y resistencia. «Ditti» es esplendor, «vakati». กกิ [Pg.17] วกิ สกฺก ติก ฏิก เสก คตฺยตฺถา. กงฺกติ, วงฺกติ, สกฺกติ, นิสกฺกติ, ปริสกฺกติ, โอสกฺกติ, วธาย ปริสกฺกนํ. พิฬารนิสกฺกมตฺตมฺปิ. เตกติ, เฏกติ, ฏีกา เสกติ. เอตฺถ ฏีกาติ ฏิกิยติ ชานิยติ สํวณฺณนาย อตฺโถ เอตายาติ ฏีกา. เอตา อิธาตุอาทิกา เสกปริยนฺตา ธาตุโย ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. เตสํ มเต เอตา ‘‘เต อนฺเต, ตํ อนฺตํ’’อิจฺจาทีนํเยว วิสโย, ปาวจเน ปน นิยโม นตฺถิ. Las raíces «kaki, vaki, sakka, tika, ṭika, seka» tienen el sentido de movimiento. «Kaṅkati», «vaṅkati», «sakkati», «nisakkati» (salir), «parisakkati» (merodear), «osakkati» (retroceder), «merodear para matar». «Incluso como el salir de un gato». «Tekati», «ṭekati», «ṭīkā» (subcomentario), «sekati». Aquí, «ṭīkā» es aquello mediante lo cual se conoce (ṭikiyati) el significado a través de la explicación detallada. Los expertos en gramática dicen que estas raíces, desde «kaki» hasta «seka», son de voz media (attanobhāsā). En su opinión, estas son solo el dominio de las terminaciones «te, ante, taṃ, antaṃ», etc., pero en las escrituras (pāvacana) no existe tal restricción. หิกฺก อพฺยตฺตสทฺเท. อพฺยตฺตสทฺโท อวิภาวิตตฺถสทฺโท นิรตฺถกสทฺโท จ. หิกฺกติ, หิกฺกเต. อิมํ ‘‘อุภยโตภาสา’’ติ วทนฺติ. อิทํ ตุ ปาวจเนน สํสนฺทติ. ปรสฺสตฺตโนภาสานญฺหิ ธาตูนํ ‘‘ภวติ, ภวเต, พาธเต, พาธตี’’ติอาทินา เยภุยฺเยน ทฺวิธา ทฺวิธา รูปานิ สาสเน ทิสฺสนฺติ. La raíz «hikka» se usa en el sentido de sonido inarticulado. El sonido inarticulado es aquel cuyo significado no es claro o carece de sentido. «Hikkati», «hikkate». Dicen que esta es de voz doble (ubhayatobhāsā). Esto concuerda con las escrituras. Pues en las escrituras se ven mayormente formas dobles para las raíces de voz activa y media, como «bhavati, bhavate» y «bādhate, bādhatī», etc. อิมานิ กการนฺตธาตุรูปานิ. Estas son las formas de las raíces que terminan en «ka». ขการนฺตธาตุ Raíces que terminan en «kha». ขา ปกถเน ขฺยา จ. ปกถนํ อาจิกฺขนํ เทสนํ วา. ขาติ, สงฺขาติ. อาปุพฺพตฺเต วิสทิสภาเวน ขาตฺยกฺขรสฺส ทฺวิตฺตํ, อาการสฺส จ สญฺโญคปุพฺพตฺตา รสฺสตฺตํ, อกฺขาติ. อกฺขาสิ ปุริสุตฺตโม. อกฺเขยฺยํ เต อหํ อยฺเย. ธมฺโม สงฺขายติ. อกฺขายติ. อตฺร ปน กการโลโป. สฺวาขาโต ภควตา ธมฺโม. สงฺขาโต. อกฺขาโต. อกฺขาตาโร ตถาคตา. สงฺขาตา สพฺพธมฺมานํ วิธุโร. สงฺขา, ปฏิสงฺขา. กฺริยํ อากฺยาติ กเถตีติ อาขฺยาตํ. เกจิ [Pg.18] ปน ‘‘สฺวาขาโต’’ติ จ ‘‘สฺวากฺขฺยาโต’’ติ จ ‘‘สฺวาขฺยาโต’’ติ จ ปทมิจฺฉนฺติ. ตตฺถ ปจฺฉิมานิ สกฺกฏภาสาโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตานิ, อิตรํ ยถาฐิตรูปนิปฺผตฺติวเสน, อโต ยถาทสฺสิตปทานิเยว ปสตฺถตรานิ. ตตฺถ สงฺขาสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต – สงฺขาสทฺโท ญาณโกฏฺฐาสปญฺญตฺติคณนาสุ ทิสฺสติ. ‘‘สงฺขาเยกํ ปฏิเสวตี’’ติอาทีสุ หิ ญาเณ ทิสฺสติ. ‘‘ปปญฺจสญฺญาสงฺขา สมุทาจรนฺตี’’ติอาทีสุ โกฏฺฐาเส. ‘‘เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สงฺขา สมญฺญา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘น สุกรํ สงฺขาตุ’’นฺติอาทีสุ คณนายํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ – "Khā" en el sentido de anunciar o declarar (pakathana). Anunciar significa señalar o enseñar. Khāti, saṅkhāti. Debido a que el prefijo "ā" lo precede, hay una duplicación de la letra del radical "khā" por su naturaleza distinta, y el sonido "ā" se vuelve corto por estar antes de un conjunto de consonantes: akkhāti (él declara). "El mejor de los hombres (el Buddha) declaró" (akkhāsi purisuttamo). "Yo te declararé, oh noble dama" (akkheyyaṃ te ahaṃ ayye). "El Dhamma es calculado" (dhammo saṅkhāyati). Se dice (akkhāyati). En este caso, sin embargo, hay una elisión del sonido 'ka'. "El Dhamma bien expuesto por el Bienaventurado" (svākhāto bhagavatā dhammo). Calculado (saṅkhāto). Declarado (akkhāto). "Los Tathāgatas son [solo] los que declaran" (akkhātāro tathāgatā). "Vidhurā es el conocedor (saṅkhātā) de todos los fenómenos". Cálculo o sabiduría (saṅkhā), reflexión (paṭisaṅkhā). Se llama verbo (ākhyāta) a la acción que declara o relata. Algunos, sin embargo, aceptan las formas "svākhāto", "svākkhyāto" y "svākhyāto". De estas, las últimas se mencionan tomando la norma del idioma sánscrito, mientras que la otra se basa en la formación de la forma tal como existe; por lo tanto, solo las palabras mostradas de acuerdo con el uso [Pali] son las más elogiadas. En ese contexto, se extrae el significado de la palabra "saṅkhā": la palabra saṅkhā se observa en los sentidos de conocimiento (ñāṇa), división (koṭṭhāsa), designación (paññatti) y conteo (gaṇanā). Pues se observa en el sentido de conocimiento en pasajes como "reflexionando (saṅkhāya), él hace uso de uno [de los requisitos]". En el sentido de división en pasajes como "las proliferaciones de percepciones y conceptos (papañcasaññāsaṅkhā) se manifiestan". En el sentido de designación en pasajes como "la designación (saṅkhā) y nombre de tales y cuales fenómenos". En el sentido de conteo en pasajes como "no es fácil de contar (saṅkhātuṃ)". Sobre esto se dice: ‘‘ญาณปญฺญตฺติโกฏฺฐาส-คณนาสุ ปทิสฺสติ; สงฺขาสทฺโทติ ทีเปยฺย, ธมฺมทีปสฺส สาสเน’’ติ. "En el conocimiento, la designación, la división y el conteo se observa; que uno ilustre la palabra 'saṅkhā' en la enseñanza del Lámpara del Dhamma". ขิ ขเย. ขิยนธมฺมํ ขียติ. สาสนานุรูเปน สเร อิการสฺส อิยฺยาเทโส, ขิยฺยติ. ‘‘ขโย, ขํ’’ อิจฺจปิ รูปานิ เญยฺยานิ. ตตฺถ ขโยติ ขิยนํ ขโย. อถ วา ขิยนฺติ กิเลสา เอตฺถาติ ขโย, มคฺคนิพฺพานานิ. ขยสงฺขาเตน มคฺเคน ปาปุณิยตฺตา ผลมฺปิ ขโย. ขนฺติ ตุจฺฉํ สุญฺญํ วิวิตฺตํ ริตฺตํ, ขนฺติ วา อากาโส. "Khi" en el sentido de agotamiento (khaya). Lo que tiene la naturaleza de agotarse se agota (khīyati). De acuerdo con la adecuación de la enseñanza, se sustituye la vocal 'i' por 'iyya': khiyyati. Las formas "khayo" y "khaṃ" deben conocerse de esta manera. Allí, "khayo" es el acto de agotarse. O bien, es aquello en donde se agotan las impurezas: los Senderos y el Nibbāna. El fruto (phala) también es "khayo" por haber sido alcanzado mediante el Sendero conocido como agotamiento. "Kha" significa vacío, hueco, recluido, falto, o bien "kha" es el espacio (ākāso). ขิ นิวาเส. ขียติ, ขิยฺยติ วา. สาสนานุรูเปน อิการสฺส อีย อิยฺยาเทโส ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ทิวาทิคเณปิ ปกฺขิปิตพฺโพ. ขํ ขยํ. อภิรมณียํ ราชกฺขยํ. ตตฺถ ขียตีติ นิวสติ. ขนฺติ จกฺขาทิอินฺทฺริยํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ นิวาสฏฺเฐน. ขยนฺติ นิเวสนํ. ราชกฺขยนฺติ รญฺโญ นิเวสนํ. อตฺรายํ ปาฬิ – "Khi" en el sentido de residencia (nivāsa). Se reside (khīyati o khiyyati). Debe verse la sustitución de la 'i' por 'īya' o 'iyya' según la adecuación de la enseñanza. Esta raíz también debe incluirse en la clase divādi. "Khaṃ" es una morada. "La encantadora residencia real" (abhiramaṇīyaṃ rājakkhayaṃ). Allí, "khīyati" significa que reside. "Kha" es un órgano sensorial como el ojo, por ser el lugar de residencia de la conciencia visual y otros. "Khayanti" significa vivienda. "Rājakkhaya" es la vivienda del rey. Aquí está el texto original: ‘‘สเจ [Pg.19] จ อชฺช ธาเรสิ, กุมารํ จารุทสฺสนํ; กุเสน ชาตขตฺติยํ, สวณฺณมณิเมขลํ; ปูชิตา ญาติสงฺเฆหิ, น คจฺฉสิ ยมกฺขย’’นฺติ. "Y si hoy sostienes al príncipe de bella apariencia, a Kusa, nacido Khattiya, con su cinturón de oro y joyas; honrada por tus círculos de parientes, no irás a la morada de Yama (yamakkhaya)". ตตฺถ ยมกฺขยนฺติ ยมนิเวสนํ. Allí, "yamakkhaya" significa la morada de Yama. ขุ สทฺเท. โขติ ขวติ. "Khu" en el sentido de sonido. Kho, khavati. เข ขาทนสตฺตาสุ. ขายติ. อุนฺทูรา ขายนฺติ. วิกฺขายิตกํ. โคขายิตกํ. อสฺสิรี วิย ขายติ. ทิสาปิ เม น ปกฺขายนฺติ. เอตฺถาทิมฺหิ กายตีติ ขาทติ. อถ วา อุปฏฺฐาติ ปญฺญายติ. "Khe" en el sentido de comer (khādana) y apego (satta). Se come o se manifiesta (khāyati). "Los ratones comen" (undūrā khāyanti). Roído (vikkhāyitakaṃ). Comido por vacas (gokhāyitakaṃ). "Parece como si fuera desdichado" (assirī viya khāyati). "Ni siquiera las direcciones se me manifiestan" (disāpi me na pakkhāyanti). En este último sentido, al principio significa que come (khādati). O bien, se presenta o se conoce (upaṭṭhāti paññāyati). สุข ทุกฺข ตกฺริยายํ. ตกฺริยาติ สุขทุกฺขานํ เวทนานํ กฺริยา, สุขนํ ทุกฺขนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อกมฺมกา อิเม ธาตโว. สุขติ, ทุกฺขติ. สุขํ, ทุกฺขํ. สุขิโต, ทุกฺขิโต. สุขํ สาตํ ปีณนํ, ทุกฺขํ วิฆาตํ อฆํ กิเลโส. ตตฺถ สุขนฺติ สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. ทุกฺขนฺติ ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อิมานิ นิพฺพจนานิ การิตวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ อฏฺฐกถายํ สุขทุกฺขสทฺทตฺถํ วทนฺเตหิ ครูหิ สุขยติ ทุกฺขยติสทฺทานํ กมฺมตฺถมาทาย วิวรณสฺส กตตฺตา. ตถา หิ ‘‘สุเขติ สุขยติ, สุขาเปติ สุขาปยติ, ทุกฺเขติ ทุกฺขยติ, ทุกฺขาเปติ ทุกฺขาปยตี’’ติ อิมานิ เตสํ การิตปทรูปานิ, อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ จ, สุขยติ สุขํ, ทุกฺขยตีติ ทุกฺขนฺติ จ, "Sukha" y "dukkha" en el sentido de su propia acción (takriyā). "Su propia acción" se refiere a la acción de las sensaciones de felicidad y sufrimiento; se refiere al acto de ser feliz o sufrir. Estas raíces son intransitivas. Sukhati (es feliz), dukkhati (sufre). Felicidad (sukhaṃ), sufrimiento (dukkhāṃ). Feliz (sukhito), sufrido o afligido (dukkhito). Sukha es el placer o la satisfacción; dukkha es la aflicción, el dolor o la impureza. Allí, "sukha" es aquello que hace feliz. El significado es que hace feliz a aquel en quien surge. "Dukkha" es aquello que hace sufrir. El significado es que hace sufrir a aquel en quien surge. Debe entenderse que estas definiciones se dan en sentido causativo (kārita), pues los maestros que explican el significado de las palabras sukha y dukkha en el comentario realizaron la explicación tomando el sentido del objeto de las palabras "sukhayati" y "dukkhayati". De hecho, "sukheti, sukhayati, sukhāpeti, sukhāpayati" y "dukkheti, dukkhayati, dukkhāpeti, dukkhāpayati" son las formas causativas de estas raíces; así como "se hace feliz a sí mismo, se satisface" (attānaṃ sukheti pīṇeti) y "sukhayati es sukha" y "dukkhayati es dukkha", ‘‘สเจ [Pg.20] จ กิมฺหิจิ กาเล,มรณํ เม ปุเร สิยา; ปุตฺเต จ เม ปปุตฺเต จ,สุขาเปยฺย มโหสโธ’’ติ จ "Y si en algún momento, la muerte me llegara prematuramente; que Mahosadha traiga felicidad (sukhāpeyya) a mis hijos y nietos". ปาฬิอาทิทสฺสนโต. สทฺทสตฺเถ ปน ธาตุปาฐสงฺเขเป จ อิเม ธาตโว จุราทิคเณเยว วุตฺตา. ‘‘สุขยติ ทุกฺขยตี’’ติ จ อการิตานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ อิจฺฉิตานิ. มยํ ตุ เตสํ ตพฺพจนํ สุทฺธกตฺตริ จ ตานิ ปทรูปานิ น อิจฺฉาม ปาฬิอาทีหิ วิรุทฺธตฺตา, ตสฺมาเยว เต อิมสฺมึ ภูวาทิคเณ วุตฺตา. อยญฺหิ สุทฺธกตฺตุวิสเย อสฺมากํ รุจิ ‘‘สุขตีติ สุขิโต, ทุกฺขตีติ ทุกฺขิโต’’ติ. Como se ve en el Canon (Pāḷi) y otros textos. En los tratados de gramática y en el resumen de las raíces (dhātupāṭha), estas raíces se mencionan solo en la clase curādi. Se desean las formas "sukhayati" y "dukkhayati" como verbos activos no causativos. Nosotros, sin embargo, no aceptamos esa declaración de ellos ni esas formas verbales debido a que contradicen el Canon y otros textos; por esa razón, estas se mencionan en esta clase bhūvādi. Pues nuestra preferencia en el ámbito del agente simple es: "es feliz, por lo tanto, es sukhito; sufre, por lo tanto, es dukkhito". นนุ จ โภ ‘‘สุขติ ทุกฺขตี’’ติ กฺริยาปทานิ พุทฺธวจเน น ทิสฺสนฺตีติ? สจฺจํ, เอวํ สนฺเตปิ อฏฺฐกถานยวเสน คเหตพฺพตฺตา ทิสฺสนฺติเยว นาม. น หิ สพฺพถา สพฺเพสํ ธาตูนํ รูปานิ สาสเน โลเก วา ลพฺภนฺติ, เอกจฺจานิ ปน ลพฺภนฺติ, เอกจฺจานิ น ลพฺภนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ นยวเสน ลพฺภนฺติเยว. ‘‘กปฺปยวฺโห ปติสฺสตา’’ติ หิ ทิฏฺเฐ ‘‘จรวฺโห ภุญฺชวฺโห’’ติอาทีนิปิ นยวเสน ทิฏฺฐานิเยว นาม. ¿Acaso no es cierto, señor, que las formas verbales "sukhati" y "dukkhati" no se ven en la palabra de Buddha? Es verdad, pero aun siendo así, deben considerarse como existentes porque se aceptan según el método de los comentarios. Pues no se encuentran en absoluto todas las formas de todas las raíces en la enseñanza o en el mundo; algunas se encuentran y otras no. Aun así, se encuentran mediante el método [de derivación]. Pues al verse "kappayavho patissatā", también se consideran vistas por el método formas como "caravho" y "bhuñjavho". ตตฺร ปนายํ นโย. วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ หิ ‘‘เอกทฺวิโยชนมตฺตมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส วาโย กุปฺปติ, คตฺตานิ ทุกฺขนฺตี’’ติ เอวํ ภูวาทิคณิกํ อกมฺมกํ สุทฺธกตฺตุวาจกํ ‘‘ทุกฺขนฺตี’’ติ กฺริยาปทํ ทิสฺสติ. ตสฺมึ ทิฏฺฐิเยว ‘‘สุขติ, สุขนฺติ. สุขสิ, สุขถ. สุขามิ, สุขามา’’ติอาทีนิ จ ‘‘ทุกฺขติ, ทุกฺขนฺติ. ทุกฺขสิ, ทุกฺขถา’’ติอาทีนิจ ทิฏฺฐานิ นาม โหนฺติ ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส ตาทิสสฺส อนวชฺชสฺส นยสฺส คเหตพฺพตฺตา, ตสฺมา ‘‘สุขตีติ สุขิโต, ทุกฺขตีติ ทุกฺขิโต’’ติ ภูวาทินโย เอว คเหตพฺโพ, น ปน จุราทินโย. อปรมฺเปตฺถ นิพฺพจนํ, สุขํ สญฺชาตํ [Pg.21] เอตสฺสาติ สุขิโต, สญฺชาตสุโขติ อตฺโถ. เอส นโย ทุกฺขิโตติ เอตฺถาปิ. อถ วา สุเขน อิโต ปวตฺโตติ สุขิโต. เอส นโย ‘‘ทุกฺขิโต’’ติ เอตฺถาปิ. ทุลฺลภายํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. En ese punto, este es el método: En el Visuddhimagga y otros textos se ve la forma verbal "dukkhanti", que denota acción intransitiva de la clase bhūvādi, así: "después de haber caminado una distancia de apenas una o dos leguas, el aire se perturba y los miembros duelen (dukkhanti)". Al verse esto, formas como "sukhati, sukhanti; sukhasi, sukhatha; sukhāmi, sukhāmā" y "dukkhati, dukkhanti; dukkhasi, dukkhatha" se consideran efectivamente vistas, ya que mediante lo visto debe aceptarse un método similar e irreprochable para lo no visto. Por lo tanto, debe aceptarse el método de bhūvādi: "es feliz, por lo tanto es sukhito; sufre, por lo tanto es dukkhito", y no el método de curādi. Hay otra derivación aquí: aquel en quien ha nacido la felicidad (sukhaṃ) es sukhito, el significado es "en quien ha nacido la felicidad". Este mismo método se aplica a dukkhito. O bien, aquel que ha procedido (ito) con felicidad es sukhito. Este método también se aplica a "dukkhito". Esta regla lingüística (nīti) difícil de obtener debe ser bien tenida en cuenta. โมกฺข มุจฺจเน. อกมฺมโกยํ ธาตุ. โมกฺขติ. โมกฺโข. ปาติโมกฺโข. การิเต ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยติ, โมกฺขาเปติ, โมกฺขาปยตี’’ติ รูปานิ. เกจิ ปนิมํ ‘‘โมกฺข โมจเน’’ติ ปฐิตฺวา จุราทิคเณ ปกฺขิปนฺติ. เตสํ มเต ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ ภวนฺติ. เอตานิ ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ วิรุชฺฌนฺติ. ตถา หิ ‘‘โมกฺขนฺติ มารพนฺธนา. น เม สมเณ โมกฺขสิ. มหายญฺญํ ยชิสฺสาม, เอวํ โมกฺขาม ปาปกา’’ติ ปาฬิยา วิรุชฺฌนฺติ. ‘‘โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺโข’’ติ อฏฺฐกถาย จ วิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘โมกฺเขสิ โมกฺเขมา’’ติ จ อวตฺวา ‘‘โมกฺขสิ, โมกฺขามา’’ติ สุทฺธกตฺตุวาจกํ วุตฺตํ, ตญฺจ โข อปาทานวิสยํ กตฺวา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘โมกฺเขติ, โมเจตี’’ติ เหตุกตฺตุวาจกํ วุตฺตํ, ตมฺปิ อปาทานวิสยํเยว กตฺวา. เอวํ อิมสฺส ธาตุโน สุทฺธกตฺตุวิสเย อกมฺมกภาโว วิทิโต, เหตุกตฺตุวิสเย เอกกมฺมกภาโว วิทิโต มุจ ปจ ฉิทาทโย วิย. โมกฺขธาตุ ทฺวิคณิโกติ เจ? น, อเนเกสุ สาฏฺฐกเถสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานํ อทสฺสนโตติ ทฏฺฐพฺพํ. Mokkha significa liberación. Esta es una raíz intransitiva. Mokkhati. Mokkho. Pātimokkho. En las formas causativas, se presentan: «mokkheti, mokkhayati, mokkhāpeti, mokkhāpayatī». Algunos, sin embargo, habiendo leído «mokkha en el sentido de liberar», la incluyen en la clase curādigaṇa. En su opinión, «mokkheti, mokkhayatī» se convierten en formas del agente simple. Esto contradice tanto el Canon (Pāḷi) como el Comentario (Aṭṭhakathā). Pues así contradice el Canon: «se liberarán (mokkhanti) de las ataduras de Māra. No te liberarás (mokkhasi) de mí, asceta. Sacrificaremos un gran sacrificio, así nos liberaremos (mokkhāma) del mal». Y también contradice el Comentario: «Aquel que protege y guarda, a ese el Pātimokkha lo libera (mokkheti) y salva (moceti) de los sufrimientos de los estados de miseria, etc.»; por lo tanto, en el Canon no se dice «mokkhesi, mokkhemā», sino que se ha usado «mokkhasi, mokkhāmā» en voz activa (kattu-vācaka), y ciertamente haciendo de ello el objeto de un punto de partida (apādāna). En el Comentario, en cambio, se usa «mokkheti, mocetī» en voz causativa (hetu-kattu-vācaka), también haciendo de ello el objeto de un punto de partida solamente. Así, se conoce la naturaleza intransitiva de esta raíz en el ámbito del agente simple, y se conoce su naturaleza transitiva simple en el ámbito del agente causativo, al igual que muca, paca, chida, etc. ¿Y si se dice que la raíz mokkha pertenece a dos grupos? No, se debe entender que es porque no se ven las formas causativas «mokkheti, mokkhayatī» en numerosos pasajes del Canon junto con sus comentarios. กกฺข หสเน. กกฺขติ. Kakkha significa reír. Kakkhati. โอข ราข ลาข ทาข ธาข โสสนาลมตฺเถสุ. โอขติ. ราขติ. ลาขติ. ทาขติ. ธาขติ. Okha, rākha, lākha, dākha, dhākha significan secar, adornar o ser suficiente. Okhati. Rākhati. Lākhati. Dākhati. Dhākhati. สาข [Pg.22] พฺยาปเน. สาขติ. สาขา. Sākha significa difundirse o extenderse. Sākhati. Sākhā (rama). อุข นข มข รข ลข รขิ ลขิ อิขิ ริขิ คตฺยตฺถา. อุขติ. นขติ. มขติ. รขติ. ลขติ. รงฺขติ. ลงฺขติ. อิงฺขติ. ริงฺขติ. Ukha, nakha, makha, rakha, lakha, rakhi, lakhi, ikhi, rikhi están en el sentido de movimiento. Ukhati. Nakhati. Makhati. Rakhati. Lakhati. Raṅkhati. Laṅkhati. Iṅkhati. Riṅkhati. รกฺข ปาลเน. รกฺขติ. รกฺขา, รกฺขณํ, สีลํ รกฺขิโต เทวทตฺโต, สีลํ รกฺขิตํ เทวทตฺเตน, สีลํ รกฺขโก เทวทตฺโต. Rakkha significa proteger. Rakkhati. Rakkhā (protección), rakkhaṇaṃ (el acto de proteger), sīlaṃ rakkhito devadatto (Devadatta ha protegido la virtud), sīlaṃ rakkhitaṃ devadattena (la virtud ha sido protegida por Devadatta), sīlaṃ rakkhako devadatto (Devadatta es el protector de la virtud). อกฺข พฺยตฺติสงฺขาเตสุ. อกฺขติ, อกฺขิ, อกฺขํ. Akkha en los sentidos de percibir o contar. Akkhati, akkhi (ojo), akkhaṃ (dado o eje). นิกฺข จุมฺพเน. นิกฺขติ, นิกฺขํ. Nikkha significa besar. Nikkhati, nikkhaṃ (ornamento de oro). นกฺข คติยํ. นกฺขติ. นกฺขตฺตํ. เอตฺถ นกฺขตฺตนฺติ เอตฺโต อิโต จาติ วิสมคติยา อคนฺตฺวา อตฺตโน วีถิยาว คมเนน นกฺขนํ คมนํ ตายติ รกฺขตีติ นกฺขตฺตํ. โปราณา ปน ‘‘นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานี’’ติ กถยึสุ. ‘‘นกฺขตฺตํ, โชติ, นิริกฺขํ, ภํ’’ อิจฺเจเต ปริยายา. Nakkha en el sentido de movimiento. Nakkhati. Nakkhattaṃ (constelación). Aquí, nakkhattaṃ se explica como aquello que no va por un camino irregular de aquí para allá, sino que protege (tāyati) o mantiene su movimiento (nakkhanaṃ) yendo solo por su propia órbita. Los antiguos, sin embargo, decían: «se llaman nakkhattāni porque no perecen (na kkharanti)». Sinónimos: «nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ». เวกฺข เวกฺขเน. เวกฺขติ. Vekkha significa mirar o contemplar. Vekkhati. มกฺข สงฺขเต. มกฺขติ. Makkha significa untar o fabricar. Makkhati. ตกฺข ตปเน. ตปนํ สํวรณํ. ตกฺขติ. Takkha significa calentar. Calentar es cubrir o cerrar. Takkhati. สุกฺข อนาทเร. สุกฺขติ. Sukkha significa falta de respeto. Sukkhati. กขิ วขิ มขิ กงฺขายํ. สตฺถริ กงฺขติ. วงฺขติ, มงฺขติ. ‘‘กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ถมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข’’ อิจฺเจเต กงฺขาปริยายา. เอเตสุ ปน – Kakhi, vakhi, makhi significan duda. Dudas (kaṅkhati) sobre el Maestro. Vaṅkhati, maṅkhati. Sinónimos de duda: «kaṅkhā, kaṅkhāyanā, kaṅkhāyitattaṃ (estado de duda), vimati (perplejidad), vicikicchā (escepticismo), dveḷhakaṃ (vacilación), dvedhāpatho (encrucijada), saṃsayo (incertidumbre), anekaṃsagāho (tomar varios lados), āsappanā (deslizarse), parisappanā (deslizarse alrededor), apariyogāhanā (no profundizar), thambhitattaṃ cittassa (rigidez mental), manovilekho (rasguño en la mente)». วตฺตนฺติ [Pg.23] โลกโวหาเร, ‘‘กงฺขา วิมติ สํสโย; วิจิกิจฺฉา’’ติ เอตานิ, นามานิเยว ปายโต. En el lenguaje mundano se usan: «kaṅkhā, vimati, saṃsayo, vicikicchā»; estos son predominantemente solo nombres (sinónimos). กขิ อิจฺจายํ. ธนํ กงฺขติ, อภิกงฺขติ, นาภิกงฺขามิ มรณํ. อภิกงฺขิตํ ธนํ. Kakhi también significa desear. Desea (kaṅkhati) riqueza, la desea intensamente (abhikaṅkhati), no deseo la muerte (nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ). Abhikaṅkhitaṃ dhanaṃ (riqueza deseada). ทขิ ธขิ โฆรวาสิเต กงฺขายญฺจ. ทงฺขติ. ธงฺขติ. Dakhi y dhakhi significan sonido aterrador y duda. Daṅkhati. Dhaṅkhati. อุกฺข เสจเน. อุกฺขติ. Ukkha significa rociar. Ukkhati. กข หสเน. กขติ. Kakha significa reír. Kakhati. ชกฺข ภกฺขเณ จ. หสนานุกฑฺฒนตฺถํ จกาโร. ชกฺขติ. Jakkha significa comer. La partícula 'ca' indica que también significa reír y atraer. Jakkhati. ลิข เลขเน. ลิขติ, สลฺเลขติ. อติสลฺเลขเตวายํ สมโณ. เลขา, เลขนํ, เลขโก, ลิขิตํ, สลฺเลขปฏิปตฺติ, เอตา ทขิอาทิกา ลิขปริยนฺตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. Likha significa escribir. Likhati, sallekhati (borrar/pulir). Este asceta ciertamente se esfuerza en la autodepuración extrema (atisallekhate). Lekhā (línea/escrito), lekhanaṃ (escritura), lekhako (escriba), likhitaṃ (escrito), sallekhapaṭipatti (práctica de la autodepuración). Los expertos en gramática dicen que estas raíces, desde dakhi hasta likha, son de la voz activa (parassabhāsā). ธุกฺข ธิกฺข สนฺทีปนกิเลสนชีวเนสุ. ธุกฺขติ. ธิกฺขติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘ธุกฺขเต ธิกฺขเต’’ติ อตฺตโนภาสํ วทนฺติ. ตถา อิโต ปรานิ รูปานิปิ. Dhukkha y dhikkha significan encender, afligir y vivir. Dhukkhati. Dhikkhati. Los expertos en gramática dicen que se usa la voz media (attanobhāsaṃ): «dhukkhate, dhikkhate». Del mismo modo para las formas posteriores. รุกฺข วกฺข วรเณ. วรณํ สํวรณํ. รุกฺขติ. วกฺขติ. รุกฺโข, วกฺโข. เอตฺถ จ วกฺโขติ รุกฺโขเยว. ตถา หิ ‘‘สาทูนิ รมณียานิ, สนฺติ วกฺขา อรญฺญชา’’ติ ชาตกปาโฐ ทิสฺสติ. อิมานิ ปน รุกฺขสฺส นามานิ – Rukkha y vakkha significan cubrir. Cubrir es proteger. Rukkhati. Vakkhati. Rukkho (árbol), vakkho. Aquí vakkha es lo mismo que rukkha. Así se ve en el pasaje del Jātaka: «dulces y hermosos son los árboles (vakkhā) nacidos en el bosque». Estos son los nombres para el árbol (rukkha): ‘‘รุกฺโข มหีรุโห วกฺโข, ปาทโป ชคตีรุโห; อโค นโค กุโช สาขี, สาโล จ วิฏปี ตรุ; ทุโม ผลี ตุ ผลวา, คจฺโฉ ตุ ขุทฺทปาทโป’’ติ. «Rukkho, mahīruho, vakkho, pādapo, jagatīruho; ago, nago, kujo, sākhī, sālo, viṭapī, taru; dumo, phalī, phalavā; y gaccho para un árbol pequeño (arbusto)». เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ สาลสทฺเทน สาลรุกฺโขเยว วุตฺโต, นาญฺโญ ‘สาลา ผนฺทนมาลุวา’ติ ปโยคทสฺสนโต, อถ กิมตฺถํ สาลสทฺเทน โย โกจิ รุกฺโข [Pg.24] วุตฺโต’’ติ? น สาลรุกฺโขเยว สาลสทฺเทน วุตฺโต, อถ โข สาลรุกฺเขปิ วนปฺปติเชฏฺฐรุกฺเขปิ ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ รุกฺเขปิ ‘‘สาโล’’ติ โวหารสฺส ทสฺสนโต อญฺเญปิ รุกฺขา วุตฺตา. ตถา หิ สาลรุกฺโขปิ ‘‘สาโล’’ติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว คามสฺส วา นิคมสฺส วา อวิทูเร มหนฺตํ สาลวนํ, ตญฺจสฺส เอลณฺเฑหิ สญฺฉนฺนํ. อนฺตเรน ยมกสาลาน’’นฺติ. วนปฺปติเชฏฺฐรุกฺโขปิ. ยถาห – Algunos podrían decir aquí: «¿No es cierto que con la palabra sāla solo se refiere al árbol Sal, y a ningún otro, como se ve en el uso 'sālā phandanamāluvā'? Entonces, ¿por qué se dice que la palabra sāla se refiere a cualquier árbol?». No es que con la palabra sāla se mencione solo al árbol Sal; más bien, dado que se ve el uso de «sālo» tanto para el árbol Sal, como para el árbol principal del bosque, o para cualquier árbol, se mencionan también otros árboles. Pues así, el árbol Sal también se llama «sālo», como se dice: «Imaginad, monjes, que no lejos de una aldea o pueblo hay un gran bosque de Sal (sālavanaṃ), y que estuviera cubierto de maleza castor... entre los Sal gemelos (yamakasālānaṃ)». También para el árbol principal del bosque, como se dice: ‘‘ตเวว เทว วิชิเต, ตเววุยฺยานภูมิยา; อุชุวํสา มหาสาลา, นีโลภาสา มโนรมา’’ติ. «Solo en tu reino, oh rey, solo en tus tierras de jardín; hay grandes árboles Sal (mahāsālā) de tronco recto, de brillo azulado y encantadores». โย โกจิ รุกฺโขปิ. ยถาห ‘‘อถ โข ตํ ภิกฺขเว มาลุวพีชํ อญฺญตรสฺมึ สาลมูเล นิปเตยฺยา’’ติ. อตฺริทํ วุจฺจติ – También para cualquier árbol cualquiera, como se dice: «Entonces, monjes, esa semilla de la enredadera māluva caería en la raíz de un árbol sāla (sālamūle) cualquiera». Sobre esto se dice: ‘‘สาลรุกฺเข เชฏฺฐรุกฺเข,ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ปาทเป; สาโล อิติ รโว สาลา,สนฺธาคาเร ถิยํ สิยา’’ติ. «Para el árbol Sal, para el árbol principal, o para cualquier planta; el sonido 'sālo' es sālā. En femenino (sālā) podría ser una sala de asambleas». สิกฺข วิชฺโชปาทาเน. สิกฺขติ. สิกฺขา, สิกฺขนํ, สิกฺขิตํ สิปฺปํ, สิกฺขโก, สิกฺขิโต, เสกฺโข, อเสกฺโข. กการโลเป ‘‘เสโข อเสโข’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺถ สิกฺขิโตติ สญฺชาตสิกฺโข, อสิกฺขีติ วา สิกฺขิโต, ตถา หิ กตฺตุปฺปโยโค ทิสฺสติ ‘‘อหํ โข ปน สุสิกฺขิโต อนวโย สเก อาจริยเก กุมฺภการกมฺเม’’ติ. Sikkha significa adquirir conocimiento. Sikkhati. Sikkhā (entrenamiento), sikkhanaṃ (el acto de aprender), sikkhitaṃ sippaṃ (arte aprendido), sikkhako (estudiante), sikkhito (entrenado), sekkho (el que está en entrenamiento), asekkho (el que ya no necesita entrenamiento). Al omitir la letra 'ka', se forman «sekho, asekho». Allí, 'sikkhito' significa alguien en quien ha surgido el entrenamiento, o alguien que posee entrenamiento. Así se ve el uso en voz activa: «Ciertamente estoy bien entrenado (susikkhito), sin fallas, en mi propio oficio de alfarero aprendido de mi maestro». ภิกฺข ยาจเน. ภิกฺขติ. ภิกฺขุ, ภิกฺขา, ภิกฺขนํ, ภิกฺขโก, ภิกฺขิตํ โภชนํ. เอตฺถ ปน ‘‘ภิกฺขุ ยติ สมโณ มุนิ ปพฺพชิโต [Pg.25] อนคาโร ตปสฺสี ตโปธโน’’ อิจฺเจตานิ ปริยายวจนานิ. เอเตสุ สาสเน ‘‘ภิกฺขู’’ติ อุปสมฺปนฺโน วุจฺจติ. กทาจิ ปน ‘‘ภิกฺขุสตํ โภเชสิ, ภิกฺขุสหสฺสํ โภเชสี’’ติอาทีสุ สามเณเรปิอุปาทาย ‘‘ภิกฺขู’’ติ โวหาโร ปวตฺตติ, ตาปสาปิ จ สมณสทฺทาทีหิ วุจฺจนฺติ, ‘‘อหู อตีตมทฺธาเน, สมโณ ขนฺติทีปโน’’ติอาทิ เอตฺถ นิทสฺสนํ. Bhikkha se utiliza en el sentido de pedir. Bhikkhati (él pide). Bhikkhu (monje), bhikkhā (limosna), bhikkhanaṃ (el acto de pedir), bhikkhako (el que pide), bhikkhitaṃ bhojanaṃ (alimento obtenido por mendicidad). Aquí, sin embargo, bhikkhu, yati, samaṇo, muni, pabbajito, anagāro, tapassī y tapodhano son términos sinónimos. Entre ellos, en la Dispensación (Sāsana), se llama 'bhikkhu' al que ha recibido la ordenación completa (upasampanno). No obstante, a veces se aplica el término 'bhikkhu' incluso a los novicios (sāmaṇeras), como en frases como 'alimentó a cien monjes' (bhikkhusataṃ bhojesi) o 'alimentó a mil monjes'. Asimismo, los ascetas (tāpasas) también son llamados por el término samaṇa y otros afines; el ejemplo se encuentra en: 'Hubo en el pasado un asceta (samaṇo) llamado Khantidīpano'. ทกฺข วุทฺธิยํ สีฆตฺเต จ. ทกฺขติ, ทกฺขิณา, ทกฺโข. ทกฺขนฺติ วทฺธนฺติ สตฺตา เอตาย ยถาธิปฺเปตาหิ สมฺปตฺตีหิ อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ ทกฺขิณา, ทาตพฺพวตฺถุ. ทกฺขติ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, เฉโก, โย ‘‘กุสโล’’ติปิ วุจฺจติ. Dakkha se utiliza en los sentidos de crecimiento y rapidez. Dakkhati, dakkhiṇā, dakkho. Se llama dakkhiṇā (ofrenda) a aquello por lo cual los seres crecen (vaddhanti) y prosperan, volviéndose ricos, desarrollados y excelentes a través de los logros deseados; es decir, un objeto para ser donado. Se llama dakkho (hábil/capaz) a quien actúa con rapidez y sin lentitud en las acciones meritorias y en otras tareas diversas; es lo mismo que cheko (experto), quien también es llamado 'kusalo' (competente). ทิกฺข มุณฺฑิโอปนยนนิยมพฺพตาเทเสสุ. ทิกฺขธาตุ มุณฺฑิเย, อุปนยเน, นิยเม, วเต, อาเทเส จ ปวตฺตติ. ทิกฺขติ. ทิกฺขิโต มุณฺโฑ. เอตฺถ สิยา – นนุ จ โภ สรภงฺคชาตเก ‘‘คนฺโธ อิสีนํ จิรทิกฺขิตานํ, กายา จุโต คจฺฉติ มาลุเตนา’’ติ เอตสฺมึ ปเทเส อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘จิรทิกฺขิตานนฺติ จิรปพฺพชิตาน’’นฺติ วุตฺตํ. น หิ ตตฺถ ‘‘จิรมุณฺฑาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเต กสฺมา อิธ ‘‘ทิกฺขธาตุ มุณฺฑิเย วุตฺตา’’ติ? สจฺจํ, ตตฺถ ปน ทิกฺขิตสทฺทสฺส ปพฺพชิเต วตฺตนโต ‘‘จิรปพฺพชิตาน’’นฺติ วุตฺตํ, น ธาตุอตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ. อิท ปน ธาตุอตฺถวิภาวนตฺถํ มุณฺฑิเย วุตฺตา. ตาปสา หิ มุณฺฑิยตฺถวาจเกน ทิกฺขิตสทฺเทน วตฺตุํ ยุตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถาจริเยหิ จกฺกวตฺติสุตฺตตฺถวณฺณนายํ ‘‘เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถวิวรเณ ‘‘ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชนฺตาปิ หิ ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรนฺติ, ตโต ปฏฺฐาย ปรูฬฺหเกเส [Pg.26] พนฺธิตฺวา วิวรนฺติ, เตน วุตฺตํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา’’ติ เอวํ อตฺโถ สํวณฺณิโต. Dikkha se emplea en los sentidos de afeitarse la cabeza, iniciación, restricción, voto y enseñanza. La raíz dikkha funciona en muṇḍiya (rapar), upanayana (iniciación), niyama (restricción), vata (voto) y ādesa (instrucción). Dikkhati. Dikkhito: el que se ha rapado. Aquí surge una duda: ¿acaso en el Sarabhaṅga Jātaka no se dice 'el aroma de los rishis largamente iniciados (ciradikkhitānaṃ) se aleja del cuerpo con el viento', y en ese pasaje los comentaristas explicaron 'ciradikkhitānaṃ' como 'aquellos largamente ordenados' (cirapabbajitānaṃ)? Ciertamente, allí no se dijo 'aquellos largamente rapados'. Siendo así, ¿por qué se dice aquí que la raíz dikkha se refiere a raparse (muṇḍiya)? Es cierto; allí se dijo 'cirapabbajitānaṃ' porque el término dikkhita se usa para referirse al ordenado, no para explicar el significado primario de la raíz. Pero aquí se menciona muṇḍiya para explicar el significado de la raíz. Pues es apropiado referirse a los ascetas con el término dikkhita, que expresa el sentido de estar rapado. Así, los comentaristas, en la explicación del Cakkavatti Sutta, al comentar el pasaje 'habiéndose afeitado el cabello y la barba y vestido con mantos azafrán', explicaron el significado así: 'Incluso quienes toman la ordenación ascética (tāpasapabbajjaṃ) primero se afeitan el cabello y la barba, y a partir de entonces se dejan crecer el cabello y lo atan; por eso se dice: habiéndose afeitado el cabello y la barba'. อิกฺข ทสฺสนงฺเกสุ. อิกฺขติ, อุเปกฺขติ, อเปกฺขติ. อุเปกฺขา, อเปกฺขา, ปจฺจเวกฺขณา. กการโลเป ‘‘อุเปขา, อเปขา, อุปสมฺปทาเปโข’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. Ikkha se utiliza en los sentidos de ver y observar. Ikkhati, upekkhati (observar con ecuanimidad), apekkhati (esperar/mirar hacia). Upekkhā (ecuanimidad), apekkhā (expectativa), paccavekkhaṇā (reflexión). Con la elisión de la letra 'ka', se forman las palabras 'upekhā', 'apekhā' y 'upasampadāpekho' (el que aspira a la ordenación). ทุกฺข หึสาคตีสุ. ทกฺขติ. ทกฺขโก. Dukkha se utiliza en los sentidos de dañar y moverse. Dakkhati. Dakkhako. จิกฺข จกฺข วิยตฺติยํ วาจายํ. จิกฺขติ, อาจิกฺขติ, อพฺภาจิกฺขติ. อาจิกฺขโก. จกฺขติ, จกฺขุ. เอตฺถ จกฺขูติ จกฺขตีติ จกฺขุ, สมวิสมํ อภิพฺยตฺตํ วทนฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘สูปํ จกฺขติ, มธุํ จกฺขตี’’ติอาทีสุ วิย ยสฺมา อสฺสาทตฺโถปิ จกฺขุสทฺโท ภวติ, ตสฺมา ‘‘จกฺขติ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ รูปํ อสฺสาเทนฺตํ วิย โหตี’’ติ อสฺสาทตฺโถปิ คเหตพฺโพ. ‘‘จกฺขุํ โข มาคณฺฑิยํ รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิต’’นฺติ หิ วุตฺตํ. สติปิ โสตาทีนํ สทฺทารามตาทิภาเว นิรูฬฺหตฺตา นยเน เอว จกฺขุสทฺโท ปวตฺตติ ปงฺกชาทิสทฺทา วิย ปทุมาทีสุ. Cikkha y cakkha se utilizan en el sentido de claridad en el habla. Cikkhati, ācikkhati (explicar/declarar), abbhācikkhati (acusar falsamente). Ācikkhako (el que explica). Cakkhati, cakkhu (el ojo). Aquí, respecto a 'cakkhu', se dice que es 'cakkhu' porque 'cakkhati' (enuncia); el significado es que actúa como si estuviera declarando claramente lo uniforme y lo multiforme. Alternativamente, dado que el término 'cakkhu' también tiene el sentido de saborear (assāda), como en 'cakkhati sūpaṃ' (saborea la sopa) o 'madhuṃ cakkhati' (saborea la miel), debe tomarse en el sentido de disfrutar: 'cakkhati' significa que actúa como si disfrutara de las formas (rūpa) basadas en la conciencia. Pues se ha dicho: 'Māgaṇḍiya, el ojo se deleita en las formas, se regocija en las formas, está jubiloso por las formas'. Aunque el oído y otros sentidos también se deleitan en los sonidos, etc., el término 'cakkhu' se aplica convencionalmente solo al órgano de la visión, de la misma manera que el término 'paṅkaja' (nacido del lodo) se aplica específicamente al loto. จกฺข’กฺขิ นยนํ, โลจนํ ทิฏฺฐิ ทสฺสนํ; เปกฺขนํ อจฺฉิ ปมฺหํ ตุ, ‘‘ปขุม’’นฺติ ปวุจฺจติ. Cakkha, akkhi, nayana, locana, diṭṭhi y dassana son términos para el ojo; pekkhana y acchi también, mientras que la pestaña (pamha) se llama 'pakhuma'. เอตา รุกฺขาทิกา จกฺขปริยนฺตา ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. Los expertos en gramática afirman que estas raíces, desde rukkha hasta cakkha, son de 'brillo propio' (attanobhāsa). ขการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de raíces terminadas en la letra Kha. คการนฺตธาตุ Raíces terminadas en la letra Ga. คุ กรีสุสฺสคฺเค. กรีสุสฺสคฺโค วจฺจกรณํ. ควติ. เค สทฺเท. คายติ. คีตํ. Gu se utiliza en la excreción de desechos. Karīsussaggo significa defecar. Gavati. Ge se utiliza en el sonido. Gāyati (canta). Gītaṃ (canción/canto). วคฺค [Pg.27] คติยํ. วคฺคติ. วคฺโค, วคฺคิตํ. เอตฺถ สมุทายวเสน วคฺคนํ ปวตฺตนํ วคฺโค. วคฺคิตนฺติ คมนํ. ตถา หิ นาคเปตวตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘โย โส มชฺเฌ อสฺสตรีรเถน จตุพฺภิ ยุตฺเตน สุวคฺคิเตน. อมฺหากํ ปุตฺโต อหุ มชฺฌิโม โส, อมจฺฉรี ทานปตี วิโรจตี’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ วทนฺเตหิ ‘‘สุวคฺคิเตนาติ สุนฺทรคมเนนา’’ติ. กิญฺจิ ภิยฺโย กฺริยาปทมฺปิ จ ทิฏฺฐํ ‘‘ธุนนฺติ วคฺคนฺติ ปวตฺตนฺติ จมฺพเร’’ติ. Vagga se utiliza en el movimiento. Vaggati. Vaggo (grupo/clase), vaggitaṃ (movimiento/trote). Aquí, vaggo es la progresión o el movimiento por medio de una colectividad. Vaggita significa andar o paso. Así, en el comentario del Nāgapetavatthu, al explicar el significado del pasaje: 'Aquel que está en medio de un carro de mulas tirado por cuatro que marchan a buen paso (suvaggitena). Ese fue nuestro hijo mediano, generoso y sin envidia, que ahora brilla', se dice: 'suvaggitena significa con un andar hermoso'. Además, se observa con frecuencia incluso como verbo: 'dhunanti vagganti pavattanti cambare' (se agitan, se mueven y giran en el aire). รคิ ลคิ อคิ วคิ มคิ อิคิ ริคิ ลิคิ ตคิ สคิ คมเน จ. จกาโร คติเปกฺขโก. รงฺคติ. รงฺโค. ลงฺคติ. ลงฺโค, ลงฺคี. องฺคติ, องฺเคติ. องฺโค, สมงฺคี, สมงฺคิตา, องฺคํ, องฺคณํ. วงฺคติ. วงฺโค. มงฺคติ. มงฺโค, อุปงฺโค, มงฺคลํ. อิงฺคติ. อิงฺคิตํ. ริงฺคติ. ริงฺคนํ. ลิงฺคติ. ลิงฺคนํ. อุลฺลิงฺคติ, อุลฺลิงฺคนํ. ตงฺคติ. ตงฺคนํ. สงฺคติ. สงฺคนํ. ตตฺถ องฺคนฺติ เยสํ เกสญฺจิ วตฺถูนํ อวยโว, สรีรมฺปิ การณมฺปิ จ วุจฺจติ. องฺคณนฺติ กตฺถจิ กิเลสา วุจฺจนฺติ ‘‘ราโค องฺคณ’’นฺติอาทีสุ. ราคาทโย หิ องฺคนฺติ เอเตหิ ตํสมงฺคิปุคฺคลา นิหีนภาวํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘องฺคณานี’’ติ วุจฺจนฺติ. กตฺถจิ มลํ วา ปงฺโก วา ‘‘ตสฺเสว รชสฺส วา องฺคณสฺส วา ปหานาย วายมตี’’ติอาทีสุ. อญฺชติ มกฺเขตีติ หิ องฺคณํ, มลาทิ. กตฺถจิ ตถารูโป วิวฏปฺปเทโส ‘‘เจติยงฺคณํ, โพธิยงฺคณ’’นฺติอาทีสุ. อญฺชติ ตตฺถ ฐิตํ อติสุนฺทรตาย อภิพฺยญฺเชตีติ หิ องฺคณํ, วิวโฏ ภูมิปฺปเทโส. อิจฺเจวํ – Ragi, lagi, agi, vagi, magi, igi, rigi, ligi, tagi y sagi se utilizan en el sentido de ir. La partícula 'ca' indica también otros tipos de movimiento. Raṅgati. Raṅgo. Laṅgati. Laṅgo, laṅgī. Aṅgati, aṅgeti. Aṅgo, samaṅgī (dotado de), samaṅgitā, aṅga (miembro/parte), aṅgaṇa (espacio abierto/mancha). Vaṅgati. Vaṅgo. Maṅgati. Maṅgo, upaṅgo, maṅgala (auspicio). Iṅgati. Iṅgita (gesto/movimiento). Riṅgati. Riṅgana (gatear). Liṅgati. Liṅgana (abrazar/característica). Ulliṅgati, ulliṅgana. Taṅgati. Taṅgana. Saṅgati. Saṅgana. Entre estos, 'aṅga' se refiere a una parte de cualquier objeto, y también se llama así al cuerpo y a la causa. 'Aṅgaṇa' se refiere en algunos contextos a las impurezas (kilesas), como en 'el apego es una impureza' (rāgo aṅgaṇaṃ). Se llaman 'aṅgaṇas' (manchas) porque a través de ellas (aṅganti) las personas que poseen tales pasiones caen en un estado inferior. En otros lugares se refiere a la suciedad o al lodo, como en 'se esfuerza por abandonar ese polvo o esa mancha (aṅgaṇa)'. Pues aṅgaṇa es aquello que mancha o ensucia (añjati), como la suciedad. En otros contextos se refiere a un espacio abierto de tal naturaleza, como en 'el patio de la estupa' (cetiyaṅgaṇa) o 'el patio del árbol Bodhi' (bodhiyaṅgaṇa). Aquí, aṅgaṇa es un terreno abierto porque manifiesta (añjati) con gran belleza lo que allí se encuentra. Así pues: ราคาทีสุ กิเลเสสุ, ปงฺเก กายมลมฺหิ จ; วิวเฏ ภูมิภาเค จ, ‘‘องฺคณ’’นฺติ รโว คโต. Respecto a las impurezas como el deseo, el lodo, la suciedad corporal y el espacio abierto de un terreno, el sonido 'aṅgaṇa' es reconocido. ยุคิ [Pg.28] ชุคิ วชฺชเน. ยุงฺคติ. ชุงฺคติ. Yugi y jugi se utilizan en el sentido de evitar. Yuṅgati. Juṅgati. รคิ สงฺกายํ. รงฺคติ. Ragi se utiliza en el sentido de duda o sospecha. Raṅgati. ลค สงฺเคจ. จ กาโร อนนฺตรวุตฺตาเปกฺขโก. ลคติ. จ ชโต น โหติ ลคนํ. พฬิเส ลคฺโค. Laga se utiliza en el sentido de adhesión o apego. La partícula 'ca' se refiere al sentido mencionado anteriormente. Lagati. El acto de adherirse es laganaṃ. Laggo: enganchado en el anzuelo. ถคํ สํวรเณ. ถคติ. Thaga en el sentido de cubrir. Thagati (él cubre/oculta). อคฺค กุฏิลคติยํ. อคฺคตีติ อคฺคิ, กุฏิลํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. Agga en el sentido de movimiento tortuoso o curvo. Se llama aggi (fuego) porque aggatī; esto significa que se mueve de forma sinuosa. อคฺคิ ธูมสิโข โชติ, ชาตเวโท สิขี คินิ; อคฺคินิ ภาณุมา เตโช, ปาวโก ติวโก’นโล. Aggi (fuego), dhūmasikho (el que tiene la llama de humo), joti, jātavedo, sikhī, gini; aggini, bhāṇumā, tejo, pāvako, tivako y analo (son sinónimos de fuego). หุตาสโน ธูมเกตุ, เวสฺสานโร จ อจฺจิมา; ฆตาสโน วายุสโข, ทหโน กณฺหวตฺตนิ. El que consume la oblación, el que tiene el humo por bandera, el fuego universal y el que posee llamas; el que consume el ghee, el amigo del viento, el abrasador y el de sendero negro. เอตา คุอาทิกา อคฺคปริยนฺตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. Los expertos en la ciencia del lenguaje dicen que estas raíces, desde gu hasta agga, son de 'voz para otro' (parassapada). คา คติยํ. คาติ. La raíz gā se usa en el sentido de movimiento. Gāti. คุ สทฺเท. ควติ. La raíz gu se usa en el sentido de sonido. Gavati. คุ อุคฺคเม. อุคฺคโม อุคฺคมนํ ปากฏตา. ควติ. สทฺทสตฺถวิทู ปนิมาสํ ‘‘คาเต ควเต’’ติ อตฺตโนภาสตฺตํ วทนฺติ. La raíz gu se usa en el sentido de surgir. Surgir significa elevación o manifestación. Gavati. Sin embargo, los expertos en la ciencia del lenguaje dicen que estas raíces tienen la forma de 'voz para sí mismo' (attanopada) en gāte y gavate. คการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en la letra 'ga'. ฆการนฺตธาตุ Raíces que terminan en la letra 'gha'. ฆา คนฺโธปาทาเน. ฆาติ. ฆานํ. คนฺธํ ฆตฺวา. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘คนฺธํ ฆตฺวา สติ มุฏฺฐา’’ติ. เอติสฺสา ปน ทิวาทิคณํ ปตฺตาย ‘‘ฆายติ ฆายิตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. La raíz ghā se usa en el sentido de percibir el olor. Ghāti. Olfato. Habiendo olido el aroma. Aquí el texto canónico dice: 'Habiendo olido un aroma, se pierde la atención'. Pero cuando esta raíz pertenece a la clase divādi, se forman las palabras ghāyati y ghāyitvā. ฆุ [Pg.29] อภิคมเน. อภิคมนํ อธิคมนํ. โฆติ. La raíz ghu se usa en el sentido de aproximación. Aproximación significa obtención. Ghoti. ชคฺฆ หสเน. ชคฺฆติ, สญฺชคฺฆติ. สญฺชคฺฆิตฺโถ มยา สห. ชคฺฆิตุมฺปิ น โสภติ. ชคฺฆิตฺวา. La raíz jaggha se usa en el sentido de reír. Jagghati, sañjagghati. 'Has reído conmigo'. Incluso reír no es apropiado. Habiendo reído. ตคฺฆ ปาลเน. ตคฺฆติ. La raíz taggha se usa en el sentido de proteger. Tagghati. สิฆิ อาฆาเน. อาฆานํ ฆาเนน คนฺธานุภวนํ. สิงฺฆติ, อุปสิงฺฆติ. อุปสิงฺฆิตฺวา. อารา สิงฺฆามิ วาริชํ. เอตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. La raíz sighi se usa en el sentido de inhalar. Inhalar es experimentar el aroma mediante la nariz. Siṅghati, upasiṅghati. Habiendo olido. 'Huelo el loto desde lejos'. Los expertos en la ciencia del lenguaje dicen que estas raíces son de 'voz para otro' (parassapada). ฆุ สทฺเท. โฆติ, ฆวติ. La raíz ghu se usa en el sentido de sonido. Ghoti, ghavati. รฆิ ลฆิ คตฺยกฺเขเป. คตฺยกฺเขโป คติยา อกฺเขโป. รงฺฆติ, ลงฺฆติ, อุลฺลงฺฆติ. ลงฺฆิตา, อุลฺลงฺฆิกาปีติ, ลงฺฆิตฺวา. Las raíces raghi y laghi se usan en el sentido de movimiento impulsivo. El movimiento impulsivo es una aceleración del movimiento. Raṅghati, laṅghati, ullaṅghati. Saltador, la que salta, habiendo saltado. มฆิ เกตเว จ. จกาโร ปุพฺพตฺถาเปกฺโข. มงฺฆติ. La raíz maghi se usa en el sentido de engaño. La partícula 'ca' se refiere al significado anterior. Maṅghati. ราฆ ลาฆ สามตฺถิเย. ราฆติ. ลาฆติ. Las raíces rāgha y lāgha se usan en el sentido de capacidad. Rāghati, lāghati. ทาฆ อายาเส จ. อายาโส กิลมนํ. จกาโร สามตฺถิยาเปกฺขโก. ทาฆติ. นิทาโฆ. La raíz dāgha se usa en el sentido de esfuerzo y [capacidad]. Esfuerzo significa cansancio. La partícula 'ca' se refiere a la capacidad. Dāghati. Calor del verano. สิลาฆ กตฺถเน. กตฺถนํ ปสํสนํ. สิลาฆติ. สิลาฆา. พุทฺธสฺส สิลาฆเต. สิลาฆิตฺวา. ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. La raíz silāgha se usa en el sentido de alabanza. Alabanza es el acto de encomiar. Silāghati. Elogio. Elogia al Buddha. Habiendo elogiado. Los expertos en la ciencia del lenguaje dicen que es de 'voz para sí mismo' (attanopada). ฆ การนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en la letra 'gha'. อิติ ภูวาทาคเณ กวคฺคนฺตธาตุรูปานิ Así concluyen las formas de las raíces de la clase velar (ka-vagganta) dentro de la clase bhūvādi. สมตฺตานิ. Están completas. จการนฺตธาตุ Raíces que terminan en la letra 'ca'. อิทานิ [Pg.30] จวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต – Ahora se declaran las formas de las raíces que terminan en la clase palatal (ca-vagganta): สุจ โสเก. โสจติ. โสโก, โสจนา, โสจํ, โสจนฺโต, โสจนฺตี, โสจนฺตํ กุลํ, โสจิตฺวา. La raíz suca se usa en el sentido de pesar. Socati. Pesar, lamentación, pena, el que se lamenta, la que se lamenta, una familia que sufre pesar, habiendo sufrido pesar. กุจ สทฺเท ตาเร. ตารสทฺโท อจฺจุจฺจสทฺโท. โกจติ. อุจฺจสทฺทํ กโรตีติ อตฺโถ. La raíz kuca se usa en el sentido de un sonido agudo. Un sonido agudo es un sonido muy alto. Kocati. Significa que emite un sonido fuerte. กุญฺจ โกฏิลฺล’ปฺปีภาเวสุ. กุญฺจติ. กุญฺจิกา, กุญฺจิตเกโส. กุญฺจิตฺวา. La raíz kuñca se usa en los sentidos de curvatura y pequeñez. Kuñcati. Llave, cabello rizado. Habiendo curvado. ลุญฺจ อปนยเน. ลุญฺจติ. ลุญฺจโก, ลุญฺจิตุํ, ลุญฺจิตฺวา. La raíz luñca se usa en el sentido de remover. Luñcati. El que arranca, para arrancar, habiendo arrancado. อญฺจุ คติปูชนาสุ. มคฺคํ อญฺจติ. พุทฺธํ อญฺจติ. อุทฺธํ อนุคฺคนฺตฺวา ติริยํ อญฺจิโตติ ติรจฺฉาโน. กฏุกญฺจุกตา. La raíz añcu se usa en los sentidos de movimiento y honra. Recorre el camino. Honra al Buddha. Un animal (tiracchāna) es aquel que se mueve horizontalmente sin ir hacia arriba. Tacañería extrema. วญฺจุ จญฺจุ ตญฺจุ คติยํ. วญฺจติ. จญฺจติ. ตญฺจติ. มญฺจติ. สนฺติ ปาทา อวญฺจนา. อวญฺจนาติ วญฺจิตุํ คนฺตุํ อสมตฺถา. Las raíces vañcu, cañcu y tañcu se usan en el sentido de movimiento. Vañcati, cañcati, tañcati, mañcati. 'Hay pies que no caminan'. 'Avañcanā' significa que no son capaces de caminar o de ir. คุจุ คเณจุ เถยฺยกรเณ. เถนนํ เถยฺยํ, โจริกา. ตสฺส กฺริยา เถยฺยกรณํ. โคจติ. คเณจติ. Las raíces gucu y gaṇecu se usan en el sentido de cometer un robo. 'Thenana' es hurto o robo. La acción de realizar eso es cometer un robo. Gocati, gaṇecati. อจฺจ ปูชายํ อจฺจติ. พฺรหฺมาสุรสุรจฺจิโต. Acca [es la raíz] en el sentido de honrar. Accati. Adorado por Brahmā, los asuras y los suras. ตจฺจ หึสายํ. ตจฺจติ. Tacca [es la raíz] en el sentido de dañar. Taccati. จจฺจ ชจฺจ ปริภาสนวชฺชเนสุ. จจฺจติ. ชจฺจติ. Cacca y jacca [son raíces] en los sentidos de insultar y evitar. Caccati. Jaccati. กุจ สํปจฺจนโกฏิลฺลปฏิกฺกมวิเลขเนสุ. กุจติ, สงฺกุจติ. สงฺโกโจ. Kuca [es la raíz] en los sentidos de madurar, curvar, retroceder y raspar. Kucati, saṅkucati. Saṅkoco. ตจ สํวรเณ. สํวรณํ รกฺขณํ. ตจติ. ตโจ. Taca [es la raíz] en el sentido de cubrir. Cubrir significa proteger. Tacati. Taco (piel o corteza). ทิจ [Pg.31] ถุติยํ. ทิจติ. Dica [es la raíz] en el sentido de alabar. Dicati. กุจ สงฺโกจเน. โกจติ, สงฺโกจติ. สงฺโกโจ. Kuca [es la raíz] en el sentido de contraer. Kocati, saṅkucati. Saṅkoco. พฺยาจ พฺยาชิกรเณ. พฺยาชิกรณํ พฺยาชิกฺริยา. พฺยาจติ. Byāca [es la raíz] en el sentido de engañar. Engañar significa la acción de simular. Byācati. วจ วิยตฺติยํ วาจายํ. วิยตฺตสฺส เอสา วิยตฺติ, ติสฺสํ วิยตฺติยํ วาจายํ, วิยตฺตายํ วาจายนฺติ อธิปฺปาโย. วิยตฺตสฺส หิ วทโต ปุคฺคลสฺส วเสน วาจา วิยตฺตา นาม วุจฺจติ. ยถา ปน กุจฺฉิสทฺทติรจฺฉานคตาทิสทฺโท ‘‘อพฺยตฺตสทฺโท’’ติ วุจฺจติ, น เอวํ วจนสงฺขาโต สทฺโท ‘‘อพฺยตฺตสทฺโท’’ติ วุจฺจติ วิญฺญาตตฺถตฺตา. ‘‘วตฺติ, วจติ, วจนฺติ. วจสิ’’ อิจฺจาทีนิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. ‘‘วาเจติ, วาเจนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ เหตุกตฺตุปทานิ. ‘‘อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจติ. วุจฺจนฺติ. สนฺโต สปฺปุริสา โลเก, เทวธมฺมาติ วุจฺจเร’’ อิจฺจาทีนิ กมฺมปทานิ. ครู ปน วการสฺส อุการาเทสวเสน ‘‘อุตฺตํ อุจฺจเต อุจฺจนฺเต’’ติอาทีนิ อิจฺฉนฺติ, ตานิ สาสเน อปฺปสิทฺธานิ, สกฺกฏภาสานุโลมานิ. สาสนสฺมิญฺหิ รการาคมวิสเย นิปุพฺพสฺเสว วจสฺส วสฺส อุการาเทโส สิทฺโธ ‘‘นิรุตฺติ, นิรุตฺตํ, เนรุตฺต’’นฺติ. วจนํ, วาจา, วโจ, วจี, วุตฺตํ, ปวุตฺตํ, วุจฺจมานํ, อธิวจนํ, วตฺตพฺพํ, วจนียํ, อิมานิ นามิกปทานิ. วตฺตุํ, วตฺตเว, วตฺวา, วตฺวาน, อิมานิ ตุมนฺตาทีนิ ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. Vaca [es la raíz] en el sentido de habla articulada. Se refiere a la articulación del que habla con claridad; ese es el significado de «en el habla articulada» o «en el lenguaje claro». Pues por medio de una persona que habla con distinción, el habla se denomina articulada. Así como el sonido de los animales o los sonidos estomacales se llaman «sonidos inarticulados», el sonido conocido como lenguaje no se llama «sonido inarticulado» porque su significado es comprendido. Las formas verbales en voz activa son «vatti, vacati, vacantī. Vacasi», etc. Las formas causativas son «vāceti, vācenti», etc. Las formas pasivas son «Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati (Por la comprensión del sentido, el sabio es llamado erudito). Vuccanti. Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare (Los buenos hombres en el mundo son llamados devadhamma)», etc. Sin embargo, los maestros antiguos desean formas como «uttaṃ, uccate, uccante», etc., mediante la sustitución de la «va» por «u», las cuales no se encuentran frecuentemente en la Enseñanza (Sāsana) y se ajustan más a la lengua sánscrita. Pues en la Enseñanza, en el caso del infijo «ra», la sustitución por «u» de la raíz «vaca» precedida por el prefijo «ni» está establecida en «nirutti, niruttaṃ, neruttaṃ». Los sustantivos son: vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ. Las formas de infinitivo y gerundio son: vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna; esto dicen los conocedores de la ciencia del sonido en la «voz para otro» (parassapada). ตตฺถ วตฺตีติ วทติ. อาขฺยาตปทญฺเหตํ. อตฺถสํวณฺณเกหิปิ ‘‘วตฺติ เอตายาติ วาจา’’ติ นิพฺพจนมุทาหฏํ. สทฺทสตฺเถ จ ตาทิสํ อาขฺยาตปทํ ทิฏฺฐํ. เอตฺถ ปเนเก วทนฺติ ‘‘วจติ, วจนฺตีติอาทีนิ กฺริยาปทรูปานิ พุทฺธวจเน อฏฺฐกถาฏีกาสุ สตฺเถสุ จ อนาคตตฺตา ฉฑฺเฑตพฺพานี’’ติ. ตนฺน, ยสฺมา สาสเน ‘‘อวจ, อวจึสู’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ จ ‘‘วาเจติ, วาเจนฺตี’’ติอาทีนิ เหตุกตฺตุปทานิ จ ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา [Pg.32] พุทฺธวจนาทีสุ อนาคตานิปิ ‘‘วจติ, วจนฺตี’’ติอาทีนิ รูปานิ คเหตพฺพานิ. วเจยฺย, วุจฺจตุ, วุจฺเจยฺย. เสสํ สพฺพํ สพฺพตฺถ วิตฺถารโต คเหตพฺพํ. Allí, «vatti» significa habla (vadati). Esta es una forma verbal. Los comentaristas también han dado la definición: «Se habla por medio de esto, por lo tanto es vācā». En los tratados de gramática también se ve tal forma verbal. Sin embargo, algunos dicen aquí: «Las formas verbales como vacati, vacantī, etc., deben ser descartadas porque no aparecen en las palabras del Buda, en los comentarios ni en los subcomentarios». Eso no es correcto; puesto que en la Enseñanza se ven formas activas como «avaca, avaciṃsū» y formas causativas como «vāceti, vācentī», por lo tanto, aunque no aparezcan directamente en las palabras del Buda, deben aceptarse formas como «vacati, vacantī». Vaceyya, vuccatu, vucceyya. Todo lo demás debe entenderse detalladamente en todas partes. ปโรกฺขารูปานิ วทาม – วจ, วจุ. วเจ, วจิตฺถ. วจํ, วจิมฺห. วจิตฺถ, วจิเร. วจิตฺโถ, วจิวฺโห. วจึ, วจิมฺเห. Decimos las formas del pasado remoto (parokkhā): vaca, vacu. Vace, vacittha. Vacaṃ, vacimha. Vacittha, vacire. Vacittho, vacivho. Vaciṃ, vacimhe. หิยฺยตฺตนีรูปานิ วทาม – อวจา, อวจู. อวโจ, อวจุตฺถ. อโวจํ, อวจุมฺห. อวจุตฺถ, อวจุตฺถุํ. อวจเส, อวจุวฺหํ. อวจึ, อวจมฺหเส. Decimos las formas del pasado imperfecto (hiyyattanī): avacā, avacū. Avaco, avacuttha. Avocaṃ, avacumha. Avacuttha, avacutthuṃ. Avacase, avacuvhaṃ. Avaciṃ, avacamhase. อชฺชตนีรูปานิ วทาม – อวจิ, อโวจุํ, อวจึสุ. อโวโจ, อโวจุตฺถ. อโวจึ, อโวจุมฺห. อโวจา, อโวจุ. อวจเส, อโวจิวํ. อโวจํ, อโวจิมฺเห. Decimos las formas del pasado aoristo (ajjatanī): avaci, avocuṃ, avaciṃsu. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha. Avocā, avocu. Avacase, avocivaṃ. Avocaṃ, avocimhe. ภวิสฺสนฺตีรูปานิ วทาม – วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสิ, วกฺขถ. วกฺขามิ, วกฺขาม. วกฺขเต, วกฺขนฺเต. วกฺขเส, วกฺขวฺเห. วกฺขสฺสํ วกฺขมฺเห. Decimos las formas del futuro (bhavissantī): vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma. Vakkhate, vakkhante. Vakkhase, vakkhavhe. Vakkhassaṃ, vakkhamhe. อิเมสํ ปน ปทานํ ‘‘กเถสฺสติ, กเถสฺสนฺตี’’ติอาทินา อตฺโถ วตฺตพฺโพ. วกฺข โรเสติ ธาตุสฺส จ ‘‘วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสี’’ติอาทีนิ วตฺวา อวสาเน อุตฺตมปุริเสกวจนฏฺฐาเน ‘‘วกฺเขมี’’ติ วตฺตพฺพํ. อตฺโถ ปนิเมสํ ‘‘โรสติ, โรสนฺตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. อยํ วจวกฺขธาตูนํ ภวิสฺสนฺตีวตฺตมานาวเสน รูปสํสนฺทนานโย. อปรานิปิ วจธาตุสฺส ภวิสฺสนฺตี สหิตานิ รูปานิ ภวนฺติ – วกฺขิสฺสติ, วกฺขิสฺสนฺติ. วกฺขิสฺสสิ, วกฺขิสฺสถ. วกฺขิสฺสามิ, วกฺขิสฺสาม. วกฺขิสฺสเต, วกฺขิสฺสนฺเต. วกฺขิสฺสเส, วกฺขิสฺสวฺเห. วกฺขิสฺสํ, วกฺขิสฺสามฺเห. El significado de estas palabras debe expresarse como «kathessati, kathessantī», etc. Y para la raíz vakkha en el sentido de enojar, después de decir «vakkhati, vakkhanti. Vakkhasī», etc., al final, en el lugar de la primera persona del singular, debe decirse «vakkhemi». Su significado debe expresarse como «rosati, rosantī», etc. Este es el método de comparación de formas por medio del futuro y el presente de las raíces vaca y vakkha. Existen otras formas de futuro para la raíz vaca: vakkhissati, vakkhissanti. Vakkhissasi, vakkhissatha. Vakkhissāmi, vakkhissāma. Vakkhissate, vakkhissante. Vakkhissase, vakkhissavhe. Vakkhissaṃ, vakkhissāmhe. อตฺรายํ ปาฬิ – Sobre esto, aquí está el texto canónico: ‘‘อภีตกปฺเป จริตํ, ฐปยิตฺวา ภวาภเว; อิมมฺหิ กปฺเป จริตํ, ปวกฺขิสฺสํ สุโณหิ เม’’ติ. «En el eón imperecedero, la conducta, exceptuando las diversas existencias; en este eón relataré mi conducta, escúchame». คทฺรตปญฺเหปิ [Pg.33] ‘‘ราชา ตุมฺเหหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา คหปติ ปติรูปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีทถาติ วกฺขิสฺสตี’’ติ เอวมาทิอฏฺฐกถาปาโฐ ทิสฺสติ, ตสฺมาเยว เอทิสี ปทมาลา รจิตา. วกฺข โรเสติ ธาตุสฺสปิ ภวิสฺสนฺตีสหิตานิ รูปานิ ‘‘วกฺขิสฺสติ, วกฺขิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. อตฺโถ ปนิเมสํ ‘‘โรสิสฺสติ, โรสิสฺสนฺตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. อยํ วจวกฺขธาตูนํ ภวิสฺสนฺตีวเสเนว รูปสํสนฺทนานโย. Incluso en el Gadratapañha se ve el texto del comentario: «El rey, habiendo conversado con ustedes, sabiendo que el padre de familia está en un asiento adecuado, dirá (vakkhissati): อวจิสฺสา, วจิสฺสา, อวจิสฺสํสุ, วจิสฺสํสุ. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ. อิธ ปน วุตฺตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริเยว กเถสฺสาม อิโต อติวิย วตฺตพฺพฏฺฐานตฺตา. Avacissā, vacissā, avacissaṃsu, vacissaṃsu. El resto debe entenderse de la misma manera. Sin embargo, aquí no diremos la extracción del significado de la palabra dicha, sino que lo explicaremos más adelante, debido a que es un lugar donde debe tratarse con gran detalle. จุ จวเน. จวติ. การิเต ‘‘จาเวตี’’ติ รูปํ. เทวกายา จุโต. จุตํ ปทุมํ. จวิตุํ, จวิตฺวา. Cu, en el sentido de fallecer o moverse. Cavati. En la forma causativa es ‘cāvetī’. Fallecido del cuerpo de los devas (devakāyā cuto). Un loto caído (cutaṃ padumaṃ). Cavituṃ, cavitvā. โลจ ทสฺสเน. โลจติ. โลจนํ. Loca, en el sentido de ver. Locati. Locanaṃ (el ojo, la visión). เสจ เสจเน. เสจติ. Seca, en el sentido de rociar. Secati. สจ วิยตฺติยํ วาจายํ. สจติ. Saca, en el sentido de habla clara o distintiva. Sacati. กจ พนฺธเน. กจติ. Kaca, en el sentido de atar. Kacati. มจ มุจิ กกฺกเน. กกฺกนํ สรีเร อุพฺพฏฺฏนํ. มจติ. มุญฺจติ. มจิ ธารณุจฺฉายปูชเนสุ. ธารณํ อุจฺฉาโย ปูชนนฺติ ตโย อตฺถา. ตตฺถ อุจฺฉาโย มลหรณํ. มญฺจติ. มญฺโจ, มญฺจนํ. มญฺจติ ปุคฺคลํ ธาเรตีติ มญฺโจ. Maca y muci, en el sentido de frotar. ‘Kakkanaṃ’ significa frotar o masajear el cuerpo. Macati. Muñcati. Maci, en los sentidos de sostener, ungir y adorar. Estos son los tres significados: sostener, ungir y adorar. Allí, ‘ucchāyo’ significa eliminar la suciedad. Mañcati. Mañco, mañcanaṃ. Se llama ‘mañco’ (lecho o cama) porque ‘mañcati’ (sostiene) a la persona. ปจ พฺยตฺติกรเณ. ปจติ. ปาโก, ปริปาโก, วิปาโก, ปกฺกํ ผลํ. Paca, en el sentido de cocinar o madurar. Pacati. Pāko (cocción), paripāko (maduración completa), vipāko (maduración kármica), pakkaṃ phalaṃ (fruto maduro). ถุจ ปสาเท. โถจติ. Thuca, en el sentido de claridad o complacencia. Thocati. วจ วจิ ทิตฺติยํ. วจติ. วญฺจติ. Vaca y vaci, en el sentido de brillar. Vacati. Vañcati (él engaña). รุจ [Pg.34] ทิตฺติยํ โรจเน จ. ทิตฺติ โสภา. โรจนํ รุจิ. โรจติ. เวโรจโน. สมณสฺส โรจเต สจฺจํ. ตสฺส เต สคฺคกามสฺส, เอกตฺตมุปโรจิตํ. อยญฺจ ทิวาทิคเณ รุจิอตฺถํ คเหตฺวา ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปํ ชเนติ. เตน ‘‘คมนํ มยฺห รุจฺจตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. จุราทิคเณ ปน รุจิอตฺถํ คเหตฺวา ‘‘โรเจติ โรจยตี’’ติ รูปานิ ชเนติ. เตน ‘‘กึ นุ ชาตึ น โรเจสี’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ. เตคณิโกยํ ธาตุ. Ruca en el sentido de brillo y de agrado. 'Ditti' es esplendor. 'Rocana' es gusto o preferencia. 'Rocati' (brilla/agrada). 'Verocano' (el que brilla intensamente). 'Samaṇassa rocate saccaṃ' (al asceta le agrada la verdad). 'Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocitaṃ' (para ti, que deseas el cielo, esto ha sido señalado por encima de todo). Y esta raíz, tomando el significado de agrado en el grupo 'divādigaṇe', genera la forma 'ruccatī'. Por ello, se ve en el Canon: 'gamanaṃ mayha ruccatī' (ir me agrada). Pero en el grupo 'curādigaṇe', tomando el significado de agrado, genera las formas 'roceti' y 'rocayatī'. Por ello, se ven pasajes canónicos como: 'kiṃ nu jātiṃ na rocesī' (¿por qué no te agrada el renacimiento?). Esta raíz pertenece a tres grupos. ปจ สํปาเก. ปจติ, ปจนฺติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ วทนฺติ. Paca en el sentido de cocción o maduración. 'Pacati' (cocina/madura), 'pacanti' (cocinan/maduran). Los gramáticos, sin embargo, dicen que es de 'voz media' (attanobhāsā). อญฺจ พฺยยคติยํ. พฺยยคติ วินาสคติ. อญฺจติ. Añca en el sentido de destrucción y movimiento. 'Byayagati' significa movimiento hacia la destrucción. 'Añcati'. ยาจ ยาจนายํ. พฺราหฺมโณ นาคํ มณึ ยาจติ. นาโค มณึ ยาจิโต พฺราหฺมเณน. เต ตํ อสฺเส อยาจิสุํ. โส ตํ รถมยาจถ. เทวทตฺตํ อายาจติ. เอวํ สุทฺธกตฺตริ รูปานิ ภวนฺติ. พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน นาคํ มณึ ยาเจติ, ยาจยติ, ยาจาเปติ, ยาจาปยติ. เอวํ เหตุกตฺตริ. ราชา พฺราหฺมเณน ธนํ ยาจิยติ, ยาจยิยติ, ยาจาปิยติ, ยาจาปยิยติ. เอวํ กมฺมนิ. ยาจํ, ยาจนฺโต, ยาจนฺตี, ยาจนฺตํ กุลํ. ยาจมาโน, ยาจมานา, ยาจมานํ กุลํ. ยาจโก, ยาจนา, ยาจิตพฺพํ, ยาจิตุํ, ยาจิตฺวาน, ยาจิตุน, ยาจิย, ยาจิยาน. เอวํ นามิกปทานิ ตุมนฺตาทีนิ จ ภวนฺติ. Yāca en el sentido de pedir. 'Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati' (el brahmán pide una joya a la serpiente). 'Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena' (la joya es pedida a la serpiente por el brahmán). 'Te taṃ asse ayācisuṃ' (ellos pidieron esos caballos). 'So taṃ rathamayācatha' (él pidió ese carruaje). 'Devadattaṃ āyācati' (ruega a Devadatta). Así se presentan las formas en la voz activa (kattari). 'Brāhmaṇo brāhmaṇena nāgaṃ maṇiṃ yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati' (el brahmán hace que otro brahmán pida una joya a la serpiente). Así en la voz causativa (hetukattari). 'Rājā brāhmaṇena dhanaṃ yāciyati, yācayiyati, yācāpiyati, yācāpayiyati' (el rey es pedido dinero por el brahmán [a través de otro]). Así en la voz pasiva (kammani). 'Yācaṃ, yācanto, yācantī, yācantaṃ kulaṃ'. 'Yācamāno, yācamānā, yācamānaṃ kulaṃ'. 'Yācako' (el que pide), 'yācanā' (petición), 'yācitabbaṃ' (que debe ser pedido), 'yācituṃ' (para pedir), 'yācitvāna, yācituna, yāciya, yāciyāna'. Así se forman los nombres y las formas en tumun, etc. ปจ ปาเก. โอทนํ ปจติ. ‘‘อุภยโตภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. ยถา ปน สาสเน ‘‘ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ [Pg.35] วจธาตุสฺส กมฺมนิ รูปํ ปสิทฺธํ, น ตถา ปจธาตุสฺส. เอวํ สนฺเตปิ ครู ‘‘ตยา ปจฺจเต โอทโน’’ติ ตสฺส กมฺมนิ รูปํ วทนฺติ. สาสเน ปน อวิเสสโต ‘‘ปจฺจเต’’ติ วา ‘‘ปจฺจตี’’ติ วา วุตฺตสฺสปิ ปทสฺส อกมฺมโกเยว ทิวาทิคณิโก ปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘เทวทตฺโต นิรเย ปจฺจติ. ยาว ปาปํ น ปจฺจตี’’ติอาทิทสฺสนโต. เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘สยเมว ปียเต ปานียนฺติอาทิ วิย ภูวาทิคณปกฺขิโก กมฺมกตฺตุปฺปโยโค เอส, ตสฺมา ‘สยเมวา’ติ ปทํ อชฺฌาหริตฺวา ‘สยเมว เทวทตฺโต ปจฺจตี’ติอาทินา อตฺโถ วตฺตพฺโพ’’ติ ตนฺน, ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติ เอตฺถ หิ ปานียํ มนุสฺสา ปิวนฺติ, น ปานียํ ปานียํ ปิวติ. มนุสฺเสเหว ตํ ปียเต, น สยํ. เอวํ ปรสฺส ปานกฺริยํ ปฏิจฺจ กมฺมภูตมฺปิ ตํ สุกรปานกฺริยาวเสน สุกรตฺตา อตฺตนาว สิชฺฌนฺตํ วิย โหตีติ ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติ รูฬฺหิยา ปโยโค กโต. Paca en el sentido de cocción. 'Odanaṃ pacati' (cocina el arroz). Los gramáticos dicen que es de 'ambas voces' (ubhayatobhāsā). Sin embargo, así como en la Enseñanza la forma pasiva de la raíz 'vaca' (hablar) es bien conocida como 'paṇḍitoti pavuccatī' (es llamado sabio), no ocurre lo mismo con la raíz 'paca'. Aun así, los maestros dicen 'tayā paccate odano' (el arroz es cocinado por ti) como su forma pasiva. Pero en la Enseñanza, incluso cuando se usa la palabra 'paccate' o 'paccatī' sin distinción, debe entenderse su uso como intransitivo (akammakattā) del grupo 'divādigaṇiko', como se ve en: 'Devadatto niraye paccati' (Devadatta madura/sufre en el infierno) y 'Yāva pāpaṃ na paccatī' (mientras el mal no madura). Algunos podrían decir aquí: 'Como en "el agua se bebe sola" (sayameva pīyate pānīyaṃ), este es un uso de agente-paciente (kammakattuppayogo) del lado del grupo bhūvādigaṇa; por lo tanto, añadiendo la palabra "por sí mismo" (sayameva), el significado debería decirse como "Devadatta se madura por sí mismo"'. Pero eso no es así; pues en "el agua se bebe sola", los hombres beben el agua, no es que el agua beba al agua. Es bebida por los hombres, no por sí misma. Así, aunque sea un objeto respecto a la acción de beber de otro, debido a que la acción de beber es fácil y se realiza como si fuera por sí sola, se emplea convencionalmente "el agua se bebe sola". ‘‘สยเมว กโฏ กริยเต’’ติ เอตฺถาปิ กฏํ มนุสฺสา กโรนฺติ, น กฏํ กโฏ กโรติ. มนุสฺเสเหว กโฏ กริยเต, น สยํ. เอวํ ปรสฺส กรณกฺริยํ ปฏิจฺจ กมฺมภูโตปิ โส สุกรณ กฺริยาวเสน สุกรตฺตา อตฺตนาว สิชฺฌนฺโต วิย โหตีติ ‘‘สยเมว กโฏ กริยเต’’ติ รูฬฺหิยา ปโยโค กโต. Incluso en 'sayameva kaṭo kariyate' (la estera se hace sola), los hombres hacen la estera, no es que la estera haga a la estera. La estera es hecha por los hombres, no por sí misma. Así, aunque sea un objeto respecto a la acción de hacer de otro, debido a que la acción de hacer es fácil y se realiza como si fuera por sí sola, se emplea convencionalmente 'la estera se hace sola'. เอตฺถ ยถา สยํสทฺโท ปานียํ ปานีเยเนว ปียเต, น อมฺเหหิ. กโฏ กเฏเนว กริยเต, น อมฺเหหีติ สกมฺมกวิสยตฺตา ปโยคานํ อญฺญสฺส กฺริยาปฏิเสธนสงฺขาตํ อตฺถวิเสสํ วทติ, น ตถา ‘‘เทวทตฺโต นิรเย ปจฺจติ, กมฺมํ ปจฺจตี’’ติอาทีสุ ตุมฺเหหิ อชฺฌาหริโต สยํสทฺโท อตฺถวิเสสํ วทติ อกมฺมกวิสยตฺตา เอเตสํ ปโยคานํ. เอวํ [Pg.36] ‘‘เทวทตฺโต’’ติอาทิกสฺส ปจฺจตฺตวจนสฺส อกมฺมกกตฺตุวาจกตฺตา กมฺมรหิตสุทฺธกตฺตุวาจกตฺตา จ ‘‘ปจฺจตี’’ติ อิทํ ทิวาทิคณิกรูปนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจธาตุ สทฺทสตฺเถ ทิวาทิคณ วุตฺโต นตฺถีติ เจ? นตฺถิ วา อตฺถิ วา, กิเมตฺถ สทฺทสตฺถํ กริสฺสติ, ปาฬิ เอว ปมาณํ, ตสฺมา มยํ โลกโวหารกุสลสฺส ภควโต ปาฬินยญฺเญว คเหตฺวา อิมํ ปจธาตุํ ทิวาทิคเณปิ ปกฺขิปิสฺสาม. ตถา หิ ธมฺมปาลาจริย อนุรุทฺธาจริยาทีหิ อภิสงฺขตา ทิวาทิคณิกปฺปโยคา ทิสฺสนฺติ –- Aquí, así como la palabra 'sayaṃ' (mismo/a) expresa un significado especial de exclusión de la acción de otro al ser usos transitivos, como en 'el agua es bebida por el agua misma, no por nosotros' o 'la estera es hecha por la estera misma, no por nosotros'; no ocurre lo mismo en 'Devadatta madura en el infierno' o 'el kamma madura', donde la palabra 'sayaṃ' añadida por ustedes no expresa un significado especial por ser estos usos intransitivos. Así, dado que el caso nominativo en 'Devadatto', etc., indica un agente intransitivo y un agente puro sin objeto, debe considerarse que 'paccatī' es una forma del grupo divādigaṇa. Si se dice que la raíz 'paca' no se menciona en el grupo divādigaṇa en la gramática, ya sea que esté o no esté, ¿qué puede hacer la gramática en este caso? Solo el texto Pāli es la autoridad. Por lo tanto, tomando el método del Canon del Bendito, quien es experto en el lenguaje del mundo, incluiremos esta raíz 'paca' también en el grupo divādigaṇa. Pues se ven usos del grupo divādigaṇa compuestos por maestros como Dhammapāla y Anuruddha: ญาณยุตฺตวรํ ตตฺถ, ทตฺวา สนฺธึ ติเหตุกํ; ปจฺฉา ปจฺจติ ปากานํ, ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว. Allí, habiendo dado una excelente [conciencia] asociada al conocimiento, con una conexión de tres causas; después maduran, en el proceso de la existencia, dos de los ocho resultados. อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ จ ปจฺจติ Y maduran los resultados de las acciones sin esfuerzo y con esfuerzo. อิจฺเจวมาทโย. เอตฺถ ปน เตสํ อิทเมว ปาฬิยา น สเมติ. เย จุราทิคณมฺหิ สกมฺมกภาเวน ภูวาทิคเณ จ อกมฺมกภาเวน ปวตฺตสฺส ภูธาตุสฺเสว ภูวาทิคเณ ปวตฺตสฺส สกมกสฺสปิ สโต ทิวาทิคณํ ปตฺวา อกมฺมกภูตสฺส ปจธาตุสฺส สกมฺมกตฺตมิจฺฉนฺติ. เอตญฺหิ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน กุโต ลพฺภา, ตสฺมา ภควโต ปาวจเน โสตูนํ สํสยสมุคฺฆาฏตฺถํ เอตฺถ อิมํ นีตึ ปฏฺฐเปม – Y así otros casos. Sin embargo, en este punto, esto de ellos no concuerda con el Canon Pāli. Aquellos que desean la transitividad de la raíz 'paca' cuando llega al grupo divādigaṇa (a pesar de ser intransitiva), así como la raíz 'bhū' actúa como transitiva en el grupo curādigaṇa e intransitiva en el grupo bhūvādigaṇa. ¿Dónde se encontraría esto en la palabra del Buda en el Tipitaka con sus Comentarios? Por lo tanto, para erradicar la duda de los oyentes respecto a la palabra del Bendito, establecemos aquí esta regla: วินาปิ อุปสคฺเคน, คณนานตฺตโยคโต; สกมฺมากมฺมกา โหนฺติ, ธาตู ปจภิทาทโย. Incluso sin prefijos, debido a la unión con diferentes clases de verbos, las raíces como 'paca' y 'bhida' pueden ser transitivas o intransitivas. ปุริโส โอทนํ ปจติ. ส ภูตปจนึ ปจิ. โอทโน ปจฺจติ. กมฺมํ ปจฺจติ. วีหิสีสํ ปจฺจติ. รุกฺขผลานิ ปจฺจนฺติ. นาโค ปาการํ ภินฺทติ. ตฬากปาฬิ ภิชฺชติ. ภิชฺชนธมฺมํ ภิชฺชติ. เอตฺถ จ สยํสทฺทํ อชฺฌาหริตฺวา ‘‘สยเมว โอทโน ปจฺจตี’’ติอาทินา วุตฺเตปิ ‘‘ปุริโส สยเมว ปาณํ หนติ. ภควา สยเมว [Pg.37] เญยฺยธมฺมํ อพุชฺฌี’’ติ ปโยเคสุ ปรสฺส อาณตฺติสมฺภูตหนนกฺริยาปฏิเสธมิว ปโรปเทสสมฺภูตพุชฺฌนกฺริยาปฏิเสธนมิว จ อญฺญสฺส กฺริยาปฏิเสธนวเสน วุตฺตตฺตา โย สยํสทฺทวเสน กมฺมกตฺตุภาวปริกปฺโป, ตํ น ปมาณํ. สยํสทฺโท หิ สุทฺธกตฺตุอตฺเถปิ ทิสฺสติ, น เกวลํ ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติอาทีสุ กมฺมตฺเถเยว, ตสฺมา สาสนานุรูเปน อตฺโถ คเหตพฺโพ นยญฺญูหิ. Ejemplos: 'El hombre cocina el arroz'. 'Él cocinó la planta'. 'El arroz se madura'. 'El kamma madura'. 'La espiga de arroz madura'. 'Los frutos del árbol maduran'. 'La serpiente rompe el muro'. 'El borde del estanque se rompe'. 'Lo que tiene naturaleza de romperse, se rompe'. Y aquí, incluso si se dice 'el arroz se madura por sí mismo' añadiendo la palabra 'sayaṃ', tal como en los usos 'el hombre mata a un ser vivo por sí mismo' o 'el Bendito comprendió lo que debe ser conocido por sí mismo', se expresa la exclusión de la acción de matar por orden de otro o la exclusión de la comprensión por instrucción de otro; por tanto, esa suposición de un estado de agente-paciente basada en la palabra 'sayaṃ' no es una autoridad. La palabra 'sayaṃ' se ve también en sentido de agente (kattuatthe), no solo en sentido de objeto como en 'el agua se bebe sola', etc. Por lo tanto, el significado debe ser tomado por los expertos siguiendo el método acorde con la Enseñanza. วินาปิ อุปสคฺเคน, วินาปิ จ คณนฺตรํ; สกมฺมากมฺมกา โหนฺติ, อตฺถโต ทิวุอาทโย. Incluso sin prefijos y sin cambiar de grupo, por su significado, las raíces como 'divu' y otras son transitivas o intransitivas. กามคุเณหิ ทิพฺพติ. ปจฺจามิตฺเต ทิพฺพติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. Se deleita con las cuerdas de los placeres sensuales. Triunfa sobre los enemigos. Otros ejemplos deben aplicarse de la misma manera. คณนฺตรญฺโจปสคฺคํ, วินาปิ อตฺถนานตํ; ปโยคโต สกมฺมา จ, อกมฺมา จ คมาทโย. Debido a otro grupo de raíces y a los prefijos, incluso sin diferencia de significado, verbos como 'ir' y otros pueden ser transitivos o intransitivos según su uso y su propia acción. ปุริโส มคฺคํ คจฺฉติ. คมฺภีเรสุปิ อตฺเถสุ ญาณํ คจฺฉติ. ธมฺมํ จรติ. ตตฺถ ตตฺถ จรติ. Un hombre va por el camino. El conocimiento penetra incluso en los significados profundos. Practica el Dhamma. Camina aquí y allá. คณนฺตรญฺโจปสคฺคํ, ปโยคญฺจตฺถนานตํ; วินาปิ ติวิธา โหนฺติ, ทิสาที รูปเภทโต. Debido a otro grupo y prefijos, y por el uso y la diferencia de significado, incluso sin estos, existen tres tipos de verbos como 'ver' y otros, según la distinción de su forma. ปาสาทํ ปสฺสติ, ปาสาทํ ทกฺขติ ปาสาโท ทิสฺสติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. Ve el palacio, verá el palacio, el palacio es visto. Otros ejemplos deben aplicarse de la misma manera. สภาวโต สกมฺมา ตุ, รุทธาตาทโย มตา; สภาวโต อกมฺมา จ, นนฺทธาตาทโย มตา. Por naturaleza, las raíces como 'ruda' (llorar) y otras se consideran transitivas; por naturaleza, las raíces como 'nanda' (deleitarse) y otras se consideran intransitivas. มตํ วา อมฺม โรทนฺติ, อิธ นนฺทติ เปจฺจ นนฺทติ. O, madre, lloran por el muerto; aquí se deleita, después de la muerte se deleita. อุปสคฺควเสเนเก, สกมฺมาปิ อกมฺมกา; สมฺภวนฺติ ตเถกจฺเจ, อกมฺมาปิ สกมฺมกา. Por el poder de los prefijos, algunos verbos que eran transitivos se vuelven intransitivos; asimismo, algunos que eran intransitivos se vuelven transitivos. เอกจฺเจ [Pg.38] ตุปสคฺเคหิ, สกมฺมา จ สกมฺมกา; อกมฺมกา อกมฺมา จ, เอสตฺโถเปตฺถ ทีปิโต; Debido a ciertos prefijos, los verbos transitivos se vuelven intransitivos y los intransitivos se vuelven transitivos; este significado se aclara aquí. ปุริโส คามา นิคฺคจฺฉติ, ธนํ อธิคจฺฉติ, ปุริโส ปาณํ อภิภวติ, หิมวตา ปภวนฺติ มหานทิโย. อญฺญานิปิ ปโยคานิ โยเชตพฺพานิ. El hombre sale de la aldea, adquiere riqueza, el hombre vence a un ser vivo, los grandes ríos fluyen desde el Himalaya. Otros usos deben aplicarse de la misma manera. ตตฺถ ยทิ สาสเน ปจธาตุสฺส กมฺมนิ รูปํ สิยา, ‘‘ปุริเสน กมฺมํ กริยตี’’ติ ปโยโค วิย ‘‘ปุริเสน โอทโน ปจิยตี’’ติ ปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ. เย ปน ครู ‘‘ตยา ปจฺจเต โอทโน’’ติอาทีนิ อิจฺฉนฺติ, เต สทฺทสตฺถนยํ นิสฺสาย วทนฺติ มญฺเญ. เอวํ สนฺเตปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตานิ เจ, คเหตพฺพานิ. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา โอทนํ ปาเจติ, ปาจยติ, ปาจาเปติ, ปาจาปยติ. ปุริเสน ปุริโส โอทนํ ปาจิยติ, ปาจยิยติ, ปาจาปิยติ, ปาจาปยิยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ‘‘ยถา ทณฺเฑน โคปาโล, คาวํ ปาเจติ โคจร’’นฺติอาทีสุ อญฺโญปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. En ese contexto, si en la Enseñanza existiera una forma pasiva de la raíz 'paca', así como en la expresión 'el hombre realiza la acción', se debería aceptar la expresión 'el hombre cocina el arroz'. Sin embargo, aquellos maestros que aceptan expresiones como 'el arroz es cocinado por ti', creo que hablan siguiendo el método de la ciencia del lenguaje. Aun así, después de haberlo examinado, si son adecuadas, deben ser aceptadas. En el causativo: 'el hombre hace que el hombre cocine el arroz (pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati)'. 'Por un hombre, un hombre es hecho cocinar arroz (pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyatī)'. En pasajes como 'así como el pastor con un palo conduce (pāceti) a la vaca al pasto', se debe entender otro significado. ปจํ, ปจนฺโต, ปจนฺตี, ปจมาโน, ปจมานา. ปาตพฺพํ, ปจิตํ, ปจิตพฺพํ, ปจนียํ, ปจิตุํ, ปจิตฺวา. เอตฺถ จ ‘‘อิมสฺส มํสญฺจ ปาตพฺพ’’นฺติ ปโยโค อุทาหรณํ. ‘‘ปจติ, ปจนฺติ. ปจสี’’ติอาทิ ปทกฺกโม สุโพโธ. Cocinando (pacaṃ, pacanto, pacantī, pacamāno, pacamānā). Lo que debe beberse (o consumirse), cocinado, lo que debe ser cocinado, lo que es digno de ser cocinado, para cocinar, habiendo cocinado. Aquí, el ejemplo es 'la carne de este debe ser consumida'. El orden de las palabras como 'cocina, cocinan, cocinas', etc., es fácil de entender. สิจ ฆรเณ. เสจติ, เสโก, ‘‘อุภโตภาสา’’ติ วทนฺติ. Sica en el sentido de rociar. Rocía, aspersión; dicen que se usa en ambas voces (parassapada y attanopada). อิมานิ จการนฺตธาตุรูปานิ. Estas son las formas de las raíces que terminan en 'ca'. ฉการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'cha'. ปรสฺสภาสาทิภาวํ, สพฺเพสํ ธาตุนํ อิโต; ปรํ น พฺยากริสฺสํ โส, สาสเน อีริโต น หิ. De aquí en adelante, no explicaré la cualidad de parassapada y otras voces de todas las raíces, ya que no se ha declarado de esa manera en la Enseñanza. ฉุ [Pg.39] เฉทเน. โฉติ. โฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ. อจฺโฉจฺฉุํวต โภ รุกฺขํ. Chu en el sentido de cortar. Corta. Habiendo cortado el moño perfumado con la mejor fragancia. '¡Oh, señor! Ciertamente cortaron el árbol'. มิเลฉ อวิยตฺตายํ วาจายํ. มิเลจฺฉติ, มิลกฺขุ. ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ ปจฺจาชาโต โหติ มิลกฺขูสุ อวิญฺญาตาเรสุ. Milecha en el sentido de habla indistinta. Habla indistintamente, un bárbaro. Renace en las regiones fronterizas entre bárbaros que no comprenden. วฉิ อิจฺฉายํ. วญฺฉติ. วญฺฉิตํ ธนํ. Vachi en el sentido de desear. Desea. La riqueza deseada. อฉิ อายาเม. อญฺจติ. ทีฆํ วา อญฺฉนฺโต ทีฆํ อญฺฉามีติ ปชานาติ. Achi en el sentido de estirar. Tira. Al tirar largamente, comprende: 'estoy tirando largamente'. หุจฺฉ โกฏิลฺเล. หุจฺฉติ. Huccha en el sentido de torcedura. Se tuerce. มุจฺฉ โมหมุจฺฉาสุ. มุจฺฉติ. มุจฺฉิโต วิสเวเคน, วิสญฺญี สมปชฺชถ. มุจฺฉา, มุจฺฉิตฺวา. Muccha en el sentido de engaño y desmayo. Se desmaya. Aturdido por la fuerza del veneno, quedó inconsciente. Desmayo, habiéndose desmayado. ผุฉ วิสรเณ โผฉติ. Phucha en el sentido de dispersión. Se dispersa. ยุฉ ปมาเท. ยุจฺฉติ. Yucha en el sentido de negligencia. Es negligente. อุฉิ อุญฺเฉ. อุญฺโฉ ปริเยสนํ. อุญฺฉติ. อุญฺฉาจริยาย อีหถ. Uchi en el sentido de espigar. El espigar es una búsqueda. Espiga. Esfuérzate en la práctica de recolectar limosnas. อุฉ ปิปาสายํ. อุฉติ. Ucha en el sentido de sed. Tiene sed. ปุจฺฉ ปญฺเห ปุจฺฉติ. ปุจฺฉิตา, ปุจฺฉโก, ปุฏฺโฐ, ปุจฺฉิโต, ปุจฺฉา. ภิกฺขุ วินยธรํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ปุจฺฉิ, ปุจฺฉิตุํ. ปุจฺฉิตฺวา. เอตฺถ จ ปญฺจวิธา ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ. ตาสํ นานตฺตํ อฏฺฐสาลินิยาทิโต คเหตพฺพํ. Puccha en el sentido de pregunta. Pregunta. El que pregunta, el preguntador, preguntado (puṭṭho, pucchito), pregunta (pucchā). El monje le pregunta una cuestión al experto en el Vinaya. Preguntó, para preguntar, habiendo preguntado. Y aquí hay cinco tipos de preguntas: la pregunta para iluminar lo no visto, la pregunta para comparar lo visto, la pregunta para cortar la duda, la pregunta para obtener consentimiento y la pregunta por el deseo de explicar. La distinción entre ellas debe tomarse del Atthasālinī y otros textos. วิจฺฉ คติยํ. วิจฺฉติ. วิจฺฉิกา. Viccha en el sentido de movimiento. Va. Escorpión (vicchikā). วจฺฉุ [Pg.40] เฉทเน. วุจฺฉติ. วุตฺตา, วุตฺตวา, วุตฺตสิโร. วการคตสฺส อการสฺส อุตฺตํ. Vacchu en el sentido de cortar. Es cortado. Rapado, aquel que se ha rapado, de cabeza rapada. La vocal 'a' de la letra 'va' se convierte en 'u'. วุตฺตสทฺโท เกโสหรเณปิ ทิสฺสติ ‘‘กาปฏิโก มาณโว ทหโร วุตฺตสิโร’’ติอาทีสุ. เอตฺถ จ สิรสทฺเทน สิโรรุหา วุตฺตา ยถา มญฺจสทฺเทน มญฺจฏฺฐา, จกฺขุสทฺเทน จ จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ. โรปิเตปิ ‘‘ยถา สารทิกํ พีชํ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหตี’’ติอาทีสุ. กถิเตปิ ‘‘วุตฺตมิทํ ภควตา, วุตฺตมรหตา’’ติอาทิสุ. อตฺริทํ วุจฺจติ – La palabra 'vutta' se ve también en el sentido de quitar el cabello en pasajes como 'un joven brahmán, joven, de cabeza rapada'. Y aquí, mediante la palabra 'cabeza' se indica el cabello, así como mediante la palabra 'lecho' se indica a quienes están en él, y mediante la palabra 'ojo' la conciencia basada en el ojo. También en el sentido de sembrado: 'así como la semilla otoñal, sembrada en el campo, crece'. También en el sentido de dicho: 'esto fue dicho por el Bendito, dicho por el Arahant'. Sobre esto se dice: วจฺฉุวปวจวสา, วุตฺตสทฺโท ปวตฺตติ; เกโสหาเร โรปิเต จ, กถิเต จ ยถากฺกมนฺติ. Debido a las raíces vacch, vap, vac y vas, el término 'vutta' se emplea; respectivamente, en los sentidos de remover el cabello, sembrar, hablar y morar. อปโร นโย – วุตฺตสทฺโท ‘‘โน จ โข ปฏิวุตฺต’’นฺติอาทีสุ วาปสมีกรเณ ทิสฺสติ. ‘‘ปนฺนโลโม ปรทตฺตวุตฺโต’’ติอาทีสุ ชีวิตวุตฺติยํ. ‘‘ปณฺฑุปลาโส พนฺธนา ปวุตฺโต’’ติอาทีสุ อปคเม. ‘‘คีตํ ปวุตฺตํ สมีหิต’’นฺติอาทีสุ ปาวจนวเสน ปวตฺติเต. โลเก ปน ‘‘วุตฺโต ปารายโน’’ติอาทีสุ อชฺเฌเน ทิสฺสติ, อตฺริทํ วุจฺจติ Otro método: el término 'vutta' se observa en el sentido de 'nivelar el suelo después de sembrar' en pasajes como 'no ca kho paṭivutta' (no nivelado). En 'pannalomo paradattavutto' (viviendo de lo dado por otros), se refiere al sustento de vida. En 'paṇḍupalāso bandhanā pavutto' (la hoja marchita desprendida de su tallo), en el sentido de desprendimiento. En 'gītaṃ pavuttaṃ samīhita' (el canto enunciado y preparado), en el sentido de haber sido emitido como palabra sagrada. En el mundo, en pasajes como 'vutto pārāyano' (el Parayana fue recitado), se ve en el sentido de estudio; sobre esto se dice: ‘‘วาปสมีกรเณ จ, อโถ ชีวิตวุตฺติยํ; อปคเม ปาวจน-วเสน จ ปวตฺติเต; อชฺเฌเน เจวเมเตสุ, วุตฺตสทฺโท ปทิสฺสตี’’ติ. «En nivelar lo sembrado, y también en el sustento de vida; en el desprendimiento y en lo emitido como palabra sagrada; en el estudio también, en estos sentidos se ve el término 'vutta'». อปโรปิ นโย – วุตฺตสทฺโท สอุปสคฺโคจ อนุปสคฺโค จ วปเน วาปสมีกรเณ เกโสหาเร ชีวิตวุตฺติยํ ปมุตฺตภาเว [Pg.41] ปาวจนวเสน ปวตฺติเต อชฺเฌเน กถเนติ เอวมาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส – Aún otro método: el término 'vutta', con o sin prefijo, se observa en sentidos como sembrar, nivelar lo sembrado, remover el cabello, sustento de vida, el estado de estar liberado, lo emitido como palabra sagrada, estudio y hablar. Así es: ‘‘คาโว ตสฺส ปชายนฺติ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหติ; วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภตี’’ติ «Sus vacas procrean, lo sembrado en su campo crece; él disfruta el fruto de lo que ha sembrado, aquel que no traiciona a sus amigos». อาทีสุ วปเน อาคโต. ‘‘โน จ โข ปฏิวุตฺต’’นฺติอาทีสุ อฏฺฐทนฺตกาทีหิ วาปสมีกรเณ. ‘‘กาปฏิโก มาณโว ทหโร วุตฺตสิโร’’ติอาทีสุ เกโสหรเณ. ‘‘ปนฺนโลโม ปรทตฺตวุตฺโต มิคภูเตน เจตสา วิหรตี’’ติอาทีสุ ชีวิตวุตฺติยํ. ‘‘เสยฺยถาปิ นาม ปณฺฑุปลาโส พนฺธนา ปวุตฺโต อภพฺโพ หริตตฺถายา’’ติอาทีสุ พนฺธนโต ปมุตฺตภาเว. ‘‘เยสมิทํ เอตรหิ โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมีหิต’’นฺติอาทีสุ ปาวจนภาเวน ปวตฺติเต. โลเก ปน ‘‘วุตฺโต คโณ, วุตฺโต ปารายโน’’ติอาทีสุ อชฺเฌเน. ‘‘วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตา, ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถ, มา อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ กถเน. อตฺริทํ วุจฺจติ – En estos pasajes aparece en el sentido de sembrar. En 'no ca kho paṭivutta', etc., se refiere a nivelar lo sembrado con rastrillos de ocho dientes, etc. En 'kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro' (el joven estudiante con la cabeza rapada), en el sentido de remover el cabello. En 'pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī' (con el vello erizado, viviendo de lo dado por otros, vive con la mente de un ciervo), en el sentido de sustento de vida. En 'seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā' (así como una hoja marchita desprendida de su tallo es incapaz de volverse verde), en el sentido de estar liberado de una atadura. En 'yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhita' (quienes ahora cantan, enuncian y preparan estos antiguos versos de los mantras), en el sentido de haber sido emitido como palabra sagrada. En el mundo, en 'vutto gaṇo, vuttopārāyano', en el sentido de estudio. En 'vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā' (ciertamente esto fue dicho por el Bendito: 'monjes, sed herederos del Dhamma, no herederos de las cosas materiales'), en el sentido de hablar. Sobre esto se dice: วป วตุ วจฺฉุวจ-ธาตูนํ วสโต มโต; โสปสคฺโค โนปสคฺโค, วุตฺตสทฺโท ยถารหํ. «Se considera que proviene de las raíces vapa, vatu, vacchu y vaca, según corresponda; con prefijo o sin prefijo, el término 'vutta' se usa adecuadamente». วปเน จ วาปสมี-กรเณ มุณฺฑตาย จ; ชีววุตฺยํ ปมุตฺตตฺเถ, วสา ปาวจนสฺส ตุ; ปวตฺติเต จ อชฺเฌเน, กถเน จาติ ลกฺขเย; «En sembrar, nivelar lo sembrado, en la calvicie (rapado); en el sustento de vida, en el sentido de liberado, en lo referente a la palabra sagrada; en lo emitido, en el estudio y en hablar: así debe reconocerse». ตจฺฉ ตนุกรเณ. ตจฺฉติ. ตจฺฉโก ทารุํ. Taccha en el sentido de adelgazar (o tallar). Tacchati. Tacchako dāruṃ (el carpintero talla la madera). ฉการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de raíces que terminan en 'cha'. ชการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'ja'. ชิชเย. เชติ. ชยติ, ปราชยติ. ธมฺมํ จรนฺโต สามิกํ ปราเชติ. ธมฺมํ จรนฺโต ปรชฺชติ. ราชานํ ชยาเปสุํ. ชยาเปตฺวา. เอตฺถ ชยาเปสุนฺติ ‘‘ชยตุ ภว’’นฺติ อาสีสวจนํ วทึสูติ อตฺโถ. ชยนํ, ชิตํ, ชโย, วิชิตํ, ชิโน, เชตา, เชโต, ชิโต มาโร, มารํ ชิโต, ชิตวา, ชิตาวี, วิชิตาวี, มารชิ, โลกชิ, โอธิชิโน, อโนธิชิโน, ชิโต. วิชิโต, เชตุํ, วิเชตุํ, ชิตฺวา, วิชิตฺวา. อิมสฺส ปน ธาตุสฺส กิยาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘ชินาติ ชินิตฺวา’’ตฺยาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. Ji en el sentido de victoria. Jeti, jayati (él vence), parājayati (él derrota). 'Dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti' (practicando el Dhamma, derrota al dueño). 'Dhammaṃ caranto parajjati' (practicando el Dhamma, es derrotado). 'Rājānaṃ jayāpesuṃ' (hicieron que el rey venciera). 'Jayāpetvā' (habiendo hecho vencer). Aquí 'jayāpesuṃ' significa que dijeron palabras de bendición: '¡Que su excelencia sea victorioso!'. Jayanaṃ (vencer), jitaṃ (vencido), jayo (victoria), vijitaṃ (conquistado), jino (vencedor), jetā (conquistador), jeto (vencedor), jito māro (Mara es vencido), māraṃ jito (venció a Mara), jitavā, jitāvī, vijitāvī (el victorioso), māraji (vencedor de Mara), lokaji (vencedor del mundo), odhijino (vencedor limitado), anodhijino (vencedor ilimitado), jito, vijito (conquistado), jetuṃ (para vencer), vijetuṃ, jitvā, vijitvā (habiendo vencido). Sin embargo, cuando esta raíz pertenece a la clase kiyādi, toma las formas 'jināti, jinitvā', etc. ชิ อภิภวเน. เชติ. ชิโน. ปุพฺเพ วิย รูปานิ. เอตฺถ จ ‘‘ตุมฺเหหิ อานนฺท สปฺปุริเสหิ วิชิตํ, ปจฺฉิมา ชนตาสาลิมํโสทนํ อติมญฺญิสฺสตี’’ติ ปาฬิ อภิภวนตฺถสาธกา. เอตฺถ หิ วิชิตนฺติ อธิภูตนฺติ อตฺโถ. Ji en el sentido de superar (o dominar). Jeti. Jino. Formas como las anteriores. Y aquí, el pasaje: 'Ananda, ha sido conquistado (vijitaṃ) por vosotros, hombres de bien; la posteridad despreciará este arroz con carne de calidad', sirve como prueba del sentido de superar. Pues aquí 'vijitaṃ' significa dominado (adhibhūtaṃ). ชุ คติยํ. เอตฺถ สีฆคติ อธิปฺเปตา. ชวติ. ชวนํ, ชโว, ชวํ, ชวนฺโต, ชวนจิตฺตํ, ชวนปญฺโญ, ชวนหํโส. มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ. Ju en el sentido de movimiento. Aquí se refiere al movimiento rápido. Javati (él corre). Javanaṃ (rapidez), javo (velocidad), javaṃ, javanto (corriendo), javanacittaṃ (mente impulsiva/javana), javanapañño (de sabiduría rápida), javanahaṃso (cisne veloz). 'Manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ' (va a donde desea con la rapidez de la mente). เชขเย. ชียติ. เอการสฺส อียาเทโส. สาสนานุรูเปน ‘‘กึ มํ ธเนน ชีเยถา’’ติ หิ ปาฬิ ทิสฺสติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘ชายตี’’ติ รูปํ วทนฺติ. Je en el sentido de disminución. Jīyati (se desgasta). Hay sustitución de la 'e' por 'īy'. Pues según el Canon se ve el pasaje: '¿Por qué habría de disminuir mi riqueza?' (kiṃ maṃ dhanena jīyetha). Pero los expertos en gramática dicen la forma 'jāyati'. สชฺช คติยํ. สชฺชติ. Sajja en el sentido de movimiento. Sajjati. กุชุ ขุชุ เถยฺยกรเณ. โกชติ. โขชติ. Kuju y khuju en el sentido de robo. Kojati. Khojati. วช คติยํ. ธช ธชิ จ. วชติ. อพฺพชติ. มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช. วโช, วชนํ, ปวชนํ, ปพฺพชฺชา, ปพฺพชิโต, ปพฺพาชิโต. Vaja en el sentido de movimiento. También dhaja y dhaji. Vajati (él va). Abbajati (él se dirige hacia). 'Y que alcance la condición humana' (manussattañca abbaje). Vajo, vajanaṃ (el ir), pavajanaṃ, pabbajjā (renuncia monástica), pabbajito (renunciante/monje), pabbājito (desterrado/expulsado). สกา รฏฺฐา ปพฺพาชิโต, อญฺญํ ชนปทํ คโต; มหนฺตํ โกฏฺฐํ กยิราถ, ทุรุตฺตานํ นิเธตเว. «Expulsado de su propio reino, habiendo ido a otro país; debería construir un gran granero para almacenar las palabras mal dichas». ธชติ. ธโช. ธญฺชติ. ธญฺชนํ. เอตฺถ ธโชติ เกตุ. ธญฺชนนฺติ คมนํ. Dhajati. Dhajo. Dhañjati. Dhañjanaṃ. Aquí 'dhajo' significa estandarte. 'Dhañjanaṃ' significa movimiento. อช เขปเน จ. คติอเปกฺขโกเยว จกาโร. อชติ. อโช. เอตฺถ อโชติ เอฬโก. อิมานิ ปนสฺส ปริยายวจนานิ ‘‘อโช เอฬโก อุรพฺโภ อวิ เมณฺโฑ’’ติ. ตตฺถ อุรพฺโภติ เอฬโก, โย ‘‘อโช’’ติปิ วุจฺจติ. อวีติ รตฺตโลโม เอฬโก. เมณฺโฑติ กุฏิลสิงฺโค เอฬโก. ตถา หิ ชนกชาตเก อชรถโต เมณฺฑรถา วิสุํ วุตฺตา. อปิจ อเชฬกนฺติ อชโต เอฬกสฺส วิสุํ วจนโต เอฬกสทฺเทน เมณฺโฑปิ คเหตพฺโพ, มโหสธชาตกฏฺฐกถายญฺหิ เมณฺเฑฬกานํ นิพฺพิเสสตา วุตฺตาติ. Aja en el sentido de lanzar también. La partícula 'ca' implica el sentido de movimiento. Ajati. Ajo. Aquí 'ajo' significa cabra. Estas son sus palabras sinónimas: 'ajo, eḷako, urabbho, avi, meṇḍo'. Entre ellas, 'urabbho' es una oveja, que también se llama 'ajo'. 'Avi' es una oveja de pelo rojo. 'Meṇḍo' es un carnero de cuernos curvos. Así, en el Janakajātaka se mencionan por separado los carros tirados por cabras y los carros tirados por carneros. Además, dado que 'ajeḷakaṃ' (cabras y ovejas) se dice por separado de 'ajo' y 'eḷako', el término 'eḷaka' también debe incluir al carnero (meṇḍo); pues en el comentario del Mahosadhajātaka se afirma que no hay distinción entre carneros (meṇḍa) y ovejas (eḷaka). อชฺช สชฺช อชฺชเน. อชฺชนํ อชฺชนกฺริยา. อชฺชติ. สชฺชติ. Ajja y sajja en el sentido de adquirir. 'Ajjanaṃ' es el acto de adquirir. Ajjati. Sajjati. กชฺช พฺยถเน. พฺยถนํ หึสา. กชฺชติ. Kajja en el sentido de agitación. Agitación significa daño. Kajjati. ขชฺช มชฺชเน จ. มชฺชนํ สุทฺธิ. พฺยถนาเปกฺโข จกาโร. ขชฺชติ. ขชฺชูโร. Khajja en el sentido de limpieza también. Limpieza significa pureza. La partícula 'ca' implica el sentido de agitación (del ítem anterior). Khajjati. Khajjūro (la palmera datilera). ขช มนฺเถ. มนฺโถ วิโลฬนํ. ขชติ. Khaja en el sentido de batir. Batir significa agitar. Khajati. ขชิ คติเวกลฺเล. กิสฺส ภนฺเต อยฺโย ขญฺชตีติ. อุโภ ขญฺชา. ขญฺชนํ, ขญฺชิตุํ, ขญฺชิตฺวา. Khaji en el sentido de deficiencia en el movimiento (cojera). 'Venerable señor, ¿por qué cojea el noble?'. 'Ambos cojean'. Khañjanaṃ (el cojear), khañjituṃ, khañjitvā. ขช กมฺปเน. ขชติ. เอชา. เอตฺถ จ เอชาติ ลาภาทึ ปฏิจฺจ เอชติ กมฺปตีติ เอชา, พลวตณฺหาเยตํ นามํ. Khaja en el sentido de temblar. Khajati. Ejā. Y aquí, 'ejā' se refiere a que uno tiembla o se agita debido a la ganancia, etc.; este es un nombre para el deseo intenso (taṇhā). พุช วชิรนิพฺเพเส. วชิรนิคฺโฆเสติ เกจิ วิทู วทนฺติ. โพชติ. Buja en el sentido de sonido de rayo. Algunos eruditos dicen 'en los estruendos de los rayos'. Bojati. ขิช [Pg.44] กุชิ คุชิ อพฺยตฺตสทฺเท. ขิชติ. กุญฺชติ. คุญฺชติ. Khija, kuji y guji en el sentido de sonido inarticulado. Khijati. Kuñjati. Guñjati. ลช ลาช ตชฺช ภสฺสเน. ลชติ. ลาชติ. ตชฺชติ. Laja, lāja y tajja en el sentido de brillar (o hablar). Lajati. Lājati. Tajjati. ลชิ ทิตฺติยญฺจ. ภสฺสนาเปกฺโข จกาโร. ลญฺชติ. ตติโย นยลญฺชโก. ลญฺเชติ ปกาเสติ สุตฺตตฺถนฺติ ลญฺชโก. Laj [se usa] en el sentido de esplendor. La partícula 'ca' implica también el sentido de hablar. Lañjati. El tercer método es lañjako. Se llama lañjako porque ilumina o manifiesta el significado de los sutras. ชช ชชิ ยุทฺเธ. ยุชฺฌนํ ยุทฺธํ. ชชติ. ชญฺชติ. Jaj y jaji [se usan] en el sentido de lucha. La lucha es el acto de combatir. Jajati. Jañjati. ตุช หึสายํ. โตชติ. Tuj [se usa] en el sentido de violencia. Tojati. ตุชิ พลเน จ. พลนํ พลนกฺริยา. หึสาเปกฺขโก จกาโร. ตุญฺชติ. Tuji [se usa] en el sentido de fortalecer. El acto de fortalecer es balana. La partícula 'ca' implica el sentido de violencia. Tuñjati. คช กุชิ มุชิ คชฺช สทฺทตฺถา. คชติ. กุญฺชติ. มุญฺชติ. คโช คชฺชติ, เมโฆ คชฺชติ. ยตฺถ ทาโส อามชาโต, ฐิโต ถุลฺลานิ คชฺชติ. มณิ คชฺชติ. ญาณคชฺชนํ คชฺชติ. คชฺชิตุํ สมตฺโถ. คชฺชิตา. คชฺชิตฺวา. ตตฺถ คโชติ หตฺถี. หตฺถิสฺส หิ อเนกานิ นามานิ – Gaj, kuj, muj y gajj [se usan] en el sentido de sonido. Gajati. Kuñjati. Muñjati. El elefante brama, la nube truena. 'Donde el esclavo nacido en casa se encuentra, brama palabras groseras'. La gema resuena. El trueno del conocimiento resuena. Capaz de rugir. Rugidor. Habiendo rugido. Aquí, 'gajo' significa elefante. Ciertamente, hay muchos nombres para el elefante: หตฺถี นาโค คโช ทนฺตี, กุญฺชโร วารโณ กรี; มาตงฺโค ทฺวิรโท สฏฺฐิ-หายโน’เนกโป อิโภ. Hatthī, nāgo, gajo, dantī, kuñjaro, vāraṇo, karī; Mātaṅgo, dvirado, saṭṭhihāyano, anekapo e ibho. ถมฺโภ รมฺโม ทฺวิโป เจว, หตฺถินี ตุ กเรณุกา; หตฺถิโปโต หตฺถิจฺฉาโป, ภิงฺโก จ กลโภ ภเว. Thambho, rammo y dvipo; la hembra del elefante es kareṇukā. Hatthipoto y hatthicchāpo son las crías, y también se les llama bhiṅko y kalabho. จช จาเค. จชติ. ปริจฺจชติ. จาโค. ปริจฺจาโค. จชนํ. จชํ, จชนฺโต. จชมาโน. Caj [se usa] en el sentido de renuncia. Cajati. Pariccajati. Cāgo. Pariccāgo. El acto de renunciar. Renunciando (cajaṃ, cajanto). Renunciando (cajamāno). สนฺช สงฺเค. สงฺโค ลคนํ. สญฺจติ. สตฺโต. สชนํ, สตฺติ. อาสตฺติ. สชิตุํ. สชิตฺวา. Sañj [se usa] en el sentido de apego. El apego es la adherencia. Sañcati. Satto (apegado). El acto de apegarse, la adhesión. Apego intenso. Para apegarse. Habiendo apegado. อีช คติยํ. อีชติ. Īj [se usa] en el sentido de movimiento. Ījati. ภชิ ภชฺชเน. ภชฺชนํ ตาปกรณํ. ติลานิ ภชฺชติ. ปุริเสน ภชฺชมานานิ ติลานิ. Bhaj [se usa] en el sentido de tostar. Tostar es el acto de calentar. Tuesta las semillas de sésamo. Las semillas de sésamo siendo tostadas por el hombre. เอช [Pg.45] เภช ภาช ทิตฺติยํ. ทิตฺติ โสภา. เอชติ. เภชติ. ภาชติ. Ej, bhej y bhāj [se usan] en el sentido de esplendor. El esplendor es la belleza. Ejati. Bhejati. Bhājati. ติช นิสาเน, ขมายญฺจ. นิสานํ ติกฺขตากรณํ. ขมา ขนฺติ. เตชติ. ติติกฺขติ. เตชโน. เตโช. ตตฺถ เตชโนติ กณฺโฑ สโร อุสุ. เตโชติ สูริโย. อถ วา เตโชติ เตชนํ อุสฺมา อุณฺหตฺตํ ตาโป. เตโชติ วา อานุภาโว ปภาโว. Tij [se usa] en el sentido de afilar y de paciencia. Afilar es el acto de dar filo. Paciencia es khanti. Tejati. Titikkhati (soporta). Tejano. Tejo. Allí, tejano es una flecha o dardo. Tejo es el sol. O bien, tejo es el calor, la temperatura, el ardor. Tejo es también la influencia o el poder. สญฺช ปริสฺสคฺเค, อาลิงฺคนํ ปริสฺสคฺโค. สญฺชติ. Sañj [se usa] en el sentido de abrazo; un abrazo es un aliṅgana. Sañjati. ขชิ ทาเน, คติยญฺจ. ขญฺชติ. ขญฺชนํ. Khaj [se usa] en el sentido de dar y de movimiento. Khañjati. Khañjanaṃ. ราช ทิตฺติยํ ภาช จ. ราชติ. ภาชติ. ราชา. ราชินี. วนราชิ. ราชิตฺวา. วิราชิตฺวา. อตฺร วิญฺญูนมตฺถวิวรเณ โกสลฺลชนนตฺถํ สิโลกํ รจยาม – Rāj y bhāj [se usan] en el sentido de esplendor. Rājati. Bhājati. Rey (rājā). Reina (rājinī). Hilera del bosque (vanarāji). Habiendo brillado. Habiendo resplandecido. Aquí, para generar habilidad en la explicación del significado para los sabios, compongo este verso: ม’หา’ราช มหาราช, มหาราช มเมว’หิ; เน’ตสฺส อิติ วตฺวาน, ทฺเว ชนา กลหํ กรุํ. 'Mi gran serpiente, gran rey; gran rey, es ciertamente mía; no de él', diciendo esto, dos personas tuvieron una disputa. เอตฺถ จ ปฐมปาทสฺส ทุติยปเท ‘‘เม อหิ มหี’’ติ เฉโท ‘‘ปุตฺตา เม อตฺถิ ปุตฺตา มตฺถี’’ติ วิย. ‘‘มหิ อราช มหาราชา’’ติ จ เฉโท ‘‘โยปิ อยํ โยปาย’’นฺติ วิย. เอตฺถ อราชสทฺโท ‘‘อติกรมกราจริยา’’ติ เอตฺถ อกรีติ อตฺถวาจโก อกรสทฺโท วิย อาขฺยาตปโรกฺขาวิภตฺติโก ทฏฺฐพฺโพ. อราช วิโรจีติ อตฺโถ. อยํ ปน คาถาย ปิณฺฑตฺโถ ‘‘มหาราช เม อหิ อราช, มม เอว อหิ อราช, น เอตสฺส อิติ วตฺวา ทฺเว อหิตุณฺฑิกชนา กลหํ กรึสู’’ติ. Y aquí, en el primer verso, la división del segundo término es 'me ahi mahī' (mi serpiente en la tierra), similar a 'puttā me atthi puttā matthī'. Y la división 'Mahi arāja mahārājā' es similar a 'yopi ayaṃ yopāyaṃ'. Aquí, la palabra 'arāja' debe considerarse como un verbo en tiempo aoristo, similar a la palabra 'akara' en el sentido de 'hizo' en 'atikaramakarācariyā'. El sentido es 'arāja' (brilló). El significado resumido de este verso es: 'Gran rey, mi serpiente brilló, es ciertamente mi serpiente la que brilló, no de este hombre', diciendo esto, dos encantadores de serpientes tuvieron una disputa. รนฺช ราเค. ภิกฺขุ จีวรํ รชติ. สตฺโต รูปาทีสุ รญฺชติ. รชนํ. รชโก. ราโค. วิราโค. หลิทฺทิราโค. ราชา. ราชินี. อิมสฺส จ ทิวาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘รชฺชติ วิรชฺชตี’’ติ รูปานิ [Pg.46] ภวนฺติ. ตตฺถ รชนนฺติ รชนวตฺถุ. รชโกติ รชกาโร วตฺถโธวนโก. ราโคติ รชฺชนฺติ สตฺตา เตน, สยํ วา รญฺชติ, รญฺชนมตฺตเมว วา เอตนฺติ ราโค, ตณฺหา. อิมานิ ปน ตทภิธานานิ – Rañj [se usa] en el sentido de pasión o tinción. El monje tiñe el manto. El ser se apasiona por las formas, etc. Rajanaṃ (el teñido). Rajako (el tintorero). Rāgo (pasión). Virāgo (desapasionamiento). Pasión como la del cúrcuma. Rājā (rey). Rājinī (reina). Y para esta raíz, cuando pertenece al grupo divādigaṇa, las formas son 'rajjati, virajjatī'. Allí, 'rajana' es la sustancia para teñir. 'Rajako' es el tintorero o lavandero. 'Rāgo' es aquello por lo cual los seres se apasionan, o se apasiona por sí mismo, o es simplemente el acto de apasionarse; esto es rāgo, el deseo. Estos son sus sinónimos: ราโค โลโภ ตสิณา จ, ตณฺหา เอชา วิสตฺติกา; สตฺติ อาสตฺติ มุจฺฉา จ, ลุพฺภิตตฺตญฺจ ลุพฺภนา. Rāgo (pasión), lobho (codicia) y tasiṇā (sed), taṇhā (deseo), ejā (ansiedad), visattikā (apego enredado); satti (adherencia), āsatti (fijación), mucchā (aturdimiento), lubbhitattaṃ (estado de codicia) y lubbhanā (acto de codiciar). กาโม นิกามนา อิจฺฉา, นิกนฺติ จ นิยนฺติ จ; วนญฺจ วนโถ เจว, อเปกฺขา ภวเนตฺติ จ. Kāmo (deseo sensual), nikāmanā (anhelo), icchā (querer), nikanti (placer) y niyanti (necesidad); vana (deseo) y vanatha (anhelo profundo), apekkhā (expectativa) y bhavanetti (el lazo de la existencia). อนุโรโธ จ สาราโค, สงฺโค ปงฺโก จ สิพฺพินี; นนฺทีราโค อนุนโย, เคโธ สญฺชนนี ตถา; ชนิกา ปณิธิ เจว, อชฺโฌสานนฺติเนกธา. Anurodho (complacencia) y sārāgo (afecto), saṅgo (obstáculo), paṅko (lodo) y sibbinī (la costurera/deseo); nandīrāgo (pasión placentera), anunayo (atracción), gedho (voracidad), así como sañjananī (la que produce); janikā (la generadora), paṇidhi (aspiración), así como ajjhosāna (fijación), son de muchas clases. วิราโคติ มคฺโค นิพฺพานญฺจ. ราชาติ ปถวิสฺสโร. เอตฺถ ธาตุทฺวยวเสน นิพฺพจนานิ นิยฺยนฺเต. นานาสมฺปตฺตีหิ ราชติ ทิพฺพติ วิโรจตีติ ราชา. ทานญฺจ ปิยวจนญฺจ อตฺถจริยา จ สมานตฺตตา จาติ อิเมหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ อตฺตนิ มหาชนํ รญฺเชตีติปิ ราชา. ราชินีติ ราชภริยา. เตสํ อภิธานานิ วุจฺจนฺเต สหาภิธานนฺตเรหิ – 'Virāga' significa el camino y el nibbāna. 'Rājā' es el señor de la tierra. Aquí se derivan los nombres según las dos raíces. Se llama 'rājā' porque brilla, juega o resplandece con diversas fortunas. También se llama 'rājā' porque deleita a la gran multitud con las cuatro bases de la simpatía: generosidad, habla amable, acción beneficiosa e imparcialidad. 'Rājinī' es la esposa del rey. Sus nombres se mencionan junto con otros sinónimos: ราชา ภูปติ เทโว จ, มนุชินฺโท ทิสมฺปติ; ปตฺถิโว ชคติปาโล, ภูภุโช ปถวิสฺสโร. Rājā, bhūpati, devo, manujindo, disampati; patthivo, jagatipālo, bhūbhujo y pathavissaro. รฏฺฐาธิโป ภูมิปาโล, มนุสฺสินฺโท ชนาธิโป; นรินฺโท ขตฺติโย เจว, เขตฺตสฺสามิ ปภาวโก. Raṭṭhādhipo, bhūmipālo, manussindo, janādhipo; narindo, khattiyo, así como khettassāmi y pabhāvako. มุทฺธาภิสิตฺโต ราชาติ, กถิโต อิตโร ปน; ราชญฺโญ ขตฺติโย จาติ, วุตฺโต ขตฺติยชาติโก. Se dice 'muddhābhisitto rājā' (rey consagrado en la cabeza); el otro, sin embargo, se llama 'rājañño' o 'khattiyo', refiriéndose a la casta guerrera. มุทฺธาภิสิตฺโต อนุราชา, อุปราชาติ ภาสิโต; จตุทฺทีปี ราชราชา, จกฺกวตฺตีติ ภาสิโต. El consagrado se llama anurājā o uparājā; el rey de reyes de los cuatro continentes se llama cakkavattī. ราชินี [Pg.47] อุปรี เทวี, มเหสี ภูภุชงฺคนา; ขตฺติยา ราชปทุมี, ขตฺติยานี จ ขตฺติยี; อิตฺถาคารนฺตุ โอโรโธ, อุปรีติปิ วุจฺจติ. Rājinī, uparī, devī, mahesī, bhūbhujaṅganā; khattiyā, rājapadumī, khattiyānī y khattiyī. El aposento de las mujeres es orodho, y también se llama uparī. ภช เสวายํ. ภชติ. ภชนา. สมฺภชนา. ภตฺติ. สมฺภตฺติ. ภตฺตา. Bhaj [se usa] en el sentido de servicio. Bhajati. El acto de servir, la asociación íntima. Devoción, devoción completa. El devoto. ยช เทวปูชสงฺคตกรณทานธมฺเมสุ. เทวปูชคฺคหเณน พุทฺธาทิปูชา คหิตา. สงฺคตกรณํ สโมธานกรณํ. ตถา หิ อธิมุตฺตตฺเถรวตฺถุมฺหิ ‘‘ยทตฺถิ สงฺคตํ กิญฺจิ, ภโว วา ยตฺถ ลพฺภตี’’ติ คาถายํ สงฺคตสทฺเทน สโมธานํ วุตฺตํ. ทานํ ปริจฺจาโค. ธมฺโม ฌานสีลาทิ. เอเตสฺวตฺเถสุ ยชธาตุ วตฺตติ. ปุปฺเผหิ พุทฺธํ ยชติ. เทวตํ ยชติ. เทวมนุสฺเสหิ ภควา ยชิยติ. อิชฺชติ. ยิฏฺฐํ. ยญฺโญ. ยาโค. ธมฺมยาโค. ยชมาโน สเก ปุเร. ยิฏฺฐุํ, ยชิตุํ. ปุถุยญฺญํ ยชิตฺวาน. โสฬสปริกฺขารํ มหายญฺญํ กตฺตุกาโม. Yaj [se usa] en los sentidos de adoración a las deidades, unión, generosidad y el Dhamma. Por 'adoración a las deidades' se incluye la adoración a los Budas y otros. 'Unión' significa el acto de reunir. Así, en la historia del Thera Adhimutta, en el verso: 'Cualquier cosa que esté reunida (saṅgataṃ), o donde se obtenga la existencia', con la palabra 'saṅgata' se indica la reunión. Generosidad es el desprendimiento. Dhamma se refiere a jhana, virtud, etc. En estos sentidos opera la raíz yaj. Adora al Buda con flores. Adora a la deidad. El Bienaventurado es adorado por dioses y hombres. Ijjati. Yiṭṭhaṃ (sacrificado). Yañño (sacrificio). Yāgo (ofrenda). Dhammayāgo (ofrenda del Dhamma). Sacrificando en su propia ciudad. Para sacrificar. Habiendo realizado un gran sacrificio. Deseando realizar el gran sacrificio de dieciséis requisitos. มชฺช สํสุทฺธิยํ. มชฺชติ. พาหิรํ ปริมชฺชติ. ภูมึ สมฺมชฺชติ. มชฺชนํ. สมฺมชฺชนี. Majja en el sentido de purificación. Majjati: él limpia o pule. Bāhiraṃ parimajjati: pule el exterior. Bhūmiṃ sammajjati: barre el suelo. Majjanaṃ: limpieza o pulido. Sammajjanī: escoba. นิญฺชิ สุทฺธิยํ. นิญฺชติ. ปนิญฺชติ. นิญฺชิตุํ. ปนิญฺชิตุํ. นิญฺชิตฺวา. ปนิญฺชิตฺวา. อยํ ปน ปาฬิ ‘‘ตโต ตฺวํ โมคฺคลฺลาน อุฏฺฐายาสนา อุทเกน อกฺขีนิ ปนิญฺชิตฺวา ทิสา อนุโลเกยฺยาสี’’ติ. Niñji en el sentido de purificación. Niñjati: él lava. Paniñjati: él lava a fondo. Niñjituṃ: lavar. Paniñjituṃ: lavar a fondo. Niñjitvā: habiendo lavado. Paniñjitvā: habiendo lavado a fondo. Este es el texto canónico: 'Entonces tú, Moggallāna, levantándote del asiento y habiéndote lavado los ojos con agua, deberías observar las direcciones'. นิชิ อพฺยตฺตสทฺเท. นิญฺชติ. Niji en el sentido de sonido indistinto. Niñjati. ภช ปาเก. ติลานิ ภชฺชติ. ภชฺชมานา ติลานิ จ. Bhaja en el sentido de cocinar o tostar. Tilāni bhajjati: él tuesta semillas de sésamo. Bhajjamānā tilāni ca: y las semillas de sésamo siendo tostadas. อุชุ อชฺชเว. อชฺชวํ อุชุภาโว. โอชติ. อุชุ. Uju en el sentido de rectitud. Ajjavaṃ: rectitud o integridad. Ojati: él es recto. Uju: recto o directo. สช [Pg.48] วิสฺสคฺคปริสฺสชฺชนพฺภุกฺกิรเณสุ. สชติ. โลกฺยํ สชนฺตํ อุทกํ. Saja en los sentidos de emitir, abrazar y rociar. Sajati: él emite o libera. Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ: agua siendo vertida en el mundo. รุช ภงฺเค. รุชติ. รุชา. โรโค. เอตฺถ รุชาติ พฺยาธิ รุชนฏฺเฐน. โรโคติ รุชติ ภญฺชติ องฺคปจฺจงฺคานีติ โรโค, พฺยาธิเยว, โย ‘‘อาตงฺโก’’ติปิ ‘‘อาพาโธ’’ติปิ วุจฺจติ. Ruja en el sentido de romper o sufrir dolor. Rujati: duele. Rujā: dolor. Rogo: enfermedad. Aquí rujā es enfermedad en el sentido de doler. Rogo se llama así porque duele (rujati) y rompe (bhañjati) los miembros y órganos; es la enfermedad misma que también se denomina 'ātaṅka' (aflicción) o 'ābādha' (dolencia). ภุช โกฏิลฺเล. อาวิปุพฺโพ อญฺญตฺเถสุ จ. อุรโค ภุชติ. อาภุชติ. ภิกฺขุ ปลฺลงฺกํ อาภุชติ, อูรุพทฺธาสนํ พนฺธตีติ อตฺโถ. มหาสมุทฺโท อาภุชติ, อาวฏฺฏตีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘โอสกฺกตี’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. ‘‘วณฺณทาน’’นฺติ อาภุชติ, มนสิ กโรตีติ อตฺโถ. มูลานิ วิภุชตีติ มูลวิภุโช, รโถ. เอตฺถ จ วิภุชตีติ ฉินฺทติ. โภโค. โภคี. อาโภโค. อาภุชิตฺวา. เอตฺถ จ โภโคติ ภุชยติ กุฏิลํ กริยตีติ โภโค, อหิสรีรํ. โภคีติ สปฺโป. Bhuja en el sentido de curvatura. Con el prefijo 'ā' se usa también en otros sentidos. Urago bhujati: la serpiente se arrastra (se dobla). Ābhujati: él dobla. 'Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati' significa que el monje cruza las piernas, ata la postura de los muslos. 'Mahāsamuddo ābhujati' significa que el gran océano se agita o gira. Algunos, sin embargo, dicen que significa 'retrocede'. 'Vaṇṇadānaṃ ābhujati' significa que lo considera o reflexiona (manasi karotī). 'Mūlavibhujo' es un carro que rompe las raíces (vibhujatī en este caso significa corta). Bhogo: la espiral o cuerpo del reptil. Bhogī: serpiente. Ābhogo: plenitud o atención. Ābhujitvā: habiendo doblado. Aquí 'bhoga' se refiere a lo que se hace curvo (bhujayati), es decir, el cuerpo de la serpiente. 'Bhogī' es el animal que tiene espirales (la serpiente). รชิ วิชฺฌเน. นาโค ทนฺเตหิ ภูมึ รญฺชติ. อารญฺชติ. เอตฺถ จ ‘‘ตถาคตรญฺชิตํ อิติปี’’ติ เนตฺติปาฬิ นิทสฺสนํ. ตสฺสตฺโถ ‘‘อิทํ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สาสนพฺรหฺมจริยํ ตถาคตคนฺธหตฺถิโน มหาวชิรญาณสพฺพญฺญุตญฺญาณทนฺเตหิ รญฺชิตํ อารญฺชิตํ, เตภูมกธมฺมานํ อารญฺชนฏฺฐานนฺติปิ วุจฺจตี’’ติ. รญฺชิตนฺติ หิ รญฺชติ วิชฺฌติ เอตฺถาติ รุญฺชิตํ, รญฺชนฏฺฐานํ. ‘‘อิทํ เนสํ ปทกฺกนฺต’’นฺติอาทิมฺหิ วิย เอตสฺส สทฺทสฺส สิทฺธิ เวทิตพฺพา อธิกรณตฺถสมฺภวโต. Raji en el sentido de perforar o punzar. Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati: el gran elefante perfora la tierra con sus colmillos. Ārañjati. Un ejemplo del Nettipāḷi es 'tathāgatarañjitaṃ itipī'. Su significado es: 'esta vida santa de la enseñanza, comprendida en el triple entrenamiento, ha sido penetrada (rañjitaṃ) y profundamente penetrada (ārañjitaṃ) por los colmillos del conocimiento de gran diamante y de la omnisciencia del elefante-noble Tathāgata; también se dice así por el sentido de penetrar los fenómenos de los tres planos'. Rañjita se refiere al lugar donde se penetra (vijjhati); así, ruñjita significa el lugar de la penetración. La formación de esta palabra debe entenderse como en el caso de 'idaṃ nesaṃ padakkantaṃ' (esta es su huella), por la posibilidad de tener un sentido locativo. วิชี ภยจลเนสุ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, เตนสฺส สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น สนฺติ. เวชติ. เวโค. ธมฺมสํเวโค. สํวิโค เวเคน ปลายิ. นทีเวโค. อูมิเวโค[Pg.49], วาตเวโค. เอตฺถ ธมฺมสํเวโคติ สโหตฺตปฺปํ ญาณํ. ‘‘เวโค, ชโว, รโย’’ติ อิเม เอกตฺถา. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺตสฺส ‘‘วิชฺชติ สํวิชฺชติ อุพฺพิชฺชตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ ทฺวิคณิกตฺตา. Vijī en los sentidos de miedo y movimiento. Esta raíz termina en 'ī' larga, por lo tanto, no posee formas con el aumento nasal (niggahīta). Vejati: él tiembla. Vego: ímpetu o velocidad. Dhammasaṃvego: urgencia espiritual (conmoción por el Dhamma). Saṃvigo vegena palāyi: conmocionado, huyó con rapidez. Nadīvego: la corriente del río. Ūmivego: el ímpetu de las olas. Vātavego: la fuerza del viento. Aquí, dhammasaṃvego es el conocimiento acompañado de temor moral (ottappa). 'Vego, javo, rayo' son sinónimos (velocidad, rapidez, flujo). Para la clase divādi, debido a que pertenece a dos clases, existen las formas 'vijjati, saṃvijjati, ubbijjatī' (conmoverse, agitarse). ลชฺช ลชฺชเน. ลชฺชติ. ลชฺชา. ลชฺชาติ หิรี. ยา ‘‘วิริฬนา’’ติปิ วุจฺจติ. Lajja en el sentido de avergonzarse. Lajjati: él se avergüenza. Lajjā: vergüenza. Lajjā es hirī (sentido moral de la vergüenza), que también se denomina 'viriḷanā' (timidez o rubor). วฬชิ ปริโภเค. วฬญฺชติ. Vaḷaji en el sentido de uso o consumo. Vaḷañjati: él usa, consume o gasta. กุชฺช อโธมุขีกรเณ. กุชฺชติ. นิกุชฺชติ. อุกฺกุชฺชติ. ปฏิกุชฺชติ. นิกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย. อญฺญิสฺสา ปาติยา ปฏิกุชฺชติ. อวกุชฺโช นิปชฺชหํ. ตตฺถ กุชฺชติ นิกุชฺชตีติ อิมานิ ‘‘จรติ วิจรตี’’ติ ปทานิ วิย สมานตฺถานิ, อโธมุขํ กโรตีติ หิ อตฺโถ. อุกฺกุชฺชตีติ อุปริมุขํ กโรติ. ปฏิกุชฺชตีติ มุเข มุขํ ฐเปติ. Kujja en el sentido de poner boca abajo. Kujjati. Nikujjati: poner hacia abajo. Ukkujjati: poner hacia arriba. Paṭikujjati: cubrir (boca contra boca). 'Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya' (como si enderezara lo que estaba volcado). 'Aññissā pātiyā paṭikujjati' (lo cubre con otro cuenco). 'Avakujjo nipajjahaṃ' (quedando postrado boca abajo). Aquí 'kujjati' y 'nikujjati' tienen el mismo significado, como las palabras 'carati' y 'vicarati', pues su sentido es 'poner boca abajo'. 'Ukkujjatī' significa poner boca arriba. 'Paṭikujjatī' significa colocar una abertura sobre otra. มุชฺช โอสีทเน. มุชฺชติ. นิมุชฺชติ. นิมุคฺโค. อุมฺมุคฺโค. Mujja en el sentido de hundirse. Mujjati. Nimujjati: él se sumerge o se hunde. Nimuggo: sumergido. Ummuggo: emergido. โอปุชิ วิลิมฺปเน. โคมเยน ปถวึ โอปุญฺชติ. Opuji en el sentido de untar o ungir. Gomayena pathaviṃ opuñjati: él unta el suelo con estiércol de vaca. ชการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces terminadas en 'ja'. ฌการนฺตธาตุ Raíz terminada en 'jha'. เฌ จินฺตายํ. ฌายติ, นิชฺฌายติ, อุปนิชฺฌายติ, อุชฺฌายติ, สชฺฌายติ. ฌานํ, นิชฺฌานํ, อุปนิชฺฌานํ, อุชฺฌายนํ, สชฺฌายนํ. นิชฺฌตฺติ. อุปชฺฌา, อุปชฺฌาโย. ฌายี, อชฺฌายโก. Jhe en el sentido de pensamiento o meditación. Jhāyati: él medita. Nijjhāyati: él reflexiona. Upanijjhāyati: él observa de cerca. Ujjhāyati: él se queja o critica. Sajjhāyati: él recita. Jhānaṃ: meditación o absorción. Nijjhānaṃ: reflexión. Upanijjhānaṃ: contemplación cercana. Ujjhāyanaṃ: crítica. Sajjhāyanaṃ: recitación. Nijjhatti: convicción o comprensión profunda. Upajjhā, upajjhāyo: preceptor. Jhāyī: meditador. Ajjhāyako: recitador o lector. ตตฺถ ฌายนนฺติ ทุวิธํ ฌายนํ โสภนมโสภนญฺจ. เตสุ โสภนํ ‘‘ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณ. ฌายามิ [Pg.50] อกุโตภโย’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺพํ. อโสภนํ ปน ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ฌายนฺโต นิสีทิ. อโธมุโข ปชฺฌายนฺโต นิสีที’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺพํ. ฌายีติ อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน วา ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน วา ฌายนสีโล จินฺตนสีโล. ฌายี ฌานวาติ อตฺโถ. อชฺฌายโกติ อิทํ ‘‘น ทานิเม ฌายนฺติ, น ทานิเม ฌายนฺตีติ โข วาเสฏฺฐ อชฺฌายกา อชฺฌายกาตฺเวว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ เอวํ ปฐมกปฺปิกกาเล ฌานวิรหิตานํ พฺราหฺมณานํ ครหวจนํ อุปฺปนฺนํ, อิทานิ ปน ตํ อชฺฌายตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อิมินา อตฺเถน ปสํสาวจนํ กตฺวา โวหรนฺตีติ. อยํ ปนตฺโถ ‘‘อธิปุพฺพสฺส อิ อชฺฌยเน’’ติ ธาตุสฺส วเสน คเหตพฺโพ. เอวํ อธิปุพฺพสฺส อิธาตุสฺส วเสน อิมสฺส ธาตุสฺส อตฺถปริวตฺตนํ ภวติ. ยํ สนฺธาย ‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร’’ติ วุตฺตํ. En este contexto, la meditación (jhāyana) es de dos tipos: noble y no noble (shobhana y ashobhana). Entre ellas, la noble debe verse en pasajes como: 'El brahmán que medita (jhāyī) brilla. Medito libre de todo miedo'. La no noble debe verse en: 'Se sentó meditando (brooding) aquí y allá. Se sentó cabizbajo, sumido en sus pensamientos'. 'Jhāyī' significa aquel que tiene el hábito de meditar o pensar, ya sea mediante la meditación sobre un objeto (ārammaṇūpanijjhāna) o sobre las características (lakkhaṇūpanijjhāna); significa que posee jhāna. 'Ajjhāyako' es un término que surgió en la era del primer eón como una palabra de reproche para los brahmanes que carecían de meditación: 'Vāseṭṭha, ellos ya no meditan (na jhāyanti), por eso se les llamó recitadores (ajjhāyakā)'. Pero ahora, se usa como una palabra de elogio en el sentido de 'aquel que estudia' (ajjhāyati), es decir, el que recita los mantras. Sin embargo, este último sentido debe tomarse según la raíz 'i' con el prefijo 'adhi' (estudiar). Así, mediante la raíz 'i' precedida de 'adhi', ocurre el cambio de significado de esta raíz, refiriéndose a 'el recitador poseedor de los mantras'. เฌ ทิตฺติยํ. ทีโป ฌายติ, ทารูนิ ฌายนฺติ. เอตฺถ ฌายตีติ ชลติ. ฌายนชลนสทฺทา หิ เอกตฺถา. Jhe en el sentido de brillo o ardor. Dīpo jhāyati: la lámpara arde. Dārūni jhāyanti: las maderas arden. Aquí 'jhāyati' significa 'jalati' (arder). Los términos 'jhāyana' (arder) y 'jalana' (quemar) tienen el mismo sentido. ชชฺฌ ปริภาสนตชฺชเนสุ. ชชฺฌติ. Jajjha en los sentidos de increpar y amenazar. Jajjhati. อุชฺฌ อุสฺสคฺเค. อุสฺสคฺโค ฉฑฺฑนํ. อุชฺฌติ. อุชฺฌิตํ. Ujjha en el sentido de abandono. Ussaggo significa soltar o desechar. Ujjhati: él abandona. Ujjhitaṃ: abandonado. ฌการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces terminadas en 'jha'. ญการนฺตธาตุ Raíz terminada en 'ña'. ญา อวโพธเน. ‘‘ญาติ, ญนฺติ, ญาสิ. ญาตุ, ญนฺตุ. เญยฺย, เญยฺยุ’’นฺติอาทีนิ ยถาปาวจนํ คเหตพฺพานิ. ญาติ, ญาตโก, อญฺโญ, ญตฺตํ, ญตฺติ, ปญฺญตฺติ, วิญฺญตฺติ, สญฺญตฺติ, สญฺญา, สญฺญาณํ, ปญฺญา, ปญฺญาณํ, ญาณํ, วิญฺญาณํ. Ñā en el sentido de comprensión o conocimiento. Las formas 'ñāti, ñanti, ñāsi, ñātu, ñantu, ñeyya, ñeyyu' deben entenderse según los textos. Ñāti: pariente (conocido). Ñātako: pariente. Añño: otro. Ñattaṃ: conocido. Ñatti: mocación o anuncio. Paññatti: designación. Viññatti: comunicación. Saññatti: persuasión. Saññā: percepción. Saññāṇaṃ: señal o reconocimiento. Paññā: sabiduría. Paññāṇaṃ: entendimiento. Ñāṇaṃ: conocimiento. Viññāṇaṃ: conciencia. ตตฺถ [Pg.51] ญาตีติ ชานาติ. ปุน ญาตีติ พนฺธุ. โส หิ ‘‘อยํ อมฺหาก’’นฺติ ญาตพฺพฏฺเฐน ญาตีติ. เอวํ ญาตโก. อญฺโญติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทโย อตฺเถ น ญาติ น ชานาตีติ อญฺโญ, อวิทฺวา พาโลติ อตฺโถ. ญตฺตนฺติ ชานนภาโว. ‘‘ยาวเทว อนตฺถาย, ญตฺตํ พาลสฺส ชายตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. สญฺญาณนฺติ จิหนํ. การิเต ‘‘ญาเปติ สญฺญาเปติ วิญฺญาปยตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘อญฺญาติ ปฏิวิชฺฌติ. อตฺตตฺถํ วา ปรตฺถํ วา ญสฺสติ. อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. เอกจฺเจ นพฺภญฺญํสุ, เอกจฺเจ อพฺภญฺญํสู’’ติ ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ญาตีติอาทีนิ อาขฺยาติกปทานิ ทิฏฺฐานิเยว โหนฺติ นยวเสน. ตถา หิ อญฺญาตีติ เอตฺถ อาอิติ อุปสคฺโค, โส ปรสฺสกฺขรสฺส สญฺโญคุจฺจารณิจฺฉาย รสฺสํ กตฺวา นิทฺทิฏฺโฐ. ญาตีติ สาสเน อาขฺยาติกปทํ ทิฏฺฐํ, ตสฺมาเยว ‘‘ญาติ, ญนฺติ. ญาสี’’ติอาทินา ปทมาลากรเณ นตฺเถว โทโส. En este contexto, 'conocer' es ñāti. Además, ñāti significa pariente; pues él es un pariente (ñāti) en el sentido de ser conocido como 'este es de los nuestros'. Así es ñātako. 'Otro' (añño) significa aquel que no es un pariente ni conoce los asuntos de la vida presente, etc.; el significado es ignorante o necio. Ñattaṃ es el estado de conocer. El ejemplo de la lengua Pāli es: 'Sólo para su propio perjuicio, el conocimiento (ñattaṃ) surge en el necio'. Saññāṇaṃ es una señal o marca. En las formas causativas, se presentan 'hace saber' (ñāpeti), 'hace comprender' (saññāpeti), 'informa' (viññāpayati), etc. Puesto que se ven pasajes en Pāli como 'comprende' (aññāti), 'conocerá' (ñassati) el propio beneficio o el de otros, 'la facultad de quien conocerá lo que no ha sido conocido' (anaññātaññassāmītindriyaṃ), 'algunos no comprendieron' (nabbhaññaṃsu), 'algunos comprendieron' (abbhaññaṃsu), por lo tanto, formas verbales como ñāti, etc., se ven ciertamente según este método. Pues así, en aññāti, 'ā' es un prefijo, que se indica haciendo una vocal corta debido al deseo de pronunciar la doble consonante de la letra siguiente. En la enseñanza, se ve la forma verbal ñāti, por lo tanto, no hay error en formar el paradigma verbal como ñāti, ñanti, ñāsī, etc. ญา มารณโตสนนิสาเนสุ. มารณํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกรณํ. โตสนํ ตุฏฺฐิ. นิสานํ ติกฺขตา. ญตฺติ. มนุญฺญํ. ปญฺญตฺติ. Ñā en los sentidos de matar, complacer y afilar. Matar es el acto de cortar la facultad vital. Complacer es la satisfacción. Afilar es la agudeza. [De aquí derivan] ñatti (moción o resolución), manuñña (agradable), paññatti (designación). เอตฺถ ญตฺตีติ มาเรตีติ วา โตเสตีติ วา นิเสตีติ วา อตฺโถ. อยญฺจ ญตฺติสทฺโท ‘‘วตฺติ เอตายาติ วาจา’’ติ เอตฺถ วตฺติสทฺโท วิย อาขฺยาติกปทนฺติ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา อาทตฺเตติ เอตฺถ วิภตฺติภูตสฺส เตสทฺทสฺส วิย วิภตฺติภูตสฺส ติสทฺทสฺส สญฺโญคภาโว จ ธาตุอนฺตสฺสรสฺส รสฺสตฺตญฺจ. มนุญฺญนฺติ มนํ อาภุโส เญติ โตเสตีติ มนุญฺญํ. อยมตฺโถ มนสทฺทูปปทสฺส อาปุพฺพสฺสิมสฺส ญาธาตุสฺส วเสน ทฏฺฐพฺโพ. ปญฺญตฺตีติ นานปฺปการโต ปวตฺตินิวารเณน อกุสลานํ ธมฺมานํ ญตฺติ [Pg.52] มารณํ ปญฺญตฺติ. อถ วา ธมฺมํ สุณนฺตานํ ธมฺมเทสนาย จิตฺเต อเนกวิเธน โสมนสฺสุปฺปาทนํ. อติขิณพุทฺธีนํ อเนกวิเธน ญาณติขิณกรณญฺจ ปญฺญตฺติ นาม, ตถา โสตูนํ จิตฺตโตสเนน จิตฺตนิสาเนน จ ปญฺญาปนํ ปญฺญตฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. Aquí, ñattī tiene el significado de que mata, complace o afila. Y este término ñatti debe verse como una forma verbal, al igual que el término vatti en 'el habla (vācā) es aquello por lo cual uno habla (vatti)'. Así, en ādatteti, existe la unión de la sílaba ti que se ha convertido en una desinencia, al igual que la sílaba te que se convirtió en una desinencia, junto con el acortamiento de la vocal final de la raíz. Manuññaṃ: complace (ñeti) a la mente (manaṃ) intensamente, por lo tanto es agradable (manuññaṃ). Este significado debe verse en virtud de esta raíz ñā precedida por el prefijo ā y el sustantivo mana. Paññattī: es el 'matar' (ñatti), la eliminación de los estados inmorales mediante la prevención de su manifestación de diversas maneras; eso es paññatti. O bien, es la generación de regocijo de múltiples maneras en la mente de quienes escuchan el Dhamma mediante la enseñanza del Dhamma. El acto de agudizar el conocimiento de diversas maneras en aquellos con una inteligencia extremadamente aguda es lo que se llama paññatti; asimismo, se debe entender que paññatti es dar a conocer mediante la complacencia de la mente y el afilamiento del intelecto de los oyentes. อิติ ภูวาทิคเณ จวคฺคนฺตธาตุรูปานิ Así concluyen las formas de las raíces que terminan en el grupo de las palatales (cavagga) en la clase bhūvādi. สมตฺตานิ. Completado. ฏการนฺตธาตุ Raíces terminadas en la letra ṭa. อิทานิ ฏวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต – Ahora se exponen las formas de las raíces que terminan en el grupo de las retroflejas (ṭavagga): โสฏุ คพฺเพ. คพฺพํ ทพฺพนํ. โสฏติ. Soṭu en el sentido de orgullo (gabba). Orgullo es arrogancia (dabbana). Soṭati. โยฏุ สมฺพนฺเธ. โยฏติ. Yoṭu en el sentido de conexión (sambandha). Yoṭati. เมฏุ มิเลฏุ อุมฺมาเท. เมฏติ. มิเลฏติ. Meṭu y mileṭu en el sentido de locura (ummāda). Meṭati. Mileṭati. กฏ วสฺสาวรเณสุ. กฏติ. Kaṭa en los sentidos de lluvia (vassa) y cobertura (āvaraṇa). Kaṭati. สฏ ปริภาสเน. สฏติ. Saṭa en el sentido de reproche (paribhāsana). Saṭati. ลฏ พาลฺเย จ. ปุพฺพาเปกฺขาย จกาโร. ลฏติ. ลาโฏ. Laṭa también en el sentido de niñez o necedad (bālya). La partícula ca indica la inclusión de lo mencionado anteriormente. Laṭati. Lāṭo. สฏ รุชาวิสรณคตฺยาวสาเนสุ. รุชา ปีฬา. วิสรณํ วิปฺผรณํ. คตฺยาวสานํ คติยา อวสานํ โอสานํ อภาวกรณํ, นิสีทนนฺติ วุตฺตํ โหติ. สฏติ. สาโฏ วุจฺจติ สาฏโก. Saṭa en los sentidos de dolor (rujā), difusión (visaraṇa), movimiento (gati) y terminación (avasāna). Dolor (rujā) es aflicción (pīḷā). Difusión (visaraṇa) es expansión (vippharaṇa). Terminación del movimiento (gatyāvasāna) es el fin (osāna) del movimiento, el acto de cesar o detenerse, que significa sentarse (nisīdana). Saṭati. Sāṭo se refiere a un manto (sāṭako). วฏ เวธเน. วฏติ. วโฏ. วาโฏ. Vaṭa en el sentido de perforar (vedhane). Vaṭati. Vaṭo. Vāṭo. ขิฏ อุตฺตาสเน. เขฏติ, อาเขฏโก, เขโฏ, อุกฺเขฏิโต, สมุกฺเขฏิโต. Khiṭa en el sentido de aterrorizar (uttāsane). Kheṭati, ākheṭako, kheṭo, ukkheṭito, samukkheṭito. สิฏ อนาทเร. เสฏติ. Siṭa en el sentido de falta de respeto (anādare). Seṭati. ชฏ [Pg.53] ฆฏ สงฺฆาเต. ชฏติ. ชฏา, ชฏิโล, ชฏี. อนฺโตชฏา พหิชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชา. การิเต ‘‘โส อิมํ วิชฏเย ชฏํ. อรหตฺตมคฺคกฺขเณ วิชเฏติ นามา’’ติ ปโยโค. Jaṭa y ghaṭa en el sentido de acumulación o entrelazamiento (saṅghāte). Jaṭati. Jaṭā (cabello enmarañado), jaṭilo (asceta de cabellos enmarañados), jaṭī. 'Maraña interna, maraña externa; los seres están enredados por la maraña'. En el modo causativo: 'él debería desenredar esta maraña'. El uso es: 'en el momento del sendero del arhat, ciertamente desenreda (vijaṭeti)'. ภฏ ภตฺติยํ. ภฏติ. ภโฏ. เวตนํ ภฏโก ยถา. Bhaṭa en el sentido de devoción o servicio (bhattiyaṃ). Bhaṭati. Bhaṭo (servidor o soldado). Por ejemplo, el salario se denomina bhaṭako. ตฏ อุสฺสเย. อุสฺสโย อาโรโห อุพฺเพโธ. ตฏติ. ตโฏ, คิริตโฏ, นทีตโฏ, ตฏี, ตฏํ. Taṭa en el sentido de elevación (ussaye). Elevación (ussayo) es ascenso o altura. Taṭati. Taṭo (cima u orilla), giritaṭo (ladera de la montaña), nadītaṭo (orilla del río), taṭī, taṭaṃ. ขฏ กํเส. ขฏติ. ขโฏ. Khaṭa en el sentido de bronce (kaṃse). Khaṭati. Khaṭo. นฏ นติยํ. นฏติ. นโฏ, นาฏกํ. Naṭa en el sentido de danza o inclinación (natiyaṃ). Naṭati. Naṭo (actor), nāṭakaṃ (drama). ปิฏ สทฺทสงฺฆาเฏสุ. เปฏติ. เปฏโก, ปิฏกํ. ปิฏกสทฺโท ‘‘มา ปิฏกสมฺปทาเนนา’’ติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย กุทาลปิฏกํ อาทายา’’ติอาทีสุ ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ ภาชเน. Piṭa en los sentidos de sonido y acumulación (saddasaṅghāṭesu). Peṭati. Peṭako, piṭakaṃ. El término piṭaka se encuentra en el sentido de la escritura o preservación de la enseñanza (pariyatti) en pasajes como 'no [os dejéis llevar] por la autoridad de las escrituras (piṭakasampadānena)'. En pasajes como 'luego un hombre vendría llevando una cesta (piṭaka) y una azada', se refiere a cualquier tipo de recipiente. หฏ ทิตฺติยํ. หฏติ. หาฏกํ, หฏกํ. ยํ ชาตรูปํ หฏกนฺติ วุจฺจติ. Haṭa en el sentido de brillo (dittiyaṃ). Haṭati. Hāṭakaṃ, haṭakaṃ. El oro (jātarūpaṃ) es lo que se denomina haṭaka. สฏ อวยเว. สฏติ. Saṭa en el sentido de parte o miembro (avayave). Saṭati. ลุฏ วิโลฐเน. โลฏติ. Luṭa en el sentido de agitación o revuelto (viloṭhane). Loṭati. จิฏ เปสเน. เจฏติ. เจฏโก. Ciṭa en el sentido de envío o servicio (pesane). Ceṭati. Ceṭako (sirviente). วิฏ สทฺเท. เวฏติ. เวฏโก. Viṭa en el sentido de sonido (sadde). Veṭati. Veṭako. อฏ ปฏ อิฏ กิฏ กฏ คติยํ. อฏติ. ปฏติ. เอฏติ. เกฏติ. กฏติ. ปโฏ อิจฺเจว นามิกปทํ ทิฏฺฐํ. ปฏติ ชิณฺณภาวํ [Pg.54] คจฺฉตีติ ปโฏ. ปโฏติ วตฺถํ. วตฺถสฺส หิ อเนกานิ นามานิ – Aṭa, paṭa, iṭa, kiṭa y kaṭa en el sentido de movimiento (gatiyaṃ). Aṭati. Paṭati. Eṭati. Keṭati. Kaṭati. Paṭo es precisamente el término nominal que se conoce. Se llama paṭo porque se desgasta (paṭati) o llega a un estado de deterioro. Paṭo significa tela. La tela tiene ciertamente muchos nombres: ปโฏ โจโฬ สาฏโก จ, วาโส วสนมํสุกํ; ทุสฺสมจฺฉาทนํ วตฺถํ, เจลํ วสนิ อมฺพรํ. Paṭo, coḷo y sāṭako, vāso, vasanam y aṃsukaṃ; dussaṃ, acchādanaṃ, vatthaṃ, celaṃ, vasani y ambaraṃ. มุฏ ปมทฺทเน. โมฏติ. Muṭa en el sentido de triturar. Moṭati. จุฏ อปฺปีภาเว. โจฏติ. Cuṭa en el sentido de hacerse pequeño. Coṭati. วฏิ วิภาชเน. วฏติ. วณฺโฏ. Vaṭi en el sentido de dividir. Vaṭati. Vaṇṭo. รุฏิ ลุฏิ เถยฺเย. รุณฺฏติ. ลุณฺฏติ. รุณฺฏโก. ลุณฺฏโก. Ruṭi y luṭi en el sentido de robo. Ruṇṭati. Luṇṭati. Ruṇṭako. Luṇṭako. ผุฏ วิสรเณ โผฏติ. โผโฏ. Phuṭa en el sentido de expansión. Phoṭati. Phoṭo. เจฏ เจฏายํ. เจฏติ. เจฏโก. Ceṭa en el sentido de esforzarse o servir. Ceṭati. Ceṭako. ฆุฏ ปริวตฺตเน. โฆฏติ. Ghuṭa en el sentido de rotación o intercambio. Ghoṭati. รุฏ ลุฏ ปฏิฆาเต. โรฏติ. โลฏติ. Ruṭa y luṭa en el sentido de golpear o resistencia. Roṭati. Loṭati. ฆฏ เจตายํ. ฆฏติ. ฆโฏ. ฆโฏ วุจฺจติ กุมฺโภ. อิมานิ ตทภิธานานิ – Ghaṭa en el sentido de esforzarse. Ghaṭati. Ghaṭo. Un ghaṭo se denomina kumbho (jarra). Estos son sus sinónimos: ฆโฏ กุมฺโภ ฆฏี กุมฺภี, ตุณฺฑิกิโร ตุ อุกฺขลี; มหนฺตภาชนํ จาฏิ, อติขุทฺทํ กุฏฺฏํ ภเว; “Ghaṭo”, “kumbho”, “ghaṭī”, “kumbhī”, “tuṇḍikiro” y “ukkhalī”; el recipiente grande es “cāṭi”, y el muy pequeño sería “kuṭṭaṃ”. จฏ ภฏ ปริภาสเน เทฏ จ. จฏติ. ภฏติ. เทฏติ. Caṭa, bhaṭa y deṭa en el sentido de insultar. Caṭati. Bhaṭati. Deṭati. กุฏ โกฏิลฺเล. กุฏติ. ปฏิกุฏติ. Kuṭa en el sentido de encorvamiento. Kuṭati. Paṭikuṭati. ปุฏ สํกิเลสเน. ปุฏติ. Puṭa en el sentido de corrupción. Puṭati. จุฏ ฉุฏ กุฏ เฉทเน. จุฏติ. ฉุฏติ. กุฏติ. Cuṭa, chuṭa y kuṭa en el sentido de cortar. Cuṭati. Chuṭati. Kuṭati. ผุฏ วิกสเน. ผุฏติ. Phuṭa en el sentido de florecer. Phuṭati. มุฏ อคฺคิสทฺทปกฺเขปมทฺทเนสุ. มุฏติ. Muṭa en los sentidos de sonido del fuego, lanzar y triturar. Muṭati. ตุฏ กลหกมฺมนิ. ตุฏติ. Tuṭa en el sentido de disputa. Tuṭati. ฆุฏ ปฏิฆาเต. ฆุฏติ. โฆฏโก. Ghuṭa en el sentido de resistencia. Ghuṭati. Ghoṭako. ฏการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en la letra “ṭ”. ฐการนฺตธาตุ Raíces que terminan en la letra “ṭh”. ฐา [Pg.55] คตินิวตฺติยํ. คตินิวตฺติ อุปฺปชฺชมานสฺส คมนสฺสุปจฺเฉโท. ฐาติ, ฐนฺติ. ติฏฺฐติ. ปติฏฺฐาติ. อธิฏฺฐาติ. อธิฏฺเฐติ. สณฺฐาติ. สณฺฐหติ. อธิฏฺฐหติ. อุปฏฺฐหติ. ฐาตุ. ติฏฺฐตุ. ติฏฺเฐยฺย. อฏฺฐ, อฏฺฐุ. อฏฺฐา, อฏฺฐู, อฏฺฐาสิ, อฏฺฐํสุ. ยาวสฺส กาโย ฐสฺสติ. ติฏฺฐิสฺสติ. อุปสฺสุติ ติฏฺฐิสฺสถ. อฏฺฐิสฺสา, อฏฺฐิสฺสํสุ. อติฏฺฐิสฺสา, อติฏฺฐิสฺสํสุ. ฐาตุํ, อุปฏฺฐาตุํ. อุปฏฺฐหิตุํ. อธิฏฺฐาตุํ. อธิฏฺฐหิตุํ. ฐตฺวา, อธิฏฺฐิตฺวา. อุปฏฺฐหิตฺวา, อธิฏฺฐหิตฺวา. ฐานํ, ฐิติ, สณฺฐิติ, อวฏฺฐิติ. สณฺฐานํ, ปฏฺฐานํ. อุปฏฺฐาโก, ฐิโต. ปพฺพตฏฺโฐ ภูมฏฺโฐ. อุปฏฺฐหํ อิจฺจาทีนิ. Ṭhā en el sentido de cesación del movimiento. La cesación del movimiento es la interrupción del movimiento que surge. Ṭhāti, ṭhanti. Tiṭṭhati. Patiṭṭhāti. Adhiṭṭhāti. Adhiṭṭheti. Saṇṭhāti. Saṇṭhahati. Adhiṭṭhahati. Upaṭṭhahati. Ṭhātu. Tiṭṭhatu. Tiṭṭheyya. Aṭṭha, aṭṭhu. Aṭṭhā, aṭṭhū, aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Mientras su cuerpo permanezca (ṭhassati). Tiṭṭhissati. Escucharán con atención (upassuti tiṭṭhissatha). Aṭṭhissā, aṭṭhissaṃsu. Atiṭṭhissā, atiṭṭhissaṃsu. Ṭhātuṃ, upaṭṭhātuṃ. Upaṭṭhahituṃ. Adhiṭṭhātuṃ. Adhiṭṭhahituṃ. Ṭhatvā, adhiṭṭhitvā. Upaṭṭhahitvā, adhiṭṭhahitvā. Ṭhānaṃ, ṭhiti, saṇṭhiti, avaṭṭhiti. Saṇṭhānaṃ, paṭṭhānaṃ. Upaṭṭhāko, ṭhito. Situado en la montaña (pabbataṭṭho), situado en la tierra (bhūmaṭṭho). Upaṭṭhahaṃ, etc. ตตฺถ ฐานสทฺโท อิสฺสริยฐิติขณการเณสุ ทิสฺสติ. ‘‘กึ ปนายสฺมา เทวานมินฺโท กมฺมํ กตฺวา อิมํ ฐานํ ปตฺโต’’ติอาทีสุ หิ อิสฺสริเย ทิสฺสติ. ‘‘ฐานกุสโล โหติ อกฺขณเวธี’’ติอาทีสุ ฐิติยํ. ‘‘ฐานโสเปตํ ตถาคตํ ปฏิภาตี’’ติอาทีสุ ขเณ. ‘‘ฐานญฺจ ฐานโส ญตฺวา อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโส’’ติอาทีสุ การเณ. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติภาเวน, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. En ese contexto, la palabra “ṭhāna” se ve en los sentidos de poder, estabilidad, momento y causa. En pasajes como: “¿Qué acción realizó el señor de los devas para alcanzar esta posición (ṭhāna)?”, se ve en el sentido de poder. En: “Es experto en la postura (ṭhāna), un arquero certero”, se ve en el sentido de estabilidad. En: “El Tathāgata se manifiesta en el momento (ṭhānaso) oportuno”, se ve en el sentido de momento. En: “Conociendo la causa (ṭhāna) como causa y la no-causa como no-causa”, se ve en el sentido de causa. Pues la causa se llama “ṭhāna” porque el resultado reside allí debido a su estado de dependencia. อิสฺสริเย ฐิติยญฺจ, ขณสฺมิมฺปิ จ การเณ; จตูสฺวตฺเถสุ เอเตสุ, ฐานสทฺโท ปวตฺตตีติ. “En el poder y en la estabilidad, en el momento y también en la causa; en estos cuatro sentidos se emplea la palabra ‘ṭhāna’”. เฐ สทฺทสงฺกาเตสุ. ฐียติ. Ṭhe en los sentidos de sonido y sospecha. Ṭhīyati. เฐ เวฐเน. ฐายติ. Ṭhe en el sentido de envolver. Ṭhāyati. ปฐ [Pg.56] วิยตฺติยํ วาจายํ. ธมฺมํ ปฐติ. ปาโฐ, นกฺขตฺตปาฐโก, โส โหรปาฐกํ ปุจฺฉิ. สพฺพปาฐี ภวิสฺสติ. ปฐิตุํ, ปฐิตเว, ปฐิตฺวา, ปฐิตฺวาน, ปฐิตุน, ปฐิย, ปฐิยาน. Paṭha en el sentido de habla clara. Recita el Dhamma (dhammaṃ paṭhati). Pāṭho, nakkhattapāṭhako, él preguntó al astrólogo (horapāṭhakaṃ). Será un conocedor de todos los textos (sabbapāṭhī). Paṭhituṃ, paṭhitave, paṭhitvā, paṭhitvāna, paṭhituna, paṭhiya, paṭhiyāna. เอวํวิธํ ตุํปจฺจยนฺตาทิวิภาคํ สพฺพตฺถ ยถารหํ วตฺตุกามาปิ คนฺถ วิตฺถารภเยน น วทาม. อวุตฺโตปิ อีทิโส วิภาโค นยานุสาเรน ยถาสมฺภวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺโพ. ยตฺถ ปน ปาฬินิทสฺสนาทิวิเสโส อิจฺฉิตพฺโพ โหติ, ตตฺเถเวตํ ทสฺเสสฺสาม. Aunque deseamos exponer en todas partes tal distinción de los sufijos que terminan en “tuṃ”, etc., según corresponda, no lo hacemos por temor a la extensión del libro. Aun cuando no se mencione, tal distinción debe aplicarse en todas partes siguiendo el método, según sea posible. Sin embargo, donde se requiera una distinción especial como ejemplos de los textos, allí lo mostraremos. วฐ ถูลิเย. วฐติ. วฐโร. วฐโรติ ถูลฆนสรีรสฺมึ วตฺตพฺพวจนํ. ตถา หิ วินยฏฺฐกถายํ ‘‘วฐโรติ ถูโล, ถูโล จ ฆนสรีโร จายํ ภิกฺขูติ วุตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ. Vaṭha en el sentido de robustez. Vaṭhati. Vaṭharo. “Vaṭharo” es un término que se aplica a un cuerpo grueso y denso. Así, en el Comentario del Vinaya se dice: “Vaṭharo significa grueso; se dice que este monje es grueso y de cuerpo denso”. มฐ นิวาเส. มฐติ. มโฐ. Maṭha en el sentido de morada. Maṭhati. Maṭho. กฐ กิจฺฉชีวเน. กฐติ. กโฐ. Kaṭha en el sentido de vida difícil. Kaṭhati. Kaṭho. รฐ ปริภาสเน. รฐติ. Raṭha en el sentido de reprochar. Raṭhati. สาฐ พลกฺกาเร. พลกฺกาโร นาม อตฺตโน พเลน ยถาชฺฌาสยํ ทพฺพลสฺส อภิภวนํ. สาฐติ. สาโฐ. Sāṭha en el sentido de coerción. La coerción consiste en el sometimiento del débil por medio de la propia fuerza, de acuerdo con el propio deseo. Sāṭhati. Sāṭho. อุฐ รุฐ ลุฐ อุปฆาเต. โอฐติ. โรฐติ. โลฐติ. Uṭha, ruṭha, luṭha en el sentido de dañar. Oṭhati. Roṭhati. Loṭhati. ปิฐ หึสาสํกิเลเสสุ. เปฐติ. ปิฐโร. Piṭha en los sentidos de herir y corromper. Peṭhati. Piṭharo. สฐ เกตเว จ. ปุพฺพตฺเถสุ จกาโร. สฐติ. สโฐ สโฐติ เกราฏิโก วุจฺจติ. Saṭha también en el sentido de engaño. La partícula 'ca' indica los significados anteriores. Saṭhati. Al hipócrita se le llama saṭho. สุฐ คติปฏิฆาเต. คมนปฏิหนนํ คติปฏิฆาโต. โสฐติ. Suṭha en el sentido de obstrucción del movimiento. La obstrucción del movimiento es el impedimento del andar. Soṭhati. กุฐิ ลุฐิ อาลสฺสิเย จ. จกาโร ปุพฺพตฺเถ จ. กุณฺฐติ. กุณฺโฐ. ลุณฺฐติ. ลุณฺโฐ. Kuṭhi, luṭhi también en el sentido de pereza. La partícula 'ca' indica también el significado anterior. Kuṇṭhati. Kuṇṭho. Luṇṭhati. Luṇṭho. สุฐิ [Pg.57] โสสเน. สุณฺฐติ. Suṭhi en el sentido de secar. Suṇṭhati. รุฐิ ลุฐิ อฐิ คติยํ. รุณฺฐติ. ลุณฺฐติ. อณฺฐติ. Ruṭhi, luṭhi, aṭhi en el sentido de ir. Ruṇṭhati. Luṇṭhati. Aṇṭhati. เวฐ เวฐเน. เวฐติ, นิพฺเพฐติ. เวฐนํ, นิพฺเพฐนํ. Veṭha en el sentido de envolver. Veṭhati, nibbeṭhati. Envolvimiento, desenvolvimiento. วฐิ เอกจริยายํ. วณฺฐติ. Vaṭhi en el sentido de vivir solo. Vaṇṭhati. มฐ กุฐิ โสเก. มฐติ. กุณฺฐติ. Maṭha, kuṭhi en el sentido de pesar. Maṭhati. Kuṇṭhati. เอฐ เหฐ วิพาธายํ. เอฐติ. เหฐติ. วิเหฐติ. วิเหฐนํ. Eṭha, heṭha en el sentido de oprimir. Eṭhati. Heṭhati. Viheṭhati. Viheṭhanaṃ. ลุฐ ปฏิฆาเต. โลฐติ. Luṭha en el sentido de resistencia. Loṭhati. ปฐ วิขฺยาเน. ปฐติ. Paṭha en el sentido de anunciar. Paṭhati. ลุฐ สํกิเลเส. โลฐติ. Luṭha en el sentido de corrupción. Loṭhati. ฐการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en la letra 'ṭha'. ฑการนฺตธาตุ Raíz que termina en la letra 'ḍa'. ฑิ วิหายสคติยํ คมนมตฺเต จ. เฑติ, ฑยติ. เฑมาโน. อุจฺเจ สกุณ เฑมาน. เย มํ ปุเร ปจฺจุฑฺเฑนฺติ. Ḍi en el sentido de ir por el aire y en el simple movimiento. Ḍeti, ḍayati. Volando. '¡Oh pájaro, volando en lo alto!'. 'Aquellos que antes volaban hacia mí'. ฑิ ขิปนุฑฺฑเนสุ. เฑติ. อุฑฺเฑติ. Ḍi en los sentidos de lanzar y volar hacia arriba. Ḍeti. Uḍḍeti. อิโต พหิทฺธา ปาสณฺฑา, ทิฏฺฐีสุ ปสีทนฺติ เต; น เตสํ ธมฺมํ โรเจมิ, น เต ธมฺมสฺส โกวิทา. 'Fuera de este Dhamma están los sectarios, ellos se complacen en sus puntos de vista; no apruebo su doctrina, ellos no son expertos en la verdad'. เอตฺถ จ ปาสณฺฑาติ ปาสํ เฑนฺตีติ ปาสณฺฑา, สตฺตานํ จิตฺเตสุ ทิฏฺฐิปาสํ ขิปนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ตณฺหาปาสํ ทิฏฺฐิปาสญฺจ เฑนฺติ อุฑฺเฑนฺตีติ ปาสณฺฑา. Y aquí, 'sectarios' (pāsaṇḍā) se refiere a quienes lanzan el lazo; el significado es que lanzan el lazo de los puntos de vista erróneos en las mentes de los seres. O bien, son sectarios porque lanzan o elevan el lazo del deseo y el lazo de los puntos de vista. มุฑิ [Pg.58] กณฺฑเน. มุณฺฑติ. กุมารํ มุณฺฑึสุ. มุณฺโฑ. Muḍi en el sentido de afeitar. Muṇḍati. Afeitaron al muchacho. Muṇḍo (afeitado). จุฑฺฑ หาวกรเณ. จุฑฺฑติ. Cuḍḍa en el sentido de gesticulación amorosa. Cuḍḍati. อฑฺฑ อภิโยเค. อฑฺฑติ. Aḍḍa en el sentido de aplicación. Aḍḍati. คฑิ วทเนกเทเส. คณฺฑติ. คณฺโฑ. Gaḍi en el sentido de una parte del rostro. Gaṇḍati. Gaṇḍo (mejilla). หุฑิ ปิฑิ สงฺฆาเต. หุณฺฑติ. ปิณฺฑติ. ปิณฺโฑ. Huḍi, piḍi en el sentido de agrupar. Huṇḍati. Piṇḍati. Piṇḍo (masa o bola). หิฑิ คติยํ. หิณฺฑติ, อาหิณฺฑติ. Hiḍi en el sentido de ir. Hiṇḍati, āhiṇḍati. กุฑิ ทาเห. กุณฺฑติ. กุณฺโฑ. Kuḍi en el sentido de quemar. Kuṇḍati. Kuṇḍo. วฑิ มฑิ เวฐเน. วณฺฑติ. มณฺฑติ. มณฺฑลํ. Vaḍi, maḍi en el sentido de envolver. Vaṇṭhati. Maṇḍati. Maṇḍalaṃ (círculo). ภฑิ ปริภาสเน. ภณฺฑติ. ภณฺฑนํ. ภณฺโฑ. Bhaḍi en el sentido de insultar (paribhāsane). Bhaṇḍati. Bhaṇḍanaṃ (riña). Bhaṇḍo (objeto o persona pendenciera). มฑิ มชฺชเน. มณฺฑติ. มณฺฑนํ. Maḍi en el sentido de adornar (majjane). Maṇḍati. Maṇḍanaṃ (decoración). ตุฑิ โตฬเน. ตุณฺฑติ. ตุณฺโฑ. ตุณฺเฑนาทาย คจฺเฉยฺย. Tuḍi en el sentido de picotear o golpear (toḷane). Tuṇḍati. Tuṇḍo (pico). 'Tuṇḍenādāya gaccheyya' (debería ir llevándolo con el pico). ภุฑิ ภรเณ. ภุณฺฑติ. Bhuḍi en el sentido de sostener (bharaṇe). Bhuṇḍati. จฑิ โกเป. จณฺฑติ. จณฺโฑ. จณฺฑาโล, จณฺฑิกฺกํ. Caḍi en el sentido de ira (kope). Caṇḍati. Caṇḍo (feroz). Caṇḍālo (un paria), caṇḍikkaṃ (ferocidad). สฑิ รุชายํ. สณฺฑติ. สณฺโฑ. Saḍi en el sentido de dolor o ruptura (rujāyaṃ). Saṇḍati. Saṇḍo (bosquecillo o grupo). ตฑิ ตาฬเน. ตณฺฑติ. วิตณฺฑา. Taḍi en el sentido de golpear (tāḷane). Taṇḍati. Vitaṇḍā (sofisma o argumento polémico). ปฑิ คติยํ. ปณฺฑติ. ปณฺฑา, ปณฺฑิโต. เอตฺถ ปณฺฑาติ ปญฺญา. สา หิ สุขุเมสุปิ อตฺเถสุ ปณฺฑติ คจฺฉติ ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิกมฺปิ อาการํ ชานาตีติ ‘‘ปณฺฑา’’ติ วุจฺจติ. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑาย อิโต คโต ปวตฺโตติ ปณฺฑิโต. อถ วา สญฺชาตา ปณฺฑา เอตสฺสาติ ปณฺฑิโต. ปณฺฑติ ญาณคติยา คจฺฉตีติปิ ปณฺฑิโต. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ [Pg.59] วุตฺตํ ‘‘ปณฺฑนฺตีติ ปณฺฑิตา. สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกตฺเถสุ ญาณคติยา คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ’’ติ. Paḍi en el sentido de movimiento o conocimiento (gatiyaṃ). Paṇḍati. Paṇḍā (sabiduría), paṇḍito (sabio). Aquí, 'paṇḍā' significa sabiduría (paññā). Ciertamente, se llama 'paṇḍā' porque 'paṇḍati' (va o penetra) incluso en los significados sutiles, conociendo aspectos como la opresión del sufrimiento. 'Paṇḍito' es aquel que ha procedido o actúa mediante la sabiduría (paṇḍā). Alternativamente, 'paṇḍito' es aquel en quien ha nacido la sabiduría. También es 'paṇḍito' aquel que avanza con el movimiento del conocimiento (ñāṇagatiyā). Así se dice en el comentario: 'Son sabios porque son paṇḍantā (avanzan). El significado es que avanzan con el movimiento del conocimiento en los asuntos de este mundo y del más allá'. คฑิ มเท. คณฺฑติ. Gaḍi en el sentido de embriaguez u orgullo (made). Gaṇḍati. ขฑิ มนฺเถ. ขณฺฑติ. ขณฺฑิโต, ขณฺโฑ. Khaḍi en el sentido de batir o dividir (manthe). Khaṇḍati. Khaṇḍito (fragmentado), khaṇḍo (fragmento). ลฑิ ชิวฺหามถเน. ลณฺฑติ. ลณฺโฑ. Laḍi en el sentido de agitar la lengua o jugar (jivhāmathane). Laṇḍati. Laṇḍo (excremento). ฑการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en ḍa. ฑการนฺตธาตุ Raíz que termina en ḍa. วฑฺฒ วฑฺฒเน. วฑฺฒติ. สิริวฑฺฒโก, ธนวฑฺฒโก, วฑฺฒิโต, พุฑฺโฒ. เอตฺถ จ วการสฺส พกาโร, อการสฺส จุกาโร. Vaḍḍha en el sentido de crecer o aumentar (vaḍḍhane). Vaḍḍhati. Sirivaḍḍhako (aumentador de gloria), dhanavaḍḍhako (aumentador de riqueza), vaḍḍhito (aumentado), buḍḍho (anciano o maduro). Aquí, la 'v' se convierte en 'b' y la 'a' en 'u'. กฑฺฒ อากฑฺฒเน. กฑฺฒติ, อากฑฺฒติ, นิกฑฺฒติ. อกามา ปริกฑฺฒนฺติ, อุลูกญฺเญว วายสา. Kaḍḍha en el sentido de arrastrar (ākaḍḍhane). Kaḍḍhati (tira), ākaḍḍhati (atrae), nikaḍḍhati (expulsa). 'Akāmā parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā' (los cuervos arrastran al búho contra su voluntad). อิมานิ ฒการนฺตธาตุรูปานิ. Estas son las formas de las raíces que terminan en ḍha. ณการนฺตธาตุ Raíz que termina en ṇa. อณ รณ วณ ภณ มณ กณ สทฺเท. อณติ. อณโก พฺราหฺมโณ. รณติ. รณํ. วณติ. วาณโก. ภณติ. ภาณโก. มณติ. มณิโก. กณติ. กาโณ. ตตฺถ พฺราหฺมโณติ พฺรหฺมํ อณตีติ พฺราหฺมโณ, มนฺเต สชฺฌายตีติ อตฺโถ. อกฺขรจินฺตกา ปน ‘‘พฺรหฺมุโน อปจฺจํ พฺราหฺมโณ’’ติ วทนฺติ. อริยา ปน พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณติ. Aṇa, raṇa, vaṇa, bhaṇa, maṇa, kaṇa en el sentido de sonido (sadde). Aṇati. Aṇako, brāhmaṇo. Raṇati. Raṇaṃ (batalla o sonido). Vaṇati. Vāṇako. Bhaṇati (él dice). Bhāṇako (recitador). Maṇati. Maṇiko. Kaṇati. Kāṇo (tuerto). Allí, 'brāhmaṇo' significa aquel que suena o recita lo divino (brahmaṃ aṇati), es decir, que recita los mantras. Sin embargo, los gramáticos dicen que un 'brāhmaṇo' es un descendiente de Brahmā. Pero para los nobles (Ariyas), se es 'brāhmaṇo' por haber expulsado el mal (bāhitapāpattā). พฺราหฺมโณ [Pg.60] โสตฺติโย วิปฺโป, โภวาที พฺรหฺมพนฺธุ จ; พฺรหฺมสูนุ ทฺวิโช พฺรหฺมา, กมลาสนสูนุ จ; Brāhmaṇo, sottiyo, vippo, bhovādī, brahmabandhu; brahmasūnu, dvijo, brahmā, kamalāsanasūnu (son sinónimos). รณสทฺโท ‘‘สรณา ธมฺมา อรณา ธมฺมา’’ติอาทีสุ กิเลเสสุ วตฺตติ. กิเลสา หิ รณนฺติ กนฺทนฺติ เอเตหีติ รณาติ วุจฺจนฺติ. La palabra 'raṇa' se usa para los defilements (kilesa) en pasajes como 'saraṇā dhammā araṇā dhammā'. Ciertamente, se dice que los defilements son 'raṇā' porque a través de ellos los seres claman o sufren. ‘‘ธนุคฺคโห อสทิโส, ราชปุตฺโต มหพฺพโล; สพฺพามิตฺเต รณํ กตฺวา, สํยมํ อชฺฌุปาคมี’’ติ En 'Dhanuggaho asadiso, rājaputto mahabbalo; sabbāmitte raṇaṃ katvā, saṃyamaṃ ajjhupāgamī', se usa en el sentido de batalla. 'Raṇaṃ katvā' significa 'habiendo hecho la guerra'. เอตฺถ ยุทฺเธ วตฺตติ. รณํ กตฺวาติ หิ ยุทฺธํ กตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ รณํ กโรนฺตา, ธาวึสุ เต อฏฺฐทิสา สมนฺตโต’’ติ เอตฺถ จุณฺณวิจุณฺณกรเณ วตฺตติ. รณํ กโรนฺตาติ หิ จุณฺณวิจุณฺณํ กโรนฺตาติ อตฺโถ. เอวํ อตฺถวิวรณมฺปิ สทฺทสงฺขาตมตฺถํ อนฺโตเยว กตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน กตํ, น ธาตุนานตฺถวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ธาตูนมตฺถาติสยโยโคปิ ภวติ, เตน เอวํ อตฺถวิวรณํ กตนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ. En 'Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato', se usa en el sentido de pulverizar o triturar. 'Raṇaṃ karontā' significa 'haciendo pedazos'. Por lo tanto, debe entenderse que la explicación del significado se hace según la intención, basándose en lo que se conoce como el sonido (del término), y no meramente por los diversos significados de la raíz. O bien, debe entenderse que las raíces poseen una multiplicidad de significados, y por ello se realiza tal explicación del sentido. ภณ ภณเน. ปริตฺตํ ภณติ, วจนํ ภณติ. ทีฆภาณโก, ปิยภาณี, ภาณวาโร. เอตฺถ ภาณวาโรติ – Bhaṇa en el sentido de hablar (bhaṇane). Parittaṃ bhaṇati (él recita el paritta), vacanaṃ bhaṇati (él dice una palabra). Dīghabhāṇako (recitador del Dīgha Nikāya), piyabhāṇī (que habla con dulzura), bhāṇavāro (sección de recitación). Aquí, respecto a bhāṇavāro: ‘‘อฏฺฐกฺขรา เอกปทํ, เอกา คาถา จตุปฺปทํ; คาถา เจกามโต คนฺโถ, คนฺโถ พาตฺตึสตกฺขโร; Ocho sílabas forman un pie (pada), una estrofa (gāthā) tiene cuatro pies; una estrofa es considerada una unidad de texto (gantho), y un gantho tiene treinta y dos sílabas. พาตฺตึสกฺขรคนฺถานํ, ปญฺญาสํ ทฺวิสตํ ปน; ภาณวาโร มโต เอโก, สฺวฏฺฐกฺขรสหสฺสโก’’ติ. Doscientas cincuenta unidades de treinta y dos sílabas se consideran un bhāṇavāra, el cual contiene ocho mil sílabas. เอวํ อฏฺฐกฺขรสหสฺสปริมาโณ ปาโฐ วุจฺจติ. De este modo, un texto de una extensión de ocho mil sílabas se denomina bhāṇavāra. โอณํ อปนยเน. โอณติ. Oṇa en el sentido de remover o quitar (apanayane). Oṇati. โสณ วณฺณคตีสุ. โสณติ, โสโณ. Soṇa en los sentidos de color y movimiento (vaṇṇagatīsu). Soṇati, soṇo (rojo o perro). โสณ [Pg.61] สิโลณ สงฺฆาเต. โสณติ. สิโลณติ. Soṇa y siloṇa en el sentido de amontonar o reunir (saṅghāte). Soṇati. Siloṇati. ฆิณิ ฆุณิ ฆณิ คหเณ. ฆิณฺณติ. ฆุณฺณติ. ฆณฺณติ. Ghiṇi, ghuṇi y ghaṇi en el sentido de asir o tomar (gahaṇe). Ghiṇṇati. Ghuṇṇati. Ghaṇṇati. ฆุณ ฆุณฺณ คมเน. โฆณติ. ฆุณฺณติ. Ghuṇa, ghuṇṇa [en el sentido de] movimiento. Ghoṇati, ghuṇṇati. ปณ พฺยวหาเร, ถุติยญฺจ. ปณติ วาณิโช, โวหารํ กโรติ อิจฺจตฺโถ. สทฺโธ พุทฺธํ ปณติ, โถมยติ อิจฺจตฺโถ, อาปณํ, สาปโณ คาโม. Paṇa [en el sentido de] comercio y elogio. Paṇati vāṇijo significa que el comerciante realiza un intercambio. Saddho buddhaṃ paṇati significa que el devoto elogia al Buddha; [de aquí derivan] āpaṇaṃ (tienda o mercado) y sāpaṇo gāmo (una aldea con mercado). คณ รณ คติยํ. คณติ. รณติ. Gaṇa, raṇa [en el sentido de] movimiento. Gaṇati, raṇati. จณ สณ ทาเน. จณติ. สณติ. Caṇa, saṇa [en el sentido de] dar. Caṇati, saṇati. ผณ คติยํ. ผณติ. ผณํ. Phaṇa [en el sentido de] movimiento. Phaṇati. Phaṇaṃ (la capucha de una serpiente). เวณุ ญาณจินฺตานิสามเนสุ. เวณติ. Veṇu [en el sentido de] conocimiento, pensamiento y observación. Veṇati. ปีณ ปีณเน. ปีณนํ ปริปุณฺณตา. ปีณติ. ปีโณ ทิวา น ภุญฺชติ, ปีโณรกฺขํสพาหุ. Pīṇa [en el sentido de] complacencia. Pīṇanaṃ significa plenitud. Pīṇati. 'Pīṇo divā na bhuñjati' (el robusto no come de día), 'pīṇorakkhaṃsabāhu' (con brazos robustos como un protector). มิณ หึสายํ. มิณติ. Miṇa [en el sentido de] injuria. Miṇati. ทุณ คติยญฺจ. หึสาเปกฺขโก จกาโร. ทุณติ. Duṇa [en el sentido de] movimiento. La partícula 'ca' (y) implica también el sentido de injuria. Duṇati. สณ อพฺยตฺตสทฺเท. สณติ. สณเตว พฺรหฺมารญฺญํ. สณเตวาติ นทติ วิย. Saṇa [en el sentido de] sonido inarticulado. Saṇati. 'Saṇateva brahmāraññaṃ'. 'Saṇateva' significa que resuena como un rugido. ตุณ โกฏิลฺเล. โตณติ. Tuṇa [en el sentido de] tortuosidad. Toṇati. ปุณ นิปุเณ. ปุณติ, นิปุณติ. นิปุณธมฺโม. เอตฺถ จ นิปุณสณฺหสุขุมสทฺทา เววจนสทฺทา กุสลเฉกทกฺขสทฺทา วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. Puṇa [en el sentido de] habilidad. Puṇati, nipuṇati. Nipuṇadhammo (el Dhamma sutil). Y aquí se debe entender que las palabras 'nipuṇa' (hábil), 'saṇha' (suave) y 'sukhuman' (sutil) son términos sinónimos, al igual que las palabras 'kusala' (competente), 'cheka' (diestro) y 'dakkha' (experto). มุณ ปฏิญฺญาเณ. มุณติ. Muṇa [en el sentido de] reconocimiento. Muṇati. กุณ สทฺโทปกรเณ. โกณติ. Kuṇa [en el sentido de] producción de sonido. Koṇati. จุณ [Pg.62] เฉทเน. โจณติ. Cuṇa [en el sentido de] corte. Coṇati. มณ จาเค. เวรํ มณตีติ เวรมณิ. Maṇa [en el sentido de] renuncia. 'Veramaṇi' (abstinencia) se dice porque se renuncia a la enemistad (veraṃ maṇati). ผุณ วิกิรเณ วิธุนเน จ. ผุณติ. องฺคารกาสุํ อปเร ผุณนฺติ. Phuṇa [en el sentido de] dispersar y sacudir. Phuṇati. 'Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti' (otros esparcen en un foso de carbones). อิมานิ ณการนฺตธาตุรูปานิ. Estas son las formas de las raíces que terminan en ṇa. อิติ ภูวาทิคเณ ฏวคฺคนฺตธาตุรูปานิ Así concluyen las formas de las raíces que terminan en la serie ṭa (ṭavarga) en el grupo bhūvādi. สมตฺตานิ. Completado. ตการนฺตธาตุ Raíces que terminan en ta. อถ ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต – A continuación se exponen las formas de las raíces que terminan en la serie ta (tavarga): เต ปาลเน. ปาลนํ รกฺขณํ. ตายติ. ตาณํ, โคตฺตํ, นกฺขตฺตํ. อฆสฺส ตาตา. กิจฺเฉนาธิคตา โภคา, เต ตาโต วิธมิ ธมํ. ตตฺถ โคตฺตนฺติ คํ ตายตีติ โคตฺตํ. ‘‘โคตโม กสฺสโป’’ติ หิ อาทินา ปวตฺตมานํ คํ วจนํ พุทฺธิญฺจ ตายติ เอกํสิกวิสยตาย รกฺขตีติ โคตฺตํ. ยถา หิ พุทฺธิ อารมฺมณภูเตน อตฺเถน วินา น วตฺตติ, ตถา อภิธานํ อภิเธยฺยภูเตน, ตสฺมา โส โคตฺตสงฺขาโต อตฺโถ ตานิ ตายติ รกฺขตีติ วุจฺจติ. โก ปน โสติ? อญฺญกุลปรมฺปราสาธารณํ ตสฺส กุลสฺส อาทิปุริสสมฺมุทิตํ ตํกุลปริยาปนฺนสาธารณํ สามญฺญรูปํ. Te [en el sentido de] protección. Pālanaṃ significa proteger. Tāyati. [De aquí derivan] tāṇaṃ (refugio), gottaṃ (linaje), nakkhattaṃ (constelación). 'Aghassa tātā' (protectores frente al mal). 'Bienes obtenidos con dificultad, oh padre (tāto), desarróllalos con moderación'. Allí, 'gotta' se llama así porque protege (tāyati) a 'ga' (el habla). Pues a través de términos como 'Gotamo, Kassapo', protege la palabra y el conocimiento mediante un objeto definitivo, por eso se llama 'gotta'. Así como el conocimiento no funciona sin un objeto como base, del mismo modo el nombre no funciona sin lo nombrado; por lo tanto, ese objeto conocido como 'gotta' los protege. ¿Y qué es esto? Es la naturaleza común de ese clan, surgida del ancestro original de ese clan, común a todos los pertenecientes a ese linaje. นกฺขตฺตนฺติ วิสมคติยา อคนฺตฺวา อตฺตโน วีถิยาว คมเนน นกฺขนํ คมนํ ตายติ รกฺขตีติ นกฺขตฺตํ, ตํ ปน อสฺสยุชาทิวเสน สตฺตวีสติวิธํ โหติ. ตถา หิ อสฺสยุโช [Pg.63] ภรณี กตฺติกา โรหณี มิคสิโร อทฺทา ปุนพฺพสุ ผุสฺโส อสฺสลิโส มาโฆ ปุพฺพผคฺคุณี อุตฺตรผคฺคุณี หตฺโถ จิตฺตํ สฺวาติ วิสาขา อนุราธา เชฏฺฐา มูลํ ปุพฺพาสฬฺหํ อุตฺตราสฬฺหํ สาวณํ ธนสิฏฺฐา สตภิสตฺตํ ปุพฺพภทฺทปทํ อุตฺตรภทฺทปทํ เรวตี จาติ สตฺตวีสติ นกฺขตฺตานิ. ตานิ ปน อตฺตโน คมนฏฺฐานํ อีสกมฺปิ น วิชหนฺติ กิญฺจิ สีฆํ กิญฺจิ ทนฺธํ, กทาจิ สีฆํ, กทาจิ ทนฺธํ, เอตฺโต อิโต จาติ เอวํ วิสมคติยา อคนฺตฺวา ยนฺตจกฺเก ปฏิปาฏิยา โยชิตานิ วิย สมปฺปมาณคติยา อตฺตโน วีถิยาว คจฺฉนฺตานิ มณฺฑลากาเรน สิเนรุํ ปริวตฺตนฺติ. เอวํ อิมานิ นกฺขนํ คมนํ ตายนฺติ รกฺขนฺตีติ นกฺขตฺตานีติ วุจฺจนฺติ. โปราณา ปน ขรธาตุวเสน ‘‘นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานี’’ติ อาโวจุํ, ‘‘นกฺขตฺตํ โชติ ริกฺขํ ตํ’’ อิจฺเจตานิ นกฺขตฺตตารกานํ นามานิ. ‘‘อุฬุ ตารา ตารกา’’ติ อิมานิ ปน สพฺพาสมฺปิ ตารกานํ สาธารณนามานิ. โอสธีติ ปน ตารกาวิเสสสฺส นามํ. 'Nakkhatta' se denomina así porque protege el movimiento (nakkhana) al no seguir una trayectoria irregular, sino marchando por su propia senda; este se divide en veintisiete tipos según Assayuja y los demás. En efecto, hay veintisiete constelaciones: Assayuja, Bharaṇī, Kattikā, Rohaṇī, Migasiro, Addā, Punabbasu, Phusso, Assaliso, Māgho, Pubbaphagguṇī, Uttaraphagguṇī, Hattho, Cittaṃ, Svāti, Visākhā, Anurādhā, Jeṭṭhā, Mūlaṃ, Pubbāsaḷhaṃ, Uttarāsaḷhaṃ, Sāvaṇaṃ, Dhanasiṭṭhā, Satabhisattaṃ, Pubbabhaddapada, Uttarabhaddapada y Revatī. Estas no abandonan su lugar de movimiento ni un ápice; algunas son rápidas, otras lentas, a veces veloces, a veces pausadas, no yendo de aquí para allá por trayectorias irregulares, sino moviéndose a una velocidad constante en sus propios caminos como si estuvieran unidas a una rueda mecánica, giran alrededor del monte Sineru de forma circular. Así, protegen (tāyanti) su movimiento (nakkhana), por lo cual se llaman 'nakkhattas'. Los antiguos, basándose en la raíz khara, dijeron: 'se llaman nakkhattas porque no perecen (na nassanti)'. 'Nakkhattaṃ, joti, rikkhaṃ': estos son nombres de las constelaciones. 'Uḷu, tārā, tārakā': estos son nombres comunes para todas las estrellas. 'Osadhī' es el nombre de una estrella especial. จิติ สญฺญาเณ. สญฺญาณํ จิหนํ ลกฺขณกรณํ. เจตติ. จิหนํ กโรตีติ อตฺโถ. อีการนฺตวเสน วุตฺตตฺตา อสฺมา ธาตุโต สกิ สงฺกายนฺติ ธาตุโต วิย นิคฺคหีตาคโม น โหติ. เอส นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ. Citi [en el sentido de] percepción. Saññāṇaṃ significa marcar o señalar. Cetati. Significa que hace una marca. Debido a que se enuncia como terminada en el sufijo ī, no ocurre el aumento de la nasal (niggahīta) a partir de esta raíz, a diferencia de la raíz 'saki' [que se convierte en] 'saṅkāyati'. Este mismo principio se aplica en otros casos similares. ปต คติยํ. ปตติ. ปปตติ ปปาตํ, ปปเตยฺยหํ. ปาปตฺตํ นิรยํ ภุสํ. อหํสทฺเทน โยเชตพฺพํ, ปาปตฺตํ ปปติโตสฺมีติ อตฺโถ. ปาปตฺถ นิรยํ ภุสํ, โสกุมาโรติ โยเชตพฺพํ, ปาปตฺถ ปปติโตติ อตฺโถ. ปโรกฺขาปทญฺหิเอตํ ทฺวยํ. ‘‘ปาวทํ ปาวทา’’ติอาทีสุ วิย อุปสคฺคปทสฺส ทีฆภาโว, ตโต อํสทฺทสฺส ตฺตํอาเทโส, อสทฺทสฺส จ ตฺถาเทโส ภวติ. อจินฺเตยฺโย หิ ปาฬินโย. Pata [en el sentido de] movimiento. Patati. Papatati (caer), papātaṃ, papateyyahaṃ. 'Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ': debe vincularse con 'ahaṃ' (yo), significando 'pāpattaṃ' lo mismo que 'papatitosmi' (he caído). 'Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ': debe vincularse con 'sokumāro', significando 'pāpattha' lo mismo que 'papatiti' (cayó). Pues estas dos son formas de pasado (parokkhā). Al igual que en 'pāvadaṃ, pāvadā', etc., ocurre un alargamiento del prefijo, y luego el sufijo 'aṃ' se convierte en 'ttaṃ' y el sufijo 'a' se convierte en 'ttha'. Pues el método del Pāli es inconcebible. อต [Pg.64] สาตจฺจคมเน. สาตจฺจคมนํ นิรนฺตรคมนํ. อตติ. ยสฺมา ปน อตธาตุ สาตจฺจคมนตฺถวาจิกา, ตสฺมา ภวาภวํ ธาวนฺโต ชาติชราพฺยาธิมรณาทิเภทํ อเนกวิหิตํ สํสารทุกฺขํ อตติ สตตํ คจฺฉติ ปาปุณาติ อธิคจฺฉตีติ อตฺตาติปิ นิพฺพจนมิจฺฉิตพฺพํ. อตฺถนฺตรวเสน ปน ‘‘อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว’’ติ จ ‘‘สุขทุกฺขํ อทติ อนุภวตีติ อตฺตา’’ติ จ ‘‘อตฺตมโนติ ปีติโสมนสฺเสน คหิตมโน’’ติ จ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา อตฺถสฺส คเหตพฺพโตติ. Ata [en el sentido de] movimiento continuo. Atati. Dado que la raíz 'ata' expresa el significado de movimiento continuo, se debe entender el término 'attā' (ser o alma) como aquel que 'atati': corre constantemente de existencia en existencia, alcanzando el sufrimiento del saṃsāra en sus diversas formas, como el nacimiento, la vejez, la enfermedad y la muerte. Por otros significados, debe entenderse como 'attā' el lugar donde se establece el concepto de 'yo' (attabhāvo); o 'attā' como aquel que experimenta (adati) el placer y el dolor; o como en 'attamano', que es la mente cautivada por el gozo. Dondequiera y de cualquier manera que se obtenga el sentido, allí debe tomarse de esa forma. จุต อาเสจเน ขรเณ จ. โจตติ. Cuta [en el sentido de] rociar y fluir. Cotati. อติ พนฺธเน. อนฺตติ. อนฺตํ. อนฺติยติพนฺธิยติ อนฺตคุเณนาติ อนฺตํ. อิธ อนฺต สทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริย’’นฺติ เอตฺถ ทฺวตฺตึสาการนฺโตคธํ กุณปนฺตํ อนฺตํ นาม. ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ. หริตนฺตํ วา’’ติ เอตฺถ อนฺติมมริยาทนฺโต อนฺโต นาม. ‘‘อนฺตมิทํ ภิกฺขเว ชีวิกาน’’นฺติ เอตฺถ ลามกนฺโต. ‘‘สกฺกาโย เอโก อนฺโต’’ติ เอตฺถ โกฏฺฐาสนฺโต. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส สปฺปจฺจยสงฺขยา’’ติ เอตฺถ โกฏนฺโต. อิจฺเจวํ – Ati [en el sentido de] atar. Antati. Antaṃ (intestino o extremo). Se llama 'anta' porque está atado (antiyati) por el mesenterio (antaguṇa). Aquí se expone la distinción de significados de la palabra 'anta': en 'antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ', se refiere al intestino como parte de los treinta y dos aspectos del cuerpo. En 'kāyabandhanassa anto jīrati' (el extremo del cinturón se desgasta) o 'haritantaṃ vā', se refiere al límite o borde final. En 'antamidaṃ bhikkhave jīvikānaṃ' (esta es, monjes, la más baja de las formas de vida), se refiere a lo inferior. En 'sakkāyo eko anto' (la personalidad es un extremo), se refiere a una parte o sección. En 'esevanto dukkhassa' (este es el fin del sufrimiento), se refiere a la culminación. Por lo tanto: กุณปนฺตํ [Pg.65] อนฺติมญฺจ, มริยาโท จ ลามกํ; โกฏฺฐาโส โกฏิ’เม อตฺโถ, อนฺตสทฺเทน ภาสิตา. El intestino como parte del cuerpo, el final, el límite, lo inferior, una porción y el extremo; estos son los significados expresados por la palabra 'anta'. กิต นิวาเส โรคาปนยเน จ. เกตติ. สาเกตํ น ครํ, นิเกโต, นิเกตํ ปาวิสิ. อาโมทมาโน คจฺฉติ สนฺนิเกตํ. ติกิจฺฉติ, จิกิจฺฉติ, จิกิจฺฉา, จิกิจฺฉโก. ตตฺถ สาเกตนฺติ สายํ คหิตวสนฏฺฐานตฺตา สาเกตํ, ยํสทฺทโลโป. La raíz 'kita' se usa en el sentido de habitar (nivāsa) y eliminar enfermedades (rogāpanayana). Ketati. La ciudad de Sāketa, niketo (morada), niketaṃ pāvisi (entró en la morada). Āmodamāno gacchati sanniketaṃ (regocijándose, va hacia el lugar de encuentro). Tikicchati, cikicchati (trata, cura), cikicchā (terapia, medicina), cikicchako (médico). Allí, 'Sāketa' se llama así por ser el lugar donde se tomaba residencia por la tarde (sāyaṃ gahitavasanaṭṭhānattā), con la elisión de la sílaba 'ya'. ยต ปติยตเน. ปติยตนํ วายามกรณํ. ยตติ. ยติ, ยตวา, ปยตนํ, อายตนํ, โลกายตํ. เอตฺถ อายตนนฺติ อายตนโต อายตนํ, จกฺขุรูปาทีนิ. เอตานิ หิ ตํทฺวารารมฺมณจิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เสน เสน อนุภวนาทิกิจฺเจน อายตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺติ เอเตสูติ ‘‘อายตนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เอตฺถ ปน นีตนุธาตูนํ วเสนปิ อายตนสทฺทตฺโถ วตฺตพฺโพ สิยา, โส อุตฺตริ อาวิภวิสฺสติ. La raíz 'yata' se usa en el sentido de esfuerzo (patiyatana). Patiyatana significa realizar un esfuerzo. Yatati. Yati (asceta), yatavā (quien se esfuerza), payatanaṃ (empeño), āyatanaṃ (base, esfera), lokāyataṃ (materialismo/sofistería). Aquí, 'āyatana' se refiere a las bases como el ojo y las formas, etc. Pues los estados mentales de la conciencia y los factores mentales que surgen a través de esas puertas y objetos se esfuerzan (āyatanti), surgen o se empeñan en sus respectivas funciones como el experimentar, etc.; por eso se llaman 'āyatanas'. Sin embargo, el significado de la palabra 'āyatana' también podría explicarse mediante las raíces 'nī' y 'tanu', lo cual se aclarará más adelante. อายตนสทฺโท นิวาสฏฺฐาเน อากเร สโมสรณฏฺฐาเน สญฺชาติเทเส การเณ จ. ตถา หิ ‘‘โลเก อิสฺสรายตนํ วาสุเทวายตน’’นฺติอาทีสุ นิวาสฏฺฐาเน อายตนสทฺโท วตฺตติ. ‘‘สุวณฺณายตนํ รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากเร. สาสเน ปน ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติอาทีสุ สโมสรณฏฺฐาเน. ‘‘ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตน’’นฺติอาทีสุ สญฺชาติเทเส. ‘‘ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน’’ติอาทีสุ การเณ วตฺตตีติ [Pg.66] เวทิตพฺโพ. โส จ นานาปวตฺตินิมิตฺตวเสน คเหตพฺโพ. La palabra 'āyatana' se usa en los sentidos de morada, mina, lugar de reunión, lugar de origen y causa. Así, en expresiones como 'issarāyatana' (morada del señor) o 'vāsudevāyatana', se usa en el sentido de morada. En 'suvaṇṇāyatana' (mina de oro) o 'rajatāyatana', en el sentido de mina. En la Enseñanza, en frases como 'manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā' (en el encantador lugar de reunión, las aves lo frecuentan), se usa como lugar de reunión. En 'dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanaṃ' (el sur es el lugar de origen del ganado), como lugar de origen. En 'tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane' (se alcanza la capacidad de ser testigo en esto o aquello existiendo la causa correspondiente), debe entenderse que se usa en el sentido de causa. Y debe entenderse según los diversos motivos de su uso. นิวาเส อากาเร เจว, ชาติเทเส จ การเณ; สโมสรณฏฺฐาเน จ, อายตนรโว คโต. En morada y en mina, en el lugar de nacimiento y en la causa, y también en el lugar de reunión; así se conoce el término 'āyatana'. โลกายตํ นาม ‘‘สพฺพํ อุจฺฉิฏฺฐํ, สพฺพํ นุจฺฉิฏฺฐํ. เสโต กาโก, กาโฬ พโก อิมินา จ อิมินา จ การเณนา’’ติ เอวมาทินิรตฺถกการณปฏิสํยุตฺตํ ติตฺถิยสตฺถํ, ยํ โลเก ‘‘วิตณฺฑสตฺถ’’นฺติ วุจฺจติ, ยญฺจ สนฺธาย โพธิสตฺโต อสมธุโร วิธุรปณฺฑิโต ‘‘น เสเว โลกายติกํ, เนตํ ปญฺญาย วฑฺฒน’’นฺติ อาห. อายตึ หิตํ เตน โลโก น ยตติ น อีหตีติ โลกายตํ, กินฺตํ? วิตณฺฑสตฺถํ. ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกฺริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ. อญฺญตฺถาปิ หิ เอวํ วุตฺตํ ‘‘โลกายตสิปฺปนฺติ ‘กาโก เสโต, อฏฺฐีนํ เสตตฺตา, พลากา รตฺตา, โลหิตสฺส รตฺตตฺตา’ติ เอวมาทินยปฺปวตฺตํ ปรโลกนิพฺพานานํ ปฏิเสธกํ วิตณฺฑสตฺถสิปฺป’’นฺติ. El 'Lokāyata' es el sistema de los no budistas relacionado con razonamientos inútiles, tales como 'todo es un residuo, nada es un residuo; el cuervo es blanco y la garza es negra por tal y tal razón', el cual en el mundo se llama 'Vitaṇḍasattha' (ciencia de la sofistería). Refiriéndose a esto, el Bodhisatta Vidhurapaṇḍita, cuya carga era incomparable, dijo: 'No se debe frecuentar al lokāyatika (materialista/sofista), pues eso no aumenta la sabiduría'. Se llama 'lokāyata' porque el mundo no se esfuerza (na yatati) ni busca a través de él su bienestar futuro (āyatiṃ hitaṃ). ¿Qué es eso? Es el Vitaṇḍasattha. Pues apoyándose en ese texto, los seres ni siquiera generan el pensamiento de realizar actos meritorios. En otro lugar también se ha dicho: 'La disciplina del lokāyata es la disciplina del vitaṇḍasattha que niega el otro mundo y el Nibbāna, procediendo con métodos tales como: el cuervo es blanco porque los huesos son blancos, la garza es roja porque la sangre es roja, etc.'. ยุต ชุต ภาสเน. ภาสนํ อุทีรณํ. โยตติ. โชตติ. Las raíces 'yuta' y 'juta' se usan en el sentido de hablar (bhāsana). Bhāsana significa proferir. Yotati, jotati. ชุตทิตฺติยํ. โชตติ, วิชฺโชตติ. ชุติ, โชติ. การิเต ‘‘โชเตติ, โชตยิตฺวาน สทฺธมฺม’’นฺติ ปโยคา. เอตฺถ จ ชุตีติ อาโลโก สิริ วา. โชตีติ ปตาโป. อถ วา โชตีติ จนฺทาทีนิ. วุตฺตมฺปิ เจต สิริมาวิมาน วตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘โชตีติ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตตารกานํ สาธารณนาม’’นฺติ. อถ วา ‘‘โชติ โชติปรายโณ’’ติ วจนโต โย โกจิ โชตติ ขตฺติยกุลาทีสุ ชาตตฺตา จ รูปโสภายุตฺตตฺตา จ, โส ‘‘โชตี’’ติ วุจฺจติ. La raíz 'juta' se usa en el sentido de brillo (ditti). Jotati, vijjotati. Juti (brillo, esplendor), joti (luz, fuego). En la forma causativa: 'joteti, jotayitvāna saddhammaṃ' (iluminando la verdadera doctrina). Aquí, 'juti' puede significar luz o gloria, y 'joti' majestad o poder. O bien, 'joti' se refiere a la luna, el sol, etc. También se ha dicho en el comentario del Sirimāvimāna Vatthu: 'joti es un nombre común para la luna, el sol, las constelaciones y las estrellas'. O también, según la expresión 'joti jotiparāyaṇo' (de la luz a la luz), se llama 'joti' a cualquier persona que brilla por haber nacido en una familia noble (como los khattiyas) y por poseer belleza física. สิต [Pg.67] วณฺโณ. สิตธาตุ เสตวณฺเณ วตฺตติ. กิญฺจาเปตฺถ วณฺณสามญฺญํ วุตฺตํ, ตถาปิ อิธ นีลปีตาทีสุ เสตวณฺโณเยว คเหตพฺโพ ปโยคทสฺสนวเสน. เสตติ. เสตํ วตฺถํ. วาจฺจลิงฺคตฺตา ปน เสตสทฺโท ติลิงฺโค คเหตพฺโพ. La raíz 'sita' se refiere al color. La raíz 'sita' se usa para el color blanco (setavaṇṇa). Aunque aquí se menciona el color en general, debido a su uso observado, debe tomarse específicamente como el color blanco, no azul, amarillo, etc. Setati. Setaṃ vatthaṃ (ropa blanca). Debido a que funciona como adjetivo, la palabra 'seta' debe tomarse en los tres géneros. เสตํ สิตํ สุจิ สุกฺกํ, ปณฺฑรํ ธวลมฺปิ จ; อกณฺหํ โครโมทาตํ, เสตนามานิ โหนฺติ หิ. Seta, sita, suci, sukka, paṇḍara, dhavala, akaṇha, gora y odāta son nombres para el color blanco. วตุ วตฺตเน. วตฺตติ, ปวตฺตติ, สํวตฺตติ, อนุวตฺตติ, ปริวตฺตติ. ปวตฺตํ. La raíz 'vatu' se usa en el sentido de girar o proceder (vattana). Vattati (ocurre), pavattati (procede), saṃvattati (conduce a), anuvattati (sigue), parivattati (gira). Pavattaṃ (lo ocurrido/el ciclo). กิโลต อทฺทภาเว. อทฺทภาโว ตินฺตภาโว. กิโลตติ, ปกิโลตติ, เตเมตีติ อตฺโถ. การิเต ปกิโลเตติ, ปกิโลตยติ. อุณฺโหทกสฺมึ ปกิโลตยิตฺวา, เตเมตฺวาติ อตฺโถ. La raíz 'kilota' se usa en el sentido de humedad (addabhāva). Addabhāva significa el estado de estar mojado. Kilotati, pakilotati; el significado es humedecer. En forma causativa: pakiloteti, pakilotayati. 'Uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā' significa habiéndolo empapado o humedecido en agua caliente. วต ยาจเน. วตติ. La raíz 'vata' se usa en el sentido de pedir o suplicar (yācana). Vatati. กิต ญาเณ. เกตติ. เกตนํ, เกตโก, สงฺเกโต. La raíz 'kita' se usa en el sentido de conocimiento (ñāṇa). Ketati. Ketanaṃ (señal, bandera), ketako, saṅketo (convención, acuerdo). กติ สุตฺตชนเน. สุตฺตํ กนฺตติ. La raíz 'kati' se usa en el sentido de producir hilo. Suttaṃ kantati (hila el hilo). กติ เฉทเน. มํสํ กนฺตติ, วิกนฺตติ, อโยกนฺโต. สลฺลกนฺโต มหาวีโร. มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ, รญฺโญ สูทา มหานเส. La raíz 'kati' se usa en el sentido de cortar (chedana). Maṃsaṃ kantati (corta la carne), vikantati. Ayokanto (imán). Sallakanto mahāvīro (el gran héroe cirujano/sanador). 'Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase' (que los cocineros del rey no nos despedacen hoy en la cocina). จตี หึสาคนฺเธสุ. อีการนฺตตฺตา อิมสฺมา นิคฺคหีตาคโม น โหติ. จตติ. La raíz 'catī' se usa en los sentidos de violencia (hiṃsā) y olor (gandha). Debido a que termina en 'ī' larga, no se le añade el aumento de la nasal (niggahīta). Catati. ตการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en la letra 't'. ถการนฺตธาตุ Raíces que terminan en la letra 'th'. ถา [Pg.68] คตินิวตฺติยํ. ถาติ. อวตฺถา, ววตฺถานํ, ววตฺถิตํ, วนโถ. ‘‘เฉตฺวา วนํ วนถญฺจา’’ติ เอตฺถ หิ มหนฺตา รุกฺขา วนํ นาม, ขุทฺทกา ปน ตสฺมึ วเน ฐิตตฺตา วนโถ นาม วุจฺจนฺติ. La raíz 'thā' se usa en el sentido de detener el movimiento (gatinivatti). Thāti. Avatthā (estado, condición), vavatthānaṃ (determinación/definición), vavatthitaṃ (definido), vanatho (maleza, deseo). En la frase 'chetvā vanaṃ vanathañca' (habiendo cortado el bosque y la maleza), los árboles grandes se llaman 'vana', mientras que los pequeños, por estar dentro de ese bosque, se llaman 'vanatha'. ถุ ถุติยํ. ถวติ, อภิตฺถวติ. ถวนา, อภิตฺถวนา, ถุติ, อภิตฺถุติ. La raíz 'thu' se usa en el sentido de alabanza (thuti). Thavati, abhitthavati. Thavanā, abhitthavanā, thuti, abhitthuti. ยทิ หิ รูปินี สิยา, ปญฺญา เม วสุมตี น สเมยฺย; อโนมทสฺสิสฺส ภควโต, ผลเมตํ ญาณถวนาย. Si la sabiduría tuviera forma, la tierra no sería suficiente para contenerla; este es el fruto de alabar el conocimiento del Bienaventurado de visión perfecta. เตหิ ถุติปฺปสตฺโถ โส, เยนิทํ ถวิตํ ญาณํ, พุทฺธเสฏฺโฐ จ โถมิโต. ตตฺร ถวนาติ ปสํสนา. ปสํสาย หิ อเนกานิ นามานิ. Él es ensalzado con esas alabanzas, por quien este conocimiento ha sido elogiado, y el Buda Supremo es glorificado. Allí, 'thavanā' significa alabanza. Para la alabanza existen muchos nombres. ถวนา จ ปสํสา จ, สิลาฆา วณฺณนา ถุติ; ปนุติ โถมนา วณฺโณ, กตฺถนา คุณกิตฺตนํ; Thavanā, pasaṃsā, silāghā, vaṇṇanā, thuti, panuti, thomanā, vaṇṇo, katthanā y guṇakittanaṃ (son sinónimos de alabanza). เถ สทฺทสงฺฆาเตสุ. ถียติ, ปติตฺถียติ. ถี. อตฺริมา ปาฬิโย – อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. ถิโย นํ ปริภาสึสูติ. ตตฺร ‘‘ถียติ ปติตฺถียตี’’ติมานิ เอการสฺสียาเทสวเสน สมฺภูตานิ. ถียติ สงฺฆาตํ คจฺฉติ คพฺโภ เอติสฺสาติ ถี. อาจริยา ปน อิตฺถีสทฺทสฺเสว เอวํ นิพฺพจนํ วทนฺติ, น ถีสทฺทสฺส. La raíz 'the' se usa en los sentidos de sonido y acumulación (saddasaṅghāta). Thīyati, patitthīyati. Thī (mujer). En estos pasajes de los textos: 'abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati' (se ofende, se enoja, se irrita, se vuelve rígido), manifiesta ira, odio e insatisfacción. 'Thiyo naṃ paribhāsiṃsu' (las mujeres lo insultaron). Allí, 'thīyati' y 'patitthīyati' se forman mediante la sustitución de 'e' por 'īya'. Se llama 'thī' (mujer) porque el embrión llega a la acumulación/formación (saṅghātaṃ gacchati) en ella. Sin embargo, los maestros explican así la derivación de la palabra 'itthī', no de la palabra 'thī'. คพฺโภ ถียติ เอติสฺสา, อิติ ถี อิติ โน รุจิ; คพฺโภ ถียติ เอติสฺสา, อิติ อิตฺถีติ อาจริยา. El embrión se forma en ella, así es 'thī', pero esto no es de nuestro agrado; el embrión se forma en ella, así es 'itthī', según los maestros. เตสํ สุทุกฺกโรวาเท, ‘‘อิตฺถี’’ติ ปทสมฺภโว; อยํ วินิจฺฉโย ปตฺโต, นิจฺฉยํ โภ สุณาถ เม. En su enseñanza, que es muy difícil de explicar, surge la palabra 'itthī'; se ha llegado a esta conclusión, ¡oh señores, escuchad mi decisión!. ถีสทฺเทน [Pg.69] สมานตฺโถ, อิตฺถีสทฺโท ยโต ตโต; ถีสทฺเท ลพฺภมานตฺถํ, อิตฺถีสทฺทมฺหิ โรปิย. Dado que la palabra 'itthī' tiene el mismo significado que la palabra 'thī', el significado que se encuentra en la palabra 'thī' se aplica también a la palabra 'itthī'. อปฺปานํ พหุตา ญาเย, คหิเต สติ ยุชฺชติ; ตถา หิ ‘‘ทฺเว ทุเว, ตณฺหา, ตสิณา’’ติ นิทสฺสนํ. Es apropiado cuando se toma la lógica de que lo poco se convierte en mucho (pluralización o extensión); como en los ejemplos 'dve-duve' (dos) o 'taṇhā-tasiṇā' (sed/deseo). อถ วา ปน ‘‘อิตฺถี’’ติ-อิทํ วณฺณาคมาทิโต; นิรุตฺติลกฺขเณนาปิ, สิชฺฌตีติ ปกาสเย. O también, se debe declarar que el término ‘itthī’ (mujer) se establece mediante la adición de fonemas y otros medios, de acuerdo con las reglas de la etimología (nirutti). อิจฺฉตีติ นเร อิตฺถี, อิจฺฉาเปตีติ วา ปน; อิทํ นิพฺพจนญฺจาปิ เญยฺยํ นิพฺพจนตฺถินา. ‘Itthī’ es aquella que desea a los hombres, o bien, aquella que los hace desear; esta definición debe ser conocida por quien busca el significado etimológico. อตฺริมานิ อิตฺถีนมภิธานานิ – He aquí los diversos nombres para las mujeres: อิตฺถี ถี วนิตา นารี, อพลา ภีรุ สุนฺทรี; กนฺตา สีมนินี มาตุ-คาโม ปิยา จ กามินี. Itthī, thī, vanitā, nārī, abalā, bhīru, sundarī, kantā, sīmaninī, mātugāmo, piyā y kāminī. รมณี ปมทา ทยิตา, ลลนา มหิลา’งฺคนา; ตาสํเยว จ นามานิ, อวตฺถาโต อิมานิปิ. Ramaṇī, pamadā, dayitā, lalanā, mahilā y aṅganā; estos son sus nombres, y también los siguientes, según su etapa de la vida. โครี จ ทาริกา กญฺญา, กุมารี จ กุมาริกา; ยุวตี ตรุณี มาณ-วิกา เถรี มหลฺลิกา. Gorī, dārikā, kaññā, kumārī, kumārikā, yuvatī, taruṇī, māṇavikā, therī y mahallikā. ตถา หิ อฏฺฐวสฺสิกา โครีติปิ ทาริกาติปิ วุจฺจติ. ทสวสฺสิกา กญฺญาติ วุจฺจติ. อนิพฺพิทฺธา วา โยพฺพนิตฺถี กญฺญาติ วุจฺจติ. ทฺวาทสวสฺสิกา กุมารีติปิ วุจฺจติ กุมาริกาติปิ. อโถ ชรํ อปฺปตฺตา ยุวตีติปิ ตรุณีติปิ มาณวิกาติปิ วุจฺจติ. ชรํ ปตฺตา ปน เถรีติปิ มหลฺลิกาติปิ วุจฺจติ. ปุริเสสุปิ อยํ นโย ยถารหํ เวทิตพฺโพ. En efecto, a una niña de ocho años se le llama ‘gorī’ y también ‘dārikā’. A una de diez años se le llama ‘kaññā’. O bien, a una joven que aún no ha tenido relaciones se le llama ‘kaññā’. A una de doce años se le llama tanto ‘kumārī’ como ‘kumārikā’. Además, a quien aún no ha llegado a la vejez se le llama ‘yuvatī’, ‘taruṇī’ o ‘māṇavikā’. Pero a quien ha llegado a la vejez se le llama ‘therī’ o ‘mahallikā’. Este mismo método debe entenderse para los hombres, según corresponda. กิญฺจาเปตฺถ เอวํ นิยโม วุตฺโต, ตถาปิ กตฺถจิ อนิยมวเสนปิ โวหาโร ปวตฺตติ. ตถา หิ ‘‘ราชา กุมารมาทาย, ราชปุตฺตี จ ทาริก’’นฺติ จ ‘‘อจฺฉา กณฺหาชินํ กญฺญ’’นฺติ จ อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปาฬีนํ วเสน ยา อิตฺถี ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา, สา กญฺญาสทฺเทนปิ วตฺตพฺพา ชาตา. ยาปิ [Pg.70] จ กญฺญาสทฺเทน วตฺตพฺพา, สาปิ ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา ชาตา. ตถา ‘‘ราชา กุมารมาทาย, ราชปุตฺตี จ ทาริก’’นฺติ จ ‘‘กุมาริเย อุปเสนิเย, นิจฺจํ นิคฬมณฺฑิเต’’ติ จ อิมาสํ ปน ปาฬีนํ วเสน ยา อิตฺถี ทาริกาสเทน วตฺตพฺพา, สา กุมาริกาสทฺเทนปิ วตฺตพฺพา ชาตา. ยา จ ปน กุมารีสทฺเทน วตฺตพฺพา, สาปิ ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา ชาตา. อปิเจตฺถ ‘‘ราชกญฺญา รุจา นามา’’ติ จ ‘‘ตโต มทฺทิมฺปิ นฺหาเปสุํ, สิวิกญฺญา สมาคตา’’ติ จ อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปาฬีนํ ทสฺสนโต ยา อนิพฺพิทฺธา วา โหตุ นิพฺพิทฺธา วา, ยาว ชรํ น ปาปุณาติ, ตาว สา กญฺญาเยว นามาติปิ เวทิตพฺพํ. Aunque se ha mencionado esta regla, el uso lingüístico también ocurre a veces sin tal restricción. Así, según los pasajes: ‘el rey tomando al príncipe, y la princesa a la niña (dārikā)’ y ‘mirando a la joven (kaññā) Kaṇhājina’, se observa que una mujer que debería ser llamada ‘dārikā’ también es llamada ‘kaññā’, y viceversa. Del mismo modo, por los pasajes: ‘el rey tomando al príncipe, y la princesa a la niña (dārikā)’ y ‘oh jóvenes (kumāriye) Upaseniye, siempre adornadas con grilletes’, se ve que quien debería ser llamada ‘dārikā’ es llamada ‘kumārikā’, y viceversa. Además, según los pasajes: ‘la doncella real llamada Rucā’ y ‘luego bañaron a Maddī, las doncellas de Sivi reunidas’, debe entenderse que, ya sea virgen o no, mientras no haya llegado a la vejez, puede ser llamada ‘kaññā’. เกเจตฺถ วเทยฺยุํ – ยํ ตุมฺเหหิ ‘‘อฏฺฐวสฺสิกา โครีติปิ ทาริกาติปิ วุจฺจตี’’ติ วุตฺตํ, เอตสฺมึ ปน วจเน ‘‘ยทาหํ ทารโก โหมิ, ชาติยา อฏฺฐวสฺสิโก’’ติ วจนโต อฏฺฐวสฺโส ทารโก โหตุ, ‘‘ตตฺถทฺทสกุมารํ โส, รมมานํ สเก ปุเร’’ติ ปาฬิยํ ปน ปุตฺตทาเรหิ สํวทฺโธ เวสฺสนฺตรมหาราชา กถํ ‘‘กุมาโร’’ติ วตฺตุํ ยุชฺชิสฺสติ ทฺวาทสวสฺสาติกฺกนฺตตฺตา? ยุชฺชเตว ภควโต อิจฺฉาวเสน. ภควา หิ ธมฺมิสฺสรตฺตา โวหารกุสลตาย จ ยํ ยํ เวเนยฺยชนานุรูปํ เทสนํ เทเสตุํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ เทเสติ เอว, ตสฺมา ภควตา ตสฺส มาตาปิตูนํ อตฺถิตํ สนฺธาย กุมารปริหาเรน วทฺธิตตฺตญฺจ เอวํ เทสนา กตา. ตถา หิ อายสฺมา กุมารกสฺสโป กุมารปริหาเรน วทฺธิตตฺตา มหลฺลโกปิ สมาโน กุมารกสฺสโปตฺเวว โวหริยติ. ‘‘น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสี’’ติ เอตฺถ ปน สิรสฺมึ ปลิเตสุ ชาเตสุปิ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อายสฺมา มหากสฺสโป ตสฺมึ เถเร อธิมตฺตวิสฺสาโส [Pg.71] หุตฺวา โกมารวาเทน โอวทนฺโต กุมารโกติ อโวจาติ คเหตพฺพํ. อุทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สตฺตา ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย ยาว ปญฺจทสวสฺสํ, ตาว กุมารกา, พาลาติ จ วุจฺจนฺติ, ตโต ปรํ วีสติวสฺสานิ ยุวาโน’’ติ วุตฺตํ. Al respecto, algunos podrían decir: según su afirmación ‘a una de ocho años se le llama gorī o dārikā’, basándose en el dicho ‘cuando yo era un niño (dārako), a los ocho años de edad’, que un niño de ocho años sea un ‘dārako’ es aceptable; pero en el pasaje ‘allí vio al príncipe (kumāra) divirtiéndose en su propia ciudad’, ¿cómo puede llamarse ‘kumāro’ al gran rey Vessantara, quien ya tiene esposa e hijos, habiendo pasado los doce años? Es apropiado según la voluntad del Bienaventurado. Pues el Bienaventurado, al ser el Señor del Dhamma y experto en el uso del lenguaje, enseña aquello que sea conforme a las personas que deben ser guiadas; por lo tanto, el Bienaventurado realizó tal enseñanza considerando que fue criado con el cuidado propio de un príncipe (kumāraparihāra) por sus padres. Así, el venerable Kumāra-Kassapa, aun siendo mayor, es llamado ‘Kumāra-Kassapa’ por haber sido criado con el cuidado de un príncipe. Y en cuanto a: ‘este muchacho (kumārako) no conoce su medida’, donde el venerable Mahākassapa, poseyendo una extrema confianza en ese anciano, exhortó al venerable Ānanda llamándolo ‘kumārako’ incluso cuando ya tenía cabellos blancos, debe entenderse como un término de afecto. En el comentario del Udāna se dice: ‘desde el día del nacimiento hasta los quince años, se les llama kumāraka o bāla; después de eso, por veinte años, yuvāna (jóvenes)’. มนฺถ มตฺถ วิโลฬเน. มนฺถติ. มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกญฺจ อาทาย. อภิมตฺถติ ทุมฺเมธํ วชิรํวมฺหมยํ มณึ. สิเนรุํ มตฺถํ กตฺวา. Las raíces ‘mantha’ y ‘mattha’ se usan en el sentido de agitar o batir. ‘Manthati’: él bate. ‘Tomando la papilla (mantha) y la bola de miel’. ‘Tritura (abhimatthati) al necio como el diamante a una gema de piedra’. ‘Haciendo del Sineru el palo de batir (mattha)’. กุถิ ปุถิ ลุถิ หึสาสํกิเลเสสุ. กุนฺถติ. กุนฺโถ, กุนฺถกิปิลฺลิกํ. ทิสฺวาน ปติตํ สามํ, ปุตฺตกํ ปํสุกุนฺถิตํ. ปุนฺถติ. ลุนฺถติ. Las raíces ‘kuthi’, ‘puthi’ y ‘luthi’ se usan en el sentido de dañar y ensuciar. ‘Kunthati’. ‘Kuntho’ e ‘insectos (kunthakipillika)’. ‘Viendo al joven Sāma caído, su hijo cubierto de polvo e insectos (paṃsukunthita)’. ‘Punthati’. ‘Lunthati’. นาถ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสาสุ. นาถธาตุ ยาจเน อุปตาเป อิสฺสริเย อาสีสเน จาติ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ. เตนาหุ โปราณา ‘‘นาถตีติ นาโถ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ อาสีสติ ปตฺเถติ, ปรสนฺตานคตํ วา กิเลสพฺยสนํ อุปตาเปติ, ‘‘สาธุ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺเขยฺยา’ติอาทินา ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจตีติ อตฺโถ, ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต สพฺพสตฺเต วา คุเณหิ อีสติ อภิภวตีติ ปรมิสฺสโร ภควา ‘นาโถ’ติ วุจฺจตีติ นาถตีติ นาโถ’’ติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน เตสุ จตูสุ อตฺเถสุ นาถ นาธ อิติ ธาตุทฺวยํ ปฐนฺติ. อตฺตโนภาสตฺตา ปน ตสฺส ‘‘นาถเต นาธเต’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ‘Nātha’ se usa en los sentidos de pedir, afligir, señorío y anhelar. La raíz ‘nātha’ opera en estos cuatro significados. Por eso dijeron los antiguos: es ‘nātho’ porque anhela (nāthati) el bienestar y la felicidad de los seres que deben ser guiados, o porque aflige las impurezas en el flujo mental ajeno; también en el sentido de que solicita tal o cual práctica de bienestar, como en: ‘Monjes, un monje debe reflexionar de vez en cuando sobre sus propios logros’; y siendo dotado de un supremo dominio sobre la mente o por superar a todos los seres con sus virtudes, el Bienaventurado, como Señor Supremo, es llamado ‘Nātho’. Los expertos en gramática leen dos raíces para estos cuatro sentidos: ‘nātha’ y ‘nādha’. Debido a su naturaleza de voz media (attanobhāsa), toman las formas ‘nāthate’ y ‘nādhate’. เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ ยาจนตฺเถน นาถตีติ นาโถ, เอวํ สนฺเต โย โกจิ ยาจโก ทลิทฺโท, โส เอว นาโถ [Pg.72] สิยา. โย ปน อยาจโก สมิทฺโธ, โส น นาถติ น ยาจตีติ อนาโถ สิยา’’ติ? น, นาถสทฺโท หิ ยาจนตฺถาทีสุ ปวตฺตมาโน โลกสงฺเกตวเสน อุตฺตมปุริเสสุ นิรูฬฺโห, ภควา จ อุตฺตเมสุ สาติสยํ อุตฺตโม, เตน ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจตีติ นาถสทฺทสฺสตฺโถ วุตฺโต. อนาถสทฺโท ปน อิตฺตรชเนสุ นิรูฬฺโห, โส จ โข ‘‘น นาโถติ อนาโถ. นตฺถิ นาโถ เอตสฺสาติ วา อนาโถ’’ติ ทพฺพปฏิเสธวเสน, น ปน ‘‘น นาถติ น ยาจตีติ อนาโถ’’ติ ธาตุอตฺถปฏิเสธวเสน. โย หิ อญฺญสฺส สรณํ คติ ปติฏฺฐา โหติ, โส นาโถ, โย จ อญฺญสฺส สรณํ คติ ปติฏฺฐา น โหติ, นาปิ อตฺตโน อญฺโญ สรณํ คติ ปติฏฺฐา โหติ, โส อนาโถติ วุจฺจติ สงฺเกตวเสน. ตถา หิ ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณ’’นฺติ วุตฺตํ. อิมสฺส ปนตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน ‘‘โลกนาโถ ตุวํ เอโก, สรณํ สพฺพปาณิน’’นฺติ จ ‘‘อนาถานํ ภวํ นาโถ’’ติ จ – Al respecto, podría haber una objeción: ‘Si por el sentido de pedir se dice que es nātho, entonces cualquier mendigo pobre sería un nātho. Y quien no pide por ser rico sería un anātho (desamparado)’. No es así. El término ‘nātha’, aunque se use en el sentido de pedir y otros, está establecido por convención mundana para las personas excelentes; y como el Bienaventurado es el más excelente entre los excelentes, se dice que es ‘nātha’ en el sentido de que solicita la práctica del bienestar. El término ‘anātho’, en cambio, se aplica a la gente común en el sentido de ‘no es un protector’ o ‘no tiene protector’, por la negación de la condición de apoyo, no por la negación del significado de la raíz como ‘el que no pide’. Quien es refugio, destino y apoyo para otro es un ‘nātho’; y aquel que no es refugio para otro, ni tiene a otro como refugio para sí mismo, es llamado ‘anātho’ por convención. Pues se ha dicho: ‘El lenguaje convencional es verdad, la base del consenso mundano’. Para aclarar este significado, se dice en este lugar: ‘Tú solo eres el Señor del Mundo (lokanātha), el refugio de todos los seres’ y ‘Tú eres el protector de los desamparados (anāthānaṃ bhavaṃ nātho)’. ‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, เนกโกฏิสตํ ธนํ; นาถานาถานํ ทตฺวาน, หิมวนฺตมุปาคมิ’’นฺติ จ «Habiendo reflexionado así, después de haber entregado riquezas por valor de cientos de millones a los protegidos y a los desprotegidos, me dirigí al Himalaya». ปาฬิโย นิทสฺสนานิ ภวนฺติ. ยสฺมา ปน สาสเน จ โลเก จ ยาจโก ‘‘นาโถ’’ติ น วุจฺจติ, อยาจโก จ ‘‘อนาโถ’’ติ. โลกสฺส ปน สรณํ ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส สรณํ น วิชฺชติ, โส ‘‘อนาโถ’’ติ วุจฺจติ, ตถา สมิทฺโธ ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติ, อสมิทฺโธ ‘‘อนาโถ’’ติ. ตสฺมา ปญฺญวตา สพฺเพสุ ฐาเนสุ ธาตุอตฺถมตฺเตน โลกสมญฺญํ อนติธาวิตฺวา ยถานุรูปํ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อยญฺจ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. Los textos de la Pāḷi sirven como ejemplos. Puesto que ni en la Enseñanza ni en el mundo a un mendigo se le llama «nātha» (protector/señor), ni a quien no mendiga se le llama «anātha» (desamparado). En el mundo, al refugio se le llama «nātha». Aquel que no posee refugio es llamado «anātha»; del mismo modo, al próspero se le llama «nātha» y al no próspero «anātha». Por lo tanto, el sabio en todos los casos debe captar el significado según corresponda, sin sobrepasar la convención mundana, basándose simplemente en el sentido de la raíz. Y este método debe ser bien considerado en la mente. วิถุ [Pg.73] ยาจเน. เวถติ. Vithu en el sentido de mendigar (yācane). Vethati (él mendiga). สถ เสฐิลฺเล. สถติ. สถโล หิ ปริพฺพาโช, ภิยฺโย อากิรเต รชํ. สิฐิโลติปิ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตทา ฐิกาโร มุทฺธโช คเหตพฺโพ. Satha en el sentido de laxitud (seṭhille). Sathati. «Pues un asceta laxo esparce más el polvo». También se observa en la Pāḷi como «siṭhilo». En ese caso, la letra «ṭh» debe tomarse como cerebral (muddhaja). กถิ โกฏิลฺเล. กนฺถติ. Kathi en el sentido de tortuosidad (koṭille). Kanthati. กตฺถ สิลาฆายํ. กตฺถติ, วิกตฺถติ. กตฺถนา, วิกตฺถนา. ตตฺถ กตฺถตีติ ปสํสติ. วิกตฺถตีติ วิรูปํ กตฺถติ อภูตวตฺถุทีปนโต. เอตฺถ จ ‘‘พหุมฺปิ โส วิกตฺเถยฺย, อญฺญํ ชนปทํ คโต’’ติ จ ‘‘อิเธกจฺโจ กตฺถี โหติ วิกตฺถี, โส กตฺถติ ‘อหมสฺมิ สีลสมฺปนฺโนติ วา วตฺตสมฺปนฺโนติ วา วิกตฺถตี’ติ’’ จ อาทโย ปโยคา. Kattha en el sentido de elogio (silāghāyaṃ). Katthati, vikatthati. Katthanā (elogio), vikatthanā (jactancia). En este contexto, «katthati» significa que alaba. «Vikatthati» significa que se jacta impropiamente al exponer hechos inexistentes. Al respecto, se encuentran usos como: «incluso podría jactarse mucho (vikattheyya) habiendo ido a otra región» y «aquí cierta persona es elogiadora (katthī) y jactanciosa (vikatthī); ella se elogia diciendo “soy perfecto en virtud o perfecto en los deberes”, o se jacta», etc. พฺยถ ทุกฺขภยจลเนสุ. พฺยถติ. ภนฺตา พฺยถิตมานสา. ตโต กุมาราพฺยถิตา, สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิตํ. อิตฺเถตํ ทฺวยํ จลญฺเจว พฺยถญฺจ. Byatha en los sentidos de sufrimiento, miedo y movimiento (dukkhabhayacalanesu). Byathati. «Confundidos, con la mente angustiada (byathita)». «Entonces los príncipes no se angustiaron (abyathitā) al oír las palabras del cazador». En estos dos casos se expresan tanto el movimiento como la angustia. สุถ กุถ กถ หึสายํ. โสถติ. โกถติ. กถติ. Sutha, kutha y katha en el sentido de dañar (hiṃsāyaṃ). Sothati, kothati, kathati. ปถ คติยํ. ปถติ. ปโถ. ปโถติ มคฺโค. โส ทุวิโธ มหาชเนน ปทสา ปฏิปชฺชิตพฺโพ ปกติมคฺโค จ ปณฺฑิเตหินิพฺพานตฺถิเกหิ ปฏิปชฺชิตพฺโพ ปฏิปทาสงฺขาโต อริยมคฺโค จาติ. ตตฺถ ปกติมคฺโค อุปฺปนฺนกิจฺจากิจฺเจหิ ชเนหิ ปถิยติ คจฺฉิยตีติ ปโถ, ปฏิปทา ปน อมตมหาปุรํ คนฺตุกาเมหิ กุลปุตฺเตหิ สทฺธาปาเถยฺยํ คเหตฺวา ปถิยติ ปฏิปชฺชิยตีติ ปโถ. อถ วา ปาเถติ การกํ ปุคฺคลํ คเมติ นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ วา ปโถ[Pg.74], ปฏิปทาเยว. มคฺคาภิธานํ จุราทิคเณ มคฺคธาตุกถนฏฺฐาเน กเถสฺสาม. Patha en el sentido de ir (gatiyaṃ). Pathati. Patho (camino). «Patho» significa sendero. Este es de dos tipos: el camino ordinario (pakatimaggo) que debe ser recorrido a pie por la gente común, y el Noble Sendero (ariyamaggo), designado como la práctica (paṭipadā), que debe ser recorrido por los sabios que buscan el Nibbāna. Allí, el camino ordinario es «patho» porque es transitado (pathiyati) o recorrido por personas con asuntos pendientes; la práctica, sin embargo, es «patho» porque es transitada o recorrida por los hijos de buena familia que desean ir a la gran ciudad de lo Inmortal, llevando consigo la provisión de la fe (saddhāpātheyyaṃ). O bien, es «patho» porque hace ir (pātheti) o conduce a la persona que lo practica al Nibbāna, refiriéndose exclusivamente a la práctica (paṭipadā). Trataremos la denominación de «magga» (camino) en la sección de la raíz «magga» en el grupo curādi. กถ นิปฺปาเก. กถติ. Katha en el sentido de maduración o cocción (nippāke). Kathati. มถ วิโลถเน. มถติ. Matha en el sentido de agitación o batido (vilothane). Mathati. โปถ ปริยายนภาเว. โปถติ. โปถโก. โปเถตีติ อยํ จุราทิคเณปิ วตฺตติ. เตน ‘‘สมนฺตา อนุปริเยยฺยุํ, นิปฺโปเถนฺตา จตุทฺทิสา’’ติ ปโยโค ทิสฺสติ. Potha en el sentido de rodear o golpear (pariyāyanabhāve). Pothati. Pothako. «Potheti» también se emplea en el grupo curādi. Debido a ello, se observa el uso: «lo rodearon por todas partes, golpeándolo (nippothentā) por las cuatro direcciones». โคตฺถ วํเส. โคตฺถติ. โคตฺถุโล, โคตฺถุ. Gottha en el sentido de linaje (vaṃse). Gotthati. Gotthulo, gotthu. ปุถุ วิตฺถาเร. โปถติ. ปุถวี. Puthu en el sentido de extensión (vitthāre). Pothati. Puthavī (la tierra). ถการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces terminadas en la letra «th». ทการนฺตธาตุ Raíces terminadas en la letra «d». ทา ทาเน. อาปุพฺโพ คหเณ. สทฺโธ ทานํ ททาติ เทติ, สีลํ อาททาติ อาเทติ. อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ตทฺทีปกตฺตา. สทฺโธ อสฺสทฺธํ ทานํ ทาเปติ, สีลํ อาทเปติ, สมาทเปติ. เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต. อิมานิ การิตปทานิ เหตุกตฺตุปทานีติ จ วุจฺจนฺติ ตทฺทีปกตฺตา. สทฺเธน ทานํ ทียติ, สีลํ อาทียติ, สมาทียติ, อิมานิ กมฺมปทานิ ตทฺทีปกตฺตา. อยญฺจ ทา ทาเนติ ธาตุ สาสนานุรูปสุติวเสน ทิวาทิคณํ ปตฺวา สุปนกฺริยํ วทนฺโต ‘‘ทายติ นิทฺทายติ นิทฺทา’’ติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. ทานมวขณฺฑนญฺจ วทนฺโต ‘‘ทิยติ ทานํ ทาตฺต’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. สุทฺธึวทนฺโต ‘‘ทายติ เวทายติ โวทาน’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ, อิมสฺมึ ปน ภูวาทิคเณ ทานํ วทนฺโต อาปุพฺพวเสน คหณญฺจ [Pg.75] วทนฺโต ‘‘ททาติ เทติ อาททาติ อาเทติ ทานํ อาทาน’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. ตถา กุจฺฉิตคมนํ วทนฺโต ‘‘ทาติ สุทฺทาติ สุทฺโท สุทฺที’’ติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยตีติ อยํ วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวมญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ วิเสโส อุปปริกฺขิตพฺโพ นยญฺญูหิ. Dā en el sentido de dar (dāne). Con el prefijo «ā», en el sentido de tomar (gahaṇe). La persona con fe da (dadāti/deti) una ofrenda, o asume (ādadāti/ādeti) la virtud. Estas son formas del agente simple (shuddhakattu) por expresar tal sentido. La persona con fe hace dar (dāpeti) una ofrenda a quien no tiene fe, o hace que alguien asuma la virtud (ādapeti), o lo insta a asumirla plenamente (samādapeti). «Aquellos santos que hacen que otros asuman el Dhamma». Estas se llaman formas causativas (kāritapadāni) o formas del agente instigador (hetukattupadāni) por expresar tal sentido. Mediante el fiel se da (dīyati) una ofrenda, se asume (ādīyati) la virtud, se asume plenamente (samādīyati); estas son formas pasivas (kammapadāni) por expresar tal sentido. Y esta raíz «dā» (dar), según el hilo de los textos conformes a la Enseñanza, al entrar en el grupo divādi y expresar la acción de dormir, genera sustantivos y formas activas como «dāyati», «niddāyati» (él duerme), «niddā» (sueño). Al expresar el corte o fragmentación de una ofrenda, genera sustantivos y formas activas como «diyati», «dānaṃ», «dāttaṃ». Al expresar la purificación, genera sustantivos y formas activas como «dāyati», «vedāyati», «vodānaṃ». Pero en este grupo bhūvādi, al expresar el dar, y con el prefijo «ā» al expresar el tomar, genera sustantivos y formas activas como «dadāti», «deti», «ādadāti», «ādeti», «dānaṃ», «ādānaṃ». Asimismo, al expresar el movimiento despreciable, genera sustantivos y formas activas como «dāti», «suddāti», «suddho», «suddī»; esta distinción debe ser observada. Tal como aquí, los conocedores del método deben examinar la distinción en otros lugares según sea posible. อิทานิสฺส นามปทานิ ตุมนฺตาทีนิ พฺรูม. ‘‘ทานํ, เทยฺยํ, ทาตพฺพํ, พฺรหฺมเทยฺยํ, ทินฺนํ, ทายโก, ทายิกา, ทกฺขิณา’’ อิจฺจาทีนิ, ‘‘ทาตุํ, ปทาตุํ, ทาตเว, ปทาตเว, ทตฺวา, ทตฺวาน, ททาตุน, ททิตฺวา, ททิตฺวาน, ททิย, ทชฺชา, ททิยาน, อาทาตุํ, อาทาย, อาทิย’’ อิจฺจาทีนิ จ โยเชตพฺพานิ. Ahora diremos sus nombres, formas en infinitivo (-tum) y demás. Deben aplicarse términos como: «dānaṃ» (donación), «deyyaṃ» (lo que debe darse), «dātabbaṃ» (lo que ha de darse), «brahmadeyyaṃ» (donación noble), «dinnaṃ» (dado), «dāyako» (donante masculino), «dāyikā» (donante femenino), «dakkhiṇā» (ofrenda), etc.; y «dātuṃ» (para dar), «padātuṃ», «dātave», «padātave», «datvā» (habiendo dado), «datvāna», «dadātuna», «daditvā», «daditvāna», «dadiya», «dajjā», «dadiyāna», «ādātuṃ» (para tomar), «ādāya» (habiendo tomado), «ādiya», etc. ตตฺถ ทานนฺติ ทาตพฺพํ, ททนฺติ เอเตนาติ อตฺเถ น เทยฺยธมฺโม ทานเจตนา จ วุจฺจติ. กสฺมา ปน ตตฺถ ทินฺนสทฺโทเยว กถิยติ, น ทตฺตสทฺโทติ? อกถเน การณมตฺถิ. ‘‘ทานํ ทินฺน’’นฺติอาทีสุ หิ ทินฺนสทฺทฏฺฐาเน ทตฺตสทฺโท น ทิสฺสติ, ตสฺมา น กถิยติ. En ese contexto, «dāna» se refiere a lo que debe ser dado; en el sentido de «aquello por lo cual se da», se denomina tanto al objeto material de la ofrenda (deyyadhammo) como a la intención de dar (dānacetanā). ¿Pero por qué en ese caso solo se menciona la palabra «dinna» y no la palabra «datta»? Hay una razón para no mencionarla. En expresiones como «dānaṃ dinnaṃ» (la ofrenda ha sido dada), no se observa la palabra «datta» en lugar de «dinna»; por lo tanto, no se menciona. คุณภูโต ทตฺตสทฺโท, น ทิฏฺโฐ ชินภาสิเต; ‘‘มนสา ทานํ มยา ทินฺนํ’’, อิติ ทินฺนปทํ วิย. La palabra «datta» como adjetivo no se observa en las palabras del Conquistador (Buda); al igual que la forma «dinna» en «una ofrenda fue dada (dinna) por mí mentalmente». ‘‘เทวทตฺโต ยญฺญทตฺโต, ทตฺโต’’ อิติ จ อาทิโก; ปณฺณตฺติวจเน ทิฏฺโฐ, สมาสพฺยาสโต ปน. Se observa en nombres propios (paṇṇatti) como «Devadatta», «Yaññadatta» y «Datta», ya sea en compuestos o de forma extendida. ตสฺมา ‘‘เทวทตฺโต’’ติอาทีสุ ‘‘เทเวน ทินฺโน’’ติ สมาสํ กตฺวา ปณฺณตฺติวจนตฺตา ทินฺนสทฺทสฺส ทตฺตาเทโส กาตพฺโพ สาสนานุรูเปน. อุปริ หิ ‘‘ทินฺนสฺส ทตฺโต กฺวจิ ปณฺณตฺติย’’นฺติ ลกฺขณํ ปสฺสิสฺสถ. อยเมว หิ สาสเน นีติ อวิลงฺฆนียา. อิทํ ปเนตฺถ ววตฺถานํ – Por lo tanto, en nombres como «Devadatta», habiendo realizado el compuesto como «dado por el deva» (devena dinno), se debe efectuar el reemplazo de la palabra «dinna» por «datta» por ser una designación de nombre propio, conforme a la Enseñanza. Pues más adelante verán la regla: «en algunas designaciones, datta reemplaza a dinna». Ciertamente, este es el método en la Enseñanza que no debe ser transgredido. Esta es la determinación al respecto: สกฺกเฏ ทตฺตสทฺโทว, ทินฺนสทฺโท น ทิสฺสติ; พฺยาสมฺหิ ทินฺนสทฺโทว, ทตฺตสทฺโท น ปาฬิยํ. En el sánscrito solo existe la palabra «datta», la palabra «dinna» no se observa; en la Pāḷi extendida (prosa) solo existe «dinna», la palabra «datta» no está en el Canon. ‘‘มนสา [Pg.76] ทานํ มยา ทินฺนํ, ทานํ ทินฺโน’’ติอาทิสุ; ‘‘ธมฺมทินฺนา มหามายา’’, อิจฺจาทีสุ จ ปาฬิสุ. En los textos de la Pāḷi como «una ofrenda ha sido dada (dinna) por mí mentalmente», «dānaṃ dinno», etc.; y en «Dhammadinnā», «Mahāmāyā», etc. อิติ พฺยาสสมาสานํ, วสา ทฺเวธา ปวตฺตติ; ทินฺนสทฺโทติ ทีเปยฺย, น โส สกฺกฏภาสิเต. Así, según sea extendido o compuesto, funciona de dos maneras; se debe mostrar que la palabra es «dinna», no así en el habla sánscrita. คุณภูโต ทตฺตสทฺโท, อสมาสมฺหิ เกวโล; น ทิสฺสติ มุนิมเต, ทินฺนสทฺโทว เกวโล. La palabra «datta» como adjetivo simple no se observa en el pensamiento del Sabio; solo se observa la palabra «dinna» de forma independiente. เตเนว ทินฺนสทฺทสฺส, ทตฺตาเทโส กโต มยา; ‘‘ทตฺตํ สิรปฺปทาน’’นฺติ, กวโย ปน อพฺรวุํ. Por esa misma razón, yo he realizado el reemplazo de la palabra «dinna» por «datta» (en los nombres); sin embargo, los poetas han dicho: «dattaṃ sirappadānaṃ» (el don de la cabeza fue entregado). เอทิโส ปาฬิยํ นตฺถิ, นโย ตสฺมา น โส วโร; ‘‘ทตฺโต’’ติ ภูริทตฺตสฺส, สญฺญา ปณฺณตฺติยํ คตา. Tal método no existe en el Pāli, por lo tanto, ese no es el mejor; en cuanto a 'Bhūridatta', la designación 'Datto' se ha convertido en un concepto convencional (paṇṇatti). ‘‘พฺรหฺมทตฺโต พุทฺธทตฺโต, ทตฺโต’’ อิติ หิ สาสเน; ปณฺณตฺติยํ ทตฺตสทฺโท, อสมาสสมาสิโก. En la enseñanza (sāsana), en nombres como 'Brahmadatto' o 'Buddhadatto', el término 'datto' es un concepto convencional, ya sea que esté fuera o dentro de un compuesto. ‘‘ปรทตฺตโภชน’’นฺติ, เอวมาทีสุ ปาฬิสุ; สมาเส คุณภูโตยํ, ทตฺตสทฺโท ปติฏฺฐิโต. En pasajes del Pāli como 'paradattabhojana' (alimento dado por otros), este término 'datta' se establece en el compuesto como una cualidad subordinada (guṇabhūta). ‘‘มนสา ทานํ มยา ทินฺนํ, ทานํ ทินฺโน’’ติอาทิสุ; คุณภูโต ทินฺนสทฺโท, อสมาสมฺหิ ทิสฺสติ. En frases como 'manasā dānaṃ mayā dinnaṃ' (un don fue dado por mí con la mente) y 'dānaṃ dinno', el término 'dinna' (dado) se ve como una cualidad subordinada fuera de un compuesto. ‘‘ทินฺนาทายี ธมฺมทินฺนา’’, อิจฺเจวมาทีสุ ปน; สมาเส คุณปณฺณตฺติ-ภาเวเนส ปทิสฺสติ. Sin embargo, en ejemplos como 'dinnādāyī' (que toma lo dado) y 'dhammadinnā', este aparece en el compuesto con el carácter de una designación cualitativa (guṇapaṇṇatti). โกจิ [Pg.77] ปน สทฺทสตฺถวิทู ครุ เอวํ สทฺทรจนมกาสิ – Cierto maestro experto en gramática compuso la siguiente estructura de palabras: ‘‘ยสฺสงฺกุเรหิ ชิมุตมฺพุชโลทิเตหิ,วาเตริเตหิ ปติเตหิ สุเณหิ เตหิ. 'Con cuyos brotes, elevados como lotos por las nubes, movidos por el viento, caídos y puros;' เชนนฺตจีวรมโสภถ พฺรหฺมทตฺตํ,วนฺทามิ ตํ จลทลํ วรโพธิรุกฺข’’นฺติ. el cual embelleció el manto del Vencedor, [el árbol] dado por Brahma (brahmadatta); rindo homenaje a ese excelente árbol Bodhi de hojas temblorosas'. เอตฺถ จ พฺรหฺมทตฺตนฺติ อิทํ สกฺกฏภาสาโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตํ, น ปาฬิโต. ปาฬินยญฺหิปตฺวา ‘‘พฺรหฺมทตฺติย’’นฺติ วา ‘‘พฺรหฺมทินฺน’’นฺติ วา ‘‘เทวทตฺติย’’นฺติ วา ‘‘เทวทินฺน’’นฺติ วา รูเปน ภวิตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘โพธิสตฺโต จ มทฺที จ สมฺโมทมานา สกฺกทตฺติเย อสฺสเม วสึสู’’ติ ปาฬินยานุรูโป อฏฺฐกถาปาโฐ ทิสฺสติ. ตสฺมา เอตฺเถวํ วทาม – Aquí, el término 'brahmadatta' se expresa tomando el método de la lengua sánscrita, no del Pāli. Pues, siguiendo el método Pāli, debería tener la forma 'brahmadattiya', 'brahmadinna', 'devadattiya' o 'devadinna'. De hecho, se observa un pasaje del comentario acorde al método Pāli: 'el Bodhisatta y Maddī, regocijándose, vivieron en la ermita dada por Sakka (sakkadattiye)'. Por lo tanto, decimos esto al respecto: ‘‘ทตฺตสทฺทสฺส ฐานมฺหิ, ‘‘ทตฺติย’’นฺติ รโว คโต; เทวทตฺติยปตฺโต จ, อสฺสโม สกฺกทตฺติโย’’ติ. 'En lugar del término datta, se emplea el sonido dattiya; como en devadattiyapatto (el cuenco dado por Deva) y assamo sakkadattiyo (la ermita dada por Sakka)'. อยํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. อตฺร ปน ปริปุณฺณาปริปุณฺณวเสน ยถารหํ ปทกฺกโม ภวติ. Esta regla debe ser bien considerada. En este punto, el orden de las palabras ocurre según sea apropiado, en términos de formas completas o incompletas. ททาติ, ททนฺติ. ททาสิ, ททาถ. ททามิ, ททาม. ททาตุ, ททนฺตุ. ททาหิ, ททาถ. ททามิ, ททาม, ททามเส. ทเทยฺย, ทเท, ทชฺชา. ทชฺชา สปฺปุริโส ทานํ. ทเทยฺยุํ, ทชฺชุํ. ปิตา มาตา จ เต ทชฺชุํ. ทเทยฺยาสิ, ทชฺชาสิ, ทชฺเชสิ อิจฺจปิ. ทชฺชาสิ อภยํ มม. มาตรํ เกน โทเสน, ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน. สีลวนฺเตสุ ทชฺเชสิ, ทานํ มทฺทิ ยถารหํ. ทเทยฺยาถ, ทชฺชาถ. ทเทยฺยามิ, ทชฺชามิ, ทเทยฺยาม, ทชฺชาม. ทเทถ, ทเทรํ. ทเทโถ, ทเทยฺยาวฺโห, ทชฺชาวฺโห. ทเทยฺยํ, ทชฺชํ. เนว ทชฺชํ มโหสธํ. ทเทยฺยามฺเห, ทชฺชามฺเห. อยมสฺมากํ ขนฺติ. ครูนํ ปน ขนฺติ อญฺญถา ภวติ. ตถา หิ – Dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadātu, dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma, dadāmase. Dadeyya, dade, dajjā. 'Un hombre virtuoso daría (dajjā) un don'. Dadeyyuṃ, dajjuṃ. 'Que tu padre y tu madre te den (dajjuṃ)'. Dadeyyāsi, dajjāsi, dajjesi, etc. 'Tú deberías darme (dajjāsi) seguridad'. '¿Por qué falta darías (dajjāsi) a tu madre al guardián del agua?'. 'Maddī, deberías dar (dajjesi) el don a los virtuosos según sea apropiado'. Dadeyyātha, dajjātha. Dadeyyāmi, dajjāmi, dadeyyāma, dajjāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho, dajjāvho. Dadeyyaṃ, dajjaṃ. 'No daría (dajjaṃ) a Mahosadha'. Dadeyyāmhe, dajjāmhe. Esta es nuestra opinión. Pero la opinión de los maestros es diferente. A saber: ครู ‘‘ทชฺชติ ทชฺชนฺติ’’, อิติอาทินเยน ตุ; อฏฺฐนฺนมฺปิ วิภตฺตีนํ, วเสนาหุ ปทกฺกมํ. Los maestros, sin embargo, explican el orden de las palabras según las ocho flexiones mediante el método de 'dajjati, dajjanti', etc. ปาฬึ อุปปริกฺขิตฺวา, ตญฺเจ ยุชฺชติ คณฺหถ; น หิ สพฺพปฺปกาเรน, ปาฬิโย ปฏิภนฺติ โน. Habiendo examinado el Pāli, si es apropiado, acéptenlo; pues los textos Pāli no se nos revelan en todas sus formas. ตตฺถ [Pg.78] อสฺมากํ ขนฺติยา ‘‘ทชฺชา ทชฺช’’นฺติอาทีนิ ยฺยการสหิเตเยว สตฺตมิยา ปทรูเป สิชฺฌนฺติ. ‘‘ทชฺชา สปฺปุริโส ทาน’’นฺติ เอตฺถ หิ ‘‘ทชฺชา อิทํ ‘‘ทเทยฺยา’’ติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา ตโต ติณฺณํ พฺยญฺชนานํ สํโยคญฺจ ตีสุสญฺโญคพฺยญฺชเนสุ ทฺวินฺนํ สรูปานเมกสฺส โลปญฺจ ทฺยการสญฺโญคสฺส จ ชการทฺวยํ กตฺวา ตโต ทีฆวเสนุจฺจาริตพฺพตฺตา อนิมิตฺตํ ทีฆภาวํ กตฺวา นิปฺผชฺชติ. เอวํ สาสนสฺสานุรูโป วณฺณสนฺธิ ภวติ. ทุวิโธ หิ สนฺธิ ปทสนฺธิ วณฺณสนฺธีติ. เตสุ ยตฺถ ปทจฺเฉโท ลพฺภติ, โส ปทสนฺธิ. ยถา? ตตฺรายํ. ยตฺถ ปน น ลพฺภติ, โส วณฺณสนฺธิ. ยถา? อตฺรโช. ยถา จ สุคโต, ยถา จ ปทฺธานิ. เอวํ ทุวิเธสุ สนฺธีสุ ‘‘ทชฺชา’’ติ อยํ วณฺณสนฺธิ เอว. Al respecto, según nuestra opinión, las formas 'dajjā, dajja', etc., se forman como variantes del optativo (sattamī) solo con la presencia de la letra 'y'. En la frase 'dajjā sappuriso dānaṃ', la forma 'dajjā' se produce estableciendo la forma 'dadeyya', eliminando la vocal antes de la 'y' siguiente, realizando la combinación de tres consonantes, eliminando una de las dos formas idénticas entre las tres consonantes combinadas, convirtiendo la combinación 'dy' en una doble 'j', y realizando un alargamiento sin causa debido a que debe pronunciarse con un sonido largo. Así ocurre la unión de letras (vaṇṇasandhi) de acuerdo con la enseñanza. Pues la unión es de dos tipos: unión de palabras (padasandhi) y unión de letras (vaṇṇasandhi). De estas, donde se encuentra la división de palabras, es padasandhi. ¿Como qué? 'Tatrāyaṃ'. Donde no se encuentra, es vaṇṇasandhi. ¿Como qué? 'Atrajo'. Como también 'sugato' y 'paddhāni'. Así, entre estos dos tipos de uniones, 'dajjā' es solamente una unión de letras (vaṇṇasandhi). อปโรปิ รูปนโย ภวติ ตฺวาปจฺจยนฺตวเสน – También hay otro método de formación mediante el sufijo del gerundio (-tvā): ‘‘อยํ โส อินฺทโก ยกฺโข, ทชฺชา ทานํ ปริตฺตกํ; อติโรจติ อมฺเหหิ, จนฺโท ตารคเณ ยถา’’ติ 'Este es aquel yakkha Indaka; habiendo dado (dajjā) un pequeño don, brilla más que nosotros, como la luna entre el conjunto de estrellas'. ทสฺสนโต. เอตฺถ หิ ทชฺชาติ ทตฺวาติ อตฺโถ. อิทํ ปน ทตฺวาสทฺเทน สมานตฺถํ ‘‘ททิยฺย’’ อิติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา สญฺโญเคสุ สรูปโลปญฺจ ตโต ทฺยการสญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยํ ทีฆตฺตญฺจ กตฺวา นิปฺผชฺชติ. Según lo visto, aquí 'dajjā' tiene el significado de 'datvā' (habiendo dado). Se produce estableciendo la forma 'dadiyya', que tiene el mismo significado que la palabra 'datvā', eliminando la vocal antes de la 'y' siguiente, eliminando la forma idéntica en las combinaciones, convirtiendo la combinación 'dy' en una doble 'j' y realizando el alargamiento. อถาปโรปิ รูปนโย ภวติ กมฺมนิ ยปจฺจยวเสน. ตถา หิ ‘‘เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา’’ติ จ ‘‘ทกฺขิณา ทชฺชา’’ติ จ ทฺเว ปาฐา ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ ปจฺฉิมสฺส ทชฺชาติ ทาตพฺพาติ อตฺโถ กมฺมนิ ยปจฺจยวเสน. อิธ ปน ทาธาตุโต ยปจฺจยํ กตฺวา ธาตุสฺส ทฺวิตฺตญฺจ ปุพฺพสฺส รสฺสตฺตญฺจ ตโต ยกาเร ปเร [Pg.79] สรโลปํ สญฺโญคภาวญฺจ ชฺชการทฺวยญฺจ อิตฺถิลิงฺคตฺตา อาปจฺจยาทิญฺจ กตฺวา ‘‘ทชฺชา’’ติ นิปฺผชฺชติ. เอวํ ‘‘ทชฺชา ทเทยฺยา’’ติ จ ‘‘ทชฺชา ททิยฺย ทตฺวา’’ติ จ ‘‘ทชฺชา ทาตพฺพา’’ติ จ เอตานิ ปจฺเจกํ ปริยายวจนานิ ภวนฺติ. ‘‘ทชฺชุํ. ทชฺชาสิ, ทชฺชาถ. ทชฺชามิ, ทชฺชาม. ทชฺชาวฺโห, ทชฺช’’นฺติ เอตานิปิ ‘‘ทเทยฺยุํ ทเทยฺยาสี’’ติอาทินา ปทรูปานิ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ สญฺโญเคสุ สรูปโลปํ ทฺยการสมญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยญฺจ กตฺวา นิปฺผชฺชนฺติ. เอเตสุ ทชฺชาสีติ ยํ รูปํ ตสฺสาวยวสฺส อาการสฺส เอการํ กตฺวา อปรมฺปิ ‘‘ทชฺเชสี’’ติ รูปํ ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. También hay otro método de formación mediante el sufijo 'ya' en sentido pasivo (kammani). De hecho, se ven dos lecturas: 'petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā' y 'dakkhiṇā dajjā'. Allí, el 'dajjā' del último ejemplo significa 'debe ser dada' (dātabbā), mediante el sufijo 'ya' en sentido pasivo. Aquí, se produce a partir de la raíz 'dā', aplicando el sufijo 'ya', duplicando la raíz, abreviando la vocal anterior, eliminando la vocal antes de la 'y' siguiente, formando la combinación de doble 'j' y aplicando el sufijo 'ā' por ser género femenino, resultando en 'dajjā'. Así, 'dajjā' [en el sentido de] 'dadeyya', 'dajjā' [en el sentido de] 'dadiyya' o 'datvā', y 'dajjā' [en el sentido de] 'dātabbā', son cada uno términos sinónimos. Las formas 'dajjuṃ, dajjāsi, dajjātha, dajjāmi, dajjāma, dajjāvho, dajja' se producen estableciendo las formas 'dadeyyuṃ, dadeyyāsi', etc., eliminando la vocal antes de la 'y' siguiente, eliminando la forma idéntica en las combinaciones y convirtiendo la combinación 'dy' en una doble 'j'. Entre estas, debe entenderse que a partir de la forma 'dajjāsi', cambiando la 'ā' final por 'e', surge otra forma: 'dajjesi'. Este método debe aplicarse también en otros casos según sea posible. อจินฺเตยฺยานุภาวสฺส หิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาฬินโย อจินฺเตยฺโยเยว โหติ, คมฺภีโร ทุกฺโขคาฬฺโห, น เยน เกนจิ ลกฺขเณน สาเธตพฺโพ, ยถาตนฺติ วิรจิเตเหว ลกฺขเณหิ สาเธตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘ขตฺติยา ติตฺถิยา เจติยานี’’ติอาทีสุ ยกาเร ปเร สรโลโป ภวติ, เตน ‘‘อเถตฺเถกสตํ ขตฺยา. เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส วทนฺติ. อารามรุกฺขเจตฺยานี’’ติ ปโยคา ทิสฺสนฺติ. ตถา ‘‘สากจฺฉติ ตจฺฉ’’นฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สห กถยตี’’ติวา ‘‘สํกถยตี’’ติ วา ‘‘ตถฺย’’นฺติ จ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา สหสทฺทสฺส หการโลปํ, สํสทฺเท จ นิคฺคหีตโลปํ กตฺวา สการคตสฺส สรสฺส ทีฆํ กตฺวา ยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา ตโต ถฺยการสญฺโญคสฺส จฺฉยุคํ กตฺวา วิสภาคสญฺโญเค เอโก เอกสฺส สภาคตฺตมาปชฺชติ. เตน ‘‘สากจฺฉติ ตจฺฉ’’นฺติ รูปานิ สิชฺฌนฺติ. ตถา หิ ‘‘อญฺญมญฺญํ สากจฺฉึสุ. กาเลน ธมฺมสากจฺฉา. ภูตํ ตจฺฉํ. ยถาตถิยํ วิทิตฺวาปิ ธมฺมํ, สมฺมา โส โลเก ปริพฺพเชยฺยา’’ติ [Pg.80] สวิกปานิ ปโยคานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘นชฺชา’’ติอาทีสุปิ ‘‘นทิยา’’ติอาทีนิ ปทรูปานิ ปติฏฺฐเปตฺวา วณฺณสนฺธิวเสน ยกาเร ปเร โลปวิธิ ลพฺภติเยว. วิวิโธ หิ สาสนานุกูโล รูปนิปฺผาทนุปาโย, อุปริ จ เอเตสํ สาธนตฺถํ ‘‘สรโลโป ยมนราทีสู’’ติอาทีนิ ลกฺขณานิ ภวิสฺสนฺติ. ตตฺถ – Ciertamente, el método del Pāli del Completamente Iluminado, quien posee un poder inconcebible, es en sí mismo inconcebible, profundo y difícil de penetrar; no puede establecerse mediante cualquier regla común, sino que debe establecerse mediante las reglas compuestas según la tradición. Por ejemplo, en 'khattiyā titthiyā cetiyānī', etc., cuando sigue la letra 'y', ocurre la elisión de la vocal; por ello se ven usos como 'athetthekasataṃ khatyā', 'evampi titthyā puthuso vadanti' y 'ārāmarukkhacetyānī'. Del mismo modo, en 'sākacchati tacchaṃ', habiendo establecido la forma de la palabra como 'saha kathayati' o 'saṃkathayati' y 'tathyaṃ', se realiza la elisión de la letra 'h' en la palabra 'saha', y la elisión del niggahīta en la palabra 'saṃ', se alarga la vocal de la letra 's', se elide la vocal antes de la letra 'y', y luego se transforma la combinación de 'thy' en el doble 'cch', donde un sonido dispar adquiere la similitud con el otro. De este modo se logran las formas 'sākacchati tacchaṃ'. Pues se ven diversos usos como 'aññamaññaṃ sākacchiṃsu', 'kālena dhammasākacchā', 'bhūtaṃ tacchaṃ' y 'yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā'. También en 'najjā', etc., estableciendo las formas de las palabras como 'nadiyā', etc., mediante la combinación de fonemas, se obtiene la regla de elisión cuando sigue la letra 'y'. Pues existen diversos métodos conformes a la Enseñanza para la formación de palabras, y más adelante se expondrán reglas como 'saralopo yamanarādīsū' para el establecimiento de estas. Allí — ‘‘ทชฺชา ทชฺชุ’’นฺติอาทีนิ, สตฺตมีนํ วเสน เม; วุตฺตานิ โยคิราชสฺส, สาสนตฺถํ มเหสิโน. Las formas 'dajjā, dajju', etc., han sido enunciadas por mí por medio del optativo (sattamī), para el beneficio de la enseñanza del Gran Sabio, el rey de los yoguis. อตฺริทํ วตฺตพฺพํ, กิญฺจาปิ อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘มาตรํ เตน โทเสน, ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน’’ติ เอตฺถ ทชฺชนฺติ ปทสฺส ‘‘ทมฺมี’’ติ วตฺตมานาวเสน วิวรณํ กตํ, ตถาปิ สตฺตมีปโยโคเยว. อาจริยา หิ ‘‘สตฺตมีปโยโค อย’’นฺติ ชานนฺตาปิ ‘‘กทาจิ อญฺเญ ปริกปฺปตฺถมฺปิ คณฺเหยฺยุ’’นฺติ อาสงฺกาย เอวํ วิวรณมกํสุ. ตถา กิญฺจาปิ เตหิ ‘‘อนาปราธกมฺมนฺตํ, น ทชฺชํ ทกรกฺขิโน’’ติ เอตฺถ น ทชฺชนฺติ ปทสฺส ‘‘นาหํ ทกรกฺขสฺส ทสฺสามี’’ติ ภวิสฺสนฺตีวเสน วิวรณํ กตํ, ตถาปิ สตฺตมีปโยโคเยว, อนาคตํ ปน ปฏิจฺจ วตฺตพฺพตฺถตฺตา เอวํ วิวรณํ กตํ. ‘‘เนว ทชฺชํ มโหสธ’’นฺติ เอตฺถ ปน ‘‘น ตฺเวว ทเทยฺย’’นฺติ สตฺตมีปโยควเสเนว วิวรณํ กตนฺติ. เอวํ ทชฺชํปทสฺส วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. Sobre esto debe decirse: aunque los maestros de los Comentarios (aṭṭhakathācariya) explicaron la palabra 'dajjā' en 'mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino' como presente ('dammī'), aun así es propiamente un uso del optativo (sattamī). Los maestros, aunque sabían que 'este es un uso del optativo', hicieron tal explicación ante la sospecha de que 'alguien en algún momento podría tomarlo erróneamente en un sentido hipotético'. Del mismo modo, aunque explicaron la palabra 'na dajjaṃ' en 'anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino' como futuro ('nāhaṃ dakarakkhassa dassāmī'), sigue siendo un uso del optativo, pero se explicó así por tratarse de algo que debe decirse con referencia al futuro. En cambio, en 'neva dajjaṃ mahosadhaṃ', la explicación se hizo basándose propiamente en el uso del optativo: 'ciertamente no daría' (na tveva dadeyya). Así debe entenderse la determinación de la palabra 'dajjaṃ'. อิทานิ ปโรกฺขาทิวเสน ปทกฺกโม กถิยติ. ‘‘ทท, ททู. ททู’’ติ จ อิทํ ‘‘นารโท อิติ นาเมน, กสฺสโป อิติ มํ วิทู’’ติอาทีสุ วิทูสทฺเทน สมํ. ทเท, ททิตฺถ, ททํ, ททิมฺห. ททิตฺถ, ททิเร. ททิตฺโถ, ททิวฺโห. Ahora se explica el orden de las palabras por medio del perfecto (parokkhā), etc. 'Dada, dadū'. Y este 'dadū' es similar a la palabra 'vidū' en pasajes como 'nārado iti nāmena, kassapo iti maṃ vidū'. Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha. Dadittha, dadire. Dadittho, dadivho. เอตฺถ จ ททิตฺโถติ อิทํ ‘‘สญฺชคฺฆิตฺโถ มยา สห. มา กิสิตฺโถ มยา วินา. มา นํ กลเล อกฺกมิตฺโถ’’ติอาทีสุ ‘‘สญฺชคฺฆิตฺโถ’’ติอาทีหิ [Pg.81] สมํ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ ลพฺภมานวเสน สทิสตา อุปปริกฺขิตพฺพา. ททํ, ททิมฺเห. ปโรกฺขาสหิภรูปานิ. Y aquí, 'dadittha' es similar a 'sañjagghittho' en pasajes como 'sañjagghittho mayā saha. mā kisittho mayā vinā. mā naṃ kalale akkamittho'. Por este método debe examinarse la similitud según se encuentre en todas partes. Dadaṃ, dadimhe. Estas son las formas que incluyen el perfecto (parokkhā). อททา, อททู. อทเท, อททตฺถ. อททํ, อททมฺห. อททตฺถ, อททตฺถุํ. อททเส, อททวฺหํ. อททึ อททมฺหเส. อิติ อนการปุพฺพมฺปิ รูปํ คเหตพฺพํ ‘‘เยสํ โน น ททมฺหเส’’ติ ทสฺสนโต. หิยฺยตฺตนีสหิตรูปานิ. Adadā, adadū. Adade, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadatthuṃ. Adadase, adadavhaṃ. Adadiṃ adadamhase. Así, también debe tomarse la forma sin el prefijo 'a', según se ve en 'yesaṃ no na dadamhase'. Estas son las formas que incluyen el imperfecto (hiyyattanī). อททิ, อททุํ, อททึสุ. อทโท, อททิตฺถ. อททึ, อททิมฺหา. อททา, อททู. อททเส, อททิวฺหํ. อททํ, อททิมฺเห. อชฺชตนีสหิตรูปานิ. Adadi, adaduṃ, adadiṃsu. Adado, adadittha. Adadiṃ, adadimhā. Adadā, adadū. Adadase, adadivhaṃ. Adadaṃ, adadimhe. Estas son las formas que incluyen el aoristo (ajjatanī). ‘‘ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ภวิสฺสนฺตีสหิตรูปานิ. Todo lo referente a 'dadissati, dadissanti', etc., debe ser comprendido. Estas son las formas que incluyen el futuro (bhavissantī). ‘‘อททิสา, ททิสฺสา, อททิสฺสํสุ, ททิสฺสํสุ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ. กาลาติปตฺติสหิตรูปานิ. Todo lo referente a 'adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu', etc., debe ser comprendido. Estas son las formas que incluyen el condicional (kālātipatti). อปรานิปิ วตฺตมานาทิสหิตรูปานิ ภวนฺติ. เทติ, เทนฺติ. เทสิ, เทถ. เทมิ, ทมฺมิ, เทม, ทมฺม. เทตุ, เทนฺตุ. เทหิ, เทถ. เทมิ, ทมฺมิ, เทม, ทมฺม. อตฺตโนปทานิ อปฺปสิทฺธานิ. สตฺตมีนโย จ ปโรกฺขานโย จ อปฺปสิทฺโธ. หิยุตฺตนีนโย ปน อชฺชตนีนโย จ โกจิ โกจิ ปสิทฺโธ ปาฬิยํ อาคตตฺตา, สกฺกา จ ‘‘อทา, อทู, อโท, อท’’นฺติอาทินา โยเชตุํ. ตถา หิ นโย ทิสฺสติ. อทา ทานํ ปุรินฺทโท. วรญฺเจเม อโท สกฺก. พฺราหฺมณานํ อทํ คชํ. อทาสิเม. อทํสุ เต มโมกาสํ. อทาสึ พฺราหฺมเณ ตทาติ. ‘‘ทสฺสติ, ทสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ‘‘อทสฺสา, ทสฺสา, อทสฺสํสุ, ทสฺสํสุ, ทสฺสึสุ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ. Existen otras formas que incluyen el presente, etc.: Deti, denti. Desi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dammi, dema, damma. No se usan las formas de la voz media (attanopada). Tampoco se usan los métodos del optativo ni del perfecto. Sin embargo, los métodos del imperfecto y del aoristo son conocidos en algunos casos por aparecer en el Pāli, y es posible aplicarlos como 'adā, adū, ado, ada', etc. Pues se ve el método: 'adā dānaṃ purindado' (el que da en la ciudad dio una dádiva), 'varañceme ado sakka' (Sakka, me diste este favor), 'brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ' (di el elefante a los brahmanes), 'adāsime', 'adaṃsu te mamokāsaṃ', 'adāsiṃ brāhmaṇe tadā'. Todo lo referente a 'dassati, dassanti', etc., debe ser comprendido. Y todo lo referente a 'adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu', etc., debe ser comprendido. ตถา [Pg.82] อาททาติ, อาททนฺติ. อาททาสิ, อาททาถ. อาททามิ, อาททาม. กจฺจายนมเต ‘‘อาทตฺเต’’ติ อตฺตโนปทํ วุตฺตํ. เอวํ ‘‘อาททาตุ, อาทเทยฺย’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. อาเทตุ อาเทยฺย อิจฺจาทิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ. เอวเมว จ ‘‘ทาเปติ, อาทาเปตี’’ติอาทีนิปิ ยถารหํ โยเชตพฺพานิ. Del mismo modo: ādadāti, ādadanti; ādadāsi, ādadātha; ādadāmi, ādadāma. Según el método de Kaccāyana, se menciona la forma de la voz media 'ādatte'. Así, todo lo referente a 'ādadātu, ādadeyya', etc., debe ser comprendido. Las formas 'ādetu, ādeyya', etc., deben aplicarse según corresponda. De la misma manera, 'dāpeti, ādāpeti', etc., también deben aplicarse según corresponda. ทากุจฺฉิเต คมเน. ทาติ. สุทฺทาติ. สุทฺโท, สุทฺที. ตตฺถ สุทฺโทติ สุทฺทาตีติ สุทฺโท, ปรโปถนาทิลุทฺทาจารกมฺมุนา ทารุกมฺมาทิขุทฺทาจารกมฺมุนา จ ลหุํ ลหุํ กุจฺฉิตํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. ตถา หิ สุ อิติ สีฆตฺเถ นิปาโต, ทา อิติ ครหตฺโถ ธาตุ กุจฺฉิตคติวาจกตฺตา. สุทฺทสฺส ภริยา สุทฺที. Dā en el sentido de movimiento despreciable. Dāti. Suddāti. Suddo, suddī. Allí, 'suddo' (persona de casta servil) significa que va de manera rápida y despreciable mediante actos de conducta cruel como golpear a otros, o actos de conducta baja como el trabajo con madera; este es el significado. Pues 'su' es una partícula con sentido de rapidez, y 'dā' es una raíz con sentido de desprecio por denotar un movimiento despreciable. La esposa de un sudda es una suddī. ทุ คติยํ. ทวติ. ทุโม. เอตฺถ จ ทวติ คจฺฉติ มูลกฺขนฺธสาขาวิฏปปตฺตปลฺลวปุปฺผผเลหิ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณาตีติ ทุโม. Du en el sentido de movimiento. Davati. Dumo. Y aquí, 'dumo' (árbol) es aquello que 'davati', es decir, va (crece) alcanzando expansión, desarrollo y plenitud a través de raíces, tronco, ramas mayores, ramas menores, hojas, brotes, flores y frutos. เทโสธเน. โสธนํ ปริโยทาปนํ. ทายติ. ทายนํ. ยถา คายติ, คายนํ. ทายิตุํ, ทายิตฺวา, ธาตาวยวสฺเสการสฺส อายาเทโส. ‘‘ทาตุํ, ทตฺวา’’ อิจฺจปิ รูปานิ. De en el sentido de purificar. Purificar es limpiar. Dāyati. Dāyanaṃ. Como gāyati, gāyanaṃ. Dāyituṃ, dāyitvā; ocurre la sustitución por 'āy' de la letra 'e' que es parte de la raíz. También se encuentran las formas 'dātuṃ, datvā'. ตตฺร ทาตุนฺติ โสเธตุํ. ทตฺวาติ โสเธตฺวาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘พาโล อพฺยตฺโต นปฺปฏิพโล อนุยุญฺชิยมาโน อนุโยคํ ทาตุ’’นฺติ เอตฺถ ทาตุนฺติ ปทสฺส โสเธตุนฺติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย ปเรหิ อนุยุญฺชิยติ, โส อนุโยคํ เทติ นามาติ. ตสฺมา ‘‘อาจริยสฺส อนุโยคํ ทตฺวา พาราณสึ ปจฺจาคจฺฉี’’ติอาทีสุปิ อนุโยคํ ทตฺวาติ อนุโยคํ โสเธตฺวาติ อตฺโถเยว คเหตพฺโพ. ตถา [Pg.83] หิ ปุพฺพาจริเยหิ ‘‘อนุโยคทาปนตฺถ’’นฺติ เอตสฺมึ ปเทเส เอโสเยวตฺโถ วิภาวิโต. กถํ? อนุโยคทาปนตฺถนฺติ อนุโยคํ โสธาเปตุํ. วิมทฺทกฺขมญฺหิ สีหนาทํ นทนฺโต อตฺถโต อนุโยคํ โสเธติ นาม, อนุยุญฺชนฺโต จ นํ โสธาเปติ นามาติ. อิทมฺปิ จ เตหิ วุตฺตํ. ทาตุนฺติ โสเธตุํ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย สีหนาทํ นทติ, โส เอว ตตฺถ อนุโยคํ เทตีติ. สมนฺตปฏฺฐานมหาปกรณ สํวณฺณนายมฺปิ ปุพฺพาจริเยหิ ‘‘ทานํ ทตฺวาติ ตํ เจตนํ ปริโยทาเปตฺวา’’ติ โสธนตฺโถ วุตฺโต. ทุลฺลภา อยํ นีติ สาธุกํ จิตฺเต ฐเปตพฺพา. Aquí, 'dātuṃ' significa 'aclarar' (sodhetuṃ). 'Datvā' debe entenderse como 'habiendo aclarado' (sodhetvā). De hecho, en la expresión 'el necio, el inexperto, el incapaz de dar una respuesta cuando se le interroga', el término 'dātuṃ' (dar) tiene el sentido de 'aclarar'. Algunos sostienen que significa 'en el sentido de dar', pero esto no es correcto. Pues no se dice que quien es interrogado por otros 'da' una respuesta (en el sentido de donación). Por lo tanto, en pasajes como 'habiendo dado el anuyoga (la práctica/instrucción) al maestro, regresó a Benarés', 'anuyogaṃ datvā' debe entenderse únicamente como 'habiendo aclarado la aplicación'. Así, los maestros antiguos explicaron este mismo significado en el pasaje 'anuyogadāpanatthaṃ' (con el propósito de hacer dar la aplicación). ¿Cómo? 'Anuyogadāpanatthaṃ' significa para hacer aclarar la aplicación. Ciertamente, aquel que emite un rugido de león capaz de resistir el escrutinio, aclara la aplicación en cuanto al significado, y quien lo interroga, hace que este la aclare. Esto también fue dicho por ellos: 'Dātuṃ' significa 'aclarar'. Algunos dicen que es 'en el sentido de dar', pero no es adecuado. No es que quien emite un rugido de león simplemente 'dé' allí una aplicación. Incluso en el comentario del Samantapaṭṭhāna Mahāpakaraṇa, los maestros antiguos expresaron el sentido de purificación diciendo: ''dānaṃ datvā' significa habiendo purificado (sodhetvā) esa intención'. Esta regla es difícil de encontrar y debe fijarse bien en la mente. เท ปาลเน. ทียติ. ทานํ, อุทฺทานํ ทายิตุํ, ทายิตฺวา. ตตฺถ ทานนฺติ ทุคฺคติโต ทายติ รกฺขตีติ ทานํ, ทานเจตนา. อุทฺทานนฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วกฺขมานสฺส วา วิปฺปกิณฺณภาเวน นสฺสิตุํ อทตฺวา อุทฺธํ ทานํ รกฺขณํ อุทฺทานํ, สงฺคหวจนนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุทฺทานนฺติ ปจฺฉุทฺทานาทิกํ อุทฺทานํ. La raíz 'De' se usa en el sentido de proteger (pālane). Dīyati. Dāna (donación), uddāna (resumen); dāyituṃ, dāyitvā. Aquí, 'dāna' se llama así porque protege (dāyati) o guarda de los estados de miseria (duggati); es la intención de dar. 'Uddāna' significa protección (dāna) superior (uddhaṃ), al no permitir que el significado expresado o por expresar se pierda por estar disperso; significa palabras de síntesis. O bien, 'uddāna' se refiere a la conclusión o resumen posterior. ขาท ภกฺขเน. ขาทติ. ขาทิกา, ขาทนํ, อญฺญมญฺญขาทิกา. ปุพฺพผลขาทิกา, ขชฺชํ, ขาทนียํ, ขนฺธา. La raíz 'Khāda' se usa en el sentido de comer (bhakkhane). Khādati. Khādikā (la acción de comer), khādana (el comer), aññamaññakhādikā (comerse unos a otros). Pubbaphalakhādikā (comer frutas primicias), khajja (comida sólida), khādanīya (alimento masticable), khandhā (los agregados). ตตฺถ ขชฺชนฺติ ปูโว. ขาทนียนฺติ ปูวผลาผลาทิ. ‘‘ขาทนียํ วา โภชนียํ วา’’ติ วิสุํ โภชนียสฺส วจนโต ขาทนํ นาม ขชฺชสฺส วา ขาทนียสฺส วา ภกฺขนํ. อปิจ หึสาปิ ‘‘ขาทน’’นฺติ วุจฺจติ. ชาติชราพฺยาธิทุกฺขาทีหิ ขชฺชนฺตีติ ขนฺธา, รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานิ. ‘‘จีวรานิ นสฺสนฺติปิ ฑยฺหนฺติปิ อุนฺทูเรหิปิ ขชฺชนฺตี’’ติ เอตฺถ วิย ขชฺชนฺติ สทฺโท กมฺมตฺโถ. Aquí, 'khajja' se refiere a los pasteles. 'Khādanīya' se refiere a pasteles, frutas diversas, etc. Debido a la mención separada de 'comida' (bhojanīya) en la frase 'alimento masticable (khādanīya) o comida (bhojanīya)', el acto de comer (khādana) se refiere a la ingestión de pasteles o de alimentos masticables. Además, el término 'khādana' se usa también para la violencia o el daño. Los agregados (khandhā) —forma, sensación, percepción, formaciones y conciencia— se llaman así porque son 'devorados' (khajjanti) por los sufrimientos del nacimiento, la vejez, la enfermedad, etc. En la frase 'los mantos se pierden, se queman y también son roídos (khajjanti) por los ratones', la palabra 'khajjanti' tiene un sentido pasivo. พท [Pg.84] เถริเย. ถิรภาโว เถริยํ, ยถา ทกฺขิยํ. พทติ. พทรี, พทรํ. อตฺริทํ วุจฺจติ – La raíz 'Bada' se usa en el sentido de firmeza (theriye). La cualidad de ser firme es theriya, al igual que dakkhiya (destreza). Badati. Badarī (el árbol de azufaifo), badara (el fruto del azufaifo). Sobre esto se dice— กกฺกนฺธุ พทรี โกลี, โกลํ กุลวมิจฺจปิ; เตนิลํ พทรญฺจาติ, นามํ รุกฺขสฺส โกลิยาติ. Kakkandhu, badarī, kolī, kola, kulava, tenila y badara; estos son los nombres del árbol de los Koliyas (o del árbol de azufaifo). ขท ธิติหึสาสุ จ. เถริยาเปกฺขาย จกาโร. ขทติ. ขทิโร. La raíz 'Khada' se usa en los sentidos de firmeza (dhiti) y de dañar (hiṃsā). El término 'ca' (y) implica la inclusión del sentido de estabilidad (theriya). Khadati. Khadiro (el árbol de acacia). คท วิยตฺติยํ วาจายํ. คทติ. อาคทนํ, ตโถ อาคโท เอตสฺสาติ ตถาคโต. สุฏฺฐุ คทตีติ สุคโท. La raíz 'Gada' se usa en el sentido de habla clara o manifiesta (viyattiyaṃ vācāyaṃ). Gadati. Āgadana (discurso), aquel cuyo discurso (āgado) es verídico (tatho) es 'Tathāgato'. Quien habla bien es 'Sugado'. รท วิเลขเน. รทติ. รทโน, รโท, ทาฐารโท. อตฺร รทโนติ ทนฺโต. La raíz 'Rada' se usa en el sentido de raspar o cavar (vilekhane). Radati. Radano, rado, dāṭhārado. Aquí, 'radano' significa diente. นท อพฺยตฺตสทฺเท. สีโห นทติ, ปณทติ. นาโท, นที. ปพฺพเตสุ วนาทีสุ นทตีติ นที. นท อิ อิติ ธาตุทฺวยวเสน ปน ‘‘นทนฺตี คจฺฉตีติ นที’’ติปิ นิพฺพจนํ วทนฺติ. La raíz 'Nada' se usa en el sentido de sonido indistinto (abyattasadde). El león ruge (nadati), ruge con fuerza (paṇadati). Nādo (sonido/rugido), nadī (río). Se llama 'nadī' porque resuena (nadati) en las montañas, bosques, etc. Algunos también dan la etimología, basada en las dos raíces 'nada' e 'i', de que 'se llama nadī porque fluye (gacchati) resonando (nadantī)'. เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ยา ปเนสา ‘‘นท อพฺยตฺตสทฺเท’ติ ธาตุ ตุมฺเหหิ วุตฺตา, สา กึนิจฺจมพฺยตฺตสทฺเทเยว วตฺตติ, อุทาหุ กตฺถจิ วิยตฺติยมฺปิ วาจายํ วตฺตตี’’ติ? นิจฺจมพฺยตฺตสทฺเทเยว วตฺตตีติ. ยชฺเชวํ ‘‘สีโห นทตี’’ติอาทีสุ ติรจฺฉานคตาทิสทฺทภาเวน อวิภาวิตตฺถตาย นทสทฺโท อพฺยตฺตสทฺโท โหตุ, ‘‘สีโห วิย อยํ ปุริโส นทตี’’ติอาทีสุ ปน มนุสฺสภาสาปิ อพฺยตฺตสทฺโท สิยาติ? ตนฺน วิยตฺตาปิ สมานา มนุสฺสภาสา สีโห วิยาติ เอวํ สมุเปกฺขาวเสน สีหปทตฺถสฺสาเปกฺขนโต นทสทฺเทน นิทฺทิสิยติ[Pg.85], น ปุริสาเปกฺขนวเสน. ยถา หิ วลาหกูปมาวเสน กถิตํ, ‘‘กถญฺจ ปุคฺคโล คชฺชิตา จ วสฺสิตา จ โหตี’’ติ ปาฬิยํ คชฺชนํ วสฺสนญฺจ ปุคฺคเล อลพฺภมานมฺปิ วลาหกสฺส คชฺชนวสฺสนสทิสตาย ภาสนกรณกฺริยายูปลพฺภนโต วตฺตพฺพเมว โหติ, เอวเมว นิพฺภยภาเวน สีหนาทสทิสิยา วาจาย นิจฺฉรณโต สีโห วิย นทตีติ อวิภาวิตตฺถวนฺเตน นทสทฺเทน มนุสฺสภาสาปิ นิทฺทิสิตพฺพา โหติ. Alguien podría preguntar aquí: 'Esta raíz nada que habéis definido en el sentido de sonido indistinto, ¿se aplica siempre solo al sonido indistinto, o se aplica en algún caso también al habla clara y manifiesta?'. Se aplica siempre solo al sonido indistinto. 'Si es así, en frases como "el león ruge", que el término nada sea sonido indistinto por ser un significado no manifestado a través del sonido de los animales, pero en frases como "este hombre ruge como un león", ¿sería el lenguaje humano también un sonido indistinto?'. No es así; aunque el lenguaje humano es claro, se designa con el término nada mediante una comparación (sīho viya), considerando el objeto del término 'león' y no en consideración al hombre. Así como se dice mediante el símil de la nube: '¿Y cómo una persona truena (gajjitā) y llueve (vassitā)?'; aunque el tronar y el llover no se encuentran realmente en una persona, debe decirse así porque se encuentra la acción de hablar que es semejante al tronar y llover de una nube. Del mismo modo, el lenguaje humano debe ser designado con el término nada, que posee un significado no manifestado, porque emana un habla semejante al rugido del león por su estado de valentía, diciendo 'ruge como un león'. เอตฺถ จ อมฺพผลูปมาทโยปิ อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺพา. น หิ ปกฺกามกตาทีนิ ปุคฺคเลสุ วิชฺชนฺติ, อถ โข อมฺพผลาทีสุ เอว วิชฺชนฺติ, เอวํ สนฺเตปิ ภควตา อญฺเญนากาเรน สทิสตฺตํ วิภาเวตุํ อมฺพผลูปมาทโย วุตฺตา, เอวเมว นทสทฺโท อพฺยตฺตสทฺทภาเวน ติรจฺฉานคตสทฺทาทีสุ เอว วตฺตพฺโพปิ อตฺถนฺตรวิภาวนตฺถํ ‘‘สีโห วิย นทตี’’ติอาทีสุ มนุสฺสภาสายมฺปิ รูฬฺหิยา วุตฺโต, น สภาวโต. ตถา หิ สภาวโต นทสทฺเทนปิ วสฺสิตสทฺทาทีหิปิ มนุสฺสภาสา นิทฺทิสิตพฺพา น โหตีติ. ยทิ เอวํ – Y aquí también deben presentarse los símiles del fruto del mango y otros. Pues el estado de estar maduro o no maduro no existe en las personas, sino que existe solo en los frutos de mango y similares; aun así, el Bienaventurado mencionó los símiles del mango para manifestar la similitud de otra manera. Del mismo modo, aunque el término nada, por su naturaleza de sonido indistinto, debe decirse solo de los sonidos de animales y otros, se dice por convención (rūḷhiyā) incluso del lenguaje humano en frases como 'ruge como un león' para manifestar otro significado, no por su propia naturaleza. De hecho, por naturaleza, el lenguaje humano no debe ser designado ni con el término nada ni con términos como vassita (el grito de un animal). Si esto es así— ‘‘สุวิชานํ สิงฺคาลานํ, สกุณานญฺจ วสฺสิตํ; มนุสฺสวสฺสิตํ ราช, ทุพฺพิชานตรํ ตโต’’ติ 'Fácil de conocer es el grito (vassitaṃ) de los chacales y de las aves; pero el grito de los humanos (manussavassitaṃ), oh rey, es mucho más difícil de conocer que aquello'. เอตฺถ กสฺมา วสฺสิตสทฺเทน มนุสฺสภาสา นิทฺทิสิยตีติ? สจฺจํ มนุสฺสภาสาปิ วสฺสิตสทฺเทน นิทฺทิฏฺฐา ทิสฺสติ, เอวํ สนฺเตปิ สา ‘‘สุวิชานํ สิงฺคาลานํ, สกุณานญฺจ วสฺสิต’’นฺติ วสฺสิตสทฺทวเสน ปโยคสฺส วจนโต ตทนุรูปํ นิทฺทิสิตุํ อรหตีติ มนฺตฺวา วสฺสิตสทฺทสทิสี นิทฺทิฏฺฐา. น หิ ‘‘มนุสฺโส วสฺสตี’’ติอาทินา วิสุํ ปโยคา ทิสฺสนฺติ, ‘‘สกุโณ วสฺสติ, กูชตี’’ติอาทินา ปน ปโยคา ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ‘‘สงฺคามํ โอตริตฺวาน, สีหนาทํ นทิ กุโส’’ติอาทีสุ วิย ยถารหํ [Pg.86] อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวํ นทธาตุ สภาวโต อพฺยตฺตสทฺเทเยว โหติ, น วิยตฺติยํ วาจายนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ¿Por qué aquí el lenguaje humano se designa con el término vassita? Es cierto que se ve el lenguaje humano designado con el término vassita; aun así, se designó como similar al término vassita considerando que, debido al uso en la expresión 'el grito de los chacales y de las aves es fácil de conocer', es apropiado designarlo de forma correspondiente. Pues no se ven usos aislados como 'el hombre grita (vassati)'; pero sí se ven usos como 'el ave grita (vassati), canta (kūjati)'. Por lo tanto, el significado debe tomarse según corresponda, como en frases como 'habiendo entrado en la batalla, Kusa emitió un rugido de león (nadi)'. Así, debe entenderse que la raíz nada por naturaleza se aplica solo al sonido indistinto, no al habla manifiesta. อทฺท คติยํ ยาจเน จ. อทฺทติ. La raíz 'Adda' se usa en los sentidos de movimiento (gatiyaṃ) y de pedir o rogar (yācane). Addati. นทฺท คทฺท สทฺเท. นทฺทติ. คทฺทติ. Las raíces 'Nadda' y 'Gadda' se usan en el sentido de sonido (sadde). Naddati, Gaddati. ตทฺท หึสายํ. ตทฺทติ. La raíz 'Tadda' se usa en el sentido de dañar (hiṃsāyaṃ). Taddati. กทฺท กุจฺฉิเต สทฺเท. กทฺทติ. กทฺทโม. Kadda [en el sentido de] un sonido despreciable. Kaddati. Kaddamo (lodo). ขทฺท ทํสเน. ทํสนมิห ทนฺตสุกตกตฺติกา กฺริยา อภิธียเต. สภาวตฺตา ธาตุยา สาธนปฺปโยคสมวายี. ขทฺทติ. Khadda [en el sentido de] morder. Aquí, morder se refiere a la acción realizada por los dientes. Debido a la naturaleza de la raíz, se asocia con el uso de los medios [de acción]. Khaddati. อทิ พนฺธเน. อนฺทติ. อนฺทุ. อนฺทุสทฺโทปเนตฺถ อิตฺถิลิงฺโค คเหตพฺโพ ปาฬิยํ อิตฺถิลิงฺคปฺปโยคทสฺสนโต ‘‘เสยฺยถาปิ วาเสฏฺฐ อยํ อจิรวตี นที ปูรา อุทกสฺส สมติตฺติกา กากเปยฺยา, อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ปารตฺถิโก ปารคเวสี ปารคามี ปารํ ตริตุกาโม, โส โอริมตีเร ทฬฺหาย อนฺทุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนพนฺโธ’’ติ. ตตฺร อนฺทูติ ยํ กิญฺจิ พนฺธนํ วา. ‘‘ยถา อนฺทุฆเร ปุริโส’’ติ หิ วุตฺตํ. พนฺธนวิเสโส วา, ‘‘อนฺทุพนฺธนาทีนิ ฉินฺทิตฺวา ปลายึสู’’ติ หิ วุตฺตํ. อปิจ อนฺทนฏฺเฐน พนฺธนฏฺเฐน อนฺทุ วิยาติปิ อนฺทุ, ปญฺจ กามคุณา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘อิเม โข วาเสฏฺฐ ปญฺจ กามคุณา อริยสฺส วินเย อนฺทูติปิ พนฺธนนฺติปิ วุจฺจนฺตี’’ติ. นิคฺคหีตาคมวเสนายํ ธาตุ วุตฺตา. กตฺถจิ ปน วิคตนิคฺคหีตาคโมปิ โหติ, ตํ ยถา? ‘‘อวิชฺชา ภิกฺขเว ปุพฺพงฺคมา อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนฺวเทว อหิริก’’นฺติ ปาฬิ. เอตฺถ อนุอนฺทติ อนุพนฺธตีติ อนฺวทิ. อนฺวทิ เอว อนฺวเทวาติ กิตวิคฺคโห สนฺธิวิคฺคโห จ [Pg.87] เวทิตพฺโพ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺวเทวาติ อนุพนฺธมานเมวา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อวิชฺชมหิริกํ อนุพนฺธมานเมว โหตีติ อตฺโถ. Adi [en el sentido de] atar. Andati. Andu (grillete). Aquí, la palabra 'andu' debe tomarse como de género femenino, como se observa en el uso de los textos pāḷi: 'así como, Vāseṭṭha, este río Aciravatī está lleno de agua hasta el borde que un cuervo podría beber de él, si llegara un hombre que desea cruzar al otro lado, que busca la otra orilla, que se dirige a la otra orilla y quiere cruzarla, y estuviera atado fuertemente con un grillete (anduyā) por la espalda en la orilla cercana'. Allí, 'andū' significa cualquier atadura. Pues se dice: 'como un hombre en una prisión (andughara)'. O un tipo específico de atadura, pues se dice: 'habiendo cortado las ataduras de los grilletes (andu) y otras, huyeron'. Además, por el sentido de atar, 'andu' se refiere a los cinco hilos de placer sensorial. El Bendito dijo: 'Vāseṭṭha, estos cinco hilos de placer sensorial se llaman grilletes (andū) y ataduras en la disciplina del Noble'. Esta raíz se menciona con la adición del nasal (niggahīta). En algunos lugares, también ocurre sin la adición del nasal, ¿cómo es eso? El texto pāḷi dice: 'Monjes, la ignorancia precede a la consecución de estados perjudiciales, seguida por la falta de vergüenza (anvadeva ahirikaṃ)'. Aquí, 'anvadi' significa que sigue (anubandhati). 'Anvadi' es lo mismo que 'anvadeva'; así debe entenderse el análisis gramatical y de combinación. De hecho, en el Comentario se dice: 'anvadevāti anubandhamānameva' (anvadeva significa que sigue de cerca); el significado es que la falta de vergüenza sigue de cerca a la ignorancia. อิทิ ปรมิสฺสริเย อินฺทติ. อินฺทนํ, อินฺโท. Idi [en el sentido de] soberanía suprema. Indati. El acto de gobernar, Indo. เอตฺถ อินฺโทติ อธิปติภูโต โย โกจิ. โส หิ อินฺทติ ปเรสุ อิสฺสริยํ ปาปุณาตีติ อินฺโทติ วุจฺจติ. อปิจ อินฺโทติ สกฺโก. สกฺกสฺส หิ อเนกานิ นามานิ – Aquí, 'Indo' se refiere a cualquiera que sea un soberano. Se llama 'Indo' porque ejerce soberanía (issariya) sobre los demás. Además, 'Indo' es Sakka. Sakka tiene muchos nombres: สกฺโก ปุรินฺทโท อินฺโท, วตฺรภู ปากสาสโน; สหสฺสเนตฺโต มฆวา, เทวราชา สุชมฺปติ. Sakko, Purindado, Indo, Vatrabhū, Pākasāsano; Sahassanetto, Maghavā, Devarājā, Sujampati. สหสฺสกฺโข ทสสต-โลจโน วชิราวุโธ; หูตปติ มหินฺโท จ, โกสิโย เทวกุญฺชโร. Sahassakkho, Dasasatalocano, Vajirāvudho; Hūtapati, Mahindo, Kosiyo, Devakuñjaro. สุราธิโป สุรนาโถ, วาสโว ติทิวาธิภู; ชมฺพาริ เจว วชิร-หตฺโถ อสุรสาสโน; คนฺธราชา เทวินฺโท, สุรินฺโท อสุราภิภูติ. Surādhipo, Suranātho, Vāsavo, Tidivādhibhū; Jambāri, Vajirahattho, Asurasāsano; Gandharājā, Devindo, Surindo, Asurābhibhū. เอวํ อเนกานิ นามานิ. เอโกปิ หิ อตฺโถ อเนกสทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตตาย อเนกนาโม. เตนาห ภควา – Así hay muchos nombres. Pues un solo objeto tiene muchos nombres debido a los diversos motivos para la aplicación de los términos. Por eso dijo el Bendito: สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน มโฆ นาม มาณโว อโหสิ, ตสฺมา ‘‘มฆวา’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน ปุเร ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘สกฺโก’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน อาวาสํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘วาสโว’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท สหสฺสํ อตฺถานํ มุหุตฺเตน [Pg.88] จินฺเตติ, ตสฺมา ‘‘สหสฺสกฺโข’’ติ วุจฺจติ. สกฺกสฺส มหาลิ เทวานมินฺทสฺส สุชา นาม อสุรกญฺญา ปชาปติ, ตสฺมา ‘‘สุชมฺปตี’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท เทวานํ ตาวตึสานํ อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรติ, ตสฺมา ‘‘เทวานมินฺโท’’ติ วุจฺจตีติ. Sakka, Mahāli, señor de los dioses, cuando en el pasado era un ser humano, fue un joven llamado Magha, por eso se llama 'Maghavā'. Sakka, Mahāli, señor de los dioses, cuando en el pasado era un ser humano, dio donaciones anteriormente (pure), por eso se llama 'Purindado'. Sakka, Mahāli, señor de los dioses, cuando en el pasado era un ser humano, dio donaciones cuidadosamente (sakkaccaṃ), por eso se llama 'Sakko'. Sakka, Mahāli, señor de los dioses, cuando en el pasado era un ser humano, dio moradas (āvāsaṃ), por eso se llama 'Vāsavo'. Sakka, Mahāli, señor de los dioses, piensa en mil asuntos en un instante, por eso se llama 'Sahassakkho'. La joven asura llamada Sujā es la esposa de Sakka, Mahāli, señor de los dioses, por eso se llama 'Sujampati'. Sakka, Mahāli, señor de los dioses, ejerce soberanía y gobierno sobre los dioses Tāvatiṃsa, por eso se llama 'señor de los dioses' (devānamindo). เอวเมกสฺสาปิ อตฺถสฺส อเนกานิ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตานิ ทิสฺสนฺติ. De este modo, se ven muchos motivos para la aplicación de los términos para un solo significado. ตถา หิ เยน ปวตฺตินิมิตฺเตน ตาวตึสาธิปติมฺหิ อินฺทสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ สกฺกาทิสทฺทา ปวตฺตา, อถ โข อญฺเญน. ตถา เยน สมฺมาทิฏฺฐิยํ ปญฺญาสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ วิชฺชาทิสทฺทา. เยน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมภาเวน อุปฺปนฺนธมฺมสฺมึ จิตฺตสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ วิญฺญาณาทิสทฺทา. น หิ วินา เกนจิ ปวตฺตินิมิตฺเตน สทฺโท ปวตฺตตีติ. เอโกปิ อตฺโถ สมฺมุตฺยตฺโถ จ ปรมตฺโถ จ อเนกสทฺทปฺปวฺตฺตินิมิตฺตตาย อเนกนาโมติ ทฏฺฐพฺพํ. Así, el motivo por el cual se aplica el término 'Inda' al soberano de los Tāvatiṃsa, no es el mismo por el cual se aplican términos como 'Sakka' y otros, sino por otro [motivo]. Así mismo, el motivo por el cual se aplica el término 'paññā' (sabiduría) a la visión correcta, no es el mismo por el cual se aplican allí términos como 'vijjā' (conocimiento). El motivo por el cual se aplica el término 'citta' (mente) a un estado surgido por ser el precursor de los estados asociados, no es el mismo por el cual se aplican allí términos como 'viññāṇa' (conciencia). Pues ningún término se aplica sin algún motivo. Debe entenderse que un solo objeto, ya sea en sentido convencional o en sentido último, tiene muchos nombres debido a los diversos motivos para la aplicación de los términos. เอตฺถ สิยา ‘‘นามานีติ วทถ, กึ นามํ นามา’’ติ. วุจฺจเต – อีทิเส ฐาเน อตฺเถสุ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตํ ‘‘นาม’’นฺติ คหิตํ, ยํ ‘‘ลิงฺค’’นฺติปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘นาม’’นฺติ จ ‘‘ลิงฺค’’นฺติ จ สทฺโทปิ วุจฺจติ, ‘‘อญฺญํ โสภนํ นามํ ปริเยสิสฺสามิ. ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต’’ติอาทีสุ วิย. อสภาวธมฺมภูตํ นามปญฺญตฺติสงฺขาตํ อตฺเถสุ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตมฺปิ วุจฺจติ ‘‘นามโคตฺตํ น ชีรติ. สตลิงฺโค’’ติอาทีสุ วิย. อิติ นามสทฺเทนปิ ลิงฺคสทฺเทนปิ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส กถนํ ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตญฺจ นาม โลกสงฺเกตสิทฺโธ ตํตํวจนตฺถนิยโต สามญฺญาการวิเสโสติ คเหตพฺพํ. โส เอวํภูโตเยว สามญฺญาการวิเสโส นาม ปญฺญตฺตีติ ปุพฺพาจริยา วทนฺติ[Pg.89]. โส หิ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สทฺทํ นาเมติ ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส นามสญฺญํ กโรตีติ นามํ, ปกาเรหิ ญาปนโต ปญฺญตฺติ จ. สวิญฺญตฺติวิการสฺส ปน สทฺทสฺส สมฺมุติปรมตฺถสจฺจานํ ปกาเรหิ ญาปนโต ปญฺญตฺติภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สทฺทสฺเสว หิ เอกนฺเตน ปญฺญตฺติภาโว อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปริตฺตารมฺมณา’’ติ จ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ จ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา พหิทฺธารมฺมณา’’ติ จ ปาฬิทสฺสนโต. อิธ ปน สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตาธิการตฺตา นามวเสน อตฺโถ ปกาสิโต. เอวํ อเนกวิธสฺส สามญฺญาการวิเสโสติ ปุพฺพาจริเยหิ คหิตสฺส นามปญฺญตฺติสงฺขาตสฺส สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส วเสน เอโกปิ เญยฺยตฺโถ อเนกลิงฺโคติ คเหตพฺโพ. เตนาห อายสฺมา สุเหมนฺโต ปภินฺนปฏิสมฺภิโท – Aquí se podría preguntar: 'Dices "nombres", pero ¿qué es un nombre?'. Se responde: En tal contexto, se entiende por 'nombres' (nāma) el motivo de la aplicación de los términos a los significados, lo cual también se llama 'liṅga' (signo o género). Así, tanto 'nāma' como 'liṅga' se refieren también al sonido, como en: 'buscaré otro nombre hermoso' y 'el género se produce', etc. También se llama 'motivo de la aplicación de los términos' a los significados a aquello que es la designación conceptual (nāmapaññatti), que no posee naturaleza intrínseca, como en: 'el nombre y el linaje no envejecen' y 'cien signos', etc. Así, debe entenderse que el motivo de la aplicación de los términos se expresa tanto con la palabra 'nāma' como con 'liṅga'. Y debe entenderse que el motivo de la aplicación de los términos es un aspecto común específico, establecido por la convención del mundo y determinado por el significado de cada palabra. Los antiguos maestros dicen que ese aspecto común específico es la designación conceptual del nombre (nāmapaññatti). Se llama 'nāma' porque inclina (nameti) el sonido hacia tal o cual significado o crea la noción del nombre para tal o cual significado; y es 'paññatti' (designación) porque hace conocer mediante diversos modos. En cuanto al sonido que posee la variación de la comunicación (viññatti), no hay necesidad de decir que es una designación, ya que hace conocer mediante los modos de la verdad convencional y la verdad última. De hecho, debe aceptarse que el sonido mismo es exclusivamente una designación, según el texto pāḷi: 'el análisis del lenguaje (niruttipaṭisambhidā) tiene un objeto limitado', 'el análisis del lenguaje tiene un objeto presente' y 'el análisis del lenguaje tiene un objeto externo'. Pero aquí, debido a la competencia del motivo de la aplicación de los términos, el significado se explica mediante el nombre. De este modo, un solo significado que debe ser conocido debe tomarse como poseedor de múltiples signos (liṅga) en virtud del motivo de la aplicación de los términos, definido como la designación conceptual del nombre, que los antiguos maestros consideran un aspecto común de diversos tipos. Por eso dijo el venerable Suhemanta, de conocimiento analítico discriminativo: ‘‘สตลิงฺคสฺส อตฺถสฺส, สตลกฺขณธาริโน; เอกงฺคทสฺสี ทุมฺเมโธ, สตทสฺสีว ปณฺฑิโต’’ติ. Para un significado que tiene cien signos y posee cien características, el necio ve solo un aspecto, mientras que el sabio ve los cien. เอวํ สพฺพาภิธาเนสุปิ อิมินา นเยน ยถารหํ อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ นยญฺญูหิ. De esta manera, el significado de todas las designaciones debe ser explicado apropiadamente por los conocedores del método, de acuerdo con esta norma. วิทิ อวยเว. วินฺทติ. ยทิ อภิธานมตฺถิ, ‘‘วินฺโท’’ติ ทิสฺสติ. ยถา กณฺฑติ. กณฺโฑ. Vidi en el sentido de fragmentar. Vindati. Si existe una designación, se observa como 'vindo'. Así como kaṇḍati se convierte en kaṇḍo. ขิทิ อวยเวติ จนฺทวิทุโน วทนฺติ. เตสํ มเต ‘‘ขินฺทตี’’ติ รูปํ. Los conocedores del Candra-vyākaraṇa dicen que khidi significa fragmentar. En su opinión, la forma es 'khindati'. นิทิ กุจฺฉายํ. กุจฺฉาสทฺโท ครหตฺโถ. นินฺทติ. นินฺทา. Nidi en el sentido de desprecio. La palabra kucchā tiene el significado de reproche. Nindati. Nindā. โปราณเมตํ อตุล, เนตํ อชฺชตนามิว; นินฺทนฺติ ตุณฺหิมาสีนํ, นินฺทนฺติ พหุภาณินํ; มิตภาณิมฺปิ นินฺทนฺติ, นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต. Esto es algo antiguo, oh Atula, no es algo de hoy; critican al que se sienta en silencio, critican al que habla mucho, e incluso critican al que habla con moderación; no hay nadie en el mundo que no sea criticado. อวณฺโณ [Pg.90] อคุโณ นินฺทา, ครหา อยโสปิ จ; อสิโลโก อกิตฺติ จ, อสิลาฆา จ อตฺถุติ. Deshonor, falta de virtud, reproche, censura, infamia, mala reputación, falta de elogio y falta de alabanza. นนฺท สมิทฺธิยํ. อกมฺมิกา ธาตุ. นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา. นนฺทาย นุน มรเณน. นนฺทสิ สิริวาหน. นนฺทนํ วนํ. อภิสทฺทโยเค ปนายํ สกมฺมโกปิ. อภินนฺทนฺติ อาคตํ นาภินนฺทนฺติ มรณํ. Nanda en el sentido de prosperidad. Es una raíz intransitiva. El que tiene hijos se regocija (nandati) por los hijos. 'Ciertamente no te regocijes, Nandā, por la muerte'. 'Te regocijas, Sirivāhana'. El bosque Nandana. Sin embargo, en unión con el prefijo abhi, esta es también transitiva. Dan la bienvenida (abhinandanti) al que llega, no dan la bienvenida a la muerte. สิรีว รูปินึ ทิสฺวา, นนฺทิตํ อาสิ ตํ กุลํ; เตน นนฺทาติ เม นามํ, สุนฺทรํ ปวรํ อหุ. 'Habiendo visto una belleza como la de Sirī, esa familia se regocijó; por eso mi nombre fue Nandā, que fue hermoso y excelente'. รมฺมํ เวฬุวนํ เยน, น ทิฏฺฐํ สุคตาลยํ; น เตน นนฺทนํ ทิฏฺฐํ, อิติ มญฺเญ มเหสยํ. 'Aquel por quien no ha sido visto el encantador Veḷuvana, la morada del Sugata; por él no ha sido visto el jardín Nandana, así pienso yo, oh gran sabio'. เยน เวฬุวนํ ทิฏฺฐํ, นรนนฺทนนนฺทนํ; สุทิฏฺฐํ นนฺทนํ เตน, อมรินฺทสุนนฺทนํ. 'Aquel por quien ha sido visto el Veḷuvana, que deleita a los hombres; por él ha sido bien visto el Nandana, que deleita al señor de los inmortales'. จทิ หิลาทเน ทิตฺติยญฺจ. หิลาทนํ สุขนํ. ทิตฺติ โสภา. จนฺทติ. จนฺทโน, จนฺโท. Cadi en el sentido de deleite y resplandor. Deleite es la felicidad. Resplandor es el esplendor. Candati. Candano, cando. เอตฺถ จ จนฺทนสฺสปิ อเนกานิ นามานิ – จนฺทนํ, คนฺธสาโร, มลยโช, สุวณฺณจนฺทนํ, หริจนฺทนํ, รตฺตจนฺทนํ, โคสีตจนฺทนํ. จนฺทยติ หิลาทยติ สีตคุณสมงฺคิตาย สตฺตานํ ปลิฬาหํ วูปสเมนฺตํ สุขํ อุปฺปาเทตีติ จนฺทนํ. จนฺโทติ โสโม, โสปิ จนฺทยติ หิลาทยติ สีตคุณสมฺปตฺติยา อตฺตโน ปภาย สตฺตานํ ปริฬาหํ วูปสเมนฺโต สุขํ อุปฺปาเทตีติ จนฺโทติ วุจฺจติ. อถ วา จนฺทติ ทิพฺพติ สิริยา วิโรจตีติ จนฺโท. อาคมฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘ฉนฺทํ ชเนตีติ จนฺโท’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสาปิ อเนกานิ นามานิ – Y aquí, para el sándalo (candana) también hay muchos nombres: candana, gandhasāra, malayajo, suvaṇṇacandana, haricandana, rattacandana, gosītacandana. Se llama candana porque deleita (candayati), es decir, por estar dotado de la cualidad de frescura, produce felicidad al calmar el ardor de los seres. Cando es la luna; esta también se llama cando porque deleita (candayati), es decir, por la posesión de la cualidad de frescura, produce felicidad al calmar el ardor de los seres con su propia luz. O bien, cando es lo que brilla (candati), resplandece con gloria. Sin embargo, en los comentarios de los Āgamas se dice: 'es cando porque genera deseo (chanda)'. También para ella hay muchos nombres: จนฺโท [Pg.91] นกฺขตฺตราชา จ, อินฺทุ โสโม นิสากโร; จนฺทิมา มา นิสานาโถ, โอสธี โส นิสาปติ. Luna (cando), rey de las constelaciones, indu, somo, hacedor de la noche; candimā, mā, señor de la noche, osadhī, señor de la noche. อุฬุราชา สสงฺโก จ, หิมรํสิ สสีปิ จ; ทฺวิชราชา สสธโร, ตาราปติ หิมํสุ จ. Rey de los astros, sasaṅko (el de la marca del conejo), de rayos fríos y sasī (el que posee el conejo); rey de los nacidos dos veces, sasadharo (el que porta el conejo), señor de las estrellas y de rayos fríos. กุมุทพนฺธโว เจว, มิคงฺโก จ กลานิธิ; สุธํ สุธิ ธูปิ ยูป-รสฺมิ เจว ขมากโร; นกฺขตฺเตโส จ รชนี-กโร สุพฺภํสุ เอว จ. Pariente del loto blanco, migaṅko (el que tiene la marca del ciervo) y tesoro de las artes; sudhaṃ, sudhi, dhūpi, de rayos como columnas e imán de perdón; señor de las constelaciones, hacedor de la noche y de rayos blancos. ตทิ เจตายํ. ตนฺทติ. ตนฺที. Tadi en el sentido de cansancio. Tandati. Tandī. กทิ กลทิ อวฺหาเน โรทเน จ. กนฺทติ, ปกฺกนฺทติ. ปกฺกนฺทุํ, กนฺทนฺโต, กลนฺทโก. Kadi y kaladi en el sentido de llamar y llorar. Kandati, pakkandati. Pakkanduṃ, kandanto, kalandako. กลิทิ ปริเทวเน. กลินฺทติ. Kalidi en el sentido de lamentación. Kalindati. โขท ปฏิฆาเต. โขทติ. Khoda en el sentido de resistencia o golpear. Khodati. ขนฺท คติโสสเนสุ. ขนฺทติ. ขนฺโท. ขนฺโท นาม เอโก เทโว, โย ‘‘กุมาโร สตฺติธโร’’ติ จ วุจฺจติ. Khanda en el sentido de movimiento y desecación. Khandati. Khando. Khanda es el nombre de un dios, que también es llamado 'Kumāra, el portador de la lanza'. ขุทิ อาปวเน. ขุนฺทติ. Khudi en el sentido de agitación. Khundati. สิทิ สีติเย. สีติยํ สีติภาโว. สินฺทติ. โสสินฺโท, โสตตฺโต. Sidi en el sentido de enfriamiento. Enfriamiento es el estado de estar frío. Sindati. Sosindo, sotatto. วนฺท อภิวาทนถุตีสุ. วนฺทติ, อภิวนฺทติ. อภิวนฺทนา, วนฺทนํ, วนฺทโก. Vanda en el sentido de saludo reverencial y alabanza. Vandati, abhivandati. Abhivandanā, vandanaṃ, vandako. เอตฺถ ปน วนฺทตีติ ปทสฺส นมสฺสติ โถเมติ วาติ อตฺโถ. ตถา หิ สุตฺตนฺตฏีกากาโร ‘‘วนฺเทติ วนฺทามิ โถเมมิ วา’’ติ อาห. Aquí, la palabra 'vandati' tiene el significado de rendir homenaje o alabar. Así, el autor del subcomentario de los Suttas dice: 'vandeti significa vandāmi (saludo) o thomemi (alabo)'. ภทิ กลฺลาเณ โสขิเย จ. กลฺลาณํ กลฺยาณํ, โสขิยํ สุขิโน ภาโว, สุขมิจฺเจวตฺโถ. ภนฺทติ. ภนฺทโก, ภทฺโท, ภทฺโร. Bhadi en el sentido de auspiciosidad y felicidad. Auspiciosidad es bienestar, felicidad es el estado de ser feliz, el significado es simplemente felicidad. Bhandati. Bhandako, bhaddo, bhadro. มทิ [Pg.92] ถุติโมทมทสุปนคตีสุ. มนฺทติ. มนฺโท. Madi en el sentido de alabanza, alegría, embriaguez, sueño y movimiento. Mandati. Mando. เอตฺถ ปน มนฺโทติ อญฺญาณีปิ พาลทารโกปิ วุจฺจติ. ตตฺถ อญฺญาณี มนฺทติ อญฺญาณภาเวน อปฺปสํสิตพฺพมฺปิ ปุคฺคลํ โถเมตีติ มนฺโท. มนฺทติ อโมทิตพฺพฏฺฐาเนปิ โมทตีติ มนฺโท. มนฺทติ ทานสีลาทิปุญฺญกฺริยาสุ ปมชฺชตีติ มนฺโท. มนฺทติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ หิตาหิตํ อจินฺเตนฺโต ขาทนียโภชนียาทีหิ อตฺตโน กายํ สญฺชาตเมทํ กุรุมาโน สุปตีติ มนฺโท. มนฺทติ อยุตฺตํ ปเรสํ กฺริยํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเนน คจฺฉติ คณฺหาตีติ มนฺโท. อถ วา มนฺทติ ปุนปฺปุนํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน คพฺภํ คจฺฉตีติ มนฺโท. วุตฺตญฺหิ ภควตา ‘‘ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ. พาลทารโก ปน มนฺทติ ยุตฺตายุตฺตมชานนฺโต อุตฺตานเสยฺยํปริวตฺตนเสยฺยํ วา สุปตีติ มนฺโท. ตถา หิ – Aquí, a un ignorante y a un niño pequeño también se les llama 'mando'. En ese contexto, el ignorante es 'mando' porque alaba (mandati) por su ignorancia incluso a una persona que no debe ser elogiada. Es 'mando' porque se alegra (mandati) incluso donde no debe alegrarse. Es 'mando' porque es negligente (mandati) en las acciones meritorias como la generosidad y la virtud. Es 'mando' porque duerme (mandati) sin pensar en su propio bienestar o en el ajeno, engordando su cuerpo con comidas y bebidas. Es 'mando' porque adopta (mandati) la conducta inapropiada de otros por imitación. O bien, es 'mando' porque entra en la matriz (mandati) por medio del renacimiento repetido. Pues ha sido dicho por el Bienaventurado: 'El necio (mando) entra en la matriz una y otra vez'. Un niño pequeño, por su parte, es 'mando' porque duerme (mandati) desconociendo lo que es apropiado e inapropiado, ya sea acostado boca arriba o dándose la vuelta. Así, en efecto: ‘‘โนนีตสุขุมาลํ มํ, ชาตปลฺลวโกมลํ; มนฺทํ อุตฺตานสยนํ, ปิสาจภยตชฺชิตา. 'A mí, delicado como la mantequilla, tierno como un brote recién nacido, un niño (mandaṃ) que yace boca arriba, aterrorizado por el miedo a los demonios,' ปาทมูเล มเหสิสฺส, สาเยสุํ ทีนมานสา; อิทํ ททาม เต นาถ, สรณํ โหหิ นายกา’’ติ 'a los pies del Gran Sabio, se acostaron con el corazón afligido diciendo: Te entregamos a este niño, oh Señor, sé nuestro refugio, oh Líder'. วุตฺตํ, อิติ อุตฺตานสยนโต ปฏฺฐาย ยาว มนฺททสกํ, ตาว ‘‘มนฺโท’’ติ ‘‘ทารโก’’ติ ทฏฺฐพฺโพ. อปฺปตฺถวาจโกปิ ปน มนฺทสทฺโท โหติ, โส ปาฏิปทิกตฺตา อิธ นาธิปฺเปโต, อถ วา มนฺทติ อปฺปภาเวน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ นิปฺผนฺนปาฏิปทิกวเสนปิ คเหตพฺโพ. Así se ha dicho; desde que yace boca arriba hasta la década de la infancia (mandadasakaṃ), debe ser considerado como 'mando' o 'niño'. Sin embargo, la palabra manda también expresa el significado de 'poco', pero eso no es lo que se pretende aquí por ser una base nominal; o bien, puede entenderse por la base nominal derivada, pues se mueve (mandati) con poca fuerza. มุท หาเส. หสนํ หาโส ตุฏฺฐิ. โมทติ, ปโมทติ. สมฺโมทติ. สมฺโมทโก. สมฺโมทมานา คจฺฉนฺติ มุทิตา. มุทา. Muda [significa] en el júbilo. El acto de reír es júbilo y satisfacción. Se regocija, se regocija grandemente. Conversa amigablemente. Quien conversa amigablemente. Van conversando amigablemente, con alegría altruista. Alegría. หท [Pg.93] กรีโสสฺสคฺเค. กรีโสสฺสคฺโค นาม กรีสสฺส โอสฺสชฺชนํ วิสฺสชฺชนํ. หทติ. อุหทติ. หทโน. Hada [significa] en la evacuación de excremento. La evacuación de excremento es la liberación o descarga de las heces. Defeca. Defeca sobre algo. Defecación. เอตฺถ จ ‘‘เยสํ โน สนฺถเต ทารกา อุหทนฺติปิ อุมฺมิหนฺติปี’’ติ อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ, ตตฺร อุหทนฺติปีติ วจฺจมฺปิ กโรนฺติ. อุมฺมิหนฺติปีติ ปสฺสาวมฺปิ กโรนฺติ. ปจฺฉิมปทสฺสตฺโถ มิห เสจเนติ ธาตุวเสน ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ปน จุราทิคเณปิ วตฺตติ ทฺวิคณิกตฺตา. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ‘‘มุตฺเตติ โอหเทติ จา’’ติ จริยาปิฏกปาฬิปฺปเทโส นิทสฺสนํ. ตตฺถ มุตฺเตตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. โอหเทตีติ กรีสํ วิสฺสชฺเชติ. Y aquí, 'en nuestro diván los niños incluso defecan e incluso orinan', este pasaje pali es un ejemplo; allí, 'incluso defecan' significa que incluso evacúan heces. 'Incluso orinan' significa que incluso evacúan orina. El significado del último término debe verse según la raíz miha, en el sentido de rociar. Esto, además, ocurre en el grupo curādi por pertenecer a dos grupos. En este lugar, el pasaje del Cariyāpiṭaka: 'orina y defeca' es un ejemplo. Allí, 'orina' significa que evacúa orina. 'Defeca' significa que descarga heces. อุท โมเท กีฬายญฺจ. อุทติ. อุทานํ. อุทคฺโค. Uda [significa] en el regocijo y en el juego. Brota. Expresión inspirada. Elevado. ตตฺถ อุทานนฺติ เกนฏฺเฐน อุทานํ? อุทานนฏฺเฐน. กิมิทํ อุทานนํ นาม? ปีภิเวคสมุฏฺฐาปิโต อุทาหาโร. ยถา หิ ยํ เตลาทิ มินิตพฺพวตฺถุ มานํคเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ ‘‘อวเสโก’’ติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ, ตํ ‘‘โอโฆ’’ติ วุจฺจติ, เอวเมว ยํ ปีติเวคสมุฏฺฐาปิตํ วิตกฺกวิปฺผารํ หทยํ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ, โส อธิโก หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา วจีทฺวาเรน นิกฺขมนฺโต ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺโข อุทาหารวิเสโส ‘‘อุทาน’’นฺติ วุจฺจติ. อุทคฺโคติ สญฺชาตโสมนสฺโส. Allí, en cuanto a 'expresión inspirada', ¿en qué sentido es una expresión inspirada? En el sentido de ser proferida hacia arriba. ¿Qué es esto llamado profierimiento? Es un enunciado originado por el ímpetu de la alegría. Así como un objeto que debe ser medido, como el aceite, etc., no puede ser contenido por la medida y fluye desbordándose, eso se llama 'derramamiento'. Y el agua que un estanque no puede contener y fluye cubriéndolo todo, se llama 'inundación'; de la misma manera, aquello que el corazón no puede sostener, que es la difusión del pensamiento originada por el ímpetu de la alegría, al volverse excesivo y no estabilizarse internamente, saliendo por la puerta de la voz sin considerar a un receptor, ese tipo especial de enunciado se llama 'expresión inspirada'. Elevado significa con gozo surgido. กุท ขุท คุท กีฬายเมว. โกทติ. โขทติ. โคทติ. Kuda, khuda y guda [significan] solamente en el juego. Juega. Juega. Juega. สูท ปคฺฆรเณ. สูทติ. สุตฺตํ. สูโท. รญฺโญ สูทา มหานเส. Sūda [significa] en el fluir. Fluye. Discurso. Cocinero. Los cocineros del rey en la gran cocina. เอตฺถ [Pg.94] จ สุตฺตนฺติ สูทติ เธนุ วิย ขีรํ อตฺเถ ปคฺฆราเปตีติ สุตฺตํ, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ. สกมฺมิกธาตุตฺตา ปน ‘‘ปคฺฆราเปตี’’ติ การิตวเสน อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. ตถา หิ ‘‘กโรตี’’ติ ปทสฺส ‘‘นิปฺผาเทตี’’ติ อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. สูโทติ ภตฺตกาโร. โย ‘‘อาฬาริโก, โอทนิโก, สูปกาโร, รสโก’’ติ จ วุจฺจติ. สูทติ ‘‘เอวญฺเจวญฺจ กเต ขาทนียํ วา โภชนียํ วา สุคนฺธํ มนาปํ สุรสญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ รนฺธนกฺริยาย สุกุสลตาย รสํ ปคฺฆราเปติ อภินิพฺพตฺเตตีติ สูโท. Y aquí, 'discurso' se llama sutta porque hace fluir el significado como una vaca [hace fluir] la leche; es la palabra del Buddha en el Tipiṭaka. Al ser una raíz transitiva, se puede explicar el significado en sentido causal como 'hacer fluir'. Así como al término 'hace' se le puede explicar el significado de 'produce'. Cocinero es quien prepara la comida. Es aquel que es llamado 'chef, arrocero, preparador de sopa y sazonador'. Se llama cocinero porque, por su gran destreza en la acción de cocinar, pensando 'al hacerse de tal y tal manera, lo que es masticable o comestible será fragante, agradable y de buen sabor', hace fluir o produce el sabor. รหท อพฺยตฺตสทฺเท. รหทติ. รหโท. Rahada [significa] en el sonido indistinto. Suena indistintamente. Lago. หิลาทิ สุเข จ. จกาโร ปุพฺพตฺถาเปกฺขโก. หิลาทติ. หิลาทนํ, หิลาโท, เมตฺตาสหายกตสตฺตมหาหิลาโท. Hilāda [significa] en la felicidad y [en lo anterior]. La partícula 'ca' se refiere al significado anterior. Se regocija. Regocijo, alegría, la gran alegría de un ser producida por estar acompañado de amor universal. สทฺท กุจฺฉิเต สทฺเท. สทฺทติ. Sadda [significa] en el sonido despreciable. Emite un sonido despreciable. มิท สฺเนเห. สฺเนโห นาม วสาสงฺขาโต สฺเนโห ปีติสฺเนโหติ ทุวิโธ. อิธ ปน วสาสงฺขาโต สฺเนโห อธิปฺเปโต, เมทติ เมโท. Mida [significa] en el afecto o untuosidad. La untuosidad es de dos tipos: la untuosidad denominada grasa y la untuosidad del gozo. Pero aquí se refiere a la untuosidad denominada grasa. Engorda, grasa. เอตฺถ จ เมทตีติ เมทสหิโต ภวติ อยํ ปุริโสติ อตฺโถ. เมโท นาม ถูลสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆมํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต ปตฺถินฺนสิเนโห, โส วณฺเณน หลิทฺทิวณฺโณ โหติ. การิเต ‘‘เมเทติ เมทยตี’’ติ รูปานิ. ตถา หิ ‘‘เต อิมํ กายํ พลํ คาเหนฺติ นาม พฺรูเหนฺติ นาม เมเทนฺติ นามา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ เมเทนฺตีติ สญฺชาตเมทํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. อิมิสฺสา ปน ธาตุยา ทิวาทิคณํ ปตฺตาย ปีติสิเนหตฺเถ ‘‘เมชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปํ ภวติ. จุราทิคณํ ปน [Pg.95] ปตฺตาย ‘‘เมเทติ เมทยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. Y aquí, 'engorda' significa que este hombre está provisto de grasa. La grasa es el aceite derretido que se encuentra difundido por todo el cuerpo de alguien grueso, y apoyado en los músculos de las pantorrillas, etc., de alguien delgado; es de color amarillo como la cúrcuma. En el causal, las formas son 'medeti' y 'medayati'. Pues se ve el pasaje pali: 'ellos ciertamente hacen que este cuerpo tome fuerza, lo aumentan y lo engordan'. Allí, 'lo engordan' significa que hacen que surja la grasa. Pero cuando esta raíz pertenece al grupo divādi, en el sentido del afecto del gozo, la forma verbal es 'mejjati'. Debe observarse que cuando pertenece al grupo curādi, las formas verbales son 'medeti' y 'medayati'. สิท โมจเน. สิทติ. เสโท. Sida [significa] en la liberación. Libera. Sudor. สนฺท ปสวเน. ปสวนํ สนฺทนํ อวิจฺเฉทปฺปวตฺติ. สนฺทติ อุทกํ. มหนฺโต ปุญฺญาภิสนฺโท. Sanda [significa] en el fluir. Fluir es el movimiento o continuidad ininterrumpida. El agua fluye. Un gran flujo de mérito. เอตฺถ จ ปุญฺญาภิสนฺโทติ ปุญฺญปฺปวาโห, ปุญฺญนทีติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. Y aquí, 'flujo de mérito' es una corriente de mérito; también es apropiado llamarlo río de mérito. มทฺท มทฺทเน. มทฺทภิ, ปมทฺทติ. มารเสนปฺปมทฺทโน. กณฺฏกํ มทฺทติ. Madda [significa] en el triturar. Tritura, aplasta. El que aplasta al ejército de Māra. Pisa una espina. กทิ เวลมฺเพ. วิลมฺพภาโว เวลมฺโพ. กนฺทติ. Kadi [significa] en la demora. La demora es el estado de tardanza. Clama. กท อวฺหาเน โรทเน จ. กทติ. Kada [significa] en el llamado y en el llanto. Llama o llora. ขทิ อุชฺฌเน. ฉนฺทติ. Khadi [significa] en la queja. Se queja. สท สาทเน. สทติ. อสฺสาโท. Sada [significa] en el saborear. Saborea. Deleite. สีท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ. วิสรณํ วิปฺผรณํ. คตฺยาวสานํ คมนสฺส อวสานํ โอสานํ อภาวกรณํ, นิสีทนนฺติ อตฺโถ. สีทติ, ลาพูนิ สีทนฺติ. สํสีทติ, โอสีทติ, ปสีทติ, วิปฺปสีทติ. ปสาโท. ปสนฺโน. วิปฺปสนฺโน. ปสาทโก. ปสาทิโต. ปาสาโท. โอสีทาปโก. กุสีโต. อาสีโน. นิสินฺโน. นิสินฺนโก. สนฺนิสีเวสุ ปกฺขิสุ. นิสีทนํ, นิสินฺนํ. นิสชฺชา. โคนิสาโท, อุปนิสา. สีเทติ. สีทยติ. สีทาเปติ. สีทาปยติ. ปสาเทติ. นิสีทิตุํ. นิสีทาเปตุํ, นิสาเทตุํ, นิสีทาเปติ, นิสีทาเปตฺวา. อุจฺฉงฺเค มํ นิสาเทตฺวา, ปิตา อตฺถานุสาสติ. นิสีทิตฺวาติปิ ปาโฐ. นิสีทิตฺวา. นิสีทิตฺวาน. นิสีทิตุน[Pg.96]. นิสีทิย. นิสีทิยาน. สํสีทิตฺวา. อวสีทิตฺวา. โอสีทิตฺวา. Sīda [significa] en la difusión, el movimiento y la cesación. Difusión es expansión. Cesación del movimiento es el fin del ir, la conclusión, la anulación; significa el acto de sentarse. Se hunde, las calabazas se hunden. Se abate, se hunde, se aclara, se purifica. Claridad o fe. Alguien con fe. Alguien purificado. Lo que aclara. Aclarado. Palacio. Lo que hace hundir. Perezoso. Sentado. Sentado. Sentadito. En las aves que se han posado juntas. El asiento, lo sentado. El acto de sentarse. El lugar donde se sientan las vacas, cercanía. Hace hundir. Hace hundir. Hace que se hunda. Hace que se hunda. Aclara o inspira fe. Para sentarse. Para hacer sentar, hacer sentar, hace sentar, habiendo hecho sentar. 'Habiéndome hecho sentar en su regazo, el padre me instruye en el bienestar'. También hay la lectura 'nisīditvā'. Habiéndose sentado. Habiéndose sentado. Habiéndose sentado. Habiéndose sentado. Habiéndose sentado. Habiéndose abatido. Habiéndose hundido. Habiéndose hundido. ตตฺถ กุสีโตติ วีริเยนาธิคนฺตพฺพสฺส อตฺถสฺส อลาภโต กุจฺฉิเตนากาเรน สีทตีติ กุสีโต. อถ วา สยมฺปิ กุจฺฉิเตนากาเรน สีทติ อญฺเญปิ สีทาเปติ ตํ นิสฺสาย อญฺเญสํ สีทนสฺส สมฺภวโตติ กุสีโต. ตถา หิ วุตฺตํ – Allí, 'perezoso' es aquel que se hunde de manera despreciable debido a la falta de logro del objetivo que debe alcanzarse mediante el esfuerzo. O bien, él mismo se hunde de manera despreciable y hace que otros se hundan, por la posibilidad de que otros se hundan dependiendo de él; por eso es 'perezoso'. Pues así se ha dicho: ‘‘ปริตฺตํ กฏฺฐมารูยฺห, ยถา สีเท มหณฺณเว; เอวํ กุสีตมาคมฺม, สาธชีวีปิ สีทตี’’ติ; 'Así como alguien que sube a un pequeño madero se hunde en el gran océano; así, dependiendo de un perezoso, incluso quien vive rectamente se hunde'. กุสีโตติ เจตฺถ ทสฺส ตตฺตํ ‘‘สุคโต’’ติ เอตฺถ วิย ‘‘สตสฺมีติ โหตี’’ติ เอตฺถ วิย จ. ตถา หิ สีทตีติ สตํ, อนิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. อิมินา อุจฺเฉททิฏฺฐิ วุตฺตา. สตอิติ เจตฺถ อวิภตฺติโก นิทฺเทโส. สนฺนิสีเวสูติ ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ สพฺพโส นิสีทนฺเตสุ, วิสฺสมมาเนสูติ อตฺโถ, ทการสฺส วการํ กตฺวา นิทฺเทโส. นิสีทนนฺติ นิสีทนกฺริยา. มญฺจปีฐาทิกํ วา อาสนํ. ตญฺหิ นิสีทนฺติ เอตฺถาติ นิสีทนนฺติ วุจฺจติ. นิสินฺนนฺติ นิสีทนกฺริยา เอว. เอตฺถ ปน ‘‘คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ. มาตุคาเมน สทฺธึ รโห มญฺเญ ตยา นิสินฺนนฺติ กุกฺกุจฺจํ อุปทหตีติอาทีสุ จสฺส ปโยโค เวทิตพฺโพ. เอตฺถ หิ คมนํ คภํ, ฐานํ ฐิตํ, นิสีทนํ นิสนฺนํ, สุปนํ สุตฺตํ, ชาครณํ ชาคริตํ, ภาสนํ ภาสิตนฺติ วุจฺจติ. นิสชฺชาติ นิสีทนา. โคนิสาโทติ โคนิสชฺชนา. อุปนิสาติ อุปนิสีทติ ผลํ เอตฺถาติ อุปนิสา, การณํ. นิสาเทตุนฺติ นิสีทาเปตุํ. นิสาเทตฺวาติ นิสีทาเปตฺวา. En este contexto, la palabra ‘kusīto’ (perezoso) contiene el estado de ‘tattaṃ’ (estado de ‘ta’), al igual que en ‘sugato’ o en ‘satasmīti hotī’. Así, ‘sataṃ’ significa ‘aquello que se descompone’ (sīdatīti), lo cual es un epíteto de lo impermanente (anicca). Con este término se expresa la visión aniquilacionista (ucchedadiṭṭhi). ‘Sataiti’ es aquí una designación sin terminación flexiva. ‘Sannisīvesūti’ se refiere a quienes se sientan completamente para disipar la fatiga, es decir, a quienes descansan; se designa mediante la transformación de la ‘d’ en ‘v’. ‘Nisīdana’ es el acto de sentarse o un asiento como un lecho, silla, etc. Pues se dice ‘nisīdana’ (asiento) porque se sientan en él. ‘Nisinna’ es propiamente la acción de sentarse. Debe entenderse su uso en pasajes como: ‘al ir, al estar de pie, al estar sentado (nisinne), al dormir, al estar despierto, al hablar o al estar en silencio, actúa con clara comprensión’. También en: ‘al sentarse (nisinnanti) en privado con una mujer, se genera remordimiento’. Aquí, el ir se llama ‘gata’, el estar de pie ‘ṭhita’, el sentarse ‘nisanna’, el dormir ‘sutta’, el despertar ‘jāgarita’ y el hablar ‘bhāsita’. ‘Nisajjā’ es el acto de sentarse. ‘Gonisādo’ es el acto de sentarse de los bueyes. ‘Upanisā’ es aquello en lo que el fruto reside o se apoya, es decir, la causa. ‘Nisādetuṃ’ significa hacer sentar. ‘Nisādetvā’ significa habiendo hecho sentar. ภาเว [Pg.97] นปุํสโก เญยฺโย, นิสินฺนนฺติ รโว ปน; วาจฺจลิงฺโค ติลิงฺโค โส, คตาทีสุปฺยยํ นโย. Se debe saber que en el sentido abstracto (bhāva) es neutro, pero la palabra ‘nisinna’ (sentado) es un adjetivo (vāccaliṅgo) que posee los tres géneros; este mismo método se aplica a ‘gata’ (ido) y otros términos similares. จท ยาจเน. ยาจนํ อชฺเฌสนํ. จทติ. La raíz ‘cada’ se usa en el sentido de suplicar (yācana). ‘Yācana’ significa solicitar o pedir. De ahí deriva ‘cadati’. มิท เมท เมธาหึสาสุ. มิทติ. เมทติ. Las raíces ‘mida’ y ‘meda’ se usan en los sentidos de inteligencia (medhā) y violencia (hiṃsā). De ahí derivan ‘midati’ y ‘medati’. นิท เนท กุจฺฉาสนฺนิกริเสสุ. กุจฺฉา ครหา. สนฺนิกริสํ โวหารวิเสโส. นิทติ. เนทติ. Las raíces ‘nida’ y ‘neda’ se usan en los sentidos de desprecio (kucchā) y uso del lenguaje (sannikarisa). ‘Kucchā’ significa reproche (garahā). ‘Sannikarisa’ es una distinción en el habla. De ahí derivan ‘nidati’ y ‘nedati’. พุนฺทิ นิสาเน. นิสานํ เตชนํ ติกฺขตา. พุนฺทติ. โพนฺทิ. La raíz ‘bundi’ se usa en el sentido de aguzar (nisāna). ‘Nisāna’ significa afilar o agudeza (tikkhatā). De ahí derivan ‘bundati’ y ‘bondi’. เอตฺถ จ โพนฺทีติ สรีรํ. ตญฺหิ พุนฺทานิ ติกฺขานิ ปิสุณผรุสวาจาทีนิ วา ปญฺญาวีริยาทีนิ วา เอตฺถ สนฺตีติ โพนฺทีติ วุจฺจติ, สญฺโญคปรตฺเตปิ อุการสฺโสการาเทโส, ปาปกลฺยาณชนวเสเนส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โพนฺทิสทฺทสฺส สรีรวาจกตา ปน – En este contexto, ‘bondi’ significa el cuerpo. Se llama ‘bondi’ porque en él existen ‘bundas’ o cosas agudas, ya sean palabras calumniosas y ásperas, o bien sabiduría y energía. Aunque existe una consonante doble después, se produce la sustitución de la ‘u’ por ‘o’. Este significado debe entenderse según se trate de personas malvadas o virtuosas. Sobre el uso de la palabra ‘bondi’ para referirse al cuerpo: ‘‘นาหํ ปุน น จ ปุน, น จาปิ อปุนปฺปุนํ; หตฺถิโพนฺทึ ปเวกฺขามิ, ตถา หิ ภยตชฺชิโต’’ติอาทีสุ ‘No volveré a entrar en un cuerpo (bondi) de elefante, ni otra vez, ni repetidamente; pues así estoy atormentado por el miedo’. ทฏฺฐพฺพา. อิมานิสฺส นามานิ – Así debe ser visto. Estos son sus nombres (sinónimos): กาโย เทหํ สรีรญฺจ, วปุ พิมฺพญฺจ วิคฺคหํ; โพนฺทิ คตฺตํ ตนุ เจว, อตฺตภาโว ตถูปธิ; สมุสฺสโยติ เจตานิ, เทหนามานิ โหนฺติ หิ. ‘Kāyo’, ‘dehaṃ’, ‘sarīraṃ’, ‘vapu’, ‘bimbaṃ’, ‘viggahaṃ’, ‘bondi’, ‘gattaṃ’, ‘tanu’, ‘attabhāvo’, ‘upadhi’ y ‘samussayo’; estos son, en verdad, los nombres para el cuerpo. วท วิยตฺติยํ วาจายํ. วทติ, วชฺชติ. วเทติ, โอวทติ, โอวเทติ, ปฏิวทติ. อภิวทติ, อนุวทติ, อุปวทติ, อปวทติ. นิวทติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ตตฺถ ‘‘วชฺชนฺตุ โภนฺโต อมฺม’’นฺติ ปาฬิทสฺสนโต วชฺชตีติ ปทํ วุตฺตํ. เกจิ ปน ครู ‘‘วชฺเชตี’’ติ รูปํ อิจฺฉนฺติ, ตํ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตญฺเจ คเหตพฺพํ, ‘‘อุปาสโก ภิกฺขุํ วเทติ. เตน โยเคน ชนกายํ, โอวเทติ มหามุนี’’ติ จ ทสฺสนโต วเทติ โอวเทตีติ จ วุตฺตํ. สพฺพาเนตานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. La raíz ‘vada’ se usa en el sentido de hablar con claridad (viyattiyaṃ vācāyaṃ). De ella derivan ‘vadati’, ‘vajjati’, ‘vadeti’, ‘ovadati’, ‘ovadeti’, ‘paṭivadati’, ‘abhivadati’, ‘anuvadati’, ‘upavadati’, ‘apavadati’ y ‘nivadati’. Otros términos también pueden ser formados. Al respecto, basándose en el texto canónico ‘vajjantu bhonto amma’ (que hablen, señoras madres), se menciona la palabra ‘vajjati’. Sin embargo, algunos maestros prefieren la forma ‘vajjeti’; esto debe ser examinado y, si es apropiado, aceptado. Según pasajes como ‘el laico hace hablar (vadeti) al monje’ y ‘con esa aplicación, el Gran Sabio aconseja (ovadeti) a la gente’, se mencionan ‘vadeti’ y ‘ovadeti’. Todas estas son formas de la voz activa (sudda-kattu). โอวาเทติ[Pg.98], วาทยติ, วาทาเปติ, วาทาปยติ. วชฺเชนฺโต, วชฺชยนฺโต, อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. ‘Ovādeti’, ‘vādayati’, ‘vādāpeti’, ‘vādāpayati’, ‘vajjento’, ‘vajjayanto’; estas son formas de la voz causal (hetukattu). กมฺเม ‘‘วทิยติ, โอวทิยติ, วชฺชิยติ. วทิยมาโน, วชฺชมาโน, โอวทิยมาโน, โอวชฺชมาโน น กโรติ สาสนํ’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ. ‘‘วาโท, โอวาโท, ปฏิวาโท, ปวาโท, อภิวาทนํ, อนุวาโท, อุปวาโท, อปวาโท, วิวาโท, นิวาทนํ, วชฺชํ, วทนํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ นามิกปทานิ โยเชตพฺพานิ. En la voz pasiva (kamma) se forman: ‘vadiyati’, ‘ovadiyati’, ‘vajjiyati’. Se encuentran ejemplos como: ‘siendo aconsejado (vadiyamāno, vajjamāno, ovadiyamāno, ovajjamāno), no cumple con la enseñanza’. Deben formarse sustantivos como: ‘vādo’ (discurso), ‘ovādo’ (consejo), ‘paṭivādo’ (réplica), ‘pavādo’ (doctrina), ‘abhivādanaṃ’ (saludo), ‘anuvādo’ (censura posterior), ‘upavādo’ (reproche), ‘apavādo’ (difamación), ‘vivādo’ (disputa), ‘nivādanaṃ’ (prohibición), ‘vajjaṃ’ (lo que debe decirse), ‘vadanaṃ’ (habla/boca), etc. ‘‘วทิตุํ, วทิตฺวา, วิวทิตฺวา’’ อิจฺเจวมาทีนิ จ ตุมนฺตาทีนิ ปทานิ. Y términos con sufijos como -tuṃ y -tvā: ‘vadituṃ’ (para decir), ‘vaditvā’ (habiendo dicho), ‘vivaditvā’ (habiendo disputado), entre otros. ตตฺถ วาโทติ กถา. วทิตพฺพํ วตฺตพฺพนฺติ วชฺชํ, กึ ตํ? วจนํ. เอเตน สจฺจวชฺเชน, สมงฺคินี สามิเกน โหมีติ เอตฺถ หิ วจนํ ‘‘วชฺช’’นฺติ วุจฺจติ. วทนฺติ เอเตนาติ วทนํ, มุขํ. มุขสฺส หิ อิมานิ นามานิ – En este contexto, ‘vāda’ es el habla o conversación. ‘Vajja’ es lo que debe ser dicho o expresado; ¿qué es eso? La palabra. En la frase ‘por esta palabra (vajjena) de verdad, que me reúna con mi esposo’, la palabra se llama ‘vajja’. ‘Vadana’ es aquello con lo que se habla, es decir, la boca. Estos son los nombres de la boca: วทนํ ลปนํ ตุณฺฑํ, มุข มสฺสญฺจ อานนํ; สูกราทิมุขํ ตุณฺฑ-มิติ เญยฺยํ วิเสสโต. ‘Vadanaṃ’, ‘lapanaṃ’, ‘tuṇḍaṃ’, ‘mukhaṃ’, ‘assaṃ’ y ‘ānanaṃ’. Específicamente, debe saberse que la boca de animales como los cerdos se denomina ‘tuṇḍa’ (hocico). ตตฺร วทตีติ ปิตา ปุตฺตํ วทติ. อปิจ วทตีติ เภรี วทติ, นาทํ มุญฺจตีติ อตฺโถ. เอส นโย วชฺชตีติ เอตฺถาปิ. Allí, en el sentido de ‘habla’, un padre le habla (vadati) al hijo. Además, se dice ‘vadatī’ cuando un tambor suena, en el sentido de que emite un sonido. Este mismo principio se aplica a la forma ‘vajjati’. ตตฺรายํ ปทมาลา, วทติ, วทนฺติ. วทสิ, วทถ. วทามิ, วทาม. วทเต, วทนฺเต. วทเส, วทวฺเห. วเท, วทมฺเห. Esta es la declinación verbal: vadati, vadanti (él habla, ellos hablan). vadasi, vadatha (tú hablas, vosotros habláis). vadāmi, vadāma (yo hablo, nosotros hablamos). vadate, vadante. vadase, vadavhe. vade, vadamhe. วทตุ, วทนฺตุ. วทาหิ, วท, วทถ. วทามิ, วทาม. วทตํ, วทนฺตํ. วทสฺสุ, วทวฺโห. วเท, วทามเส. En el imperativo: vadatu, vadantu. vadāhi, vada, vadatha. vadāmi, vadāma. vadataṃ, vadantaṃ. vadassu, vadavho. vade, vadāmase. วชฺชติ, วชฺชนฺติ. วชฺชสิ, วชฺชถ. วชฺชามิ, วชฺชาม. วชฺชเต, วชฺชนฺเต. วชฺชเส, วชฺชวฺเห. วชฺเช, วชฺชมฺเห. Para la forma ‘vajjati’: vajjati, vajjanti. vajjasi, vajjatha. vajjāmi, vajjāma. vajjate, vajjante. vajjase, vajjavhe. vajje, vajjamhe. วชฺชตุ[Pg.99], วชฺชนฺตุ. วชฺชาหิ, วชฺช, วชฺชถ. วชฺชามิ, วชฺชาม. วชฺชตํ, วชฺชนฺตํ. วชฺชสฺสุ, วชฺชวฺโห. วชฺเช, วชฺชามฺหเส. อิมา ทฺเว ปทมาลา วทธาตุสฺส วชฺชาเทสวเสน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺรายํ สุขุมตฺถวินิจฺฉโย, ‘‘มานุสฺสกา จ ทิพฺพา จ, ตูริยา วชฺชนฺติ ตาวเท’’ติ ปาฬิ. เอตฺถ วชฺชนฺตีติ อิทํ สุทฺธกตฺตุปทํ ตทฺทีปกตฺตา. กึ วิย? En el imperativo: vajjatu, vajjantu. vajjāhi, vajja, vajjatha. vajjāmi, vajjāma. vajjataṃ, vajjantaṃ. vajjassu, vajjavho. vajje, vajjāmhase. Debe entenderse que estas dos series de conjugaciones se exponen para la raíz ‘vada’ en su forma sustitutiva ‘vajja’. Aquí hay un análisis sutil: existe el texto canónico ‘mānussakā ca dibbā ca, tūriyā vajjanti tāvade’ (en ese momento sonaron los instrumentos musicales humanos y divinos). Aquí ‘vajjanti’ es una forma de la voz activa que indica aquello. ¿Como qué? ‘‘อุทีรยนฺตุ สงฺขปณวา, วทนฺตุ เอกโปกฺขรา; นทนฺตุ เภอี สนฺนทฺธา, วคฺคู วทนฺตุ ทุนฺทุภี’’ติ ‘Que las caracolas y los tambores resuenen (udīrayantu), que los tambores de un solo parche suenen (vadantu); que los tambores de guerra rujan (nadantu), que los tambores dundubhi suenen dulcemente (vadantu)’. เอตฺถ ‘‘อุทีรยนฺตุ วทนฺตุ’’อาทีนิ วิย. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘วชฺชนฺตีติ วชฺชึสูติ อตีตวจเน วตฺตมานวจนํ เวทิตพฺพ’’นฺติ สุทฺธกตฺตุวเสน วิวรณํ กตํ, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ วทธาตุสฺส วชฺชาเทโส ทฏฺฐพฺโพ. Como en este ejemplo de ‘udīrayantu’ y ‘vadantu’. De hecho, en el Comentario se explica como una voz activa: ‘vajjantīti significa que sonaron (vajjiṃsu); debe entenderse el tiempo presente por el tiempo pasado’. Por lo tanto, en tales lugares, debe considerarse a ‘vajja’ como un sustituto de la raíz ‘vada’. ‘‘สงฺขา จ ปณวา เจว, อโถปิ ทิณฺฑิมา พหู; อนฺตลิกฺขมฺหิ วชฺชนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ ‘Caracolas, tambores y muchos timbales resuenan (vajjanti) en el firmamento, tras haber visto tal maravilla en el cielo’. เอตฺถ ปน วชฺชนฺตีติ เหตุกตฺตุปทํ ตทฺทีปกตฺตา. ตญฺจ โข วณฺณสนฺธิวิสยตฺตา วาทยนฺตีติ การิตปทรูเปน สิทฺธํ. ตถา หิ ‘‘วาทยนฺตี’’ติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยกาเร ปเร สรโลโป กโต, ทฺยการสญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยํ ปุพฺพกฺขรสฺส รสฺสตฺตญฺจ ภวติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน วิวรณํ. ตถา หิ ‘‘เทวตา นเภ อจฺเฉรกํ ภควโต ยมกปาฏิหาริยํ ทิสฺวา อนฺตลิกฺเข เอตานิ สงฺขปณวาทีนิ ตูริยานิ วาทยนฺตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ ภวติ, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ วทสฺส วชฺชาเทโส น ภวติ. Sin embargo, aquí 'vajjantī' es un término causativo (hetukattupada) porque lo indica. Y debido al ámbito de la fonética (vaṇṇasandhi), se establece a través de la forma causativa 'vādayanti'. Pues, tras establecer la forma 'vādayanti', se produce la elisión de la vocal ante la 'y' posterior, el grupo 'dy' se convierte en una doble 'jj', y la vocal anterior se vuelve corta. Por ello, en el Comentario se da la explicación causativa: 'vajjantī significa vādayanti' (hacen sonar). Pues debe entenderse el sentido causativo de la siguiente manera: 'las deidades, habiendo visto el asombroso milagro doble (yamakapāṭihāriya) del Bendito en el cielo, hacen sonar estos instrumentos musicales tales como caracolas y tambores paṇava en la atmósfera'; por lo tanto, en tales lugares, no ocurre la sustitución de 'vada' por 'vajja' (como una simple raíz). เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘อนฺตลิกฺขมฺหิ วชฺชนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘วชฺชนฺตี’’ติ ปทํ สุทฺธกตฺตุปทเมว, น เหตุกตฺตุปทํ [Pg.100] ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ วิวรเณ กเตปิ, ตถา หิ ‘‘เย เกจิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา, ‘‘อิทเมว สจฺจ’นฺติ วิวาทยนฺตี’’ติ จ ‘‘เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺตี’’ติ จ เอวมาทีสุ วทนฺติปเทน สมานตฺถํ ‘‘วาทยนฺตี’’ติ ปทญฺจ สาสเน ทิฏฺฐ’’นฺติ? ตนฺน, ‘‘ทิสฺวา’’ติ ทสฺสนกฺริยาวจนโต. น หิ สงฺขปณวาทีนํ ปาฏิหาริยาทิทสฺสนํ อุปปชฺชติ ทสฺสนจิตฺตสฺส อภาวโตติ. สจฺจํ, ตถาปิ – Al respecto, algunos podrían decir: 'En la frase: suena (vajjanti) en la atmósfera, habiendo visto el asombro en el cielo, incluso allí la palabra vajjantī es solo un término de sujeto simple (suddhakattupada), no un término causativo, a pesar de que se haya hecho la explicación: vajjantī significa vādayanti. Pues, en pasajes como: cualquiera que sea el que se aferre a estas visiones, disputa (vivādayantī) diciendo: solo esto es la verdad, y: habiendo tomado esta posición, disputan (vivādayantī), se ve en las enseñanzas que la palabra vādayantī tiene el mismo sentido que la palabra vadanti (hablan)'. Esto no es correcto, debido a la expresión del acto de ver: 'disvā' (habiendo visto). Pues no es posible que instrumentos como caracolas y tambores paṇava vean el milagro, etc., debido a la ausencia de una conciencia visual. Es verdad, sin embargo — ‘‘ราทนฺเต ทารเก ทิสฺวา, อุพฺพิทฺธา วิปุลา ทุมา; สยเมโวนมิตฺวาน, อุปคจฺฉนฺติ ทารเก’’ติ ‘Al ver a los niños llorando, los árboles altos y grandes, inclinándose por sí mismos, se acercan a los niños’. เอตฺถ วิย อุปจริตตฺตา อุปปชฺชเตว ทสฺสนวจนํ. ตสฺมา ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ วิวรณํ สุทฺธกตฺตุวเสน กตนฺติ? ตนฺน, เหฏฺฐา – ¿Acaso la expresión de ver no es posible aquí de manera metafórica (upacaritattā) como en este caso? ¿Por lo tanto, la explicación 'vajjantī significa vādayanti' se hizo como un término de sujeto simple? No es así, pues abajo — ‘‘สงฺคีติโย จ วตฺตนฺติ, อมฺพเร อนิลญฺชเส; จมฺมนทฺธานิ วาเทนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ ‘Y las sinfonías resuenan en el cielo, en el camino del viento; hacen sonar (vādenti) los tambores recubiertos de cuero, habiendo visto el asombro en el cielo’. อิมินฺนา คาถาย ‘‘วาเทนฺตีติ วาทยนฺติ เทวตา’’ติ สปาฐเสสสฺส อตฺถวิวรณสฺส เหตุกตฺตุวเสน กตตฺตา. อถาปิ วเทยฺยุํ ‘‘สงฺขา จ ปณวา เจว, อโถปิ ทิณฺฑิมา พหู’ติ ปจฺจตฺตวจนวเสน วุตฺตตฺตา วชฺชนฺตีติ ปทํ กมฺมวาจกปท’’นฺติ เจ? ตมฺปิ น, กมฺมวเสน วิวรณสฺส อกตตฺตา, กตฺตุวเสน ปน กตตฺตาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. Debido a que en esta estrofa la explicación del significado, junto con el resto del texto: 'vādenti significa que las deidades hacen sonar (vādayanti)', se ha hecho en sentido causativo. No obstante, si dijeran: 'Puesto que se mencionan caracolas, tambores paṇava y muchos tambores diṇḍima en el caso nominativo (paccattavacana), ¿no es la palabra vajjantī un término de voz pasiva (kammavācaka)?'. Eso tampoco es correcto, porque la explicación no se ha hecho en voz pasiva, sino que debe llegarse a la conclusión de que se hizo en sentido causativo. อยเมตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ทฺวิคณิโก วทธาตุ ภูวาทิคณิโก จ จุราทิคณิโก จ. โส หิ ภูวาทิคเณ วตฺตนฺโต ‘‘วทติ วชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ชเนตฺวา ‘‘วาเทติ, วาทยติ, วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ จตฺตาริ เหตุกตฺตุรูปานิ ชเนติ, จุราทิคเณ ปน ‘‘วาเทติ, วาทยตี’’ติ [Pg.101] สุทฺธกตฺตุรูปานิ ชเนตฺวา ‘‘วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ จ ทฺเว เหตุกตฺตุรูปานิ ชเนติ, ตสฺมา สาสเน ‘‘วาเทนฺติ วาทยนฺตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘วเทยฺย, วเทยฺยุํ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ‘‘วชฺเชยฺย, วชฺเชยฺยุํ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ วชฺชาเทสวเสน. Aquí debe entenderse la siguiente determinación. La raíz 'vad' pertenece a dos grupos: el grupo bhūvādi y el grupo curādi. Cuando pertenece al grupo bhūvādi, produce las formas de sujeto simple 'vadati, vajjati' y produce cuatro formas causativas: 'vādeti, vādayati, vādāpeti, vādāpayati'. En el grupo curādi, produce las formas de sujeto simple 'vādeti, vādayati' y dos formas causativas: 'vādāpeti, vādāpayati'. Por lo tanto, en las enseñanzas se ven 'vādenti, vādayantī' como términos de sujeto simple. Todo lo demás como 'vadeyya, vadeyyuṃ', etc., debe ser comprendido. Y todo como 'vajjeyya, vajjeyyuṃ', etc., debe ser comprendido mediante la sustitución por 'vajja'. อถ วา วเทยฺย, วเทยฺยุํ, วชฺชุํ. ปิตา มาตา จ เต ทชฺชุนฺติ ปทมิว. เอตฺถ จ ‘‘วชฺชุํ วา เต น วา วชฺชุํ, นตฺถิ นาสาย รูหนา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. วเทยฺยุํ วาน วเทยฺยุํวาติ อตฺโถ. วเทยฺยาสิ, วชฺชาสิ, วชฺเชสิ อิจฺจปิ. วุตฺโต วชฺชาสิ วนฺทนํ. วชฺเชสิ โข ตฺวํ วามูรํ. วเทยฺยาถ, วชฺชาถ. อมฺมํ อโรคํ วชฺชาถ. วเทยฺยามิ, วชฺชามิ, วเทยฺยาม, วชฺชาม. วเทถ, วเทรํ. วเทโถ, วเทยฺยาวฺโห, วชฺชาวฺโห. วเทยฺยํ, วชฺชํ, วเทยฺยามฺเห, วชฺชามฺเห. ปุพฺเพ วิย อิธาปิ ยกาเร ปเร สรโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญานิปิ อุปปริกฺขิตฺวา คเหตพฺพานิ. O bien: 'vadeyya, vadeyyuṃ, vajjuṃ'. Como la palabra en 'tu padre y tu madre te den (dajjuṃ)'. Y aquí un ejemplo de la literatura Pali: 'Ya sea que te hablen (vajjuṃ) o no te hablen, no hay curación para la nariz'. El sentido es: 'vadeyyuṃ vā na vadeyyuṃ vā'. También 'vadeyyāsi, vajjāsi, vajjesi'. 'Se ha dicho: tú hablas (vajjāsi) el saludo'. 'Tú hablas (vajjesi) ciertamente, oh hermosa de muslos'. 'Vadeyyātha, vajjātha'. 'Habladle (vajjātha) a mi madre que estoy sano'. 'Vadeyyāmi, vajjāmi, vadeyyāma, vajjāma'. 'Vadetha, vaderaṃ'. 'Vadetho, vadeyyāvho, vajjāvho'. 'Vadeyyaṃ, vajjaṃ, vadeyyāmhe, vajjāmhe'. Como antes, aquí también debe observarse la elisión de la vocal ante la 'y' posterior. Otras formas también deben ser tomadas tras ser examinadas. อิทานิ ปโรกฺขาทิรูปานิ กถยาม. วท, ปาวท, ยถา พภุว. ทการโลเป ‘‘ปาว’’ อิติปิ รูปํ ภวติ, ‘‘ปฏิปํ วเทหิ ภทฺทนฺเต’’ติ เอตฺถ ‘‘ปฏิป’’นฺติ ปทํ วิย. ตถา หิ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาว’’ อิติ ปาฬิ ทิสฺสติ. เอตฺถ ปสทฺโท อุปสคฺโค ทีฆํ กตฺวา วุตฺโต ‘‘ปาวทติ ปาวจน’’นฺติอาทีสุ วิย, ปาวาติ จ อิทํ อตีตวจนํ, อฏฺฐกถายํ ปน อตีตวจนํ อิทนฺติ ชานนฺโตปิ ครุ วตฺตมานวจนวเสน ‘‘ปาวาติ วทตี’’ติ วิวรณมกาสิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ กาลวิปลฺลาสวเสน อตฺถสฺส วตฺตพฺพตฺตา. Ahora explicamos las formas del tiempo pasado remoto (parokkhā), etc. 'Vada, pāvada', como 'babhuva'. Con la elisión de la letra 'da', también existe la forma 'pāva', como la palabra 'paṭipa' en 'oh señor, habla en respuesta (paṭipaṃ vadehi)'. Así, se ve en el Pali: 'quien por sí mismo habla (pāva) de su propia persona'. Aquí el prefijo 'pa' se expresa con vocal larga, como en 'pāvadati, pāvacanaṃ', etc.; y 'pāva' es una expresión de tiempo pasado. Pero el maestro, aun sabiendo que esto es tiempo pasado, hizo la explicación mediante el tiempo presente: 'pāva significa vadati', porque en tales lugares el significado debe expresarse mediante el intercambio de tiempos (kālavipallāsa). อายสฺมาปิ จ สาริปุตฺโต นิทฺเทเส ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ ปทํ นิกฺขิปิตฺวา อาตุมา วุจฺจติ อตฺตา, สยเมว ปาวาติ สยเมว อตฺตานํ ปาวทติ, ‘‘อหมสฺมิ [Pg.102] สีลสมฺปนฺโน’’ติ วา ‘‘วตสมฺปนฺโน’’ติ วาติ วตฺตมานวจเนน อตฺถํ นิทฺทิสิ. อถ วา ปาวาติ อิทํ น เกวลํ วทธาตุวเสเนว นิปฺผนฺนํ, อถ โข อุธาตุวเสนปิ. ตถา หิ อิทํ ปปุพฺพสฺส อุสทฺเท อิติ ธาตุสฺส ปโยเค อุการสฺส โอการาเทสํ กตฺวา ตโต ปโรกฺขาภูเต อกาเร ปเร โอการสฺส อาวาเทสํ ตโต จ สนฺธิกิจฺจํ กตฺวา สิชฺฌติ, ตสฺมา อุธาตุสฺส วทธาตุยา สมานตฺถตฺตา ตนฺนิปฺผนฺนรูปสฺส จ วทธาตุยา นิปฺผนฺนรูเปน สมานรูปตฺตา ‘‘สยเมว อตฺตานํ ปาวทตี’’ติ วทธาตุวเสน นิทฺทิสีติ ทฏฺฐพฺพํ. Incluso el venerable Sāriputta, en el Niddesa, tras citar la frase: 'yo ātumānaṃ sayameva pāvā', explicó el significado mediante el tiempo presente: 'ātumā se refiere al yo; sayameva pāvā significa que por sí mismo habla de sí mismo (pavadati), ya sea diciendo: soy perfecto en virtud, o: soy perfecto en los votos'. Alternativamente, este 'pāva' no se deriva únicamente de la raíz 'vad', sino también de la raíz 'u' (sonar). Pues, esto se logra aplicando el prefijo 'pa' a la raíz 'u', sustituyendo la vocal 'u' por 'o', y luego, ante la letra 'a' del pasado remoto, sustituyendo la 'o' por 'āva' y realizando las reglas de unión (sandhi). Por lo tanto, dado que la raíz 'u' tiene el mismo significado que la raíz 'vad', y la forma derivada de ella es igual a la forma derivada de la raíz 'vad', debe entenderse que se explicó basándose en la raíz 'vad' como: 'por sí mismo habla (pavadati) de sí mismo'. อิทานิ วิจฺฉินฺนา ปทมาลา ฆฏียติ. วท, วทุํ. วเท, วทิตฺถ, วทํ, วทิมฺห. วทิตฺถ, วทิเร. วทิตฺโถ, วทิวฺโห. วทึ, วทิมฺเห. ปาวท, ปาว อิจฺจปิ. ปาวทุ. ปาวเท, ปาวทิตฺถ. ปาวทํ, ปาวทิมฺห. ปาวทิตฺถ, ปาวทิเร. ปาวทิตฺโถ, ปาวทิวฺโห. ปาวทึ, ปาวทิมฺเห. ตถา ‘‘วชฺช, วชฺชุ’’ อิจฺจาทีนิ ปโรกฺขารูปานิ. Ahora se organiza el paradigma de palabras (padamālā). 'Vada, vaduṃ. Vade, vadittha, vadaṃ, vadimha. Vadittha, vadire. Vadittho, vadivho. Vadiṃ, vadimhe. Pāvada, pāva. Pāvadu. Pāvade, pāvadittha. Pāvadaṃ, pāvadimha. Pāvadittha, pāvadire. Pāvadittho, pāvadivho. Pāvadiṃ, pāvadimhe'. Asimismo, las formas del pasado remoto 'vajja, vajju', etc. ‘‘อวทา, อวทู. อวชฺชา, อวชฺชู’’ อิจฺจาทีนิ หิยฺยตฺตนีรูปานิ. ‘Avadā, avadū. Avajjā, avajjū’, etc., son formas del imperfecto (hiyyattanī). ‘‘อวทิ, วทิ, อวทุํ, วทุํ, อวทึสุ, วทึสุ. อวชฺชิ, วชฺชิ’’ อิจฺจาทีนิ อชฺชตนีรูปานิ. ‘Avadi, vadi, avaduṃ, vaduṃ, avadiṃsu, vadiṃsu. Avajji, vajji’, etc., son formas del aoristo (ajjatanī). ‘‘วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ. วชฺชิสฺสติ, วชฺชิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ ภวิสฺสนฺตีรูปานิ. ‘Vadissati, vadissanti. Vajjissati, vajjissanti’, etc., son formas del futuro (bhavissantī). ‘‘อวทิสฺสา, วทิสฺสา, อวชฺชิสฺสา, วชฺชิสฺสา’’ อิจฺจาทีนิ กาลาติปตฺติรูปานิ. เสสานิ สพฺพานิปิ ยถาสมฺภวํ วิตฺถาเรตพฺพานิ. ยา ปเนตฺถ วทธาตุ วิยตฺติยํ วาจายํ วุตฺตา, สา กตฺถจิ ‘‘วทนฺตํ เอกโปกฺขรา. เภริวาทโก’’ติอาทีสุ อพฺยตฺตสทฺเทปิ วตฺตติ อุปจริตวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. “Avadissā, vadissā, avajjissā, vajjissā”, etc., son formas de tiempo condicional (kālātipatti). Todas las demás deben detallarse según corresponda. Donde la raíz 'vad' se menciona en el sentido de habla clara, debe entenderse que en casos como 'vadantaṃ ekapokkharā' o 'bherivādako' (el que toca el tambor), se aplica también a sonidos articulados por medio de un uso metafórico. วิท [Pg.103] ญาเณ. ญาณํ ชานนํ. วิทติ. เวโท. วิทู. การิเต ‘‘เวเทติ. เวทยติ. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. เวทยนฺติ จ เต ตุฏฺฐึ, เทวา มานุสกา อุโภ’’ติ ปโยคา. ตตฺถ ปเวเทตีติ โพเธติ ญาเปติ ปกาเสติ. เวโทติ วิทติ สุขุมมฺปิ การณํ อาชานาตีติ เวโท, ปญฺญาเยตํ นามํ. ‘‘เวเทหมุนี’’ติ เอตฺถ หิ ญาณํ เวโทติ วุจฺจติ. เวโทติ วา เวทคนฺถสฺสปิ นามํ วิทนฺติ ชานนฺติ เอเตน อุจฺจาริตมตฺเตน ตทาธารํ ปุคฺคลํ ‘‘พฺราหฺมโณ อย’’นฺติ, วิทนฺติ วา เอเตน พฺราหฺมณา อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจนฺติ เวโท. โส ปน อิรุเวทยชุเวทสามเวทวเสน ติวิโธ. อาถพฺพณเวทํ ปน ปณีตชฺฌาสยา น สิกฺขนฺติ ปรูปฆาตสหิตตฺตา. ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘ติณฺณํ เวทานํ ปารคู’’ติ วุตฺตํ. เอเตเยว ‘‘ฉนฺโท, มนฺโต, สุตี’’ติ จ วุจฺจนฺติ. La raíz 'vida' en el sentido de conocimiento (ñāṇa). Conocimiento es saber. Vidati. Vedo. Vidū. En las formas causativas: 'vedeti, vedayati'. Ejemplos de uso: 'Habiendo comprendido por sí mismo con conocimiento directo, lo da a conocer (pavedeti). Tanto los dioses como los humanos, ambos te hacen saber (vedayanti) su alegría'. Allí, 'pavedeti' significa despertar, informar, manifestar. Se llama 'Veda' porque uno conoce (vidati) incluso las causas sutiles; es un nombre para la sabiduría. En 'Vedehamunī', el conocimiento se llama 'veda'. O 'Veda' es el nombre de los textos védicos; se dice que los conocen (vidanti) simplemente al ser pronunciados, identificando a la persona que los posee como 'este es un brahmán', o los brahmanes conocen por ellos sus deberes; eso es el Veda. Es triple: Rigveda, Yajurveda y Samaveda. El Atharvaveda no es estudiado por aquellos de intenciones nobles debido a que contiene perjuicios para otros. Por eso en el Canon se dice 'maestro de los tres Vedas'. Estos también se llaman 'chanda, manto, sutī'. ปญฺญายํ ตุฏฺฐิยํ เวเท, เวทสทฺโท ปวตฺตติ; ปาวเกปิ จ โส ทิฏฺโฐ, ชาตสทฺทปุเรจโร; La palabra 'veda' se emplea para la sabiduría, la alegría y el conocimiento; también se observa en el sentido de fuego, cuando va precedida por la palabra 'jāta' (jātaveda). ปจฺฉานุเค ชาตสทฺเท, สติ ตุฏฺฐชเนปิ จ; ‘‘เวทคู สพฺพธมฺเม’’ติ เอตฺถาปิ วิทิเตสุ จ. Cuando 'jātasadda' le sigue, se refiere al fuego y también a una persona alegre; y también en 'vedagū sabbadhammānaṃ' (conocedor de todos los fenómenos), referido a lo que ha sido conocido. วิทูติ ปณฺฑิตมนุสฺโส. โส หิ ยถาสภาวโต กมฺมญฺจ ผลญฺจ กุสลาทิเภเท จ ธมฺเม วิทตีติ ‘‘วิทู’’ติ วุจฺจติ. ‘Vidū’ es una persona sabia. Pues se le llama 'vidū' porque conoce, según su verdadera naturaleza, la acción y el resultado, y los fenómenos en sus divisiones como lo saludable, etc. รุท อสฺสุวิโมจเน, สกมฺมิกวเสนิมิสฺสา อตฺโถ คเหตพฺโพ. โรทติ, รุทติ อิจฺจปิ. รุณฺณํ. รุทิตํ. โรทนํ. โรทนฺโต. โรทมาโน. โรทนฺตี. โรทมานา. รุทมุขา. รุทํ. รุทนฺโต. La raíz 'ruda' en el sentido de derramar lágrimas; su significado debe tomarse como intransitivo. Rodati, rudati, etc. Ruṇṇaṃ. Ruditaṃ. Rodanaṃ. Rodanto. Rodamāno. Rodantī. Rodamānā. Rudamukhā (con el rostro bañado en lágrimas). Rudaṃ. Rudanto. ตตฺถ [Pg.104] โรทตีติ กึ โรทติ? มตํ ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา โรทติ. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘นาหํ ภนฺเต เอตํ โรทามิ, ยํ มํ ภนฺเต ภควา เอวมาห’’. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – ‘‘ยํ มํ ภนฺเต ภควา เอวมาห, อหํ เอตํ ภควโต พฺยากรณํ น ปโรทามิ น ปริเทวามิ น อนุตฺถุนามี’ติ เอวํ สกมฺมิกวเสนตฺโถ เวทิตพฺโพ, น อสฺสุมุญฺจนมตฺเตน. Allí, con 'rodati', ¿qué es lo que llora? Llora por un hijo o un hermano muerto. Sobre esto, el texto canónico dice: 'Señor, no lloro por esto que el Bienaventurado me dijo'. Aquí el significado es: 'Señor, lo que el Bienaventurado me dijo, no lamento (na parodāmi), ni me quejo (na paridevāmi), ni me aflijo (na anutthunāmi) por esa explicación del Bienaventurado'; así debe entenderse el significado en sentido transitivo, no meramente por el derramamiento de lágrimas. ‘มตํ วา อมฺม โรทนฺติ, โย วา ชีวํ น ทิสฺสติ; ชีวนฺตํ อมฺม ปสฺสนฺติ, กสฺมา มํ อมฺม โรทสี’ติ “Madre, lloran por el muerto o por quien no se ve vivo; a mí, que estoy vivo, me ves, ¿por qué, madre, lloras por mí?”. อยญฺเจตฺถ ปโยโค’’ติ อิทมฏฺฐกถาวจนํ. อิทํ ปน ฏีกาวจนํ – ‘‘ยถา สกมฺมกา ธาตุสทฺทา อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกา โหนฺติ ‘วิพุทฺโธ ปุริโส วิพุทฺโธ กมลสณฺโฑ’ติ, เอวํ อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกาปิ สกมฺมกา โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘น ปริเทวามิ น อนุตฺถุนามี’ติ อาห. อนุตฺถุนสทฺโท สกมฺมกวเสน ปยุชฺชติ ‘ปุราณานิ อนุตฺถุน’นฺติอาทีสุ. อยญฺเจตฺถ ปโยโคติ อิมินา คาถาย อนุตฺถุนนํ รุทนํ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสตี’’ติ. Esta es la explicación del Comentario. Y esta es la explicación del Subcomentario: “Así como los términos de raíces intransitivas se vuelven transitivos por un significado especial, como en 'el hombre despertó (vibuddho), el grupo de lotos se abrió (vibuddho)', así para mostrar que incluso los intransitivos se vuelven transitivos por un significado especial, se dijo 'no me quejo, no me aflijo'. La palabra 'anutthuna' se usa en sentido transitivo en pasajes como 'añorando las cosas antiguas (purāṇāni anutthunaṃ)'. Con 'este es el uso aquí', muestra que con 'anutthunana' se refiere a 'rudana' (lamentación)”. ทลิทฺท ทุคฺคติยํ. ทุกฺขสฺส คติ ปติฏฺฐาติ ทุคฺคตีติ อยํ อตฺโถ ‘‘อปายํ ทุคฺคตึวินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติอาทีสุ ยุชฺชติ, อิธ ปน อิทํ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา อญฺโญ อตฺโถ คเหตพฺโพ. กถํ ทุคฺคตีติ? ทุกฺเขน กิจฺเฉน คติ คมนํ อนฺนปานาทิลาโภ ทุคฺคตีติ. ทลิทฺทติ. ทลิทฺโท, ทลิทฺที, ทาลิทฺทิยํ. ตตฺถ ทลิทฺทตีติ สพฺพํ อิจฺฉิติจฺฉิตํ ปรํ ยาจิตฺวา เอว ทุกฺเขน อธิคจฺฉติ, น อยาจิตฺวาติ อตฺโถ. ทุลิทฺโทติ ทุคฺคตมนุสฺโส. ทลิทฺทีติ ทุคฺคตา นารี. ทลิทฺทสฺส ภาโว ทาลิทฺทิยํ. เอตฺถ จ สพฺพเมว ‘‘ทลิทฺทตี’’ติ โลกิกปฺปโยคทสฺสนโต ‘‘ทลิทฺทตี’’ติ กฺริยาปทํ วิภาวิตํ. สาสเน ปน [Pg.105] ตํ กฺริยาปทํ น อาคตํ, ‘‘ทลิทฺโท ทลิทฺที’’ติ นามปทานิเยว อาคตานิ. อนาคตมฺปิ ตํ ‘‘นาถตี’’ติ ปทมิว สาสนานุโลมตฺตา คเหตพฺพเมว. ครู ปน กจฺจายนมตวเสน ทล ทุคฺคติมฺหีติ ทุคฺคติวาจกทลธาตุโต อิทฺทปจฺจยํ กตฺวา ‘‘ทลิทฺโท’’ติ นามปทํ ทสฺเสสุํ. La raíz 'dalidda' en el sentido de miseria (duggati). El significado de 'duggati' como 'el destino o base del sufrimiento' es adecuado en pasajes como 'renace en un estado de privación, en un mal destino, en la perdición, en el infierno'; pero aquí, sin tomar ese significado, se debe tomar otro. ¿Cómo es 'duggati'? 'Duggati' es el ir (gati) o la obtención de sustento con dolor (dukkhena) y dificultad (kicchena). Daliddati. Daliddo (pobre), daliddī (pobre, fem.), dāliddiyaṃ (pobreza). Allí, 'daliddatī' significa que obtiene todo lo que desea solo después de pedirlo a otros con dificultad, no sin pedir. 'Daliddo' es un hombre miserable. 'Daliddī' es una mujer miserable. El estado de ser pobre es 'dāliddiyaṃ'. Y aquí, se explica el verbo 'daliddatī' debido a que se ve su uso mundano. Pero en la Enseñanza (Sāsana), ese verbo no aparece; solo aparecen los sustantivos 'daliddo' y 'daliddī'. Aunque no aparezca, debe aceptarse por ser conforme a la Enseñanza, como la palabra 'nāthatī'. Pero los maestros, según la opinión de Kaccāyana, mostraron el sustantivo 'daliddo' a partir de la raíz 'dala' en el sentido de miseria, aplicando el sufijo 'idda'. ตุท พฺยถเน. ตุทติ, วิตุทติ. กมฺมนิ ‘‘ตุชฺชติ, วิตุชฺชมาโน, เวทนาภิภุนฺโน’’ติ รูปานิ. La raíz 'tuda' en el sentido de afligir (byathana). Tudati, vitudati. En voz pasiva: 'tujjati, vitujjamāno' (siendo afligido), 'vedanābhibhunno' (vencido por el dolor). ตุทนฺติ วาจาหิ ชนา อสญฺญตา,สเรหิ สงฺคามคตํว กุญฺชรํ; สุตฺวาน วากฺยํ ผรุสํ อุทีริตํ,อธิวาสเย ภิกฺขุ อทุฏฺฐจิตฺโต; Las personas sin autocontrol pican con palabras, como a un elefante que ha entrado en batalla con flechas; habiendo escuchado el lenguaje áspero proferido, el monje debe soportarlo con la mente libre de odio. นุท เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ ปิสนํ, นุทติ, ปนุทติ. ปนุทนํ. La raíz 'nuda' en el sentido de impulsar (peraṇa). Impulsar significa pulverizar o moler. Nudati, panudati. Panudanaṃ (el acto de rechazar o eliminar). วิทิ ลาเภ. วินฺทติ. อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ. โควินฺโท. La raíz 'vidi' en el sentido de obtención (lābha). Vindati. 'El que se esfuerza obtiene riqueza'. Govinda. ขทิ ปริฆาเต. ปริฆาตํ สมนฺตโต หนนํ. ขนฺทติ. La raíz 'khadi' en el sentido de destrucción total (parighāta). Destrucción total es golpear por todos lados. Khandati. ทการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de raíces que terminan en 'd'. ธการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'dh'. ธา ธารเณ. ทธาติ, วิทธาติ. ยํ ปณฺฑิโต นิปุณํ สํวิเธติ. นิธึ นิเธติ. นิธิ นาม นิธียติ. ตาว สุนิหิโต สนฺโต. ยโต นิธึ ปริหริ. นิทหติ. กุหึ เทว นิทหามิ. ปริทหติ. โย วตฺตํ ปริทหิสฺสติ. ธสฺสติ. ปริธสฺสติ. พาโลติ ปรํ ปทหติ. สกฺยา โข อมฺพฏฺฐ ราชานํ [Pg.106] อุกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺติ. สทฺทหติ ตถาคตสฺส โพธึ. สทฺธา, สทฺทหนา, สทฺธาตพฺพํ, สทฺทหิตพฺพํ, สทฺธายิโก, ปจฺจยิโก. สทฺเธยฺยวจสา อุปาสิกา. สทฺทหิตุํ, สทฺทหิตฺวา. วิเสสาธานํ. โสตาวธานํ. โสตํ โอทหติ. โอหิตโสโต. โสตํ โอทหิตฺวา. มจฺจุเธยฺยํ, มารเธยฺยํ, นามเธยฺยํ, ธาตุ, ธาตา, วิธาตา. วิธิ. อภิธานํ, อภิเธยฺยํ, นิธานวตี วาจา, อาธานคาหี, สนฺธิ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. La raíz 'dhā' en el sentido de sostener (dhāraṇa). Dadhāti, vidadhāti. 'Lo que el sabio dispone (saṃvidheti) hábilmente'. 'Deposita un tesoro (nidhiṃ nidheti)'. 'Lo que se llama tesoro es depositado (nidhīyati)'. 'Mientras está bien guardado'. 'Desde donde retiró el tesoro'. Nidahati (colocar). '¿Dónde, oh deidad, lo coloco?'. Paridahati (llevar puesto). 'Quien use el hábito'. Dhassati (colocará). Paridhassati. 'El tonto culpa (padahati) a otro'. 'Es posible, Ambaṭṭha, que los reyes consideren (dahanti) a Okkāka como su antepasado'. 'Tiene fe (saddahati) en el despertar del Tathāgata'. Saddhā (fe), saddahanā, saddhātabbaṃ (lo que debe creerse), saddahitabbaṃ, saddhāyiko (confiable), paccayiko. 'La seguidora de palabras dignas de fe (saddheyyavacasā)'. Saddahituṃ (para creer), saddahitvā. Visesādhānaṃ (disposición especial). Sotāvadhānaṃ (prestar atención con el oído). 'Presta atención (sotaṃ odahati)'. 'Con el oído atento (ohitasoto)'. 'Habiendo prestado atención'. Maccudheyyaṃ (el reino de la muerte), māradheyyaṃ, nāmadheyyaṃ (nombre), dhātu (elemento), dhātā, vidhātā. Vidhi (regla o método). Abhidhānaṃ (denominación), abhidheyyaṃ (lo denotado), nidhānavatī vācā (palabra atesorada), ādhānagāhī (que se aferra a lo que ha tomado), sandhi (unión). Otros también deben aplicarse. วิปุพฺโพ ธา กโรตฺยตฺเถ, อภิปุพฺโพ ตุ ภาสเน; นฺยาสํปุพฺโพ ยถาโยคํ, นฺยาสาโรปนสนฺธิสุ. Con el prefijo 'vi-', la raíz 'dhā' tiene el sentido de hacer; con 'abhi-', el sentido de hablar; con 'nyāsa-' como prefijo, según sea apropiado, se usa en los sentidos de depósito, asignación y unión. อิมสฺมา ปน ธาธาตุโต ปุพฺพสฺส อปิ อิจฺจุปสคฺคสฺส อกาโร กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ ปปฺโปติ, กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ น ปปฺโปติ. อตฺร โลโป วุจฺจเต, ทฺวารํ ปิทหติ, ทฺวารํ ปิทหนฺโต, ปิทหิตุํ, ปิทหิตฺวา, เอวํ อการโลโป ภวติ. ทฺวารํ อปิทหิตฺวา, เอวํ อการโลโป น ภวติ. เอตฺถ หิ อกาโร อปิอุปสคฺคสฺส อวยโว น โหติ. กินฺติ เจ? ปฏิเสธตฺถวาจโก นิปาโตเยว, อุปสคฺคาวยโว ปน อทสฺสนํ คโต, อยํ นิจฺจาโลโป. เอวํ ธาธาตุโต ปุพฺพสฺส อปิ อิจฺจุปสคฺคสฺส อกาโร กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ ปปฺโปติ, กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ น ปปฺโปติ. อิทํ อจฺฉริยํ อิทํ อพฺภุตํ. ยตฺร หิ นาม ภควโต ปาวจเน เอวรูปโปปิ นโย สนฺทิสฺสติ วิญฺญูนํ หทยวิมฺหาปนกโร, โย เอกสฺมึเยว ธาตุมฺหิ เอกสฺมึเยว อุปสคฺเค เอกสฺมึเยวตฺเถ กฺวจิ โลปาโลปวเสน วิภชิตุํ ลพฺภติ. อิทานิ มยํ โสตูนํ ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ ตทุภยมฺปิ อาการํ เอกชฺฌํ กโรนฺตา ตทาการวตึ ชินวรปาฬึ อานยาม – Sin embargo, antes de la raíz dhā, la vocal 'a' del prefijo api a veces se somete a una elisión (lopa) obligatoria y a veces no. Aquí se describe la elisión: 'dvāraṃ pidahati' (él cierra la puerta), 'dvāraṃ pidahanto' (cerrando la puerta), 'pidahituṃ' (para cerrar), 'pidahitvā' (habiendo cerrado); así ocurre la elisión de la vocal 'a'. En 'dvāraṃ apidahitvā', así no ocurre la elisión de la vocal 'a'. Pues aquí la vocal 'a' no es parte del prefijo api. ¿Por qué se dice esto? Es ciertamente una partícula (nipāta) que expresa el sentido de negación, pero la parte del prefijo ha desaparecido; esta es la elisión obligatoria. Así, antes de la raíz dhā, la vocal 'a' del prefijo api a veces se somete a elisión obligatoria y a veces no. Esto es asombroso, esto es maravilloso. Pues en la palabra del Bendito se observa tal método que asombra los corazones de los sabios, el cual permite distinguir en una misma raíz, con un mismo prefijo y con un mismo significado, según haya o no elisión. Ahora, con el fin de generar una suprema pericia en los oyentes, unificando ambos modos, citamos el texto en lengua pali del noble Vencedor que posee tal forma: ‘‘คงฺคํ [Pg.107] เม ปิทหิสฺสนฺติ, น ตํ สกฺโกมิ พฺราหฺมณ; อปิเธตุํ มหาสินฺธุํ, ตํ กถํ โส ภวิสฺสติ; น เต สกฺโกมิ อกฺขาตุํ, อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉิโต. “Cerrarán el Ganges para mí, no puedo impedirlo, oh brahmán; para cerrar el gran océano, ¿cómo será eso? No puedo explicártelo, habiéndome preguntado sobre el beneficio y el Dhamma”. จิตฺตตฺถสาธนึ เอตํ, คาถํ สมฺภวชาตเก; ปญฺญาสมฺภวมิจฺฉนฺโต, กเร จิตฺเต สุเมธโส’’ติ. “Esta estrofa que cumple con el propósito del corazón, en el Sambhava Jātaka; aquel de gran sabiduría que desea la perfección de la sabiduría, debería grabarla en su corazón”. ธุ คติเถริเยสุ. คติ คมนํ, เถริยํ ถิรภาโว. ธวติ. ธุวํ. Dhu en el sentido de movimiento (gati) y estabilidad (theriya). Gati es ir, theriya es el estado de ser firme. Dhavati (él corre/fluye). Dhuvaṃ (estable/permanente). เอตฺถ จ ธุวนฺติ ถิรํ. ‘‘นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม’’ติอาทีสุ วิย, ตสฺมา ธุวนฺติ ถิรํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ. อถ วา ธุวนฺติ อิทํ คติเถริยตฺถวเสน นิพฺพานสฺเสว อธิวจนํ ภวิตุมรหติ. ตญฺหิ ชาติชราพฺยาธิมรณโสกาทิโต มุจฺจิตุกาเมหิ ธวิตพฺพํ คนฺตพฺพนฺติ ธุวํ, อุปฺปาทวยาภาเวน วา นิจฺจสภาวตฺตา ธวติ ถิรํ สสฺสตํ ภวตีติ ธุวํ. ยญฺหิ สนฺธาย ภควตา ‘‘ธุวญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ ธุวคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ วุตฺตํ. ธุวสทฺโท ‘‘วจนํ ธุวสสฺสต’’นฺติ เอตฺถ ถิเร วตฺตติ. ‘‘ธุวญฺจ ภิกฺขเว เทเสสฺสามี’’ติ เอตฺถ นิพฺพาเน. ‘‘ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ เอตฺถ ปน เอกํเส นิปาตปทภาเวน วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. Y aquí, dhuvaṃ significa firme. Al igual que en pasajes como “permanente, estable, eterno, de naturaleza inalterable”, por lo tanto, dhuvaṃ es cualquier fenómeno que sea firme. O bien, dhuvaṃ, por el significado de movimiento y estabilidad, debe ser un sinónimo del Nirvana mismo. Pues debe ser buscado (correr hacia él) por aquellos que desean liberarse del nacimiento, la vejez, la enfermedad, la muerte, el dolor, etc., por eso es dhuvaṃ; o bien, por ser de naturaleza permanente debido a la ausencia de surgimiento y desaparición, fluye (dhavati), es firme y eterno, por eso es dhuvaṃ. Pues refiriéndose a esto, el Bendito dijo: “Monjes, os enseñaré lo estable (dhuva) y el camino que conduce a lo estable”. La palabra dhuva en “vacanaṃ dhuvasassataṃ” se usa en el sentido de firme. En “dhuvañca bhikkhave desessāmi” se usa para el Nirvana. Pero en “dhuvaṃ buddho bhavissasi” (ciertamente serás un Buda) debe verse que se usa como una partícula con el significado de certeza. ธู วิธูนเน. อูการสฺส อูวตฺตํ. ธูวติ. ธูวิตา, ธูวิตพฺพํ. รสฺสตฺเต ‘‘ธุโต, ธุตวา’’ อิจฺจปิ รูปานิ ภวนฺติ. Dhū en el sentido de sacudir (vidhūnane). La vocal ū se mantiene. Dhūvati (él sacude/ahuma). Dhūvitā, dhūvitabbaṃ. Al acortarse la vocal, resultan formas como “dhuto, dhutavā” (purificado/practicante de austeridades). เธ ปาเน. ธยติ, ธียติ. เธน. Dhe en el sentido de beber (pāna). Dhayati (él mama), dhīyati. Dhena. เอตฺถ จ เธนูติ ธยติ ปิวติ อิโต ขีรํ โปตโกติ เธนุ, ‘‘โคเธนุ, อสฺสเธนุ, มิคเธนู’’ติ เธนุสทฺโท สามญฺญวเสน สโปติกาสุ ติรจฺฉานคติตฺถีสุ วตฺตติ, เอวํ สนฺเตปิ เยภุยฺเยน คาวิยํ วตฺตติ. ตถา หิ ‘‘สตฺต เธนุสเต ทตฺวา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. Y aquí, dhenu (vaca lechera) se llama así porque la cría mama (dhayati) o bebe la leche de ella; la palabra dhenu se usa de manera general para las hembras de animales que tienen crías, como “vaca lechera, yegua lechera, cierva lechera”, pero aun así, se usa mayoritariamente para la vaca. Pues se ve en el texto pali: “habiendo dado setecientas vacas lecheras”. สิธุ [Pg.108] คติยํ เสธติ, นิเสธติ, ปฏิเสธติ. สิทฺโธ, ปสิทฺโธ, นิสิทฺโธ, ปฏิสิทฺโธ, ปฏิเสธิโต, ปฏิเสธโก, ปฏิเสโธ, ปฏิเสธิตุํ, ปฏิเสธิตฺวา. อิธ อจินฺเตยฺยพลตฺตา อุปสคฺคานํ ตํโยเค สิธุธาตุสฺส นานปฺปการา อตฺถา สมฺภวนฺติ, อญฺเญสมฺปิ เอวเมว. Sidhu en el sentido de movimiento (gati): sedhati (él va/se mueve), nisedhati (él restringe), paṭisedhati (él prohíbe). Siddho (logrado), pasiddho (famoso), nisiddho (prohibido), paṭisiddho (rechazado), paṭisedhito, paṭisedhako (el que prohíbe), paṭisedho (prohibición), paṭisedhituṃ, paṭisedhitvā. Aquí, debido al poder inconcebible de los prefijos, surgen diversos significados de la raíz sidhu al unirse con ellos, e igualmente para otras raíces. สิธุ สตฺเถ มงฺคลฺเย จ. สตฺถํ สาสนํ, มงฺคลฺยํ ปาปวินาสนํ วุทฺธิการณํ วา. เสธติ. สิทฺโธ, ปสิทฺโธ, ปสิทฺธิ. Sidhu en el sentido de enseñanza (sattha) y auspiciosidad (maṅgalya). Satthaṃ es la instrucción, maṅgalyaṃ es la destrucción del mal o la causa del crecimiento. Sedhati. Siddho, pasiddho, pasiddhi (éxito/logro). ทธ ธารเณ. ชนสฺส ตุฏฺฐึ ทธเตติ ทธิ. ธการสฺส หการตฺเต ‘‘ทหตี’’ติ รูปํ. อยํ อิตฺถี อิมํ อิตฺถึ อยฺยิกํ ทหติ. อิเม ปุริสา อิมํ ปุริสํ ปิตามหํ ทหนฺติ. จิตฺตํ สมาทหาตพฺพํ. สมาทหํ จิตฺตํ. Dadha en el sentido de sostener (dhāraṇe). Dadhi (curd/yogur) es lo que sostiene la satisfacción de la gente. Al transformarse la letra 'dh' en 'h', resulta la forma “dahati”. Esta mujer considera (dahati) a esta mujer como su abuela. Estos hombres consideran a este hombre como su abuelo. La mente debe ser concentrada (samādahātabbaṃ). Concentrando (samādahaṃ) la mente. เอธ วุทฺธิยํ ลาเภ จ. เอธติ. เอโธ, สุเขธิโต. คมฺภีเร คาธเมธติ. Edha en el sentido de crecimiento (vuddhi) y ganancia (lābha). Edhati (él crece/prospera). Edho (leña/combustible), sukhedhito (bien nutrido). Encuentra apoyo (gādhamedhati) en lo profundo. เอตฺถ จ เอโธติ เอธติ. วฑฺฒติ เอเตน ปาวโกติ เอโธ. อินฺทนํ, อุปาทานํ. สุเขธิโตติ สุเขน เอธิโต, สุขสํวฑฺฒิโตติ อตฺโถ. คาธเมธตีติ คาธํ ปติฏฺฐิตํ เอธติ ลภติ. Y aquí, edho es lo que crece (edhati). El fuego se incrementa por medio de esto, por eso es edho. Significa combustible o sustento. Sukhedhito significa crecido con felicidad, el significado es bien criado. Gādhamedhati significa que obtiene o encuentra un fundamento firme. พทฺธ สํหริเส. สํหริโส วินิพทฺธกฺริยา. พทฺธติ, วินิพทฺธติ. วินิพทฺธา. Baddha en el sentido de acción vinculada (saṃharise). Saṃhariso es una acción conectada. Baddhati, vinibaddhati (está vinculado). Vinibaddhā. คาธ ปติฏฺฐานิสฺสยคนฺเธสุ. คาธติ. คาธํ กตฺตา. คมฺภีรโต อคาธํ. Gādha en el sentido de fundamento (patiṭṭhāna), apoyo (nissaya) y olfato (gandha). Gādhati (él se apoya/toca fondo). Gādhaṃ kattā (el que hace un firme fundamento). Agādhaṃ (sin fondo) respecto a lo profundo. พาธ วิโลฬเน พาธติ, วิพาธติ. อาพาโธ. อาพาธติ จิตฺตํ วิโลเฬตีติ อาพาโธ. Bādha en el sentido de agitación (viloḷane): bādhati (él oprime/acosa), vibādhati. Ābādho (enfermedad). Se llama ābādho porque oprime o agita la mente. นาธ [Pg.109] ยาจนาทีสุ. นาธติ. นาธนํ. Nādha en el sentido de suplicar (yācana), etc. Nādhati. Nādhanaṃ (súplica/protección). พนฺธ พนฺธเน พนฺธติ. พนฺธนโก, พนฺโธ, พนฺธาปิโต, ปฏิพนฺโธ, พนฺธนํ, พนฺโธ, สมฺพนฺธนํ, สมฺพนฺโธ, ปพนฺโธ, พนฺธุ. Bandha en el sentido de atar (bandhane): bandhati (él ata). Bandhanako, bandho, bandhāpito (hecho atar), paṭibandho (obstáculo), bandhanaṃ (atadura), bandho, sambandhanaṃ (conexión), sambandho, pabandho, bandhu (pariente). ตตฺถ พนฺธนนฺติ พนฺธนฺติ สตฺเต เอเตนาติ พนฺธนํ, สงฺขลิกาทิ. ‘‘อยํ อมฺหากํ วํโส’’ติ สมฺพนฺธิตพฺพฏฺเฐน พนฺธุ, เถรคาถาสํวณฺณนายํ ปน ‘‘เปมพนฺธเนน พนฺธู’’ติ วุตฺตํ. Allí, bandhanaṃ es aquello con lo que se ata a los seres, como cadenas, etc. Bandhu (pariente) es aquel que debe ser vinculado por el sentido de “esta es nuestra estirpe”; sin embargo, en el comentario de las Theragāthā se dice: “pariente por el vínculo del afecto”. ทธิ อสีฆจาเร. อสีฆจาโร อสีฆปฺปวตฺติ. ทนฺธติ. ทนฺโธ, ทนฺธปญฺโญ. โย ทนฺธกาเล ตรติ, ตรณีเย จ ทนฺธติ. Dadhi en el sentido de movimiento lento (asīghacāre). Asīghacāro es el proceder no rápido. Dandhati (él se demora/es lento). Dandho (lento), dandhapañño (de sabiduría lenta). Aquel que se apresura en el momento de ser lento, y es lento en lo que debe ser rápido. วทฺธ วทฺธเน. วทฺธติ. วทฺธิ, วุทฺธิ, วทฺโธ, วุทฺโธ, ชาติวุทฺโธ, คุณวุทฺโธ, วโยวุทฺโธ. Vaddha en el sentido de crecer (vaddhane). Vaddhati. Vaddhi (crecimiento), vuddhi, vaddho (crecido), vuddho (anciano/sabio), jātivuddho (anciano por nacimiento), guṇavuddho (anciano en virtudes), vayovuddho (anciano en edad). เย วุทฺธมปจายนฺติ, นรา ธมฺมสฺส โกวิทา; ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, สมฺปราเย จ สุคฺคตึ. “Aquellos hombres expertos en el Dhamma que respetan a los ancianos, son dignos de alabanza en esta misma vida y obtienen un buen destino en el más allá”. สธุ สทฺทกุจฺฉิยํ. สธติ. Sadhu en el sentido de sonido y profundidad (saddakucchiyaṃ). Sadhati. ปิฬธิ อลงฺกาเร. ปิฬนฺธติ. ปิฬนฺธนํ. Piḷadhi en el sentido de adorno (alaṅkāre). Piḷandhati (él se adorna). Piḷandhanaṃ (ornamento). ปิฬนฺธนมลงฺกาโร, มณฺฑนญฺจ วิภูสนํ; ปสาธนญฺจาภรณํ, ปริยายา อิเม มตา. “Piḷandhana, alaṅkāra, maṇḍana, vibhūsana, pasādhana y ābharaṇa; estos son conocidos como sinónimos (de adorno)”. เมธ หึสายํ สงฺคเม จ. เมธติ. เมธา, เมธาวี. อตฺร เมธาติ อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา. เมธติ วา สิริยา สีลาทีหิ จ สปฺปุริสธมฺเมหิ สห คจฺฉติ น เอกิกา หุตฺวา ติฏฺฐตีติ เมธา, ปญฺญาเยตํ นามํ. ตถา หิ – Medha en el sentido de herir (hiṃsā) y unión (saṅgame). Medhati. Medhā (sabiduría), medhāvī (el sabio). Aquí, medhā se llama así porque hiere o destruye las impurezas en su acumulación como un rayo a una montaña. O bien, medhā es aquello que va junto con la gloria y con las cualidades de las personas íntegras como la moralidad, etc., no permaneciendo sola; este es un nombre para la sabiduría. Así pues: ‘‘ปญฺญา [Pg.110] หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ,นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ; สีลํ สิรี จาปิ สตญฺจ ธมฺโม,อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ “Pues los sabios dicen que la sabiduría es suprema, como el rey de las constelaciones (la luna) entre las estrellas; la moralidad, la gloria y también el Dhamma de los íntegros, son seguidores de aquel que posee sabiduría”. วุตฺตํ. เมธาวีติ ธมฺโมชปญฺญาย จ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล. Se ha dicho: «sabio» (medhāvī) es una persona dotada con la sabiduría de la esencia del Dhamma. สธุ มธุ อุนฺเท. สธติ. มธติ. มธุ. Sadhu madhu unde. Sadhati [significa lograr]. Madhati [significa deleitar]. Madhu [significa miel]. พุธ โพธเน. โพธติ. พุทฺโธ. อภิสมฺพุทฺธาโน. สมฺพุทฺธํ. อสมฺพุทฺธํ. โพธิ. ทิวาทิคเณปิ อยํ ทิสฺสติ. ตตฺรหิ ‘‘พุชฺฌตี’’ติ รูปํ, อิธ ปน ‘‘โพธตี’’ติ รูปํ. ‘‘โย นินฺทํ อปโพธตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. การิเต ปน ‘‘โพเธติ’’ อิจฺจาทีนิ. La raíz budha se usa en el sentido de despertar. Bodhati [despierta]. Buddho [el Despierto]. Abhisambuddhāno [habiendo despertado plenamente]. Sambuddhaṃ [al plenamente despierto]. Asambuddhaṃ [al no despierto]. Bodhi [despertar]. Esta raíz también se observa en el grupo divādi. Allí se encuentra la forma «bujjhati», pero aquí se usa la forma «bodhati». En el Canon se encuentra: «Aquel que rechaza (apabodhati) la censura». En las formas causativas se encuentran «bodheti», etc. ยุธ สมฺปหาเร. โยธติ. โยโธ. โยเธถ มารํ ปญฺญาวุเธน. ยุทฺธํ. จรณายุโธ, จรณาวุโธ วา. อาวุธํ. ทิวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ยุชฺฌตี’’ติ รูปํ. La raíz yudha se usa en el sentido de combatir. Yodhati [combate]. Yodho [guerrero]. «Se debe combatir a Māra con el arma de la sabiduría». Yuddhaṃ [batalla]. Caraṇāyudho o caraṇāvudho [un gallo, literalmente: que tiene los pies como arma]. Āvudhaṃ [arma]. Para el grupo divādi, la forma es «yujjhati». ทีธิ ทิตฺติเวธเนสุ. ทีธติ. ทีธิติ. เอตฺถ จ ทีธิตีติ รสฺมิ. อเนกานิ หิ รสฺมินามานิ. La raíz dīdhi se usa en los sentidos de brillar y penetrar. Dīdhati [brilla]. Dīdhiti [esplendor]. Y aquí «dīdhiti» significa rayo. De hecho, existen muchos nombres para el rayo. รสฺมิ อาภา ปภา รํสิ, ทิตฺติ ภา รุจิ ทีธิติ; มรีจิ ชุติ ภาณฺว’สุ, มยูโข กิรโณ กโร; นาคธาโม จ อาโลโก, อิจฺเจเต รสฺมิวาจกา. Rasmi, ābhā, pabhā, raṃsi, ditti, bhā, ruci, dīdhiti, marīci, juti, bhāṇu, asu, mayūkha, kiraṇa, kara, nāgadhāma y āloka; todos estos términos designan al rayo de luz. จการนฺตรูปานิ. Estas son formas que terminan en la letra «ca». นการนฺตธาตุ Raíces que terminan en la letra «na». นี นเย. เนติ, นยติ, วิเนติ. วิเนยฺย หทเย ทรํ. อาเนติ. อานยติ. เนตา. วิเนตา. นายโก. เนยฺโย[Pg.111]. เวเนยฺโย. เวนยิโก. วินีโต ปุริโส. นียมาเน ปิสาเจน, กินฺนุ ตาต อุทิกฺขติ. นียนฺโต. เนตฺตํ. เนตฺติ. ภวเนตฺติ สมูหตา. เนตฺติโก. อุทกญฺหิ นยนฺติ เนตฺติกา. เนตฺตา. เนตฺเต อุชุํ คเต สติ. นโย. วินโย. อายตนํ. เนตุํ. วิเนตุํ. เนตฺวา. วิเนตฺวา อิจฺจาทีนิ. La raíz nī se usa en el sentido de guiar. Neti, nayati, vineti [guía, entrena o elimina]. «Habiendo eliminado la angustia en el corazón». Āneti, ānayati [trae]. Netā, vinetā [guía, entrenador]. Nāyako [líder]. Neyyo [el que debe ser guiado]. Veneyyo [capaz de ser entrenado]. Venayiko [experto en disciplina]. Vinīto puriso [un hombre disciplinado]. «Siendo llevado por un demonio, ¿qué estás mirando, querido?». Nīyanto [siendo llevado]. Nettaṃ [ojo]. Netti [cuerda o conducto]. «El conducto hacia la existencia ha sido erradicado». Nettiko [quien construye canales de agua]. «Pues los constructores de canales conducen el agua». Nettā [líder de una manada]. «Estando el líder yendo por el camino recto». Nayo [método o sistema]. Vinayo [disciplina]. Āyatanaṃ [esfera o base sensorial]. Netuṃ [para guiar]. Vinetuṃ [para disciplinar]. Netvā [habiendo guiado]. Vinetvā [habiendo disciplinado], etc. ตตฺถ เนตฺตนฺติ สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ เนตฺตํ, จกฺขุ. เนตฺตีติ เนนฺติ เอตาย สตฺเตติ เนตฺติ, รชฺชุ. ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ, ตณฺหาเยตํ นามํ. ตาย หิ สตฺตา โคณา วิย คีวาย พนฺธิตฺวา ตํ ตํ ภวํ นิยฺยนฺติ, ตสฺมา ภวเนตฺตีติ วุจฺจติ. เนตฺติกาติ กสฺสกา. เนตฺตาติ ควเชฏฺฐโก ยูถปติ. นโยติ นยนํ คมนํ นโย, ปาฬิคติ. อถ วา ตตฺถ ตตฺถ เนตพฺโพติ นโย, สทิสภาเวน เนตพฺพากาโร. นียตีติ นโย, ตถตฺตนยาทิ. นียติ เอเตนาติ นโย, อนฺตทฺวยวิวชฺชนนยาทิ. Allí, «netta» (ojo) se llama así porque conduce a la propia individualidad (attabhāva) mostrando lo que es llano y lo que es desigual. «Netti» (cuerda) se llama así porque con ella se conduce a los seres. «Bhavanetti» (el conducto de la existencia) es la cuerda de la existencia; este es un nombre para el deseo (taṇhā). Pues, con él, los seres son atados por el cuello como bueyes y son conducidos a tal o cual existencia; por eso se llama «bhavanetti». «Nettikā» son los agricultores. «Nettā» es el líder de la manada, el jefe de los bueyes. «Nayo» es el acto de conducir o ir; el curso del texto original (pāḷigati). O bien, «nayo» es lo que debe ser guiado en diversos contextos, es decir, el modo de ser guiado por semejanza. «Nayo» es lo que se guía, como el método de la talidad (tathatta-naya), etc. «Nayo» es aquello por lo cual se guía, como el método de evitar los dos extremos, etc. ตถา หิ ฉพฺพิโธ นโย ตถตฺตนโย ปตฺตินโย เทสนานโย อนฺตทฺวยวิวชฺชนนโย อจินฺเตยฺยนโย อธิปฺปายนโยติ. เตสุ ตถตฺตนโย อนฺตทฺวยวิวชฺชนนเยน นียติ, ปตฺตินโย อจินฺเตยฺยนเยน, เทสนานโย อธิปฺปายนเยน นียติ. เอตฺถาทิมฺหิ ติวิโธ นโย กมฺมสาธเนน นียตีติ ‘‘นโย’’ติ วุจฺจติ, ปจฺฉิโม ปน ติวิโธ นโย กรณสาธเนน นียติ เอเตน ตถตฺตาทินยตฺตยมิติ ‘‘นโย’’ติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ อตฺเถ ปปญฺจิยมาเน คนฺถวิตฺถาโร สิยาติ วิตฺถาโร น ทสฺสิโต. Así, el método es de seis tipos: el método de la talidad, el método del logro, el método de la enseñanza, el método de evitar los dos extremos, el método de lo inconcebible y el método de la intención. De estos, el método de la talidad es guiado por el método de evitar los dos extremos; el método del logro por el método de lo inconcebible; y el método de la enseñanza por el método de la intención. Aquí, los tres primeros métodos se denominan «nayo» en el sentido de objeto de la acción (kammasādhana), aquello que es guiado. Los tres últimos se denominan «nayo» en el sentido instrumental (karaṇasādhana), pues a través de ellos se guían los tres métodos anteriores (talidad, etc.). Si se explicara detalladamente este significado, el libro se extendería demasiado, por lo que no se muestra en detalle. อปโรปิ [Pg.112] จตุพฺพิโธ นโย เอกตฺตนโย นานตฺตนโย อพฺยาปารนโย เอวํธมฺมตานโยติ. Existe además otro grupo de cuatro métodos: el método de la unidad, el método de la diversidad, el método de la inacción y el método de la naturaleza de las cosas. วิเนติ สตฺเต เอตฺถ, เอเตนาติ วา วินโย. กายวาจานํ วินยนโตปิ วินโย. อายตนนฺติ อนมตคฺเค สํสาเร ปวตฺตํ อตีว อายตํ สํสารทุกฺขํ ยาว น นิวตฺตติ, ตาว นยเตว ปวตฺตเตวาติ อายตนํ. Se llama «vinaya» porque en él se disciplina a los seres, o es el instrumento mediante el cual se disciplinan. También es «vinaya» por el hecho de disciplinar el cuerpo y el habla. «Āyatana» (esfera o base) se refiere al sufrimiento del saṃsāra, el cual es extremadamente extenso (āyata) y transcurre en un ciclo sin principio; mientras no cese, continúa y se prolonga (nayate), por lo tanto es «āyatana». อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร. ‘‘อายตนนฺติ อสฺสานํ กมฺโพโช อายตนํ, คุนฺนํ ทกฺขิณาปโถ อายตน’’นฺติ เอตฺถ สญฺชาติฏฺฐานํ อายอนํ นาม. ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา. He aquí el análisis del significado: En la frase «Āyatana significa que Kamboja es el lugar de origen de los caballos, y el camino del sur (dakkhiṇāpatho) es el lugar de origen de los bueyes», āyatana significa «lugar de nacimiento». En «En la morada (āyatane) encantadora, las aves lo frecuentan... ฉายํ ฉายตฺถิโน ยนฺติ, ผลตฺถํ ผลโภชิโน’’ติ เอตฺถ สโมสรณฏฺฐานํ. ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว วิมุตฺตายตนานี’’ติ เอตฺถ การณํ. อญฺเญปิ ปน ปโยคา ยต ปติยตเนติ เอตฺถ ปกาสิตา. ...quienes buscan sombra acuden a la sombra, y quienes buscan frutos son comedores de frutos», aquí (āyatana) significa «lugar de reunión». En «Monjes, existen estas cinco bases de liberación (vimuttāyatanāni)», aquí significa «causa». Otros usos han sido explicados bajo la raíz «yata» en el sentido de esforzarse. นี ปาปเน. เนติ, นยติ. นยนํ. La raíz nī se usa en el sentido de alcanzar o llevar. Neti, nayati [lleva]. Nayanaṃ [el acto de llevar u ojo]. นุ ถุติยํ. โนติ, นวติ. นุโต. La raíz nu se usa en el sentido de alabanza. Noti, navati [alaba]. Nuto [alabado]. ถน ปน ธน สทฺเท. ถนติ. ปนติ. ธนติ. Las raíces thana, pana y dhana se usan en el sentido de sonido. Thanati [resuena]. Panati. Dhanati. กน ทิตฺติกนฺตีสุ. กนติ. กญฺญา. กนกํ. La raíz kana se usa en los sentidos de brillo y deseo. Kanati [brilla]. Kaññā [doncella]. Kanakaṃ [oro]. เอตฺถ จ โยพฺพนิภาเว ฐิตตฺตา รูปวิลาเสน กนติ ทิปฺปติ วิโรจตีติ กญฺญา. อถ วา กนิยติ กามิยภิ อภิปตฺถิยติ ปุริเสหีติปิ กญฺญา, โยพฺพนิตฺถี. กนกนฺติ กนติ, กนียตีติ วา กนกํ, สุวณฺณํ. สุวณฺณสฺส หิ อเนกานิ นามานิ. Aquí, debido a que se encuentra en el estado de juventud, brilla, resplandece y destaca por el encanto de su forma (kanati), por eso se llama «kaññā» (doncella). O bien, «kaññā» es la mujer joven que es deseada (kaniyati) o anhelada por los hombres. «Kanaka» (oro) se llama así porque brilla (kanati) o es deseado (kanīyati). De hecho, el oro tiene muchos nombres. สุวณฺณํ กนกํ เหมํ, กญฺจนํ หฏกมฺปิ จ; ชาตรูปํ ตปนียํ, วณฺณํ ตพฺเภทกา ปน; ชมฺพุนทํ สิงฺคิกญฺจ, จามิกรนฺติ ภาสิตา. Suvaṇṇa, kanaka, hema, kañcana y haṭaka; además de jātarūpa, tapanīya y vaṇṇa. Sus variedades se denominan jambunada, siṅgika y cāmikara. วน [Pg.113] สน สมฺภตฺติยํ. วนติ. วนํ. สนติ. Las raíces vana y sana se usan en el sentido de devoción o disfrute. Vanati. Vanaṃ [bosque o deseo]. Sanati. ตตฺถ วนนฺติ. ตํ สมฺภชนฺติ มยูรโกกิลาทโย สตฺตาติ วนํ, อรญฺญํ. วนติ สมฺภชติ สํกิเลสปุคฺคลนฺติ วนํ, ตณฺหา. Allí, «vana» (bosque) se refiere a aquello que seres como los pavos reales y los cucos frecuentan o disfrutan; el bosque (arañña). «Vana» (deseo) se refiere a aquello que frecuenta o se adhiere a la persona de naturaleza impura; el deseo (taṇhā). มน อพฺภาเส. มนติ. มโน. La raíz mana se usa en el sentido de repetición o práctica. Manati. Mano [mente]. มาน วีมํสายํ, วีมํสติ. วีมํสา. La raíz māna se usa en el sentido de investigación; vīmaṃsati [él investiga]. Vīmaṃsā [investigación o discernimiento]. ชน สุน สทฺเท. ชนติ. สุนติ. Las raíces jana y suna se usan en el sentido de sonido. Janati. Sunati. เอตฺถ จ ‘‘กสฺมา เต เอโก ภุโช ชนติ, เอโก เต น ชนตี ภุโช’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ชนตีติ สุนติ สทฺทํ กโรติ. Aquí, el ejemplo del Canon es: «¿Por qué uno de tus brazos suena (janati) y el otro no?». Allí, «janati» significa que oye o hace un sonido. ขนุ อวทารเณ ขนติ. สุขํ. ทุกฺขํ. ขโต อาวาโฏ. La raíz khanu se usa en el sentido de excavar. Khanati. Sukhaṃ [felicidad]. Dukkhaṃ [sufrimiento]. Khato [excavado o foso]. ตตฺถ สุขนฺติ สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. ทุฏฺฐุ ขนติ กายิกเจตสิกสุขนฺติ ทุกฺขํ. อญฺญมญฺญปฏิปกฺขา หิ เอเต ธมฺมา. ทฺวิธา จิตฺตํ ขนตีติ วา ทุกฺขํ. จุราทิคณวเสน ปน ‘‘สุขยตีติ สุขํ, ทุกฺขยตีติ ทุกฺข’’นฺติ นิพฺพจนานิ คเหตพฺพานิ. สมาสปอวเสน ‘‘สุกรํ ขมสฺสาติ สุขํ, ทุกฺกรํ ขมสฺสาติ ทุกฺข’’นฺติ นิพฺพจนานิปิ วิวิธา หิ สทฺทานํ พฺยุปฺปตฺติ ปวตฺติ นิมิตฺตญฺจ. En este contexto, «sukha» (felicidad) es lo que excava o elimina bien el sufrimiento. «Dukkha» (sufrimiento) es lo que excava o destruye mal la felicidad física y mental. Pues estos fenómenos son opuestos entre sí. O bien, «dukkha» es lo que excava o inquieta la mente de dos maneras. Siguiendo el grupo curādi, se deben aceptar las derivaciones: «sukha es lo que hace feliz, dukkha es lo que hace sufrir». En cuanto a las reglas compuestas, existen diversas etimologías, funciones y razones para términos como «sukha es lo que es fácil de tolerar (sukaraṃ khamassa)» y «dukkha es lo que es difícil de tolerar (dukkaraṃ khamassa)». ทาน อวขณฺฑเน. ทานติ. อปทานํ. La raíz dāna se usa en el sentido de cortar o dividir. Dānati. Apadānaṃ [hazaña o historia de vida, literalmente: lo que se ha cortado o separado]. สาน เตชเน. เตชนํ นิสานํ. สานติ. Sāna en el sentido de afilar (tejane). Afilar es amolar (nisāna). Sānati [él afila]. หน หึสาคตีสุ. เอตฺถ ปน หึสาวจเนน ผรุสาย วาจาย ปีฬนญฺจ ทณฺฑาทีหิ ปหรณญฺจ คหิตํ, ตสฺมา หน หึสาปหรณคตีสูติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘ราชาโน โจรํ คเหตฺวา หเนยฺยุํ วา พนฺเธยฺยุํ วา’’ติ. ปาฐสฺส อตฺถํ สํวณฺเณนฺเตหิ ‘‘หเนยฺยุนฺติ โปเถยฺยุญฺเจว ฉินฺเทยฺยุญฺจา’’ติ [Pg.114] วุตฺตํ. เอตฺถ จ เฉทนํ นาม หตฺถปาทาทิเฉทนํ วา สีสจฺเฉทวเสน มารณํ วา. หนสฺส วธาเทโส ฆาตาเทโส จ ภวติ, หนฺติ หนติ, หนนฺติ. หนสิ, หนถ. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ. Hana en los sentidos de herir (hiṃsā) y de ir (gati). Aquí, por el término "herir" (hiṃsā), se incluye tanto la opresión mediante el habla áspera como el golpear con varas y otros objetos; por lo tanto, debe tomarse el sentido de Hana como herir, golpear e ir. Así pues: "Los reyes, habiendo capturado al ladrón, podrían golpearlo (haneyyuṃ) o atarlo". Quienes comentan el significado del texto dijeron: "'haneyyunti' significa que podrían azotarlo y también mutilarlo". Y aquí, la "mutilación" (chedana) se refiere a cortar las manos, los pies, etc., o a matar mediante la decapitación. Para la raíz hana se producen las sustituciones vadha y ghāta: hanti, hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Todo lo demás debe entenderse de la misma manera. หึสาทโย จตฺตาโร อตฺถา ลพฺภนฺติ. ‘‘หนฺติ หตฺเถหิ ปาเทหี’’ติ เอตฺถ ปน หนฺตีติ ปหรตีติ อตฺโถ. ‘‘กุทฺโธ หิ ปิตรํ หนฺติ. วิกฺโกสมานา ติพฺพาหิ, หนฺติ เนสํ วรํ วร’’นฺติ. เอตฺถ หนฺตีติ มาเรนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘วธติ, วเธติ, ฆาเตติ’’ อิจฺจปิ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺถ ‘‘วธติ น โรทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. อตฺตานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรทตี’’ติอาทีสุ วโธ ปหรณํ. ปาณํ วเธติ. ปาณวโธ. ‘‘เอส วโธ ขณฺฑหาลสฺส. สตฺเต ฆาเตตี’’ติ จ อาทีสุ วโธ มารณํ. Se obtienen cuatro significados como herir, etc. En "Golpea (hanti) con las manos y los pies", aquí hanti tiene el sentido de golpear (paharati). "Pues el que está airado mata (hanti) a su padre... Gritando intensamente, mata (hanti) a lo mejor de ellos". Aquí hanti tiene el sentido de matar (mārenti). Existen las formas vadhati, vadheti, ghāteti. Allí, en pasajes como "lo golpea (vadhati) y no llora, es una ofensa de mala conducta (dukkaṭa)... golpeándose (vadhitvā) a sí mismo repetidamente, llora", vadha es golpear (paharaṇa). Mata (vadheti) a un ser vivo. El acto de matar a un ser vivo (pāṇavadho). En pasajes como "Esta es la ejecución (vadho) de Khaṇḍahāla. Hace que maten (ghāteti) a los seres", vadha significa matar (māraṇa). ‘‘อุปาหนํ, วธู’’ติ จ เอตฺถ หนวธสทฺทตฺโถคมนํ. ‘‘ปุริสํ หนติ. สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนติ’’ อิจฺจาทีนิ กตฺตุปทานิ. เทวทตฺโต ยญฺญทตฺเตน หญฺญติ. ตโต วาตาตเป โฆเร, สญฺชาเต ปฏิหญฺญติ. ปจฺจตฺตวจนสฺเสการตฺตํ, ยถา ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ. วิหาเรนาติ ปทํ สมฺพนฺธิตพฺพํ, อิจฺจาทีนิ กมฺมปทานิ. หนฺตา. หโต. วธโก. วธู. อาฆาโต. อุปฆาโต. ฆาตโก. ปฏิโฆ. สงฺโฆ. พฺยคฺโฆ. สกุณคฺฆิ. หนฺตุํ, หนิตุํ, หนฺตฺวา, หนิตฺวา. วชฺเฌตฺวา, วธิตฺวา อิจฺจาทีนิ สนามิกานิ ตุมนฺตาทิปทานิ. En "calzado" (upāhana) y "esposa/nuera" (vadhū), está presente el sentido de movimiento (gamana) de las palabras hana y vadha. "Mata al hombre (purisaṃ hanati). Repele (paṭihanati) el frío y el calor", etc., son términos en voz activa (kattupada). "Devadatta es golpeado/matado (haññati) por Yaññadatta. Luego, cuando surgen el viento y el calor feroces, es golpeado/afectado (paṭihaññati)". El cambio a 'e' en el caso nominativo, como en "vanappagumbe". Debe conectarse con la palabra "vihārena", etc.; estos son términos en voz pasiva (kammapada). Hantā (el que mata/golpea). Hato (muerto/golpeado). Vadhako (verdugo). Vadhū (esposa/nuera). Āghāto (malicia/golpe). Upaghāto (daño). Ghātako (matador). Paṭigho (aversión). Saṅgho (comunidad). Byaggho (tigre). Sakuṇagghi (halcón). Hantuṃ, hanituṃ (matar), hantvā, hanitvā (habiendo matado). Vajjhetvā, vadhitvā (habiendo ejecutado/matado), etc., son términos con sufijos como 'tum', junto con sus nombres correspondientes. ตตฺถ อุปาหนนฺติ ตํ ตํ ฐานํ อุปหนนฺติ อุปคจฺฉนฺติ ตโต จ อาหนนฺติ อาคจฺฉนฺติ เอเตนาติ อุปาหนํ. วธูติ กิเลสวเสน สุนขมฺปิ อุปคมนสีลาติ วธู, สพฺพาสํ อิตฺถีนํ [Pg.115] สาธารณเมตํ. อถ วา วธูติ สุณิสา. ตถา หิ ‘‘เตน หิ วธุ ยทา อุตุนี อโหสิ, ปุปฺผํ เต อุปฺปนฺนํ, อถ เม อาโรเจยฺยาสี’’ติ เอตฺถ วธูติ สุณิสา วุจฺจติ. สา ปน ‘‘อยํ โน ปุตฺตสฺส ภริยา’’ติ สสฺสุสสุเรหิ อธิคนฺตพฺพา ชานิตพฺพาติ วธูติ วุจฺจติ. คตฺยตฺถานํ กตฺถจิ พุทฺธิยตฺถกถนโต อยมตฺโถ ลพฺภเตว. ‘‘สุณฺหา, สุณิสา, วธู’’ อิจฺเจเต ปริยายา. สงฺโฆติ ภิกฺขุสมูโห. สมคฺคํ กมฺมํ สมุปคจฺฉตีติ สงฺโฆ, สุฏฺฐุ วา กิเลเส หนฺติ เตน เตน มคฺคาสินา มาเรตีติปิ สงฺโฆ, ปุถุชฺชนาริยวเสน วุตฺตาเนตานิ. วิวิเธ สตฺเต อาหนติ ภุโส ฆาเตตีติ พฺยคฺโฆ. โส เอว ‘‘วิยคฺโฆ, วคฺโฆ’’ติ จ วุจฺจติ. อปรมฺปิ ปุณฺฑรีโกติ ตสฺส นามํ. ทุพฺพเล สกุเณ หนฺตีติ สกุณคฺฆิ, เสโน, อยํ ปน หนธาตุ ทิวาทิคเณ ‘‘ปฏิหญฺญตี’’ติ อกมฺมกํ กตฺตุปทํ ชเนติ. ตถา หิ ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเย โสเต ปฏิหญฺญตี’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ. Allí, "upāhana" (calzado) se llama así porque con él se dirigen (upagacchanti) a diversos lugares y regresan (āgacchanti) de allí; por eso es upāhana. "Vadhū" es aquella que tiene el hábito de acercarse (upagamanasīlā) incluso a un perro debido a las impurezas (kilesa); esto es común a todas las mujeres. O bien, vadhū significa nuera. Así pues: "Entonces, nuera (vadhu), cuando estés en tu período, te ha surgido la flor (la regla), entonces dímelo"; aquí vadhū se refiere a la nuera. Ella es llamada vadhū porque debe ser conocida o reconocida (adhigantabbā) por sus suegros como "esta es la esposa de nuestro hijo". Dado que en algunos casos las raíces de movimiento (gatyattha) se usan para expresar el sentido de conocimiento (buddhi), se obtiene este significado. "Suṇhā, suṇisā, vadhū" son sinónimos. "Saṅgha" es la comunidad de monjes. Es saṅgha porque concurre (samupagacchati) para una acción unificada (samagga kamma); o bien, es saṅgha porque destruye (hanti) las impurezas, las mata con la espada de cada sendero (magga); esto se dice en referencia a los seres comunes y a los nobles. "Byaggho" (tigre) es el que hiere intensamente o mata a diversos seres. También se le llama "viyaggho" y "vaggho". Otro nombre es "puṇḍarīka". "Sakuṇagghi" (halcón) es el que mata a aves débiles; este término proviene de la raíz hana en la clase divādi. "Paṭihaññatī" genera un término activo intransitivo. Así se ven pasajes como: "El discurso del Buda Bendito es percibido/golpeado (paṭihaññatī) en el oído mundano". อน ปาณเน. ปาณนํ สสนํ. อนติ. อานํ, ปานํ. ‘‘ตตฺถ อานนฺติ อสฺสาโส. ปานนฺติ ปสฺสาโส. เอเตสุ อสฺสาโสติ พหิ นิกฺขมนวาโต. ปสฺสาโสติ อนฺโต ปวิสนวาโต’’ติ วินยฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, สุตฺตนฺตฏฺฐกถาสุ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา อาคตํ. ตตฺถ ยสฺมา สพฺเพสมฺปิ คพฺภเสยฺยกานํ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนกาเล ปฐมํ อพฺภนฺตรวาโต พหิ นิกฺขมติ, ปจฺฉา พาหิรวาโต สุขุมํ รชํ คเหตฺวา อพฺภนฺตรํ ปวิสนฺโต ตาลุํ อาหจฺจ นิพฺพายติ, ตสฺมา วินยฏฺฐกถายํ ‘‘อสฺสาโสติ พหิ นิกฺขมนวาโต, ปสฺสาโสติ อนฺโต ปวิสนวาโต’’ติ วุตฺตํ. เอเตสุ [Pg.116] ทฺวีสุ นเยสุ วินยนเยน อนฺโต อุฏฺฐิตสสนํ อสฺสาโส, พหิ อุฏฺฐิตสสนํ ปสฺสาโส. สุตฺตนฺตนเยน ปน พหิ อุฏฺฐหิตฺวาปิ อนฺโต สสนโต อสฺสาโส. อนฺโต อุฏฺฐหิตฺวาปิ พหิ สสนโต ปสฺสาโส. อยเมว จ นโย ‘‘อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต อชฺฌตฺตํ วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จา’’ติ, ‘‘ปสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต พหิทฺธา วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จา’’ติ อิมาย ปาฬิยา สเมตีติ เวทิตพฺพํ. Ana en el sentido de respirar (pāṇane). Respirar es la acción de alentar (sasanaṃ). Anati [él respira]. Āna, pāna. "Allí, āna es la inspiración (assāsa). Pāna es la espiración (passāsa). Entre ellos, assāsa es el aire que sale hacia afuera. Passāsa es el aire que entra hacia adentro", se dice en el Comentario del Vinaya; sin embargo, en los Comentarios de los Suttas aparece en orden inverso. Allí, dado que para todos los nacidos de un útero, al momento de salir del vientre materno, primero sale el aire interno hacia afuera, y después el aire externo entra llevando polvo fino y se detiene al llegar al paladar, por eso en el Comentario del Vinaya se dijo: "assāsa es el aire que sale hacia afuera, passāsa es el aire que entra hacia adentro". En estos dos métodos, según el método del Vinaya, la respiración que surge internamente [y sale] es assāsa, y la respiración que surge externamente [y entra] es passāsa. Pero según el método de los Suttas, aunque surja afuera, por el hecho de respirar hacia adentro es assāsa. Y aunque surja adentro, por el hecho de respirar hacia afuera es passāsa. Y este mismo método concuerda con el texto: "Para quien sigue con atención plena el principio, medio y fin de la inspiración (assāsa), con la mente distraída internamente, tanto el cuerpo como la mente se agitan y tiemblan...", y "Para quien sigue con atención plena el principio, medio y fin de la espiración (passāsa), con la mente distraída externamente, tanto el cuerpo como la mente se agitan y tiemblan..."; esto es lo que debe conocerse. ธน ธญฺเญ. ธนนํ ธญฺญํ, สิริปุญฺญปญฺญานํ สมฺปทาติ อตฺโถ. ธาตุอตฺโถ หิ เยภุยฺเยน ภาววเสน กถิยติ ฐเปตฺวา วกฺกรุกฺขตเจติ เอวมาทิปฺปเภทํ. ยถา ภาวตฺเถ วตฺตมาเนน ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ยฺยการํ กตฺวา เถนนํ เถยฺยนฺติ วุจฺจติ, เอวมิธ ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ญฺญการํ กตฺวา ธนนํ ธญฺญนฺติ วุจฺจติ. ธนิโน วา ภาโว ธญฺญํ, ตสฺมึ ธญฺเญ. ธนฺติ, ธนติ. ธนิตํ. ธญฺญํ. ยสฺมา ปน ธญฺญสทฺเทน สิริปุญฺญปญฺญาสมฺปทา คหิตา, ตสฺมา ‘‘ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายี’’ติอาทีสุ ธญฺญสทฺเทน สิริปญฺญาว คเหตพฺพา ปุญฺญสฺส วิสุํ วจนโต. Dhana en el sentido de grano o riqueza (dhaññe). Dhanana es dhañña, que significa el logro de la prosperidad, el mérito y la sabiduría. El significado de la raíz se expresa mayormente en términos de estado (bhāva), exceptuando casos como el riñón (vakka), el árbol (rukkha), la corteza (taca), etc. Así como al usar el sufijo 'ya' en sentido de estado, transformando la 'n' en 'yy', se dice 'theyya' por 'thenana' (robo); así aquí, con el sufijo 'ya', transformando la 'n' en 'ññ', se dice 'dhañña' por 'dhanana'. O bien, dhañña es el estado de quien es rico (dhanino). Dhanti, dhanati. Dhanitaṃ. Dhaññaṃ. Pero dado que con la palabra dhañña se incluye el logro de la prosperidad, el mérito y la sabiduría, en pasajes como "dio a luz a un hijo dotado de dhañña, méritos y signos", con la palabra dhañña debe entenderse la prosperidad y la sabiduría, puesto que el mérito se menciona por separado. ‘‘นทโต ปริสายนฺเต, วาทิตพฺพปหาริโน; เย เต ทกฺขนฺติ วทนํ, ธญฺญา เต นรปุงฺคว. «Aquellos que, mientras usted ruge (enseña) en la asamblea, derrotando a los oponentes; vean su rostro, ellos son afortunados (dhaññā), ¡oh, toro entre los hombres! ทีฆงฺคุลี ตมฺพนเข, สุเภ อายตปณฺหิเก; เย ปาเท ปณมิสฺสนฺติ, เตปิ ธญฺญา คุณนฺธร. Aquellos de dedos largos y uñas cobrizas, de hermosos y extensos talones; aquellos que se inclinen ante sus pies, ellos también son afortunados (dhaññā), ¡oh, poseedor de virtudes! มธุรานิ ปหฏฺฐานิ, โทสคฺฆานิ หิตานิ จ; เยเตวากฺยานิ โสสฺสนฺติ, เตปิ ธญฺญานรุตฺตมา’’ติ Aquellos que escuchen estas palabras, que son dulces, alegres, destructoras de faltas y beneficiosas, ellos también son afortunados (dhaññā), ¡oh, supremo entre los hombres!» เอวมาทีสุ [Pg.117] ปน ธญฺญสทฺเทน ปุญฺญสมฺปทา คเหตพฺพา, ปุญฺญสมฺปทาย วา สทฺธึ สิริปญฺญาสมฺปทาปิ คเหตพฺพา. อิทเมตฺถ นิพฺพจนํ ‘‘ธญฺญํ สิริปุญฺญปญฺญาสมฺปทา เอเตสํ อตฺถีติ ธญฺญา’’ติ. ‘‘ธญฺญํ มงฺคลสมฺมต’’นฺติ เอตฺถ ตุ ‘‘อุตฺตมรตนํ อิท’’นฺติ ธนายิตพฺพํ สทฺธายิตพฺพนฺติ ธญฺญํ, สิริสมฺปนฺนํ ปุญฺญสมฺปนฺนํ ปญฺญาสมฺปนฺนนฺติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ. ‘‘ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูป’’นฺติ จ อาทีสุ ‘‘นตฺถิ ธญฺญสมํ ธน’’นฺติ วจนโต ธนายิตพฺพนฺติ ธญฺญํ, กึ ตํ? ปุพฺพณฺณํ. อปิจ โอสธิวิเสโสปิ ธญฺญนฺติ วุจฺจติ. ธนสทฺทสฺส จ ปน สมาสวเสน ‘‘อธโน, นิทฺธโน’’ติ จ นตฺถิ ธนํ เอตสฺสาติ อตฺเถน ทลิทฺทปุคฺคโล วุจฺจติ. ‘‘นิธนํ ยาตี’’ติเอตฺถ ตุ กมฺปนตฺถวาจกสฺส ธูธาตุสฺส วเสน วินาโส นิธนนฺติ วุจฺจตีติ. En tales casos, mediante la palabra 'dhañña' (grano/afortunado), debe entenderse el logro del mérito, o junto con el logro del mérito, también debe entenderse el logro de la gloria y la sabiduría. Aquí está la definición: 'Son afortunados (dhaññā) porque poseen gloria, mérito y sabiduría (siri-puñña-paññā)'. En la expresión 'dhaññaṃ maṅgalasammataṃ' (el grano es considerado auspicioso), el significado es que el grano es algo que debe ser valorado como una riqueza y confiado como 'esta joya suprema'; también se aplica el sentido de estar dotado de gloria, dotado de mérito y dotado de sabiduría. Y en pasajes como 'dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ' (grano, riqueza, plata y oro), debido al dicho 'no hay riqueza igual al grano', el grano es algo que debe ser valorado como una riqueza. ¿Qué es eso? Los cereales primarios. Además, una clase de hierba medicinal también se llama 'dhañña'. Por la composición de la palabra 'dhana' (riqueza), mediante el sentido de 'no hay riqueza para él', se llama persona pobre a quien es 'adhano' (sin riqueza) o 'niddhano' (desposeído). En la frase 'nidhanaṃ yāti' (va a la destrucción), debido a la raíz 'dhū', que expresa la acción de sacudir, se dice que la destrucción es 'nidhanaṃ'. มุน คติยํ. มุนติ. Mu en el sentido de ir. Munati (él va/conoce). จิเน มญฺญนายํ. อลุตฺตนฺโตยํ ธาตุ, ยถา คิเล, ยถา จ มิเล. จินายติ, โอจินายติ. ‘‘สพฺโพ ตํ ชโน โอจินายตู’’ติ อิทเมตฺถ ปาฬิ นิทสฺสนํ. โอจินายตติ อวมญฺญตูติ. Ci (con el sufijo ne) en el sentido de pensar o despreciar. Esta es una raíz que no pierde su terminación, como 'gile' y 'mile'. Cināyati, ocināyati. El ejemplo en el Canon es: 'Que toda esa gente lo desprecie (ocināyatu)'. Ocināyatu significa que lo menosprecie. อิติ ภูวาทิคเณ ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ Así concluyen las formas de las raíces que terminan en el grupo de la 't' (dentales) en la clase bhūvādi. สมตฺตานิ. Completado. ปการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'p'. อิทานิ ปวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต – Ahora se exponen las formas de las raíces que terminan en el grupo de la 'p' (labiales): ปา ปาเน. ปานํ ปิวนํ. ‘‘ปาติ, ปานฺติ. ปาตุ, ปานฺตุ’’ อิจฺจาทิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ. Pā en el sentido de beber. Pānaṃ es la acción de beber. 'Pāti, pānti. Pātu, pāntu', etc., deben aplicarse según corresponda. ขิปฺปํ คีวํ ปสาเรหิ, น เต ทสฺสามิ ชีวิตํ; อยญฺหิเต มยา รูฬฺโห, สโร ปาสฺสติ โลหิตนฺติ. 'Extiende tu cuello rápidamente, no te perdonaré la vida; esta flecha que he disparado beberá (pāssati) tu sangre'. อตฺร [Pg.118] หิ ปาสฺสตีติ ปิวิสฺสติ. ‘‘ปาสฺสติ, ปาสฺสนฺติ. ปาสฺสสิ, ปาสฺสถ. ปาสฺสามิ, ปาสฺสาม’’ อิจฺจาทินา, ‘‘อปสฺสา, อปสฺสํสุ’’ อิจฺจาทินา จ นเยน เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ นยญฺญูหิ. โก หิ สมตฺโถ สพฺพานิ พุทฺธวจนสาคเร วิจิตฺรานิ วิปฺปกิณฺณรูปนฺตรรตนานิ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตุํ, ตสฺมา สพฺพาสุปิ ธาตูสุ สงฺเขเปน คหณูปายมตฺตเมว ทสฺสิตํ. ปิวติ, ปิวนฺติ. ปิวํ, ปิวนฺโต, ปิวมาโน, ปิวํ ภาคิรโสทกํ. การิเต กุมารํ ขีรํ ปาเยติ. มุหุตฺตํ ตณฺหาสมนํ, ขีรํ ตฺวํ ปายิโต มยา. กมฺเม ปียติ, ปีตํ. ตุมาทีสุ ‘‘ปาตุํ, ปิวิตุํ, ปิตฺวา, ปิวิตฺวา, ปาเยตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ โยเชตพฺพานิ. อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ ปาฬินยานุรูเปน สทฺทรูปานิ เอวเมว โยเชตพฺพานิ. Aquí, 'pāssatīti' significa beberá. 'Pāssati, pāssanti; pāssasi, pāssatha; pāssāmi, pāssāma', etc., y 'apassā, apassaṃsu', etc., deben ser aplicados en todo lo demás por quienes conocen el método. Pues, ¿quién es capaz de extraer y mostrar todas las diversas gemas de formas de palabras dispersas en el océano de las palabras del Buda? Por lo tanto, para todas las raíces, se ha mostrado solamente el método abreviado de aprendizaje. Pivati, pivanti (él bebe, ellos beben). Pivaṃ, pivanto, pivamāno (bebiendo); 'bebiendo (pivaṃ) el agua del Ganges'. En el causativo: hace que el niño beba leche (pāyeti). 'Durante un momento se calma la sed, tú has sido hecho beber leche por mí (pāyito)'. En el pasivo: pīyati (es bebido), pītaṃ (bebido). En el infinitivo y otros: 'pātuṃ, pivituṃ' (para beber), 'pitvā, pivitvā, pāyetvā' (habiendo bebido, habiendo hecho beber), etc., deben aplicarse. En otros lugares también, las formas de las palabras deben aplicarse siguiendo el método del Canon. ปา รกฺขเณ. ปาติ. นิปาติ. ปิตา, โคโป. Pā en el sentido de proteger. Pāti (él protege). Nipāti (él protege). Pitā (padre), gopo (pastor/guardián). ปา ปูรเณ. ปาติ, วิปฺปาติ. วิปฺโป. Pā en el sentido de llenar. Pāti, vippāti. Vippo (brahmán). วิปฺโปติ พฺราหฺมโณ. โส หิ วิปฺเปติ ปูเรติ วิสิฏฺเฐน เวทุจฺจารณาทินา อตฺตโน พฺราหฺมณกมฺเมน โลกสฺส อชฺฌาสยํ อตฺตโน จ หทเย เวทานีติ วิปฺโปติ วุจฺจติ. ‘‘ชาโต วิปฺปกุเล อห’’นฺติ เอตฺถ หิ พฺราหฺมโณ ‘‘วิปฺโป’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส กุลํ วิปฺปกุลนฺติ. Vippo es un brahmán. Pues él llena (vippeti), mediante la recitación superior de los Vedas y otras funciones propias de un brahmán, la inclinación del mundo y los Vedas en su propio corazón; por eso se llama 'vippo'. En la frase 'nací en una familia de brahmanes (vippakule)', al brahmán se le llama 'vippo'. Su familia es 'vippakula'. ปู ปวเน. ปวติ. ปุตฺโต, ปุญฺญํ. เอตฺถ ปุตฺโตติ อตฺตโน กุลํ ปวติ โสเธตีติ ปุตฺโต. กิยาทิคณํ ปน ปตฺวา ‘‘ปุนาตี’’ติ วตฺตพฺพํ. Pū en el sentido de purificar. Pavati (él purifica). Putto (hijo), puññaṃ (mérito). Aquí, se llama 'putto' porque purifica (pavati) su propio linaje. Sin embargo, al llegar a la clase kiyādi, debe decirse 'punāti'. ปุตฺโต’ตฺรโช สุโต สูนุ,ตนุโช ตนโย’รโส; ปุตฺตนตฺตาทโย จาถ,อปจฺจนฺติ ปวุจฺจเร. Hijo (putto), nacido de uno mismo (atrajo), engendrado (suto), vástago (sūnu), nacido del cuerpo (tanujo), descendiente (tanayo), nacido del pecho (araso); estos, junto con el nieto y demás, se llaman descendencia (apaccanti). อิตฺถิลิงฺคมฺหิ [Pg.119] วตฺตพฺเพ, ปุตฺตีติ อตฺรชาติ จ; วตฺตพฺพํ เสสฏฺฐาเนสุ, ยถารหมุทีรเย; ปาฬิยญฺหิ อตฺรชาติ, อิตฺถี ปุตฺตี กถิยติ; Cuando se trata del género femenino, debe decirse 'puttī' (hija) y 'atrajā' (nacida de uno mismo); en los demás casos, debe expresarse según corresponda. En el Canon, 'atrajā' y 'puttī' se dicen de la mujer. เอตฺถ ปน – Sobre esto: ‘‘ตโต ทฺเว สตฺตรตฺตสฺส, เวเทหสฺสตฺรชา ปิยา; ราชกญฺญา รุจา นาม, ธาติมาตรมพฺรวี’’ติ 'Entonces, después de dos periodos de siete noches, la amada hija (atrajā) de Videha, la princesa llamada Rucā, habló a su nodriza'. อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ‘‘ปุตฺตี, ธีตา, ทุหิตา, อตฺตชา’’ติ อิจฺเจเต ปริยายา. เอวํ อตฺรชาติ อิตฺถิวาจกสฺส อิตฺถิลิงฺคสฺส ทสฺสนโต สุตสทฺทาทีสุปิ อิตฺถิลิงฺคนโย ลพฺภมานาลพฺภมานวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตถา หิ โลเก ‘‘เวสฺโส, สุทฺโท, นโร, กึปุริโส’’ อิจฺจาทีนํ ยุคฬภาเวน ‘‘เวสฺสี, สุทฺที, นารี, กึปุริสี’’ติอาทีนิ อิตฺถิวาจกานิ ลิงฺคานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘ปุริโส ปุมา’’ อิจฺจาทีนํ ปน ยุคฬภาเวน อิตฺถิวาจกานิ อิตฺถิลิงฺคานิ น ทิสฺสนฺติ. ปุญฺญนฺติ เอตฺถ ปน อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. กิยาทิคณํ ปน ปตฺวา ปุนาตีติ ปุญฺญนฺติ วตฺตพฺพํ. Este es el ejemplo del Canon. 'Puttī, dhītā, duhitā, attajā' son sinónimos. Así, puesto que se ve que 'atrajā' es una palabra femenina de género femenino, el género femenino en palabras como 'suta' también debe examinarse según esté disponible o no. Así, en el mundo se ven géneros femeninos que forman pares, como 'vessī, suddī, nārī, kiṃpurisī' de las palabras 'vesso, suddo, naro, kiṃpuriso'. Sin embargo, para 'puriso, pumā' (hombre), no se ven géneros femeninos que formen pares. En cuanto a la palabra 'puñña' (mérito), se llama así porque purifica (pavati) a su propio hacedor. Al llegar a la clase kiyādi, se debe decir 'punāti', resultando en 'puñña'. อญฺโญ อตฺโถปิ วตฺตพฺโพ, นิรุตฺติลกฺขณสฺสิโต; ตสฺมา นิพฺพจนํ เญยฺยํ, ชนปูชาทิโต อิธ. También se debe mencionar otro significado basado en las reglas etimológicas; por lo tanto, la definición aquí debe conocerse a partir de la veneración por parte de la gente (jana-pūjā). ปรํ ปุชฺชภวํ ชเนตีติ ปุญฺญํ. สทา ปูชิตํ วา ชเนตีติ ปุญฺญํ. ชนํ อตฺตการํ ปุนาตีติ ปุญฺญํ. อเสสํ อปุญฺญํ ปุนาตีติ ปุญฺญํ. Se llama 'puñña' porque genera un estado de veneración superior. O porque genera algo que siempre es venerado. Porque purifica (punāti) a la persona que es su hacedor. Porque purifica completamente lo que no es mérito (apuñña). กลฺยาณํ กุสลํ ปุญฺญํ, สุภมิจฺเจว นิทฺทิเส; กมฺมสฺส กุสลสฺสาธิ-วจนํ วจเน ปฏุ. Afortunado (kalyāṇaṃ), beneficioso (kusalaṃ), mérito (puññaṃ), auspicioso (subhaṃ); así debe indicarse. Aquel que es experto en el habla debe conocer estos como sinónimos de la acción meritoria (kusalakamma). เป คติยํ. เปติ, เปนฺติ. เปสิ, เปถ. อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ อสฺสขฬุงฺโก เปหีติ วุตฺโต วิทฺโธ สมาโน โจทิโต สารถินา ปจฺฉโต ปฏิสกฺกติ, ปิฏฺฐิโต รถํ ปฏิวตฺเตติ. อุมฺมคฺคํ คณฺหาติ, อุพฺพฏุมํ รถํ กโรติ. Pe en el sentido de ir. Peti, penti. Pesi, petha. 'Aquí, monjes, cierto caballo salvaje, al serle dicho "¡ve!" (pehīti), al ser pinchado y aguijoneado por el auriga, retrocede, vuelca el carro por detrás, se sale del camino y desvía el carro de la ruta'. เป [Pg.120] วุทฺธิยํ ปยติ. ปาโย, อปาโย. เอตฺถ อปาโยติ นตฺถิ ปาโย วุทฺธิ เอตฺถาติ อปาโย. อยธาตุวเสนปิ อตฺโถ เนตพฺโพ, อยโต วุทฺธิโต, สุขโต วา อเปโตติ อปาโย, นิรยติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยอสุรกายา. Pe en el sentido de crecimiento: payati. Pāyo (crecimiento), apāyo (privación). Aquí, 'apāyo' significa que no hay 'pāyo' o crecimiento en él. El significado también debe derivarse de la raíz 'aya'; 'apāyo' es aquello que está alejado del crecimiento (ayato) o de la felicidad; se refiere al infierno, al reino animal, al reino de los fantasmas hambrientos y al de los asuras. เป โสสเน. ปายติ, ปยติ วา. นิปโก. เอตฺถ นิปโก นิปยติ วิโสเสติ ปฏิปกฺขํ, ตโต วา อตฺตานํ นิปาติ รกฺขตีติ นิปโก, สมฺปชาโน. Pe en el sentido de secar. Pāyati o payati. Nipako (prudente/sabio). Aquí, 'nipako' es quien seca (nipayati) a los adversarios, o quien se protege a sí mismo (nipāti) de ellos; significa alguien que posee plena conciencia (sampajānō). คุป รกฺขเณ. โคปติ. โคปโก. Gup en el sentido de proteger. Gopati. Gopako (guardián). นครํ ยถา ปจฺจนฺตํ, คุตฺตํ สานฺตรพาหิรํ. 'Como una ciudad fronteriza, resguardada tanto por dentro como por fuera'. เอวํ โคเปถ อตฺตานํ, ขโณ เว มา อุปจฺจคา. 'Así deben protegerse (gopetha) a sí mismos; que no se les pase el momento propicio'. โคเปถาติ โคเปยฺย รกฺเขยฺย. Gopethāti significa 'debe proteger' (gopeyya, rakkheyya). วป สนฺตาเน. วปติ. Vap en el sentido de sembrar. Vapati (él siembra). สป สมวาเย. สปติ. Sapa [en el sentido de] asociación. Sapati. จุป มนฺทคติยํ. โจปติ. Cupa [en el sentido de] movimiento lento. Copati. ตุป หึสายํ. โตปติ. ตุปฺปติ. Tupa [en el sentido de] herir. Topati. Tuppati. คุป โคปนชิคุจฺฉเนสุ. โคปติ, ชิคุจฺฉติ. ชิคุจฺฉํ, ชิคุจฺฉมาโน. เชคุจฺฉี. ชิคุจฺฉิตฺวา อิจฺจาทีนิ. Gupa [en los sentidos de] protección y aborrecimiento. Gopati, jigucchati. Jigucchaṃ, jigucchamāno. Jegucchī. Jigucchitvā, etc. กปุ หึสาตกฺกลคนฺเธสุ. กปฺปติ. กปฺปูโร. Kapu [en los sentidos de] herir, razonamiento y fragancia. Kappati. Kappūro. กปุ สามตฺถิเย. อิทํ อมฺหากํ กปฺปติ. เนตํ อมฺเหสุ กปฺปติ. Kapu [en el sentido de] idoneidad. Idaṃ amhākaṃ kappati (esto nos es lícito). Netaṃ amhesu kappati (esto no es lícito entre nosotros). กป กรุณายํ. กปติ. กปโณ, กาปญฺญํ. ตตฺถ กปตีติ กรุณายติ, กาปญฺญนฺติ กปณภาโว. Kapa [en el sentido de] compasión. Kapati. Kapaṇo, kāpaññaṃ. Allí, 'kapati' significa sentir compasión; 'kāpaññaṃ' es el estado de miseria. สป [Pg.121] อกฺโกเส. สปติ. สปโถ, อภิสปโถ, อภิสปิโต, สปนโก. Sapa [en el sentido de] injuriar. Sapati. Sapatho, abhisapatho, abhisapito, sapanako. วป พีชนิกฺเขเป. พีชํ วปติ. วาปโก. วาปิตํ ธญฺญํ. วุตฺตํ พีชํ ปุริเสน. พีชํ วปฺปติ. วปฺปมงฺคลํ. Vapa [en el sentido de] sembrar semillas. Bījaṃ vapati (siembra la semilla). Vāpako. Vāpitaṃ dhaññaṃ (grano sembrado). Vuttaṃ bījaṃ purisena (la semilla fue sembrada por el hombre). Bījaṃ vappati (la semilla es sembrada). Vappamaṅgalaṃ (festival de la siembra). สุป สยเน. สุปติ. สุขํ สุปนฺติ มุนโย, เย อิตฺถีสุ น พชฺฌเร. สุตฺโต ปุริโส, สุปนํ, สุตฺตํ. Supa [en el sentido de] dormir. Supati. Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare (duermen felices los sabios que no están atados a las mujeres). Sutto puriso (el hombre que duerme), supanaṃ, suttaṃ. ขิป เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ ปิสนํ. เขปติ. เขปโก. Khipa [en el sentido de] impulsar. Impulsar significa pulverizar o moler. Khepati. Khepako. ขิป อพฺยตฺตสทฺเท. ขิปติ. ขิปิตสทฺโท. ยทา จ ธมฺมํ เทเสนฺโต, ขิปิ โลกคฺคนายโก. Khipa [en el sentido de] sonido indistinto. Khipati. Khipitasaddo. Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako (y cuando el Guía Supremo del mundo estaba enseñando el Dhamma, estornudó). ขิป ฉฑฺฑโน. ขิปติ, อุกฺขิปติ, วิกฺขิปติ, อวขิปติ, สํขิปติ. ขิตฺตํ, อุกฺขิตฺตํ, ปกฺขิตฺตํ, วิกฺขิตฺตํ อิจฺจาทีนิ. Khipa [en el sentido de] arrojar. Khipati, ukkhipati (elevar), vikkhipati (dispersar), avakhipati (bajar), saṃkhipati (abreviar). Khittaṃ, ukkhittaṃ, pakkhittaṃ, vikkhittaṃ, etc. โอป นิฏฺฐุภเน. นิฏฺฐุภนํ เขฬปาตนํ. โอปติ. โอสธํ สงฺขริตฺวา มุเข เขฬํ โอปิ. Opa [en el sentido de] escupir. Escupir significa dejar caer saliva. Opati. Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi (habiendo preparado la medicina, escupió saliva en la boca). ลิปิ อุปเลเป. เลปติ. ลิตฺตํ ปรเมน เตชสา. Lipi [en el sentido de] untar. Lepati. Littaṃ paramena tejasā (untado con esplendor supremo). ขิปิ คติยํ. ขิมฺปติ. Khipi [en el sentido de] movimiento. Khimpati. ฑิป เขเป. เฑปติ. Ḍipa [en el sentido de] arrojar. Ḍepati. นิทปิ นิทมฺปเน. นิทมฺปนํ นาม สสฺสรุกฺขาทีสุ วีหิสีสํ วา วรกสีสํ วา อจฺฉินฺทิตฺวา ขุทฺทกสาขํ วา อภญฺชิตฺวา ยถาฐิตเมว หตฺเถน คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา พีชมตฺตสฺเสว วา ปณฺณมตฺตสฺเสว วา คหณํ. ปุริโส วีหิสีสํ นิทมฺปติ, รุกฺขปตฺตํ นิทมฺปติ. นิทมฺปโก, นิทมฺปิตํ, นิทมฺปิตุํ, นิทมฺปิตฺวา. Nidapi [en el sentido de] cosechar manualmente. Cosechar manualmente (nidampana) se refiere a tomar con la mano y tirar solo de las espigas de arroz o de mijo de los cultivos y árboles, sin cortar [la planta] ni romper las ramas pequeñas, recogiendo solamente las semillas o las hojas. Puriso vīhisīsaṃ nidampati (el hombre cosecha la espiga de arroz), rukkhapattaṃ nidampati. Nidampako, nidampitaṃ, nidampituṃ, nidampitvā. ตป [Pg.122] ทิตฺติยํ. ทิตฺติ วิโรจนํ. ทิวา ตปติอาทิจฺโจ. Tapa [en el sentido de] brillar. Brillar significa resplandecer. Divā tapati ādicco (el sol brilla de día). ตป อุพฺเพเค. อุพฺเพโค อุตฺราโส ภีรุตา. ตปติ, อุตฺตปติ. โอตฺตปฺปํ, โอตฺตปฺปิยํ ธนํ. Tapa [en el sentido de] agitación. Agitación significa alarma y temor. Tapati, uttapati. Ottappaṃ (temor moral), ottappiyaṃ dhanaṃ. ตป ธูป สนฺตาเป. ตปติ. ตโปธนํ, อาตาโป. อาตาปี. อาตปํ. ธูปติ, สนฺธูปโน, กมฺเม ตาปิยติ. ธูปิยติ. ภาเว ตาปนํ, ตาโป, ปริตาโป, สนฺตาโป. ธูปนํ. Tapa y dhūpa [en el sentido de] quemar o atormentar. Tapati. Tapodhanaṃ (la riqueza de la austeridad), ātāpo (esfuerzo ardiente). Ātāpī. Ātapaṃ. Dhūpati, sandhūpano; en la voz pasiva: tāpiyati, dhūpiyati. Como sustantivos: tāpanaṃ, tāpo, paritāpo, santāpo, dhūpanaṃ. ปการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en la letra 'p'. ผการนฺตธาตุ Raíces que terminan en la letra 'ph'. ปุปฺผ วิกสเน. อกมฺมโก จายํ สกมฺมโก จ. ปุปฺผติ. ปุปฺผํ, ปุปฺผนํ, ปุปฺผิโต, ปุปฺผิตุํ, ปุปฺผิตฺวา. ปุปฺผนฺติ ปุปฺผิโน ทุมา. ถลชา ทกชา ปุปฺผา, สพฺเพ ปุปฺผนฺติ ตาวเท. มญฺชูสโก นาม รุกฺโข ยตฺตกานิ อุทเก วา ถเล วา ปุปฺผานิ, สพฺพานิ ปุปฺผติ. Puppha [en el sentido de] florecer. Esta raíz es tanto intransitiva como transitiva. Pupphati. Pupphaṃ, pupphanaṃ, pupphito, pupphituṃ, pupphitvā. Pupphanti pupphino dumā (los árboles florecientes florecen). Las flores nacidas en tierra y las nacidas en agua, todas florecen entonces. El árbol llamado Mañjūsaka hace florecer todas las flores, cuantas hay en el agua o en la tierra. ตุผ หึสายํ. โตผติ. Tupha [en el sentido de] herir. Tophati. ทผ ทผิ วปฺผ คติยํ. ทผติ. ทมฺผติ. วปฺผติ. Dapha, daphi y vappha [en el sentido de] movimiento. Daphati. Damphati. Vapphati. ทิผ กถนยุทฺธนินฺทาหึสาทาเนสุ. เทผติ. เทโผ. Dipha [en los sentidos de] hablar, luchar, censurar, herir y dar. Dephati. Depho. ตผ ติตฺติยํ. ติตฺติ ตปฺปนํ, ตผติ. Tapha [en el sentido de] saciedad. Saciedad significa satisfacción. Taphati. ทุผ อุปกฺกิเลเส. อุปกฺกิลิสฺสนํ อุปกฺกิเลโส. โทผติ. Dupha [en el sentido de] impureza. Estar impuro es la impureza. Dophati. คุผ คนฺเถ. คนฺโถ คนฺถิกรณํ. โคผติ. Gupha [en el sentido de] atar. Atar significa la acción de ligar. Gophati. ผการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en Ph. พการนฺตธาตุ Raíz que termina en la letra B. ภพฺพ [Pg.123] หึสายํ. ภพฺพติ. ภพฺโพ. Bhabba en el sentido de herir. Bhabbati. Bhabbo. ปพฺพ วพฺพ มพฺพ กพฺพ ขพฺพ คพฺพ สพฺพ จพฺพ คติยํ. ปพฺพติ. วพฺพติ. มพฺพติ. กพฺพติ. ขพฺพติ. คพฺพติ. สพฺพติ. จพฺพติ. Pabba, vabba, mabba, kabba, khabba, gabba, sabba, cabba en el sentido de movimiento. Pabbati. Vabbati. Mabbati. Kabbati. Khabbati. Gabbati. Sabbati. Cabbati. อพฺพ สพฺพ หึสายญฺจ. คตฺยาเปกฺขาย จกาโร. อพฺพติ. สพฺพติ. Abba, sabba en el sentido de herir. La letra 'ca' indica el sentido de movimiento. Abbati. Sabbati. กุพิ อจฺฉาทเน. กุพฺพติ. Kubi en el sentido de cubrir. Kubbati. ลุพิ ตุพิ อทฺทเน. ลุมฺพติ. ตุมฺพติ. ลุมฺพินีวนํ. อุทกตุมฺโพ. อโถปิ ทฺเว จ ตุมฺพานิ. Lubi, tubi en el sentido de afligir. Lumbati. Tumbati. El bosque Lumbinī. Un recipiente de agua (udakatumbo). También dos 'tumbas' (medidas de capacidad). จุพิ วทนสํโยเค. ปุตฺตํ มุทฺธนิ จุมฺพติ. มุเข จุมฺพติ. เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ วทนสํโยเค จุพิธาตุ วตฺตติ, กถํ อมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏติ เอตฺถ อวทเน อวิญฺญาณเก ปพฺพตกูเฏ อมฺพุธรพินฺทูนํ จุมฺพนํ วุตฺต’’นฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน จุมฺพนาการสทิเสนากาเรน สมฺภวํ เจตสิ ฐเปตฺวา วุตฺตํ, ยถา อทสฺสนสมฺภเวปิ ทสฺสนสทิเสนากาเรน สมฺภูตตฺตา ‘‘โรทนฺเต ทารเก ทิสฺวา, อุพฺพิทฺธา วิปุลา ทุมา’’ติ อจกฺขุกานมฺปิ รุกฺขานํ ทสฺสนํ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ จุมฺพนาการสทิเสนากาเรน สมฺภูตตฺตา อวทนานมฺปิ อมฺพุธรพินฺทูนํ จุมฺพนํ วุตฺตํ. สภาวโต ปน อวิญฺญาณกานํ ทสฺสนจุมฺพนาทีนิ จ นตฺถิ, สวิญฺญาณกานํเยว ตานิ โหนฺตีติ. อยํ นโย กมุ ปทวิกฺเขเปติอาทีสุปิ เนตพฺโพ. Cubi en el sentido de contacto con la boca. Besa al hijo en la coronilla. Besa en la boca. Aquí podría decirse: 'Si la raíz cubi se emplea para el contacto con la boca, ¿cómo es que en la expresión "la cumbre besada por las gotas de la nube" (ambudharabinducumbitakūṭo) se menciona el beso de las gotas de la nube en la cumbre de una montaña, que no tiene boca ni conciencia?'. Es verdad, pero eso se dice considerando en la mente una apariencia similar al acto de besar; así como, aunque no sea posible ver, debido a que ocurre una apariencia similar al acto de ver, se dice de los árboles que no tienen ojos: 'Al ver a los niños llorando, los grandes árboles se erguieron', así también aquí, por ocurrir una apariencia similar al acto de besar, se menciona el beso de las gotas de la nube aunque no tengan boca. Pues, por naturaleza, el ver y el besar no existen para lo inanimado; estos ocurren solo para los seres conscientes. Este método debe aplicarse también en casos como "kamu" en el sentido de dar pasos, etc. อุพฺพิ ตุพฺพิ ถุพฺพิ ทุพฺพิ ธุพฺพิ หึสตฺถา. อุพฺพติ. ตุพฺพติ. ถุพฺพติ. ทุพฺพติ. ทุพฺพา. ธุพฺพติ. เอตฺถ ทุพฺพาติ ทพฺพติณํ, ยํ ‘‘ติริยา นาม ติณชาตี’’ติ ปาฬิยํ อาคตํ. เอตฺถ จ ทุพฺพาติ อิตฺถิลิงฺคํ, ทพฺพนฺติ นปุํสกลิงฺคนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. Ubbi, tubbi, thubbi, dubbi, dhubbi tienen el sentido de herir. Ubbati. Tubbati. Thubbati. Dubbati. Dubbā. Dhubbati. Aquí, 'dubbā' es la hierba dabba, que aparece en el texto canónico como 'una clase de hierba llamada tiriyā'. Debe entenderse que aquí 'dubbā' es de género femenino, mientras que 'dabba' es de género neutro. มุพฺพิ [Pg.124] พนฺธเน. มุพฺพติ. Mubbi en el sentido de atar. Mubbati. กุพฺพิ อุคฺคเม. กุพฺพติ. Kubbi en el sentido de elevarse. Kubbati. ปุพฺพ ปพฺพ สพฺพ ปูรเณ. ปุพฺพติ. ปพฺพติ. สพฺพติ. เอตฺต สิยา ‘‘นนุ โภ ปุพฺพสพฺพสทฺทา สพฺพนามานิ, กสฺมา ปเนเต ธาตุจินฺตายํ คหิตา’’ติ? วุจฺจเต – สพฺพนาเมสุ จ ตุมนฺตาทิวิรหิเตสุ จ นิปาเตสุ อุปสคฺเคสุ จ ธาตุจินฺตา นาม นตฺถิ, อิมานิ ปน สพฺพนามานิ น โหนฺติ. เกวลํ สุติสามญฺเญน สพฺพนามานิ วิย อุปฏฺฐหนฺติ, เตน เต ตพฺภาวมุตฺตตฺตา ธาตุจินฺตายํ ปุพฺพาจริเยหิ คหิตา ‘‘ปุพฺพติ สพฺพตี’’ติ ปโยคทสฺสนโตติ. ยทิ เอวํ กสฺมา พุทฺธวจเน เอตานิ รูปานิ น สนฺตีติ? อนาคมนภาเวน น สนฺติ, น อวิชฺชมานภาเวน. กิญฺจาปิ พุทฺธวจเนสุ เอตานิ รูปานิ น สนฺติ, ตถาปิ โปราเณหิ อนุมตา ปุราณภาสาติ คเหตพฺพานิ, ยถา ‘‘นาถตีติ นาโถ’’ติ เอตฺถ ‘‘นาถตี’’ติ รูปํ พุทฺธวจเน อวิชฺชมานมฺปิ คเหตพฺพํ โหติ, เอวํ อิมานิปิ. ตสฺมา โวหาเรสุ วิญฺญูนํ โกสลฺลตฺถาย สาสเน อวิชฺชมานาปิ สาสนานุรูปา โลกิกปฺปโยคา คเหตพฺพาติ ‘‘ปุพฺพติ สพฺพตี’’ติ รูปานิ คหิตานิ. เอส นโย อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ เวทิตพฺโพ. Pubba, pabba, sabba en el sentido de llenar. Pubbati. Pabbati. Sabbati. Aquí podría decirse: '¿No son acaso las palabras pubba y sabba pronombres? ¿Por qué entonces se incluyen en el estudio de las raíces?'. Se responde: No existe el estudio de las raíces en los pronombres, ni en las palabras que carecen de sufijos como -tum, ni en las partículas, ni en los prefijos; sin embargo, estas no son pronombres. Simplemente aparecen como si fueran pronombres por la similitud del sonido; por ello, al estar libres de esa condición, los antiguos maestros las incluyeron en el estudio de las raíces al mostrar usos como "pubbati" y "sabbati". Si es así, ¿por qué estas formas no se encuentran en la palabra de Buda? No se encuentran por falta de tradición, no porque no existan. Aunque estas formas no estén en las palabras de Buda, deben aceptarse como lengua antigua aprobada por los antiguos maestros, del mismo modo que la forma "nāthati" en "nātho significa nāthati", aunque no exista en la palabra de Buda, debe ser aceptada; así también estas. Por lo tanto, para el conocimiento de los sabios en el uso del lenguaje, aunque no se encuentren en la Dispensación, deben aceptarse los usos mundanos que son conformes a la Dispensación; por eso se han incluido las formas "pubbati" y "sabbati". Este método debe entenderse también en otros lugares. จมฺพ อทเน. จมฺพติ. Camba en el sentido de comer. Cambati. กพฺพ ขพฺพ คพฺพ ทพฺเพ. ทพฺโพ อหงฺกาโร. กพฺพติ. ขพฺพติ. คพฺพติ. Kabba, khabba, gabba en el sentido de orgullo. Dabbo es el egoísmo. Kabbati. Khabbati. Gabbati. อพิ ทพิ สทฺเท. อมฺพติ. อมฺพา, อมฺพุ. ทมฺพติ. Abi, dabi en el sentido de sonido. Ambati. Ambā (madre), ambu (agua). Dambati. ลพิ อวสํสเน. อวสํสนํ อวลมฺพนํ. ลมฺพติ, วิลมฺพติ, พฺยาลมฺพติ. นีเจ โจ’ลมฺพเต สูริโย. อาลมฺพติ[Pg.125]. อาลมฺพนํ, ตทาลมฺพนํ, ตทาลมฺพณํ, ตทาลมฺพํ วา. ลาพุ. อลาพุ วา, อกาโร หิ ตพฺภาเว. Labi en el sentido de descender. Descender es colgar. Lambati, vilambati, byālambati. El sol cuelga bajo. Ālambati. Ālambanaṃ (objeto), tadālambanaṃ, tadālambaṇaṃ o tadālambaṃ. Lābu. O alābu (calabaza), pues la letra 'a' indica ese estado. พการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en la letra B. ภการนฺตธาตุ Raíz que termina en la letra Bh. ภา ทิตฺติยํ. จนฺโท ภาติ, ปญฺหา มํ ปฏิภาติ. รตฺติ วิภาติ. ภาณุ, ปฏิภานํ. วิภาตา รตฺติ. Bhā en el sentido de resplandecer. La luna brilla, la respuesta se me ocurre (me resplandece). La noche clarea. Bhāṇu (rayo/sol), paṭibhānaṃ (elocuencia). La noche ha clareado. ภี ภเย. ภายติ. ภยํ, ภยานโก, ภีโม, ภีมเสโน, ภีรุ, ภีรุโก, ภีรุกชาติโก. การิเต ‘‘ภาเยติ, ภายยติ, ภายาเปติ, ภายาปยตี’’ติ รูปานิ. Bhī en el sentido de miedo. Bhāyati. Miedo, aterrador, terrible, Bhīmasena, temeroso, miedoso, de naturaleza cobarde. En el causativo, las formas son "bhāyeti, bhāyayati, bhāyāpeti, bhāyāpayati". สภุ สมฺภุ หึสายํ. สภติ. สมฺภติ. Sabhu, sambhu en el sentido de herir. Sabhati. Sambhati. สุมฺภ ภาสเน จ. จกาโร หึสาเปกฺขโก. สุมฺภติ. สุมฺโภ. กุสุมฺโภ. Sumbha en el sentido de brillar y también [herir]. La letra 'ca' implica el sentido de herir. Sumbhati. Sumbho. Kusumbho. เอตฺถ สุมฺโภติ อาวาโฏ. ‘‘สุมฺภํ นิกฺขนาหี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. กุสุมฺโภติ ขุทฺทกอาวาโฏ, ‘‘ปพฺพตกนฺทรปทรสาขาปริปูรา กุสุมฺเภ ปริปูเรนฺตี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. Aquí, sumbho significa foso. El ejemplo es: "Cierra el foso". Kusumbho significa un foso pequeño; el ejemplo es: "Las cuevas, grietas y hendiduras de las montañas se llenan, colmando los pequeños fosos". อพฺภ วพฺภ มพฺภ คติยํ. อพฺภติ. อพฺโภ. วพฺภติ. มพฺภติ. Abbha, vabbha, mabbha en el sentido de movimiento. Abbhati. Abbho. Vabbhati. Mabbhati. เอตฺถ อพฺโภติ เมโฆ. โส หิ อพฺภติ อเนกสตปฏโล หุตฺวา คจฺฉตีติ ‘‘อพฺโภ’’ติ วุจฺจติ. ‘‘วิชฺชุมาลี สตกฺกกู’’ติ วุตฺตํ. สตกฺกกูติ จ อเนกสตปฏโล. เอตฺถ จ อพฺภสทฺโท ติลิงฺคิโก ทฏฺฐพฺโพ. ตถา [Pg.126] หิ อยํ ‘‘อพฺภุฏฺฐิโตว ส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ เอตฺถ ปุลฺลิงฺโค. ‘‘อพฺภา, มหิกา, ธูโม, รโช, ราหู’’ติ เอตฺถ อิตฺถิลิงฺโค. ‘‘อพฺภานิ จนฺทมณฺฑลํ ฉาเทนฺตี’’ติ เอตฺถ นปุํสกลิงฺโค. Aquí, abbho significa nube. Se llama "abbho" porque se mueve (abbhati) convirtiéndose en una masa de cientos de capas. Se dice: "Coronado de relámpagos, con cientos de capas". Satakkakū significa una masa de cientos de capas. Y aquí la palabra "abbha" debe entenderse en los tres géneros. Pues es masculino en: "Se marcha como una nube que se ha levantado, y al irse no regresa". Es femenino en: "Nubes, niebla, humo, polvo, Rāhu". Es neutro en: "Las nubes cubren el disco lunar". อิมานิ ปน เมฆสฺส นามานิ – Estos son los nombres de la nube: เมโฆ วลาหโก ลงฺฆิ, ชีมูโต อมฺพุโท ฆโน; ธาราธโร อมฺพุธโร, ปชฺชุนฺโน หิมคพฺภโก. Megho, valāhako, laṅghi, jīmūto, ambudo, ghano; dhārādharo, ambudharo, pajjunno, himagabbhako. ยภ เมถุเน. มิถุนสฺส ชนทฺวยสฺส อิทํ กมฺมํ เมถูนํ, ตสฺมึ เมถุเน ยภธาตุ วตฺตติ. ยภติ. ยาภสฺสํ. Yabha en el sentido de copulación. "Methūna" es este acto de una pareja, de dos personas; en este sentido de copulación se emplea la raíz yabha. Yabhati. Yābhassaṃ. เอตฺถ จ ‘‘เมถุน’’นฺติ เอสา สพฺภิวาจา, ลชฺชาสมฺปนฺเนหิ ปุคฺคเลหิ วตฺตพฺพภาสาภาวโต. ตถา หิ ‘‘เมถุโน ธมฺโม น ปฏิเสวิตพฺโพ’’ติ จ ‘‘น เม ราชา สขา โหติ, น ราชา โหติ เมถุโน’’ติ จ โสภเน วาจาวิสเย อยํ ภาสา อาคตา. ‘‘ยภตี’’ติอาทิกา ปน ภาสา ‘‘สิขรณี’’ติอาทิกา ภาสา วิย อสมฺภิวาจา. น หิ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน โลกิยชโนปิ อีทิสึ วาจํ ภาสติ. เอวํ สนฺเตปิ อธิมตฺตุกฺกํสคตหิโรตฺตปฺโปปิ ภควา มหากรุณาย สญฺโจทิตหทโย โลกานุกมฺปาย ปริสมชฺเฌ อภาสิ. อโห ตถาคตสฺส มหากรุณาติ. Y aquí, "methuna" es una palabra decente, por no ser un lenguaje que deba ser evitado por personas dotadas de vergüenza. Pues este lenguaje ha aparecido en el ámbito de las palabras hermosas en frases como "no debe practicarse el acto sexual" y "el rey no es mi amigo, el rey no es mi pareja sexual". Pero el lenguaje como "yabhati", etc., es un lenguaje indecente, como el término "sikharaṇī", etc. Pues ni siquiera la gente común del mundo dotada de vergüenza y temor moral habla de esa manera. A pesar de esto, el Bienaventurado, aunque poseía una vergüenza y temor moral supremos, impulsado en su corazón por su gran compasión y por piedad hacia el mundo, habló así en medio de la asamblea. ¡Oh, la gran compasión del Tathāgata! อิมานิ ปน เมถุนธมฺมสฺส นามานิ – Estos son los nombres del acto sexual: สํเวสนํ นิทฺธุวนํ, เมถุนํ สูรตํ รตํ; พฺยถโย คามธมฺโม จ, ยาภสฺสํ โมหนํ รติ. Copulación, descarga, coito, amabilidad placentera, deleite; perturbación y la práctica vulgar, unión sexual, engaño y placer. อสทฺธมฺโม จ วสล-ธมฺโม มีฬฺหสุขมฺปิ จ; ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติ, ทฺวนฺโท คมฺโม’ทกนฺติโก. La práctica impura, la práctica de los parias y la felicidad de la inmundicia; la unión de una pareja, la dualidad vulgar y lo que ocurre al final del agua. สิภ วิภ กตฺถเน. สิภติ. วิภติ. [Las raíces] sibha y vibha están en el sentido de jactarse. Sibhati. Vibhati. เทภ [Pg.127] อภิ ทภิ สทฺเท. เทภติ. อมฺภติ. อมฺโภ. ทมฺภติ. [Las raíces] debha, abhi y dabhi están en el sentido de sonido. Debhati. Ambhati. Ambho. Dambhati. เอตฺถ จ อมฺโภ วุจฺจติ อุทกํ. ตญฺหิ นิชฺชีวมฺปิ สมานํ โอฆกาลาทีสุ วิสฺสนฺทมานํ อมฺภติ สทฺทํ กโรตีติ อมฺโภติ วุจฺจติ. Y aquí se llama "ambho" al agua. Pues esta, aunque sea inanimada, al fluir en tiempos de inundaciones y otros, emite el sonido "ambhati", por lo que se llama "ambho". อิมานิสฺส นามานิ – Estos son sus nombres: ปานียํ อุทกํ โตยํ, ชลํ ปาโต จ อมฺพุ จ; ทกํ กํ สลิลํ วาริ, อาโป อมฺโภ ปปมฺปิ จ. Pānīya, udaka, toya, jala, pāta y ambu; daka, ka, salila, vāri, āpo, ambho y papa. นีรญฺจ เกปุกํ ปานิ, อมตํ เอลเมว จ,อาโปนามานิ เอตานิ, อาคตานิ ตโต ตโต. Nīra, kepuka, pāni, amata y ela; estos son los nombres del agua, provenientes de diversas fuentes. เอตฺถ จ ‘‘วาลคฺเคสุ จ เกปุเก. ปิวิตญฺจ เตสํ ภุสํ โหติ ปานี’’ติอาทโย ปโยคา ทสฺเสตพฺพา. Y aquí deben mostrarse usos tales como: "en las puntas de los cabellos y en el kepuka [pozo]" y "el agua (pānī) bebida por ellos es abundante". ถภิ ขภิ ปฏิพทฺเธ ถมฺภติ, วิตฺถมฺภติ. ขมฺภติ, วิกฺขมฺภติ. ถมฺโภ. ถทฺโธ, อุปตฺถมฺโภ. อุปตฺถมฺภินี. วิกฺขมฺโภ. วิกฺขมฺภิตกิเลโส. [Las raíces] thabhi y khabhi están en el sentido de obstrucción. Thambhati, vitthambhati. Khambhati, vikkhambhati. Thambho. Thaddho, upatthambho. Upatthambhinī. Vikkhambho. Vikkhambhitakileso. ชภ ชภิ คตฺตวินาเม. ชภติ. ชมฺภติ, วิชมฺภติ. วิชมฺภนํ, วิชมฺภิตา. วิชมฺภนฺโต, วิชมฺภมาโน, วิชมฺภิโต. [Las raíces] jabha y jabhi están en el sentido de estiramiento del cuerpo. Jabhati. Jambhati, vijambhati. Vijambhanaṃ, vijambhitā. Vijambhanto, vijambhamāno, vijambhito. สพฺภ กถเน. สพฺภติ. [La raíz] sabbha está en el sentido de hablar. Sabbhati. วพฺภ โภชเน. วพฺภติ. [La raíz] vabbha está en el sentido de comer. Vabbhati. คพฺภ ธารเณ. คพฺภติ. คพฺโภ. [La raíz] gabbha está en el sentido de portar. Gabbhati. Gabbho. เอตฺถ คพฺโภติ มาตุกุจฺฉิปิ วุจฺจติ กุจฺฉิคตปุตฺโตปิ. ตถา หิ ‘‘ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มาณโว’’ติ เอตฺถ มาตุกุจฺฉิ ‘‘คพฺโภ’’ติ วุจฺจติ. ‘‘คพฺโภ เม เทว ปติฏฺฐิโต. คพฺโภ จ ปติโต ฉมา’’ติ จ เอตฺถ ปน กุจฺฉิคตปุตฺโต. อปิจ คพฺโภติ อาวาสวิเสโส. ‘‘คพฺภํ [Pg.128] ปวิฏฺโฐ’’ติอาทีสุ หิ โอวรโก ‘‘คพฺโภ’’ติ วุจฺจติ. Aquí, "gabbha" se refiere tanto al útero materno como al feto en el útero. Pues así, en "la primera noche que el joven reside en el gabbha", se llama "gabbha" al útero materno. En cambio, en "mi feto se ha establecido, oh señor" y "el feto ha caído al suelo", se refiere al hijo en el útero. Además, "gabbha" es una morada especial. Pues en pasajes como "entró en el gabbha", se llama "gabbha" a una habitación interior. รภ ราภสฺเส. อาปุพฺโพ รภ หึสากรณวายมเนสุ. ราภสฺสํ ราภสภาโว. ตํสมงฺคิโน ปน ปาฬิยํ ‘‘จณฺฑา รุทฺธา รภสา’’ติ เอวํ อาคตา. [La raíz] rabha está en el sentido de impetuosidad. La raíz rabha con el prefijo "ā" está en los sentidos de causar daño y esfuerzo. "Rābhassa" es el estado de ser impetuoso. Aquellos que poseen esto aparecen en el Canon así: "feroces, obstructores e impetuosos". ตตฺถ รภสาติ กรณุตฺตริยา. รภติ, อารภติ, สมารภติ, อารมฺภติ. รภโส. อารมฺโภ. สมารมฺโภ, อารภนฺโต. สมารภนฺโต. อารทฺธํ เม วีริยํ. สารมฺภํ. อนารมฺภํ. สารมฺโภ เต น วิชฺชติ. ปการณารมฺโภ. วีริยารมฺโภ. อารภิตุํ. อารภิตฺวา. อารพฺภ. Allí, "rabhasā" significa exceso en la acción. Rabhati, ārabhati, samārabhati, ārambhati. Rabhaso. Ārambho. Samārambho, ārabhanto. Samārabhanto. "Mi energía ha sido iniciada". Sārambhaṃ. Anārambhaṃ. "No existe en ti la impetuosidad". Inicio de un tratado. Inicio del esfuerzo. Para iniciar. Habiendo iniciado. Referente a. เอตฺถ วีริยารมฺโภติ วีริยสงฺขาโต อารมฺโภ. อารมฺภสทฺโท กมฺเม อาปตฺติยํ กฺริยาย วีริเย หึสาย วิโกปเนติ อเนเกสุ อตฺเถสุ อาคโต. Aquí, "vīriyārambho" es el inicio denominado energía. La palabra "ārambha" aparece en muchos sentidos: en la acción kármica, en la ofensa, en la actividad, en el esfuerzo, en el daño y en la perturbación. ‘‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภภิ, สพฺพํ อารมฺภปจฺจยา; อารมฺภานํ นิโรเธน, นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว’’ติ "Cualquier sufrimiento que surja, todo es por causa de la acción (ārambha); con el cese de las acciones, no hay surgimiento de sufrimiento". เอตฺถ หิ กมฺมํ อารมฺโภติ อาคตํ. ‘‘อารมฺภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี’’ติ เอตฺถ อาปตฺติ. ‘‘มหายญฺญา มหารมฺภา, น เต โหนฺติ มหปฺผลฺลา’’ติ เอตฺถ ยูปุสฺสาปนาทิกฺริยา. ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ เอตฺถ วีริยํ. ‘‘สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารมฺภนฺตี’’ติ เอตฺถ หึสา. ‘‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหตี’’ติ เอตฺถ เฉทนภญฺชนาทิกํ วิโกปนํ. อิจฺเจวํ – Pues aquí "ārambha" aparece como acción kármica. En "inicia (una ofensa) y se arrepiente", significa ofensa. En "grandes sacrificios, grandes preparativos (ārambhā), estos no tienen gran fruto", se refiere a actividades como erigir pilares. En "Iniciad, salid, uníos a la enseñanza del Buda", se refiere a la energía. En "Matan (ārambhanti) seres vivos en atención al asceta Gotama", se refiere al daño. En "Se abstiene de perturbar (samārambhā) el reino de las semillas y de los seres", se refiere a la perturbación como cortar o romper. Así: กมฺเม [Pg.129] อาปตฺติยญฺเจว, วีริเย หึสากฺริยาสุ จ; วิโกปเน จ อารมฺภ-สทฺโท โหตีติ นิทฺทิเส; Se debe indicar que la palabra "ārambha" se usa en los sentidos de acción kármica, ofensa, energía, daño, actividad y perturbación. ลภ ลาเภ. ลภติ, ลพฺภติ. ลาโภ, ลทฺธํ, อลตฺถ, อลตฺถุํ. [La raíz] labha está en el sentido de ganancia. Labhati, labbhati. Lābho, laddhaṃ, alattha, alatthuṃ. สุภ ทิตฺติยํ. โสภติ. โสภา, โสภนํ, โสภิโต. [La raíz] subha está en el sentido de brillo. Sobhati. Sobhā, sobhanaṃ, sobhito. ขุภ สญฺจลเน. โขภติ, สงฺโขภติ. หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา. โขภา, สงฺโขโภ. [La raíz] khubha está en el sentido de agitación. Khobhati, saṅkhobhati. "Cuando el elefante fue entregado, la ciudad se agitó entonces". Khobhā, saṅkhobho. นภ ตุภ หึสายํ. นภติ. ตุภติ. [Las raíces] nabha y tubha están en el sentido de daño. Nabhati. Tubhati. สมฺภ วิสฺสาเส. สมฺภติ. สมฺภตฺติ, สมฺภตฺโต. [La raíz] sambha está en el sentido de confianza. Sambhati. Sambhatti, sambhatto. ลุภ วิโมหเน. โลภติ, ปโลภติ. ถุลฺลกุมารีปโลภนํ. การิเต ปน ‘‘โลเภติ, ปโลเภติ, ปโลเภตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺวา คิทฺธิยตฺเถ ‘‘ลุพฺภตี’’ติ รูปํ ภวติ. [La raíz] lubha está en el sentido de seducción. Lobhati, palobhati. La seducción de la joven robusta. En el causativo, resultan las formas "lobheti, palobheti, palobhetvā". Pero al pertenecer a la clase divādi, en el sentido de codicia, resulta la forma "lubbhati". ทภิ คนฺถเน. ทมฺภติ. ทมฺภนํ. [La raíz] dabhi está en el sentido de ensartar. Dambhati. Dambhanaṃ. รุภิ นิวารเณ. รุมฺภติ, สนฺนิรุมฺภติ. สนฺนิรุมฺโภ, สนฺนิรุมฺภิตฺวา. [La raíz] rubhi está en el sentido de obstrucción. Rumbhati, sannirumbhati. Sannirumbho, sannirumbhitvā. อุภ อุพฺภ อุมฺภ ปูรเณ. อุภติ. อุพฺภติ. อุมฺภติ. อุภนา. อุพฺภนา. อุมฺภนา. โอโภ. เกฏุภํ. อุพฺภํ. กุมฺโภ. กุมฺภี. การิเต ‘‘โอเภติ. อุพฺเภติ. อุมฺเภตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. [Las raíces] ubha, ubbha y umbha están en el sentido de llenar. Ubhati. Ubbhati. Umbhati. Ubhanā, ubbhanā, umbhanā. Obho. Keṭubhaṃ. Ubbhaṃ. Kumbho. Kumbhī. En el causativo, resultan las formas "obheti, ubbheti, umbheti". ตตฺถ เกฏุภนฺติ กฺริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการิยสตฺถํ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ กิเฏติ คเมติ กฺริยาทิวิภาคํ, ตํ วา อนวเสสปริยาทานโต เกเฏนฺโต คเมนฺโต โอเภติ ปูเรตีติ เกฏุตํ กิฏอุภธาตุวเสน. อุพฺภติ อุพฺเภติ [Pg.130] ปูเรตีติ อุพฺภํ, ปูรณนฺติ อตฺโถ. จริยาปิฏเกปิ หิ อีทิสี สทฺทคติ ทิสฺสติ, ตํ ยถา? ‘‘มหาทานํ ปวตฺเตสิ, อจฺจุพฺภํ สาครูปม’’นฺติ. ตตฺถ จ อจฺจุพฺภนฺติ อติวิย ยาจกานํ อชฺฌาสยํ ปูรณํ. อกฺขุมฺภนฺติปิ ปาโฐ. กุมฺโภติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน อุพฺเภตพฺโพติ กุมฺโภ, โส เอว อิตฺถิลิงฺควเสน กุมฺภี. เอตฺถ จ ‘‘กุมฺภี โธวติ โอนโต’’ติ ปโยโค. Allí, 'keṭubha' se refiere a la ciencia de los rituales y procedimientos, un tratado auxiliar para los poetas. Su etimología es la siguiente: 'kiṭeti' significa que hace conocer o avanzar la distinción entre las acciones y otros elementos, o bien, 'keṭento' (del verbo keṭa) significa que hace avanzar, ilumina o completa sin dejar nada fuera; de ahí 'keṭuta', basado en la raíz 'kiṭa-ubha'. 'Ubbhati' o 'ubbheti' significa llenar, por lo tanto 'ubbha' tiene el sentido de llenado. En el Cariyāpiṭaka también se observa este uso gramatical, ¿cómo es eso? 'Mahādānaṃ pavattesi, accubbhaṃ sāgarūpamaṃ' (Realizó una gran donación, extremadamente colmada como el océano). Allí, 'accubbhaṃ' significa llenar excesivamente los deseos de los suplicantes. También existe la variante 'akkhumbhanti'. 'Kumbho' proviene de 'ka', que significa agua, y 'ubbhetabbo' (que debe ser llenado), de ahí 'kumbho' (recipiente de agua), y en género femenino es 'kumbhī'. Un ejemplo de esto es: 'kumbhī dhovati onato' (inclinándose, lava la vasija). กุมฺภสทฺโท ฆเฏ หตฺถิ-สิโรปิณฺเฑ ทสมฺพเณ; ปวตฺตตีติ วิญฺเญยฺโย, วิญฺญุนา นยทสฺสินา. La palabra 'kumbha' debe ser entendida por el sabio que percibe los métodos como algo que se aplica a un cántaro, a la protuberancia frontal de un elefante y a un tipo de herida o úlcera. ภการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 'bha'. มการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'ma'. มา มาเน สทฺเท จ. มาติ. มาตา. เอตฺถ มาตาติ ชนิกา วา จูฬมาตา วา มหามาตา วา. Mā: en el sentido de medir y en el de sonido. Māti. Mātā (madre). Aquí, 'mātā' puede referirse a la madre biológica, a la tía materna menor o a la tía materna mayor. มู พนฺธเน. มวติ. กิยาทิคณสฺส ปนสฺส ‘‘มุนาตี’’ติ รูปํ. Mū: en el sentido de atar. Mavati. Para el grupo kiyādi, su forma es 'munāti'. เม ปฏิทานอาทาเนสุ. เมติ, มยติ. เมธา. Me: en los sentidos de dar a cambio y recibir. Meti, mayati. Medhā (sabiduría). เอตฺถ เมธาติ ปญฺญา. สา หิ สุขุมมฺปิ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ขิปฺปเมว เมติ จ ธาเรติ จาติ เมธาติ วุจฺจติ. เอตฺถ ปน เมตีติ คณฺหาติ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา’’ติ. สงฺคมตฺถวาจกสฺส ปน เมธธาตุสฺส วเสน เมธติ สีลสมาธิอาทีหิ สทฺธมฺเมหิ สิริยา จ สงฺคจฺฉตีติ เมธาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ – Aquí, 'medhā' significa sabiduría. Se llama 'medhā' porque rápidamente capta (meti) y retiene (dhāreti) incluso el significado y el Dhamma más sutil. En este contexto, 'meti' significa captar. Así se dice en el Aṭṭhasālinī: 'medhā es lo que golpea o destruye (medhati/hiṃsati) las impurezas como un rayo a una montaña, o bien es medhā por el sentido de captar y retener rápidamente'. Según la raíz 'medha' en el sentido de unir o reunir, el significado debe tomarse como: 'medhā' es aquello por lo cual uno se une (medhati) con el Saddhamma (la Verdadera Doctrina) a través de la virtud, la concentración, etc., y con la prosperidad espiritual. Sobre esto se dice lo siguiente: ‘‘ทฺวิธาตุเยกธาตุยา[Pg.131], ทฺวิรตฺถวติยาปิ จ; เมธาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, ชญฺญา สุคตสาสเน’’ติ. «Uno debe conocer en la enseñanza del Sugata la formación de la palabra 'medhā' a partir de dos raíces, de una sola raíz, o bien teniendo dos significados». โอมา สามตฺถิเย. สามตฺถิยํ สมตฺถภาโว. อลุตฺตนฺโตยํ ธาตุ, โอมาติ, โอมนฺติ. Omā: en el sentido de capacidad. La capacidad es el estado de ser capaz. Esta es una raíz que no pierde sus terminaciones: omāti, omanti. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘โอมาติ ภนฺเต ภควา อิทฺธิยา มโนมเยน กาเยน พฺรหฺมโลกํ อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ. ตตฺถ โอมาตีติ ปโหติ สกฺโกติ. Sobre esto, este es el pasaje de la Palabra de Buda (Pāḷi): 'omāti bhante bhagavā iddhiyā manomayena kāyena brahmalokaṃ upasaṅkamituṃ' (Señor, el Bendito es capaz de acercarse al mundo de Brahmā con su poder psíquico y su cuerpo creado por la mente). Allí, 'omāti' significa que puede o es capaz. ติมุ อทฺทภาเว. อทฺทภาโว ตินฺตภาโว. เตมติ. ตินฺโต, เตมิโย. เตมิตุกามา เตมึสุ. Timu: en el sentido de humedad. El estado de humedad es el estado de estar mojado. Temati (mojar). Tinto (mojado), temiyo. Temitukāmā (deseando mojar), temiṃsu (mojaron). เอตฺถ เตมิโยติ เอวํนามโก กาสิรญฺโญ ปุตฺโต โพธิสตฺโต. โส หิ รญฺโญ เจว มหาชนสฺส จ หทยํ เตเมนฺโต อทฺทภาวํ ปาเปนฺโต สีตลภาวํ ชเนนฺโต ชาโตติ ‘‘เตมิโย’’ติ วุจฺจติ. Aquí, 'Temiyo' es el nombre del hijo del rey de Kāsī, el Bodhisatta. Se le llama 'Temiyo' porque nació mojando (temento), es decir, haciendo llegar a un estado de humedad o frescura y produciendo una sensación refrescante en los corazones del rey y de la gran multitud. นิตมิ กิลมเน. นิตมฺมติ. หทยํ ทยฺหเต นิตมฺมามิ. Nitami: en el sentido de agotamiento. Nitammati. 'Hadayaṃ dayhate nitammāmi' (Mi corazón arde, me agoto). จมุ ฉมุ ชปุ ฌมุ อุมุ ชิมุ อทเน. จมติ. จมู. จมูติ เสนา. ฉมติ. ชมติ. ฌมติ. อุมติ. เชมติ. Camu, chamu, japu, jhamu, umu, jimu: en el sentido de comer. Camati. Camū. 'Camū' significa ejército. Chamati. Jamati. Jhamati. Umati. Jemati. กมุ ปทวิกฺเขเป. ปทวิกฺเขโป ปทสา คมนํ. อิทํ ปน โวหารสีสมตฺตํ วจนํ, ตสฺมา ‘‘นาสฺส กาเย อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมตี’’ติอาทีสุ อปทวิกฺเขปตฺโถปิ คเหตพฺโพ. กมติ. จงฺกมติ, อติกฺกมติ. อภิกฺกมติ. ปฏิกฺกมติ. ปกฺกมติ. ปรกฺกมติ. วิกฺกมติ. นิกฺกมติ. สงฺกมติ. สงฺกมนํ. สงฺกนฺติ. กมนํ. จงฺกมนํ. อติกฺกโม. อภิกฺกโม. ปฏิกฺกโม. ปกฺกโม. วิกฺกโม. นิกฺกโม. อติกฺกนฺโต ปุริโส. อภิกฺกนฺตา รตฺติ. นิกฺขมติ. อภินิกฺขมติ. การิเต [Pg.132] นิกฺขาเมติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ยสฺมา ปนายํ ธาตุ จุราทิคณํ ปตฺวา อิจฺฉากนฺติ ยตฺเถสุ วตฺตติ, ตสฺมา เตปิ อตฺเถ อุปสคฺควิเสสิเต กตฺวา อิธ อภิกฺกนฺตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริ จุราทิคเณเยว กเถสฺสาม. Kamu: en el sentido de dar pasos. Dar pasos significa caminar a pie. Pero este término se usa de manera general en el lenguaje, por lo tanto, en frases como 'ni el fuego, ni el veneno, ni las armas le afectan (kamatī/atacan) el cuerpo', debe tomarse también en un sentido distinto al de caminar. Kamati. Caṅkamati (caminar de un lado a otro), atikkamati (transgredir/exceder). Abhikkamati (avanzar). Paṭikkamati (retroceder). Pakkamati (partir). Parakkamati (esforzarse). Vikkamati (valerse/moverse). Nikkamati (salir). Saṅkamati (moverse de un lugar a otro). Saṅkamanaṃ (tránsito). Saṅkanti (transición). Kamanaṃ (caminar). Caṅkamanaṃ (caminata/meditación caminando). Atikkamo (transgresión). Abhikkamo (avance). Paṭikkamo (retroceso). Pakkamo (partida). Vikkamo (valor/esfuerzo). Nikkamo (salida). Atikkanto puriso (un hombre que ha pasado). Abhikkantā ratti (la noche avanzada). Nikkhamati (sale fuera). Abhinikkhamati (renuncia/sale hacia adelante). En el causativo: nikkhāmeti (hace salir). Se deben aplicar otros ejemplos similares. Dado que esta raíz, al pertenecer al grupo curādi, se usa en los sentidos de deseo y anhelo, explicaremos más adelante en ese grupo el significado de 'abhikkanta' y otros términos, sin mencionarlos aquí para evitar repeticiones innecesarias tras la especificación de los prefijos. ยมุ อุปรเม. อุปรโม วิรมนํ. ยมภิ. ยโม. ‘‘ปเร จ น วิชานนฺติ, มยเมตฺถ ยมามเส’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ยมามเสติ อุปรมาม, นสฺสาม, มรามาติ อตฺโถ. Yamu: en el sentido de cesar. Cesar significa detenerse. Yamabhi. Yamo. Un ejemplo aquí es: 'pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase' (Otros no se dan cuenta de que aquí nosotros perecemos). Allí, 'yamāmase' significa que cesamos, perecemos o morimos. นม พหุตฺเต สทฺเท. พหุตฺโต สทฺโท นาม อุคฺคตสทฺโท. นมติ. Nama: en el sentido de gran sonido. Gran sonido significa un sonido elevado. Namati. อม ทม หมฺม มิม ฉม คติมฺหิ. อมติ. ทมติ. หมฺมติ. มิมติ. ฉมติ. ฉมา. Ama, dama, hamma, mima, chama: en el sentido de ir. Amati. Damati. Hammati. Mimati. Chamati. Chamā. ฉมาติ ปถวี. ฉมาสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ, ‘‘น ฉมายํ นิสีทิตฺวา อาสเน นิสินฺนสฺส อคิลานสฺส ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ สิกฺขา กรณียา’’ติ จ ‘‘ฉมายํ ปริวตฺตามิ วาริจโรว ฆมฺเม’’ติ จ ปโยคทสฺสนโต. โส จ โข สตฺตหิ อฏฺฐหิ วา วิภตฺตีหิ ทฺวีสุ จ วจเนสุ โยเชตพฺโพ. ฉมนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ฉมา. Chamā significa la tierra. La palabra 'chamā' debe ser vista como de género femenino, basándose en usos como: 'na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā' (Se debe entrenar así: 'no enseñaré el Dhamma sentado en el suelo a alguien que no esté enfermo y esté sentado en un asiento') y 'chamāyaṃ parivattāmi vāricarova ghamme' (Me revuelco en el suelo como una criatura acuática en el calor). Esta palabra debe declinarse en los siete u ocho casos y en los dos números. Se llama 'chamā' porque 'chamanti' (van/caminan) sobre ella. ธม สทฺทคฺคิสํ โยเคสุ. ธมธาตุ สทฺเท จ มุขวาเตน สทฺธึ อคฺคิสํโยเค จ วตฺตติ. ตตฺถ ปฐมตฺเถ ‘‘สงฺขํ ธมติ. สงฺขธมโก. เภรึ ธมติ. เภริธมโก. ธเม ธเม นาติธเม’’ติ ปโยโค. ทุติยตฺเถ ‘‘อคฺคึ ธมติ. สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ ปโยโค. Dhama: en los sentidos de sonido y de unión con el fuego. La raíz 'dhama' se usa tanto para el sonido como para la unión con el fuego mediante el aire de la boca. En el primer sentido: 'saṅkhaṃ dhamati' (toca el caracol). Saṅkhadhamako (el que toca el caracol). 'Bheriṃ dhamati' (toca el tambor). Bheridhamako (el que toca el tambor). El uso: 'dhame dhame nātidhame' (tócalo, tócalo, pero no demasiado fuerte). En el segundo sentido: 'aggiṃ dhamati' (aviva el fuego). 'Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhamaṃ' (se levanta a sí mismo, como quien aviva un pequeño fuego). ภาม โกเธ. ภามติ. Bhāma: en el sentido de ira. Bhāmati. นมุ [Pg.133] นมเน. นมติ. นโม. นตํ, นมนํ. นติ. นมํ. นมมาโน. นมนฺโต. นมิโต. นามํ. นามิตํ. นมิตุํ. นตฺวา, นตฺวาน. นมิตฺวา, นมิตฺวาน, นมิตุน. การิเต ‘‘นาเมติ, นามยติ. นาเมตฺวา. นามยิตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺร หิ ‘‘นมติ นมิตฺวา’’ติ เอวํปการานิ ปทานิ นมนตฺเถ วนฺทนายญฺจ ทฏฺฐพฺพานิ, ‘‘นโม นตฺวา’’ติ เอวํปการานิ ปน วนฺทนายเมว. อตฺรายมุปลกฺขณมตฺตา ปโยครจนา – Namu: en el sentido de inclinarse. Namati. Namo (homenaje). Nataṃ (inclinado), namanaṃ (el acto de inclinarse). Nati (inclinación). Namaṃ. Namamāno. Namanto. Namito. Nāmaṃ. Nāmitaṃ. Namituṃ. Natvā, natvāna (habiendo inclinado/saludado). Namitvā, namitvāna, namituna. En las formas causativas son: 'nāmeti, nāmayati. Nāmetvā. Nāmayitvā'. Aquí, palabras como 'namati namitvā' deben ser entendidas en el sentido de inclinarse físicamente y en el de venerar, mientras que formas como 'namo natvā' se usan exclusivamente para la veneración. Esta es una composición de ejemplos meramente ilustrativa: รุกฺโข ผลี ผลภารครุตาย นมิตฺวาน ภิชฺชติ; วุทฺโธ ชราชชฺชรตาย นมติ นมิตฺวา คจฺฉติ; สทฺโธ พุทฺธํ นมติ นมิตฺวา คจฺฉติ; นโม พุทฺธสฺส สตฺถารํ นตฺวาน อคมาสีติ; «El árbol frutal se rompe tras inclinarse (namitvāna) por el peso de sus frutos; el anciano se inclina (namati) debido a la decrepitud de la vejez y camina encorvado (namitvā); el devoto rinde homenaje (namati) al Buddha y luego se marcha (namitvā); homenaje (namo) al Buddha, tras haber saludado (natvāna) al Maestro, se fue». เอตฺถ นโมติ ปทํ นิปาเตสุปิ ลพฺภติ. เตน หิ ปจฺจตฺโตปโยควจนานิ อภินฺนรูปานิ ทิสฺสนฺติ ‘‘เทวราช นโม ตฺยตฺถุ. นโม กตฺวา มเหสิโน’’ติ. อุปสคฺเคหิปิ อยํ โยเชตพฺพา ‘‘ปณมติ, ปณาโม, อุณฺณมติ, อุณฺณติ’’ อิจฺจาทินา. Aquí, la palabra 'namo' también se encuentra entre las partículas invariables (nipāta). Por ello, se ven formas idénticas para los casos nominativo y acusativo: 'devarāja namo tyatthu' (Rey de los dioses, homenaje a ti). 'Namo katvā mahesino' (Habiendo rendido homenaje al Gran Sabio). También se puede combinar con prefijos como: 'paṇamati' (se prosterna), 'paṇāmo' (salutación), 'uṇṇamati' (se eleva), 'uṇṇati' (elevación), etc. ขมุ สหเน. ขมติ. ขนฺติ. ขโม, ขมนํ, เอวํ ภาเว. กตฺตริ ปน ‘‘ขนฺตา. ขมิตา. ขโม โหติ สีตสฺสปิ อุณฺหสฺสปี’’ติ ปโยคา. Khamu en el sentido de paciencia. Khamati (él tolera/es paciente). Khanti (paciencia). Khamo, khamanaṃ, así en el sentido de estado. En el sentido de agente: khantā, khamitā. El uso: 'Es paciente ante el frío y el calor'. สม อทสฺสเน. สมติ, วูปสมติ อคฺคิ. Sama en el sentido de desaparición. Samati, el fuego se extingue (vūpasamati). ยม ปริเวสเน. ยมติ. ยโม. ยมราชา. Yama en el sentido de rodear o restringir. Yamati. Yamo. El rey Yama. สม สทฺเท. สมติ. Sama en el sentido de sonido. Samati. สม ถม เวลมฺเพ. สมติ. ถมติ. Sama y thama en el sentido de sostenerse o colgar. Samati. Thamati. วายม อีหายํ. วายมติ. วายาโม. Vāyama en el sentido de esfuerzo. Vāyamati. Vāyāmo (esfuerzo). คมุ [Pg.134] คติยํ. คจฺฉติ. คมโก. คโต. คติ. คมนํ. การิเต ‘‘คเมติ, คมยติ, คจฺฉาเปตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. Gamu en el sentido de movimiento. Gacchati (él va). Gamako (el que va). Gato (ido). Gati (destino). Gamanaṃ (el acto de ir). En el causativo existen 'gameti, gamayati, gacchāpeti', etc. รมุ กีฬายํ. รมติ. วิรมติ. ปฏิวิรมติ. อุปรมติ. อารติ. วิรติ. ปฏิวิรติ. อุปรติ. เวรมณิ. วิรมณํ. รติ. รมณํ. รโต. อารโต วิรโต ปฏิวิรโต. อุปรโต, อุปรโม. อาราโม. Ramu en el sentido de deleite. Ramati (se deleita). Viramati (se abstiene). Paṭiviramati (desiste). Uparamati (cesa). Ārati (abstinencia), virati (abstención), paṭivirati, uparati. Veramaṇi (abstención). Viramaṇaṃ. Rati (deleite). Ramaṇaṃ. Rato (encantado). Ārato, virato, paṭivirato. Uparato, uparamo. Ārāmo (monasterio o lugar de deleite). วมุ อุคฺคิรเณ. วมติ. วมถุ. วมฺมิโก. Vamu en el sentido de vomitar. Vamati. Vamathu (vómito). Vammiko (hormiguero). ธีรตฺถุ ตํ วิสํ วนฺตํ, ยมหํ ชีวิตการณา; วนฺตํ ปจฺจาวมิสฺสามิ, มตํ เม ชีวิตา วรํ. ¡Maldito sea ese veneno vomitado! Aquello que por causa de la vida yo volvería a ingerir habiendo sido vomitado; la muerte es mejor para mí que tal vida. ตตฺถ วมฺมิโกติ วมตีติ, วนฺตโกติ, วนฺตุสฺสโยติ, วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธติ วมฺมิโก. โส หิ อหินกุลอุนฺทูรฆรโคฬิกาทโย นานปฺปกาเร ปาณเก วมตีติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตโกติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วมิตฺวา มุขตุณฺฑเกน อุกฺขิตฺตปํสุจุณฺเณน กฏิปฺปมาเณนปิ โปริสปฺปมาเณนปิ อุสฺสิโตติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตเขฬสิเนเหน อาพทฺธตาย สตฺตสตฺตาหํ เทเว วสฺสนฺเตปิ น วิปฺปกิรยติ, นิทาเฆปิ ตโต ปํสุมุฏฺฐึ คเหตฺวา ตสฺมึ มุฏฺฐินา ปีฬิยมาเน สิเนโหว นิกฺขมติ, เอวํ วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธติ วมฺมิโก. Allí, 'vammiko' (hormiguero) es lo que vomita, lo que es vomitado, un montón vomitado o lo que está unido por el afecto vomitado. Pues se llama vammiko porque 'vomita' diversos seres vivos como serpientes, mangostas, ratones, lagartijas, etc. Es vammiko porque es 'vomitado' por las termitas. Elevado a la altura de la cintura o de un hombre por el polvo de tierra lanzado por las termitas desde sus bocas tras vomitarlo. Debido a que está ligado por la humedad de la saliva vomitada por las termitas, no se desmorona aunque llueva durante siete semanas; incluso en el calor, si se toma un puñado de tierra de allí y se aprieta con el puño, sale la humedad; así está unido por la humedad vomitada. เอตฺถ ปน ‘‘ภควา, หิมวา’’ติอาทีนิ ปทานิ น เกวลํ วนฺตุปจฺจยวเสเนว นิปฺผาเทตพฺพานิ, อถ โข วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผาเทตพฺพานิ, เตนาห วิสุทฺธิมคฺคการโก ‘‘ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนมเนน วนฺตํ, ตสฺมา ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’ติ วตฺตพฺเพ ภวสทฺทโต ภการํ, คมนสทฺทโต คการํ, วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย ภควาติ วุจฺจติ, ยถา โลเก ‘เมหนสฺส [Pg.135] ขสฺส มาลา’ติ วตฺตพฺเพ เมขลา’’ติ วทตา นิรุตฺตินเยน สทฺทสิทฺธิ ทสฺสิตา. Aquí, términos como 'Bhagavā' o 'Himavā' no deben formarse solo mediante el sufijo -vantu, sino también mediante la raíz vamu. Por eso el autor del Visuddhimagga dijo: 'Puesto que ha vomitado (vanta) el movimiento (gamana) conocido como deseo en las tres existencias (bhava), por lo tanto, donde debería decirse 'bhavesu vantagamano', tomando la 'bha' de bhava, la 'ga' de gamana y la 'va' de vanta (alargándola), se dice Bhagavā; tal como en el mundo se dice 'mekhalā' cuando debería decirse 'mehanassa khassa mālā''. Así se muestra la formación de la palabra mediante el método lingüístico. เอตฺถ, สิยา ‘‘วิสมมิทํ นิทสฺสนํ, เยน ‘เมหนสฺส ขสฺส มาลา’ติ เอตฺถ เมการขการลาการานํ กมโต คหณํ ทิสฺสติ, ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’ติ เอตฺถ ปน ภการวการคการานํ กมโต คหณํ น ทิสฺสตี’’ติ? สจฺจํ, อิธ ปน ‘‘อคฺคาหิโต, วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติอาทีสุ วิย คุณสทฺทสฺส ปรนิปาตวเสน ‘‘ภเวสุ คมนวนฺโต’’ติ วตฺตพฺเพปิ เอวมวตฺวา สทฺทสตฺเถ เยภุยฺเยน คุณสทฺทานํ ปุพฺพนิปาตภฺวสฺส อิจฺฉิตตฺตา สทฺทสตฺถวิทูนํ เกสญฺจ วิญฺญูนํ มนํ โตเสตุํ ‘‘ภควา’’ติ ปเท อกฺขรกฺกมํ อนเปกฺขิตฺวา อตฺถมตฺตนิทสฺสนวเสน ‘‘อาหิตคฺคิ, สมฺปนฺนวิชฺชาจรโณ’’ติอาทีนิ วิย ปุพฺพนิปาตวเสน ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’’ติ วุตฺตํ. อีทิสสฺมิญฺหิ ฐาเน ‘‘อาหิตคฺคี’’ติ วา ‘‘อคฺคาหิโต’’ติ วา ‘‘ฉินฺนหตฺโถ’’ติ วา ‘‘หตฺถจฺฉินฺโน’’ติ วา ปเทสุ ยถา ตถา ฐิเตสุปิ อตฺถสฺส อยุตฺติ นาม นตฺถิ อญฺญมญฺญํ สมานตฺถตฺตา เตสํ สทฺทานํ. Aquí, podría decirse: 'Este ejemplo es inconsistente, ya que en 'mehanassa khassa mālā' se ve la toma de me, kha y lā en orden, mientras que en 'bhavesu vantagamano' no se ve la toma de bha, va y ga en orden'. Es cierto, pero aquí, como en 'aggāhito' o 'vijjācaraṇasampanno', por la transposición (paranipāta) de la palabra de cualidad, aunque debería decirse 'bhavesu gamanavanto', no se dice así; por el deseo de satisfacer la mente de los gramáticos y de algunos sabios, se ha dicho 'bhagavā' mediante la posición inicial (pubbanipāta) como en 'āhitaggi' o 'sampannavijjācaraṇo', sin considerar el orden de las letras sino como una indicación del significado. En tal caso, ya sea que se mantenga como 'āhitaggī' o 'aggāhito', o 'chinnahattho' o 'hatthacchinno', no hay ninguna incorrección en el significado, pues tales palabras tienen el mismo sentido entre sí. เวทชาโตติอาทีสุ ปน ฐาเนสุ อตฺเถวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ภควา’’ติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา, ตฏฺฏีกายมฺปิ จ ทสฺสิตา ‘‘ภเค วมีติ ภควา. ภาเค วมีติ ภควา’’ติ. นิพฺพจนํ ปน เอวํ เวทิตพฺพํ – ภคสงฺขาตํ สิรึ อิสฺสริยํ ยสญฺจ วมิ อุคฺคิริ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺฑยีติ ภควา. อถ วา ภานิ นาม นกฺขตฺตานิ, เตหิ สมํ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ ภคา, สิเนรุยุคนฺธรอุตฺตรกุรุหิมวนฺตาทิภาชนโลกา, วิเสสสนฺนิสฺสยโสภากปฺปฏฺฐิยภาวโต. เตปิ ภควา วมิ ตนฺนิวาสิสตฺตาวาสสมติกฺกมนโต ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหีติ ภควา. En lugares como 'vedajātoti', debe verse que es así mismo. Así, en el Visuddhimagga se muestra la formación de la palabra 'Bhagavā' mediante la raíz vamu, y también se muestra en su comentario: 'Bhagavā es quien vomitó las fortunas (bhage). Bhagavā es quien vomitó las porciones (bhāge)'. La definición debe entenderse así: es Bhagavā porque vomitó, expulsó y desechó sin apego, como un trozo de saliva, la gloria, el poder y la fama conocidos como 'bhaga'. O bien, 'bhaga' son los mundos-recipientes como Sineru, Yugandhara, Uttarakuru, Himavanta, etc., porque se mueven o existen junto con las estrellas (bhāni), debido a su estado de belleza y soporte especial. El Bendito (Bhagavā) también los vomitó en el sentido de trascender la morada de los seres que allí habitan y abandonarlos mediante la eliminación del deseo y la pasión vinculados a ellos. จกฺกวตฺติสิรึ [Pg.136] ยสฺมา, ยสํ อิสฺสริยํ สุขํ; ปหาสิ โลกจิตฺตญฺจ, สุคโต ภควา ตโต. Debido a que abandonó la gloria de un monarca universal, la fama, el poder, la felicidad y la mente mundana, por ello el Sugata es Bhagavā. ตถา ขนฺธายตนธาตาทิเภเท ธมฺมโกฏฺฐาเส สพฺพํ ปปญฺจ สพฺพํ โยคํ สพฺพํ คนฺถํ สพฺพํ สํโยชนํ สมุจฺฉินฺทิตฺวา อมตํ ธาตุํ สมธิคจฺฉนฺโต วมิ อุคฺคิริ อนเปกฺโข ฉฑฺฑยิ น ปจฺจาวมีติ ภควา. อถ วา สพฺเพปิ กุสลากุสเล สาวชฺชานวชฺเช หีนปฺปณีเต กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม อริยมคฺคญาณมุเขน วมิ อุคฺคิริ อนเปกฺโข ปริจฺจชิ ปชหีติ ภควา. Asimismo, tras cortar completamente toda proliferación, todo vínculo, todo nudo y toda cadena en las divisiones de los fenómenos como agregados, bases y elementos, mientras alcanzaba el elemento inmortal (amata dhātu), él vomitó, expulsó y desechó sin apego, y no volvió a ingerir; por eso es Bhagavā. O bien, vomitó, expulsó, renunció y abandonó sin apego todos los fenómenos —saludables y no saludables, censurables e irreprochables, inferiores y superiores, con sus contrapartes oscuras y brillantes— mediante el conocimiento del Noble Sendero; por eso es Bhagavā. ขนฺธายตนธาตาที, ธมฺมเภทา มเหสินา; กณฺหสุกฺกา ยโต วนฺตา, ตโตปิ พควา มโต. Puesto que las divisiones de los fenómenos como agregados, bases y elementos, oscuros y brillantes, han sido vomitados por el Gran Sabio, por ello también es considerado Bhagavā. ชาตกฏฺฐกถายํ ปน หิมวาติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา. ตถา หิ สมฺภวชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘หิมวาติ หิมปาตสมเย หิมยุตฺโตติ หิมวา. คิมฺหกาเล หิมํ วมตีติ หิมวา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘หิมวา’’ติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา, อยํ นโย อีทิเสสุ ฐาเนสุปิ เนตพฺโพ. ‘‘คุณวาคณวา’’ติอาทีสุ ปน น เนตพฺโพ. ยทิ นเยยฺย, ‘‘คุณวา คณวา’’ติ ปทานํ ‘‘นิคฺคุโณ ปริหีนคุโณ’’ติ เอวมาทิอตฺโถ ภเวยฺย, ตสฺมา อยํ นโย สพฺพตฺถปิ น เนตพฺโพ. เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ ‘‘ภควา’ติอาทิปทานํ วมุธาตุวเสน นิปฺผตฺติ โหติ, กถํ ‘‘ภควนฺโต, ภควนฺต’’นฺติอาทีนิ สิชฺฌนฺตี’’ติ? ยถา ‘‘ภควา’’ติ ปทํ นิรุตฺตินเยน สิชฺฌติ, ตถา ตานิปิ เตเนว สิชฺฌนฺติ. อจินฺเตยฺโย หิ นิรุตฺตินโย เกวลํ อตฺถยุตฺติปฏิพนฺธมตฺโตว, อตฺถยุตฺติยํ สติ นิปฺผาเทตุมสกฺกุเณยฺยานิปิ รูปานิ อเนเนว สิชฺฌนฺติ. เอตฺถ จ [Pg.137] ยํ นิรุตฺติลกฺขณํ อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺพํ สิยา, ตํ อุปริ รูปนิปฺผาทนาธิกาเร อุทาหรเณหิ สทฺธึ ปกาเสสฺสาม. Sin embargo, en el Comentario al Jātaka se muestra la formación de la palabra 'himavā' (el Himalaya) también por medio de la raíz 'vamu'. Pues así, en el Comentario al Sambhava Jātaka, se dice: 'Himavā es aquel que está provisto de nieve (hima) en el momento de la caída de nieve. Es Himavā porque en el tiempo caluroso emite (vamati) nieve'. Así, en el Comentario al Jātaka se muestra la formación de la palabra 'himavā' incluso por medio de la raíz 'vamu'; este método debe aplicarse también en casos similares. Pero no debe aplicarse en palabras como 'guṇavā' (virtuoso) o 'gaṇavā' (que tiene un grupo). Si se aplicara, el significado de las palabras 'guṇavā' y 'gaṇavā' sería 'sin virtudes' o 'privado de virtudes', y así sucesivamente; por lo tanto, este método no debe aplicarse en todos los casos. Aquí podría surgir la duda: 'Si la formación de palabras como «bhagavā» y otras ocurre por medio de la raíz «vamu», ¿cómo se logran formas como «bhagavanto», «bhagavantaṃ», etc.?'. Así como la palabra 'bhagavā' se logra por el método de nirutti (análisis lingüístico), así también aquellas se logran por el mismo. Pues el método de nirutti es insondable, siendo meramente una restricción basada en la adecuación del significado; cuando existe la adecuación del significado, incluso las formas que no podrían producirse [por reglas gramaticales ordinarias] se logran mediante este. Y aquí, lo que deba mostrarse citando las reglas del nirutti, lo expondremos más adelante en la sección sobre la formación de palabras junto con ejemplos. อิธ สารมเต มุนิราชมเต,ปรมํ ปฏุตํ สุชโน ปิหยํ; วิปุลตฺถธรํ ธนินีติมิมํ,สตตํ ภชตํ มติสุทฺธกรํ. Aquí, en la doctrina del Rey de los Munis, la cual posee la esencia, el hombre virtuoso, anhelando la suprema destreza, debe cultivar constantemente esta norma de riqueza que posee un vasto significado y purifica el intelecto. อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญุนํ Así termina, para el beneficio de la sabiduría de los conocedores de las expresiones en los tres Pitakas junto con sus comentarios en las nueve divisiones, โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ en el tratado Saddanīti, compuesto para la pericia [en el lenguaje], สรวคฺคปญฺจกนฺติโก นาม ธาตุวิภาโค la clasificación de las raíces llamada 'Saravaggapañcakantiko' (el final de los cinco grupos de sonidos). ปนฺนรสโม ปริจฺเฉโท. Decimoquinto capítulo. ๑๖. ภูวาทิคณิกปริจฺเฉท 16. Sección sobre el grupo de raíces que comienzan con Bhū. อิโต ปรํ อวคฺคนฺตา, มิสฺสกา เจว ธาตุโย; วกฺขามิ ธาตุเภทาทิ-กุสลสฺส มตานุคา. De aquí en adelante, explicaré las raíces que no pertenecen a los grupos y las raíces mixtas, siguiendo la opinión de quien es experto en las distinciones de las raíces. ยการนฺตธาตุ Raíces terminadas en 'ya'. ยา คติปาปุเณสุ. ยาติ, ยนฺติ. ยาตุ, ยนฺตุ. เยยฺย, เยยฺยุํ, อนุปริเยยฺยุํ. ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา. ยนฺโต ปุริโส. ยนฺตี อิตฺถี. ยนฺตํ กุลํ. ยานํ, อุปยานํ, อุยฺยานํ อิจฺจาทีนิ. ทิวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ยายติ, ยายนฺตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. Yā en el sentido de movimiento y obtención. Yāti, yanti. Yātu, yantu. Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ. El paradigma de declinación debe aplicarse según corresponda. Un hombre que va (yanto puriso). Una mujer que va (yantī itthī). Un clan que va (yantaṃ kulaṃ). Vehículo (yānaṃ), ofrenda (upayānaṃ), jardín (uyyānaṃ), etc. Sin embargo, para la raíz del grupo Divādi, se forman palabras como 'yāyati, yāyantī', etc. ตตฺร ยานนฺติอาทีสุ ยนฺติ เอเตนาติ ยานํ, รถสกฏาทิ. อุปยนฺติ เอเตน อิสฺสรสฺส วา ปิยมนาปสฺส วา สนฺติกํ คจฺฉนฺตีติ อุปยานํ, ปณฺณาการํ. ‘‘อุปยานานิ เม ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยิ คเต’’ติ เอตฺถ หิ ปณฺณาการานิ ‘‘อุปยานานี’’ติ [Pg.138] วุจฺจนฺติ. สมฺปนฺนทสฺสนียปุปฺผผลาทิตาย อุทฺธํ โอโลเกนฺตา ยนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ อุยฺยานํ. Allí, en 'yānaṃ' y otros términos, 'yāna' es aquello por medio de lo cual van, como un carro o una carreta. 'Upayāna' es aquello por medio de lo cual van a la presencia de un soberano o de un ser querido, es decir, un regalo u ofrenda. Pues se dice: 'Me darían ofrendas (upayānāni), oh príncipe, cuando te hayas ido'; aquí, las ofrendas se llaman 'upayānāni'. 'Uyyāna' (jardín) es el lugar donde van y caminan mirando hacia arriba debido a la presencia de flores y frutos hermosos y maduros. พฺยา อุมฺมีสเน. พฺยาติ, พฺยนฺติ. พฺยาสิ, พฺยาถ. พฺยามิ, พฺยาม. ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา. ตตฺร ปนายํ ปาฬิ ‘‘ยาว พฺยาติ นิมฺมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ. ตตฺถ ยาว พฺยาตีติ ยาว อุมฺมีสติ, ปุราณภาสา เอสา, อยญฺหิ ยสฺมึ กาเล โพธิสตฺโต จูฬโพธิปริพฺพาชโก อโหสิ, ตสฺมึ กาเล มนุสฺสานํ โวหาโร. Byā en el sentido de abrir o manifestar. Byāti, byanti. Byāsi, byātha. Byāmi, byāma. El paradigma de declinación debe aplicarse según corresponda. Sobre esto, existe este pasaje en Pāli: 'yāva byāti nimmīsati, tatrāpi rasatibbayo' (mientras abre y cierra los ojos, allí también hay un exceso de sabor). Allí, 'yāva byāti' significa 'mientras abre los ojos'; este es un lenguaje antiguo, pues este era el modo de hablar de los hombres en el tiempo en que el Bodhisatta fue el asceta Cūḷabodhi. ยุ มิสฺสเน คติยญฺจ. โยติ, ยวติ. อายุ, โยนิ. Yu en el sentido de mezcla y movimiento. Yoti, yavati. Vitalidad (āyu), origen/matriz (yoni). ตตฺถ ‘‘อายู’’ติ อาสทฺโท อุปสคฺโค. อายวนฺติ มิสฺสีภวนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ. อถ วา อายวนฺติ อาคจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ ตสฺมึ สติ อรูปธมฺมาติ อายุ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อายวนฏฺเฐน อายุ. ตสฺมิญฺหิ สติ อรูปธมฺมา อายวนฺติ อาคจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา อายูติ วุจฺจตี’’ติ. ‘‘อายุ, ชีวิตํ, ปาโณ’’ อิจฺเจเต ปริยายา โลกโวหารวเสน. อภิธมฺมวเสน ปน ‘‘ฐิติ ยปนา ยาปนา ชีวิตินฺทฺริยํ’’ อิจฺเจเตปิ เตเหว สทฺธึ ปริยายา. โยนีติ อณฺฑชาทีนํ อณฺฑชาทีหิ สทฺธึ ยาย มิสฺสีภาโว โหติ, สา โยนิ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ ‘‘ยวนฺติ เอตฺถ สตฺตา เอกชาติสมนฺวเยน อญฺญมญฺญํ มิสฺสกา โหนฺตีติ โยนิ’’ อิติ. เอตฺถ จ โยนิสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต. โยนีติ ขนฺธโกฏฺฐาสสฺสปิ การณสฺสปิ ปสฺสาวมคฺคสฺสปิ นามํ. ‘‘จตสฺโส นาคโยนิโย. จตสฺโส สุปณฺณโยนิโย’’ติ เอตฺถ หิ ขนฺธโกฏฺฐาโส โยนิ นาม. ‘‘โยนิ [Pg.139] เหสา ภูมิช ผลสฺส อธิคมายา’’ติ เอตฺถ การณํ. ‘‘น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ, โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ เอตฺถ ปสฺสาวมคฺโค. เอตฺเถตํ วุจฺจติ – Allí, en 'āyu', el sonido 'ā' es un prefijo. Āyu es aquello por lo cual los seres se mezclan (āyavanti). O bien, āyu es aquello ante cuya presencia los fenómenos inmateriales (arūpadhamma) vienen y proceden. Pues así se dice en el Atthasālinī: 'Se llama āyu en el sentido de venir/mezclarse (āyavana). Pues estando presente esto, los fenómenos inmateriales vienen y proceden, por lo tanto se llama āyu'. Āyu (vitalidad), jīvita (vida) y pāṇa (aliento vital) son sinónimos según el uso convencional del mundo. Pero según el Abhidhamma, ṭhiti (duración), yapanā (mantenimiento), yāpanā (sustento) y jīvitindriya (facultad vital) son también sinónimos junto con aquellos. 'Yoni' es aquello mediante lo cual ocurre la mezcla de los nacidos de huevo con los nacidos de huevo, etc. Y esta es la etimología: 'yoni es aquello en lo cual los seres se mezclan entre sí mediante la pertenencia a un mismo tipo de nacimiento'. Y aquí se presenta la extracción de los significados de la palabra 'yoni'. 'Yoni' es el nombre para una sección de los agregados, para una causa y para el conducto urinario [canal de parto]. En 'cuatro tipos de origen (yoni) de nagas; cuatro tipos de origen de supaṇṇas', yoni significa la sección de los agregados. En 'esta es la causa (yoni) para la obtención del fruto que brota de la tierra', significa causa. En 'no llamo brahmán a quien ha nacido de una matriz (yonija)', significa el conducto urinario. Sobre esto se dice: ขนฺธานญฺจาปิ โกฏฺฐาเส, มุตฺตมคฺเค จ การเณ; อิเมสุ ตีสุ อตฺเถสุ, โยนิสทฺโท ปวตฺตติ. En la sección de los agregados, en el conducto urinario y en la causa; en estos tres sentidos se emplea la palabra 'yoni'. พฺเย สํวรเณ. พฺยายติ. Bye en el sentido de cubrir. Byāyati. พฺเย ปวตฺติยํ. พฺเยติ สหพฺโย. Bye en el sentido de proceder. Byeti, sahabyo. เอตฺถ สหพฺโยติ สห พฺเยติ สห ปวตฺตตีติ สหพฺโย, สหาโย, เอกภวูปโค วา. ตถา หิ ‘‘ตาวตึสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปนฺโน’’ติอาทีสุ เอกภวูปโค ‘‘สหพฺโย’’ติ วุจฺจติ. Aquí, 'sahabyo' significa el que procede junto con otro (saha byeti), es decir, un compañero, o alguien que ha entrado en la misma existencia. Pues así, en pasajes como 'ha renacido en compañía (sahabyataṃ) con los dioses Tāvatiṃsa', se llama 'sahabyo' al que ha entrado en la misma existencia. หย คติยํ. หยติ. หโย. หโยติ อสฺโส. โส หิ หยติ สีฆํ คจฺฉตีติ หโยติ วุจฺจติ. อิมานิ ปนสฺส นามานิ – Haya en el sentido de movimiento. Hayati. Hayo. 'Hayo' es un caballo. Se llama 'hayo' porque se mueve (hayati) rápidamente. Estos son sus nombres: อสฺโส ตุรงฺโค ตุรโค, วาชี วาโห หโยปิ จ; ตพฺเภทา สินฺธโว เจว, โคโช อสฺสตโรปิ จ. Asso, turaṅgo, turago, vājī, vāho y también hayo; sus variedades son sindhavo, gojo y también assataro. การณาการณญฺญู ตุ, อาชานีโย หยุตฺตโม; โฆฏโก ตุ ขฬุงฺกสฺโส, วฬโวติ จ วุจฺจติ; อสฺสโปโต กิโสโรติ, ขฬุงฺโกติปิ วุจฺจติ; Aquel que conoce lo que es causa y lo que no lo es, es el ājānīyo (pura sangre), el mejor de los caballos; el ghoṭako es un caballo común, y también se le llama vaḷavo; la cría de caballo se llama kisoro y también khaḷuṅko. หริย คติเคลญฺเญสุ. หริยติ. Hariya en el sentido de movimiento y enfermedad. Hariyati. อย วย ปย มย ตย จย รย คติยํ. อยติ. วยติ. ปยติ. มยติ. ตยติ. จยติ. รยติ. อโย, สมโย, วโย, ปโย, รโย. มยตยจยธาตูนํ นามิกปทานิ อุปปริกฺขิตพฺพานิ. Aya, vaya, paya, maya, taya, caya, raya en el sentido de movimiento. Ayati, vayati, payati, mayati, tayati, cayati, rayati. Ayo, samayo, vayo, payo, rayo. Deben examinarse los sustantivos de las raíces maya, taya y caya. ตตฺถ [Pg.140] อโยติ กาฬโลหํ, อยติ นานากมฺมารกิจฺเจสุ อุปโยคํ คจฺฉตีติ อโย. วโยติ ปฐมวยาทิอายุโกฏฺฐาโส, วยติ ปริหานึ คจฺฉตีติ วโย. ปโยติ ขีรสฺสปิ อุทกสฺสปิ นามํ, ปยติ ชเนน ปาตพฺพภาวํ คจฺฉตีติ ปโย. รโยติ เวโค, โย ‘‘ชโว’’ติปิ วุจฺจติ, ตสฺมา รยนํ ชวนํ รโย. เอตฺถ สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต อห นิพฺพจเนน. สมยสทฺโท – Allí, 'ayo' es el hierro negro; se llama 'ayo' porque se utiliza (ayati) en diversos trabajos de herrería. 'Vayo' es una etapa de la vida, como la primera juventud; se llama 'vayo' porque va hacia la decadencia (vayati). 'Payo' es un nombre tanto para la leche como para el agua; se llama 'payo' porque llega a ser algo bebible (payati) por la gente. 'Rayo' es la velocidad, que también se llama 'javo' (rapidez), por lo tanto, la acción de correr es 'rayo'. Aquí se expone la etimología de la palabra 'samaya' por medio de su definición. La palabra 'samaya'— สมวาเย ขเณ กาเล, สมเย เหตุทิฏฺฐิสุ; ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ. Se observa en la combinación, en el momento, en el tiempo, en la ocasión, en la causa, en las visiones, en la adquisición, en el abandono y en la penetración. ตถา หิ ‘‘อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ สมวาโย อตฺโถ. ‘‘เอโกว โข ภิกฺขเว ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติอาทีสุ ขโณ. ‘‘อุณฺหสมโย ปริฬาหสมโย’’ติอาทีสุ กาโล. ‘‘มหาสมโย ปวนสฺมิ’’นฺติอาทีสุ สมูโห. ‘‘สมโยปิ โข เต ภทฺทาลิ อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสี’’ติอาทีสุ เหตุ. ‘‘เตน สมเยน อุคฺคาหมาโน ปริพฺพาชโก สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสตี’’ติอาทีสุ ทิฏฺฐิ. En efecto, el significado de 'combinación' se encuentra en pasajes como: 'Tal vez mañana nos acerquemos, dependiendo del tiempo y de la ocasión'. El de 'momento' en: 'Monjes, solo hay un momento y una ocasión para la vida santa'. El de 'tiempo' en: 'La estación de calor, el tiempo del ardor'. El de 'asamblea' en: 'La gran asamblea en el bosque'. El de 'causa' en: 'Esa ocasión (causa), Bhaddali, no fue penetrada por ti'. El de 'visión' en: 'En aquel tiempo, el errante Uggahamana, hijo de Samanamundika, residía en el parque de Mallika en el lugar de Tindukacira donde se debaten las visiones'. ‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก; อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ ‘Aquel beneficio que es en esta vida y aquel beneficio que pertenece a la vida futura; por la realización (abhisamaya) del beneficio, se dice que el sabio es un erudito’. อาทีสุ [Pg.141] ปฏิลาโภ. ‘‘สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ ปหานํ. ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ อภิสมยฏฺโฐ’’ติอาทีสุ ปฏิเวโธ. เอตฺถ จ อุปสคฺคานํ โชตกมตฺตตฺตา ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส วาจโก สมยสทฺโท เอวาติ สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเรปิ สอุปสคฺโค อภิสมยสทฺโท วุตฺโต. En estos pasajes se refiere a la 'adquisición'. En 'por el correcto abandono (abhisamaya) del orgullo puso fin al sufrimiento', se refiere al 'abandono'. En 'el sentido de opresión del sufrimiento, el sentido de lo condicionado, el sentido de ardor, el sentido de penetración (abhisamaya)', se refiere a la 'penetración'. Y aquí, debido a que los prefijos son meramente ilustrativos del sentido respectivo, la palabra 'samaya' es la que expresa cada uno de esos significados; por ello, incluso en la extracción de significados de la palabra 'samaya', se menciona la palabra con prefijo 'abhisamaya'. ตตฺถ สหการีการณตาย สนฺนิชฺฌํ สเมติ สมเวตีติ สมโย, สมวาโย. สเมติ สมาคจฺฉติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ เอตฺถ ตทาธารปุคฺคโลติ สมโย, ขโณ. สเมนฺติ เอตฺถ, เอเตน วา สงฺคจฺฉนฺติ ธมฺมา สหชาตธมฺเมหิ อุปฺปาทาทีหิ วาติ สมโย, กาโล. ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย อตฺถโต อภูโตปิ หิ กาโล ธมฺมปฺปวตฺติยา อธิกรณํ กรณํ วิย จ ปริกปฺปนามตฺตสิทฺเธน รูเปน โวหริยตีติ. สมํ, สห วา อวยวานํ อยนํ ปวตฺติ อวฏฺฐานนฺติ สมโย, สมูโห, ยถา ‘‘สมุทาโย’’ติ. อวยวสหาวฏฺฐานเมว หิ สมูโห. ปจฺจยนฺตรสมาคเม เอติ ผลํ เอตสฺมา อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ จาติ สมโย, เหตุ, ยถา ‘‘สมุทโย’’ติ. สเมติ สํโยชนภาวโต สมฺพนฺธา เอติ อตฺตโน วิสเย ปวตฺตติ, ทฬฺหคฺคหณภาวโต วา สํยุตฺตา อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา ยถาภินิเวสํ เอเตนาติ สมโย, ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิสํโยชเนน หิ สตฺตา อติวิย พชฺฌนฺติ. สมิติ สงฺคติ สโมธานนฺติ สมโย, ปฏิลาโภ. สมสฺส นิโรธสฺส ยานํ, สมฺมา วา ยานํ อปคโม อปฺปวตฺตีติ สมโย, ปหานํ. ญาเณน อภิมุขํ สมฺมา เอตพฺโพ อธิคนฺตพฺโพติ สมโย, ธมฺมานํ อวิปรีโต สภาโว, อภิมุขภาเวน สมฺมา เอติ คจฺฉติ พุชฺฌตีติ สมโย. ยถาภูตสภาวาวโพโธ. เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สมยสทฺทสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา. En ese contexto, 'samaya' es 'combinación' (samavāyo) porque llega (sameti) o se une (samavetīti) en una relación de causa concurrente. Es 'momento' (khaṇo) porque la persona que es el soporte de la vida santa del camino se encuentra o llega (sameti) a ella. Es 'tiempo' (kālo) porque los fenómenos se reúnen (samenti) aquí o mediante esto con los fenómenos coexistentes como el surgimiento y demás; pues el tiempo, aunque en realidad no existe como una entidad aparte del flujo de los fenómenos, se designa en el habla como la base o el instrumento del flujo de los fenómenos bajo una forma conceptual establecida. Es 'asamblea' (samūho) porque es el ir o el persistir (ayana) de las partes de manera igual (samaṃ) o en conjunto (saha), tal como en 'samudāyo'; pues una asamblea es la persistencia conjunta de sus partes. Es 'causa' (hetu) porque el fruto llega (eti), surge o procede de esto en la concurrencia de otras condiciones, tal como en 'samudayo'. Es 'visión' (diṭṭhi) porque llega (eti) por el estado de conexión de los grilletes, o procede en su propio objeto, o porque los seres van (ayanti) o proceden mediante esto según sus inclinaciones debido a la naturaleza de un asimiento firme; pues los seres están extremadamente atados por el grillete de la visión. Es 'adquisición' (paṭilābho) en el sentido de encuentro, unión o concurrencia. Es 'abandono' (pahānaṃ) porque es el ir hacia la paz (sama) o la cesación (nirodha), o el ir (yāna), alejamiento o cese de la actividad de manera correcta (sammā). Es 'penetración' en el sentido de que la naturaleza inalterable de los fenómenos debe ser correctamente alcanzada (etabbo) o realizada mediante el conocimiento; es decir, llega, va o comprende (bujjhata) correctamente por estar frente a ella. Es la comprensión de la naturaleza de las cosas tal como son. Así debe conocerse la aplicación de la palabra 'samaya' en cada uno de sus significados. นนุ [Pg.142] จ อตฺถมตฺตํ ปติ สทฺทา อภินิวิสนฺตีติ น เอเกน สทฺเทน อเนเก อตฺถา อภิธียนฺตีติ? สจฺจเมตํ สทฺทวิเสเส อเปกฺขิเต. สทฺทวิเสเส หิ อเปกฺขมาเน เอเกน สทฺเทน อเนกตฺถาภิธานํ น สมฺภวติ. น หิ โย กาลตฺโถ สมยสทฺโท, โสเยว สมูหาทิอตฺถํ วทติ. เอตฺถ ปน เตสํ เตสํ อตฺถานํ สมย สทฺทวจนียตา สามญฺญมุปาทาย อเนกตฺถตา สมยสทฺทสฺส วุตฺตา. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺถุทฺธาเร อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. ¿No es cierto que las palabras se aplican solo a un significado y que no se pueden expresar muchos significados con una sola palabra? Esto es cierto cuando se considera la palabra en su uso específico. Pues al considerar una palabra específica, no es posible la expresión de múltiples significados con ella sola. De hecho, la palabra 'samaya' que tiene el sentido de tiempo no es la misma que expresa el sentido de asamblea, etc. Sin embargo, aquí se ha afirmado la multiplicidad de significados de la palabra 'samaya' basándose en la generalidad de que todos esos diversos significados pueden ser expresados por el término 'samaya'. Así debe entenderse la intención en la extracción de significados en todas partes. อิโต ยาโต อยโต จ, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย; วิญฺญู สมยสทฺทสฺส, สมวายาทิวาจิโน. De las raíces 'i', 'yā' y 'ay', el sabio debe declarar la derivación de la palabra 'samaya', que expresa significados como la combinación y otros. อิโต ยาโต อยโต จ, สมานตฺเถหิ ธาตุหิ; เอวํ สมานรูปานิ, ภวนฺตีติ จ อีรเย. De las raíces 'i', 'yā' y 'ay', que tienen el mismo significado, se debe decir que se forman términos de la misma forma. นย รกฺขเณ จ. จกาโร คติเปกฺขโก. นยติ. นโย. นโยติ นยนํ คมนนฺติ นโย, ปาฬิคติ. นยนฺติ วา รกฺขนฺติ อตฺถํ เอเตนาติ นโย, ตถตฺตนยาทิ. La raíz 'nī' se usa en el sentido de guiar y proteger. La letra 'ca' implica el movimiento. Guía (nayati), por tanto es 'naya' (método). 'Naya' significa guiar o ir; es el curso del texto (pāḷi). O bien, protegen (nayanti/rakkhanti) el significado mediante esto, por lo tanto es 'naya', como en el método de la mismidad, etc. ทย ทานคติหึสาทานรกฺขาสุ. ทยติ. ทยา. La raíz 'day' se usa en los sentidos de dar, ir, herir, tomar y proteger. Se compadece (dayati), por tanto es compasión (dayā). ทยาติ เมตฺตาปิ วุจฺจติ กรุณาปิ. ‘‘ทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ หิ เมตฺตา ‘‘ทยา’’ติ, เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโนติ หิ อตฺโถ. ‘‘อทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ ปน กรุณา ‘‘ทยา’’ติ วุจฺจติ. นิกฺกรุณตํ อาปนฺโนติ หิ อตฺโถ. เอวํ ทยาสทฺทสฺส เมตฺตากรุณาสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ วุตฺตํ ‘‘ทยาสทฺโท ยตฺถ ยตฺถ ปวตฺตติ, ตตฺถ ตตฺถ อธิปฺปายวเสน โยเชตพฺโพ. ทยาสทฺโท หิ อนุรกฺขณตฺถํ อนฺโตนีตํ กตฺวา ปวตฺตมาโน เมตฺตาย จ กรุณาย จ ปวตฺตตี’’ติ. La palabra 'dayā' se refiere tanto al amor universal (mettā) como a la compasión (karuṇā). Pues en la expresión 'lleno de compasión' (dayāpanno), la palabra 'dayā' es amor universal, pues el significado es que ha alcanzado un estado mental de amor universal. Pero en la expresión 'falto de compasión' (adayāpanno), la palabra 'dayā' se refiere a la compasión, pues el significado es que ha alcanzado un estado de falta de misericordia. Así debe conocerse el uso de la palabra 'dayā' en el amor universal y la compasión. De hecho, se dice en el subcomentario al Abhidhamma: 'Dondequiera que aparezca la palabra dayā, debe aplicarse según la intención. Pues la palabra dayā, al operar incluyendo internamente el sentido de protección, se aplica tanto al amor universal como a la compasión'. วจนตฺโถ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพ – ทยติ ททาติ สตฺตานํ อภยํ เอตายาติ ทยา. ทยติ คจฺฉติ วิภาคํ อกตฺวา [Pg.143] ปาปกลฺยาณชเนสุ สมํ วตฺตติ, สีเตน สมํ ผรนฺตํ รโชมลญฺจ ปวาเหนฺตํ อุทกมิวาติปิ ทยา, เมตฺตา. ทยติ วา หึสติ การุณิกํ ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิปฺผตฺตึ น ปาปุณาติ, ตาวาติ ทยา. ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ สชฺชโน เอตายาติปิ ทยา. ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาติ สชฺชโน เอตายาติ ทยา. ทยนฺติ คณฺหนฺติ เอตาย มหาโพธิสตฺตา พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณกาเล หตฺถคตมฺปิ อรหตฺตผลํ ฉฑฺเฑตฺวา สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาสกรํ อติภยานกํ มหนฺตํ สํสารทุกฺขํ, ปจฺฉิมภเว จ สห อมตธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจาติปิ ทยา, กรุณา. กรุณามูลกา หิ สพฺเพ พุทฺธคุณา. El significado de la palabra debe entenderse así: es 'dayā' porque mediante ella se da (dayati/dadāti) la seguridad a los seres. Es 'dayā' (amor universal) porque se dirige (dayati/gacchati) sin hacer distinciones y actúa con igualdad hacia las personas malas y buenas, como el agua que se extiende por igual refrescando y lavando el polvo y la suciedad. O es 'dayā' (compasión) porque hiere (dayati/hiṃsati) al compasivo mientras no se logre el bienestar ajeno según lo deseado. También es 'dayā' porque el hombre virtuoso favorece (dayati/anuggaṇhāti) incluso a la persona malvada a través de ella. Es 'dayā' porque el hombre virtuoso, abandonando incluso su propia felicidad, asume la fatiga mediante ella. Es 'dayā' (compasión) porque los grandes Bodhisattvas la toman (dayanti/gaṇhanti) cuando, en el momento de realizar la resolución para la Budeidad, desean rescatar a los seres del océano del Samsara, dejando de lado incluso el fruto de la condición de Arhat que ya tenían en sus manos, enfrentando el gran sufrimiento del Samsara, que no ofrece consuelo y es extremadamente aterrador, para obtener en su última existencia el conocimiento de la omnisciencia, adornado con múltiples virtudes y la adquisición del elemento inmortal. Pues todas las cualidades de un Buda tienen su raíz en la compasión. อปโร นโย – ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทยติ, อนุทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา, เมตฺตา เจว กรุณา จ. กิญฺจิ ปโยคเมตฺถ กถยาม ‘‘เสยฺยถาปิ คหปติ คิชฺโฌ วา กงฺโก วา กุลโล วา มํสเปสึ อาทาย ทเยยฺย. ปุตฺเตสุ มทฺที ทเยสิ, สสฺสุยา สสุรมฺหิ จ. ทยิตพฺโพ รเถสภ’’. ตตฺถ ทเยยฺยาติ อุปฺปติตฺวา คจฺเฉยฺย, คตฺยตฺถวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. ทเยสีติ เมตฺตจิตฺตํ กเรยฺยาสิ. ทยิตพฺโพติ ปิยายิตพฺโพ. อุภยมฺเปตํ วิวรณํ รกฺขณตฺถํ อนฺโตคธํ กตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน กตนฺติ เวทิตพฺพํ. Otro método: aquello mediante lo cual se tiene compasión y se protege a los seres, o aquello que se compadece por sí mismo, o que es meramente un estado de compasión, es 'dayā' (piedad/compasión), que comprende tanto a 'mettā' (amor benevolente) como a 'karuṇā' (compasión). Explicamos aquí algo de su aplicación: 'así como, oh jefe de familia, un buitre, una garza o un milano podrían volar (dayeyya) tras tomar un trozo de carne'. 'Maddī mostró cuidado (dayesi) por sus hijos, y por su suegra y su suegro'. 'Debe ser amado (dayitabbo), oh mejor de los aurigas'. En ese contexto, 'dayeyya' significa que se elevaría y se iría; esto debe entenderse en el sentido de movimiento. 'Dayesi' significa que debería cultivar un corazón de amor benevolente. 'Dayitabbo' significa que debe ser amado o apreciado. Debe entenderse que ambas explicaciones se realizan con el propósito de la intención, habiendo incluido dentro de ellas el significado de protección. อูยี ตนฺตสนฺตาเน. อูยติ. อูโต, อูตวา. Ūyī en el sentido de tejer o entrelazar. Ūyati. Ūto, ūtavā. ปูยี วิสรเณ ทุคฺคนฺเธ จ. ปูยติ. ปูโต, ปูตวา. ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน, โย นโร อุปนยฺหติ. Pūyī en el sentido de putrefacción y mal olor. Pūyati. Pūto, pūtavā. 'Aquel hombre que envuelve un pez podrido (pūtimacchaṃ) con una brizna de hierba kusa'. กนุยี [Pg.144] สทฺเท. กนุยติ. กนุโต, กนุตวา. Kanuyī en el sentido de sonido. Kanuyati. Kanuto, kanutavā. ขมาย วิธูนเน. ขมายติ. ขมาโต, ขมาตวา. Khamāya en el sentido de sacudida o agitación. Khamāyati. Khamāto, khamātavā. ผายิ ปายิ วุทฺธิยํ. ผายติ. ผีโต, ผตวา. Phāyi y pāyi en el sentido de crecimiento o prosperidad. Phāyati. Phīto (próspero), phatavā. ตตฺถ ตตวนฺตุปจฺจยา, ยการโลโป, ธาตฺวนฺตสฺส สรสฺส อิการาเทโส จ ทฏฺฐพฺโพ. เอส นโย ‘‘ปูโต ปูตวา’’ติอาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ ทฏฺฐพฺโพ. ปายติ. ปาโย. อปาโย. เอตฺถ จ นตฺถิ ปาโย วุทฺธิ เอตฺถาติ อปาโย. อถ วา ปน อยโต สุขโต อเปโตติ อปาโยติปิ นิพฺพจนียํ. อปาโยติ จ นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย อสุรกาโยติ จตฺตาโร อปายา. En este caso, se debe observar que con los sufijos 'ta' y 'vant', ocurre la elisión de la letra 'y' (yakāra) y la sustitución de la vocal final de la raíz por la letra 'i'. Este mismo método debe observarse, según sea posible, en palabras como 'pūto' y 'pūtavā'. Pāyati. Pāyo. Apāyo. Y aquí, 'apāyo' significa que no hay allí 'pāyo' o crecimiento. O bien, se define como 'apāyo' porque está alejado ('apeto') del progreso ('ayato') o de la felicidad. Los llamados 'apāyos' son cuatro: el infierno (nirayo), el reino animal (tiracchānayoni), el ámbito de los espíritus hambrientos (pettivisayo) y el grupo de los asuras (asurakāyo). ตายุ สนฺตานปาลเนสุ. ตายติ. ตายนํ. ทิวาทิคเณ ปน ตา ปาลเนติ ธาตุํ ปสฺสถ, ตสฺส ‘‘ตายติ ตาณ’’นฺติ รูปานิ. อุภเยสํ กฺริยาปทํ สมํ. อการยการปจฺจยมตฺเตเนว นานตฺตํ, นามิกปทานิ ปน วิสทิสานิ ‘‘ตายนํ, ตาณ’’นฺติ. Tāyu en los sentidos de continuidad y protección. Tāyati. Tāyanaṃ. Sin embargo, en la clase 'divādi', obsérvese la raíz 'tā' en el sentido de protección, cuyas formas son 'tāyati' y 'tāṇaṃ'. El verbo es el mismo para ambas. La diferencia radica meramente en los sufijos 'a' y 'ya', pero los sustantivos son distintos: 'tāyanaṃ' y 'tāṇaṃ'. จายุ ปูชานิสามเนสุ. ปูชา ปูชนา. นิสามนํ โอโลกนํ สวนญฺจ วุจฺจติ. ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ. นิสามยถ สาธโว’’ติ จ อาทีสุ หิ โอโลกนสวนานิ นิสามนสทฺเทน วุตฺตานิ. อปิจ ญาเณน อุปปริกฺขณมฺปิ นิสามนเมวาติ คเหตพฺพํ. จายติ, อปจายติ. อนคาเร ปพฺพชิเต, อปเจ พฺรหฺมจาริเย. เย วุทฺธมปจายนฺติ. อปจิตึ ทสฺเสติ. นิจฺจํ วุทฺธาปจายิโน. Cāyu en los sentidos de adoración y observación. 'Pūjā' significa el acto de honrar. 'Nisāmana' se refiere tanto a mirar como a escuchar. Pues en pasajes como '¡Ea, Maddī, observa (nisāmehi)!', y '¡Escuchad (nisāmayatha), oh nobles!', el mirar y el escuchar se expresan con la palabra 'nisāmana'. Además, debe entenderse que la investigación mediante la sabiduría es también 'nisāmana'. Cāyati, apacāyati. 'En un renunciante sin hogar, el que respeta (apace) la vida santa'. 'Aquellos que respetan (apacāyanti) a los mayores'. Muestra la forma 'apacitiṃ' (respeto). 'Siempre respetuoso con los ancianos (vuddhāpacāyino)'. ยการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 'y'. รการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'r'. รา [Pg.145] อาทาเน. ราติ. Rā en el sentido de tomar. Rāti. ริ สนฺตาเน. เรติ. เรณุ. เรณูติ รโช. Ri en el sentido de continuidad. Reti. Reṇu. 'Reṇū' significa polvo (rajo). รุ คติยํ โรสเน จ. รวติ, วิรวติ. Ru en los sentidos de movimiento y enojo. Ravati, viravati. รุ สทฺเท. โรติ, รวติ. รโว, อุปรโว. รุตมนุญฺญํ รุจิยา จ ปิฏฺฐิ. รุตนฺติ รวนํ รุตํ, สทฺโท. Ru en el sentido de sonido. Roti, ravati. Ravo (sonido), uparavo (ruido). 'Un grito agradable y de buen gusto'. 'Ruta' significa el acto de sonar, un grito o sonido. เร สทฺเท. รายติ. รา. รตฺติ. เอตฺถ จ ราติ สทฺโท. รตฺตีติ นิสาสงฺขาโต สตฺตานํ สทฺทสฺส วูปสมกาโล. รา ติยฺยติ อุจฺฉิชฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ. Re en el sentido de sonido. Rāyati. Rā. Ratti (noche). Y aquí está la palabra 'rā'. Se llama 'ratti' al tiempo en que el sonido de los seres cesa (vūpasamakālo). Se dice 'ratti' porque allí el 'rā' (sonido) es abandonado o se interrumpe (tiyyati/ucchijjati). พฺรู วิยตฺติยํ วาจายํ. อปิ หนฺตฺวา หโต พฺรูติ. Brū en el sentido de habla clara o articulada. 'Incluso habiendo matado, dice (brūti) "soy el que ha sido matado"'. พฺรวีติ, พฺรุนฺติ. พฺรูสิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูเต, พฺรุวนฺเต. พฺรูเส, พฺรุวฺเห. พฺรุเว, พฺรุมฺเห. Bravīti, brunti (él dice, ellos dicen). Brūsi, brūtha (tú dices, vosotros decís). Brūmi, brūma (yo digo, nosotros decimos). Brūte, bruvante (se dice, se dicen). Brūse, bruvhe (te dices, os decís). Bruve, brumhe (me digo, nos decimos). พฺรูตุ, พฺรุวิตุ, พฺรุวนฺตุ. พฺรูหิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูตํ, พฺรุวนฺตํ. Brūtu, bruvitu, bruvantu (¡que diga!, ¡que digan!). Brūhi, brūtha (¡di!, ¡decid!). Brūmi, brūma (¡que yo diga!, ¡que nosotros digamos!). Brūtaṃ, bruvantaṃ (¡que sea dicho!, ¡que sean dichos!). เอตฺถ จ อมฺพฏฺฐสุตฺเต ‘‘ปุน ภวํ โคตโม พฺรุวิตู’’ติ ปาฬิทสฺสนโต ‘‘พฺรุวิตู’’ติ วุตฺตํ. เอวํ สพฺพตฺถาปิ อุปปริกฺขิตฺวา นโย คเหตพฺโพ. Y en este contexto, debido a lo que se ve en el Pāli del Ambaṭṭha Sutta: 'que el venerable Gotama diga de nuevo (bruvitū)', se ha mencionado 'bruvitū'. Así, el método debe ser adoptado examinando en todas partes. พฺรุเวยฺย, พฺรุเว, พฺรุเวยฺยุํ. พฺรุเวยฺยาสิ, พฺรุเวยฺยาถ. พฺรุเวยฺยามิ, พฺรุเวยฺยาม. พฺรุเวถ, พฺรุเวรํ. พฺรุเวโถ, พฺรุเวยฺยาวฺโห. พฺรุเวยฺยํ. พฺรุเวยฺยามฺเห. Bruveyya, bruve, bruveyyuṃ (él diría, ellos dirían). Bruveyyāsi, bruveyyātha (tú dirías, vosotros diríais). Bruveyyāmi, bruveyyāma (yo diría, nosotros diríamos). Bruvetha, bruveraṃ. Bruvetho, bruveyyāvho. Bruveyyaṃ. Bruveyyāmhe. ปพฺรูติ. อนุพฺรูติ. ปพฺรูตุ, อนุพฺรูตุ. ปพฺรุเวยฺย, อนุพฺรุเวยฺย. เอวํ สพฺพตฺถ ปอนุอุปสคฺเคหิปิ ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา. Pabrūti, anubrūti. Pabrūtu, anubrūtu. Pabruveyya, anubruveyya. De la misma manera, el paradigma debe unirse en todos los casos con los prefijos 'pa', 'anu', 'upa', etc., según sea posible. อาห, อาหุ. พฺรเว, พฺรวิตฺถ, พฺรวิเร. พฺรวิตฺโถ, พฺรวิวฺโห. พฺรวึ, พฺรวิมฺเห. ปโรกฺขาวเสน วุตฺตานิ. Āha, āhu (él dijo, ellos dijeron). Brave, bravittha, bravire. Bravittho, bravivho. Braviṃ, bravimhe. Estas se mencionan bajo el modo parokkha (pasado remoto). อพฺรวา[Pg.146], อพฺรวู. อพฺรโว, อพฺรวตฺถ. อพฺรวํ, อพฺรวมฺหา. อพฺรวตฺถ, อพฺรวตฺถุํ. อพฺรวเส, อพฺรวฺหํ. อพฺรวึ, อพฺรวิมฺหเส. หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตานิ. Abravā, abravū. Abravo, abravattha. Abravaṃ, abravamhā. Abravattha, abravatthuṃ. Abravase, abravhaṃ. Abraviṃ, abravimhase. Estas se mencionan bajo el modo hiyyattanī (pasado imperfecto). อพฺรวิ, อพฺรวุํ. อพฺรโว, อพฺรวิตฺถ. อพฺรวึ, อพฺรวิมฺหา. อพฺรวา, อพฺรวู. อพฺรวเส, อพฺรวิวฺหํ. อพฺรวํ, อพฺรวิมฺเห. อชฺชตนีวเสน วุตฺตานิ. Abravi, abravuṃ. Abravo, abravittha. Abraviṃ, abravimhā. Abravā, abravū. Abravase, abravivhaṃ. Abravaṃ, abravimhe. Estas se mencionan bajo el modo ajjatanī (pasado aoristo). พฺรุวิสฺสติ, พฺรุวิสฺสนฺติ. อพฺรวิสฺสา, อพฺรวิสฺสํสุ. เสสํ สพฺพํ เนตพฺพํ. กมฺมปทํ อปฺปสิทฺธํ. สเจ ปน สิยา, ‘‘พฺรูยตี’’ติ สิยา ‘‘ลุยติ, ลูยตี’’ติ ปทานิ วิย. Bruvissati, bruvissanti (él dirá, ellos dirán). Abravissā, abravissaṃsu (condicional). Todo lo demás debe deducirse. El sentido pasivo no es común aquí, pero si ocurriera, sería 'brūyatī', de forma similar a las palabras 'luyati' o 'lūyatī'. ชีร พฺรูหเน. พฺรูหนํ วฑฺฒนํ. ชีรติ. ชีรํ. ชีรมาโน. ชีรณํ. อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส, พลิพทฺโทว ชีรติ. Jīra en el sentido de nutrición o crecimiento. 'Brūhana' es incremento o desarrollo. Jīrati. Jīraṃ. Jīramāno. Jīraṇaṃ. 'Este hombre de poco conocimiento envejece (jīrati) como un buey'. ปูร ปูรเณ. ปูรติ. ปูรโตว มโหทธิ. สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา. ปูริตุํ, ปูริตฺวา, ปูรํ, ปูริตํ. ปุณฺณํ, ปริปุณฺณํ. สมฺปุณฺณํ, ปูรณํ. ปูรโณ กสฺสโป. การิเต ‘‘ปารมิโย ปูเรติ, ปูรยติ, ปูราเปติ, ปูราปยติ. ปูเรตฺวา, ปูรยิตฺวา, ปูราเปตฺวา, ปูราปยิตฺวา, ปริปูเรตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ. Pūra en el sentido de llenar. Pūrati. 'El gran océano se llena (pūrati)'. 'Que se cumplan (pūrentu) todas las aspiraciones'. Pūrituṃ, pūritvā, pūraṃ, pūritaṃ. Puṇṇaṃ (lleno), paripuṇṇaṃ. Sampuṇṇaṃ, pūraṇaṃ. Pūraṇa Kassapa (nombre propio). En las formas causativas: 'perfecciona (pūreti/pūrayati) las perfecciones (pāramiyo), hace llenar (pūrāpeti/pūrāpayati). Pūretvā, pūrayitvā, pūrāpetvā, pūrāpayitvā, paripūretvā', etc. โฆร คติปฏิฆาเต. คติปฏิฆาตํ คติปฏิหนนํ. โฆรติ. Ghora en el sentido de obstrucción del movimiento. 'Gatipaṭighāta' es el impedimento del movimiento. Ghorati. โธร คติจาตุริเย. คติจาตุริยํ คติเฉกภาโว. โธเรติ. Dhora en el sentido de destreza en el movimiento. 'Gaticāturiya' es el estado de ser experto en el movimiento. Dhoreti. สร คติยํ. สรติ, วิสรติ, อุสฺสรติ. อุสฺสารณา. สโร. สํสาโร อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ สโรติ รหโท. สํสาโรติ วฏฺฏํ, โย ‘‘ภโว’’ติปิ วุจฺจติ. La raíz ‘sara’ se usa en el sentido de movimiento (gati). Fluye (sarati), se dispersa (visarati), se desborda o se retira (ussarati). El acto de dispersar o ahuyentar (ussāraṇā). Un lago o sonido (saro). El ciclo de renacimientos (saṃsāro), etc. En este contexto, ‘saro’ significa un estanque o lago (rahado). ‘Saṃsāro’ se refiere a la ronda de existencias (vaṭṭaṃ), que también se denomina ‘devenir’ (bhavo). จร จรเณ. จรติ, วิจรติ, อนุจรติ, สญฺจรติ. La raíz ‘cara’ se usa en el sentido de actuar o moverse (caraṇe). Se mueve (carati), deambula (vicarati), sigue o acompaña (anucarati), transita (sañcarati). จร [Pg.147] คติภกฺขเนสุ. จรติ, วิจรติ, อนุจรติ, สญฺจรติ, ปฏิจรติ. จริยา. จริตา. จาโร. วิจาโร. อนุวิจาโร. อุปวิจาโร. จรณํ. จารโก. โอจรโก. พฺรหฺมจริยํ อิจฺจาทีนิ. La raíz ‘cara’ también se usa en los sentidos de movimiento y consumo (gatibhakkhanesu). Se mueve o consume (carati), deambula (vicarati), sigue (anucarati), transita (sañcarati), encubre (paṭicarati). Conducta (cariyā). Comportamiento (caritā). Movimiento o espionaje (cāro). Pensamiento sustentado (vicāro). Investigación continua (anuvicāro). Aproximación (upavicāro). Caminar o conducta (caraṇaṃ). Prisión o el que deambula (cārako). Espía o investigador (ocarako). La vida santa (brahmacariyaṃ), entre otros. ตตฺถ จรตีติ คจฺฉติ, ภกฺขติ วา. ตถา หิ จรนฺติ ปทสฺส คจฺฉนฺโต ขาทนฺโต จาติ อตฺถํ วทนฺติ ครู. ปฏิจรตีติ ปฏิจฺฉาเทติ. จารโกติ ตํปเวสิตานํ สตฺตานํ สุขํ จรติ ภกฺขตีติ จารโก, โรโธ. โอจรโกติ อโธจารี. พฺรหฺมจริยนฺติ ทานมฺปิ เวยฺยาวจฺจมฺปิ สิกฺขาปทมฺปิ พฺรหฺมวิหาโรปิ ธมฺมเทสนาปิ เมถุนวิรติปิ สทารสนฺโตโสปิ อุโปสโถปิ อริยมคฺโคปิ สกลํ สาสนมฺปิ อชฺฌาสโยปิ วุจฺจติ. En ese contexto, ‘carati’ significa ir o comer. De hecho, los maestros afirman que el término ‘caranti’ tiene los significados de ir y comer. ‘Paṭicarati’ significa ocultar o encubrir. ‘Cārako’ es aquello en lo que los seres que han entrado se mueven o consumen su bienestar, refiriéndose a una prisión o restricción (rodho). ‘Ocarako’ es alguien que se mueve sigilosamente por debajo (un espía). El término ‘brahmacariya’ se aplica a la generosidad (dāna), al servicio (veyyāvacca), a los preceptos (sikkhāpada), a las moradas divinas (brahmavihāra), a la enseñanza del Dhamma (dhammadesanā), a la abstinencia de la actividad sexual (methunavirati), a la fidelidad conyugal (sadārasantoso), a la observancia de los días de precepto (uposatho), al Noble Sendero (ariyamaggo), a la totalidad de la Dispensación (sakalaṃ sāsanaṃ) y también a la intención o inclinación (ajjhāsayo). กินฺเต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ,กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก; อิทฺธิชุติพลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เต นาค มหาวิมานํ. ‘¿Cuál fue tu voto, o qué vida santa (brahmacariya) practicaste? ¿De qué acción bien realizada es este el fruto? Esta obtención de éxito, esplendor, poder y energía, y esta gran mansión tuya, oh Naga?’ อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก,สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา; โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ,สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ. ‘Tanto mi esposa como yo, en el mundo humano, fuimos creyentes y maestros de la generosidad; mi casa era entonces como un pozo [para los necesitados], y tanto ascetas como brahmanes quedaban allí satisfechos’. ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ,ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก; อิทฺธิชุติพลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมาน’’นฺติ ‘Ese fue mi voto, esa fue mi vida santa; de esa acción bien realizada este es el fruto. Esta obtención de éxito, esplendor, poder y energía, y esta gran mansión mía, oh sabio’. อิมสฺมิญฺหิ ปุณฺณกชาตเก ทานํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ. En este Puṇṇaka Jātaka, la generosidad (dāna) es llamada ‘brahmacariya’. ‘‘เกน [Pg.148] ปาณิ กามทโท, เกน ปาณิ มธุสฺสโว; เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติ. ‘¿Por qué razón tu mano concede deseos, por qué tu mano destila miel? ¿Por qué vida santa (brahmacariya) prospera el mérito en tu mano?’ เตน ปาณิ กามทโท, เตน ปาณิ มธุสฺสโว; เตน เม พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตี’’ติ ‘Por esa razón mi mano concede deseos, por esa razón mi mano destila miel; por esa vida santa mía, el mérito prospera en mi mano’. อิมสฺมึ องฺกุรเปตวตฺถุมฺหิ เวยฺยาวจฺจํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อิทํ โข ตํ ภิกฺขเว ติตฺติริยํ นาม พฺรหฺมจริยํ อโหสี’’ติ อิมสฺมึ ติตฺติรชาตเก สิกฺขาปทํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ตํ โข ปน ปญฺจสิข พฺรหฺมจริยํ เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย…เป… ยาวเทว พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ อิมสฺมึ มหาโควินฺทสุตฺเต พฺรหฺมวิหารา ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา. ‘‘เอกสฺมึ พฺรหฺมจริยสฺมึ, สหสฺสํ มจฺจุหายิโน’’ติ เอตฺถ ธมฺมเทสนา ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา. ‘‘ปเร อพฺรหฺมจารี ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ พฺรหฺมจาริโน ภวิสฺสามา’’ติ สลฺเลขสุตฺเต เมถุนวิรติ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา. En esta historia de Aṅkura-peta, el servicio (veyyāvacca) es llamado ‘brahmacariya’. En este Tittira Jātaka, el precepto (sikkhāpada) es llamado ‘brahmacariya’. En este Mahāgovinda Sutta, las moradas divinas (brahmavihāra) son llamadas ‘brahmacariya’. En ‘En una sola vida santa, mil mueren’, la enseñanza del Dhamma (dhammadesanā) es llamada ‘brahmacariya’. En el Sallekha Sutta, la abstinencia sexual (methunavirati) es llamada ‘brahmacariya’. มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ; อญฺญตฺร ตาห พฺรหฺมจริยํ จราม; ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ ‘Ni yo transgredo contra mi esposa, ni mi esposa transgrede contra mí; aparte de ella, practicamos la vida santa; por eso nuestros jóvenes no mueren’. มหาธมฺมปาลชาตเก สทารสนฺโตโส ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. En el Mahādhammapāla Jātaka, la fidelidad conyugal (sadārasantoso) es llamada ‘brahmacariya’. หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ; มชฺฌิเมน จ เทเวสุ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ ‘Por una vida santa inferior, se renace entre los Khattiyas; por una media, entre los dioses; y por la superior, uno se purifica’. เอวํ นิมิชาตเก อวีติกฺกมวเสน กโต อุโปสโถ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. ‘‘อิทํ โข ปน ปญฺจสิข พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย…เป… อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ [Pg.149] มหาโควินฺทสุตฺตสฺมิํเยว อริยมคฺโค ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาวเทว มนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ ปาสาทิกสุตฺเต สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลํ สาสนํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ. Así, en el Nimi Jātaka, el día de observancia (uposatho) realizado mediante la no transgresión es llamado ‘brahmacariya’. En el mismo Mahāgovinda Sutta, el Noble Sendero Óctuple es llamado ‘brahmacariya’. En el Pāsādika Sutta, la totalidad de la Dispensación (sakalaṃ sāsanaṃ), que comprende los tres entrenamientos, es llamada ‘brahmacariya’. ‘‘อปิ อตรมานานํ, ผลาสาว สมิชฺฌติ; วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, เอวํ ชานาหิ คามณี’’ติ ‘Incluso para los que no se apresuran, la esperanza del fruto se cumple; he perfeccionado la vida santa (vipakkabrahmacariyosmi), sépalo así, oh jefe de la aldea’. เอตฺถ อชฺฌาสโย ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. อิจฺเจวํ – Aquí, la intención (ajjhāsayo) es llamada ‘brahmacariya’. Por lo tanto: ทานํ เวยฺยาวฏิยญฺจ, สิกฺขา พฺรหฺมวิหารกา; ธมฺมกฺขานํ เมถุนตา-วิรติ จ อุโปสโถ. La generosidad, el servicio, los preceptos, las moradas divinas, la enseñanza del Dhamma, la abstinencia de la actividad sexual, el día de observancia, สทาเรสุ จ สนฺโตโส, อริยมคฺโค จ สาสนํ; อชฺฌาสโย จิเม พฺรหฺม-จริยสทฺเทน วุจฺจเร. la fidelidad conyugal, el Noble Sendero, la Dispensación y la intención: todas estas cosas se expresan con el término ‘brahmacariya’. หุร โกฏิลฺเล. หุรติ. La raíz ‘hura’ se usa en el sentido de tortuosidad (koṭille). Se tuerce o es tortuoso (hurati). สร สทฺโทปตาเปสุ. สรติ. สโร, สรณํ. La raíz ‘sara’ se usa en el sentido de sonido y aflicción (saddopatāpesu). Se mueve o suena (sarati). Un sonido o flecha (saro), refugio (saraṇaṃ). เอตฺถ จ สโรติ สทฺโทปิ วุจฺจติ อุสุปิ. สรณนฺติ สรติ อุปตาเปติ หึสติ สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาปํ ทุกฺขํ ทุคฺคตึ ปริกิเลสญฺจาติ สรณํ, พุทฺธาทิรตนตฺตยํ. อถ วา สทฺธา ปสนฺนา มนุสฺสา ‘‘อมฺหากํ สรณมิท’’นฺติ สรนฺติ จินฺเตนฺติ, ตํ ตตฺถ จ วาจํ นิจฺฉรนฺติ คจฺฉนฺติ จาติปิ สรณํ. Y aquí, ‘saro’ se refiere tanto al sonido como a una flecha. ‘Saraṇaṃ’ (refugio) se llama así porque ‘sarati’: aflige, hiere o destruye el miedo, el tormento, el sufrimiento, los estados de miseria y las impurezas de aquellos que han acudido a él por el mero hecho de haber tomado refugio; ese refugio es la Triple Joya, comenzando por el Buddha. O bien, las personas con fe y claridad mental recuerdan (saranti) o piensan: ‘Este es nuestro refugio’, y allí emiten su palabra y acuden a él; por esto también se llama refugio. สร จินฺตายํ. สรติ, สุสรติ อิจฺจปิ ปโยโค. อปฺปกฺขรานญฺหิ พหุภาโว อญฺญถาภาโว จ โหติ, ยถา ‘‘ทฺเว, ทุเว, ตณฺหา ตสิณา, ปมฺหํ, ปขุม’’นฺติ. อนุสฺสรติ, ปฏิสฺสรติ. สรนฺติ เอตาย สตฺตา, สยํ วา สรติ, สรณมตฺตเมว วา เอตนฺติ สติ. อนุสฺสติ, ปฏิสฺสติ. สรตีติ สโต. ปุนปฺปุนํ สรตีติ ปฏิสฺสโต. La raíz ‘sara’ se usa en el sentido de pensamiento o memoria (cintāyaṃ). Se recuerda (sarati, susarati). Existe la multiplicación y el cambio de letras en palabras breves, como en ‘dve, duve’, ‘taṇhā, tasiṇā’, ‘pamhaṃ, pakhumaṃ’. Rememora (anussarati), recuerda o reconoce (paṭissarati). Los seres recuerdan a través de ella, o ella misma recuerda, o es simplemente el acto de recordar: esto es la atención plena (sati). Recuerdo (anussati), memoria o reconocimiento (paṭissati). El que recuerda es ‘sato’. El que recuerda una y otra vez es ‘paṭissato’. ทฺวร [Pg.150] สํวรเณ. สํวรณํ รกฺขณา. ทฺวรติ. ทฺวารํ. ทฺวิสทฺทูปปทอรธาตุวเสนปิ อิทํ รูปํ สิชฺฌติ. ตตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – ทฺวรนฺติ สํวรนฺติ รกฺขนฺติ เอเตนาติ ทฺวารํ, อถ วา ทฺเว กวาฏา อรนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติปิ ทฺวารนฺติ. เคหทฺวารมฺปิ กายทฺวาราทีนิปิ อุปาโยปิ ทฺวารนฺติ วุจฺจติ. ปาฬิยํ ตุ ‘‘ทฺวารํ ทฺวารา’’ติ จ อิตฺถินปุํสกวเสน ทฺวารสทฺโท วุตฺโต. ตถา หิ ‘‘ทฺวารมฺปิ สุรกฺขิตํ โหตี’’ติ จ ‘‘ทฺวาราเปสา’’ติ จ ตสฺส ทฺวิลิงฺคตา วุตฺตา. La raíz ‘dvara’ se usa en el sentido de cierre o restricción (saṃvaraṇe). La restricción es protección. Se cierra (dvarati). Una puerta o portal (dvāraṃ). Esta forma también se establece mediante la raíz ‘ara’ precedida por el prefijo ‘dvi’. He aquí las etimologías: se llama ‘dvāra’ porque con ello cierran (saṃvaranti) o protegen; o bien, se llama ‘dvāra’ porque en él dos paneles (kavāṭā) se mueven o funcionan (aranti). Se llama ‘dvāra’ a la puerta de una casa, a las puertas de los sentidos corporales y también a un medio o método (upāyo). En el canon (Pāḷiyaṃ), la palabra ‘dvāra’ se menciona tanto en género femenino como neutro. Así, su dualidad de género se indica en ‘la puerta está bien protegida’ (neutro) y ‘estas son las puertas’ (femenino). คร ฆร เสจเน. ครติ. ฆรติ. ฆรํ. Las raíces ‘gara’ y ‘ghara’ se usan en el sentido de rociar o verter (secane). Fluye o vierte (garati, gharati). Una casa o hogar (gharaṃ). ธูร หุจฺฉเน. หุจฺฉน โกฏิลฺลํ. ธูรติ. La raíz ‘dhūra’ se usa en el sentido de encorvarse (hucchane). ‘Hucchana’ significa tortuosidad o inclinación (koṭillaṃ). Se tuerce (dhūrati). ตร ปฺลวนสรเณสุ. ตรติ. ตรณํ. ติตฺถํ. ติณฺโณ. อุตฺติณฺโณ. โอติณฺโณ อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ ตรณํ วุจฺจติ นาวา, ตรติ อุทกปิฏฺเฐ ปฺลวติ, ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ วา นทึ เอเตนาติ อตฺเถน. La raíz ‘tara’ se usa en los sentidos de flotar/cruzar y moverse (plavanasaraṇesu). Cruza (tarati). El acto de cruzar o balsa (taraṇaṃ). Un vado o lugar de desembarco (titthaṃ). El que ha cruzado (tiṇṇo). El que ha salido del agua (uttiṇṇo). El que ha entrado o descendido (otiṇṇo), etc. En este contexto, ‘taraṇaṃ’ se refiere a un barco; flota (plavati) sobre la superficie del agua, o se dice que con él cruzan o atraviesan el río. นาวา ปฺลโว ตรํ โปโต, ตรณํ อุตฺตรํ ตถา; ชลยานนฺติ เอตานิ, นาวานามานิ โหนฺติ ตุ. Barco (nāvā), balsa (plavo), transbordador (taraṃ), bajel (poto), cruce (taraṇaṃ), pasaje al otro lado (uttaraṃ) y vehículo acuático (jalayānaṃ): estos son los nombres para un barco. ตร สมฺภเม. สมฺภโม อนวฏฺฐานํ. ตรติ. ตริโต. ตุรงฺโค. Tara en el sentido de agitación (sambhama). Agitación es inestabilidad (anavaṭṭhāna). Tarati. Tarito. Turaṅgo (caballo). เอตฺถ จ ‘‘โส มาสเขตฺตํ ตริโต อวาสริ’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ตริโตติ ตุริโต สมฺภมนฺโต. อวาสรินฺติ อุปคจฺฉึ อุปวิสึ วา. Y aquí, 'él entró apresuradamente al campo de frijoles (māsa)' es el ejemplo en Pāli. Allí, 'tarito' significa apresurado, agitado. 'Avāsari' significa que se acercó o entró. ชร โรเค. เอตฺถ ชรโรโคเยว ‘‘โรโค’’ติ อธิปฺเปโต ปโยควเสน. ชรสทฺทสฺส หิ ชรโรเค ปวตฺตนิยมนตฺถํ ‘‘โรเค’’ติ วุตฺตํ. เตน อญฺโญ โรโค อิธ โรคสทฺเทน น วุจฺจติ. ชรติ. ชโร. สชฺชโร. ปชฺชรโรโค. ชเรน ปีฬิตา มนุสฺสา. ยตฺถ ตุ อยํ วโยหานิวาจโก[Pg.151], ตตฺถ ปโยเค ‘‘ชีรติ, ชรา’’ติ จสฺส รูปานิ ภวนฺติ. Jara en el sentido de enfermedad (roga). Aquí, jararoga (fiebre) es lo que se entiende como 'enfermedad' según el uso. El término 'enfermedad' se usa para restringir el significado de la raíz jara a la fiebre. Por lo tanto, otras enfermedades no se llaman aquí con la palabra roga. Jarati. Jaro. Sajjaro. Pajjararogo (enfermedad febril). Humanos afligidos por la fiebre (jara). Donde esto expresa la pérdida de la juventud (envejecimiento), allí sus formas en el uso son 'jīrati' y 'jarā'. ทร ภเย. ทรติ. ทรี. ‘‘พีลาสยา ทรีสยา’’ติ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ทรีติ ภายิตพฺพฏฺเฐน ทรี. Dara en el sentido de miedo (bhaya). Darati. Darī (caverna). 'Los que habitan en agujeros, los que habitan en cavernas' es el ejemplo. Allí, 'darī' es una caverna en el sentido de ser algo temible. ทร อาทรานาทเรสุ. ทรติ, อาทรติ, อนาทรติ. อาทโร, อนาทโร. Dara en el sentido de respeto (ādara) e irrespeto (anādara). Darati, ādarati, anādarati. Ādaro, anādaro. เอตฺถ จ ทรตีติ ทรํ กโรตีติ จ อนาทรํ กโรตีติ จ อตฺโถ. ยถา หิ อารกาสทฺโท ทูราสนฺนวาจโก, ตถายมฺปิ ทรธาตุ อาทรานาทรวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. ทรสทฺโท จ กายทรเถ จิตฺตทรเถ กิเลสทรเถ จ วตฺตติ. อยญฺหิ – Y aquí, 'daratī' significa mostrar respeto y mostrar irrespeto. Así como la palabra 'ārakā' expresa tanto lo lejano como lo cercano, así también debe verse la raíz 'dara' como aquello que expresa respeto e irrespeto. El término 'dara' también se emplea en el sentido de angustia corporal, angustia mental y angustia de las impurezas (kilesa). Pues esta — อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ, ฆตสิตฺตํว ปาวกํ; วารินา วิย โอสิญฺจิ, สพฺพํ นิพฺพาปเย ทร’’นฺติ 'Estando yo ciertamente ardiendo, como un fuego rociado con mantequilla clarificada; como con agua, extinguió toda la angustia (dara)'. เอตฺถ กายทรเถ จิตฺตทรเถ จ วตฺตติ. ‘‘วีตทฺทโร วีตโสโก วีตสลฺโล, สยํ อภิญฺญาย อภาสิ พุทฺโธ’’ติ เอตฺถ ปน กิเลสทรเถ วตฺตติ. วีตทฺทโรติ หิ อคฺคมคฺเคน สพฺพกิเลสานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา วิคตกิเลสทรโถติ อตฺโถ. Aquí se usa en el sentido de angustia corporal y angustia mental. Sin embargo, en 'Libre de angustia (vītaddaro), libre de pesar, libre de dardos, el Buddha habló habiendo comprendido por sí mismo', se usa en el sentido de la angustia de las impurezas. 'Vītaddaro' significa aquel de quien ha desaparecido la angustia de las impurezas debido al corte total de todas las impurezas por el Camino Supremo (aggamagga). นร นยเน. นรติ. นโร, นารี. Nara en el sentido de guiar (nayana). Narati. Naro (hombre), nārī (mujer). เอตฺถ นโรติ ปุริโส. โส หิ นรติ เนตีติ นโร. ยถา ปฐมปกติภูโต สตฺโต ทตราย ปกติยา เสฏฺฐฏฺเฐน ปุริ อุจฺจาฏฺฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโสติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน นโรติ วุจฺจติ. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ เนตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว อิตโร อิตราสํ. นารีติ นเรน โยคโต, นรสฺสายนฺติ วา นารี. อปรมฺเปตฺถ นรสทฺทสฺส นิพฺพจนํ, นริยติ สเกน [Pg.152] กมฺเมน นิยฺยตีติ นโร, สตฺโต มนุสฺโส วา. ‘‘กมฺเมน นิยฺยเตโอ โลโก’’ติ หิ วุตฺตํ. ตตฺถ นรสทฺทสฺส ตาว ปุริสวจเน ‘‘นรา จ อถ นาริโย’’ติ นิทสฺสนํ. สตฺตมนุสฺสวจเน ปน ‘‘พุทฺโธ อยํ เอทิสโก นรุตฺตโม. อาโมทิตา นรมรู’’ติ จ นิทสฺสนํ, ตสฺมา ‘‘นโรติ ปุริโส, นโรติ สตฺโต, นโรติ มนุสฺโส’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ยถาสมฺภวํ อตฺโถ สํวณฺเณตพฺโพ. Aquí, 'naro' es el varón. Él es 'naro' porque guía (narati/neti). Así como el ser que es el tipo original es llamado 'purisa' en el sentido de excelente por su naturaleza superior, habitando en una posición elevada, así se le llama 'naro' en el sentido de guiar. Pues incluso un individuo que es hijo o hermano se encuentra en la posición de guía para su madre o hermana mayor, y mucho más un hombre para otras mujeres. 'Nārī' es por su unión con el hombre, o 'perteneciente al hombre' es nārī. Además, hay otra derivación de la palabra nara: 'naro' es el que es conducido (nariyati) por su propio karma, ya sea un ser o un humano. Pues se ha dicho: 'El mundo es conducido por el karma'. En cuanto al uso de la palabra nara para referirse al varón, el ejemplo es 'hombres y también mujeres'. En el sentido de ser o humano, los ejemplos son 'el Buddha es tal, el mejor de los hombres (naruttamo)' y 'regocijados, humanos y dioses (naramarū)'; por lo tanto, el significado debe explicarse como 'naro es varón, naro es ser, naro es humano' según corresponda en cada lugar. หร หรเณ. หรณํ ปวตฺตนํ. หรติ. สาวตฺถิยํ วิหรติ. วิหาสิ. วิหํสุ. วิหริสฺสติ. อปฺปมตฺโต วิหิสฺสติ. โวหรติ. สํโวหรติ. สพฺโพ หรติ วา. รูปิยสํโวหาโร, รูปิยสพฺโพหาโร วา. ปาฏิหาริยํ. ปีติปาโมชฺชหาโร. วิหาโร. โวหาโร. อภิหาโร. จิตฺตํ อภินีหรติ. สาสเน วิหรํ, วิหรนฺโต, วิหรมาโน. วิหาตพฺพํ, วิหริตุํ. วิหริตฺวา. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. Hara en el sentido de llevar (haraṇa). Llevar es proceder (pavattana). Harati. 'Mora (viharati) en Sāvatthī'. Vihāsi. Vihaṃsu. Viharissati. 'El diligente morará (vihissatī)'. Voharati (comerciar/hablar). Saṃvoharati. O todo es harati. Rūpiyasaṃvohāro (comercio de plata) o rūpiyasabbohāro. Pāṭihāriyaṃ (prodigio). Pītipāmojjahāro (lo que trae gozo y alegría). Vihāro (morada). Vohāro (uso/comercio/lenguaje). Abhihāro (ofrenda). 'Dirige (abhinīharati) la mente'. 'Morando (viharaṃ, viharanto, viharamāno) en la enseñanza'. 'Se debe morar (vihātabbaṃ)'. 'Para morar (viharituṃ)'. 'Habiendo morado (viharitvā)'. Otros también deben aplicarse. ตตฺถ ปาฏิหาริยนฺติ สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปาฏิหาริยํ. ปฏีติ หิ อยํ สทฺโท ‘‘ปจฺฉา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ ‘‘ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ วิย. วิหาโรติ ฐานนิสชฺชาทินา วิหรนฺติ เอตฺถาติ วิหาโร, ภิกฺขูนํ อาวาโส. วิหรณํ วา วิหาโร, วิหรณกฺริยา. โวหาโรติ พฺยวหาโรปิ ปณฺณตฺติปิ วจนมฺปิ เจตนาปิ. ตตฺถ Allí, 'pāṭihāriya' (prodigio) es aquello que debe ser llevado a cabo (haritabba) después (pacchā) por quien ha cumplido su deber y tiene la mente concentrada. Pues esta palabra 'paṭi' comunica el significado de 'después', como en 'cuando él hubo entrado después (paṭipaviṭṭhamhi), vino otro brahmán', etc. 'Vihāro' es el lugar donde moran (viharanti) de pie, sentados, etc.; una morada de monjes. O la acción de morar es vihāro. 'Vohāro' es tanto el uso (comercio), como la designación, el habla y la intención. Allí — โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ, โวหารํ อุปชีวติ; เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาติ, วาณิโช โส นพฺราหฺมโณ’’ติ. 'Cualquiera entre los hombres que vive del comercio (vohāraṃ); sábelo así, Vāseṭṭha: él es un comerciante, no un brahmán'. อยํ [Pg.153] พฺยวหารโวหาโร นาม. ‘‘สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร’’ติ อยํ ปณฺณตฺติโวหาโร นาม. ตถา ตถา โวหรนฺติ ปรามสนฺตีติ อยํ วจนโวหาโร นาม. ‘‘อฏฺฐ อริยโวหารา, อฏฺฐ อนริยโวหารา’’ติ อยํ เจตนาโวหาโร นาม. อิจฺเจวํ – Este se denomina el uso como comercio (byavahāravohāro). 'Concepto, denominación, designación, uso (vohāro)' se denomina el uso como designación (paṇṇattivohāro). Hablan y se refieren de tal y tal manera: esto se denomina el uso como habla (vacanavohāro). 'Ocho formas nobles de expresión, ocho formas innobles de expresión': esto se denomina el uso como intención (cetanāvohāro). De esta manera — พฺยวหาเร วจเน จ, ปณฺณตฺติเจตนาสุ จ; โวหารสทฺโท จตูสุ, อิเมสฺวตฺเถสุ ทิสฺสติ. En el comercio y en el habla, en la designación y en la intención; el término 'vohāra' se ve en estos cuatro sentidos. หร อปนยเน. อปนยนํ นีหรณํ. โทสํ หรติ. นีหรติ. นีหาโร, ปริหรติ. ปริหาโร. รโชหรณํ. สพฺพโทสหโร ธมฺโม. ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย หรตีติ ปาฏิหาริยํ. มตฺตาวณฺณเภเทเนตฺถ ‘‘ปาฏิเหรํ ปาฏิหีรํ ปาฏิหาริย’’นฺติ ตีณิ ปทรูปานิ, ภวนฺติ. Hara en el sentido de remover (apanayana). Remover es sacar (nīharaṇa). 'Elimina (harati) el defecto'. Nīharati. Nīhāro (evacuación). Pariharati. Parihāro (evitación/cuidado). Rajoharaṇaṃ (removedor de polvo). El Dhamma que elimina todos los defectos. Se llama 'pāṭihāriya' porque elimina (harati) a los seguidores de otras sectas que son oponentes del Bienaventurado y de la Enseñanza. Debido a la diferencia en la medida de las sílabas, existen tres formas: pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ y pāṭihāriyaṃ. หร อาทาเน. อทินฺนํ หรติ. หริสฺสติ. หาหิติ อิจฺจป. ‘‘ขราชินํ ปร สุญฺจ, ขาริกาชญฺจ หาหิตี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. อาหรติ, อวหรติ, สํหรติ, อปหรติ, อุปหรติ, ปหรติ, สมฺปหรติ, สมาหรติ. มโนหโร ปาสาโท. ปรสฺสหรณํ. อาหาโร, อวหาโร, สํหาโร, อุปหาโร, สมฺปหาโร, สมาหาโร. หริยฺยติ, อาหริยฺยติ. อาหริยฺยนฺติ. อาหฏํ, หริตุํ, อาหริตุํ, อาหริตฺวา, อาหริตฺวาน. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. Hara en el sentido de tomar (ādāna). 'Toma (harati) lo no dado'. Harissati. También 'hāhiti'. 'Llevará (hāhiti) la piel de antílope, la lanza y la carga en el balancín': este es el ejemplo aquí. Āharati, avaharati, saṃharati, apaharati, upaharati, paharati, sampaharati, samāharati. 'Palacio encantador (manoharo)'. 'Tomar lo ajeno (parassaharaṇaṃ)'. Āhāro (alimento), avahāro, saṃhāro, upahāro, sampahāro, samāhāro. Hariyyati, āhariyyati. Āhariyyanti. Āhaṭaṃ, harituṃ, āharituṃ, āharitvā, āharitvāna. Otros también deben aplicarse. ธร ธรเณ. ธรณํ วิชฺชมานตา. ธรติ. ธรเต สตฺถุสาสนํ. Dhara en el sentido de sostener (dharaṇa). Sostener es existir (vijjamānatā). Dharati. 'Se mantiene (dharate) la enseñanza del Maestro'. ธร อวิทฺธํสเน. นิพฺพานํ นิจฺจํ ธรติ. Dhara en el sentido de no destrucción (aviddhaṃsana). 'El Nibbāna existe (dharati) eternamente'. ขร ขเย. ขรติ. ขรณํ. นกฺขรนฺติ น ขิยฺยนฺตีติ อกฺขรานิ. นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานีติ โปราณา. Khara en el sentido de agotamiento (khaya). Kharati. Kharaṇaṃ. 'Letras (akkharāni) son las que no se agotan (na khiyyanti)'. 'Las constelaciones (nakkhattāni) son las que no perecen (na nassanti)', según los antiguos. ชาครนิทฺทกฺขเย [Pg.154] ชาครติ. ชาคโร, ชาครณํ, ชาครํ. ทีฆา ชาครโต รตฺติ. ชาครมาโน. อยญฺจ ธาตุ ตนาทิคณํ ปตฺวา ‘‘ชาคโรติ, ปฏิชาคโรตี’’ติ รูปานิ ชเนติ. En el sentido de fin del sueño (niddakkhaya), 'jāgarati' (está despierto). Jāgaro, jāgaraṇaṃ, jāgaraṃ (vigilia). 'Larga es la noche para el que está despierto (jāgarato)'. Jāgaramāno. Y esta raíz, al entrar en el grupo tanādi, genera las formas 'jāgaroti' y 'paṭijāgarotī'. อีร วจเน คติกมฺปเนสุ จ. อีรติ. อีริตํ. เอริตํ. สมีรโณ. ชิเนริโต ธมฺโม. กุปฺปนฺติ วาตสฺสปิ เอริตสฺส. Īra en el sentido de habla (vacana), movimiento (gati) y vibración (kampana). Īrati. Īritaṃ. Eritaṃ. Samīraṇo (viento). 'El Dhamma proclamado (erito) por el Victorioso'. 'Se perturban incluso por el viento cuando se mueve (eritassa)'. ตตฺถ สมีรโณติ วาโต. โส หิ สมีรติ วายติ, สมีเรติ จ รุกฺขสาขาปณฺณาทีนิ สุฏฺฐุ กมฺเปตีติ ‘‘สมีรโณ’’ติ วุจฺจติ. Allí, 'samīraṇo' es el viento. Se llama 'samīraṇo' porque se mueve (samīrati), sopla, y hace que se muevan (samīreti) y vibren fuertemente las ramas y hojas de los árboles. หเร ลชฺชายํ. อลุตฺตนฺโตยเมการนฺโต ธาตุ, คิเล ปีติกฺขเยติ ธาตุ วิย. หรายติ. หรายนํ. อฏฺฏียามิ หรายามิ. Hare [se usa] en el sentido de vergüenza (lajjā). Esta es una raíz que termina en 'e' (ekāranta) sin pérdida de la vocal final, al igual que la raíz en 'gile' [en el sentido de] agotamiento de lo bebido. Harāyati (se avergüenza). Harāyanaṃ (el acto de avergonzarse). Aṭṭīyāmi harāyāmi (me angustio, me avergüenzo). เอตฺถ หรายตีติ ลชฺชติ, หิรึ กโรตีติ อตฺโถ. Aquí, 'harāyati' significa que se avergüenza (lajjati), es decir, que practica el sentido de la vergüenza moral (hiriṃ karoti). ปร ปาลนปูรเณสุ. ‘‘ปรติ, ปรโม’’ติมสฺส รูปานิ, นร นยเนติ ธาตุสฺส ‘‘นรติ นโร’’ติ รูปานิ วิย. Para [se usa] en los sentidos de proteger (pālana) y completar (pūraṇa). Sus formas son 'parati' y 'paramo', al igual que las formas 'narati' y 'naro' de la raíz 'nara' [en el sentido de] guiar (nayana). ตตฺถ ปรตีติ ปาเลติ, ปูรติ วา. สุทฺธกตฺตุวเสนิทํ ปทํ วุตฺตํ. เหตุกตฺตุวเสน หิ ‘‘ปาเรติ ปารยตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. ปรโมติ ปาลโก ปูรโก วา. เอตฺถ จ ‘‘ปารมี’’ติ ปทํ เอตสฺสตฺถสฺส สาธกํ. ตถา หิ ปารมีติ ปรติ, ปาเรติ จาติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปาลโก ปูรโก จ มหาโพธิสตฺโต. ปรมสฺส อิทํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. ครูหิ ปน ‘‘ปูเรตีติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปูรโก ปาลโก จา’’ติ วุตฺตํ, ตํ วีมํสิตพํ. Allí, 'parati' significa que protege (pāleti) o que completa (pūrati). Esta palabra se expresa según el sentido del agente simple (suddhakattu). Pues en el sentido causal (hetukattar), las formas son 'pāreti', 'pārayati', etc. 'Paramo' significa protector o completador. Y aquí, la palabra 'pāramī' (perfección) es la prueba de este significado. Pues 'pāramī' proviene de 'paramo', aquel que protege (parati) y hace cruzar (pāreti); el Gran Bodhisattva, quien es el protector y completador de las virtudes como la generosidad (dāna), etc. 'Pāramī' es lo que pertenece a lo supremo (parama), o el estado o la acción de lo supremo; la práctica de la generosidad, etc. Sin embargo, los maestros (garūhi) han dicho: ''Paramo' es el que completa (pūretī), el completador y protector de las virtudes como la generosidad, etc.'; eso debe ser examinado. วร วรเณ. วรติ. วารโณ, วรุโณ. Vara [se usa] en el sentido de elegir o cubrir (varaṇa). Varati. Vāraṇo, varuṇo. คิร [Pg.155] นิคฺคิรโณ. นิคฺคิรณํ ปคฺฆรณํ. คิรติ, คิริ. Gira [se usa] en el sentido de tragar o emitir (niggiraṇa). 'Niggiraṇa' [significa] fluir o destilar (paggharaṇa). Girati, giri. เอตฺถ คิรีติ ปพฺพตา, โย ‘เสโล’’ติอาทีหิ อเนเกหิ นาเมหิ กถิยติ. โส หิ สนฺธิสงฺขาเตหิ ปพฺเพหิ จิตตฺตา ปพฺพมสฺส อตฺถีติ ปพฺพโต. หิมวมนาทิวเสน ชลสฺส สารภูตานํ เภสชฺชาทิวตฺถูนญฺจ คิรณโต คิรีติ วุจฺจติ. Aquí, 'giri' se refiere a las montañas, que se denominan con muchos nombres como 'selo', etc. Se llama 'pabbato' (montaña) porque posee nudos (pabba), es decir, por estar formada por secciones llamadas articulaciones (sandhi). Se llama 'giri' debido a que 'traga' o contiene (giraṇa) el agua y las sustancias esenciales como medicinas, etc., por medio de [montañas como] el Himavant. อิมานิ ปนสฺส นามานิ – Estos son sus nombres: ปพฺพโต อจโล เสโล, นโค คิริ มหีธโร; อทฺทิ สิลุจฺจโย จาติ, คิริปณฺณตฺติโย อิมา. Pabbato, acalo, selo, nago, giri, mahīdharo, addi y siluccayo; estas son las designaciones para montaña (giri). สุร อิสฺสริยทิตฺตีสุ. สุรติ. สุโร, อสุโร. Sura [se usa] en los sentidos de señorío (issariya) y esplendor (ditti). Surati. Suro, asuro. ตตฺร สโรติ สุรติ อีสติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณาติ วิโรจติ จาติ สุโร. สุนฺทรา รา วาจา อสฺสาติ วา สุโร, เทโว. เทวาภิธานานิ ทิวาทิคเณ ปกาเสสฺสาม. อสุโรติ เทโว วิย น สุรติ น อีสติ น วิโรจติ จาติ อสุโร. สุรานํ วา ปฏิปกฺโข มิตฺตปฏิปกฺขา อมิตฺตา วิยาติ อสุโร, ทานโว, โย ‘‘ปุพฺพเทโว’’ติปิ วุจฺจติ. ตถา หิ กุมฺภชาตเก วุตฺตํ – Allí, 'suro' es el que se mueve (sarati), brilla (surati), ejerce poder (īsati), alcanza el señorío divino y resplandece. O bien, 'suro' es un deva (dios) porque sus palabras (rā) son bellas (sundara). Explicaremos los nombres de los devas en el grupo 'divādi'. 'Asuro' es aquel que, a diferencia de un dios, no brilla, no ejerce poder y no resplandece. O bien, 'asuro' es el oponente de los dioses (surānaṃ paṭipakkho), al igual que los enemigos (amittā) son los oponentes de los amigos (mittapaṭipakkhā); es un dānava (demonio), a quien también se le llama 'antiguo dios' (pubbadeva). Así se dice en el Kumbha Jātaka: ‘‘ยํ เว ปิวิตฺวา ปุพฺพเทวา ปมตฺตา,ติทิวา จุตา สสฺสติยา สมายา; ตํ ตาทิสํ มชฺชมิมํ นิรตฺถํ,ชานํ มหาราช กถํ ปิเวยฺยา’’ติ. ‘Ciertamente, habiendo bebido aquello, los antiguos dioses (pubbadevā), negligentes, cayeron del cielo de los treinta y tres (tidivā) después de mucho tiempo; sabiendo esto, oh gran rey, ¿cómo podría alguien beber semejante licor inútil?’. สคาถาวคฺคสํวณฺณนายํ ปน ‘‘น สุรํ ปิวิมฺห, น สุรํ ปิวิมฺหา’ติ อาหํสุ, ตโต ปฏฺฐาย อสุรา นาม ชาตา’’ติ วุตฺตํ. Sin embargo, en el comentario del Sagāthāvagga se dice: 'Ellos dijeron: "no beberemos licor (surā), no beberemos licor", y desde entonces fueron conocidos como asuras'. อิมานิ [Pg.156] ตทภิธานานิ – Estos son sus nombres: อสุโร ปุพฺพเทโว จ, ทานโว เทวตาริ ตุ; นามานิ อสุรานนฺติ, อิมานิ นิทฺทิเส วิทู. Asuro, pubbadevo, dānavo y devatāri; el sabio debe indicar que estos son los nombres de los asuras. ปาโก อิติ ตุ ยํ นามํ, เอกสฺส อสุรสฺส ตุ; ปณฺณตฺตีติปิ เอกจฺเจ, ครโว ปน อพฺรวุํ. Sin embargo, el nombre 'Pāko' pertenece a un solo asura; no obstante, algunos maestros respetables dijeron que es una designación [general]. กุร สทฺเท อกฺโกเส จ. กุรติ. กุรโร, กุรรี. กุมฺโม, กุมฺมี. Kura [se usa] en los sentidos de sonido (sadda) e insulto (akkosa). Kurati. Kuraro, kurarī (águila pescadora macho y hembra). Kummo, kummī (tortuga macho y hembra). ขุร เฉทเน วิเลขเน จ. ขุรติ. ขุโร. Khura [se usa] en los sentidos de cortar (chedana) y raspar (vilekhana). Khurati. Khuro (navaja o pezuña). มุร สํเวฐเน. มุรติ. มุโร, โมโร. Mura [se usa] en el sentido de envolver (saṃveṭhana). Murati. Muro, moro (pavo real). ฆุร อภิมตฺต สทฺเทสุ. ฆุรติ. โฆโร. Ghura [se usa] en los sentidos de embriaguez (abhimatta) y sonidos. Ghurati. Ghoro (terrible). ปุร อคฺคคมเน. อคฺคคมนํ นาม ปธานคมนํ, ปฐมเมว คมนํ วา. ปุรติ. ปุรํ, ปุรี. อวาปุรติ. อวาปุเรตํ อมตสฺส ทฺวารํ. อวาปุรณํ อาทาย คจฺฉติ. Pura [se usa] en el sentido de ir a la cabeza (aggagamane). 'Ir a la cabeza' significa ir como líder, o ir primero. Purati. Puraṃ, purī (ciudad). Avāpurati (abre). 'Abrid esta puerta de lo inmortal (amatassa dvāraṃ)'. 'Va tomando la llave (avāpuraṇaṃ)'. ตตฺถ ปุรนฺติ ราชธานี. ตถา หิ ‘‘นครํ ปุรํ ปุรี ราชธานี’’ติ เอเต ปริยายา. ‘‘เอโส อาฬาริโก โปโส, กุมารี ปุรมนฺตเร’’ติอาทีสุ ปน เคหํ ‘‘ปุร’’นฺติ วุจฺจติ. ปธานตาย ปุรโต ปุรโต คมเนน คนฺตพฺพนฺติ ปุรํ, ราชธานี เจว เคหญฺจ. อวาปุรณนฺติ อวาปุรนฺติ วิวรนฺติ ทฺวารํ เอเตนาติ อวาปุรณํ, ยํ ‘‘กุญฺจิกา’’ติปิ ‘‘ตาโฬ’’ติปิ วุจฺจติ. อวาปุรตีติอาทีสุ อว อาอิจฺจุโภ อุปสคฺคาติ ทฏฺฐพฺพา. Allí, 'puraṃ' significa capital (rājadhānī). Pues estos son sinónimos: 'nagaraṃ', 'puraṃ', 'purī' y 'rājadhānī'. Sin embargo, en pasajes como 'Ese hombre es un cocinero, la joven está dentro de la casa (puramantare)', se llama 'pura' a la casa (geha). Se debe ir hacia el frente debido a su importancia, por eso 'pura' [se refiere a] tanto la capital como la casa. 'Avāpuraṇa' (llave) es aquello con lo que se abre (vivaranti) la puerta (dvāraṃ); lo cual también se llama 'kuñcikā' y 'tāḷo'. En 'avāpuratī', etc., debe verse que 'ava' y 'ā' son ambos prefijos. ผร ผรเณ. ผรณํ นาม พฺยาปนํ คมนํ วา. สมํ ผรติ สีเตน. อาหารตฺถํ ผรติ. ผรณํ. Phara [se usa] en el sentido de difundir (pharaṇa). 'Pharaṇa' significa impregnar (byāpana) o ir (gamana). Impregna por igual con el frío. Se difunde para [obtener] alimento. Pharaṇa (difusión o impregnación). คร อุคฺคเม. ครติ. ครุ. Gara [se usa] en el sentido de elevarse (uggame). Garati. Garu (pesado, maestro o venerable). ครูติ [Pg.157] มาตาปิตาทโย คารวยุตฺตปุคฺคลา. เต หิ ครนฺติ อุคฺคจฺฉนฺติ อุคฺคตา ปากฏา โหนฺตีติ ครูติ วุจฺจนฺติ. อปิจ ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ภาริยฏฺเฐน ครูติ วุจฺจนฺติ. ครุสทฺโท ‘‘อิทมาสนํ อตฺร ภวํ นิสีทตุ, ภวญฺหิ เม อญฺญตโร ครูน’’นฺติ เอตฺถ มาตาปิตูสุ ทิสฺสติ. ‘‘สนรามรโลกครุ’’นฺติ เอตฺถ สพฺพโลกาจริเย สพฺพญฺญุมฺหิ. อปิจ ครุสทฺโท อญฺเญสฺวตฺเถสุปิ ทิสฺสติ. สพฺพเมตํ เอกโต กตฺวา อตฺริทํ วุจฺจติ – Se llama 'garū' a las personas dignas de respeto, como la madre, el padre, etc. Pues se dicen 'garū' porque 'garanti' (se elevan), es decir, son elevados y manifiestos. Además, se llaman 'garū' en el sentido de pesados (bhāriya), como un parasol de piedra. La palabra 'garu' se ve [aplicada] a la madre y el padre en: 'Que su excelencia se siente en este asiento, pues su excelencia es para mí uno de mis superiores (garūnaṃ)'. En 'maestro del mundo de hombres y dioses (sanarāmaralokagaru)', se aplica al Omnisciente, el maestro de todo el mundo. Además, la palabra 'garu' se ve en otros sentidos. Reuniendo todo esto, se dice lo siguiente: มาตาปิตาจริเยสุ, ทุชฺชเร อลหุมฺหิ จ; มหนฺเต จุคฺคเต เจว, นิเฉกาทิกเรสุ จ; ตถา วณฺณวิเสเสสุ, ครุสทฺโท ปวตฺตติ. La palabra 'garu' se emplea para la madre, el padre y los maestros; para lo que es difícil de digerir (dujjara), lo que no es ligero (alahu), lo grande (mahanta), lo elevado (uggata), y para aquellos que actúan con pericia (nicheka), etc.; asimismo, [se usa] para tipos especiales de sílabas (vaṇṇavisesa). เกจิ ปนาจริยา ‘‘ครุ ครู’’ติ จ ทฺวิธา คเหตฺวา ภาริยวาจกตฺเต ครุสทฺโท ฐิโต. อาจริยวาจกตฺเต ปน คุรุสทฺโทติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. ปาฬิวิสเย หิ สพฺเพสมฺปิ ยถาวุตฺตานํ อตฺถานํ วาจกตฺเต ครุสทฺโทเยว อิจฺฉิตพฺโพ, อการสฺส อาการภาเว ‘‘คารว’’นฺติ สวุทฺธิกสฺส ตทฺธิตนฺตปทสฺส ทสฺสนโต. สกฺกฏภาสาวิสเย ปน คุรุสทฺโทเยว อิจฺฉิตพฺโพ, อุการสฺส วุทฺธิภาเว อญฺญถา ตทฺธิตนฺตปทสฺส ทสฺสนโต. Sin embargo, algunos maestros, tomando 'garu' y 'gurū' por separado, dicen que la palabra 'garu' se establece en el sentido de pesado, mientras que la palabra 'guru' se establece en el sentido de maestro; eso no debe ser aceptado. En el ámbito del lenguaje pali, debe aceptarse únicamente la palabra 'garu' para expresar todos los significados mencionados anteriormente, debido a que se observa la palabra derivada (taddhita) 'gārava' con el fortalecimiento (vuddhi) de la 'a' en 'ā'. En cambio, en el ámbito de la lengua sánscrita, se acepta únicamente la palabra 'guru', debido a que se observa de otro modo la palabra derivada con el fortalecimiento de la 'u'. มร ปาณจาเค. มรติ. มตฺตุํ. มริตฺวา. เหตุกตฺตริ ‘‘ปุริโส ปุริสํ มาเรติ, มารยติ. ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ มาราเปติ, มาราปยติ. ปุริโส ปุริสํ มาเรตุํ มาเรตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ รูปานิ. มจฺโจ. มรุ. มรณํ, มจฺจุ. มฏฺฏุ. มาโร. Mara [se usa] en el sentido de abandonar la vida (pāṇacāga). Marati (muere). Mattuṃ (para morir). Maritvā (habiendo muerto). En el agente causal (hetukattar): 'el hombre mata (māreti, mārayati) al hombre. El hombre hace que [otro] mate (mārāpeti, mārāpayati) al hombre por medio de un hombre. El hombre [va] para matar (māretuṃ), habiendo matado (māretvā) al hombre', etc. Macco (mortal), maru (deva), maraṇaṃ (muerte), maccu (muerte), maṭṭu (muerte), māro (Mara). ตตฺถ มตฺตุนฺติ มริตุํ. ตถา หิ อลีนสตฺตุชาตเก ‘‘โย มตฺตุมิจฺเฉ ปิตุโน ปโมกฺขา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. มจฺโจติ มริตพฺพสภาวตาย ‘‘มจฺโจ’’ติ ลทฺธนาโม สตฺโต[Pg.158]. มรูติ ทีฆายุโกปิ สมาโน มรณสีโลติ มรุ, เทโว. มรณนฺติ จุติ. Allí, 'mattuṃ' significa para morir (marituṃ). Así, en el Alīnasattu Jātaka se ve el texto: 'quien desee morir (mattuṃ) por la liberación de su padre'. 'Macco' (mortal) es el ser que recibe este nombre por tener la naturaleza de morir. 'Maru' (deva) es un dios que, a pesar de tener una vida larga, tiene la naturaleza de la muerte (maraṇasīlo). 'Maraṇaṃ' significa el fallecimiento (cuti). มรณํ อนฺตโก มจฺจุ, หินฺทํ กาโล จ มฏฺฏุ จ; นิกฺเขโป จุติ เจตานิ, นามานิ มรณสฺส เว. Maraṇaṃ, antako, maccu, hindaṃ, kālo, maṭṭu, nikkhepo y cuti; estos son ciertamente los nombres de la muerte. มาโรติ สตฺตานํ กุสลํ มาเรตีติ มาโร, กามเทโว. Se llama Māra porque mata lo saludable de los seres; es el devatā del deseo sensorial. อิมานิสฺส นามานิ – Estos son sus nombres: มาโร นมุจิ กณฺโห จ, วสวตฺติ ปชาปติ; ปมตฺตพนฺธุ มทฺทโน, ปาปิมา ทพฺพโกปิ จ; กนฺทปฺโป จ รติปติ, กาโม จ กุสุมายุโธ. Māra, Namuci, Kaṇha, Vasavatti, Pajāpati, Pamattabandhu, Maddana, Pāpimā, Dabbaka, Kandappa, Ratipati, Kāma y Kusumāyudha. อญฺเญ อญฺญานิปิ นามานิ วทนฺติ, ตานิ สาสนานุโลมานิ น โหนฺตีติ อิธ น ทสฺสิตานิ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาโร, นมุจิ, กณฺโห, ปมตฺตพนฺธู’’ติ จตฺตาโรว นามานิ อาคตานิ. Otros mencionan otros nombres, pero como no están en conformidad con la Enseñanza, no se muestran aquí. Sin embargo, en los Comentarios, aparecen solo cuatro nombres: Māra, Namuci, Kaṇha y Pamattabandhu. เอตฺถ จ มาโรติ เทวปุตฺตมาเรน สทฺธึ ปญฺจ มารา กิเลสมาโร ขนฺธมาโร อภิสงฺขารมาโร มจฺจุมาโร เทวปุตฺตมาโรติ. En este contexto, bajo el término Māra, junto con el devaputtamāra, se encuentran los cinco Māras: Kilesamāra, Khandhamāra, Abhisaṅkhāramāra, Maccumāra y Devaputtamāra. ธร อวตฺถาเน. ธรติ. La raíz √dhara tiene el sentido de permanencia. Dharati (él sostiene). ภร โปสเน. ภรติ. ภริโต, ภตฺตา. La raíz √bhara tiene el sentido de sustento. Bharati (él sustenta). Bharito (sustentado), bhattā (proveedor). ถร สนฺถรเณ. ถรติ, สนฺถรติ. สนฺถรณํ. La raíz √thara tiene el sentido de extender. Tharati, santharati (él extiende). Santharaṇaṃ (extensión). ทร วิทารเณ. ภูมึ ทรติ. กุทาโล. La raíz √dara tiene el sentido de hendidura. Bhūmiṃ darati (él hiende la tierra). Kudālo (una azada). ทร ทาเห. กาโย ทรติ. ทโร, ทรโถ. La raíz √dara tiene el sentido de ardor. Kāyo darati (el cuerpo arde). Daro, daratho (angustia, aflicción). ติร อโธคติยํ. ติรติ. ติรจฺฉาโน, ติรจฺฉา วา. La raíz √tira tiene el sentido de movimiento inferior (u horizontal). Tirati (él se mueve a través). Tiracchāno o tiracchā (animal). อร คติยํ. อรติ. อตฺถํ, อตฺโถ, อุตุ. La raíz √ara tiene el sentido de movimiento. Arati (él va). Atthaṃ, attho (meta, significado), utu (estación). เอตฺถ [Pg.159] อตฺถํ วุจฺจติ นิพฺพานํ. ตํ ตํ สตฺตกิจฺจํ อรติ วตฺเตตีติ อุตุ. Aquí, por "attha", se refiere al Nibbāna. "Utu" es lo que hace que procedan las diversas tareas de los seres. รการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de raíces que terminan en la letra 'ra'. ลการนฺตธาตุ Raíces que terminan en la letra 'la'. ลา อาทาเน. ลาติ. ลานํ, ครุโฬ, สีหโฬ, ราหุโล, กุสลํ, พาโล, มหลฺลโก, มหลฺลิกา. La raíz √lā tiene el sentido de tomar. Lāti (él toma). Lānaṃ, garuḷo, sīhaḷo, rāhulo, kusalaṃ, bālo, mahallako, mahallikā. ตตฺร ครุโฬติ ครุํ ลาติ อาททาติ คณฺหาตีติ ครุโฬ, โย ‘‘สุปณฺโณ, ทิชาธิโป, นาคาริ, กโรฏี’’ติ จ วุจฺจติ. สีหโฬติ สีหํ ลาติ อาททาติ คณฺหาตีติ สีหโฬ, ปุพฺพปุริโส. ตพฺพํเส ชาตา เอตรหิ สพฺเพปิ สีหฬา นาม ชาตา. En este sentido, "garuḷo" es quien toma algo pesado (garu), también llamado supaṇṇo, dijādhipo, nāgāri y karoṭī. "Sīhaḷo" es quien toma un león, un ancestro primordial. Todos los nacidos en ese linaje se conocen actualmente como sīhaḷas. ราหุโลติอาทีสุ ปน ราหุ วิย ลาติ คณฺหาตีติ ราหุโล, โก โส? สิกฺขากาโม อายสฺมา ราหุลภทฺโท พุทฺธปุตฺโต. ตสฺส หิ ชาตทิวเส สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘ปุตฺตสฺส เม ตุฏฺฐึ นิเวเทถา’’ติ อุยฺยาเน กีฬนฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส สาสนํ ปหิณิ. โพธิสตฺโต ตํ สุตฺวา ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อาห. ปุตฺตสฺส หิ ชายนํ ราหุคฺคโห วิย โหติ. ตณฺหากิลิสฺสนตาปาทนโต พาฬฺเหน จ สงฺขลิกาทิพนฺธเนน พนฺธํ วิย โหติ มุจฺจิตุํ อปฺปทานโตติ ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อาห. ราชา ‘‘กึ เม ปุตฺโต อวจา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ วจนํ สุตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย เม นตฺตา ‘ราหุโล’ ตฺเวว โหตู’’ติ อาห, ตโต ปฏฺฐาย กุมาโร ราหุโล นาม ชาโต. Con respecto a "Rāhulo" y otros, es quien toma como Rāhu. ¿Quién es él? El venerable Rāhulabhadda, hijo del Buddha, deseoso de entrenamiento. En el día de su nacimiento, el rey Suddhodana envió un mensaje al Bodhisatta, que estaba recreándose en el parque, diciendo: "Anunciad mi alegría a mi hijo". El Bodhisatta, al oírlo, dijo: "Ha nacido Rāhu, ha nacido una atadura". El nacimiento de un hijo es como la captura por Rāhu. Debido a la producción de aflicción por el deseo y la fuerte atadura como una cadena, difícil de liberar, dijo: "Ha nacido Rāhu, ha nacido una atadura". El rey preguntó: "¿Qué dijo mi hijo?", y al oír esas palabras dijo: "A partir de ahora, que mi nieto se llame precisamente 'Rāhulo'". Desde entonces, el príncipe fue conocido como Rāhulo. มหาปทานสุตฺตฏีกายญฺหิ [Pg.160] ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ เอตฺถ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ วุตฺตํ, ตํ ปน ‘‘ราหุโล’’ติ วจนสฺสตฺถํ ปากฏํ กาตุํ อธิปฺปายตฺถวเสน วุตฺตํ. น หิ เกวโล ‘‘ราหู’’ติ สทฺโท ‘‘ราหุคฺคโห’’ติ อตฺถํ วทติ, อถ โข ชาตสทฺทสมฺพนฺธํ ลภิตฺวา วทติ. ตถา หิ ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ โพธิสตฺเตน วุตฺตวจนสฺส ‘‘ราหุคฺคโห ชาโต’’ติ อตฺถฺौ ภวติ, ตสฺมา สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘มม นตฺตา ราหุ วิย ลาตีติ ราหุโลติ วตฺตพฺโพ’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ราหุโลตฺเวว โหตู’’ติ อาหาติ ทฏฺฐพฺพํ. En el subcomentario del Mahāpadāna Sutta se dice que "Rāhu jāto" significa "la captura de Rāhu" (un eclipse); esto se dijo con la intención de aclarar el significado de la palabra "Rāhulo". La palabra "Rāhu" por sí sola no significa "captura", sino que adquiere ese sentido en relación con la palabra "nacido". Así, las palabras del Bodhisatta "Rāhu ha nacido" tienen el significado de "ha ocurrido una captura por Rāhu". Por lo tanto, debe entenderse que el rey Suddhodana, pensando que "mi nieto toma como Rāhu, debe ser llamado Rāhulo", dijo: "Que sea Rāhulo". เกจิ ปน ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปฐนฺติ, กตฺถจิ โปตฺถเก จ ลิขนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ, อตฺถสฺส อยุตฺติโต ฏีกาย จ สทฺธึวิโรจโต. น หิ ‘‘ราหุโล’’ติ กุมารสฺส นามํ ปฐมํ อุปฺปนฺนํ, ปจฺฉาเยว ปน อุปฺปนฺนํ อยฺยเกน ทินฺนตฺตา, ตสฺมา ตทา โพธิสตฺเตน ‘‘ราหุโล ชาโต’’ติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ. ยถา หิ อนภิสิตฺเต อราชินิ ปุคฺคเล ‘‘มหาราชา’’ติ โวหาโร นปฺปวตฺตติ. ฏีกายญฺจ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ วุตฺตํ. อถาปิ เตสํ สิยา ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปทสฺส วิชฺชมานตฺตา เอว ฏีกายํ ‘‘ราหุคฺคโห’’ติ ภาววเสน ลาสทฺเทน สมานตฺโถ อาทานตฺโถ คหสทฺโท วุตฺโตติ เอวมฺปิ นุปปชฺชติ, ‘‘ราหุลานํ ชาตํ พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปาฐสฺส วตฺตพฺพตฺตา. ราหุโลติ หิ อิทํ ปทํ ‘‘สีหโฬ’’ติ ปทํ วิย ทพฺพวาจกํ, น กทาจิปิ ภาววาจกํ, ตสฺมา ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ เอตํ เอกจฺเจหิ ทุโรปิตํ ปาฐํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อยเมว ปาโฐ คเหตพฺโพ, สารโต จ ปจฺเจตพฺโพ สุปริสุทฺเธสุ อเนเกสุ โปตฺถเกสุ ทิฏฺฐตฺตา, โปราเณหิ จ คมฺภีรสุขุมญาเณหิ อาจริยปจาริเยหิ ปฐิตตฺตา. Algunos leen "Rāhulo jāto bandhanaṃ jātaṃ" y lo escriben así en algunos libros, pero eso no es correcto, pues no concuerda con el sentido ni con el subcomentario. El nombre "Rāhulo" para el príncipe no existía al principio, sino que surgió después al ser otorgado por su abuelo; por lo tanto, no sería apropiado que el Bodhisatta dijera en ese momento "Rāhulo ha nacido". Así como no se usa el término "Gran Rey" para alguien que aún no ha sido consagrado rey. El subcomentario dice: "Rāhu significa captura por Rāhu". Por tanto, no se debe aceptar la lectura errónea "Rāhulo ha nacido", sino la lectura "Rāhu ha nacido, una atadura ha nacido", la cual debe considerarse como la verdadera por encontrarse en numerosos libros puros y haber sido transmitida por antiguos maestros de profunda y sutil sabiduría. อยํ [Pg.161] ปเนตฺถ สาธิปฺปายา อตฺถปฺปกาสนา – ราหุ ชาโตติ โพธิสตฺโต ปุตฺตสฺส ชาตสาสนํ สุตฺวา สํเวคปฺปตฺโต ‘‘อิทานิ มม ราหุ ชาโต’’ติ วทติ, มุจฺจิตุํ อปฺปทานวเสน มม คหณตฺถํ ราหุ อุปฺปนฺโนติ หิ อตฺโถ. พนฺธนํ ชาตนฺติ อิมินา ‘‘มม พนฺธนํ ชาต’’นฺติ วทติ. ตถา หิ ฏีกายํ วุตฺตํ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ. ตตฺถ ราหุคฺคโหติ คณฺหาตีติ คโห, ราหุ เอว คโห ราหุคฺคโห, มม คาหโก ราหุ ชาโตติ อตฺโถ. อถ วา คหณํ คโห, ราหุโน คโห ราหุคฺคโห, ราหุคฺคหณํ มม ชาตนฺติ อตฺโถ. ปุตฺโต หิ ราหุสทิโส. ปิตา จนฺทสทิโส ปุตฺตราหุนา คหิตตฺตา. Esta es la explicación del significado: al oír la noticia del nacimiento de su hijo, el Bodhisatta, conmovido, dijo "Rāhu ha nacido", queriendo decir que ha surgido un Rāhu para capturarme, sin darme oportunidad de liberarme. Con "ha nacido una atadura", dice "ha nacido mi atadura". Como dice el subcomentario: "Rāhūti rāhuggaho". Allí, "gaho" es el que captura; Rāhu mismo es el capturador (rāhuggaho), significando "ha nacido mi capturador, Rāhu". O bien, "gaho" es la captura; la captura de Rāhu es "rāhuggaho", significando "me ha ocurrido la captura de Rāhu". Pues el hijo es similar a Rāhu y el padre es similar a la luna, al ser capturado por el hijo-Rāhu. เอกจฺเจ ปน ‘‘ราหุโลตฺเวว โหตู’’ติ อิมํ ปเทสํ ทิสฺวา ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ วุตฺเต อิมินา น สเมติ, ‘‘ราหุโล ชาโต’’ติ วุตฺเตเยว ปน สเมตีติ มญฺญมานา เอวํ ปาฐํ ปฐนฺติ ลิขนฺติ จ, ตสฺมา โส อนุปปริกฺขิตฺวา ปฐิโต ทุโรปิโต ปาโฐ น คเหตพฺโพ, ยถาวุตฺโต โปราณโก โปราณาจริเยหิ อภิมโต ปาโฐเยว อายสฺมนฺเตหิ คเหตพฺโพ อตฺถสฺส ยุตฺติโต, ฏีกาย จ สทฺธึ อวิโรธโตติ. Algunos, viendo la frase "que sea Rāhulo", piensan que esto no concuerda con "Rāhu ha nacido", sino que solo concuerda con "Rāhulo ha nacido", y por eso leen y escriben así el texto. Por lo tanto, esa lectura errónea, hecha sin investigación, no debe ser aceptada; los venerables deben aceptar solo la lectura antigua preferida por los maestros antiguos, por ser lógica y no contradecir el subcomentario. ตตฺถ กุสลนฺติ กุจฺฉิตานํ ปาปธมฺมานํ สานโต ตนุกรณโต ญาณํ กุสํ นาม, เตน กุเสน ลาตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ กุสลํ. พาโลติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกสงฺขาเต ทฺเว อนตฺเถ เทวทตฺตโกกาลิกาทโย วิย ลาติ อาททาตีติ พาโล. อิมานิ ปน ตํนามานิ – En este contexto, "kusalaṃ" (lo saludable) proviene de "kusa", que es el conocimiento, llamado así por reducir o atenuar los estados malvados y despreciables; lo que debe ser tomado o practicado mediante ese "kusa" es "kusalaṃ". "Bālo" (el necio) es quien toma o recibe los dos tipos de perjuicios, el de esta vida y el de la futura, como Devadatta y Kokālika. Estos son sus nombres: พาโล อวิทฺวา อญฺโญ จ, อญฺญาณี อวิจกฺขโณ; อปณฺฑิโต อกุสโล, ทุมฺเมโธ กุมติ ชโฬ. Bālo, avidvā, añño, aññāṇī, avicakkhaṇo, apaṇḍito, akusalo, dummedho, kumati y jaḷo. เอฬมูโค [Pg.162] จ นิปฺปญฺโญ, ทุมฺเมธี อวิทู มโค; อวิญฺญู อนฺธพาโล จ, ทุปฺปญฺโญ จ อวิทฺทสุ. Sordomudo y sin sabiduría, insensato, criatura ignorante; sin entendimiento y tonto ciego, falto de sabiduría y desconocedor. มหลฺลโกติ มหตฺตํ ลาติ คณฺหาตีติ มหลฺลโก, ชิณฺณปุริโส. อิมานิสฺส นามานิ – Se llama 'mahallaka' a quien toma (lāti) la grandeza (mahattaṃ); un hombre envejecido. Estos son sus nombres: ชิณฺโณ มหลฺลโก วุทฺโธ, พุทฺโธ วุฑฺโฒ จ กตฺตโร; เถโร จาติ อิเม สทฺทา, ชิณฺณปญฺญตฺติโย สิยุํ. Jiṇṇa, mahallaka, vuddha, buddha, vuḍḍha y kattara; junto con thera, estas palabras designan a alguien envejecido. ตถา หิ – Así pues: ‘‘ทุเร อปสฺสํ เถโรว, จกฺขุํ ยาจิตุมาคโต’’; เอวมาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ, เถรสทฺโท มหลฺลเก. «Sin ver a lo lejos, como un anciano, ha venido a pedir un ojo»; en tales pasajes, la palabra 'thera' debe entenderse como anciano. อิมานิ ปน นามานิ อิตฺถิยา อิตฺถิลิงฺควเสน วตฺตพฺพานิ – Sin embargo, estos nombres deben decirse en género femenino para una mujer: ชิณฺณา มหลฺลิกา วุทฺธี, พุทฺธี วุฑฺฒี จ กตฺตรา; เถรี จาติ อิเม สทฺทา, นามํ ชิณฺณาย อิตฺถิยา; Jiṇṇā, mahallikā, vuddhī, buddhī, vuḍḍhī y kattarā; junto con therī, estas palabras son nombres para una mujer anciana. ทล ผล วิสรเณ. ทลติ. ผลติ. ทลิโต รุกฺโข. ผลิโต ภูมิภาโค. Dala y phala significan estallar o partir. Dalati (se parte). Phalati (se abre). Un árbol partido (dalito). Una región de la tierra agrietada (phalito). อล ภูสเน. อลติ. อลงฺกาโร, อลงฺกโต, อลงฺกตํ. ‘‘สาลงฺกานนโยเคปิ, สาลงฺกานนวชฺชิตา’’ติ อิมิสฺสญฺหิ กวีนํ กพฺพรจนายํ อลงฺกสทฺโท ภูสนวิเสสํ วทติ. เกจิ ปเนตฺถ อล ภูสนปริยาปนวารเนสูติ ธาตุํ ปฐนฺติ, ‘‘อลตี’’ติ จ รูปํ อิจฺฉนฺติ. มยํ ปน อลธาตุสฺส ปริยตฺตินิวารณตฺถวาจกตฺตํ น อิจฺฉาม ปโยคาทสฺสนโต. นิปาตภูโต ปน อลํสทฺโท ปริยตฺตินิวารณตฺถวาจโก ทิสฺสติ ‘‘อลเมตํ สพฺพํ. อลํ เม เตน รชฺเชนา’’ติอาทีสุ. Ala significa ornamentar. Alati. Alaṅkāra (ornamento), alaṅkata (adornado), alaṅkataṃ. «Incluso ante la posibilidad de usar ornamentos, están libres de ornamentos»; en esta composición poética, la palabra 'ala' se refiere a un tipo especial de adorno. Algunos aquí leen la raíz 'ala' con los significados de ornamentar, suficiencia y prevención, y proponen la forma 'alati'. Pero nosotros no aceptamos que la raíz 'ala' signifique suficiencia o prevención debido a la falta de uso. Sin embargo, la palabra indeclinable 'alaṃ' se observa con el significado de suficiencia o prevención en frases como «esto es suficiente (alaṃ) para todo» o «tengo suficiente (alaṃ) con ese reino», etc. มีล นิเมลเน. มีลติ, นิมีลติ, อุมฺมีลติ. นิมีลนํ. Mīla significa cerrar. Mīlati, nimīlati (cerrar los ojos), ummīlati (abrir los ojos). Nimīlana (el acto de cerrar). พิล ปติตฺถมฺเภ. พิลติ. Bila significa apoyar o sostener. Bilati. นีล [Pg.163] วณฺเณ. นีลวตฺถํ. Nīla se refiere al color. Una vestidura azul (nīlavatthaṃ). สีล สมาธิมฺหิ. สีลติ. สีลํ, สีลนํ. Sīla significa compostura. Sīlati. Sīla (virtud), sīlana (el acto de practicar la virtud). เอตฺถ สีลนฺติ สีลนฏฺเฐน สีลํ. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘สีลนฺติ เกนฏฺเฐน สีลํ? สีลนฏฺเฐน สีลํ, กิมิทํ สีลนํ นาม? สมาธานํ วา กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อุปธารณํ วา กุสลานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ. เอตเทว หิ เอตฺถ อตฺถทฺวยํ สทฺทลกฺขณวิทู อนุชานนฺติ. อญฺเญ ปน ‘สิรฏฺโฐ สีลฏฺโฐ, สีตลฏฺโฐ สีลฏฺโฐ’ติ เอวมาทินา นเยเนตฺถ อตฺถํ วณฺเณนฺตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘อตฺถทฺวยํ สทฺทลกฺขณ วิทู อนุชานนฺตี’’ติ อิทํ ‘‘สีล สมาธิมฺหิ สีล อุปธารเณ’’ติ ทฺวิคณิกสฺส สีลธาตุสฺส อตฺเถ สนฺธาย วุตฺตํ. อิมสฺส หิ จุราทิคณํ ปตฺตสฺส อุปธารเณ ‘‘สีเลติ, สีลยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ, อุปธาเรตีติปิ เตสํ อตฺโถ. อิธ ปน ภูวาทิคณิกตฺตา สมาธานตฺเถ ‘‘สีลตี’’ติ รูปํ ภวติ, สมาธิยตีติ ตสฺส อตฺโถ. ปุนปิ เอตฺถ โสตูนํ สุขคฺคหณตฺถํ นิพฺพจนานิ วุจฺจนฺเต. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ. อถ วา สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ สีลํ. อิมานิ ภูวาทิคณิกวเสน นิพฺพจนานิ. จุราทิคณิกวเสน ปน สีเลติ กุสเล ธมฺเม อุปธาเรติ ปติฏฺฐาภาเวน ภุโส ธาเรตีติ สีลํ. สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ ภุโส ธาเรนฺติ สาธโวติ สีลนฺติ นิพฺพจนานิ. Aquí, 'sīla' se llama así en el sentido de armonización (sīlana). Se dice en el Visuddhimagga: «¿En qué sentido es sīla? Sīla es en el sentido de armonización (sīlana). ¿Qué es esta armonización? Significa la composición de las acciones corporales y verbales, es decir, el estado de no estar disperso debido a la buena conducta. O bien, significa sostener, en el sentido de ser la base para los estados saludables. En efecto, los conocedores de las características de las palabras reconocen estos dos significados. Otros, sin embargo, explican el significado aquí de maneras tales como: 'sentido de preeminencia es el sentido de sīla, sentido de frescura es el sentido de sīla'». En ese contexto, 'los conocedores de las características de las palabras reconocen estos dos significados' se dice con referencia a los significados de la raíz 'sīla', que pertenece a dos grupos: 'sīla' en el sentido de compostura y 'sīla' en el sentido de sostener. Pues cuando esta raíz pertenece al grupo curādi, en el sentido de sostener, sus formas son 'sīleti' y 'sīlayati', significando 'él sostiene'. Pero aquí, por pertenecer al grupo bhūvādi, en el sentido de compostura, su forma es 'sīlati', significando 'se compone'. Nuevamente, aquí se dan derivaciones para que los oyentes las comprendan fácilmente: 'sīla' es aquello que compone o armoniza las acciones corporales, etc., de modo que no se dispersen por la buena conducta. O bien, 'sīla' es aquello por lo cual se compone la mente. Estas son derivaciones según el grupo bhūvādi. Pero según el grupo curādi, 'sīla' es lo que sostiene los estados saludables, lo que los mantiene firmemente como una base. O bien, los virtuosos sostienen con esto los estados saludables, los mantienen firmemente; de ahí la derivación 'sīla'. กิล พนฺเธ. กิลติ. กิลํ. Kila significa atar. Kilati. Una estaca (kilaṃ). กูล อาวรเณ. กุลติ. กูลํ. วเห รุกฺเข ปกูลเช. กูลํ พนฺธติ. นทีกูเล วสามหํ. กูลติ อาวรติ อุทกํ พหิ นิกฺขมิตุํ น เทตีติ กูลํ. Kūla significa cubrir o cercar. Kulati. Kūla (orilla o ribera). [Como] un árbol nacido en la ribera que es arrastrado. Construye un dique. Vivo en la orilla del río. Se llama 'kūla' porque cerca u obstruye el agua y no permite que se desborde. สูล [Pg.164] รุชายํ. สูลติ. สูลํ. กณฺณสูลํ น ชเนติ. Sūla significa dolor. Sūlati. Sūla (dolor agudo o lanza). No produce dolor de oídos. ตูล นิกฺกรีเส. นิกฺกรีสํ นาม กรีสมตฺเตนปิ อมิเนตพฺพโต ลหุภาโวเยว. ตูลติ. ตูลํ ภฏฺฐํว มาลุโต. Tūla significa ligereza (sin peso). 'Nikkarīsa' se refiere a la ligereza extrema, ya que no puede ser medido ni siquiera por una pizca (karīsa). Tūlati. Como algodón (tūla) arrastrado por el viento. ปุล สงฺฆาเต. ปุลติ. ปญฺจปุลิ. Pula significa agrupación o montón. Pulati. Pañcapuli (un grupo de cinco). มูล ปติฏฺฐายํ มูลติ. มูลํ. มูลสทฺโท ‘‘มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสฺสีรนาฬิมตฺตานิปี’’ติอาทีสุ มูลมูเล ทิสฺสติ. ‘‘โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทีสุ อสาธารณเหตุมฺหิ. ‘‘ยาวมชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ, เอตฺตาวตา รุกฺขมูล’’นฺติอาทีสุ สมีเป. อตฺริทํ วุจฺจติ – Mūla significa fundamento. Mūlati. Mūla (raíz o base). La palabra 'mūla' aparece en el sentido de raíz literal en frases como «debe arrancar las raíces (mūlāni), incluso si son solo fibras de ussīra». En «la codicia es una raíz de lo perjudicial», se refiere a una causa única. En «la sombra se extiende al mediodía... todo eso es la base del árbol (rukkhamūla)», se refiere a la cercanía. Al respecto se dice: มูลมูเล มูลสทฺโท, ปทิสฺสติ ตเถว จ; อสาธารณเหตุมฺหิ, สมีปมฺหิ จ วตฺตติ. La palabra 'mūla' se observa con el significado de raíz, y asimismo funciona para designar una causa única y para denotar cercanía. ผล นิพฺพตฺติยํ. รุกฺโข ผลติ. รุกฺขผลานิ ภุญฺชนฺตา. มหปฺผลํ มหานิสํสํ. โสตาปตฺติผลํ. ตตฺถ ผลนฺติ มหานิพฺพตฺติกํ. Phala significa producción. El árbol da fruto (phalati). Comiendo los frutos de los árboles. De gran fruto, de gran beneficio. El fruto de la entrada en la corriente. En este contexto, 'phala' significa aquello que se ha producido grandemente. ผล เภเท. ผลติ. มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธา. ปาทา ผลึสุ. ตตฺถ ผลตูติ ภชฺชิตุ. Phala significa rotura. Phalati. Que tu cabeza se parta en siete pedazos. Los pies se agrietaron. En ese caso, 'phalatu' significa romperse. ผล อพฺยตฺตสทฺเท. อสนี ผลติ. ทฺเวเม ภิกฺขเว อสนิยา ผลนฺติยา น สนฺตสนฺติ. ผลนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา. Phala se refiere a un sonido indistinto. El trueno estalla (phalati). «Monjes, estos dos no se asustan ante el estallido del trueno». 'Phalantiyā' significa haciendo ruido. จุลฺล หาวกรเณ. หาวกรณํ วิลาสกรณํ. จุลฺลติ. Culla significa gesticulación coqueta. 'Hāvakaraṇa' es actuar con elegancia o coquetería. Cullati. ผุลฺล [Pg.165] วิกสนเภเทสุ. ผุลฺลติ. ผุลฺลํ. ผุลฺลิโต กึสุโก. สุผุลฺลิตมรวินฺทวนํ. Phulla se refiere a florecer y abrirse. Phullati. Phulla (florecido). Un árbol kiṃsuka en flor. Un bosque de lotos bien florecido. อสีติหตฺถมุพฺเพโธ, ทีปงฺกโร มหามุนิ; โสภติ ทีปรุกฺโขว, สาลราชาว ผุลฺลิโต. El gran sabio Dīpaṅkara, de ochenta codos de altura, resplandece como un árbol de lámparas, como un majestuoso árbol sāla en plena floración. ขณฺฑผุลฺลปฏิสงฺขรณํ. La reparación de lo que está roto o agrietado. จิลฺล เสฐิลฺเล. สิฐิลภาโว เสฐิลฺลํ. จิลฺลติ. Cilla significa flojedad o laxitud. El estado de estar flojo es 'seṭhilla'. Cillati. เวลุ เจลุ เกลุ เขลุ เปลุ เพลุ เสลุ สล ติล คติยํ. เวลติ. เจลติ. เกลติ. เขลติ. เปลติ. เพลติ. เสลติ. สลติ. ติลติ. เจลํ, เพลโก. เอตฺถ เจลนฺติ วตฺถํ. เปลโกติ สโส. Velu, celu, kelu, khelu, pelu, belu, selu, sala, tila, en el sentido de movimiento. Velati, celati, kelati, khelati, pelati, belati, selati, salati, tilati. Celaṃ (vestimenta), belako (liebre). Aquí, ‘celaṃ’ significa tela y ‘belako’ significa liebre. ขล จลเน. ขลติ. ขโล. ขโลติ ทุชฺชโน อสาธุ อสปฺปุริโส ปาปชโน. Khala en el sentido de movimiento (vacilación). Khalati. Khalo. Se dice khalo de una persona malvada, no virtuosa, no noble (asappurisa), una persona pecaminosa. ขล สญฺจินเน. ขลติ. ขลํ. ขลนฺติ วีหิฏฺฐปโนกาสภูตํ ภูมิมณฺฑลํ. ตญฺหิ ขลนฺติ สญฺจินนฺติ ราสึ กโรนฺติ เอตฺถ ธญฺญานีติ ขลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ขลํ สาลํ ปสุํ เขตฺตํ, คนฺตา จสฺส อภิกฺขณ’’นฺติ ปโยโค. Khala en el sentido de acumular. Khalati. Khalaṃ. Se llama khalaṃ al área de terreno que sirve como espacio para colocar el arroz (trilla). Pues allí se recogen (khalanti), se acumulan o se hacen montones de granos; por eso se llama khala. Uso: 'El lugar de trilla, el granero, el ganado, el campo; a estos debe ir frecuentemente'. คิล อชฺโฌหรเณ. คิลติ. คิลมกฺขํ ปุริโส น พุชฺฌติ. Gila en el sentido de tragar. Gilati. El hombre que traga el anzuelo no se da cuenta. คล อทเน. คลติ. คโล. คลนฺติ อทนฺติ อชฺโฌหรนฺติ เอเตนาติ คโล. คโลติ คีวา วุจฺจติ. Gala en el sentido de comer. Galati. Galo. Aquello a través de lo cual tragan o consumen es el galo (garganta). Se dice galo del cuello (gīvā). สล สลฺล อาสุคติยํ. อาสุคติ สีฆคมนํ. สลติ. สลฺลติ. สลฺลํ. เอตฺถ จ ‘‘สลฺลํ อุสุ สโร สลฺโล กณฺโฑ เตชโน’’ติ ปริยายา เอเต. Sala y salla en el sentido de movimiento rápido. Āsugati significa movimiento veloz. Salati. Sallati. Sallaṃ. Aquí, 'sallaṃ, usu, saro, sallo, kaṇḍo, tejano' son sinónimos (flecha/dardo). โขล คติปฏิฆาเต. โขลติ. Khola en el sentido de obstrucción del movimiento. Kholati. คิเล [Pg.166] ปีติกฺขเย. คิลายติ. คิลาโน, เคลญฺญํ. คิลาโนติ อกลฺลโก. วินเยปิ หิ วุตฺตํ ‘‘นาหํ อกลฺลโก’’ติ. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘นาหํ อกลฺลโกติ นาหํ คิลาโน’’ติ วุตฺตํ. Gile en el sentido de agotamiento de la alegría (fuerza). Gilāyati. Gilāno (enfermo), gelaññaṃ (enfermedad). Gilāno significa el que no está sano (akallako). Pues en el Vinaya se dice: 'No estoy enfermo' (nāhaṃ akallako). Y en el comentario se dice: ''No estoy enfermo' significa 'no estoy sufriendo de enfermedad''. มิเล คตฺตวินาเม. มิลายติ. มิลายโน, มิลายนฺโต, มิลายมาโน. Mile en el sentido de encorvamiento de los miembros (marchitamiento). Milāyati. Marchitamiento, marchitándose, desvaneciéndose. เกเล มมายเน. มมายนํ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ‘‘มม อิท’’นฺติ คหณํ. เกลายติ. ตฺวํ กํ เกลายติ. Kele en el sentido de considerar como propio (mamāyane). El sentido de propiedad (mamāyanaṃ) es el aferramiento de 'esto es mío' por el poder del deseo y los puntos de vista. Kelāyati. ¿A quién aprecias (o mimas)? สล จลเน สํวรเณ จ, วล วลฺล จลเน จ. สํวรณาเปกฺขายํ จกาโร. สลติ. กุสลํ. วลติ. วลฺลติ. วลฺลูโร. Sala en el sentido de movimiento y restricción, y vala y valla en el sentido de movimiento. La partícula 'ca' se refiere a la expectativa de restricción. Salati. Kusalaṃ. Valati. Vallati. Vallūro (carne seca). ตตฺถ กุสลนฺติ กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยติ จลยติ กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ กุสลํ. กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ. วลฺลนฺติ สํวรนฺติ รกฺขนฺติ อิโต กากเสนาทโย สตฺเต อขาทนตฺถายาติ วลฺลูโร. Allí, kusala (lo saludable) se llama así porque sacude, mueve, agita y destruye los estados malvados y despreciables. O bien, es kusala porque mediante ello los virtuosos restringen, cierran o bloquean la despreciable puerta de los estados de privación (apāya). Se llama vallūro porque se restringe, protege o guarda de los cuervos y otros animales para que no devoren a los seres (la carne). มล มลฺล ธารเณ. มลติ. มลํ. มลฺลติ. มลฺโล. Mala y malla en el sentido de sostener. Malati. Malaṃ (mancha/impureza). Mallati. Mallo (luchador). ภล ภลฺล ปริภาสนหึสาทาเนสุ. ภลติ. ภลฺลติ. Bhala y bhalla en los sentidos de hablar abusivamente, dañar y dar. Bhalati. Bhallati. กล สงฺขฺยาเน. กลติ. กลา, กาโล. Kala en el sentido de contar (enumerar). Kalati. Kalā (parte/arte), kālo (tiempo). เอตฺถ กลาติ โสฬสภาคาทิภาโค. กาโลติ ‘‘เอตฺตโก อตฺกฺกนฺโต’’ติอาทินา กลิตพฺโพ สงฺขาตพฺโพติ กาโล, ปุพฺพณฺหาทิสมโย. Aquí, kalā se refiere a una dieciseisava parte, etc. Kālo (tiempo) se llama así porque debe ser calculado o contado como 'tanto tiempo ha transcurrido', refiriéndose a momentos como la mañana, etc. กลฺล อสทฺเท. อสทฺโท. นิสฺสทฺโท. กลฺลติ. Kalla en el sentido de ausencia de sonido. Asaddo, nissaddo (silencioso). Kallati. ชล ทิตฺติยํ. ชลติ. ชลํ, ชลนฺโต, ปชฺชลนฺโต, ชลมาโน. Jala en el sentido de resplandecer. Jalati. Jalaṃ, brillando, ardiendo vivamente, resplandeciendo. โก [Pg.167] เอติ สิริยา ชลํ. ชลํว ยสสา อฏฺฐา, เทวทตฺโตติ เม สุตํ. สทฺธมฺมปชฺโชโต ชลิโต. ¿Quién viene brillando con gloria? Devadatta se mantuvo como el agua (o brillando) con fama, así lo he oído. La lámpara del Verdadero Dhamma ha brillado. หุล จลเน. หุลติ. หโล. หโลติ ผาโล, โส หิ โหเลติ ภูมึ ภินฺทนฺโต มตฺติกขณฺฑํ จาเลตีติ ‘‘หโล’’ติ วุจฺจติ อุการสฺส อการํ กตฺวา. Hula en el sentido de movimiento. Hulati. Halo. Halo es el arado (phālo); se llama halo porque mueve (holeti) la tierra, rompiendo y agitando los terrones de arcilla, convirtiendo la vocal 'u' en 'a'. จล กมฺปเน. จลติ. จลิโต, อจโล. มหนฺโต ภูมิจาโล. จลนํ, จาโล. Cala en el sentido de temblar (vibrar). Calati. Calito (movido), acalo (inmóvil). Un gran terremoto. Temblor, movimiento. ชล ธญฺเญ. ชลติ. ชลํ. Jala en el sentido de grano (cereal). Jalati. Jalaṃ. ฏล ฏุล เวลมฺเพ. ฏลติ. ฏุลติ. Ṭala y ṭula en el sentido de colgar o suspender. Ṭalati. Ṭulati. ถล ฐาเน. ถลติ. ถโล. ถโลติ นิรุทกปฺปเทโส. ปพฺพชฺชานิพฺพาเนสุปิ ตํสทิสตฺตา ตพฺโพหาโร. ยถา หิ โลเก อุทโกเฆน อโนตฺถรณฏฺฐานํ ‘‘ถโล’’ติ วุจฺจติ, เอวํ กิเลโสเฆน อโนตฺถรณียตฺตา ปพฺพชฺชา นิพฺพานญฺจ ‘‘ถโล’’ติ วุจฺจติ, ‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ หิ วุตฺตํ. Thala en el sentido de lugar (posición). Thalati. Thalo. Thalo es un lugar sin agua (tierra firme). Este término también se aplica a la vida monástica y al Nibbāna por su similitud con esto. Así como en el mundo se llama thalo a un lugar no inundado por una corriente de agua, del mismo modo, por no ser inundables por la corriente de las impurezas (kilesa), la vida monástica y el Nibbāna se llaman thalo. Pues se ha dicho: 'El brahmán, habiendo cruzado y llegado a la otra orilla, permanece en tierra firme (thale)'. ผาล วิเลขเน. ผาลติ ภูมึ วิเลขติ ภินฺทตีติ ผาโล. Phāla en el sentido de surcar. Se llama phālo (arado) porque surca o rompe la tierra. นล คนฺเถ. นลติ. Nala en el sentido de atar (vincular). Nalati. พล ปาณเน. อิห ปาณนํ ชีวนํ สสนญฺจ. พลติ. พลํ, พาโล. Bala en el sentido de vivir. Aquí vivir (pāṇanaṃ) significa la existencia y la respiración. Balati. Balaṃ (fuerza), bālo (necio). เอตฺถ พลนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ เอเตนาติ พลํ, กายพลโภคพลาทิกํ พลํ. อถ วา พลนฺติ สมฺมาชีวนํ ชีวนฺติ เอเตนาติ พลํ, สทฺธาทิกํ พลํ. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อสฺสทฺธิเย น กมฺปตีติ สทฺธาพล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ตํ ทฬฺหฏฺเฐน พลนฺติ วตฺตพฺพานํ สทฺธาทีนํ อกมฺปนภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ [Pg.168] ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ธาตูนํ อตฺถาติสยโยคโต อสฺสทฺธิยาทีนํ อภิภวเนน สทฺธาทิพลานํ อภิภวนตฺโถปิ คเหตพฺโพ ‘‘อพลา นํ พลิยนฺตี’’ติ เอตฺถ วิย. พาโลติ พลติ อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จาติ พาโล, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวติ, น เสฏฺเฐน ปญฺญาชีวิเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘พลนฺตีติ พาลา, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวนฺติ, น ปญฺญาชีวิเตนาติ อตฺโถ’’ติ. ปญฺญาชีวิโนเยว หิ ชีวิตํ เสฏฺฐํ นาม. เตนาห ภควา ‘‘ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐ’’นฺติ. Aquí, balaṃ (fuerza) es aquello mediante lo cual se sustenta la vida, como la fuerza física, la fuerza de las riquezas, etc. O bien, balaṃ es aquello mediante lo cual se vive rectamente, como la fuerza de la fe, etc. En el comentario de los Āgamas se dice: 'Se llama fuerza de la fe porque no vacila ante la falta de fe', esto indica el estado de inconmovilidad de la fe y otras facultades. O bien, debido a la excelencia del significado de las raíces, se toma en el sentido de superar a la falta de fe mediante los poderes de la fe, como en 'los débiles son dominados por los fuertes'. Se dice bālo (necio) porque vive (balati) simplemente inhalando y exhalando; vive solo por el hecho de respirar, no por la vida superior de la sabiduría. Como dice el comentario: 'Bālā son los que viven simplemente respirando, no mediante la vida de la sabiduría'. Ciertamente, solo la vida de quien vive con sabiduría es suprema. Por eso dijo el Bienaventurado: 'Llaman suprema a la vida de quien vive con sabiduría'. ปุล มหตฺเต. ปุลติ. วิปุลํ. Pula en el sentido de grandeza. Pulati. Vipulaṃ (extenso/vasto). กุล สงฺขาเน พนฺธุมฺหิ จ. โกลติ. กุลํ, โกโล. Kula en el sentido de contar y en el de familia (clan). Kolati. Kulaṃ, kolo. สล คมเน. สลติ. Sala en el sentido de ir. Salati. กิล ปีติย กีฬเนสุ. ปีตสฺส ภาโว ปีติยํ ยถา ทกฺขิยํ. กีฬนํ กีฬาเยว. กิลติ. Kila [significa] alegría y juego. El estado de estar alegre es alegría, así como la destreza. El juego es el acto de jugar mismo. Kilati. อิล กมฺปเน. อิลติ. เอลํ, เอลา. เอตฺถ เอลํ วุจฺจติ โทโส. เกนฏฺเฐน? กมฺปนฏฺเฐน. โทโสติ เจตฺถ อคุโณ เวทิตพฺโพ, น ปฏิโฆ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. Ila [significa] temblor. Ilati. Elaṃ, elā. Aquí elaṃ se denomina defecto (doso). ¿En qué sentido? En el sentido de temblor. Debe entenderse que 'defecto' (doso) aquí es la ausencia de cualidad, no la aversión. 'Sin falta (nelaṅgo), de techado blanco' es el ejemplo aquí. อปิจ เอลํ วุจฺจติ อุทกํ. ตถา หิ ‘‘เอลมฺพุชํ กณฺฏกึ วาริชํ ยถา’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ นิทฺทิสนฺโต อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘เอลํ วุจฺจติ อุทก’’นฺติ อาห. เอลาติ ลาลา วุจฺจติ ‘‘เอลมูโค’’ติ เอตฺถ วิย. อปิจ เอลาติ เขโฬ วุจฺจติ ‘‘สุตฺวา เนลปตึ วาจํ, วาฬา ปนฺถา อปกฺกมุ’’นฺติ เอตฺถ วิย. เอตฺถ เนลปตึ วาจนฺติ เขฬพินฺทุนิปาตวิรหิตํ [Pg.169] วจนนฺติ อตฺโถ. ลาลาเขฬวาจกสฺส ตุ เอลาสทฺทสฺส อญฺญํ ปวตฺตินิมิตฺตํ ปริเยสิตพฺพํ. อเนกปฺปวตฺตินิมิตฺตา หิ สทฺทา. กึ วา อญฺเญน ปวตฺตินิมิตฺเตน, อิล กมฺปเนติ เอวํ วุตฺตํ กมฺปนํ เอว ลาลาเขฬวาจกสฺส เอลาสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ, ตสฺมา อิลนฺติ ชิคุจฺฉิตพฺพภาเวน กมฺเปนฺติ หทยจลนํ ปาปุณนฺติ ชนา เอตฺถาติ เอลาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. สมานปวตฺตินิมิตฺตาเยว หิ สทฺทา โลกสงฺเกตวเสน นานาปทตฺถวาจกาปิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? หิโนติ คจฺฉตีติ เหตุ, สปฺปติ คจฺฉตีติ สปฺโป, คจฺฉตีติ โคติ. ตถา อสมานปฺปวตฺตินิมิตฺตาเยว สมานปทตฺถวาจกาปิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? รญฺจตีติ ราชา, ภูมึ ปาเลตีติ ภูมิปาโล, นเร อินฺทตีติ นรินฺโทติ. เอส นโย สพฺพตฺถาปิ วิภาเวตพฺโพ. Además, elaṃ se llama agua. De hecho, al explicar el significado de este pasaje: 'Como un loto nacido del agua (elambujaṃ) o una planta acuática espinosa', el venerable Sāriputta dijo: 'elaṃ se llama agua'. Elā se llama saliva (lālā), como en el término 'elamūgo' (mudo que babea). Además, elā se llama flema (kheḷo), como en: 'Habiendo escuchado palabras impecables (nelapatiṃ), los seres salvajes se retiraron del camino'. Aquí, 'palabras impecables' significa palabras libres de la caída de gotas de saliva. Pero se debe buscar otro motivo de origen (pavattinimitta) para la palabra elā que significa saliva o flema, pues las palabras tienen múltiples motivos de origen. O bien, ¿qué necesidad hay de otro motivo de origen? El temblor (kampana) mencionado en 'ila kampane' es precisamente el motivo de origen de la palabra elā que significa saliva o flema; por lo tanto, el significado de elā debe entenderse como aquello por lo cual las personas tiemblan o experimentan agitación en el corazón debido a su naturaleza repugnante (jigucchitabbabhāva). Pues las palabras, aunque tengan el mismo motivo de origen, pueden designar diversos significados según la convención mundana. ¿Cómo es eso? Hetu (causa) es 'él va' (hinoti); sappo (serpiente) es 'él se arrastra' (sappati); go (buey) es 'él va'. Del mismo modo, palabras con diferentes motivos de origen pueden designar el mismo significado. ¿Cómo es eso? Rājā (rey) es 'él se deleita' (rañcati); bhūmipālo (protector de la tierra) es 'él protege la tierra'; narindo (señor de los hombres) es 'él es el señor de los hombres'. Este método debe aplicarse en todos los casos. อิล คติยํ. อิลติ. Ila [significa] movimiento. Ilati. หิล หาวกรเณ. เหลติ. Hila [significa] manifestar gestos afectuosos. Helati. สิล อุญฺเฉ. สิลติ. Sila [significa] recolectar espigas. Silati. ติล สิเนหเน. ติลติ. ติลํ, เตลํ, ติโล. Tila [significa] lubricación. Tilati. Tilaṃ (sésamo), telaṃ (aceite), tilo (la planta de sésamo). จิล วสเน. จิลติ. Cila [significa] vestirse. Cilati. วล วิลาสเน. วลติ. Vala [significa] encanto. Valati. ปิล คหเณ. ปิลติ. Pila [significa] asimiento. Pilati. มิล สิเนหเน. มิลติ. Mila [significa] lubricación. Milati. ผุล สญฺจเล ผรเณ จ. ผุลติ. Phula [significa] temblor y difusión. Phulati. ลการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en la letra 'la'. วการนฺตธาตุ Raíz que termina en la letra 'va'. วา [Pg.170] คติคนฺธเนสุ. วาติ. วาโต. Vā [significa] movimiento y difusión. Vāti. Vāto (viento). วี ปชนกนฺติ อสนขาทน คตีสุ. ปชนํ จลนํ. กนฺติ อภิรุจิ. อสนํ ภตฺตปริโภโค. ขาทนํ ปูวาทิภกฺขนํ. คติ คมนํ. เวติ. Vī [significa] movimiento, deseo, comer, masticar y movimiento. Pajanaṃ es agitación. Kanti es placer. Asanaṃ es el consumo de comida. Khādanaṃ es comer pasteles y demás. Gati es ir. Veti. เว ตนฺตสนฺตาเน. วายติ. ตนฺตวาโย. Ve [significa] tejido de hilos. Vāyati. Tantavāyo (tejedor). เว โสสเน. วายติ. Ve [significa] desecación. Vāyati. ธิวุ ขิวุ นิทสฺสเน. เธวติ. เขวติ. Dhivu y khivu [significan] indicación. Dhevati. Khevati. ถิวุ ทิตฺติยํ. เถวติ. มธุมธุกา เถวนฺติ. Thivu [significa] resplandor. Thevati. Los dulces de miel resplandecen. ชีว ปาณธารเณ. ชีวติ. ชีวิตํ, ชีโว, ชีวิกา. อตฺถิ โน ชีวิกา เทว, สา จ ยาทิสกีทิสา. ชีวิตํ กปฺเปติ. Jīva [significa] sustentar la vida. Jīvati. Jīvitaṃ (vida), jīvo (ser vivo), jīvikā (sustento). 'Oh rey, tenemos nuestro sustento, tal como es'. Él se gana la vida. ปิว มิว ติว นิว ถูลิเย. ปิวติ. ปิวโร. มิวติ. ติวติ. นิวติ. Piva, miva, tiva y niva [significan] robustez. Pivati. Pivaro (robusto). Mivati. Tivati. Nivati. เอตฺถ จ ปิวโรติ กจฺฉโป, โย โกจิ วา ถูลสรีโร. ตถา หิ ‘‘ปิวโร กจฺฉเป ถูเล’’ติ ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตํ. Y aquí, pivaro se refiere a una tortuga o a cualquier persona de cuerpo grueso. De hecho, los antiguos maestros dijeron: 'pivaro se usa para la tortuga y para lo robusto'. อว ปาลเน. อวติ. พุทฺโธ มม อวตํ. Ava [significa] protección. Avati. 'Que el Buda me proteja'. ภว คติยํ. สวติ. Bhava [significa] movimiento. Savati. กว วณฺเณ. กวติ. Kava [significa] color. Kavati. ขิวุ มเท. ขิวติ. Khivu [significa] embriaguez. Khivati. โธวุ โธวเน. โธวติ. Dhovu [significa] lavado. Dhovati. เทวุ [Pg.171] เทว เทวเน. เทวติ อาเทวติ, ปริเทวติ, อาเทโว, ปริเทโว, อาเทวนา, ปริเทวนา, อาเทวิตตฺตํ, ปริเทวิตตฺตํ. Devu y deva [significan] lamentación. Devati, ādevati, paridevati; ādevo, paridevo, ādevanā, paridevanā, ādevitattaṃ, paridevitattaṃ. เสวุ เกวุ เขวุ เควุ คิเลวุ เมวุ มิเลวุ เสจเน. เสวติ. เกวติ. เขวติ. เควติ. คิเลวติ. เมวติ มิเลวติ. Sevu, kevu, khevu, gevu, gilevu, mevu y milevu [significan] rociar. Sevati. Kevati. Khevati. Gevati. Gilevati. Mevati, milevati. เทวุ ปฺลุตคติยํ. ปฺลุตคติ ปริปฺลุตคมนํ. เทวติ. Devu en el sentido de movimiento de salto. El movimiento de salto significa desplazarse saltando. Devati. ธาตุ คติสุทฺธิยํ. ธาวติ, วิธาวติ. อาธาวติ, ปริธาวติ. ธาวโก. Dhātu en el sentido de movimiento y purificación. Dhāvati, vidhāvati. Ādhāvati, paridhāvati. Dhāvako. จิวุ อาทานสํวเรสุ. จิวติ. Civu en los sentidos de tomar y restringir. Civati. เจวิ เจตนาตุลฺเย. เจวติ. Cevi en los sentidos de intención y comparación. Cevati. วการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de raíces que terminan en la letra 'v'. สการนฺตธาตุ Raíces que terminan en la letra 's'. สา ปาเก. สาติ. Sā en el sentido de cocción. Sāti. สิ เสวายํ. เสวติ. เสวนา, เสวโก, เสวิโต, สิโว, สิวํ. Si en el sentido de servicio. Sevati. Sevanā, sevako, sevito, sivo, sivaṃ. นิหียติ ปุริโส นิหีนเสวี,น จ หาเยถ กทาจิ ตุลฺยเสวี; เสฏฺฐมุปคมํ อุเทติ ขิปฺปํ,ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตริตรํ ภเชถ; Un hombre que se asocia con lo inferior declina, y aquel que se asocia con sus iguales nunca desmejora; al acercarse a lo superior, uno se eleva rápidamente, por lo tanto, uno debe asociarse con alguien superior a uno mismo. สิ คติพุทฺธีสุ. เสติ, อติเสติ. อติสิตุํ, อติสิตฺวา, เสตุ. Si en los sentidos de movimiento y entendimiento. Seti, atiseti. Atisituṃ, atisitvā, setu. สี [Pg.172] สเย. สโย สุปนํ. เสติ. สยติ. เสนํ. สยนํ. Sī en el sentido de acostarse. Sayo significa sueño. Seti. Sayati. Senaṃ. Sayanaṃ. สุ คติยํ. สวติ. ปสวติ. ปสุโต, สุโต. Su en el sentido de movimiento. Savati. Pasavati. Pasuto, suto. เอตฺถ สุโตติ ทูโต, ‘‘วิตฺติญฺหิ มํ วินฺทติ สุต ทิสฺวา’’ติ ‘‘เทวสุโต จ มาตลี’’ติ จ อิมานิ ตตฺถ ปโยคานิ. Aquí, 'suto' significa mensajero; 'la alegría ciertamente me encuentra al ver al mensajero' y 'Mātali, el mensajero de los dioses' son sus aplicaciones en ese contexto. สุ สวเน. สวนํ สนฺทนํ. สวติ. อาสโว. Su en el sentido de fluir. Savana significa flujo. Savati. Āsavo. สู ปสเว. ปสโว ชนนํ. สวติ, ปสวติ. สุตฺตํ. Sū en el sentido de procreación. Pasavo significa nacimiento. Savati, pasavati. Suttaṃ. เอตฺถ ปน สุตฺตนฺติ อตฺเถ สวติ ชเนตีติ สุตฺตํ, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ, ตทญฺญมฺปิ วา หตฺถิสุตฺตาทิ สุตฺตํ. Aquí, se llama 'sutta' porque fluye o genera significados; se refiere a la palabra del Buda en el Tipiṭaka, o también a otros como el Hatthisutta (manual sobre elefantes), etc. สู ปาณคพฺภวิโมจเนสุ. สูติ. ปสูติ. ปสูโต. Sū en el sentido de liberación del útero de los seres vivos [parto]. Sūti. Pasūti. Pasūto. สุ เปรเณ. สุติ. Su en el sentido de impulsar. Suti. เส ขเย. สียติ. เอการสฺสียาเทโส. Se en el sentido de destrucción. Sīyati. Sustitución de 'e' por 'īya'. เส ปาเก. เสติ. Se en el sentido de cocción. Seti. เส คติยํ. เสติ. เสตุ. Se en el sentido de movimiento. Seti. Setu. หึส หึสายํ. หึสติ. หึสโก, หึสนา, หึสา. Hiṃsa en el sentido de daño. Hiṃsati. Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā. อิสฺส อิสฺสายํ. อิสฺสติ. ปุริสปรกฺกมสฺส เทวา น อิสฺสนฺติ. อิสฺสา, อิสฺสายนา. Issa en el sentido de envidia. Issati. 'Los dioses no envidian el esfuerzo humano'. Issā, issāyanā. นมสฺส วนฺทนานติยํ. วนฺทนานติ นาม วนฺทนาสงฺขาตํ นมนํ, สกมฺมโกเยวายํ ธาตุ, น นมุธาตุ วิย สกมฺมโก เจว อกมฺมโก จ. นมสฺสติ. Namassa en el sentido de saludo e inclinación. Saludo e inclinación se refiere al acto de inclinarse denominado vandanā; esta es una raíz únicamente transitiva, no como la raíz 'namu', que es tanto transitiva como intransitiva. Namassati. ฆุส สทฺเท. ฆุสติ, โฆสติ. ปฏิโฆโส, นิคฺโฆโส, วจีโฆโส. Ghusa en el sentido de sonido. Ghusati, ghosati. Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso. จุส [Pg.173] ปาเน. จุสติ. Cusa en el sentido de beber. Cusati. ปุส พุทฺธิยํ. ปุสติ. โปโส. สมฺปีเฬ มม โปสนํ. โปสนนฺติ วฑฺฒนํ. Pusa en el sentido de crecimiento. Pusati. Poso. 'En la opresión está mi sustento'. Posana significa crecimiento. มุส เถยฺเย. เถนนํ เถยฺยํ โจริกา. มุสติ. ทุทฺทิกฺโข จกฺขุมุสโน. มุสโล. Musa en el sentido de robo. Thenana, theyya y corikā significan robo. Musati. 'Duddikkho cakkhumusano' [difícil de ver, que cautiva la vista]. Musalo. ปุส ปสเว. ปุสติ. Pusa en el sentido de procreación. Pusati. วาสิ ภูส อลงฺกาเร. วาสติ. ภูสติ, วิภูสติ. ภูสนํ, วิภูสนํ. Vāsi y bhūsa en el sentido de adorno. Vāsati. Bhūsati, vibhūsati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ. อุส รุชายํ. อุสติ. usa en [el sentido de] dolor. Usati. อิส อุจฺเฉ. เอสติ. อิสิ. isa en [el sentido de] búsqueda. Esati. Isi. เอตฺถ ปน สีลาทโย คุเณ เอสนฺตีติ อิสโย, พุทฺธาทโย อริยา ตาปสปพฺพชฺชาย จ ปพฺพชิตา นรา. ‘‘อิสิ ตาปโส ชฏิโล ชฏี ชฏาธโร’’ติ เอเต ตาปสปริยายา. Aquí, los que buscan virtudes como la moralidad (sīla), etc., son los sabios (isayo); los nobles como los Budas, etc., y los hombres que se han ordenado en la renuncia de los ascetas. "Isi, tāpaso, jaṭilo, jaṭī, jaṭādharo" son sinónimos de asceta. กส วิเลขเน. กสติ, กสฺสติ. กสฺสโก, อากาโส. kasa en [el sentido de] arar o raspar. Kasati, kassati. Kassako, ākāso. เอตฺถ กสฺสโกติ กสิการโก. อากาโสติ นภํ. ตญฺหิ น กสฺสตีติ อากาโส. กสิตุํ วิเลขิตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. อิมานิ ตทภิธานานิ – Aquí, kassako significa labrador. Ākāso significa cielo. Pues se llama ākāso porque no se ara. El significado es que no se puede arar ni raspar. Estos son sus nombres: อากาโส อมฺพรํ อพฺภํ, อนฺตลิกฺข’มฆํ นภํ; เวหาโส คคนํ เทโว, ข’มาทิจฺจปโถปิ จ. Ākāso, ambaraṃ, abbhaṃ, antalikkhaṃ, aghaṃ, nabhaṃ; vehāso, gaganaṃ, devo, khaṃ y ādiccapatho. ตาราปโถ จ นกฺขตฺต-ปโถ รวิปโถปิ จ; เวหายสํ วายุปโถ, อปโถ อนิลญฺชสํ. Tārāpatho, nakkhattapatho, ravipatho; vehāyasaṃ, vāyupatho, apatho y anilañjasaṃ. กส [Pg.174] สิส ชส ฌส วส มส ทิส ชุส ยุส หึสตฺถา. กสติ. สิสติ. ชสติ. ฌสติ. วสติ. มสติ. มสโก. โอมสติ, โอมสวาโท. ทิสติ. ชุสติ. ยูสติ. kasa, sisa, jasa, jhasa, vasa, masa, disa, jusa, yusa en el sentido de herir o dañar. Kasati. Sisati. Jasati. Jhasati. Vasati. Masati. Masako. Omasati, omasavādo. Disati. Jusati. Yūsati. ตตฺถ โอมสตีติ วิชฺฌติ. โอมสวาโทติ ปเรสํ สูจิยา วิย วิชฺฌนวาโท. มสโกติ มกโส. Allí, omasati significa perforar. Omasavādo es hablar perforando a otros como con una aguja. Masako significa mosquito (makaso). ภสฺส ภสฺสเน. ภสฺสนฺติ กถนํ วุจฺจติ ‘‘อาวาโส โคจโร ภสฺสํ. ภสฺสการก’’นฺติอาทีสุ วิย. ภสฺสติ. ภฏฺฐํ. ภฏฺฐนฺติ ภาสิตํ, วจนนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ ปน – bhassa en el sentido de hablar. Se llama bhassa al habla, como en las expresiones "āvāso gocaro bhassaṃ" o "bhassakāraka". Bhassati. Bhaṭṭhaṃ. Bhaṭṭhaṃ significa lo hablado, la palabra. Y aquí: ‘‘สุภาสิตา อตฺถวตี, คาถาโย เต มหามุนิ; นิชฺฌตฺโตมฺหิ สุภฏฺเฐน, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ "Tus versos son bien hablados y llenos de significado, oh Gran Sabio; he quedado convencido por la palabra bien dicha, sé tú mi refugio". ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นิชฺฌตฺโตติ นิชฺฌาปิโต ธมฺโมชปญฺญาย ปญฺญตฺติคโต อมฺหิ. สุภฏฺเฐนาติ สุภาสิเตน. [Este es un] ejemplo del Canon. Allí, nijjhatto significa que he llegado a comprender a través de la sabiduría de la esencia del Dhamma. Subhaṭṭhena significa por lo que ha sido bien hablado. ชิสุ นิสุ วิสุ มิสุ วสฺส เสจเน. เชสติ. เนสติ. เวสติ. เมสติ. เทโว วสฺสติ. jisu, nisu, visu, misu, vassa en el sentido de rociar o llover. Jesati. Nesati. Vesati. Mesati. Devo vassati (la deidad llueve). มริสุ สหเน จ. จกาโร เสจนาเปกฺขโก. มริสติ. marisu en el sentido de soportar y también [rociar]. La partícula "ca" se refiere a rociar. Marisati. ปุส โปสเน. โปสติ. โปโส. กมฺมจิตฺตอุตุอาหิอาเรหิ โปสิยตีติ โปโส. ‘‘อญฺเญปิ เทโว โปเสตี’’ติ ทสฺสนโต ปน จุราทิคเณปิ อิมํ ธาตุํ วกฺขาม. pusa en el sentido de nutrir. Posati. Poso. Se llama poso porque es nutrido por el kamma, la mente, el clima y el alimento. Puesto que se ve "la deidad nutre a otros también", explicaremos esta raíz también en el grupo curādi. ปิสุ สิลิสุ ปุสุ ปลุสุ อุสุ อุปทาเห. เปสติ. สิเลสติ. สิเลโส. โปสติ. ปโลสติ. โอสติ. อุสุ. pisu, silisu, pusu, palusu, usu en el sentido de quemar. Pesati. Silesati. Sileso. Posati. Palosati. Osati. Usu. ฆสุ สํหริเส. สํหริโส สงฺฆฏฺฏนํ. ฆสฺสติ. ghasu en el sentido de fricción. Fricción (saṃhariso) significa rozamiento. Ghassati. หสุ อาลิงฺเค. อาลิงฺโค อุปคูหนํ. หสฺสติ. hasu en el sentido de abrazar. El abrazo (āliṅgo) es rodear con los brazos. Hassati. หส [Pg.175] หสเน. หสติ. อสฺสา หสนฺติ, อาชานียา หสนฺติ, ปหสติ, อุหสติ. การิเต ‘‘หาเสติ’’อิจฺจาทิ, อุหสิยมาโน, หาโส, ปหาโส, หสนํ, ปหสนํ, หสิตํ. หการโลเปน มนฺทหสนํ ‘‘สิต’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘สิตํ ปาตฺวากาสี’’ติอาทีสุ. hasa en el sentido de reír. Hasati. Los caballos ríen, los nobles caballos ríen, pahasati, uhasati. En la forma causativa "hāseti", etc., siendo objeto de risa, risa, gran alegría, el acto de reír, regocijo, reído. Con la elisión de la letra "ha", a la sonrisa leve se le llama "sita", como en "mostró una sonrisa". ตตฺถ อุหสตีติ อวหสติ. อุทสิยมาโนติ อวหสิยมาโน. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘อิธ ภิกฺขุํ อรญฺญคตํ วา รุกฺขมูลคตํ วา สุญฺญาคารคตํ วา มาตุคาโม อุปสงฺกมิตฺวา อุหสติ’’ อิติ จ ‘‘โส มาตุคาเมน อุหสิยมาโน’’ อิติ จ. หาโสติ หสนํ วา โสมนสฺสํ วา ‘‘หาโส เม อุปปชฺชถา’’ติอาทีสุ วิย. Allí, uhasati significa burlarse. Uhasiyamāno significa ser burlado. Aquí está el pasaje del Canon: "Aquí, una mujer se acerca a un monje que ha ido al bosque, al pie de un árbol o a un lugar solitario, y se burla de él", y "él, siendo burlado por la mujer". Hāso significa reír o regocijo, como en "me surgió la alegría". ตุส หส หิส รส สทฺเท. ตุสติ, หสติ, หิสติ, รสติ, รสิตํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เภริโย สพฺพา วชฺชนฺตุ, วีณา สพฺพา รสนฺตุ ตา’’ อิติ. tusa, hasa, hisa, rasa en el sentido de sonido. Tusati, hasati, hisati, rasati, rasitaṃ. Aquí está el pasaje del Canon: "Que suenen todos los tambores, que resuenen todas las laúdes". รส อสฺสาทเน. รสติ. รโส. rasa en el sentido de degustar. Rasati. Raso (sabor). รส อสฺสาทสิเนเหสุ. รสติ. รโส. rasa en el sentido de degustar y afecto. Rasati. Raso. รส หานิยํ. รสติ. รสนํ, รโส. rasa en el sentido de pérdida. Rasati. Rasanaṃ, raso. อตฺรายํ ปาฬิ – Aquí está el pasaje del Canon: ‘‘นเหว ฐิต นา’สีนํ, น สยานํ น ปทฺธคุํ; ยาว พฺยาติ นิมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ. "Ni de pie, ni sentado, ni acostado, ni caminando; en lo que tarda un parpadeo, incluso allí la edad declina". ตตฺถ รสติพฺพโยติ โส โส วโย รสติ ปริหายติ, น วฑฺฒตีติ อตฺโถ. Allí, rasatibbayoti significa que tal o cual etapa de la vida declina, disminuye; el significado es que no aumenta. ลส สิเลสนกีฬเนสุ. ลสติ. ลาโส. ลสี จ เต นิปฺปลิตา. ลสิ วุจฺจติ มตฺถลุงฺคํ. นิปฺปลิตาติ นิกฺขนฺตา. lasa en el sentido de adherirse y jugar. Lasati. Lāso. "Y tu líquido cerebral (lasī) se ha salido". Lasi se llama a la materia cerebral. Nippalitā significa salido. นิส [Pg.176] สมาธิมฺหิ. สมาธิ สมาธานํ จิตฺเตกคฺคตา. เนสติ. nisa en el sentido de concentración (samādhi). Samādhi es la estabilidad o la unificación de la mente. Nesati. มิส มส สทฺเท โรเส จ. เมสติ. มสติ. เมโส. มสโก. misa, masa en el sentido de sonido y de ira. Mesati. Masati. Meso. Masako. ปิสิ เปสุ คติยํ. ปิสติ. เปสติ. pisi y pesu en el sentido de movimiento. Pisati. Pesati. สสุ หึสายํ. สสติ. สตฺถํ. สตฺถํ วุจฺจติ อสิ. sasu en el sentido de herir. Sasati. Satthaṃ. Satthaṃ se llama a una espada. สํส ถุติยญฺจ. จกาโร หึสาเปกฺขาย. สํสติ, ปสํสติ. ปสํสา, ปสํสนา. ปสตฺโถ ภควา. ปสํสมาโน, ปสํสิโต, ปสํสโก, ปสํสิตพฺโพ, ปสํสนีโย, ปาสํโส, ปสํสิตฺวา อิจฺจาทีนิ. saṃsa en el sentido de alabanza. El uso de la partícula "ca" implica también el sentido de herir. Saṃsati, pasaṃsati. Pasaṃsā, pasaṃsanā. Pasattho bhagavā (el Bienaventurado es alabado). Pasaṃsamāno, pasaṃsito, pasaṃsako, pasaṃsitabbo, pasaṃsanīyo, pāsaṃso, pasaṃsitvā y demás. ทิส เปกฺขเน. เอติสฺสา ปน นานารูปานิ ภวนฺติ – ‘‘ทิสฺสติ ปทิสฺสติ’’ อิจฺจาทิ อกมฺมกํ. ‘‘ปสฺสติ ทกฺขติ’’อิจฺจาทิ สกมฺมกํ. disa en el sentido de ver. De esta raíz surgen diversas formas: "dissati, padissati", etc., son intransitivas; "passati, dakkhati", etc., son transitivas. ทิสฺสตุ, ปสฺสตุ, ทกฺขตุ. ทิสฺเสยฺย, ปสฺเสยฺย, ทกฺเขยฺย. ทิสฺเส, ปสฺเส, ทกฺเข. ทิสฺส, ปสฺส, ทกฺข. อทิสฺสา, อปสฺสา. อทฺทา สีทนฺตเร นเค. อทฺทกฺขา, อทฺทกฺขุํ, อทสฺสุํ. อทสฺสิ, อปสฺสิ, อทกฺขิ. Dissatu, passatu, dakkhatu. Disseyya, passeyya, dakkheyya. Disse, passe, dakkhe. Dissa, passa, dakkha. Adissā, apassā. Addā sīdantare nage (vio las montañas en medio del mar). Addakkhā, addakkhuṃ, adassuṃ. Adassi, apassi, adakkhi. ทสฺสิสฺสติ, ปสฺสิสฺสติ, ทกฺขิสฺสติ. อทสฺสิสฺสา, อปสฺสิสฺสา, ทกฺขิสฺสา. เอวํ วตฺตมานปญฺจมิยาทิวเสน วิตฺถาเรตพฺพานิ. การิเต ‘‘ทสฺเสติ ทสฺสยตี’’ติ รูปานิ. กมฺเม ‘‘ปสฺสิยติ’’ อิจฺจาทีนิ. Dassissati, passissati, dakkhissati. Adassissā, apassissā, dakkhissā. Así deben expandirse según el presente, el imperativo y otros tiempos. En el causativo: "dasseti, dassayatī". En el pasivo: "passiyati" y otros. ทิสา. ปสฺโส. ปสฺสํ. ปสฺสิตา. ทสฺเสตา. ทสฺสนํ. วิปสฺสนา, ญาณทสฺสนนฺติ นามิกปทานิ. ตทตฺเถ ปน ตุมตฺเถ จ ‘‘ทกฺขิตาเย’’ติ รูปํ. ‘‘อาคตามฺห อิมํ ธมฺมสมยํ, ทกฺขิตาเย อปราชิตสงฺฆ’’นฺติ หิ ปาฬิ. อิมสฺมึ ปน ปาฬิปฺปเทเส ‘‘ทกฺขิตาเย’’ติ อิทํ ตทตฺเถ ตุมตฺเถ วา จตุตฺถิยา รูปํ. ตถา [Pg.177] หิ ทกฺขิตาเยติ อิมสฺส ทสฺสนตฺถายาติ วา ปสฺสิตุนฺติ วา อตฺโถ โยเชตพฺโพ. ทิสาติอาทีสุ ปน ปุรตฺถิมาทิเภทาปิ ทิสาติ วุจฺจติ. ยถาห – Disā. Passo. Passaṃ. Passitā. Dassetā. Dassanaṃ. Vipassanā, ñāṇadassanaṃ son términos nominales. Con el significado de propósito o infinitivo existe la forma "dakkhitāye". Pues el texto pali dice: "Hemos venido a esta asamblea del Dhamma para ver (dakkhitāye) a la Sangha invicta". En este pasaje pali, "dakkhitāye" es una forma de dativo con sentido de propósito o infinitivo. De hecho, el significado de "dakkhitāye" debe vincularse con "para ver" (dassanatthāya) o "para observar" (passituṃ). En términos como "disā", también se refiere a las direcciones, como el este y otras. Como se ha dicho: ‘‘ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส,อุทฺธํ อโธ ทส ทิสตา อิมาโย; กตมํ ทิสํ ติฏฺฐติ นาคราชา,ยมทฺทสา สุปิเน ฉพฺพิสาณ’’นฺติ. «Cuatro son las direcciones, cuatro las intermedias, arriba y abajo, estas son las diez direcciones; ¿en qué dirección reside el rey de los nagas, al que vio en un sueño con seis colmillos?». มาตาปิตาทโยปิ. ยถาห – También a los padres y otros. Como se ha dicho: ‘‘มาตาปิตา ทิสา ปุพฺพา, อาจริยา ทกฺขิณา ทิสา; ปุตฺตทารา ทิสา ปจฺฉา, มิตฺตามจฺจา จ อุตฺตรา; «Los padres son la dirección oriental, los maestros la dirección meridional; los hijos y la esposa la dirección occidental, los amigos y ministros la septentrional; ทาสกมฺมกรา เหฏฺฐา, อุทฺธํ สมณพฺราหฺมณา; เอตา ทิสา นมสฺเสยฺย, อลมตฺโต กุเล คิหี’’ติ; los siervos y trabajadores la dirección de abajo, y arriba los ascetas y brahmanes. Un laico capaz de su familia debe honrar estas direcciones». ปจฺจยทายกาปิ. ยถาห – ‘‘อคาริโน อนฺนทปานวตฺถทา, อวฺหายิกา นมฺปิ ทิสํ วทนฺตี’’ติ. También los donantes de los requisitos. Como se ha dicho: «Los laicos que dan comida, bebida y vestimenta, incluso a ellos se les llama direcciones». นิพฺพานมฺปิ. ยถาห – También el Nibbāna. Como se ha dicho: ‘‘เอตาทิสา ปรมา เสตเกตุ,ยํ ปตฺวา นิทฺทุกฺขา สุขิโน ภวนฺตี’’ติ; «Tal es la suprema señal blanca, alcanzando la cual, libres de dolor, son felices». เอวํ ทิสาสทฺเทน วุจฺจมานํ อตฺถรูปํ ญตฺวา อิทานิสฺส นิพฺพจนเมวํ ทฏฺฐพฺพํ. ทิสฺสติ จนฺทาวฏฺฏนาทิวเสน ‘‘อยํ ปุริมา อยํ ปจฺฉิมา’’ติอาทินา นานปฺปการโต ปญฺญายตีติ ทิสา, ปุรตฺถิมทิสาทโย. ตถา ‘‘อิเม อมฺหากํ ครุฏฺฐาน’นฺติอาทินา ปสฺสิตพฺพาติ ทิสา, มาตาปิตาทโย. ทิสฺสนฺติ สกาย ปุญฺญกฺริยาย อิเม ทายกาติ ปญฺญายนฺตีติ ทิสา, ปจฺจยทายกา. ทิสฺสติ อุปฺปาทวยาภาเวน นิจฺจธมฺมตฺตา สพฺพกาลมฺปิ วิชฺชตีติ ทิสา, นิพฺพานํ. ปสฺโสติ การณาการณํ [Pg.178] ปสฺสตีติ ปสฺโส. เอวํ ปสฺสตีติ ปสฺสํ. อตฺรายํ ปาฬิ – Habiendo comprendido así el significado expresado por la palabra "disā", ahora debe verse su derivación. Se llama "disā" (dirección) a puntos como el este o el oeste porque se perciben (dissati) de diversas maneras según el curso de la luna, etc. Asimismo, se llama "disā" a los padres y otros porque deben ser vistos (passitabbā) como personas en posición de respeto. Se llama "disā" a los donantes de los requisitos porque se dan a conocer (dissanti) a través de sus propias obras meritorias. Se llama "disā" al Nibbāna porque se percibe (dissati) como una realidad permanente por la ausencia de surgimiento y cesación, existiendo en todo momento. "Passo" es quien ve lo que es causa y lo que no lo es. "Passaṃ" es quien ve de esta manera. Sobre esto, el texto pali dice: ‘‘ปสฺสติ ปสฺโส ปสฺสนฺตํ, อปสฺสนฺตมฺปิ ปสฺสติ; อปสฺสนฺโต อปสฺสนฺตํ, ปสฺสนฺตมฺปิ น ปสฺสตี’’ติ. «El que ve, ve al que está viendo, y también ve al que no ve; el que no ve, no ve al que no ve, ni tampoco al que ve». ปสฺสตีติ ปสฺสิตา. ทสฺเสตีติ ทสฺสิตา. ทสฺสนนฺติ ทสฺสนกฺริยา. อปิจ ทสฺสนนฺติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตญฺหิ รูปารมฺมณํ ปสฺสตีติ ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ธมฺมา’’ติ วจนโต ทสฺสนํ นาม โสตาปตฺติมคฺโค. กสฺมา โสตาปตฺติมคฺโค ทสฺสนํ? ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต. นนุ โคตฺรภู ปฐมตรํ ปสฺสตีติ? โน น ปสฺสติ, ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ ปน น กโรติ สํโยชนานํ อปฺปหานโต, ตสฺมา ‘‘ปสฺสตี’’ติ น วตฺตพฺโพ. ยตฺถ กตฺถจิ ราชานํ ทิสฺวาปิ ปณฺณาการํ ทตฺวา กิจฺจนิปฺผตฺติยา อทิฏฺฐตฺตา อชฺชาปิ ราชานํ น ปสฺสามีติ วทนฺโต คามวาสี นิทสฺสนํ. "Passitā" es el que ve. "Dassitā" es el que muestra. "Dassanaṃ" es el acto de ver. Además, "dassanaṃ" es la conciencia visual, pues se dice que ve el objeto visible. Asimismo, según el enunciado "estados que deben ser abandonados por la visión" (dassanena pahātabbā dhammā), el término "dassana" se refiere al camino de la entrada en la corriente (sotāpattimaggo). ¿Por qué el camino de la entrada en la corriente es "visión"? Porque es la primera visión del Nibbāna. ¿Acaso el estado de "gotrabhū" no ve primero? No es que no vea, pero habiendo visto, no realiza la función necesaria por no haber abandonado los grilletes; por lo tanto, no se dice que "ve". Es como el ejemplo del aldeano que, aunque ha visto al rey en algún lugar, dice: "todavía no he visto al rey", porque no ha cumplido su propósito entregando el presente. วิปสฺสนาติ อนิจฺจาทิวเสน ขนฺธานํ วิปสฺสนกํ ญาณํ. ญาณทสฺสนนฺติ ทิพฺพจกฺขุปิ วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ ผลมฺปิ ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘อปฺปมตฺโต สมาโน ญาณทสฺสนํ อาราเธตี’’ติ เอตฺถ หิ ทิพฺพจกฺขุ ญาณทสฺสนํ นาม. ‘‘ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมตี’’ติ เอตฺถ วิปสฺสนาญาณํ. ‘‘อภพฺพา เต ญาณทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธายา’’ติ เอตฺถ มคฺโค, ‘‘อยมญฺโญ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ เอตฺถ ผลญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปา เม เจโตวิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ เอตฺถ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ [Pg.179] ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ สตฺตาหกาลงฺกโต อาฬาโร กาลาโม’’ติ เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. เอตฺเถตํ ภวติ – "Vipassanā" es el conocimiento que observa los agregados bajo el aspecto de la impermanencia y otros. "Ñāṇadassana" (conocimiento y visión) se refiere al ojo divino, a la introspección, al camino, al fruto, al conocimiento de revisión y también al conocimiento omnisciente. En el pasaje "siendo diligente, alcanza el conocimiento y la visión", se denomina "ñāṇadassana" al ojo divino. En "dirige e inclina su mente hacia el conocimiento y la visión", se refiere al conocimiento de la introspección (vipassanā). En "ellos son incapaces de alcanzar el conocimiento y la visión, la iluminación suprema", se refiere al camino. En "este es otro estado humano superior, una excelencia del conocimiento y la visión de los nobles, una morada confortable alcanzada", se refiere al conocimiento del fruto. En "surgió en mí el conocimiento y la visión: mi liberación mental es inquebrantable, este es mi último nacimiento, ya no hay más devenir", se refiere al conocimiento de revisión. En "surgió en mí el conocimiento y la visión de que Āḷāra Kālāma murió hace siete días", se refiere al conocimiento omnisciente. Al respecto se dice: ‘‘ทิพฺพจกฺขุปิ มคฺโคปิ, ผลญฺจาปิ วิปสฺสนา; ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ, ญาณํ สพฺพญฺญุตาปิ จ; ญาณทสฺสนสทฺเทน, อิเม อตฺถา ปวุจฺจเร’’ติ. «El ojo divino, el camino, el fruto y también la introspección; el conocimiento de revisión y el conocimiento de la omnisciencia; todos estos significados se expresan con el término 'ñāṇadassana'». ทํส ทํสเน. ทํสติ, วิทํสติ. ทนฺโต. การิเต อาโลกํ วิทํเสติ. daṃsa en el sentido de mostrar. Daṃsati, vidaṃsati. Danto. En el causativo: "vidaṃseti ālokaṃ" (muestra la luz). เอส พุทฺธิยํ. เอสติ. esa en el sentido de entendimiento. Esati. สํส กถเน. สํสติ. โย เม สํเส มหานาคํ. saṃsa en el sentido de hablar. Saṃsati. "Quien me hable del gran naga". กิลิส พาธเน. กิลิสติ. กิเลโส. kilisa en el sentido de afligir. Kilisati. Kileso. เอตฺถ พาธนฏฺเฐน ราคาทโยปิ ‘‘กิเลสา’’ติ วุจฺจนฺติ ทุกฺขมฺปิ. เอเตสุ ทุกฺขวเสน – Aquí, por el sentido de aflicción, la pasión y otros estados también se llaman "kilesas", así como el sufrimiento. Entre ellos, en el sentido de sufrimiento: ‘‘อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา, ปุพฺเพ กิเลสมตฺตโน; อานนฺทิยํ วิจรึสุ, รมณีเย คิริพฺพเช’’ติ «Y habiendo encontrado esta causa, habiendo antes padecido el propio sufrimiento (kilesa), vagaron regocijándose por el encantador Giribbaja». ปโยโค เวทิตพฺโพ. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺตสฺส ‘‘กิลิสฺสตี’’ติ รูปํ. Debe conocerse su aplicación. La forma de quien pertenece a la clase "divādi" es "kilissatī". วส สิเนหเน. วสติ. วสา. vasa en el sentido de untuosidad. Vasati. Vasā. เอตฺถ จ วสา นาม วิลีนสิเนโห. สา วณฺณโต นาฬิเกรเตลวณฺณา. อาจาเม อาสิตฺตเตลวณฺณาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. Y aquí, "vasā" es la grasa derretida. En cuanto a su color, es como el color del aceite de coco. También se puede decir que es como el color del aceite vertido sobre el agua de arroz. อีส หึสาคติทสฺสเนสุ. อีสติ. อีโส. īsa en los sentidos de herir, ir y ver. Īsati. Īso. ภาสพฺยตฺตายํ วาจายํ. ภาสติ. ภาสา, ภาสิตํ, ภาตา. ปริภาสติ. ปริภาสา, ปริภาสโก. bhāsa en el sentido de habla clara. Bhāsati. Bhāsā, bhāsitaṃ, bhātā. Paribhāsati. Paribhāsā, paribhāsako. ตตฺร [Pg.180] ภาสนฺติ อตฺถํ เอตายาติ ภาสา, มาคธภาสาทิ. ภาสิตนฺติ วจนํ. วจนตฺโถ หิ ภาสิตสทฺโท นิจฺจํ นปุํสกลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ‘‘สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิต’’นฺติ. วาจฺจลิงฺโค ปน ภาสิตสทฺโท ติลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ‘‘ภาสิโต ธมฺโม, ภาสิตํ จตุสจฺจํ, ภาสิตา วาจา’’ติ. ปุพฺเพ ภาสตีติ ภาตา, เชฏฺฐภาตาติ วุตฺตํ โหติ. โส หิ ปุพฺเพ ชาตตฺตา เอวํ วตฺตุํลภติ. กิญฺจาปิ ภาตุสทฺโท ‘‘ภาติกสตํ, สตฺตภาตโร. ภาตรํ เกน โทเสน, ทุชฺชาสิ ทกรกฺขิโน’’ติอาทีสุ เชฏฺฐกนิฏฺฐภาตูสุ วตฺตติ, ตถาปิ เยภุยฺเยน เชฏฺฐเก นิรูฏฺโฐ, ‘‘ภาตา’’ติ หิ วุตฺเต เชฏฺฐภาตาติ วิญฺญายติ, ตสฺมา กตฺถจิ ฐาเน ‘‘กนิฏฺฐภาตา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. En este contexto, aquello por lo cual se habla un significado es la lengua (bhāsā), como la lengua māgadha y otras. 'Bhāsita' se refiere a la palabra hablada. Pues el significado de la palabra 'bhāsitasaddo' debe verse siempre en género neutro, como en 'sutvā luddassa bhāsitaṃ' (habiendo escuchado lo hablado por el cazador). Sin embargo, cuando la palabra 'bhāsita' funciona como adjetivo (vāccaliṅgo), debe verse en los tres géneros, como en 'bhāsito dhammo' (el Dhamma hablado), 'bhāsitaṃ catusaccaṃ' (las cuatro verdades habladas), 'bhāsitā vācā' (la palabra hablada). Se dice 'bhātā' porque habla o brilla antes, significando 'hermano mayor'. Él recibe este nombre por haber nacido antes. Aunque la palabra 'bhātā' se emplea para hermanos mayores y menores en pasajes como 'cien hermanos' (bhātikasataṃ), 'siete hermanos' (sattabhātaro), o '¿por qué falta, hermano, eres hostil al guardián del agua?' (bhātaraṃ kena dosena...), aun así, generalmente está arraigada en el hermano mayor. Pues cuando se dice 'bhātā', se entiende como hermano mayor; por lo tanto, en ciertos lugares se especifica diciendo 'kaniṭṭhabhātā' (hermano menor). นนุ จ โภ กตฺถจิ ‘‘เชฏฺฐภาตา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน ภาตาสทฺทสฺส กนิฏฺเฐปิ วตฺตนโต ปากฏีกรณตฺถํ ‘‘เชฏฺฐภาตา’’ติ วุตฺตํ. ยถา หิ หริเณสุ วตฺตมานสฺส มิคสทฺทสฺส กทาจิ อวเสสจตุปฺปเทสุปิ วตฺตนโต ‘‘หริณมิโค’’ติ วิเสเสตฺวา วาจํ ภาสนฺติ, เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. ยถา จ โคหตฺถิมหึสอจฺฉสูกรสสพิฬาราทีสุ สามญฺญวเสน มิคสทฺเท วตฺตมาเนปิ ‘‘มิคจมฺมํ มิคมํส’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน ‘‘หริณสฺสา’’ติ วิเสสนสทฺทํ วินาปิ ‘‘หริณมิคจมฺมํ หริณมิคมํส’’นฺติ วิเสสตฺถาธิคโม โหติ, เอตฺถ น โคหตฺถิอาทีนํ จมฺมํ วา มํสํ วา วิญฺญายติ. ตถา ‘‘มิคมํสํ ขาทนฺตี’’ติ วจนสฺส โคหตฺถิอาทีนํ มํสํ ขาทนฺตีติ อตฺโถ น สมฺภวติ, เอวเมว กตฺถจิ วินาปิ เชฏฺฐกอิติ วิเสสนสทฺทํ ‘‘ภาตา’’ติ วุตฺเตเยว ‘‘เชฏฺฐกภาตา’’ติ อตฺโถ วิญฺญายตีติ. นนุ จ โภ ‘‘มิคจมฺมํ, มิคมํส’’นฺติ เอตฺถ จมฺมมํสสทฺเทเหว [Pg.181] วิเสสตฺถาธิคโม โหตีติ? น โหติ, มิคสทฺทสฺส อิว จมฺมมํสสทฺทานํ สามญฺญวเสน วตฺตนโต, เอวญฺจ สติ เกน วิเสสตฺถาธิคโม โหตีติ เจ? โลกสงฺเกตวเสน, ตถา หิ มิคสทฺเท จ จมฺมสทฺทาทีสุ จ สามญฺญวเสน วตฺตมาเนสุปิ โลกสงฺเกเตน ปริจฺฉินฺนตฺตา โคหตฺถิอาทีนํ จมฺมาทีนิ น ญายนฺติ โลเกน, อถ โข หริณจมฺมาทีนิเยว ญายนฺติ. ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติ การณ’’นฺติ หิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. Pero, señor, ¿no se dice en algunos lugares especificando 'jeṭṭhabhātā' (hermano mayor)? Es cierto, pero se dice 'jeṭṭhabhātā' para clarificar el significado, dado que la palabra 'bhātā' también se aplica al menor. Así como la palabra 'miga' (animal/ciervo), que se aplica a los ciervos, a veces se aplica también a los demás cuadrúpedos restantes, por lo cual se habla especificando 'hariṇamigo' (el ciervo hariṇa); así debe entenderse este caso. Y así como cuando se usa la palabra 'miga' de manera general para bueyes, elefantes, búfalos, osos, cerdos, liebres, gatos, etc., en los lugares donde aparece 'piel de animal' (migacammaṃ) o 'carne de animal' (migamaṃsaṃ), se obtiene el significado específico de 'del ciervo' (hariṇassa) incluso sin la palabra específica 'piel de ciervo hariṇa' o 'carne de ciervo hariṇa'; aquí no se entiende la piel o la carne de bueyes, elefantes, etc. Del mismo modo, en la expresión 'comen carne de animal' (migamaṃsaṃ khādanti), no es posible el significado de que comen carne de bueyes, elefantes, etc. Exactamente así, en ciertos lugares, incluso sin la palabra específica 'jeṭṭhaka' (mayor), cuando se dice simplemente 'bhātā', se entiende el significado de 'hermano mayor'. Pero, señor, ¿no se obtiene el significado específico en 'piel de animal' y 'carne de animal' precisamente por las palabras 'piel' (camma) y 'carne' (maṃsa)? No es así, pues al igual que la palabra 'miga', las palabras 'piel' y 'carne' se usan de manera general. Siendo así, ¿por qué medio se obtiene el significado específico? Por medio de la convención social (lokasaṅketa). Pues, aunque la palabra 'miga' y las palabras 'piel', etc., se usen de manera general, debido a que están delimitadas por la convención social, el mundo no entiende las pieles de bueyes, elefantes, etc., sino que entiende precisamente las pieles de ciervos. Pues se ha dicho: 'La palabra convencional es la verdad, el consenso mundano es la razón'; así debe considerarse. คิเลสุ อนฺวิจฺฉายํ. ปุนปฺปุนํ อิจฺฉา อนฺวิจฺฉา. คิเลสติ. Gilesu, en el sentido de deseo repetido. El deseo que ocurre una y otra vez se llama ‘anvicchā’. Gilesati. เยสุ ปยตเน. เยสติ. Yesu, en el sentido de esfuerzo (payatane). Yesati (se esfuerza). เชสุ เนสุ เอสุ เหสุ คติยํ. เชสติ. เนสติ. เอสติ. เหสติ. ธาตฺวนฺตสฺส ปน สญฺโญควเสน ‘‘เชสฺสติ, เนสฺสตี’’ติอาทีนิปิ คเหตพฺพานิ. เชสฺสมาโน. เชสฺสํ, เชสฺสนฺโต. เอตฺถ จ – Jesu, nesu, esu, hesu, en el sentido de movimiento (gatiyaṃ). Jesati, nesati, esati, hesati. Debido a la conjunción al final de la raíz, también deben tomarse formas como 'jessati', 'nessati', etc. Jessamāno. Jessaṃ, jessanto. Y en este contexto— ‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี; เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ, สเมสุ วิสเมสุ จา’’ติ 'Como la elefanta sigue al elefante de la selva, al que tiene colmillos; al que vaga (jessantaṃ) por los desfiladeros de las montañas, por terrenos llanos y escabrosos'. ปาฬิ นิทสฺสนํ. Este es el ejemplo del Canon (Pāḷi). เทสุ เหสุ อพฺยตฺตสทฺเท. เทสติ. เหสติ. Desu y hesu, en el sentido de sonido inarticulado (abyattasadde). Desati. Hesati (relincha). กาส สทฺทกุจฺฉายํ. กาสติ, อุกฺกาสติ. กาโส. กาสํ สาสํ ทรํ พลฺยํ, ขีณเมโธ นิคจฺฉติ. Kāsa, en el sentido de sonido o tos (saddakucchāyaṃ). Kāsati (tose), ukkāsati (aclara la garganta). Kāso (la tos). 'Tos, asma, dolor y debilidad alcanza aquel cuya energía vital se ha agotado'. กาสุ ภาสุ ทิตฺติยํ. ทิตฺตีติ ปากฏตา, วิราชนตา วา. กาสติ, ปกาสติ. ปกาสติ เตโช. ทูเร สนฺโต ปกาเสนฺติ. ภาสติ. ปภาสติ มิทํ พฺยมฺหํ. ปกาโส. กาสุ โอภาโส. Kāsu y bhāsu, en el sentido de resplandor (dittiyaṃ). Resplandor significa claridad o brillantez. Kāsati, pakāsati (brilla, es evidente). Brilla (pakāsati) el esplendor. Los buenos brillan (pakāsenti) desde lejos. Bhāsati (brilla). Este palacio resplandece (pabhāsati). Pakāso (claridad). Kāsu, en el sentido de iluminación (obhāso). ตตฺร [Pg.182] ปกาสตีติ ปกาโส, ปากโฏ โหตีติ อตฺโถ. ตุจฺฉภาเวน ปุญฺชภาเวน วา กาสติ ปกาสติ ปากฏา โหตีติ กาสุ. ‘‘กาสุ’’ อิติ อาวาโฏปิ วุจฺจติ ราสิปิ. En ese contexto, lo que brilla (pakāsati) es el resplandor (pakāso), significando que se hace evidente. Aquello que se hace evidente o manifiesto, ya sea por ser un vacío (tucchabhāvena) o por ser un montón (puñjabhāvena), es 'kāsu'. 'Kāsu' se refiere tanto a un foso (āvāṭo) como a una pila o montón (rāsi). ‘‘กึนุ สนฺตรมาโนว, กาสุํ ขนสิ สารถิ; ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ, กึกาสุยา กริสฺสสี’’ติ '¿Por qué, oh auriga, caváis un foso (kāsuṃ) con tanta prisa? Respóndeme correctamente lo que te pregunto: ¿qué harás con el foso?'. เอตฺถ หิ อาวาโฏ กาสุ นาม. ‘‘องฺคารกาสุํ อปเร ผุณนฺติ, นรา รุทนฺตา ปริทฑฺฒคตฺตา’’ติ เอตฺถ ราสิ. การิเต – ปกาเสตีติ ปกาสโก. โอภาเสตีติ โอภาสโก. กมฺเม ปกาสิยตีติ ปกาสิโต. เอวํ ภาสิโต. ภาเว – กาสนา. สงฺกาสนา. ปกาสนา. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘ปกาสิตุํ, ปกาเสตุํ, โอภาสิตุํ, โอภาเสตุํ. ปกาสิตฺวา, ปกาเสตฺวา, โอภาสิตฺวา, โอภาเสตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตทฺธิเต ภาสุ เอตสฺส อตฺถีติ ภาสุโร, ปภสฺสโร โย โกจิ. ภาสุโรติ วา เกสรสีโห. อิมสฺมึ อตฺเถ ภาสุสทฺโท ‘‘ราช ทิตฺติย’’นฺติ เอตฺถ ราชสทฺโท วิย วิราชนวาจโก สิยา, ตสฺมา รูปสิริยา วิราชนสมฺปนฺนตาย ภาสุ วิราชนตา เอตสฺส อตฺถีติ ภาสุโรติ นิพฺพจนํ เญยฺยํ. Aquí, el foso se llama 'kāsu'. 'Otros hombres, llorando y con los cuerpos quemados, caen en una fosa de brasas (aṅgārakāsuṃ)'; aquí significa un montón. En el causativo: 'pakāsetī' (hace brillar), de ahí 'pakāsako' (iluminador). 'Obhāsetī' (ilumina), de ahí 'obhāsako'. En el pasivo: es hecho evidente (pakāsiyatī), por lo tanto 'pakāsito'. Así también 'bhāsito'. En el sentido abstracto: 'kāsanā' (el acto de brillar), 'saṅkāsanā', 'pakāsanā'. En el infinitivo y otros: 'pakāsituṃ, pakāsetuṃ, obhāsituṃ, obhāsetuṃ'. 'Pakāsitvā, pakāsetvā, obhāsitvā, obhāsetvā'; estas son las formas. En el derivado (taddhita): de 'bhāsu', aquel que posee esto es 'bhāsuro' (brillante), cualquier cosa resplandeciente (pabhassaro). O 'bhāsuro' se refiere al león melenudo (kesarasīho). En este sentido, la palabra 'bhāsu' sería sinónimo de brillantez, como la palabra 'rāja' en el sentido de 'rāja dittiyaṃ' (raíz rāj en resplandor); por lo tanto, debido a la perfección de su belleza radiante, posee brillantez (bhāsu), de ahí la derivación 'bhāsuro'. นาสุ ราสุ สทฺเท. นาสติ. ราสติ. นาสา, นาสิกา. Nāsu y rāsu, en el sentido de sonido (sadde). Nāsati. Rāsati. Nāsā, nāsikā (nariz). ตตฺร นาสาติ หตฺถิโสณฺฑาปิ นาสาติ วุจฺจติ ‘‘สเจ มํ นาคนาสูรู, โอโลเกยฺย ปภาวตี’’ติอาทีสุ วิย. มนุสฺสาทีนํ นาสิกาปิ นาสาติ วุจฺจติ ‘‘โย เต หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยี’’ติอาทีสุ วิย. นาสนฺติ อพฺยตฺตสทฺทํ กโรนฺติ เอตายาติ นาสา. นาสา เอว นาสิกา. ยตฺถ นิพฺพจนํ น วทาม, ตตฺถ ตํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา อปฺปสิทฺธตฺตา [Pg.183] วา น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, อวุตฺตมฺปิ ปโยควิจกฺขเณหิ อุปปริกฺขิตฺวา โยเชตพฺพํ. อตฺริทํ วุจฺจติ – En ese contexto, a la trompa del elefante también se le llama 'nāsā', como en: 'Si Pabhāvatī me mirara a mí, que tengo muslos como la trompa de un elefante (nāganāsūrū)'. También a la nariz de los hombres y otros se le llama 'nāsā', como en: 'aquel que te cortó las manos, los pies y la oreja y la nariz (kaṇṇanāsañca)'. Se llama 'nāsā' porque a través de ella emiten un sonido inarticulado (nāsanti). 'Nāsā' es lo mismo que 'nāsikā'. Donde no mencionamos la derivación, debe entenderse que no se dice por ser fácil de comprender o por haber sido dicha anteriormente; lo que no se ha dicho debe ser aplicado por aquellos expertos en el uso del lenguaje tras una cuidadosa investigación. Sobre esto se dice— นาสา โสณฺฑา กโร หตฺโถ,หตฺถิทพฺเพ สมา มตา; นาสา จ นาสิกา จ ทฺเว,นราทีสุ สมา มตา’’ติ. 'Nāsā, soṇḍā, karo y hattho, se consideran sinónimos para el miembro del elefante; nāsā y nāsikā, ambos se consideran sinónimos en los seres humanos y otros'. นส โกฏิลฺเล. นสติ. Nasa, en el sentido de torcedura o encorvamiento (koṭille). Nasati. ภิสิ ภเย. ภึสติ. ภึสนโก. ตทาสิ ยํ ภึสนกํ. เภสฺมากาโย. Bhisi, en el sentido de miedo (bhaye). Bhiṃsati (teme). Bhiṃsanako (terrible). 'Aquello que en ese entonces fue terrible (bhiṃsanakaṃ)'. Bhesmākāyo (de cuerpo pavoroso). อาสิสิ อิจฺฉายํ. อาปุพฺโพ สิสิ อิจฺฉายํ วตฺตติ. อาสิสติ. อาสิสเตว ปุริโส. อาสิสนา. อาสิสตฺตํ. อาสิสนฺโต, อาสิสมาโน, อาสมาโน. ‘‘สุคฺคติมาสมานา’’ติ ปาฬิ เอตฺถ นิทสฺสนํ. Āsisi, en el sentido de deseo (icchāyaṃ). El prefijo 'ā' con la raíz 'sisi' funciona en el sentido de desear. Āsisati. El hombre ciertamente desea (āsisateva). Āsisanā (el acto de desear). Āsisattaṃ (el estado de deseo). Āsisanto, āsisamāno, āsamāno (deseando). 'Anhelando un buen destino (suggatimāsamānā)' es el ejemplo del Canon aquí. คสุ อทเน. คสติ. Gasu, en el sentido de comer (adane). Gasati (traga). ฆุสี กนฺติกรเณ. อีการนฺโตยํ, เตน อิโต น นิคฺคหีตาคโม. ฆุสติ. Ghusī, en el sentido de emitir sonido (shouting/kantikaraṇe). Termina en 'ī', por lo tanto no hay inserción de nasal (niggahīta) aquí. Ghusati. ปํสุ ภํสุ อวสํสเน. ปํสติ. ภํสติ. Paṃsu y bhaṃsu, en el sentido de desmoronarse o caer (avasaṃsane). Paṃsati. Bhaṃsati. ธํสุ คติยํ. ธํสติ. รโช นุทฺธํสติ อุทฺธํ. Dhaṃsu, en el sentido de movimiento (gatiyaṃ). Dhaṃsati. El polvo se eleva (nuddhaṃsati) hacia arriba. ปส วิตฺถาเร. ปสติ. ปสุ. Pasa, en el sentido de extensión o difusión (vitthāre). Pasati. Pasu (ganado/animal). กุส อวฺหาเน โรทเน จ. โกสติ, ปกฺโกสติ. ปกฺโกสโก, ปกฺโกสิโต, ปกฺโกสนํ. Kusa en el sentido de llamar y llorar. Kosati, pakkosati. Pakkosako (el que llama), pakkosito (llamado), pakkosanaṃ (el acto de llamar). กสฺส คติยํ. กสฺสติ, ปริกสฺสติ. ปฏิกสฺสติ. มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย. ปฏิกสฺเสยฺยาติ อากฑฺเฒยฺย, มูลาปตฺติยํเยว ปติฏฺฐาเปยฺยาติ อตฺโถ. Kassa en el sentido de movimiento (arrastrar). Kassati, parikassati. Paṭikassati. Mūlāya paṭikasseyya (debería ser arrastrado de vuelta al origen). Paṭikasseyya significa arrastrar, establecer de nuevo en la ofensa original; este es el significado. อส [Pg.184] ทิตฺยาทาเนสุ จ. จกาโร คติเปกฺขโก. อสติ. Asa en el sentido de brillar y tomar. La partícula 'ca' implica también movimiento. Asati. ทิส อาทานสํวรเณสุ. ทิสฺสติ ปุริโส. Disa en el sentido de tomar y cubrir. Dissati puriso (el hombre es visto o se manifiesta). ทาสุ ทาเน. ทาสติ. Dāsu en el sentido de dar. Dāsati. โรส ภเย. โรสติ. โรสโก. Rosa en el sentido de miedo. Rosati. Rosako. เภสุ จลเน. เภสติ. Bhesu en el sentido de movimiento. Bhesati. ปส พาธนผสฺสเนสุ. ปสติ. ปาโส, นาคปาโส, หตฺถปาโส. Pasa en el sentido de atar y tocar. Pasati. Pāso (lazo), nāgapāso (lazo de serpiente), hatthapāso (distancia de un brazo). ลส กนฺติยํ. ลสติ, อภิลสติ, วิลสติ. ลาโส, วิลาโส, วิลสนํ. Lasa en el sentido de belleza o deseo. Lasati, abhilasati, vilasati. Lāso, vilāso, vilasanaṃ (juego, gracia, resplandor). จส ภกฺขเณ. จสติ. Casa en el sentido de comer. Casati. กส หึสายํ. กสติ. Kasa en el sentido de herir. Kasati. ติส ติตฺติยํ. ติตฺติ ตปฺปนํ ปริปุณฺณตา สุหิตตา. ติสติ. ติตฺติ. Tisa en el sentido de satisfacción. Titti es gratificación, plenitud, estar bien satisfecho. Tisati. Titti (satisfacción). วส นิวาเส. วสติ, วสิยติ, วจฺฉติ. วตฺถุ, วตฺถํ, ปริวาโส, นิวาโส, อาวาโส, อุปวาโส, อุโปสโถ, วิปฺปวาโส, จิรปฺปวาสี, จิรปฺปวุตฺโถ, วสิตฺวา, วตฺตุํ, วสิตุํ อิจฺจาทีนิ. Vasa en el sentido de habitar. Vasati, vasiyati, vacchati. Vatthu (sitio o lugar), vatthaṃ (vestido), parivāso (periodo de prueba), nivāso (morada), āvāso (residencia), upavāso (ayuno), uposatho (día de observancia), vippavāso (ausencia), cirappavāsī (ausente por mucho tiempo), cirappavuttho (vivido por mucho tiempo), vasitvā (habiendo vivido), vattuṃ, vasituṃ (para vivir), etc. อตฺร อุปวาโสติ อนฺเนน วชฺชิโต วาโส อุปวาโส. อุโปสโถติ อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ, อุปวสนฺติ สีเลน วา อนสเนน วา อุเปตา หุตฺวา วสนฺตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร – ‘‘อายามาวุโส กปฺปิน อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ ปาติโมกฺขุทฺเทโส [Pg.185] อุโปสโถ. ‘‘เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ สีลํ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ อุปวาโส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘น ภิกฺขเว ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา’’ติอาทีสุ อุปวสิตพฺพทิวโสติ. Aquí, upavāso significa habitar privado de alimento (ayuno). Uposatho es aquello donde se habita cerca (upavasanti); el significado es que habitan estando dotados de virtud (sīla) o mediante el ayuno (anasana). He aquí una aclaración de sus significados: en pasajes como 'vamos, amigo Kappina, al uposatha', se refiere a la recitación del Pātimokkha. En pasajes como 'así, Visākha, se observa el uposatha dotado de ocho factores', se refiere a la virtud. En pasajes como 'para el puro siempre es Phaggu, para el puro siempre es uposatha', se refiere al ayuno. En pasajes como 'el rey de los nagas llamado Uposatha', es una designación. En pasajes como 'monjes, en aquel día de uposatha, en las residencias con monjes', se refiere al día que debe ser observado. วส กนฺติยํ. วจฺฉติ. ชินวจฺฉโย. Vasa en el sentido de belleza. Vacchati. Jinavacchayo (el amado del Jina). สส สุสเน. สสติ. สโส. Sasa en el sentido de dormir. Sasati. Saso (liebre). สส ปาณเน. สสติ. สโตว อสฺสสติ, สโตว ปสฺสสติ. สโส, สสนํ. อสฺสาโส ปสฺสาโส อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต. Sasa en el sentido de respirar. Sasati. Con atención respira hacia adentro, con atención respira hacia afuera. Saso, sasanaṃ (respiración). Assāso passāso (inhalación y exhalación), assasanto passasanto (inhalando y exhalando). อส ภุวิ. อตฺถิ. อส. Asa en el sentido de existencia. Atthi (es/existe). Asa. เอตฺถ อตฺถีติ อาขฺยาตปทํ. น อตฺถิ ขีรา พฺราหฺมณี. อตฺถิตา, อตฺถิภาโว, ‘‘ยํ กิญฺจิ รตนํ อตฺถี’’ติอาทีสุ วิย นิปาตปทํ. ตสฺมา อตฺถีติ ปทํ อาขฺยาตนิปาตวเสน ทุวิธนฺติ เวทิตพฺพํ. อสอิติ อวิภตฺติกํ นามิกปทํ. เอตฺถ จ ‘‘อสสฺมีติ โหตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อตฺถีติ อส, นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. อิมินา สสฺสตทิฏฺฐิ วุตฺตา. Aquí, 'atthi' es una forma verbal. 'No hay leche, mujer brahmana'. 'Atthitā', 'atthibhāvo' (existencia), como en 'cualquier tesoro que haya', es una partícula indeclinable. Por lo tanto, debe entenderse que el término 'atthi' es de dos tipos: como verbo y como indeclinable. 'Asa' es un nombre sin desinencia. Y aquí el ejemplo del Pali es 'asasmīti hoti' (soy). Allí, 'atthi' es 'asa', un sinónimo de lo permanente (nicca). Con esto se expresa la visión eternalista (sassatadiṭṭhi). ตตฺรายํ ปทมาลา – ‘‘อตฺถิ, สนฺติ. อสิ, อตฺถ. อสฺมิ, อสฺม, อมฺหิ, อมฺห’’ อิจฺเจตานิ ปสิทฺธานิ. ‘‘อตฺถุ, สนฺตุ. อาหิ, อตฺถ. อสฺมิ, อสฺม อมฺหิ, อมฺห’’ อิจฺเจตานิ จ, ‘‘สิยา, อสฺส, สิยุํ, อสฺสุ, สิยํสุ. อสฺส, อสฺสถ. สิยํ, อสฺส, อสฺสาม’’ อิจฺเจตานิ จ ปสิทฺธานิ. Esta es la declinación verbal: 'atthi, santi; asi, attha; asmi, asma, amhi, amha' son las formas conocidas. También 'atthu, santu; āhi, attha; asmi, asma amhi, amha', y 'siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu; assa, assatha; siyaṃ, assa, assāma' son conocidas. เอตฺถ ปน ‘‘เตสญฺจ โข ภิกฺขเว สมคฺคานํ สมฺโมทมานานํ…เป… สิยํสุ ทฺเว ภิกฺขู อภิธมฺเม นานาวาทา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ[Pg.186]. ตตฺถ สิยํสูติ ภเวยฺยุํ. อภิธมฺเมติ วิสิฏฺเฐ ธมฺเม. He aquí un ejemplo del Pāli: 'Y de aquellos que están en armonía, regocijándose... si hubiera (siyaṃsu) dos monjes con diferentes opiniones sobre el Abhidhamma'. Allí, 'siyaṃsu' significa 'podrían ser' (bhaveyyuṃ). 'Abhidhamme' significa 'en la enseñanza excelente'. อิทานิ สิยาสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ปเภโท จ วุจฺจเต. สิยาติ เอกํเส จ วิกปฺปเน จ ‘‘ปถวีธาตุ สิยา อชฺฌตฺติกา, สิยา พาหิรา’’ติ เอกํเส. ‘‘สิยา อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺติวีติกฺกโม’’ติ วิกปฺปเน. Ahora se explica la distinción y el desglose de significados de la palabra 'siyā'. 'Siyā' se usa tanto en el sentido de certeza (ekaṃsa) como de opción (vikappane). 'El elemento tierra puede ser interno, puede ser externo', en el sentido de certeza. 'Podría haber una transgresión de una ofensa por parte de cierto monje', en el sentido de opción. สิยาติ เอกมารขฺยาตปทํ, เอกมพฺยยปทํ. อาขฺยาตตฺเต เอกวจนนฺตํ, อพฺยยตฺเต ยถาปาวจนํ. ‘‘ปุตฺตา มตฺถิ ธนา มตฺถี’’ติ เอตฺถ อตฺถีติ อพฺยยปทมิว เอกวจนนฺตมฺปิ พหุวจนนฺตมฺปิ ภวติ. ตสฺสาขฺยาตตฺเต ปโยโควิทิโตว. อพฺยยตฺเต ปน ‘‘สุขํ น สุขสหคตํ, สิยา ปีติสหคต’’นฺติ ‘‘อิเม ธมฺมา สิยา ปริตฺตารมฺมณา’’ติ จ เอกวจนพหุวจนปฺปโยคา เวทิตพฺพา. เอตฺถ ธาตุยา กิจฺจํ นตฺถิ. ปโรกฺขายํ ‘‘อิติห อส อิติห อสา’’ติ ทสฺสนโต อส อิติ ปทํ คเหตพฺพํ. หิยฺยตฺตนีรูปานิ อปฺปสิทฺธานิ. อชฺชตนิยา ปน ‘‘อาสิ, อาสึสุ, อาสุํ. อาสิ, อาสิตฺถ. อาสึ, อาสิมฺหา’’ อิจฺเจตานิ ปสิทฺธานิ. ภวิสฺสนฺติยา ‘‘ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ. กาลาติปตฺติยา ‘‘อภวิสฺสา, อภวิสฺสํสุ’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ. 'Siyā' es tanto un término verbal como un término indeclinable. Como verbo está en singular; como indeclinable se usa según el texto. Así como en 'tengo hijos, tengo riquezas' (puttā matthi), el término 'atthi' funciona como un indeclinable tanto en singular como en plural. Su uso como verbo es bien conocido. Como indeclinable, deben conocerse los usos en singular y plural, como en 'la felicidad no acompañada de placer, podría ser (siyā) acompañada de alegría' e 'estos estados podrían ser (siyā) de objetos limitados'. Aquí no hay función de la raíz. En el tiempo pasado remoto (parokkha), se debe tomar el término 'asa', como se ve en 'así fue, así era'. Las formas del imperfecto (hiyyattanī) son difíciles de ver. En el aoristo (ajjatanī), son conocidas 'āsi, āsiṃsu, āsuṃ; āsi, āsittha; āsiṃ, āsimhā'. En el futuro, 'bhavissati, bhavissanti', etc. En el condicional (kālātipatti), 'abhavissā, abhavissaṃsu', etc. สาส อนุสิฏฺฐิยํ. สาสติ, อนุสาสติ. กมฺมนฺตํ โว สาสติ, สาสนํ, อนุสาสนํ, อนุสาสนี, อนุสิฏฺฐิ, สตฺถา, สตฺถํ, อนุสาสโก, อนุสาสิกา. Sāsa en el sentido de instrucción. Sāsati, anusāsati. Enseña vuestra labor; sāsanaṃ (enseñanza), anusāsanaṃ, anusāsanī, anusiṭṭhi (instrucción), satthā (maestro), satthaṃ (tratado o ciencia), anusāsako, anusāsikā (instructor o instructora). ตตฺร สาสนนฺติ อธิสีลาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหิตสาสนํ, ปริยตฺติปฏิปตฺติปฏิเวธสงฺขาตํ วา สาสนํ. ตญฺหิ สาสติ เอเตน, เอตฺถ วาติ ‘‘สาสน’’นฺติ ปวุจฺจติ. อปิจ สาสนนฺติ ‘‘รญฺโญ [Pg.187] สาสนํ เปเสตี’’ติอาทีสุ วิย ปาเปตพฺพวจนํ. ตถา สาสนนฺติ โอวาโท, โย ‘‘อนุสาสนี’’ติ จ, ‘‘อนุสิฏฺฐี’’ติ จ วุจฺจติ. สตฺถาติ ติวิธยานมุเขน สเทวกํ โลกํ สาสตีติ สตฺถา, ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ สตฺเต อนุสาสตีติ อตฺโถ. สตฺถนฺติ สทฺเท จ อตฺเถ จ สาสติ อาจิกฺขติ เอเตนาติ สตฺถํ. กึตํ? พฺยากรณํ. Allí, 'sāsana' es la enseñanza contenida en los tres entrenamientos (superior virtud, etc.), o la enseñanza entendida como estudio, práctica y realización. Se llama 'sāsana' porque mediante esto o en esto se instruye. Además, 'sāsana' es un mensaje que se envía, como en 'envía un mensaje al rey'. Asimismo, 'sāsana' es un consejo, que también se llama 'anusāsanī' y 'anusiṭṭhi'. 'Satthā' (Maestro) es aquel que instruye al mundo con sus dioses a través de los tres vehículos; significa que instruye a los seres según corresponda respecto a los beneficios de esta vida, de las vidas futuras y del objetivo supremo. 'Satthaṃ' (Tratado) es aquello mediante lo cual se enseñan y explican los sonidos y los significados. ¿Qué es eso? La gramática (Byākaraṇa). อีส อิสฺสริเย. อิสฺสริยํ อิสฺสรภาโว. อีสติ. วงฺคีโส, ชนปเทโส, มนุเชโส. Īsa en el sentido de señorío. 'Issariya' es la condición de señor (maestría). Īsati. Vaṅgīso, janapadeso (señor del país), manujeso (señor de los hombres). ตตฺร วงฺคีโสติ วาจาย อีโส อิสฺสโรติ วงฺคีโส. โก โส? อายสฺมา วงฺคีโส อรหา. อาห จ สยเมว – Allí, 'Vaṅgīso' significa el señor o maestro de la palabra. ¿Quién es él? El venerable Vangisa, el Arahant. Y él mismo dijo: ‘‘วงฺเค ชาโตติ วงฺคีโส, วจเน อิสฺสโรติ จ; ‘วงฺคีโส’ อิติ เม นามํ, อภวี โลกสมฺมต’’นฺติ; 'Nacido en Vanga, por eso Vaṅgīso, y maestro en la palabra; Vaṅgīso es mi nombre, reconocido por el mundo'. อาส อุปเวสเน. อุปเวสนํ นิสีทนํ ‘‘อาสเน อุปวิฏฺโฐ สงฺโฆ’’ติ เอตฺถ วิย. อาสติ. อจฺฉติ. อาสีโน. อาสนํ. อุปาสติ. อุปาสโก. Āsa en el sentido de sentarse. 'Upavesana' es sentarse, como en 'la comunidad está sentada en los asientos'. Āsati. Acchati (se sienta). Āsīno (sentado). Āsanaṃ (asiento). Upāsati (venerar o sentarse cerca). Upāsako (seguidor laico). ตตฺถ อาสนนฺติ อาสติ นิสีทติ เอตฺถาติ อาสนํ, ยํ กิญฺจิ นิสีทนโยคฺคํ มญฺจปีฐาทิ. Allí, 'āsana' es aquello en lo que uno se sienta; cualquier cosa apta para sentarse, como un lecho, una silla, etc. กสี คติโสสเนสุ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, เตนิโต น นิคฺคหีตาคโม. กสติ. Kasī en los sentidos de movimiento y desecación. Esta raíz termina en 'ī', por lo cual no se le añade el aumento de la nasal (niggahīta). Kasati (él ara). นิสี จุมฺพเน. นิสติ. Nisī en el sentido de besar. Nisati. ทิสี อปฺปีติยํ. ธมฺมํ เทสฺสติ. ทิโส. ทิฏฺโฐ. เทสฺสี. เทสฺโส. เทสฺสิโย. Disī en el sentido de desagrado. Dessati dhammaṃ (él detesta el Dhamma). Diso, diṭṭho, dessī, desso, dessiyo. ตตฺร ทิโสติ จ ทิฏฺโฐติ จ ปจฺจามิตฺตสฺสาธิวจนเมตํ. โส หิ ปเร เทสฺสติ นปฺปิยายติ, ปเรหิ วา เทสฺสิยติ ปิโย [Pg.188] น กริยตีติ ‘‘ทิโส’’ติ จ ‘‘ทิฏฺโฐ’’ติ จ วุจฺจติ. อถ วา ทิโสติ โจโร วาปจฺจามิตฺโต วา. ทิฏฺโฐติ ปจฺจามิตฺโตเยว. อตฺริเม ปโยคา – Aquí, 'diso' y 'diṭṭho' son sinónimos de enemigo (paccāmitta). Pues él odia a otros y no los ama, o es odiado por otros y no es querido; por eso se dice 'diso' y 'diṭṭho'. O bien, 'diso' es un ladrón o un enemigo. 'Diṭṭho' es exclusivamente un enemigo. Estos son sus usos: ‘‘ทิโส ทิสํ ยํ ตํ กยิรา, เวรี วา ปน เวรินํ; มิจฺฉาปณิหิตํ จิตฺตํ, ปาปิโย นํ ตโต กเร’’ติ จ. «Lo que un enemigo pueda hacer a un enemigo, o un odiador a otro odiador; una mente mal dirigida le causará un mal mayor». ‘‘ทิสา หิ เม ธมฺมกถํ สุณนฺตู’’ติ จ, ‘‘ทิสา หิ เม เต มนุสฺเส ภชนฺตุ เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต’’ติ จ, «Que [incluso] mis enemigos escuchen la plática sobre el Dhamma», y «Que aquellos hombres se asocien conmigo, incluso los enemigos, quienes, siendo virtuosos, hacen que se comprenda solo el Dhamma». ‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา, วานรินฺท ยถา ตว; สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ทิฏฺฐํ โส อติวตฺตตี’’ติ จ. «Aquel que posee estas cuatro cualidades, oh señor de los monos, tal como tú: verdad, virtud, firmeza y generosidad, supera al enemigo». เทสฺสีติ เทสฺสนสีโล อปฺปิยายนสีโลติ เทสฺสี. ‘‘ธมฺมกาโม ภวํ โหติ, ธมฺมเทสฺสี ปราภโว’’ติ อิทเมตฺถ ปโยคนิทสฺสนํ. เทสฺโสติ อปฺปิโย, ตถา เทสฺสิโยติ. เอตฺถ จ – «Dessī» significa alguien que tiene el hábito de odiar o de desagradar. «Aquel que ama el Dhamma prospera, el que odia el Dhamma decae»; este es un ejemplo de su uso aquí. «Desso» significa desagradable, al igual que «dessiyo». Y aquí: ‘‘น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, มทฺทีเทวี น เทสฺสิยา; สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา ปิเย อทาสห’’นฺติ จ, «Mis dos hijos no me son odiosos, ni la reina Maddī es desagradable; la omnisciencia me es querida, por eso entregué lo que me era querido». ‘‘น เม สา พฺราหฺมณี เทสฺสา, นปิ เม พลํ น วิชฺชตี’’ติ จ, «Esa mujer brahmán no me es odiosa, ni es que me falten fuerzas». ‘‘มาตา ปิตา น เม เทสฺสา, นปิ เทสฺสํ มหายสํ; สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา วตมธิฏฺฐหิ’’นฺติ จ «Mi madre y mi padre no me son odiosos, ni la gran fama es odiosa; la omnisciencia me es querida, por eso emprendí el voto». ปโยคา. สพฺพตฺถ เมติ จ มยฺหนฺติ จ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. Estos son los usos. En todos los casos, debe entenderse que 'me' y 'mayhaṃ' están en el caso posesivo (genitivo). อิมานิ ปน ปจฺจามิตฺตสฺส นามานิ – Estos son los nombres para un enemigo: ‘‘ปจฺจมิตฺโต ริปุ ทิฏฺโฐ, ทิโส เวรี จ สตฺว’ริ; อมิตฺโต จ สปตฺโต จ, เอวํ ปณฺณตฺติการิสู’’ติ. «Paccamitto, ripu, diṭṭho, diso, verī, satru, ari, amitto y sapatto; así se dice entre quienes hacen las designaciones». เอสุ คติยํ. เอสติ. Esu en el sentido de movimiento. Esati. ภสฺส [Pg.189] ภสฺสนทิตฺตีสุ. ภสฺสนํ วจนํ. ทิตฺติ โสภา. ภสฺสติ. ภสฺสํ, ปภสฺสรํ. Bhassa en los sentidos de hablar y brillar. «Bhassana» es el habla. «Ditti» es el esplendor. Bhassati. Bhassaṃ, pabhassaraṃ. ธิส สทฺเท. ธิสติ. Dhisa en el sentido de sonido. Dhisati. ทิส อติสชฺชเน. ทิสติ, อุปทิสติ, สนฺทิสติ, นิทฺทิสติ, ปจฺจาทิสติ, ปฏิสนฺทิสติ, อุทฺทิสติ. เทโส, อุทฺเทโส อิจฺจาทีนิ. Disa en el sentido de señalar o entregar. Disati, upadisati, sandisati, niddisati, paccādisati, paṭisandisati, uddisati. Deso, uddeso, etc. ปิสุ อวยเว. ปิสติ. Pisu en el sentido de división o miembro. Pisati. อิสิ คติยํ. อิสติ. Isi en el sentido de movimiento. Isati. ผุส สมฺผสฺเส. ผุสติ. ผสฺโส, ผุสนา, สมฺผุสนา, สมฺผุสิตตฺตํ. เอวรูโป กายสมฺผสฺโส อโหสิ. โผฏฺฐพฺพํ, ผุสิตํ. เทโว จ เอกเมกํ ผุสายติ. ผุฏฺฐุํ, ผุสิตุํ, ผุสิตฺวา, ผุสิตฺวาน, ผุสิย, ผุสิยาน. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตึ กโรติ. Phusa en el sentido de contacto. Phusati. Phasso, phusanā, samphusanā, samphusitattaṃ. «Hubo tal contacto corporal». Phoṭṭhabbaṃ, phusitaṃ. «Y la deidad llueve gota a gota» (phusāyati). Phuṭṭhuṃ, phusituṃ, phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna. «Tocando repetidamente, pone fin (al sufrimiento)». ตตฺร ผสฺโสติ อารมฺมณํ ผุสนฺติ เอเตน, สยํ วา ผุสติ, ผุสนมตฺตเมว วา เอตนฺติ ผสฺโส, อารมฺมเณ ผุสนลกฺขโณ ธมฺโม. Aquí, «phasso» (contacto) es aquello mediante lo cual se toca el objeto, o él mismo toca, o es simplemente el hecho de tocar; es el fenómeno mental cuya característica es tocar el objeto. รุส ริส หึสายํ. โรสติ. ริสติ. ปุริโส. Rusa y risa en el sentido de dañar. Rosati. Risati. Puriso. เอตฺถ จ ‘‘ปุํ วุจฺจติ นิรโย, ตํ ริสตีติ ปุริโส’’ติ อาจริยา วทนฺติ. Y sobre esto los maestros dicen: «'puṃ' se llama al infierno, aquel que es dañado allí es 'puriso'». ริส คติยํ. เรสติ. Risa en el sentido de movimiento. Resati. วิส ปเวสเน. วิสติ, ปวิสติ. ปเวโส, ปเวสนํ, นิเวสนํ, ปวิสํ. เอตฺถ นิเวสนํ วุจฺจติ เคหํ. Visa en el sentido de entrar. Visati, pavisati. Paveso, pavesanaṃ, nivesanaṃ, pavisaṃ. Aquí «nivesanaṃ» se refiere a la casa. มส อามสเน. มสติ, อามสติ, ปรามสติ. ปรามาโส, ปรามสนํ. Masa en el sentido de tocar o asir. Masati, āmasati, parāmasati. Parāmāso, parāmasanaṃ. เอตฺถ [Pg.190] ปรามาโสติ ปรโต อามสตีติ ปรามาโส, อนิจฺจาทิธมฺเม นิจฺจาทิวเสน คณฺหาตีติ อตฺโถ. ‘‘ปรามาโส มิจฺฉาทิฏฺฐิ กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ’’ติอาทีนิ พหูนิ เววจนปทานิ อภิธมฺมโต คเหตพฺพานิ. Aquí, «parāmāso» significa que se asume de manera errónea; el significado es que toma los fenómenos impermanentes, etc., con la idea de permanencia, etc. «Parāmāso es falsa visión, el mal camino, la senda equivocada», y muchos otros términos sinónimos deben tomarse del Abhidhamma. อิสุ อิจฺฉายํ. อิจฺฉติ, สมฺปฏิจฺฉติ. สมฺปฏิจฺฉนํ, อิจฺฉา, อภิจฺฉา, อิจฺฉํ, อิจฺฉมาโน. Isu en el sentido de deseo. Icchati, sampaṭicchati. Sampaṭicchanaṃ, icchā, abhicchā, icchaṃ, icchamāno. เวสุ ทาเน. เวจฺฉติ, ปเวจฺฉติ, ปเวจฺเฉติ. ปเวจฺฉํ, ปเวจฺฉนฺโต. Vesu en el sentido de dar. Vecchati, pavecchati, paveccheti. Pavecchaṃ, pavecchanto. นิส พทฺธายํ. พทฺธาติ วินิพทฺโธ, อหงฺการสฺเสตํ อธิวจนํ. นิสติ. Nisa en [el sentido de] atadura. Atado (baddha) significa vinculado; este es un sinónimo de egoísmo (ahaṅkāra). Nisati. ชุสิ ปีติเสวเนสุ. โชสติ. Jusi en [los sentidos de] deleite y cultivo. Josati. อิส ปริเยสเน. เอสติ. อิสิ, อิฏฺฐํ, อนิฏฺฐํ, เอสํ, เอสมาโน. Isa en [el sentido de] búsqueda. Esati. Isi (sabio/vidente), iṭṭhaṃ (deseado), aniṭṭhaṃ (no deseado), esaṃ, esamāno (buscando). สํกเส อจฺฉเน. อจฺฉนํ นิสีทนํ. สงฺกสายติ. Saṃkase en [el sentido de] estar sentado. Estar sentado (acchana) significa sentarse (nisīdana). Saṅkasāyati. สการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 's'. หการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'h'. หา จาเค. ชหติ, วิชหติ. วิชหนํ, ชหิตุํ, ชหาตเว, ชหิตฺวา, ชหาย. Hā en [el sentido de] abandono. Jahati, vijahati (abandona). Vijahanaṃ (el acto de abandonar), jahituṃ (para abandonar), jahātave, jahitvā (habiendo abandonado), jahāya. มฺหี อีสํหสเน. มฺหยเต, อุมฺหยเต วิมฺหยเต. Mhī en [el sentido de] sonreír levemente. Mhayate, umhayate, vimhayate. ตตฺถ มฺหยเตติ สิตํ กโรติ. อุมฺหยเตติ ปหฏฺฐาการํ ทสฺเสติ. วิมฺหยเตติ วิมฺหยนํ กโรติ. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘น นํ อุมฺหยเต ทิสฺวา. เปกฺขิเตน มฺหิเตน จ. มฺหิตปุพฺพํว [Pg.191] ภาสติ. ยทา อุมฺหยมานา มํ, ราชปุตฺตี อุทิกฺขติ. อุมฺหาเปยฺย ปภาวตี. ปมฺหาเปยฺย ปภาวตี’’ติ. Allí, 'mhayate' significa que hace una sonrisa. 'Umhayate' muestra una disposición alegre. 'Vimhayate' produce asombro. Al respecto está este pasaje Pali: «Al verle, no sonríe (umhayate). Con la mirada y con la sonrisa (mhita). Habla después de haber sonreído (mhitapubbaṃ). Cuando ella me sonría (umhayamānā), la princesa me mirará. Pabhāvatī podría sonreír (umhāpeyya). Pabhāvatī podría reírse (pamhāpeyya)». ตตฺถ อุมฺหยมานาติ ปหฏฺฐาการํ ทสฺเสตฺวา หสมานา. อุมฺหาเปยฺยาติ สิตวเสน ปหํเสยฺย. ปมฺหาเปยฺยาติ มหาหสิตวเสน ปริหาเสยฺย. Allí, 'umhayamānā' significa que ríe mostrando una disposición alegre. 'Umhāpeyyā' significa que deleitaría mediante una sonrisa. 'Pamhāpeyyā' significa que se burlaría mediante una gran carcajada. หุ ทาเน. หวติ. หุติ. Hu en [el sentido de] dar (u ofrendar). Havati. Huti (ofrenda). หุ ปสชฺชกรเณ. ปสชฺชกรณํ ปกาเรน สชฺชนกฺริยา. หวติ. หุโต, หุตวา, หุตาวี, อาหุติ. Hu en [el sentido de] preparar bien. 'Preparar bien' (pasajjakaraṇa) es el acto de preparar de manera excelente. Havati. Huto, hutavā, hutāvī, āhuti. หู สตฺตายํ. โหติ, โหนฺติ. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม. ปโหติ, ปโหนฺติ. ปหูตํ, ปหูตา, กุโต ปหูตา กลหา วิวาทา. โหนฺโต, โหนฺตา, โหนฺตํ, ปโหนฺโต. ปจฺฉาสมเณน โหตพฺพํ. โหตุํ โหตุเย, ปโหตุํ, หุตฺวาน. วตฺตมานาวิภตฺติรูปาทีนิ. เอตฺถ ปสิทฺธรูปาเนว คหิตานิ. Hū en [el sentido de] existencia. Hoti, honti (es/son). Hosi, hotha. Homi, homa. Pahoti, pahonti (es suficiente). Pahūtaṃ, pahūtā, «¿De dónde surgen (pahūtā) las disputas y los altercados?». Honto, hontā, hontaṃ, pahonto. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ (debe ser [el asistente] monje posterior). Hotuṃ, hotuye, pahotuṃ, hutvāna. Formas del tiempo presente, etc. Aquí se han tomado solo las formas bien conocidas. โหตุ, โหนฺตุ. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม. ปญฺจมีวิภตฺติรูปานิ. เอตฺถาปิ ปสิทฺธรูปาเนว คหิตานิ. Hotu, hontu. Hosi, hotha. Homi, homa. Formas del modo imperativo (pañcamī). Aquí también se han tomado solo las formas bien conocidas. หุเวยฺย, หุเวยฺยุํ. หุเวยฺยาสิ, หุเวยฺยาถ. หุเวยฺยามิ, หุเวยฺยาม. หุเวถ, หุเวรํ. หุเวโถ, หุเวยฺยาวฺโห. หุเวยฺยํ, หุเวยฺยามฺเห. สตฺตมิยา รูปานิ. เอตฺถ ปน ‘‘อุปโก อาชีวโก ‘หุเวยฺย ปาวุโส’ติ วตฺวา สีสํ โอกมฺเปตฺวา อุมฺมคฺคํ คเหตฺวา ปกฺกมี’’ติ ปาฬิยํ หุเวยฺยาติ ปทสฺส ทสฺสนโต นยวเสน ‘หุเวยฺย, หุเวยฺยุ’’นฺติอาทีนิ วุตฺตานิ. หุเปยฺยาติปิ ปาโฐ ทิสฺสติ, ยถา ปจฺจเปกฺขณา. ตพฺพเสน ‘‘หุเปยฺย, หุเปยฺยุํ[Pg.192]. หุเปยฺยาสี’’ติอาทินา วการสฺส ปการาเทสภูตานิ รูปานิปิ คเหตพฺพานิ. Huveyya, huveyyuṃ. Huveyyāsi, huveyyātha. Huveyyāmi, huveyyāma. Huvetha, huveraṃ. Huvetho, huveyyāvho. Huveyyaṃ, huveyyāmhe. Formas del modo optativo (sattami). Sin embargo, puesto que se ve en el Pali: «El asceta Upaka, habiendo dicho “Podría ser (huveyya), amigo”, sacudió la cabeza, tomó un camino lateral y se marchó», se han expresado 'huveyya, huveyyuṃ', etc., según el método de observación de la palabra 'huveyya'. También se ve la lectura 'hupeyya', como en 'paccapekkhaṇā'. Según eso, también se deben tomar las formas como 'hupeyya, hupeyyaṃ, hupeyyāsi', etc., donde la letra 'v' se sustituye por 'p'. อปโร นโย – เหยฺย, เหยฺยุํ. เหยฺยาสิ, เหยฺยาถ. เหยฺยามิ, เหยฺยาม. เหถ, เหรํ. เหโถ, เหยฺยาวฺโห. เหยฺยํ, เหยฺยามฺเห. อิมานิ อฏฺฐกถานเยน คหิตรูปานิ. เอตฺถ ปน ‘‘น จ อุปฺปาโท โหติ. สเจ เหยฺย, อุปฺปาทสฺสาปิ อุปฺปาโท ปาปุเณยฺยา’’ติ อิทมฺปิ นิทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ. Otro método: heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Hetha, heraṃ. Hetho, heyyāvho. Heyyaṃ, heyyāmhe. Estas son formas tomadas según el método de las Atthakathas (comentarios). Al respecto, también se debe observar este ejemplo: «No hay surgimiento. Si lo hubiera (heyya), el surgimiento del surgimiento también se alcanzaría». หุว, หุวุ. หุเว, หุวิตฺถ. หุวํ, หุวิมฺห. หุวิตฺถ, โหถ อิจฺจปิ สญฺโญคตการโลเปน อโหสีติ อตฺโถ. ตถาหิ ‘‘กสิรา ชีวิกา โหถา’’ติ ปทสฺสตฺถํ วณฺเณนฺเตหิ ‘‘ทุกฺขา โน ชีวิกา อโหสี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. หุวิเร. หุวิตฺโถ, หุวิวฺโห. หุวึ, หุวิมฺเห. ปโรกฺขาย รูปานิ. Huva, huvu. Huve, huvittha. Huvaṃ, huvimha. Huvittha, hotha, etc., significan 'ahosi' (fue) debido a la elisión de la letra 'ka' en la combinación. Así, al describir el significado de la palabra «kasirā jīvikā hothā», se dice que el significado es «nuestra vida fue difícil (dukkhā no jīvikā ahosī)». Huvire. Huvittho, huvivho. Huviṃ, huvimhe. Formas del tiempo perfecto (parokkhā). อหุวา, อหุวู. อหุโว, อหุวตฺถ. อหุวํ, อหุวมฺห. อหุวตฺถ, อหุวตฺถุํ. อหุวเส, อหุววฺหํ. อหุวึ, อหุวมฺหเส. หิยฺยตฺตนีรูปานิ. Ahuvā, ahuvū. Ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. Formas del tiempo imperfecto (hiyyattanī). เอตฺถ อหุวมฺหเสติ มยํ ภวมฺหเสติ อตฺโถ. ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจํ, ยํ พลํ อหุวมฺหเส’’ติ ปาฬิยํ ปน ‘‘อหุว อมฺหเส’’ อิติ วา ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ ‘‘อหุ อมฺหเส’’ติ วา. ปจฺฉิมนเย วการาคโม ‘‘อหุวา’’ติ จ ‘‘อหู’’ติ จ ทฺวินฺนมฺปิ อโหสีติ อตฺโถ. อมฺหนฺติ อมฺหากํ. เสติ นิปาตมตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อมฺหากํ ยํ พลํ อโหสิ, มยํ เตน พเลน ตว กิจฺจํ อกรมฺหาติ. Aquí, 'ahuvamhase' significa «nosotros fuimos/éramos». Sin embargo, en el Pali «akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase», la división de palabras debe hacerse como «ahuva amhase» o «ahu amhase». En el último método, el aumento de la letra 'v' ocurre tanto en 'ahuvā' como en 'ahū', significando 'ahosi' (fue). 'Amhaṃ' significa «nuestro». 'Se' es solo una partícula. Se dice lo siguiente: «Hicimos tu tarea con la fuerza que teníamos (que fue nuestra)». อโหสิ, อหุํ, อเหสุํ. อหุโว, อหุวิตฺถ. อโหสิตฺถอิจฺจปิ. อโหสึ, อหุวาสึ อิจฺจปิ, อโหสิมฺหา, อหุมฺหา[Pg.193]. อหุวา, อหุวุ, อหุวเส, อหุวิวฺหํ. อหุวํ, อหุํ อิจฺจปิ. อหุวิมฺเห. อชฺชตนิยา รูปานิ. Ahosi, ahuṃ, ahesuṃ. Ahuvo, ahuvittha. También 'ahosittha'. Ahosiṃ, ahuvāsiṃ, etc., ahosimhā, ahumhā. Ahuvā, ahuvu, ahuvase, ahuvivhaṃ. Ahuvaṃ, ahuṃ, etc. Ahuvimhe. Formas del tiempo aoristo (ajjatanī). เอตฺถ ‘‘อหํ เกวฏฺฏคามสฺมึ, อหุํ เกวฏฺฏทารโก’’ติ ทสฺสนโต ‘‘อหุ’’นฺติ วุตฺตํ, อโหสินฺติ อตฺโถ. ‘‘อหํ ภทนฺเต อหุวาสึ ปุพฺเพ สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก’’ติ ทสฺสนโต ‘‘อหุวาสิ’’นฺติ อิจฺเจวตฺโถ. ตถา หิ อเนกวณฺณวิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ วณฺเณนฺเตหิ อหุวาสินฺติ อโหสินฺติ อตฺโถ ปกาสิโต. Aquí, basándose en la observación «En el pueblo de pescadores, yo era (ahuṃ) un joven pescador», se dice 'ahuṃ', que significa 'ahosiṃ'. Basándose en la observación «Anteriormente, venerable señor, yo era (ahuvāsiṃ) un discípulo del Vencedor llamado Sumedha», el significado es el mismo. Así, al comentar el significado de este pasaje Pali en la Atthakatha del Aneka-vaṇṇa-vimāna-vatthu, se aclara que 'ahuvāsiṃ' significa 'ahosiṃ'. ‘‘เหสฺสติ, เหหิสฺสติ, เหหิติ, โหหิตี’’ติ อิมานิ จตฺตาริ ภวิสฺสนฺติยา มาติกาปทานิ เวทิตพฺพานิ. Se debe saber que estas cuatro son las palabras raíz para el tiempo futuro: «hessati, hehissati, hehiti, hohiti». อิทานิ ตานิ วิภชิสฺสามิ – เหสฺสาติ, เหสฺสนฺติ. เหสฺสสิ, เหสฺสถ. เหสฺสามิ, เหสฺสาม. เหสฺสเต, เหสฺสนฺเต. เหสฺสเส, เหสฺสวฺเห. เหสฺสํ, เหสฺสามฺเห. อิมานิ ‘‘อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิม’’นฺติ ทสฺสนโต วุตฺตานิ. Ahora las analizaré: hessati, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. Hessate, hessante. Hessase, hessavhe. Hessaṃ, hessāmhe. Estas se mencionan según la observación: «En el tiempo futuro, estaremos (hessāma) ante él». เหหิสฺสติ, เหหิสฺสนฺติ. เหหิสฺสสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. Hehissati, hehissanti. Hehissasi. El resto debe expandirse. โหหิสฺสติ, โหหิสฺสนฺติ. โหหิสฺสสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. Hohissati, hohissanti. Hohissasi. El resto debe expandirse. เหหิติ, เหหินฺติ. เหหิสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. Hehiti, hehinti. Hehisi. El resto debe expandirse. โหหิติ, โหหินฺติ. โหหิสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ. Hohiti, hohinti. Hohisi. El resto debe expandirse. Formas del tiempo futuro. อหุวิสฺสา, อหุวิสฺสํสุ. อหุวิสฺสเส, อหุวิสฺสถ. อหุวิสฺสํ, อหุวิสฺสมฺหา. อหุวิสฺสถ, อหุวิสฺสิสุ. อหุวิสฺสเส[Pg.194], อหุวิสฺสวฺเห. อหุวิสฺสึ, อหุวิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติรูปานิ. Ahuvissā, ahuvissaṃsu. Ahuvissase, ahuvissatha. Ahuvissaṃ, ahuvissamhā. Ahuvissatha, ahuvissisu. Ahuvissase, ahuvissavhe. Ahuvissiṃ, ahuvissāmhase. Formas del modo condicional (kālātipatti). วฺเห อวฺหายเน พทฺธายํ สทฺเท จ. อวฺหายนํ ปกฺโกสนํ. พทฺธาติ อหงฺกาโร, ฆฏฺฏนํ วา สารมฺภกรณํ วา. สทฺโท รโว. วฺเหติ, วฺหายติ, อวฺเหติ, อวฺหายติ, อวฺหาสิ อิจฺจปิ. กจฺจายโน มาณวโกสฺมิ ราช, อนูนนาโม อิติ มวฺหยนฺติ. อาสทฺโท อุปสคฺโคว, โส สญฺโญคปรตฺตา รสฺโส ชาโต. อวฺหิโต. อนวฺหิโต ตโต อาคา. อวฺหา, อวฺหายนา. วารณวฺหยนา รุกฺขา. กามวฺเห วิสเย. กุมาโร จนฺทสวฺหโย. Vhe en [los sentidos de] llamar, atadura y sonido. Llamar (avhāyana) es convocar (pakkosana). Atadura (baddha) es egoísmo (ahaṅkāra), o choque (ghaṭṭana), o actuar con rivalidad (sārambha). Sonido (sadda) es ruido. Vheti, vhāyati, avheti, avhāyati, avhāsi, etc. «Rey, soy un joven de Kaccāyana, por mi nombre completo me llaman (avhayanti) así». El prefijo 'ā' es un prefijo; se ha vuelto corto debido a que le sigue una consonante doble. Avhito (llamado). «No invitado (anavhito) vino de allí». Avhā, avhāyanā. «Árboles llamados vāraṇa». «En el ámbito llamado deseo (kāmavhe)». «El joven llamado Canda (candasavhayo)». ‘‘สตฺตตนฺตึ สุมธุรํ,รามเณยฺยํ อวาจยึ; โส มํ รงฺคมฺหิ อวฺเหติ,สรณํ เม โหหิ โกสิยา’’ติ. «Toqué la cítara de siete cuerdas, de un sonido muy dulce y encantador; él me desafía (avheti) en el escenario; ¡sé mi refugio, oh Kosiya!». เอตฺถ อวฺเหตีติ สารมฺภวเสน อตฺตโน วิสยํ ทสฺเสตุํ สงฺฆฏฺฏตีติ อตฺโถ. ‘‘สมาคเต เอกสตํ สมคฺเค, อวฺเหตฺถ ยกฺโข อวิกมฺปมาโน’’ติ เอตฺถาปิ สารมฺภวเสน ฆฏฺฏนํ อวฺหายนํ นาม. Aquí, 'avheti' significa chocar o esforzarse (saṅghaṭṭati) para mostrar el propio dominio mediante el ímpetu (sārambhavasena). También en: 'Cuando se reunieron los ciento un [reyes] en armonía, el yakkha, sin vacilar, los desafió (avhettha)', el término 'avhāyana' (desafío o invocación) significa chocar con ímpetu. ‘‘ตตฺถ นจฺจนฺติ คายนฺติ, อวฺหายนฺติ วราวรํ; อจฺฉรา วิย เทเวสุ, นาริโย สมลงฺกตา’’ติ 'Allí bailan, cantan y se llaman unos a otros (avhāyanti varāvaraṃ); como ninfas celestiales entre los dioses, las mujeres están bellamente adornadas'. เอตฺถ ปน อวฺหายนฺติ วราวรนฺติ วรโต วรํ นจฺจญฺจ คีตญฺจ กโรนฺติโย สารมฺภํ กโรนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. En este contexto, 'avhāyanti varāvaraṃ' debe entenderse en el sentido de que aquellas que realizan danzas y cantos excelentes tras excelentes, lo hacen con gran empeño (sārambha). ปญฺห ปุจฺฉายํ. ภิกฺขุ ครุํ ปญฺหํ ปญฺหติ. ปญฺโห. อยํ ปน ปาฬิ ‘‘ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ อิทํ ภนฺเต กถํ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ. ปญฺหสทฺโท ปุลฺลิงฺควเสน คเหตพฺโพ. ‘‘ปญฺโห มํ [Pg.195] ปฏิภาติ, ตํ สุณา’’ติ เยภุยฺเยน ปุลฺลิงฺคปฺปโยคทสฺสนโต. กตฺถจิ ปน อิตฺถิลิงฺโคปิ ภวติ นปุํสกลิงฺโคปิ. ตถา หิ ‘‘ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตา. โกณฺฑญฺญ ปญฺหานิ วิยากโรหี’’ติ ตทฺทีปิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ, ลิงฺควิปลฺลาโส วา ตตฺถ ทฏฺฐพฺโพ. Pañh [en el sentido de] preguntar. El monje pregunta (pañhati) una pregunta difícil. 'Pañha' (pregunta). Sin embargo, este texto de la Pāḷi dice: 'indaga (paripucchati), pregunta (paripañhati): «Señor, ¿cómo es esto? ¿cuál es el significado de esto?»'. El término 'pañha' debe tomarse generalmente como masculino, ya que se observa mayormente el uso del género masculino, como en: 'Se me ocurre una pregunta (pañho maṃ paṭibhāti), escúchala'. Sin embargo, en algunos lugares también se presenta como femenino o neutro. Pues se ven textos de la Pāḷi que lo aclaran así: 'Estas preguntas (pañhā) han sido meditadas por los sabios', [y] 'Koṇḍañña, explica las preguntas (pañhāni)'; o bien, debe considerarse allí como una alternancia de género. ปญฺห อิจฺฉายํ. ปญฺหติ. ปญฺโห. เอตฺถ จ ปญฺโหติ ญาตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ ปญฺหิยติ ญาตุํ อิจฺฉิยติ โสติ ปญฺโหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห’’ติ อิมิสฺสา เนตฺติปาฬิยา อตฺถํ สํวณฺเณนฺเตน ‘‘ปญฺเหติ ญาตุํ อิจฺฉิเต อตฺเถ’’ติ. Pañh [en el sentido de] desear. Pregunta (pañhati). 'Pañha' (pregunta). Y aquí, 'pañha' es el significado que se desea conocer. Esta es su derivación: 'pañha' es aquello que es indagado (pañhiyati), aquello cuyo conocimiento se desea. Así se dice al comentar el significado de este texto del Nettipāḷi: '«vissajjitamhi pañhe» (resuelta la pregunta), en el sentido de «pañha» es el significado que se desea conocer'. มิห เสจเน. มิหติ, อุมฺมิหติ. เมโฆ, เมหนํ. Mih [en el sentido de] rociar o verter. Orina (mihati), emite (ummihati). Nube (megho), órgano sexual (mehanaṃ). ตตฺถ อุมฺมิหตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. เมโฆติ มิหติ สิญฺจติ โลกํ วสฺสธาราหีติ เมโฆ, ปชฺชุนฺโน. เมหนนฺติ อิตฺถีนํ คุยฺหฏฺฐานํ. Allí, 'ummihati' significa orinar. 'Megho' (nube) se llama así porque vierte (mihati), rocía el mundo con corrientes de lluvia; es un sinónimo de Pajjunna. 'Mehanaṃ' es el lugar secreto de las mujeres. ทห ภสฺมีกรเณ ธารเณ จ. อาคารานิ อคฺคิ ทหติ. อยํ ปุริโส อิมํ อิตฺถึ อยฺยิกํ ทหติ, มม อยฺยิกาติ ธาเรตีติ อตฺโถ. อิมสฺส ปุริสสฺส อยํ อิตฺถี อยฺยิกา โหตีติ อธิปฺปาโย. อตฺร ปนายํ ปาฬิ ‘‘สกฺยา โข อมฺพฏฺฐ ราชานํ อุกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺตี’’ติ. อคฺคินา ทฑฺฒํ เคหํ, ทยฺหติ, ทยฺหมานํ. ทสฺส ฑาเทเส ‘‘ฑหตี’’ติ รูปํ. ‘‘ฑหนฺตํ พาลมนฺเวติ, ภสฺมาฉนฺโนว ปาวโก’’ติอาทโย ปโยคา เอตฺถ นิทสฺสนานิ ภวนฺติ. Dah [en el sentido de] reducir a cenizas y sostener (o considerar). El fuego quema (dahati) las casas. Este hombre considera (dahati) a esta mujer como su abuela; el significado es que la sostiene [en su mente] como «mi abuela». El sentido es que para este hombre, esta mujer es su abuela. Aquí está este texto de la Pāḷi: 'Los Sakyas, Ambaṭṭha, consideran (dahanti) al rey Okkāka como su ancestro'. La casa quemada por el fuego se dice 'daḍḍhaṃ', se quema (dayhati), quemándose (dayhamānaṃ). Con la sustitución de «da» por «ḍa», se forma 'ḍahati'. Los usos como 'Sigue al necio que arde (ḍahantaṃ), como el fuego cubierto de cenizas', sirven como ejemplos en este contexto. จห ปริสกฺกเน. จหติ. Cah [en el sentido de] moverse sigilosamente. Se mueve (cahati). รห จาเค. รหติ. รโห, รหิโต. Rah [en el sentido de] abandonar. Abandona (rahati). En secreto o lugar solitario (raho), privado de o libre de (rahito). รหิ คติยํ. รหติ. รโห, รหํ. Rah [en el sentido de] movimiento. Va (rahati). Lugar solitario (raho), yendo (rahaṃ). ทหิ [Pg.196] พหิ วุทฺธิยํ. ทหติ. พหติ. Dah y bah [en el sentido de] crecimiento. Crece (dahati). Aumenta (bahati). พหิ สทฺเธ จ. จกาโร วุทฺธาเปกฺโข. พหติ. Bah también [en el sentido de] fe. El 'ca' (también) se refiere al crecimiento [mencionado antes]. Tiene fe o crece (bahati). ตุหิ ทุหิ อทฺทเน. ตุหติ. ทุหติ. Tuh y duh [en el sentido de] afligir o atormentar. Aflige (tuhati). Atormenta (duhati). อรห มห ปูชายํ. อรหติ. อรหํ, อรหา. มหติ. Arah y mah [en el sentido de] veneración. Es digno (arahati). Un ser digno (arahaṃ), un Arahant (arahā). Venera (mahati). มหนํ, มโห. วิหารมโห. เจติยมโห. Veneración (mahanaṃ), festival o celebración (maho). Festival del monasterio (vihāramaho). Festival de la estupa (cetiyamaho). ตตฺร นิกฺกิเลสตฺตา เอกนฺตทกฺขิเณยฺยภาเวน อตฺตโน กตปูชาสกฺการาทีนํ มหปฺผลภาวกรเณน อรหณีโย ปูชนีโยติ อรหา, ขีณาสโว. En ese sentido, debido a estar libre de impurezas y por ser supremamente digno de ofrendas, haciendo que los honores, el respeto y demás actos realizados para él sean de gran fruto, es digno de veneración (arahaṇīyo) y digno de adoración (pūjanīyo); por lo tanto, es un 'arahā', uno que ha destruido las corrupciones (khīṇāsavo). อีห เจตายํ. อีหติ. อีหา. อีหา วุจฺจติ วีริยํ. Īh [en el sentido de] esfuerzo o intención. Se esfuerza (īhati). Esfuerzo (īhā). Se dice que 'īhā' es la energía (vīriya). วห มห พุทฺธิยํ. วหติ, มหติ. Vah y mah [en el sentido de] conocimiento. Conoce (vahati), comprende (mahati). อหิ ปิลหิ คติยํ. อหติ. ปิลหติ, อหิ. Ah y pilah [en el sentido de] movimiento. Va (ahati). Se mueve (pilahati), serpiente (ahi). เอตฺถ จ อหีติ นิปฺปาโทปิ สมาโน อหติ คจฺฉติ คนฺตุํ สกฺโกตีติ อหิ. Y aquí, aunque 'ahi' (serpiente) es un sustantivo derivado, se llama 'ahi' porque va (ahati), porque es capaz de ir. ครห กลห กุจฺฉเน. ครหติ. ครหา, กลหติ, กลโห. Garah y kalah [en el sentido de] desprecio o reproche. Reprocha (garahati). Reproche (garahā), pelea (kalahati), disputa (kalaho). วรห วลห ปธานิเย ปริภาสนหึสาทาเนสุ จ. วรหติ. วลหติ. วราโห. Varah y valah [en el sentido de] preeminencia, insulto, daño y entrega. Domina (varahati). Sobresale (valahati). Jabalí o elefante (varāho). เอตฺถ จ วราโหติ สูกโรปิ หตฺถีปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘เอเนยฺยา จ วราหา จ. มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ’’ติอาทีสุ สูกโร ‘‘วราโห’’ติ นาเมน วุจฺจติ. ‘‘มหาวราหสฺส นทีสุ ชคฺคโต, ภิสํ ฆสมานสฺสา’’ติอาทีสุ ปน หตฺถี ‘‘วราโห’’ติ นาเมน วุจฺจติ. มหาวราหสฺสาติ หิ มหาหตฺถิโนติ อตฺโถ. Y en este contexto, 'varāho' se aplica tanto al cerdo como al elefante. Pues en pasajes como: 'Ciervos eneyya y jabalíes (varāhā)...' y 'Como un gran jabalí (mahāvarāho) engordado con forraje...', al cerdo se le llama con el nombre de 'varāho'. Sin embargo, en pasajes como: 'Mientras el gran varāha (mahāvarāhassa) vigila en los ríos, comiendo tallos de loto...', al elefante se le llama con el nombre de 'varāho'. Pues 'mahāvarāhassa' tiene aquí el significado de «del gran elefante». เวหุ เชหุ วาหุ ปยตเน. เวหติ, เชหติ. วาหติ. วาหโน. Veh, jeh y vāh [en el sentido de] esfuerzo. Se esfuerza (vehati), intenta (jehati). Se empeña (vāhati). Vehículo o montura (vāhano). วาหโน [Pg.197] วุจฺจติ อสฺโส. โส หิ วาหนฺติ สงฺคามาทีสุ กิจฺเจ อุปฺปนฺเน ปยตนฺติ วีริยํ กโรนฺติ, เอเตนาติ วาหโนติ วุจฺจติ. Se llama 'vāhano' al caballo. Pues ellos transportan (vāhanti) y cuando surge una tarea en el campo de batalla y demás, se esfuerzan (payatanti), realizan un esfuerzo (vīriya); por esta razón se llaman 'vāhano'. ทาหุ นิทฺทกฺขเย. ทาหติ. Dāh [en el sentido de] la destrucción del sueño (o letargo). Elimina el sueño (dāhati). อูห วิตกฺเก. อูหติ, อายูหติ, วิยูหติ, พฺยูหติ อโปหติ. อูหนํ, อายูหนํ, พฺยูโห, อโปโห. Ūh [en el sentido de] razonamiento o reflexión. Reflexiona (ūhati), acumula (āyūhati), remueve (viyūhati), dispone (byūhati), descarta (apohati). Reflexión (ūhanaṃ), acumulación (āyūhanaṃ), formación o disposición (byūho), exclusión o eliminación (apoho). ตตฺถ อูหตีติ วิตกฺเกติ, อายูหตีติ วายมติ, วิยูหตีติ ปํสุํ อุทฺธรติ. เอวํ พฺยูหตีติ เอตฺถาปิ. อโปหตีติ ฉฑฺเฑติ, อถ วา วิเวเจติ. Allí, 'ūhati' significa que reflexiona; 'āyūhati' significa que se esfuerza; 'viyūhati' significa que remueve la tierra. Lo mismo ocurre con 'byūhati'. 'Apohati' significa que descarta o, por otro lado, que discierne (o separa). คาหุ วิโลฬเน. คาหติ. คาโห, จนฺทคฺคาโห, สูริยคฺคาโห, นกฺขตฺตคฺคาโห. Gāh [en el sentido de] agitar o sumergirse. Se sumerge (gāhati). Eclipse o asimiento (gāho), eclipse lunar (candaggāho), eclipse solar (sūriyaggāho), conjunción planetaria (nakkhattaggāho). คห คหเณ. คหติ, ปคฺคหติ. อาหุตึปคฺคหิสฺสามิ. ปคฺคโห, ปคฺคาโห. Gaha en [el sentido de] asir (gahaṇa). Gahati, paggahati. 'Ofreceré la oblación' (āhutiṃ paggahissāmi). Paggaho, paggāho. ปคฺคโหติ ปตฺโต. ปคฺคาโหติ วีริยํ. Paggaho es un cuenco. Paggāho es la energía (vīriya). สห ปริสหเน. ปริสหนํ ขนฺติ. สหติ. สโห, อสโห, อสยฺโห. Saha en [el sentido de] soportar (parisahana). El soportar es la paciencia (khanti). Sahati. Saho, asaho, asayho. รุห จมฺมนิ ปาตุภาเว. รุหติ. รุกฺโข. Ruha en [el sentido de] la piel y la manifestación (pātubhāve). Ruhati. Rukkho (árbol). มาตุ มาเน. มาหติ. Mātu en [el sentido de] medir (māna). Māhati. คุหู สํวรเณ. คุหติ นิคฺคุหติ. คุโห, คุยฺหโก. Guhū en [el sentido de] ocultar (saṃvaraṇa). Guhati, nigguhati. Guho (cueva), guyhako. วห ปาปุเณ. วหติ. วาริวโห. Vaha en [el sentido de] alcanzar/llevar (pāpuṇa). Vahati. Vārivaho (corriente de agua). ทุห ปปูรเณ. ทุหติ, โทหติ. ทุยฺหมานา คาวี. Duha en [el sentido de] llenar/ordeñar (papūraṇa). Duhati, dohati. Duyhamānā gāvī (la vaca siendo ordeñada). ทิห อุปจเย. เทหติ. เทโห. เทโหติ สรีรํ. Diha en [el sentido de] acumulación (upacaya). Dehati. Deho. Deho significa cuerpo (sarīra). ลิห [Pg.198] อสฺสาทเน. เลหติ, ปเลหติ. เลหนียํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘สุนขา หิมสฺส ปลิหึสุ ปาเท’’ติ. อยํ ปนตฺโถ – สุนขา อิมสฺส กุมารสฺส ปาทตเล อตฺตโน ชิวฺหาย ปลิหึสูติ. Liha en [el sentido de] saborear (assādana). Lehati, palehati. Lehanīyaṃ (alimento para lamer). Aquí está este texto pāḷi: 'los perros lamieron sus pies'. Y este es el significado: los perros lamieron la planta de los pies de este joven con su propia lengua. โอห จาเค. โอหติ. สพฺพมนตฺถํ อโปหติ. อโปโห. Oha en [el sentido de] abandonar (cāga). Ohati. Elimina todo lo perjudicial (sabbamanatthaṃ apohati). Apoho (eliminación/exclusión). พฺรหฺม อุคฺคเม. พฺรหติ. พฺรหา. Brahma en [el sentido de] surgimiento (uggame). Brahati. Brahā (grande/vasto). ทห ถห หึสตฺถา. ทหติ. ถหติ. Daha y thaha en el sentido de dañar (hiṃsatthā). Dahati. Thahati. พฺรูห วฑฺฒเน. อุปรูปริ พฺรูหตีติ พฺรหฺมา. การิเต ‘‘วิเวกมนุพฺรูเหตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปโยโค. Brūha en [el sentido de] aumentar (vaḍḍhana). Se llama Brahmā porque crece cada vez más (uparūpari brūhati). En el causativo, el uso es: 'debe cultivar el aislamiento (vivekamanubrūhetuṃ vaṭṭati)'. พฺรหฺมาติ เตหิ เตหิ คุณวิเสเสหิ พฺรูหิโตติ พฺรหฺมา. พฺรหฺมาติ มหาพฺรหฺมาปิ วุจฺจติ ตถาคโตปิ พฺราหฺมโณปิ มาตาปิตโรปิ เสฏฺฐมฺปิ. ‘‘สหสฺโส พฺรหฺมา ทฺวิสหสฺโส พฺรหฺมา’’ติอาทีสุ หิ มหาพฺรหฺมา ‘‘พฺรหฺมา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘พฺรหฺมาติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ เอตฺถ ตถาคโต. Brahmā es llamado así por haber sido desarrollado (brūhito) por diversas cualidades especiales. El término Brahmā se aplica al Mahābrahmā, al Tathāgata, al brahmán, a los padres y a lo excelso. En pasajes como 'un Brahmā de mil [mundos], un Brahmā de dos mil', se llama Brahmā al Mahābrahmā. En 'Monjes, Brahmā es una designación para el Tathāgata', se refiere al Tathāgata. ‘‘ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ,โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต; อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน,สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม’’ติ 'El Buddha, el que disipa la oscuridad, el de visión universal, que ha ido al fin del mundo, que ha trascendido toda existencia; sin máculas, con todo el sufrimiento abandonado, llamado Verdadero, ese Brahma es adorado por mí'. เอตฺถ พฺราหฺมโณ. ‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร, ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร’’ติ เอตฺถ มาตาปิตโร. ‘‘พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติ เอตฺถ เสฏฺฐํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ – Aquí se refiere al brahmán. En 'Los padres son llamados Brahma, los primeros maestros', se refiere a los padres. En 'Pone en movimiento la Rueda de Brahma', se refiere a lo excelso. Por eso se dice: ‘‘มหาพฺรหฺมนิ [Pg.199] วิปฺเป จ, อโถ มาตาปิตูสุ จ; ตถาคเต จ เสฏฺเฐ จ, พฺรหฺมสทฺโท ปวตฺตตี’’ติ. 'El término Brahma se aplica al Mahābrahmā, al brahmán, también a los padres, al Tathāgata y a lo excelso'. อปโร นโย – พฺรหฺมาติ ติวิธา พฺรหฺมาโน สมฺมุติพฺรหฺมาโน อุปปตฺติพฺรหฺมาโน วิสุทฺธิพฺรหฺมาโนติ. Otro método: hay tres tipos de Brahmas: Brahmas por convención (sammutibrahmāno), Brahmas por renacimiento (upapattibrahmāno) y Brahmas por pureza (visuddhibrahmāno). ‘‘สมฺปนฺนํ สาลิเกทารํ, สุวา ภุญฺชนฺติ โกสิย; ปฏิเวเทมิ เต พฺรหฺเม, น เน วาเรตุมุสฺสเห,ปริพฺพช มหาพฺรหฺเม, ปจนฺตญฺเญปิ ปาณิโน’’ติ จ 'El campo de arroz está maduro, los loros lo están comiendo, oh Kosiya; te informo, oh Brahma, no puedo detenerlos; sigue tu camino, gran Brahma, otros seres también están madurando'. เอวมาทีสุ หิ พฺรหฺมสทฺเทน สมฺมุติพฺรหฺมาโน วุตฺตา. En tales pasajes, con la palabra 'Brahma' se refiere a los Brahmas por convención. ‘‘อปารุตา เตสํ อมตสฺส ทฺวารา,เย โสตวนฺโต ปมุญฺจนฺตุ สทฺธํ; วิหึสสญฺญี ปคุณํ น ภาสึ,ธมฺมํ ปณีตํ มนุเชสุ พฺรหฺเม, 'Las puertas de lo Inmortal están abiertas para ellos, que aquellos que tengan oídos liberen su fe; temiendo la dificultad, oh Brahma, no proclamé el Dhamma sublime entre los hombres'. อถ โข พฺรหฺมา สหมฺปตี’’ติ จ เอวมาทีสุ พฺรหฺมสทฺเทน อุปปตฺติพฺรหฺมา. ‘‘พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติอาทิวจนโต พฺรหฺมนฺติ อริยธมฺโม วุจฺจติ. ตโต นิพฺพตฺตา อวิเสเสน สพฺเพปิ อริยา วิสุทฺธิพฺรหฺมาโน นาม ปรมตฺถพฺรหฺมตาย. วิเสสโต ปน ‘‘พฺรหฺมาติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ วจนโต สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุตฺตมพฺรหฺมา นาม สเทวเก โลเก พฺรหฺมภูเตหิ คุเณหิ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺติโต. เอตฺเถตํ วุจฺจติ – En 'Entonces Brahma Sahampati...', en tales pasajes, con la palabra 'Brahma' se refiere al Brahma por renacimiento. Por la expresión 'Pone en movimiento la Rueda de Brahma', se llama Brahma al Dhamma de los Nobles (Ariyadhamma). Todos aquellos nacidos de él, sin distinción, todos los Nobles (Ariyas) son llamados Brahmas por Pureza (Visuddhibrahmā) debido a su naturaleza de Brahma en el sentido supremo. Específicamente, por el dicho 'Monjes, Brahma es una designación para el Tathāgata', el Perfectamente Iluminado es llamado el Supremo Brahma (Uttamabrahmā) por haber alcanzado la perfección suprema a través de cualidades que son la esencia de Brahma en el mundo con sus devas. Por eso se dice: ‘‘สมฺมุติยุปปตฺตีนํ, วิสุทฺธีนํ วเสน จ; พฺรหฺมาโน ติวิธา โหนฺติ, อุตฺตเมน จตุพฺพิธา’’ติ. 'Por medio de la convención, el renacimiento y la pureza, hay tres tipos de Brahmas; con el supremo, son de cuatro tipos'. ธิมฺห [Pg.200] นิฏฺฐุภเน. ธิมฺเหติ. ‘‘ปฏิวามคตํ สลฺลํ, ปสฺส ธิมฺหามิ โลหิต’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. Dhimha en [el sentido de] escupir (niṭṭhubhane). Dhimheti. El ejemplo del texto pāḷi es: 'Mira la flecha que fue contra el viento, escupo sangre (dhimhāmi lohitaṃ)'. ตตฺถ ธิมฺหามีติ นิฏฺฐุภามีติ อตฺโถ. Aquí, 'dhimhāmi' significa 'niṭṭhubhāmi' (escupo). หการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 'h'. ฬการนฺตธาตุ Ḷ Raíz que termina en 'a'. พิฬ อกฺโกเส. เพฬติ. พิฬาโร. Biḷa en [el sentido de] insultar (akkosa). Beḷati. Biḷāro (gato). กีฬ วิหาเร. กีฬติ. กีฬา. Kīḷa en [el sentido de] jugar (vihāra). Kīḷati. Kīḷā (juego/deporte). อฬ อุคฺคเม. อฬติ. วาโฬ. Aḷa en el sentido de surgir. Aḷati. Vāḷo (animal salvaje). ลฬ วิลาเส. ลฬติ. ลฬิโต อสฺโส. Laḷa en el sentido de gracia o juego. Laḷati. Laḷito asso (un caballo juguetón). กฬ มเท กกฺกสฺเส จ. กกฺกสฺสํ กสฺสสิยํ ผรุสภาโว. กฬติ. Kaḷa en los sentidos de embriaguez y aspereza. Aspereza es la condición de ser rudo o áspero. Kaḷati. ตุฬ โตฬเน. โตฬติ. Tuḷa en el sentido de pesar. Toḷati. หุฬ โหฬ คติยํ. หุฬติ. โหฬติ. Huḷa y hoḷa en el sentido de ir. Huḷati. Hoḷati. โรฬ อนาทเร. โรฬติ. Roḷa en el sentido de falta de respeto. Roḷati. โลฬ อุมฺมาเท. โลยติ. Loḷa en el sentido de locura. Loyati. เหฬ โหฬ อนาทเร. เหฬติ. โหฬติ. Heḷa y hoḷa en el sentido de falta de respeto. Heḷati. Hoḷati. วาฬ อาลเป. วาฬติ. Vāḷa en el sentido de hablar o interpelar. Vāḷati. ทาฬ ธาฬ วิสรเณ. ทาฬติ. ธาฬติ. Dāḷa y dhāḷa en el sentido de difundir. Dāḷati. Dhāḷati. หฬ สิลาฆายํ. หฬติ. Haḷa en el sentido de alabanza. Haḷati. หีฬ อนาทเร. หีฬติ. หีฬา, หีฬิโก, หีฬิโต. Hīḷa en el sentido de falta de respeto. Hīḷati. Hīḷā (desprecio), hīḷiko (despectivo), hīḷito (despreciado). กฬ [Pg.201] เสจเน. กฬติ. กฬนํ. Kaḷa en el sentido de rociar. Kaḷati. Kaḷanaṃ (rociado). เหฬ เวฐเน. เหฬติ. Heḷa en el sentido de envolver. Heḷati. อีฬ ถุติยํ. อีฬติ. Īḷa en el sentido de alabanza. Īḷati. ชุฬ คติยํ. ชุฬติ, โชฬติ. Juḷa en el sentido de ir. Juḷati, joḷati. ปุฬ มุฬ สุขเน. ปุฬติ. มุฬติ. Puḷa y muḷa en el sentido de secar. Puḷati. Muḷati. คุฬ รกฺขายํ. คุฬติ. คุโฬ. Guḷa en el sentido de proteger. Guḷati. Guḷo (bola). ชุฬ พนฺธเน. ชุฬติ. Juḷa en el sentido de atar. Juḷati. กุฬ ฆสเน. กุฬติ. Kuḷa en el sentido de comer. Kuḷati. ขุฬ พาลฺเย จ. จกาโร ฆสนาเปกฺขโก. ขุฬติ. Khuḷa en el sentido de niñez y también (por la partícula 'ca') en el sentido de comer. Khuḷati. สุฬ พุฬ สํวรเณ. สุฬติ. พุฬติ. Suḷa y buḷa en el sentido de restricción. Suḷati. Buḷati. ปุฬ สงฺฆาเต. ปุฬติ. ปุฬินํ. Puḷa en el sentido de acumulación. Puḷati. Puḷinaṃ (banco de arena). สฬ อพฺยตฺตสทฺเท. สฬติ. สาฬิโก, สาฬิกา. Saḷa en el sentido de sonido indistinto. Saḷati. Sāḷiko, sāḷikā (estornino). ‘‘อุสโภว มหี นทติ,มิคราชาว กูชติ; สุสุมาโรว สฬติ,กึ วิปาโก ภวิสฺสตี’’ติ นิทสฺสนํ; Como un toro brama en la tierra, como el rey de las bestias ruge, como un cocodrilo emite sonidos: ¿cuál será el resultado?; este es el ejemplo. อิมานิ ฬการนฺตธาตุรูปานิ. Estas son las formas de las raíces que terminan en ḷa. อิติ ภูวาทิคเณ อวคฺคนฺตธาตุรูปานิ สมตฺตานิ. เอตฺตาวตา สพฺพาปิ ภูวาทิคเณ ธาตุโย ปกาสิตา. Así terminan las formas de las raíces de consonantes no clasificadas en el grupo bhūvādi. Con esto, todas las raíces del grupo bhūvādi han sido expuestas. อิทานิ ภูวาทิคณิกธาตูนํเยว กาจิ อสมานสุติกา, กาจิ อสมานนฺติกา. ตาสุ กาจิ สมานตฺถวเสน สโมธาเนตฺวา ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตา, ตาเยว ธาตุโย เอกเทเสน รูปวิภาวนาทีหิ สทฺธึ ปกาสยิสฺสาม. ตํ ยถา? Ahora, de las mismas raíces del grupo bhūvādi, algunas tienen sonidos diferentes y otras terminaciones diferentes. Entre ellas, algunas han sido agrupadas por los maestros antiguos debido a que tienen el mismo significado; expondremos esas mismas raíces en parte, junto con la clarificación de sus formas y demás. ¿Cómo es eso? หู [Pg.202] ภู สตฺตายํ โหติ, ภวติ. ปโหติ, ปภวติ. หุเวยฺย ปาวุโส. สเจ อุปฺปาโท เหยฺย. อเชสิ ยกฺโข นรวีรเสฏฺฐํ, ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พหูว. อมฺพา’ยํ อหุวา ปุเร. อหุ ราชา วิเทหานํ. ปหูตํ เม ธนํ สกฺก. ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญํ. ปหูตวิตฺโต ปุริโส. ปหูตชิวฺโห ภควา. ปิยปฺปภูตา กลหา วิวาทา. ปจฺฉาสมเณน โหตพฺพํ. ภวิตพฺพํ. โหตุํ, เหตุเย, ภวิตุํ. หุตฺวา, หุตฺวาน. ภวิตฺวา, ภวิตฺวาน. Hū y bhū en el sentido de existencia. Hoti, bhavati. Pahoti (ser suficiente o capaz), pabhavati (originarse). "Podría ser, amigo". "Si ocurriera un surgimiento". "El Yakkha venció al mejor de los héroes, allí hubo un gran estruendo". "Esta fue antes una madre". "Hubo un rey de los videhanos". "Mi riqueza es abundante, Sakka". "El noble realiza abundante mérito". "Un hombre de abundante riqueza". "El Bendito de lengua extensa". "Las peleas y disputas se originan de lo querido". "Se debe ser un monje asistente". Bhavitabbaṃ. Hotuṃ, hetuye, bhavituṃ (para ser). Hutvā, hutvāna, bhavitvā, bhavitvāna (habiendo sido). เอตฺถ ปน ‘‘อตฺถิ เหหิติ โส มคฺโค, น โส สกฺกา น เหตุเย’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นเหตุเยติ อภวิตุํ. หูธาตุโต ตุํปจฺจยสฺส ตเวปจฺจยสฺส วา ตุเย อาเทโส, อูการสฺส จ เอการาเทโส กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา เหตุภาวาย น น สกฺกาติปิ อตฺโถ. อยํ ปนตฺโถ อิธ นาธิปฺเปโต, ปุริโมเยวตฺโถ อธิปฺเปโต โหติสฺส ธาตุโน ปโยคภาวาย อุทาหริตปทสฺสตฺถภาวโต. ตตฺถ ปโหตีติ อิทํ วตฺถํ วิปุลภาเวน จีวรํ กาตุํ ปโหติ, โน นปฺปโหติ. ปโหตีติ วา ปุริโส อรโย เชตุํ สกฺโกติ. อถ วา ปโหตีติ โหติ. ปภวตีติ สนฺทติ. ปหูตนฺติ วิปุลํ, มหนฺตนฺติ อตฺโถ. ปหูตวิตฺโตติ วิปุลวิตฺโต มหทฺธโน. ปหูตชิวฺโหติ สุปุถุลสุทีฆสุมุทุกชิวฺโห, ปิยปฺปภูตาติ ปิยโต นิพฺพตฺตา. Aquí, el ejemplo en pali es: "Existe, existirá ese camino; no es imposible de ser". Allí, 'na hetuye' significa 'no ser' (abhavituṃ). Se debe entender que de la raíz hū, se sustituye el sufijo tuṃ o tave por tuye, y la vocal ū por e. O bien, el significado es "no es imposible para la condición de causa". Sin embargo, este significado no es el pretendido aquí; el significado anterior es el pretendido debido a que la palabra se ejemplifica para mostrar el uso de la raíz hoti. Allí, pahoti significa: "esta tela es suficiente por su amplitud para confeccionar un manto, no es insuficiente". O pahoti: "el hombre es capaz de vencer a los enemigos". O bien, pahoti significa 'es'. Pabhavati significa 'fluye'. Pahūta significa abundante o grande. Pahūtavitto significa de abundante riqueza o gran fortuna. Pahūtajivho significa de lengua muy ancha, larga y suave; piyappabhūtā significa nacida de lo que es querido. คมุ สปฺป คติยํ. คจฺฉติ, คมติ, ฆมฺมติ, อาคจฺฉติ, อุคฺคจฺฉติ, อติคจฺฉติ, ปฏิคจฺฉติ, อวคจฺฉติ, อธิคจฺฉติ, อนุคจฺฉติ, อุปคจฺฉติ, อปคจฺฉติ, วิคจฺฉติ, นิคจฺฉติ, นิคฺคจฺฉติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ‘‘สมุคฺคจฺฉตี’’ติอาทินา อุปสคฺคทฺวยวเสนปิ [Pg.203] ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพานิ. สปฺปติ, สํสปฺปติ, ปริสปฺปติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. Las raíces 'gamu' y 'sappa' tienen el sentido de movimiento (gati). Él va (gacchati), él va (gamati), él va (ghammati), él viene (āgacchati), él asciende (uggacchati), él sobrepasa (atigacchati), él regresa (paṭigacchati), él comprende (avagacchati), él alcanza o comprende (adhigacchati), él sigue (anugacchati), él se acerca (upagacchati), él se aleja (apagacchati), él desaparece (vigacchati), él obtiene (nigacchati), él sale (niggacchati). Otras formas también deben aplicarse. Mediante el uso de dos prefijos, como en 'samuggacchati' (surge completamente), etc., deben aplicarse según sea posible. Se arrastra (sappati), se desliza (saṃsappati), se arrastra por todas partes (parisappati). Otras formas también deben aplicarse. ตตฺถ คมตีติ คจฺฉติ. การิเต ‘‘เทวทตฺตํ คเมติ คมยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ‘‘อปายํ คเมตีติ อปายคมนีย’’นฺติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. จุราทิคณํ ปตฺตสฺส อาปุพฺพสฺส อิมสฺส ‘‘อาคเมติ, อาคมยติ, อาคเมนฺโต, อาคมยมาโน’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ. Allí, 'gamati' significa va (gacchati). En la forma causativa, aparecen las formas 'devadattaṃ gameti' o 'gamayati' (hace que Devadatta vaya). 'Aquel que conduce a los estados de privación (apāyagamanīya)' es un ejemplo aquí. De esta raíz con el prefijo 'ā-', cuando pertenece al grupo curādi, surgen formas verbales como 'āgameti', 'āgamayati', 'āgamento', 'āgamayamāno' (esperar, aguardar). ตตฺถ อาคเมตีติ มุหุตฺตํ อธิวาเสตีติ อตฺโถ. ฆมฺมตีติ คจฺฉติ. อาคจฺฉตีติ อายาติ. อุคฺคจฺฉตีติ อุยฺยาติ อุทฺธํ คจฺฉติ. อติคจฺฉตีติ อติกฺกมิตฺวา คจฺฉติ. ปฏิคจฺฉตีติ ปุน คจฺฉติ. อวคจฺฉตีติ ชานาติ. อธิคจฺฉตีติ ลภติ ชานาติ วา. อนุคจฺฉตีติ ปจฺฉโต คจฺฉติ. อุปคจฺฉตีติ สมีปํ คจฺฉติ. อปคจฺฉตีติ อเปติ. วิคจฺฉตีติ วิคมติ. นิคจฺฉตีติ ลภติ. ‘‘ยสํ โปโส นิคจฺฉตี’’ติ อิทํ นิทสฺสนํ. นิคฺคจฺฉตีติ นิกฺขมติ. สปฺปตีติ คจฺฉติ. สํสปฺปตีติ สํสรนฺโต คจฺฉติ. ปริสปฺปตีติ สมนฺตโต คจฺฉติ. Allí, 'āgameti' significa que espera o aguanta un momento. 'Ghammati' significa va. 'Āgacchati' significa viene. 'Uggacchatī' significa sube o va hacia arriba. 'Atigacchati' significa va habiendo trascendido. 'Paṭigacchati' significa va de nuevo (regresa). 'Avagacchati' significa comprende. 'Adhigacchati' significa obtiene o comprende. 'Anugacchati' significa va detrás. 'Upagacchati' significa va cerca. 'Apagacchati' significa se aleja. 'Vigacchati' significa desaparece. 'Nigacchati' significa obtiene. 'El hombre obtiene fama (yasaṃ poso nigacchati)' es el ejemplo. 'Niggacchati' significa sale. 'Sappati' significa va. 'Saṃsappati' significa va errando (transmigrando). 'Parisappati' significa va por todas partes. อิทานิ ปน วิญฺญูนํ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ สปฺปโยคํ ปทมาลํ กถยาม. เสยฺยถิทํ? โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, คจฺฉเร. ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. โส คจฺฉเต, เต คจฺฉนฺเต. ตฺวํ คจฺฉเส, ตุมฺเห คจฺฉวฺเห. อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉามฺเห. วตฺตมานาย รูปานิ. Ahora, para generar una suprema pericia en la palabra de Buda de los Tres Pitakas junto con sus comentarios para los sabios, declararemos el paradigma de palabras con su uso apropiado. ¿Cómo es esto? Él va (so gacchati), ellos van (te gacchanti, gacchare). Tú vas (tvaṃ gacchasi), vosotros vais (tumhe gacchatha). Yo voy (ahaṃ gacchāmi), nosotros vamos (mayaṃ gacchāma). [Voz media:] Él va (so gacchate), ellos van (te gacchante). Tú vas (tvaṃ gacchase), vosotros vais (tumhe gacchavhe). Yo voy (ahaṃ gacche), nosotros vamos (mayaṃ gacchāmhe). Estas son las formas del tiempo presente (vattamānā). โส คจฺฉตุ, เต คจฺฉนฺตุ. ตฺวํ คจฺฉาหิ, คจฺฉ, คจฺฉสฺสุ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. โส คจฺฉตํ, เต คจฺฉนฺตํ. ตฺวํ คจฺฉสฺสุ, ตุมฺเห คจฺฉวฺโห. อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉามเส. ปญฺจมิยา รูปานิ. Que él vaya (so gacchatu), que ellos vayan (te gacchantu). Ve tú (tvaṃ gacchāhi, gaccha, gacchassu), id vosotros (tumhe gacchatha). Que yo vaya (ahaṃ gacchāmi), que nosotros vayamos (mayaṃ gacchāma). [Voz media:] Que él vaya (so gacchataṃ), que ellos vayan (te gacchantaṃ). Ve tú (tvaṃ gacchassu), id vosotros (tumhe gacchavho). Que yo vaya (ahaṃ gacche), que nosotros vayamos (mayaṃ gacchāmase). Estas son las formas del imperativo (pañcamī). โส [Pg.204] คจฺเฉยฺย, คจฺเฉ, เต คจฺเฉยฺยุํ. ตฺวํ คจฺเฉยฺยาสิ, ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาถ. อหํ คจฺเฉยฺยามิ, มยํ คจฺเฉยฺยาม, คจฺเฉมุ. โส คจฺเฉถ, เต คจฺเฉรํ. ตฺวํ คจฺเฉโถ, ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาวฺโห. อหํ คจฺเฉยฺยํ, มยํ คจฺเฉยฺยามฺเห. สตฺตมิยา รูปานิ. Él podría ir (so gaccheyya, gacche), ellos podrían ir (te gaccheyyuṃ). Tú podrías ir (tvaṃ gaccheyyāsi), vosotros podríais ir (tumhe gaccheyyātha). Yo podría ir (ahaṃ gaccheyyāmi), nosotros podríamos ir (mayaṃ gaccheyyāma, gacchemu). [Voz media:] Él podría ir (so gacchetha), ellos podrían ir (te gaccheraṃ). Tú podrías ir (tvaṃ gacchetho), vosotros podríais ir (tumhe gaccheyyāvho). Yo podría ir (ahaṃ gaccheyyaṃ), nosotros podríamos ir (mayaṃ gaccheyyāmhe). Estas son las formas del optativo (sattamī). โส คจฺฉ, เต คจฺฉุ. ตฺวํ คจฺเฉ, ตุมฺเห คจฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ. อหํ คจฺฉํ, มยํ คจฺฉิมฺห, คญฺฉิมฺห. โส คจฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ, เต คจฺฉิเร. ตฺวํ คจฺฉิตฺโถ, ตุมฺเห คจฺฉิวฺโห. อหํ คจฺฉึ, คญฺฉึ, มยํ คจฺฉิมฺเห. ปโรกฺขาย รูปานิ. Él fue (so gaccha), ellos fueron (te gacchu). Tú fuiste (tvaṃ gacche), vosotros fuisteis (tumhe gacchittha, gañchittha). Yo fui (ahaṃ gacchaṃ), nosotros fuimos (mayaṃ gacchimha, gañchimha). [Voz media:] Él fue (so gacchittha, gañchittha), ellos fueron (te gacchire). Tú fuiste (tvaṃ gacchittho), vosotros fuisteis (tumhe gacchivho). Yo fui (ahaṃ gacchiṃ, gañchiṃ), nosotros fuimos (mayaṃ gacchimhe). Estas son las formas del pasado perfecto (parokkhā). โส อคจฺฉา, เต อคจฺฉู. ตฺวํ อคจฺเฉ, ตุมฺเห อคจฺฉถ. อหํ อคจฺฉํ, มยํ อคจฺฉมฺหา. โส อคจฺฉถ, เต อคจฺฉตฺถุํ. ตฺวํ อคจฺฉเส, ตุมฺเห อคจฺฉิวฺหํ. อหํ อคจฺฉํ, มยํ อคจฺฉิมฺเห. อชฺชตนิยา รูปานิ. Él fue (so agarrā), ellos fueron (te agacchū). Tú fuiste (tvaṃ agacche), vosotros fuisteis (tumhe gacchatha). Yo fui (ahaṃ agacchaṃ), nosotros fuimos (mayaṃ agacchamhā). [Voz media:] Él fue (so gacchatha), ellos fueron (te agacchatthuṃ). Tú fuiste (tvaṃ agacchase), vosotros fuisteis (tumhe gacchivhaṃ). Yo fui (ahaṃ agacchaṃ), nosotros fuimos (mayaṃ gacchimhe). Estas son las formas del pasado aoristo (ajjatanī). โส คจฺฉิสฺสติ, เต คจฺฉิสฺสนฺติ. ตฺวํ คจฺฉิสฺสสิ, ตุมฺเห คจฺฉิสฺสถ. อหํ คจฺฉิสฺสามิ, มยํ คจฺฉิสฺสาม. โส คจฺฉิสฺสเต, เต คจฺฉิสฺสนฺเต. ตฺวํ คจฺฉิสฺสเส, ตุมฺเห คจฺฉิสฺสวฺเห. อหํ คจฺฉิสฺสํ, มยํ คจฺฉิสฺสามฺเห. ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ. Él irá (so gacchissati), ellos irán (te gacchissanti). Tú irás (tvaṃ gacchissasi), vosotros iréis (tumhe gacchissatha). Yo iré (ahaṃ gacchissāmi), nosotros iremos (mayaṃ gacchissāma). [Voz media:] Él irá (so gacchissate), ellos irán (te gacchissante). Tú irás (tvaṃ gacchissase), vosotros iréis (tumhe gacchissavhe). Yo iré (ahaṃ gacchissaṃ), nosotros iremos (mayaṃ gacchissāmhe). Estas son las formas del tiempo futuro (bhavissantī). โส อคจฺฉิสฺสา, เต อคจฺฉิสฺสํสุ. ตฺวํ อคจฺฉิสฺเส, ตุมฺเห อคจฺฉิสฺสถ. อหํ อคจฺฉิสฺสํ, มยํ อคจฺฉิสฺสามฺหา. โส อคจฺฉิสฺสถ, เต อคจฺฉิสฺสิสุ. ตฺวํ อคจฺฉิสฺสเส, ตุมฺเห อคจฺฉิสฺสวฺเห. อหํ อคจฺฉิสฺสํ, มยํ อคจฺฉิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติยา รูปานิ. Él habría ido (so agacchissā), ellos habrían ido (te agacchissaṃsu). Tú habrías ido (tvaṃ gacchisse), vosotros habríais ido (tumhe gacchissatha). Yo habría ido (ahaṃ gacchissaṃ), nosotros habríamos ido (mayaṃ gacchissāmhā). [Voz media:] Él habría ido (so gacchissatha), ellos habrían ido (te gacchissisu). Tú habrías ido (tvaṃ gacchissase), vosotros habríais ido (tumhe gacchissavhe). Yo habría ido (ahaṃ gacchissaṃ), nosotros habríamos ido (mayaṃ gacchissāmhase). Estas son las formas del condicional (kālātipatti). ตตฺถ อชฺชตนิยา กาลาติปตฺติยา จ อการาคมํ สพฺเพสุ ปุริเสสุ สพฺเพสุ วจเนสุ ลพฺภมานมฺปิ สาสเน อนิยตํ หุตฺวา ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ‘‘อคจฺฉิ, คจฺฉิ, อคจฺฉิสฺสา, คจฺฉิสฺสา’’ติอาทินา ทฺเว ทฺเว รูปานิ ทิสฺสนฺติ. คมติ, คมนฺติ. คมตุ, คมนฺตุ. คเมยฺย. คเมยฺยุํ. เสสํ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. Allí, se debe observar que el aumento de la letra 'a' (akārāgama) en el aoristo (ajjatanī) y el condicional (kālātipatti), aunque se encuentra en todas las personas y números, aparece de manera opcional en las enseñanzas (Sāsana). De este modo, se ven dos formas para cada una, como 'agacchi' y 'gacchi', 'agacchissā' y 'gacchissā', etc. [Otras formas:] gamati, gamanti. gamatu, gamantu. gameyya, gameyyuṃ. Todo lo demás debe expandirse de manera similar. อิทานิ [Pg.205] ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีสุ วิเสโส วุจฺจเต – โส ปุริโส มคฺคํ ค, สา อิตฺถี ฆร’มาค. เต มคฺคํ คุ, ตา ฆร’มาคุ. เอการสฺส อการาเทสํ ตฺวํ มคฺคํ ค, ตฺวํ ฆร’’มาค. ตุมฺเห มคฺคํ คุตฺถ, ตุมฺเห ฆร’มาคุตฺถ. อหํ มคฺคํ คํ, อหํ ฆร’มาคํ. อหํ ตํ ปุริสํ อนฺวคํ, มยํ มคฺคํ คุมฺห, มยํ ฆรํ อาคุมฺห, มยํ ตํ ปุริสํ อนฺวคุมฺห. อยํ ตาว ปโรกฺขาย วิเสโส. Ahora se describe la distinción en el pasado perfecto (parokkhā), imperfecto (hiyyattanī) y aoristo (ajjatanī): aquel hombre fue (ga) por el camino, esa mujer vino (āga) a casa. Ellos fueron (gu) por el camino, ellas vinieron (āgu) a casa. Con la sustitución de la letra 'a' por la letra 'e': tú fuiste (ga) por el camino, tú viniste (āga) a casa. Vosotros fuisteis (guttha) por el camino, vosotros vinisteis (āguttha) a casa. Yo fui (gaṃ) por el camino, yo vine (āgaṃ) a casa. Yo seguí (anvagaṃ) a aquel hombre, nosotros fuimos (gumha) por el camino, nosotros vinimos (āgumha) a casa, nosotros seguimos (anvagumha) a aquel hombre. Esta es, primeramente, la distinción del pasado perfecto (parokkhā). ‘‘โส มคฺคํ อคมา, เต มคฺคํ อคมู’’ อิจฺจาทิ หิยฺยตฺตนิยา รูปํ. ‘‘โส อคมิ, เต อคมุํ, เต คุํ’’ อิจฺจาทิ อชฺชตนิยา รูปํ. 'Él fue (agamā) por el camino, ellos fueron (agamū) por el camino', etc., son formas del pasado imperfecto (hiyyattanī). 'Él fue (agami), ellos fueron (agamuṃ), ellos fueron (guṃ)', etc., son formas del pasado aoristo (ajjatanī). อิทานิ เตสํ ปทรูปานิ ปากฏีกรณตฺถํ กิญฺจิ สุตฺตํ กถยาม – ‘‘โสปาคา สมิตึ วนํ. อเถตฺถ ปญฺจโม อาคา. อาคุํ เทวา ยสสฺสิโน. มาหํ กาโกว ทุมฺเมโธ, กามานํ วสมนฺวคํ. อคมา ราชคหํ พุทฺโธ. วงฺกํ อคมุ ปพฺพตํ. พฺราหฺมณา อุปคจฺฉุ ม’’นฺติ เอวมาทีนิ ภวนฺติ. Ahora, para aclarar estas formas de palabras, citaremos algunos versos: 'Él se acercó (upāgā) a la asamblea en el bosque. Entonces, el quinto vino (āgā) aquí. Vinieron (āguṃ) los dioses gloriosos. No sea que yo, como un cuervo insensato, caiga (anvagaṃ) bajo el poder de los deseos sensoriales. El Buda fue (agamā) a Rājagaha. Fueron (agamu) a la montaña Vaṅka. Los brahmanes se acercaron (upagacchu) a mí', y otros ejemplos similares. ค คุ ค คุตฺถ คํ คุมฺห, อคุ อคมุ อคมุํ; อคมา’คมิ คจฺฉนฺติ, อาทิเภทํ มเน กเร. Ga, gu, ga, guttha, gaṃ, gumha; agu, agamu, agamuṃ; agamā, agami, gacchanti... uno debe tener en cuenta estas diversas distinciones iniciales. อิทานิ นามิกปทานิ วุจฺจนฺเต – คโต, คนฺตา, คจฺฉํ, คจฺฉนฺตี, คจฺฉนฺตํ กุลํ, สหคตํ, คติ, คมนํ, คโม, อาคโม, อวคโม, คนฺตพฺพํ, คมนียํ, คมฺมํ, คมฺมมานํ, คมิยมานํ, โค, มาตุคาโม, หิงฺคุ, ชคุ, อินฺทคู, เมธโค อิจฺจาทีนิ, การิเต – คจฺฉาเปติ, คจฺฉาปยติ, คจฺเฉติ, คจฺฉยติ, คมฺเมติ. กมฺเม – คมฺมติ, คมิยติ, อธิคมฺมติ, อธิคมิยติ. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘คนฺตุํ, คมิตุํ, คนฺตฺวา, คนฺตฺวาน, คมิตฺวา, คมิตฺวาน, คมิย, คมิยาน, คมฺม, อาคมฺม, อาคนฺตฺวา, อธิคมฺม, อธิคนฺตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ[Pg.206]. สปฺปธาตุสฺส ปน ‘‘สปฺโป, สปฺปินี, ปีฐสปฺปี, สปฺปิ’’ อิจฺจาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. Ahora se enuncian las palabras nominales: ido (gato), el que va (gantā), yendo (gacchaṃ - masc.), yendo (gacchantī - fem.), familia que va (gacchantaṃ kulaṃ - nt.), acompañado (sahagataṃ), destino o reino (gati), el acto de ir (gamanaṃ), movimiento (gamo), llegada (āgamo), comprensión (avagamo), lo que debe ser ido (gantabbaṃ), lo que es transitable (gamanīyaṃ), lo que debe ser alcanzado (gammaṃ), siendo ido (gammamānaṃ/gamiyamānaṃ), vaca o tierra (go), mujer (mātugāmo), asafétida (hiṅgu), ser viviente (jagu), el que se mueve mediante los sentidos (indagū), conflicto (medhago), etc. En las formas causativas: hace ir (gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti). En la voz pasiva: es ido (gammati), es alcanzado (gamiyati), es comprendido (adhigammati, adhigamiyati). En las formas de infinitivo y gerundio: para ir (gantuṃ, gamituṃ), habiendo ido (gantvā, gantvāna, gamitvā, gamitvāna, gamiya, gamiyāna, gamma), habiendo llegado (āgamma, āgantvā), habiendo comprendido (adhigamma, adhigantvā), etc. De la raíz 'sapp' (deslizarse), se forman palabras como: serpiente (sappo), serpiente hembra (sappinī), lisiado (pīṭhasappī), mantequilla clarificada o ghee (sappi), etc. ตตฺถ สหคตสทฺโท ตพฺภาเว โวกิณฺเณ นิสฺสเย อารมฺมเณ สํสฏฺเฐติ อิเมสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา นนฺทิราคสหคตา’’ติ ตพฺภาเว เวทิตพฺโพ, นนฺทิราคภูตาติ อตฺโถ. ‘‘ยายํ ภิกฺขเว วีมํสา โกสชฺชสหคตา โกสชฺชสมฺปยุตฺตา’’ติ โวกิณฺเณ เวทิตพฺโพ, อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนน โกสชฺเชน โวกิณฺณาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ‘‘อฏฺฐิกสญฺญาสหคตํ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตี’’ติ นิสฺสเย เวทิตพฺโพ, อฏฺฐิกสญฺญํ นิสฺสาย อฏฺฐิกสญฺญํ ภาเวตฺวา ปฏิลทฺธนฺติ อตฺโถ. ‘‘ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ อรูปสหคตานํ วา’’ติ อารมฺมเณ, รูปารูปารมฺมณานนฺติ อตฺโถ. ‘‘อิทํ สุขํ อิมาย ปีติยา สหคตํ สหชาตํ สมฺปยุตฺต’’นฺติ สํสฏฺเฐ, อิมิสฺสา ปีติยา สํสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ – En ese contexto, la palabra 'acompañado' (sahagata) se observa en estos sentidos: en el estado de aquello (tabbhāva), en lo mezclado (vokiṇṇo), en la dependencia (nissaya), en el objeto (ārammaṇa) y en lo asociado (saṃsaṭṭha). En este sentido, en 'este deseo que conduce a un nuevo renacimiento, acompañado de deleite y pasión' (yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā), debe entenderse como 'en el estado de aquello', con el significado de 'convertido en deleite y pasión'. En 'monjes, esta investigación acompañada de pereza, asociada con la pereza' (yāyaṃ bhikkhave vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā), debe entenderse como 'mezclado', con el significado de 'mezclada con la pereza que surge intermitentemente'. En 'desarrolla el factor de iluminación del recuerdo acompañado de la percepción de los huesos' (aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī), debe entenderse como 'dependencia', con el significado de 'obtenido dependiendo de la percepción de los huesos, habiéndola desarrollado'. En 'obtiene los logros acompañados de la forma o acompañados de lo sin forma' (lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā), se refiere al 'objeto', con el significado de 'aquellos que tienen como objeto lo material o lo inmaterial'. En 'esta felicidad está acompañada, es nacida conjuntamente y está asociada con este gozo' (idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ sahajātaṃ sampayuttaṃ), se refiere a 'lo asociado', con el significado de 'mezclado con este gozo'. Sobre esto se dice: ตพฺภาเว เจว โวกิณฺเณ, นิสฺสยารมฺมเณสุ จ; สํสฏฺเฐ จ สหคต-สทฺโท ทิสฺสติ ปญฺจสุ; En el estado de aquello y en lo mezclado, en la dependencia y en el objeto, y en lo asociado: la palabra 'sahagata' (acompañado) se observa en estos cinco sentidos. คตีติ คติคติ นิพฺพตฺติคภิ อชฺฌาสยคติ วิภวคติ นิปฺผตฺติคติ ญาณคตีติ พหุวิธา คติ นาม. 'Gati' (destino/curso): se denomina 'gati' de múltiples formas, como destino de renacimiento (gatigati), destino de origen (nibbattigati), destino de la intención (ajjhāsayagati), destino de la disolución (vibhavagati), destino del logro (nipphattigati) y destino del conocimiento (ñāṇagati). ตตฺถ ‘‘ตํ คตึ เปจฺจ คจฺฉามี’’ติ จ ‘‘ยสฺส คตึ น ชานนฺติ, เทวา คนฺธพฺพมานุสา’’ติ จ อยํ คติคตินาม. ‘‘อิเมสํ [Pg.207] โข อหํ ภิกฺขูนํ สีลวนฺตานํ เนว ชานามิ คตึวา อคตึวา’’ติ อยํ นิพฺพตฺติคติ นาม. ‘‘เอวํ โข เต อหํ พฺรหฺเม คติญฺจ ชานามิ ชุติญฺจ ชานามี’’ติ อยํ อชฺฌาสยคติ นาม. ‘‘วิภโว คติ ธมฺมานํ, นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ อยํ วิภวคติ นาม. ‘‘ทฺเว คติโย ภวนฺติ อนญฺญา’’ติ อยํ นิปฺผตฺติคติ นาม. ‘‘ตํ ตตฺถ คติมา ธิภิมา’’ติ จ ‘‘สุนฺทรํ นิพฺพานํ คโต’’ติ จ อยํ ญาณคติ นาม. เอตฺเถตํ วุจฺจติ – En ese contexto, en frases como 'después de morir voy a ese destino' (taṃ gatiṃ pecca gacchāmi) y 'aquel cuyo destino no conocen los dioses, los gandhabbas ni los humanos' (yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā), esto se llama 'destino de renacimiento'. En 'ciertamente no conozco el destino o el no-destino de estos monjes virtuosos' (imesaṃ kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ neva jānāmi gatiṃvā agatiṃvā), esto se llama 'destino de origen'. En 'así, oh Brahma, conozco tu destino y conozco tu esplendor' (evaṃ kho te ahaṃ brahme gatiñca jānāmi jutiñca jānāmī), esto se llama 'destino de la intención'. En 'la disolución es el destino de los fenómenos; el Nirvana es el destino del Arahant' (vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato gatī), esto se llama 'destino de la disolución'. En 'existen dos destinos, no otros' (dve gatiyo bhavanti anaññā), esto se llama 'destino del logro'. En 'aquel que allí posee el destino y la sabiduría' (taṃ tattha gatimā dhibhimā) y 'ha ido al excelente Nirvana' (sundaraṃ nibbānaṃ gato), esto se llama 'destino del conocimiento'. Sobre esto se dice: คติคตฺยญฺจ นิพฺพตฺยํ, วิภวชฺฌาสเยสุ จ; นิปฺผตฺติยญฺจ ญาเณ จ, คติสทฺโท ปวตฺตติ. En el destino de renacimiento y en el origen, en la disolución y en la intención, en el logro y en el conocimiento: la palabra 'gati' (destino/curso) se emplea. คจฺฉตีติ โค. มาตุยา สมภาวํ มิสฺสีภาวญฺจ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ มาตุคาโม. โรคํ หึสนฺตํ คจฺฉตีติ หิงฺคุ. 'Go' (vaca/tierra): porque va (gacchatī). 'Mātugāmo' (mujer): porque llega (gacchati/pāpuṇāti) a un estado de igualdad y unión con la madre. 'Hiṅgu' (asafétida): porque va hiriendo (hiṃsantaṃ) a la enfermedad. อิมานิ ตสฺส นามานิ Estos son sus nombres: หิงฺคุ หิงฺคุชตุจฺเจว, ตถา หิงฺคุสิปาฏิกา; หิงฺคุชาตีติ กถิตา, วินยฏฺฐกถาย หิ. 'Hiṅgu', 'hiṅgujatu', así como 'hiṅgusipāṭikā' y 'hiṅgujātī'; así se han dicho en el Comentario del Vinaya. ชคูติ จุติโต ชาตึ คจฺฉตีติ ชคุ. อินฺทฺริเยน คจฺฉตีติ อินฺทคู. อถ วา อินฺทภูเตน กมฺมุนา คจฺฉตีติ อินฺทคุ. ‘‘หินฺทคู’’ติปิ ปาฬิ. ตตฺถ หินฺทนฺติ มรณํ. ตํ คจฺฉตีติ หินฺทคู. สพฺพเมตํ สตฺตาธิวจนํ, ลิงฺคโต ปุลฺลิงฺคํ. เมธโคติ อตฺตโน นิสฺสยญฺจ ปรญฺจ เมธมาโน หึสมาโน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เมธโค, กลโห. ‘‘ตโต สมฺมนฺติ เมธคา’’ติ เอตฺถ หิ กลโห เมธคสทฺเทน ภควตา วุตฺโต. คมิตฺวาติ เอตฺถ – 'Jagū': se llama 'jagu' porque va (gacchati) desde la muerte hacia el nacimiento. 'Indagū': porque va por medio de las facultades sensoriales (indriya). O bien, 'indagū' porque va mediante el karma que se ha convertido en el señor (inda). También existe la lectura 'hindagū'; en ese caso, 'hinda' significa muerte, y 'hindagū' es el que va hacia ella. Todo esto es un epíteto para los seres vivos, y su género gramatical es masculino. 'Medhago' (conflicto/pelea): aquel que procede o continúa (pavattati) hiriendo o dañando (medhamāno) a su propio refugio y a otros; es la disputa. En efecto, en 'entonces cesan las disputas' (tato sammanti medhagā), el Bienaventurado se refirió a la pelea con la palabra 'medhaga'. En cuanto a 'gamitvā' (habiendo ido): ‘‘อิสิวฺหยํ คมิตฺวาน, วินิตฺวา ปญฺจวคฺคิเย; ตโต วิเนสิ ภควา, คนฺตฺวา คนฺตฺวา ตหึ ตหิ’’นฺติ 'Habiendo ido (gamitvāna) a lo que tiene el nombre de Isipatana y habiendo disciplinado a los cinco del grupo; desde allí el Bienaventurado disciplinó a otros, yendo y viniendo (gantvā gantvā) aquí y allá'. อยํ [Pg.208] ปาฬิ นิทสฺสนํ. สปฺโปติ สปฺปตีติ สปฺโป, สํสปฺปนฺโต คจฺฉตีติ อตฺโถ. เตนาห อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทาสิโร’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา นิทฺเทเส ‘‘สปฺโป วุจฺจติ อหิ. เกนฏฺเฐน สปฺโป? สํสปฺปนฺโต คจฺฉตีติ สปฺโป. ภุชนฺโต คจฺฉตีติ ภุชโค. อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค. ปนฺนสิโร คจฺฉตีติ ปนฺนโค. สรีเรน สปฺปตีติ สรีสโป. พิเล สยตีติ พิลาสโย. ทาฐา ตสฺส อาวุโธติ ทาฐาวุโธ. วิสํ ตสฺสโฆรนฺติ โฆรวิโส. ชิวฺหา ตสฺส ทุวิธาติ ทุชิวฺโห. ทฺวีหิ ชิวฺหาหิ รสํ สายตีติ ทฺวิรสญฺญู’’ติ. สปฺปินีติ อุรคี. ปีฐสปฺปีติ ปีเฐน สปฺปติ คจฺฉตีติ ปีฐสปฺปี, ปงฺคุโฬ. สปฺปีติ โย น ปริภุญฺชติ, ตสฺส พลายุวฑฺฒนตฺถํ สปฺปติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สปฺปิ, ฆตํ. 'Sappo' (serpiente): se llama 'sappo' porque se desliza (sappati); el significado es que va arrastrándose. Por eso dijo el venerable Sāriputta: 'aquel que evita los placeres sensoriales como a la cabeza de una serpiente' (yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro); en el comentario de este pasaje canónico se dice: 'se llama sappo a la serpiente. ¿En qué sentido es sappo? Es sappo porque va deslizándose. Es bhujago porque va con curvas. Es urago porque va sobre el pecho. Es pannago porque va con la cabeza gacha. Es sarīsapo porque se desliza con el cuerpo. Es bilāsayo porque yace en un agujero. Es dāṭhāvudho porque sus colmillos son su arma. Es ghoraviso porque su veneno es terrible. Es dujivho porque su lengua es doble. Es dvirasaññū porque gusta los sabores con dos lenguas'. 'Sappinī': la serpiente hembra. 'Pīṭhasappī': el que se desliza o se mueve con un taburete o silla; un lisiado. 'Sappi' (ghee/mantequilla clarificada): aquello que, para quien no lo consume [habitualmente], fluye o procede (sappati) para el aumento de la fuerza y la longevidad; es el ghata (mantequilla clarificada). สกฺก เฏก ลงฺฆ คตฺยตฺตา. สกฺกติ, นิสกฺกติ, ปริสกฺกติ. นิสกฺโก, ปริสกฺกนํ. เฏกติ. ฏีกา. ลงฺฆติ, อุลฺลงฺฆติ, โอลงฺฆติ, ลงฺฆโก, อุลฺลงฺฆิกา ปีติ. Las raíces 'sakka', 'ṭeka', 'laṅgha' tienen el sentido de ir. 'Sakkati' (moverse), 'nisakkati' (salir a rastras), 'parisakkati' (moverse alrededor). 'Nisakko' (movimiento hacia afuera), 'parisakkanaṃ' (merodeo). 'Ṭekati' (ir). 'Ṭīkā' (comentario secundario/guía). 'Laṅghati' (saltar), 'ullaṅghati' (saltar hacia arriba), 'olaṅghati' (saltar hacia abajo), 'laṅghako' (el que salta), 'ullaṅghikā pīti' (el rapto que eleva o hace saltar). เก เร เค สทฺเท. กายติ. รายติ. คายติ. ชาตกํ. รา. คีตํ. กายิตุํ. รายิตุํ, คายิตุํ. กายิตฺวา. รายิตฺวา. คายิตฺวา. Las raíces 'ke', 're', 'ge' tienen el sentido de sonido. 'Kāyati' (hablar/proclamar). 'Rāyati' (sonar). 'Gāyati' (cantar). 'Jātakaṃ' (historia de nacimiento). 'Rā' (sonido). 'Gītaṃ' (canción/canto). 'Kāyituṃ' (para hablar). 'Rāyituṃ', 'gāyituṃ' (para sonar, para cantar). 'Kāyitvā' (habiendo hablado). 'Rāyitvā', 'gāyitvā' (habiendo sonado, habiendo cantado). ตตฺถ ชาตกนฺติ ชาตํ ภูตํ อตีตํ อตฺตโน จริตํ กายติ กเถติ ภควา เอเตนาติ ชาตกํ. ชาตกปาฬิ หิ อิธ ชาตกนฺติ วุตฺตํ. อญฺญตฺร ปน ชาตํ เอวํ ชาตกนฺติ คเหตพฺพา. ตถา หิ ชาตกสทฺโท ปริยตฺติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺม’’นฺติอาทีสุ, ชาติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘ชาตกํ สโมธาเนสี’’ติอาทีสุ. รา วุจฺจติ สทฺโท. คีตนฺติ คายนํ. En ese contexto, 'jātaka' es aquello mediante lo cual el Bienaventurado relata (kāyati) su conducta pasada (atītaṃ caritaṃ) que ha ocurrido o existido; por eso se llama 'jātaka'. El texto de los Jātakas (Jātakapāḷi) se llama aquí 'jātaka'. Sin embargo, en otros lugares, algo que simplemente ha nacido (jāta) debe tomarse como 'jātaka'. Así, la palabra 'jātaka' se aplica también a las Escrituras en pasajes como 'itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ', etc., y se aplica también al nacimiento en pasajes como 'jātakaṃ samodhānesi' (conectó el nacimiento), etc. 'Rā' se llama al sonido. 'Gītanti' es la acción de cantar. เข [Pg.209] เช เส ขเย. ขายติ. ชายติ. สายติ. ขยํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. Las raíces 'khe', 'je', 'se' tienen el sentido de agotamiento (khaya). 'Khāyati', 'jāyati', 'sāyati'. El significado es que llega al agotamiento (khayaṃ gacchati). เอตฺถ ปน สิยา ‘‘นนุ จ โภ ขายตีติ ปทสฺส ขาทตีติ วา ปญฺญายตีติ วา อตฺโถ ภวติ, ตถา ชายตีติ ปทสฺส นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ, สายตีติ ปทสฺส รสํ อสฺสาเทตีติ อตฺโถ, เอวํ สนฺเต โภ กสฺมา อิธ เอวํ อตฺโถ ตุมฺเหหิ กถิยตี’’ติ? สจฺจํ, ธาตูนนฺตุ อเนกตฺถตฺตา เอวํ อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. ตถา หิ ‘‘อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส, พลิพทฺโทว ชีรตี’’ติ เอตฺถ ชีรตีติ อยํ สทฺโท ชรํ ปาปุณาตีติ อตฺถํ อวตฺวา วฑฺฒตีติ อตฺถเมว วทติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. Sin embargo, aquí podría objetarse: '¿No es cierto, señor, que el término khāyati tiene el sentido de khādatī (come) o paññāyatī (se percibe), y del mismo modo, el término jāyatī tiene el sentido de nibbattatī (nace), y el término sāyatī tiene el sentido de rasaṃ assādetī (saborea el sabor)? Siendo esto así, señor, ¿por qué aquí ustedes explican el sentido de esta manera?'. Es cierto, pero debido a que las raíces poseen múltiples significados (anekatthattā), se permite explicar el sentido de este modo. Así pues, en la frase: 'Este hombre de poco conocimiento envejece (jīratī) como un buey', aquí la palabra jīratī, sin expresar el sentido de 'alcanzar la vejez' (jaraṃ pāpuṇātī), expresa únicamente el sentido de 'crecer' (vaḍḍhatī); de esta misma manera debe considerarse este caso. คุ ฆุ กุ อุ สทฺเท. ควติ. ฆวติ. กวติ. อวติ. Gu, ghu, ku, u: en el sentido de sonido. Gavati. Ghavati. Kavati. Avati. ขุ รุ กุ สทฺเท. โขติ. โรติ. โกติ. Khu, ru, ku: en el sentido de sonido. Khoti. Roti. Koti. จุ ชุ ปุ ปฺลุ คา เส คติยํ. จวติ. ชวติ. ปวติ. ปฺลวติ. คาติ. เสติ. จวนํ, จุติ. ชวนํ, ชโว. ปวนํ, ปฺลวนํ. คานํ. เสตุ. โปโต. ปฺลโว. Cu, ju, pu, plu, gā, se: en el sentido de movimiento (ir). Cavati. Javati. Pavati. Plavati. Gāti. Seti. Cavanaṃ, cuti (muerte/tránsito). Javanaṃ, javo (rapidez). Pavanaṃ, plavanaṃ (flotar). Gānaṃ (ir). Setu (puente). Poto (bote). Plavo (balsa). เอตฺถ คานนฺติ คมนํ. โปโตติ ปวติ คจฺฉติ อุทเก เอเตนาติ โปโต, นาวา. ตถา ปฺลวติ น สีทตีติ ปฺลโว, นาวา เอว. ‘‘ภินฺนปฺลโว สาครสฺเสว มชฺเฌ’’ติ หิ ชาตกปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘นาวา, โปโต, ปฺลโว, ชลยานํ, ตรณ’’นฺติ นาวาภิธานานิ. Aquí, gānaṃ significa ir (gamanaṃ). Poto es aquello por lo cual uno flota e irá en el agua, es decir, un barco (nāvā). De igual modo, plavo es lo que flota y no se hunde, que es también un barco. En el Jātakapāḷi se observa: 'Como un barco destrozado (bhinnaplavo) en medio del océano'. Nāvā, poto, plavo, jalayānaṃ, taraṇaṃ: estos son nombres para un barco. เธ เถ สทฺทสงฺฆาเตสุ. ธายติ. ถายติ. ภาเว – ธิยติ, ถิยติ. อิตฺถี. ถี. Dhe, the: en los sentidos de sonido y combinación. Dhāyati. Thāyati. En sentido pasivo (bhāve): dhiyati, thiyati. Itthī, thī (mujer). เท เต ปาลเน. ทายติ. ทยา. ตาณํ. De, te: en el sentido de protección/cuidado. Dāyati. Dayā (compasión). Tāṇaṃ (refugio/protección). รา ลา อาทาเน. ราติ. ลาติ. Rā, lā: en el sentido de tomar/recibir. Rāti. Lāti. อติ อทิ พนฺธเน. อนฺตติ. อนฺทติ. อนฺตํ. อนฺทุ. Ati, adi: en el sentido de atar/vincular. Antati. Andati. Antaṃ (intestino/límite). Andu (grilletes). ชุตสุภ [Pg.210] รุจ ทิตฺติยํ. โชตติ. โสภติ. โรจติ, วิโรจติ. Juta, subha, ruca: en el sentido de resplandor. Jotati. Sobhati. Rocati, virocati. อก อค กุฏิลายํ คติยํ. อกติ. อคติ. Aka, aga: en el sentido de movimiento tortuoso. Akati. Agati. นาถ นาธ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสาสุ. นาถติ. นาธติ. Nātha, nādha: en los sentidos de suplicar, afligir, dominio y desear/bendecir. Nāthati. Nādhati. สล หุล จล กมฺปเน. สลติ. หุลติ. จลติ. กุสลํ. Sala, hula, cala: en el sentido de movimiento o temblor. Salati. Hulati. Calati. Kusalaṃ (lo saludable/meritorio). เอตฺถ จ กุจฺฉิเต ปาปเก ธมฺเม สลยตีติ กุสลํ, เหตุกตฺตุวเสนิทํ นิพฺพจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘กุจฺฉิเต ปาปเก ธมฺเม สลยนฺติ จลยนฺติ กมฺเปนฺติ วิทฺธํเสนฺตีติ กุสลา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อตฺโถ กถิโต. อิทํ สลธาตุวเสน กุสลสทฺทสฺส นิพฺพจนํ. อญฺเญสมฺปิ ธาตูนํ วเสน กุสลสทฺทสฺส นิพฺพจนํ ภวติ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ อญฺญานิปิ นิพฺพจนานิ ทสฺสิตานิ. กถํ? ‘‘กุจฺฉิเตน วา อากาเรน สยนฺตีติ กุสา, เต อกุสลธมฺมสงฺขาเต กุเส ลุนนฺติ ฉินฺทนฺตีติ กุสลา. กุจฺฉิตานํ วา สานโต ตนุกรณโต ญาณํ กุสํ นาม, เตน กุเสน ลาตพฺพาติ กุสลา, คเหตพฺพา ปวตฺเตตพฺพาติ อตฺโถ. ยถา วา กุสา อุภยภาคคตํ หตฺถปฺปเทสํ ลุนนฺติ, เอวมิเมปิ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนภาเวน อุภยภาคคตํ กิเลสปกฺขํ ลุนนฺติ, ตสฺมา กุสา วิย ลุนนฺตีติปิ กุสลา’’ติ. เอวํ อญฺญานิปิ นิพฺพจนานิ ทสฺสิตานิ. ตตฺร ‘‘ธมฺมา’’ อิติ ปทาเปกฺขํ กตฺวา ตทนุรูปลิงฺควจนวเสน ‘‘กุสลา’’ติ นิทฺเทโส กโต, อิธ ปน สามญฺญนิทฺเทสวเสน ‘‘กุสล’’นฺติ นปุํสเกกวจนนิทฺเทโส อมฺเหหิ กโต. ปุญฺญวาจโก หิ กุสลสทฺโท อาโรคฺยวาจโก จ เอกนฺเตน นปุํสกลิงฺโค, อิตรตฺถวาจโก ปน ติลิงฺคิโก, ยถา กุสโล ผสฺโส, กุสลา เวทนา. กุสลํ จิตฺตนฺติ. กุสลสทฺโท [Pg.211] อิมสฺมึ ภูวาทิคเณ ลาธาตุสลธาตุวเสน นิปฺผตฺตึ คโตติ เวทิตพฺโพ. อิติ ภูวาทิคเณ สโมธานคตธาตุโย สมตฺตา. Y aquí, se dice kusalaṃ porque hace que los estados mentales malos y despreciables se muevan o se destruyan (salayati); esta definición debe entenderse en sentido causal. Pues así se explica el sentido en el Atthasālinī: 'Son kusala porque hacen que los estados malos y despreciables se muevan, se agiten, tiemblen y se destruyan'. Esta es la definición del término kusala basada en la raíz sal. También existen definiciones del término kusala basadas en otras raíces. Pues en el Atthasālinī se muestran también otras definiciones. ¿Cómo? 'Los que yacen (sayanti) de una manera despreciable son kusa; aquellos que cortan (lunanti) a esos kusa, conocidos como estados inconfundibles, son kusala. O bien, el conocimiento se llama kusa debido a que reduce o purifica (sānato) lo despreciable; lo que debe ser tomado (lātabba) por ese kusa es kusala, lo que significa que debe ser comprendido y puesto en práctica. O así como la hierba kusa corta la parte de la mano que entra en contacto con ambos lados, así también estos [estados], por su naturaleza de haber surgido o no, cortan el lado de las defilecciones en ambas partes; por lo tanto, se llaman kusala porque cortan como la hierba kusa'. De este modo se muestran otras definiciones. Allí, se hace la designación 'kusalā' (en masculino plural) en concordancia con la palabra 'dhammā'; pero aquí, nosotros hemos hecho la designación 'kusalaṃ' (en neutro singular) como una designación general. Pues el término kusala que significa mérito (puñña) y el que significa salud (ārogya) son invariablemente del género neutro; pero cuando expresa otros sentidos, posee los tres géneros, como en: kusalo phasso (contacto saludable), kusalā vedanā (sensación saludable), kusalaṃ cittaṃ (mente saludable). Debe entenderse que el término kusala ha llegado a su formación en este grupo bhūvādi basándose en las raíces lā y sal. Así concluyen las raíces reunidas en el grupo bhūvādi. อิจฺเจวํ – De esta manera: วิตฺถารโต จ สงฺเขปา, ภูวาทีนํ คโณ มยา; โย วิภตฺโต สอุทฺเทโส, สนิทฺเทโส ยถารหํ. El grupo bhūvādi ha sido explicado por mí tanto extensamente como en resumen, dividido con sus objetivos y explicaciones según corresponda. อุปสคฺคนิปาเตหิ, นานาอตฺถยุเตหิ จ; โยเชตฺวาน ปทาเนตฺถ, ทสฺสิตานิ วิสุํ วิสุํ. Habiéndolos unido con prefijos y partículas dotadas de diversos significados, las palabras aquí han sido mostradas por separado una por una. ปาฬินิทสฺสนาทีหิ, ทสฺสิตานิ สเหว ตุ; ตฺยาทฺยนฺตานิ จ รูปานิ, สฺยานฺยนฺตานิ จ สพฺพโส. Junto con ilustraciones de los textos de la Pāli y otros, se han mostrado las formas que terminan en sufijos verbales (tyādi) y las que terminan en sufijos nominales (syādi) en todos sus aspectos. ปทานํ สทิสตฺตญฺจ, ตถา วิสทิสตฺตนํ; โจทนาปริหาเรหิ, สหิโต จตฺถนิจฺฉโย. La similitud y la diferencia entre las palabras, junto con las objeciones y resoluciones, se presentan para la determinación del sentido. อตฺถุทฺธาโร’ภิธานญฺจ, ลิงฺคตฺตยวิมิสฺสนํ; อภิเธยฺยกลิงฺเคสุ, สวิเสสปทานิ จ. La extracción de los significados y las denominaciones, la mezcla de los tres géneros, y las palabras con distinciones especiales entre los géneros de lo que se describe. นานาปทพหุปฺปท-สโมธานญฺจ ทสฺสิตํ; รูฬฺหีสทฺทาทโย เจว, สุวิภตฺตา อนากุลา. Se ha mostrado la combinación de diversos términos y de múltiples términos; así como los términos de uso convencional (rūḷhīsadda) y otros, bien analizados y sin confusión. สพฺพนามํ สพฺพนาม-สทิสานิ ปทานิ จ; นานาปเทหิ โยเชตุํ, ทสฺสิตานิ ยถารหํ. Se han mostrado, según corresponde, los pronombres y las palabras similares a los pronombres para unirlos con diversos términos. ตุมนฺตานิ จ รูปานิ, ตฺวาทฺยนฺตานิ จ วิญฺญูนํ; ปิฏเก ปาฏวตฺถาย, สพฺพเมตํ ปกาสิตํ. Las formas que terminan en sufijos de infinitivo (tum) y las que terminan en sufijos de gerundio (tvā), todo esto ha sido expuesto para que los sabios alcancen la destreza en los Pitakas. เย สทฺทนีติมฺหิ อิมํ วิภาคํ,ชานนฺติ สมฺมา มุนิสาสเน เต; อตฺเถสุ สพฺเพสุปิ วีตกงฺขา,อจฺฉมฺภิโน สีหสมา ภวนฺติ. Aquellos que conocen correctamente esta división en la Saddanīti dentro de la enseñanza del Sabio (Munisāsana), se vuelven libres de dudas en todos los significados y valientes como leones. วิภูตภุตคฺคสยมฺภุจกฺเก[Pg.212],สุภูตภูรึ วทตา นรานํ; โย สทฺทนีติมฺหิ ภุวาทิกณฺโฑ,วุตฺโต มยา ตํ ภชถตฺถกาโม. Aquel que desea el significado, que se dedique a esta sección sobre el grupo bhūvādi dicha por mí en la Saddanīti, la cual describe para los hombres la sabiduría surgida del Maestro que posee el conocimiento supremo de los seres. อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ Así, en el tratado Saddanīti, compuesto para la destreza de los sabios en los modos de expresión de los tres Pitakas junto con sus comentarios en nueve partes, โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ En el Saddanītippakaraṇa, compuesto para el propósito de la sabiduría. ปนฺนรสหิ ปริจฺเฉเทหิ มณฺฑิโต ภูวาทิคโณ นาม el llamado grupo Bhūvādi, adornado con quince capítulos, โสฬสโม ปริจฺเฉโท. es el decimosexto capítulo. ๑๗. รุธาทิฉกฺก 17. El sexteto que comienza con la raíz Rudh (Rudhādichakka). รุธาทิคณิก El grupo de raíces que comienzan con Rudh (Rudhādigaṇa). อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, รุธาทิกคณาทโย; สาสนสฺโสปการาย, คเณ ตุ ฉพฺพิเธ กถํ. A continuación, explicaré el grupo que comienza con Rudh y otros; para beneficio de la Enseñanza, trataré acerca de los seis tipos de grupos. รุธิ อาวรเณ. รุธิธาตุ อาวรเณ วตฺตติ. เอตฺถ อาวรณํ นาม ปิทหนํ วา ปริรุนฺธนํ วา ปลิพุทฺธนํ วา หริตุํ วา อปฺปทานํ, สพฺพเมตํ วฏฺฏติ. รุนฺธติ, รุนฺธิติ, รุนฺธีติ, รุนฺเธติ, อวรุนฺเธติ. กมฺมนิ – มคฺโค ปุริเสน รุนฺธิยติ. โรโธ, โอโรโธ, วิโรโธ, ปฏิวิโรโธ, วิรุทฺโธ, ปฏิวิรุทฺโธ, ปริรุทฺโธ. รุนฺธิตุํ, ปริรุนฺธิตุํ. รุนฺธิตฺวา. ปริรุนฺธิตฺวา. Rudhi en el sentido de obstruir. La raíz rudhidhātu se emplea en el sentido de obstrucción. Aquí, 'obstrucción' significa cerrar, bloquear, estorbar o no permitir el paso; todo esto es aplicable. Rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, avarundheti. En voz pasiva: 'el camino es obstruido por el hombre' (maggo purisena rundhiyati). Rodho (obstrucción), orodho (harem o confinamiento), virodho (oposición), paṭivirodho (hostilidad), viruddho (opuesto), paṭiviruddho (enfrentado), pariruddho (rodeado). Rundhituṃ, parirundhituṃ. Rundhitvā. Parirundhitvā. ตตฺร โรโธติ จารโก. โส หิ รุนฺธติ ปเวสิตานํ กุรูรกมฺมนฺตานํ สตฺตานํ คมนํ อาวรตีติ โรโธติ วุจฺจติ. โอโรโธติ ราชุพฺพรี, สา ปน ยถากามจารํ จริตุํ อปฺปทาเนน โอรุนฺธิยติ อวรุนฺธิยตีติ โอโรโธ. วิโรโธติ อนนุกูลตา. ปฏิวิโรโธติ ปุนปฺปุนํ อนนุกูลตา. วิรุทฺโธติ วิโรธํ อาปนฺโน. ปฏิวิรุทฺโธติ ปฏิสตฺตุภาเวน [Pg.213] วิโรธํ อาปนฺโน. ปริรุทฺโธติ คหณตฺถาย สมฺปริวาริโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘ยถา อรีหิ ปริรุทฺโธ, วิชฺชนฺเต คมเน ปเถ’’ติ. อวรุทฺโธติ ปพฺพาชิโต. Allí, 'rodho' significa una prisión. Pues obstruye el movimiento de los seres que han sido ingresados por sus acciones crueles; por eso se llama 'rodho'. 'Orodho' se refiere a las mujeres del rey; se llama 'orodho' porque se les impide y restringe circular según su voluntad. 'Virodho' es la falta de conformidad. 'Paṭivirodho' es la falta de conformidad repetida. 'Viruddho' es aquel que ha entrado en oposición. 'Paṭiviruddho' es aquel que ha entrado en oposición como un enemigo. 'Pariruddho' es aquel que está rodeado para ser capturado. Pues se ha dicho: 'Como alguien rodeado por enemigos, cuando existen caminos de salida'. 'Avaruddho' significa exiliado. มุจ โมจเน. มิคํ พนฺธนา มุญฺจติ. มุญฺจนํ, โมจนํ. ทุกฺขปฺปโมจนํ, โมโจ. Muca en el sentido de liberar. Libera al ciervo de la atadura. Muñcana (liberación), mocana (liberación). Dukkhappamocana (liberación del sufrimiento), moco. โมโจติ เจตฺถ อฏฺฐิกกทลีรุกฺโข. มุญฺจิตุํ. มุญฺจิตฺวา. การิเต ‘‘โมเจติ, โมเจตุํ, โมเจตฺวา’’ติอาทีนิ. Aquí, 'moco' se refiere al árbol de plátano con semillas. Muñcituṃ. Muñcitvā. En el causal: 'moceti, mocetuṃ, mocetvā', etc. ริจ วิเรจเน. ริญฺจติ. ริญฺจนํ, วิเรจนํ, วิเรโก, วิเรจโก. ริญฺจิตุํ. ริญฺจิตฺวา. Rica en el sentido de evacuar. Riñcati. Riñcana (evacuación), virecana (purga), vireko (laxante), virecako (purgante). Riñcituṃ. Riñcitvā. สิจ ปคฺฆรเณ. อุทเกน ภูมึ สิญฺจติ. ปุตฺตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. อภิเสโก. มุทฺธาภิสิตฺโต ขตฺติโย. สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ, สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ. สิตฺตฏฺฐานํ. สิญฺจิตุํ. สิญฺจิตฺวา. Sica en el sentido de rociar. Rocía la tierra con agua. Consagró al hijo en el reino. Abhiseko (consagración). Muddhābhisitto khattiyo (un guerrero ungido en la cabeza). 'Vacía, monje, esta barca; una vez vaciada, será más ligera para ti'. Sittaṭṭhāna (lugar rociado). Siñcituṃ. Siñcitvā. ยุช โยเค. ยุญฺชติ, อนุยุญฺชติ. กมฺมนิ ‘‘ยุญฺชิยตี’’ติ รูปานิ. เกจิ ‘‘ยุญฺชเต’’ติ อิจฺฉนฺติ. ยุญฺชนํ, สํโยโค, อนุโยโค, ภาวนานุยุตฺโต, สญฺโญโค, สญฺโญชนํ, อตฺถโยชนา. ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ. ยุญฺชิตุํ, อนุยุญฺชิตุํ. อนุยุญฺชิตฺวา. โยเชติ. ตตฺถ สํโยชนนฺติ พนฺธนํ กามราคาทิ. โยชนนฺติ – Yuja en el sentido de unión. Yuñjati, anuyuñjati. En voz pasiva, las formas son 'yuñjiyati'. Algunos prefieren 'yuñjate'. Yuñjana (unión), saṃyogo (vínculo), anuyogo (dedicación), bhāvanānuyutto (dedicado a la meditación), saññogo (unión), saññojana (grillete), atthayojanā (exégesis del significado). 'Un yojana es largo para el que está fatigado'. Yuñjituṃ, anuyuñjituṃ. Anuyuñjitvā. Yojeti. Allí, 'saṃyojana' significa una atadura como el deseo sensual, etc. Un 'yojana' es: วิทตฺถิ ทฺวาทสงฺคุลฺโย, ตทฺวยํ รตนํ มตํ; สตฺตรตนิกา ยฏฺฐิ, อุสภํ วีสยฏฺฐิกํ; คาวุตํ อุสภาสีติ, โยชนํ จตุคาวุตํ. Doce dedos son un palmo, dos de estos se consideran un codo; siete codos son una vara, veinte varas son un usabha; ochenta usabhas son un gāvuta, y cuatro gāvutas son un yojana. ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ. ปาลนํ รกฺขณํ. พฺยวหรณํ อชฺโฌหรณํ. ภุญฺชติ, ปริภุญฺชติ, สํภุญฺชติ. ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชิ. การิเต ‘‘โภเชติ โภชยตี’’ติอาทีนิ รูปานิ. โภชนํ, สมฺโภโค, มหิภุโช, คามโภชโก[Pg.214], อุปโภโค, ปริโภโค. ภุตฺโต โอทโน ภวตา. สเจ ภุตฺโต ภเวยฺยาหํ. โอทนํ ภุตฺโต ภุตฺตวา ภุตฺตาวี. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘ภุญฺชิตุํ, ปริภุญฺชิตุํ, โภเชตุํ, โภชยิตุํ, ภุญฺชิตฺวา, ภุญฺชิตฺวาน, ภุญฺชิย, ภุญฺชิยาน, โภเชตฺวา, โภเชตฺวาน, โภชยิตฺวา, โภชยิตฺวาน’’ อิจฺจาทีนิ ปริสทฺทาทีหิ วิเสสิตพฺพานิ. Bhuja en los sentidos de proteger y consumir. Proteger significa cuidar. Consumir significa ingerir. Bhuñjati, paribhuñjati, saṃbhuñjati. Hizo uso como un esclavo usa su porción. En el causal, formas como 'bhojeti, bhojayati', etc. Bhojana (comida), sambhogo (disfrute compartido), mahibhujo (rey), gāmabhojako (jefe de aldea), upabhogo (uso), paribhogo (disfrute). 'El arroz ha sido comido por usted'. 'Si yo hubiera comido'. Habiendo comido el arroz: bhutto, bhuttavā, bhuttāvī. Con el sufijo tumun, etc.: 'bhuñjituṃ, paribhuñjituṃ, bhojetuṃ, bhojayituṃ, bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjiya, bhuñjiyāna, bhojetvā, bhojetvāna, bhojayitvā, bhojayitvāna', etc., deben distinguirse mediante prefijos como pari, etc. ตตฺร ภุญฺชตีติ ภตฺตํ ภุญฺชติ, โภชนียํ ภุญฺชติ. ตถา หิ ‘‘ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ขาทติ วา ภุญฺชติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปิจ กทาจิ ขาทนีเยปิ ‘‘ภุญฺชตี’’ติ โวหาโร ทิสฺสติ. ‘‘ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช ราช วราวร’’นฺติ หิ วุตฺตํ. ปริภุญฺชตีติ จีวรํ ปริภุญฺชติ, ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริภุญฺชติ, ปฏิเสวตีติ วุตฺตํ โหติ. เตเนว จ ปฏิเสวตีติ ปริภุญฺชตีติ อตฺโถ สํวณฺณิยติ. อปิจ ‘‘กาเม ภุญฺชตี’’ติ จ ‘‘ปญฺจกามคุเณ ปริภุญฺชตี’’ติ จ ทสฺสนโต ปน ภุญฺชนปริภุญฺชนสทฺทา ปฏิเสวนตฺเถน กตฺถจิ สมานตฺถาปิ โหนฺตีติ อวคนฺตพฺพา. สํภุญฺชตีติ สมฺโภคํ กโรติ, เอกโต วาสํ กโรตีติ อตฺโถ. เอตฺถ สิยา ‘‘นนุ จ โภ อตฺร ภุชธาตุ ปาลนพฺยวหรเณสุ วุตฺโต, โส กถํ เอตฺตเกสุปิ อตฺเถสุ วตฺตตี’’ติ? วตฺตเตว, อเนกตฺถา หิ ธาตโว, เต อุปสคฺคสหาเย ลภิตฺวาปิ อเนกตฺถตราว โหนฺติ. อิโต ปฏฺฐาย ตุมนฺตาทีนิ รูปานิ น วกฺขาม. ยตฺถ ปน วิเสโส ทิสฺสติ, ตตฺถ วกฺขาม. Allí, 'bhuñjati' significa que come comida, consume alimentos comestibles. Pues se ha dicho: 'come o consume lo que es masticable o lo que es comestible'. Además, a veces el uso de 'bhuñjati' se observa incluso respecto a lo masticable. Pues se ha dicho: 'Come los frutos de diversos tamaños, oh rey'. 'Paribhuñjati' significa que usa el hábito, consume el alimento de limosna, usa los requisitos de medicinas; significa que hace uso de ellos. Por eso, el sentido de hacer uso de se explica como 'paribhuñjati'. Además, a partir de expresiones como 'disfruta de los placeres sensuales' y 'hace uso de las cinco cuerdas del placer sensual', se debe entender que 'bhuñjana' y 'paribhuñjana' en algunos casos tienen el mismo significado de 'hacer uso de'. 'Saṃbhuñjati' significa que realiza un disfrute común, es decir, que convive. Aquí podría decirse: '¿No se dijo que la raíz bhuja es en los sentidos de proteger y consumir? ¿Cómo es que se emplea en tantos significados?'. Se emplea ciertamente, pues las raíces tienen múltiples significados; y con el auxilio de los prefijos, adquieren aún más significados. A partir de aquí, no mencionaremos las formas con tumun, etc. Sin embargo, donde se observe algo especial, allí las mencionaremos. กติ เฉทเน. กนฺตติ, วิกนฺตติ. สลฺลกตฺโต. Kati en el sentido de cortar. Kantati, vikantati. Sallakatto (cirujano). ภิทิ วิทารเณ. ภินฺทติ. อนาคตตฺเถ วตฺตพฺเพ ‘‘เภชฺชิสฺสติ, ภินฺทิสฺสตี’’ติ ทฺวิธา ภวนฺติ รูปานิ. ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ภินฺทตีติ ภิกฺขุ. เตนาห – Bhidi en el sentido de romper o dividir. Bhindati. Para expresar el futuro, las formas son de dos tipos: 'bhejjissati' y 'bhindissatī'. Se llama monje (bhikkhu) porque rompe los estados perjudiciales y malvados. Por eso dijo: ‘‘น [Pg.215] เตน ภิกฺขุ โส โหติ, ยาวตา ภิกฺขเต ปเร; วิสํ ธมฺมํ สมาทาย, ภิกฺขุ โหติ น ตาวตา. “No por eso es uno un monje, solo por pedir limosna a otros; al adoptar una enseñanza impura, uno no es todavía un monje. โยธ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, พาหิตฺวา พฺรหฺมจริยํ; สงฺขาย โลเก จรติ, สเว ‘ภิกฺขู’ติ วุจฺจตี’’ติ. Aquel que aquí ha dejado de lado tanto el mérito como el mal, que vive la vida santa y camina por el mundo con discernimiento, ese es llamado verdaderamente un ‘monje’”. อิทญฺจ ขีณาสวํ สนฺธาย วุตฺตํ, เสกฺขปุถุชฺชนสมณาปิ ยถาสมฺภวํ ‘‘ภิกฺขู’’ติ วตฺตพฺพตํ ปาปุณนฺติเยว. สงฺฆํ ภินฺทตีติ สงฺฆเภทโก. เทวทตฺเตน สงฺโฆ ภินฺโน,. ภินฺทิยตีติ ภินฺโนติ หิ นิพฺพจนํ. น เต กฏฺฐานิ ภินฺนานิ. ภินฺทตีติ เภตฺตา. Y esto se dice refiriéndose a aquel cuyas impurezas han sido destruidas, aunque los monjes aprendices o personas comunes también alcanzan la designación de 'monjes' según corresponda. 'Saṅghabhedako' es quien divide a la Sangha. 'La Sangha fue dividida por Devadatta'. Pues la derivación es: 'bhinno' (dividido) porque 'bhindiyati' (es dividido). 'Esas maderas no han sido rotas'. 'Bhettā' es quien rompe. ฉิทิ ทฺเวธากรเณ. ฉินฺทตีติ เฉทโก, เอวํ เฉตฺตา. เกเส เฉตฺตุํ วฏฺฏติ. ฉินฺทิยตีติ ฉินฺโน. ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเทว รูหติ. อิทํ ปน ภิทิฉิทิทฺวยํ ทิวาทิคณํ ปตฺวา ‘‘ภิชฺชติ ฉิชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุวาจกํ รูปทฺวยํ ชเนติ, ตสฺมา ‘‘ภิชฺชตีติ ภินฺโน’’ติอาทินา สุทฺธกตฺตุวเสนปิ นิพฺพจนํ กาตพฺพํ. Chidi en el sentido de dividir en dos. 'Chedako' es quien corta, así también 'chettā'. Es apropiado cortar el cabello. 'Chinno' es lo que es cortado. 'Incluso el árbol cortado vuelve a crecer'. Sin embargo, este par de raíces, bhidi y chidi, al llegar al grupo divādi, generan dos formas: 'bhijjati' y 'chijjati'; por lo tanto, la derivación también debe hacerse mediante el agente simple, como en 'bhinno', etc. ตทิ หึสานาทเรสุ. ตนฺทติ. ตนฺที, ตทฺทุ. ตทฺทติ กจฺฉุ. Tadi en los sentidos de golpear e irrespetar. Tandati. Tandī (pereza), taddu (sarna). La sarna pica. อุทิ ปสวกิเลทเนสุ. ปสวนํ สนฺทนํ. กิเลทนํ ตินฺทตา. อุนฺทติ. อุนฺทูโร, สมุทฺโท. Udi en los sentidos de fluir y humedecer. Fluir significa manar. Humedecer significa mojarse. Undati. Undūro (ratón), samuddo (océano). วิท ลาเภ. วินฺทติ. โควินฺโท, วิตฺติ. เอตฺถ วิตฺตีติ อนุภวนํ, เวทนา วา. Vida en el sentido de obtener. Vindati. Govindo, vitti. Aquí, 'vitti' significa experiencia o sensación. วิท ตุฏฺฐิยํ. วินฺทติ, นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทนํ. วิรชฺชติ. นิพฺพินฺโท กามรติยา. วิตฺติ, วิตฺตํ, เวโท. ลภติ อตฺถเวทํ ธมฺมเวทํ. Vida [en el sentido de] satisfacción. Vindati (encuentra, experimenta), nibbindati (se desencanta). Nibbindanaṃ (desencanto). Virajjati (se desapasiona). Nibbindo kāmaratiyā (desencantado del placer de los sentidos). Vitti (alegría), vittaṃ (riqueza), vedo (conocimiento o gozo). Labhati atthavedaṃ dhammavedaṃ (obtiene la comprensión del sentido y la comprensión del Dhamma). เอตฺถ วิตฺตีติ โสมนสฺสํ. ‘‘วิตฺติ หิ มํ วินฺทติ สุต ทิสฺวา’’ติ หิ วุตฺตํ. วิตฺตนฺติ วิตฺติชนนตฺตา วิตฺตสงฺขาตํ ธนํ. เวโทติ [Pg.216] คนฺโถปิ ญาณมฺปิ โสมนสฺสมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘ติณฺณํ เวทานํ ปารคู’’ติอาทีสุ หิ คนฺโถ ‘‘เวโท’’ติ วุจฺจติ. ‘‘พฺราหฺมณํ เวทคุมภิชญฺญา อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺต’’นฺติอาทีสุ ญาณํ. ‘‘เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก’’ติอาทีสุ โสมนสฺสํ. Aquí, 'vitti' significa alegría mental (somanassa). Pues se ha dicho: 'Ciertamente, la alegría (vitti) se apodera de mí al ver a mi hijo'. 'Vitta' es la riqueza denominada así porque genera alegría (vitti). 'Vedo' se aplica a las escrituras, al conocimiento y también a la alegría mental. En frases como 'experto en los tres Vedas', 'vedo' se refiere a las escrituras. En 'se debe conocer al brāhmaṇa como aquel que ha alcanzado el conocimiento (vedagu), que nada posee y no está apegado a la existencia sensual', significa conocimiento. En 'aquellos en quienes ha surgido el gozo (vedajātā) y vagan por el mundo', significa alegría mental. เวทคนฺเถ จ ญาเณ จ, โสมนสฺเส จ วตฺตติ; เวทสทฺโท อิมํ นานา-ธาตุโต สมุทีรเย. La palabra 'veda' se emplea para las escrituras, para el conocimiento y para la alegría mental; este término surge de diversas raíces. ลิป ลิมฺปเน. ลิมฺปติ, ลิมฺปโก. อวเลโป. อวเลโปติ อหงฺกาโร. Lipa [en el sentido de] untar o manchar. Limpati (unta), limpako (el que unta). Avalepo (mancha o arrogancia). 'Avalepo' significa egoísmo (ahaṅkāro). ลุป อจฺเฉทเน. ลุมฺปติ. วิลุมฺปโก, วิลุตฺโต วิโลโป. Lupa [en el sentido de] arrebatar o saquear. Lumpati (saquea). Vilumpako (saqueador), vilutto (saqueado), vilopo (saqueo). วิลุมฺปเตว ปุริโส, ยาวสฺส อุปกปฺปติ; ยทา จญฺเญ วิลุมฺปนฺติ, โส วิลุตฺโต วิลุมฺปตีติ. 'Un hombre saquea mientras le sea provechoso; pero cuando otros lo saquean a él, habiendo sido saqueado, es a su vez saqueado'. ปิส จุณฺณเน. ปึสติ. ปิสโก. ปิสุณา วาจา. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อตฺตโน ปิยภาวํ ปรสฺส จ สุญฺญภาวํ ยาย วาจาย ภาสติ, สา ปิสุณา วาจา’’ติ วุตฺตํ, ตํ นิรุตฺติลกฺขเณน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. Pisa [en el sentido de] moler o pulverizar. Piṃsati (muele). Pisako (molinero). Pisuṇā vācā (habla calumniosa). Sin embargo, en el Comentario de los Āgamas se dice: 'el habla con la cual uno expresa su propio afecto y la vacuidad del otro es habla calumniosa (pisuṇā vācā)'; debe entenderse que esto se dice según la característica de la etimología (nirutti). หิสิ วิหึสายํ. หึสติ, วิหึสติ. หึสโก. Hisi [en el sentido de] dañar o violentar. Hiṃsati (daña), vihiṃsati (violenta). Hiṃsako (dañino). อหึสโกติ เม นามํ, หึสกสฺส ปุเร สโต; อชฺชาหํ สจฺจนาโมมฺหิ, น นํ หึสามิ กิญฺจนํ. 'Ahiṃsaka (el que no daña) es mi nombre, habiendo sido antes un dañador; hoy hago honor a mi nombre, no daño a nadie en absoluto'. หึสิตพฺพํ กึสตีติ สีโห. อาทิอนฺตกฺขรวิปลฺลาสวเสน สทฺทสิทฺธิ, ยถา ‘‘กนฺตนฏฺเฐน ตกฺก’’นฺติ. วิเหสโก, วิเหสนํ. 'Sīha' (león) es aquel que mata (kiṃsati) lo que debe ser dañado (hiṃsitabba). La formación de la palabra ocurre por la inversión de las letras inicial y final, como en 'takka' a partir del sentido de 'kantana' (cortar). Vihesako (acosador), vihesanaṃ (acoso). สุมฺภ [Pg.217] ปหาเร. โย โน คาโวว สุมฺภติ. ปริสุมฺภติ. สุมฺโภติ. อตฺริเม ปาฬิโต ปโยคา – Sumbha [en el sentido de] golpear. 'Aquel que nos golpea como a bueyes'. Parisumbhati (golpear por todas partes). Sumbhoti. He aquí estos usos del Canon: ‘‘สํสุมฺภมานา อตฺตานํ, กาลมาคมยามเส’’ติ จ, 'Golpeándose a sí mismos, aguardamos el momento', y ‘‘เกสคฺคหณมุกฺเขปา, ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนา; ทตฺวา จ โน ปกฺกมติ, พหุทุกฺขํ อนปฺปก’’นฺติ จ, 'Agarrando por el cabello y levantando, y golpeando contra el suelo; habiéndonos causado un gran sufrimiento, nada despreciable, se marcha', y ‘‘ภูมึ สุมฺภามิ เวคสา’’ติ จ. 'Golpeo el suelo con fuerza'. อญฺญตฺถ ปน อญฺญาปิ วุตฺตา. ตา อิธ อนุปปตฺติโต น วุตฺตา. เกเจตฺถ มญฺเญยฺยุํ, ยถา ภูวาทิคเณ ‘‘สกิ สงฺกายํ ขชิ คติเวกลฺเล’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ปฏิลทฺธวคฺคนฺตภาวสฺส นิคฺคหีตาคมสฺส วเสน ‘‘สงฺกติ ขญฺชตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ, ตถา อิมสฺมึ รุธาทิคเณ ‘‘มุจ โมจเน กติ เฉทเน’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ปฏิลทฺธวคฺคนฺตภาวสฺส นิคฺคหีตาคมสฺส วเสน ‘‘มุญฺจติ กนฺตตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. เอวํ สนฺเต โก อิเมสํ เตสญฺจ วิเสโสติ? เอตฺถ วุจฺจเต – เย ภูวาทิคณสฺมึ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตา อิการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐา, เต อาขฺยาตตฺตญฺจ นามิกตฺตญฺจ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุวิสเยสุ เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ, น กตฺถจิปิ เตสํ วินา นิคฺคหีตาคเมน รูปปฺปวตฺติ ทิสฺสติ. ตํ ยถา? สงฺกติ, สงฺกา, ขญฺชติ, ขญฺโช อิจฺจาทิ. อยํ อเนกสฺสรานํ อิการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐานํ ภูวาทิคณิกานํ วิเสโส. En otros lugares se mencionan otros significados, pero no se exponen aquí por no ser pertinentes. Algunos podrían pensar que así como en el grupo bhūvādi, raíces como 'saki' (en el sentido de duda) y 'khaji' (en el sentido de cojera), por medio del aumento de la nasal (niggahīta) que se convierte en la consonante final del grupo, toman las formas 'saṅkati' y 'khañjati', así también en este grupo rudhādi, raíces como 'muca' (en el sentido de liberación) y 'kati' (en el sentido de cortar), por medio de ese mismo aumento de la nasal, toman las formas 'muñcati' y 'kantati', etc. Siendo así, ¿cuál es la diferencia entre estas y aquellas? Aquí se explica: las raíces del grupo bhūvādi que tienen múltiples vocales, que no terminan en un grupo de consonantes y que se indican con la terminación '-i', al convertirse en verbos o nombres, tanto en el sentido de agente simple como en el causal, tienen formas producidas invariablemente con el aumento de la nasal; en ninguna parte se ve que se produzcan sus formas sin dicho aumento. ¿Cómo es esto? Por ejemplo: saṅkati, saṅkā, khañjati, khañjo, etc. Esta es la característica distintiva de las raíces del grupo bhūvādi con múltiples vocales que terminan en '-i'. เย จ รุธาทิคณสฺมึ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตฺวา อการนฺตวเสน วา อุการนฺตวเสน วา นิทฺทิฏฺฐา, เต อาขฺยาตตฺตํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุวิสเยเยว เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ, น เหตุกตฺตุวิสเย. นามิกตฺตํ ปน สหนิคฺคหีตาคเมน วินา จ นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ. ยตฺถ [Pg.218] วินา นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา, ตตฺถ สสํโยครูปาเยว ภวนฺติ. ตํ ยถา? มุญฺจติ, มุญฺจาเปติ, โมเจติ, โมจาเปติ. ฉินฺทาเปติ. เฉเทติ, เฉทาเปติ. ฉินฺทนํ, เฉโท. มุญฺจนํ, โมจนํ. กนฺตติ, กนฺตนํ, สลฺลกตฺโต. ปิฏฺฐิมํสานิ อตฺตโน, สามํ อุกฺกจฺจ ขาทสิ อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ อุกฺกจฺจาติ อุกฺกนฺติตฺวา, ฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ. Y aquellas raíces del grupo rudhādi que tienen múltiples vocales, que no terminan en un grupo de consonantes y que se indican con la terminación '-a' o '-u', al convertirse en verbos, tienen formas producidas invariablemente con el aumento de la nasal solo en el ámbito del agente simple, no en el ámbito del causal. En cuanto a su calidad de nombres, tienen formas producidas tanto con el aumento de la nasal como sin él. Donde se producen formas sin el aumento de la nasal, presentan formas con reforzamiento o cambios vocálicos. Por ejemplo: muñcati, muñcāpeti, moceti, mocāpeti; chindāpeti, chedeti, chedāpeti; chindanaṃ, chedo; muñcanaṃ, mocanaṃ; kantati, kantanaṃ, sallakatto (cirujano). 'Comes tu propia carne de la espalda, habiéndola cortado (ukkacca) tú mismo', etc. Allí, 'ukkacca' significa habiendo rebanado (ukkantitvā), es decir, habiendo cortado. นนุ จ โภ เอวํ สนฺเต อาขฺยาตนามิกภาวํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุวิสเยสุ เอกนฺตโต ปฏิลทฺธนิคฺคหีตาคเมหิ สกิ ขชิ อาทีหิเยว รุธาทิคณิเกหิ ภวิตพฺพํ, น ปน มุจฉิทิอาทีหีติ? ตนฺน, มุจฉิทิอาทีหิเยว รุธาทิคณิเกหิ ภวิตพฺพํ รุจธาตุยา สมานคติกตฺตา, ตถา หิ ยถา ‘‘รุนฺธิสฺส, รุนฺธยติ, รุนฺธาเปติ, รุนฺธนํ, โรโธ, วิโรโธ’’ติอาทีสุ นิคฺคหีตาคมานิคฺคหีตาคมวเสน ทฺวิปฺปการานิ รูปานิ ทิสฺสนฺติ, ตถา มุจฉิทิอาทีนมฺปีติ. ¿Pero acaso no deberían ser 'saki', 'khaji', etc., las raíces del grupo rudhādi, por poseer invariablemente el aumento de la nasal en las formas verbales y nominales de agente y causales, y no así 'muca', 'chidi', etc.? Esto no es así; 'muca', 'chidi', etc., deben ser del grupo rudhādi porque siguen el mismo comportamiento que la raíz 'rudh'; pues así como en formas como 'rundhissa', 'rundhayati', 'rundhāpeti', 'rundhanaṃ', 'rodho', 'virodho', etc., se ven dos tipos de formas según el aumento o la ausencia de la nasal, así sucede también con 'muca', 'chidi', etc. นนุ กจฺจายเน นิคฺคหีตาคมสฺส นิจฺจวิธานตฺถํ ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ ลกฺขณํ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน กฺริยาปทตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยทิ จ นามิกปทตฺตมฺปิ สนฺธาย วุตฺตํ ภเวยฺย, ‘‘วิโรโธ’’ติอาทีนํ ทสฺสนโต วาสทฺทํ ปกฺขิปิตฺวา วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วาสทฺทํ ปกฺขิปิตฺวา วุตฺตํ, เตน ญายติ กฺริยาปทตฺตํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ. ¿Acaso en el Kaccāyana no se dio la regla 'rudhādito niggahītapubbañca' (desde la raíz rudh, etc., el aumento de la nasal se coloca antes de la última consonante) como una disposición obligatoria? Es cierto, pero eso se dijo refiriéndose a las formas verbales. Si se hubiera dicho refiriéndose también a las formas nominales, ante la existencia de palabras como 'virodho', se habría tenido que enunciar incluyendo el término 'vā' (opcionalmente); y como no se incluyó 'vā', se entiende que se dijo refiriéndose exclusivamente a las formas verbales. นนุ จ โภ เอวํ สนฺเต สกิขชิอาทีนํ นิจฺจํ สนิคฺคหีตาคมกฺริยาปทตฺตํเยว สนฺธาย ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ สกฺกา มนฺตุนฺติ? น สกฺกา, สกิขชิอาทีนํ รุธธาตุยา อสมานคติกตฺตา นามิกตฺเต ทฺวิปฺปการสฺส อสมฺภวโต. ตถา หิ เยสํ ยา นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมานิคฺคหีตาคมวเสน ทฺวิปฺปการวนฺตตา, สา [Pg.219] เอว เตสํ รุธาทิคณภาวสฺส ลกฺขณํ. ตญฺจ สกิขชิอาทีนํ นตฺถิ. ‘‘สงฺกา ขญฺโช’’ติอาทินา หิ นามตฺเต เอโกเยว ปกาโร ทิสฺสติ สนิคฺคหีตาคโม, ‘‘กมุ ปทวิกฺเขเป’’อิจฺจาทีนํ ปน ‘‘กโม, กมนํ, จงฺกโม, จงฺกมน’’นฺติอาทินา นามิกตฺเต ทฺวิปฺปการวนฺตตาสมฺภเวปิ นิคฺคหีตาคมสฺส อพฺภาสวิสเย ปวตฺตตฺตา สา ทฺวิปฺปการวนฺตตา รุธาทิคณภาวสฺส ลกฺขณํ น โหติ, ตสฺมา อพฺภาสวิสเย ปวตฺตํ นิคฺคหีตาคมํ วชฺเชตฺวา ยา ทฺวิปฺปการวนฺตตา, สาเยว รุธาทิคณิกภาวสฺส ลกฺขณนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กาตพฺพํ. อยํ นโย อตีว สุขุโม สมฺมา มนสิ กาตพฺโพ. La palabra ‘deva’ aparece en el sentido de cielo abierto en pasajes como ‘viddhe vigatavalāhake deve’ (en el cielo despejado y sin nubes). En ‘devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’ (y la nube rocía poco a poco), se refiere a la nube. En ‘ayañhi deva kumāro’ (pues este, oh rey, es el príncipe), se refiere a un khattiya (noble/rey). En ‘ahaṃ deva sakalajambudīpe...’ (yo, oh rey, no veo ningún peligro de otro rey en todo Jambudīpa), se refiere a una persona con poder. En ‘...paricāreti devo maññe’ (dotado de los cinco placeres sensuales, me parece que se divierte como un dios), se refiere a las deidades por nacimiento. En ‘devātidevaṃ naradammasārathiṃ’ (dios más allá de los dioses, el domador de hombres), se refiere a las deidades por pureza. รุธาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ; สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ. Estas son las raíces de la clase rudhādi vistas por mí según mi capacidad; habiendo consultado también otros sutras, deba aceptarse lo que sea apropiado al significado. ทุธาทิคโณยํ. Este es el grupo rudhādi. ทิวาทิคณิก Del grupo divādi. ทิวุ กีฬาวิชิคิสาพฺยวหารชุติถุติกนฺติคติสตฺตีสุ. เอตฺถ จ กีฬาติ ลฬนา, วิหาโร วา. ลฬนาติ จ ลฬิตานุภวนวเสน รมณํ. วิหาโร อิริยาปถปริวตฺตนาทินา วตฺตนํ. วิชิคิสาติ วิชยิจฺฉา. พฺยวหาโรติ โวหาโร. ชุตีติ โสภา. ถุตีติ โถมนา. กนฺตีติ กมนียตา. คตีติ คมนํ. สตฺตีติ สามตฺถิยํ. อิเมสุ อตฺเถสุ ทิวุธาตุ วตฺตติ. ทิพฺพติ. เทโว. เทวี. เทวตา. Divu se usa en los sentidos de jugar, desear la victoria, comerciar, brillar, alabar, desear, ir y tener poder. Aquí, ‘jugar’ (kīḷā) significa recreación o estancia. ‘Recreación’ (laḷanā) es el deleite mediante el disfrute de lo lúdico. ‘Estancia’ (vihāro) es el mantenimiento mediante el cambio de posturas, etc. ‘Deseo de victoria’ (vijigīsā) es el anhelo de triunfar. ‘Comerciar’ (byavahāra) es el trato o conducta. ‘Brillar’ (jutī) es el esplendor. ‘Alabar’ (thutī) es el elogio. ‘Desear’ (kantī) es la cualidad de ser amable. ‘Ir’ (gatī) es el movimiento. ‘Poder’ (sattī) es la capacidad. La raíz divu se aplica en estos sentidos. Dibbati (él juega/brilla). Devo (dios/rey). Devī (reina/diosa). Devatā (deidad). เอตฺถ เทโวติ ติวิธา เทวา สมฺมุติเทวา อุปปตฺติเทวา วิสุทฺธิเทวาติ. เตสุ มหาสมฺมตกาลโต ปฏฺฐาย โลเกน ‘‘เทวา’’ติ สมฺมตตฺตา ราชราชกุมาราทโย สมฺมุติเทวา [Pg.220] นาม. เทวโลเก อุปปนฺนา อุปปตฺติเทวา นาม. ขีณาสวา วิสุทฺธิเทวา นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย กุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม ภุมฺมเทเว อุปาทาย ตทุตฺตริเทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา’’ติ. Aquí, el término ‘deva’ (dios/deidad) se divide en tres tipos: deidades por convención (sammutidevā), deidades por nacimiento (upapattidevā) y deidades por pureza (visuddhidevā). Entre ellas, se llaman deidades por convención a los reyes, príncipes, etc., debido a que el mundo los reconoce como ‘devas’ desde los tiempos de Mahāsammata. Se llaman deidades por nacimiento a aquellos que han nacido en el mundo celestial. Se llaman deidades por pureza a los Arahants que han destruido las impurezas. Así se ha dicho: ‘Deidades por convención son los reyes, las reinas y los príncipes. Deidades por nacimiento son desde los dioses de la tierra hasta los dioses superiores a ellos. Deidades por pureza son los Buddhas, los Paccekabuddhas y los Arahants’. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ – ทิพฺพนฺติ กามคุณฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ กีฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺตีติ เทวา. ทิพฺพนฺติ ยถาภิลาสิตํ วิสยํ อปฺปฏิฆาเตน คจฺฉนฺตีติ เทวา. ทิพฺพนฺติ ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน สกฺโกนฺตีติ เทวา. อถ วา ตํตํพฺยสนนิตฺถรณตฺถิเกหิ สรณํ ปรายณนฺติ เทวนียา อภิตฺถวนียาติ เทวา. โสภาวิเสสโยเคน กมนียาติ วา เทวา. Esta es la definición etimológica: se llaman ‘devas’ porque juegan (dibbanti) con las cuerdas de los placeres sensuales, los jhānas, las facultades superiores y el poder, o porque moran en ellos. Se llaman ‘devas’ porque van (dibbanti) hacia el objeto deseado sin obstrucción. Se llaman ‘devas’ porque son capaces (dibbanti) de producir lo que desean. O bien, se llaman ‘devas’ porque son dignos de ser buscados como refugio y meta final por aquellos que desean cruzar diversas desgracias, siendo dignos de alabanza. O también, se llaman ‘devas’ por ser amables debido a su especial esplendor. เอตฺถ จ ถุติกนฺติ อตฺถา กมฺมสาธนวเสน ทฏฺฐพฺพา, กีฬาทโย ฉ อตฺถา กตฺตุสาธนวเสน. เกจิ ปน ‘‘ทิวุ กีฬาวิชิคิสาพฺยวหารชุติถุติคตีสู’’ติ ปฐนฺติ. เกจิ ‘‘คตี’’ติ ปทํ วิหาย ‘‘ชุติถุตีสู’’ติ ปฐนฺติ. เกจิ ‘‘ถุตี’’ติ ปทํ วิหาย ‘‘ชุติคตีสู’’ติ ปฐนฺติ, เกจิ ปน ทิวุธาตุํ ‘‘สตฺติถุติก’’นฺติอตฺเถปิ อิจฺฉนฺติ. เตนาห อภิธมฺมสฺส อนุฏีกากาโร ‘‘เทวสทฺโท ยถา กีฬาวิชิคิสาโวหารชุติคติอตฺโถ, เอวํ สตฺติอภิตฺถวกมนตฺโถปิ โหติ ธาตุสทฺทานํ อเนกตฺถภาวโต’’ติอาทิ. En este contexto, los sentidos de alabanza (thuti) y deseo (kanti) deben entenderse mediante la función del objeto (kammasādhana), mientras que los otros seis sentidos como jugar, etc., se entienden mediante la función del sujeto (kattusādhana). Algunos, sin embargo, leen: ‘divu en jugar, desear la victoria, comerciar, brillar, alabar e ir’. Otros, omitiendo la palabra ‘ir’ (gatī), leen: ‘en brillar y alabar’. Otros, omitiendo ‘alabar’ (thutī), leen: ‘en brillar e ir’. Algunos también aceptan la raíz divu en el sentido de ‘capacidad de alabanza’. Por ello, el autor de la Anuṭīkā del Abhidhamma dijo: ‘Así como la palabra deva tiene el sentido de jugar, desear la victoria, tratar, brillar e ir, así también tiene el sentido de poder, alabanza y deseo, debido a la multiplicidad de significados de las raíces’. อิทํ ปน ยถาวุตฺเตสุ สมฺมุติเทวาทีสุ ปจฺเจกํ นิพฺพจนํ – ทิพฺพนฺติ กีฬนฺติ อตฺตโน วิสเย อิสฺสริยํ กโรนฺตีติ เทวา, ราชาโน. ทิพฺพนฺติ กีฬนฺติ ปญฺจหิ กามคุเณหิ, ปฏิปกฺเข วา วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, โวหรนฺติ จ โลกสฺส ยุตฺตายุตฺตํ, โชตนฺติ ปรมาย สรีรชุติยา, โถมิยนฺติ ตพฺภาวตฺถิเกหิ, กามิยนฺติ ทฏฺฐุํ โสตุญฺจ [Pg.221] โสภาวิเสสโยเคน, คจฺฉนฺติ จ ยถิจฺฉิตฏฺฐานํ อปฺปฏิหตคมเนน, สกฺโกนฺติ จ อานุภาวสมฺปตฺติยา ตํตํกิจฺจํ นิปฺผาเทตุนฺติ เทวา, จาตุมหาราชิกาทโย. กีฬนฺติ ปรมาย ฌานกีฬาย, วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ ปฏิปกฺขํ, ปรมสุขุมญาณวิเสสวิสยํ อตฺถญฺจ โวหรนฺติ, โชตนฺติ สพฺพกิเลสโทสกลุสาภาวา ปรมวิสุทฺธาย ญาณชุติยา, โถมิยนฺติ จ วิญฺญาตสภาเวหิ ปรมนิมฺมลคุณวิเสสโยคโต, กามิยนฺติ จ อนุตฺตรปุญฺญกฺเขตฺตตาย ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ, คจฺฉนฺติ จ อมตมหานิพฺพานํ อปจฺจาคมนียาย คติยา, สกฺโกนฺติ จ จิตฺตาจารํ ญตฺวา เต เต สตฺเต หิเต นิโยเชตุํ อมตมหานิพฺพานสุเข จ ปติฏฺฐาเปตุนฺติ เทวา, วิสุทฺธิเทวา. Esta es la definición individual para cada uno de los tipos mencionados, como las deidades por convención, etc.: Se llaman devas los reyes porque juegan (dibbanti), es decir, ejercen poder en su propio dominio. Se llaman devas los de los cuatro grandes reinos y otros porque juegan (dibbanti) con los cinco placeres sensuales, o porque desean vencer a sus oponentes, y comercian sobre lo que es justo o injusto para el mundo, y brillan con un esplendor corporal supremo, y son alabados por quienes desean tal estado, y son deseados para ser vistos y oídos por su especial belleza, y van a donde desean con un movimiento sin obstáculos, y son capaces de llevar a cabo diversas tareas por la perfección de su poder. Se llaman devas las deidades por pureza porque juegan con el juego supremo de los jhānas, desean vencer a las impurezas, comercian con los significados de los objetos de conocimiento supremamente sutiles y especiales, brillan con el esplendor del conocimiento supremamente puro por la ausencia de la mancha de todas las impurezas, son alabados por aquellos que conocen su naturaleza debido a su unión con cualidades supremamente inmaculadas, son deseados para ser vistos, oídos y venerados por ser un campo de mérito insuperable, van hacia el gran Nibbāna inmortal por un camino sin retorno, y son capaces de exhortar a los seres hacia su bienestar tras conocer el comportamiento de sus mentes y de establecerlos en la felicidad del gran Nibbāna inmortal. เทวสทฺท ‘‘วิทฺเธ วิคตวลาหเก เทเว’’ติอาทีสุ อชฏากาเส อาคโต. ‘‘เทโว จ โถกํ โถกํ ผุสายตี’’ติอาทีสุ เมเฆ. ‘‘อยญฺหิ เทว กุมาโร’’ติอาทีสุ ขตฺติเย. ‘‘อหํ เทว สกลชมฺพุทีเป อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺติเก กิญฺจิ ภยํ น ปสฺสามี’’ติอาทีสุ อิสฺสรปุคฺคเล. ‘‘ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ เทโว มญฺเญ’’ติอาทีสุ อุปปตฺติเทเว. ‘‘เทวาติเทวํ นรทมฺมสารถิ’’นฺติอาทีสุ วิสุทฺธิเทเว อาคโต. La palabra ‘deva’ aparece en pasajes como ‘viddhe vigatavalāhake deve’ refiriéndose al espacio abierto en un cielo despejado. En ‘devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’ refiriéndose a la nube de lluvia. En ‘ayañhi deva kumāro’ refiriéndose a un khattiya (noble guerrero). En ‘ahaṃ deva sakalajambudīpe...’ refiriéndose a personas de autoridad. En ‘pañcahi kāmaguṇehi samappito... devo maññe’ refiriéndose a los devas por nacimiento (upapattideva). En ‘devātidevaṃ naradammasārathiṃ’ refiriéndose a los devas por pureza (visuddhideva). เทวีติ ราชภริยาปิ เทวธีตาปิ ‘‘เทวี’’ติ วุจฺจติ. เทวสฺส ภริยาติ หิ เทวี, สาปิ อตฺถโต ‘‘ทิพฺพตีติ เทวี’’ติ วตฺตพฺพา, ยถา ‘‘ภิกฺขตีติ ภิกฺขุนี’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘ทิพฺพติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา กีฬตีติ เทวี’’ติ. ‘Devī’ se aplica tanto a la esposa de un rey como a la hija de un dios. Pues la esposa de un deva es una devī; ella también, por su significado, debe decirse que es ‘devī’ porque brilla o juega (dibbatīti devī), así como se dice ‘es bhikkhunī porque pide limosna’ (bhikkhatīti bhikkhunī). Así se ha dicho en el comentario del Vimānavatthu: ‘Es devī porque juega (dibbati) o se recrea mediante su propio poder de mérito’. เทวตาติ [Pg.222] เทวปุตฺโตปิ พฺรหฺมาปิ เทวธีตาปิ. ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รุตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ หิ เทวปุตฺโต ‘‘เทวตา’’ติ วุตฺโต ‘‘เทโวเยว เทวตา’’ติ กตฺวา, ตถา ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺมาโน. ‘Devatā’ se refiere tanto a un hijo de los dioses (devaputta) como a un Brahmā o a una hija de los dioses (devadhītā). Pues en pasajes como ‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā...’ (entonces, cierta deidad, avanzada la noche...), se llama ‘devatā’ a un hijo de los dioses considerando que ‘el dios mismo es la deidad’. Del mismo modo, en ‘tā devatā sattasatā uḷārā...’ (esas setecientas deidades excelsas, habiendo salido de las mansiones de Brahmā...), se refiere a los Brahmās. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ- «Con una belleza resplandeciente, tú, deidad que permaneces allí, iluminando todas las direcciones como la estrella de la medicina (Osadhī)». อาทีสุ เทวธีตา. En estos pasajes se refiere a una deidad femenina (devadhītā). อิมานิ อุปปตฺติเทวานํ นามานิ – Estos son los nombres de los seres celestiales por nacimiento (upapattideva): เทโว สุโร จ วิพุโธ, นิชฺชโร อมโร มรุ; สุธาสี ติทโส สคฺค-วาสี อนิมิโสปิ จ; ทิโวโก’มตปายี จ, สคฺคฏฺโฐ เทวตานิ จ. Deva, sura, vibudha, nijjara, amara, maru; sudhāsī, tidasa, saggavāsī, animisa; divoka, amatapāyī, saggaṭṭho y devatā. ขิ ขเย. ขิยติ. ขโย. ขิยนํ. ราคกฺขโย. La raíz 'khi' significa destrucción. Khiyati (se agota/se destruye). Khayo (agotamiento). Khiyanaṃ (el acto de agotar). Rāgakkhayo (la destrucción de la pasión). ขิ นิวาเส โกธหึสาสุ จ. ขิยติ. น คจฺฉสิ ยมกฺขยํ. นาคทาเนน ขิยนฺติ. La raíz 'khi' también significa residir, ira y daño. Khiyati (reside/se irrita). «No irás a la morada de Yama» (yamakkhayaṃ). «Se irritan (khiyanti) por la entrega del elefante». ตตฺถ ขิยตีติ นิวสติ. ยมกฺขยนฺติ ยมนิเวสนํ. ขิยนฺตีติ กุชฺฌนฺติ หึสนฺติ วา. Allí, 'khiyati' significa reside. 'Yamakkhaya' significa la morada de Yama. 'Khiyanti' significa se enojan o dañan. ฆา คนฺโธปาทาเน. ฆายตีติ ฆานํ. ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตุํ ฆายิตฺวา. La raíz 'ghā' significa percibir el olor. 'Ghāna' (el olfato/nariz) se llama así porque huele (ghāyati). Oler, habiendo olido el aroma con la nariz. รุจ โรจเน. โรจนํ รุจิ. ภตฺตํ เม รุจฺจติ. ภตฺตมฺปิตสฺส น รุจฺจติ. ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ. รุจฺจิตุํ, รุจฺจิตฺวา. เกจิ ปน อิมสฺมึ ทิวาทิคเณ ‘‘รุจ ทิตฺติมฺหี’’ติ ปฐนฺติ. ตํ น ยุตฺตํ กตฺถจิปิ ทิตฺติสงฺขาตโสภนตฺถวาจกสฺส [Pg.223] รุจธาตุโน ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปาภาวโต. ตสฺมา เอวํ สลฺลกฺเขตพฺพํ, ทิตฺติรุจีนํ วาจโก รุจธาตุ ภุวาทิคณิโก. ตสฺส หิ ‘‘โรจติ, วิโรจติ. เอกตฺตมุปโรจิต’’นฺติ รูปานิเยว ภวนฺติ, น ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปํ. รุจิยาเยว วาจโก ปน ทิวาทิคณิโกปิ โหติ จุราทิคณิโกปิ. ตสฺส หิ ทิวาทิคณิกกาเล ‘‘คมนํ มยฺหํ รุจฺจตี’’ติ รูปํ. จุราทิคณิกกาเล ‘‘กึ นุ ชาตึ น โรเจสี’’ติ รูปํ. อาปุพฺโพ เจ อาจิกฺขเน วตฺตติ, ‘‘อาโรเจติ, อาโรจยตี’’ติ รูปานิ ทิสฺสนฺติ. La raíz 'ruca' significa agradar. Rocanaṃ y ruci (agrado/gusto). «La comida me agrada» (ruccati). «A él la comida no le agrada». «La renuncia me agrada». Ruccituṃ (para agradar), ruccitvā (habiendo agradado). Algunos, sin embargo, leen en esta clase divādi: «ruca en el sentido de brillar». Eso no es apropiado, ya que la forma 'ruccati' no existe en ninguna parte con el sentido de brillar o de belleza. Por lo tanto, debe observarse que la raíz 'ruc' que significa brillo o gusto pertenece a la clase bhuvādi. Sus formas son 'rocati, virocati, ekattamuparocitaṃ', no la forma 'ruccati'. Pero la raíz que significa solo agrado pertenece tanto a la clase divādi como a la curādi. En la clase divādi tiene la forma «ir me agrada» (ruccati). En la clase curādi tiene la forma «¿por qué no te agrada el renacimiento?» (rocesī). Si tiene el prefijo 'ā', significa informar, y se ven formas como 'āroceti, ārocayatī'. มุจ โมกฺเข. ทุกฺขโต มุจฺจติ. สทฺธาย อธิมุจฺจติ. มุตฺติ, วิมุตฺติ, อธิมุตฺติ, มุจฺจมาโน. La raíz 'muca' significa liberación. Se libera (muccati) del sufrimiento. Se inclina (adhimuccati) mediante la fe. Mutti (liberación), vimutti (liberación completa), adhimutti (determinación), muccamāno (siendo liberado). อุจ สมวาเย. อุจฺจติ. โอโก, อูกา, อุกฺกา. La raíz 'uca' significa asociación. Uccati. Oko (morada/agua), ūkā (piojo), ukkā (antorcha/horno). โอโกติ อุทกมฺปิ อาวาโสปิ. ‘‘โอกปุณฺเณหิ จีวเรหี’’ติ จ, ‘‘วาริโชว ถเล ขิตฺโต, โอกโมกตมุพฺภโต’’ติ เจตฺถ ปโยโค. อูกาติ สีเส นิพฺพตฺตกิมิวิเสโส. 'Oka' significa tanto agua como morada. Los ejemplos son: «con mantos llenos de agua» (okapuṇṇehi) y «como un pez sacado de su morada acuática (oka) y arrojado a tierra seca». 'Ūkā' es una especie de insecto que nace en la cabeza. อุกฺกาติ ทีปิกาทโย วุจฺจนฺติ. ‘‘อุกฺกาสุ ธาริยมานาสู’’ติ หิ อาคตฏฺฐาเน ทีปิกา ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘อุกฺกํ พนฺเธยฺย, อุกฺกํ พนฺธิตฺวา, อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปยฺยา’’ติ อาคตฏฺฐาเน องฺคารกปลฺลํ. ‘‘กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฌายติ โน พหี’’ติ อาคตฏฺฐาเน กมฺมารุทฺธนํ. ‘‘เอวํ วิปาโก อุกฺกาปาโต ภวิสฺสตี’’ติ อาคตฏฺฐาเน วาตเวโค ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘สณฺฑาเสน ชาตรูปํ [Pg.224] คเหตฺวา อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สุวณฺณการานํ มูสา ‘‘อุกฺกา’’ติ เวทิตพฺพา. อิจฺเจวํ – Se llama 'ukkā' a las antorchas y otros. En el pasaje «mientras se sostienen las antorchas», la antorcha se llama 'ukkā'. En el pasaje «atando la ukkā... encendiendo la boca de la ukkā», se refiere a un brasero de carbón. En el pasaje «como el horno de los herreros, arde por dentro y no por fuera», se refiere al horno de fundición. En el pasaje «así el resultado será el paso de un meteoro (o ráfaga de viento)», se llama 'ukkā' al meteoro. En el pasaje «tomando el oro con unas pinzas y poniéndolo en la boca de la ukkā», debe entenderse que se refiere al crisol (mūsā) de los orfebres. Así pues — ทีปิกาวาตเวเคสุ, กมฺมารานญฺจ อุทฺธเน; มูสายมฺปิ จ องฺคาร-กปลฺเล จาติ ปญฺจสุ; วิสเยสุ ปเนเตสุ, อุกฺกาสทฺโท ปวตฺตติ; La palabra 'ukkā' se emplea en estos cinco sentidos: antorchas, meteoros, el horno de los herreros, el crisol y el brasero de carbón. เฉ เฉทเน. ฉิยติ, ฉิยนฺติ. อวจฺฉิตํ, อวจฺฉาตํ. เฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ. La raíz 'che' significa cortar. Chiyati, chiyanti (se corta/n). Avacchitaṃ, avacchātaṃ (cortado). «Habiendo cortado el moño perfumado con fragancias excelentes». สช สงฺเค. สงฺโค ลคนํ. สชฺชติ. สชฺชนํ, สชฺชิโต, สตฺโต. La raíz 'saja' significa apego. 'Saṅgo' significa adhesión. Sajjati (se apega). Sajjanaṃ (apegarse), sajjito (apegado), satto (apegado/ser). ยุช สมาธิมฺหิ. สมาธานํ สมาธิ, กายกมฺมาทีนํ สมฺมาปโยควเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. ยุชฺชติ. โยโค, โยคี. La raíz 'yuja' significa concentración (samādhi). Concentración es la unificación, el significado es el estado de no dispersión mediante la aplicación correcta de las acciones corporales y demás. Yujjati (se une/se aplica). Yogo (esfuerzo/unión), yogī (practicante). เอตฺถ โยโคติ วีริยํ. ตญฺหิ – Aquí, 'yoga' significa energía. Pues — ‘‘วายเมเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต; ปสฺสามิ โว’ห’มตฺตานํ, ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ’’นฺติ «Un hombre debe esforzarse, el sabio no debe desanimarse; me veo a mí mismo, tal como deseaba, así ha llegado a ser». วจนโต อวสฺสํ กาตุํ ยุชฺชติ อุปปชฺชตีติ โยโคติ วุจฺจติ. De acuerdo con esta declaración, se llama 'yoga' porque es apropiado (yujjati) y adecuado realizarlo necesariamente. รนฺช ราเค. รชฺชติ. วิรชฺชติ. รชฺชมาโน, รชฺชํ, รชฺชนฺโต, ราโค, วิราโค, รชฺชนํ, วิรชฺชนํ, รชนียํ. อุปสคฺควเสน อญฺโญ อตฺโถ ภวติ. สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ, อตฺตโน รฏฺฐา นิคฺคจฺฉตีติ อตฺโถ. La raíz 'ranja' significa pasión. Rajjati (se apasiona). Virajjati (se desapasiona). Rajjamāno (apasionándose), rajjaṃ (reino/pasión), rajjanto, rāgo (pasión), virāgo (desapasionamiento), rajjanaṃ, virajjanaṃ, rajanīyaṃ. Mediante prefijos adquiere otro significado. 'Nirajjati' del propio reino, significa que sale de su propio reino. ตตฺถ วิราโคติ วิรชฺชนฺติ เอตฺถ สํกิเลสธมฺมาติ วิราโค, นิพฺพานํ มคฺโค จ. Allí, 'virāgo' es aquello en lo cual se desvanecen los estados corruptos; es tanto el Nibbāna como el Sendero. วิชี ภยจลเนสุ. วิชฺชติ, สํวิชฺชติ. สํเวโค, สํเวชนียํ. อุพฺพิชฺชติ. อุพฺเพโค, อุพฺพิคฺคหทโย. La raíz 'viji' significa miedo y agitación. Vijjati, saṃvijjati (se agita/se estremece). Saṃvego (urgencia espiritual), saṃvejanīyaṃ (que causa conmoción). Ubbijjati (se aterroriza). Ubbego (ansiedad), ubbiggahadayo (con el corazón aterrorizado). ลุช [Pg.225] วินาเส. ลุชฺชตีติ โลโก. โลโป, ลุตฺติ, ลุชฺชนํ, ลุตฺโต. La raíz 'luja' significa destrucción. Se llama 'loko' (mundo) porque se desintegra (lujjati). Lopo (elisión), lutti, lujjanaṃ (desintegración), lutto (elidido/destruido). ฐา คตินิวตฺติยํ. ฐายติ. ฐายี, ฐิติ, ฐานํ, ฐิโต, ตตฺรฏฺโฐ, ติฏฺฐํ, กปฺปฏฺฐายี, อาสภฏฺฐานฏฺฐายี. La raíz 'ṭhā' significa el cese del movimiento. Ṭhāyati (permanece). Ṭhāyī (duradero), ṭhiti (estabilidad), ṭhānaṃ (lugar/estado), ṭhito (parado), tatraṭṭho (que está allí), tiṭṭhaṃ (permaneciendo), kappaṭṭhāyī (que perdura un eón), āsabhaṭṭhānaṭṭhāyī (que permanece en la posición de líder). ‘‘สุขํ สยามิ ฐายามิ, สุขํ กปฺเปมิ ชีวิตํ; อหตฺถปาโส มารสฺส, อโห สตฺถานุกมฺปโก’’ติ «Felizmente me acuesto, felizmente permanezco (ṭhāyāmi), felizmente paso mi vida; fuera del alcance de Māra, ¡oh, cuán compasivo es el Maestro!». ปาฬิ นิทสฺสนํ. ลาปํ โคจรฏฺฐายินนฺติ จ. ตตฺถ ฐายามีติ ติฏฺฐามิ. Este es un ejemplo en Pāli. Y también «la codorniz que permanece en su territorio (gocaraṭṭhāyin)». Allí, 'ṭhāyāmi' significa 'tiṭṭhāmi' (permanezco). ฑิคติยํ. ฑิยติ. เฑมาโน. ฑิโน วา. ‘‘อุจฺเจ สกุณ เฑมาน, ปตฺตยาน วิหงฺคม. วชฺเชสิ โข ตฺวํ วามูรุ’’นฺติ นิทสฺสนํ. La raíz 'ḍī' significa ir (volar). Ḍiyati (vuela). Ḍemāno o Ḍino (volando). El ejemplo es: «¡Oh ave que vuelas alto (ḍemāna), pájaro que te desplazas con tus alas! Te diriges hacia la de hermosos muslos». เอตฺถ ฑิยตีติ เฑมาโนติ นิพฺพจนํ คเหตพฺพํ. Aquí, debe tomarse 'ḍiyati' como la definición de 'ḍemāno'. ตา ปาลเน. ตายติ. อฆสฺส ตาตา. โส นูน กปโณ ตาโต, จิรํ รุชฺชติ อสฺสเม. ตาณํ, ปริตฺตํ, โคตฺตํ. ตฺวํ โขสิ อุปาสก กตกลฺยาโณ กตภีรุตฺตาโณ. La raíz 'tā' significa protección. Tāyati (protege). «Protector contra el mal» (aghassa tātā). «Ciertamente ese pobre padre (tāto), sufre por mucho tiempo en la ermita». Tāṇaṃ (refugio), parittaṃ (protección), gottaṃ (linaje). «Tú eres, oh laico, uno que ha hecho el bien y ha buscado refugio contra el miedo (katabhīruttāṇo)». ตตฺร ปริตฺตนฺติ มหาเตชวนฺตตาย สมนฺตโต สตฺตานํ ภยํ อุปทฺทวํ อุปสคฺคญฺจ ตายติ รกฺขตีติ ปริตฺตํ, คํ ตายตีติ โคตฺตํ. Allí, 'paritta' (protección) es aquello que protege y guarda a los seres por todos lados del miedo, el infortunio y la aflicción debido a su gran esplendor; 'gotta' (linaje) es aquello que protege la palabra [o la tierra]. นต คตฺตวินาเม. คตฺตวินาโม คตฺตวิกฺเขโป. นจฺจติ. นจฺจํ. นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต. La raíz 'nat' se refiere al movimiento de los miembros. El movimiento de los miembros es la gesticulación corporal. Baila. Danza. Nigaṇṭha Nāṭaputta. ทา โสธเน. ทายติ. ทานํ. อนุโยคทาปนตฺถํ. อนุโยคํ ทตฺวา. ทานํ ทตฺวา. La raíz 'dā' se refiere a la purificación. Purifica. Donación. Con el propósito de incitar a la práctica. Habiendo entregado la práctica. Habiendo entregado una donación. ทา [Pg.226] สุปเน. ทายติ. นิทฺทายติ. นิทฺทายนํ, นิทฺทายมาโน, นิทฺทายนฺโต. La raíz 'dā' se refiere al sueño. Duerme. Se duerme. El acto de dormir, durmiendo (participio), durmiendo. ทาทาเน. ปุริโส ทานํ ทายติ. อาปุพฺโพ คหเณ. อทินฺนํ อาทิยติ. สีลํ สมาทิยติ. กมฺเม – ปุริเสน ทานํ ทียติ, อทินฺนํ อาทิยติ. การิเต – อาทเปติ, สมาทเปติ, อาทปยติ, สมาทปยติ, เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต. La raíz 'dā' se refiere al dar. Un hombre entrega una donación. Con el prefijo 'ā', se refiere al tomar. Toma lo que no le ha sido dado. Emprende la moralidad. En voz pasiva: una donación es entregada por el hombre, lo que no ha sido dado es tomado. En voz causativa: hace tomar, hace emprender; aquellos que son pacíficos hacen que otros emprendan el Dhamma. ทา อวขณฺฑเน. ทิยติ, ทิยนฺติ. ปริตฺตํ. La raíz 'dā' se refiere al corte o fragmentación. Se corta, se cortan. Limitado (paritta). เอตฺถ จ ปริตฺตนฺติ สมนฺตโต ขณฺฑิตตฺตา ปริตฺตํ. อปฺปมตฺตกญฺหิ โคมยปิณฺฑํ ปริตฺตนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ปริตฺตนฺติ อปฺปกสฺส นามํ กามาวจรสฺส จ ธมฺมสฺส อปฺเปสกฺขตฺตา. En este contexto, 'paritta' significa limitado porque ha sido cortado por todos lados. Pues se dice que una pequeña bola de estiércol es 'paritta' (pequeña). Por lo tanto, 'paritta' es el nombre de lo que es ínfimo y de los fenómenos del reino de los sentidos debido a su pequeña influencia. ทา สุทฺธิยํ. ทายติ. โวทายติ. โวทานํ. อกมฺมโกยํ ธาตุ. ตถา หิ ‘‘โวทายติ สุชฺฌติ เอเตนาติ โวทานํ, สมถวิปสฺสนา’’ติ เนตฺติสํวณฺณนายํ วุตฺตํ. La raíz 'dā' se refiere a la pureza. Limpia. Se purifica. Purificación (vodāna). Esta es una raíz intransitiva. Así, en el Comentario al Netti se dice: 'Purificación es aquello por lo cual uno se purifica y se limpia; esto es, la tranquilidad y la visión cabal'. ที ขเย. ทียเต. ทีโน, อาทีนโว. La raíz 'dī' se refiere a la destrucción. Se destruye. Miserable, peligro (o desventaja). ตตฺร ทีโนติ ปริกฺขีณญาติธนาทิภาเวน ทุกฺขิโต. อาทีนโวติอาทีนํ ทุกฺขํ วาติ อธิคจฺฉติ เอเตนาติอาทีนโว, โทโส. Allí, 'dīna' es aquel que sufre debido al estado de haber perdido a sus parientes, riqueza, etc. 'Ādīnava' es aquello a través de lo cual se llega al sufrimiento o a la miseria; es decir, un defecto. ทุ ปริตาเป. ทุยเต. ทุโน, ทูโต. La raíz 'du' se refiere al tormento. Es atormentado. Afligido, mensajero. ภิทิ ภิชฺชเน. ภิชฺชนธมฺมํ ภิชฺชติ. ภิชฺชตีติ ภินฺโน. ภิชฺชนํ เภโท. La raíz 'bhid' se refiere a la rotura. Se rompe lo que es de naturaleza quebradiza. Se dice 'bhinno' (roto) porque se rompe. La rotura es la división (bhedo). ฉิทิ ฉิชฺชเน. สุตฺตํ ฉิชฺชติ. ฉิชฺชตีติ ฉินฺโน. เอวํ ฉิทฺทํ. ฉิชฺชนํ เฉโท. La raíz 'chid' se refiere al corte. El hilo se corta. Se dice 'chinno' (cortado) porque se corta. Así también 'chidda' (agujero). El acto de cortar es el corte (chedo). ขิทิ [Pg.227] ทีนิเย. ทีนภาโว ทีนิยํ, ยถา ทกฺขิยํ. ขิชฺชติ, ขินฺโน, อขินฺนมติ, เขโท, เขทงฺคโต โลกหิตาย นาโถ. La raíz 'khid' se refiere al abatimiento. 'Dīniya' es el estado de abatimiento, como 'dakkhiya' (habilidad). Se agota, cansado, de mente incansable, cansancio; el Protector llegó al cansancio por el bienestar del mundo. เอตฺถ เขทงฺคโตติ กายิกทุกฺขสงฺขาตํ ปริสฺสมํ ปตฺโต, ทุกฺขมนุภวีติ อตฺโถ. En este contexto, 'llegado al cansancio' (khedaṅgato) significa haber alcanzado la fatiga denominada sufrimiento físico; el sentido es que experimentó dolor. ปท คติยํ. ปชฺชติ. มคฺคํ ปฏิปชฺชติ. ปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชติ. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหติ, ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อาปตฺตึ อาปชฺชติ. อกมฺมกมฺปิ ภวติ, เตสํ อธมฺโม อาปชฺชติ, ปชฺโช, พฺยคฺฆปชฺโช, สมฺปทาโย. La raíz 'pad' se refiere al movimiento o alcance. Va. Practica el camino. Realiza la práctica. Es alguien que ha emprendido el largo camino, entra en el logro del fruto. Incurre en una ofensa. También ocurre de forma intransitiva: el no-Dhamma les sobreviene; sendero (pajjo), Byagghapajja, tradición (sampadāyo). เอตฺถ จ ปชฺโชติ มคฺโค. พฺยคฺฆปชฺเช สทฺทุลปเถ ชาโตติ พฺยคฺฆปชฺโช, เอวํนามโก กุลปุตฺโต. สมฺปทิยติ ญาปิยติ ธมฺโม เอเตนาติ สมฺปทาโย, อกฺขาตา. En este contexto, 'pajjo' es el camino. 'Byagghapajjo' se refiere a un hijo de buena familia con ese nombre, nacido en un camino de tigres (saddulapatha). 'Sampadāyo' es aquello por lo cual el Dhamma es entregado o dado a conocer; es el proclamador. วิท สตฺตายํ. สตฺตา วิชฺชมานากาโร. วิชฺชติ, สํวิชฺชติ. ชาตเวโท, วิชฺชา, อวิชฺชา, วิทิโต. La raíz 'vid' se refiere a la existencia. La existencia es el modo de estar presente. Existe, se encuentra. Jātaveda (fuego), conocimiento (vijjā), ignorancia (avijjā), conocido. ตตฺถ ชาตเวโทติ อคฺคิ. โส หิ ชาโตว เวทยติ ธูมชาลุฏฺฐาเนน ปญฺญายติ, ตสฺมา ชาตเวโทติ วุจฺจติ. วิชฺชาติ ธมฺมานํ สภาวํ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา, ญาณํ. อวิชฺชาติ ขนฺธานํ ราสฏฺฐํ, อายตนานํ อายตนฏฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญฏฺฐํ, สจฺจานํ ตถฏฺฐํ, อินฺทฺริยานํ อธิปติยฏฺฐํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา. ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิวเสน วุตฺตํ จตุพฺพิธํ อตฺถํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา, โมโห. Allí, 'jātaveda' es el fuego. Pues tan pronto nace se hace conocer y se percibe mediante el surgimiento de nubes de humo; por eso se llama 'jātaveda'. 'Vijjā' (conocimiento) es aquello que hace conocida la naturaleza propia de los fenómenos; es el saber. 'Avijjā' (ignorancia) es lo que mantiene desconocido el sentido de acumulación de los agregados, el sentido de morada de las esferas de los sentidos, el sentido de vacuidad de los elementos, el sentido de veracidad de las verdades y el sentido de predominio de las facultades. La ignorancia es lo que mantiene desconocido el cuádruple significado expuesto sobre el sufrimiento, como la opresión, etc.; es el engaño. มท อุมฺมาเท. อุมฺมาโท นาม มุยฺห นํ วา สติวิปฺปวาโส วา จิตฺตวิกฺเขโป วา. มชฺชติ, ปมชฺชติ. มตฺโต, สุรามทมตฺโต. มตฺโต อหํ มหาราช. ปุตฺตมํสานิ ขาทยึ. มตฺตหตฺถี, ปมตฺโต, อุมฺมตฺโต. La raíz 'mad' se refiere a la locura. La locura es la confusión, la pérdida de la atención o la distracción mental. Se embriaga, es negligente. Ebrio, intoxicado por el licor. 'Estaba loco, oh Gran Rey, comí la carne de mi hijo'. Elefante furioso, negligente, demente. อปฺปมาโท [Pg.228] อมตํ ปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ; อปฺปมตฺตา น มิยฺยนฺติ, เย ปมตฺตา ยถา มตา. La diligencia es la senda hacia lo inmortal, la negligencia es la senda hacia la muerte; los diligentes no mueren, los que son negligentes son como si ya estuvieran muertos. มิท สิเนหเน. เมชฺชติ. เมตฺตา, เมตฺติ, มิตฺตํ, มิตฺโต. La raíz 'mid' se refiere al afecto. Se encariña. Amor benevolente (mettā), amistad, un amigo. อนฺตรธา อทสฺสเน. อนฺตรปุพฺโพ ธาธาตุ วิชฺชมานสฺส วตฺถุโน อทสฺสเน วตฺตติ. อนฺตรธายติ. อนฺตรธานํ, อนฺตรธายนฺโต. สา เทวตา อนฺตรหิตา. อนฺตราปิธายติ. La raíz 'dhā' precedida de 'antara' se refiere a la desaparición. El prefijo 'antara' junto a la raíz 'dhā' se emplea para la no-visibilidad de un objeto existente. Desaparece. Desaparición, desapareciendo. Aquella deidad desapareció. Se oculta. พุธ อวคมเน. อวคมนํ ชานนํ. พุชฺฌติ, พุทฺโธ, พุทฺธิ, พุทฺธํ, โพโธ, โพธิ. พุชฺฌิตา สจฺจานิ. สกลํ พุทฺโธ, พุทฺธวา, วิโพเธติ, โพเธตา, พุทฺโธ, วิพุทฺโธ อิจฺจาทีนิ. La raíz 'budh' se refiere a la comprensión. Comprender es conocer. Despierta, un Buda, sabiduría, conocido, iluminación, el despertar. Quien ha comprendido las verdades. El Buda de todo, poseedor de la iluminación, despierta a otros, el despertador, despierto, plenamente despierto, etc. ตตฺร พุทฺโธติ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. อถ วา ปารมิตาปริภาวิตาย ปญฺญาย สพฺพมฺปิ เญยฺยํ อพุชฺฌีติ พุทฺโธ. เกจิ ปน กมฺเมนปิ พุทฺธสทฺทสฺส สิทฺธํ อิจฺฉนฺตา เอวํ นิพฺพจนํ กโรนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควาติ อธิคตคุณวิเสเสหิ ขีณาสเวหิ พุชฺฌิตพฺโพติ พุทฺโธ’’ติ. วิตฺถาโร ปน นิทฺเทเส วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ. พุทฺธีติ พุชฺฌตีติ พุทฺธิ. เอวํ พุทฺธํ โพโธ โพธิ จ. อถ วา พุชฺฌนํ พุทฺธิ. เอวํ โพโธ โพธิ จ, สพฺพเมตํ ปญฺญายาธิวจนํ. Allí, 'Buddha' significa 'el que ha comprendido las verdades', o 'el que despierta a los seres'. O bien, es 'Buddha' porque comprendió todo lo que puede ser conocido mediante la sabiduría cultivada por las perfecciones. Algunos, sin embargo, deseando la formación de la palabra 'Buddha' también a partir del objeto de la acción (karma), hacen esta definición: 'El Bendito es verdaderamente el perfectamente iluminado, por lo tanto, es Buddha porque debe ser comprendido por aquellos que han destruido las impurezas mediante las excelencias de las cualidades alcanzadas'. El detalle debe tomarse según el método expuesto en el Niddesa. 'Buddhi' (sabiduría) es aquello por lo cual uno comprende. Del mismo modo 'buddha' (lo conocido), 'bodho' y 'bodhi' (el despertar). O bien, 'buddhi' es el acto de comprender. De igual modo 'bodho' y 'bodhi'; todo esto es un sinónimo de sabiduría (paññā). อิทานิ โพธิสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม. โพธีติ หิ รุกฺโขปิ มคฺโคปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ นิพฺพานมฺปิ เอวํปณฺณตฺติโก ปุคฺคโลปิ วุจฺจติ, ตถา หิ ‘‘โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ’’ติ จ, ‘‘อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คย’’นฺติ จ อาคตฏฺฐาเน รุกฺโข โพธีติ วุจฺจติ. ‘‘จตูสุ มคฺเคสุ ญาณ’’นฺติ [Pg.229] อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ‘‘ปปฺโปติ โพธึ วรภูริ สุเมธโส’’ติ อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขต’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ. ‘‘โพธิ ภนฺเต ราชกุมาโร ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ ‘‘อริยสาวโก โพธีติ วุจฺจตี’’ติ จ อาคตฏฺฐาเน เอวํปณฺณตฺติโก ปุคฺคโล. Ahora expondremos la distinción de significados de la palabra 'Bodhi'. Pues se llama 'Bodhi' al árbol, al sendero, al conocimiento de la omnisciencia, al Nibbāna y también a una persona así designada. Así, en pasajes como 'se iluminó por primera vez al pie del árbol Bodhi' y 'entre Bodhi y Gayā', se llama 'Bodhi' al árbol. En pasajes como 'el conocimiento en los cuatro senderos', se refiere al sendero. En 'el de gran sabiduría alcanza la iluminación (bodhi)', se refiere al conocimiento de la omnisciencia. En 'habiendo alcanzado el Nibbāna (bodhi) inmortal e incondicionado', se refiere al Nibbāna. En pasajes como 'Señor, el príncipe Bodhi rinde homenaje a los pies del Bendito con su cabeza' y 'el noble discípulo es llamado Bodhi', se refiere a una persona así designada. อตฺริทํ วุจฺจติ – Sobre esto se dice: รุกฺเข มคฺเค จ นิพฺพาเน, ญาเณ สพฺพญฺญุตาย จ; ตถา ปณฺณตฺติยญฺเจว, โพธิสทฺโท ปวตฺตติ. Respecto al árbol, al sendero y al Nibbāna, al conocimiento de la omnisciencia y asimismo respecto a la designación (de una persona), se emplea el término 'Bodhi'. พุชฺฌตีติ พุชฺฌิตา, โพเธตีติ โพเธตา. 'Bujjhitā' es el que comprende, 'bodhetā' es el que despierta a otros. เอตฺถ จ โกจิ ปโยโค ตุมนฺตาทีนิ จ รูปานิ วุจฺจนฺเต – ‘‘คุยฺหมตฺถมสมฺพุทฺธํ, สมฺโพธยติ โย นโร. ปรํ สมฺพุทฺธุมรหติ. พุชฺฌิตุํ, พุทฺธุํ, พุชฺฌิตฺวา, พุชฺฌิตฺวาน, พุชฺฌิตุน, พุทฺธิย, พุทฺธิยาน, พุทฺธา, พุทฺธาน’’ อิติ ภวนฺติ. En este contexto, se mencionan algún uso y formas como el infinitivo, etc.: 'el hombre que explica el sentido oculto no comprendido. Merece comprender al otro. Para comprender, habiendo comprendido, habiendo despertado...', tales formas existen. ตตฺร อสมฺพุทฺธนฺติ ปเรหิ อญฺญาตํ, ‘‘อสมฺโพธ’’นฺติปิ ปาโฐ, ปเรสํ โพเธตุํ อยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สมฺพุทฺธุนฺติ สํพุชฺฌิตุํ. พุทฺธาติ พุชฺฌิตฺวา, เอวํ พุทฺธานาติ เอตฺถาปิ. En ese contexto, 'asambuddha' significa desconocido por otros; existe también la variante 'asambodha', cuyo significado es inapropiado para despertar a otros. 'Sambuddhuṃ' significa despertar plenamente. 'Buddhā' significa habiendo despertado, y del mismo modo en el caso de 'buddhānā'. เกจิ ปน ‘‘นามรูปปริจฺเฉเท ‘โพธิมคฺเคน พุธฺวา’ติ จ, ‘‘พุธฺวา โพธิตเล ยมาห สุคโต’ติ จ ธการวการสญฺโญควโต ปทสฺส ทสฺสนโต ตฺวาปจฺจยนฺตภาวโต จ ธการวการสํโยควเสน ‘‘พุธฺวา’’ติ ปทสิทฺธิ อิจฺฉิตพฺพา’’ติ วทนฺติ, ตํ ตาทิสสฺส ปทรูปสฺส พุทฺธวจเน อทสฺสนโต จ, พุทฺธวจนสฺส อนนุกูลตาย จ, ปริสุทฺเธ จ โปราณโปตฺถเก [Pg.230] วการสํโยควิคตสฺส ‘‘โพธิมคฺเคน พุทฺธา’’ติจ, ‘‘พุทฺธา โพธิตเล’’ติ จ ปทสฺส ทสฺสนโต น คเหตพฺพํ. ตถา หิ น ตาทิโส ปาโฐ พุทฺธวจนสฺส อนุกูโล โหตีติ. น หิ พุทฺธวจเน วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ปริเยสนฺตา ตาทิสํ วการธการสญฺโญคปทํ ปสฺสิสฺสนฺติ. เอวํ ‘‘พุธฺวา’’ติ ปทรูปสฺส พุทฺธวจนสฺส อนนุกูลตา ทฏฺฐพฺพา. ตญฺหิ สกฺกฏคนฺเถ กตปริจยภาเวน วญฺจิเตหิ วิทูหิ อิจฺฉิตํ, น สทฺธมฺมนีติวิทูหิ. เอตฺถ อิมานิ นิทสฺสนปทานิ เวทิตพฺพานิ – Sin embargo, algunos dicen: 'En la definición de mente y materia (nāmarūpaparicchede), debe desearse la formación de la palabra como 'budhvā' con la combinación de las consonantes 'dha' y 'va', basándose en pasajes como 'bodhimaggena budhvā' y 'budhvā bodhitale yamāha sugato', y debido a que es un participio con el sufijo 'tvā''. Pero esto no debe aceptarse, porque tal forma de palabra no se observa en las palabras del Buda y no es acorde con ellas; además, en los manuscritos antiguos y puros se observa la palabra como 'buddhā' (en 'bodhimaggena buddhā') y 'buddhā' (en 'buddhā bodhitale') sin la combinación de la letra 'va'. De hecho, tal lectura no es acorde con las palabras del Buda. Quienes busquen tal palabra con la combinación de 'va' y 'dha' en las palabras del Buda, incluso durante cien o mil años, no la encontrarán. Así, debe entenderse que la forma de palabra 'budhvā' no es acorde con las palabras del Buda. Ciertamente, esto es deseado por eruditos engañados por su familiaridad con los textos sánscritos, no por conocedores de las reglas del Saddhamma. Aquí deben conocerse estos ejemplos: โก มํ วิทฺธา นิลียติ. ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉติ. ลทฺธาน ปุพฺพาปริยํ วิเสสํ, อทสฺสนํ มจฺจุราชสฺส คจฺเฉ. ¿Quién, habiéndome herido (viddhā), se esconde? El mortal, habiendo obtenido (laddhā) lo que desea. Habiendo obtenido (laddhāna) la distinción entre lo anterior y lo posterior, uno iría más allá de la vista del Rey de la Muerte. อุมฺมาทนฺติมหํ ทิฏฺฐา, อามุกฺกมณิกุณฺฑลํ; น สุปามิ ทิวารตฺตึ, สหสฺสํว ปราชิโต’’ติ; Habiendo visto (diṭṭhā) a Ummādantī con sus aretes de gemas puestos, no duermo ni de día ni de noche, como alguien que ha perdido mil [monedas]. ตตฺถ วิทฺธาติ วิชฺฌิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. ลทฺธานาติ ลภิตฺวาน. ทิฏฺฐาติ ทิสฺวา. อิติ ‘‘วิทฺธา ลทฺธา ลทฺธาน ทิฏฺฐา’’ติ ปทานิ ตฺวาปจฺจเยน สทฺธึ คตานิปิ สญฺโญควเสน วการปฏิพทฺธานิ น โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘พุทฺธา พุทฺธาน’’ อิจฺเจตานิปิ ‘‘ลทฺธา ลทฺธาน’’ อิจฺจาทีนิ วิย ปริหีนวการสญฺโญคานิ เอว คเหตพฺพานิ. เย ‘‘พุธฺวา’’ติ รูปํ อิจฺฉนฺติ ปฐนฺติ จ, มญฺเญ เต ตฺวาปจฺจโย วญฺเจติ, เตน เต วญฺจนํ ปาปุณนฺติ, ตสฺมา ตาทิสํ รูปํ อคฺคเหตฺวา โย สทฺทนีติยํ สทฺทวินิจฺฉโย วุตฺโต, โสเยว อายสฺมนฺเตหิ สารโต ปจฺเจตพฺโพ. Allí, 'viddhā' significa habiendo herido. 'Laddhā' significa habiendo obtenido. 'Laddhānā' significa habiendo obtenido. 'Diṭṭhā' significa habiendo visto. Así, aunque las palabras 'viddhā', 'laddhā', 'laddhāna' y 'diṭṭhā' funcionan junto con el sufijo 'tvā', no están ligadas a la letra 'va' por medio de una combinación; por lo tanto, incluso términos como 'buddhā' y 'buddhānā' deben aceptarse como carentes de la combinación con la letra 'va', al igual que 'laddhā' y 'laddhāna'. Aquellos que desean y leen la forma 'budhvā', me parece que el sufijo 'tvā' los engaña, y por ello caen en el error. Por consiguiente, sin aceptar tal forma, los venerables deben confiar esencialmente solo en el juicio lingüístico expresado en la gramática (Saddanīti). พุธ โพธเน. สกมฺมกากมฺมโกยํ ธาตุ. ตถา หิ โพธนสทฺทุจฺจารเณน ชานนํ วิกสนํ นิทฺทกฺขโย จ คหิโต, ตสฺมา ‘‘พุธ ญาเณ, พุธ วิกสเน, พุธ นิทฺทกฺขเย’’ติ วุตฺตํ โหติ. พุชฺฌติ ภควา, ธมฺเม พุชฺฌติ, ปพุชฺฌติ, ปทุมํ พุชฺฌติ. ปุริโส พุทฺโธ, ปพุทฺโธ, โพธติ, ปโพธติ อิจฺจาทีนิ. La raíz 'budha' en el sentido de entender (bodhane). Esta raíz es tanto transitiva como intransitiva. Así, con la enunciación del término 'bodhana' se comprende el conocer, el florecer y el fin del sueño; por eso se dice: ''budha' en el sentido de conocimiento, 'budha' en el sentido de florecimiento, 'budha' en el sentido de fin del sueño'. El Bendito despierta (bujjhati), comprende los fenómenos (dhamme), se despierta plenamente (pabujjhati); el loto florece (bujjhati). El hombre es un Buda (buddho), está despierto (pabuddho), entiende (bodhati), entiende plenamente (pabodhati), etc. สํธา [Pg.231] สนฺธิมฺหิ. สํปุพฺโพ ธาธาตุ สนฺธิมฺหิ วตฺตติ. เนวสฺส มทฺที ภากุฏิ, น สนฺธิยติ น โรทติ. น สนฺธิยตีติ อิทํ อญฺเญหิ ปกรเณหิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ. La raíz 'saṃdhā' en el sentido de unión (sandhimhi). La raíz 'dhā' con el prefijo 'saṃ' se emplea en el sentido de unión. 'Ni su Maddī frunce el ceño, ni se une (sandhiyati) ni llora'. Este término 'sandhiyati' es una forma de la clase 'divādi' que no es común en otros tratados. ธนุ ยาจเน. มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธรสฺส หทยํ ธนิยฺยติ. อิทมฺปิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ. La raíz 'dhanu' en el sentido de pedir (yācane). 'Pues tu madre Irandhatī [lo pide], el corazón de Vidhura es anhelado (dhaniyyati)'. Esta también es una forma de la clase 'divādi' no común. ธี อนาทเร. ธียเต. ธีโน. La raíz 'dhī' en el sentido de desprecio (anādare). 'Dhīyate' (es despreciado). 'Dhīno' (despreciable). ยุธ สมฺปหาเร. ยุชฺฌติ. โยโธ, ยุทฺธํ, จรณายุโธ, ยการสฺส วการภาเว ‘‘อาวุธ’’นฺติ รูปํ. ตตฺร จรณายุโธติ กุกฺกุโฏ. La raíz 'yudha' en el sentido de combate (sampahāre). 'Yujjhati' (pelea). 'Yodho' (guerrero), 'yuddhaṃ' (batalla), 'caraṇāyudho' (que tiene las patas como armas); con el cambio de la letra 'ya' a 'va', surge la forma 'āvudhaṃ' (arma). En ese contexto, 'caraṇāyudha' se refiere a un gallo. กุธ โกเป. กุชฺฌติ. โกโธ, กุชฺฌนา, กุชฺฌิตตฺตํ. กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ. La raíz 'kudha' en el sentido de ira (kope). 'Kujjhati' (se enoja). 'Kodho' (ira), 'kujjhanā' (enojo), 'kujjhitattaṃ' (estado de estar enojado). 'El que está airado (kuddho) no conoce el beneficio, el que está airado no ve el Dhamma'. สุธ โสเจยฺเย. โสเจยฺยํ สุจิภาโว. สุชฺฌติ. สุทฺธิ, วิสุทฺธิ, สุชฺฌนํ, สุทฺโธ, วิสุทฺโธ, ปริสุทฺโธ. การิเต ‘‘โสเธติ, โสธโก’’ อิจฺจาทีนิ. La raíz 'sudha' en el sentido de pureza (soceyye). 'Soceyyaṃ' significa el estado de pureza. 'Sujjhati' (se purifica). 'Suddhi' (pureza), 'visuddhi' (pureza total), 'sujjhanaṃ' (purificación), 'suddho' (puro), 'visuddho' (completamente puro), 'parisuddho' (perfectamente puro). En el causal, 'sodheti' (purifica), 'sodhako' (purificador), etc. สิธุ สํราธเน. สิชฺฌติ. สิทฺธิ. La raíz 'sidhu' en el sentido de propiciación o logro (saṃrādhane). 'Sijjhati' (tiene éxito). 'Siddhi' (éxito/logro). รธ หึสายํ. รชฺฌติ, วิรชฺฌติ, อปรชฺฌติ. อปราโธ. La raíz 'radha' en el sentido de herir o fallar (hiṃsāyaṃ). 'Rajjhati', 'virajjhati', 'aparajjhati' (cometer una falta). 'Aparādho' (ofensa/falta). ราธ สาธ สํสิทฺธิยํ. ราธยติ, สาธยติ. อาราธนํ, สาธนํ. สปรหิตํ สาเธตีติ สาธุ, สปฺปุริโส. อจฺจนฺตํ สาเธตพฺพนฺติ สาธุ, ลทฺธกํ สุนฺทรํ ทานสีลาทิ. Las raíces 'rādha' y 'sādha' en el sentido de realización completa (saṃsiddhiyaṃ). 'Rādhayati', 'sādhayati'. 'Ārādhanaṃ' (logro/satisfacción), 'sādhanaṃ' (realización). El que realiza el beneficio propio y ajeno es 'sādhu', un hombre de bien. Aquello que debe ser realizado completamente es 'sādhu', algo excelente y bello como la generosidad y la moralidad. วิธ วิชฺฌเน. วิชฺฌติ. ปฏิวิชฺฌติ. ขณ วิทฺธ, วิธุ, วิชฺฌนโก, วิทฺโธ, ปฏิวิทฺโธ, วิชฺฌนํ, เวโธ, ปฏิเวโธ, วิชฺฌิตฺวา, วิทฺธา, วิทฺธาน. โก มํ วิทฺธา นิลียติ. La raíz 'vidha' en el sentido de perforar (vijjhane). 'Vijjhati' (perfora/hiere). 'Paṭivijjhati' (penetrar/comprender). [Formas:] 'khaṇaviddha', 'vidhu', 'vijjhanako', 'viddho', 'paṭividdho', 'vijjhanaṃ', 'vedho', 'paṭivedho', 'vijjhitvā', 'viddhā', 'viddhāna'. '¿Quién, habiéndome herido (viddhā), se esconde?'. อิธ วุทฺธิยํ. อิชฺฌติ, สมิชฺฌติ. อิทฺธิ, อิชฺฌนํ, สมิชฺฌนํ, อิทฺโธ. ตตฺถ อิทฺธีติ อิชฺฌนํ อิทฺธิ. อิชฺฌนฺติ วา สตฺตา เอตาย อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ. La raíz 'idha' en el sentido de crecimiento (vuddhiyaṃ). 'Ijjhati' (prospera), 'samijjhati' (tiene éxito pleno). 'Iddhi' (poder/éxito), 'ijjhanaṃ' (prosperidad), 'samijjhanaṃ' (logro completo), 'iddho' (próspero). Allí, 'iddhī' es el éxito. O bien, los seres prosperan mediante esto, por lo cual se dice que son exitosos, desarrollados y excelentes. คิธุ [Pg.232] อภิกงฺขายํ. คิชฺฌติ, คิชฺโฌ. คทฺโธ. คทฺธพาธิปุพฺโพ. กามคิทฺโธ น ชานาสิ. เคโธ. La raíz 'gidhu' en el sentido de anhelo (abhikaṅkhāyaṃ). 'Gijjhati' (codicia), 'gijjho' (buitre). 'Gaddho' (ávido). Precedido por 'gaddhabādhi'. 'Apegado a los placeres sensuales (kāmagiddho), no conoces'. 'Gedho' (codicia). รุธิ อาวรเณ. รุชฺฌติ, วิรุชฺฌติ, ปฏิวิรุชฺฌติ. วิโรธโก, วิรุทฺโธ. โรโธ, วิโรโธ, ปฏิวิโรโธ, อนุวิโรโธ. La raíz 'rudhi' en el sentido de obstrucción (āvaraṇe). 'Rujjhati', 'virujjhati' (oponerse), 'paṭivirujjhati'. 'Virodhako' (opositor), 'viruddho' (opuesto). 'Rodho' (obstrucción), 'virodho' (oposición), 'paṭivirodho', 'anuvirodho'. อนุวิธา อนุกรเณ. อนุวิปุพฺโพ ธาธาตุ อนุกฺริยายํ วตฺตติ. ปุริโส อญฺญสฺส ปุริสสฺส กฺริยํ อนุวิธียติ ตตฺรายํ ปาฬิ – La raíz 'anuvidhā' en el sentido de imitación (anukaraṇe). La raíz 'dhā' con los prefijos 'anu' y 'vi' se emplea en el sentido de imitar una acción. Un hombre imita la acción de otro hombre; sobre esto, existe el siguiente pasaje canónico: ทูสิโต คิริทตฺเตน, หโย สามสฺส ปณฺฑโว; โปราณํ ปกตึ หิตฺวา, ตสฺเสวานุวิธียตี’’ติ. 'Corrompido por Giridatta, el caballo blanco del rey, abandonando su naturaleza original, imita (anuvidhīyati) precisamente a aquel [entrenador cojo]'. อิทมฺปิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ. Esta también es una forma de la clase 'divādi' que no es común. อนุรุธ กาเม. กาโม อิจฺฉา. อนุปุพฺโพ รุธธาตุ อิจฺฉายํ วตฺตติ. อนุรุทฺโธ, อนุโรโธ. อนุสฺมาติ กึ วิโรโธ. La raíz 'anurudha' en el sentido de deseo (kāme). 'Kāmo' significa deseo. La raíz 'rudha' con el prefijo 'anu' se emplea en el sentido de deseo. 'Anuruddho' (afecto/apegado), 'anurodho' (favor/conformidad). 'Anusmāti' ¿qué es la oposición (virodho)? ตตฺถ อนุรุทฺโธติ อนุรุชฺฌติ ปณีตํ ปณีตํ วตฺถุํ กาเมตีติ อนุรุทฺโธ. อนุโรโธติ อนุกูลตา. อยํ ปาฬิ ‘‘โส อุปฺปนฺนํ ลาภํ อนุรุชฺฌติ, อลาเภ ปฏิวิรุชฺฌตี’’ติ. Allí, 'anuruddha' significa el que se complace (anurujjhati), el que desea objetos excelentes y refinados. 'Anurodha' significa conformidad. El pasaje dice: 'Él se complace (anurujjhati) con la ganancia obtenida, y se irrita (paṭivirujjhati) ante la pérdida'. พฺยธ ตาฬเน. พฺยชฺฌติ. พฺยาโธ. พฺยาโธติ ลุทฺโธ. ตํ ตํ มิคํ พฺยชฺฌติ ตาเฬติ หึสตีติ พฺยาโธ. La raíz 'byadha' en el sentido de golpear (tāḷane). 'Byajjhati'. 'Byādho'. 'Byādho' significa cazador. Se le llama cazador ('byādho') porque hiere ('byajjhati'), golpea o daña a tal o cual ciervo. คุธ ปริเวฐเน. คุชฺฌติ. โคธา. La raíz 'gudha' en el sentido de envolver (pariveṭhane). 'Gujjhati'. 'Godhā' (iguana). มน ญาเณ. มญฺญติ, อวมญฺญติ, อติมญฺญติ. เสยฺยาทิวเสน มญฺญตีติ มาโน. ‘‘มญฺญนา, มญฺญิตตฺตํ, มาโน, อหงฺกาโร, อุนฺนติ, เกตุ, ปคฺคโห, อวเลโป’’ติ ปริยายา. La raíz 'mana' en el sentido de conocimiento (ñāṇe). 'Maññati' (concibe/piensa), 'avamaññati' (desprecia), 'atimaññati' (menosprecia). Se llama 'māno' (orgullo) cuando uno concibe en términos de ser mejor, etc. 'Maññanā', 'maññitattaṃ', 'māno', 'ahaṅkāro' (egocentrismo), 'unnati' (arrogancia), 'ketu' (estandarte), 'paggaho' (altanería) y 'avalepo' (presunción) son sus sinónimos. ชน [Pg.233] ชนเน. สกมฺมโกยํ ธาตุ. ‘‘ชญฺญตี’’ติมสฺส รูปํ, กโรตีติ อตฺโถ. การิเต – ชเนสิ ผุสฺสตี มมํ. ชนยติ, สุขํ ชเนติ, ชนยตีติ ชนโก, ปิตา, โย โกจิ วา นิพฺพตฺเตตา. ปุถุ กิเลเส ชเนตีติ ปุถุชฺชโน. ตตฺถ ‘‘ชเนติ ชนยตี’’ติ รูปานิ จุราทิคณํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ. กโรตีติ หิ เตสํ อตฺโถ. เหตุกตฺตุวเสนปิ ตทตฺโถ วตฺตพฺโพ ‘‘นิพฺพตฺเตตี’’ติ. La raíz 'jan' se usa en el sentido de engendrar (janana). Esta raíz es transitiva. Su forma es 'jaññati', con el significado de 'hacer'. En el sentido causativo: 'janesi' (él engendró), 'phussatī mamaṃ'. 'Janayati', 'sukhaṃ janeti' (produce felicidad); 'janayātīti janako' (aquel que produce es el progenitor, el padre, o cualquier otro que dé origen). 'Puthu kilese janetīti puthujjano' (aquel que engendra numerosos defilements es una persona mundana). Allí, las formas 'janeti' y 'janayati' se consideran formas de la clase curādi, teniendo el significado de 'hacer'. Ciertamente, su significado debe expresarse también mediante la voz causativa como 'dar origen' (nibbatteti). ชนี ปาตุภาเว. อีการนฺโตยํ อกมฺมโก ธาตุ, วิปุพฺโพ เจ, สกมฺมโก. ปุตฺโต ชายติ, ชาโต. ปุถุ กิเลสา ชายนฺติ เอตฺถาติ ปุถุชฺชโน. ชนนํ ชาติ, ‘‘สญฺชาติ, นิพฺพตฺติ, อภินิพฺพตฺติ, ขนฺธานํ ปาตุภาโว’’ติ ปริยายา. อิตฺถี ปุตฺตํ วิชายติ, อิตฺถี ปุตฺตํ วิชาตา. โส ปุริโส วิชาตมาตุยาปิ อมนาโป. อุปวิชญฺญา อิตฺถี. การิเต ‘‘ชาเปติ, ชาปยติ. อตฺถชาปิกา ปญฺญา’’ติ รูปานิ. La raíz 'janī' se usa en el sentido de manifestación (pātubhāva). Esta raíz, terminada en 'ī', es intransitiva; pero si lleva el prefijo 'vi-', es transitiva. 'Putto jāyati' (nace un hijo), 'jāto' (nacido). 'Puthu kilesā jāyanti etthāti puthujjano' (donde surgen numerosos defilements, es una persona mundana). 'Janana' es el nacimiento (jāti); 'sañjāti' (procreación), 'nibbatti' (surgimiento), 'abhinibbatti' (renacimiento), y 'manifestación de los agregados' (khandhānaṃ pātubhāvo) son sus sinónimos. 'Itthī puttaṃ vijāyati' (la mujer da a luz a un hijo), 'itthī puttaṃ vijātā' (la mujer ha dado a luz a un hijo). 'So puriso vijātamātuyāpi amanāpo' (ese hombre no es del agrado ni siquiera de la madre que lo parió). 'Upavijaññā itthī' (una mujer a punto de dar a luz). En el causativo se encuentran las formas 'jāpeti', 'jāpayati'. 'Atthajāpikā paññā' (la sabiduría que hace surgir el bienestar) son otros ejemplos. หน หึสายํ. อิธ หึสาวจเนน ฆฏฺฏนํ คเหตพฺพํ. สทฺโท โสตมฺหิ หญฺญติ. ปฏิหญฺญติ. พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเล โสเต ปฏิหญฺญติ. อิมานิ กตฺตุปทานิ. ภูวาทิคณํ ปน ปตฺวา ‘‘โลเหน เว หญฺญติ ชาตรูปํ, น ชาตรูเปน หนนฺติ โลห’’นฺติ ปาฬิยํ ‘‘หญฺญตี’’ติ ปทํ กมฺมปทํ, ชาตรูปํ โลเหน กมฺมาเรหิ หญฺญตีติ อตฺโถ. ‘‘หนนฺตี’’ติ ปทํ กตฺตุปทํ, โลหํ ชาตรูเปน กมฺมารา หนนฺตีติ หิ อตฺโถ. เอตฺถ หนนํ ปหรณนฺติ คเหตพฺพํ. La raíz 'han' se usa en el sentido de dañar (hiṃsā). Aquí, por el término 'hiṃsā' (daño), debe entenderse 'impacto' o 'choque' (ghaṭṭana). 'Saddo sotamhi haññati' (el sonido impacta en el oído). 'Paṭihaññati' (golpea contra). El discurso del Buda, el Bendito, impacta en el oído mundano. Estas son voces activas. Al pertenecer a la clase bhūvādi, sin embargo, en el canon (pāḷi) se encuentra: 'lohena ve haññati jātarūpaṃ, na jātarūpena hananti lohaṃ' (ciertamente el oro es golpeado por el hierro, pero no golpean el hierro con el oro); aquí la palabra 'haññati' es una forma pasiva, con el sentido de que el oro es golpeado por los herreros con el hierro. La palabra 'hananti' es una forma activa, pues el sentido es que los herreros golpean el hierro con el oro. Aquí, el acto de 'hanana' (matar/golpear) debe entenderse como golpear (paharaṇa). รูป รุปฺปเน. รุปฺปนํ กุปฺปนํ ฆฏฺฏนํ ปีฬนํ. รุปฺปติ. รูปํ, รุปฺปนํ. อิมสฺส ปน ‘‘รูป รูปกฺริยาย’’นฺติ จุราทิคเณ ฐิตสฺส ‘‘รูเปติ รูปยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. La raíz 'rūp' se usa en el sentido de ser afligido o alterado (ruppana). 'Ruppana' significa agitación (kuppana), impacto (ghaṭṭana) u opresión (pīḷana). 'Ruppati' (es afligido). 'Rūpa' (forma o materia), 'ruppana' (el acto de ser afligido). Para esta raíz, cuando se encuentra en la clase curādi en el sentido de 'la acción de la forma' (rūpakriyā), se obtienen las formas 'rūpeti' y 'rūpayati'. ตตฺถ [Pg.234] รูปนฺติ เกนฏฺเฐน รูปํ? รุปฺปนฏฺเฐน รูปํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ? รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา ‘รูป’นฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ? สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปติ, ชิฆจฺฉายปิ รุปฺปติ, ปิปาสายปิ รุปฺปติ, ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺเสนปิ รุปฺปติ, รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา ‘รุป’นฺติ วุจฺจตี’’ติ. Allí, ¿en qué sentido es 'rūpa' (forma/materia)? Se llama 'rūpa' en el sentido de ser afligido (ruppana). Así lo dijo el Bendito: '¿Y qué, monjes, es la forma? Monjes, se le llama materia (rūpa) porque es afligida (ruppati). ¿Por qué es afligida? Es afligida por el frío, es afligida por el calor, es afligida por el hambre, es afligida por la sed, es afligida por el contacto con tábanos, mosquitos, el viento, el sol y los reptiles. Monjes, se le llama materia porque es afligida'. ตตฺถ รุปฺปตีติ กุปฺปติ ฆฏฺฏิยติ ปีฬิยติ, ภิชฺชตีติ อตฺโถ. ภิชฺชตีติ วิการํ อาปชฺชติ, วิการาปตฺติ จ สีตาทิสนฺนิปาเต วิสทิสรูปปฺปวตฺติเยว. เอตฺถ จ กุปฺปตีติ เอเตน กตฺตุอตฺเถ รูปปทสิทฺธึ ทสฺเสติ, ฆฏฺฏิยติ ปีฬิยตีติ เอเตหิ กมฺมตฺเถ. โกปาทิกฺริยาเยว หิ รุปฺปนกฺริยาติ, โส ปน กตฺตุภูโต กมฺมภูโต จ อตฺโถ ภิชฺชมาโน นาม โหตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘ภิชฺชตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. Allí, 'ruppati' significa que se agita, se impacta, se oprime; el sentido es que se desintegra (bhijjati). 'Bhijjati' significa que experimenta una alteración (vikāra); y la alteración es precisamente la manifestación de formas disímiles ante la concurrencia del frío y otros factores. Aquí, con 'kuppati' (se agita) se muestra la formación del término 'rūpa' en sentido activo; con 'ghaṭṭiyati' (es impactado) y 'pīḷiyati' (es oprimido) se muestra en sentido pasivo. Pues la acción de agitación y demás es precisamente la acción de 'ruppana'; y se dice 'el sentido es que se desintegra' para mostrar este significado, a saber, que aquello que se está desintegrando es tanto el agente como el objeto. อถ วา รุปฺปตีติ รูปนฺติ กมฺมกตฺตุตฺเถ รูปปทสิทฺธิ วุตฺตา. วิกาโร หิ รุปฺปนนฺติ วุจฺจติ, เตเนว ภิชฺชตีติ อตฺโถติ กมฺมกตฺตุตฺเถน ภิชฺชตีติ สทฺเทน อตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ยทา กมฺมตฺเถ ‘‘รุปฺปตี’’ติ ปทํ, ตทา ‘‘สีเตนา’’ติอาทิ กตฺตุอตฺเถ กรณวจนํ. ยทา ปน ‘‘รุปฺปตี’’ติ ปทํ กตฺตุอตฺเถ กมฺมกตฺตุอตฺเถ วา, ตทา เหตุมฺหิ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. O bien, al decir 'ruppatīti rūpaṃ' se explica la formación del término 'rūpa' en el sentido de la voz media (kammakattuttha). Pues a la alteración se le llama 'ruppana'; por eso mismo, el significado se muestra con la palabra 'bhijjati' (se desintegra) en el sentido de la voz media. Allí, cuando la palabra 'ruppatī' está en voz pasiva, los términos como 'sītena' (por el frío) están en el caso instrumental con sentido de agente. Pero cuando la palabra 'ruppatī' está en voz activa o en voz media, entonces el caso instrumental debe entenderse en sentido de causa (hetu). รูปสทฺโท ขนฺธ ภว นิมิตฺต ปจฺจย สรีร วณฺณสณฺฐานาทีสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. อยญฺหิ ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ เอตฺถ รูปกฺขนฺเธ วตฺตติ. ‘‘รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติ เอตฺถ รูปภเว. ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธารูปานิ ปสฺสตี’’ติ [Pg.235] เอตฺถ กสิณนิมิตฺเต. ‘‘สรูปา ภิกฺขเว อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อรูปา’’ติ เอตฺถ ปจฺจเย. ‘‘อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ เอตฺถ สรีเร. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ เอตฺถ วณฺเณ. ‘‘รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน’’ติ เอตฺถ สณฺฐาเน. อิจฺเจวํ – La palabra 'rūpa' se emplea en los sentidos de agregado (khandha), existencia (bhava), signo (nimitta), condición (paccaya), cuerpo (sarīra), color (vaṇṇa), configuración (saṇṭhāna), etc. Ciertamente, en el pasaje 'cualquier forma (rūpa), sea pasada, futura o presente', se refiere al agregado de la forma (rūpakkhandha). En 'desarrolla el camino para el renacimiento en el plano de la forma', se refiere a la existencia en el plano de la forma (rūpabhava). En 'percatándose de lo inmaterial internamente, ve las formas externamente', se refiere al signo de un kasiṇa (kasiṇanimitta). En 'monjes, de las condiciones (sarūpā) surgen estados perjudiciales e inhábiles, no de la ausencia de condiciones (arūpā)', se refiere a la condición (paccaya). En 'el espacio delimitado llega a ser designado como cuerpo (rūpa)', se refiere al cuerpo (sarīra). En 'dependiendo del ojo y de las formas (rūpa) surge la conciencia visual', se refiere al color (vaṇṇa). En 'aquel que es medido por la forma, aquel que confía en la forma', se refiere a la configuración o apariencia (saṇṭhāna). De este modo: ขนฺเธ ภเว นิมิตฺเต จ, สรีเร ปจฺจเยปิ จ; วณฺเณ สณฺฐานอาทิมฺหิ, รูปสทฺโท ปวตฺตติ. La palabra 'rūpa' se aplica al agregado, a la existencia y al signo; también al cuerpo, a la condición, al color, a la configuración y otros sentidos similares. กุป โกเป. กุปฺปติ. กุปฺปนฺติ วาตสฺสปิ เอริตสฺส. โกโป, ปโกโป. วจีปโกปํ รกฺเขยฺย. La raíz 'kup' se usa en el sentido de ira (kopa). 'Kuppati' (se enoja o se agita). 'Kuppanti vātassapi eritassa' (se agitan incluso por el viento que sopla). 'Kopa', 'pakopa' (ira, perturbación). 'Vacīpakopaṃ rakkheyya' (uno debe guardarse de la perturbación en el habla). ตป สนฺตาเป. ตปฺปติ, สนฺตปฺปติ. สนฺตาโป. La raíz 'tap' se usa en el sentido de ardor o tormento (santāpa). 'Tappati', 'santappati' (arde, se atormenta). 'Santāpo' (tormento). ตป ปีณเน. ตปฺปติ. ตปฺปนํ. La raíz 'tap' también se usa en el sentido de satisfacción (pīṇane). 'Tappati' (está satisfecho). 'Tappanaṃ' (satisfacción). ทป หาเส. ทปฺปติ. La raíz 'dap' se usa en el sentido de júbilo (hāsa). 'Dappati' (se regocija o se enorgullece). ทีป ทิตฺติยํ. ทิปฺปติ. ทีโป. La raíz 'dīpa' se usa en el sentido de brillo (dittiyaṃ). 'Dippati' (brilla). 'Dīpo' (lámpara). ลุป อทสฺสเน. ลุปฺปนํ, โลโป, ลุตฺติ. La raíz 'lupa' se usa en el sentido de desaparición o elisión (adassana). 'Luppanaṃ', 'lopo', 'lutti' (omisión, elisión). ขิป เปรเณ. ขิปฺปติ. ขิปฺปํ. La raíz 'khipa' se usa en el sentido de impulsar o lanzar (peraṇe). 'Khippati'. 'Khippaṃ' (rápido). ลุภ คิทฺธิยํ. ลุพฺภติ. อตฺตโนเยว ชณฺณุกํ โอลุพฺภ ติฏฺฐติ. ลุพฺภนํ, โลโภ, ลุพฺภิตฺวา, ลุพฺภิตฺวาน, ลุพฺภิย, ลุพฺภิยาน, โอลุพฺภิตฺวา, โอลุพฺภิตฺวาน, โอลุพฺภิย, โอลุพฺภิยาน, ลุพฺภิตุํ, โอลุพฺภิตุํ. La raíz 'lubha' se usa en el sentido de codicia o avidez (giddhiyaṃ). 'Lubbhati' (codicia). 'Attanoyeva jaṇṇukaṃ olubbha tiṭṭhati' (permanece apoyado sobre sus propias rodillas). 'Lubbhanaṃ', 'lobho' (codicia), 'lubbhitvā', 'lubbhitvāna', 'lubbhiya', 'lubbhiyāna' (habiendo codiciado), 'olubbhitvā', 'olubbhitvāna', 'olubbhiya', 'olubbhiyāna' (habiéndose apoyado), 'lubbhituṃ' (para codiciar), 'olubbhituṃ' (para apoyarse). ตตฺถ โลโภติ ลุพฺภนฺติ เตน สตฺตา, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภ. เอตฺถ ปน ‘‘โลโภ ลุพฺภนา [Pg.236] ลุพฺภิตตฺตํ ราโค ตณฺหา ตสิณา มุจฺฉา เอชา วนํ วนโถ’’ อิจฺจาทีนิ โลภสฺส พหุนามานิ เวทิตพฺพานิ. Allí, 'lobha' (codicia) es aquello por lo cual los seres codician, o bien codicia por sí mismo, o simplemente el acto de codiciar; eso es 'lobha'. Además, se debe saber que existen muchos nombres para la codicia, tales como: 'lobha', 'lubbhanā' (codicia), 'lubbhitattaṃ' (el estado de estar codiciando), 'rāga' (lustre/pasión), 'taṇhā' (sed/deseo), 'tasiṇā' (ansia), 'mucchā' (atontamiento/obsesión), 'ejā' (inquietud), 'vana' (selva/deseo), 'vanatha' (maleza/deseo), etc. ขุภ สญฺจลเน. ขุพฺภติ, สํขุพฺภติ. ขุพฺภิตฺถนครํ. สงฺโขโภ. การิเต – โขเภติ, โขภยติ. La raíz 'khubha' se usa en el sentido de agitación o conmoción (sañcalane). 'Khubbhati', 'saṃkhubbhati' (se agita, se conmociona). 'Khubbhitthanagaraṃ' (la ciudad se conmocionó). 'Saṅkhobho' (conmoción). En el causativo: 'khobheti', 'khobhayatí' (agita). สมุ อุปสเม. จิตฺตํ สมฺมติ, อุปสมฺมติ, วูปสมฺมติ, สมโณ, สนฺติ, สนฺโต. La raíz 'samu' se usa en el sentido de apaciguamiento (upasama). 'Cittaṃ sammati' (la mente se calma), 'upasammati', 'vūpasammati' (se apacigua completamente), 'samaṇo' (asceta), 'santi' (paz), 'santo' (calmado). เอตฺถ สมโณติ สมฺมติ สนฺตจิตฺโต ภวตีติ สมโณ. การิตวเสน ปน กิเลเส สเมติ อุปสเมตีติ สมโณติ นิพฺพจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ‘‘ยํ สเมตีติ อิทํ อริยํ. สมยตีติธ สตฺตาน’’นฺติ ทฺเว การิตรูปานิ. Aquí, 'samaṇa' (asceta) es aquel que se calma y llega a tener una mente pacificada. Sin embargo, mediante el sentido causativo, debe entenderse la derivación como: aquel que aquieta o apacigua los defilements (kilese sameti upasametīti samaṇo). Pues se dice: 'porque él los aquieta (sametīti), esto es noble; aquí, aquietando (samayatīti) a los seres', siendo estas dos formas causativas. สมุ เขเท นิโรเธ จ. เขโท. กิลมนํ. นิโรโธ อภาวคมนํ. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส กาโย สมฺมติ. อคฺคิ สมฺมติ. สนฺโต. La raíz 'samu' también se usa en los sentidos de fatiga (kheda) y cese (nirodha). 'Kheda' significa cansancio o agotamiento (kilamana). 'Nirodha' es el llegar a la inexistencia. 'Addhānamaggappaṭipannassa kāyo sammati' (el cuerpo de quien ha emprendido un largo viaje se agota). 'Aggi sammati' (el fuego se apaga). 'Santo' (extinguido o agotado). สนฺตสทฺโท ‘‘ทีฆํ สนฺตสฺส โยชน’’นฺติอาทีสุ กิลนฺตภาเว อาคโต. ‘‘อยญฺจ วิตกฺโก อยญฺจ วิจาโร สนฺตา โหนฺติ สมิตา’’ติอาทีสุ นิรุทฺธภาเว. ‘‘อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม คมฺภีโร ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต’’ติอาทีสุ สนฺตญาณโคจรตายํ. ‘‘อุปสนฺตสฺส สทา สตีมโต’’ติอาทีสุ กิเลสวูปสเม. ‘‘สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตี’’ติอาทีสุ สาธูสุ. ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว มหาโจรา สนฺโต สํวิชฺชมานา’’ติอาทีสุ อตฺถิภาเว. เอตฺเถตํ วุจฺจติ – La palabra 'santa' aparece en el sentido de estar agotado en pasajes como 'larga es la yojana para el que está agotado' (dīghaṃ santassa yojana). En 'este pensamiento y este examen se calman y se apaciguan' (ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā), aparece en el sentido de haber cesado. En 'he alcanzado este Dhamma profundo, difícil de ver, difícil de comprender, pacífico y sublime' (adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto), se refiere a ser el objeto del conocimiento de paz. En 'para el que está en paz y siempre atento' (upasantassa sadā satīmato), se refiere al apaciguamiento de las impurezas. En 'los virtuosos verdaderamente declaran a los buenos' (santo have sabbhi pavedayantī), se refiere a los virtuosos. En 'monjes, existen estos cinco grandes ladrones' (pañcime bhikkhave mahācorā santo saṃvijjamānā), se refiere a la existencia. Sobre esto se dice: ‘‘กิลนฺตตฺเต [Pg.237] นิรุทฺธตฺเต, สนฺตธีโคจรตฺตเน; กิเลสูปสเม เจว, อตฺถิภาเว จ สาธุสุ; อิเมสุ ฉสุ ฐาเนสุ, สนฺตสทฺโท ปนาคโต’’ติ. 'En el estado de agotamiento, en la cesación, en ser el objeto de la sabiduría de paz, en el apaciguamiento de las impurezas, en la existencia y en los virtuosos; en estos seis sentidos se presenta la palabra santa'. ทมุ ทมเน. ทมฺมติ. ทนฺโต, ทโม, ทมนํ. การิเต ‘‘จิตฺตํ ทเมติ, ทมยตี’’ติ รูปานิ. Damu en el sentido de domar. Dammati. Danto, damo, damanaṃ. En las formas causales: 'doma la mente' (cittaṃ dameti, damayatī). ตตฺถ ทโมติ อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นามํ. ‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต. เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ‘‘ทโม’’ติ วุตฺโต. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ เอตฺถ ปญฺญา ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชนา’’ติ เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ทมุปสเมนา’’ติ เอตฺถ ขนฺติ ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา. อิจฺเจวํ – Allí, 'damo' es un nombre para la restricción de los sentidos y otros. Pues en 'domado por la verdad, dotado de autocontrol (damasā), conocedor de los Vedas, habiendo vivido la vida santa', la restricción de los sentidos se llama 'damo'. En 'si la verdad, el autocontrol (damā), la generosidad y la paciencia se encuentran más allá...', la sabiduría se llama 'damo'. En 'por la generosidad, por el autocontrol (damena), por la restricción y por evitar la falsedad', la práctica del uposatha se llama 'damo'. En 'por el apaciguamiento del autocontrol (damupasamenā)', la paciencia se llama 'damo'. Así pues: ‘‘อินฺทฺริยสํวโร ปญฺญา, ขนฺติ จาปิ อุโปสโถ; อิเม อตฺถา ปวุจฺจนฺติ, ทมสทฺเทน สาสเน’’ติ. 'La restricción de los sentidos, la sabiduría, la paciencia y también el uposatha; estos significados se declaran mediante la palabra dama en la enseñanza'. ยา คติปาปุเณสุ. ยายติ, ยายนฺติ. ปริยาโย. ยายมาโน มหาราชา, อทฺทา สีทนฺตเร นเค. ยายนฺโต. ยายนฺตมนุยายติ. ยาตานุยายี. ยายิตุํ, ยายิตฺวา อิจฺจาทีนิ. Yā en el sentido de ir y alcanzar. Yāyati, yāyanti. Pariyāyo. El gran rey, mientras avanzaba (yāyamāno), vio las montañas en medio del océano. Yāyanto. Sigue al que avanza (yāyantamanuyāyati). Yātānuyāyī. Yāyituṃ, yāyitvā, etc. เอตฺถ ปริยายสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต, ปริยายสทฺโท วารเทสนาการเณสุ สมนฺตโต คนฺตพฺพฏฺฐาเน จ สทิเส จ วตฺตติ. ‘‘กสฺส นุ โข อานนฺท อชฺช ปริยาโย ภิกฺขุนิโย โอวทิตุ’’นฺติอาทีสุ หิ วาเร วตฺตติ. ‘‘มธุปิณฺฑิกปริยาโยตินํ ธาเรหี’’ติอาทีสุ เทสนายํ. ‘‘อิมินาปิ โข เต ราชญฺญ ปริยาเยน เอวํ โหตู’’ติอาทีสุ [Pg.238] การเณ. ‘‘ปริยายปโถ’’ติอาทีสุ สมนฺตโต คนฺตพฺพฏฺฐาเน. ‘‘โกปสทฺโท โขภปริยาโย’’ติอาทีสุ สทิเส วตฺตติ. อิจฺเจวํ – Aquí se explica el significado de la palabra 'pariyāya'. La palabra 'pariyāya' se usa para referirse al turno, a la enseñanza, a la causa, al lugar al que se debe ir por todos lados y a lo que es similar. En '¿a quién le toca el turno (pariyāyo) hoy, Ānanda, para instruir a las monjas?', se usa en el sentido de turno. En 'guarda este discurso de la bola de miel (madhupiṇḍikapariyāyo)', se usa en el sentido de enseñanza. En 'Rājañña, por esta razón (pariyāyena) también debe ser así', se usa en el sentido de causa. En 'el camino circular' (pariyāyapatho), se usa en el sentido de un lugar al que se puede ir por todos lados. En 'la palabra ira es un sinónimo (pariyāyo) de agitación', se usa en el sentido de similar. Así pues: ปริยายรโว วาร-เทสนาการเณสุ จ; สมนฺตโตว คนฺตพฺพ-ฏฺฐาเน จ สทิเส สิยา. 'El término pariyāya puede ser turno, enseñanza y causa; y también un lugar al que se puede ir por todos lados y lo que es similar'. ริ วสเน. ริยติ. Ri en el sentido de habitar. Riyati. วิลี วิลีนภาเว. สปฺปิ วิลียติ. การิเต วิลาปยติ. Vilī en el sentido de estado disuelto. El ghee se disuelve (vilīyati). En el causal: hace disolver (vilāpayati). วา คติคนฺธเนสุ. วายติ. วาโย, วาโต. Vā en el sentido de movimiento y olor. Vāyati. Vāyo (aire), vāto (viento). สิวุ ตนฺตสนฺตาเน. สิพฺพติ, สํสิพฺพติ. สิพฺพํ, สิพฺพนฺโต. การิเต – สิพฺเพติ, สิพฺพยติ, สิพฺพาเปติ, สิพฺพาปยติ. Sivu en el sentido de extensión de hilos. Sibbati, saṃsibbati. Sibbaṃ (costura), sibbanto (cosiendo). En el causal: sibbeti, sibbayati, sibbāpeti, sibbāpayati. สิวุ คติโสสเนสุ. สิพฺพติ. Sivu en el sentido de movimiento y secado. Sibbati. ธิวุ ขิวุ นิทสฺสเน. ธิพฺพติ. ขิพฺพติ. Dhivu, khivu en el sentido de indicar. Dhibbati. Khibbati. สา ตนุกรเณ. สิยติ, สิยนฺติ. Sā en el sentido de adelgazar. Siyati, siyanti. สา อนฺตกมฺมนิ. สิยติ อนวเสสโต มานํ สิยติ สมุจฺฉินฺทตีติ อคฺคมคฺโค มานสนฺติ หิ วุตฺตํ. Sā en el sentido de poner fin. Siyati: el orgullo se termina sin dejar rastro, se corta completamente; pues se dice que el camino supremo [pone fin] al orgullo. สา อสฺสาทเน. รสํ สายติ. สายิตํ, สายนํ. Sā en el sentido de degustar. Degusta el sabor (rasaṃ sāyati). Sāyitaṃ (degustado), sāyanaṃ (degustación). สิ ปาณิปฺปสเว. สูยติ, ปสูยติ. ปสูตา คาวี. Si en el sentido de procreación de seres vivos. Sūyati, pasūyati. Una vaca que ha parido (pasūtā gāvī). กุสุ หรณทิตฺตีสุ. กุสยติ. Kusu en el sentido de llevar y brillar. Kusayati. สิลิส อาลิงฺคเน. สิลิสฺสติ. สิเลโส. Silisa en el sentido de abrazar. Silissati. Sileso (adhesión). กิลิส อุปตาเป. กิลิสฺสติ, สํกิลิสฺสติ. กิเลโส, สํกิเลโส. อิการโลเป กฺลิสฺสติ กฺเลโส [Pg.239] อิจฺจาทีนิ. อปิจ มลีนตาปิ กิลิสสทฺเทน วุจฺจติ, กิลิฏฺฐวตฺถํ ปริทหติ. ‘‘จิตฺเตน สํกิลิฏฺเฐน, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา’’ติอาทีสุ ธาตูนํ อเนกตฺถตาย. Kilisa en el sentido de aflicción. Kilissati (afligirse), saṃkilissati (corromperse). Kileso (impureza), saṃkileso (corrupción). Con la elisión de la vocal i: klissati, kleso, etc. Además, la suciedad también se expresa con la palabra kilisa: se viste con ropa sucia (kiliṭṭhavatthaṃ). En 'con la mente corrompida (saṃkiliṭṭhena), los hombres se corrompen', debido a que las raíces tienen múltiples significados. มส อปฺปีภาเว ขมายญฺจ. มสฺสติ. Masa en el sentido de falta de afecto y paciencia. Massati. ลีส อปฺปีภาเว. ลิสฺสติ. เลโส. ‘‘ลิส เลสเน’’ติปิ ปฐนฺติ อาจริยา. Līsa en el sentido de falta de afecto. Lissati. Leso. Los maestros también leen 'lisa lesane'. ตส ปิปาสายํ. ตสฺสติ, ปริตสฺสติ. ปริตสฺสนา, ตสิณา, ตสิโต. Tasa en el sentido de sed. Tassati, paritassati. Paritassanā (ansiedad), tasiṇā (avidez), tasito (sediento). ทุส โทสเน. ทุสฺสติ. โทโส, โทสนํ, โทสิโต. Dusa en el sentido de corromper. Dussati. Doso (enojo), dosanaṃ, dosito. ทุส อปฺปีติยํ. ทุสฺสติ, ปทุสฺสติ. โทโส, ปโทโส, ทุฏฺโฐ, ปทุฏฺโฐ, ทูสโก, ทูสิโต, ทูสนา. Dusa en el sentido de desagrado. Dussati, padussati. Doso, padoso, duṭṭho (corrompido), paduṭṭho, dūsako (el que corrompe), dūsito, dūsanā. อสุ เขเป. เขโป ขิปนํ. อสฺสติ. นิรสฺสติอาทิยติ จ ธมฺมํ. อิสฺสาโส. Asu en el sentido de lanzar. Lanzamiento, arrojar. Assati. Nirassati (descartar) y toma el Dhamma. Issāso (arquero). เอตฺถ จ นิรสฺสตีติ ฉฑฺเฑติ สตฺถารํ ตถา ธมฺมกฺขานาทีนิ. อิสฺสาโสติ อุสุํ อสฺสติ ขิปตีติ อิสฺสาโส, ธนุคฺคโห. Aquí, nirassatī significa que abandona al maestro, así como a las explicaciones del Dhamma, etc. Issāso significa que lanza (assati) una flecha, por lo tanto es un arquero (dhanuggaho). ยสุ ปยตเน. ยสฺสติ. นิยสกมฺมํ. Yasu en el sentido de esfuerzo. Yassati. Niyasakammaṃ. เอตฺถ จ เยน วินยกมฺเมน ‘‘นิสฺสาย เต วตฺถพฺพ’’นฺติ นิยสฺสิยติ ภชาปิยตีติ นิยโส พาลํ, ตํ นิยสกมฺมํ นาม. ‘‘กโรหิ เม ยกฺข นิยสกมฺม’’นฺติ เอตฺถ ปน นิคฺคหกมฺมํ นิยสกมฺมํ นาม. Aquí, el acto disciplinario por el cual se le ordena 'debes vivir en dependencia de esto' y se somete al necio se llama niyaso; ese es el llamado niyasakamma. Pero en 'haz por mí, Yakkha, el niyasakamma', aquí el acto de represión se llama niyasakamma. ภสฺส ภสฺสเน. ภสฺสติ. ภสฺสํ, ภสฺสการโก. Bhassa en el sentido de hablar. Habla. Discurso, el que habla. วส สทฺเท. สกุโณ วสฺสติ. อธโม มิคชาตานํ, สิงฺคาโล ตาต วสฺสติ. มณฺฑูโก วสฺสติ. Vasa en el sentido de sonido. El pájaro canta. El más bajo de las especies animales, el chacal, oh querido, grita. La rana croa. นส [Pg.240] อทสฺสเน. นสฺสนธมฺมํ นสฺสติ. ปนสฺสติ. วินสฺสติ. นสฺส วสลิ, จร ปิเร วินสฺส. นฏฺโฐ, วินฏฺโฐ. การิเต – นาเสติ, นาสยติ. Nasa en el sentido de desaparición. Lo que tiene la naturaleza de perecer, perece. Se desvanece. Se destruye. «¡Perece, mujer de baja casta! ¡Vete, despreciable, perece!». Perecido, destruido. En el causativo: hace perecer, destruye. สุส โสสเน. ปณฺณํ สุสฺสติ. การิเต – วาโต ปณฺณํ โสเสติ, โสสยติ. กมฺเม – วาเตน ปณฺณํ โสสิยติ. ภาเว กฺริยาปทมปฺปสิทฺธํ. โสโส, สุกฺขํ กฏฺฐํ. สุสฺสํ, สุสฺสนฺโต. สุสฺสมาโน ทหโท. Susa en el sentido de secarse. La hoja se seca. En el causativo: el viento seca la hoja. En el pasivo: la hoja es secada por el viento. La forma verbal impersonal no es común. Secado, madera seca. Secándose, el que se seca. El lago secándose. ตุส ตุฏฺฐิยํ. ตุสฺสติ, สนฺตุสฺสติ. สนฺตุฏฺฐิ, สนฺโตโส, โตสนํ, ตุฏฺฐพฺพํ, ตุสฺสิตพฺพํ, ตุสิตา. การิเต ‘‘โตเสติ’’ อิจฺจาทีนิ. Tusa en el sentido de satisfacción. Se satisface, se contenta. Contentamiento, alegría, satisfacción, lo que debe ser satisfecho, lo que es digno de alegría, los dioses Tusita. En el causativo: «alegra», etc. หา ปริหานิยํ. หายติ, ปริหายติ. หายนฺติ ตตฺถ วฬวา. ภาเว ‘‘ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา, โส ปหียิสฺสตี’’ติ จ ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ จ รูปํ. กมฺเม กฺริยาปทมปฺปสิทฺธํ. ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ อิทํ ปน ‘‘หา จาเค’’ติ วุตฺตสฺส ภูวาทิคณิกธาตุสฺส รูปํ ‘‘ราคํ ปชหตี’’ติ กตฺตุปทสฺส ทสฺสนโต. Hā en el sentido de disminución. Disminuye, decae. Allí las yeguas disminuyen. En la forma impersonal: «el miedo, el temblor o el erizamiento de los pelos, eso será abandonado» y «el apego es abandonado» son las formas. La forma verbal en pasivo no es común. «El apego es abandonado»: esta es una forma de la raíz de la clase bhūvādi mencionada como «hā en el sentido de abandonar», debido a que se observa como el sujeto de «abandona el apego». นห พนฺธเน. นยฺหติ. อุปนยฺหติ. สนฺนยฺหติ. สนฺนาโห. สนฺนทฺโธ. Naha en el sentido de atar. Ata. Guarda rencor. Se arma. Armadura. Armado. มุห เวจิตฺเต. มุยฺหติ, สมฺมุยฺหติ, ปมุยฺหติ. โมโห, ปโมโห. มูฬฺโห. โมมูโห ปุริโส. โมมูหํ จิตฺตํ. การิเต – โมเหติ. ปโมหโก. เอตฺถ จ โมมูโหติ อวิสทตาย โมมูโห, มหามูฬฺโหติ อตฺโถ. Muha en el sentido de confusión. Se confunde, se engaña totalmente, se obnubila. Delirio, gran delirio. Confundido. Un hombre muy necio. Una mente muy confundida. En el causativo: engaña. El que engaña. Y aquí, momūho significa muy necio debido a la falta de claridad; el significado es «muy confundido». สห สุห สตฺติยํ. สยฺหติ. สุยฺหติ. Saha y suha en el sentido de capacidad. Se soporta. Se puede. นฺหา [Pg.241] โสเจยฺเย. นฺหายติ, อปฺปกฺขรานํ พหุภาเว นหายติ. นหายิตฺวา, นฺหายิตฺวา. นหานํ, นฺหานํ. สีสํ นฺหาโต. เอตฺถ จ สีสํ นฺหาโตติ สีสํ โธวิตฺวา นฺหาโตติ อตฺโถ คเหตพฺโพ โปราเณหิ อนุมตตฺตา. Nhā en el sentido de limpieza. Se baña; con el aumento de sílabas es nahāyati. Habiendo bañado. El baño. Bañado la cabeza. Y aquí, «bañado la cabeza» debe entenderse como «habiendo lavado la cabeza y bañado», por haber sido aprobado por los antiguos. สินิห ปีติยํ. สินิยฺหติ. สิเนหโก, สิเนหิโต, สินิทฺโธ. ปุตฺเต สิเนโห อชายถ. อิการโลเปน สฺเนโห. ตถา หิ ‘‘นิสฺเนหมภิกงฺขามี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. Siniha en el sentido de afecto. Amar. Afectuoso, amado, afectuoso (suave). El afecto por el hijo nació. Con la elisión de la letra «i», se vuelve sneho. Así se ve en el canon: «Deseo el estado sin afecto». วิริฬ ลชฺชายํ โจทเน จ. วิริฬิโต. ลชฺชาวเสน อตฺโถ ปสิทฺโธ, น โจทนาวเสน. ตถา หิ ‘‘วิริฬิโตติ ลชฺชิโต’’ติ อตฺถสํวณฺณกา ครู วทนฺติ ‘‘ลชฺชนาการปฺปตฺโต’’ติ จ. Viriḷa en el sentido de vergüenza y exhortación. Avergonzado. El significado es conocido por el sentido de vergüenza, no por el de exhortación. Así, los maestros comentaristas dicen que «viriḷito significa avergonzado» y «aquel que ha alcanzado un estado de vergüenza». ทิวาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ; สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ. Hasta aquí se han visto las raíces de la clase divādi por mí según mi capacidad; habiendo buscado otras también en los Suttas, apréndanlas según el significado apropiado. ทิวาทิคโณยํ. Este es el grupo divādi. สฺวาทิคณิก El grupo svādi. สุ สวเน. ‘‘สุโณติ, สุณาติ. สุณึสุ. ปฏิสฺสุณิ, ปฏิสฺสุณึสุ. อสฺโสสิ, อสฺโสสุํ. ปจฺจสฺโสสิ, ปจฺจสฺโสสุํ’’ อิจฺจาทีนิ, ‘‘สุณิสฺสติ, โสสฺสติ’’ อิจฺจาทีนิ จ ภวนฺติ. อพฺภาสวิสเย ‘‘สุสฺสูสติ, สุสฺสูสา’’ อิจฺจาทีนิ. อนพฺภาสวิสเย – สาวโก, โสโต, สุณํ, สุณนฺโต, สุณมาโน, สุยฺยมาโน, สวนํ, สุตํ. อสุยิตฺถาติ วา สุตํ. สุตวา, โสตํ, โสโณ, สุณิตุํ, โสตุํ. สุณิตฺวา, สุณิย, สุณิยาน, สุตฺวา, สุตฺวาน. การิเต – สาเวติ, สาวยติ. กมฺเม – สทฺโท สุยฺยติ, สูยติ จ. ภาเว ปทรูปมปฺปสิทฺธํ. Su en el sentido de escuchar. «Escucha, oye. Escucharon. Respondió, respondieron. Escuchó, escucharon», etc., y ocurren «escuchará», etc. En el caso de reduplicación: «desea escuchar, deseo de escuchar», etc. En el caso de no reduplicación: discípulo, el oído (o corriente), escuchando, el que escucha, el que es escuchado, escuchado (pasivo), el acto de escuchar, lo oído. O «fue escuchado» es suta. El que posee lo oído (instruido), el oído, perro, para escuchar, para oír. Habiendo escuchado. En el causativo: hace oír, anuncia. En el pasivo: el sonido es oído. La forma verbal impersonal no es conocida. ตตฺถ [Pg.242] สาวโกติ อนฺเตวาสิโก, โส ทุวิโธ อาคตปฺผโล อนาคตปฺผโล จ, ตตฺถ อาคตปฺผโล สวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาโตติ ‘‘สาวโก’’ติ วุจฺจติ, อิตโร ครูนํ โอวาทํ สุณาตีติ ‘‘สาวโก’’ติ. สาวโก, อนฺเตวาสิโก, สิสฺโสติ ปริยายา. Allí, sāvako (discípulo) significa el que reside cerca; él es de dos tipos: el que ha alcanzado el fruto y el que no lo ha alcanzado. De ellos, el que ha alcanzado el fruto es llamado «sāvako» porque nace en el nacimiento noble al final de la escucha; el otro es «sāvako» porque escucha el consejo de los maestros. Sāvako, antevāsiko (residente) y sisso (alumno) son sinónimos. เอตฺถ สุตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม สทฺธึ โสตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเรน. สุตสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ อนุปปเทน, สุตสทฺโท จ – Aquí explicamos la extracción del significado de la palabra suta junto con la extracción del significado de la palabra sota. La palabra suta ocurre con prefijo, sin prefijo y sin palabra compuesta; y la palabra suta: คมเน วิสฺสุเต ตินฺเต, นิโยโค’ปจิเตปิ จ; สทฺเท จ โสตทฺวารานุ-สารญาเตสุ ทิสฺสติ. Se ve en los sentidos de movimiento, famoso, húmedo, aplicación y también acumulación; en el sonido y en lo conocido siguiendo la puerta del oído. ตถา หิ ‘‘เสนาย ปสุโต’’ติอาทีสุ คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต’’ติอาทีสุ วิสฺสุตธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺส ปุริสปุคฺคลสฺสา’’ติอาทีสุ ตินฺตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘เย ฌานปฺปสุตา ธีรา’’ติอาทีสุ อนุยุตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติอาทีสุ อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาต’’นฺติอาทีสุ สทฺโทติ อตฺโถ. ‘‘พหุสฺสุโต โหติ สุตธโร สุตสนฺนิจโย’’ติอาทีสุ โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธมฺมธโรติ อตฺโถ. Así, en «pasuto (ido) con el ejército», etc., el significado es «yendo». En «el que ve el Dhamma escuchado», etc., el significado es «Dhamma famoso». En «la mujer apasionada para el hombre apasionado», etc., el significado es «húmedo». En «aquellos sabios dedicados a la meditación», etc., el significado es «aplicados». En «por ustedes se ha acumulado un mérito no pequeño», etc., el significado es «acumulado». En «visto, oído, percibido, conocido», etc., el significado es «sonido». En «es muy instruido, guardián de lo oído, acumulador de lo oído», etc., el significado es «el que guarda el Dhamma conocido a través de la puerta del oído». โสตสทฺโทปิ อเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา เหส – La palabra sota también tiene múltiples distinciones de significado. Así: มํสวิญฺญาณญาเณสุ, ตณฺหาทีสุ จ ทิสฺสติ; ธารายํ อริยมคฺเค, จิตฺตสนฺตติยมฺปิ จ. Se ve en el oído físico, en la conciencia auditiva y en el conocimiento; en la avidez (sed), etc.; en la corriente [de agua], en el Noble Camino y también en la continuidad mental. ‘‘โสตายตนํ[Pg.243], โสตธาตุ, โสตินฺทฺริย’’นฺติอาทีสุ โสตสทฺโท มํสโสเต ทิสฺสติ, ‘‘โสเตน สทฺทํ สุตฺวา’’ติอาทีสุ โสตวิญฺญาเณ. ‘‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา’’ติอาทีสุ ญาณโสเต. ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมินฺติ, ยานิ เอตานิ โสตานิ มยา กิตฺติตานิ ปกิตฺติตานิ อาจิกฺขิตานิ เทสิตานิ ปญฺญปิตานิ ปฏฺฐปิตานิ วิวริตานิ วิภตฺตานิ อุตฺตานีกตานิ ปกาสิตานิ. เสยฺยถิทํ? ตณฺหาโสโต ทิฏฺฐิโสโต กิเลสโสโต ทุจฺจริตโสโต อวิชฺชาโสโต’’ติอาทีสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติอาทีสุ อุทกธารายํ. ‘‘อริยสฺเสตํ อาวุโส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อธิวจนํ, ยทิทํ โสโต’’ติอาทีสุ อริยมคฺเค. ‘‘ปุริสสฺส จ วิญฺญาณโสตํ ปชานาติ อุภยโต อพฺโพจฺฉินฺนํ อิธโลเก ปติฏฺฐิตญฺจ ปรโลเก ปติฏฺฐิตญฺจา’’ติอาทีสุ จิตฺตสนฺตติยนฺติ. En «base del oído, elemento del oído, facultad del oído», etc., la palabra sota se ve como el oído físico; en «habiendo oído un sonido con el oído», etc., en la conciencia auditiva. En «con el elemento del oído divino», etc., en el oído del conocimiento. En «cualesquiera corrientes haya en el mundo... las cuales han sido por mí proclamadas, explicadas, manifestadas... a saber: la corriente de la avidez, la corriente de las opiniones, la corriente de las máculas, la corriente de la mala conducta, la corriente de la ignorancia», etc., en estos cinco fenómenos. En «el Bienaventurado vio un gran tronco de madera siendo arrastrado por la corriente del río Ganges», etc., en la corriente de agua. En «este, amigos, es un nombre para el Noble Camino Octuple: la corriente», etc., en el Noble Camino. En «él conoce la corriente de conciencia de una persona, ininterrumpida en ambos lados, establecida en este mundo y establecida en el otro mundo», etc., en la continuidad mental. โสโณติ สุนโข. โส หิ สามิกสฺส วจนํ สุณาตีติ โสโณติ วุจฺจติ. Soṇo significa perro. Pues se llama soṇo porque escucha la palabra de su dueño. อิมานิ ตทภิธานานิ – Estas son sus denominaciones: สุนโข สารเมยฺโย จ, สุโณ สูโน จ กุกฺกุโร; โสโณ สฺวาโน สุวาโน จ, สาฬุโร มิคทํสโน. Sunakho, sārameyyo, suṇo, sūno, kukkuro; soṇo, svāno, suvāno, sāḷuro, migadaṃsano. สา สุนิธาติ’เม สทฺทา, ปุมาเนสุ ปวตฺตเร; สุนขี กุกฺกุรี สี’ติ, อิเม อิตฺถีสุ วตฺตเร. Sā, sunidhā: estas palabras se usan para los machos; sunakhī, kukkurī, sī: estas se usan para las hembras. สุนขา สารเมยฺยาติ, อาทิ พหุวโจ ปน; ปวตฺตติ ปุมิตฺถีสุ, อญฺญตฺราปิ อยํ นโย; Pero el plural sunakhā, sārameyyā, etc., se usa para machos y hembras; este método se aplica también en otros casos. กุกฺกุโรติ [Pg.244] อยํ ตตฺถ, พาลกาเล รเวน เว; มหลฺลเกปิ สุนเข, รูฬฺหิยา สมฺปวตฺตติ. Allí, la palabra kukkuro se debe ciertamente a su sonido en el tiempo de cachorro; se aplica también a un perro viejo por uso convencional. ตถา หิ อฏฺฐกถาจริยา กุกฺกุรชาตเก ‘‘เย กุกฺกุรา ราชกุลมฺหิ วฑฺฒา, โกเลยฺยกา วณฺณพลูปปนฺนา’’ติอิมสฺมึปเทเส เอวมตฺถํ วณฺณยึสุ ‘‘เย กุกฺกุราติ เย สุนขา. ยถา หิ ตรุโณปิ ปสฺสาโว ปูติมุตฺตนฺติ ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ‘‘ชรสิงฺคาโล’ติ, โกมลาปิ คฬาจีลตา ‘ปูติลตา’ติ, สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ‘ปูติกาโย’ติ วุจฺจติ, เอวเมว วสฺสสติโกปิ สุนโข ‘กุกฺกุโร’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา มหลฺลกา กายูปปนฺนาปิ เต ‘กุกฺกุรา’ตฺเวว วุตฺตา’’ติ. En efecto, los maestros de los comentarios en el Kukkurajātaka, al comentar el pasaje: «aquellos perros (kukkurā) que son criados en la corte real, de buena raza, dotados de belleza y fuerza», explicaron el significado de esta manera: «“aquellos perros” se refiere a los canes. Así como la orina incluso cuando es fresca se llama “orina rancia” (pūtimutta), y un chacal incluso nacido ese mismo día se llama “chacal viejo” (jarasiṅgālo), y la enredadera gaḷācī incluso cuando es tierna se llama “enredadera podrida” (pūtilatā), y el cuerpo incluso cuando es de color dorado se llama “cuerpo impuro” (pūtikāyo), del mismo modo, un perro incluso de cien años se llama “kukkuro”; por lo tanto, incluso siendo grandes y corpulentos, se les llama simplemente “kukkurā”». กิ หึสายํ. กิโณติ, กิณาติ, กิณนฺติ. Ki en el sentido de dañar. Kiṇoti, kiṇāti, kiṇanti (daña, dañan). สก สามตฺถิเย. สมตฺถภาโว สามตฺถิยํ, ยถา ทกฺขิยํ. สกฺกุณาติ, สกฺกุณนฺติ. อสกฺขิ. สกฺขิสฺสติ. สกฺโก. สกฺกี. Saka en el sentido de capacidad. Sāmatthiya significa el estado de ser capaz, como dakkhiya (destreza). Sakkuṇāti, sakkuṇanti (puede, pueden). Asakkhi (pudo). Sakkhissati (podrá). Sakko (capaz). Sakkī (poderoso). เอตฺถ สกฺโกติ เทวราชา. โส หิ ปรหิตํ สกหิตญฺจ กาตุํ สกฺกุณาตีติ สกฺโก. อปิจ สกฺยกุลชาโต โย โกจิปิ. ตถา หิ ‘‘อถ โข มหานาโม สกฺโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ภควนฺตญฺจ ปิงฺคิโย มํ สกฺก สมุทฺธราหีติ อาลปิ. สกฺยา วต โภ กุมารา ปรมสกฺยา วต โภ กุมารา’’ติ วจนมุปาทาย สพฺเพปิ สกฺยกุเล ชาตา ‘‘สกฺยา’’ติ จ ‘‘สากิยา’’ติ จ ‘‘สกฺกา’’ติ จ วุจฺจนฺติ. เอตฺถ สฺวาทิตฺเตปิ อเนกสฺสรธาตุโต เอโกว อุณาปจฺจโย โหติ, น ณุ ณาปจฺจยาติ ทฏฺฐพฺพํ. Aquí, Sakko es el rey de los devas. Él es Sakka porque es capaz (sakkuṇāti) de realizar el beneficio de los demás y el suyo propio. Además, se refiere a cualquier persona nacida en el clan Sakya. En efecto, se ha dicho: «entonces Mahānāmo el Sakya», etc. Piṅgiya se dirigió al Bendito diciendo: «oh Sakka, sálvame». Basándose en la expresión «¡oh jóvenes Sakyas!, ¡oh jóvenes supremos Sakyas!», todos los nacidos en el clan Sakya son llamados «Sakyā», «Sākiyā» y «Sakkā». Aquí debe entenderse que, aunque se trate de una raíz con múltiples vocales en el grupo svādi, solo se aplica el sufijo uṇā, no los sufijos ṇu o ṇā. ขี [Pg.245] ขเย. ขีโณติ. ขีณาติ. ขีณา ชาติ. ขีโณ. อโยคา ภูริสงฺขโย. Khī en el sentido de destrucción. Khīṇoti, khīṇāti (se agota). Khīṇā jāti (el nacimiento se ha agotado). Khīṇo (agotado). Ayogā bhūrisaṅkhayo (por la falta de práctica, se destruye la sabiduría). เค สทฺเท. คิโณติ, คิณาติ. Ge en el sentido de sonido. Giṇoti, giṇāti (suena). จิ จเย. ณการสฺส นการตฺตํ. ปาการํ จิโนติ. จิตํ กุสลํ. เจโต ปุคฺคโล. Ci en el sentido de acumulación. La 'ṇ' se convierte en 'n'. Cinoti pākāraṃ (construye un muro). Citaṃ kusalaṃ (mérito acumulado). Ceto puggalo (una persona que ha acumulado [méritos]). รุ อุปตาเป. รุโณติ, รุณาติ. Ru en el sentido de tormento. Ruṇoti, ruṇāti (atormenta). ราธ สาธ สํสิทฺธิยํ. ราธุณาติ. สาธุณาติ. ราธนํ. อาราธนํ. สาธนํ. Rādha y sādha en el sentido de realización completa. Rādhuṇāti. Sādhuṇāti. Rādhanaṃ (logro). Ārādhanaṃ (realización). Sādhanaṃ (cumplimiento). ปี ปีติยํ. ปีโณติ, ปีณาติ. ปีติ, ปิโย. Pī en el sentido de alegría. Pīṇoti, pīṇāti (se alegra). Pīti (gozo), piyo (querido). อป ปาปุเณ สมฺภุ จ. ปาปุโณติ, ปาปุณาติ. ปตฺโต. สพฺพญฺญุตํ สตฺถา ปตฺโต. สมฺปตฺโต ยมสาธนํ. สมฺภุณาติ, น กิญฺจิ อตฺถํ อภิสมฺภุณาติ. สมฺภุณนฺโต, อภิสมฺภุณมาโน. Apa en el sentido de alcanzar y sambhu. Pāpuṇoti, pāpuṇāti (alcanza). Patto (alcanzado). El Maestro alcanzó la omnisciencia. Sampatto yamasādhanaṃ (llegó a la morada de Yama). Sambhuṇāti, na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti (logra, no logra ningún beneficio). Sambhuṇanto (logrando), abhisambhuṇamāno (consiguiendo). ตตฺถ ปตฺโตติ ปสทฺโท อุปสคฺโค ‘‘ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ ปสทฺโท วิย. ตถา หิ ‘‘ปตฺโต’’ติ เอตฺถ ปาปุณีติ อตฺเถ ปปุพฺพสฺส อปธาตุสฺส ปกาเร ลุตฺเต ตปจฺจยสฺส ทฺวิภาโว ภวติ. ตตฺถ น อภิสมฺภุณาตีติ น สมฺปาปุณาติ, น สาเธตีติ วุตฺตํ โหติ. En ese contexto, en 'patto', el prefijo 'pa' es como en 'pappoti'. En efecto, en 'patto', que significa 'alcanzó', cuando se elide la 'p' de la raíz 'apa' precedida por el prefijo 'pa', se produce la duplicación del sufijo 'ta'. Allí, 'na abhisambhuṇāti' significa que no alcanza plenamente, no logra. ขิป เขเป. ขิปุณาติ. ขิปฺปํ. ขิปฺปนฺติ มจฺฉปญฺชโร. Khipa en el sentido de lanzar. Khipuṇāti (lanza). Khippaṃ (rápido). Khippanti macchapañjaro (una red de pesca es lanzada). อาป พฺยาปเน. อาปุณาติ. อาโป. Āpa en el sentido de difusión. Āpuṇāti (se difunde). Āpo (agua). มิ ปกฺเขปเน. มิโนติ. มิตฺโต. Mi en el sentido de insertar. Minoti (inserta). Mitto (amigo). เอตฺถ จ สพฺพคุยฺเหสุ นิมิยติ ปกฺขิปิยตีติ มิตฺโต. ‘‘มิตฺโต หเว สตฺตปเทน โหตี’’ติ วจนํ ปน โวหารวเสน วุตฺตํ, น อตฺถวเสน. วุจฺเจยฺย เจ, โย โกจิ อวิสฺสาสิโก [Pg.246] อตฺตโน ปฏิวิรุทฺโธปิ จ มิตฺโต นาม ภเวยฺย, น เจวํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ ปน ทฏฺฐพฺพํ ‘‘สตฺตปทวีติหารมตฺเตนปิ สห คจฺฉนฺโต สห คจฺฉนฺตสฺส ปิยวาจานิจฺฉารเณน อญฺญมญฺญํ อาลาปสลฺลาปกรณมตฺเตน มิตฺโต นาม โหตีติ วตฺตพฺพํ. กึการณา? ทฬฺหวิสฺสาโส มิตฺโต นาม น ภเวยฺยาติ มิตฺตสฺส คุณปสํสาวเสน เอวํ วุตฺต’’นฺติ. En este contexto, 'mitto' es aquel en quien se depositan (nimiyati) todos los secretos. Sin embargo, la declaración: «un amigo se hace ciertamente con siete pasos», se dice en sentido convencional, no en sentido literal. Si se dijera [literalmente], cualquier persona en la que no se confía o incluso un oponente podría ser llamado amigo; pero no debe verse así. Más bien, debe entenderse de esta manera: «incluso caminando juntos solo siete pasos, al emitir palabras agradables y conversar entre sí, se puede decir que uno es un amigo». ¿Por qué? Se dice así como una alabanza de las cualidades de un amigo, para indicar que un amigo no tiene por qué ser únicamente alguien de profunda confianza. วุ สํวรเณ. วุโณติ, วุณาติ, สํวุโณติ, สํวุณาติ. ปณฺฑิโต สีลสํวุโต. Vu en el sentido de restricción. Vuṇoti, vuṇāti, saṃvuṇoti, saṃvuṇāti (restringe). El sabio está restringido por la virtud (sīlasaṃvuto). สุ อภิสเว. อภิสโว นาม ปีฬนํ มนฺถนํ สนฺธานํ สินฺหานํ วา. สุโณติ, สุณาติ. Su en el sentido de extracción. La extracción (abhisavo) se refiere a presionar, agitar, unir o verter. Suṇoti, suṇāti (extrae). สิ พนฺธเน. สิโนติ. Si en el sentido de atar. Sinoti (ata). สิ นิสาเน. สิโณติ, สิณาติ. นิสิตสตฺถํ. Si en el sentido de afilar. Siṇoti, siṇāti (afila). Nisitasatthaṃ (un arma afilada). น หิ นูนายํ สา ขุชฺชา, ลภติ ชิวฺหาย เฉทนํ; สุนิสิเตน สตฺเถน, เอวํ ทุพฺภาสิตํ ภณํ; «Pues ciertamente esa jorobada recibirá el corte de su lengua; al hablar tales maledicencias, con un arma bien afilada». เอตฺถ ภณนฺติ ภณนฺตี. En este pasaje, 'bhaṇanti' significa 'hablando'. วุส ปาคพฺพิเย. ปาคพฺพิยํ นาม กายวาจามเนหิ ปคพฺพภาโว. วุสุณาติ. Vusa en el sentido de insolencia. La insolencia (pāgabbiyaṃ) es el estado de ser atrevido en cuerpo, palabra y mente. Vusuṇāti (es insolente). อสุ พฺยาปเน. อสุณาติ. อสฺสุ. Asu en el sentido de difusión. Asuṇāti (se difunde). Assu (lágrimas). หิ คติพุทฺธีสุ อุปตาเป จ. หิโนติ. Hi en los sentidos de movimiento, inteligencia y tormento. Hinoti. เอตฺถ ปน อสมานนฺตตฺเตปิ สมานตฺถานํ สโมธานํ วุจฺจติ. En este caso, se menciona la combinación de significados similares aunque no sean idénticos. ติก ติค สฆ ทิกฺข กิวิ จิริ ชิริ ทาส ทุ หึสายํ. ติกุณาติ. ติคุณาติ. สฆุณาติ. ทิกฺขุณาติ. กิวุณาติ[Pg.247]. จิรุณาติ. ชิรุณาติ. ทาสุณาติ. ทุโณติ, ทุณาตีติ รูปานิ หึสาวาจกานิ ภวนฺติ. Tika, tiga, sagha, dikkha, kivi, ciri, jiri, dāsa, du en el sentido de dañar. Tikuṇāti, tiguṇāti, saghuṇāti, dikkhuṇāti, kivuṇāti, ciruṇāti, jiruṇāti, dāsuṇāti, duṇoti, duṇāti; estas formas tienen el significado de dañar. สุวาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ; สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณวฺโห อตฺถยุตฺติโต. Estas raíces del grupo svādi han sido vistas por mí según mi capacidad; busquen otras en los textos y agréguenlas según corresponda a su significado. สฺวาทิคโณยํ. Este es el grupo svādi. กิยาทิคณิก Grupo kiyādi. กี ทพฺพวินิมเย. ทพฺพวินิมโย กยวิกฺกยวเสน ภณฺฑสฺส ปริวตฺตนํ. กิณาติ, กิณนฺติ. วิกฺกิณาติ, วิกฺกิณนฺติ. เกตุํ, กิณิตุํ. วิกฺเกตุํ, วิกฺกิณิตุํ. กิณิตฺวา, วิกฺกิณิตฺวา. กีตํ ภณฺฑํ. กโย, วิกฺกโย. วิกฺกิเณยฺย หเนยฺย วา. "Kī" en el sentido de intercambio de bienes (dabbavinimaye). El intercambio de bienes es la permuta de una mercancía mediante la compra y la venta. Kiṇāti, kiṇanti (compra). Vikkiṇāti, vikkiṇanti (vende). Ketuṃ, kiṇituṃ (para comprar). Vikketuṃ, vikkiṇituṃ (para vender). Kiṇitvā, vikkiṇitvā (habiendo comprado/vendido). Kītaṃ bhaṇḍaṃ (mercancía comprada). Kayo (compra), vikkayo (venta). Vikkiṇeyya haneyya vā (podría vender o matar). ขิ คติยํ. ขิณาติ. อติขิโณ สโร. ขํ, ขานิ. นการสฺส ณการตฺตํ. "Khi" en el sentido de movimiento (gatiyaṃ). Khiṇāti (va). Atikhiṇo saro (una flecha que ha ido más allá). Khaṃ (el cielo), khāni (los cielos). Se da la transformación del sonido 'n' en 'ṇ'. ตตฺถ ขิณาตีติ คจฺฉติ. อติขิโนติ อติคโต. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เสนฺติ จาปาติขิณาว, ปุราณานิ อนุตฺถุน’’นฺติ. ตตฺถ จาปาติขิณา’ติ จาปโต อติขิณา อติคตา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘จาปาติขิณาติ จาปโต อติขิณา จาปา วินิมุตฺตาติ อตฺโถ’’ติ ปทตฺถวิวรณํ กตํ, ตมฺปิ คตตฺถญฺเญว สนฺธาย อธิปฺปายตฺถวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺร ขนฺติ สคฺโค. โส หิ กตปุญฺเญหิ คนฺตพฺพตฺตา ‘‘ข’’นฺติ วุจฺจติ. ขานีติ สคฺคา. Allí, "khiṇāti" significa "va". "Atikhiṇo" significa "ido más allá". Aquí está el texto de la Pāḷi: "senti cāpātikhiṇāva, purāṇāni anutthunanti" (yacen como flechas disparadas desde un arco, lamentando las cosas pasadas). Allí, "cāpātikhiṇā" significa idas más allá del arco. En el Comentario, sin embargo, se da la explicación de la palabra: "'cāpātikhiṇā' significa idas más allá del arco, liberadas del arco"; se debe entender que esto también se hace con la intención del significado de "ir". Allí, "khaṃ" es el cielo (saggo). Pues se llama "kha" porque es a donde deben ir aquellos que han realizado méritos. "Khāni" significa los cielos. จิ จเย. ปุญฺญํ จินาติ. ปาการํ จินาติ. ปารมิโย วิจินาติ, วิจินติ จ. ปุปฺผํ โอจินาติ, โอจินติ วา. ปจินาติ. ปจินิตฺวา. จิตํ กุสลํ. จโย สญฺจโย. จิโต ปากาโร. จินาตีติ เจโต, อิฏฺฐกวฑฺฒกี. โย สตฺโต ปุญฺญสญฺจโย[Pg.248]. ‘‘สญฺจโย ราสิ สมูโห ปิณฺโฑ คโณ สงฺโฆ กทมฺโพ วคฺโค กโร ฆฏา’’อิจฺเจวมาทโย ปริยายา. "Ci" en el sentido de acumulación (caye). Puññaṃ cināti (acumula mérito). Pākāraṃ cināti (construye un muro). Pāramiyo vicināti o vicinati (investiga o acumula las perfecciones). Pupphaṃ ocināti o ocinati (recoge una flor). Pacināti. Pacinitvā. Citaṃ kusalaṃ (mérito acumulado). Cayo, sañcayo (acumulación). Cito pākāro (muro construido). El que construye (cinātīti) es "ceto", un albañil de ladrillos. El ser que es una acumulación de méritos. "Sañcayo" (acumulación), "rāsi" (montón), "samūho" (grupo), "piṇḍo" (masa), "gaṇo" (tropa), "saṅgho" (asamblea), "kadambo" (multitud), "vaggo" (clase), "karo" (pila), "ghaṭā" (conjunto); estos y otros similares son sinónimos. ชิ ชเย. ชินาติ, วิชินาติ, ชินิยติ. เชตา, ชิโน. ชิโต มาโร. มารํ ชิโต. ชิตวา, ชิตาวี, ชิตพฺโพ, เชยฺโย, ชยนํ, ชิตํ, วิชิตํ, ชโย, ปราชยนํ, ปราชโย. ยสฺส ชิตํ นาวชียติ. ชิตมสฺส โนยาติ โกจิ โลเก. ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ, มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย. "Ji" en el sentido de victoria (jaye). Jināti, vijināti (vence), jiniyati (es vencido). Jetā (vencedor), Jino (el Victorioso). Jito māro (Mara es vencido). Māraṃ jito (el que venció a Mara). Jitavā, jitāvī (vencedor), jitabbo (lo que debe ser vencido), jeyyo (vencible), jayanaṃ (victoria), jitaṃ, vijitaṃ (la victoria/lo vencido), jayo (triunfo), parājayanaṃ, parājayo (derrota). "Cuya victoria no puede ser deshecha". "Su victoria nadie en el mundo puede seguirla". "Esta es la victoria del glorioso Buda, y la derrota del malvado Mara". ตตฺถ เชตาติ ชินาตีติ เชตา, โย โกจิ ปุคฺคโล. อชินีติ ชิโน, สพฺพญฺญู ธมฺมราชา. กึ โส อชินิ? ปาปเก อกุสเล ธมฺเม มาราทิอรโย จ. อิติ ปาปเก อกุสเล ธมฺเม มาราทโย จ อรโย อชินีติ ชิโน. วุตฺตมฺปิ เจตํ – Allí, "jetā" es el que vence, cualquier persona. "Jino" es el que ha vencido (ajinīti), el Rey del Dhamma Omnisciente. ¿Qué venció él? Los estados mentales perjudiciales y los enemigos como Mara y otros. Así, "Jino" es aquel que venció los estados perjudiciales y a los enemigos como Mara y otros. También se ha dicho esto: ‘‘มาทิสา เว ชินา โหนฺติ, เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ; ชิตา เม ปาปกา ธมฺมา, ตสฺมาหํ อุปก ชิโน’’ติ, «Ciertamente, los vencedores son como yo, aquellos que han alcanzado la destrucción de las impurezas (āsava); he vencido los estados perjudiciales, por lo tanto, Upaka, soy un Victorioso (Jina)». ‘‘ตถาคโต ภิกฺขเว อภิภู อนภิภูโต’’ติ จ. Y: «Monjes, el Tathāgata es el que vence, no el vencido». ชินสทฺโท หิ เกวโล สพฺพญฺญุมฺหิ ปวตฺตติ, โสปปโท ปน ปจฺเจกพุทฺธาทีสุ ตมฺหิ จ ยถารหํ ปวตฺตติ. ‘‘ปจฺเจกชิโน, โอธิชิโน, อโนธิชิโน, วิปากชิโน, อวิปากชิโน’’ติ อิมาเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ. El término "Jina", cuando se usa solo, se refiere al Omnisciente; sin embargo, con un término adicional, se refiere a los Paccekabuddhas y otros, y a él mismo según corresponda. "Paccekajino" (Buda Solitario Victorioso), "odhijino" (vencedor limitado), "anodhijino" (vencedor ilimitado), "vipākajino" (vencedor del resultado), "avipākajino" (vencedor sin resultado); estos son ejemplos aquí. ชิ ชานิยํ. ชินาติ, น ชินาติ น ชาปเย, ชิโน รถสฺสํ มณิกุณฺฑเล จ, ปุตฺเต จ ทาเร จ ตเถว ชิโน. ชิโน ธนญฺจ ทาเส จ. "Ji" en el sentido de pérdida o privación (jāniyaṃ). Jināti (pierde); "no vence ni hace que otros pierdan", "ha perdido su carro, sus caballos, sus aretes de gemas, sus hijos y su esposa igualmente". "Ha perdido su riqueza y sus sirvientes". ญา [Pg.249] อวโพธเน. ชานาติ, ญายติ, นายติ. อนิมิตฺตา น นายเร. ชญฺญา โส ยทิ หาปเย. มา มํ ชญฺญูติ อิจฺฉติ. ‘‘อิเม อมฺหาก’’นฺติ ญาตพฺพฏฺเฐน ญาติ, ญาตโก. ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ. ญาตโก โน นิสินฺโนติ. ญาตพฺพํ เญยฺยํ, สงฺขารวิการลกฺขณนิพฺพานปญฺญตฺติธมฺมา. อีทิเสสุ ฐาเนสุ เญยฺยสทฺโท เอกนฺเตน นปุํสโก, วาจฺจลิงฺคตฺเต สพฺพลิงฺคิโก, ยถา? เญยฺโย ผสฺโส. เญยฺยา เวทนา. เญยฺยํ จิตฺตํ. เญยฺโย ปุริโส, เญยฺยา อิตฺถี, เญยฺยํ ธนนฺติ จ. "Ñā" en el sentido de comprensión (avabodhane). Jānāti (conoce), ñāyati, nāyati (es conocido). "Los sin señales no son conocidos". "Él conocería si hubiera una pérdida". "Desea: 'que no me conozcan'". Se llama "ñāti" (pariente) o "ñātako" porque debe ser conocido con el pensamiento: "estos son nuestros". "Parientes, amigos y compañeros". "¿Está sentado nuestro pariente?". "Ñātabbaṃ", "ñeyyaṃ" (lo que debe conocerse o lo cognoscible): son las formaciones (saṅkhāra), las alteraciones (vikāra), las características (lakkhaṇa), el Nibbāna y los conceptos (paññatti). En tales contextos, la palabra "ñeyya" es exclusivamente neutra; pero cuando tiene función de adjetivo (vāccaliṅgatte), toma todos los géneros, ¿cómo? "Ñeyyo phasso" (el contacto cognoscible), "ñeyyā vedanā" (la sensación cognoscible), "ñeyyaṃ cittaṃ" (la mente cognoscible). "Ñeyyo puriso" (el hombre cognoscible), "ñeyyā itthī" (la mujer cognoscible), "ñeyyaṃ dhananti" (la riqueza cognoscible). ถุ อภิตฺถเว. ถุนาติ. อภิตฺถุนาติ. ถุติ, อภิตฺถุติ. ถวนา, อภิตฺถวนา, ถุโต, อภิตฺถุโต. "Thu" en el sentido de alabanza (abhitthave). Thunāti, abhitthunāti (alaba). Thuti, abhitthuti (elogio). Thavanā, abhitthavanā (alabanza), thuto, abhitthuto (alabado). ถุ นิตฺถุนเน. ถุนาติ. "Thu" en el sentido de gemido o lamento (nitthunane). Thunāti (lamenta). อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม,อปารุตทฺวาเร อทานสีเล; เนสฺสาม ตํ ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตา,สมปฺปิตา เนรยิกา ทุกฺเขน; ปุราณานิ อนุตฺถุน’’นฺติ จ ปโยโค. El uso es: «¡Levántate, Revatī, de naturaleza malvada, con la puerta abierta y sin hábito de dar! Te llevaremos a donde gimen (thunanti) los desdichados, los habitantes del infierno entregados al sufrimiento; lamentando las cosas pasadas (purāṇāni anutthuna)». ทุ หึสายํ. ทุนาติ. มิตฺตทฺทุ. ทุโม. "Du" en el sentido de daño (hiṃsāyaṃ). Dunāti (daña). Mittaddu (traidor de amigos). Dumo (árbol). เอตฺถ มิตฺตทฺทูติ มิตฺตํ ทุนาติ หึสติ ทุพฺภตีติ มิตฺตทฺทุ. อตฺร ‘‘เวทา น ตาณาย ภวนฺติ ตสฺส, มิตฺตทฺทุโน ภูนหุโน นรสฺสา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ทุโมติ ทุนิยติ เคหสมฺภาราทิอตฺถาย หึสิยติ ฉินฺทิยติ, ปณฺณปุปฺผาทิอตฺถิเกหิ วา ปณฺณปุปฺผาทิหรเณน ปีฬิยตีติ ทุโม. Aquí, "mittaddū" significa que daña, perjudica o traiciona a un amigo. Como ejemplo de la Pāḷi: «los Vedas no sirven de protección para aquel hombre que traiciona a sus amigos (mittadduno) y que destruye la vida fetal (bhūnahuno)». "Dumo" (árbol) se llama así porque es dañado (duniyati), es decir, es herido o cortado para obtener materiales de construcción para casas y demás, o es afligido por aquellos que buscan hojas, flores, etc., al quitarle dichas hojas y flores. ธู กมฺปเน. ธุนาติ. ธูโม, โธนา, โธโน, ธุโต. ธุนนฺโต วากจีรานิ, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา. "Dhū" en el sentido de agitación o sacudida (kampane). Dhunāti (sacude). Dhūmo (humo), dhonā (sabiduría), dhono (el sabio/purificado), dhuto (sacudido/ascético). "Sacudiendo mis vestiduras de corteza, iré entonces por el firmamento". ตตฺถ [Pg.250] ธูโมติ ธุนาติ กมฺปตีติ ธูโม. ธูมสทฺโท โกเธ ตณฺหาย วิตกฺเก ปญฺจสุ กามคุเณสุ ธมฺมเทสนายํ ปกติธูเมติ อิเมสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. ‘‘โกโธ ธูโม ภสฺมานิ โมสวชฺช’’นฺติ เอตฺถ หิ โกเธ วตฺตติ. ‘‘อิจฺฉา ธูมายิโต สทา’’ติ เอตฺถ ตณฺหายํ. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควโต อวิทูเร ธูมายนฺโต นิสินฺโน โหตี’’ติ เอตฺถ วิตกฺเก. Allí, "dhūmo" (humo) es lo que se agita o se mueve. El término "dhūmo" se emplea para la ira, el deseo, el pensamiento (vitakka), los cinco hilos de los placeres sensuales, la enseñanza del Dhamma y el humo común. En «la ira es humo, las mentiras son cenizas», se usa para la ira. En «el deseo siempre está humeando», se usa para el deseo. En «en aquella ocasión, un cierto monje estaba sentado humeando (sumido en pensamientos) cerca del Bendito», se usa para el pensamiento. ‘‘ปงฺโก จ กามา ปลิโป จ กามา,ภยญฺจ เมตํ ติมุลํ ปวุตฺตํ; รโช จ ธูโม จ มยา ปกาสิโต,หิตฺวา ตุวํ ปพฺพช พฺรหฺมทตฺตา’’ติ «El lodo son los placeres sensuales y el fango son los placeres sensuales; esto ha sido llamado miedo y raíz del mal; el polvo y el humo han sido declarados por mí; ¡abandónalos, Brahmadatta, y parte [a la vida monástica]!» เอตฺถ ปญฺจสุ กามคุเณสุ. ‘‘ธูมํ กตฺตา โหตี’’ติ เอตฺถ ธมฺมเทสนายํ. ‘‘ธโช รถสฺส ปญฺญาโน, ธูโม ปญฺญานมคฺคิโน’’ติ เอตฺถ ปกติธูเม. อิจฺเจวํ – Aquí se refiere a los cinco hilos de los placeres sensuales. En «se convierte en un hacedor de humo», se refiere a la enseñanza del Dhamma. En «la bandera es la señal del carro, el humo es la señal del fuego», se refiere al humo común. De este modo: โกธตณฺหาวิตกฺเกสุ, ปญฺจกามคุเณสุ จ; เทสนายญฺจ ปกติ-ธูเม ธูโม ปวตฺตติ. «El término humo (dhūmo) se emplea para la ira, el deseo, los pensamientos, los cinco hilos de placeres sensuales, la enseñanza y el humo ordinario». โธนาติ ปญฺญา. วุตฺตญฺเหตํ นิทฺเทเส ‘‘โธนา วุจฺจติ ปญฺญา, ยา ปญฺญา ปชานนา สมฺมาทิฏฺฐิ, กึการณา โธนาติ วุจฺจติ ปญฺญา? ยํ ตาย ปญฺญาย กายทุจฺจริตํ ธุตญฺจ โธตญฺจ สนฺโธตญฺจ นิทฺโธตญฺจ, วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ ธุตญฺจ โธตญฺจ สนฺโธตญฺจ นิทฺโธตญฺจ. ตํการณา โธนา วุจฺจติ ปญฺญา. อถ วา สมฺมาทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ธุตา จ โธตา จ สนฺโธตา จ นิทฺโธตา จ, ตํการณา โธนา วุจฺจติ ปญฺญา’’ติ. ‘‘โธนสฺส หิ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก, ปกปฺปิตา ทิฏฺฐิ ภวาภเวสู’’ติ อยเมตฺถ ปาฬิ นิทสฺสนํ[Pg.251]. อตฺร โธนา อสฺส อตฺถีติ โธโน, ตสฺส โธนสฺสาติ นิพฺพจนํ. ธาตูนมเนกตฺถตาย ธูธาตุ กมฺปนตฺเถปิ โธวนตฺเถปิ วตฺตติ. "Dhonā" significa sabiduría. Pues se ha dicho esto en el Niddesa: «se llama 'dhonā' a la sabiduría, que es el conocimiento, la visión correcta. ¿Por qué razón se llama 'dhonā' a la sabiduría? Porque por esa sabiduría, la mala conducta corporal ha sido sacudida (dhuta), lavada (dhota), limpiada (sandhota) y purificada (niddhota); la mala conducta verbal y mental han sido sacudidas, lavadas, limpiadas y purificadas. Por esa razón, se llama 'dhonā' a la sabiduría. O bien, la visión correcta ha sacudido, lavado, limpiado y purificado la visión incorrecta; por esa razón se llama 'dhonā' a la sabiduría». El ejemplo de la Pāḷi aquí es: «Para el sabio (dhonassa), ciertamente, no hay en ningún lugar del mundo una visión imaginada en los diversos estados de existencia». Aquí, "dhonassa" es la derivación de "el que posee dhonā" (dhono). Debido a que las raíces tienen múltiples significados, la raíz "dhū" se emplea tanto en el sentido de agitar como en el de lavar. มุน ญาเณ. มุนาติ. โมนํ, มุนิ. อิมสฺมึ ฐาเน ธาตุยา อาขฺยาตตฺเต เอกนฺเตน อนฺตโลโป ภวติ. โสภิตตฺเถรคาถายํ ปน อนาคตวจเน อุการสฺส วุทฺธิวเสน ‘‘อหํ โมเนน โมนิสฺส’’นฺติ รูปนฺตรญฺจ ทิสฺสติ. ตตฺถ โมนิสฺสนฺติ ชานิสฺสํ. นามตฺเต อนฺตโลโป น โหติ. ตตฺถ โมนนฺติ กิญฺจาปิ ‘‘น โมเนน มุนิ โหตี’’ติ เอตฺถ ตุณฺหีภาโว ‘‘โมน’’นฺติ วุจฺจติ, ตถาปิ อิธ ‘‘ญาเณ’’ติ วจนโต น โส อธิปฺเปโต, ญาณเมวาธิปฺเปตํ, ตสฺมา โมเนยฺยปฏิปทาสงฺขาตํ มคฺคญาณโมนมฺปิ คเหตพฺพํ. มุนีติ มุนาติ ชานาติ หิตาหิตํ ปริจฺฉินฺทตีติ มุนิ. อถ วา ขนฺธาทิโลเก ตุลํ อาโรเปตฺวา มินนฺโต วิย ‘‘อิเม อชฺฌตฺติกา ขนฺธา, อิเม พาหิรา’’ติอาทินา นเยน อิเม อุโภ อตฺเถ มุนาตีติ มุนิ. เตนาห ภควา – Muna [significa] en conocimiento. Munāti [conoce]. Monaṃ [silencio/sabiduría], muni [sabio]. En este lugar, por el hecho de ser la raíz un verbo, se produce necesariamente la elisión final. Sin embargo, en la gāthā del Thera Sobhita, en el tiempo futuro, se ve una forma alternativa: ‘ahaṃ monena monissaṃ’ [con sabiduría sabré], debido al aumento de la vocal ‘u’. Allí, ‘monissaṃ’ significa ‘sabré’. En el sustantivo no ocurre la elisión final. Allí, aunque en el pasaje ‘no por el silencio (monena) se es un sabio (muni)’ se denomina ‘mona’ al estado de silencio, sin embargo, aquí, por la mención de ‘en conocimiento’, no se refiere a eso, sino que se refiere al conocimiento mismo; por lo tanto, debe tomarse también el ‘mona’ como el conocimiento del sendero conocido como la práctica de la sabiduría (moneyyapaṭipadā). ‘Muni’: se dice ‘muni’ porque conoce (munāti), sabe, discierne lo beneficioso y lo perjudicial. O bien, como quien mide con una balanza en el mundo de los agregados, etc., conoce estos dos significados de la manera ‘estos son los agregados internos, estos son los externos’, por eso es un sabio (muni). Por ello dijo el Bienaventurado: ‘‘น โมเนน มุนิ โหติ, มูฬฺหรูโป อวิทฺทสุ; โย จ ตุลํว ปคฺคยฺห, วรมาทาย ปณฺฑิโต. «No por el silencio se es un sabio, si se es de naturaleza necia e ignorante; pero aquel sabio que, como sosteniendo una balanza, toma lo mejor». ปาปานิ ปริวชฺเชติ, ส มุนิ เตน โส มุนิ; โย มุนาติ อุโภ โลเก, มุนิ เตน ปวุจฺจตี’’ติ. «Evita los males, él es un sabio; por eso es un sabio. Aquel que conoce ambos mundos, por eso es llamado sabio». อปราเปตฺถ ภวติ อตฺถวิภาวนา. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ, กายโมเนยฺยาทีสุ วา อญฺญตรํ, เตน สมนฺนาคตตฺตา ปุคฺคโล ‘‘มุนี’’ติ วุจฺจติ. โส ปเนส อคาริยมุนิ อนคาริยมุนิ เสกฺขมุนิ อเสกฺขมุนิ ปจฺเจกมุนิ มุนิมุนีติ อเนกวิโธ[Pg.252]. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิปิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสกฺขมุนีติ สตฺต เสกฺขา. อเสกฺขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ตถา หิ อายสฺมาปิ สาริปุตฺโต อาห ‘‘มุนีติ วุจฺจติ ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. Además, aquí hay una explicación del significado. ‘Muni’: se llama ‘mona’ al conocimiento, o a uno de los tipos de sabiduría como la sabiduría corporal (kāyamoneyya), etc.; por estar dotado de ello, a la persona se le llama ‘muni’ (sabio). Este sabio es de diversos tipos: el sabio de hogar (agāriyamuni), el sabio sin hogar (anagāriyamuni), el sabio en entrenamiento (sekkhamuni), el sabio más allá del entrenamiento (asekkhamuni), el sabio solitario (paccekamuni) y el sabio de sabios (munimuni). Allí, ‘sabio de hogar’ es un laico que ha alcanzado el fruto [del sendero] y comprende la enseñanza. ‘Sabio sin hogar’ es un renunciante de tal condición. ‘Sabio en entrenamiento’ se refiere a los siete tipos de personas en entrenamiento (sekkhā). ‘Sabio más allá del entrenamiento’ es el Arahant que ha destruido las impurezas. ‘Sabio solitario’ es el Paccekabuddha. ‘Sabio de sabios’ es el Sammāsambuddha (el Buda perfectamente iluminado). Así, también el venerable Sāriputta dijo: ‘Muni es como se llama al Tathāgata, al Arahant, al Sammāsambuddha’». ปู ปวเน. ปวนํ โสธนํ. ปุนาติ. ปุญฺญํ, ปุตฺโต, ทนฺตโปณํ. Pū [significa] en purificación. Pavanaṃ significa limpieza. Punāti [purifica]. Puññaṃ [mérito], putto [hijo], dantapoṇaṃ [limpiador de dientes]. เอตฺถ จ ปุญฺญนฺติ อตฺตโน การกํ ปุนาติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. อถ วา ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนํ ตํสนฺตานํ ปุนาติ วิโสเธตีติ ปุญฺญํ. กินฺตํ? สุจริตํ กุสลกมฺมํ. สกมฺมิกตฺตา ธาตุสฺส การิตวเสน อตฺถวิวรณํ ลพฺภติ. ปุตฺโตติ อตฺตโน กุลํ ปุนาติ โสเธตีติ ปุตฺโต. เอวญฺจ สติ หีนชจฺจานํ จณฺฑาลาทีนํ ปุตฺโต นาม น ภเวยฺยาติ น วตฺตพฺพํ สทฺทานมตฺถกถนสฺส นานปฺปกาเรน ปวตฺติโต, ตสฺมา อตฺตโน ปิตุ หทยํ ปูเรตีติ ปุตฺโตติ เอวมาทินาปิ นิพฺพจนํ คเหตพฺพเมว. นานาธาตุวเสนปิ หิ ปทานิ สิทฺธึ สมุปคจฺฉนฺติ. Y aquí, ‘puñña’ es lo que purifica (punāti), limpia al propio autor; por eso es mérito (puñña). O bien, donde surge por sí mismo, purifica, limpia ese flujo de continuidad; por eso es mérito. ¿Qué es eso? La conducta correcta (sucarita), la acción kármica saludable (kusalakamma). Debido a que la raíz es transitiva, se obtiene la explicación del significado mediante el sentido causal. ‘Putto’ (hijo) es quien purifica, limpia el propio linaje; por eso es hijo. Y si esto fuera así, no debería decirse que no existe el nombre ‘putto’ para los hijos de personas de baja casta como los caṇḍālas; como la explicación del significado de las palabras se presenta de diversas maneras, debe aceptarse también la definición como ‘aquel que llena (pūreti) el corazón de su propio padre es un hijo (putto)’. Pues las palabras alcanzan su formación mediante diversas raíces. ปุตฺโต จ นาม อตฺรโช เขตฺรโช อนฺเตวาสิโก ทินฺนโกติ จตุพฺพิโธ. ตตฺถ อตฺตานํ ปฏิจฺจ ชาโต อตฺรโช นาม. สยนปีเฐ ปลฺลงฺเก อุเรติ เอวมาทีสุ นิพฺพตฺโต เขตฺรโช นาม. สนฺติเก สิปฺปุคฺคณฺหนโก อนฺเตวาสิโก นาม. โปสาปนตฺถาย ทินฺโน ทินฺนโก นาม ทนฺตโปณนฺติ ทนฺเต ปุนนฺติ วิโสเธนฺติ เอเตนาติ ทนฺตโปณํ, ทนฺตกฏฺฐํ. El llamado hijo (putto) es de cuatro tipos: el nacido de uno mismo (atrajo), el nacido en el campo [seno/regazo] (khetrajo), el discípulo residente (antevāsiko) y el adoptado (dinnako). Allí, el nacido en dependencia de uno mismo es el nacido de uno mismo. El nacido en el lugar de descanso, el asiento, el trono o el pecho es el nacido en el campo. El que aprende un arte en presencia de uno es el discípulo residente. El entregado para ser criado es el hijo adoptado. ‘Dantapoṇa’ es aquello con lo que purifican (punanti), limpian los dientes; por eso es un limpiador de dientes o palillo de madera. ปี ตปฺปนกนฺตีสุ. ปิณาตีติ ปีติ. เอตฺถ จ ปีตีติ ปีณนํ ปีติ, ตปฺปนํ กนฺตีติ จ วุตฺตํ โหติ. อิทํ ภาววเสน นิพฺพจนํ. อิทํ [Pg.253] ปน เหตุกตฺตุวเสน ปิณยตีติ ปีติ, ตปฺเปตีติ อตฺโถ. Pī [significa] en satisfacción y deleite. Piṇātīti pīti [aquello que satisface es el gozo]. Y aquí se dice que ‘pīti’ es satisfacción (pīṇana), saciedad y deleite. Esta es la definición según el estado de ser (bhāva). Pero según el sentido causal, piṇayatīti pīti: significa que satisface (tappeti). สา ปเนสา ขุทฺทกาปีติ ขณิกาปีติ โอกฺกนฺติกาปีติ อุพฺเพคาปีติ ผรณาปีตีติ ปญฺจวิธา โหติ. ตตฺถ ขุทฺทกาปีติ สรีเร โลมหํสนมตฺตเมว กาตุํ สกฺโกติ. ขณิกาปีติ ขเณ ขเณ วิชฺชุปฺปาทสทิสา โหติ. โอกฺกนฺติกาปีติ สมุทฺทตีรํ วีจิ วิย กายํ โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวา ภิชฺชติ. อุพฺเพคาปีติ พลวตี โหติ กายํ อุทฺธคฺคํ กตฺวา อากาเส ลงฺฆาปนปฺปมาณา โหติ. ผรณาปีติยา ปน อุปฺปนฺนาย สกลสรีรํ ธมิตฺวา ปูริตวตฺถิ วิย มหตา อุทโกเฆน ปกฺขนฺทปพฺพตกุจฺฉิ วิย จ อนุปริผุฏํ โหติ, เอวํ ปญฺจวิธา ปีติ, สา สมฺปิยายนลกฺขณตฺตา ‘‘ปิณาตี’’ติ ปีตีติ สุทฺธกตฺตุวเสนปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. เอตฺถ ‘‘ปิยายติ, ปิตา, ปิโย, เปโม’’ติอาทีนิ ปีธาตุยา เอว รูปานิ. ตตฺถ ‘‘ปุตฺตํ ปิยายตีติ ปิตา’’ติ วทนฺติ. ปิยายิตพฺโพติ ปิโย. เปมนํ เปโม. Este [gozo] es de cinco tipos: gozo menor (khuddakāpīti), gozo momentáneo (khaṇikāpīti), gozo inundante (okkantikāpīti), gozo transportador (ubbegāpīti) y gozo pervasivo (pharaṇāpīti). Allí, el gozo menor solo puede causar el erizamiento de los vellos del cuerpo. El gozo momentáneo es como un relámpago que ocurre momento a momento. El gozo inundante se rompe sobre el cuerpo una y otra vez como las olas en la orilla del mar. El gozo transportador es poderoso, eleva el cuerpo y tiene la medida de hacerlo saltar por el aire. Cuando surge el gozo pervasivo, todo el cuerpo se expande como una vejiga llena de aire o como una cueva de montaña inundada por una gran corriente de agua. Así es el gozo quíntuple; debido a su característica de ser placentero, es apropiado decir que es gozo (pīti) porque satisface (piṇāti), según el sentido de agente puro. Aquí, términos como ‘piyāyati’ [amar], ‘pitā’ [padre], ‘piyo’ [querido], ‘pemo’ [afecto] son formas de la raíz pī. Allí dicen: ‘porque ama al hijo es padre (pitā)’. ‘Piyo’ es el que debe ser amado. ‘Pemo’ es el afecto. มา ปริมาเณ. มินาติ. มานํ, ปริมาณํ, มตฺตํ, มตฺตา, มโน, วิมานํ, มินิตพฺพํ, เมตพฺพํ, ฉายา เมตพฺพา. อีทิเสสุ ฐาเนสุ อนียปจฺจโย น ลพฺภติ. Mā [significa] en medida. Mināti [mide]. Mānaṃ [medida], parimāṇaṃ [dimensión], mattaṃ [cantidad], mattā [medida], mano [mente], vimānaṃ [mansión celestial], minitabbaṃ [lo que debe ser medido], metabbaṃ [lo que puede medirse], chāyā metabbā [la sombra debe ser medida]. En tales lugares, no se obtiene el sufijo ‘aniya’. เอตฺถ มโนติ เอกาย นาฬิยา เอกาย จ ตุลาย มินมาโน วิย อารมฺมณํ มินาติ ปริจฺฉินฺทตีติ มโน. วิเสสโต มินิยเต ปริจฺฉินฺทิยเตติ วิมานํ, เทวานํ ปุญฺญพเลน นิพฺพตฺตพฺยมฺหํ เทวนิเกตํ. ยํ วิมานํ อุปโสภิตํ, ปภาสติมิทํ พฺยมฺหนฺติ จ อาทินา โถมิยติ. Aquí, la mente (mano) es lo que mide, delimita el objeto, como si estuviera midiendo con una vasija (nāḷī) o una balanza (tulā). ‘Vimāna’ es lo que es medido, delimitado de manera especial; es la morada celestial de los dioses surgida por el poder de sus méritos. Se alaba diciendo: ‘aquella mansión que está embellecida, este palacio resplandece’. มี หึสายํ. มินาติ. มีโน, กุมีนํ. Mī [significa] en violencia [o daño]. Mināti [daña]. Mīno [pez], kumīnaṃ [trampa para peces]. เอตฺถ [Pg.254] มีโนติ มจฺโฉ. มจฺฉสฺส หิ ‘‘มีโน มจฺโฉ อมฺพุโช วาริโช วาริจโร’’ติ อเนกานิ นามานิ. วิเสสนามานิ ปน ‘‘อมโร ขลิโส จนฺทกุโล กนฺทผลิ อินฺทผลิ อินฺทวโล กุลิโส วามิ กุงฺกุตโล กณฺฑิโก สกุโล มงฺคุโร สิงฺคี สตวงฺโก โรหิโต ปาฐีโน กาโณ สวงฺโก ปาวุโส’’ อิจฺเจวมาทีนิ, ‘‘ติมิ ติมิงฺคโล’’ อิจฺเจวมาทีนิ จ ภวนฺติ. กุมีนนฺติ กุจฺฉิเตนากาเรน มจฺเฉ มินนฺติ หึสนฺติ เอเตนาติ กุมีนํ, มจฺฉพนฺธนปญฺชโร. โส ปน ปาฬิยํ กุมีนสทฺเทน วุจฺจติ. ตถา หิ – Aquí, ‘mīno’ es el pez. El pez tiene muchos nombres: mīno, maccho, ambujo, vārijo, vāricaro. Los nombres específicos son: amaro, khaliso, candakulo, kandaphali, indaphali, indavalo, kuliso, vāmi, kuṅkutalo, kaṇḍiko, sakulo, maṅguro, siṅgī, satavaṅko, rohito, pāṭhīno, kāṇo, savaṅko, pāvuso, y así sucesivamente; y también timi, timiṅgalo, etc. ‘Kumīna’ es aquello con lo que de manera despreciable se mide (minanti), se daña a los peces; es una jaula para atrapar peces. En el Canon (Pāli) se llama con la palabra ‘kumīna’. Así se ve en el Pāli: ‘‘วาริชสฺเสว เม สโต, พนฺธสฺส กุมินามุเข; อกฺโกสติ ปหรติ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสโต’’ติ «Como un pez que se encuentra atrapado en la boca de una red (kumināmukhe); él insulta y golpea, sin ver a sus queridos hijos». ปาฬิ ทิสฺสติ. Así se observa en el texto. มู พนฺธเน. มุนาติ. มุนิ. Mū [significa] en atar. Munāti [ata]. Muni [sabio]. เอตฺถ มุนีติ อตฺตโน จิตฺตํ มุนาติ มวติ พนฺธติ ราคโทสาทิวสํ คนฺตุํ น เทตีติ มุนิ. Aquí, ‘muni’ es aquel que ata (munāti), sujeta su propia mente, no permitiéndole caer bajo el poder de la lujuria, el odio, etc.; por eso es un sabio (muni). ริ คติเทสเนสุ. ริกาติ. เรณุ. นการสฺส ณตฺตํ. Ri [significa] en ir y enseñar. Rikāti. Reṇu [polvo]. Hay un cambio de la ‘n’ por la ‘ṇ’. ลี สิเลเส. ลินาติ, นิลินาติ. ลีนํ, สลฺลีนํ, ปฏิสลฺลานํ. Lī [significa] en adherirse. Lināti [se adhiere], nilināti [se oculta]. Līnaṃ [estancado/apático], sallīnaṃ [retirado], paṭisallānaṃ [reclusión/retiro]. วี ตนฺตสนฺตาเน. วตฺถํ วินาติ. อิมินา สุตฺเตน จีวรํ วินาหิ. กมฺเม – อิทํ โข อาวุโส จีวรํ มํ อุทฺทิสฺส วิยฺยติ. วีตํ. สุวีตํ. อปฺปกํ โหติ เวตพฺพํ. การิเต ‘‘วายาเปติ, ตนฺตวาเยหิ จีวรํ วายาเปสฺสามา’ติ จีวรํ วายาเปสุํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ ภวนฺติ. Vī en el sentido de extensión de los hilos. Teje una tela. Teje una túnica con este hilo. En voz pasiva: «esta túnica, hermanos, está siendo tejida para mí». Tejido. Bien tejido. Lo que debe ser tejido es poco. En el causal: «hace tejer», «haremos tejer una túnica por los tejedores», «hicieron tejer la túnica», etc. วี หึสายํ. วินาติ. เวณุ. เวณูติ วํโส. Vī en el sentido de herir. Daña. Veṇu (bambú). Veṇu significa bambú. ลู [Pg.255] เฉทเน. ลุนาติ. โลณํ, กุสลํ, พาโล, ลูโต. Lū en el sentido de cortar. Corta. Sal, mérito (lo saludable), el necio, la araña. เอตฺถ จ โลณนฺติ ลุนาติ วีตรสภาวํ วินาเสติ สรสภาวํ กโรตีติ โลณํ, ลวณํ. กุโส วิย หตฺถปฺปเทสํ อกุสลธมฺเม ลุนาตีติ กุสลํ, อนวชฺชอิฏฺฐวิปากลกฺขโณ ธมฺโม. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเก ทฺเว อตฺเถ ลุนาตีติ พาโล, อวิทฺวา. ลูโตติ มกฺกฏโก วุจฺจติ. ตสฺส หิ สุตฺตํ ‘‘ลูตสุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ยูสํ ปาตุํ ปฏงฺคมกฺขิกาทีนํ ชีวิตํ ลุนาตีติ ลูโต. Aquí, loṇa (sal) significa que «corta» (elimina) el estado de insipidez, destruye el estado natural y lo vuelve salado; de ahí loṇa o lavaṇa. Kusala (lo saludable) es aquello que corta los estados perjudiciales, como la hierba Kusa corta la mano; es el Dhamma caracterizado por la ausencia de culpa y resultados deseables. Bālo (el necio) es el ignorante que corta los dos beneficios, el de esta vida y el de la futura. Lūto se refiere a la araña. De hecho, a su hilo lo llaman «hilo de araña». Se llama lūto porque corta la vida de saltamontes, moscas, etc., para beber su jugo. สิ พนฺธเน. สินาติ. สีมา, สีสํ. Si en el sentido de atar. Ata. Límite (frontera), cabeza. เอตฺถ สีมาติ สินียเต สมคฺเคน สงฺเฆน กมฺมวาจาย พนฺธิยเตติ สีมา. สา ทุวิธา พทฺธสีมา อพทฺธสีมาติ. ตาสุ อพทฺธสีมา มริยาทกรณวเสน ‘‘สีมา’’ติ เวทิตพฺพา. สินาติ พนฺธติ เกเส โมฬิกรณวเสน เอตฺถาติ สีสํ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. Aquí, sīmā (límite) es aquello que es atado por la Sangha unida mediante el procedimiento formal (kammavācā). Hay dos tipos: el límite formalmente establecido (baddhasīmā) y el no establecido (abaddhasīmā). Entre ellos, el abaddhasīmā debe entenderse como «límite» en virtud de la delimitación territorial. Sīsaṃ (cabeza) es donde se atan los cabellos formando un moño. Otros casos también deben aplicarse de forma similar. สา ปาเก. สินาติ. Sā en el sentido de cocinar (madurar). Cocina. สุ หึสายํ. สุณาติ. ปรสุ. ปรํ สุณนฺติ หึสนฺติ เอเตนาติ ปรสุ. Su en el sentido de herir. Hiere. Parasu (hacha). Se llama parasu porque con ella se hiere o daña a otros. อส โภชเน. วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ. อสนํ. Asa en el sentido de comer. Come el fruto de lo dicho. Alimento. เอตฺถ อสนนฺติ อาหาโร. โส หิ อสิยติ ภุญฺชิยตีติ ‘‘อสน’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘อสฺนาถ ขาทถ ปิวถา’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. Aquí, asana es alimento. Se llama asana porque se consume o se come. «Comed, masticad, bebed» es el ejemplo aquí. กิลิส วิพาธเน. กิลิสฺนาติ. กิเลโส. Kilisa en el sentido de afligir. Aflige. Mácula (kilesa). เอตฺถ จ กิเลโสติ ราคาทโยปิ ทุกฺขมฺปิ วุจฺจติ. Y aquí, kilesa se refiere tanto a la pasión (codicia), etc., como al sufrimiento. อุทฺธส อุญฺเฉ. อุญฺโฉ ปริเยสนํ. อุทฺธสฺนาติ. Uddhasa en el sentido de espigar. Espigar es buscar. Recolecta. อิส [Pg.256] อภิกฺขเณ. อิสฺนาติ. Isa en el sentido de desear fervientemente. Desea. วิส วิปฺปโยเค. วิสฺนาติ. วิสํ. Visa en el sentido de separación. Se separa. Veneno. ปุส สิเนหสวนปูรเณสุ. ปุสฺนาติ. Pusa en los sentidos de afecto, supuración y plenitud. Nutre. ปุส โปสเน. ปุสฺนาติ. Pusa en el sentido de nutrir. Nutre. มุส เถยฺเย. มุสฺนาติ. มุสโล. Musa en el sentido de robo. Roba. Mano de mortero (musala). กิยาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ; สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต. Estas raíces de la clase kiyādi han sido observadas por mí según mi capacidad. Habiendo examinado también otras en los sutras, tomadlas de acuerdo con su significado apropiado. สาสนา โลกโต เจเต,ทสฺสิตา เตสุ โลกโต; สาสนสฺโสปการาย,วุตฺตา ตทนุรูปกา. Estas raíces provienen tanto de la Enseñanza como del mundo. Aquellas del mundo se muestran para ayudar a la Enseñanza, habiéndose expresado de manera acorde. กิยาทิคโณยํ. Este es el grupo kiyādi. คหาทิคณิก El grupo gahādi. อิทานิ คหาทิคโณ วุจฺจเต. เอตฺเถเก เอวํ มญฺญนฺติ. Ahora se expone el grupo gahādi. Aquí, algunos opinan lo siguiente. คหาทีนํ คโณ นาม, ปจฺเจกํ นุปลพฺภติ; อถเมโก คหธาตุ, คหาทีนํ คโณ สิยา. Un grupo llamado gahādi no se encuentra por separado; más bien, la raíz única gaha constituiría el grupo gahādi. ยโต ปฺปณฺหา ปรา เหยฺยุํ, ธาตุโต ชินสาสเน; เตปิ อญฺเญ น วิชฺชนฺติ, อญฺญตฺร คหธาตุยา. Puesto que otros sufijos (como -ppa y -ṇhā) seguirían a las raíces en la enseñanza del Victorioso, estos otros no se encuentran excepto en la raíz gaha. อิติ จินฺตาย เอกจฺเจ, คหธาตุํ กิยาทินํ; ปกฺขิปึสุ คเณ เอวํ, น วทึสุ คหาทิกํ. Pensando de esta manera, algunos incluyeron la raíz gaha en el grupo kiyādi y, por tanto, no mencionaron el grupo gahādi. น เตสํ คหณํ ธีโร, คณฺเหยฺย สุวิจกฺขโณ; ยโต กจฺจายเน วุตฺโต, คหาทีนํ คโณ วิสุํ. Una persona sabia y perspicaz no debería aceptar su opinión, ya que en el Kaccāyana se menciona el grupo gahādi por separado. ‘‘คหาทิโต ปฺปณฺหา’’ อิติ, ลกฺขณํ วทตา หิ โส; กจฺจายเนน ครุนา, ทสฺสิโต นนุ สาสเน. Al enunciar la regla «[-ppa y -ṇhā] después de gahādi», ¿no fue acaso el maestro Kaccāyana quien lo mostró en la Enseñanza? สเจ [Pg.257] วิสุํ คหาทีนํ, คโณ นาม น ลพฺภติ; คหาทิทีปเก สุตฺเต, หิตฺวาน พาหิรํ อิทํ. Si no se encontrara por separado un grupo llamado gahādi, entonces en el sutra que explica el grupo gahādi, dejando de lado esto que es externo... ‘‘คหโต ปฺปณฺหา’’ อิจฺเจว, วตฺตพฺพํ อถ วา ปน; ‘‘กิยาทิโต นาปฺปณฺหา’’ติ, กาตพฺพํ เอกลกฺขณํ. debería decirse simplemente «[-ppa y -ṇhā] después de gaha», o bien debería establecerse una única regla: «[-nā, -ppa y -ṇhā] después de kiyādi». ยสฺมา ตถา น วุตฺตญฺจ, น กตญฺเจกลกฺขณํ; ตสฺมา อยํ วิสุํเยว, คโณ อิจฺเจว ญายติ. Puesto que no se ha declarado de esa manera, ni se ha establecido una sola característica; por lo tanto, este se conoce ciertamente como un grupo separado. ‘‘สรา สเร โลป’’มิติ-อาทีนิ ลกฺขณานิว; คมฺภีรํ ลกฺขณํ เอตํ, ทุชฺชานํ ตกฺกคาหินา. Al igual que las reglas 'vocal ante vocal, elisión', etc.; esta es una regla profunda, difícil de comprender para quien se basa únicamente en el razonamiento lógico. อุสาทโยปิ สนฺธาย, อาทิคฺคโห กโต ตหึ; ตถา หิ ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ, อาทิรูปานิ ทิสฺสเร. Refiriéndose también a raíces como 'usa', etc., se incluyó allí el término 'y otros' (ādi); pues así se observan formas iniciales como 'uṇhāpeti'. อิทานิ ปากฏํ กตฺวา, อาทิสทฺทผลํ อหํ; สปฺปโยคํ คหาทีนํ, คณํ วกฺขามิ เม สุณ. Ahora, habiendo aclarado el propósito del término 'y otros', declararé el grupo de raíces 'gaha' y otras con su uso práctico; escúchame. คห อุปาทาเน. อุปาทานํ คหณํ, น กิเลสุปาทานํ. อุปสทฺโท เหตฺถ น กิญฺจิ อตฺถวิเสสํ วทติ. อถ วา กาเยน จิตฺเตน วา อุปคนฺตฺวา อาทานํ คหณํ อุปาทานนฺติ สมีปตฺโถ อุปสทฺโท. กตฺถจิ หิ อุปสทฺโท อาทานสทฺทสหิโต ทฬฺหคฺคหเณ วตฺตติ ‘‘กามุปาทาน’’นฺติอาทีสุ. อิธ ปน ทฬฺหคฺคหณํ วา โหตุ สิถิลคฺคหณํ วา, ยํ กิญฺจิ คหณํ อุปาทานเมว, ตสฺมา คหธาตุ คหเณ วตฺตตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เฆปฺปติ, คณฺหาติ วา. ปริคฺคณฺหาติ, ปฏิคฺคณฺหาติ, อธิคณฺหาติ, ปคฺคณฺหาติ, นิคฺคณฺหาติ. ปธานคณฺหนโก. คณฺหิตุํ, อุคฺคณฺหิตุํ. คณฺหิตฺวา, อุคฺคณฺหิตฺวา. อญฺญถาปิ รูปานิ ภวนฺติ. อหํ ชาลึ คเหสฺสามิ. คเหตุํ. คเหตฺวา. อุคฺคาหโก, สงฺคาหโก, อชฺโฌคาฬฺโห. การิเต ‘‘คณฺหาเปติ, คณฺหาปยติ, อญฺญตรํ สติปฏฺฐานํ อุคฺคณฺหาเปนฺติ, สทฺธึ อมจฺจสหสฺเสน คณฺหาเปตฺวา. อุปชฺฌํ คาหาเปตพฺโพ. อุปชฺฌํ คาหาเปตฺวา[Pg.258]. คาเหติ, คาหยติ, คาหาเปสฺสติ. คาหาปยนฺติ สพฺภาวํ. คาหโก, คาเหตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ. กมฺมนิ – คยฺหติ, สงฺคยฺหติ, คณฺหิยติ วา. ตถา หิ ‘‘คณฺหิยนฺติ อุคฺคณฺหิยนฺตี’’ติ นิทฺเทสปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘เคหํ, คาโห, ปริคฺคโห, สงฺคาหโก, สงฺคเหตา’’ อิจฺจาทีนิ โยเชตพฺพานิ. Gaha en el sentido de asir (upādāna). Upādāna significa tomar, no el aferramiento de las impurezas (kilesa). El prefijo 'upa' aquí no añade una distinción especial de significado. O bien, upādāna es tomar acercándose física o mentalmente, por lo que el prefijo 'upa' tiene el sentido de proximidad. En algunos casos, el prefijo 'upa' junto con la palabra 'ādāna' se emplea para el asimiento firme, como en 'kāmupādāna' (aferramiento a los placeres), etc. Pero aquí, ya sea un asimiento firme o débil, cualquier forma de toma es simplemente upādāna; por lo tanto, debe entenderse que la raíz gaha se refiere al acto de tomar. Gheppati o gaṇhāti (toma). Pariggaṇhāti (comprende/rodea), paṭiggaṇhāti (acepta), adhigaṇhāti (supera), paggaṇhāti (sostiene/se esfuerza), niggaṇhāti (reprime). Padhānagaṇhanako (el que toma principalmente). Gaṇhituṃ, uggaṇhituṃ (para tomar/aprender). Gaṇhitvā, uggaṇhitvā (habiendo tomado/aprendido). También existen otras formas. Ahaṃ jāliṃ gahessāmi (atraparé con la red). Gahetuṃ. Gahetvā. Uggāhako (estudiante), saṅgāhako (recopilador), ajjhogāḷho (sumergido). En causativo: 'gaṇhāpeti, gaṇhāpayati, aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti' (hacen aprender uno de los fundamentos de la atención), 'saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā' (habiendo hecho arrestar con mil ministros). 'Upajjhaṃ gāhāpetabbo' (se debe hacer tomar un preceptor). 'Upajjhaṃ gāhāpetvā'. 'Gāheti, gāhayati, gāhāpessati. Gāhāpayanti sabbhāvaṃ. Gāhako, gāhetvā', etc. En voz pasiva: gayhati, saṅgayhati o gaṇhiyati. Pues se ve en el texto del Niddesa: 'gaṇhiyanti uggaṇhiyanti'. Deben aplicarse términos como: 'gehaṃ' (casa), 'gāho' (asimiento), 'pariggaho' (posesión), 'saṅgāhako' (coleccionista), 'saṅgahetā' (recopilador), etc. ตตฺร อการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ ‘‘เฆปฺปติ, เฆปฺปนฺติ. เฆปฺปสี’’ติ จ ‘‘คณฺหติ, คณฺหนฺติ. คณฺหสี’’ติ จ อาทินา นเยน สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ สพฺพถา ปทมาลา โยเชตพฺพา. อากาเรการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ ‘‘คณฺหาติ คณฺหาเปตี’’ติอาทินา ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา วชฺเชตพฺพฏฺฐานํ วชฺเชตฺวา. Allí, para las palabras que terminan en '-ti' precedido por 'a', el paradigma debe aplicarse de todas las formas en todas las inflexiones siguiendo el método: 'gheppati, gheppanti, gheppasi' y 'gaṇhati, gaṇhanti, gaṇhasi', etc. Para las palabras que terminan en '-ti' precedido por 'ā' o 'e', el paradigma de palabras como 'gaṇhāti, gaṇhāpeti' debe aplicarse según sea posible, omitiendo las formas que deban omitirse. อิมานิ ปน ปสิทฺธานิ กานิจิ อชฺชตนีรูปานิ ‘‘อคฺคหี มตฺติกาปตฺตํ. อคฺคหุํ, อคฺคหึสุ, อคฺคเหสุ’’นฺติ. ภวิสฺสนฺตีอาทีสุ คเหสฺสติ, คเหสฺสนฺติ. เสสํ ปริปุณฺณํ กาตพฺพํ. อคฺคหิสฺสา, อคฺคหิสฺสํสุ. เสสํ ปริปุณฺณํ กาตพฺพํ. Estas son algunas formas conocidas del aoristo: 'aggahī mattikāpattaṃ' (tomó el cuenco de arcilla), 'aggahuṃ, aggahiṃsu, aggahesuṃ'. En el futuro, etc.: 'gahessati, gahessanti'. El resto debe completarse. 'aggahissā, aggahissaṃsu'. El resto debe completarse. อุส ทาเห. ทาโห อุณฺหํ. อุสติ ทหตีติ อุณฺหํ. อุณฺหสทฺโท ‘‘อุณฺหํ ภตฺตํ ภุญฺชตี’’ติอาทีสุ ทพฺพมเปกฺขติ, ‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนตี’’ติอาทีสุ ปน คุณํ อุณฺหภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. อุณฺหภาโว หิ สีตภาโว จ คุโณ. Usa en el sentido de quemar (dāha). El calor es quemar. Lo que quema y arde es caliente. El término 'caliente' (uṇha) se refiere a una sustancia en frases como 'come comida caliente', pero en frases como 'el calor contrarresta el frío', se refiere a una cualidad, pues se busca el estado de calor. Pues el estado de calor y el estado de frío son cualidades. ตส วิปาสายํ. ตณฺหา. เกนฏฺเฐน ตณฺหา? ตสฺสติ ปริตสฺสตีติ อตฺเถน. Tasa en el sentido de sed (vipāsā). Antojo (taṇhā). ¿En qué sentido es taṇhā? En el sentido de que uno tiembla o anhela fervientemente (tassati paritassati). ชุสิ ปีติเสวเนสุ. ชุณฺโห สมโย. กาเฬ วา ยทิ วา ชุณฺเห, ยทา วายติ มาลุโต. Jusi en el sentido de placer y disfrute. El tiempo de la quincena brillante (juṇha). Ya sea en la oscura o en la brillante, cuando sopla el viento. ตตฺถ ชุณฺโหติ โชเสติ โลกสฺส ปีตึโสมนสฺสญฺจ อุปฺปาเทตีติ ชุณฺโห. Allí, se llama 'juṇha' (brillante) porque deleita, produciendo alegría y felicidad al mundo. ชุต [Pg.259] ทิตฺติยํ. ชุณฺหา รตฺติ. โชตติ สยํ นิปฺปภาปิ สมานา จนฺทตารกปฺปภาเสนปิ ทิพฺพติ วิโรจติ สปฺปภา โหตีติ ชุณฺหา. Juta en el sentido de esplendor (ditti). La noche de luna llena (juṇhā). Resplandece; aunque por sí misma carezca de luz, brilla y se vuelve luminosa mediante la luz de la luna y las estrellas; por eso se llama juṇhā. สา ตนุกรเณ. สณฺหวาจา. สิยติ ตนุกริยติ, น ผรุสภาเวน กกฺกสา กริยตีติ สณฺหา. Sā en el sentido de refinar o adelgazar (tanukaraṇa). Palabra suave (saṇhavācā). Se dice que es suave (saṇhā) porque se refina, no se vuelve áspera por la rudeza. โส อนฺตกมฺมนิ. สณฺหํ, ญาณํ. สิยติ สยํ สุขุมภาเวน อติสุขุมมฺปิ อตฺถํ อนฺตํ กโรติ นิปฺผตฺตึ ปาเปตีติ สณฺหํ. So en el sentido de finalizar (antakamma). Sutil (saṇhaṃ), el conocimiento. Se llama sutil (saṇhaṃ) porque, por su propia naturaleza delicada, llega al final e incluso a la conclusión de un significado extremadamente sutil. ติช นิสาเน. นิสานํ ติกฺขตา. ติณฺโห ปรสุ. ติติกฺขตีติ ติณฺโห. Tija en el sentido de afilar (nisāna). Afilar es agudeza. Un hacha afilada (tiṇho). Se dice que es afilada porque es penetrante. สิ เสวายํ. อตฺตโน หิตมาสีสนฺเตหิ เสวิยเตติ สิปฺปํ, ยํ กิญฺจิ ชีวิตเหตุ สิกฺขิตพฺพํ สิปฺปายตนํ. อปิจ สิปฺปนฺติ อฏฺฐารส มหาสิปฺปานิ – สุติ สูรมติ พฺยากรณํ ฉนฺโทวิจิติ นิรุตฺติ โชติสตฺถํ สิกฺขา โมกฺขญาณํ กฺริยาวิธิ ธนุพฺเพโท หตฺถิสิกฺขา กามตนฺตํ อสฺสลกฺขณํ ปุราณํ อิติหาโส นีติ ตกฺโก เวชฺชกญฺจาติ. Si en el sentido de servir o practicar (sevā). Se llama arte o oficio (sippa) a lo que es practicado por quienes buscan su propio beneficio; cualquier medio de vida que deba aprenderse es una disciplina artística (sippāyatana). Además, el término sippa comprende las dieciocho grandes artes: la tradición védica, la heroicidad, la gramática, la métrica, la etimología, la astronomía, la fonética, el conocimiento de la liberación, los rituales, el tiro con arco, el entrenamiento de elefantes, los tratados eróticos, el conocimiento de los caballos, las crónicas antiguas, la historia, la ética, la lógica y la medicina. กุ กุจฺฉายํ. กุจฺฉา ครหา. กณฺหา ธมฺมา. กณฺโห ปุริโส. Ku en el sentido de desprecio (kucchā). El desprecio es el reproche. Estados oscuros (kaṇhā dhammā). Un hombre oscuro (kaṇho puriso). ตตฺถ กณฺหาติ อปภสฺสรภาวกรณตฺตา ปณฺฑิเตหิ กุจฺฉิตพฺพา ครหิตพฺพาติ กณฺหา, อกุสลธมฺมา. กาฬวณฺณตฺตา สุวณฺณวณฺณาทิกํ อุปนิธาย กุจฺฉิตพฺโพ นินฺทิตพฺโพติ กณฺโห, กาฬวณฺโณ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – Allí, se dice que son 'oscuros' (kaṇhā) porque, al causar la pérdida de resplandor, deben ser despreciados y reprochados por los sabios; son los estados perjudiciales (akusaladhammā). Se llama 'oscuro' (kaṇho) al color negro porque, en comparación con el color del oro, etc., debe ser despreciado o criticado. También se ha dicho esto: ‘‘กณฺโห วตายํ ปุริโส, กณฺหํ ภุญฺชติ โภชนํ; กณฺเห ภูมิปฺปเทสสฺมึ, น มยฺหํ มนโส ปิโย’’ติ จ, 'Ciertamente, este hombre es oscuro, come comida oscura; en un lugar de tierra oscura, no es agradable para mi mente'. ‘‘น [Pg.260] กณฺโห ตจสา โหติ,อนฺโตสาโร หิ พฺราหฺมโณ; ยสฺมึ ปาปานิ กมฺมานิ,ส เว กณฺโห สุชมฺปตี’’ติ จ. 'Uno no es oscuro por la piel, pues el brahmán tiene su esencia interior; aquel en quien existen acciones malvadas, él es ciertamente oscuro, ¡oh Sujampati!'. อิจฺเจวํ – De esta manera: คหาทิเก ธาตุคเณ, สนฺธาย ตสิอาทโย; อาทิคฺคโห กโต ปฺปณฺหา, คหาทีสุ ยถารหํ. En el grupo de raíces que comienza con 'gaha', refiriéndose a 'tasa' y otras; la mención de 'y otros' (ādi) se hizo para los sufijos como '-ṇhā' en el grupo de gaha, etc., según corresponda. คหโต ธาตุโต หิ ปฺโป,อาขฺยาตตฺเตวทิสฺสติ; อาขฺยาตตฺเต จ นามตฺเต, ณฺหาสทฺโท อุสโต ตถา. Pues el sufijo '-ppa' de la raíz 'gaha' se observa solo en las formas verbales; mientras que el sonido '-ṇhā' de 'usa' se observa tanto en formas verbales como nominales. อุสคเหหิ อญฺญสฺมา, นามตฺเตว ทุเว มตา; เอวํ วิเสสโต เญยฺโย, คหาทิคณนิจฺฉโย. Aparte de 'usa' y 'gaha', de las otras raíces, se considera que los dos sufijos aparecen solo en sustantivos; así debe conocerse específicamente la determinación del grupo de raíces 'gaha'. เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ สาสเน ‘‘ตณฺหายตี’’ติ กฺริยาปทมฺปิ ทิสฺสติ, ตถาปิ ตสฺส ‘‘ปพฺพตายติ, เมตฺตายตี’’ติอาทีนิ วิย นามสฺมา วิหิตสฺส อายปจฺจยสฺส วเสน สิทฺธตฺตา กฺริยาปทตฺเตปิ ณฺหาปจฺจโย มุขฺยโต ลพฺภตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘ตณฺหายตี’’ติ หิ อิทํ ณฺหาปจฺจยวตา ตสธาตุโต นิปฺผนฺนตณฺหาสทฺทสฺมา ปรสฺส อายปจฺจยสฺส วเสน นิปฺผนฺนํ. ตถา กิญฺจาปิ รูปิยสํโวหารสิกฺขาปทวณฺณนายํ ‘‘วาสิผลํ ตาเปตฺวา อุทกํ วา ขีรํ วา อุณฺหาเปตี’’ติ อิมสฺมึ ปเทเส ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ เหตุกตฺตุวาจกํ กฺริยาปทํ ทิสฺสติ, ตถาปิ ตสฺส ณฺหาปจฺจยวตา อุสธาตุโต นิปฺผนฺนอุณฺหาสทฺทโต วิหิตสฺส การิตสญฺญสฺส ณาเปปจฺจยสฺส วเสน นิปฺผนฺนตฺตา กฺริยาปทตฺเตปิ ณฺหาปจฺจโย มุขฺยโต ลพฺภตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ อิทํ วุตฺตปฺปการอุณฺหาสทฺทโต ณาเปปจฺจยวเสน นิปฺผนฺนํ, เอตสฺมึ ทิฏฺเฐ ‘‘อุณฺหาปยตี’’ติ ปทมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ. Sin embargo, aunque en la Dispensación también se observa la forma verbal 'taṇhāyatī' (él anhela), no se puede decir que el sufijo -ṇhā se obtenga allí de manera principal, pues dicha forma, al igual que 'pabbatāyati' o 'mettāyatī', se establece mediante el sufijo -āya aplicado a un nombre. En efecto, 'taṇhāyatī' se deriva del sustantivo 'taṇhā', el cual proviene de la raíz 'tas' con el sufijo -ṇhā, y luego se le aplica el sufijo -āya. Del mismo modo, aunque en el comentario a la regla de entrenamiento sobre el comercio con plata se observa en ese pasaje el verbo causativo 'uṇhāpetī' (hace calentar) en la frase 'vāsiphalaṃ tāpetvā udakaṃ vā khīraṃ vā uṇhāpetī' (habiendo calentado la hoja de un hacha, hace calentar agua o leche), no se puede decir que el sufijo -ṇhā se obtenga allí de manera principal; pues, aunque sea una forma verbal, se deriva del sustantivo 'uṇha', que a su vez proviene de la raíz 'us' con el sufijo -ṇhā, y luego se le aplica el sufijo causativo -ṇāpe. 'Uṇhāpetī' se deriva del mencionado sustantivo 'uṇha' mediante el sufijo -ṇāpe; y al verse este, también se da por vista la forma 'uṇhāpayatī'. กิญฺจ [Pg.261] ภิยฺโย วินยฏฺฐกถายํ ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ การิตปทสฺส ทิฏฺฐตฺตาเยว ‘‘อุณฺหตี’’ติ กตฺตุปทมฺปิ นยโต ทิฏฺฐเมว โหติ กตฺตุการิตปทานํ เอกธาตุมฺหิ อุปลพฺภมานตฺตา, ยถา? คณฺหติ, คณฺหาเปติ, คจฺฉติ, คจฺฉาเปตีติ, ตสฺมา ‘‘อุส ทาเห’’ติ ธาตุสฺส ‘‘อุณฺหตี’’ติ รูปํ อุปลพฺภตีติ มนฺตฺวา ‘‘อุณฺหตีติ อุณฺห’’นฺติ นิพฺพจนํ กาตพฺพํ. อิติ ปฺปปจฺจโย คหโต จ อญฺญโต จ เอกธา ลพฺภติ, ณฺหาปจฺจโย ปน คหโต อุสโต จ ทฺวิธา อญฺญโต เอกธา ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. กิญฺจาเปตฺถ เอวํ นิยโม วุตฺโต, ตถาปิ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน อญฺญานิปิ เอเกกสฺส ธาตุสฺส นามิกปทานิ ทฺเว ทฺเว กฺริยาปทานิ วิจินิตพฺพานิ. เยน ปน พุทฺธวจนานุรูเปน นเยน คหาทิคเณ อาทิสทฺเทน ตสธาตาทโย อมฺเหหิ คหิตา, อิมสฺมา นยา อญฺโญ นโย ปสตฺถตโร นตฺถิ, อยเมว ปสตฺถตโร, ตสฺมา อยํ นีติ สาสนฏฺฐิติยา อายสฺมนฺเตหิ สาธุกํ ธาเรตพฺพา วาเจตพฺพา จ. Además, dado que en el Comentario del Vinaya se observa la forma causativa 'uṇhāpetī', por analogía también se da por vista la forma activa 'uṇhatī' (calienta), ya que las formas activa y causativa se encuentran en una misma raíz, como en 'gaṇhati, gaṇhāpeti; gacchati, gacchāpeti'. Por lo tanto, considerando que existe la forma 'uṇhatī' de la raíz 'usa' (quemar), se debe realizar la derivación: 'uṇhatīti uṇhaṃ' (lo que calienta es lo caliente). Así, debe entenderse que el sufijo -ppa se obtiene de una manera (de 'gah' y otros), mientras que el sufijo -ṇhā se obtiene de dos maneras (de 'gah' y 'us') y de otras de una sola manera. Aunque aquí se ha enunciado esta regla, deben investigarse otros sustantivos y los dos tipos de verbos para cada raíz en la Palabra del Buda junto con sus Comentarios. El método por el cual hemos incluido raíces como 'tas' mediante el término 'ādisaddena' (y otros) en el grupo 'gahādi', en conformidad con la Palabra del Buda, no tiene otro método más excelente; este es el más excelente. Por lo tanto, esta norma debe ser bien memorizada y enseñada por los venerables para la estabilidad de la Dispensación. คหาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ; สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต. Estos son los de la clase 'gahādi' observados de acuerdo a mi capacidad; habiendo examinado otros en los Suttas, debéis tomarlos según su adecuación al significado. คหาทิคโณยํ. Este es el grupo gahādi. ตนาทิคณิก El grupo tanādi. ตนุ วิตฺถาเร. ตโนติ. อายตนํ, ตนุ. กมฺมนิ ‘‘ตนิยฺยติ, ตนิยฺยนฺติ. วิตนิยฺยตี’’ติ รูปานิ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘ยถา หิ อาสภํ จมฺมํ, ปถพฺยา วิตนิยฺยตี’’ติ. ครู ปน ‘‘ปตายเต, ปตญฺญตี’’ติ รูปานิ วทนฺติ. ตนิตุํ, ตนิตฺวาน. ตุมนฺตาทิรูปานิ. Tanu en el sentido de extensión. Tanoti (extiende). Āyatana (esfera/base), tanu (cuerpo/delgado). En voz pasiva: 'taniyyati, taniyyanti; vitaniyyati'. Aquí está el texto Pali: 'Yathā hi āsabhaṃ cammaṃ, pathabyā vitaniyyati' (Como una piel de buey se extiende sobre la tierra). Los maestros (garū), sin embargo, mencionan las formas 'patāyate, pataññatī'. Tanituṃ, tanitvāna, son las formas del infinitivo y gerundio, etc. ตตฺถ [Pg.262] อายตนนฺติ อายภูเต ธมฺเม ตโนติ วิตฺถาเรตีติ อายตนํ. ตนูติ สรีรํ. ตญฺหิ กลลโต ปฏฺฐาย กมฺมาทีหิ ยถาสมฺภวํ ตนิยฺยติ วิตฺถาริยติ มหตฺตํ ปาปิยตีติ ‘‘ตนู’’ติ วุจฺจติ. ‘‘ตนุ วปุ สรีรํ ปุํ กาโย เทโห’’ติอาทโย สรีรวาจกา สทฺทา. สรีรํ ขนฺธปญฺจกํ. ยญฺหิ มหาชโน สรีรนฺติ วทติ, ตํ ปรมตฺถโต ขนฺธปญฺจกมตฺตเมว, น ตโต อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา อุปลพฺภติ. ‘‘กามราคพฺยาปาทานํ ตนุตฺตกรํ สกทาคามิมคฺคจิตฺต’’นฺติอาทีสุ ปน ตนุสทฺโท อปฺปตฺถวาจโก, อปฺปตฺถวาจกสฺส จ ตสฺส กฺริยาปทํ น ปสฺสาม, ตสฺมา นิปาตปเทน เตน ภวิตพฺพํ. ตนุสทฺโท นิปาตปทนฺติ วุตฺตฏฺฐานมฺปิ น ปสฺสาม, นิจฺฉเยน ปน อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโกติ คเหตพฺโพ. En ese contexto, 'āyatana' se refiere a lo que extiende o expande los fenómenos que han surgido. 'Tanū' significa cuerpo; pues este, comenzando desde el estado de embrión (kalala), es extendido o expandido por el kamma y otros factores según corresponda, hasta alcanzar la grandeza; por eso se llama 'tanū'. 'Tanu, vapu, sarīra, puṃ, kāyo, deho', etc., son términos que designan al cuerpo. El cuerpo son los cinco agregados. Pues lo que el vulgo llama 'cuerpo', en sentido último es meramente los cinco agregados; fuera de eso, no se encuentra un yo (attā) ni nada perteneciente al yo (attaniya). Sin embargo, en pasajes como 'el estado de conciencia del camino del que retorna una vez que hace tenue (tanuttakaraṃ) la pasión sensorial y la malevolencia', la palabra 'tanu' expresa 'escaso' o 'poco'; y no vemos un verbo para este sentido de escasez, por lo tanto, debe ser una partícula (nipāta). Aunque no vemos ningún lugar donde se diga que la palabra 'tanu' sea una partícula, debe tomarse con seguridad como un término base no derivado (anipphannapāṭipadika). ตโนติ, ตโนนฺติ. ตโนสิ, ตโนถ. ตโนมิ, ตโนม. ตนุเต, ตนุนฺเต. ตนุเส, ตนุเส, ตนุวฺเห. ตเน, ตนุมฺเห. เสสํ ยถาสมฺภวํ วิตฺถาเรตพฺพํ. Tanoti, tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma. Tanute, tanunte. Tanuse, tanuvhe. Tane, tanumhe. El resto debe expandirse según corresponda. ตโนตุ, ตโนนฺตุ. ตเนยฺย, ตเน, ตเนยฺยุํ. วิตน, วิตนุ. อตนา, อตนุ. อมฺมาย ปตนุ เกสา. อตนิ, อตนึสุ. ตนิสฺสติ, ตนิสฺสนฺติ. อตนิสฺสา, อตนิสฺสํสุ. กมฺมนิ ‘‘ตนิยฺยติ, ตนิยฺยนฺติ. ตนิยฺยสี’’ติอาทินา วิตฺถาเรตพฺพํ. Tanotu, tanontu. Taneyya, tane, taneyyuṃ. Vitana, vitanu. Atanā, atanu. 'Ammāya patanu kesā' (Los cabellos de la madre son finos). Atani, ataniṃsu. Tanissati, tanissanti. Atanissā, atanissaṃsu. En voz pasiva debe expandirse como 'taniyyati, taniyyanti; taniyyasī', etc. สก สตฺติยํ. สตฺติ สมตฺถภาโว. สกฺโกติ สกฺโก. วิญฺญาเปตุํ อสกฺขิ. สกฺขิสฺสสิ. สกฺขติ. ตฺวมฺปิ อมฺม ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสิ. สกฺกเต ชราย ปฏิกมฺมํ กาตุนฺติ ปาฬิ. Saka en el sentido de capacidad. 'Satti' es el estado de ser capaz. Sakkoti (él puede), Sakko (Sakka/el capaz). 'Viññāpetuṃ asakkhi' (no pudo dar a conocer). Sakkhissasi (podrás). Sakkhati (podrá). 'Tvampi amma pabbajituṃ sakkhissasi' (tú también, madre, podrás renunciar). 'Sakkate jarāya paṭikammaṃ kātuṃ' (es posible poner remedio a la vejez), así dice el texto Pali. ตตฺถ [Pg.263] สกฺโกติ เทวราชา. โส หิ อตฺถานํ สหสฺสมฺปิ มุหุตฺเตน จินฺตนสมตฺถตาย สปรหิตํ กาตุํ สกฺโกตีติ ‘‘สกฺโก’’ติ วุจฺจติ. อญฺญตฺร ปน ธาตูนํ อวิสเย ตทฺธิตวเสน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสีติ สกฺโกติ เอวมฺปิ อตฺถํ คเหตฺวา สกฺกสทฺโท นิรุตฺตินเยน สาเธตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ ภควตา ‘‘สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘สกฺโก’ติ วุจฺจตี’’ติ. สกฺโกนฺโต. สกฺโกนฺตี. สกฺโกนฺตํ กุลํ. En ese contexto, 'Sakkoti' es el rey de los dioses. Pues él es llamado 'Sakko' porque es capaz de realizar el beneficio propio y ajeno mediante la capacidad de pensar incluso mil asuntos en un instante. En otro lugar, fuera del alcance de las raíces, se establece la palabra 'Sakka' mediante el método de la etimología (nirutti) tomando el significado de que 'dio una dádiva respetuosamente' (sakkaccaṃ dānaṃ adāsi) mediante un sufijo taddhita. Pues ha sido dicho por el Bienaventurado: 'Mahāli, el señor de los dioses Sakka, siendo anteriormente un ser humano, dio una dádiva respetuosamente (sakkaccaṃ); por eso es llamado Sakka'. Sakkonto (pudiendo, masc.), sakkontī (pudiendo, fem.), sakkontaṃ kulaṃ (una familia capaz). ขุณุ ขิณุ หึสายํ. ขุโณติ. ขิโณติ. Khuṇu y khiṇu en el sentido de herir o dañar. Khuṇoti. Khiṇoti. อิณุ คติยํ. อิโณติ. อิณํ อิณายิโก. Iṇu en el sentido de ir. Iṇoti. Iṇaṃ (deuda), iṇāyiko (deudor). ติณุ อทเน. ติโณติ. ติณํ. เอตฺถ ติณนฺติ ยวสํ. ตญฺหิ ติณิยเต ติณภกฺเขหิ โคณาทีหิ อทิยเต ขาทิยเตติ ติณํ. Tiṇu en el sentido de comer. Tiṇoti. Tiṇaṃ (hierba). Aquí 'tiṇa' significa forraje. Pues es 'tiṇa' porque es comido (tiṇiyate), es decir, ingerido o masticado por los bueyes y otros animales que se alimentan de hierba. ฆิณุ ทิตฺติยํ. ฆิโณติ. Ghiṇu en el sentido de resplandor. Ghiṇoti. หนุ อปนยเน. อปนยนํ อนาลาปกรณํ นิพฺพจนตากรณํ. หโนติ. หนุเต. Hanu en el sentido de quitar. Quitar significa no hablar o no proferir sonido. Hanoti. Hanute. ปนุ ทาเน ปโนติ. ปนุเต. Panu en el sentido de dar. Panoti. Panute. มนุ โพธเน. มโนติ. มนุเต. มโน. มนํ. มานสํ. มนุสฺโส. มานโว. มาณโว. Manu en el sentido de conocimiento o percepción. Manoti. Manute. Mano (mente), manaṃ, mānasaṃ, manusso (humano), mānavo (joven/brahmán), māṇavo (muchacho). เอตฺถ มโนติ มนุเต พุชฺฌตีติ มโน, เอวํ มนํ. อิเมสํ ปน ทฺวินฺนํ มนสทฺทานํ ‘‘ยสฺมึ มโน นิวิสติ. สนฺตํ ตสฺส มนํ โหตี’’ติอาทีสุ ปุนฺนปุํสกลิงฺคตา ทฏฺฐพฺพา. มานสนฺติ ราโคปิ จิตฺตมฺปิ อรหตฺตมฺปิ. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ [Pg.264] จรติ มานโส’’ติ เอตฺถ หิ ราโค มานสํ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติ เอตฺถ จิตฺตํ. ‘‘อปฺปตฺตมานโส เสกฺโข, กาลํ กยิรา ชเน สุโต’’ติ เอตฺถ อรหตฺตํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ – Aquí, 'mano' se llama así porque conoce (manute), del mismo modo 'manaṃ'. Debe entenderse que estas dos palabras 'mano' tienen género masculino y neutro en frases como: 'yasmiṃ mano nivisati' (donde la mente se establece) y 'santaṃ tassa manaṃ hoti' (su mente está en calma). 'Mānasaṃ' puede significar pasión (rāga), mente (citta) o el estado de Arahant (arahatta). En 'Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso' (Un lazo que se mueve en el aire, este que se mueve mentalmente), aquí 'mānasa' es pasión. En 'Cittaṃ mano mānasaṃ', aquí es mente. En 'Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane suto' (Un aprendiz que no ha alcanzado el mānasa, el cual es escuchado entre la gente como alguien que ha fallecido), aquí es el estado de Arahant. Sobre esto se dice: ราโค จิตฺตํ อรหตฺตญฺจ, ‘‘มานส’’นฺติ สมีริตํ; สตฺถุโน สาสเน ปาป-สาสเน’ขิลสาสเน. La pasión, la mente y el estado de Arahat se denominan «mānasa» en la enseñanza del Maestro, que es la enseñanza sobre el abandono del mal y la enseñanza completa. ตตฺถ สมฺปยุตฺตมนสิ ภโวติ ราโค มานโส. มโน เอว มานสนฺติ กตฺวา จิตฺตํ มานสํ. อนวเสสโต มานํ สิยติ สมุจฺฉินฺทตีติ อคฺคมคฺโค มานสํ. ตนฺนิพฺพตฺตตฺตา ปน อรหตฺตสฺส มานสตา ทฏฺฐพฺพา. มนูติ สตฺโต. ‘‘เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิ มนุ ปสฺสตี’’ติ เอตฺถ หิ ‘‘มนู’’ติ สตฺโต วุตฺโต. อถ วา มนูติ ปฐมกปฺปิกกาเล มนุสฺสานํ มาตาปิภุฏฺฐาเน ฐิโต มนุนามโก ปุริโส, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมตราชา’’ติ วุตฺโต. โส หิ สกลโลกสฺส หิตํ กาตุํ มนุเต ชานาตีติ ‘‘มนู’’ติ วุจฺจติ. ยถาพลํ อตฺตโน หิตํ มนุเต ชานาตีติ มนุสฺโส, มนสฺส วา อุสฺสนฺนตฺตา มนุสฺโส. อถ วา วุตฺตปฺปการสฺส มนุโน อปจฺจํ มนุสฺโส. เอวํ มานโว มาณโว จ, นการสฺส หิ ณกาเร กเต ‘‘มาณโว’’ติ รูปํ สิชฺฌติ. เกจิ ปนาหุ ‘‘ทนฺตชนการสหิโต มานวสทฺโท สพฺพสตฺตสาธารณวจโน, มุทฺธชณการสหิโต ปน มาณวสทฺโท กุจฺฉิตมูฬฺหาปจฺจวจโน’’ติ, ตํ วีมํสิตฺวา ยุตฺตญฺเจ, คเหตพฺพํ, น ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ‘‘มาณวสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารวจเน อิทํ วจนํ วิรุชฺฌตี’’ติ อนฺตรสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร อนฺตรอนฺตริกาสทฺทานมฺปิ อาหรณสฺส ทสฺสนโต. Allí, «mānasa» es pasión (rāgo) por existir en una mente asociada. Considerar que «la mente misma es mānasa» significa que la mente es mānasa. El camino supremo es mānasa en el sentido de que el orgullo (māna) se corta o destruye sin remanente. Debido a haber nacido de aquel [camino], el estado de Arahat debe considerarse como mānasa. «Manu» significa un ser. En efecto, en el pasaje: «¿Con qué claridad visual el ser (manu) ve las formas?», la palabra «manu» se refiere a un ser. Alternativamente, «Manu» es el nombre de un hombre que, en el tiempo de los primeros seres del eón, actuó como padre y madre de los seres humanos, a quien en la enseñanza se le llama «Rey Mahāsammata». Él es llamado «Manu» porque piensa o conoce (manute jānāti) el beneficio del mundo entero. Se le llama «manusso» (humano) porque piensa o conoce su propio beneficio según su capacidad, o bien es «manusso» por la excelencia de su mente (manassa). Alternativamente, «manusso» es el descendiente del Manu mencionado. Del mismo modo, existen las formas «mānavo» y «māṇavo», pues al sustituir la letra 'n' por la 'ṇ' cerebral, se forma el término «māṇavo». Algunos dicen: «La palabra mānavo con 'n' dental es un término general para todos los seres, mientras que la palabra māṇavo con 'ṇ' cerebral es un término para la descendencia despreciable o necia»; si esto se examina y es apropiado, debe aceptarse, pero no debe decirse aquí que «esta declaración contradice la explicación del significado de la palabra māṇavo», pues se observa el uso de los términos «antara» e «antarikā» al extraer el significado de la palabra «antara». ตตฺร [Pg.265] ปนายํ วีมํสนา – จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตสฺมิญฺหิ ‘‘สุโภ มาณโวโตเทยฺยปุตฺโต’’ติ อิมสฺมึ ปเทเส อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘สุโภติ โส กิร ทสฺสนีโย อโหสิ ปาสาทิโก, เตนสฺส องฺคสุภตาย ‘สุโภ’ตฺเวว นามํ อกํสุ. ‘มาณโว’ติ ปน ตํ ตรุณกาเล โวหรึสุ, โส มหลฺลกกาเลปิ เตเนว โวหาเรน โวหริยตี’’ติ เอวํ มุทฺธชณการสฺส มาณวสทฺทสฺส อตฺโถ ปกาสิโต, ตฏฺฏีกายมฺปิ ครูหิ ‘‘ยํ อปจฺจํ กุจฺฉิตํ มุทฺธํ วา, ตตฺถ โลเก มาณวโวหาโร, เยภุยฺเยน จ สตฺตา ทหรกาเล มุทฺธธาตุกา โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘ตรุณกาเล โวหรึสู’’ติ, เอวํ มุทฺธชณการสฺส มาณวสทฺทสฺส อตฺโถ ปกาสิโต. อิทานิ มาณวสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ภวติ, มาณโวติ สตฺโตปิ โจโรปิ ตรุโณปิ วุจฺจติ. ‘‘โจทิตา เทวทูเตหิ, เย ปมชฺชนฺติ มาณวา’’ติอาทีสุ หิ สตฺโต ‘‘มาณโว’’ติ วุตฺโต. ‘‘มาณเวหิ สห คจฺฉนฺติ กตกมฺเมหิปิ อกตกมฺเมหิปี’’ติอาทีสุ โจโร. ‘‘อมฺพฏฺโฐ มาณโว’’ติอาทีสุ ตรุโณ ‘‘มาณโว’’ติ วุตฺโต. Aquí está la investigación: en el Cūḷakammavibhaṅgasutta, en el pasaje «Subha el joven (māṇava), hijo de Todeyya», los maestros comentaristas explican el significado de la palabra «māṇavo» con 'ṇ' cerebral diciendo: «Se dice que Subha era bien parecido y agradable, por lo que debido a la belleza de sus miembros le pusieron el nombre de 'Subha'. Lo llamaron 'māṇava' en su juventud, y se le sigue llamando así incluso en su vejez». En su subcomentario, los maestros (garūhi) expresaron: «En el mundo, el término māṇava se usa para la descendencia que es despreciable o necia, y dado que los seres son mayormente de naturaleza necia en su juventud, se dijo 'lo llamaron en su juventud'». Así se aclara el significado de māṇava. Ahora se realiza la extracción del significado de la palabra māṇava: «māṇava» se refiere tanto a un ser, como a un ladrón o a un joven. En pasajes como «Aquellos seres (māṇavā) que, advertidos por los mensajeros divinos, son negligentes», se llama «māṇavo» a un ser. En «Van junto con los ladrones (māṇavehi), tanto con los que han cometido crímenes como con los que no», significa ladrón. En «El joven (māṇavo) Ambaṭṭha», se llama «māṇavo» a un joven. อปฺป ปาปุเณ. อปฺโปติ. อาโป. La raíz «appa» significa alcanzar. «Appo». «Āpo» (Agua). เอตฺถ อาโปติ อปฺโปติ ตํ ตํ ฐานํ วิสฺสรตีติ อาโป. En este contexto, «āpo» es «appo» en el sentido de que fluye o se difunde hacia diversos lugares. มา ปริมาเณ. มิโนติ. อุปมา, อุปมานํ, วิมานํ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. La raíz «mā» significa medir. «Minoti» (él mide). «Upamā» (comparación), «upamānaṃ» (estándar de comparación), «vimānaṃ» (mansión celestial). Otros términos también deben aplicarse. เอตฺถ จ ยา อจฺจนฺตํ น มิโนติ น วิจฺฉินฺทติ, สา มานสฺส สมีเป วตฺตตีติ อุปมา ยถา ‘‘โคโณ วิย ควโช’’ติ. อุปมานนฺติ [Pg.266] อุปมา เอว. ตถา หิ ‘‘วีโตปมานมปฺปมาณมนาถนาถ’’นฺติ. เอตฺถ วีโตปมานนฺติ อิมสฺส วีโตปมํ, นิรุปมนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุปมานนฺติ อุปเมตพฺพากาโร ‘‘สีโห วิย ภควา’’ติ. เอตฺถ หิ สีโห อุปมา, ภควา อุปเมยฺโย เตโชปรกฺกมาทีหิ อุปเมตพฺพตฺตา, เตโชปรกฺกมาทโย อุปเมตพฺพากาโร. เอตฺถ ปน สาติสยตฺตา กิญฺจาปิ สีหสฺส เตชาทีหิ ภควโต เตชาทิอุปเมตพฺพากาโร นตฺถิ, ตถาปิ หีนูปมาวเสน ‘‘สีโห วิย ภควา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิมานนฺติ อุตุสมุฏฺฐานตฺเตปิ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานตฺตา กมฺเมน วิเสสโต มินิยติ ปริจฺฉินฺทิยตีติ วิมานํ. Aquí, aquello que no mide en exceso ni interrumpe, y que reside cerca de la medida (māna), se llama «upamā» (símil), como en «el buey silvestre es como un buey». «Upamānam» es lo mismo que comparación. Así, en «el incomparable (vītopamānaṃ), inconmensurable, refugio de los que no tienen refugio». Aquí, «vītopamānaṃ» significa aquel cuya comparación ha desaparecido, es decir, incomparable. Alternativamente, «upamānaṃ» es el modo de ser comparado, como en «el Bienaventurado es como un león». Aquí, el león es la comparación (upamā), el Bienaventurado es el sujeto de comparación (upameyyo) por ser comparable en esplendor y valor, y el esplendor y el valor son el modo de ser comparado. Sin embargo, debido a su carácter sobrehumano, aunque el esplendor del Bienaventurado no tiene comparación con el esplendor del león, debe entenderse que se dice «el Bienaventurado es como un león» a modo de una comparación con algo inferior. «Vimāna» (mansión): aunque surja según la estación, se llama «vimāna» porque es medido o determinado especialmente por el kamma, al surgir de las estaciones condicionadas por el kamma. กร กรเณ. ‘‘กโรติ, กยิรติ, กุพฺพติ, กฺรุพฺพติ, ปกโรติ, อุปกโรติ, อปกโรติ, ปฏิกโรติ, นิรากโรติ, ปฏิสงฺขโรติ, อภิสงฺขโรติ’’ อิจฺเจวมาทีนิ กตฺตริ ภวนฺติ. กมฺเม ปาฬินยวเสน อิการาคมฏฺฐาเน ยการสฺส ทฺเวภาโว. ตสฺมึเยวฐาเน รยการานํ วิปริยาเย สติ น ทฺเวภาโว. ตถา อีการาคมฏฺฐาเน ‘‘กริยฺยติ, กยิรติ, กรียติ, กยฺยติ, ปกรียติ, ปกริยฺยติ, ปฏิสงฺขริยฺยติ, อภิสงฺขริยฺยติ’’ อิจฺเจวมาทีนิ กมฺมนิ ภวนฺติ. La raíz «kara» significa hacer. Las formas «karoti, kayirati, kubbati, krubbati, pakaroti, upakaroti, apakaroti, paṭikaroti, nirākaroti, paṭisaṅkharoti, abhisaṅkharoti», etc., ocurren en la voz activa (kattari). En la voz pasiva (kamme), según el método del Canon, hay una duplicación de la letra 'y' en el lugar donde iría el aumento de la vocal 'i'. En ese mismo lugar, cuando ocurre la inversión de las letras 'r' y 'y', no hay duplicación. Así, en lugar del aumento 'ī', las formas «kariyyati, kayirati, karīyati, kayyati, pakarīyati, pakariyyati, paṭisaṅkhariyyati, abhisaṅkhariyyati», etc., ocurren en la voz pasiva. เอตฺถ จ กยิรตีติ ปทํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ทิสฺสติ กตฺตริ กมฺเม จ. เตส กตฺตุวเสน ‘‘ปุริโส กมฺมํ กยิรตี’’ติ โยเชตพฺพํ, กมฺมวเสน ปน อยํ ปาฬิ ‘‘กุฏิ เม กยิรติ อเทสิตวตฺถุกา’’ติ. ตตฺถ จ กตฺตุวเสน วุตฺตํ กตฺตุปทํ ยิรปจฺจเยน สิทฺธํ. กมฺมวเสน ปน วุตฺตํ กมฺมปทํ อิการาคมสฺส อาทิอนฺตภูตานํ รยการานํ วิปริยาเยนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยตี’’ติ จตฺตาริ การิตรูปานิ, ยานิ ‘‘เหตุกตฺตุรูปานี’’ติ วุจฺจนฺติ ตทฺทีปกตฺตา. Aquí, la palabra «kayirati» se encuentra en dos funciones: en voz activa y en voz pasiva. En la voz activa, debe aplicarse como «el hombre hace el trabajo». En la voz pasiva, este pasaje del Canon dice: «Se me construye (kayirati) una cabaña en un lugar no designado». Allí, el sujeto expresado en voz activa se forma con el sufijo «yira». Pero debe entenderse que el término pasivo expresado en voz pasiva se debe a la inversión de las letras 'r' y 'y' que forman el inicio y el final del aumento 'i'. Las cuatro formas causativas, «kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati», se denominan «formas del agente causativo» (hetukatturūpāni) por indicar dicha función. อิทานิ [Pg.267] ปน ปทมาลา วตฺตพฺพา, ตตฺร ปฐมํ ‘‘กุพฺพตี’’ติ ปทสฺเสว ปทมาลํ โยเชสฺสาม สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ เอกากาเรน โยเชตพฺพตฺตา. ‘‘กโรตี’’ติ โอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส ปน ‘‘กาเรตี’’ติ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส จ ปทมาลํ ยถาสมฺภวํ ปจฺฉา โยเชสฺสาม เอกากาเรน อโยเชตพฺพตฺตา. Ahora debe explicarse el paradigma de las palabras (padamālā); primero aplicaremos el paradigma de la palabra «kubbati», ya que debe aplicarse de la misma manera en todas las desinencias. Posteriormente, aplicaremos según sea posible el paradigma de la palabra «karoti», que termina en 'o', y el de «kāreti», que termina en 'e', ya que no pueden aplicarse del mismo modo. ตตฺร กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสิ, กุพฺพถ. กุพฺพามิ, กุพฺพาม. กุพฺพเต, กุพฺพนฺเต. กุพฺพเส, กุพฺพวฺเห. กุพฺเพ, กุพฺพมฺเห. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ. Al respecto: «kubbati, kubbanti» (3ª pers.); «kubbasi, kubbatha» (2ª pers.); «kubbāmi, kubbāma» (1ª pers.). «Kubbate, kubbante; kubbase, kubbavhe; kubbe, kubbamhe». Estas son las formas expresadas en el tiempo presente (vattamānā). ปญฺจมิยาทีนํ วเสน ปน กุพฺพตุ, กุพฺพนฺตุ. กุพฺเพยฺย, กุพฺเพยฺยุํ. เสสํ ‘‘ภวติ, ภวนฺตี’’ติ วุตฺตนยานุสาเรน สพฺพตฺถ วิตฺถาเรตพฺพํ. Según el imperativo (pañcamī) y otros modos: «kubbatu, kubbantu»; «kubbeyya, kubbeyyuṃ». El resto debe expandirse en todos los casos siguiendo el método mencionado para «bhavati, bhavantī». ‘‘กริยตี’’ติอาทีนิปิ อ การานนฺตรตฺยนฺตปทานิ เอวเมว โยเชตพฺพานิ. เอตฺถ จ ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติอาทินา วุตฺตา อยํ ปทมาลา ปาฬินยทสฺสนโต เอทิสี วุตฺตา. สทฺทสตฺถวิทู ปน สาสนิกา สทฺทสตฺเถเยว อาทรํ กตฺวา ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพสี’’ติ เอวํปการานิ รูปานิ ปาฬิยํ นตฺถีติ มญฺญนฺตา น อิจฺฉนฺติ. เตหิ สทฺทสตฺเถ วิย ปาฬิยมฺปิ ‘‘อสนฺโต นานุกุพฺพนฺตี’’ติอาทีสุ โอการปจฺจยสฺสาเทสภูโต อุกาโร สเรเยว ปเร วการํ ปปฺโปตีติ มญฺญมานา ‘‘กุพฺพนฺติ, กุพฺพนฺเต’’ติอาทีนิเยว รูปานิ อิจฺฉนฺติ, ปรสรสฺสาภาวโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพสี’’ติอาทีนิ ปาฬิยํ นตฺถีติ น อิจฺฉนฺติ. มยํ ปน ปาฬินยทสฺสนโต ตานิ รูปานิ อิจฺฉาม. อตฺร โสตารานํ กงฺขาวิโนทนตฺถํ กิญฺจิ ปาฬินยํ วทาม – ‘‘สีลวนฺโต น กุพฺพนฺติ, พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ จ, ‘‘กสฺมา ภวํ วิชนมรญฺญนิสฺสิโต, ตโป อิธ กฺรุพฺพตี’’ติ จ, ‘‘ผรุสาหิ วาจาหิ ปกฺรุพฺพมาโน’’ติ จ. อีทิเสสุ ปน ฐาเนสุ อการาคโม กาตพฺโพ[Pg.268]. อจินฺเตยฺโย หิ ปาฬินโย, เยภุยฺเยน สทฺทสตฺถนยวิทูโร จ. ตถา หิ ยถา ‘‘อคฺคินึ สมฺปชฺชลิตํ ปวิสนฺตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘อคฺคินิ, อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินึ, อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินินา’’ติ ปทมาลา กาตพฺพา โหติ, เอวเมว ‘‘พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติ ปทมาลาปิ โยเชตพฺพาว. Las palabras terminadas en 'a' y similares, como 'kariyatī', deben aplicarse de la misma manera. Aquí, este paradigma que comienza con 'kubbati, kubbanti. kubbasī', etc., se establece de acuerdo con el método del canon pali. Sin embargo, los expertos en gramática, al dar importancia únicamente a las reglas gramaticales seculares, no aceptan tales formas, pensando que términos como 'kubbati, kubbasī' no existen en el pali. Ellos consideran que, al igual que en la gramática secular, en el pali, en frases como 'asanto nānukubbantī', la vocal 'u', que es el sustituto del sufijo 'o', se convierte en 'v' solo ante una vocal; por lo tanto, solo aceptan formas como 'kubbanti, kubbante', y no aceptan 'kubbati, kubbasī' por la ausencia de una vocal posterior. Nosotros, sin embargo, aceptamos esas formas según el método del pali. Para disipar las dudas de los oyentes, citamos algunos ejemplos del método pali: 'sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbatī' (los virtuosos no hacen el mal, el necio observa las virtudes), y 'kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbatī' (¿por qué el señor, retirado en el bosque solitario, realiza aquí austeridades?), y 'pharusāhi vācāhi pakrubbamāno' (actuando con palabras ásperas). En tales casos, debe añadirse el aumento de la vocal 'a'. Ciertamente, el método pali es inconcebible y, en su mayoría, se aleja de los métodos de la gramática secular. Así, tal como se debe formar el paradigma 'aggini, agginī, agginayo...' basándose en el uso pali en 'agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī', de la misma manera debe aplicarse el paradigma 'kubbati, kubbanti, kubbasī' basándose en el uso pali en 'bālo sīlāni kubbatī'. ยถา จ ‘‘พหุมฺเปตํ อสพฺภิ ชาตเวทา’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘สนฺโต สพฺภีหิ สทฺธึ สตํ ธมฺโม น ชรํ อุเปตีติ ปเวทยนฺตี’’ติ อฏฺฐกถาคติทสฺสนโต จ ‘‘สพฺภิ, สพฺภี, สพฺภโย. สพฺภึ, สพฺภี, สพฺภโย. สพฺภินา’’ติ ปทมาลา โยเชตพฺพา โหติ, เอวเมว ‘‘พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติ ปทมาลาปิ โยเชตพฺพาว. ตถา ‘‘กฺรุพฺพติ, กฺรุพฺพนฺติ. กฺรุพฺพสี’’ติอาทิ สพฺพํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. Y así como se debe aplicar el paradigma 'sabbhi, sabbhī, sabbhayo. sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo. sabbhinā' basándose en el uso pali en 'bahumpetaṃ asabbhi jātavedā' y en el uso de los comentarios como 'santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti pavedayantī', del mismo modo debe aplicarse el paradigma 'kubbati, kubbanti, kubbasī' basándose en el uso pali en 'bālo sīlāni kubbatī'. Asimismo, todas las formas como 'krubbati, krubbanti, krubbasī', etc., deben aplicarse en todos los casos correspondientes. อิทานิ ยถาปฏิญฺญาตา ปทมาลา อนุปฺปตฺตา. กโรติ, กโรนฺติ. กโรสิ, กโรถ. กโรมิ, กุมฺมิ, กโรม, กุมฺม. กุรุเต, กุพฺพนฺเต. กุรุเส, กุรุวฺเห. กเร, กรุมฺเห. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ. Ahora se presenta el paradigma según lo prometido. Karoti, karonti (tercera persona). Karosi, karotha (segunda persona). Karomi, kummi, karoma, kumma (primera persona). Kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kare, karumhe. Estas son las formas expresadas en el tiempo presente (vattamānā). กโรตุ, กุรุตุ, กโรนฺตุ. กโรหิ, กโรถ. กโรมิ, กุมฺมิ, กโรม, กุมฺม. กุรุตํ, กุพฺพนฺตํ. กรสฺสุ, กุรุสฺสุ, กุรุวฺโห. กเร, กุพฺพามเส. ปญฺจมีวเสน วุตฺตรูปานิ. Karotu, kurutu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Karassu, kurussu, kuruvho. Kare, kubbāmase. Estas son las formas expresadas en el imperativo (pañcamī). เอตฺถ ปน โกจิ วเทยฺย – Al respecto, alguien podría decir: ‘‘น โน วิวาโห นาเคหิ, กตปุพฺโพ กุทาจนํ; ตํ วิวาหํ อสํยุตฺตํ, กถํ อมฺเห กโรมเส’’ติ «No ha habido matrimonio de nosotros con los nagas en ningún momento anterior; ese matrimonio no es apto, ¿cómo podríamos realizarlo (karomase)?» ปาฬิทสฺสนโต [Pg.269] ‘‘กโรมเส’’ติ ปทํ กสฺมา อิธ น วุตฺตํ, นนุ กรธาตุโต ปรํ โอการํ ปฏิจฺจ อามเสวจนสฺสาวยวภูโต อากาโร โลปํ ปปฺโปตีติ? ตนฺน, ‘‘กโรมเส’’ติ เอตฺถ ‘‘อามเส’’ติ วจนสฺส อภาวโต มวจนสฺส สพฺภาวโต. เอตฺถ หิ เสกาโร อาคโม, ตสฺมา ‘‘กโรมา’’ติ วตฺตมานาวจนวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ, น ปน ปญฺจมีวจนวเสน. เอวํภูโต จ เสกาโร กตฺถจิ นามิกปทโต ปโร โหติ ‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส. ยํ พลํ อหุวมฺหเส’’ติอาทีสุ. กตฺถจิ ปนาขฺยาติกปทโต สาเทสนิราเทสวเสน – Basándose en el texto pali, ¿por qué no se mencionó aquí la palabra 'karomase'? ¿No es cierto que, debido a la vocal 'o' después de la raíz 'kara', la vocal 'ā' que forma parte de la terminación 'āmase' debería elidirse? Eso no es así, porque en 'karomase' no existe la terminación 'āmase', sino la presencia de la terminación 'ma'. Aquí, el sonido 'se' es un aumento; por lo tanto, el significado debe tomarse según la terminación del presente 'karomā', y no según la terminación del imperativo. Tal aumento 'se' aparece en algunos casos después de un nombre, como en 'ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse' (aquellos que han ido al Buda como refugio) o 'yaṃ balaṃ ahuvamhase' (la fuerza que tuvimos). En otros casos, aparece después de una forma verbal, ya sea con sustitución o sin ella, como en: ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจํ; โอกฺกนฺตามสิ ภูตานิ; สุตํ เนตํ อภิณฺหโส, ตสฺมา เอวํ วเทมเส’’ติ «Cumplimos con tu deber (akaramhasa); los seres han descendido (okkantāmasi); esto ha sido escuchado repetidamente, por lo tanto, así hablamos (vademase)». อาทีสุ. Y en otros ejemplos similares. กเรยฺย, กเรยฺยุํ. กเรยฺยาสิ, กเรยฺยาถ. กเรยฺยามิ, กเรยฺยาม. กุพฺเพถ, กุพฺเพรํ. กุพฺเพโถ, กุพฺเพยฺยวฺโห. กเรยฺยํ, กเร, กเรยฺยามฺเห. สตฺตมีวเสน วุตฺตรูปานิ. Kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. Kubbetha, kubberaṃ. Kubbetho, kubbeyyavho. Kareyyaṃ, kare, kareyyāmhe. Estas son las formas expresadas en el optativo (sattamī). กร, กรุ. กเร, กริตฺถ. กรํ, กริมฺห. กริตฺถ, กริเร. กริตฺโถ, กริวฺโห. กรึ, กริมฺเห. ปโรกฺขาวเสน วุตฺตรูปานิ. Kara, karu. Kare, karittha. Karaṃ, karimha. Karittha, karire. Karittho, karivho. Kariṃ, karimhe. Estas son las formas expresadas en el perfecto (parokkhā). เอตฺถ กราติ ปุริโส กมฺมํ กรีติ ปฐมปุริสโยชนาย โยเชตพฺพํ. ‘‘อาคุํ กร มหาราช, อกรํ กมฺมทุกฺกฏ’’นฺติ เอตฺถาปิ ‘‘มหาราช ภวํ อาคุํ กรี’’ติ ปฐมปุริสโยชนาย โยเชตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ อยํ ปโยโค ‘‘มญฺเญ ภวํ ปตฺถยติ, รญฺโญ ภริยํ ปติพฺพต’’นฺติอาทโย วิย ปฐมปุริสปฺปโยโค ภวติ. Aquí, 'karā' en 'karāti puriso kammaṃ' (el hombre hace el trabajo) debe aplicarse como tercera persona. También en 'āguṃ kara mahārāja, akaraṃ kammadukkaṭaṃ', debe entenderse como 'mahārāja bhavaṃ āguṃ karī' (su majestad cometió una falta), aplicándose como tercera persona. Siendo así, este uso es una aplicación de la tercera persona, similar a 'maññe bhavaṃ patthayati' (creo que el señor desea). ชาตกฏฺฐกถายํ [Pg.270] ปน มชฺฌิมปุริสปฺปโยโค วุตฺโต ‘‘อาคุํ กราติ มหาราช ตฺวํ มหาปราธํ มหาปาปํ กริ. ทุกฺกฏนฺติ ยํ กตํ ทุกฺกฏํ โหติ,ตํ ลามกํ กมฺมํ อกร’’นฺติ, ตสฺมา ชาตกฏฺฐกถาวเสนาปิ กทาจิ กรอิติ จ กรีติ จ อกรนฺติ จ มชฺฌิมปุริสปฺปโยโค ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เยภุยฺยวเสน ปน ‘‘ปุริโส กมฺมํ กร, ปุริโส กมฺมํ กริ, อหํ กมฺมํ อกร’’นฺติ ปฐมุตฺตมปุริสปฺปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ กรอิติ ยถาวุตฺตวิภตฺติวเสน, กรีติ อชฺชตนีวเสน, อกรนฺติ หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘กริตฺโถ’’ติ ปทํ ‘‘อญฺญํ ภตฺตารํ ปริเยส, มา กิสิตฺโถ มยา วินา’’ติ เอตฺถ ‘‘กิสิตฺโถ’’ติ ปเทน สมํ ปโรกฺขายตฺตโนปทมชฺฌิมปุริเสกวจนวเสน, เอทิโส ปน นโย อญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. Sin embargo, en el Comentario del Jātaka se menciona como un uso de segunda persona: «'āguṃ karā' significa: oh gran rey, tú cometiste (kari) un gran delito, un gran pecado. 'dukkaṭaṃ' se refiere a que lo que se hizo es una mala acción, hiciste (akara) esa acción vil». Por lo tanto, debe entenderse que, según el Comentario del Jātaka, a veces 'kara', 'karī' y 'akara' pueden ser usos de segunda persona. No obstante, por lo general, deben considerarse como usos de tercera y primera persona, como en: 'el hombre hace (kara) el trabajo', 'el hombre hizo (karī) el trabajo', 'yo hice (akara) el trabajo'. Además, aquí 'kara' se expresa según la flexión mencionada, 'karī' según el aoristo (ajjatanī) y 'akara' según el imperfecto (hiyyattanī). En ese contexto, el término 'karittho' en 'busca a otro esposo, no te consumas (mā kisittho) sin mí' es similar al término 'kisittho', usándose como segunda persona del singular en los tiempos pasado remoto o imperfecto (parokkhā-hiyyattanī); este método debe aplicarse en otros casos según corresponda. อกา, อกรา, อกร อิติ รสฺสปาโฐปิ. อกรุ. เอตฺถ ‘‘สพฺพาริวิชยํ อกา’’ติ ปทํ นิทสฺสนํ. อกราติ ปุริโส กมฺมํ อกาสีติ อตีตกฺริยาวาจโก ปฐมปุริสปฺปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ‘‘รชฺชสฺส กิร โส ภีโต, อกรา อาลเย พหู’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘มา เมตํ อกรา กมฺมํ, มา เม อุทกมาหรี’’ติ เอตฺถ ปน สนฺเตปิ อตีตวาจกปฏฺฐมปุริสปฺปโยคภาเว มาสทฺทโยคโต หิยฺยตฺตนชฺชตนีวิภตฺติโย ปญฺจมีวิภตฺติอตฺเถ อนุตฺตกาลิกา หุตฺวา ‘‘ตฺวํ มา กโรสิ, มา อาหรสี’’ติ มชฺฌิมปุริสปฺปโยคารหา ภวนฺติ. Akā, akarā, akara son variantes con lectura breve. Akaru. Aquí, la expresión ‘sabbārivijayaṃ akā’ (obtuvo la victoria sobre todos los enemigos) sirve como ejemplo. Akarā debe entenderse como el uso de la tercera persona que expresa una acción pasada, como en ‘el hombre realizó (akarā) la acción’. Así se observa en el texto canónico: ‘Temeroso del reino, se dice, construyó (akarā) muchos refugios’. Sin embargo, en ‘Mā metaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāharī’ (No realices esta acción para mí, no me traigas agua), a pesar de estar en tercera persona con valor de pasado, debido a la asociación con la partícula ‘mā’, las desinencias de hiyyattanī y ajjatanī pierden su valor temporal y adquieren el sentido de la quinta flexión (imperativo), siendo apropiadas para la segunda persona: ‘tú no hagas, no traigas’. กิญฺจ ภิยฺโย ‘‘ชราธมฺมํ มา ชีรีติ อลพฺภเนยฺยํ ฐาน’’นฺติอาทีสุปิ สนฺเตปิ อตีตวาจกปฐมปุริสปฺปโยคภาเว มาสทฺทโยคโต อชฺชตนีวิภตฺติปญฺจมีวิภตฺติอตฺเถ อนุตฺตกาลิกา หุตฺวา ‘‘มา ชีรตู’’ติอาทินา ปฐมปุริสปฺปโยคารหา [Pg.271] ภวนฺติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘ชราธมฺมํ มา ชีรีติ ยํ มยฺหํ ชราสภาวํ, ตํ มา ชีริตุ. เอส นโย เสเสสุปี’’ติ. ยํ ปนมฺเหหิ ‘‘อกร อิติ รสฺสปาโฐปี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺส ‘‘อติกร’มกรา’จริย, มยฺหมฺเปตํ น รุจฺจตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา วเสน อตฺถิตา เวทิตพฺพา. ตสฺสายมตฺโถ ‘‘อาจริย ภวํ อติกฺกนฺตกรณํ อกรา’’ติ ปฐมปุริสวเสน คเหตพฺโพ. อปิจ ‘‘ภว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ‘‘ตฺว’’นฺติ วจนํ วตฺตพฺพเมวาติ อธิปฺปายวเสน ‘‘อาจริย ตฺวํ อติกฺกนฺตกรณํ กโรสี’’ติ โยชนาปิ กาตพฺพาว. Además, en pasajes como ‘jarādhammaṃ mā jīrīti alabbhaneyyaṃ ṭhānaṃ’ (que lo sujeto a la vejez no envejezca es un estado imposible de obtener), a pesar de estar en tercera persona con valor de pasado, por el uso de la partícula ‘mā’, la desinencia ajjatanī adquiere el sentido de la quinta flexión sin valor temporal, siendo apropiada para la tercera persona: ‘que no envejezca’. Por ello dijeron los maestros comentaristas: ‘mā jīrī significa que mi naturaleza de vejez no envejezca (mā jīritu). Este método se aplica también a los demás’. En cuanto a lo que dijimos sobre ‘akara como lectura breve’, su existencia se reconoce por este texto canónico: ‘atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccatī’. Su significado debe tomarse en tercera persona: ‘Maestro, usted ha realizado una acción excesiva’. No obstante, con la intención de que donde debe decirse ‘Usted’ (bhavaṃ) se emplea el término ‘tú’ (tvaṃ), también debe realizarse la construcción: ‘Maestro, tú haces una acción excesiva’. อกโร, อกตฺถ, อกโรถ. อกรํ, อกํ, อกรมฺห, อกมฺห. เอตฺถ ‘‘สํวฑฺฒยิตฺวา ปุฬินํ, อกํ ปุฬินเจติย’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. อกตฺถ, อกตฺถุํ. อกุรุเส, อกรวฺหํ. อกรึ, อกรํ, อกรมฺหเส. หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตรูปานิ. Akaro, akattha, akarotha. Akaraṃ, akaṃ, akaramha, akamha. Aquí, el texto canónico ‘saṃvaḍḍhayitvā puḷinaṃ, akaṃ puḷinacetiyaṃ’ (habiendo amontonado arena, hice una estupa de arena) es el ejemplo. Akattha, akatthuṃ. Akuruse, akaravhaṃ. Akariṃ, akaraṃ, akaramhase. Estas son formas expresadas según el tiempo hiyyattanī. เอตฺถ จ ปญฺจวิโธ เสกาโร อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺโพ. ตถา หิ ปญฺจวิโธ เสกาโร ปทาวยว อปทาวยวอเนกนฺตปทาวยว โสสทฺทตฺถ อาเทสวเสน. ตตฺถ ปทาวยโว เสกาโร ‘‘ตฺวํ กมฺมํ กุรุเส, ตฺวํ อตฺถกุสโล อภวเส’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. อปทาวยโว ปน ‘‘ตสฺมา เอวํ วเทมเส. มูลา อกุสลา สมูหตาเส’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. อเนกนฺตปทาวยโว ‘‘อโรคา จ ภวามเส. มณึ ตาต คณฺหามเส’’อาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ หิ เสกาโร ยทิ ปญฺจมีวิภตฺติยํ อามเสวจนสฺสาวยโว, ตทา ปญฺจมีวิภตฺติยุตฺตานํ ปตฺถนาสีสนตฺถานํ ‘‘ภวามเส, คณฺหามเส’’ติ ปทานํ อวยโว โหติ. ยทิ ปน อาคโม, ปญฺจมีวิภตฺติยุตฺตานํ ปตฺถนาสีสนตฺถานํ ‘‘ภวาม, คณฺหามา’’ติ ปทานํ อวยโว น โหติ, เอวํ ‘‘ภวามเส’’ติอาทีสุ [Pg.272] เสการสฺส อเนกนฺตปทาวยวตฺตํ เวทิตพฺพํ. โสสทฺทตฺโถ ‘‘เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ’’ติ เอตฺถ ทฏฺฐพฺโพ. เอเสเสติ อิมสฺส หิ ‘‘เอโสโส เอโก เอกฏฺโฐ’’ติ อตฺโถ. อาเทโส ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจ’’นฺติ เอตฺถ, ‘‘โอกฺกนฺตามสิ ภูตานี’’ติ เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ เอการสฺส อการิการาเทสกรณวเสน. ตตฺถ ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจ’’นฺติ อิมสฺส ‘‘อกรมฺหเส เต กิจฺจ’’นฺติ อตฺโถ. ‘‘อกรมฺหเส’’ติ เจตฺถ สเจ เสกาโร อาคโม, ตทา ‘‘กรมฺหา’’ติ ปทํ หิยฺยตฺตนีปรสฺสปเท อุตฺตมปุริสพหุวจนนฺตํ. สเจ ปน มฺหเสวจนสฺสาวยโว, ตทา ‘‘อกรมฺหเส’’ติ ปทํ หิยฺยตฺตนีอตฺตโนปเท อุตฺตมปุริสพหุวจนนฺตํ. เอวํ ปญฺจวิโธ เสกาโร ภวตีติ อวคนฺตพฺพํ. Y aquí debe mostrarse el quíntuple uso de la sílaba ‘se’. En efecto, la sílaba ‘se’ es de cinco tipos: como parte de la palabra, como no parte de la palabra, como parte de palabra incierta, con el significado del pronombre ‘so’ y como sustitución (ādesa). Entre ellos, ‘se’ como parte de la palabra se observa en ‘tvaṃ kammaṃ kuruse’ (tú realizas la acción), ‘tvaṃ atthakusalo abhavase’ (tú eras experto en el bienestar), etc. Como no parte de la palabra se observa en ‘tasmā evaṃ vademase’ (por tanto, así decimos), ‘mūlā akusalā samūhatāse’ (las raíces inoficiosas son erradicadas), etc. Como parte de palabra incierta se observa en ‘arogā ca bhavāmase’ (que estemos sanos), ‘maṇiṃ tāta gaṇhāmase’ (querido, tomemos la gema), etc. Aquí, si ‘se’ es parte de la desinencia ‘āmase’ en la quinta flexión, entonces es parte de las palabras ‘bhavāmase’ y ‘gaṇhāmase’ con sentido de ruego o bendición. Pero si es un aumento (āgama), no es parte de las palabras ‘bhavāma’ y ‘gaṇhāmā’ de la quinta flexión; así debe conocerse la naturaleza incierta de ‘se’ en ‘bhavāmase’, etc. El sentido de la palabra ‘so’ se observa en ‘esese eke ekaṭṭhe’: pues el significado de ‘esese’ es ‘esoso eko ekaṭṭho’. Como sustitución se observa en ‘akaramhasa te kiccaṃ’ y en ‘okkantāmasi bhūtānī’, debido a la sustitución de la vocal ‘e’ por ‘a’ o ‘i’. Allí, el significado de ‘akaramhasa te kiccaṃ’ es ‘akaramhase te kiccaṃ’. En ‘akaramhase’, si ‘se’ es un aumento, entonces ‘karamhā’ es una palabra que termina en la primera persona del plural de parassapada en hiyyattanī. Pero si es parte de la desinencia ‘mhase’, entonces ‘akaramhase’ termina en la primera persona del plural de attanopada en hiyyattanī. Así debe entenderse que la sílaba ‘se’ tiene cinco tipos. อกริ, กริ, อกาสิ, อกรุํ, อกรึสุ, อกํสุ, อกํสุํ. อกโร, อกริตฺถ, อกาสิตฺถ. Akari, kari, akāsi, akaruṃ, akariṃsu, akaṃsu, akaṃsuṃ. Akaro, akarittha, akāsittha. เอตฺถ จ อกโรติ ตฺวํ อกโรติ โยเชตพฺพํ. ‘‘อกโร’’ อิติ หิ ปทํ ‘‘วรญฺเจ เม อโท สกฺกา’’ติ เอตฺถ มชฺฌิมปุริเสกวจนตฺถํ ‘‘อโท’’ติ ปทมิว ทฏฺฐพฺพํ ปาฬิยํ อวิชฺชมานตฺเตปิ นยวเสน คเหตพฺพตฺตา. ครู ปน ‘‘อกโร’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน ‘‘อกาสี’’ติ มชฺฌิมปุริสวจนํ อิจฺฉนฺติ. ตาทิสญฺหิ ปทํ เยภุยฺเยน ปฐมปุริสวจนเมว โหติ. ตถา หิ ‘‘อทาสิ เม, อกาสิ เม’’ติ ปฐมปุริสปาฬิโย พหู สนฺทิสฺสนฺติ. ‘‘มากาสิ มุขสา ปาปํ, มา โข สูกรมุโข อหู’’ติอาทีสุ ปน มาสทฺทโยคโต ‘‘ตฺวํ ปาปํ มา อกาสิ, มา สูกรมุโข อโหสี’’ติ ปทโยชนา กาตพฺพา โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. Y aquí, en ‘akaro’, debe vincularse con ‘tú hiciste’. Pues la palabra ‘akaro’ debe verse como la palabra ‘ado’ en el sentido de la segunda persona del singular en ‘varañce me ado sakkā’ (si me dieras un don, Sakka), pues aunque no se halle en el texto canónico, debe aceptarse siguiendo el método gramatical. Pero los maestros eminentes prefieren el término de segunda persona ‘akāsi’ en lugar de ‘akaro’. Pues tal palabra es frecuentemente de la tercera persona. Así, se encuentran muchos pasajes canónicos en tercera persona como ‘adāsi me, akāsi me’ (me dio, me hizo). Sin embargo, en ‘mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū’ (no hagas mal con tu boca, no seas con cara de cerdo), debido a la asociación con la partícula ‘mā’, debe entenderse que la construcción es ‘tú no hagas mal, no seas con cara de cerdo’. อกรึ[Pg.273], กรึ, อกาสึ, อกริมฺห, กริมฺห, อกาสิมฺห. อกรา, อกรู. อกรุเส, อกริวฺหํ. อกรํ, อกริมฺเห. อชฺชตนีวเสน วุตฺตรูปานิ. Akariṃ, kariṃ, akāsiṃ, akarimha, karimha, akāsimha. Akarā, akarū. Akaruse, akarivhaṃ. Akaraṃ, akarimhe. Estas son formas expresadas según el tiempo ajjatanī. กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ. กริสฺสสิ, กริสฺสถ. กริสฺสามิ, กริสฺสาม. กริสฺสเต, กริสฺสนฺเต. กริสฺสเส, กริสฺสวฺเห. กริสฺสํ, กสฺสํ อิจฺจปิ. ตถา หิ ปาฬิ ทิสฺสติ ‘‘กสฺสํ ปุริสการิย’’นฺติ. กริสฺสมฺเห. ตถา กาหติ, กาหนฺติ. กาหสิ, กาหถ. กาหามิ, กาหาม. กาหิติ, กาหินฺติ. กาหิสิ อิจฺเจวมาทินา ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. ภวิสฺสนฺตีวเสน วุตฺตรูปานิ. Karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, kassaṃ, etc. Así se observa en el canon: ‘kassaṃ purisakāriyaṃ’ (haré el deber de un hombre). Karissamhe. Asimismo: kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. Kāhiti, kāhinti. Kāhisi, y así sucesivamente debe conectarse según sea posible. Estas son formas expresadas según el tiempo futuro (bhavissantī). อกริสฺสา, อกริสฺส, อกริสฺสํสูติ เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. กาลาติปตฺติวเสน วุตฺตรูปานิ. Akarissā, akarissa, akarissaṃsu; todo lo demás debe conectarse de igual modo. Estas son formas expresadas según el tiempo condicional (kālātipatti). กยิรติ, กยิรนฺติ. กยิรสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม. กยิรเต. เสสํ โยเชตพฺพํ. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ. Kayirati, kayiranti. Kayirasi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayirate. El resto debe conectarse. Estas son formas expresadas según el tiempo presente (vattamānā). กยิรตุ, กยิรนฺตุ. เสสํ โยเชตพฺพํ. ปญฺจมีวเสน วุตฺตรูปานิ. Kayiratu, kayirantu. El resto debe conectarse. Estas son formas expresadas según la quinta flexión (pañcamī). กยิรา, กุยิรา. กยิรุํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘กุมฺภิมฺหิป’ญฺชลึ กุยิรา, จาตญฺจาปิ ปทกฺขิณ’’นฺติ. ตตฺถ กุมฺภิมฺหิปิ อญฺชลินฺติ เฉโท. กยิราสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม. กยิเรถ, กยิเรรํ. กยิเรโถ, กยิราวฺโห. กยิรํ, กยิรามฺเห. สตฺตมีวเสน วุตฺตรูปานิ. Kayirā, kuyirā. Kayiruṃ. Aquí está el texto canónico: ‘kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇaṃ’ (uno debería rendir homenaje incluso a una vasija de agua y rodearla por la derecha). Allí, la división es ‘kumbhimhi api añjaliṃ’. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayiretha, kayireraṃ. Kayiretho, kayirāvho. Kayiraṃ, kayirāmhe. Estas son formas expresadas según la séptima flexión (sattamī). ตตฺถ กยิราติ อิทํ ‘‘ปุญฺญญฺเจ ปุริโส กยิรา’’ติ ทสฺสนโต ปฐมปุริสวเสน โยเชตพฺพํ, ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘สารถิ ภวํ อธมฺมํ กเรยฺยา’’ติ [Pg.274] ปฐมปุริสวเสน โยเชตพฺพํ, น มชฺฌิมปุริสวเสน. อถ วา ‘‘กยิราสี’’ติ วตฺตพฺเพ สิการโลปํ กตฺวา ‘‘กยิรา’’ติ มชฺฌิมปุริสวจนํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. En ese pasaje, el término ‘kayirā’ debe conectarse según la tercera persona (paṭhamapurisa), basándose en lo que se ve en ‘si un hombre hiciera un mérito’ (puññañce puriso kayirā). También en ‘el auriga haría algo injusto’ (adhammaṃ sārathi kayirā), debe conectarse según la tercera persona en el sentido de ‘el honorable auriga haría algo injusto’, no según la segunda persona. O bien, debe tomarse como una forma de segunda persona ‘kayirā’ donde se ha producido la elisión de la letra ‘si’ cuando debería decirse ‘kayirāsī’. เอตฺถ ปน สิยา – ยถา ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ ปาฬิยํ ‘‘ลเภถา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส ‘‘สพฺภิเรว สมาเสถ, สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถว’’นฺติอาทีสุ ‘‘สมาเสถา’’ติอาทีนํ วิย ปฐมปุริสวเสน อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ปุริสวิปลฺลาสํ กตฺวา ‘‘ลเภยฺย’’นฺติ อุตฺตมปุริสวเสนตฺโถ อฏฺฐกถาจริเยหิ คหิโต, ตถา ตุมฺเหหิปิ ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถ ‘‘กยิรา’’ติ ปทสฺส ปุริสวิปลฺลาสํ กตฺวา ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ มชฺฌิมปุริสวเสนตฺโถ วตฺตพฺโพ, อฏฺฐกถาจริเยหิปิ ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ ตทตฺโถ วุตฺโตติ? สจฺจํ, เอวํ สนฺเตปิ อฏฺฐกถาจริเยหิ โวหารตฺเถสุ ปรมโกสลฺลสมนฺนาคตตฺตา ‘‘ตฺว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ภวํสทฺโท ปวตฺตติ, ‘‘ภว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ตฺวํสทฺโท ปวตฺตตีติ จินฺเตตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, น ปุริสวิปลฺลาสวเสน. ตถา หิ ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ อิมสฺส อฏฺฐกถายํ ‘‘ลเภถา’’ติ อุลฺลิงฺคิตฺวา ‘‘ลเภยฺย’’นฺติ ปุริสวิปลฺลาสวเสน วิวรณํ กตํ. ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ อิมสฺส ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘กยิรา’’ติ อุลฺลิงฺคิตฺวา ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ วิวรณํ กตํ, ตสฺมา ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถ ปุริสวิปลฺลาโส น จินฺเตตพฺโพ. อถ วา ยถา ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ เอตฺถ จ ‘‘กาเย รโช น ลิมฺเปถา’’ติอาทีสุ เอถวจนํ คหิตํ, เอวํ เอถวจนํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ลเภ อถา’’ติ ปทจฺเฉโท กรณีโย. เอวญฺหิ สติ ปุริสวิปลฺลาเสน กิจฺจํ นตฺถิ. ตตฺถ ลเภติ สตฺตมิยา [Pg.275] อุตฺตมปุริสวจนํ ‘‘วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย’’ติ ปทมิว. อถาติ อธิการนฺตเร นิปาโต ปทปูรเณ วา. เอตฺถ จ อธิการนฺตรวเสน อปรมฺปิ วรํ ปุตฺตํ ลเภยฺยนฺติ อตฺโถ. ยสฺมา ปเนตฺถ ทฺวินฺนมตฺถานํ อุปฺปตฺติ ทิสฺสติ, ยสฺมา เจเตสุ ทฺวีสุ ทุชฺชาโน ภควโต อธิปฺปาโย, ตสฺมา ทฺเวปิ อตฺถา คเหตพฺพาว. Aquí, sin embargo, podría argumentarse: así como en el texto original (Pāḷi) ‘que obtenga un hijo, el dador de dones’ (puttaṃ labhetha varadaṃ), los maestros comentaristas no tomaron el significado de la palabra ‘labhetha’ según la tercera persona —como en ‘samāsetha’ y ‘kubbetha’ en los versos ‘asóciese solo con los sabios, cultive amistad con los sabios’— sino que, realizando un intercambio de personas (purisavipallāsa), tomaron el significado en primera persona (uttamapurisa) como ‘labheyya’ (que yo obtenga); del mismo modo, en ‘el auriga haría algo injusto’ (adhammaṃ sārathi kayirā), se debería decir que el significado de ‘kayirā’ es en segunda persona ‘kareyyāsī’ mediante un intercambio de personas, ¿y acaso no fue dicho tal significado como ‘kareyyāsī’ por los propios maestros comentaristas? Es cierto; no obstante, debido a que los maestros comentaristas poseían una suprema destreza en los usos lingüísticos, consideraron que la palabra ‘bhavaṃ’ (usted) se emplea cuando debería decirse ‘tvaṃ’ (tú), y la palabra ‘tvaṃ’ se emplea cuando debería decirse ‘bhavaṃ’, por lo que el significado ‘kareyyāsī’ se expresó por la intención del sentido, no por un intercambio de personas. En efecto, en el comentario a ‘que obtenga un hijo, el dador de dones’, se cita ‘labhethā’ y se explica como ‘labheyya’ explícitamente mediante un intercambio de personas. Pero en el comentario a ‘el auriga haría algo injusto’, se cita ‘kayirā’ y se explica como ‘kareyyāsī’ (sin mencionar tal intercambio); por lo tanto, en ‘adhammaṃ sārathi kayirā’ no debe considerarse un intercambio de personas. O bien, así como en ‘que obtenga un hijo, el dador de dones’ y en ‘el polvo no debe manchar el cuerpo’ se toma el sufijo ‘-etha’, aquí, sin tomar el sufijo ‘-etha’, se debe realizar la división de palabras como ‘labhe athā’. Si es así, no hay necesidad de un intercambio de personas. Allí, ‘labhe’ es una forma de primera persona del optativo (sattamī), similar a la palabra ‘pamocaye’ en ‘vajjhañcāpi pamocaye’. ‘Athā’ es una partícula en el sentido de otro punto o simplemente para completar el verso. Y aquí, en el sentido de otro punto, el significado es ‘que yo obtenga además otro hijo excelente’. Dado que aquí se observa la posibilidad de ambos significados, y dado que entre estos dos es difícil conocer la intención exacta del Bendito, ambos significados deben ser aceptados. เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ ลิงฺควิปลฺลาโส วิภตฺติวิปลฺลาโส วจนวิปลฺลาโส กาลวิปลฺลาโส ปุริสวิปลฺลาโส อกฺขรวิปลฺลาโสติ ฉพฺพิโธ วิปลฺลาโส อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺโพ, ตถาปิ โส อุปริ อาวิภวิสฺสตีติ น ทสฺสิโต. ตตฺร กยิราถาติ ปทํ สตฺตมิยา ปรสฺสปทวเสน อตฺตโนปทวเสน จ ทฺวิธา ภิชฺชติ, ตถา มชฺฌิมปุริสพหุวจนวเสน ปฐมปุริเสกวจนวเสน จ. ตถา หิ ‘‘ยถา ปุญฺญานิ กยิราถ, ททนฺตา อปราปร’’นฺติ เอตฺถ ‘‘กยิราถา’’ติ อิทํ สตฺตมิยา ปรสฺสปทวเสน มชฺฌิมปุริสพหุวจนวเสน จ วุตฺตํ. ยถานุรูปํ ปุญฺญานิ กเรยฺยาถเยวาติ หิ อตฺโถ. ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานี’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘กยิราถา’’ติ อิทํ สตฺตมิยา อตฺตโนปทวเสน ปฐมปุริเสกวจนวเสน จ วุตฺตํ. กเรยฺยาติ หิ อตฺโถ. อิธ ปโรกฺขาทิวเสน ยิรปจฺจยสหิตานิ รูปานิ เยภุยฺเยน สาสเน อปฺปสิทฺธานีติ น ทสฺสิตานิ. Aquí, aunque se deberían mostrar los seis tipos de intercambio —intercambio de género, de inflexión, de número, de tiempo, de persona y de letra—, no se muestran porque se aclararán más adelante. Allí, la palabra ‘kayirātha’ se divide en dos según la voz activa (parassapada) y la voz media (attanopada) del optativo (sattamī); asimismo, según la segunda persona del plural y la tercera persona del singular. En efecto, en ‘así como realizaríais méritos, dando una y otra vez’ (yathā puññāni kayirātha), este ‘kayirātha’ se expresa según la voz activa del optativo y la segunda persona del plural. Pues el significado es ‘ciertamente deberíais hacer méritos según corresponda’. En cambio, en ‘el sabio debería hacer méritos’ (kayirātha dhīro puññānī), este ‘kayirātha’ se expresa según la voz media del optativo y la tercera persona del singular. Pues el significado es ‘debería hacer’. Aquí, no se han mostrado las formas con el sufijo ‘-yira’ junto con el tiempo parokkhā, etc., porque se usan mayormente en la enseñanza (Sāsana). อตฺตโน ผลํ กโรตีติ การณํ. กโรตีติ กตฺตา, เอวํ การโก การกํ วา. เอตฺถ หิ การกสทฺโท ยตฺถ กตฺตุการกกมฺมการกาทิวาจโก, ตตฺถ ปุลฺลิงฺโคปิ โหติ, เยภุยฺเยน นปุํสกลิงฺโคปิ. ยตฺถ ปน รชตการกมฺมการโลหการาทิวาจโก, ตตฺถ ปุลฺลิงฺโค เอว. การาเปตีติ การาปโก. กรํ, กุพฺพํ, กฺรุพฺพํ, กโรนฺโต, กุพฺพนฺโต, กุพฺพาโน, กุรุมาโน, ปกฺรุํพฺพมาโน[Pg.276]. การิกา, การาปิกา. กโรนฺตี, กุพฺพนฺตี. การกํ กุลํ. การาปกํ, กโรนฺตํ, กุพฺพนฺตํ, กุรุมานํ. สงฺขาโร, ปริกฺขาโร, ปริกฺขโต, ปุรกฺขโต, กรณํ, กฺริยา. อกฺขรจินฺตกา ปน ‘‘กฺริยา’’ อิจฺจปิ ปทมิจฺฉนฺติ. เอตฺถ กฺริยาสทฺโท กิญฺจาปิ ‘‘อผลา โหติ อกฺรุพฺพโต’’ติอาทีสุ กการรการสํโยควนฺตานิ ปทานิ ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ กฺเลสสทฺโท วิย ปาฬิยํ น ทิสฺสติ, อทิสฺสมาโนปิ โส อฏฺฐกถาจริยาทีหิ ครูหิ คหิตตฺตา คเหตพฺโพว. ตถา หิ ‘‘กฺริยากฺริยาปตฺติวิภาคเทสโก’’ติอาทิกา สทฺทรจนา ทิสฺสติ. Causa (kāraṇa) es aquello que produce su propio fruto. El que hace es el agente (kattā); así, es el que actúa (kārako) o la acción (kārakaṃ). Aquí, la palabra ‘kāraka’, cuando denota el agente, el objeto, etc., es masculina y frecuentemente también neutra. Pero donde denota ‘platero’ (rajatakāra), ‘herrero’ (kammakāra), ‘calderero’ (lohakāra), etc., es exclusivamente masculina. El que hace que otros hagan es el instigador (kārāpako). [Otras formas:] karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakruṃbbamāno. Femenino: kārikā, kārāpikā, karontī, kubbantī. Neutro: kārakaṃ kulaṃ, kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ. [Sustantivos:] saṅkhāro, parikkhāro, parikkhato, purakkhato, karaṇaṃ, kriyā. Los gramáticos (akkharacintakā), sin embargo, prefieren el término ‘kriyā’. Aunque en pasajes como ‘es infructuoso para quien no hace’ (aphalā hoti akrubbato) se ven términos con la combinación de las letras ‘k’ y ‘r’, tal palabra [kriyā] no aparece en el Pāḷi original como sucede con la palabra ‘klesa’; sin embargo, aunque no sea visible allí, debe ser aceptada por haber sido adoptada por maestros venerables como los comentaristas. En efecto, se observa la estructura gramatical en frases como ‘el que enseña la distinción entre acción e inacción’ (kriyākriyāpattivibhāgadesako). กาตุํ, กตฺตุํ. กาตเว, กาเรตุํ. กตฺวา, กตฺวาน, กาตุน, กริตฺวา, กริตฺวาน, กจฺจ, อธิกจฺจ, กริย, กริยาน, ปุรกฺขิตฺวา, กาเรตฺวา. อญฺญานิปิ ตุมนฺตาทีนิ โยเชตพฺพานิ. [Infinitivos:] kātuṃ, kattuṃ, kātave, kāretuṃ. [Gerundios:] katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā, kāretvā. También deben aplicarse otros sufijos como -tum, etc. ตตฺร กจฺจาติ กตฺวา. อธิกจฺจาติ อธิกํ กตฺวา. อกฺขรจินฺตกา ปน สทฺทสตฺถนยํ นิสฺสาย ‘‘อธิกิจฺจ’’ อิติ รูปํ อิจฺฉนฺติ, มยํ ปเนตาทิสํ รูปํ ปาฬิยา อนุกูลํ น โหตีติ น อิจฺฉาม. ตถา หิ เถริกาคาถายํ โคตมิยา ปรินิพฺพานวจเน ‘‘ปทกฺขิณํ กจฺจ นิปจฺจ ปาเท’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ หิ ปทกฺขิณํ กตฺวาติ อตฺโถ. กจฺจาติ ปทสฺส ทสฺสเนน อธิกจฺจาติ ปทมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ, เอส นโย อญฺญตฺราปิ ยถารหํ เวทิตพฺโพ. Allí, ‘kacca’ significa habiendo hecho. ‘Adhikaccā’ significa habiendo hecho en exceso. Los gramáticos, basándose en el sistema de la ciencia del lenguaje, desean la forma ‘adhikicca’; nosotros, empero, no aceptamos tal forma porque no es conforme al Pāḷi. En efecto, en las Therīgāthā, en las palabras sobre el parinibbāna de Gotamī, se encuentra el Pāḷi: ‘padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde’ (habiendo hecho la circunvalación y postrándose a sus pies). Allí, el significado es ‘habiendo hecho la circunvalación’. Al observar la palabra ‘kacca’, también se hace evidente la palabra ‘adhikacca’; este mismo método debe entenderse en otros casos según corresponda. อิทานิ กโรติสฺส ธาตุสฺส อปฺปมตฺตกํ อตฺถาติสยโยคํ กถยาม – ตณฺหงฺกโร. การณา. ผรุสาหิ วาจาหิ ปกฺรุพฺพมาโน. สนฺเต น กุรุเต ปิยนฺติ. Ahora hablaremos brevemente de la aplicación de significados especiales de la raíz ‘kar’: Taṇhaṅkaro (el que crea el deseo). Kāraṇā (por causa de). Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno (siendo tratado con palabras ásperas). Sante na kurute piyaṃ (no busca lo que es querido por el hombre de paz). ตตฺร [Pg.277] ตณฺหงฺกโรติ เวเนยฺยานํ ตณฺหํ โลภํ กโรติ หึสตีติ ตณฺหงฺกโร. อถ วา รูปกายธมฺมกายสมฺปตฺติยา อตฺตนิ สกลโลกสฺส ตณฺหํ สิเนหํ กโรติ ชเนตีติ ตณฺหงฺกโร. การณาติ หึสนา. ปกฺรุพฺพมาโนติ หึสมาโน. สนฺเต น กุรุเต ปิยนฺติ สปฺปุริเส อตฺตโน ปิเย อิฏฺเฐ กนฺเต มนาเป น กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา ปิยํ ปิยายมาโน ตุสฺสมาโน โมทมาโน สนฺเต น กุรุเต น เสวตีติ อตฺโถ. ยถา ‘‘ราชานํ เสวตี’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ ราชานํ ปิยํ กุรุเตติ สทฺทสตฺถวิทู มนฺเตนฺติ, ทุลฺลภายํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. En ese contexto, ‘Taṇhaṅkaro’ es aquel que produce deseo [o bien] daña el deseo y la codicia de aquellos que deben ser guiados; pues daña [su pureza]. O bien, ‘Taṇhaṅkaro’ es quien genera deseo o afecto por sí mismo en todo el mundo debido a la perfección de su cuerpo físico y su cuerpo de Dharma. ‘Kāraṇā’ significa dañar. ‘Pakrubbamāno’ significa dañando. ‘Sante na kurute piyaṃ’ significa que no trata a los virtuosos como sus propios seres queridos, deseados, agradables o placenteros. O bien, significa que, aunque ame o se deleite en lo agradable, no se asocia con los virtuosos. Así como los expertos en gramática afirman que en el sentido de ‘sirve al rey’ se dice ‘hace al rey su querido’, esta política difícil de hallar debe ser tenida en cuenta cuidadosamente. เอตฺถ จ ปริกฺขารสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต, ‘‘ปริกฺขาโรติ สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขิตฺตํ โหตี’’ติอาทีสุ ปริวาโร วุจฺจติ. ‘‘รโถ เสตปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติอาทีสุ อลงฺกาโร. ‘‘เย จิเม ปพฺพชิเตน ชีวิตปริกฺขารา สมุทาเนตพฺพา’’ติอาทีสุ สมฺภาโร. เอตฺเถตญฺหิ วุจฺจติ – Aquí se presenta la distinción de significados de la palabra ‘parikkhāra’. En pasajes como ‘parikkhāroti sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hoti’ (un requisito es estar bien rodeado por los siete requisitos de una ciudad), se refiere al entorno o séquito. En ‘Ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’ (el carro tiene requisitos blancos [adornos]), se refiere al ornamento. En ‘Ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’ (estos requisitos de vida que deben ser obtenidos por un renunciante), se refiere a las provisiones. Pues sobre esto se dice: สาสนญฺญูหิ วิญฺญูหิ, ปริกฺขาโรติ สาสเน; ปริวาโร อลงฺกาโร, สมฺภาโร จ ปวุจฺจติ. Por los sabios conocedores de la Enseñanza, se dice que en la Enseñanza ‘parikkhāra’ significa séquito, ornamento y provisiones. ชาคร นิทฺทกฺขเย. ชาคโรติ. ชาครํ. ทีฆา ชาครโต รตฺติ. Jāgara [en el sentido de] agotamiento del sueño. Jāgaroti (él está despierto). Jāgaraṃ (el estado de vigilia). ‘Larga es la noche para el que está despierto’. ตนาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ; สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ. Estas raíces de la clase Tanādi han sido vistas por mí según mi capacidad; habiendo observado también otras en los Suttas, debéis captarlas según el significado apropiado. ตนาทิคโณยํ. Este es el grupo Tanādi. รุธาทิฉกฺกํ [Pg.278] วิวิธตฺถสารํ,มติงฺกรํ วิญฺญุชนาธิรามํ; อุฬารฉนฺเทหิ สุเสวนียํ,สุวณฺณหํเสหิ สุจึว ฐานํ. El sexteto Rudhādi, que es la esencia de diversos significados, que produce sabiduría y es el deleite de los sabios, debe ser bien cultivado por aquellos de nobles aspiraciones, así como un lugar puro por los cisnes dorados. อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ Así, en los tres Pitakas junto con sus comentarios, que consisten en nueve partes, para el beneficio de los sabios... โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ รุธาทิฉกฺกํ en el tratado Saddanīti realizado para la destreza [gramatical], el sexteto Rudhādi... นาม Llamado. สตฺตรสโม ปริจฺเฉโท. Capítulo decimoséptimo. ๑๘. จุราทิคณปริทีปน 18. Explicación del grupo Curādi. อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, ปจุรตฺถหิตกฺกรํ; จุราทิกคณนามํ, นามโต อฏฺฐมํ คณํ. A continuación explicaré el octavo grupo por su nombre, el grupo Curādi, que produce el beneficio de muchos significados. จุร เถยฺเย. เถนนํ เถยฺยํ, โจริกาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ เถยฺเย จุรธฺตุ วตฺตติ. โจเรติ, โจรยติ, โจโร, โจรี, โจริกา, โจเรตุ, โจรยิตุํ, โจเรตฺวา, โจรยิตฺวา. กตฺตุตฺเถสุ เณณยตา จุราทิคณลกฺขณํ. การิเต – โจราเปติ, โจราปยติ, โจราเปตุํ, โจราปยิตุํ, โจราเปตฺวา, โจราปยิตฺวา. กมฺเมธนํ โจเรหิ โจริยติ, โจริตํ ธนํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. Cura [en el sentido de] robo. ‘Theyya’ es el acto de robar, se dice que es ‘corikā’ (hurto). La raíz ‘cura’ se emplea en ese sentido de robo. Coreti, corayati (él roba), coro (ladrón), corī (ladrona), corikā (robo), coretu (que robe), corayituṃ (para robar), coretvā, corayitvā (habiendo robado). Los sufijos ṇe y ṇaya en los sentidos de agente son la característica del grupo Curādi. En el causal: corāpeti, corāpayati, corāpetuṃ, corāpayituṃ, corāpetvā, corāpayitvā. En el sentido pasivo: ‘dhanaṃ corehi coriyati’ (la riqueza es robada por los ladrones), ‘coritaṃ dhanaṃ’ (la riqueza robada). Este es el método en todas partes. กการนฺตธาตุ Raíces terminadas en ‘ka’. โลก ทสฺสเน. โลเกติ, โลกยติ, โอโลเกติ, โอโลกยติ, อุลฺโลเกติ, อุลฺโลกยติ, อปโลเกติ, อปโลกยติ, อาโลเกติ, อาโลกยติ, วิโลเกติ, วิโลกยติ. โลโก, อาโลโก, โลกนํ, โอโลกนํ, อุลฺโลกนํ, อาโลกนํ, วิโลกนํ, อปโลกนํ, อวโลกนํ. โอโลเกตุํ, โอโลกยิตุํ, โอโลเกตฺวา, โอโลกยิตฺวา. การิเต ปน ‘‘โอโลกาเปติ, โอโลกาปยติ, โอโลกาเปตุํ, โอโลกาปยิตุํ, โอโลกาเปตฺวา[Pg.279], โอโลกาปยิตฺวา’’ อิจฺเจวมาทีนิ โยเชตพฺพานิ. เอส นโย สพฺพตฺถาปิ. Loka [en el sentido de] ver. Loketi, lokayati (él ve), oloketi, olokayati (él mira hacia abajo u observa), ulloketi, ullokayati (él mira hacia arriba), apaloketi, apalokayati (él pide permiso o mira a un lado), āloketi, ālokayati (él percibe), viloketi, vilokayati (él contempla). Loko (mundo o visión), āloko (luz o percepción), lokanaṃ, olokanaṃ, ullokanaṃ, ālokanaṃ, vilokanaṃ, apalokanaṃ, avalokanaṃ (visiones, observaciones, etc.). Oloketuṃ, olokayituṃ (para observar), oloketvā, olokayitvā (habiendo observado). En el causal, se deben aplicar formas como ‘olokāpeti, olokāpayati, olokāpetuṃ, olokāpayituṃ, olokāpetvā, olokāpayitvā’. Este es el método en todos los casos. ตตฺถ โลโกติ ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ ‘‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ. ‘‘สสฺสโต โลโก’ติ วา ‘อสสฺสโต โลโก’ติ วา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สตฺตโลโก. Allí, ‘loko’ se refiere a los tres mundos: el mundo de las formaciones (saṅkhāraloka), el mundo de los seres (sattaloka) y el mundo del espacio (okāsaloka). Allí, en el pasaje ‘un solo mundo: todos los seres subsisten gracias al alimento’, debe entenderse el mundo de las formaciones. En pasajes como ‘el mundo es eterno’ o ‘el mundo no es eterno’, se refiere al mundo de los seres. ‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ,ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา; ตาว สหสฺสธา โลโก,เอตฺถ เต วตฺตเต วโส’’ติ ‘Hasta donde el sol y la luna giran, brillando e iluminando las direcciones, hasta allí se extiende el mundo por mil veces; allí se ejerce tu poder’. อาคตฏฺฐาเน โอกาสโลโก. En este pasaje se refiere al mundo del espacio (okāsaloka). อถ วา โลโกติ ติวิโธ โลโก กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโกติ. ตตฺถ ราคาทิกิเลสพหุลตาย กามาวจรสตฺตา กิเลสโลโก. ฌานาภิญฺญาปริพุทฺธิยา รูปาวจรสตฺตา ภวโลโก. อาเนญฺชสมาธิพหุลตาย วิสทินฺทฺริยตฺตา อรูปาวจรสตฺตา อินฺทฺริยโลโก. อถ วา กิลิสฺสนํ กิเลโส, วิปากทุกฺขนฺติ อตฺโถ. ตสฺมา ทุกฺขพหุลตาย อปาเยสุ สตฺตา กิเลสโลโก. ตทญฺเญ สตฺตา สมฺปตฺติภวภาวโต ภวโลโก. ตตฺถ เย วิมุตฺติปริปาจเกหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตา สตฺตา, โส อินฺทฺริยโลโกติ เวทิตพฺพํ. Alternativamente, ‘loko’ es un triple mundo: el mundo de las impurezas (kilesaloko), el mundo de la existencia (bhavaloko) y el mundo de las facultades (indriyaloko). Allí, los seres de la esfera de los sentidos, debido a la abundancia de impurezas como la codicia, son el mundo de las impurezas. Los seres de la esfera de la forma, debido a la sabiduría de las absorciones y el conocimiento directo, son el mundo de la existencia. Los seres de la esfera inmaterial, debido a la claridad de sus facultades por la abundancia del samadhi imperturbable, son el mundo de las facultades. O bien, ‘kileso’ es lo que aflige, significando el sufrimiento como resultado; por tanto, los seres en los estados de privación, debido a la abundancia de sufrimiento, son el mundo de las impurezas. Los demás seres, por estar en estados de existencia prósperos, son el mundo de la existencia. Allí, aquellos seres dotados de facultades que conducen a la maduración de la liberación deben ser conocidos como el mundo de las facultades. ชาตกฏฺฐกถายํ ปน – Sin embargo, en el Comentario al Jātaka se dice: ‘‘สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโก ขนฺธโลโก อายตนโลโก ธาตุโลโกติ [Pg.280] อเนกวิโธ โลโก. เอตฺถ ‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา…เป… อฏฺฐารส โลกา อฏฺฐารส ธาตุโย’ติ เอตฺถ สงฺขารโลโก วุตฺโต. ขนฺธโลกาทโย ตทนฺโตคธาเยว. ‘อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก สเทวโก’ติอาทีสุ ปน สตฺตโลโก วุตฺโต. ‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ, ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา. ตาว สหสฺสธา โลโก, เอตฺถ เตวตฺตเต วโส’ติ เอตฺถ โอกาสโลโก วุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. “El mundo es múltiple: el mundo de las formaciones, el mundo de los seres, el mundo del espacio, el mundo de los agregados, el mundo de las bases y el mundo de los elementos. Aquí, en ‘un solo mundo: todos los seres subsisten gracias al alimento... hasta... dieciocho mundos: los dieciocho elementos’, se menciona el mundo de las formaciones. El mundo de los agregados y otros están incluidos en él. En pasajes como ‘este mundo, el otro mundo, el mundo de Brahma junto con los devas’, se menciona el mundo de los seres. En ‘Hasta donde el sol y la luna giran... hasta allí se extiende el mundo por mil veces...’, se menciona el mundo del espacio”. อตฺถโต ปน อินฺทฺริยพทฺธานํ ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ สตฺตโลโก, รูปาทีสุ สตฺตวิสตฺตตาย สตฺโต, โลกิยติ เอตฺถ กุสลากุสลํ ตพฺพิปาโก จาติ. อนินฺทฺริยพทฺธานํ รูปานํ สมูโห สนฺตาโน จ โอกาสโลโก, โลกิยนฺติ เอตฺถ ตสา ถาวรา จ, เตสญฺจ โอกาสภูโตติ, ตทาธารณตาย เหส ‘‘ภาชนโลโก’’ติปิ วุจฺจติ. ทุวิโธปิ เจส รูปาทิธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา อุปาทาปญฺญตฺติภูโต อปรมตฺถสภาโว สปฺปจฺจเย ปน รูปารูปธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา ตทุภยสฺสาปิ อุปาทานานํ วเสน ปริยายโต ปจฺจยายตฺตวุตฺติตา อุปจริตพฺพา, ตทุภเย ขนฺธา สงฺขารโลโก, ปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺติ, ลุชฺชนฺติ ปลุชฺชนฺติ จาติ เอตฺถ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย มคฺคผลธมฺมานมฺปิ สติปิ ลุชฺชนปลุชฺชนตฺเต เตภูมิกธมฺมานํเยว ‘‘โลโก’’ติ อธิปฺเปตตฺตา นตฺถิ โลกตาปชฺชนํ. ตถา หิ เต ‘‘โลกุตฺตรา’’ติ วุตฺตา. En términos de significado, el conjunto y la continuidad de los agregados vinculados a las facultades es el mundo de los seres (sattaloko); se llama ‘ser’ (satta) por estar apegado (satta o visatta) a las formas y demás, y se dice que en él se perciben (lokiyati) las acciones sanas e insanas y sus resultados. El conjunto y la continuidad de las formas no vinculadas a las facultades es el mundo del espacio (okāsaloko); en él se perciben (lokiyanti) los seres móviles e inmóviles, y es el espacio para ellos; debido a que los contiene, también se le llama ‘mundo-recipiente’ (bhājanaloko). Ambos son conceptos derivados (upādāpaññatti) por basarse en fenómenos como la forma, y no poseen una esencia de realidad última (aparamatthasabhāvo); sin embargo, puesto que se basan en fenómenos materiales e inmateriales condicionados, su existencia depende de las condiciones en un sentido metafórico a través del apego. Ambos tipos de agregados constituyen el mundo de las formaciones (saṅkhāraloko), pues son formados (saṅkhariyanti) por condiciones y se desintegran (lujjanti) y se destruyen (palujjanti). Aquí, aunque los estados de los senderos y los frutos también posean la naturaleza de desintegrarse y destruirse, no se incluyen en la categoría de ‘mundo’ (lokatā) porque el término ‘mundo’ se refiere específicamente a los fenómenos de los tres planos de existencia. Por ello, esos estados se denominan ‘supramundanos’ (lokuttara).” อาโลโกติ รสฺมิ, อาโลเกนฺติ เอเตน ภุโส ปสฺสนฺติ ชนา จกฺขุวิญฺญาณํ วาติ อาโลโก. โอโลกนนฺติ [Pg.281] เหฏฺฐา เปกฺขนํ. วิโลกนนฺติ อุทฺธํ เปกฺขนํ. อาโลกนนฺติ ปุรโต เปกฺขนํ. วิโลกนนฺติ ทฺวีสุ ปสฺเสสุ เปกฺขนํ, วิวิธา วา เปกฺขนํ. อปโลกนนฺติ ‘‘สงฺฆํ อปโลเกตฺวา’’ติอาทีสุ วิย ชานาปนํ. อวโลกนนฺติ ‘‘นาคาวโลกิตํ อวโลเกตฺวา’’ติอาทีสุ วิย ปุริมกายํ ปริวตฺเตตฺวา เปกฺขนํ. ‘‘อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหตี’’ติ เอตฺถาปิ ภาววเสน อาโลกนํ อาโลกิตํ วิโลกนํ วิโลกิตนฺติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. "Āloko" significa luz; se le llama "āloko" porque a través de esto las personas ven intensamente o por medio de esto la conciencia visual ve. "Olokana" es mirar hacia abajo. "Vilokana" es mirar hacia arriba. "Ālokana" es mirar al frente. "Vilokana" es mirar a los dos lados, o diversas formas de mirar. "Apalokana" significa informar, como en pasajes como "habiendo informado a la Saṅgha". "Avalokana" significa mirar girando la parte anterior del cuerpo, como en "habiendo mirado con la mirada del elefante". Incluso en la frase "actuando con clara comprensión al mirar hacia adelante y al mirar a los lados (ālokite vilokite)", el significado de "ālokita" y "vilokita" debe entenderse en el sentido de la acción de mirar hacia adelante (ālokana) y la acción de mirar a los lados (vilokana). ถก ปฏิฆาเต. ถเกติ, ถกยติ ทฺวารํ ปุริโส. La raíz "thaka" se usa en el sentido de obstruir. El hombre cierra (thaketi, thakayati) la puerta. ตกฺก วิตกฺเก. ตกฺเกติ, วิตกฺเกติ, วิตกฺกยติ. ตกฺโก, วิตกฺโก, วิตกฺกิตา. La raíz "takka" se usa en el sentido de vitakka (pensamiento). Reflexiona o piensa (takketi, vitakketi, vitakkayati). Las formas nominales son takko, vitakko y vitakkitā (el que reflexiona). ตตฺถ ตกฺกนํ ตกฺโก, อูหนนฺติ วุตฺตํ โหติ, เอวํ วิตกฺโก. อถ วา วิตกฺเกนฺติ เอเตน, สยํ วา วิตกฺเกติ, วิตกฺกนมตฺตเมว วา เอตนฺติ วิตกฺโก. ‘‘ตกฺโก, วิตกฺโก, อปฺปนา, พฺยปฺปนา, เจตโส อภินิโรปนา’’ติ อภิธมฺเม ปริยายสทฺทา วุตฺตา. วิตกฺเกตีติ วิตกฺกิตา, ปุคฺคโล. ‘‘อวิตกฺกิตา มจฺจุมุปพฺพชนฺตี’’ติ ปาฬิ. Allí, la reflexión es "takko"; se dice que es el acto de indagar (ūhana), y así es también el pensamiento (vitakko). O bien, piensan por medio de esto, o uno mismo piensa, o esto es simplemente el acto de pensar; por eso es "vitakko". En el Abhidhamma se mencionan como términos sinónimos: "takko, vitakko, appanā (absorción), byappanā (fijación), cetaso abhiniropanā (aplicación de la mente al objeto)". "Vitakkitā" se refiere a la persona que piensa. El texto canónico dice: "Aquellos que no reflexionan marchan hacia la muerte (maccumupabbajanti)". อกิ ลกฺขเณ. ลกฺขณํ สญฺญาณํ, สญฺชานนการณนฺติ วุตฺตํ โหติ. อตฺริทํ สลฺลกฺขิตพฺพํ. เย อิมสฺมึ จุราทิคเณ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตา อิการานุพนฺธวเสน นิทฺทิฏฺฐา ธาตโว, เต เอวํวุตฺเตหิ อิเมหิ ตีหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคตา อาขฺยาตตฺตํ นามิกตฺตญฺจ ปาปุณนฺตา เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปาเยว ภวนฺติ, น กตฺถจิปิ วิคตนิคฺคหีตาคมรูปานิ ภวนฺติ. องฺเกติ, องฺกยติ. องฺกนํ, องฺโก[Pg.282]. สมาเส ปน ‘‘สสงฺโก, จกฺกงฺกิตจรโณ’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. La raíz "aki" se usa en el sentido de marcar. Marca significa señal, la causa del reconocimiento. Aquí se debe observar: las raíces en este grupo curādi que tienen varias vocales y no terminan en un conjunto de consonantes, indicadas con la anubandha 'i', al poseer estas tres características, cuando alcanzan la forma verbal o nominal, resultan invariablemente en formas producidas con el aumento de la nasal (niggahīta); en ningún caso hay formas sin dicho aumento. Marca (aṅketi, aṅkayati). El acto de marcar es aṅkana y la marca es aṅko. En compuestos, sin embargo, resultan formas como "sasaṅko" (marcado con una liebre, la luna) y "cakkaṅkitacaraṇo" (aquel cuyos pies están marcados con la rueda). สกฺก วกฺก ภาสเน. สกฺเกติ, สกฺกยติ. วกฺเกติ, วกฺกยติ. Las raíces "sakka" y "vakka" se usan en el sentido de hablar. Habla (sakketi, sakkayati; vakketi, vakkayati). นกฺก วกฺก นาสเน. นกฺเกติ, นกฺกยติ. วกฺเกติ, วกฺกยติ. Las raíces "nakka" y "vakka" se usan en el sentido de destruir. Destruye (nakketi, nakkayati; vakketi, vakkayati). จกฺก จุกฺก พฺยถเน. จกฺเกติ, จกฺกยติ. จุกฺเกติ, จุกฺกยติ. จกฺกํ. จกฺกนฺติ เกนฏฺเฐน จกฺกํ? จกฺเกติ พฺยถติ หึสตีติ อตฺเถน จกฺกํ. จกฺกสทฺโท – Las raíces "cakka" y "cukka" se usan en el sentido de temblar o herir. Cakketi, cakkayati; cukketi, cukkayati. Cakka (rueda). ¿En qué sentido es cakka? Es cakka en el sentido de que hiere o daña (cakketi, byathati, hiṃsati). La palabra cakka — สมฺปตฺติยํ ลกฺขเณ จ, รถงฺเค อิริยาปเถ; ทาเน รตฺนธมฺมขุร-จกฺกาทีสุ ปทิสฺสติ; Se observa en los sentidos de prosperidad, marca, parte de un carro (rueda), postura; y se encuentra en los sentidos de donación, joya, Dhamma, navaja-rueda, etc. ‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว จกฺกานิ เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ หิ อยํ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานี’’ติ เอตฺถ ลกฺขเณ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ เอตฺถ รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ เอตฺถ อิริยาปเถ. ‘‘ทท ภุญฺช จ มา จปฺปมาโท, จกฺกํ วตฺตสฺสุ ปาณิน’’นฺติ เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี’’ติ เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ เอตฺถ ขุรจกฺเก. ‘‘ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกนา’’ติ เอตฺถ ปหรณจกฺเก. ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ เอตฺถ อสนิมณฺฑเลติ. En efecto, se ve en el sentido de prosperidad en frases como: "Monjes, existen estas cuatro ruedas (cakkāni) para los dioses y humanos que las poseen". En el sentido de marca en: "en las plantas de los pies han nacido ruedas". En el sentido de parte de un carro en: "como la rueda del que transporta". En el sentido de postura en: "con cuatro ruedas y nueve puertas" (el cuerpo). En el sentido de donación en: "da, disfruta y no seas negligente, haz girar la rueda (de la generosidad) a los seres vivos". En el sentido de joya-rueda en: "apareció la divina joya-rueda". En el sentido de Dhammacakka en: "la rueda puesta en movimiento por mí". En el sentido de navaja-rueda en: "al hombre herido por el deseo, una rueda gira sobre su cabeza". En el sentido de arma en: "incluso si fuera con una rueda de filo cortante". En el sentido de círculo de relámpago en: "el círculo de la centella". ตกิ [Pg.283] พนฺธเน. ตงฺเกติ, ตงฺกยติ. La raíz "taki" se usa en el sentido de atar. Ata (taṅketi, taṅkayati). อกฺก ถวเน. ถวนํ ถุติ. อกฺเกติ, อกฺกยติ. อกฺโก. อกฺโกติ สูริโย. โส หิ มหาชุติตาย อกฺกิยติ อภิตฺถวิยติ ตปฺปสนฺเนหิ ชเนหีติ อกฺโก. ตถา หิ ตสฺส ‘‘นตฺถิ สูริยสมา อาภา. อุเทตยํ จกฺขุมา เอกราชา’’ติอาทินา อภิกฺขุติ ทิสฺสติ. La raíz "akka" se usa en el sentido de elogiar. Elogiar es alabar. Akketi, akkayati. "Akko". Akko significa el sol. Pues, debido a su gran esplendor, es elogiado y alabado (akkiyati, abhitthaviyati) por las personas devotas. Así, se observa su alabanza en pasajes como: "No existe luz igual a la del sol. Se eleva este poseedor de visión, el rey único". หิกฺก หึสายํ. หิกฺเกติ, หิกฺกยติ. La raíz "hikka" se usa en el sentido de dañar. Daña (hikketi, hikkayati). นิกฺก ปริมาเณ. นิกฺเกติ, นิกฺกยติ. La raíz "nikka" se usa en el sentido de medir. Mide (nikketi, nikkkayati). พุกฺก ภสฺสเน. เอตฺถ สุนขภสฺสนํ ภสฺสนนฺติ คเหตพฺพํ, น วาจาสงฺขาตํ ภสฺสนํ. พุกฺเกติ, พุกฺกยติ. เอตฺถ จ ‘‘พุกฺกยติ สา โจเร’’ อิติ โลกิยปฺปโยโค เวทิตพฺโพ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘พุกฺกติ สา’’ติ รูปํ ภวติ. อญฺโญ ตุ ‘‘พุกฺก ปริภาสเน’’ อิติ ปฐติ, เอวํ ปฐนฺเตปิ สุนขภสฺสนเมวาธิปฺเปตํ. La raíz "bukka" se usa en el sentido de ladrar. Aquí debe entenderse el ladrido de un perro, no el habla humana. Ladra (bukketi, bukkayati). Y debe conocerse el uso mundano: "la perra ladra (bukkayati) a los ladrones". En el grupo bhūvādi, sin embargo, la forma es "bukkati". Otro autor lee "bukka en el sentido de reprender", pero incluso con esa lectura, se refiere al ladrido de un perro. ทก ลก อสฺสาทเน. ทเกติ, ทกยติ. ลเกติ, ลกยติ. Las raíces "daka" y "laka" se usan en el sentido de saborear. Saborea (daketi, dakayati; laketi, lakayati). ตกฺก โลก ภาสายํ. ตกฺเกติ, ตกฺกยติ. โลเกติ, โลกยติ. Las raíces "takka" y "loka" se usan en el sentido de hablar o brillar. Takketi, takkayati; loketi, lokayati. จิก สิก อามสเน. จิเกติ, จิกยติ. สิเกติ, สิกยติ. Las raíces "cika" y "sika" se usan en el sentido de tocar. Toca (ciketi, cikayati; siketi, sikayati). กการนฺตธาตุรูปานิ. Estas son las formas de las raíces terminadas en 'ka'. ขการนฺตธาตุ Raíces terminadas en 'kha'. ลกฺข ทสฺสนงฺเกสุ. ทสฺสนํ ปสฺสนํ. องฺโก ลญฺชนํ. ลกฺเขติ, ลกฺขยติ. สลฺลกฺเขติ, สลฺลกฺขยติ. ลกฺขํ วิชฺฌติ อุสุนา, ลกฺขํ กโรติ. La raíz "lakkha" se usa en los sentidos de ver y marcar. Ver es observar. Marca es señal. Observa o marca (lakkheti, lakkhayati; sallakkheti, sallakkhayati). Atraviesa el blanco (lakkhaṃ) con una flecha, o hace una marca. คงฺคาย [Pg.284] วาลุกา ขีเย, อุทกํ ขีเย มหณฺณเว; มหิยา มตฺติกา ขีเย, ลกฺเข น มม พุทฺธิยา. La arena del Ganges podría agotarse, el agua en el gran océano podría agotarse; la arcilla de la tierra podría agotarse, pero no (se agotan) los blancos (lakkhe) para mi conocimiento. กปฺปลกฺขณํ. โคลกฺขณํ. อิตฺถิลกฺขณํ. ธมฺมานํ ลกฺขณํ. สลฺลกฺขนา. อุปลกฺขนา. ปจฺจุปลกฺขนา. ลกฺขธาตุยา ยุปจฺจยนฺตาย สมาทิปุพฺพานํ รูปานํ นกาโร ทนฺตโช. La marca de un eón (kappalakkhaṇaṃ). La marca de un buey. La marca de una mujer. La marca de los fenómenos (dhammas). Observación. Discernimiento. Reconocimiento. En las formas derivadas de la raíz 'lakkha' con el sufijo 'yu' precedido por prefijos como 'sam-', la letra 'n' es dental. ภกฺข อทเน. ภกฺเขติ, ภกฺขยติ. ภกฺโข โน ลทฺโธ. ภกฺขยนฺติ มิคาธมา. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘ภกฺขตี’’ติ รูปํ. La raíz "bhakkha" se usa en el sentido de comer. Come (bhakkheti, bhakkhayati). "No hemos obtenido comida (bhakkho)". "Los animales inferiores comen (bhakkhayanti)". En el grupo bhūvādi, sin embargo, la forma es "bhakkhati". นกฺข สมฺพนฺเธ. นกฺเขติ, นกฺขยติ. La raíz "nakkha" se usa en el sentido de conectar. Conecta (nakkheti, nakkhayati). มกฺข มกฺขเน. มกฺเขติ, มกฺขยติ. มกฺโข, มกฺขี. ตตฺถ มกฺโขติ ปเรหิ กตคุณํ มกฺเขติ ปิสตีติ มกฺโข, คุณธํสนา. ‘‘มกฺขํ อสหมาโน’’ติ เอตฺถ ปน อตฺตนิ ปเรหิ กตํ อวมญฺญนํ มกฺโขติ วุจฺจติ. La raíz "makkha" se usa en el sentido de manchar. Mancha (makkheti, makkhayati). "Makkho" (denigración), "makkhī" (el que denigra). Allí, "makkho" es aquel que mancha o borra las virtudes realizadas por otros; es la destrucción de las virtudes. Sin embargo, en la frase "no tolerando el menosprecio (makkhaṃ)", se llama "makkho" al menosprecio que otros hacen hacia uno mismo. ยกฺข ปูชายํ. ยกฺเขติ, ยกฺขยติ. ยกฺโข. ยกฺโขติ มหานุภาโว สตฺโต. ตถา หิ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ มหายกฺข, สพฺพภูตานมิสฺสรา’’ติ เอตฺถ สกฺโก เทวราชา ‘‘ยกฺโข’’ติ วุตฺโต. อถ วา ยกฺโขติ ยกฺขโยนิยํ นิพฺพตฺตสตฺโต. สพฺเพปิ วา สตฺตา ‘‘ยกฺขา’’ติ วุจฺจนฺติ. ‘‘ปรมยกฺขวิสุทฺธึ ปญฺญาเปนฺตี’’ติ เอตฺถ หิ ยกฺขสทฺโท สตฺเต วตฺตติ. ตถา หิ ยกฺโขปิ สตฺโตปิ เทโวปิ สกฺโกปิ ขีณาสโวปิ ยกฺโขเยว นาม, มหานุภาวตาย ยกฺขิยติ สรณคเตหิ ชเนหิ นานาปจฺจเยหิ นานาพลีหิ จ ปูชิยตีติ ยกฺโข. La raíz "yakkha" se usa en el sentido de adorar. Adora (yakkheti, yakkhayati). "Yakkho". Un yakkha es un ser de gran poder. Así, en "te pregunto, gran yakkha, señor de todos los seres", el rey de los dioses, Sakka, es llamado "yakkha". O bien, un yakkha es un ser nacido en la matriz de los yakkhas. O todos los seres son llamados "yakkhas". Pues en la frase "declaran la pureza del ser supremo (paramayakkha)", la palabra yakkha se refiere a los seres. De este modo, un ser, un dios, Sakka, o incluso un arahant (khīṇāsavo) es ciertamente llamado yakkha; debido a su gran poder, es honrado (yakkhiyati) por las personas que han ido a refugiarse con diversas ofrendas y diversos sacrificios; por eso es un "yakkha". สตฺเต เทเว จ สกฺเก จ, ขีณาสเว จ รกฺขเส; ปญฺจสฺเวเตสุ อตฺเถสุ, ยกฺขสทฺโท ปวตฺตติ. El término "yakkha" se emplea en estos cinco sentidos: seres, deidades (devas), Sakka, aquellos que han destruido las impurezas (khīṇāsavas) y rakshasas. ลกฺข [Pg.285] อาโลจเน. ลกฺเขติ, ลกฺขยติ. ลกฺขํ วิชฺฌติ อุสุนา. Lakkha [en el sentido de] observar. Lakkheti, lakkhayati. "Atraviesa el blanco (lakkhaṃ) con una flecha". โมกฺข อาสเน. โมกฺเขติ, โมกฺขยติ. Mokkha [en el sentido de] soltar o arrojar. Mokkheti, mokkhayati. รุกฺข ผารุสฺเส. ผารุสฺสํ ผรุสภาโว. รุกฺเขติ, รุกฺขยติ. สมาเส ‘‘รุกฺขเกโส, อติรุกฺขวจโน’’ติ รูปานิ. เอตฺถ จ ‘‘สมโณ อยํ ปาโป อติรุกฺขวาโจ’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อติรุกฺขวาโจติ อติผรุสวจโนติ อตฺโถ. Rukkha [en el sentido de] dureza. "Phārussa" significa la cualidad de ser duro o áspero. Rukkheti, rukkhayati. En compuestos, las formas son: "rukkhakeso" (de cabello áspero), "atirukkhavacano" (de habla excesivamente dura). Aquí, el ejemplo en pāḷi es: "Este malvado asceta es de habla excesivamente dura (atirukkhavāco)". Allí, "atirukkhavāco" tiene el significado de alguien con palabras muy ásperas. ขการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en "kha". คการนฺตธาตุ Raíces que terminan en "ga". ลิงฺค จิตฺตีกรเณ. จิตฺตีกรณํ วิจิตฺรภาวกรณํ. ลิงฺเคติ, ลิงฺคยติ, ลิงฺคํ. เอตฺถ ลิงฺคํ นาม ทีฆรสฺสกิสถูลปริมณฺฑลาทิเภทํ สณฺฐานนฺติ คหเณ อตีว ยุชฺชติ. ตญฺหิ นานปฺปกาเรหิ วิจิตฺรํ โหติ, ลิงฺคียติ วิจิตฺตํ กริยติ อวิชฺชาตณฺหากมฺเมหิ อุตุนา วา จุณฺณาทีหิ วา สรีรมิติ ลิงฺคํ, อชฺฌตฺตสนฺตานติณรุกฺขาทิกุณฺฑลกรณฺฑกาทีสุ ปวตฺตสณฺฐานวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. ลิงฺคสทฺโท สทฺเท สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺเต อิตฺถิพฺยญฺชเน ปุริสพฺยญฺชเน สญฺญาเณ อากาเร จาติ อิเมสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘รุกฺโขติ วจนํ ลิงฺค’’นฺติ เอตฺถ สทฺเท ทิสฺสติ. ‘‘สตลิงฺคสฺส อตฺถสฺสา’’ติ เอตฺถ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺเต. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน อิตฺถิลิงฺคํ ปาตุภวตี’’ติ เอตฺถ อิตฺถิพฺยญฺชเน. ‘‘ปุริสลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปาน’’นฺติ เอตฺถ ปุริสพฺยญฺชเน. ‘‘เตน ลิงฺเคน ชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ เอตฺถ สญฺญาเณ[Pg.286]. ‘‘เตหิ ลิงฺเคหิ เตหิ นิมิตฺเตหิ เตหิ อากาเรหิ อาคนฺตุกภาโว ชานิตพฺโพ ‘‘อาคนฺตุกา อิเม’’ติ เอตฺถ อากาเร ทิสฺสติ. Liṅga [en el sentido de] ornamentar o distinguir. "Cittīkaraṇa" significa el acto de hacer algo variado o distinguido. Liṅgeti, liṅgayati, liṅgaṃ. Aquí, el término "liṅga" es sumamente apropiado cuando se toma como la configuración de diversas distinciones tales como largo, corto, delgado, grueso, circular, etc. Pues es variado de muchas maneras; se llama "liṅga" porque el cuerpo es marcado (liṅgīyati), es decir, hecho variado por la ignorancia, el deseo y el kamma, o por el clima, o por polvos cosméticos, etc. Esto debe verse según la configuración que se manifiesta en el flujo interno de la mente, así como en el césped, los árboles, pendientes, cofres, etc. El término "liṅga" se encuentra en estos sentidos: sonido, la causa de la aplicación de un sonido, el órgano femenino, el órgano masculino, una señal y una apariencia. Pues se ve en el sentido de sonido en: "la palabra rukkha es el género (liṅga)". En "de un significado con cien señales (liṅga)", en el sentido de la causa de la aplicación de un sonido. En "en aquel momento, a cierto monje se le manifestó el género femenino (itthiliṅga)", en el sentido de órgano femenino. En "de los órganos masculinos (purisaliṅga), marcas, modales y apariencia", en el sentido de órgano masculino. En "por esa señal (liṅga) sabemos que seguramente será un Buddha", en el sentido de señal. En "por esas señales (liṅga), por esas marcas, por esas apariencias, debe conocerse su condición de forasteros, diciendo: estos son forasteros", se ve en el sentido de apariencia. สทฺเท จ ตนฺนิมิตฺเต จ, กาฏโกฏจิกาย จ; ลกฺขเณ เจว อากาเร, ลิงฺคสทฺโท ปวตฺตติ. El término "liṅga" se emplea en el sentido de sonido, en su causa, en los órganos [femeninos y masculinos], en la característica y también en la apariencia. มค อนฺเวสเน. มเคติ, มคยติ. มิโค, มโค, มโค, มคยมาโน. Maga [en el sentido de] buscar. Mageti, magayati. Migo, mago, mago, magayamāno. เอตฺถ จ ‘‘ยถา พิฬาโร มูสิกํ มคยมาโน’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ‘‘มิโค’’ติ จ ‘‘มโค’’ติ จ จตุปฺปโท ปวุจฺจติ. เอตฺถ มิโคติ มคยติ อิโต จิโต โคจรํ อนฺเวสติ ปริเยสตีติ มิโค. เอวํ มโค. เอตฺถ วิเสสโต หริณ มิโค มิโค นาม. สามญฺญโต ปน อวเสสาปิ จตุปฺปทา ‘‘มิโค’’ อิจฺเจว วุจฺจนฺติ. ตถา หิ สุสีมชาตเก ‘‘กาฬา มิคา เสตทนฺตา ตว อิเม, ปโรสหสฺสํ เหมชาลาภิสญฺฉนฺนา’’ติ เอตสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส หตฺถิโนปิ มิคสทฺเทน วุตฺตา ‘‘กาฬมิคา’’ติ. อถ วา มคิยติ ชีวิตกปฺปนตฺถาย มํสาทีหิ อตฺถิเกหิ ลุทฺเทหิ อนฺเวสิยติ ปริเยสิยตีติ มิโค, อรญฺญชาตา สสปสทหริเณเณยฺยาทโย จตุปฺปาทา, เอวํ มโค. ‘‘อตฺถํ น ลภเต มโค’’ติ เอตฺถ ปน มโค วิยาติ มโค, พาโลติ อตฺโถ. Y aquí, el ejemplo en pāḷi es: "como un gato que busca (magayamāno) a un ratón". Tanto "migo" como "mago" se dicen de un cuadrúpedo. Aquí, "migo" es el que busca (magayati), el que rastrea o inquiere su alimento aquí y allá. Así también "mago". Específicamente, el ciervo es llamado "migo". Pero en sentido general, los demás cuadrúpedos también son llamados "migo". Así, en el Susīma Jātaka, incluso los elefantes son llamados "migo" en este pasaje pāḷi: "Estos tus elefantes negros (kāḷā migā) de colmillos blancos, cubiertos por más de mil redes de oro". O bien, se llama "migo" porque es buscado o perseguido por cazadores interesados en su carne, etc., para sustentar su vida; como los cuadrúpedos nacidos en la selva: liebres, gatos monteses, ciervos, antílopes, etc. Así también "mago". Pero en "el necio (mago) no obtiene el beneficio", se usa "mago" en el sentido de actuar como un animal, es decir, un tonto. มคฺค คเวสเน. มคฺเคติ, มคฺคยติ. มคฺโค, มคฺคนํ. Magga [en el sentido de] investigar. Maggeti, maggayati. Maggo (el camino), magganaṃ (la investigación). เอตฺถ จ มคฺโคติ ปฏิปทาย จ ปกติมคฺคสฺส จ อุปายสฺส จ อธิวจนํ. ‘‘มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิต’’นฺติอาทีสุ ปน กถาปพนฺโธปิ ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ตตฺร ปฏิปทา เอกนฺตโต ชาติชราพฺยาธิทุกฺขาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ทุกฺขกฺขยํ นิพฺพานํ ปาปุณตฺถาย มคฺคิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ มคฺโค. ปกติมคฺโค [Pg.287] ปน มคฺคมูฬฺเหหิ มคฺคิตพฺโพติ มคฺโค. ปกติมคฺคมูฬฺเหหิ จ ปฏิปทาสงฺขาตาริยมคฺคมูฬฺหา เอว พหโว สนฺติ. ปกติมคฺโค หิ กทาจิ เอว อทฺธิกานํ มุยฺหติ, ‘‘เอส มคฺโค’’ติ นายกา น ทุลฺลภา. อริยมคฺโค ปน สพฺพทาเยว สพฺพโลกสฺส มุยฺหติ, นายกา ปรมทุลฺลภา. ตสฺมา โส เอว อวิชฺชาสมฺมูฬฺเหหิ มคฺคิตพฺโพติ มคฺโค. อญฺเญสํ ปน ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสนปิ อตฺถํ วทนฺติ ครู ‘‘กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโค’’ติ. ตํ ตํ กิจฺจํ หิตํ วา นิปฺผาเทตุกาเมหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ มคฺโค, อุปาโย. มคฺคสทฺโท หิ ‘‘อภิธมฺมกถามคฺคํ, เทวานํ สมฺปวตฺตยี’’ติ เอตฺถ อุปาเยปิ วตฺตติ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ ‘‘มคฺโคติ อุปาโย, ขนฺธายตนาทีนํ กุสลาทีนญฺจ ธมฺมานํ อวโพธสฺส สจฺจปฺปฏิเวธสฺเสว วา อุปายภาวโต อภิธมฺมกถามคฺโค’’ติ วุตฺโต, ปพนฺโธ วา ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ. โส หิ ทีฆตฺตา มคฺโค วิยาติ มคฺโค, ตสฺมา อภิธมฺมกถาปพนฺโธ อภิธมฺมกถามคฺโคติ วุตฺโต. อิทานิ ปกติปฏิปทามคฺคานํ นามานิ กถยาม. เตสุ ปกติมคฺคสฺส – Aquí, "magga" (camino) es una designación para la práctica (paṭipadā), el camino ordinario (pakatimagga) y el medio o método (upāya). En pasajes como "basado en el método de enseñanza (vācanāmagga) de los residentes del Mahāvihāra", incluso una composición discursiva se llama "magga". Allí, la práctica debe ser buscada o investigada (maggitabbo) por los seres oprimidos absolutamente por el sufrimiento del nacimiento, la vejez, la enfermedad, etc., para alcanzar el Nibbāna, el fin del sufrimiento; por eso es "magga". El camino ordinario, sin embargo, es "magga" porque debe ser buscado por quienes están extraviados. Y hay muchos más extraviados respecto al Noble Camino (el camino de la práctica) que los extraviados en el camino ordinario. Pues el camino ordinario solo de vez en cuando confunde a los viajeros, y los guías que dicen "este es el camino" no son difíciles de encontrar. Pero el Noble Camino siempre confunde a todo el mundo, y los guías son extremadamente difíciles de encontrar. Por tanto, ese es el "magga" que debe ser buscado por quienes están cegados por la ignorancia. Sin embargo, basándose en otras dos raíces, los maestros dicen: "se llama magga porque va matando (mārento) las impurezas (kilese)". "Magga" es un medio (upāya) porque es buscado o investigado por quienes desean lograr tal o cual tarea o beneficio. Pues el término "magga" también se aplica al medio en: "hizo girar para los devas el camino del discurso del Abhidhamma". Así, en el comentario al Abhidhamma se dice: "'magga' significa medio; el camino del discurso del Abhidhamma por ser el medio para la comprensión de los fenómenos como los agregados y las esferas, los estados saludables, etc., o para la penetración de las verdades". O bien, una composición se llama "magga". Esta es como un camino por su extensión, por eso el tratado del discurso del Abhidhamma se llama "abhidhammakathāmagga". Ahora diremos los nombres para los caminos ordinario y de práctica. Entre ellos, para el camino ordinario: ‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺฌสํ วฏุมา’ยนํ; อทฺธาน’มทฺธา ปทวี, วตฺตนิ เจว สนฺตตี’’ติ "Maggo, pantho, patho, pajjo, añjhasaṃ, vaṭumaṃ, ayanaṃ, addhānaṃ, addhā, padavī, vattani y también santatī". อิมานิ นามานิ. ปฏิปทามคฺคสฺส ปน – Estos son los nombres. Por otro lado, para el camino de la práctica (paṭipadāmagga): ‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺชสํ วฏุมา’ยนํ; นาว อุตฺตร เสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’ติ "Maggo, pantho, patho, pajjo, añjasaṃ, vaṭumaṃ, ayanaṃ, nāvā (barca), uttara (cruce), setu (puente), kullo (balsa), bhisi (flotador) y saṅkamo (pasarela)". อเนกานิ นามานิ. เอตฺถ ปน เกจิ ‘‘นาวาติอาทีนิ ปกติมคฺคสฺส นามานี’’ติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ, ปกติมคฺคสฺส กิสฺมิญฺจิปิ ปาฬิปฺปเทเส ‘‘นาวา’’ติอาทีหิ ปเทหิ วุตฺตฏฺฐานาภาวโต, อภิธานสตฺเถสุ จ ‘‘นาวา’’ อิจฺจาทิกานํ ตทภิธานานํ อนาคตตฺตา. Estos son sus numerosos nombres. Aquí, sin embargo, algunos dicen que "nāvā" y otros son nombres para el camino ordinario; eso no debe aceptarse, porque en ningún pasaje pāḷi se ha dicho que el camino ordinario se designe con palabras como "nāvā", y porque tales términos no aparecen en los diccionarios (abhidhānasatthesu) como sinónimos de aquel. อยํ [Pg.288] ปเนตฺถ วจนตฺโถ – นาวาวิยาติ นาวา, อุตฺตรนฺติ เอเตนาติ อุตฺตรํ, นาวาเยว อุตฺตรนฺติ. อยญฺหิ นาวาปริยาโย ‘‘ตรํ, ตรณํ, โปโต, ปฺลโว’’ติ. อิเมปิ ตํปริยายาเยว. อุตฺตรํ วิยาติ อุตฺตรํ. เสตุ วิยาติ เสตุ. กุลฺโล วิยาติ กุลฺโล. ภิสิ วิยาติ ภิสิ. สงฺกโม วิย, สงฺกมนฺติ วา เอเตนาติ สงฺกโม, สพฺพเมตํ อริยมคฺคสฺเสว นามํ, น ปกติมคฺคสฺส. ตถา หิ ‘‘ธมฺมนาวํ สมารูยฺห, สนฺตาเรสฺสํ สเทวก’’นฺติ จ, ‘‘ธมฺมเสตุํ ทฬฺหํ กตฺวา, นิพฺพุโต โส นราสโภ’’ติ จ, ‘‘กุลฺโล’ติ โข ภิกฺขเว อริยมคฺคสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ จ เอวมาทินา ตตฺถ ตตฺถ ภควตา อริยมคฺโค ‘‘นาวา’’ติอาทีหิ อเนเกหิ นาเมหิ วุตฺโต. อฏฺฐกถาจริเยหิปิ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘พทฺธา ภิสิ สุสงฺขตา ภควา’’ติ เอตสฺมึ ปเทเส เอวํ อตฺถสํวณฺณนา กตา ‘‘ภิสีติ ปตฺถริตฺวา ปุถุลํ กตฺวา พทฺธา ‘กุลฺลา’ติ วุจฺจติ โลเก, อริยสฺส วินเย ปน อริยมคฺโค’ติ. Aqu ‘มคฺโค ปชฺโช ปโถ ปนฺโถ, อญฺชสํ วฏุมา’ยนํ; นาวา อุตฺตร เสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม; อทฺธานํ ปภโว’จฺเจว, ตตฺถ ตตฺถ ปกาสิโต’’ติ. ‘Camino, senda, ruta, vereda, calzada, trayectoria; barca, cruce, puente, balsa, flotador y pasarela; as เอวํ อาจริเยหิ กตาย อตฺถสํวณฺณนาย ทสฺสนโต จ ‘‘นาวาติอาทีนิปิ ปกติมคฺคสฺส นามานี’’ติ วจนํ น คเหตพฺพํ, ยถาวุตฺตเมว วจนํ คเหตพฺพํ. Por lo tanto, a partir de la explicaci โกจิ ปเนตฺถ เอวํ วเทยฺย ‘‘ธมฺมเสตุํ ทฬฺหํ กตฺวา’ติ เอตฺถ ‘ธมฺมเสตุนฺติ มคฺคเสตุ’นฺติ วจนโต ธมฺมสทฺโท มคฺเค วตฺตติ, น เสตุสทฺโท’’ติ. ตนฺน, ธมฺมสทฺโท วิย เสตุสทฺโทปิ มคฺเค วตฺตตีติ เสตุ วิยาติ เสตุ, ธมฺโม เอว เสตุ ธมฺมเสตูติ อตฺถวเสน, เอส นโย อญฺญตฺราปิ. อปรมฺปิ วเทยฺย [Pg.289] ‘‘นนุ พฺรหฺมชาลสุตฺตนฺตฏฺฐกถายํ ‘ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑํ ปวิสิตฺวา อสฺสตฺถทุมราชานํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุพฺพุตฺตรภาเค ฐิโต’ติ อิมสฺมึ ฐาเน ทกฺขิณุตฺตรสทฺเทน ทกฺขิโณ มคฺโค วุตฺโต’’ติ. น, อเนเกสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ อฏฺฐกถาปเทเสสุ จ อภิธานสตฺเถสุ จ มคฺควาจกสฺส อุตฺตรสทฺทสฺส อนาคตตฺตา, ตสฺมา ตตฺถ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ทกฺขิณทิสโต คนฺตพฺโพ อุตฺตรทิสาภาโค ทกฺขิณุตฺตโรติ วุจฺจติ, เอวํภูเตน ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑปวิสนํ สนฺธาย ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑํ ปวิสิตฺวาติ วุตฺต’’นฺติ. อถ วา ทกฺขิณุตฺตเรนาติ ทกฺขิณปจฺฉิมุตฺตเรน, เอตฺถ อาทิอวสานคฺคหเณน มชฺฌสฺสปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ คหณํเยว หิ ยํ ชาตกนิทาเน วุตฺตํ ‘‘โพธิสตฺโต ติณํ คเหตฺวา โพธิมณฺฑํ อารูยฺห ทกฺขิณทิสาภาเค อุตฺตราภิมุโข อฏฺฐาสิ, ตสฺมึ ขเณ ทกฺขิณจกฺกวาฬํ โอสีทิตฺวา เหฏฺฐา อวีจิสมฺปตฺตํ วิย อโหสิ, อุตฺตรจกฺกวาฬํ อุลฺลงฺฆิตฺวา อุปริ ภวคฺคปฺปตฺตํ วิย อโหสิ, โพธิสตฺโต อิทํ สมฺโพธิปาปุณฏฺฐานํ น ภวติ มญฺเญติ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต ปจฺฉิมทิสาภาคํ คนฺตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข อฏฺฐาสี’’ติอาทิ, เตน สเมติ. อถาปิ วเทยฺย ‘‘ยทิ อุตฺตรสทฺโท ทิสาวาจโก, เอวญฺจ สติ ‘‘ทกฺขิณุตฺตเรนา’’ติ เอนโยคํ อวตฺวา ‘‘ทกฺขิณุตฺตรายา’’ติ อายโยโค วตฺตพฺโพ’’ติ. ตนฺน, ทิสาวาจกสฺสปิ สทฺทสฺส ‘‘อุตฺตเรน นที สีตา, คมฺภีรา ทุรติกฺกมา’’ติ เอนโยควเสน วจนโต. อปิจ ทิสาภาคํ สนฺธาย ‘‘ทกฺขิณุตฺตเรนา’’ติ วจนํ วุตฺตํ. ทิสาภาโค หิ ทิสา เอวาติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ. Alguien podr คการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las ra ฆการนฺตธาตุ Ra ลิฆิ [Pg.290] ภาสเน. ลงฺเฆติ, ลงฺฆยติ. เอตานิ พุทฺธวจเน อปฺปสิทฺธานิปิ โลกิกปฺปโยคทสฺสนวเสน อาคตานิ. สาสนสฺมิญฺหิ ภูวาทิคณจุราทิคณปริยาปนฺนสฺส คตฺยตฺถวาจกอุลฺลงฺฆนตฺถปริทีปกสฺส ธาตุสฺส รูปํ อตีว ปสิทฺธํ. Lighi: en el sentido de hablar (o brillar). Laᅅgheti, laᅅghayati. Estas formas, aunque no se ven en la palabra del Buda, han llegado a nosotros mediante la observaci ลงฺฆ ลงฺฆเน. ลงฺเฆติ, ลงฺฆยติ. Laᅅgha: en el sentido de saltar. Laᅅgheti, laᅅghayati. ‘‘อติกร’มกรา’จริย, มยฺหมฺเปตํ น รุจฺจติ; จตุตฺเถ ลงฺฆยิตฺวาน, ปญฺจมิยมฺปิ อาวุโต’’ติ ‘Has hecho demasiado, oh maestro; esto no me agrada; habiendo saltado sobre la cuarta (espada), quedaste atrapado en la quinta’. อิมสฺมึ สตฺติลงฺฆนชาตเก จุราทิคณปริยาปนฺนสฺส คตฺยตฺถวาจกสฺส อุลฺลงฺฆนตฺถปริทีปกสฺส ลงฺฆธาตุสฺส ‘‘ลงฺฆยิตฺวา, ลงฺฆยิตฺวานา’’ติ รูเป ทิฏฺเฐเยว ‘‘ลงฺเฆติ, ลงฺฆยตี’’ติ รูปานิ ทิฏฺฐานิ เอว โหนฺติ. ภาสตฺถวาจกสฺส ปน ตถารูปานิ รูปานิ น ทิฏฺฐานิ, เอวํ สนฺเตปิ ปุพฺพาจริเยหิ ทีฆทสฺสีหิ อภิมตตฺตา ภาสตฺถวาจิกาปิ ลงฺฆธาตุ อตฺถีติ คเหตพฺพา, เอวํ สพฺเพสุปิ ภูวาทิคณาทีสุ สาสเน อปฺปสิทฺธานมฺปิ รูปานํ สาสนานุกูลานํ คหณํ เวทิตพฺพํ, อนนุกูลานญฺจ อปฺปสิทฺธานํ ฉฑฺฑนํ. En este Sattilaᅅghana Jātaka, al observarse las formas ‘laᅅghayitvā’ y ‘laᅅghayitvāna’ de la ra อฆ ปาปกรเณ. อเฆติ, อฆยติ. อฆํ, อโฆ, อนโฆ. Agha: en el sentido de cometer el mal. Agheti, aghayati. Aghaᅅ (el mal/sufrimiento), agho (el pecador/mancillado), anagho (el libre de pecado/sufrimiento). ตตฺถ อฆนฺติ ทุกฺขํ. ‘‘อฆนฺตํ ปฏิเสวิสฺสํ. วเน วาฬมิคากิณฺเณ. ขคฺคทีปินิเสวิเต’’ติ อิทํ นิทสฺสนํ. อโฆติ กิเลโส. เตน อเฆน อรหา อนโฆ. ตตฺถ อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อฆํ, กินฺตํ? ทุกฺขํ, เอวํ อโฆ. นนุ จ สปฺปุริสา ทุกฺขเหตุปิ กิเลสเหตุปิ จ อตฺตโน สุขตฺถาย ปาปํ น กโรนฺติ. ตถา หิ – All ‘‘น [Pg.291] ปณฺฑิตา อตฺตสุขสฺส เหตุ,ปาปานิ กมฺมานิ สมาจรนฺติ; ทุกฺเขน ผุฏฺฐา ขลิตาปิ สนฺตา,ฉนฺทา จ โทสา น ชหนฺติ ธมฺม’’นฺติ ‘Los sabios no cometen acciones malas por causa de su propia felicidad; aunque sean afectados por el sufrimiento o tropiecen, siendo seres วุตฺตํ. เอวํ สนฺเต กสฺมา ‘‘อฆ ปาปกรเณ’’ติ ธาตุ จ ‘‘อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อฆ’’นฺติอาทิวจนญฺจ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, เยภุยฺเยน ปน สตฺตา ทุกฺขาทิเหตุ ปาปกมฺมํ กโรนฺติ, เอเตสุ สปฺปุริสา เอว น กโรนฺติ, อิตเร กโรนฺติ. เอวํ ปาปกรณสฺส หิ ทุกฺขํ กิเลโส จ เหตุ. ตถา หิ – Se ha dicho: 'Si esto es así, ¿por qué se ha dicho que la raíz 'agha' se refiere a 'hacer el mal' (pāpakaraṇe) y se han dado explicaciones como 'agha es aquello por lo cual los seres hacen el mal'? Es verdad; sin embargo, la mayoría de los seres realizan acciones malvadas debido al sufrimiento, etc. Entre ellos, solo las personas íntegras (sappurisā) no lo hacen; los demás sí lo hacen. Así, el sufrimiento y las impurezas (kileso) son la causa de hacer el mal. Pues así: สุขีปิ เหเก น กโรนฺติ ปาปํ,อวณฺณสํสคฺคภยา ปุเนเก; ปหู สมาโน วิปุลตฺถจินฺตี,กึการณา เม น กโรสิ ทุกฺข’’นฺติ Incluso siendo felices, algunos no hacen el mal; otros lo evitan por temor a una mala reputación. Siendo poderoso y considerando el gran beneficio, ¿por qué razón me causarías sufrimiento? วุตฺตํ. อยญฺหิ คาถา ทุกฺขเหตุปิ สตฺตา ปาปํ กโรนฺตีติ เอตมตฺถํ ทีเปติ. ‘‘กุทฺโธ หิ ปิตรํ หนฺติ, กุทฺโธ หนฺติ สมาตร’’นฺติ อยํ ปน กิเลสเหตุปิ ปาปํ กโรนฺตีติ เอตมตฺถํ ทีเปติ, ตสฺมา อมฺเหหิ ‘‘อฆ ปาปกรเณ’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ. Se ha dicho: Pues este verso ilustra el hecho de que los seres hacen el mal incluso por causa del sufrimiento. El verso 'El airado mata a su padre, el airado mata a su madre', ilustra el hecho de que hacen el mal también por causa de las impurezas (kilesa). Por lo tanto, hemos dicho la expresión 'agha en el sentido de hacer el mal', etc. ฆการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 'gha'. จการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'ca'. โลจ ทสฺสเน. โลเจติ, โลจยติ. โลจนํ. รูปารมฺมณํ โลจยติ ปสฺสตีติ โลจนํ, จกฺขุ. Loca en el sentido de ver. Loceti, locayati. Locana. Se llama locana porque hace ver o percibe el objeto visual; el ojo. กิจิ มทฺทเน. กิญฺเจติ, กิญฺจยติ. กิญฺจนํ, อกิญฺจโน. Kici en el sentido de oprimir (maddane). Kiñceti, kiñcayati. Kiñcana, akiñcano. ตตฺถ [Pg.292] กิญฺจนนฺติ ปลิโพโธ. กิญฺเจติ สตฺเต มทฺทตีติ กิญฺจนํ. กิญฺจนสทฺโท มทฺทนตฺเถ วตฺตติ. มนุสฺสา หิ วีหึ มทฺทนฺตา โคณํ ‘‘กิญฺเจหิ กาปิล, กิญฺเจหิ กาปิลา’’ติ วทนฺติ. Allí, 'kiñcana' significa obstáculo (palibodha). Se llama kiñcana porque oprime (kiñceti) a los seres. La palabra kiñcana se usa en el sentido de oprimir. En efecto, los hombres, al trillar el arroz, dicen al buey: '¡Oprime, Kapila! ¡Oprime, Kapila!'. ปจิ วิตฺถาเร. ปญฺเจติ, ปญฺจยติ. ปปญฺเจติ, ปปญฺจยติ. ปปญฺจา. Paci en el sentido de expansión (vitthāre). Pañceti, pañcayati. Papañceti, papañcayati. Papañcā. เอตฺถ ปปญฺจาติ ตณฺหามานทิฏฺฐิโย. เอตา หิ อตฺตนิสฺสิตานํ สตฺตานํ สํสารํ ปปญฺเจนฺติ วิตฺถินฺนํ กโรนฺตีติ ปปญฺจาติ วุจฺจนฺติ. อถ วา ปปญฺเจนฺติ ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนา ตํสนฺตานํ วิตฺถาเรนฺติ จิรํ ฐเปนฺตีติ ปปญฺจา. โลกิยา ปน ‘‘อมฺหากํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ กเถนฺตานํ ปปญฺโจ โหตี’’ติอาทีนิ วทนฺตา กาลสฺส จิรภาวํ ปปญฺโจติ วทนฺติ, สาสเน ปน ทฺวยมฺปิ ลพฺภติ. Aquí, 'papañcā' se refiere a la avidez, el engreimiento y los puntos de vista (taṇhā-māna-diṭṭhi). Se llaman papañcā porque expanden (papañcenti) o hacen extenso el samsara para los seres que dependen de ellas. O bien, se llaman papañcā porque expanden o mantienen por mucho tiempo la continuidad donde ellas mismas han surgido. Las personas del mundo, sin embargo, diciendo cosas como 'hablar con ustedes nos causa papañco', usan el término papañca para referirse a una larga duración de tiempo. En la enseñanza (sāsane), sin embargo, se encuentran ambos sentidos. สิจฺจ กุฑฺฑเน. สิจฺเจติ, สิจฺจยติ. Sicca en el sentido de cercar (kuḍḍane). Sicceti, siccayati. วญฺจุ ปลมฺภเน. ปลมฺภนํ อุปลาปนํ. วญฺเจติ, วญฺจยติ. วญฺจโก, วญฺจนํ. ภูวาทิคเณ ปน วญฺจธาตุ คตฺยตฺเถ วตฺตติ. ‘‘สนฺติ ปาทา อวญฺจนา’’ติ หิ ปาฬิ Vañcu en el sentido de engañar (palambhane). Palambhana significa persuasión engañosa. Vañceti, vañcayati. Vañcako, vañcana. En el grupo Bhūvādi, la raíz vañca se usa en el sentido de movimiento. Pues el texto Pali dice: 'Hay pies que no engañan (no resbalan)'. จจฺจ อชฺฌยเน. จจฺเจติ, จจฺจยติ. Cacca en el sentido de estudio (ajjhayane). Cacceti, caccayati. จุ จวเน. จาเวติ, จาวยติ. อญฺโญ ‘‘จุ สหเน’’ อิติ พฺรุเต. จาเวติ, จาวยติ, สหตีติ อตฺโถ. Cu en el sentido de caer o fallecer (cavane). Cāveti, cāvayati. Otro dice 'cu en el sentido de soportar' (sahane). Cāveti, cāvayati; el significado es soporta. อญฺจุ วิเสสเน. อญฺเจติ, อญฺจยติ. Añcu en el sentido de distinción (visesane). Añceti, añcayati. โลจ ภาสายํ. โลเจติ, โลจยติ. โลจนํ, โลจยติ สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตํ วิย ภวตีติ โลจนํ, จกฺขุ. Loca en el sentido de hablar (bhāsāyaṃ). Loceti, locayati. Locana; se llama locana porque es como si indicara lo que es uniforme y lo que no lo es; el ojo. รจ ปติยตเน. รเจติ, รจยติ. รจนา, วิรจิตํ, เกสรจนา, คาถารจนา. Raca en el sentido de preparar (patiyatane). Raceti, racayati. Racanā, viracitaṃ, arreglo del cabello (kesaracanā), composición de versos (gāthāracanā). สูจ [Pg.293] เปสุญฺเญ. ปิสุณภาโว เปสุญฺญํ. สูเจติ, สูจยติ. สูจโก. Sūca en el sentido de calumnia (pesuññe). Pesuñña es la condición de ser malicioso. Sūceti, sūcayati. Sūcako. ปจฺจ สํยมเน. ปจฺเจติ, ปจฺจยติ. Pacca en el sentido de restricción (saṃyamane). Pacceti, paccayati. ริจ วิโยชนสมฺปชฺชเนสุ. เรเจติ, เรจยติ. เสฏฺฐิปุตฺตํ วิเรเจยฺย. วิเรเจติ, วิเรจยติ. วิเรจโก, วิเรจนํ. Rica en el sentido de separación y consecución (viyojanasampajjanesu). Receti, recayati. 'Podría purgar al hijo del banquero'. Vireceti, virecayati. Virecako, virecana. วจ ภาสเน. วเจติ, วจยติ. ภูวาทิคเณปิ อยํ วตฺตติ. ตทา ตสฺสา ‘‘วตฺติ, วจติ, อโวจ, อโวจุ’’นฺติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. การิเต ปน ‘‘อนฺเตวาสิกํ ธมฺมํ วาเจติ, วาจยตี’’ติ รูปานิ. วตฺตุํ, วตฺตเว, วตฺวา, วุตฺตํ, วุจฺจติ. Vaca en el sentido de hablar (bhāsane). Vaceti, vacayati. Esta raíz también se usa en el grupo Bhūvādi. Entonces sus formas son: vatti, vacati, avoca, avocuṃ, etc. En el causativo: 'enseña el Dhamma al discípulo' (vāceti, vācayati). Vattuṃ, vattave, vatvā, vuttaṃ, vuccati. อจฺจ ปูชายํ. อจฺเจติ, อจฺจยติ. พฺรหฺมาสุรสุรจฺจิโต. Acca en el sentido de adorar (pūjāyaṃ). Acceti, accayati. Adorado por Brahmas, Asuras y Suras. สูจ คนฺธเน. สุเจติ, สูจยติ. สูจโก, สุตฺตํ. Sūca en el sentido de tejer (gandhane). Suceti, sūcayati. Sūcako, suttaṃ. เอตฺถ จ อตฺตตฺถปรตฺถาทิเภเท อตฺเถ สูเจตีติ สุตฺตํ. เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ. Aquí, se llama sutta porque indica (sūceti) significados como el propio beneficio y el beneficio ajeno. Se refiere a la palabra del Buddha en el Tipitaka. กจ ทิตฺติยํ. กจฺเจติ, กจฺจยติ. กจฺโจ. Kaca en el sentido de resplandecer (dittiyaṃ). Kacceti, kaccayati. Kacco. เอตฺถ กจฺโจติ รูปสมฺปตฺติยา กจฺเจติ ทิพฺพติ วิโรจตีติ กจฺโจ, เอวํนามโก อาทิปุริโส, ตพฺพํเส ชาตา ปุริสา ‘‘กจฺจานา’’ติปิ ‘‘กจฺจายนา’’ติปิ ‘‘กาติยานา’’ติปิ วุจฺจนฺติ, อิตฺถิโย ปน ‘‘กจฺจานี’’ติปิ ‘‘กจฺจายนี’’ติปิ ‘‘กาติยานี’’ติปิ วุจฺจนฺติ. Aquí, Kacco es alguien que resplandece (kacceti), brilla y destaca por su perfección física. Es el nombre de un hombre ancestral; los hombres nacidos en su linaje son llamados Kaccānas, Kaccāyanas o Kātyāyanas. Las mujeres son llamadas Kaccānīs, Kaccāyanīs o Kātyāyanīs. จการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 'ca'. ฉการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'cha'. มิเลฉ [Pg.294] อพฺยตฺตายํ วาจายํ. มิเลจฺเฉติ, มิเลจฺฉยติ. มิลกฺขุ. Milecha en el sentido de habla indistinta (abyattāyaṃ vācāyaṃ). Mileccheti, milecchayati. Milakkhu. เอตฺถ มิลกฺขูติ มิเลจฺเฉติ อพฺยตฺตวาจํ ภาสตีติ มิลกฺขุ. Aquí, milakkhu se llama así porque habla con un lenguaje indistinto (mileccheti). กุจฺฉ อวกฺเขเป. อวกฺเขโป อโธขิปนํ. กุจฺเฉติ, กุจฺฉยติ. Kuccha en el sentido de arrojar hacia abajo. Arrojar hacia abajo es lanzar hacia el suelo. Kuccheti, kucchayati. วิจฺฉ ภาสายํ. วิจฺเฉติ, วิจฺฉยติ. Viccha en el sentido de hablar. Viccheti, vicchayati. ฉการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en -cha. ชการนฺตธาตุ Raíces que terminan en -ja. วชฺช วชฺชเน. วชฺเชติ, วชฺชยติ. ปริวชฺชนโก. วชฺชิโต สีลวนฺเตหิ, กถํ ภิกฺขุ กริสฺสสีติ. Vajja en el sentido de evitar. Vajjeti, vajjayati. Parivajjanako. Evitado por los virtuosos, ¿cómo actuarás, bhikkhu? ตุชฺช พลปาลเนสุ. ตุชฺเชติ, ตุชฺชยติ. Tujja en los sentidos de fuerza y protección. Tujjeti, tujjayati. ตุชิ ปิชิ หึสาพลทานนิเกตเนสุ. นิเกตนํ นิวาโส. ตุญฺเชติ, ตุญฺชยติ. ปิญฺเชติ. ปิญฺชยติ. Tuji y piji en los sentidos de herir, dar fuerza y morar. Morada significa residencia. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti, piñjayati. ขชิ กิจฺฉชีวเน. ขญฺเชติ, ขญฺชยติ. ขญฺโช. Khaji en el sentido de vivir con dificultad. Khañjeti, khañjayati. Khañjo. ขชิ รกฺขเณ. ตาทิสานิเยว รูปานิ. ภูวาทิคเณ ‘‘ขชิ คติเวกลฺเลติ อิมิสฺสา ‘‘ขญฺชตี’’ติ รูปํ. Khaji en el sentido de proteger. Las formas son las mismas. En la clase bhūvādi, de la raíz 'khaji' en el sentido de deficiencia en el andar, la forma es 'khañjati'. ปูช ปูชายํ. ปูเชติ, ปูชยติ. ปูชา. เอสาว ปูชนา เสยฺโย. ปูชโก, ปูชิโต, ปูชนีโย, ปูชเนยฺโย, ปูเชตพฺโพ, ปุชฺโช. Pūja en el sentido de honrar. Pūjeti, pūjayati. Pūjā. Esta honra es ciertamente mejor. Pūjako, pūjito, pūjanīyo, pūjaneyyo, pūjetabbo, pujjo. คช [Pg.295] มทฺทนสทฺเทสุ. คเชติ, คชยติ. คโช. Gaja en los sentidos de aplastar y sonar. Gajeti, gajayati. Gajo. ติช นิสาเน. เตเชติ, เตชยติ. Tija en el sentido de afilar. Tejeti, tejayati. วช มคฺคนสงฺขาเรสุ. วเชติ, วชยติ. Vaja en los sentidos de buscar y preparar. Vajeti, vajjayati. ตชฺช สนฺตชฺชเน. ตชฺเชติ, ตชฺชยติ. สนฺตชฺเชติ, สนฺตชฺชยติ. สนฺตชฺชิโต. Tajja en el sentido de amenazar. Tajjeti, tajjayati. Santajjeti, santajjayati. Santajjito. อชฺช ปฏิสชฺชเน. อชฺเชติ, อชฺชยติ. Ajja en el sentido de adquirir. Ajjeti, ajjayati. สชฺช สชฺชเน. สชฺเชติ, สชฺชยติ ทานํ. คมนสชฺโช หุตฺวา. Sajja en el sentido de preparar. Sajjeti, sajjayati una ofrenda. Habiéndose preparado para partir. ภช วิสฺสาเส. ภเชติ, ภชยติ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘ภชตี’’ติ รูปํ, ภตฺติ, สมฺภตฺติ. Bhaja en el sentido de confiar. Bhajeti, bhajayati. Sin embargo, en la clase bhūvādi, la forma es 'bhajati', bhatti, sambhatti. ตุชิ ปิชิ ลุชิ ภชิ ภาสายํ. ตุญฺเชติ, ตุญฺชยติ. ปิญฺเชติ, ปิญฺชยติ. ลุญฺเชติ, ลุญฺชยติ. ภญฺเชติ, ภญฺชยติ. กเถตีติ อตฺโถ. Tuji, piji, luji y bhaji en el sentido de hablar. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti, piñjayati. Luñjeti, luñjayati. Bhañjeti, bhañjayati. El significado es que habla. รุช หึสายํ. โรเชติ, โรชยติ. โรโค. Ruja en el sentido de herir. Rojeti, rojayati. Rogo. ภาช ปุถกมฺมนิ. ปุถกมฺมํ ปุถกฺกรณํ, วิสุํ กฺริยาติ อตฺโถ. ภาเชติ, ภาชยติ. วิภาเชติ, วิภาชยติ. วิภตฺติ. Bhāja en el sentido de acción separada. Acción separada significa distinción, es decir, una acción por separado. Bhājeti, bhājayati. Vibhājeti, vibhājayati. Vibhatti. สภาช สีติเสวเนสุ. สภาเชติ, สภาชยติ. Sabhāja en los sentidos de honrar y servir. Sabhājeti, sabhājayati. ลช ปกาสเน. ลเชติ, ลชยติ. ลาชา. Laja en el sentido de manifestar. Lajeti, lajayati. Lājā. ยุช สํยมเน. สํปุพฺโพ พนฺธเน. โยเชติ, โยชยติ. สํโยเชติ, สํโยชยติ. สํโยชนํ. Yuja en el sentido de restringir. Con el prefijo 'saṃ', significa atar. Yojeti, yojayati. Saṃyojeti, saṃyojayati. Saṃyojanaṃ. มชฺช โสเจยฺยาลงฺกาเรสุ. มชฺเชติ, มชฺชยติ. สมฺมชฺเชติ, สมฺมชฺชยติ. สมฺมชฺชา. Majja en los sentidos de purificar y decorar. Majjeti, majjayati. Sammajjeti, sammajjayati. Sammajjā. ภาช [Pg.296] ภาชนทาเนสุ. ภาเชติ, ภาชยติ. กถํ เวสฺสนฺตโร ปุตฺโต, คชํ ภาเชติ สญฺจย. Bhāja en los sentidos de dividir y dar. Bhājeti, bhājayati. ¿Cómo el hijo Vessantara dio el elefante, oh Sañcaya? ชการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en -ja. ฌญนฺตา อปฺปสิทฺธา. สทฺทสตฺเถ ปน ‘‘ญา นิโยชเน’’ติ ปฐนฺติ, รูปํ ปน พุทฺธวจนานุกูลํ น ภวติ, ตสฺมา น ทสฺสิตํ อมฺเหหิ. Raíces que terminan en -jha y -ña. Sin embargo, en los tratados de gramática leen 'ñā en el sentido de emplear', pero la forma no concuerda con las palabras del Buddha, por lo tanto, no ha sido mostrada por nosotros. ฏการนฺตธาตุ Raíces que terminan en -ṭa. ฆฏฺฏ ฆฏฺฏเน. ฆฏฺฏนํ วายามกรณํ. ฆฏฺเฏติ, ฆฏฺฏยติ. เอตฺถ ตุ ‘‘ฆฏฺเฏสิ, ฆฏฺเฏสิ, กึการณา ฆฏฺเฏสิ, อหํ ตํ ชานามี’’ติ นิทสฺสนํ. Ghaṭṭa en el sentido de golpear. Golpear significa hacer un esfuerzo. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati. Aquí el ejemplo es: 'golpeaste, golpeaste, ¿por qué razón golpeaste? Yo te conozco'. ฆฏ สงฺฆาเต. ปุพฺเพ วิย กฺริยาปทานิ, นามิกตฺเต ‘‘ฆโฏ, ฆฏา’’ติ รูปานิ. เอตฺถ คโฏติ ปานียฆโฏ. ฆฏาติ สมูโห ‘‘มจฺฉฆฏา’’ติอาทีสุ วิย. Ghaṭa en el sentido de reunión. Las formas verbales son como antes; en su calidad de nombre, las formas son 'ghaṭo' y 'ghaṭā'. Aquí, 'ghaṭo' es un cántaro de agua. 'Ghaṭā' es una multitud, como en 'una multitud de peces' y otros similares. ฆฏฺฏ จลเน. ฆฏฺเฏติ, ฆฏฺฏยติ. Ghaṭṭa [en el sentido de] movimiento. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati. นฏ อวสนฺทเน. อวสนฺทนํ คตฺตวิกฺเขโป. นเฏติ, นฏยติ. Naṭa [en el sentido de] gesticular. Gesticular (avasandana) es el movimiento de los miembros. Naṭeti, naṭayati. จุฏ ฉุฏ กุฏฺฏ เฉทเน. จุเฏติ, จุฏยติ. ฉุเฏติ, ฉุฏยติ. กุฏฺเฏติ, กุฏฺฏยติ. Cuṭa, chuṭa [y] kuṭṭa [en el sentido de] cortar. Cuṭeti, cuṭayati. Chuṭeti, chuṭayati. Kuṭṭeti, kuṭayati. ปุฏฺฏ จฏฺฏ อปฺปภาเว. ปุฏฺเฏติ, ปุฏฺฏยติ. จุฏฺเฏติ, จุฏฺฏยติ, อปฺปํ ภวตีติ อตฺโถ. Puṭṭa [y] caṭṭa [en el sentido de] pequeñez. Puṭṭeti, puṭṭayati. Cuṭṭeti, cuṭṭayati; el significado es 'se vuelve pequeño'. มุฏ สญฺจุณฺณเน. โมเฏติ, โมฏยติ. Muṭa [en el sentido de] pulverizar. Moṭeti, moṭayati. อฏฺฏ สุฏฺฏ อนาทเร. อฏฺเฏติ, อฏฺฏยติ. สุฏฺเฏติ, สุฏฺฏยติ. Aṭṭa [y] suṭṭa [en el sentido de] falta de respeto. Aṭṭeti, aṭṭayati. Suṭṭeti, suṭṭayati. ขฏฺฏ [Pg.297] สํวรเณ ขฏฺเฏติ, ขฏฺฏยติ. Khaṭṭa [en el sentido de] cubrir. Khaṭṭeti, khaṭṭayati. สฏฺฏ หึสาพลทานนิเกตเนสุ. สฏฺเฏติ, สฏฺฏยติ. Saṭṭa [en los sentidos de] violencia, dar fuerza y residencia. Saṭṭeti, saṭṭayati. ตุวฏฺฏ นิปชฺชายํ. ตุวฏฺเฏติ, ตุวฏฺฏยติ. ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู เอกมญฺเจ ตุวฏฺเฏนฺติ. Tuvaṭṭa [en el sentido de] acostarse. Tuvaṭṭeti, tuvaṭṭayati. Los monjes del grupo de seis se acuestan en una sola cama. ฉฏฺฏ ฉฏฺฏเน. ฉฏฺเฏติ, ฉฏฺฏยติ. อตฺรายํ ปาฬิ – สเจ โส ฉฏฺเฏติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โนเจ ฉฏฺเฏติ, ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ รูปิยฉฏฺฏโก สมฺมนฺนิตพฺโพ. Chaṭṭa [en el sentido de] desechar. Chaṭṭeti, chaṭṭayati. Aquí está el texto original: 'si él lo desecha, eso es bueno. Si no lo desecha, un monje dotado de cinco cualidades debe ser designado como el que desecha el dinero (rūpiyachaṭṭaka)'. ปุฏ หึสายํ. โปเฏติ, โปฏยติ. Puṭa [en el sentido de] violencia. Poṭeti, poṭayati. กีฏ พนฺเธ. พนฺโธ พนฺธนํ. กีเฏติ, กีฏยติ. กีโฏ. Kīṭa [en el sentido de] atar. Atadura (bandho) significa enlace. Kīṭeti, kīṭayati. Kīṭo (insecto). จุฏิ เฉทเน. จุณฺเฏติ, จุณฺฏยติ. Cuṭi [en el sentido de] cortar. Cuṇṭeti, cuṇṭayati. ลุฏิ เถยฺเย. ลุณฺเฏติ, ลุณฺฏยติ. Luṭi [en el sentido de] robo. Luṇṭeti, luṇṭayati. กูฏ อปฺปสาเท. กูเฏติ, กูฏยติ. กูฏํ รชตํ. กูฏา คาวี. กุฏตาปโส. Kūṭa [en el sentido de] falta de claridad. Kūṭeti, kūṭayati. Plata falsa (kūṭaṃ rajataṃ). Una vaca engañosa (kūṭā gāvī). El asceta fraudulento (kuṭatāpaso). จุฏ ปุฏ ผุฏ วิเภเท. จุเฏติ, จุฏยติ. โปเฏติ, โปฏยติ. โผเฏติ, โผฏยติ. องฺคุลิโย โผเฏสุํ. Cuṭa, puṭa [y] phuṭa [en el sentido de] dividir. Cuṭeti, cuṭayati. Poṭeti, poṭayati. Phoṭeti, phoṭayati. Hicieron crujir los dedos (aṅguliyo phoṭesuṃ). ฆฏ สงฺฆาเฏ หนฺตฺยตฺเถ จ. ฆเฏติ, ฆฏยติ. Ghaṭa [en el sentido de] unión y en el sentido de golpear. Ghaṭeti, ghaṭayati. ปฏ ปุฏ ลุฏ ฆฏ ฆฏิ ภาสายํ. ปาเฏติ, ปาฏยติ. โปเฏติ, โปฏยติ. โลเฏติ, โลฏยติ. ฆาเฏติ, ฆาฏยติ. ฆณฺเฏติ, ฆณฺฏยติ. Paṭa, puṭa, luṭa, ghaṭa [y] ghaṭi [en el sentido de] hablar. Pāṭeti, pāṭayati. Poṭeti, poṭayati. Loṭeti, loṭayati. Ghāṭeti, ghāṭayati. Ghaṇṭeti, ghaṇṭayati. ปฏ วฏ คนฺเถ. ปเฏติ, ปฏยติ. วเฏติ, วฏยติ. Paṭa [y] vaṭa [en el sentido de] componer. Paṭeti, paṭayati. Vaṭeti, vaṭayati. เขฏ ภกฺขเณ. เขเฏติ, เขฏยติ. Kheṭa [en el sentido de] comer. Kheṭeti, kheṭayati. โขฏ เขเป. โขเฏติ, โขฏยติ. Khoṭa [en el sentido de] lanzar. Khoṭeti, khoṭayati. กุฏิ ทาเห. กุเฏติ, กุฏยติ. Kuṭi [en el sentido de] quemar. Kuṭeti, kuṭayati. ยุฏ สํสคฺเค. โยเฏติ, โยฏยติ. Yuṭa [en el sentido de] contacto. Yoṭeti, yoṭayati. วฏ วิภชเน. วเฏติ, วฏยติ. Vaṭa [en el sentido de] dividir. Vaṭeti, vaṭayati. ฏการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en ṭa. ฐการนฺตธาตุ Raíces que terminan en ṭha. สฐ [Pg.298] สงฺขารคตีสุ. สเฐติ, สฐยติ. Saṭha [en los sentidos de] formaciones y movimiento. Saṭheti, saṭhayati. สุฐ อาลสิเย. โสเฐติ, โสฐยติ. Suṭha [en el sentido de] pereza. Soṭheti, soṭhayati. สุฐิ โสสเน. สุณฺเฐติ, สุณฺฐยติ. Suṭhi [en el sentido de] secar. Suṇṭheti, suṇṭayati. สฐ สิลาฆายํ. สเฐติ, สฐยติ. Saṭha [en el sentido de] alabanza. Saṭheti, saṭhayati. สฐ อสมฺมาภาสเน. สเฐติ. สฐยติ, สโฐ. Saṭha en el sentido de hablar incorrectamente. Saṭheti. Saṭhayati, saṭho (un mentiroso o engañador). เอตฺถ สโฐติ เกราฏิโก. สฐยตีติ สโฐ, น สมฺมา ภาสตีติ อตฺโถ. Aquí, 'saṭho' se refiere a un tramposo. Quien engaña es 'saṭho'; el significado es que no habla correctamente. สฐ เกตเว. รูปํ ตาทิสเมว. Saṭha en el sentido de fraude. Su forma es exactamente la misma. ‘‘สุทสฺสํ วชฺชมญฺเญสํ, อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ…เป…อตฺตโน ปน ฉาเทติ, กลึว กิตวาสโฐ’’ติ. «Las faltas de los demás son fáciles de ver, pero las propias son difíciles de percibir... uno oculta las suyas propias, como un tahúr engañoso oculta la mala jugada». เอตฺถ สากุณิโก ‘‘กิตวา’’ติ วุตฺโต. ตสฺส อิทํ เกตวํ, ตสฺมึ เกตเว อยํ ธาตุ วตฺตตีติ อตฺโถ. Aquí, al cazador de aves se le llama 'kitavā' (tramposo). Este es su fraude; en ese sentido de fraude se emplea esta raíz. กฐิ โสเก. กณฺเฐติ, กณฺฐยติ. Kaṭhi en el sentido de aflicción. Kaṇṭheti, kaṇṭhayati. ฐการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de raíces terminadas en ṭha. ฑการนฺตธาตุ Raíz terminada en ḍa. ปฏิ ปริหาเส. ปณฺเฑติ, ปณฺฑยติ. อุปฺปณฺเฑติ, อุปฺปณฺฑยติ. มนุสฺสานํ นํ ภิกฺขุนึ อุปฺปณฺฑึสุ. Paṭi en el sentido de burla. Paṇḍeti, paṇḍayati. Uppaṇḍeti, uppaṇḍayati. La gente se burló de aquella monja (bhikkhunī). ลฑิ อุกฺเขเป. ลณฺเฑติ, ลณฺฑยติ. Laḍi en el sentido de elevar. Laṇḍeti, laṇḍayati. ขฑิ กฑิ เฉเท. ขณฺเฑติ, ขณฺฑยติ. กณฺเฑติ, กณฺฑยติ. ขณฺโฑ, กณฺโฑ. Khaḍi y kaḍi en el sentido de cortar. Khaṇḍeti, khaṇḍayati. Kaṇḍeti, kaṇḍayati. Khaṇḍo, kaṇḍo (fragmento o sección). ปิฑิ [Pg.299] สงฺฆาเต. ปิณฺเฑติ, ปิณฺฑยติ. ปิณฺโฑ. Piḍi en el sentido de acumulación. Piṇḍeti, piṇḍayati. Piṇḍo (masa, bola o alimento). เอตฺถ จ ปิณฺโฑติ สมูหสงฺขาโต กลาโปปิ ‘‘โจฬํ ปิณฺโฑ รติ ขิฑฺฑา’’ติ เอตฺถ วุตฺโต อาหารสงฺขาโต ปิณฺโฑปิ ปิณฺโฑเยว. Y aquí, 'piṇḍo' también se refiere a una colección conocida como grupo; en la frase «vestimenta, alimento (piṇḍo), placer y juego», el alimento mencionado es ciertamente 'piṇḍa'. กุฑิ เวธเน. กุณฺเฑติ, กุณฺฑยติ. กุณฺฑลํ. Kuḍi en el sentido de perforar. Kuṇḍeti, kuṇḍayati. Kuṇḍalaṃ (pendiente o aro). มฑิ ภูสายํ หสเน จ. มณฺเฑติ, มณฺฑยติ. มณฺโฑ, มณฺฑนํ, มณฺฑิโต. Maḍi en el sentido de ornamentar y reír. Maṇḍeti, maṇḍayati. Maṇḍo (esencia), maṇḍanaṃ (ornamentación), maṇḍito (adornado). ภฑิ กลฺยาเณ. กลฺยาณํ กลฺยาณตา. ภณฺเฑติ, ภณฺฑยติ. ภณฺโฑ. Bhaḍi en el sentido de benevolencia. Benevolencia, el estado de ser benévolo. Bhaṇḍeti, bhaṇḍayati. Bhaṇḍo (artículo o mercancía). เอตฺถ จ ภณฺโฑติ ธนํ, อลงฺกาโร วา. ‘‘ภณฺฑํ คณฺหาติ. สมลงฺกริตฺวา ภณฺเฑนา’’ติ จ อาทีสุ วิย. Y aquí 'bhaṇḍa' significa riqueza u ornamento. Como en «toma la mercancía» y «habiendo decorado con el ornamento», etc. ทณฺฑ ทณฺฑวินิปาเต. ทณฺเฑติ, ทณฺฑยติ. ทณฺโฑ. Daṇḍa en el sentido de infligir castigo. Daṇḍeti, daṇḍayati. Daṇḍo (vara o castigo). ฉฑฺฑ ฉฑฺฑเน. ฉฑฺเฑติ, ฉฑฺฑยติ. ฉฑฺฑนโก. ฉฑฺฑิยติ, ฉฑฺฑิโต. ฉฑฺฑิตุํ, ฉฑฺฑยิตุํ, ฉฑฺเฑตฺวา, ฉฑฺฑยิตฺวา. Chaḍḍa en el sentido de desechar. Chaḍḍeti, chaḍḍayati. Chaḍḍanako. Chaḍḍiyati, chaḍḍito. Chaḍḍituṃ, chaḍḍayituṃ, chaḍḍetvā, chaḍḍayitvā. ฑการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de raíces terminadas en ḍa. ฒการนฺตธาตุ Raíz terminada en ḍha. วฑฺฒ อากิรเณ. กํสปาติยา ปายาสํ วฑฺเฒติ, วฑฺฒยติ. ภตฺตํ วฑฺเฒตฺวา อทาสิ. Vaḍḍha en el sentido de servir (comida). Sirve arroz con leche en un cuenco de bronce. Habiendo servido el arroz, lo dio. อิมานิ ฒการนฺตธาตุรูปานิ. Estas son formas de raíces terminadas en ḍha. ณการนฺตธาตุ Raíz terminada en ṇa. วณฺณ วณฺณกฺริยาวิตฺถารคุณวจเนสุ. วณฺโณ ปสํสา. กฺริยา กรณํ. วิตฺถาโร วิตฺถินฺนตา. คุโณ สีลาทิธมฺโม. วจนํ [Pg.300] วาจา. วณฺเณติ, วณฺณยติ. วณฺโณ, วณฺณํ, สุวณฺณํ, สํวณฺณนา. Vaṇṇa en los sentidos de descripción, acción, detalle, cualidad y palabra. 'Vaṇṇo' es alabanza. 'Kriyā' es ejecución. 'Vitthāro' es extensión. 'Guṇo' es la virtud (como la moralidad). 'Vacanaṃ' es el habla. Vaṇṇeti, vaṇṇayati. Vaṇṇo, vaṇṇaṃ, suvaṇṇaṃ (oro), saṃvaṇṇanā (explicación). วณฺณสทฺโท ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ เอวมาทีสุ ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม โภ โคตม วณฺณา’’ติเอวมาทีสุ กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติเอวมาทีสุ สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเนติ. La palabra 'vaṇṇa' se observa en los sentidos de complexión, alabanza, clase social, causa, forma, medida y base sensorial de la forma, entre otros. De estos, en «el Bienaventurado es de color dorado», etc., se refiere a la complexión. En «dueño de casa, ¿cuándo se escucharon las alabanzas del asceta Gotama?», etc., a la alabanza. En «hay estas cuatro castas, oh Gotama», etc., a la clase social. En «¿por qué causa se le llama ladrón de fragancias?», etc., a la causa. En «habiendo creado una gran forma de rey elefante», etc., a la forma. En «tres medidas de un cuenco», etc., a la medida. En «color, olor, sabor, esencia nutritiva», etc., a la base sensorial de la forma. ตตฺถ ฉวิยนฺติ ฉวิคตา วณฺณธาตุ เอว ‘‘สุวณฺณวณฺโณ’’ติ เอตฺถ วณฺณคฺคหเณน คหิตาติ อปเร. วณฺณนํ กิตฺติยา อุคฺโฆสนนฺติ วณฺโณ, ถุติ. วณฺณิยติ อสงฺกรโต ววตฺถปิยตีติ วณฺโณ, กุลวคฺโค. วณฺณิยติ ผลํ เอเตน ยถาสภาวโต วิภาวิยตีติ วณฺโณ, การณํ, วณฺณํ ทีฆรสฺสาทิวเสน สณฺฐหนนฺติ วณฺโณ, สณฺฐานํ. วณฺณิยติ อฑฺฒมหนฺตาทิวเสน ปมิยตีติ วณฺโณ, ปมาณํ. วณฺเณติ วิการมาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, รูปายตนํ. เอวํ เตน เตน ปวตฺตินิมิตฺเตน วณฺณสทฺทสฺส ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. Al respecto, otros dicen que en cuanto a la complexión, el elemento del color de la piel mismo se toma mediante la mención de 'vaṇṇa' en 'de color dorado'. Se llama 'vaṇṇo' (alabanza) al anuncio de la fama. Se llama 'vaṇṇo' (casta) porque se establece sin confusión. Se llama 'vaṇṇo' (causa) porque mediante ella el fruto se manifiesta según su naturaleza. Se llama 'vaṇṇo' (forma) porque se conforma según la longitud, brevedad, etc. Se llama 'vaṇṇo' (medida) porque se mide según su magnitud. Se llama 'vaṇṇo' (objeto visual) porque manifiesta el estado del corazón a través de los cambios. Así, debe entenderse el uso de la palabra 'vaṇṇa' en cada significado respectivo según su origen. อปรมฺปิ [Pg.301] วณฺณสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม. วณฺณสทฺโท สณฺฐานชาติ รูปายตนการณปมาณคุณปสํสาชาตรูปปุฬินกฺขราทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘มหนฺตํ สปฺปราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ สณฺฐาเน ทิสฺสติ, ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, หีโน อญฺโญ วณฺโณ’’ติอาทีสุ ชาติยํ. ‘‘ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต’’ติอาทีสุ รูปายตเน. Expondremos además otra extracción de significados de la palabra 'vaṇṇa'. La palabra 'vaṇṇa' se observa en los sentidos de forma, casta, base sensorial de la forma, causa, medida, cualidad, alabanza, oro, arena, letra, etc. Pues esta aparece en el sentido de forma en «habiendo creado una gran forma de rey serpiente»; en el de casta en «solo el brahmán es la casta superior, las otras son inferiores»; en el de base sensorial de la forma en «poseedor de una suprema belleza de color». ‘‘น หรามิ น ภญฺชามิ, อารา สิงฺฆามิ วาริชํ; อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ «No arrebato ni rompo, solo huelo el loto desde lejos; así pues, ¿por qué causa se me llama ladrón de fragancias?». อาทีสุ การเณ. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ ปมาเณ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ คุเณ. ‘‘วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ ปสํสายํ. ‘‘วณฺณํ อญฺชนวณฺเณน, กาลิงฺคมฺหิ วนิมฺหเส’’ติ เอตฺถ ชาตรูเป. ‘‘อกิลาสุโน วณฺณปเถ ขณนฺตา’’ติ เอตฺถ ปุฬิเน. ‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย’’ติอาทีสุ อกฺขเร ทิสฺสติ. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ – En estos pasajes se refiere a la causa. En «tres medidas de un cuenco», etc., a la medida. En «dueño de casa, ¿cuándo se escucharon las cualidades del asceta Gotama?», etc., a la cualidad. En «expresa la alabanza de quien es digno de alabanza», etc., a la alabanza. En «intercambiamos oro por colirio en Kaliṅga», aquí se refiere al oro. En «cavando incansablemente en el camino de arena», aquí se refiere a la arena. En «adición de una letra, cambio de una letra», etc., se observa en el sentido de letra. Así es en todos los casos. ฉวิยํ ถุติยํ เหเม, กุลวคฺเค จ การเณ; สณฺฐาเน จ ปมาเณ จ, รูปายตนชาติสุ; คุณกฺขเรสุ ปุฬิเน, วณฺณสทฺโท ปวตฺตติ; El término 'vaṇṇa' se emplea con respecto a la piel, el elogio, el oro, el linaje, la causa, la forma, la medida, la clase de objeto visible (rūpāyatana), las virtudes, las letras y la arena. สุวณฺณสทฺโท ฉวิสมฺปตฺติครุฬชาตรูเปสุ อาคโต. อยญฺหิ ‘‘สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต’’ติ, ‘‘สุวณฺณตา สุสฺสรตา’’ติ [Pg.302] จ เอวมาทีสุ ฉวิสมฺปตฺติยํ อาคโต. ‘‘กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺตี’’ติอาทีสุ ครุเฬ. ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติอาทีสุ ชาตรูเปติ. La palabra 'suvaṇṇa' aparece con el sentido de una piel excelente, de un garuḍa y de oro. Pues esta se encuentra en la expresión 'de piel hermosa, de piel fea' (suvaṇṇe dubbaṇṇe), 'de tez bella, de voz dulce' (suvaṇṇatā sussaratā), refiriéndose a la perfección de la piel. En 'garuḍas rodeando a un cuervo', se refiere al garuḍa. En 'de color dorado, con piel semejante al oro pulido', se refiere al oro. ปุณ สงฺฆาเต. ปุเณติ, ปุณยติ. La raíz 'puṇa' se usa en el sentido de agrupar. Puṇeti, puṇayati. จุณ สงฺโกจเน. จุเณติ, จุณยติ. La raíz 'cuṇa' se usa en el sentido de contracción. Cuṇeti, cuṇayati. จุณฺณ เปรเณ. จุณฺเณติ, จุณฺณยติ. จุณฺณํ. จุณฺณวิจุณฺณํ กโรติ. La raíz 'cuṇṇa' se usa en el sentido de impeler o triturar. Cuṇṇeti, cuṇṇayati. Cuṇṇaṃ (polvo). Cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti (hace añicos o tritura completamente). สณ ทาเน. สเณติ, สณยติ. La raíz 'saṇa' se usa en el sentido de dar. Saṇeti, saṇayati. กุณ สงฺโกจเน. กุเณติ, กุณยติ. กุโณ. กุณหตฺโถ. หตฺเถน กุณี. La raíz 'kuṇa' se usa en el sentido de contracción. Kuṇeti, cuṇayati. Kuṇo (tullido). Kuṇahattho (con la mano deforme). Hatthena kuṇī (uno que es tullido de la mano). ตูณ ปูรเณ. ตูเณติ, ตูณยติ. ตูณี. La raíz 'tūṇa' se usa en el sentido de llenar. Tūṇeti, tūṇayati. Tūṇī (carcaj). เอตฺถ ตูณีติ สรกลาโป. สา หิ ตูเณนฺติ ปูเรนฺติ สเร เอตฺถาติ ตูณี. Aquí, 'tūṇī' significa un conjunto de flechas. Se llama 'tūṇī' porque en ella se ponen o se llenan las flechas. ภูณ ภาสายํ. ภูเณติ, ภูณยติ. La raíz 'bhūṇa' se usa en el sentido de hablar. Bhūṇeti, bhūṇayati. กณ นิมีลเน. กาเณติ, กาณยติ. กาโณ. La raíz 'kaṇa' se usa en el sentido de cerrar los ojos. Kāṇeti, kāṇayati. Kāṇo (tuerto). เอตฺถ กาโณติ เอเกน วา ทฺวีหิ วา อกฺขีหิ ปริหีนกฺขิ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘กาโณ นาม เอกกฺขินา กาโณ, อนฺโธ นาม อุภยกฺขิกาโณ’’ติ วทนฺติ, ตํ กาณนฺธสทฺทานํ เอกตฺถสนฺนิปาเต ยุชฺชติ. อิตรถา กาณกจฺฉโปปมสุตฺเต วุตฺโต กจฺฉโป เอกสฺมึ กาโณ สิยา, เอกกฺขิกาโณ จ ปน ปุริโส ‘‘อนฺโธ’’ติ น วตฺตพฺโพ สิยา, ตสฺมา เตสมยุคฬตฺเต เอเกกสฺส ยถาสมฺภวํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนมาการานํ วาจกตา ทฏฺฐพฺพา. ตถา หิ โกสลสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘กาโณติ เอกจฺฉิกาโณ วา [Pg.303] อุภยจฺฉิกาโณ วา’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘โอวเทยฺยานุสาเสยฺยา’’ติ เอตฺถ โอวาทานุสาสนานํ วิย สวิเสสตา อวิเสสตา จ ทฏฺฐพฺพา. Aquí, 'kāṇo' se refiere a quien ha perdido la vista de uno o de ambos ojos. Sin embargo, los maestros comentaristas dicen: "'kāṇo' es aquel que es tuerto de un ojo, y 'andho' es aquel que es ciego de ambos ojos"; esto se aplica cuando los términos 'kāṇa' y 'andha' se usan juntos. De lo contrario, en el Sutta del Símil de la Tortuga Tuerta (Kāṇakacchapa-sutta), la tortuga mencionada sería tuerta de un solo ojo, y un hombre ciego de un solo ojo no debería ser llamado 'andho'. Por lo tanto, dado que los ojos vienen en par, debe entenderse que el término denota uno o ambos estados según sea el caso. Así, en el Comentario al Kosala Saṃyutta se dice: "'kāṇo' es aquel que es tuerto de un ojo o ciego de ambos ojos". O bien, debe verse aquí una distinción o falta de ella, similar a la que hay entre 'ovāda' y 'anusāsana'. คณ สงฺขฺยาเน. คเณติ, คณยติ. คณนา, คโณ. La raíz 'gaṇa' se usa en el sentido de contar. Gaṇeti, gaṇayati. Gaṇanā (conteo), gaṇo (grupo). เอตฺถ คณนาติ สงฺขฺยา. คโณติ ภิกฺขุสมูโห. เยสํ วา เกสญฺจิ สมูโห. สมูหสฺส จ อเนกานิ นามานิ. เสยฺยถิทํ – Aquí, 'gaṇanā' significa número. 'Gaṇo' es una comunidad de monjes o una multitud de cualquier tipo. Existen muchos nombres para una multitud, tales como los siguientes: สงฺโฆ คโณ สมูโห จ,ขนฺโธ สนฺนิจโย จโย; สมุจฺจโย จ นิจโย,วคฺโค ปูโค จ ราสิ จ. Saṅgha (comunidad), gaṇa (grupo), samūha (multitud), khandha (agregado), sannicaya (acumulación), caya (montón), samuccayo (colección), nicaya (acopio), vaggo (clase), pūga (asociación) y rāsi (pila). กาโย นิกาโย นิกโร,กทมฺโพ วิสโร ฆฏา; สมุทาโย จ สนฺเทโห,สงฺฆาโต สมโย กโร. Kāyo (cuerpo/conjunto), nikāyo (orden), nikaro (masa), kadambo (multitud), visaro (abundancia), ghaṭā (densidad), samudāyo (asamblea), sandeho (conglomerado), saṅghāto (unión), samayo (concurrencia) y karo (montón). โอโฆ ปุญฺโช กลาโป จ,ปิณฺโฑ ชาลญฺจ มณฺฑลํ; สณฺโฑ ปวาโห อิจฺเจเต,สมูหตฺถาภิธายกาติ. Ogho (torrente), puñjo (pila), kalāpo (haz), piṇḍo (bola), jālaṃ (red), maṇḍalaṃ (círculo), saṇḍo (arboleda) y pavāho (corriente). Estos son los términos que expresan el significado de multitud. กิญฺจาปิ เอเต สงฺฆคณสมูหาทโย สทฺทา สมูหตฺถวาจกา, ตถาปิ สงฺฆคณสทฺทาเยว วินาปิ วิเสสกปเทน ภิกฺขุสมูเห วตฺตนฺติ, นาญฺเญ, อญฺเญ ปน สงฺฆคณสทฺเทหิ สทฺธึ อญฺญมญฺญญฺจ กทาจิ สมานตฺถวิสยา โหนฺติ, กทาจิ อสมานตฺถวิสยา, ตสฺมา ยถาปาวจนํ อสมฺมุยฺหนฺเตน โยเชตพฺพา. ‘‘เอโก, ทฺเว’’ติอาทินา คเณตพฺโพติ คโณ. Aunque estos términos como 'saṅgha', 'gaṇa' y 'samūha' expresan el significado de conjunto, las palabras 'saṅgha' y 'gaṇa' se refieren específicamente a la comunidad de monjes incluso sin una palabra calificativa, a diferencia de las otras. A veces, las otras palabras pueden tener el mismo ámbito de significado que 'saṅgha' y 'gaṇa', y a veces no; por lo tanto, deben aplicarse sin confusión de acuerdo con las Escrituras. 'Gaṇo' se llama así porque debe ser contado como 'uno, dos', etc. กณฺณ [Pg.304] สวเน. กณฺเณติ, กณฺณยติ. กณฺโณ. กณฺณยนฺติ สทฺทํ สุณนฺติ เอเตนาติ กณฺโณ, โย โลเก ‘‘สวนํ, โสต’’นฺติ จ วุจฺจติ. La raíz 'kaṇṇa' se usa en el sentido de oír. Kaṇṇeti, kaṇṇayati. Kaṇṇo (oído). Se llama 'kaṇṇo' porque a través de él se percibe o se escucha el sonido; lo que en el mundo se denomina 'savanaṃ' o 'sotaṃ'. กุณ คุณ อามนฺตเน. กุเณติ, กุณยติ. คุเณติ, คุณยติ. คุโณ. โคโณ. Las raíces 'kuṇa' y 'guṇa' se usan en el sentido de invitar. Kuṇeti, kuṇayati; guṇeti, guṇayati. Guṇo (virtud), goṇo (buey). เอตฺถ คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา, เกนฏฺเฐน เต คุณา. โคณาปิยติ อามนฺตาปิยติ อตฺตนิ ปติฏฺฐิโต ปุคฺคโล ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ อิจฺฉนฺเตหิ ชเนหีติ คุโณ. เอตฺถ กิญฺจาปิ สีลาทิธมฺมานํ อามนฺตาปนํ นตฺถิ, ตถาปิ ตํเหตุอามนฺตนํ นิมนฺตนญฺจ เตเยว กโรนฺติ นามาติ เอวํ วุตฺตํ. ตถา หิ – Aquí, 'guṇa' se refiere a estados como la moralidad (sīla), etc. ¿En qué sentido son 'guṇā'? Se llama 'guṇo' porque la persona establecida en ellos es invitada o llamada por gente que desea verla, oírla u honrarla. Aunque las cualidades como la moralidad no invitan por sí mismas, se dice así porque ellas son la causa de que se realice la invitación o el llamamiento. ‘‘ยถาปิ เขตฺตสมฺปนฺเน,พีชํ อปฺปมฺปิ โรปิตํ; สมฺมา ธารํ ปวสฺสนฺเต,ผลํ โตเสติ กสฺสก’’นฺติ "Así como en un campo fértil, una semilla, aunque sea pequeña, al ser sembrada cuando llueve debidamente, complace al agricultor". เอตฺถ กสฺสกสฺส ตุฏฺฐิอุปฺปตฺติการณตฺตา เหตุวเสน นิจฺเจตนสฺสปิ ผลสฺส โตสนํ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ อามนฺตาปนการณตฺตา เอวํ วุตฺตํ. อญฺเญ ปน ‘‘คุญฺชนฺเต อพฺยยนฺเต อิติ คุณา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. ตทนุรูปํ ปน ธาตุสทฺทํ น ปสฺสาม, ‘‘คุณ อามนฺตเน’’ อิจฺเจว ปสฺสาม, วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ. Aquí, debido a que el fruto es la causa de que surja la alegría para el agricultor, se dice que el fruto complace, y del mismo modo aquí se dice así por ser la causa de la invitación. Otros, sin embargo, dicen que el significado es "aquellos que resuenan son guṇā". Pero no vemos una raíz verbal que concuerde con eso; solo vemos "guṇa en el sentido de invitar", por lo que esto debe aceptarse tras consideración. วณ คตฺตวิจุณฺณเน. วเณติ, วณยติ. วโณ. La raíz 'vaṇa' se usa en el sentido de lacerar el cuerpo. Vaṇeti, vaṇayati. Vaṇo (herida). เอตฺถ วโณติ อรุ. สา หิ สรีรํ วณยติ วิจุณฺเณติ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ กโรตีติ วโณติ วุจฺจติ. Aquí, 'vaṇo' significa una llaga. Se llama 'vaṇo' porque lacera o desgarra el cuerpo, llenándolo de heridas. ปณฺณ หริเต. ปณฺเณติ, ปณฺณยติ. ตาลปณฺณํ. สูเปยฺยปณฺณํ. La raíz 'paṇṇa' se usa en el sentido de verdor. Paṇṇeti, paṇṇayati. Tālapaṇṇaṃ (hoja de palma). Sūpeyyapaṇṇaṃ (hojas para cocinar). เอตฺถ [Pg.305] จ หริตภาววิคเตปิ วตฺถุสฺมึ ปณฺณภาโว รูฬฺหิโต ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ปณฺณํ, ปตฺตํ, ปลาโส, ทลํ’’ อิจฺเจเต สมานตฺถา. Debe entenderse que la cualidad de 'paṇṇa' (hoja) se aplica por uso convencional incluso cuando el objeto ha perdido su color verde. 'Paṇṇaṃ', 'pattaṃ', 'palāso' y 'dalaṃ' son sinónimos. ปณ พฺยวหาเร. ปเณติ, ปณยติ. ราชา จ ทณฺฑํ ครุกํ ปเณติ. La raíz 'paṇa' se usa en el sentido de administración. Paṇeti, paṇayati. El rey administra un castigo severo. อิมานิ ณการนฺตธาตุรูปานิ. Estas son las formas de las raíces que terminan en 'ṇa'. ตการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'ta'. จินฺต จินฺตายํ. จินฺเตติ, จินฺตยติ. จิตฺตํ, จินฺตา, จินฺตนา, จินฺตนโก. การิเต ‘‘จินฺตาเปติ, จินฺตาปยตี’’ติ รูปานิ. cinta en el sentido de pensar. Cinteti, cintayati [él piensa]. Cittaṃ, cintā, cintanā, cintanako [son formas nominales]. En la forma causativa, las formas son 'cintāpeti, cintāpayati'. ตตฺถ จิตฺตนฺติ อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺตํ, วิชานาตีติ อตฺโถ, สพฺพจิตฺตสาธารณวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ สิยา – กสฺมา ‘‘อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺต’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘วิชานาตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ, นนุ จินฺตนวิชานนา นานาสภาวา. น หิ ‘‘จินฺเตตี’’ติ ปทสฺส ‘‘วิชานาตี’’ติ อตฺโถ สมฺภวติ, ทุปฺปญฺญสฺส หิ นานปฺปกาเรหิ จินฺตยโตปิ สุขุมตฺถาธิคโม น โหตีติ? สจฺจํ, ‘‘วิชานาตี’’ติ อิทํ ปทํ จิตฺตสฺส สญฺญาปญฺญากิจฺเจหิ วิสิฏฺฐวิสยคฺคหณํ ทีเปตุํ วุตฺตํ สพฺพจิตฺตสาธารณตฺตา จิตฺตสทฺทสฺส. ยญฺหิ ธมฺมชาตํ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ตเทว วิญฺญาณํ, ตสฺมา วิชานนตฺถํ คเหตฺวา สญฺญาปญฺญากิจฺจาวิสิฏฺฐวิสยคฺคหณํ ทีเปตุํ ‘‘วิชานาตี’’ติ วุตฺตํ. Allí, respecto a citta: se llama 'citta' porque piensa en un objeto; el significado es que conoce [vijānāti]. Esto debe verse en el sentido de lo que es común a toda conciencia. Aquí podría surgir una pregunta: ¿por qué, habiendo dicho que 'se llama citta porque piensa en un objeto', se dice que 'el significado es que conoce'? ¿Acaso pensar y conocer no tienen naturalezas distintas? Ciertamente, el significado de la palabra 'piensa' [cinteti] no puede ser simplemente 'conoce' [vijānāti], pues incluso si alguien con poca sabiduría piensa de diversas maneras, no logra la comprensión de significados sutiles. Es cierto; pero la palabra 'conoce' se dice para mostrar la aprehensión del objeto por parte de la conciencia, que es distinta de las funciones de la percepción [saññā] y la sabiduría [paññā], debido a que el término 'citta' es común a toda conciencia. Pues aquello que se denomina 'conciencia' [citta] es lo mismo que el 'conocimiento' [viññāṇa]; por lo tanto, tomando el sentido de conocer, se dice 'conoce' para mostrar la aprehensión del objeto sin las funciones distintivas de la percepción y la sabiduría. อิทานิ อญฺญคณิกธาตุวเสนปิ นิพฺพจนํ ปกาสยาม – สพฺเพสุ จิตฺเตสุ ยํ โลกิยกุสลากุสลมหากฺริยจิตฺตํ, ตํ ชวนวีถิวเสน อตฺตโน สนฺตานํ จิโนตีติ จิตฺตํ, วิปากํ กมฺมกิเลเสหิ จิตนฺติ จิตฺตํ, อิทํ จิธาตุวเสน นิพฺพจนํ. ยํ กิญฺจิ โลเก วิจิตฺตํ สิปฺปชาตํ, สพฺพสฺส ตสฺส [Pg.306] จิตฺเตเนว กรณโต จิตฺเตติ วิจิตฺเตติ วิจิตฺตํ กริยติ เอเตนาติ จิตฺตํ, จิตฺตกรณตาย จิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ, อิทํ จิตฺตธาตุวเสน นิพฺพจนํ. จิตฺตตาย จิตฺตํ, อิทํ ปาฏิปทิกวเสน นิพฺพจนํ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘สพฺพมฺปิ ยถานุรูปโต จิตฺตตาย จิตฺตํ, จิตฺตกรณตาย จิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ. Ahora expondremos la derivación también según otras raíces: en todas las conciencias, aquella que es conciencia mundana saludable, no saludable o funcional [kriyā], se llama 'citta' porque acumula [cinoti] su propia continuidad mediante el proceso de impulsos [javana-vīthi]. Se llama 'citta' porque es acumulada [cita] por el kamma y las impurezas [kilesas]; esta es la derivación según la raíz ci. Cualquier obra de arte variada [vicitta] que existe en el mundo, todo ello es realizado por la conciencia misma; por lo tanto, se llama 'citta' porque produce variedad [citteti], diversifica [vicitteti] o porque mediante ella se realiza lo variado. Se dice que es 'citta' por su capacidad de crear variedad; esta es la derivación según la raíz citt. Se llama 'citta' por su cualidad de ser conciencia; esta es la derivación según su forma nominal. Por eso dijeron los maestros comentaristas: 'Todo es citta por su cualidad de conciencia según corresponda, y es citta por su capacidad de crear variedad; así debe entenderse aquí el significado'. เอตฺถ หิ จิตฺตสฺส สราคสโทสาทิเภทภินฺนตฺตา สมฺปยุตฺตภูมิอารมฺมณหีนมชฺฌิมปณีตาธิปตีนํ วเสน จิตฺตสฺส จิตฺตตา เวทิตพฺพา. กิญฺจาปิ เอกสฺส จิตฺตสฺส เอวํ วิจิตฺตตา นตฺถิ, ตถาปิ วิจิตฺตานํ อนฺโตคธตฺตา สมุทายโวหาเรน อวยโวปิ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ยถา ปพฺพตนทีสมุทฺทาทิเอกเทเสสุ ทิฏฺเฐสุ ปพฺพตาทโย ทิฏฺฐาติ วุจฺจนฺติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กามญฺเจตฺถ เอกเมว เอวํ จิตฺตํ น โหติ, จิตฺตานํ ปน อนฺโตคธตฺตา เอเตสุ ยํ กิญฺจิ เอกมฺปิ จิตฺตตาย ‘จิตฺต’นฺติ วตฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ. Aquí, la variedad [cittatā] de la conciencia debe entenderse mediante las divisiones de tener apego, tener aversión, etc., y en términos de sus planos [bhūmi], objetos [ārammaṇa] y estados inferiores, medios, excelentes o predominantes. Aunque tal variedad no existe en una sola conciencia individual, sin embargo, por estar incluida entre las variedades, incluso una parte se denomina 'conciencia' [citta] mediante el uso del lenguaje para el conjunto; así como cuando se ven partes de una montaña, un río o un océano, se dice que se ha visto la montaña, etc. Por eso dijeron los maestros comentaristas: 'Ciertamente aquí no hay una sola conciencia de tal tipo, pero debido a que están incluidas entre las conciencias, es apropiado llamar "conciencia" a cualquiera de ellas individualmente por su cualidad de conciencia'. เอตฺถ จ วุตฺตปฺปการานมตฺถานํ วินิจฺฉโย พวติ. กถํ? ยสฺมา ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา คเหตพฺโพ. ตสฺมา ยํ อาเสวนปจฺจยภาเวน จิโนติ, ยญฺจ กมฺมุนา อภิสงฺขตตฺตา จิตํ, ตํ เตน การเณน จิตฺตนฺติ วุตฺตํ. ยํ ปน ตถา น โหติ, ตํ ปริตฺตกฺริยทฺวยํ อนฺติมชวนญฺจ ลพฺภมานจินฺตนวิจิตฺตตาทิวเสน จิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, หสิตุปฺปาโท ปน อญฺญชวนคติโกเยวาติ. Y aquí se produce el análisis de los significados de la manera explicada. ¿Cómo? Dado que dondequiera y de cualquier modo se obtenga el significado, allí y de ese modo debe tomarse. Por lo tanto, lo que acumula por la condición de repetición [āsevana-paccaya] y lo que es acumulado por haber sido condicionado por el kamma, se denomina 'citta' por esa razón. Pero lo que no es así, como los dos tipos de conciencia funcional limitada y el último impulso [javana], debe entenderse como 'citta' por el proceso de pensamiento y variedad que se encuentra en ellos; no obstante, la conciencia que produce la risa [hasituppāda] sigue la misma naturaleza que los otros impulsos. อิมานิ จิตฺตสฺส นามานิ – Estos son los nombres de la conciencia: จิตฺตํ มโน มานสญฺจ, วิญฺญาณํ หทยํ มนํ; นามาเนตานิ โวหาร-ปเถ วตฺตนฺติ ปายโต. Citta, mano, mānasa, viññāṇa, hadaya, mana; estos nombres se emplean generalmente en el uso convencional. จิตฺตสทฺโท [Pg.307] ปญฺญตฺติยํ วิญฺญาเณ วิจิตฺเต จิตฺตกมฺเม อจฺฉริเยติ เอวมาทีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘จิตฺโต คหปติ. จิตฺตมาโส’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติอาทีสุ วิญฺญาเณ. ‘‘วิจิตฺตวตฺถาภรณา’’ติอาทีสุ วิจิตฺเต. ‘‘ทิฏฺฐํ โว ภิกฺขเว จรณํ นาม จิตฺต’’นฺติอาทีสุ จิตฺตกมฺเม. ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, จิตฺตรูปํว ทิสฺสตี’’ติอาทีสุ อจฺฉริเยติ. La palabra 'citta' se ve en sentidos tales como designación, conciencia, variedad, obra artística, maravilla, etc. Se ve como designación en 'Citta el amo de casa' y 'el mes de Citta'. Como conciencia en 'Citta, mano, mānasa', etc. Como variedad en 'vestimentas y ornamentos variados' [vicitta], etc. Como obra artística en 'monjes, han visto la pintura llamada Caraṇa', etc. Como maravilla en '¡Mira, Maddi, observa! parece una forma maravillosa [cittarūpa]', etc. จิต สญฺเจตเน. เจเตติ, เจตยติ. รตฺโต โข พฺราหฺมณ ราเคน อภิภูโต อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. อากงฺขติ เจตยติ, ตํ นิเสธ ชุตินฺธร. เจตนา, สญฺเจตนา. เจตยิตํ, เจเตตฺวา, เจตยิตฺวา. สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปติ. cita en el sentido de volición [sañcetane]. Ceteti, cetayati [él intenta]. 'Oh brahmán, aquel que está apasionado, superado por el apego, intenta su propio perjuicio, intenta el perjuicio de otros e intenta el perjuicio de ambos'. 'Desea e intenta; oh resplandeciente, ¡detén eso!'. Cetanā, sañcetanā [volición]. Cetayitaṃ [lo que ha sido intentado], cetetvā, cetayitvā [habiendo intentado]. 'Intencionalmente [sañcicca] priva a un ser de la vida'. ตตฺถ เจตนาติ เจตยตีติ เจตนา, สทฺธึ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมเณ อภิสนฺทหตีติ อตฺโถ. สญฺเจตนาติ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํ. เจตยิตนฺติ เจตนากาโร. สญฺจิจฺจาติ สยํ ญตฺวา, เจจฺจ อภิวิตริตฺวาติ อตฺโถ. อิมานิ เจตนาย นามานิ – Allí, respecto a cetanā: se llama 'cetanā' porque intenta; el significado es que coordina los fenómenos asociados consigo misma en el objeto. Sañcetanā es la palabra aumentada por el prefijo. Cetayitaṃ es el modo de la volición. Sañcicca significa habiendo conocido por sí mismo; el significado es habiendo deliberado. Estos son los nombres de la volición: สญฺเจตนา เจตยิตํ, เจตนา กมฺมเมว จ; กมฺมญฺหิ ‘‘เจตนา’’ ตฺเวว, ชิเนนาหจฺจ ภาสิตํ. Sañcetanā, cetayitaṃ, cetanā y el kamma mismo; pues el Victorioso ha declarado específicamente que el kamma es ciertamente 'volición' [cetanā]. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เจตนาหํ ภิกฺขเว กมฺมํ วทามิ, เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรติ กาเยน วาจาย มนสา’’ติ. Aquí está este texto: 'Monjes, yo digo que la volición [cetanā] es kamma; habiendo tenido la intención, uno realiza kamma mediante el cuerpo, el habla o la mente'. มนฺต [Pg.308] คุตฺตภาสเน. มนฺเตติ, มนฺตยติ, นิมนฺเตติ, นิมนฺตยติ, อามนฺเตติ, อามนฺตยติ. ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มนฺตยนฺติ, มนฺตยึสุ รโหคตา. นิมนฺตยิตฺถ ราชานํ. อามนฺตยิตฺถ เทวินฺโท, วิสุกมฺมํ มหิทฺธิกํ. มนฺตา, มนฺโต. การิเต ‘‘มนฺตาเปติ, มนฺตาปยตี’’ติ รูปานิ. manta en el sentido de habla confidencial. Manteti, mantayati [consultar], nimanteti, nimantayati [invitar], āmanteti, āmantayati [dirigirse a]. 'Las personas, reuniéndose, consultan [mantenti], deliberan [mantayati], deliberaron [mantayiṃsu] en privado'. 'Invitó [nimantayittha] al rey'. 'El señor de los devas se dirigió [āmantayittha] a Visukamma de gran poder'. Mantā, manto. En la forma causativa, las formas son 'mantāpeti, mantāpayati'. เอตฺถ มนฺตาติ ปญฺญา, ‘‘คเวสนสญฺญา’’ติปิ วทนฺติ. มนฺโตติ คุตฺตภาสนํ. ‘‘อุปสฺสุติกาปิ สุณนฺติ มนฺตํ, ตสฺมา หิ มนฺโต ขิปฺปมุเปติ เภท’’นฺติ เอตฺถ หิ คุตฺตภาสนํ ‘‘มนฺโต’’ติ วุจฺจติ. อปิจ มนฺโตติ ฉฬงฺคมนฺโต. วุตฺตญฺจ ‘‘เย มนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, ฉฬงฺคํ พฺรหฺมจินฺติต’’นฺติ. เอตฺถ สิกฺขา นิรุตฺติ กปฺป พฺยากรณ โชติสตฺถ ฉนฺโทวิจิติวเสน มนฺโต ‘‘ฉฬงฺโค’’ติ เวทิตพฺโพ. เอตานิ เอว ฉ ‘‘เวทงฺคานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เวโท เอว หิ ‘‘มนฺโต, สุตี’’ติ จ วุตฺโต. อถ วา มนฺโตติ เวทาทิวิชฺชา. Aquí, mantā es sabiduría; también la llaman 'percepción de investigación'. Manto es el habla confidencial. 'Incluso los que escuchan a escondidas oyen el secreto [manto], por lo tanto, el secreto se divulga rápidamente'; aquí, de hecho, el habla confidencial se llama 'manto'. Además, manto es el mantra de seis miembros. Y se ha dicho: 'Aquellos que recitan el mantra de seis miembros, concebido por Brahma'. Aquí, manto debe entenderse como 'de seis miembros' debido a la división de: fonética, etimología, ritual, gramática, astronomía y métrica. Estos mismos seis se denominan 'miembros del Veda' [vedaṅga]. Pues el Veda mismo ha sido llamado manto y suti. O bien, manto es el conocimiento de los Vedas, etc. ยนฺต สงฺโกจเน. ยนฺเตติ, ยนฺตยติ. ยนฺตํ, เตลยนฺตํ ยถาจกฺกํ, เอวํ กมฺปติ เมทนี. yanta en el sentido de restricción [saṅkocane]. Yanteti, yantayati. Yantaṃ [máquina]: 'Así como una máquina de aceite o una rueda, así tiembla la tierra'. สตฺต คติยํ. สตฺเตติ, สตฺตยติ. satta en el sentido de movimiento [gati]. Satteti, sattayati. สนฺต อามปฺปโยเค. อามปฺปโยโค นาม อุสฺสนฺนกฺริยา. สนฺเตติ, สนฺตยติ. santa en el sentido de aplicación intensa [āmappayoge]. La aplicación intensa se define como una acción excesiva. Santeti, santayati. กิตฺต สํสนฺทเน. กิตฺเตติ, กิตฺตยติ. ‘‘เย โวหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิราหิ อนุปุพฺพโส. กิตฺตนา ปริกิตฺตนา’’ติอาทีสุ ปน กตฺถนา ‘‘กิตฺตนา’’ติ วุจฺจติ. Kitta [en el sentido de] unir o elogiar. Kitteti, kittayati. En pasajes como 'Aquellos a quienes elogiaré, con palabras en orden sucesivo', el término 'kittanā' se refiere al elogio o la proclamación. ตนฺต กุฏุมฺพธารเณ. ตนฺเตติ, ตนฺตยติ. สตนฺโต, สปฺปธาโนติ อตฺโถ. Tanta [en el sentido de] sostener a la familia. Tanteti, tantayati. 'Satanto' significa alguien que es diligente o predominante. ยต [Pg.309] นิกาโรปกาเรสุ. ยเตติ, ยตยติ. นีโต จ ปฏิทาเน, ยตธาตุ นิอุปสคฺคโต ปโร ปฏิทาเน วตฺตติ, นิยฺยาเตติ, นิยฺยาตยติ. ตการสฺส ปน ทการตฺเต กเต ‘‘นิยฺยาเทติ, นิยฺยาทยติ. รถํ นิยฺยาทยิตฺวาน, อณโณ เอหิ สารถี’’ติ รูปานิ. Yata [en los sentidos de] injuria y asistencia. Yateti, yatayati. Cuando la raíz 'yata' sigue al prefijo 'ni', se usa en el sentido de devolver: 'niyyāteti', 'niyyātayati'. Cuando la letra 't' se transforma en 'd', se obtienen las formas 'niyyādeti', 'niyyādayati', como en: 'Habiendo devuelto el carro, ven libre de deudas, auriga'. วตุ ภาสายํ. วตฺเตติ, วตฺตยติ. Vatu [en el sentido de] hablar. Vatteti, vattayati. ปต คติยํ. ปเตติ, ปตยติ. Pata [en el sentido de] movimiento. Pateti, patayati. วาต คติสุขเสวเนสุ. คติ สุขํ เสวนนฺติ ตโย อตฺถา. ตตฺถ สุขนํ สุขํ. วาเตติ, วาตยติ. วาโต, วาตปุปฺผํ. จีวรสฺส อนุวาโต. Vāta [en los sentidos de] movimiento, felicidad y servicio. Estos son los tres significados. Allí, 'sukhana' significa felicidad. Vāteti, vātayati. 'Vāto' (viento), 'vātapuppha'. 'Anuvāto' (el borde o dobladillo de una túnica). เกต อามนฺตเน. เกเตติ, เกตยติ. เกตโก. Keta [en el sentido de] invitar o llamar. Keteti, ketayati. Ketako. สตฺต สนฺตานกฺริยายํ. สนฺตานกฺริยา นาม ปพนฺธกฺริยา อวิจฺเฉทกรณํ. สตฺเตติ, สตฺตยติ. สตฺโต. Satta [en el sentido de] la acción de continuidad. La acción de continuidad se refiere a la acción de conexión o la ausencia de interrupción. Satteti, sattayati. Satto. ‘‘กินฺนุ สนฺตรมาโนว, ลายิตฺวา หริตํ ติณํ; ขาท ขาทาติ ลปสิ, คตสตฺตํ ชรคฺคว’’นฺติ «¿Por qué tú, con tanta prisa, habiendo cortado hierba verde, hablas diciendo 'come, come' a un buey viejo cuya vida se ha ido?» ปาฬิยํ ปน ‘‘คตสตฺตํ ชรคฺคว’’นฺติ ปาฐสฺส ‘‘วิคตชีวิตํ ชิณฺณโคณ’’นฺติ อตฺถํ สํวณฺเณสุํ. อิมินา สตฺตสทฺทสฺส ชีวิตวจนํ วิย ทิสฺสติ, ‘‘น สุกรา อุญฺเฉน ปคฺคเหน ยาเปตุ’’นฺติ เอตฺถ ปคฺคหสทฺทสฺส ปตฺตกถนํ วิย. สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺพํ. En el Canon, se ha comentado el significado de la lectura 'gatasattaṃ jaraggavaṃ' como 'un buey viejo cuya vida se ha extinguido'. Por esto, parece que la palabra 'satta' se usa en el sentido de vida, similar a como la palabra 'paggaha' se interpreta como 'cuenco' en la frase 'no es fácil subsistir mediante la recolección con un cuenco'. Esto debe ser examinado cuidadosamente. สุตฺต อวโมจเน. สุตฺเตติ, สุตฺตยติ. Sutta [en el sentido de] soltar o liberar. Sutteti, suttayati. มุตฺต ปสวเน. มุตฺเตติ, มุตฺตยติ. โอมุตฺเตติ, โอมุตฺตยติ. มุตฺตํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘มุตฺเตติ โอหเทติ จา’’ติ. ตตฺถ มุตฺเตตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. โอหเทตีติ กรีสํ วิสฺสชฺเชติ. การิเต ‘‘มุตฺตาเปติ, มุตฺตาปยตี’’ติ รูปานิ. Mutta [en el sentido de] excreción. Mutteti, muttayati. Omutteti, omuttayati. Mutta (orina). Sobre esto, el Canon dice: 'mutteti ohadeti ca'. Allí, 'mutteti' significa orinar y 'ohadeti' significa defecar. En la forma causativa, resultan las formas 'muttāpeti, muttāpayati'. กตฺตร [Pg.310] เสถิลฺเล. กตฺตเรติ, กตฺตรยติ. กตฺตโร. กตฺตรทณฺโฑ, กตฺตรสุปฺปํ. Kattara [en el sentido de] flojedad o debilidad. Kattareti, kattarayati. Kattaro. Kattaradaṇḍo (bastón), kattarasuppaṃ (criba vieja). ตตฺถ กตฺตโรติ ชิณฺโณ. มหลฺลโกติ วุตฺตํ โหติ. เกนฏฺเฐน? กตฺตรยติ องฺคานํ สิถิลภาเวน สิถิโล ภวตีติ อตฺเถน. กตฺตรทณฺโฑติ กตฺตเรหิ ชิณฺณมนุสฺเสหิ เอกนฺตโต คเหตพฺพตาย กตฺตรานํ ทณฺโฑ กตฺตรทณฺโฑ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กตฺตรทณฺโฑติ ชิณฺณกาเล คเหตพฺพทณฺโฑ’’ติ. กตฺตรสุปฺปนฺติ ชิณฺณสุปฺปํ. กตฺตรญฺจ ตํ สุปฺปญฺจาติ กตฺตรสุปฺปนฺติ สมาโส. Aquí, 'kattaro' significa decrépito; se dice que es 'mahallaka' (anciano). ¿En qué sentido? Se dice 'kattarayati' en el sentido de volverse flojo debido a la debilidad de los miembros. 'Kattaradaṇḍo' es el bastón de los ancianos, llamado así porque debe ser asido exclusivamente por personas viejas y decrépitas por su debilidad. Por eso dijeron los comentaristas: 'kattaradaṇḍo es el bastón que se toma en la vejez'. 'Kattarasuppa' significa una criba vieja. Es un compuesto: lo que es decrépito y es una criba es una 'kattarasuppa'. จิตฺต จิตฺตกรเณ, กทาจิ ทสฺสเนปิ. จิตฺตกรณํ วิจิตฺตภาวกรณํ. จิตฺเตติ, จิตฺตยติ. จิตฺตํ. Citta [en el sentido de] diversificar, y a veces también en el de ver. 'Cittakaraṇa' significa el acto de hacer algo variado. Citteti, cittayati. Citta. ตการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 't'. ถการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'th'. กถ กถเน. กเถติ, กถยติ. ธมฺมํ สากจฺฉติ. สากจฺฉา, กถา, ปริกถา, อฏฺฐกถา. Katha [en el sentido de] hablar. Katheti, kathayati. Discute el Dhamma. Sākacchā (discusión), kathā (charla), parikathā (discurso), aṭṭhakathā (comentario). ตตฺถ สากจฺฉตีติ สห กถยติ. อตฺโถ กถิยติ เอตายาติ อฏฺฐกถา, ตฺถการสฺส ฏฺฐการตฺตํ. Aquí, 'sākacchati' significa hablar junto con otros. 'Aṭṭhakathā' es aquello mediante lo cual se explica el significado (attha); se produce la transformación de la 'th' en 'ṭṭh'. ยาย’ตฺถมภิวณฺเณนฺติ, พฺยญฺชนตฺถปทานุคํ; นิทานวตฺถุสมฺพนฺธํ, เอสา อฏฺฐกถา มตา. Aquello mediante lo cual describen el significado, siguiendo las palabras y los sentidos, en relación con el origen y el contexto; eso es lo que se conoce como un comentario (Aṭṭhakathā). ‘‘อฏฺฐกถา’’ติ จ ‘‘อตฺถสํวณฺณนา’’ติ จ นินฺนานากรณํ. 'Aṭṭhakathā' y 'atthasaṃvaṇṇanā' (explicación del significado) son términos sin diferencia entre sí. ปถิ คติยํ. ปนฺเถนฺติ, ปนฺถยนฺติ. ปนฺโถ. ภูวาทิคเณ ‘‘ปถ คติย’’นฺติ อการนฺตวเสน กถิตสฺส ‘‘ปถติ, ปโถ’’ติ [Pg.311] นิคฺคหีตาคมวชฺชิตานิ รูปานิ ภวนฺติ, อิธ ปน อิการนฺตวเสน กถิตสฺส สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ นิจฺจํ ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. Pathi [en el sentido de] movimiento. Panthenti, panthayanti. Pantho (camino). En el grupo Bhūvādi, para lo que se describe con terminación en 'a' como 'patha gatiyaṃ', las formas son 'pathati' y 'patho', careciendo del aumento del nasal. Pero aquí, para lo que se describe con terminación en 'i', debe entenderse que las formas siempre llevan el aumento del nasal. ปุตฺถ อาทรานาทเรสุ. ปุตฺเถติ, ปุตฺถยติ. Puttha [en los sentidos de] respeto e irrespeto. Puttheti, putthayati. มุตฺถ สงฺฆาเต. มุตฺเถติ, มุตฺถยติ. Muttha [en el sentido de] acumulación. Muttheti, mutthayati. วตฺถ อทฺทเน. วตฺเถติ, วตฺถยติ. Vattha [en el sentido de] hablar. Vattheti, vatthayati. ปุถ ภาสายํ. โปเถติ, โปถยติ. กเถตีติ อตฺโถ. Putha [en el sentido de] hablar. Potheti, pothayati. Significa lo mismo que 'katheti'. ปุถ ปหาเร. โปเถติ, โปถยติ. กุมาเร โปเถตฺวา อคมาสิ. Putha [en el sentido de] golpear. Potheti, pothayati. 'Habiendo golpeado a los muchachos, se fue'. กถ วากฺยปพนฺเธ. กเถติ, กถยติ. กถา. Katha [en el sentido de] composición de frases. Katheti, kathayati. Kathā. สถ ทุพฺพลฺเย. สเถติ, สถยติ. Satha [en el sentido de] debilidad. Satheti, sathayati. อตฺถ ปตฺถ ยาจนายํ. อตฺเถติ, อตฺถยติ. อตฺโถ. ปตฺเถติ, ปตฺถยติ. ปตฺถนา. ปฏิปกฺขํ อตฺถยนฺติ อิจฺฉนฺตีติ ปจฺจตฺถิกา. Attha y pattha [en el sentido de] suplicar. Attheti, atthayati. Attho. Pattheti, patthayati. Patthanā. 'Paccatthikā' son aquellos que desean contra la parte opuesta. โถม สิลาฆายํ. โถเมติ, โถมยติ. โถมนา. Thoma en el sentido de alabanza. Thometi, thomayati. Thomanā. กาถ หึสายํ. กาเถติ, กาถยติ. Kātha en el sentido de herir. Kātheti, kāthayati. สถ พนฺธเน. สเถติ, สถยติ. Satha en el sentido de atar. Satheti, sathayati. สนฺถ คนฺถ สนฺถมฺเภ. สนฺเถติ, สนฺถยติ. คนฺเถติ, คนฺถยติ. คนฺโถ. Santha y gantha en el sentido de obstrucción. Santheti, santhayati. Gantheti, ganthayati. Gantho. ถการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 'th'. ทการนฺตธาตุ Raíz que termina en 'd'. หท [Pg.312] กรีสุสฺสคฺเค. กรีสุสฺสคฺโค กรีสสฺส อุสฺสคฺโค วิสฺสชฺชนํ. หเทติ, หทยติ. โอหเทติ, โอหทยติ. Hada en el sentido de evacuación de excrementos. Karīsussaggo es la emisión o descarga de excremento. Hadeti, hadayati. Ohadeti, ohadayati. วิท ลาเภ. อิมสฺมึ ฐาเน ลาโภ นาม อนุภวนํ, ตสฺมา วิทธาตุ อนุภวเน วตฺตตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. สุขํ เวทนํ เวเทติ. ทุกฺขํ เวทนํ เวเทติ. เวทยติ. เวทนา, วิตฺติ. เวทยิตํ. สุขํ เวทนํ เวทยมาโน. Vida en el sentido de obtención. En este contexto, la obtención se refiere a la experiencia; por lo tanto, debe entenderse que la raíz vida opera en el sentido de experimentar. Experimenta una sensación placentera. Experimenta una sensación dolorosa. Vedayati. Vedanā, vitti. Vedayitaṃ. Experimentando una sensación placentera. กุทิ อนตภาสเน. กุนฺเทติ, กุนฺทยติ. Kudi en el sentido de habla incorrecta. Kundeti, kundayati. มิท สิเนหเน. อตฺร สิเนโห นาม ปีติ. เมเทติ, เมทยติ. Mida en el sentido de afecto. Aquí, el afecto significa alegría. Medeti, medayati. ฉท สํวรเณ. เคหํ ฉาเทติ, ฉาทยติ. โทสํ ฉาเทติ, ฉาทยติ. ปฏิจฺฉาเทติ, ปฏิจฺฉาทยติ. ฉตฺตํ. ฉนฺนา กุฏิ. Chada en el sentido de cubrir. Cubre la casa. Encubre la falta. Paṭicchādeti, paṭicchādayati. Chattaṃ. Channā kuṭi. ตตฺร ฉตฺตนฺติ อาตปตฺตํ. อาตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ. ปฏิจฺฉาทิยเตติ ฉนฺนา. Aquí, chattaṃ significa sombrilla. Se llama chattaṃ porque cubre del calor del sol. Channā significa lo que está cubierto. จุท สญฺโจทเน อาณตฺติยญฺจ. โจเทติ, โจทยติ. โจทโก, จุทิตโก, โจทนา. อานนฺโท พุทฺธโจทิโต. Cuda en el sentido de incitar y ordenar. Codeti, codayati. Codako, cuditako, codanā. Ānanda fue instado por el Buda. ตตฺร โจทนาติ จาลนา. จาลนาติ โทสาโรปนาติ อตฺโถ. Aquí, codanā significa agitación. Agitación tiene el sentido de imputación de una falta. ฉทฺท วมเน. ฉทฺเทติ, ฉทฺทยติ. Chadda en el sentido de vomitar. Chaddeti, chaddayati. มท วิตฺติโยเค. มเทติ, มทยติ. Mada en el sentido de unión con el gozo. Madeti, madayati. วิท เจหนาขฺยานนิวาเสสุ. เจหนา สญฺญาณํ. อาขฺยานํ กถนํ. นิวาโส นิวสนํ. เวเทติ, เวทยติ. ปฏิเวเทติ, ปฏิเวทยติ. ปฏิเวทยามิ เต มหาราช. Vida en los sentidos de percepción, relato y morada. Cehanā significa percepción. Ākhyānaṃ significa narración. Nivāso significa residir. Vedeti, vedayati. Paṭivedeti, paṭivedayati. Te lo hago saber, gran rey. สทฺท [Pg.313] สทฺทเน. สทฺเทติ, สทฺทยติ. วิสทฺเทติ, วิสทฺทยติ. สทฺโท, สทฺทิโต. ทีฆตฺเต ‘‘สทฺทายตี’’ติ รูปํ. Sadda en el sentido de sonar. Saddeti, saddayati. Visaddeti, visaddayati. Saddo, saddito. Con el alargamiento, la forma es 'saddāyati'. เอตฺถ จ ‘‘มํ สทฺทายตีติ สญฺญาย เวเคน อุทเก ปตี’’ติ อฏฺฐกถาปาโฐ นิทสฺสนํ, อิทํ ‘‘ปพฺพตายตี’’ติ รูปํ วิย ธาตุวเสน นิปฺผนฺนํ น โหตีติ น วตฺตพฺพํ, ธาตุวเสน นิปฺผนฺนํเยวาติ คเหตพฺพํ. สทฺโทติ สทฺทิยตีติ สทฺโท, ยถาวุจฺจตีติ วจนํ. อถ วา สทฺทิยติ อตฺโถ อเนนาติ สทฺโท. ครโว ปน ‘‘สปฺปตีติ สทฺโท. อุทีริยติ อภิลปิยตีติ อตฺโถ’’ติ วทนฺติ. Y aquí, el pasaje del comentario: 'pensando: me llama, cayó rápidamente al agua', sirve de ejemplo. No debe decirse que esta forma no se produce a partir de la raíz, como la forma 'pabbatāyati', sino que debe entenderse que se produce precisamente a partir de la raíz. Saddo es aquello que suena, así como vacanaṃ es aquello que se dice. O bien, saddo es aquello mediante lo cual se expresa un significado. Los maestros, sin embargo, dicen: 'saddo es lo que se emite; el sentido es que se pronuncia o se expresa'. สูท อาเสจเน. สูเทติ, สูทยติ. สูโท. Sūda en el sentido de verter. Sūdeti, sūdayati. Sūdo. สูโทติ ภตฺตการโก, โย ‘‘รสโก’’ติปิ วุจฺจติ. Sūdo es un cocinero, a quien también se le llama 'rasako'. กนฺท สาตจฺเจ. สาตจฺจํ สตตภาโว นิรนฺตรภาโว. กนฺเทติ, กนฺทยติ. Kanda en el sentido de perseverancia. Sātaccaṃ significa continuidad o estado ininterrumpido. Kandeti, kandayati. มุท สํสคฺเค. เอกโตกรณํ สํสคฺโค. โมเทติ, โมทยติ สตฺตูนิ สปฺปินา. Muda en el sentido de mezcla. Saṃsaggo es el acto de unir en uno solo. Mezcla la cebada con mantequilla clarificada. นท ภาสายํ. นาเทติ, นาทยติ. เหตุกตฺตุรูปานีติ น วตฺตพฺพานิ ปาฬิทสฺสนโต ‘‘สีโห จ สีหนาเทน, ททฺทรํ อภินาทยี’’ติ. อญฺญตฺราปิ สํสโย น กาตพฺโพ. อิมสฺมึ จุราทิคเณ เหตุกตฺตุรูปสทิสานมฺปิ สุทฺธกตฺตุรูปานํ สนฺทิสฺสนโต. Nada en el sentido de hablar. Nādeti, nādayati. No debe decirse que estas son formas causativas, según se ve en el Canon: 'Y el león, con su rugido, hizo resonar el monte Daddara'. Tampoco debe haber duda en otros casos, pues en este grupo curādi se encuentran formas que se asemejan a las formas causativas. สท อสฺสาทเน. สาเทติ, สาทยติ. อสฺสาเทติ, อสฺสาทยติ. เอตฺถ อาอุปสคฺโค รสฺสวเสน ฐิโต. Sada en el sentido de saborear. Sādeti, sādayati. Assādeti, assādayati. Aquí, el prefijo 'ā' se mantiene corto. คท เทวสทฺเท. เทวสทฺโท วุจฺจติ เมฆสทฺโท. คเทติ, คทยติ. Gada en el sentido del sonido de los dioses. El sonido de los dioses se refiere al sonido del trueno. Gadeti, gadayati. ปท [Pg.314] คติยํ. ปเทติ, ปทยติ. ปทํ. อิมิสฺสา ทิวาทิคเณ ‘‘ปชฺชตี’’ติ รูปํ ภวติ, อิธ ปน อีทิสานิ. Pada en el sentido de ir. Padeti, padayati. Padaṃ. De esta raíz, en el grupo divādi, se forma 'pajjati', pero aquí toma estas formas. ฉิทฺท กณฺณเภเท. ฉิทฺเทติ, ฉิทฺทยติ. ฉิทฺทํ. Chidda en el sentido de perforar la oreja. Chiddeti, chiddayati. Chiddaṃ. ฉิท ทฺเวธากรเณ. นนุ โภ โย จตุธา วา ปญฺจธา วา อเนกสตธา วา ฉินฺทติ, ตสฺส ตํ เฉทนํ ทฺเวธากรณํ นาม น โหติ, เอวํ สนฺเต กสฺมา สามญฺเญน อวตฺวา ‘‘ทฺเวธากรเณ’’ติ ทฺวิธา คหณํ กตนฺติ? ทฺวิธากรณํ นาม น โหตีติ น วตฺตพฺพํ, อเนกสตธา เฉทนมฺปิ ทฺวิธากรณํเยว. อปรสฺส หิ อปรสฺส ฉินฺนโกฏฺฐาสสฺส ปุพฺเพน เอเกน โกฏฺฐาเสน สทฺธึ อเปกฺขนวเสน ทฺวิธากรณํ โหติเยว. เฉเทติ, เฉทยติ. Chida en el sentido de dividir en dos. Pero, señor, ¿no es cierto que para quien corta en cuatro, cinco o muchos cientos de partes, ese acto de cortar no se llama dividir en dos? Siendo así, ¿por qué se toma el término 'dividir en dos' en lugar de hablar de manera general? No debe decirse que no se llama dividir en dos, pues incluso cortar en cientos de partes es dividir en dos. Porque cada parte cortada, en relación con la parte previa, es ciertamente un acto de dividir en dos. Chedeti, chedayati. โย เต หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยิ; ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, มา รฏฺฐํ วินสฺส อิทํ; Enójate, gran héroe, con aquel que te cortó las manos, los pies, las orejas y la nariz; no permitas que este reino se destruya. โย เม หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยิ; จิรํ ชีวตุ โส ราชา, น หิ กุชฺฌนฺติ มาทิสาติ. «Aquel que me cortó las manos y los pies, y las orejas y la nariz; que viva largamente ese rey, pues los que son como yo no se enojan». ฉท อปวารเณ. ฉาเทติ, ฉาทยติ. ฉตฺตํ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาทยติ. Chada [en el sentido de] cubrir u ocultar. Chādeti, chādayati. Chattaṃ (sombrilla). La comida agrada al hombre [chādayati]. อีที สนฺทีปเน. อีเทติ, อีทยติ. อีการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐตฺตา สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ. Īdī [en el sentido de] iluminar. Īdeti, īdayati. Debido a que se indica con una 'ī' final, no se forman palabras con el aumento de la nasal (niggahīta). อทฺท หึสายํ. อทฺเทติ, อทฺทยติ. Adda [en el sentido de] herir o dañar. Addeti, addayati. วท ภาสายํ. วาเทติ, วาทยติ. วาโท. Vada [en el sentido de] hablar. Vādeti, vādayati. Vādo (discurso). ตตฺถ ‘‘วาเทติ, วาทยตี’’ติ อิเมสํ ‘‘วทตี’’ติ สุทฺธกตฺตุวเสเนว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, น เหตุกตฺตุวเสน. ตถา หิ ‘‘สงฺเกตํ กตฺวา วิสํวาเทติ. โอวเทยฺยานุสาเสยฺย. อิทเมว สจฺจนฺติ จ วาทยนฺติ. อวิสํวาทโก โลกสฺสา’’ติ สุทฺธกตฺตุทีปกปาฬินยา ทิสฺสนฺติ[Pg.315], สทฺทสตฺเถ จ ‘‘วาทยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทํ ทิสฺสติ. ตตฺถ วิสํวาเทตีติ มุสา วเทติ, อถ วา วิปฺปลมฺเภติ, วาโทติ วจนํ. ‘‘วาโท ชปฺโป วิตณฺฑา’’ติ เอวํวิธาสุ ตีสุ กถาสุ วาทสงฺขาตา กถา. ‘‘วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ ทฺเวเยว เหตุกตฺตุปทานิ ภวนฺติ. Allí, en 'vādeti' y 'vādayati', el significado debe entenderse simplemente según el agente directo (suddakattu), como 'él habla', y no en sentido causal (hetukattu). Así se observa en pasajes de las Escrituras que aclaran el significado, como: 'Habiendo hecho un acuerdo, él falta a su palabra (visaṃvādeti)'. 'Él debería aconsejar e instruir'. 'Declaran (vādayanti): Solo esto es la verdad'. 'Alguien que no engaña (avisaṃvādako) al mundo'. En la gramática, también se ve la forma 'vādayati' como un término de agente directo. Allí, 'visaṃvādeti' significa decir una mentira o engañar; 'vāda' significa palabra. En los tres tipos de discurso como 'vāda, jappa, vitaṇḍā', la palabra designada es 'vāda'. 'Vādāpeti' y 'vādāpayati' son las dos únicas formas de agente causal. ฉที อิจฺฉายํ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, ตสฺมา สนิคฺคหีตาคมานิสฺส รูปานิ น ภวนฺติ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาเทติ, ฉาทยติ, รุจฺจตีติ อตฺโถ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาทยมานํ ติฏฺฐติ ฉาเทนฺตํ วา. Chadī [en el sentido de] desear. Esta raíz termina en 'ī', por lo tanto, no tiene formas con el aumento de la nasal. 'Purisassa bhattaṃ chādeti, chādayati' significa que la comida le agrada. 'La comida permanece agradando (chādayamānaṃ) o gustando (chādentaṃ) al hombre'. วที อภิวาทนถุตีสุ. อยมฺปิ อีการนฺโต ธาตุ, ตสฺมา อิมสฺสปิ สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ. วาเทติ, วาทยติ, วนฺทติ, โถเมติ วาติ อตฺโถ. อิมานิ อนุปสคฺคานิ รูปานิ. สทฺทสตฺเถปิ จ ‘‘วาทยตี’’ติ อนุปสคฺควนฺทนถุติอตฺถํ ปทํ วุตฺตํ, สาสเน ปน ‘‘อภิวาเทติ, อภิวาทยติ, อภิวาทนํ, ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา’’ติอาทีนิ โสปสคฺคานิ รูปานิ ทิสฺสนฺติ. Vadī [en el sentido de] saludo reverencial y alabanza. Esta también es una raíz terminada en 'ī', por lo tanto, tampoco tiene formas con el aumento de la nasal. 'Vādeti, vādayati' significa que saluda (vandati) o alaba (thometi). Estas son formas sin prefijo. En la gramática se menciona el término 'vādayati' con el sentido de saludar y alabar sin prefijo; sin embargo, en la Dispensación (sāsana) se ven formas con prefijo como 'abhivādeti, abhivādayati, abhivādanaṃ, bhagavantaṃ abhivādetvā' (habiendo saludado reverencialmente al Bienaventurado), etc. ตตฺถ อภิวาเทตฺวาติ วนฺทิตฺวา, โถเมตฺวา วา, อยมสฺมากํ รุจิ. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อภิวาเทตฺวาติ ‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา, วนฺทนฺโต หิ อตฺถโต เอวํ วทาเปติ นามา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อภิวาทนสทฺทตฺโถ วุตฺโต, อมฺเหหิ ปน วนฺทนสทฺทํ สทฺทสตฺถนยมคฺคเหตฺวา สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ กถิโต. อภิวาทนญฺหิ วนฺทนํเยว, น วทาปนํ อภิสทฺเทน สมฺพนฺธิตตฺตา ‘‘อภิวาทนสีลิสฺสา’’ติ เอตฺถ วิย. อิทญฺหิ ‘‘อภิวาทาปนสีลิสฺสา’’ติ น วุตฺตํ. ยทิ จ สทฺทสตฺเถ วทาปนมธิปฺเปตํ สิยา, ‘‘วที วทาปนถุตีสู’’ติ นิสฺสนฺเทหวจนํ วตฺตพฺพํ สิยา[Pg.316], เอวญฺจ น วุตฺตํ, เอวํ ปน วุตฺตํ ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ, เตน วทาปนมนธิปฺเปตนฺติ ญายติ. Allí, 'abhivādetvā' significa habiendo saludado o habiendo alabado; esta es nuestra preferencia. Sin embargo, en el Comentario de los Āgamas se dice: 'abhivādetvā significa habiendo hecho que el otro diga: que seas feliz y estés libre de enfermedades; pues quien saluda, en efecto, hace que el otro hable así'. Este es el significado de 'abhivādana' expresado como un término causal. Pero nosotros, siguiendo el método de la gramática para el término 'vandana' (saludo), hemos explicado el significado como un agente directo. Pues 'abhivādana' es ciertamente el acto de saludar, no el de hacer hablar, debido a su conexión con el prefijo 'abhi', como en 'abhivādanasīlissa' (para aquel que tiene el hábito de saludar). Aquí no se dice 'abhivādāpanasīlissa' (para aquel que tiene el hábito de hacer hablar). Si en la gramática se pretendiera el sentido de 'hacer hablar', debería haberse dicho 'vadī [en el sentido de] hacer hablar y alabar' para evitar dudas; pero no se dijo así, sino que se dijo 'vadī [en el sentido de] saludo reverencial y alabanza', por lo que se entiende que no se pretende el sentido causal. อถาปิ สิยา ‘‘กสฺสจิ วุทฺเธน วิสิฏฺฐํ วทาปนํ อภิวาทน’’นฺติ, เอวมฺปิ นุปปชฺชติ การิตวเสน ธาตุอตฺถสฺส อกเถตพฺพโต. ตถา หิ ‘‘ปจ ปาเก, ฉิทิ ทฺวิธากรเณ’’ติอาทินา ภาววเสน อตฺถปฺปกาสนมตฺเตเยว ‘‘ปจติ, ปจฺจติ, ปาเจติ. ฉินฺทติ, ฉิชฺชติ, เฉทาเปตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกานิ เจว อกมฺมกานิ จ สการิตานิ จ รูปานิ นิปฺผชฺชนฺติ, น จ ตทตฺถาย วิสุํ วิสุํ ธาตุนิทฺเทโส กริยติ. ตสฺมา ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ เอตฺถ การิตวเสน ธาตุอตฺโถ กถิโตติปิ วตฺตุํ น สกฺกา กฺริยาสภาวตฺตา ธาตูนํ. ยถา ปน ‘‘ตกฺเกติ, วิตกฺเกติ. ตกฺโก, วิตกฺโก’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ, ตถา ‘‘วาเทติ, อภิวาเทตี’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ. อโต สทฺทสตฺเถปิ สทฺทสตฺถวิทูหิ ‘‘ตกฺก วิตกฺเก, วที อภิวาทนถุตีสู’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ‘‘ตกฺกยติ, วาทยตี’’ติอาทีนิ อนุปสคฺคานิเยว รูปานิ ทสฺสิตานิ, ตานิ จ โข สุทฺธกตฺตุปทานิเยว, น เหตุกตฺตุปทานิ, ตสฺมา ‘‘อภิวาทนถุตีสู’’ติ เอตสฺส ‘‘วทาปนถุตีสู’’ติ อตฺโถ นุปปชฺชติ. Además, si se dijera: 'el saludo (abhivādana) es el acto de hacer que alguien superior hable de manera especial', esto no sería válido porque el significado de una raíz no debe expresarse mediante su forma causal (kārita). Así, con 'paca [en el sentido de] cocinar, chidi [en el sentido de] cortar', etc., se expresan los significados simplemente como estados; y de ellos se derivan las formas activas, pasivas y causales como 'pacati, paccati, pāceti; chindati, chijjati, chedāpeti', sin necesidad de indicar cada raíz por separado para cada uno de esos significados. Por lo tanto, en 'vadī [en el sentido de] saludo reverencial y alabanza', no se puede decir que el significado de la raíz se expresa en sentido causal, debido a la naturaleza de la acción de las raíces. Así como 'takketi' y 'vitakketi', o 'takko' y 'vitakko' tienen el mismo significado, del mismo modo 'vādeti' y 'abhivādeti' tienen el mismo significado. Por ello, en la gramática, los expertos muestran formas sin prefijo como 'takkayati, vādayatī' para raíces como 'takka [en el sentido de] pensar' y 'vadī [en el sentido de] saludo reverencial y alabanza', y estas son precisamente formas de agente directo, no causales. Por lo tanto, el significado de 'hacer hablar' para 'abhivādanathutīsu' es inapropiado. กิญฺจ ภิยฺโย – ‘‘อภิวาเทติ, อภิวาทยติ. อภิวาเทตฺวา, อภิวาทยิตฺวา’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ, เณณยมตฺเตน หิ สวิเสสานิ. ยทิ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส ‘‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา’’ติ อตฺโถ สิยา, ‘‘สิรสา อภิวาทยิ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘สิรสา’’ติ ปทํ น วตฺตพฺพํ สิยา วทาปเนน อสมฺพนฺธตฺตา. ยสฺมา วุตฺตํ ตํ ปทํ, เตน ญายติ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติอาทีสุ วทาปนตฺโถ น อิจฺฉิตพฺโพ, วนฺทนตฺโถ อิจฺฉิตพฺโพ โถมนตฺโถ จ. ยสฺมา ภูวาทิคเณ ‘‘วนฺท อภิวาทานถุตีสู’’ติ อิมสฺส ธาตุสฺส ‘‘วนฺทตี’’ติ [Pg.317] ปทรูปสฺส ‘‘อภิวนฺทติ, โถเมติ จา’’ติ อตฺโถเยว อิจฺฉิตพฺโพ, น วทาปนตฺโถ. ตถา หิ ‘‘วนฺเท สุคตํ คติวิมุตฺต’’นฺติ ปทานมตฺถํ วทนฺเตน ฏีกาจริเยนปิ ‘‘วนฺเทติ วนฺทามิ, โถเมมิ จา’’ติ วนฺทนโถมนตฺโถเยว ทสฺสิโต, น อภิวาทนสทฺทตฺถํ ปฏิจฺจ วทาปนตฺโถ, ตสฺมา ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ เอตฺถาปิ วนฺทนโถมนตฺถาเยว อิจฺฉิตพฺพา, น วทาปนตฺโถ. Y aún más: 'abhivādeti' y 'abhivādayati', o 'abhivādetvā' y 'abhivādayitvā', tienen el mismo significado; se diferencian solo por los sufijos ṇe y ṇaya. Si el significado de 'abhivādetvā' fuera 'habiendo hecho que el otro diga: que seas feliz y estés libre de enfermedades', entonces en la frase 'saludó reverencialmente (abhivādayi) con la cabeza', la palabra 'con la cabeza' (sirasā) no debería emplearse, pues no tendría relación con el acto de hacer hablar a otro. Dado que se emplea esa palabra, se entiende que en 'abhivādetvā' y términos similares no debe aceptarse el sentido de hacer hablar, sino el de saludar y alabar. Porque para la raíz 'vanda [en el sentido de] saludo reverencial y alabanza' de la clase bhūvādi, se acepta para la forma 'vandati' el significado de 'saludar y alabar', no el de hacer hablar. Así, el maestro del Subcomentario (ṭīkācariya), al explicar el significado de las palabras 'vande sugataṃ gativimuttaṃ' (saludo al Sugata liberado de los destinos), mostró el significado de saludar y alabar diciendo 'vandeti significa saludo y alabo', y no el sentido de hacer hablar basado en el término 'abhivādana'. Por lo tanto, en 'abhivādetvā' también deben aceptarse solo los significados de saludar y alabar, no el de hacer hablar. อถาปิ สิยา ‘‘วนฺเท’ติ ปเท การิตปจฺจโย นตฺถิ, ‘อภิวาเทตฺวา’ติ อิมสฺมึ ปน อตฺถิ, ตสฺมา ตตฺถ วทาปนตฺโถ น ลพฺภติ, อิธ ปน ลพฺภตี’’ติ. ตนฺน, ‘‘กโรตี’’ติสุทฺธกตฺตุปทสฺสปิ ‘‘นิปฺผาเทตี’’ติ เหตุกตฺตุปทวเสน วิวรณสฺส วิย ‘‘วนฺเท’’ติ ปทสฺสปิ ‘‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา’’ติ วิวรณสฺส วตฺตพฺพตฺตา. ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ อิทญฺจ ‘‘วนฺเท’’ติ ปทมิว การิตปจฺจยนฺตํ น โหติ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา ‘‘จินฺเตติ, จินฺตยติ. มนฺเตติ, มนฺตยตี’’ติอาทีนํ จุราทิคณิกานํ สุทฺธกตฺตุปทานํ ‘‘จินฺตาเปติ, จินฺตาปยตี’’ติอาทีนิเยว เหตุกตฺตุปทานิ ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ยทิ เหตุกตฺตุปทํ อธิปฺเปตํ สิยา, ‘‘อภิวาทาเปตฺวา’’ติ วา ‘‘อภิวาทาปยิตฺวา’’ติ วา วตฺตพฺพํ สิยา, ยสฺมา ปเนวํ น วุตฺตํ, ตสฺมา ตํ การิตปจฺจยนฺตํ น โหตีติ สิทฺธํ. Además, podría pensarse: 'En la palabra vande (yo saludo) no existe el sufijo causativo, pero en abhivādetvā (habiendo saludado) sí existe; por lo tanto, allí no se obtiene el sentido de hacer decir, pero aquí sí se obtiene'. Eso no es así. Porque así como el verbo de agente puro karoti (hace) se explica mediante el verbo de agente causal nipphādeti (lleva a cabo), así también la palabra vande debe explicarse mediante el sentido de 'haciendo decir: que seas feliz y estés libre de enfermedades'. Además, este abhivādetvā no termina en un sufijo causativo, al igual que la palabra vande. ¿Por qué? Porque se ven verbos de agente causal como cintāpeti, cintāpayati (hace pensar) para verbos de agente puro de la clase curādi como cinteti, cintayati (piensa), etc. Por lo tanto, si se pretendiera un verbo de agente causal, se debería decir abhivādāpetvā o abhivādāpayitvā. Dado que no se dice así, queda establecido que no termina en un sufijo causativo. อิมสฺสตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน สาฏฺฐกถํ วิธุรชาตกปฺปเทสํ วทาม. Para aclarar este significado, citamos en este lugar un pasaje del Vidhurajātaka junto con su comentario. ‘‘กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว; ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชตี’’ติ '¿Cómo podría uno saludar, o ciertamente hacer que se salude? Esa acción no conviene para aquel a quien un hombre desearía matar'. อยํ ตาว ชาตกปาฬิ. อยํ ปน อฏฺฐกถาปาโฐ ‘‘ยญฺหิ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, โส ตํ กถํ นุ อภิวาเทยฺย, กถํ วา [Pg.318] เตน อตฺตานํ อภิวาทาปเยถ เว. ตสฺส หิ ตํ กมฺมํ น อุปปชฺชตี’’ติ. ตตฺถ ปาฬิยํ อภิวาเทยฺยาติ สุทฺธกตฺตุปทํ ตพฺพาจกตฺตา. อภิวาทาปเยถ เวติ เหตุกตฺตุปทํ ตพฺพาจกตฺตา. เอวํ วิภาคํ ปน ญตฺวา ปาฬิยา อฏฺฏกถาย จ อธิปฺปาโย คเหตพฺโพ ‘‘นโร ยํ ปุคฺคลํ หนฺตุํ อิจฺเฉยฺย, โส หนฺตา ตํ วชฺฌํ ปุคฺคลํ กถํ นุ อภิวาเทยฺย, โส วา หนฺตา, เตน วชฺเฌน มํ วนฺทาหีติ อตฺตานํ กถํ วนฺทาเปยฺยา’’ติ. เอตฺถ ปน ‘‘ราชาโน โจรํ สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺตี’’ติอาทีสุ วิย กรณวเสน ‘‘เตน วชฺเฌนา’’ติ ปทํ โยชิตํ, อตฺโถ ปน ‘‘ตํ วชฺฌ’’นฺติ อุปโยควจนวเสน ทฏฺฐพฺโพ ทฺวิกมฺมกตฺตา สการิตปจฺจยสฺส สกมฺมกธาตุยาติ. นนุ เอวํ สนฺเต ‘‘อฏฺฐกถาจริยา ปสฺสิตพฺพํ น ปสฺสนฺติ, อติตฺเถ ปกฺขนฺทนฺตี’’ติ เตสํ โทโส โหตีติ? น โหติ, สุณาถ อสฺมากํ โสธนํ, ตถา หิ อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ เอตฺถ ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ ธาตุยา อตฺถมคฺคเหตฺวา โวหารวิสเย โกสลฺลสมนฺนาคตตฺตา สณฺหสุขุมมตฺถํ โสตูนํ โพเธตุํ ‘‘วท วิยตฺติยํ วาจาย’’นฺติ ธาตุเยวตฺถํ คเหตฺวา การิตปจฺจยปริกปฺปเนน การิตตฺถมาทาย ‘‘อภิวาเทตฺวาติ ‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา, วนฺทนฺโต หิ อตฺถโต เอวํ วทาเปติ นามา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อภิวาทนสทฺทตฺโถ วุตฺโตติ น โกจิ เตสํ โทโส. ปูชารหา หิ เต อายสฺมนฺโต, นโมเยว เตสํ กโรม, อิทมฺปิ ฐานํ สุขุมํ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพํ. เอวญฺหิ กโรโต ปญฺญา วฑฺฒตีติ. Este es el texto del Jātaka. Y esta es la lectura del comentario: 'En efecto, ¿cómo saludaría un hombre a aquel a quien desearía matar, o cómo se haría saludar por él? Pues esa acción no le conviene'. Allí, en el texto canónico, abhivādeyya es un verbo de agente puro por expresar esa función. Abhivādāpayetha es un verbo de agente causal por expresar esa función. Habiendo conocido tal distinción, debe entenderse la intención del texto canónico y del comentario: '¿Cómo saludaría el asesino a esa persona condenada, a quien desearía matar, o cómo el asesino se haría saludar a sí mismo por ese condenado diciendo: salúdame?'. Aquí, el término 'por ese condenado' (tena vajjhena) se emplea en sentido instrumental como en pasajes como 'los reyes hacen comer al ladrón por los perros', pero el significado debe entenderse en el sentido del caso acusativo ('a ese condenado'), dado que la raíz √vad con sufijo causativo rige dos objetos. ¿No es cierto entonces que los maestros comentaristas no ven lo que debe ser visto y se lanzan a un lugar que no es un vado? No es así; escuchad nuestra aclaración. Pues los maestros comentaristas, en abhivādetvā, no tomaron el significado de la raíz vad en 'saludo y alabanza', sino que, poseyendo habilidad en el ámbito del uso lingüístico, para hacer comprender a los oyentes el sentido sutil y delicado, tomaron el significado de la raíz vad en 'hablar con claridad' y, asumiendo un sentido causal mediante la suposición de un sufijo causativo, explicaron el significado de la palabra abhivādana en un sentido causal-instrumental: 'abhivādetvā significa habiendo hecho decir: que seas feliz y estés libre de enfermedades; pues quien saluda, en efecto, por su acto hace que el otro diga eso'. Así que no hay falta alguna en ellos. Esos venerables son dignos de adoración, les rendimos homenaje; este punto sutil debe ser bien reflexionado. Pues para quien lo hace, la sabiduría aumenta. ทการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de raíces que terminan en d. ธการนฺตธาตุ Raíz que termina en dh. รนฺธ [Pg.319] ปาเก. สูโท ภตฺตํ รนฺเธติ, รนฺธยติ. กากํ โสกาย รนฺเธหิ. รนฺธโก. สูเทน โอทโน รนฺธิยติ. รนฺธิโต. รนฺธนํ. ปุริโส สูทํ สูเทน วา โอทนํ รนฺธาเปติ, รนฺธาปยติ. รนฺเธตุํ, รนฺธยิตุํ. รนฺธิตฺวา, รนฺธยิตฺวา, รนฺธิย อิจฺจาทีนิ. Randha: en el sentido de cocinar. El cocinero cocina el arroz (randheti, randhayati). 'Cocina al cuervo con el dolor'. Cocinero (randhako). El arroz es cocinado por el cocinero (randhiyati). Cocinado (randhito). Cocción (randhanaṃ). El hombre hace que el cocinero (o mediante el cocinero) cocine el arroz (randhāpeti, randhāpayati). Para cocinar (randhetuṃ, randhayituṃ). Habiendo cocinado (randhitvā, randhayitvā, randhiya), etc. ธู กมฺปเน. ธาเวติ, ธาวยติ. Dhū: en el sentido de agitar. Corre (dhāveti, dhāvayati). คนฺธ สูจเน อทฺทเน จ. สูจนํ. ปกาสนํ. อทฺทนํ ปริปฺลุตา. คนฺเธติ, คนฺธยติ, คนฺโธ. Gandha: en los sentidos de informar y de untar. Informar. Publicar. Untar es empapar. Informa (gandheti, gandhayati), olor (gandho). เอตฺถ คนฺโธติ คนฺเธติ อตฺตโน วตฺถุํ สูจยติ ปกาเสตีติ คนฺโธ. ปฏิจฺฉนฺนํ วา ปุปฺผผลาทึ ‘‘อิทเมตฺถ อตฺถี’’ติ เปสุญฺญํ อุปสํหรนฺโต วิย ปกาเสตีติ คนฺโธ. คมุธรธาตุทฺวยวเสนปิ คนฺธสทฺทตฺโถ วตฺตพฺโพ ‘‘คจฺฉนฺโต ธริยตีติ คนฺโธ’’ อิติ, อาห จ ‘‘คจฺฉนฺโต ธริยตีติ คนฺโธ, สูจนโตปิ วา’’ติ. คนฺธสทฺโท จ ‘‘อุปฺปลคนฺธเถโน’’ติ เอตฺถ เฉทเน วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺโพ. Aquí, olor (gandho) se llama así porque informa (gandheti), manifiesta su propia sustancia. O bien, es gandho porque manifiesta algo oculto, como flores o frutos, como si presentara un informe sugiriendo 'aquí está esto'. También el significado de la palabra gandha debe explicarse mediante las dos raíces gam y dhar: 'se mantiene mientras se mueve, por eso es olor (gandho)'; como se ha dicho: 'se mantiene mientras se mueve, por eso es olor, o también por informar'. Y debe entenderse que la palabra gandha se usa en el sentido de cortar en la expresión 'ladrón del olor del loto' (uppalagandhatheno). วธ สํยเม. วเธติ, วธยติ. Vadha: en el sentido de restricción. Restringe (vadheti, vadhayati). พุธิ หึสายํ. พุนฺเธติ, พุนฺธยติ. ปลิพุนฺเธติ, ปลิพุนฺธยติ. ปลิโพโธ, ปริสทฺโท อุปสคฺโค, โส วิการวเสน อญฺญถา ชาโต. ตตฺถ ปลิโพโธติ อาวาสปลิโพธาทิ. อปิจ ปลิโพโธติ ตณฺหามานทิฏฺฐิตฺตยญฺจ. Budhi: en el sentido de herir. Obstruye o ata (bundheti, bundhayati, palibundheti, palibundhayati). Obstáculo (palibodho); el término pari es un prefijo, que ha cambiado por transformación. Allí, palibodho se refiere a los obstáculos de la vivienda, etc. Además, palibodho se refiere a la tríada de deseo, orgullo y puntos de vista. วทฺธ เฉทนปูรเณสุ. วทฺเธติ, วทฺธยติ. วทฺธกี. วทฺธกีติ คหการโก. Vaddha: en los sentidos de cortar y llenar. Corta o llena (vaddheti, vaddhayati). Carpintero (vaddhakī). El carpintero es el constructor de casas. คทฺธ อภิกงฺขายํ. คทฺเธติ, คทฺธยติ. คทฺโธ. คทฺโธติ คิชฺโฌ. ‘‘คทฺธพาธิปุพฺโพ’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. Gaddha: en el sentido de desear ardientemente. Desea ardientemente (gaddheti, gaddhayati). Gaddho. Gaddho significa buitre. 'Gaddhabādhipubbo' es un ejemplo de esto. สธุ [Pg.320] ปหํสเน. สเธติ, สธยติ. Sadhu: en el sentido de regocijo. Se regocija (sadheti, sadhayati). วทฺธ ภาสายํ. วทฺเธติ, วทฺธยติ. Vaddha: en el sentido de hablar. Habla (vaddheti, vaddhayati). อนฺธ ทิฏฺฐูปสํหาเร. ทิฏฺฐูปสํหาโร นาม จกฺขุสญฺญิตาย ทิฏฺฐิยา อุปสํหาโร อปนยนํ วินาโส วา. จกฺขุ หิ ปสฺสนฺติ เอตายาติ ทิฏฺฐีติ วุจฺจติ. ยํ สนฺธาย อฏฺฐกถาสุ ‘‘สสมฺภารจกฺขุโน เสตมณฺฑลปริกฺขิตฺตสฺส กณฺหมณฺฑลสฺส มชฺเฌ อภิมุขํ ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเต ทิฏฺฐิมณฺฑเล’’ติ วุตฺตํ. ฏีกายมฺปิ จ ‘‘ทิฏฺฐิมณฺฑเลติ อภิมุขฏฺฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเต จกฺขุสญฺญิตาย ทิฏฺฐิยา มณฺฑเล’’ติ วุตฺตํ. เอวํภูตาย ทิฏฺฐิยา อุปสํหาเร อนฺธธาตุ วตฺตติ. อนฺเธติ, อนฺธยติ. จกฺขูนิ อนฺธยึสุ, อนฺโธ. อนฺโธติ อนฺเธตีติ อนฺโธ. ทฺวินฺนํ จกฺขูนํ เอกสฺส วา วเสน นฏฺฐนยโน, เอวมิธ อนฺธธาตุ วุตฺโต. กจฺจายเน ปน ‘‘ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา’’ติ วจเนน อมธาตุสฺส อนฺธาเทสกรณวเสน รูปนิปฺผตฺติ ทสฺสิตา. Andha: en el sentido de la eliminación de la visión. La 'eliminación de la visión' es el retiro, la remoción o la destrucción de la facultad conocida como el ojo. Pues el ojo se llama visión (diṭṭhī) porque con él ven. Refiriéndose a esto, en los comentarios se dice: 'en el círculo de la visión, que es el lugar donde surge la forma corporal para los que están situados enfrente, en medio del círculo negro rodeado por el círculo blanco del ojo físico'. Y en la subcomentario (Ṭīkā) también se dice: 'en el círculo de la visión significa en el círculo de la visión conocida como el ojo, que es el lugar donde surge la forma corporal de los que están situados enfrente'. La raíz andha se utiliza para la eliminación de tal visión. Ciega (andheti, andhayati). 'Cegaron los ojos', ciego (andho). Se llama ciego porque ciega. Se refiere a aquel que ha perdido la visión de uno o ambos ojos; así se explica aquí la raíz andha. En el Kaccāyana, sin embargo, mediante la expresión khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā, se muestra la formación del término mediante la sustitución de andha por la raíz ama. พธ พนฺธเน. มิคํ พาเธติ, พาธยติ. พทฺโธ มิโค, พทฺโธสิ มารปาเสน. Badha [en el sentido de] atar. Obstruye [o ata] al ciervo. El ciervo está atado; estás atado por el lazo de Mara. ตตฺถ พาเธตีติ พนฺธตีติ สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวํ พาธยตีติ เอตฺถาปิ. ตถา หิ ‘‘วาตํ ชาเลน พาเธสิ, โย อนิจฺฉนฺติมิจฺฉสี’’ติ เอตฺถ พาเธสีติ พนฺธสีติ สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘พาธ พทฺธาย’’นฺติ พาธธาตุสฺส วเสน ‘‘พาธตี’’ติ กตฺตุปทํ ‘‘พาเธติ, พาธยตี’’ติ เหตุกตฺตุปทํ ภวติ. พทฺโธติ พาธิยเต พนฺธิยเต โสติ พทฺโธ. Allí, en 'bādheti', se debe entender el significado de la voz activa simple como 'bandhati' (ata). Así también ocurre en 'bādhayati'. De hecho, en el pasaje: 'ataste el viento con una red, tú que deseas lo que no se desea', 'bādhesi' tiene el significado de la voz activa simple como 'bandhasi' (atas). Sin embargo, en el grupo de raíces que comienza con bhū (bhūvādigaṇa), basándose en la raíz bādha en el sentido de atar, 'bādhati' es la forma de la voz activa, mientras que 'bādheti' y 'bādhayati' son formas causativas. 'Baddho' significa aquel que es atado u obstruido. ธการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de raíces que terminan en 'dh'. นการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'n'. มาน [Pg.321] ปูชายํ เปมเน วีมํสายํ. มาเนติ, มานยติ. มาตา. วิมาเนติ, วิมานยติ, ปฏิมาเนติ, ปฏิมานยติ. มานนา, สมฺมานนา, วิมานนา, วิมานํ, วิมานนํ, มานิโต. Māna [en los sentidos de] honrar, amar e investigar. Honra. Madre. Desprecia, espera, respeta. Honra, veneración, desprecio, mansión celestial [vimāna], acto de despreciar, honrado. อมานนา ยตฺถ สนฺโต, สนฺตานํ วา วิมานนา; หีนสมฺมานนา วาปิ, น ตตฺถ วสตึ วเส. Donde no hay honor para los virtuosos, o hay desprecio hacia los santos, o incluso una estima degradada, en ese lugar no se debe habitar. วีมํสติ, วีมํสา, วีมํสิยตีติ วีมํสิยมาโน. วีมํสนฺโต. Investiga, investigación; 'vīmaṃsiyamāno' significa aquel que está siendo investigado. Investigando. ตตฺถ มาเนตีติ ปูเชติ, อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาเนนฺตี’’ติ เอตสฺมึ ฐาเน อยมตฺโถ ทสฺสิโต ‘‘มาเนนฺตีติ มเนน ปิยายนฺติ. ปูเชนฺตีติ ปจฺจเยหิ ปูเชนฺตี’’ติ. โส เววจนตฺถปฺปกาสนวเสน วุตฺโตติ คเหตพฺโพ. มานนปูชนสทฺทา หิ ปริยายสทฺทตฺตา เววจนสทฺทา เอว. วิมาเนตีติ อวมญฺญติ. วิมานนฺติ โสภาวิเสสโยคโต วิสิฏฺฐมานิยตาย วิมานํ, วิเสสโต มาเนตพฺพนฺติ หิ วิมานํ, เทวานํ วสนฏฺฐานภูตํ พฺยมฺหํ. Allí, 'māneti' significa honra; sin embargo, en los comentarios se muestra este significado en el lugar de 'mānentī': ''mānentī' significa que aman con la mente. 'Pūjentī' significa que honran con las ofrendas'. Esto debe entenderse como expresado por medio de términos sinónimos. Pues las palabras 'mānanā' (honra) y 'pūjanā' (veneración), al ser sinónimos, son ciertamente términos equivalentes. 'Vimāneti' significa desprecia. 'Vimāna' se llama así por ser especialmente digno de honor debido a su unión con una belleza extraordinaria; en efecto, 'vimāna' es lo que debe ser especialmente honrado, una mansión celestial que sirve de morada a los devas. มน ถมฺเภ. ถมฺโภ จิตฺตสฺส ถทฺธตา. มาเนติ, มานยติ. มาโน. Mana [en el sentido de] rigidez. La rigidez es la dureza de la mente. Se enorgullece. Orgullo [o presunción]. ถน เทวสทฺเท. เทวสทฺโท เมฆสทฺโท, ถเนติ, ถนยติ. Thana [en el sentido de] sonido divino. El sonido divino es el sonido de la nube (trueno). Truena. ยถาปิ เมโฆ ถนยํ, วิชฺชุมาลี สตกฺกกุ. Así como la nube tronando, coronada de relámpagos y con cien cumbres, ถลํ นินฺนญฺจ ปูเรติ, อภิวสฺสํ วสุนฺธรํ. llena la tierra alta y la baja, lloviendo intensamente sobre la tierra. ยถา ปาวุสโก เมโฆ, ถนยนฺโต สวิชฺชุโก. Como una nube monzónica, tronando y con relámpagos. อูน ปริหานิยํ. อูเนติ, อูนยติ. อูโน โลโก. Ūna [en el sentido de] disminución o carencia. Disminuye. El mundo es deficiente [incompleto]. ธน สทฺเท. ธเนติ, ธนยติ, ธนิยฺยติ. ธนิ, ธนํ. Dhana [en el sentido de] sonido. Suena, resuena. Sonido, riqueza. ตตฺถ [Pg.322] ธนีติ สทฺโท. ธนนฺติ สนฺตกํ, ตญฺหิ มม อิทนฺติ ธนายิตพฺพํ สทฺทายิตพฺพนฺติ ธนนฺติ. อยํ ปน ธาตุ อิจฺฉายมฺปิ วตฺตติ. ‘‘มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธูรสฺส หทยํ ธนิยฺยตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ธนิยฺยตีติ ปตฺเถติ อิจฺฉติ. Allí, 'dhanī' significa sonido. 'Dhanaṃ' significa posesión; pues se dice: 'esto es mío', por lo que debe ser 'sonado' [proclamado]; por tanto, es 'dhana'. Pero esta raíz también se emplea en el sentido de deseo. El ejemplo en Pāli es: 'Tu madre Irandhatī [lo desea], el corazón de Vidhūra es deseado'. Allí, 'dhaniyyatī' significa anhela o desea. เถน โจริเย. โจรสฺส ภาโว โจริยํ. ยถา สูริยํ, ยถา จ ทกฺขิยํ. เถเนติ, เถนยติ. เถโน, เถเนตฺวา. Thena [en el sentido de] robo. La condición de ladrón es el robo. Como 'sūriya' (solar) y como 'dakkhiya' (meritorio). Roba. Ladrón, habiendo robado. ตนุ สทฺโทปตาเปสุ. ตาเนติ, ตานยติ. อิธายํ สวุทฺธิกา. ตนาทิคเณ วิตฺถารตฺถวเสน ‘‘ตโนติ, ตนุเต’’ติ อวุทฺธิกา. Tanu [en los sentidos de] sonido y aflicción. Suena o aflige. Aquí esta forma presenta fortalecimiento vocálico (vuddhi). En el grupo tanādigana, por el sentido de extensión, 'tanoti, tanute' no presentan fortalecimiento vocálico. ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ. Formas de raíces que terminan en el grupo de la 't'. ปการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'p'. ญป โตสนนิสาเนสุ. ญาเปติ, ญาปยติ, ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยติ, ปญฺญตฺติ. Ñapa [en los sentidos de] satisfacción y agudización. Hace saber, declara, designa. Designación [o concepto]. เอตฺถ จ นิทฺเทเส ‘‘ปญฺญาเปตี’’ติ ปทํ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ปญฺญาเปตีติ กตนิพฺพจเนหิ วากฺยาวยเวหิ วิตฺถารวเสน นิรวเสสโต เทสิเตหิ เวเนยฺยานํ จิตฺตปริโตสนํ พุทฺธินิสานญฺจ กโรตีติ อตฺโถ. ปปุพฺโพ นิกฺขิปเน. อาสนํ ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยติ. ‘‘อาสนํ ปญฺญเปตี’’ติ รสฺสตฺตมฺปิ ทิสฺสติ. อมตสฺส ทฺวารํ ปญฺญเปติ, ปญฺญา. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน อาสนํ ปญฺญปาเปตี’’ติ เอกเมว ปทํ. ตานิ ‘‘ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยตี’’ติ รูปานิ ยทา ‘‘ญา อวโพธเน’’ติ อิมิสฺสา รูปานิ สิยุํ, ตทา [Pg.323] เหตุกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ. เอตฺถ ปน สุทฺธกตฺตุรูปานิ ตพฺพาจกตฺตา. Y en esta explicación, la palabra 'paññāpeti' es el ejemplo. Allí, 'paññāpeti' significa que, mediante las partes de la sentencia con sus definiciones gramaticales, enseñadas extensamente y sin omisión, produce la satisfacción de la mente y la agudización del intelecto de los seres que deben ser guiados. Con el prefijo 'pa', significa disponer. Dispone un asiento. También se observa con vocal corta: 'paññapeti'. Declara la puerta a lo inmortal. Sabiduría. En la forma causativa: 'el hombre hace que [otro] hombre disponga el asiento', es una sola forma. Estas formas, 'paññāpeti' y 'paññāpayati', cuando son formas de la raíz 'ñā' (conocer), entonces se convierten en formas causativas. Aquí, sin embargo, se consideran formas causativas por expresar ese significado. ลป วิยตฺติยํ วาจายํ. ลเปติ, ลปยติ. ลาโป, ลปนํ, อาลาโป, สลฺลาโป, กถาสลฺลาโป, ลปิตํ. Lapa [en el sentido de] habla clara. Habla. Discurso, charla, conversación, diálogo, lo hablado. พฺยป ทาเห. ฌาเปติ, ฌาปยติ. ฌตฺโต, ฌานํ. Byapa [en el sentido de] quemar. Quema [o crema]. Quemado, absorción meditativa [jhāna]. ตตฺถ ฌตฺโตติ ขุทฺทาปเรโต ปาจนคฺคินา ฌาปิโตติ ฌตฺโต, ‘‘ฌตฺตา อสฺสุ กิลนฺตา’’ติ จ ปาฬิ. ฌานนฺติ นีวรณธมฺเม ฌาเปตีติ ฌานํ, สวุทฺธิกํ. การิเต ปน – ฌาปาเปติ, ฌาปาปยติ. Allí, 'jhatto' significa consumido o agotado por el fuego de la digestión; el texto Pāli dice: 'agotados y cansados'. 'Jhāna' se llama así porque quema los estados de los obstáculos (nīvaraṇa); presenta fortalecimiento vocálico. En el causativo: hace quemar. รูป รูปกฺริยายํ. รูปกฺริยา นาม ปกาสนกฺริยา. รูเปติ, รูปยติ. รูปํ. Rūpa [en el sentido de] la acción de formar. La acción de formar es la acción de manifestar. Manifiesta. Forma. ตตฺถ รูปนฺติ รูปยตีติ รูปํ. วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถ. ทิวาทิคเณ ปนายํ ‘‘รูปํ รุปฺปเน’’ติ ภิชฺชนาทิอตฺถํ คเหตฺวา ฐิตา. Allí, 'rūpa' es lo que se manifiesta. Significa que manifiesta el estado interno del corazón mediante la alteración de la apariencia (color). En el grupo divādigaṇa, esta raíz se mantiene con el sentido de quebrantar o ser oprimido, como en 'rūpaṃ ruppane'. กปฺป วิธิมฺหิ. วิธิ กฺริยา. สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. กปฺปยติ. โมโร วาสมกปฺปยิ. สีหเสยฺยํ ปกปฺเปนฺตํ, พุทฺธํ วนฺทามิ โคตมํ. Kappa [en el sentido de] regla o disposición. Regla significa acción. Dispone la postura del león. El pavo real dispuso su morada. Al Buda Gotama, quien dispone la postura del león, yo rindo homenaje. กปฺป วิตกฺเก วิธิมฺหิ เฉทเน จ. กปฺเปติ, กปฺปยติ, โมโร วาสมกปฺปยิ. กปฺปิตมสฺสุ. ปกปฺเปติ, ปกปฺปยติ. สงฺกปฺเปติ, สงฺกปฺปยติ. กปฺโป, สงฺกปฺโป, วิกปฺโป. กปฺปสมโณ อิจฺจาทีนิ. Kappa [en los sentidos de] pensamiento, regla y corte. Dispone, prepara; el pavo real dispuso su morada. Se le cortó el cabello. Planifica, concibe. Pensamiento, intención, distinción. Un monje adecuado, etc. ตตฺถ กปฺโปติ ปริจฺเฉทวเสน กปฺปิยตีติ กปฺโป. สงฺกปฺโปติ สงฺกปฺปนํ. วิกปฺโปติ วิวิธา กปฺปนํ, อตฺถสฺส อเนกนฺติกภาโว. อิธ กปฺปสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ภวติ. Allí, 'kappo' es lo que se determina mediante la delimitación. 'Saṅkappo' es el acto de pensar. 'Vikappo' es la deliberación diversa, el estado de no ser definitivo de un significado. Aquí se presenta la extracción de los significados de la palabra 'kappa'. กปฺปสทฺโท [Pg.324] อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนียเมตํ โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ สมนฺตภาโว. La palabra 'kappa' tiene múltiples significados, tales como convicción, uso común, tiempo, designación, corte, alternativa, pretexto, totalidad, entre otros. Por ejemplo, en frases como 'esto es convincente (okappanīyaṃ) para el venerable Gotama, pues él es un Arahant perfectamente iluminado', tiene el sentido de convicción. En 'prescribo, monjes, que se consuman frutos mediante los cinco usos permitidos (samaṇakappehi) para los ascetas', tiene el sentido de uso común. En 'con lo cual vivo perpetuamente (niccakappaṃ)', tiene el sentido de tiempo. En 'así, el venerable Kappa', tiene el sentido de designación. En 'adornado, con el cabello y la barba cortados (kappita)', tiene el sentido de corte. En 'se permite la alternativa de dos pulgadas (dvaṅgulakappo)', tiene el sentido de alternativa. En 'hay un pretexto (kappo) para acostarse', tiene el sentido de pretexto. En 'iluminando todo (kevalakappaṃ) el Bosque de Bambúes', tiene el sentido de totalidad. อถ วา กปฺปสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ วิตกฺกวิธานปฏิภาคปญฺญตฺติกาลปรมายุโวหารสมนฺตภาวาภิสทฺทหน เฉทน วินิโยค วินย กฺริยา เลสนฺตร กปฺปตณฺหาทิฏฺฐิอสงฺขฺเยยฺยกปฺปมหากปฺปาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาทสงฺกปฺโป’’ติอาทีสุ วิตกฺเก อาคโต. ‘‘จีวเร วิกปฺปํ อาปชฺเชยฺยา’’ติอาทีสุ วิธาเน, อธิกวิธานํ อาปชฺเชยฺยาติ หิ อตฺโถ. ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต โภ สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา น ชานิมฺหา’’ติอาทีสุ ปฏิภาเค, สตฺถุสทิเสนาติ อยญฺหิ ตตฺถ อตฺโถ. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘เยน [Pg.325] สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติอาทีสุ กาเล. ‘‘อากงฺขมาโน อานนฺท ตถาคโต กปฺปํ วาติฏฺเฐยฺย กปฺปาวเสสํ วา’’ติอาทีสุ ปรมายุมฺหิ. อายุกปฺโป หิ อิธ ‘‘กปฺโป’’ติ อธิปฺเปโต. ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติอาทีสุ สมณโวหาเร. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติอาทีสุ สมนฺตภาเว. ‘‘สทฺธาสทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท’’ติอาทีสุ อภิสทฺทหเน, สทฺธายนฺติ อตฺโถ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติอาทีสุ เฉทเน. ‘‘เอวเมว อิโต ทินฺนํ, เปตานํ อุปกปฺปตี’’ติอาทีสุ วินิโยเค. ‘‘กปฺปกเตน อกปฺปกตํ สํสิพฺพิตํ โหตี’’ติอาทีสุ วินยกฺริยายํ. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ, หนฺทาหํ นิปชฺชามี’’ติอาทีสุ เลเส. ‘‘อาปายิโก เนรยิโก, กปฺปฏฺโฐ สงฺฆเภทโก, กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจตี’’ติ จ อาทีสุ อนฺตรกปฺเป. O bien, la palabra 'kappa', con o sin prefijo, se observa en los sentidos de pensamiento, disposición, semejanza, designación, tiempo, máxima longevidad, uso común, totalidad, convicción, corte, asignación, acto monástico, pretexto, intervalo, el kappa de la sed y de los puntos de vista, eón incalculable, gran eón, etc. Así pues, aparece en el sentido de pensamiento en 'pensamiento de renuncia, pensamiento de no malevolencia', etc. En el sentido de disposición en 'debería realizar una disposición (vikappaṃ) sobre el manto', etc., pues el significado es que debería realizar una disposición adicional. En el sentido de semejanza en 'ciertamente, señores, conversando con un discípulo semejante al Maestro (satthukappena), no lo reconocimos', etc., pues allí el significado es 'similar al Maestro'. En el sentido de designación en 'así, el venerable Kappa', etc. En el sentido de tiempo en 'con lo cual vivo perpetuamente (niccakappaṃ)', etc. En el sentido de máxima longevidad en 'si lo deseara, Ānanda, el Tathāgata podría permanecer un eón (kappaṃ) o lo que resta de un eón', etc.; pues aquí, por 'eón' (kappa), se entiende el eón de vida (āyukappa). En el sentido de uso ascético en 'prescribo, monjes, que se consuman frutos mediante los cinco usos permitidos (samaṇakappehi) para los ascetas', etc. En el sentido de totalidad en 'iluminando todo (kevalakappaṃ) el Bosque de Bambúes', etc. En el sentido de convicción en 'fe es convicción (saddhāsaddhanā), seguridad (okappanā), confianza plena', etc.; el significado es 'en la fe'. En el sentido de corte en 'adornado, con el cabello y la barba cortados (kappita)', etc. En el sentido de asignación en 'del mismo modo, lo que se da aquí es asignado (upakappatī) a los difuntos', etc. En el sentido de acto monástico en 'lo que no ha sido procesado según la disciplina se une a lo que ha sido procesado (kappakatena)', etc. En el sentido de pretexto en 'hay un pretexto (kappo) para acostarse, así que me acostaré', etc. Y en el sentido de eón intermedio en 'el que causa un cisma en la Sangre va a los estados de privación, al infierno, donde permanece un eón (kappaṭṭho), cocinándose en el infierno por un eón (kappaṃ)', etc. ‘‘น กปฺปยนฺติ น ปุรกฺขโรนฺติ,ธมฺมาปิ เตสํ น ปฏิจฺฉิตาเส; น พฺราหฺมโณ สีลวเตน เนยฺโย,ปารงฺคโต น จ ปจฺเจติ ตาที’’ติ ‘No forman conceptos, no dan preferencia; incluso los fenómenos no son por ellos aceptados; el brahmán no debe ser guiado por preceptos y votos; habiendo cruzado a la otra orilla, tal ser no regresa’. อาทีสุ ตณฺหาทิฏฺฐีสุ. ตถา หิ วุตฺตํ นิทฺเทเส ‘‘กปฺโปติ อุทฺทานโต ทฺเว กปฺปา ตณฺหากปฺโป ทิฏฺฐิกปฺโป’’ติ. ‘‘อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป’’ติอาทีสุ อสงฺขฺเยยฺยกปฺเป[Pg.326]. ‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานี’’ติอาทีสุ มหากปฺเป. อิจฺเจวํ – En estos pasajes se refiere a la sed y los puntos de vista. Así se dice en el Niddesa: 'Kappa: en resumen, hay dos kappas, el kappa de la sed y el kappa de los puntos de vista'. En 'muchos eones de contracción, muchos eones de expansión', etc., se refiere al eón incalculable. En 'monjes, estos cuatro son los incalculables del eón', etc., se refiere al gran eón. De este modo — วิตกฺเก จ วิธาเน จ, ปฏิภาเค ตเถว จ; ปญฺญตฺติยํ ตถา กาเล, ปรมายุมฺหิ จ เฉทเน. En el pensamiento y en la disposición, e igualmente en la semejanza; en la designación, así como en el tiempo, en la máxima longevidad y en el corte. สมนฺตภาเว โวหาเร, อภิสทฺทหเนปิ จ; วินิโยเค จ วินย-กฺริยายํ เลสเกปิ จ. En la totalidad, en el uso común, y también en la convicción; en la asignación y en el acto monástico, así como en el pretexto. วิกปฺปนฺตรกปฺเปสุ, ตณฺหาทิฏฺฐิสฺวสงฺขเย; กปฺเป จ เอวมาทีสุ, กปฺปสทฺโท ปวตฺตติ. En la alternativa y en los eones intermedios, en la sed y en los puntos de vista, y en lo incalculable; en estos y otros casos similares, se emplea la palabra 'kappa'. กปิ คติยํ. กมฺเปติ, กมฺปยติ, คจฺฉตีติ อตฺโถ. อิมานิ จลนตฺเถ ปวตฺตเหตุกตฺตุรูปสทิสานิ ภวนฺติ. จลนตฺเถ หิ ‘‘กมฺป กมฺปเน’’ติ ธาตุยา ‘‘กมฺปตี’’ติ อกมฺมกสุทฺธกตฺตุรูปํ. ‘‘กมฺเปตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกานิ เหตุกตฺตุรูปานิ ‘‘อิทมฺปิ ทุติยํ สลฺลํ, กมฺเปติ หทยํ มมา’’ติ อกมฺมกาย ธาตุยา สกมฺมกรูปทสฺสนโต. Kapi, en el sentido de movimiento. Kappeti, kampayati; el significado es que se mueve. Estos términos son similares a las formas del agente causal que operan en el sentido de vibración. Pues, en el sentido de vibración, de la raíz 'kampa kampane', la forma del agente puro intransitivo es 'kampatī'. Las formas como 'kampeti', etc., son formas causativas transitivas, como se ve en el uso transitivo de la raíz en 'esta segunda flecha también hace vibrar mi corazón'. ขปิ ขนฺติยํ. ขมฺเปติ, ขมฺปยติ. Khapi, en el sentido de paciencia. Khampeti, khampayati. ถูป สมุสฺสเย. สมุสฺสโย อาโรโห อุพฺเพโธ. ถูเปติ, ถูปยติ. ถูโป, ถูปิกา. Thūpa, en el sentido de acumulación. Acumulación significa elevación o altura. Thūpeti, thūpayati. Thūpo (estupa), thūpikā (cúspide). ตป ขเย. ตเปติ, ตปยติ. Tapa, en el sentido de destrucción. Tapeti, tapayati. อุป ปชฺชเน. อุเปติ, อุปยติ. Upa, en el sentido de surgimiento. Upeti, upayati. จป กกฺกเน. จเปติ, จปยติ. Capa, en el sentido de charlatanería. Capeti, capayati. สุปฺป มาเน. สุปฺเปติ, สุปฺปยติ. Suppa, en el sentido de medida. Suppeti, suppayati. ฑป ฑิป สงฺฆาเต. ฑาเปติ. ฑาปยติ. เฑเปติ, เฑปยติ. Ḍapa, ḍipa, en el sentido de congregación. Ḍāpeti, ḍāpayati. Ḍepeti, ḍepayati. กป [Pg.327] อวกมฺปเน. กเปติ, กปยติ. กปโณ. กปโณติ กรุณายิตพฺโพ. อญฺญตฺถ ปน ‘‘กปฺปตี’’ติ รูปํ วทนฺติ. Kapa, en el sentido de temblar ligeramente. Kapeti, kapayati. Kapaṇo. Kapaṇo significa alguien que debe ser compadecido. En otros lugares, sin embargo, mencionan la forma 'kappatī'. คุป กุป ธูป ภาสายํ. โคเปติ, โคปยติ. โกเปติ, โกปยติ. ธูเปติ, ธูปยติ. Gupa, kupa, dhūpa, en el sentido de expresión. Gopeti, gopayati. Kopeti, kopayati. Dhūpeti, dhūpayati. กิป ทุพฺพลฺเล. กิเปติ, กิปยติ. Kipa, en el sentido de debilidad. Kipeti, kipayati. เขป เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ, เขเปติ, เขปยติ. Khepa, en el sentido de arrojar. Arrojar significa reducir a polvo; khepeti, khepayati. ตป ปีณเน. ตเปติ, ตปยติ. Tapa, en el sentido de satisfacción. Tapeti, tapayati. อาปุ ลมฺพเน. อาเปติ, อาปยติ. อาโป. Āpu, en el sentido de colgar. Āpeti, āpayati. Āpo (agua). ตป ทาเห. ตเปติ, ตปยติ. ตโป, ตาโป. อาตาโป, สนฺตาโป. การิเต – ตาเปติ, ตาปยติ. ตตฺถ ตโปติ อกุสลานํ ตาปนฏฺเฐน ตโป, สีลํ. Tapa, en el sentido de calor. Tapeti, tapayati. Tapo (ascetismo), tāpo (calor). Ātāpo (ardor), santāpo (angustia). En el causativo: tāpeti, tāpayati. En ese contexto, 'tapo' es la virtud, llamada así por el sentido de quemar las impurezas. โอปถป ถปเน. โอเปติ, โอปยติ. น เตสํ โกฏฺเฐ โอเปนฺติ. ถเปติ, ถปยติ. ถปิโต. ถปยิตฺวา ปฏิจฺฉทํ ววฏฺฐเปติ. โวฏฺฐพฺพนํ. Opa, thapa, en el sentido de colocar. Opeti, opayati. 'No lo colocan en un granero'. Thapeti, thapayati. Thapito. 'Habiendo establecido, determina la cobertura'. Voṭṭhabbanaṃ (determinación). เอตฺถ จ ‘‘วิ อว ถเปติ, วิ อว ถปน’’นฺติ เฉโท. เอตฺถ ปุริเม สรโลโป ถสฺส ฐตฺตํ วิสทิสภาเวน ทฺวิตฺตญฺจ. ปจฺฉิเม ปน สรโลโป, อวสฺส โอการตฺตํ, ถสฺส ฐตฺตํ, ปสฺส วตฺตํ, วสฺส ทฺวิตฺตํ, วการทฺวยสฺส จ พการทฺวยํ ภวติ. โวฏฺฐพฺพนนฺติ จ พฺยวตฺถาปกจิตฺตสฺส นามํ. นการโลเป ‘‘โวฏฺฐพฺพ’’นฺติ อปรมฺปิ รูปํ ภวติ. Y aquí, el análisis es 'vi ava thapeti, vi ava thapana'. En el primer caso, hay elisión de la vocal, la conversión de 'th' en 'ṭṭh' por irregularidad y duplicación. En el segundo caso, hay elisión de la vocal, el cambio de 'ava' a 'o', la conversión de 'th' en 'ṭṭh', el cambio de 'p' a 'v', la duplicación de 'v', y los dos 'v' se convierten en dos 'b'. 'Voṭṭhabbana' es el nombre de la conciencia determinante. Con la elisión de la 'n', también existe la forma 'voṭṭhabba'. มาป มาปเน. ปณฺณสาลํ มาเปติ, มาปยติ. โย ปาณมติมาเปติ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา. Māpa, en el sentido de construir. Construye una cabaña de hojas. 'Aquel que mata a un ser vivo'; 'la cabaña de hojas está bien construida'. ยป ยาปเน. ยาปนํ ปวตฺตนํ. เตน โส ตตฺถ ยาเปติ. ยาปยติ. ยาปนา. Yapa, en el sentido de sustento. Sustento significa continuación. Por eso, allí mantiene. Yāpayati. Yāpanā (mantenimiento). ตตฺถ [Pg.328] ยาเปตีติ อิทํ ยาธาตุสฺส ปโยคตฺเต สติ การิตปทํ ภวติ. ตถา หิ ‘‘อุยฺยาเปนฺติ นามา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. En ese contexto, 'yāpeti' es una forma causativa cuando la raíz 'yā' está en uso. Así, se observa el texto pali: 'ciertamente envían'. ปการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 'pa'. ผการนฺตาธาตุรูปานิ อปฺปสิทฺธานิ. Deben buscarse las formas de las raíces que terminan en 'pha'. พการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'ba'. สมฺพ สมฺพนฺเธ. สมฺพนฺโธ ทฬฺหพนฺธนํ. สมฺเพติ, สมฺพยติ. สมฺพลํ. Samba en el sentido de conexión. Sambandho significa una atadura fuerte. Sambeti, sambayati. Sambalaṃ. สพิ มณฺฑเล. มณฺฑลํ ปริมณฺฑลตา. รูปํ ตาทิสเมว. Sabi en el sentido de círculo. Maṇḍalaṃ significa circularidad. La forma es exactamente de esa manera. กุพิ อจฺฉาทเน. กุมฺเพติ, กุมฺพยติ. Kubi en el sentido de cubrir. Kumbeti, kumbayati. ลุพิ ทุพิ อทฺทเน. อทฺทนํ หึสา. ลุมฺเพติ, ลุมฺพยติ. ทุมฺเพติ, ทุมฺพยติ. Lubi y dubi en el sentido de dañar. Addanaṃ significa violencia. Lumbeti, lumbayati. Dumbeti, dumbayati. ปุพฺพ นิเกตเน. นิเกตนํ นิวาโส. ปุพฺเพติ, ปุพฺพยติ. Pubba en el sentido de morada. Niketanaṃ significa vivienda. Pubbeti, pubbayati. คพฺพ มาเน. มาโน อหํกาโร. คพฺเพติ, คพฺพยติ. คพฺพนํ, คพฺพิโต. ตตฺถ คพฺพตีติ น สงฺกุจติ. Gabba en el sentido de orgullo. Māno es egoísmo. Gabbeti, gabbayati. Gabbanaṃ, gabbito. Aquí, gabbati significa que no se encoge (no retrocede). พการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 'ba'. ภการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'bha'. ภู ปตฺติยํ. ปตฺติ ปาปนํ. สกมฺมิกา ธาตุ. ภาเวติ, ภาวยติ. ปภาเวติ, ปภาวยติ. อิตฺถมฺภูโต. จกฺขุภูโต, ญาณภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต. Bhū en el sentido de alcanzar. Patti significa obtención. Es una raíz transitiva. Bhāveti, bhāvayati. Pabhāveti, pabhāvayati. Itthambhūto. Cakkhubhūto (convertido en el ojo), ñāṇabhūto (convertido en conocimiento), dhammabhūto (convertido en el Dhamma), brahmabhūto (convertido en Brahma). ตตฺถ [Pg.329] ภาเวตีติ ปุริโส คจฺฉนฺตํ ปุริสมนุคจฺฉนฺโต ปาปุณาตีติ อตฺโถ. เอส นโย เสสกฺริยาปเทสุปิ. เอตฺถ จ ‘‘ภาเวตี’’ติอาทีนิ ยตฺถ สเจ ‘‘ภู สตฺตาย’’นฺติ ธาตุยา รูปานิ โหนฺติ, ตตฺถ เหตุกตฺตุรูปานิ นาม โหนฺติ. ‘‘ภาเวติ กุสลํ ธมฺม’’นฺติอาทีเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ. ภาเวตีติ หิ วฑฺเฒตีติ อตฺโถ. อิธ ปน สุทฺธกตฺตุรูปตฺตา ปาปุณาตีติ อตฺโถ. อิตฺถมฺภูโตติ อิมํ ปการํ ภูโต ปตฺโต. ‘‘จกฺขุภูโต’’ติอาทีนิ ปน ‘‘ภู สตฺตายํ, ภู ปตฺติย’’นฺติ ทฺวิคณิกานํ ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสน อฏฺฐกถาฏีกานยนิสฺสิตํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสาม อาคมิกานํ โกสลฺลตฺถาย. ตตฺถ จกฺขุภูโตติ ยถา จกฺขุ สตฺตานํ ทสฺสนตฺถํ ปริเณติ, เอวํ โลกสฺส ยาถาวทสฺสนสาธนโต ทสฺสนกิจฺจปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูโต. อถ วา จกฺขุ วิย ภูโตติปิ จกฺขุภูโต. ปญฺญาจกฺขุมยตฺตา วา สยมฺภูญาเณน ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ จกฺขุภูโต. วิทิตกรณฏฺเฐน ญาณภูโต, อสาธารณํ วา ญาณํ ภูโต ปตฺโตติ ญาณภูโต, อวิปรีตสภาวฏฺเฐน, ปริยตฺติธมฺมปฺปวตฺตนโต วา หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ ธมฺมภูโต. โพธิปกฺขิยธมฺเมหิ วา อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต อนญฺญสาธารณํ วา ธมฺมํ ภูโต ปตฺโตติ ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโต. อถ วา พฺรหฺมํ วุจฺจติ มคฺโค เตน อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนตฺตา, ตญฺจ สยมฺภูญาเณน ภูโต ปตฺโตติ พฺรหฺมภูโต. เอวํ ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสน วุตฺโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ. Aquí, el significado de bhāveti es como un hombre que, siguiendo a otro hombre que camina, lo alcanza. Este mismo principio se aplica a los demás términos de acción. Aquí, formas como «bhāveti», etc., donde se presentan como formas de la raíz «bhū» en el sentido de existencia, son formas causativas. Términos como «bhāveti kusalaṃ dhammaṃ» (cultiva una cualidad beneficiosa) son ejemplos. Pues bhāveti significa «hace crecer». Pero aquí, debido a su forma causativa, significa «alcanza». Itthambhūto significa «convertido en» o «llegado a esta condición». En cuanto a «cakkhubhūto» y demás, explicaremos el significado basado en los comentarios y subcomentarios, siguiendo el método de las dos raíces: «bhū» en existencia y «bhū» en obtención, para el conocimiento de los estudiosos. Allí, cakkhubhūto es aquel que, así como el ojo guía a los seres para ver, conduce la función de la visión por el hecho de ser el medio para que el mundo vea la realidad tal como es. O también, cakkhubhūto es aquel que ha llegado a ser como un ojo. O debido a que posee el ojo de la sabiduría, mediante el conocimiento espontáneo, ha alcanzado el ojo de la sabiduría. Ñāṇabhūto por el hecho de hacer conocer las cosas, o por haber alcanzado un conocimiento extraordinario. Dhammabhūto por su naturaleza inalterable, o por ser el que pone en movimiento el Dhamma de las escrituras, o por estar hecho del Dhamma concebido en su corazón y expresado por su palabra. O dhammabhūto por haber surgido a través de los factores de la iluminación y por haberlos generado en el mundo, o por haber alcanzado un Dhamma no común a otros. Brahmabhūto en el sentido de ser supremo. O también, el Sendero es llamado «Brahma»; por haber surgido de él y por generarlo en el mundo, y por haberlo alcanzado mediante su conocimiento espontáneo, es brahmabhūto. Así se debe entender el significado expresado mediante las dos raíces. อปรานิ เจตฺถ นิทสฺสนปทานิ เวทิตพฺพานิ. ‘‘ตาตา มยํ มหลฺลกา สุทฺโธทนมหาราชปุตฺตํ พุทฺธภูตํ สมฺภาเวยฺยาม วา โน วา, ตุมฺเห ตสฺส สาสเน ปพฺพเชยฺยาถา’’ติ จ ‘‘อถ [Pg.330] โข เถรา ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ เรวตํ สหชาติยํ สมฺภาวึสู’’ติ จาติ. อญฺญานิปิ ปเนตฺถ ‘‘มนุสฺสภูโต, เทวภูโต’’ติอาทีนิ โยเชตพฺพานิ. ตถา หิ สํสารโมจกเปตวตฺถุ อฏฺฐกถายํ ‘‘มนุสฺสภูตาติมนุสฺเสสุ ชาตา, มนุสฺสภาวํ วา ปตฺตา’’ติ อตฺโถ สํวณฺณิโต. Deben conocerse otros ejemplos aquí: «Queridos, somos ancianos; podríamos honrar o no al hijo del gran rey Suddhodana que se ha convertido en el Buda (buddhabhūtaṃ), pero vosotros deberíais ordenaros en su enseñanza», y «entonces los monjes ancianos honraron (sambhāviṃsu) al venerable Revata en Sahajātī». Aquí también se deben aplicar otros términos como «manussabhūto» (convertido en humano), «devabhūto» (convertido en deva), etc. Pues en el comentario del Saṃsāramocakapetavatthu se explica el significado de manussabhūtā como «nacidos entre los humanos» o «haber alcanzado el estado humano». ภู อวกมฺปเน. อยมฺปิ สกมฺมโก. ภาเวติ, ภาวยติ. มโนภาวนียา ภิกฺขู. Bhū en el sentido de compasión. Esta también es transitiva. Bhāveti, bhāvayati. Manobhāvanīyā bhikkhū (monjes dignos de estima mental). เอตฺถ จ ภาเวตีติ อนุกมฺปติ ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา ยํกิญฺจิ. มโนภาวนียาติ ‘‘ทีฆายุกา โหนฺตุ ภทนฺตา อโรคา อพฺยาปชฺชา’’ติ เอวมาทินา ภาเวตพฺพา อนุกมฺปิตพฺพาติ มโนภาวนียา. อญฺญตฺถ ปน มโนภาวนียาติ มโนวฑฺฒนกาติ อตฺโถ. เยสุ หิ ทิฏฺเฐสุ มโน วฑฺฒติ, ‘‘เต มโนภาวนียา’’ติ วุจฺจนฺติ. Aquí, bhāveti significa que se compadece de un hijo, de un hermano o de cualquier persona. Manobhāvanīyā significa que deben ser estimados o compadecidos de esta manera: «Que los venerables tengan una larga vida, estén libres de enfermedades y de aflicción», etc. Sin embargo, en otro contexto, manobhāvanīyā significa «aquellos que hacen crecer la mente». Pues se dice que aquellos al ver a quienes la mente se eleva son «manobhāvanīyā». ลภ อาภณฺฑเน. ลเภติ, ลภยติ. Labha en el sentido de adornar o adquirir. Labheti, labhayati. ชภิ นาสเน. ชมฺเภติ, ชมฺภยติ. Jabhi en el sentido de destrucción. Jambheti, jambhayati. ลาภ เปสเน. ลาเภติ, ลาภยติ. ‘‘ลภ ลาเภติ ธาตุสฺส รูปานิ เจ, การิตรูปานิ ภวนฺติ. Lābha en el sentido de enviar. Lābheti, lābhayati. Si se trata de las formas de la raíz labha en el sentido de obtener, estas son formas causativas. ทภี ภเย. อีการนฺตายํ ธาตุ, เตน สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ. ทเภติ, ทภยติ. Dabhī en el sentido de miedo. Esta raíz termina en 'ī', por lo que no tiene formas con el aumento nasal. Dabheti, dabhayati. ทูภ สนฺถมฺเภ. ทูเภติ, ทูภยติ. Dūbha en el sentido de obstrucción. Dūbheti, dūbhayati. วมฺภ วิทฺธํสเน. วมฺเภติ, วมฺภยติ. วมฺภนา. ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู ภิกฺขุํ วมฺเภนฺติ. Vambha en el sentido de destrucción o menosprecio. Vambheti, vambhayati. Vambhanā. Los monjes del grupo de seis menosprecian a un monje. ภการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 'bha'. มการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'ma'. อาเตน [Pg.331] จมุ โธวเน. อาปุพฺโพ จมุธาตุ โธวเน วตฺตติ. อาจเมติ, อาจมยติ. อาจมนกุมฺภี. Camu con el prefijo ā en el sentido de lavar. La raíz camu precedida por ā se emplea para lavar. Ācameti, ācamayati. Ācamanakumbhī (una vasija para el enjuague). เอตฺถ ปน ‘‘ตโต หิ โส อาจมยิตฺวา ลิจฺฉวี, เถรสฺส ทตฺวา ยุคานิ อฏฺฐา’’ติ อปฺปสกฺการเปตวตฺถุปาฬิปฺปเทโส นิทสฺสนํ. ตตฺถ อาจมยิตฺวาติ หตฺถปาทโธวนปุพฺพกํ มุขํ วิกฺขาเลตฺวา. อยํ ปน ธาตุ ภูวาทิคณิกตฺเต ‘‘จมตี’’ติ ภกฺขนตฺถํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ. Aquí, el pasaje de la sección Appasakkārapetavatthu es un ejemplo: «Entonces, después de enjuagarse (ācamayitvā), aquel Licchavī, habiendo dado un par de mantos al monje anciano, permaneció allí». Allí, ācamayitvā significa habiéndose enjuagado la boca después de haberse lavado las manos y los pies. Pero esta raíz, al pertenecer al grupo Bhūvādi, se toma en el sentido de comer (camati). กมุ อิจฺฉากนฺตีสุ. กาเมติ, กามยติ. กาโม, กนฺติ, นิกนฺติ, กามนา, กามยมาโน,กาเมนฺโต, อภิกฺกนฺตํ. อภิกฺกนฺตวณฺณา. Kamu en el sentido de deseo y deleite. Kāmeti, kāmayati. Kāmo, kanti, nikanti, kāmanā, kāmayamāno, kāmento, abhikkantaṃ. Abhikkantavaṇṇā (de una belleza resplandeciente). เอตฺถ จ กาโมติ รูปาทิวิสยํ กาเมตีติ กาโม. กามิยตีติ วา กาโม, กิเลสกามวตฺถุกามวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. กิเลโส หิ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตญฺจ วตฺถุ ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. มาโรปิ วา เทวปุตฺโต ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. โส หิ อจฺจนฺตกณฺหธมฺมสมงฺคิตาย ปปญฺจสมติกฺกนฺเตปิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวเก อตฺตโน วเส ฐเปตุํ กาเมตีติ ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. Aquí, kāmo es aquel que desea objetos como las formas, etc. O bien, kāmo es lo que es deseado; esto debe entenderse según el deseo como impureza (kilesakāma) y el deseo como objeto (vatthukāma). Pues tanto la impureza como los objetos pertenecientes a los tres planos de existencia se denominan «kāmo». También el deva Māra es llamado «Kāmo». Pues él, por estar dotado de cualidades extremadamente oscuras, desea mantener bajo su poder incluso a los Budas, los Budas Pacceka y los discípulos de los Budas, quienes han trascendido la diversificación mental; por eso es llamado «Kāmo». วุตฺตญฺเจตํ โปราณกวิรจนายํ – Y esto se dice en una composición antigua: ‘‘วนฺเท วนฺเทหมสฺสตฺถํ, ยตฺถ สนฺตชฺชิโต ชิโต; กาโม กาโมฆติณฺเณน, พุทฺเธน วสตา สตา’’ติ; «Rindo homenaje, rindo homenaje al árbol Assattha, donde el deseo (Kāmo) fue intimidado y vencido por el Buda, quien habiendo cruzado el flujo del deseo, permanecía allí presente». อิมานิ ปนสฺส นามานิ – Y estos son sus nombres: กาโม นมุจิ กณฺโห จ, วสวตฺตี ปชาปติ; ปมตฺตพนฺธุ มทโน, ปาปิมา ทมฺมโกปิ จ; กนฺทปฺโป จ รติปติ, มาโร จ กุสุมายุโธ; Kāmo, Namuci, Kaṇho, Vasavattī, Pajāpati, Pamattabandhu, Madano, Pāpimā, Dammako, Kandappo, Ratipati, Māro y Kusumāyudho. อญฺเญ [Pg.332] อญฺญานิปิ วทนฺติ. ตานิ สาสนานุโลมานิ น โหนฺตีติ อิธ น ทสฺสิตานิ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาโร, นมุจิ, กณฺโห, ปมตฺตพนฺธู’’ติ จตฺตาริเยว นามานิ อาคตานิ. Otros mencionan también otros nombres. Pero como no están en conformidad con la Enseñanza, no se muestran aquí. Sin embargo, en los Comentarios solo aparecen cuatro nombres: «Māro, Namuci, Kaṇho y Pamattabandhū». อิทานิ อภิกฺกนฺตสทฺทสฺส ภูวาทิคเณ ‘‘กมุ ปทวิกฺเขเป’’ติ โวหารสีเสน วุตฺตสฺส กมุธาตุสฺส วเสน อิธ จ ‘‘กมุ อิจฺฉากนฺตีสู’’ติ วุตฺตสฺส กมุธาตุสฺส วเสน อตฺถุทฺธารํ กถยาม. อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทเนสุ ทิสฺสติ. ‘‘อภิกฺกนฺตา ภนฺเต รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติอาทีสุ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ สุนฺทเร. Ahora explicaremos el significado de la palabra 'abhikkanta' a través de la raíz 'kamu', mencionada bajo el término técnico 'kamu padavikkhepe' (movimiento de los pies) en el grupo bhūvādi, y aquí bajo la raíz 'kamu' en el sentido de 'kamu icchākantīsu' (deseo y esplendor). La palabra 'abhikkanta' se observa en los sentidos de agotamiento (khaya), excelencia (sundara), belleza (abhirūpa) y aprobación (abbhanumodana). En pasajes como 'La noche, venerable señor, está agotada (abhikkantā), la primera vigilia ha pasado, la comunidad de monjes ha estado sentada por mucho tiempo', se ve en el sentido de agotamiento. En pasajes como 'Este, de estas cuatro personas, es el más excelente (abhikkantataro) y el más refinado', se ve en el sentido de excelencia. ‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ; อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ '¿Quién rinde homenaje a mis pies, ardiendo con poder y gloria; con una belleza resplandeciente (abhikkantena vaṇṇena), iluminando todas las direcciones?' อาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต’’ติอาทีสุ อพฺภนุโมทเน. อิจฺเจวํ – En tales pasajes, se usa en el sentido de belleza. En pasajes como '¡Excelente (abhikkantaṃ), venerable señor!', se usa en el sentido de aprobación. Así — ขยสฺมึ สุนฺทเร เจว, อโถ อพฺภนุโมทเน; อภิรูเป อภิกฺกนฺต-สทฺโท ทิสฺสติ สาสเน. En el sentido de agotamiento, excelencia y también aprobación; en el sentido de belleza, la palabra 'abhikkanta' se observa en la Enseñanza. โถม สิลาฆายํ. สิลาฆา ปสํสา. โถเมติ, โถมยติ. โถมิโต, โถมนา. Thoma, en el sentido de elogiar. 'Silāghā' significa alabanza. Thometi, thomayati. Thomito (elogiado), thomanā (elogio). ยม อปริเวสเน. ยเมติ, ยมยติ. ยโม. Yama, en el sentido de no rodear. Yameti, yamayati. Yamo. สม [Pg.333] วิตกฺเก. สาเมติ, สามยติ. สมา. นิสาเมติ, นิสามยติ. นิสามนํ. ปฏิสาเมติ, ปฏิสามยติ. ปฏิสามนํ. Sama, en el sentido de reflexión. Sāmeti, sāmayati. Samā (año). Nisāmeti, nisāmayati (atender/escuchar). Nisāmanaṃ. Paṭisāmeti, paṭisāmayati (guardar/almacenar). Paṭisāmanaṃ. ตตฺถ สมาติ สํวจฺฉโร, โส ‘‘สมา’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน วุจฺจติ. ‘‘โย ยเชถ สตํ สม’’นฺติ เอตฺถ หิ สมาสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค, อุปโยควเสน ปน ‘‘สม’’นฺติ วุตฺโต. Allí, 'samā' significa año; se dice 'samā' en género femenino. En 'Quien sacrifique durante cien años (samaṃ)', la palabra 'samā' es de género femenino, pero se dice 'samaṃ' por el caso acusativo. อิมานิ สํวจฺฉรสฺส นามานิ ‘‘สํวจฺฉโร, วจฺฉโร, สมา, หายโน, สรโท, วสฺโส’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. นิสาเมตีติ วิตกฺเกติ อุปธาเรติ. เอตฺถ หิ ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, นิคฺโฆโส ยาทิโส วเน’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นิสาเมหีติ วิตกฺเกหิ อุปธาเรหีติ อตฺโถ. ปฏิสาเมตีติ ภณฺฑํ คุตฺตฏฺฐาเน นิกฺขิปติ. Estos son los nombres para el año: 'saṃvaccharo, vaccharo, samā, hāyano, sarado, vasso', etc. 'Nisāmeti' significa reflexiona o considera. Aquí, el ejemplo del canon es: '¡Ea, Maddi, atiende (nisāmehi) a ese tipo de estruendo en el bosque!'. Allí, 'nisāmehi' tiene el sentido de 'reflexiona' o 'considera'. 'Paṭisāmeti' significa que coloca una mercancía en un lugar seguro. สม อาโลจเน. อาโลจนํ เปกฺขนํ. สาเมติ, สามยติ. นิสามนํ. Sama, en el sentido de observar. 'Ālocana' significa mirar. Sāmeti, sāmayati. Nisāmanaṃ. เอตฺถ ปน นิสาเมตีติ เปกฺขติ โอโลเกติ. ตถา หิ ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, จิตฺตํ รูปํว ทิสฺสตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ หิ นิสาเมหีติ โอโลเกหีติ อตฺโถ. ธาตูนมตฺถาติสเยน โยโคติ วจนโต ปน อุปสคฺคโยคโต วา สวเนปิ อยํ วตฺตติ. ตถา หิ ‘‘ตโต กณฺหาชินายาปิ, นิสาเมหิ รเถสภา’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ นิสาเมหีติ สุโณหีติ อตฺโถ. Aquí, sin embargo, 'nisāmetī' significa mirar u observar. Así se ve en el canon: '¡Ea, Maddi, observa (nisāmehi), la mente parece una forma visible!'. Allí, 'nisāmehi' tiene el sentido de 'observa'. Debido a la regla de que el significado de las raíces puede variar excesivamente, o por la unión con prefijos, esto también se aplica al sentido de oír. Así se ven pasajes canónicos como: 'Después, atiende (nisāmehi) también a Kaṇhājinā, ¡oh, señor de los carros!'. Allí, 'nisāmehi' tiene el sentido de 'escucha'. อม โรเค. อเมติ, อมยติ. อนฺโธ. พิลงฺกปาโท อนฺธนโข. Ama, en el sentido de enfermedad. Ameti, amayati. Andho (ciego). Bilaṅkapādo (con pies deformes), andhanakho (con uñas podridas). ตตฺถ อนฺโธติ นฏฺฐนยโน วุจฺจติ. อนฺธนโขติ ปูตินโข. อุภยถาปิ สโรคตฺตํ สูจิตํ. Allí, 'andho' se dice del que ha perdido los ojos. 'Andhanakho' es el que tiene uñas podridas. En ambos casos, se indica el estado de enfermedad. ภาม [Pg.334] โกเธ. ภาเมติ, ภามยติ. Bhāma, en el sentido de ira. Bhāmeti, bhāmayati. โคม อุปเลปเน. โคเมติ, โคมยติ. Goma, en el sentido de ungir. Gometi, gomayati. สาม สฺวานฺตเน อามนฺตเน. สฺวานฺตนํ สามปฺปโยโค. อามนฺตนํ อวฺหายนํ ปกฺโกสนํ. สาเมติ, สามยติ. Sāma, en los sentidos de conciliación y apelación. 'Svāntana' es el uso de la conciliación. 'Āmantana' es llamar o convocar. Sāmeti, sāmayati. สงฺคาม ยุทฺเธ. สงฺคาเมติ, สงฺคามยติ. ทฺเว ราชาโน สงฺคาเมสุํ. สงฺคาโม. อาโต คมุ อีสมธิวาสเน. อาคเมติ, อาคมยติ, กามาวจรธมฺเม นิสฺสาย รูปารูปธมฺโม สมุทาคเมติ, สมุทาคมยติ. อุปาสโก ธมฺมสวนนฺตรายํ อนิจฺฉนฺโต ‘‘อาคเมถ อาคเมถา’’ติ อาห. สมุทาคมนํ, อาคมนํ. อาคเมนฺโต, อาคมยมาโน. Saṅgāma, en el sentido de combatir. Saṅgāmeti, saṅgāmayati. Dos reyes combatieron (saṅgāmesuṃ). Saṅgāmo (combate). Ā-gamu, en el sentido de esperar o tolerar un poco. Āgameti, āgamayati; dependiendo de los fenómenos del plano de los sentidos, los fenómenos de los planos de la forma y sin forma surgen (samudāgameti, samudāgamayati). Un seguidor laico, no deseando un obstáculo para escuchar el Dhamma, dijo: 'Esperen, esperen (āgametha)'. Samudāgamanaṃ (surgimiento), āgamanaṃ (llegada/espera). Āgamento, āgamayamāno. ตตฺร อาคเมตีติ อีสกํ อธิวาเสติ. สมุทาคเมตีติ สมฺปวตฺตติ. ภูวาทิคเณ ‘‘คมยตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน วุตฺตํ, อิธ ปน อุปสคฺคนิปาตปุพฺพกานิ กตฺวา ‘‘อาคเมตี’’ติอาทีนิ สุทฺธกตฺตุวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. Allí, 'āgameti' significa que tolera un poco. 'Samudāgameti' significa que procede o se manifiesta plenamente. Se dice que 'gamayati' en el grupo bhūvādi tiene un sentido causal, pero aquí debe entenderse que, con los prefijos y partículas precedentes, 'āgametī', etc., se dicen en un sentido simple. มการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 'm'. อิติ จุ ราทิคเณ ปวคฺคนฺตธาตุรูปานิ Así, las formas de las raíces que terminan en labiales en el grupo curādi สมตฺตานิ. han terminado. ยการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'y'. ยุ ชิคุจฺฉายํ. ยาเวติ, ยาวยติ. ยโว. Yu, en el sentido de disgusto. Yāveti, yāvayati. Yavo. พฺยย ขเย. พฺยเยติ, พฺยยยติ. อพฺยยีภาโว. Byaya, en el sentido de agotamiento. Byayeti, byayayati. Abyayībhāvo (compuesto indeclinable). พฺยย จิตฺตสมุสฺสคฺเค. ตาทิสํเยว รูปํ. Byaya, en el sentido de expansión de la mente. Tiene la misma forma. ยการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en 'y'. รการนฺตธาตุ Raíces que terminan en 'r'. ปร คติยํ. ปเรติ, ปรยติ. เอตฺถ จ ‘‘อิติ โข อานนฺท กุสลานิ สีลานิ อนุปุพฺเพน อคฺคาย ปเรนฺตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อคฺคาย ปเรนฺตีติ อรหตฺตตฺถาย คจฺฉนฺติ. Para, en el sentido de ir. Pareti, parayati. Y aquí, el ejemplo del canon es: 'Así, Ānanda, las virtudes íntegras conducen (parentī) gradualmente a lo más alto'. Allí, 'aggāya parentī' significa que van hacia el estado de arahant. คร อุคฺคเม. คเรติ, ครยติ. ครุ. Gara, en el sentido de emerger. Gareti, garayati. Garu (pesado/maestro). จร อสํสเย. จเรติ, จรยติ. Cara, en el sentido de ausencia de duda. Careti, carayati. ปูริ อปฺปายเน. ปูเรติ, ปูรยติ. Pūri [en el sentido de] satisfacer o llenar. Pūreti, pūrayati. วร อิจฺฉายํ. วเรติ, วรยติ. วโร, วรํ, วรนฺโต. เอเต วรานํ จตุโร วเรมิ. เอตํ สกฺก วรํ วเร. Vara [en el sentido de] desear. Vareti, varayati. Varo, varaṃ, varanto. "Elijo estos cuatro de los dones". "Elijo este don, Sakka". ตตฺถ วโรติ วริยเต วริตพฺโพติ วโร. วรนฺติ วเรตีติ วรํ, อิจฺฉนฺโต ปตฺเถนฺโตติ อตฺโถ. Allí, "varo" se refiere a lo que es elegido o lo que debe ser elegido. "Varaṃ" significa aquello que se elige; el sentido es el que desea o anhela. ‘‘มหามหารหํ สกฺย-มุนิ นีวรณา รณา; มุตฺตํ มุตฺตํ สุทสฺสนํ, วนฺเท โพธิวรํ วร’’นฺติ "Al Sabio Sakya, sumamente digno de gran respeto, liberado de los obstáculos y de los conflictos, liberado, de bella apariencia, rindo homenaje a la excelente y suprema iluminación". ปุราณกวิรจนายํ ‘‘วร’’นฺติ ปทสฺส วิย. เอวํ วเรตีติ วรนฺโต. วเรติ วเรมิ อิจฺฉามิ ยาจามิ. การิเต ‘‘ปวาเรตี’’ติ รูปํ, อิจฺฉาเปตีติ อตฺโถ. นิเสธนตฺเถ ปนิทํ การิตํ น โหติ. Como sucede con el uso de la palabra "vara" en las composiciones de los antiguos poetas. Así, "varanto" es el que elige. Vareti, varemi, [significan] deseo, pido. En la forma causativa, la palabra es "pavāretī", que tiene el sentido de hacer desear. Sin embargo, en el sentido de prohibición, esta forma no es causativa. สร อกฺเขเป. สเรติ, สรยติ. สโร. สโรติ สทฺโท. Sara [en el sentido de] lanzar. Sareti, sarayati. Saro. "Saro" significa sonido. สาร ทุพฺพลฺเย. สาเรติ, สารยติ. ทุพฺพโล ภวตีติ อตฺโถ. Sāra [en el sentido de] debilidad. Sāreti, sārayati. El significado es volverse débil. กุมาร กีฬายํ. กุมาเรติ, กุมารยติ. กุมาโร, กุมารโก. กุมารี, กุมาริกา. Kumāra [en el sentido de] jugar. Kumāreti, kumārayati. Kumāro, kumārako. Kumārī, kumārikā. เอตฺถ [Pg.336] กุมารยติ ตตฺถ ตตฺถ กีฬตีติ กุมาโร. โส เอว อติทหรตฺตา กุมารโก. เอส นโย อิตรตฺราปิ. Aquí, se llama "kumāro" a quien juega aquí y allá. Debido a su extrema juventud, se le llama "kumārako". Este mismo método se aplica también al otro caso [femenino]. สูร วีร วิกฺกนฺติยํ. วิกฺกนฺติ วิกฺกมนํ. สูเรติ, สูรยติ. วีเรติ, วีรยติ. สูโร, วีโร. สาสนิเกหิ ปน สทฺธมฺมวิทูหิ เอวํ ธาตุสภาวานมฺปิ สูรวีรสทฺทานํ นิพฺพจนํ น ทสฺสิตํ, เกวลํ ปน ตตฺถ ตตฺถ ‘‘สูโรติ วิสิฏฺฐอุโร’’ติ จ ‘‘มหาวีโรติ มหาวิกฺกนฺโต’’ติ จ ‘‘วีโรติ วีริยวา’’ติ จ อตฺถวิวรณมตฺตเมว ทสฺสิตํ. Sūra y vīra [en el sentido de] valor. Valor significa heroísmo. Sūreti, sūrayati. Vīreti, vīrayati. Sūro, vīro. Sin embargo, los conocedores del verdadero Dhamma dentro de la Dispensación no han mostrado la etimología de las palabras "sūra" y "vīra" según la naturaleza de sus raíces de esta manera; solo han mostrado meras explicaciones de su significado aquí y allá, tales como "'sūro' es aquel de pecho excelente", "'mahāvīro' es aquel de gran heroísmo" y "'vīro' es aquel que posee energía". ปาร ตีร กมฺมสมฺปตฺติยํ. กมฺมสมฺปตฺติ นาม กมฺมสฺส ปริสมาปนํ นิฏฺฐาปนํ. ปาเรติ, ปารยติ. ตีเรติ, ตีรยติ. ปารํ. ตีรํ. วิกฺกมามิ น ปาเรมิ, ภูมึ สุมฺภามิ เวคสา. ตํ กิจฺจํ ตีเรตฺวา คโต. สนฺตีรณํ, ตีรณปริญฺญาติ จ อาทีนิ เอตฺถ ทสฺเสตพฺพานิ. Pāra y tīra [en el sentido de] la culminación de una acción. La culminación de una acción se refiere a la terminación o finalización de una tarea. Pāreti, pārayati. Tīreti, tīrayati. Pāraṃ, tīraṃ. "Me esfuerzo pero no lo logro, golpeo el suelo con fuerza". "Habiendo completado ese deber, se marchó". Aquí deben mostrarse términos como "santīraṇa" (investigación), "tīraṇapariññā" (conocimiento pleno de la decisión), etc. ตตฺถ น ปาเรมีติ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกมีติ อตฺโถ. Allí, "na pāremi" significa "no soy capaz de completar". อีร เขปเน. อีเรติ, อีรยติ. Īra [en el sentido de] lanzar o mover. Īreti, īrayati. ชร วโยหานิมฺหิ. ชเรติ, ชรยติ. ชรา. ปาฬิยํ ปน ‘‘ชีรตี’’ติ ปาโฐ. Jara [en el sentido de] deterioro por la edad. Jareti, jarayati. Jarā. Sin embargo, en el texto Pali la lectura es "jīrati". วร อาวรเณ. วาเรติ, วารยติ. นิวาเรติ, นิวารยติ. นิวาเรตา. ปริวาเรติ, ปริวารยติ. ปริวาโร. ปวาเรติ, ปวารยติ. ปวารณํ. ปวารณนฺติ นิเสธนํ วา กามฺยทานํ วา. Vara [en el sentido de] cubrir u obstruir. Vāreti, vārayati. Nivāreti, nivārayati. Nivāretā. Parivāreti, parivārayati. Parivāro. Pavāreti, pavārayati. Pavāraṇaṃ. "Pavāraṇa" significa prohibición o la concesión de lo que se desea. ธร ธารเณ. ธาเรติ, ธารยติ. อาธาโร, อาธารโก, ธมฺโม อิจฺจาทีนิ. Dhara [en el sentido de] sostener. Dhāreti, dhārayati. Ādhāro, ādhārako, dhammo, etc. ตตฺถ ธมฺโมติ อเนกวิเธสุ ธมฺเมสุ โลกุตฺตโร อุปฺปาทิโต สจฺฉิกโต จ จตูสุ อปาเยสุ สํสาเร วา [Pg.337] สตฺเต อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม. อถ วา โสตาปนฺนาทีหิ อริเยหิ ธาริยติ, นุ ปุถุชฺชเนหีติปิ ธมฺโม. จตุภูมิโก ปน สกลกฺขณํ ธาเรตีติ ธมฺโม. กกฺขฬตฺตาทินา ผุสนาทินา สนฺติอาทินา สกสกภาเวน ปณฺฑิเตหิ ธาริยติ สลฺลกฺขิยตีติปิ ธมฺโม. เตปิฏโก ปน ปาฬิธมฺโม สกตฺถปรตฺถาทิเภเอ อตฺเถ ธาเรตีติ ธมฺโม. เกจิ ตุ วิทู ‘‘ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ธุนาติ กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ ธมฺโม’’ติ ธูธาตุวเสนปิ นิพฺพจนํ วทนฺติ, ตํ มคฺคธมฺเม อตีว ยุชฺชติ, ผลนิพฺพานปริยตฺติธมฺเมสุ ปน ปริยาเยน ยุชฺชติ. Allí, se llama "Dhamma" porque, entre diversos tipos de fenómenos, el supramundano, una vez producido y realizado, sostiene a los seres para que no caigan en los cuatro estados de miseria o en el samsara. O bien, se llama "Dhamma" porque es sostenido por los nobles, como los que han entrado en la corriente (sotāpanna), y no por los mundanos. Además, aquello que pertenece a los cuatro planos se llama "Dhamma" porque sostiene su propia característica. Se llama "Dhamma" porque es sostenido u observado por los sabios en sus respectivos estados naturales, como la dureza, el contacto, la paz, etc. El Dhamma de los textos del Tipitaka se llama "Dhamma" porque sostiene significados tales como el beneficio propio y el beneficio de los demás. Algunos sabios, basándose en la raíz dhū, proponen la etimología: "se llama Dhamma porque sacude, agita y destruye los estados malos y perjudiciales"; esto es sumamente apropiado para el Dhamma del Sendero, mientras que se aplica de manera indirecta a los Dhammas del Fruto, el Nibbana y el estudio de las escrituras. ธมฺมสทฺโท ปริยตฺติเหตุคุณนิสฺสตฺตนิชฺชีวตาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘ธมฺมํ ปริยาปุณาติ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ เหตุมฺหิ. La palabra "Dhamma" se encuentra en los sentidos de enseñanza, causa, cualidad, ausencia de un ser o alma, etc. Se observa en el sentido de enseñanza en pasajes como "aprende el Dhamma: Sutta, Geyya", etc. Se observa en el sentido de causa en pasajes como "el conocimiento de la causa es la discriminación del Dhamma (dhammapaṭisambhidā)". ‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน; อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติ "Ciertamente, el Dhamma y el no-Dhamma no tienen ambos el mismo resultado; el no-Dhamma conduce al infierno, el Dhamma lleva a un buen destino". อาทีสุ คุเณ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทีสุ นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายํ. En tales casos, se usa en el sentido de cualidad. En pasajes como "en aquel momento hay fenómenos" y "mora observando los fenómenos en los fenómenos", se usa en el sentido de ausencia de un ser o de una entidad viva. อถ วา ธมฺมสทฺโท สภาวปญฺญาปุญฺญปญฺญตฺติอาปตฺติปริยตฺตินิสฺสตฺตนิชฺชีวตาวิการคุณปจฺจ- ยปจฺจยุปฺปนฺนาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตา ธมฺมา’’ติอาทีสุ สภาเว ทิสฺสติ. O bien, la palabra "Dhamma" se observa en los sentidos de naturaleza intrínseca, sabiduría, mérito, designación, ofensa, enseñanza, ausencia de un ser o alma, alteración, cualidad, condición y lo originado por condiciones, entre otros. Se observa en el sentido de naturaleza intrínseca en pasajes como "fenómenos saludables, fenómenos no saludables, fenómenos indeterminados". ยสฺเสเต [Pg.338] จตุโร ธมฺมา, สทฺธสฺส ฆรเมสิโน; สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ส เว เปจฺจ น โสจตี’’ติ "Aquel laico devoto que posee estas cuatro cualidades: verdad, sabiduría (dhamma), firmeza y generosidad, no se lamenta tras la muerte". อาทีสุ ปญฺญายํ. En tales casos, se usa en el sentido de sabiduría. ‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน; อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติอาทีสุ En pasajes como: "Ciertamente, el Dhamma y el no-Dhamma no tienen ambos el mismo resultado; el no-Dhamma conduce al infierno, el Dhamma lleva a un buen destino". ปุญฺเญ. ‘‘ปญฺญตฺติธมฺมา, นิรุตฺติธมฺมา, อธิวจนาธมฺมา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘ปาราชิกา ธมฺมา, สงฺฆาทิเสสา ธมฺมา’’ติอาทีสุ อาปตฺติยํ. ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ชานาติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณ’’นฺติอาทีสุ ปริยตฺติยํ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทีสุ นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายํ. ‘‘ชาติธมฺมา ชราธมฺมา มรณธมฺมา’’ติอาทีสุ วิกาเร. ‘‘ฉนฺนํ พุทฺธธมฺมาน’’นฺติอาทีสุ คุเณ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ ปจฺจเย. ‘‘ฐิตาวสา ธาตุ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา’’ติอาทีสุ ปจฺจยุปฺปนฺเน. [Se usa] en el sentido de mérito. En "fenómenos de designación, fenómenos de lenguaje, fenómenos de denominación", se usa en el sentido de designación. En "ofensas pārājika, ofensas saṅghādisesa", se usa en el sentido de ofensa. En "aquí un monje conoce el Dhamma: Sutta, Geyya, Veyyākaraṇa", se usa en el sentido de enseñanza. En "en aquel momento hay fenómenos" y "mora observando los fenómenos en los fenómenos", se usa en el sentido de ausencia de un ser o alma. En "sujetos al nacimiento, sujetos a la vejez, sujetos a la muerte", se usa en el sentido de alteración o naturaleza. En "de las seis cualidades búdicas", se usa en el sentido de cualidad. En "el conocimiento de la causa es la discriminación del Dhamma", se usa en el sentido de condición. En "el elemento permanece, la estabilidad del Dhamma, la ley del Dhamma", se usa en el sentido de lo originado por condiciones. อถ วา ธมฺมสทฺโท ปริยตฺติสจฺจสมาธิปญฺญาปกติปุญฺญาปตฺติเญยฺยาทีสุ พหูสุ อตฺเถสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค. ตถา หิ ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ปริยาปุณาตี’’ติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม ปตฺตธมฺโม’’ติอาทีสุ สจฺเจ. ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ สมาธิมฺหิ. ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวมาทีสุ ปญฺญายํ. ‘‘ชาติธมฺมานํ ภิกฺขเว สตฺตาน’’นฺติ เอวมาทีสุ ปกติยํ. ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริ’’นฺติ เอวมาทีสุ ปุญฺเญ. ‘‘จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมา’’ติอาทีสุ [Pg.339] อาปตฺติยํ. ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติอาทีสุ เญยฺเย. เอวํ ธมฺมสทฺทปฺปวตฺติวิสยา วิวิธา อฏฺฐกถาจริเยหิ ทสฺสิตา, ตตฺถ ตตฺถ ปน อาทิสทฺเทน ยุตฺติวิสยาทโย จ อตฺถา คเหตพฺพา. ตถา หิ ธมฺมสทฺโท – O bien, el uso de la palabra "Dhamma" se observa en numerosos sentidos, tales como enseñanza, verdad, concentración, sabiduría, naturaleza, mérito, ofensa, lo cognoscible, etc. Así, se observa en el sentido de enseñanza en "aquí un monje aprende el Dhamma", etc. En "quien ha visto el Dhamma, quien ha alcanzado el Dhamma", se observa en el sentido de verdad. En "tales eran las cualidades de esos Bienaventurados", se observa en el sentido de concentración. En "verdad, sabiduría (dhamma), firmeza y generosidad", se observa en el sentido de sabiduría. En "monjes, para los seres cuya naturaleza es el nacimiento", se observa en el sentido de naturaleza. En "el Dhamma ciertamente protege a quien vive conforme al Dhamma", se observa en el sentido de mérito. En "las cuatro ofensas pārājika", se observa en el sentido de ofensa. En "fenómenos saludables", se observa en el sentido de lo cognoscible. De este modo, los comentaristas han mostrado los diversos ámbitos de aplicación de la palabra "Dhamma"; allí, mediante el término "etc.", deben entenderse también otros significados como el ámbito de la lógica, etc. Así pues, la palabra "Dhamma"— ‘‘เนส ธมฺโม มหาราช, ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก; อหมฺปิ เตน คจฺฉามิ, เยน คจฺฉสิ ขตฺติยา’’ติ «Esta no es la norma, gran rey, que tú debas ir solo; yo también iré por el mismo camino por donde tú vas, oh noble». อาทีสุ ยุตฺติยํ วตฺตติ. ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ วิสเย. ‘‘สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปตี’’ติ เอตฺถ นิพฺพาเน วตฺตติ. ตตฺร ยา นิสฺสตฺตตา, สา เอว นิชฺชีวตา. โย จ เหตุ, โส เอว ปจฺจโย. En [el sentido de] lógica se aplica en pasajes como «ādīsu...». En el sentido de objeto [mental] en «Dependiendo de la mente y de los objetos (dhammā) surge la conciencia mental». En el sentido de Nibbāna se aplica aquí: «La ley de los buenos (satañca dhammo) no llega a la vejez». Allí, lo que es la ausencia de un ser (nissattatā), eso mismo es la ausencia de un alma (nijjīvatā). Lo que es la causa (hetu), eso mismo es la condición (paccayo). อิจฺเจวํ – De esta manera: ปริยตฺติปจฺจเยสุ, คุเณ นิสฺสตฺตตาย จ; สภาเว เจว ปญฺญายํ, ปุญฺเญ ปญฺญตฺติยมฺปิ จ. [La palabra 'dhamma' se aplica en los sentidos de] el texto de las escrituras (pariyatti) y las condiciones, la virtud (guṇa) y la ausencia de un ser, la naturaleza propia (sabhāva), la sabiduría, el mérito y también la designación. อาปตฺติยํ วิกาเร จ, ปจฺจยุปฺปนฺนเกปิ จ; สจฺจสมาธิปกติ-เญยฺเยสุ ยุตฺติยมฺปิ จ; วิสเย เจว นิพฺพาเน, ธมฺมสทฺโท ปวตฺตติ. En la ofensa y la alteración (vikāra), y en lo que es producido por condiciones; en la verdad, la concentración, el estado natural, lo que debe ser conocido y la lógica; en el objeto sensorial y en el Nibbāna: así se emplea el término 'dhamma'. เกจิ ปน ธมฺมสทฺทสฺส ปวตฺติวิสยานํ ทสธาว ปริจฺเฉทํ วทนฺติ. Sin embargo, algunos dicen que la clasificación de los ámbitos de aplicación de la palabra 'dhamma' es de solo diez tipos. เญยฺยมคฺเค จ นิพฺพาเน, สภาเว อถ ชาติยํ; มเน วิสยปุญฺเญสุ, ภาเว ปาวจเนปิ จ; อิเมสุ ทสสฺวตฺเถสุ, ธมฺมสทฺโท ปวตฺตติ. En lo cognoscible (ñeyya), el camino (magga) y el Nibbāna; en la naturaleza propia, luego en el nacimiento; en la mente, en los objetos sensoriales, en los méritos, en el estado de ser (bhāva) y en la palabra de Buda (pāvacana); en estos diez significados se emplea el término 'dhamma'. ตตฺร อตฺถุทฺธาโรติ สมานสทฺทวจนียานํ อตฺถานํ อุทฺธรณํ อตฺถุทฺธาโร. Allí, 'extracción de significados' (atthuddhāro) es la extracción de los significados que son expresables por el mismo sonido [palabra]. รการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces terminadas en 'r'. ลการนฺตธาตุ Raíz terminada en 'l'. ปาล [Pg.340] รกฺขเณ. ‘‘รกฺขณํ, ตาณํ, โคปนํ, อวนํ, ปาลนํ, รกฺขา, รกฺขณา, คุตฺติ’’ อิจฺเจเต ปริยายา. ปาเลติ, ปาลยติ. ปาลโก, พุทฺธปาโล. อมฺพปาลี คณิกา. สโม ภวตุ ปาลินา. ปาลิโต, ปาลนํ, ปาฬิ. Pāla [en el sentido de] protección. 'Protección (rakkhaṇa), refugio, salvaguarda, preservación, cuidado, amparo, custodia': estos son sus sinónimos. Pāleti, pālayati (protege). Pālako (protector), Buddhapālo. Ambapālī la cortesana. 'Que sea igual al protector' (samo bhavatu pālinā). Pālito (protegido), pālanaṃ (la acción de proteger), pāḷi. เอตฺถ ปาฬีติ อตฺถํ ปาเลตีติ ปาฬิ, ลสฺส ฬตฺตํ. อถ วา อนฺโตทกํ รกฺขณฏฺเฐน มหโต ตฬากสฺส ถิรา มหตีติ ปาฬิ วิยาติ ปาฬิ, ปริยตฺติธมฺโม. อปโร นโย ปกฏฺฐานํ อุกฺกฏฺฐานํ สีลาทิอตฺถานํ โพธนโต สภาวนิรุตฺติภาวโต พุทฺธาทีหิ ภาสิตตฺตา จ ปกฏฺฐานํ วจนปฺปพนฺธานํ อาฬีติ ปาฬิ. Aquí, con respecto a 'pāḷi': protege el significado, por eso es 'pāḷi'; la 'l' se convierte en 'ḷ'. O bien, es como la 'pāḷi' (dique o terraplén) de un gran estanque, que es firme y grande para proteger el agua interior; así es la enseñanza de las escrituras (pariyattidhammo). Otro método: es una 'pāḷi' (línea) de composiciones de palabras excelentes (pakaṭṭhānaṃ), debido a que comunica significados como la virtud (sīla), por ser el lenguaje natural (sabhāvanirutti) y por haber sido hablado por los Budas y otros. ปาฬิสทฺโท ปาฬิธมฺเม, ตฬากปาฬิยมฺปิ จ; ทิสฺสเต ปนฺติยญฺเจว, อิติ เญยฺยํ วิชานตา. El término 'pāḷi' se ve en el texto sagrado (pāḷidhamme), en el terraplén de un estanque, y también en una fila; así debe ser conocido por quien comprende. อยญฺหิ ‘‘ปาฬิยา อตฺถมุปปริกฺขนฺตี’’ติอาทีสุ ปริยตฺติธมฺมสงฺขาเต ปาฬิธมฺเม ทิสฺสติ. ‘‘มหโต ตฬากสฺส ปาฬี’’ติอาทีสุ ตฬากปาฬิยํ. ‘‘ปาฬิยา นิสีทึสู’’ติอาทีสุ ปนฺติยํ, ปฏิปาฏิยา นิสีทึสูติ อตฺโถ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ ธาตุยา กิจฺจํ นตฺถิ. ปาฏิปทิโก หิ ปนฺติวาจโก ปาฬิสทฺโท. En efecto, se ve en el texto sagrado conocido como 'pāḷidhamme' en pasajes como «investigando el significado de la Pāḷi». En el terraplén de un estanque en «el dique (pāḷi) de un gran estanque». En una fila en «se sentaron en una línea (pāḷiyā)», que significa que se sentaron en sucesión. Pero en este último sentido [fila], no hay función de la raíz. Pues la palabra 'pāḷi' que expresa una fila es un sustantivo [nominal]. ติล สิเนหเน. เตเลติ, เตลยติ. เตลํ, ติโล, ติลํ. Tila [en el sentido de] untar o lubricar (sinehane). Teleti, telayati (unta). Telaṃ (aceite), tilo (planta de sésamo), tilaṃ (semilla de sésamo). ตตฺถ ติโลติ ติลคจฺโฉ. ติลนฺติ ตปฺผลํ. ตโต ปน นิกฺขนฺโต สิเนโห เตลํ. โส หิ ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วุจฺจติ. ยทิ เอวํ ‘‘สาสปเตล’’นฺติอาทิวจนํ น ยุชฺเชยฺยาติ? โน น ยุชฺชติ, ‘‘ติลสิเนหเน’’ติ เอวํ วุตฺตาย ติลธาตุยา สามญฺญโต ยสฺส [Pg.341] กสฺสจิ สิเนหสฺส วจนโต. เตน ‘‘สาสปเตลํ, มธุกเตล’’นฺติอาทโย สาสเน ปโยคา ทิสฺสนฺติ. มยํ ปน ติลธาตุวเสน นิปฺผนฺนานํ ติลคจฺฉตปฺผลวาจกานํ ‘‘ติโล, ติล’’นฺติ สทฺทรูปานํ ปกาสนมุเขน ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วทาม, น ปน เตน วจเนน สาสปาทีนํ สิเนหสฺส อเตลตฺตํ วทาม. อถ กิญฺจรหีติ เจ? ตทฺธิตวิธาเน วิญฺญุนํ โกสลฺลตฺถํ ติลสทฺทํ ปฏิจฺจ ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วทาม. สิเนหสงฺขาตสฺส สาสปาทีนํ เตลสฺส วจนํ น ชหาม, ตสฺมา อุทาหรณปฺปกาสเน ‘‘ติโล, ติลํ, เตล’’นฺติ อวตฺวา ‘‘เตลํ, ติโล, ติล’’นฺติ อมฺเหหิ วุตฺตํ. อิทญฺหิ วจนํ เตลสฺส สามญฺญโต สิเนเห ปวตฺตึ ทีเปติ. เตเนว จ สาสเน ‘‘ติลเตลํ, สาสปเตล’’นฺติอาทินา วิเสสวจนมฺปิ ทิสฺสตีติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ. อปิจ เตลสทฺโท เยภุยฺเยน ติลเตเล วตฺตติ, ยถา มิคสทฺโท หริณมิเคติปิ ทฏฺฐพฺพํ. Allí, 'tilo' es la planta de sésamo. 'Tilaṃ' es su fruto. El lubricante que sale de allí es 'telaṃ' (aceite). Pues se dice: «Esto es de los sésamos (tilānaṃ), por lo tanto es aceite (tela)». Si es así, ¿no sería incorrecto decir «aceite de mostaza» (sāsapatela), etc.? No, no es incorrecto, porque la raíz 'tila', expresada como «tila sinehane», se refiere por generalidad a cualquier tipo de lubricante. Por ello, se ven usos en las enseñanzas como «aceite de mostaza», «aceite de Madhuka», etc. Sin embargo, nosotros, mediante la exposición de las formas de las palabras 'tilo' y 'tila' que denotan la planta de sésamo y su fruto, decimos que «esto de los sésamos es aceite». Pero con esa afirmación no decimos que el lubricante de la mostaza, etc., no sea aceite. ¿Entonces por qué se dice así? Decimos «esto de los sésamos es aceite» basándonos en la palabra 'tila' para el conocimiento de los sabios en las reglas de los derivados (taddhita). No abandonamos el uso de la palabra 'aceite' (tela) para el lubricante de la mostaza y otros; por lo tanto, al mostrar los ejemplos, dijimos 'telaṃ, tilo, tilaṃ'. Pues esta expresión aclara la aplicación de 'tela' (aceite) a los lubricantes en general. Por eso mismo, debe entenderse aquí que también se ven términos específicos como 'aceite de sésamo' (tilatela), 'aceite de mostaza', etc. Además, el término 'tela' se aplica mayormente al aceite de sésamo, tal como el término 'miga' (animal) debe verse también aplicado específicamente al ciervo. ชล อปวารเณ. ชาเลติ, ชาลยติ. ชาลํ, ชาลา. ชาลนฺติ มจฺฉชาลํ. ชาลาติ อคฺคิชาลา. Jala [en el sentido de] cubrir u ocultar (apavāraṇe). Jāleti, jālayati. Jālaṃ (red), jālā (llama). Jālaṃ es una red de pesca. Jālā es una llama de fuego. ขล โสเจยฺเย. โสเจยฺยํ สุจิภาโว. ขาเลติ, ขาลยติ. ปกฺขาเลติ, ปกฺขาลยติ. Khala [en el sentido de] limpieza (soceyye). Limpieza (soceyyaṃ) es el estado de pureza. Khāleti, khālayati (lava). Pakkhāleti, pakkhālayati (lava a fondo). ตล ปติฏฺฐายํ. ตาเลติ, ตาลยติ. ตาโล, ตลํ. Tala [en el sentido de] fundamento o apoyo (patiṭṭhāyaṃ). Tāleti, tālayati. Tālo (palmera), talaṃ (superficie). เอตฺถ ตาโลติ ติณราชรุกฺโข. ตลนฺติ ปาณิตลภูมิตลาทิ. ตญฺหิ ตาลยติ ปติฏฺฐาติ เอตฺถ วตฺถุชาตนฺติ ตลํ. Aquí, 'tālo' es el árbol rey de las gramíneas (palmera). 'Talaṃ' es la palma de la mano, la superficie del suelo, etc. En efecto, se llama 'tala' a aquello que sostiene (tālayati), es decir, el lugar donde las cosas se asientan. ตุล อุมฺมาเน. โตเลติ, โตลยติ. Tula [en el sentido de] medir o comparar (ummāne). Toleti, tolayati (pesa, considera). ทุล [Pg.342] อุกฺเขเป. อุกฺเขโป อุทฺธํ ขิปนํ. โทเลติ, โทลยติ. โทลา. Dula [en el sentido de] elevar (ukkhepe). Elevación (ukkhepo) es lanzar hacia arriba. Doleti, dolayati (balancea). Dolā (columpio, litera). เอตฺถ จ โทลิยติ อุกฺขิปิยติ ยตฺถ นิปนฺโน ทารโก, ยถานิปนฺนโก วาติ โทลา. Y aquí, 'dolā' es aquello donde un niño es colocado y elevado [balanceado], tal como está acostado. วุล นิมฺมชฺชเน. โวเลติ, โวยลติ. Vula [en el sentido de] limpiar o frotar (nimmajjane). Voleti, volayati (limpia). มีล นิมีลเน. มีเลติ, มีลยติ. มีลนํ, อุมฺมีลนํ, นิมีลนํ. Mīla [en el sentido de] cerrar los ojos (nimīlane). Mīleti, mīlayati (cierra los ojos). Mīlanaṃ (el acto de cerrar), ummīlanaṃ (abrir), nimīlanaṃ (cerrar). มูล โรหเน. มูเลติ, มูลยติ. มูลํ. เอสา หิ ยทา ปติฏฺฐายํ วตฺตติ, ตทา ภูวาทิคณิกา, ‘‘มูลตี’’ติ จสฺสา รูปํ. Mūla [en el sentido de] crecer (rohane). Mūleti, mūlayati (echa raíces, crece). Mūlaṃ (raíz). Cuando esta [raíz] se usa en el sentido de apoyo o fundamento, entonces pertenece al grupo Bhūvādi, y su forma es 'mūlati'. ตตฺถ มูลนฺติ มูลยติ รูหติ รุกฺขาทิ เอเตนาติ มูลํ. อถ วา มูลยติ ฉินฺโนปิ โกจิ เอเตน อจฺฉินฺเนน ปุนเทว รูหตีติ มูลํ. วุตฺตญฺหิ – Allí, 'mūlaṃ' es aquello por lo cual un árbol u otra planta crece (mūlayati); de ahí, 'mūla' (raíz). O bien, se llama 'mūla' a aquello por lo cual algo, aunque haya sido cortado, crece de nuevo si esto permanece sin cortar. ‘‘ยถาปิ มูเล อนุปทฺทเว ทฬฺเห,ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเทว รูหติ; เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต,นิพฺพตฺตติ ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุน’’นฺติ; Pues se ha dicho: «Así como un árbol, aunque sea cortado, crece de nuevo si su raíz está firme y sin daños; de la misma manera, mientras la tendencia latente de la avidez no sea eliminada, este sufrimiento surge una y otra vez». มูลสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร เหฏฺฐา ภูวาทิคเณ วุตฺโต. La extracción de los significados de la palabra 'mūla' se mencionó anteriormente en el grupo Bhūvādi. กล ปิล เขเป. กาเลติ, กาลยติ. กาโล. ปิเลติ, ปิลยติ. Kala, pila [en el sentido de] arrojar o impulsar (khepe). Kāleti, kālayati. Kālo (tiempo/ocasión). Pileti, pilayati. เอตฺถ กาโลติ สมโยปิ มจฺจุปิ. ตตฺร สมโย เตสํ เตสํ สตฺตานํ อายุํ กาลยติ เขเปติ ทิวเส ทิวเส อปฺปํ อปฺปํ กโรตีติ กาโลติ วุจฺจติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – Aquí, el término 'kāla' (tiempo) se refiere tanto a la ocasión como a la muerte. Respecto a esto, la ocasión impulsa (kālayati) la vida de los diversos seres, la agota, haciéndola disminuir día tras día; por eso se denomina 'kāla'. También se ha dicho lo siguiente: ‘‘กาโล ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา; โย จ กาลฆโส ภูโต, สภูตปจนึปจี’’ติ. «El tiempo consume a los seres, a todos ellos junto con uno mismo; pero aquel que consume al tiempo, ha cocinado al que cocina a todos los seres». มจฺจุ [Pg.343] ปน กาลยติ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ชีวิตํ เขเปติ สมุจฺเฉทวเสน นาเสตีติ กาโลติ วุจฺจติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กาโลติ มจฺจุ. กาลยติ สตฺตานํ ชีวิตํ นาเสตีติ กาโล. กาเลน มจฺจุนา กโต นาสิโตติ กาลกโต’’ติ. ‘‘มรณํ หินฺทํ มจฺจุ มฏฺฏุ จุติ กาโล อนฺตโก นิกฺเขโป’’ติ มรณสฺสาภิธานานิ. Por otro lado, la muerte impulsa la vida de los diversos seres, la agota y la destruye por medio de la cesación; por eso se denomina 'kāla'. Por lo cual dijeron los maestros comentaristas: «'Kāla' es la muerte. Se llama 'kāla' porque impulsa y destruye la vida de los seres. Aquel que ha sido destruido y aniquilado por el tiempo, es decir, por la muerte, es 'kālakato' (el que ha fallecido)». «Maraṇa, hinda, maccu, maṭṭu, cuti, kālo, antako, nikkhepo» son todos términos para referirse a la muerte. สุลฺล สชฺชเน. สุลฺเลติ, สุลฺลยติ. La raíz 'sulla' se usa en el sentido de ornamentar. Sulleti, sullayati. อิล เปรเณ. อิเลติ, อิลยติ. La raíz 'ila' se usa en el sentido de impulsar (movimiento). Ileti, ilayati. วล ภรเณ. วาเลติ, วาลยติ. วาโล. La raíz 'vala' se usa en el sentido de sostener. Vāleti, vālayati. Vālo. ลล อิจฺฉายํ. ลเลติ, ลลยติ. La raíz 'lala' se usa en el sentido de desear. Laleti, lalayati. ทล วิทารเณ. ทาเลติ, ทาลยติ, ปทาเลติ, ปทาลยติ. กุทาโล. La raíz 'dala' se usa en el sentido de dividir (hendir). Dāleti, dālayati, padāleti, padālayati. Kudālo (azada). กล คติสงฺขฺยาเนสุ. กาเลติ, กาลยติ. กาโล, กลา. กลาติ อวยโว. สา หิ กาลยิตพฺพา สงฺขายิตพฺพาติ กลา. La raíz 'kala' se usa en los sentidos de movimiento y enumeración. Kāleti, kālayati. Kālo (tiempo), kalā (parte). 'Kalā' significa una parte o fracción, pues debe ser movida o enumerada. สีล อุปธารเณ. อุปธารณํ ภุโส ธารณํ, ปติฏฺฐาวเสน อาธารภาโว. สีเลติ, สีลยติ. สีลํ, สีลนํ. La raíz 'sīla' se usa en el sentido de sostener (contener). 'Upadhāraṇa' significa sostener firmemente, ser la base en el sentido de soporte. Sīleti, sīlayati. Sīlaṃ (conducta ética), sīlanaṃ. เอตฺถ สีลนฺติ สีเลติ อุปธาเรติ ตํสมงฺคีปุคฺคลํ อปาเยสุ อุปฺปตฺตินิวารณวเสน ภุโส ธาเรตีติ สีลํ. อถ วาสีลิยติ อุปจาริยติ สปฺปุริเสหิ หทยมํสนฺตรํ อุปเนตฺวา ธาริยตีติ สีลํ. สีลนนฺติ ภูวาทิคเณ อวิปฺปกิณฺณตาสงฺขาตํ สมาธานํ วุจฺจติ. ตตฺถ ‘‘สีลตี’’ติ รูปํ, อิธ ปน อาธารภาวสงฺขาตํ อุปธารณํ วุจฺจติ. เอตฺถ จ ‘‘สีเลติ, สีลยตี’’ติ รูปานิ. อฏฺฐกถาสุ หิ ‘‘กุสลานํ ธมฺมานํ [Pg.344] ปติฏฺฐาวเสน อาธารภาโว อุปธารณ’’นฺติ วุตฺโต. Aquí, 'sīla' se llama así porque 'sīleti' (sostiene), es decir, contiene firmemente a la persona que lo posee, evitando su renacimiento en los estados de privación (apāyas). Alternativamente, se denomina 'sīla' porque 'sīliyati' (se practica), es decir, es llevado y mantenido en la profundidad del corazón por los hombres de bien. En el grupo de raíces 'bhūvādi', 'sīlana' se refiere a la compostura entendida como la ausencia de dispersión mental. Allí, la forma es 'sīlati'; sin embargo, aquí se refiere al soporte (upadhāraṇa). En este caso, las formas son 'sīleti, sīlayati'. Pues en los comentarios se describe el soporte (upadhāraṇa) como la función de servir de base para el establecimiento de los estados mentales saludables (kusalā dhammā). เวล กาโลปเทเส. เวเลติ, เวลยติ. เวลา. เกจิ ‘‘เวล อิติ ธาตุสทฺโท น โหตี’’ติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ, โปราเณหิ สทฺทสตฺถวิทูหิ ‘‘เวลยตี’’ติ รูปสฺส ทสฺสิตตฺตา. La raíz 'vela' se usa en el sentido de indicación de tiempo o límite. Veleti, velayati. Velā (límite, orilla o tiempo). Algunos afirman que «la palabra 'vela' no es una raíz», pero esto no debe ser aceptado, pues los antiguos expertos en gramática han mostrado la forma 'velayati'. ปล มูล ลวนปวเนสุ. ลวนํ เฉทนํ, ปวนํ โสธนํ. ปาเลติ, ปาลยติ. ปลํ. ปลํ นาม มานวิเสโส. โลกสฺส วิมตึ ปาเลติ ลุนาติ โสเธติ จาติ ปลํ. มูเลติ, มูลยติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘มูลยติ เกทารํ, มูลยติ ธญฺญ’’นฺติ ปโยคํ วทนฺติ. La raíz 'pala' se usa en los sentidos de raíz, cortar (lavana) y purificar (pavana). 'Lavana' significa segar, 'pavana' significa limpiar. Pāleti, pālayati. Palaṃ. 'Pala' es el nombre de una medida especial. Se llama 'pala' porque protege, corta y purifica la duda del mundo. Respecto a 'mūla' (raíz), sus formas son mūleti, mūlayati. Los gramáticos mencionan usos como: «mūlayati kedāraṃ» (deshierba el campo), «mūlayati dhaññaṃ» (limpia el grano). ถูล ปริพฺรูหเน. ปริพฺรูหนํ วฑฺฒนํ. ถูเลติ, ถูลยติ. ถูโล ปุริโส. ถูลา ชเวน หายนฺติ. La raíz 'thūla' se usa en el sentido de aumentar (engrosar). 'Paribrūhana' significa crecimiento. Thūleti, thūlayati. Thūlo puriso (un hombre robusto). Los robustos disminuyen en velocidad. ปล คติยํ. ปเลติ, ปลยติ. อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ. ปเลติ รสมาทาย. ยถา สุตฺตคุฬํ ยตฺตเกหิ สุตฺเตหิ เวฐิตํ, ตตฺตเกหิ เอว ปลยติ. La raíz 'pala' se usa en el sentido de movimiento. Paleti, palayati. «Desaparece (atthaṃ paleti), no entra en la cuenta». «Huye (paleti) llevándose el sabor». Del mismo modo que una bola de hilo se desenrolla con la misma cantidad de hilo con que fue envuelta, así mismo huye. จิงฺคุล ปริพฺภมเน. จิงฺคุเลติ, จิงฺคุลยติ. จิงฺคุลยิตฺวา. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘ยาวติกา อภิสงฺขารสฺส คติ, ตาวติกํ คนฺตฺวา จิงฺคุลยิตฺวา ภูมิยํ ปปตี’’ติ. ตตฺถ จิงฺคุลยิตฺวาติ ปริพฺภมิตฺวา. La raíz 'ciṅgula' se usa en el sentido de girar. Ciṅguleti, ciṅgulayati. Ciṅgulayitvā. Al respecto, el texto canónico dice: «Hasta donde llega el impulso de la formación (abhisaṅkhāra), habiendo ido hasta allí y tras haber girado, cae al suelo». En ese contexto, 'ciṅgulayitvā' significa habiendo girado sobre sí mismo. ลการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces terminadas en la letra 'la'. วการนฺตธาตุ Raíces terminadas en la letra 'va'. ทิวุ ปริกูชเน. ปริกูชนํ คชฺชนํ. เทเวติ, เทวยติ. เทโว จ ปริเทวิตฺวา. เทโวติ เมโฆ. La raíz 'divu' se usa en el sentido de resonar. 'Parikūjana' significa rugir o tronar. Deveti, devayati. «Y el dios habiendo resonado (paridevitvā)». 'Devo' aquí se refiere a la nube. ทิวุ [Pg.345] อทฺทเน. อทฺทนํ คนฺธปิสนนฺติ วทนฺติ. เทเวติ, เทวยติ. La raíz 'divu' se usa en el sentido de humedecer. Dicen que 'addana' se refiere a la aplicación de perfumes. Deveti, devayati. จิว ภาสายํ. จิเวติ, จิวยติ. La raíz 'civa' se usa en el sentido de hablar. Civeti, civayati. วการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces terminadas en la letra 'va'. สการนฺตธาตุ Raíces terminadas en la letra 'sa'. ปุส โปสเน. โปเสติ, โปสยติ. อิมานิ รูปานิ กิญฺจาปิ ภูวาทิคณิกํ ‘‘โปเสตี’’ติ รูปํ ปฏิจฺจ เหตุกตฺตุรูปานิ วิย ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ ‘‘อญฺเญปิ เทโว โปเสตี’’ติอาทิกสฺส จุราทิคณิกรูปสฺส ทสฺสนโต สุทฺธกตฺตุวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. อุภินฺนํ ปน การิตฏฺฐาเน ‘‘โปสาเปติ, โปสาปยตี’’ติ เหตุกตฺตุรูปานิ อิจฺฉิตพฺพานิ. La raíz 'pusa' se usa en el sentido de nutrir. Poseti, posayati. Aunque estas formas parecen causativas debido a la forma 'poseti' de la clase 'bhūvādi', debe entenderse que se presentan aquí como formas simples de la clase 'curādi', basándose en el uso de expresiones como «el dios también nutre a otros». No obstante, en el sentido causativo para ambas clases, se deben desear las formas 'posāpeti, posāpayati'. เปส ปฏิหรเณ. เปเสติ, เปสยติ. La raíz 'pesa' se usa en el sentido de enviar o traer. Peseti, pesayati. ปิส พลปาณเนสุ. ปิเสติ, ปิสยติ. La raíz 'pisa' se usa en los sentidos de fuerza y trituración. Piseti, pisayati. ปสิ นาสเน. ปํเสติ, ปํสยติ. La raíz 'pasi' se usa en el sentido de destruir. Paṃseti, paṃsayati. ชสิ รกฺขเณ. ชํเสติ, ชํสยติ. La raíz 'jasi' se usa en el sentido de proteger. Jaṃseti, jaṃsayati. สิเลส สิเลสเน. สิเลเสติ, สิเลสยติ. สิเลโส. La raíz 'silesa' se usa en el sentido de adherir (abrazar). Sileseti, silesayati. Sileso (adhesión o conexión). ลูส หึสายํ. ลูเสติ, ลูสยติ. La raíz 'lūsa' se usa en el sentido de dañar (herir). Lūseti, lūsayati. ปุนฺส อภิมทฺทเน. นกาโร นิคฺคหีตตฺถํ. ปุํเสติ, ปุํสยติ. นปุํสโก. ธาตุนการสฺส โลเป ‘‘โปโส’’ อิจฺจปิ รูปํ. Punsa [se utiliza] en el sentido de subyugar. La letra 'n' tiene el propósito de la nasalización (niggahīta). Puṃseti, puṃsayati. Napuṃsako. Al eliminarse la nasal de la raíz, se forma la palabra 'poso'. ตตฺถ น ปุํสโกติ อิตฺถิภาวปุมฺภาวรหิโต ปุคฺคโล. โส หิ ปุริโส วิย สาติสยํ ปจฺจามิตฺเต น ปุํเสติ อภิมทฺทนํ [Pg.346] กาตุํ น สกฺโกตีติ นปุํสโกติ วุจฺจติ. เกจิ ปน ‘‘น ปุมา, น อิตฺถี’’ติ นปุํสโกติ วจนตฺถํ วทนฺติ. ตถา หิ สทฺทสตฺถวิทู ตํ ปุคฺคลํ นปุํสกลิงฺควเสน นปุํสกนฺติ วทนฺติ. En este contexto, 'napuṃsako' se refiere a una persona carente de la condición femenina y masculina. Pues se dice que es 'napuṃsako' porque no puede subyugar (na puṃseti) o vencer a sus adversarios con fuerza superior, a diferencia de un hombre. Otros, sin embargo, explican el significado de la palabra como 'ni hombre ni mujer' (na pumā, na itthī). Así, los expertos en gramática denominan a tal persona como 'napuṃsaka' en razón del género neutro (napuṃsakaliṅga). ธูส กนฺติกรเณ. ธูเสติ, ธูสยติ. Dhūsa [se utiliza] en el sentido de embellecer o dar lustre. Dhūseti, dhūsayati. รุส โรสเน. โรสนํ โกปกรณํ. โรเสติ, โรสยติ. โรโส. โรโสติ โกโธ. Rusa [se utiliza] en el sentido de enojar. El término 'rosana' significa provocar ira. Roseti, rosayati. Roso. 'Roso' significa ira (kodho). พฺยุส อุสฺสคฺเค. พฺโยเสติ, พฺโยสยติ. Byusa [se utiliza] en el sentido de abandonar o emitir. Byoseti, byosayati. ชส หึสายํ. ชาเสติ, ชาสยติ. Jasa [se utiliza] en el sentido de herir o dañar. Jāseti, jāsayati. ทํส ทํสเน. ทํเสติ, ทํสยติ. ทํสโน. ทํสโนติ ทนฺโต. ทํสนฺติ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา เอเตนาติ ทํสโน. Daṃsa [se utiliza] en el sentido de morder. Daṃseti, daṃsayati. Daṃsano. 'Daṃsano' significa diente (danto). Se llama 'daṃsano' a aquello con lo que se muerde el alimento masticable o el alimento blando. ทสิ ทสฺสเน จ. จกาโร ทํสนํ อเปกฺขติ. ทํเสติ, ทํสยติ. วิทํเสติ, วิทํสยติ สูริโย อาโลกํ. Dasi [se utiliza] en el sentido de ver y [morder]. La partícula 'ca' se refiere al acto de morder. Daṃseti, daṃsayati. 'Vidaṃseti, vidaṃsayati sūriyo ālokaṃ' (El sol manifiesta la luz). ตสฺส สนฺตชฺชเน. ตสฺเสติ, ตสฺสยติ ปุริโส โจเร. Tassa [se utiliza] en el sentido de amenazar o atemorizar. 'Tasseti, tassayati puriso core' (El hombre atemoriza a los ladrones). วสฺสุ สตฺติพนฺธเน. สตฺติพนฺธนํ สมตฺถตากรณํ. วสฺเสติ, วสฺสยติ. Vassu [se utiliza] en el sentido de conferir poder. 'Sattibandhana' significa hacer capaz o competente. Vasseti, vassayati. ชส ตาฬเน. ตาฬนํ ปหรณํ. ชาเสติ, ชาสยติ. Jasa [se utiliza] en el sentido de golpear. 'Tāḷana' significa golpear o azotar. Jāseti, jāsayati. ปส พนฺธเน. ปาเสติ, ปาสยติ. ปาโส. ปาสนฺติ พนฺธนฺติ สตฺเต เอเตนาติ ปาโส, สกุณปาสาทิ. Pasa [se utiliza] en el sentido de atar o sujetar. Pāseti, pāsayati. Pāso. Se llama 'pāso' (lazo o trampa) a aquello con lo que se atrapa o ata a los seres, como las trampas para aves, etc. ฆุสิ วิสทฺทเน. วิสทฺทนํ อุคฺโฆสนํ. โฆเสติ, โฆสยติ. โฆโส. Ghusi [se utiliza] en el sentido de proclamar. 'Visaddana' significa anunciar en voz alta. Ghoseti, ghosayati. Ghoso (sonido o grito). ลส สิลฺยโยเค. สิลฺยโยโค ลาสิยํ นาฏกนาฏนํ เรจกทานํ. ลาเสติ, ลาสยติ. ลาเสนฺโต, ลาเสนฺตี[Pg.347]. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘วาเทนฺติยาปิ ลาเสนฺติ, นจฺจนฺติยาปิ ลาเสนฺติ, ลาเสนฺติยาปิ นจฺจนฺตี’’ติ. ตตฺถ ลาเสนฺตีติ ยา อุปฺลวมานา วิย อุฏฺฐหิตฺวา ลาสิยนาฏกํ นาเฏนฺติ, เรจกํ เทนฺติ. Lasa [se utiliza] en el sentido de movimiento rítmico o danza (silyayoge). 'Silyayoga' es la danza (lāsiya), la representación de una obra dramática o el movimiento elegante. Lāseti, lāsayati. Lāsento, lāsentī. Aquí se cita el texto: 'hacen bailar incluso a quien toca música, hacen bailar incluso a quien danza, e incluso quienes hacen bailar danzan'. Allí, 'lāsentī' se refiere a aquellas que, levantándose como si flotaran, representan la danza dramática y realizan movimientos rítmicos. ภูส อลงฺกาเร. ภูเสติ, ภูสยติ. วิภูเสติ, วิภูสยติ. ภูสนํ, วิภูสนํ. Bhūsa [se utiliza] en el sentido de adornar. Bhūseti, bhūsayati. Vibhūseti, vibhūsayati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ (adorno, decoración). วส สิเนหนเฉทาวหรเณสุ. อวหรณํ โจริกาย คหณํ. วาเสติ, วาสยติ. วสา. Vasa [se utiliza] en los sentidos de amar, cortar y sustraer. 'Avaharaṇa' significa tomar mediante el robo. Vāseti, vāsayati. Vasā (grasa o médula). ตาส วารเณ. วารณํ นิวารณํ. ตาเสติ, ตาสยติ. Tāsa [se utiliza] en el sentido de impedir. 'Vāraṇa' significa obstruir o evitar. Tāseti, tāsayati. ธส อุญฺเฉ. ธาเสติ, ธาสยติ. Dhasa [se utiliza] en el sentido de espigar o recolectar granos. Dhāseti, dhāsayati. ภส คหเณ. ภาเสติ, ภาสยติ. Bhasa [se utiliza] en el sentido de asir o tomar. Bhāseti, bhāsayati. ปุส ธารเณ. โปเสติ, โปสยติ, อาภรณํ ธาเรตีติ อตฺโถ. Pusa [se utiliza] en el sentido de portar. Poseti, posayati, con el significado de 'porta un ornamento'. ตุสิ ปิสิ กุสิ ทสิ ภาสายํ. ตุํเสติ, ตุํสยติ. ปึเสติ, ปึสยติ. กุํเสติ, กุํสยติ. ทํเสติ, ทํสยติ. Tusi, pisi, kusi y dasi [se utilizan] en el sentido de hablar o brillar. Tuṃseti, tuṃsayati. Piṃseti, piṃsayati. Kuṃseti, kuṃsayati. Daṃseti, daṃsayati. ขุสิ อกฺโกสเน. ขุํเสติ, ขุํสยติ. ขุํสนา. Khusi [se utiliza] en el sentido de insultar o injuriar. Khuṃseti, khuṃsayati. Khuṃsanā (insulto). คเวส มคฺคเน. คเวเสติ, คเวสยติ. คเวสโก, คเวสิโต, คเวสนา, คเวฏฺฐิ. Gavesa [se utiliza] en el sentido de buscar o investigar. Gaveseti, gavesayati. Gavesako (buscador), gavesito (buscado), gavesanā (búsqueda), gaveṭṭhi (investigación). วาส อุปเสวายํ. วาเสติ, วาสยติ. วาโส, อาวาโส. Vāsa [se utiliza] en el sentido de frecuentar o servir. Vāseti, vāsayati. Vāso (morada), āvāso (residencia). หิสิ หึสายํ. หึเสติ, หึสยติ. Hisi [se utiliza] en el sentido de dañar. Hiṃseti, hiṃsayati. นิวาส อจฺฉาทเน. วตฺถํ นิวาเสติ, นิวาสยติ. ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา. Nivāsa [se utiliza] en el sentido de vestirse o cubrirse. 'Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati' (Se viste con la ropa). 'Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā' (Habiéndose vestido por la mañana). อํส [Pg.348] สงฺฆาเต. อํเสติ, อํสยติ. อํโส, อํสา. Aṃsa [se utiliza] en el sentido de unir o golpear. Aṃseti, aṃsayati. Aṃso, aṃsā. เอตฺถ จ อํโสติ โกฏฺฐาโสปิ ขนฺโธปิ วุจฺจติ. อํสาติ อริสโรโค. En este caso, 'aṃso' se refiere tanto a una porción como al hombro. 'Aṃsā' se refiere a la enfermedad de las hemorroides. มิส สชฺชเน. เมเสติ, เมสยติ. Misa [se utiliza] en el sentido de preparar o adherirse. Meseti, mesayati. รส อสฺสาทเน. รเสติ, รสยติ. รโส. รสิยเต อสฺสาทิยเต ชเนหีติ รโส. Rasa [se utiliza] en el sentido de saborear. Raseti, rasayati. Raso. Se llama 'raso' (sabor) a aquello que es saboreado o disfrutado por la gente. รส สิเนหเน. รเสติ, รสยติ. รโส. Rasa, en el sentido de afecto o lubricación. Raseti, rasayati. Raso (esencia, afecto o sabor). ตตฺถ รเสตีติ สิเนหติ. รโสติ สิเนโห, สิเนหสมฺพนฺโธ สามคฺคิรโสติ วุจฺจติ, ยํ สนฺธาย พฺราหฺมณา ภควนฺตํ ‘‘อรสรูโป สมโณ โคตโม’’ติ อโวจุํ. Allí, ‘raseti’ significa amar. ‘Raso’ es afecto; la conexión de afecto se llama ‘sāmaggiraso’ (la esencia de la armonía), refiriéndose a lo cual los brahmanes dijeron al Bendito: ‘El asceta Gotama carece de sabor (o apego)’. สิย อสพฺพปฺปโยเค. เสเสติ, เสสยติ. เสโส. วิปุพฺโพ อติสเย, วิปุพฺโพ อติสเย, วิปุพฺโพ สิสธาตุ อติสเย วตฺตติ, วิเสเสติ, วิเสสยติ. วิเสโส, วิสิฏฺโฐ, วิเสสนํ. Siya, en el sentido de lo que no se usa totalmente (lo restante). Seseti, sesayati. Seso (resto, remanente). Con el prefijo ‘vi’ indica exceso; la raíz ‘si’ con el prefijo ‘vi’ opera en el sentido de exceso: viseseti, visesayati. Viseso (distinción), visiṭṭho (distinguido), visesanaṃ (distinción o adjetivo). มิสฺส สมฺมิสฺเส. มิสฺเสติ, มิสฺสยติ. สมฺมิสฺเสติ, สมฺมิสฺสยติ. มิสฺโส, มิสฺโส, มิสฺสิโต, สมฺมิสฺสิโต, สมฺมิสฺโส อิจฺจาทีนิ. อลมฺพุสาชาตเก มิสฺสาติ อิตฺถีนํ วตฺตพฺพนามํ, ปุริเสหิ สทฺธึ สมฺมิสฺสนตาย. Missa, en el sentido de mezclar. Misseti, missayati. Sammisseti, sammissayati. Misso, missito, sammissito, sammisso, etc. En el Alambusājātaka, ‘missā’ es un nombre aplicado a las mujeres por su mezcla con los hombres. ชุส ปริตกฺกเน. โชเสติ, โชสยติ. Jusa, en el sentido de reflexión. Joseti, josayati. มส ปหาสเน. มเสติ, มสยติ. Masa, en el sentido de regocijo. Maseti, masayati. มริส ติติกฺขายํ. มริเสติ. มริสยติ. Marisa, en el sentido de paciencia o tolerancia. Mariseti, marisayati. ปิส เปสเน. เปเสติ, เปสยติ. เปสโก, เปสิโต. Pisa, en el sentido de enviar. Peseti, pesayati. Pesako (el que envía), pesito (enviado). ฆุส [Pg.349] สทฺเท. โฆเสติ, โฆสยติ. อุคฺโฆสยุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา. โฆโส. Ghusa, en el sentido de sonido. Ghoseti, ghosayati. ‘Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā’ (proclamaron con alegría en el recinto de la iluminación). Ghoso (sonido). ทิสี อุจฺจารเณ. เทเสติ, เทสยติ. เทสโก, เทเสตา, เทสิโต, เทสนา. Disī, en el sentido de pronunciar o enseñar. Deseti, desayati. Desako (el que enseña), desetā (el maestro), desito (lo enseñado), desanā (enseñanza). วส อจฺฉาทเน. วาเสติ, วาสยติ. นิวาเสติ, นิวาสยติ. วตฺถํ. Vasa, en el sentido de cubrir o vestir. Vāseti, vāsayati. Nivāseti, nivāsayati. Vatthaṃ (vestimenta). สการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en ‘sa’. หการนฺตธาตุ Raíz que termina en ‘ha’. อรห ปูชายํ. อรเหติ, อรหยติ. อรหา, อรหํ. ‘‘อรหา, ขีณาสโว, อเสกฺโข’’ติ อรหโต นามานิ. Araha, en el sentido de adoración o merecimiento. Araheti, arahayati. Arahā, arahaṃ. ‘Arahā, khīṇāsavo, asekkho’ son nombres de un Arahant. สิเนห สิเนหเน. สิเนเหติ, สิเนหยติ. Sineha, en el sentido de afecto o lubricación. Sineheti, sinehayati. วรห หึสายํ. วรเหติ, วรหยติ. วราโห. Varaha, en el sentido de dañar. Varaheti, varahayati. Varāho (jabalí). วราโหติ สูกโรปิ หตฺถีปิ วุจฺจติ. ‘‘เอเณยฺยา จ วราหา จา’’ติ เอตฺถ หิ สูกโร ‘‘วราโห’’ติ วุตฺโต, ‘‘มหาวราหสฺส…เป… นทีสุ ชคฺคโต’’ติ เอตฺถ ปน หตฺถี ‘‘วราโห’’ติ. "Varāha" se refiere tanto a un cerdo como a un elefante. En la frase "antílopes y cerdos" (eṇeyyā ca varāhā ca), "varāha" significa cerdo; sin embargo, en "del gran elefante... que vigila en los ríos" (mahāvarāhassa... nadīsu jaggato), "varāha" se refiere a un elefante. รห จาเค. รเหติ, รหยติ. Raha en [el sentido de] abandonar. Raheti, rahayati. จห ปริกตฺถเน. จเหติ, จหยติ. Caha en [el sentido de] jactarse. Caheti, cahayati. มห ปูชายํ. มเหติ, มหยติ. มหิโต ราชา มหาราชา. วิหารมโห, เจติยมโห. Maha en [el sentido de] honrar. Maheti, mahayati. Un rey que es honrado es un mahārājā. Festival de un monasterio (vihāramaho), festival de una estupa (cetiyamaho). ปิห อิจฺฉายํ. ปิเหติ, ปิหยติ. ปิหา, ปิหาลุ, อปิโห, ปิหนียา วิภูติโย. Piha en [el sentido de] desear. Piheti, pihayati. Deseo (pihā), deseoso (pihālu), sin deseo (apiho), esplendores deseables (pihanīyā vibhūtiyo). กุห [Pg.350] วิมฺหาปเน. กุเหติ, กุหยติ. กุหโก. กุหยติ โลกวิมฺหาปนํ กโรตีติ กุหโก. กุหนา. Kuha en [el sentido de] asombrar [mediante el engaño]. Kuheti, kuhayati. Engañador (kuhako). Se llama engañador (kuhako) a quien asombra [al mundo], es decir, quien realiza actos que asombran al mundo. Engaño (kuhanā). สห ปริสหเน. ปริสหนํ ขนฺติ. สเหติ, สหยติ. สหนํ. ภูวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘สหตี’’ติ รูปํ. Saha en [el sentido de] soportar. Soportar es paciencia (khanti). Saheti, sahayati. El acto de soportar (sahanam). Pero para la clase Bhūvādi, su forma es "sahati". ครห วินินฺทเน. ครเหติ, ครหยติ. ครหา. ภูวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ครหตี’’ติ รูปํ. Garaha en [el sentido de] reprochar. Garaheti, garahayati. Reproche (garahā). Pero para la clase Bhūvādi, su forma es "garahati". หการนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces que terminan en "h". ฬการนฺตธาตุ Ḷ Raíces que terminan en "a". ตฬ ตาฬเน. ตาเฬติ, ตาฬยติ. ปตาเฬติ, ปตาฬยติ. ตาฬํ. ตาฬนฺติ กํสตาฬาทิ. Taḷa en [el sentido de] golpear. Tāḷeti, tāḷayati. Patāḷeti, patāḷayati. El golpe o ritmo (tāḷaṃ). Golpean [objetos] como los platillos de bronce y similares (kaṃsatāḷādi). ตฬ อาฆาเต. ปุพฺเพ วิย รูปานิ. Taḷa en [el sentido de] herir o matar. Las formas son como las anteriores. ขฬ เภเท. ขเฬติ, ขฬยติ. Khaḷa en [el sentido de] dividir o romper. Khaḷeti, khaḷayati. อิฬ ถวเน. อิเฬติ, อิฬยติ. Iḷa en [el sentido de] alabar. Iḷeti, iḷayati. ชุฬ เปรเณ. โชเฬติ, โชฬยติ. juḷa en [el sentido de] impulsar. joḷeti, joḷayati. ปีฬ อวคาหเน. ปีเฬติ, ปีฬยติ. นิปฺปีเฬติ, นิปฺปีฬยติ. ปีฬนโก, ปีฬิโต, ปีฬา, ปีฬนํ, นิปฺปีฬนโก. pīḷa en [el sentido de] oprimir. pīḷeti, pīḷayati. nippīḷeti, nippīḷayati. pīḷanako, pīḷito, pīḷā, pīḷanaṃ, nippīḷanako. ลฬ อุปเสวายํ. ลาเฬติ, ลาฬยติ. อุปลาเฬติ, อุปลาฬยติ. ภูวาทิคณฏฺฐาย ปน วิลาสนตฺเถ วตฺตมานาย เอติสฺสา ‘‘ลฬตี’’ติ รูปํ. laḷa en [el sentido de] complacerse. lāḷeti, lāḷayati. upalāḷeti, upalāḷayati. Sin embargo, para la raíz que pertenece al grupo bhūvādi, cuando está en el sentido de jugar, su forma es “laḷati”. สิฬ เสฬเน. เสเฬติ, เสฬยติ. เสเฬนฺโต. เอตฺถ เสเฬตีติ เสฬิตสทฺทํ กโรติ. siḷa en [el sentido de] emitir un sonido. seḷeti, seḷayati. seḷento. Aquí, “seḷeti” significa que hace el sonido “seḷita”. อวคฺคนฺตธาตุรูปานิ. Formas de las raíces al final de la sección. จุราที [Pg.351] เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ; สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต. Se han visto estas raíces del grupo curādi según mi capacidad; habiendo observado otras también en los sutras, captadlas de acuerdo con su significado apropiado. จุรปมุขคโณ เม สาสนตฺถํ ปวุตฺโต,สุปจุรหิตกาโม ตมฺปิ สิกฺเขยฺย ธีโร; สุปจุรนยปาเฐ สตฺถุโน ตญฺหิ สิกฺขํ,ปิยุสมิว มนุญฺญํ อตฺถสารํ ลเภถ. El grupo encabezado por curādi ha sido expuesto por mí para el propósito de la Enseñanza; el sabio que desea el bienestar de muchos también debería aprenderlo; pues ese aprendizaje del Maestro en la lectura del método curādi es como el néctar agradable, uno obtendría la esencia del significado. อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ Así, para el conocimiento de los sabios en los modos de expresión en el Triple Pitaka junto con sus comentarios de nueve divisiones, โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ en el tratado Saddanīti realizado para el propósito de la pericia, จุราทิคณปริทีปโน อฏฺฐารสโม ปริจฺเฉโท. el decimoctavo capítulo que ilustra el grupo curādi. ๑๙. สพฺพคณวินิจฺฉย 19. Análisis de todos los grupos. อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, สพฺพคณวินิจฺฉยํ; โสตูนํ ปฏุภาวตฺถํ, ปรเม ปิฏกตฺตเย. A partir de aquí declararé el análisis de todos los grupos, para la agudeza de los oyentes en el supremo Triple Pitaka. ปจฺจยาทิวิภาเคหิ, นเยหิ วิวิเธหิ ตํ; สุขคฺคาหาย โสตูนํ, สุณาถ มม ภาสโต. Mediante las divisiones de los sufijos y demás, y a través de diversos métodos, para la fácil comprensión de los oyentes, escuchad mi exposición. ตตฺถ ปฐโม ภูวาทิคโณ, ทุติโย รุธาทิคโณ, ตติโย ทิวาทิคโณ, จตุตฺโถ สฺวาทิคุโณ, ปญฺจโม กิยาทิคโณ, ฉฏฺโฐ คหาทิคโณ, สตฺตโม ตนาทิคโณ, อฏฺฐโม จุราทิคโณ, อิมสฺมึ ภควโต ปาวจเน อฏฺฐวิธา ธาตุคณา ภวนฺติ. เอเตสุ วิกรณปจฺจยวเสน – Allí, el primero es el grupo bhūvādi, el segundo el grupo rudhādi, el tercero el grupo divādi, el cuarto el grupo svādi, el quinto el grupo kiyādi, el sexto el grupo gahādi, el séptimo el grupo tanādi, el octavo el grupo curādi; en esta palabra del Bienaventurado existen ocho tipos de grupos de raíces. En estos, por medio del sufijo de conjugación (vikaraṇa): ภูวาทิโต อกาโร จ, สานุสาโร รุธาทิโต; อกาโร เจวิวณฺโณ จ, เอกาโรการเมว จ. Del grupo bhūvādi surge el sonido “a”, y del grupo rudhādi surge junto con el anusvāra; también el sonido “a”, la vocal “i”, y asimismo la vocal “e” y la vocal “o”. ยปจฺจโย ทิวาทิมฺหา, ณุ ณา อุณา สุวาทิโต; กฺยาทิโต ปน นาเยว, ปฺปณฺหา ปน คหาทิโต. El sufijo “ya” proviene del grupo divādi; “ṇu”, “ṇā” y “uṇā” del grupo suvādi; del grupo kyādi ciertamente “nā”; y del grupo gahādi ciertamente “ppa” y “ṇhā”. โอยิรา [Pg.352] ตุ ตนาทิมฺหา, เณ ณยา จ จุราทิโต; อคฺคหิตคฺคหเณน, ปจฺจยา ทส ปญฺจ จ. “O” e “yira” provienen del grupo tanādi; “ṇe” y “ṇaya” del grupo curādi. Al incluir lo que no ha sido mencionado explícitamente, los sufijos son quince. หิยฺยตฺตนี สตฺตมี จ, วตฺตมานา จ ปญฺจมี; จตสฺเสตา ปวุจฺจนฺติ, สพฺพธาตุกนามิกา. El hiyyattanī (imperfecto), el sattamī (optativo), el vattamānā (presente) y el pañcamī (imperativo); estos cuatro se denominan sabbadhātuka. เอเตสุ วิสเยสฺเวว, อกาโร สุทฺธกตฺตริ; อญฺญตฺร ข ฉ สาทีหิ, สหาปิ จุปลพฺภติ. En estos mismos ámbitos, el sonido “a” es fijo; en otros lugares se encuentra junto con los sufijos kha, cha, sa y otros. ‘‘ภวติ โหติ สมฺโภติ, เชติ ชยติ กียติ; เฑติ ยาติ อิติ เอติ, อวติ โกติ สงฺกติ. “Bhavati”, “hoti”, “sambhoti”, “jeti”, “jayati”, “kīyati”, “ḍeti”, “yāti”, “eti”, “avati”, “koti”, “saṅkati”. ภิกฺขติ ปิวติ ปาติ, วเทติ วทติ’’ อิติ; ภูวาทิธาตุรูปานิ, ภวนฺตีติ ปกาสเย. “Bhikkhati”, “pivati”, “pāti”, “vadeti”, “vadati”; así se declaran las formas de las raíces del grupo bhūvādi. รูปํ ‘‘รุนฺธติ รุนฺธีติ, รุนฺเธติ ปุน รุนฺธิติ; สุมฺโภติ’’จฺจาทีรูปานิ, รุธาทีนฺติ ทีปเย. La forma “rundhati”, “rundhīti”, “rundheti” y de nuevo “rundhiti”, “sumbhoti”; así se ilustran las formas del grupo rudhādi. ‘‘ทิพฺพติ สิพฺพติ เจว, ยุชฺชติ วิชฺชติ ตถา; ฆายติ หายติ’’จฺจาทิ, รูปมาหุ ทิวาทินํ. “Dibbati” y “sibbati”, así como “yujjati” y “vijjati”, “ghāyati”, “hāyati”, etc.; estas se dicen ser las formas del grupo divādi. ‘‘สุโณติ จ สุณาติ จ, วุโณติ จ วุณาติ จ; ปาปุณาติ หิโนตี’’ติ, อาทิรูปํ สุวาทินํ. “Suṇoti” y “suṇāti”, “vuṇoti” y “vuṇāti”, “pāpuṇāti”, “hinoti”; tales son las formas iniciales del grupo suvādi. ‘‘กินาติ จ ชินาติ จ, ธุนาติ จ มุนาติ จ; อสฺนาติ’’จฺจาทิรูปญฺจ, กฺยาทีนนฺติ วิภาวเย. “Kināti” y “jināti”, “dhunāti” y “munāti”, “asnāti”, etc.; que se comprendan como las formas del grupo kyādi. ‘‘เฆปฺปติ ปฏิคฺคณฺหาติ, สณฺหญฺจ สณฺหโกติ จ; กณฺหํ ตณฺหา จ ติณฺหุณฺห’’-มิจฺจาทิ จ คหาทินํ. “Gheppati”, “paṭiggaṇhāti”, “saṇhaṃ” y “saṇhakoti”, “kaṇhaṃ”, “taṇhā”, “tiṇhu”, “uṇha”, etc.; estas pertenecen al grupo gahādi. ‘‘ตโนติ จ กโรติ จ, กยิรติ สโนติ จ; สกฺโกต’ปฺโปติ ปปฺโปติ’’-จฺจาทิรูปํ ตนาทินํ. “Tanoti” y “karoti”, “kayirati” y “sanoti”, “sakkoti”, “appoti”, “pappoti”, etc.; tales son las formas del grupo tanādi. ‘‘โจเรติ โจรยนฺเต จ, จินฺเตติ จินฺตยนฺติ จ; มนฺเตติ’’จฺจาทิกญฺจาปิ, รูปมาหุ จุราทินํ. “Coreti” y “corayante”, “cinteti” y “cintayanti”, “manteti”, etc.; estas se dicen ser las formas del grupo curādi. วิกรณวเสเนวํ, รูปเภโท ปกาสิโต; ธาตูนํ ธาตุเภทาทิ-กุสลสฺส มตานุโค. De esta manera, por medio de los sufijos de conjugación, se ha expuesto la distinción de las formas; siguiendo el pensamiento de quien es experto en la clasificación de las raíces. กิริยาย [Pg.353] ธารณโต, ธาตโว เอกธา มตา; ทฺวิธาปิ จ ปวุจฺจนฺติ, สกมฺมากมฺมโต ปน. Debido a que sostienen la acción, las raíces se consideran de una sola clase; sin embargo, también se dice que son de dos tipos: según sean transitivas o intransitivas. ตตฺถ สกมฺมกา นาม, คมิภกฺขาทยา สิยุํ; ฐาสาทโย อกมฺมา จ, อุปสคฺคํ วินา วเท; Allí, los llamados transitivos serían raíces como 'ir' y 'comer'; y los intransitivos serían raíces como 'permanecer', diciéndolo así sin prefijos. สกมฺมกกมฺมภูโต, ทิวุ อิจฺจาทโย ปุน; คเหตฺวาน ติธา โหนฺติ, เอวญฺจาปิ วิภาวเย. Además, de nuevo, raíces como 'divu' se vuelven de tres tipos al ser tomadas como transitivas o intransitivas; así también debería explicarse. สกมฺมเก ทฺวิธา ภิตฺวา, เอกกมฺมทฺวิกมฺมโต; อกมฺมเกหิ สทฺธึ เต, ติวิธาปิ ภวนฺติ หิ. Habiendo dividido los transitivos en dos, según tengan un objeto o dos objetos; junto con los intransitivos, estos se vuelven de tres tipos. อกมฺมกา รุตาเยว, เอกกมฺมา คมาทโย; โหนฺติ ทฺวิกมฺมกา นาม, ทุหิกรวหาทโย. Solo raíces como 'ruta' son intransitivas, raíces como 'gama' son de un solo objeto, y las llamadas de dos objetos son raíces como 'duhi', 'kara' y 'vaha'. สกมฺมากมฺมกตฺตมฺหิ, ธาตูนมุปสคฺคโต; นิยโม นตฺถิ โส ตสฺมา, น มยา เอตฺถ วุจฺจติ. No existe una regla fija respecto a la transitividad o intransitividad de las raíces debida a los prefijos; por lo tanto, no lo menciono aquí. เอกฏฺฐานา คมิจฺจาที, ทฺวิฏฺฐานา ภูปจาทโย; ติฏฺฐานา สฺวาทโย เอวํ, ฐานโตปิ ติธา มตา. Raíces como 'gama' tienen un lugar, raíces como 'bhū' y 'paca' tienen dos lugares, y raíces como 'su' tienen tres lugares; así se consideran de tres tipos también según su lugar. คุปาทโย นิโยเคน, อาขฺยาตตฺเต สวุทฺธิกา; วจ ตุราทโย น หิ, วุทฺธิกา การิตํ วินา; Raíces como 'gupa' por regla tienen vṛddhi en su forma verbal; pero raíces como 'vaca' y 'tura' no tienen vṛddhi sin el causativo. ขิ ชิ อิจฺจาทโย ธาตู, สวุทฺธาวุทฺธิกา มตา; อิติ วุทฺธิวเสนาปิ, ติวิโธ ธาตุสงฺคโห. Raíces como 'khi' y 'ji' se consideran tanto con vṛddhi como sin vṛddhi; así, también según la vṛddhi, el compendio de raíces es de tres tipos. อลุตฺตวิกรณา จ, ลุตฺตวิกรณา ตถา; ลุตฺตาลุตฺตวิกรณา, เอวมฺปิ ติวิธา สิยุํ. Aquellos con el signo conjugal no elidido, aquellos con el signo conjugal elidido, y aquellos con el signo conjugal elidido y no elidido; así también serían de tres tipos. ตตฺราลุตฺตวิกรณา, คมิ รุธิ ทิวาทโย; ปา ภาทโย ชินิจฺจาที, กมโต อิตเร สิยุํ. Allí, los de signo conjugal no elidido son raíces como 'gami', 'rudhi' y 'divu'; raíces como 'pā', 'bhā' y 'ji' son los otros respectivamente. สุทฺธสฺสรา เอกสฺสรา, ตถาเนกสฺสราติ จ; ติธา ภวนฺติ ยุยาตา-ปาภาลาที กราทโย. Son de tres tipos: de vocales puras, monosilábicos y polisilábicos; como 'yu', 'yā', 'tā', 'pā', 'bhā', 'lā', etc., y raíces como 'kara', etc. จตุธาทินโย จาปิ, ลพฺภมานวเสน จ; คเหตพฺโพ นยญฺญูหิ, ยถาวุตฺตานุสารโต. El método cuádruple y otros, según se encuentren, también deben ser tomados por los expertos en el método siguiendo lo que se ha dicho. ปุน [Pg.354] สุทฺธสฺสรา ธาตู, เอกสฺสรา จ สตฺตธา; อาอิวณฺณอุวณฺณนฺต-เอโอนฺตวสา มตา. De nuevo, las raíces de vocales puras y las monosilábicas se consideran de siete tipos basándose en si terminan en ā, i, ī, u, ū, e, o. อวณฺณิวณฺณุวณฺณนฺเต-การนฺตานํ วเสน เว; อเนกสฺสรธาตู จ, สตฺตธาว ปกิตฺติตา. Las raíces polisilábicas también son proclamadas de siete tipos según si terminan en a/ā, i/ī, u/ū, o e. เอวํ ปนฺนรสธาปิ, ธาตูนมิธ สงฺคโห; ตปฺปเภทํ ปกาเสยฺยุํ, อิอุอิจฺจาทินา วิทู. Así, el compendio de raíces aquí es de quince tipos; los sabios deberían explicar su división mediante raíces como 'i', 'u', etc. ตตฺร ‘‘อิคติยํ, อิ อชฺฌยเน, อุ สทฺเท’’ อิจฺเจเต สุทฺธสฺสรา ธาตโว. ยา รา ลา อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อาการนฺตา. ขิชินิอิจฺจาทโย เอกสฺสรา อิการนฺตา. ปีอิจฺจาทโย เอกสฺสรา อีการนฺตา. ขุ ทุ กุ อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อุการนฺตา, ภู หู อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อูการนฺตา. เข เช เส อิจฺจาทโย เอกสฺสรา เอการนฺตา. โส อิจฺจาทโย เอกสฺสรา โอการนฺตา. Allí, las raíces de vocales puras son: "i en el sentido de movimiento, i en el sentido de estudio, u en el sentido de sonido". Raíces monosilábicas que terminan en ā son yā, rā, lā, etc. Raíces monosilábicas que terminan en i son khi, ji, ni, etc. Raíces monosilábicas que terminan en ī son pī, etc. Raíces monosilábicas que terminan en u son khu, du, ku, etc. Raíces monosilábicas que terminan en ū son bhū, hū, etc. Raíces monosilábicas que terminan en e son khe, je, se, etc. Raíces monosilábicas que terminan en o son so, etc. กร ปจ สงฺคาม อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อการนฺตา, โอมาอิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อาการนฺตา, สกิ อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อิการนฺตา. จกฺขี อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อีการนฺตา. อนฺธุอิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อุการนฺตา. กกฺขู อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อูการนฺตา. คิเล มิเล อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา เอการนฺตาติ เอวํ ปนฺนรสวิเธน ธาตุสงฺคโห. Raíces polisilábicas que terminan en a son kara, paca, saṅgāma, etc. Raíces polisilábicas que terminan en ā son omā, etc. Raíces polisilábicas que terminan en i son saki, etc. Raíces polisilábicas que terminan en ī son cakkhī, etc. Raíces polisilábicas que terminan en u son andhu, etc. Raíces polisilábicas que terminan en ū son kakkhū, etc. Raíces polisilábicas que terminan en e son gile, mile, etc. Así es el compendio de raíces de quince tipos. อถ เตตฺตึสวิเธนปิ ธาตุสงฺคโห ภวติ. กถํ? Ahora, el compendio de raíces también es de treinta y tres tipos. ¿Cómo? ธาตู สุทฺธสฺสรา เจว, ปุน เจกสฺสราปิ จ; กการนฺตา ขการนฺตา, คนฺตา ฆนฺตา จ ธาตโว. Raíces de vocales puras, y de nuevo las monosilábicas, raíces que terminan en k, raíces que terminan en kh, las que terminan en g y las que terminan en gh. จการนฺตา ฉการนฺตา, ชนฺตา ฌนฺตา จ ญนฺตกา; ฏการนฺตา ฐการนฺตา, ฑนฺตา ฒนฺตา จ ณนฺตกา. Las que terminan en c, las que terminan en ch, las que terminan en j, las que terminan en jh y las que terminan en ñ; las que terminan en ṭ, las que terminan en ṭh, las que terminan en ḍ, las que terminan en ḍh y las que terminan en ṇ. ตนฺตา เจว ตถา ถนฺตา, ทนฺตา ธนฺตา จ นนฺตกา; ปนฺตา ผนฺตา พการนฺตา, ภนฺตา มนฺตา จ ยนฺตกา. Las que terminan en t y así las que terminan en th, las que terminan en d, las que terminan en dh y las que terminan en n; las que terminan en p, las que terminan en ph, las que terminan en b, las que terminan en bh, las que terminan en m y las que terminan en y. รนฺตา [Pg.355] ลนฺตา วการนฺตา, สนฺตา หนฺตา จ ฬนฺตกา; อิติ เตตฺตึสธา เญยฺโย, ธาตูนมิธ สงฺคโห. Las que terminan en r, las que terminan en l, las que terminan en v, las que terminan en s, las que terminan en h y las que terminan en ḷ. Así se debe conocer el compendio de raíces aquí como de treinta y tres tipos. มเต สตฺถุสฺส ฒณฬา, ปทาทิมฺหิ น ทิสฺสเร; เตเนกสฺสรธาตูสุ, ฒณฬา น กถียเร. Según la opinión del Maestro, las letras ḍh, ṇ y ḷ no aparecen al principio de una palabra; por eso, entre las raíces monosilábicas, no se mencionan ḍh, ṇ y ḷ. อิการนฺตติการนฺต-วเสน ตุ ยถารหํ; นามํ สมฺโภติ ธาตูนํ, อิติปฺปจฺจยโยคโต. El nombre de las raíces surge según corresponda, mediante el agregado del sufijo 'iti', basándose en si terminan en i o en ti. ปจิภิกฺขิฉิทิขาทิ, กโรติ ภวติ คมิ; คติคจฺฉติโหตีติ, อาทิโวหารมุทฺธเร. Se deberían emplear expresiones como paci, bhikkhi, chidi, khādi, karoti, bhavati, gami, gati, gacchati, hoti, etc. เอวํ เตตฺตึสเภเทหิ คหิเตสุ นิขิเลสุ ธาตูสุ – Así, habiendo tomado todas las raíces con sus treinta y tres divisiones: สหหึสอีหวสา, สีหสทฺทคตึ วเท; สหนโต หนนโต, สีโหติ หิ ครู วทุํ. Se debería decir que la palabra 'sīha' (león) proviene de las raíces 'saha' (soportar), 'hiṃsa' (herir) e 'īha' (esforzarse); pues los maestros dijeron que 'sīho' proviene de soportar y de matar. ตถา หิ สีโห วาตาตปาทิปริสฺสยมฺปิ สหติ, ‘‘กึ เม พหูหิ ฆาฏิเตหี’’ติ อตฺตโน โคจรตฺถาย ขุทฺทเก ปาเณ อคณฺหนฺโต, ‘‘มาหํ ขุทฺทเก ปาเณ วิสมคเต สงฺฆาตํ อาปาเทสี’’ติ อนุทฺทยวเสน สหิตพฺเพ ขุทฺทกสตฺเตปิ สหติ. หึสิตพฺเพ ปน กายูปปนฺเน สูกรมหึสาทโย สตฺเต หึสติ, ตสฺมาปิ ‘‘สีโห’’ติ วุจฺจติ. ยถา ปน กนฺตนฏฺเฐน อาทิอนฺตวิปลฺลาสโต ตกฺกํ วุจฺจติ, เอวํ หึสนฏฺเฐนปิ สีโหติ เวทิตพฺโพ. อถ วา สพฺพิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริยตฺตา สุฏฺฐุ อีหตีติ สีโห. วุตฺตญฺหิ – Pues así es, el león soporta incluso el peligro del viento y el calor, etc. Pensando: "¿Qué gano yo con matar a muchos?", no atrapa animales pequeños para su alimento. Por compasión, pensando: "Que no cause yo la destrucción de seres pequeños que se han cruzado en mi camino", soporta incluso a los seres pequeños que deben ser tolerados. Pero a seres como cerdos y búfalos que se presentan ante él y que deben ser heridos, los mata; por eso también se le llama "sīha". Así como por el sentido de cortar se llama "takka" (suero de leche) debido a la inversión de las partes de la palabra, así también debe entenderse "sīha" por el sentido de herir (hiṃsa). O bien, debido a su firme energía en todas las posturas, se esfuerza (īhati) bien, por lo tanto es "sīha". Pues se ha dicho: ‘‘ยถา สีโห มิคราชา, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม; อลีนวีริโย โหติ, ปคฺคหิตมโน สทา’’ติ. "Como el león, el rey de las bestias, al sentarse, estar de pie o caminar, tiene una energía incansable y su mente siempre está firme". อปโร นโย – Otro método: สหนา จ หึสนา จ, ตถา สีฆชวตฺตโต; สีโห อิจฺจปิ ภาเสยฺย, สกฺยสีหสฺส สาสเน. Debido a soportar y herir, y también por su rápida velocidad, se dice 'león' (sīha) en la enseñanza del León de los Sakyas. วุตฺตญฺหิ [Pg.356] สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘สหรา จ หนนา จ สีฆชวตฺตา จ สีโห’’ติ. Pues se dice en el comentario del Suttanipāta: 'Por soportar (sahara), matar (hanana) y ser de rápida velocidad, es un león (sīha)'. อิทานิ ตทตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต, สีหสทฺโท ‘‘สีโห ภิกฺขเว มิคราชา’’ติอาทีสุ มิคราเช อาคโต. ‘‘อถ โข สีโห เสนาปติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมี’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘สีโหติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติอาทีสุ ตถาคเต. ตตฺถ ตถาคเต สทิสกปฺปนาย อาคโต. Ahora se expone la extracción de su significado: la palabra 'león' (sīha) aparece como el rey de las bestias en pasajes como 'Monjes, el león es el rey de las bestias'. En designaciones como 'Entonces el general Sīha se acercó a donde estaba el Bendito'. En el Tathāgata en pasajes como 'Monjes, "león" es un epíteto para el Tathāgata, el Arahant, el Perfectamente Iluminado'. Allí, se refiere al Tathāgata mediante una comparación de similitud. เอตฺเถตํ วุจฺจติ – Sobre esto se dice: สีเห ปญฺญตฺติยญฺจาปิ, พุทฺเธ อปฺปฏิปุคฺคเล; อิเมสุ ตีสุ อตฺเถสุ, สีหสทฺโท ปวตฺตติ. En el león [animal], en la designación [nombre propio] y en el Buddha, la persona sin igual; en estos tres sentidos se emplea la palabra 'león'. รูปิรุปฺปติธาตูหิ, รูปสทฺทคตึ วเท; ‘‘รูปยติ รุปฺปตี’’ติ, วตฺวา นิพฺพจนทฺวยํ. A partir de las raíces rūp e rupp, se debe explicar la procedencia de la palabra 'forma' (rūpa); habiendo expresado la doble definición: 'manifiesta' (rūpayati) y 'es afectado' (ruppati). วุตฺตญฺเหตํ ครูหิ ‘‘รูปยตีติ รูปํ, วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถ’’ติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘รูปนฺติ เกนฏฺเฐน รูปํ? รุปฺปนฏฺเฐนา’’ติ. ภควตา ปเนตํ วุตฺตํ ‘‘กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ วเทถ, รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ, สีเตนปิ รุปฺปตี’’ติ วิตฺถาโร. อตฺถุทฺธาโร ปนสฺส เหฏฺฐา วุตฺโตว. Pues esto ha sido dicho por los maestros: '"Rūpa" es lo que manifiesta (rūpayati); el significado es que, al experimentar una alteración de color, revela el estado interno'. También se ha dicho: '¿En qué sentido es "rūpa" (forma)? En el sentido de ser afectado (ruppana)'. Además, esto fue dicho por el Bendito: 'Monjes, ¿por qué lo llaman "rūpa"? Se llama "rūpa", monjes, porque es afectado (ruppati). ¿Por qué es afectado? Es afectado por el frío...', etc. Su exposición del significado ya ha sido mencionada anteriormente. ปสวเตมนตฺเถน, ธาตุนา อุทินา ปน; สมุทฺทสทฺทนิปฺผตฺตึ, วเทยฺย มติมา นโร. El hombre sabio debe explicar la formación de la palabra 'océano' (samudda) a partir de la raíz que significa producir (su) y del término para el agua (uda). เอตฺถ [Pg.357] หิ สมุทฺโทติ อฏฺฐหิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา สมุทฺทติ อตฺตสนฺนิสฺสิตานํ มจฺฉมกราทีนํ ปีติโสมนสฺสํ ปสวติ ชเนตีติ สมุทฺโท. อยมสฺมากํ ขนฺติ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, กิเลทนฏฺเฐน เตนมนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ วทนฺติ. มิลินฺทปญฺเห ปน อายสฺมา นาคเสโน ‘‘ภนฺเต นาคเสน สมุทฺโท สมุทฺโทติ วุจฺจติ, เกน การเณน อาปํ อุทกํ สมุทฺโทติ วุจฺจตี’’ติ มิลินฺเทน รญฺญา ปุฏฺโฐ อาห ‘‘ยตฺตกํ มหาราช อุทกํ, ตตฺตกํ โลณํ, ยตฺตกํ โลณํ, ตตฺตกํ อุทกํ, อุทกสมตฺตา สมุทฺโทติ วุจฺจตี’’ติ. ตทา รญฺญา มิลินฺเทน ‘‘กลฺโลสิ ภนฺเต นาคเสนา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ สมํ อุทเกน โลณํ เอตฺถาติ สมุทฺโทติ นิพฺพจนํ เวทิตพฺพํ ‘‘นีโลท’’นฺติอาทีสุ วิย. ตตฺถ ภทนฺตนาคเสนมตญฺจ อมฺหากํ มตญฺจ ปกติสมุทฺทํ สนฺธาย วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌติ, อฏฺฐกถาจริยานํ มตมฺปิ ‘‘ตณฺหาสมุทฺโท’’ติ จ ‘‘สมุทฺโทเปโส’’ติ จ อาคตานิ สมุทฺทสริกฺขกานิ จ ตณฺหาจกฺขุโสตาทีนิ สนฺธาย วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพํ. Aquí, 'samudda' (océano) es tal porque, al estar dotado de las ocho cualidades maravillosas y asombrosas, produce (pasavati) o genera alegría y regocijo en los peces, cocodrilos y otros seres que dependen de él; por eso es 'samudda'. Esta es nuestra opinión. Sin embargo, los maestros de los comentarios dicen: 'Es "samudda" en el sentido de recolectar (samuddana), lo cual se dice en el sentido de humedecer o de recolectar mediante la raíz man'. Pero en el Milindapañha, el venerable Nāgasena, al ser consultado por el rey Milinda: 'Venerable Nāgasena, se dice "océano, océano" (samudda); ¿por qué razón el agua se llama "samudda"?', respondió: 'Majestad, cuanta agua hay, tanta sal hay; cuanta sal hay, tanta agua hay. Debido a la igualdad (samatta) con el agua, se llama "samudda"'. Entonces el rey Milinda dijo: 'Es correcto, venerable Nāgasena'. Aquí, la etimología debe entenderse como "lo que tiene sal igual (sama) al agua (uda)", como en palabras como "nīloda" (agua azul). En este punto, la opinión del venerable Nāgasena y la nuestra no entran en conflicto, ya que se refieren al océano natural. También la opinión de los maestros de los comentarios no entra en conflicto, pues debe verse que se refieren a aquello que es similar al océano, como el "océano de la avidez" (taṇhāsamuddo), o a los sentidos como el ojo y el oído, que se comparan con el océano. ขาทธาตุวสา จาปิ, ขนุธาตุวเสน วา; ขนิโต วาปิ ธาตุมฺหา, ธาโต ขํปุพฺพโตปิ วา; ขนฺธสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทกฺขนฺธวิทู วเท. El conocedor de los agregados de palabras debe explicar la formación de la palabra 'agregado' (khandha) por medio de la raíz khād (comer/consumir), o por medio de la raíz khan (cavar), o de la raíz khani (excavar), o de la raíz con el prefijo khaṃ. ตตฺถ ‘‘สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาปิ ทุกฺขา’’ติ วจนโต สยมฺปิ ทุกฺขธมฺโมเยว สมาโน ชาติชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทีหิ อเนเกหิ ทุกฺเขหิ ขชฺชติ ขาทิยตีติ ขนฺโธ, เตเหว ทุกฺเขหิ ขญฺญติ อวทาริยตีติปิ ขนฺโธ, ขนิยติ ปริขญฺญตีติปิ ขนฺโธ, อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา ตุจฺฉตฺตา ขํ สุญฺญาการํ ธาเรตีติปิ ขนฺโธ, รูปกฺขนฺธาทิ. อตฺถุทฺธารโต ปน – En ese contexto, debido al pasaje 'en breve, los cinco agregados del apego son sufrimiento', siendo él mismo un fenómeno de sufrimiento, es 'khandha' porque es devorado o consumido (khajjati) por múltiples sufrimientos como el nacimiento, la vejez, la enfermedad y la muerte. También es 'khandha' porque es excavado o socavado (khaññati) por esos mismos sufrimientos. También es 'khandha' porque es cavado (khaniyati). O es 'khandha' porque mantiene (dhāreti) una apariencia de vacío (khaṃ), por estar vacío de un yo o de lo que pertenece a un yo, como el agregado de la forma, etc. Pero según la extracción de su significado: ขนฺธสทฺโท [Pg.358] ราสิคุณ-ปณฺณตฺตีสุ จ รูฬฺหิยํ; โกฏฺฐาเส เจว อํเส จ, วตฺตตีติ วิภาวเย. Se debe discernir que la palabra 'khandha' se emplea en los sentidos de montón (rāsi), cualidad (guṇa), designación (paññatti), uso convencional (rūḷhi), sección (koṭṭhāsa) y hombro o parte (aṃsa). วุตฺตญฺเหตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ วิภงฺคฏฺฐกถายํ – ขนฺธสทฺโท สมฺพหุเลสุ ฐาเนสุ นิปตติ ราสิมฺหิ คุเณ ปณฺณตฺติยํ รูฬฺหิยนฺติ. ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว มหาสมุทฺเท น สุกรํ อุทกสฺส ปมาณํ คเหตุํ ‘‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานี’ติ วา, อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาอุทกกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ หิ ราสิโต ขนฺโธ นาม. น หิ ปริตฺตกํ อุทกํ อุทกกฺขนฺโธติ วุจฺจติ, พหุกเมว วุจฺจติ, ตถา น ปริตฺตกํ รโช รชกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกา คาโว ควกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกํ พลํ พลกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกํ ปุญฺญํ ปุญฺญกฺขนฺโธติ วุจฺจติ. พหุกเมว หิ รโช รชกฺขนฺโธ, พหุกา จ ควาทโย ควกฺขนฺโธ, พลกฺขนฺโธ, ปุญฺญกฺขนฺโธติ วุจฺจนฺติ. ‘‘สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ ปน คุณโต ขนฺโธ นาม. ‘‘อทฺทสา ขา ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติ เอตฺถ ปณฺณตฺติโต ขนฺโธ นาม. ‘‘ยํ จิตฺตํ มโน มานสํ…เป… วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ รูฬฺหีโต ขนฺโธ นาม. สฺวายมิธ ราสิโต อธิปฺเปโต. อยญฺหิ ขนฺธฏฺโฐ นาม ปิณฺฑฏฺโฐ ปูคฏฺโฐ ฆฏฏฺโฐ ราสฏฺโฐ, ตสฺมา ราสิลกฺขณา ขนฺธาติ เวทิตพฺพา. โกฏฺฐาสฏฺฐาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. โลกสฺมิญฺหิ อิณํ คเหตฺวา โจทิยมานา ‘‘ทฺวีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสาม, ตีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสามา’’ติ [Pg.359] วทนฺติ. อิติ โกฏฺฐาสลกฺขณา ขนฺธาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เอวเมตฺถ ‘‘รูปกฺขนฺโธติ รูปราสิ รูปโกฏฺฐาโส, เวทนากฺขนฺโธติ เวทนาราสิ เวทนาโกฏฺฐาโส’’ติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ขนฺเธ ภารํ. ขนฺธโต โอตาเรติ, มหาหนุสภกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ ปน อํโส ‘‘ขนฺโธ’’ติ วุจฺจติ. Pues esto se ha dicho en la Sammohavinodanī, el comentario del Vibhaṅga: 'La palabra "khandha" aparece en numerosos lugares en los sentidos de montón, cualidad, designación y uso convencional'. En pasajes como: 'Monjes, así como en el gran océano no es fácil tomar la medida del agua diciendo "tantas medidas de agua"... sino que simplemente se designa como una "gran masa de agua" (mahāudakakkhandha) incalculable e inmensurable', se llama 'khandha' en el sentido de montón (rāsi). Pues no se llama 'udakakkhandha' a una pequeña cantidad de agua, sino solo a una gran cantidad; del mismo modo, no se llama 'rajakkhandha' a un poco de polvo, ni 'gavakkhandha' a unos pocos bueyes, ni 'balakkhandha' a un pequeño ejército, ni 'puññakkhandha' a un poco de mérito. Solo a una gran cantidad de polvo se le llama 'rajakkhandha', y a muchos bueyes, etc., se les llama 'gavakkhandha', 'balakkhandha' y 'puññakkhandha'. Pero en términos como 'sīlakkhandha' y 'samādhikkhandha', se llama 'khandha' por su cualidad (guṇa). En 'El Bendito vio un gran tronco de árbol (dārukkhandha) que era arrastrado por la corriente del río Ganges', se llama 'khandha' por designación (paññatti). En 'Cualquier mente, pensamiento, intelecto... agregado de la conciencia (viññāṇakkhandha)', se llama 'khandha' por uso convencional (rūḷhi). Aquí, en este contexto, se entiende en el sentido de montón (rāsi). Este sentido de 'khandha' es el sentido de masa, sentido de grupo, sentido de acumulación, sentido de montón; por lo tanto, se debe entender que los agregados tienen la característica de un montón. También es apropiado decir que tienen el sentido de sección (koṭṭhāsa). En el mundo, cuando las personas son requeridas tras haber tomado un préstamo, dicen: 'Pagaremos en dos partes (khandha), pagaremos en tres partes'. Así, se debe decir que los agregados también tienen la característica de sección. De este modo, el significado debe entenderse bajo este método: '"rūpakkhandha" es un montón de forma, una sección de forma; "vedanākkhandha" es un montón de sensación, una sección de sensación'. Sin embargo, en pasajes como 'La carga sobre el hombro (khandha)', 'Lo baja del hombro', 'El hombro (khandha) de un gran buey', el hombro (aṃsa) se llama 'khandha'. อาปุพฺพยตโต จาปิ, อายูปปทโต ปุน; ตนุโต ตนิโต วาปิ, อายตนรโว คโต. El sonido 'āyatana' procede del prefijo 'ā' seguido de la raíz 'yat', o de la palabra 'āyu' junto con la raíz 'pad', o de las raíces 'tan' o 'tani'. วุตฺตมฺปิ เจตํ – อายตนโต, อายานํ วา ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนนฺติ เวทิตพฺพํ. จกฺขุ รูปาทีสุ หิ ตํตํทฺวารารมฺมณา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เสน เสน อนุภวนาทิกิจฺเจน อายตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺตีติ วา วุตฺตํ โหติ. เต จ ปน อายภูเต ธมฺเม เอตานิ ตนนฺติ วิตฺถาเรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทญฺจ อนมตคฺเค สํสาเร ปวตฺตํ อตีว อายตํ สํสารทุกฺขํ ยาว น นิวตฺตติ, ตาว นยนฺติ, ปวตฺตยนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิติ สพฺเพปิเม ธมฺมา อายตนโต, อายานํ วา ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนนฺติ วุจฺจนฺติ. También se ha dicho esto: debe entenderse como «base» (āyatana) por ser un esfuerzo (āyatanato), por la extensión de lo que llega (āyānaṃ tananato), o por la conducción de lo que es prolongado (āyatassa nayanato). Pues se dice que los estados mentales y factores mentales, que tienen como objetos a través de sus respectivas puertas al ojo, las formas, etc., se esfuerzan (āyatanti), es decir, surgen, se aplican o se empeñan en sus respectivas funciones de experimentar, etc. Además, se dice que ellos extienden (tananti) esos estados que han llegado (āyabhūte dhamme). Y se dice que conducen o hacen proseguir (nayanti, pavattayanti) este sufrimiento del samsara que es extremadamente prolongado (āyata) y que persiste en este ciclo de nacimientos sin comienzo, mientras no cese. Así, todos estos estados se llaman «bases» (āyatana) por ser un esfuerzo, por la extensión de lo que llega, o por la conducción de lo que es prolongado. อปิจ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน สญฺชาติเทสฏฺเฐน การณฏฺเฐน อายตนํ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘โลเก อิสฺสรายตนํ วาสุเทวายตน’’นฺติอาทีสุ นิวาสฏฺฐานํ อายตนนฺติ วุจฺจติ. ‘‘สุวณฺณายตนํ รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากโร, สาสเน ปน ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติอาทีสุ สโมสรณฏฺฐานํ[Pg.360]. ‘‘ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตน’’นฺติอาทีสุ สญฺชาติเทโส. ‘‘ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน’’ติอาทีสุ การณํ. Además, «base» (āyatana) debe entenderse en el sentido de morada, de mina, de lugar de reunión, de lugar de origen y de causa. En efecto, en expresiones como «la morada del señor (issarāyatana)» o «la morada de Vāsudeva (vāsudevāyatana)» en el mundo, el lugar de residencia se denomina «base». En expresiones como «la mina de oro (suvaṇṇāyatana)» o «la mina de plata (rajatāyatana)», significa mina. En la Enseñanza, en pasajes como «en una base agradable (manorame āyatane), las aves se congregan», significa lugar de reunión. En expresiones como «el sur es la base de las vacas (gunnaṃ āyatana)», significa lugar de origen. En pasajes como «allí mismo alcanza la capacidad de ser testigo, siempre que exista la base (sati satiāyatane)», significa causa. จกฺขุอาทีสุ จาปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา นิวสนฺติ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ จกฺขาทโย จ เนสํ นิวาสฏฺฐานํ. จกฺขาทีสุ เต อากิณฺณา ตนฺนิสฺสิตตฺตา ตทารมฺมณตฺตา จาติ จกฺขาทโย จ เนสํ อากโร. จกฺขาทโย จ เนสํ สโมสรณฏฺฐานํ ตตฺถ ตตฺถ ทฺวารารมฺมณวเสน สโมสรณโต. จกฺขาทโย จ เนสํ สญฺชาติเทโส ตนฺนิสฺสยารมฺมณภาเวน ตตฺเถว อุปฺปตฺติโต, จกฺขาทโย จ เนสํ การณํ เตสํ อภาเว อภาวโต. อิติ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน สญฺชาติเทสฏฺเฐน การณฏฺเฐนาติ อิเมหิ การเณหิ เอเต ธมฺมา อายตนนฺติ วุจฺจนฺติ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตนตฺเถน จกฺขุ จ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมา จ เต อายตนญฺจาติ ธมฺมายตนนฺติ เอวํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยติ. อิจฺเจวํ – También en el ojo y los demás [sentidos], los estados mentales y factores mentales moran allí porque su funcionamiento depende de ellos; por tanto, el ojo y los demás son su morada. En el ojo y los demás, estos estados abundan por depender de ellos y por tenerlos como objetos; por tanto, el ojo y los demás son su mina. El ojo y los demás son su lugar de reunión porque se congregan allí mediante las puertas y los objetos. El ojo y los demás son su lugar de origen porque surgen precisamente allí, al ser sus bases y objetos. Y el ojo y los demás son su causa porque, en su ausencia, aquellos no existen. Así, por estas razones —en el sentido de morada, mina, lugar de reunión, lugar de origen y causa— estos estados se denominan «bases». Por lo tanto, según el significado ya expuesto, el ojo es una base, de ahí «base-ojo» (cakkhāyatana)... y así sucesivamente hasta: los objetos mentales son bases, de ahí «base-objetos-mentales» (dhammāyatana). De esta manera debe conocerse la conclusión respecto al significado en este contexto. นิวาโส อากโร เจว, ชาติเทโส จ การณํ; สโมสรณฏฺฐานญฺจ, วุจฺจตา’ยตนํ อิติ; «Morada, mina, lugar de origen y causa; y lugar de reunión: así se denomina 'base' (āyatana)». วิทิวิเทหิ ธาตูหิ, อการปุพฺพเกหิ วา; อนฺตวิรหิตสทฺทู-ปปเทน ชุนาปิ วา.อวิชฺชาสทฺทนิปฺผตฺติ, ทีเปตพฺพา สุธีมตา. «A partir de las raíces 'vid' y 'vide', con el prefijo 'a', o con el término 'anta-virahita' (sin fin) y el prefijo 'ju', el sabio debe explicar la formación del término 'avijjā' (ignorancia)». เอตฺถ ปูเรตุํ อยุตฺตฏฺเฐน กายทุจฺจริตาทิ อวินฺทิยํ นาม, อลทฺธพฺพนฺติ อตฺโถ, ตํ อวินฺทิยํ วินฺทตีติ อวิชฺชา, ตพฺพิปรีตโต กายสุจริตาทิ วินฺทิยํ นาม, ตํ วินฺทิยํ น วินฺทตีติ อวิชฺชา. ขนฺธานํ ราสฏฺฐํ, อายตนานํ อายตนฏฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญฏฺฐํ, สจฺจานํ ตถฏฺฐํ, อินฺทฺริยานํ อธิปติยฏฺฐํ อวิทิตํ กโรตีติ [Pg.361] อวิชฺชา. ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิวเสน วุตฺตํ จตุพฺพิธํ อตฺถํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา, อนฺตวิรหิเต สํสาเร สพฺพภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาเสสุ สตฺเต ชวาเปตีติ อวิชฺชา, ปรมตฺถโต อวิชฺชมาเนสุ อิตฺถิปุริสาทีสุ ชวติ, วิชฺชมาเนสุปิ ขนฺธาทีสุ น ชวตีติ อวิชฺชา. En este contexto, lo que no debe ser conocido por ser inapropiado, como la mala conducta corporal, etc., se llama «lo no-cognoscible» (avindiya), es decir, lo que no debe obtenerse; la ignorancia (avijjā) es lo que «conoce» (vindati) aquello que no debe ser conocido. Contrariamente a esto, lo que debe ser conocido, como la buena conducta corporal, etc., se llama «lo cognoscible» (vindiya); la ignorancia es lo que «no conoce» (na vindati) aquello que debe ser conocido. Es ignorancia porque hace que no se conozca (aviditaṃ karoti) el sentido de acumulación de los agregados, el sentido de base de las esferas, el sentido de vacuidad de los elementos, el sentido de realidad de las verdades y el sentido de predominio de las facultades. Es ignorancia porque hace que no se conozca el cuádruple significado de las verdades, expresado a través de la opresión, etc., del sufrimiento. Es ignorancia porque hace que los seres vaguen (javāpeti) en el samsara que carece de fin (anta-virahita), a través de todas las existencias, matrices, destinos, estaciones de la conciencia y moradas de los seres. Es ignorancia porque «corre» (javati) hacia lo que no existe en sentido último, como «mujer» u «hombre», y «no corre» (na javati) hacia lo que sí existe, como los agregados. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘อปิจ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถารมฺมณปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา นํ ธมฺมานํ ฉาทนโตปิ อวิชฺชา’’ติ วุตฺตํ, เอตํ น สทฺทตฺถโต วุตฺตํ, อถ โข อวิชฺชาย ฉาทนกิจฺจตฺตา วุตฺตํ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ อิทํ วุตฺตํ – En cuanto a lo que se dice en el Comentario: «Además, es ignorancia (avijjā) por el hecho de ocultar los estados de base, objeto, origen dependiente y lo originado dependientemente de la conciencia visual, etc.», esto no se dice por el significado literal de la palabra, sino por la función de ocultamiento de la ignorancia. Pues así se ha dicho en el Subcomentario del Abhidhamma: ‘‘พฺยญฺชนตฺถํ ทสฺเสตฺวา สภาวตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘อปิจา’ติอาทิมาห, จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถารมฺมณานิ ‘อิทํ วตฺตุ, อิทมารมฺมณ’นฺติ อวิชฺชาย ญาตุํ น สกฺกาติ อวิชฺชา ตปฺปฏิจฺฉาทิกา วุตฺตา, วตฺถารมฺมณสภาวจฺฉาทนโต เอว อวิชฺชาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวสฺส, ชรามรณาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนภาวสฺส จ ฉาทนโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนฉาทนํ เวทิตพฺพนฺติ. ตตฺถ ทุคฺคติคามิกมฺมสฺส วิเสสปฺปจฺจยตฺตา อวิชฺชา ‘อวินฺทิยํ วินฺทตี’ติ วุตฺตา, ตถา วิเสสปจฺจโย วินฺทนียสฺส น โหตีติ ‘วินฺทิยํ น วินฺทตี’ติ จ, อตฺตนิสฺสิตานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปวตฺตาปนํ อุปฺปาทนํ อายตนํ, สมฺโมหภาเวเนว อนภิสมยภูตตฺตา ‘อวิทิตํ อญฺญาตํ กโรติ, อนฺตวิรหิเต ชวาเปตี’ติ วณฺณาคมวิปริยายวิการวินาสธาตุอตฺถวิเสสโยเคหิ ปญฺจวิธสฺส นิรุตฺติลกฺขณสฺส วเสน ตีสุปิ ปเทสุ อการวิการชกาเร คเหตฺวา อญฺเญสํ วณฺณานํ โลปํ กตฺวา ชการสฺส จ ทุติยสฺส อาคมํ กตฺวา อวิชฺชาติ วุตฺตา’’ติ. «Habiendo mostrado el significado literal, para mostrar el significado intrínseco, dijo: «Además...». Debido a que la ignorancia impide conocer las bases y los objetos de la conciencia visual, etc., diciendo «esto es la base, esto es el objeto», se dice que la ignorancia los oculta. Al ocultar la naturaleza intrínseca de las bases y los objetos, debe entenderse que oculta el carácter de origen dependiente de la ignorancia y demás, y el carácter de originado dependientemente de la vejez, la muerte y demás. En ese contexto, se dice que la ignorancia «conoce lo que no debe ser conocido» por ser la condición especial para las acciones que conducen a los estados de privación; asimismo, se dice que «no conoce lo que debe ser conocido» por no ser la condición especial para lo que debe ser conocido. La base (āyatana) es el surgimiento y la puesta en marcha de la conciencia visual y demás que dependen de ella. Por ser la falta de comprensión mediante la naturaleza del engaño, se dice que «hace lo conocido desconocido y hace vagar en lo que no tiene fin». Mediante las cinco características de la ciencia lingüística —adición, inversión, modificación, desaparición de un fonema y unión con el significado especial de la raíz— tomando en las tres palabras el sonido 'a', la modificación y el sonido 'ja', eliminando otros fonemas y realizando la adición de un segundo sonido 'ja', se denomina 'avijjā'». อรหธาตุโต [Pg.362] เญยฺยา, อรหํสทฺทสณฺฐิติ; อรารูปปทหน-ธาตุโต วาถวา ปน. «La estructura de la palabra 'arahaṃ' debe conocerse a partir de la raíz 'arah' (merecer), o bien a partir de los términos 'ari' (enemigo) y 'han' (matar)». รหโต รหิโต จาปิ, อการปุพฺพโต อิธ; วุจฺจเต อสฺส นิปฺผตฺติ, อารกาทิรวสฺสิตา. «O también de lo secreto (raha) y de estar desprovisto (rahito), precedido por el sonido 'a'; aquí se dice que su formación se basa en 'distante' (āraka) y demás». ตถา หิ อรหนฺติ อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตา จีวราทิปจฺจเย อรหติ ปูชาวิเสสญฺจาติ อรหํ. วุตฺตญฺจ – En efecto, se llama «arahaṃ» porque, por ser el supremo merecedor de ofrendas, es digno (arahati) de los requisitos como túnicas y de honores especiales. Y se ha dicho: ‘‘ปูชาวิเสสํ สห ปจฺจเยหิ,ยสฺมา อยํ อรหติ โลกนาโถ; อตฺถานุรูปํ อรหนฺติ โลเก,ตสฺมา ชิโน อรหติ นามเมต’’นฺติ. «Puesto que este Protector del Mundo es digno de honores especiales junto con los requisitos; puesto que es digno (arahati) en el mundo según este significado, por eso el Victorioso merece este nombre de 'arahaṃ'». ตถา โส กิเลสารโย มคฺเคน หนีติ อรหํ. วุตฺตญฺจ – Asimismo, él es «arahaṃ» porque mató (hanī) a los enemigos (ari), que son las impurezas, mediante el Camino. Y se ha dicho: ‘‘ยสฺมา ราคาทิสงฺขาตา, สพฺเพปิ อรโย หตา; ปญฺญาสตฺเถน นาเถน, ตสฺมาปิ อรหํ มโต’’ติ. «Puesto que todos los enemigos conocidos como el deseo y demás han sido matos por el Protector con la espada de la sabiduría, por eso también es considerado 'arahaṃ'». ยญฺเจตํ อวิชฺชาภวตณฺหามยนาภึ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารารํ ชรามรณเนมึ อาสวสมุทยมเยน อกฺเขน วิชฺฌิตฺวา วิภวรเถ สมาโยชิตํ อนาทิกาลปฺปวตฺตํ สํสารจกฺกํ, ตสฺส โส โพธิมณฺเฑ วีริยปาเทหิ สีลปถวิยํ ปติฏฺฐาย สทฺธาหตฺเถน กมฺมกฺขยกรํ ญาณปรสุํ คเหตฺวา สพฺเพ อเร หนีติปิ อรหํ. วุตฺตญฺจ – Y respecto a esta rueda del samsara que gira desde tiempos sin comienzo, cuyo cubo está hecho de ignorancia y sed de existencia, cuyos radios son las formaciones de mérito, etc., cuya llanta es la vejez y la muerte, y que está ensamblada al eje de los efluvios y su origen en el carro de la existencia; él es también «arahaṃ» porque mató a todos los radios (are hanī) en el trono de la iluminación, manteniéndose firme sobre la tierra de la virtud con los pies de la energía, y tomando con la mano de la fe el hacha del conocimiento que pone fin a la acción kármica. Y se ha dicho: ‘‘อรา สํสารจกฺกสฺส, หตา ญาณาสินา ยโต; โลกนาเถน เตเนส, อรหนฺติ ปวุจฺจตี’’ติ. Puesto que los radios de la rueda del samsara han sido destruidos con la espada del conocimiento por el Protector del Mundo, por eso se le llama Arahaṃ. ตถา อตฺตหิตํ ปรหิตญฺจ ปริปูเรตุํ สมฺมา ปฏิปชฺชนฺเตหิ สาธูหิ ทูรโต รหิตพฺพา ปริจฺจชิตพฺพา ปริหาตพฺพาติ รหา, ราคาทโย ปาปธมฺมา, น สนฺติ เอตสฺส รหาติ [Pg.363] อรหํ. ‘‘อรโห’’ติ วตฺตพฺเพ โอการสฺส สานุสารํ อการาเทสํ กตฺวา ‘‘อรหํ’’นฺติ วุตฺตํ. อาห จ – Asimismo, por aquellos que practican correctamente para completar el beneficio propio y el beneficio de los demás, los estados malvados como el deseo y otros deben ser abandonados (rahā), renunciados y evitados desde lejos; como estos estados malvados no existen en él, es llamado Arahaṃ. En lugar de decir 'Araho', se ha dicho 'Arahaṃ' sustituyendo la 'o' por la 'a' con anusvāra. Y se ha dicho: ‘‘ปาปธมฺมา รหา นาม, สาธูหิ รหิตพฺพโต; เตสํ สุฏฺฐุ ปหีนตฺตา, ภควา อรหํ มโต’’ติ. «Los estados malvados se llaman rahā porque deben ser abandonados por los virtuosos; debido a que han sido completamente eliminados, el Bienaventurado es considerado Arahaṃ». อถ วา ขีณาสเวหิ เสกฺเขหิ กลฺยาณปุถุชฺชเนหิ จ น รหิตพฺโพ น ปริจฺจชิตพฺโพ, เต จ ภควาติ อรหํ. อาห จ – O bien, él no debe ser abandonado ni renunciado por aquellos cuyos influjos han sido destruidos (khīṇāsava), por los que están en el entrenamiento (sekha) y por los mundanos virtuosos; y ellos están con el Bienaventurado, por lo tanto, es Arahaṃ. Y se ha dicho: ‘‘เย จ สจฺฉิกตธมฺมา,อริยา สุทฺธโคจรา; น เตหิ รหิโต โหติ,นาโถ เตนา’รหํ มโต’’ติ. «Aquellos que han realizado el Dhamma, los Nobles de conducta pura; él no está separado de ellos, por lo cual el Protector es considerado Arahaṃ». รโหติ จ คมนํ วุจฺจติ, นตฺถิ เอตสฺส รโห คมนํ คตีสุ ปจฺจาชาตีติ อรหํ. อาห จ – «Raho» también se refiere al ir (movimiento); para él no existe un ir secreto ni renacimiento en los destinos, por eso es Arahaṃ. Y se ha dicho: ‘‘รโห วา คมนํ ยสฺส, สํสาเร นตฺถิ สพฺพโส; ปหีนชาติมรโณ, อรหํ สุคโต มโต’’ติ. «Aquel para quien no existe en absoluto un ir secreto en el samsara, habiendo abandonado el nacimiento y la muerte, es considerado Arahaṃ Sugato». ปาสํสตฺตา วา ภควา อรหํ. อกฺขรจินฺตกา หิ ปสํสายํ อรหสทํ วณฺเณนฺติ. ปาสํสภาโว จ ภควโต อนญฺญสาธารโณ ยถาภุจฺจคุณาธิคโต สเทวเก โลเก สุปฺปติฏฺฐิโต. อิติ ปาสํสตฺตาปิ ภควา อรหํ. อาห จ – O el Bienaventurado es Arahaṃ por ser digno de alabanza. Pues los gramáticos describen la palabra «araha» en el sentido de alabanza. Y la condición de ser digno de alabanza del Bienaventurado es inigualable, alcanzada a través de sus cualidades reales y bien establecida en el mundo con sus dioses. Así, por ser digno de alabanza, el Bienaventurado es Arahaṃ. Y se ha dicho: ‘‘คุเณหิ สทิโส นตฺถิ, ยสฺมา โลเก สเทวเก; ตสฺมา ปาสํสิยตฺตาปิ, อรหํ ทฺวิปทุตฺตโม’’ติ. «Puesto que no tiene igual en cualidades en el mundo con sus dioses, por ser digno de alabanza, es Arahaṃ, el supremo entre los seres de dos pies». อิมานิ [Pg.364] นิพฺพจนานิ ‘‘อรห ปูชายํ, หน หึสายํ, รห จาเค, รหิ คติย’’นฺติ อิเมสํ ธาตูนํ วเสน อิธ วุตฺตานิ กิเลเสหิ อารกตฺตา ‘‘อรห’’นฺติ จ ปาปกรเณ รหาภาวา ‘‘อรห’’นฺติ จ อสปฺปุริสานํ อารกา ทูเรติ ‘‘อรห’’นฺติ จ สปฺปุริสานํ อารกา อาสนฺเนติ ‘‘อรห’’นฺติ จ. นิพฺพจนานิ ปน ธาตุสทฺทนิสฺสิตานิ น โหนฺตีติ อิธ น คหิตานิ. ปสํสา ปน อตฺถโต ปูชา เอวาติ ‘‘อรห ปูชาย’’นฺติ ธาตุสฺส อตฺโถ ภวิตุํ ยุตฺโตติ อิธ อมฺเหหิ คหิตา, อฏฺฐกถาจริเยหิ ตุ อรหสทฺทสฺส ลพฺภมานวเสน สพฺเพปิ อตฺถา คหิตา ธาตุนิสฺสิตา จ อธาตุนิสฺสิตา จ. กถํ? – Estas definiciones han sido expresadas aquí de acuerdo con estas raíces: «araha» en el sentido de adoración, «hana» en el de destrucción, «raha» en el de renuncia, y «rahi» en el de movimiento. Es «Arahaṃ» por estar distante de las impurezas, «Arahaṃ» por la ausencia de secreto al cometer actos malvados, «Arahaṃ» por estar lejos de las personas no virtuosas, y «Arahaṃ» por estar cerca de las personas virtuosas. Sin embargo, puesto que las definiciones no dependen únicamente de los sonidos de las raíces, no se han tomado todas aquí. Pero la alabanza es, en esencia, adoración, por lo que el significado de la raíz «araha» en adoración es apropiado y ha sido tomado por nosotros aquí; no obstante, los maestros de los comentarios han tomado todos los significados, tanto los basados en raíces como los que no, basándose en el uso de la palabra «araha». ¿Cómo?: อารกตฺตา หตตฺตา จ, กิเลสารีน โส มุนิ; หตสํสารจกฺกาโร, ปจฺจยาทีน จารโห; น รโห กโรติ ปาปานิ, อรหํ เตน วุจฺจตีติ. «Por estar distante y por haber destruido a los enemigos que son las impurezas, ese sabio, habiendo destruido los radios de la rueda del samsara, es digno de los requisitos y otros; no comete actos malvados en secreto, por eso es llamado Arahaṃ». ฏีกาจริเยหิปิ ตเถว คหิตา. กถํ? – Los maestros de los subcomentarios también lo han tomado de la misma manera. ¿Cómo?: อารกา มนฺทพุทฺธีนํ, อารกา จ วิชานตํ; รหานํ สุปฺปหีนตฺตา, วิทูนมรเหยฺยโต; ภเวสุ จ รหาภาวา, ปาสํสา อรหํ ชิโนติ. «Distante de los de entendimiento tardío y distante para los que conocen; por el completo abandono de lo que debe ser abandonado, digno de ser honrado por los sabios; por la ausencia de secreto en las existencias, el Victorioso, digno de alabanza, es Arahaṃ». ยถา ปน อรหํสทฺทสฺส, เอวํ อรหาสทฺทสฺสาปิ นิพฺพจนานิ เวทิตพฺพานิ. Así como se ha explicado para la palabra «Arahaṃ», deben entenderse también las definiciones para la palabra «Arahā». สุปุพฺพคมิโต เจว, สุปุพฺพคทิโตปิ จ; ธีโร สุคตสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย. «El sabio debe explicar la formación de la palabra Sugata tanto por haber ido bien anteriormente como por haber hablado bien anteriormente». เอตฺถ หิ สุคโตติ โสภนํ คตํ เอตสฺสาติ สุคโต, สุนฺทรํ ฐานํ คโตติ สุคโต, สมฺมา คโตติ สุคโต, สมฺมา จ คทตีติ สุคโตติ ธาตุนิสฺสิตํ อตฺถํ คเหตฺวา สทฺทนิปฺผตฺติ กาตพฺพา. วุตฺตญฺหิ อฏฺฐกถาสุ – En este contexto, Sugata significa que su ida es hermosa, que ha ido a un lugar excelente, que ha ido correctamente y que habla correctamente; la formación de la palabra debe realizarse tomando el significado basado en la raíz. Pues se ha dicho en los comentarios: ‘‘โสภนคมนตฺตา[Pg.365], สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทตฺตา สุคโต. คมนมฺปิ หิ คตนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ภควโต โสภนํ ปริสุทฺธมนวชฺชํ. กึ ปน ตนฺติ? อริยมคฺโค, เตเนส คมเนน เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ โสภนคมนตฺตา สุคโต’’ติอาทิ. «Es Sugata por tener un movimiento hermoso, por haber ido a un lugar excelente, por haber ido correctamente y por hablar correctamente. Al movimiento también se le llama «gata», y el del Bienaventurado es hermoso, puro e irreprochable. ¿Y qué es eso? Es el Noble Camino; a través de ese movimiento, él ha ido a la región segura sin apegarse, por eso es Sugata por tener un movimiento hermoso», etc. ภคสทฺทูปปทโต, วนุโต วมุโตปิ จ; ภควาสทฺทนิปฺผตฺตึ, ปวเท อญฺญถาปิ วา. «Se debe declarar la formación de la palabra Bhagavā a partir del término bhaga combinado con vanu o vamu, o de otra manera». อตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – ภคสงฺขาตา โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺติโย วนิ ภชิ เสวีติ ภควา. โสมนสฺสกุมารตฺตภาวาทีสุ จริมตฺตภาเว จ ภคสงฺขาตํ สิรึ อิสฺสริยํ ยสญฺจ วมิ อุคฺคิริ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺฑยีติ ภควา. อถ วา นกฺขตฺเตหิ สมํ ปวตฺตตฺตา ภคสงฺขาเต สิเนรุยุคนฺธรอุตฺตรกุรุหิมวนฺตาทิภาชนโลเก วมิ, ตนฺนิวาสิตตฺตาวาสสมติกฺกมนโต ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหีติ ภควาติ. He aquí las definiciones: es Bhagavā porque cultivó (bhaji), frecuentó y practicó las perfecciones mundanas y supramundanas conocidas como «bhaga». En su existencia final, como en las de Somanassa y Kumāra, descartó (vami), vomitó como un trozo de flema, sin nostalgia, la gloria, el poder y la fama conocidos como «bhaga». O bien, por haber actuado junto con las constelaciones, descartó el mundo material conocido como «bhaga», que incluye al Sineru, Yugandhara, Uttarakuru e Himavant, etc., al trascender la morada de sus habitantes y al abandonar mediante la eliminación el deseo y el apego vinculados a ello; por eso es Bhagavā. ปรธาตุวสา วาปิ, ปรูปปทโตปิ วา; มุโต ตถา มชโต จ, มยโต มุนโต มิโต. O bien, por el poder de otra raíz o por un término como prefijo; a partir de mu, así como de maj, de may, de mun o de mi. ปุน มิโตติ เอเตหิ, ธาตูหิ ขลุ สตฺตหิ; วเท ปรมสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ ชินสาสเน. Nuevamente, con estas siete raíces, incluyendo «mi», se debe explicar ciertamente la formación de la palabra «parama» en la enseñanza del Victorioso. อุตฺตมวาจีปรม-สทฺเทน สห อฏฺฐหิ; ปเทหิ ปารมีสทฺทํ, วเท ตทฺธิตปจฺจยึ. Junto con la palabra «parama» que significa supremo, se debe explicar la palabra «pāramī» con ocho términos y el sufijo taddhita. ปารสทฺทูปปทโต, มชโตปิ มุโตถ วา; มยโต วา มุนโต วา, มิโต วา ปุนปิ มิโต. A partir del término «pāra» como prefijo, de la raíz maj, o de mu, de may, de mun, de mi, o nuevamente de mi. เอเตหิ ฉหิ ธาตูหิ, มหาปุริสวาจกํ; ปารมีสทฺทมีเรนฺติ, ตโต ปารมิตารวํ. Con estas seis raíces, expresan la palabra «pāramī» que designa al Gran Hombre, y de ahí el término «pāramitā». เอตฺถ [Pg.366] ตาว อุตฺตมตฺถวาจกปรมสทฺทวเสน ปารมีนิพฺพจนํ กเถสฺสาม. ตโต ปรธาตุวเสน, ตโต ปรสทฺทูปปทมุธาตาทิวเสน ตโต ปารสทฺทูปปทมชธาตาทิวเสน. Aquí, primero explicaremos la definición de «pāramī» por medio de la palabra «parama» que significa supremo. Después, por el poder de otra raíz, luego por el prefijo «para» con la raíz «mu», etc., y luego por el prefijo «pāra» con la raíz «maj», etc. ทานสีลาทิคุณวิเสสโยเคน สตฺตุตฺตมตาย ปรมา. มหาโพธิสตฺตา โพธิสตฺตา, เตสํ ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. อถ วา ปรติ ปาเลติ ปูเรติ จาติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปาลโก ปูรโก จ โพธิสตฺโต, ปรมสฺส อยํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. อถ วา ปรํ สตฺตํ อตฺตนิ มวติ พนฺธติ คุณวิเสสโยเคนาติ ปรโม, ปรํ วา อธิกตรํ มชฺชติ สุชฺฌติ กิเลสมลโตติ ปรโม, ปรํ วา เสฏฺฐํ นิพฺพานํ มยติ คจฺฉตีติ ปรโม, ปรํ วา โลกํ ปมาณภูเตน ญาณวิเสเสน อิธโลกํ วิย มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ ปรโม, ปรํ วา อติวิย สีลาทิคุณคณํ อตฺตโน สนฺตาเน มิโนติ ปกฺขิปตีติ ปรโม, ปรํ วา อตฺตภูตโต ธมฺมกายโต อญฺญํ ปฏิปกฺขํ วา ตทนตฺถกรํ กิเลสโจรคณํ มินาติ หึสตีติ ปรโม, มหาสตฺโต, ปรมสฺส อยํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. Debido a la unión con cualidades especiales como la generosidad y la virtud, son supremos (parama) entre los seres. Los Mahābodhisattas son Bodhisattas; su estado o su acción es «pāramī», es decir, los actos de generosidad y otros. O bien, es «paramo» aquel que protege (parati), cuida y completa; el Bodhisatta es el protector y completador de las cualidades como la generosidad; lo que pertenece a este «paramo», o su estado o su acción, es «pāramī», es decir, los actos de generosidad y otros. O bien, es «paramo» porque ata (mavati) y vincula a otro ser (para) a sí mismo mediante la unión con cualidades especiales; o es «paramo» porque se sumerge (majjati) o se purifica más profundamente (para) de la mancha de las impurezas; o es «paramo» porque va (mayati) hacia el Nibbāna supremo (para); o es «paramo» porque conoce (munāti) o delimita el mundo superior (para) como si fuera este mundo mediante un conocimiento especial que sirve de medida; o es «paramo» porque acumula (minoti) en su propio continuo una multitud de cualidades superiores (para) como la virtud; o es «paramo» porque destruye (mināti) o hiere al grupo de ladrones que son las impurezas, que son lo opuesto o perjudicial a la esencia del Dhamma, diferente del yo; el Gran Ser es este «paramo», y lo que pertenece a este «paramo», o su estado o su acción, es «pāramī», es decir, los actos de generosidad y otros. อปโร นโย – ปาเร นิพฺพาเน มชฺชติ สุชฺฌติ, สตฺเต จ มชฺเชติ โสเธตีติ ปารมี, มหาปุริโส, ตสฺส ภาโว, กมฺมํ วา ปารมิตา. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มวติ พนฺธติ โยเชอีติ ปารมี, ปารํ วา นิพฺพานํ มยติ คจฺฉติ, สตฺเต จ มาเยติ คเมตีติ ปารมี, มุนาติ วา ปารํ นิพฺพานํ ยาถาวโต, ตตฺถ วา สตฺเต มิโนติ ปกฺขิปตีติ ปารมี, กิเลสารึ วา สตฺตานํ ปาเร นิพฺพาเน มินาติ หึสตีติ ปารมี, มหาปุริโส, ตสฺส ภาโว, กมฺมํ วา ปารมิตา, ทานาทิกฺริยาว. อิมินา นเยน ปารมีนํ สทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพ. Otro método: se denomina 'pāramī' porque uno se purifica (majjati) y se limpia (sujjhati) en la otra orilla, el Nirvana, y porque purifica y limpia a los seres. El estado o la acción de un Gran Hombre (mahāpuriso) es 'pāramitā'. Se llama 'pāramī' porque une, vincula y conecta a los seres en la otra orilla, el Nirvana; o porque va (mayati) a la otra orilla, el Nirvana, y hace que los seres vayan (māyeti) allá; o porque conoce (munāti) la otra orilla, el Nirvana, tal como es; o porque pone o sitúa (minoti) a los seres allí; o porque destruye o daña (mināti) al enemigo de las impurezas de los seres en la otra orilla, el Nirvana. El estado o la acción de un Gran Hombre, como los actos de generosidad y demás, es 'pāramitā'. Por este método debe entenderse el significado literal de las perfecciones (pāramī). กรธาตุวสา [Pg.367] วาปิ, กิรธาตุวเสน วา; กํสทฺทูปปทรุธิ-ธาตุโต วาปิ ทีปเย; กรุณาสทฺทนิปฺผตฺตึ, มหากรุณสาสเน. A través de la raíz 'kar', o mediante la raíz 'kir', o a partir de la raíz 'rudh' precedida por el sonido 'kaṃ', uno puede explicar la formación de la palabra 'karuṇā' (compasión) en la enseñanza de la Gran Compasión. ตตฺถ กรุณาติ ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุณา. กิรติ ปรทุกฺกํ วิกฺขิปตีติ กรุณา. กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ รุนฺธติ วิพาธติ การุณิกํ น สุขาเปตีติปิ กรุณา. En ese contexto, 'karuṇā' es lo que hace que el corazón de los buenos vibre (kampana) cuando hay sufrimiento ajeno. O bien, 'karuṇā' es lo que dispersa o elimina (kirati) el sufrimiento ajeno. También se llama 'karuṇā' porque 'kaṃ' significa felicidad, y esta obstruye (rundhati) o impide esa felicidad, no permitiendo que el compasivo sea feliz [mientras otros sufren]. วิทิวิธวิทธาตุ-วเสน ปริทีปเย; วิชฺชาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทนิปฺผตฺติโกวิโท. Aquel experto en la formación de palabras debería explicar la formación del término 'vijjā' (conocimiento) mediante las diversas raíces 'vid'. ตตฺถ วิชฺชาติ วินฺทิยํ กายสุจริตาทึ วินฺทติ ยาถาวโต อุปลภตีติ วิชฺชา. ตโมขนฺธาทิปทาลนฏฺเฐน วา อตฺตโน ปฏิปกฺขํ วิชฺฌตีติ วิชฺชา. ตโต เอว อตฺตโน วิสยํ วิทิตํ กโรตีติปิ วิชฺชา. Allí, 'vijjā' es aquello mediante lo cual se encuentra (vindiyaṃ) o se conoce y obtiene correctamente la buena conducta corporal y demás. O bien, es 'vijjā' porque atraviesa o hiere (vijjhati) lo que es opuesto a sí misma, mediante el sentido de romper la masa de oscuridad y demás. Asimismo, se llama 'vijjā' porque hace conocido su propio objeto. เมธธาตุวสา เจว, เมธาธาตูหิ จ ทฺวิธา; เมธาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, เมธาวี สมุทีรเย. Mediante la raíz 'medh' y de dos formas a través de las raíces 'medhā', el sabio debe declarar la formación del término 'medhā' (sabiduría). ตตฺถ เมธาติ สมฺโมหํ เมธติ หึสตีติ เมธา. ปาปเก วา อกุสเล ธมฺเม เมธติ หึสตีติปิ เมธา. อถ วา – Allí, 'medhā' es aquello que hiere o destruye (medhati) la confusión (sammoha). O bien, es 'medhā' porque destruye los estados malos o perjudiciales. O de otro modo— ‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ,นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ; สีลํ สิริญฺจาปิ สตญฺจ ธมฺโม,อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ «Los sabios dicen que la sabiduría es suprema, como la luna es la reina entre las estrellas; la virtud, la gloria y el Dhamma de los buenos son seguidores de quien posee sabiduría». วจนโต ปน เมธติ สีเลน สิริยา สตญฺจ ธมฺเมหิ สห คจฺฉติ, น เอกิกา หุตฺวา ติฏฺฐตีติปิ เมธา. อปโร นโย – สุขุมมฺปิ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ขิปฺปเมว เมติ จ ธาเรติ จาติ เมธา, เอตฺถ เมตีติ คณฺหาตีติ อตฺโถ. ตถา หิ [Pg.368] อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา’’ติ. Según esta declaración, se llama 'medhā' porque camina (medhati) junto con la virtud, la gloria y los estados de los buenos, y no permanece sola. Otro método: es 'medhā' porque comprende (meti) y retiene (dhāreti) rápidamente incluso el significado y el Dhamma sutil; aquí 'metī' tiene el sentido de captar. Pues así se dice en el Aṭṭhasālinī: «Se llama 'medhā' porque destruye (medhati) las impurezas como el rayo a una montaña de piedra, o por el sentido de captar y retener rápidamente». รนฺชธาตุวสา เจว, ราปุพฺพติรโตปิ จ; รตฺติสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทตฺถญฺญู วิภาวเย. A través de la raíz 'ranj', y a partir de 'rā' precedido por 'p-u-b-b-a-t-i-r-a', aquel conocedor del significado de las palabras debe explicar la formación del término 'ratti' (noche). รนฺชนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ รตฺติ, รา สทฺโท ติยฺยติ ฉิชฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ, สตฺตานํ สทฺทสฺส วูปสมกาโลติ อตฺโถ. Se llama 'ratti' porque los seres se deleitan (ranjanti) en ella; o bien, es 'ratti' donde el sonido (rā) se corta (chijjati), significando que es el tiempo del cese del ruido de los seres. มา มาเน อิติ โสอนฺต, กมฺมนีติ จุโภหิ ตุ; ธาตูหิ มาสสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย. A partir de las raíces 'mā' (medir), 'man' (pensar) en el sentido de fin, y 'mas', uno debe declarar la formación del término 'māsa' (mes). ตถา หิ สตฺตานํ อายุํ มานนฺโต วิย สิยติ อนฺตํ กโรตีติ มาโส, จิตฺตมาสาทโย ทฺวาทส มาสา. เสยฺยถิทํ? จิตฺโต วิสาโข เชฏฺโฐ อาสาฬฺโห สาวโณ ภทฺโท อสฺสยุโช กตฺติโก มาคสิโร ผุสฺโส มาโฆ ผคฺคุโณติ. ตตฺร จิตฺโต มาโส ‘‘รมฺมโก’’ติ วุจฺจติ. ‘‘ยถาปิ รมฺมเก มาเส, พหู ปุปฺผนฺติ วาริชา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ภทฺโท ปน ‘‘โปฏฺฐปาโท’’ติ วุจฺจติ. Así pues, se llama 'māsa' porque es como si midiera (mānanto) la vida de los seres o marcara su fin; existen doce meses, como Citta y otros. ¿Cuáles son? Citto, Visākho, Jeṭṭho, Āsāḷho, Sāvaṇo, Bhaddo, Assayujo, Kattiko, Māgasiro, Phusso, Māgho y Phagguṇo. Entre ellos, el mes de Citta se llama 'Rammaka'. En el Canon se ve: «Como en el mes de Rammaka, florecen muchos lotos». El mes de Bhaddo se llama 'Poṭṭhapāda'. อถ วา มาโสติ อปรณฺณวิเสสสฺสปิ สุวณฺณมาสสฺสปิ นามํ. ตตฺถ อปรณฺณวิเสโส ยถาปริมิเต กาเล อสิยติ ภกฺขิยตีติ มาโส, อิตโร ปน ‘‘มม อิท’’นฺติ มสิยติ อามสิยติ คณฺหิยตีติ มาโสติ วุจฺจติ. O bien, 'māsa' es el nombre de una variedad de grano (legumbre) y también de una moneda de oro (māsa). Allí, la variedad de grano se llama 'māsa' porque se consume (asiyati) en el tiempo determinado; el otro se llama 'māsa' porque se estima (masiyati), se palpa o se adquiere pensando «esto es mío». สํปุพฺพวทจเรหิ, สํวจฺฉรรวสฺส ตุ; นิปฺผตฺตึ สมุทีเรยฺย, สกฺยสีหสฺส สาสเน. Mediante 'saṃ' seguido por 'vad' y 'car', uno debe explicar la formación del término 'saṃvacchara' (año) en la enseñanza del León de los Sakyas. ตถา หิ ตํ ตํ สตฺตํ ธมฺมปฺปวตฺติญฺจ สงฺคมฺม วทนฺโต วิย จรติ ปวตฺตตีติ สํวจฺฉโร. Pues así, el año procede (carati) o transcurre (pavattatī) como si hablara (vadanto) reuniendo la existencia de tal o cual ser y la progresión de los fenómenos. ภิทิภิกฺขิธาตุวสา[Pg.369], อถ วา ภยวาจกํ; ภีสทฺทํ ปุริมํ กตฺวา, อิกฺขธาตุวเสน จ; ภิกฺขุสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, กถเยยฺย วิจกฺขโณ. A través de las raíces 'bhid' y 'bhikkh', o poniendo primero el término 'bhī' que significa miedo y usando la raíz 'ikkh', el sabio debe relatar la formación del término 'bhikkhu' (monje). ตถา หิ กิเลเส ภินฺทตีติ ภิกฺขุ. ฉินฺนภินฺนปฏธโรติปิ ภิกฺขุ. ภิกฺขนสีโลติปิ ภิกฺขุ. สํสาเร ภยํ อิกฺขติ, อิกฺขนสีโลติ วา ภิกฺขุ. Pues así, es 'bhikkhu' porque rompe (bhindati) las impurezas. También es 'bhikkhu' por llevar ropajes cortados y remendados. También es 'bhikkhu' por tener el hábito de pedir limosna (bhikkhana). O bien, es 'bhikkhu' porque ve (ikkhati) o tiene el hábito de ver el miedo en el ciclo de nacimientos (saṃsāra). สทภิทีหิ ธาตูหิ, สพฺภิสทฺทคตึ วเท; สปฺปุริเส จ นิพฺพาเน, เอส สทฺโท ปวตฺตติ. A través de las raíces 'sad' y 'bhid', debe explicarse el origen del término 'sabbhi'; este término se aplica tanto a la persona virtuosa (sappurise) como al Nirvana. อตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – สีทนสภาเว กิเลเส ภินฺทตีติ สพฺภิ, สปฺปุริโส, โย ‘‘อริโย’’ติปิ ‘‘ปณฺฑิโต’’ติปิ วุจฺจติ. อปิจ สีทนสภาวา กิเลสา ภิชฺชนฺติ เอตฺถาติ สพฺภิ, นิพฺพานํ, ยํ ‘‘ราคกฺขโย’’ติอาทินามํ ลภติ. ตถา หิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘ยสฺมา นิพฺพานํ อาคมฺม สีทนสภาวา กิเลสา ภิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตํ สพฺภีติ วุจฺจตี’’ติ. Existen estas etimologías: 'sabbhi' es quien rompe las impurezas que tienen la naturaleza de hundir (sīdana), el hombre virtuoso, a quien también se llama 'noble' (ariyo) o 'sabio' (paṇḍito). Además, 'sabbhi' es aquello en lo cual las impurezas que tienen la naturaleza de hundir son rotas, el Nirvana, el cual recibe nombres como 'la destrucción de la pasión' y otros. Pues así se dice en el comentario del Saṃyutta: «Puesto que, habiendo llegado al Nirvana, las impurezas de naturaleza hundida se rompen, por eso se llama 'sabbhi'». เอตฺเถตํ วทาม – Sobre esto decimos lo siguiente: ‘‘ยสฺมา นิพฺพานมาคม, สํสีทนสภาวิโน; กฺเลสา ภิชฺชนฺติ ตํ ตสฺมา, สพฺภีติ อมตํ’พฺรวุ’’นฺติ. «Puesto que al alcanzar el Nirvana, las impurezas que tienden a hundirse se rompen, por ello los sabios han llamado 'sabbhi' a lo Inmortal». พฺรูธาตุสทธาตูหิ, ภิสิสทฺทสฺส สมฺภวํ; คุเณหิ พฺรูหิตา ธีรา, โปราณาจริยา’พฺรวุํ. A través de las raíces 'brū' y 'sad', los antiguos maestros, sabios fortalecidos por sus cualidades, han declarado el origen del término 'bhisi' (cojín/estera). ตถา หิ พฺรวนฺตา เอตฺถ สีทนฺตีติ ภิสีติ ภิสิสทฺทสฺส สมฺภวํ โปราณา กถยึสุ. Así, los antiguos relataron el origen de la palabra 'bhisi' como aquello en lo que [las personas] se sientan (sīdanti) mientras hablan (bravantā). สุขธาตุวสา จาปิ, สุปุพฺพขาทโตปิ วา; สุปุพฺพขนุโต วาปิ, สุขสทฺทคตึ วเท. A través de la raíz 'sukh', o de 'khād' precedido por 'su', o de 'khan' precedido por 'su', uno debe declarar el origen del término 'sukha' (felicidad). สุขนฺติ [Pg.370] หิ สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขาทตีติปิ สุขํ. สุฏฺฏุ ทุกฺขํ ขนตีติปิ สุขํ. Se llama 'sukha' porque deleita o hace feliz (sukhayatī). El significado es que hace feliz a aquel en quien surge. También es 'sukha' porque consume (khādatī) bien el sufrimiento. O es 'sukha' porque cava o arranca (khanatī) bien el sufrimiento. ทุกฺขธาตุวสา จาปิ, ทุปุพฺพขาทโตปิ วา; ทุปุพฺพขนุโต วาปิ, ทุกฺขสทฺทคตึ วเท. A través de la raíz 'dukkh', o de 'khād' precedido por 'du', o de 'khan' precedido por 'du', uno debe declarar el origen del término 'dukkha' (sufrimiento). ทุกฺขนฺติ หิ ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุ สุขํ ขาทตีติปิ ทุกฺขํ. ทุฏฺฐุ สุขํ ขนตีติปิ ทุกฺขํ. อถ วา ทฺวิธา สุขํ ขนตีติปิ ทุกฺขํ. Se llama 'dukkha' porque aflige o causa dolor (dukkhayatī). El significado es que hace sufrir a aquel en quien surge. También es 'dukkha' porque consume (khādatī) malamente la felicidad. O es 'dukkha' porque cava (khanatī) malamente la felicidad. O bien, es 'dukkha' porque cava la felicidad de dos maneras. คนฺธธาตุวสา จาปิ, คมุธาตุวเสน วา; คมุธาธาตุโต วาปิ, คนฺธสทฺทคตึ วเท. A través de la raíz 'gandh', o de la raíz 'gam', o de la raíz 'gamudhā', uno debe declarar el origen del término 'gandha' (olor/fragancia). ตถา หิ คนฺธยตีติ คนฺโธ, อตฺตโน วตฺถุํ สูจยติ ‘‘อิทํ สุคนฺธํ, อิทํ ทุคฺคนฺธ’’นฺติ ปกาเสติ, ปฏิจฺฉนฺนํ, วา ปุปฺผผลาทึ ‘‘อิทเมตฺถ อตฺถี’’ติ เปสุญฺญํ กโรนฺโต วิย อโหสีติ อตฺโถ. อถ วา คนฺธยติ ฉินฺทติ มนาปคนฺโธ สุคนฺธภาเวน ทุคฺคนฺธํ, อมนาปคนฺโธ จ ทุคฺคนฺธภาเวน สุคนฺธนฺติ คนฺโธ. เอตฺถ ปน คนฺธสทฺทสฺส เฉทนวาจกตฺเต – En efecto, se llama olor (gandha) porque huele (gandhayati); señala su propio objeto manifestando: 'esto es fragante, esto es maloliente', como si estuviera delatando lo que está oculto, como las flores o los frutos, diciendo: 'esto está aquí'. O bien, se llama olor porque hiende o destruye (gandhayati / chindati): el olor agradable destruye el mal olor mediante su fragancia, y el olor desagradable destruye el buen olor mediante su fetidez. En este sentido, con respecto al significado de 'cortar' o 'destruir' de la palabra gandha— ‘‘อติชาตํ อนุชาตํ, ปุตฺตมิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา; อวชาตํ น อิจฺฉนฺติ, โย โหติ กุลคนฺธโน’’ติ «Los sabios desean un hijo de nacimiento superior (atijāta) o de igual nacimiento (anujāta); no desean al de nacimiento inferior (avajāta), que es el destructor de la familia (kulagandhano)». อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ. วายุนา วา นียมาโน คจฺฉตีติ คนฺโธ. กจฺจายนสฺมิญฺหิ ‘‘ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา’’ติ ขาทอมคมิอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ยถากฺกมํ ขนฺธ อนฺธคนฺธาเทสา วุตฺตา. อถ วา คจฺฉนฺโต ธริยเต โสติ คนฺโธ. วุตฺตญฺเหตํ ภทนฺเตน พุทฺธทตฺตาจริเยน เวยฺยากรเณน นิรุตฺตินยทสฺสินา ‘‘ธริยตีติ คจฺฉนฺโต, คนฺโธ สูจนโตปิ วา’’ติ. Este pasaje de las escrituras sirve de ejemplo. Se llama olor (gandha) porque va (gacchati) siendo llevado por el viento. Pues en el Kaccāyana se dice que para las raíces khāda (comer), ama (ir) y gamu (ir), se dan los sustitutos khandha, andha y gandha respectivamente. O bien, es olor aquello que es percibido (dhariyate) mientras se desplaza (gacchanto). Así fue dicho por el venerable maestro Buddhadatta, el comentarista experto en el método de la lingüística: 'Se llama olor a aquello que se desplaza y es percibido, o bien por su función de señalar'. รสธาตุวสา เจว, รมาสธาตุโตปิ จ; รสสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, อาหุ ธมฺมรสญฺญุโน. Los conocedores del sabor del Dhamma han explicado la formación de la palabra 'rasa' (sabor) basándose tanto en la raíz 'ras' como en las raíces 'ram' y 'as'. รโสติ [Pg.371] หิ รสนฺติ ตํ อสฺสาเทนฺตีติ รโส, รมนฺตา ตํ อสนฺตีติปิ รโส. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘รมมานา น’สนฺตีติ รโสติ ปริทีปิโต’’ติ. ตตฺรายมตฺโถ – เทวมนุสฺสาทโย สตฺตา ยสฺมา รมมานา นํ ธมฺมชาตํ อสนฺติ ภกฺขนฺติ, ตสฺมา ตํ ธมฺมชาตํ รโส นามาติ นิรุตฺตญฺญูหิ ปริทีปิโตติ. ปทจฺเฉโท ปน เอวํ เวทิตพฺโพ – Pues se llama 'rasa' (sabor) porque lo saborean (rasanti); también es 'rasa' porque lo consumen (asanti) deleitándose (ramantā). Esto también ha sido dicho: 'Se explica como rasa porque lo consumen con deleite'. El significado aquí es: dado que los seres, como los dioses y los humanos, consumen o disfrutan de ese fenómeno deleitándose en él, por eso los expertos en lingüística explican que ese fenómeno se llama 'rasa'. La división de las palabras debe entenderse de la siguiente manera— นํ อสนฺติ น สนฺตีติ, ปทจฺเฉโท สิยา ตหึ; กมฺมการกภาเวน, อตฺโถ หิ ตตฺถ อิจฺฉิโต. La división de las palabras allí sería 'naṃ asanti' (lo consumen); pues allí se requiere el sentido de objeto directo (kammakāraka). อิติ วุตฺตานุสาเรน, อวุตฺเตสุ ปเทสุปิ; ยถารหํ นยญฺญูหิ, นโย เนยฺโย สุโสภโน. Siguiendo lo que se ha dicho, incluso para las palabras no mencionadas, los expertos en el método deben aplicar el método adecuado de manera excelente. ธาตุจินฺตาย เย มุตฺตา, อนิปฺผนฺนาติ เต มตา; เต จาปิ พหโว สนฺติ, ปีตโลหิตกาทโย; Aquellas palabras que están libres de la consideración de una raíz se consideran no derivadas (anipphanna); y de estas hay muchas, como amarillo (pīta), rojo (lohita), etc. นิปฺผนฺเน อปิ ธาตูหิ, สทฺเท ธคาอิติอาทโย; อนิปฺผนฺนํว เปกฺขนฺติ, ควาทิวิธิเภทโต. Incluso en palabras que podrían derivarse de raíces, como los sonidos 'dhagā' y similares, se consideran como no derivadas, basándose en la distinción de reglas para palabras como 'go' (vaca) y otras. ตถา หิ ‘‘คจฺฉตีติ โค’’, อิติ วุตฺตปทํ ปุน; อนิปฺผนฺนํ กริตฺวาน, ‘‘คาโว’’ อิจฺจาทิกํพฺรวุํ. En efecto, aunque se ha dicho que 'vaca (go) es lo que camina (gacchati)', de nuevo, tratándola como no derivada, dijeron 'gāvo', etc. เอกนฺเตน อนิปฺผนฺนา, สทฺทา วิฑูฑภาทโย; ธาตุรูปกสทฺทา จ, ‘‘ปพฺพตายติ’’อาทโย. Son absolutamente no derivadas palabras como 'Viḍūḍabha', etc., y aquellas palabras que tienen forma de verbos denominativos a partir de sustantivos, como 'pabbatāyati' (actuar como una montaña), etc. เสยฺยถิทํ? ‘‘วิฑูฑโภ, ติสฺโส, เยวาปโน, ปีตํ, โลหิตํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ นามิกปทานิ อนิปฺผนฺนานิ ภวนฺติ. ‘‘นีลํ, ปีตํ, เยวาปนโก’’ อิจฺจาทีนิ ปน นีลวณฺเณ ปีตวณฺเณ. เก เร เค สทฺเทติ ธาตุวเสน อาคตตฺตา นีลตีติ นีลํ, ปีตตีติ ปีตํ, เย วา ปน อิติวจเนน ภควตา กิยเต กถิยเตติ เยวาปนโกติ นิพฺพจนมรหนฺตีติ นิปฺผนฺนานีติ วตฺตพฺพานิ. เกจิ ปเนตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ นีลติ ปีตตีติอาทีนิ กฺริยาปทานิ เตปิฏเก พุทฺธวจเน น ทิสฺสนฺตี’’ติ? กิญฺจาปิ [Pg.372] น ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ เอตรหิ อวิชฺชมานา ปุราณภาสา เอสาติ คเหตพฺพานิ. ยถา หิ ‘‘นาถตีติ นาโถ’’ติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘นาถตี’’ติ กฺริยาปทํ พุทฺธวจเน น ทิสฺสติ, ตถาปิ นาถ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสเนสูติ ธาตุโน ทิฏฺฐตฺตา อฏฺฐกถาจริยา คณฺหึสุเยว, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ กฺริยาปทปริหีโน ธาตุ วุจฺเจยฺย. ¿Cuáles son estas? Por ejemplo: 'Viḍūḍabha, Tissa, Yevāpana, pīta (amarillo), lohita (rojo)', tales sustantivos son no derivados. Sin embargo, términos como 'nīla (azul), pīta (amarillo), yevāpanaka', que se refieren a los colores azul y amarillo, deben decirse que son derivados, pues son aptos para una definición etimológica basada en raíces como 'ke, re, ge' (en el sentido de sonido o color): 'nīlati' (es azul) por lo tanto es 'nīla', 'pītati' (es amarillo) por lo tanto es 'pīta', y 'yevāpanaka' es lo que el Bendito hace o dice mediante la expresión 'ye vā pana' (o cualesquiera otros). Alguien podría decir aquí: '¿Acaso no es cierto que verbos como nīlati, pītati, etc., no se ven en la palabra de Buda contenida en el Tipitaka?'. Aunque no se vean, deben aceptarse como pertenecientes a la lengua antigua (purāṇabhāsā) que hoy no está presente. Así como el verbo 'nāthati' en la expresión 'nāthatīti nātho' (protector es quien protege) no se ve en la palabra de Buda, sin embargo, los maestros comentaristas lo aceptaron porque la raíz 'nātha' se encuentra en los sentidos de rogar, afligir, gobernar y desear; así debe considerarse este caso. Pues no se hablaría de una raíz si careciera de su forma verbal. กิญฺจ ภิยฺโย – ยถา ‘‘ยาว พฺยาติ นิมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ ชาตกปาฬิยํ อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เทวมนุสฺสานํ โวหารปเถ อสญฺจรนฺตํ ปุราณภาสาภูตํ ‘‘พฺยาตี’’ติ กฺริยาปทมฺปิ ทิสฺสติ, ตถา ‘‘นีลติ, ปีตตี’’ติอาทีหิปิ ปุราณภาสาภูเตหิ กฺริยาปเทหิ ภวิตพฺพํ. ตตฺถ ยาว พฺยาตีติ ยาว อุมฺมีสติ. อยญฺหิ ตสฺมึ กาเล โวหาโร, ยสฺมึ กาเล โพธิสตฺโต จูฬโพธิ นาม ปริพฺพาชโก อโหสิ. ยถา ปน วิฑูฑภสทฺทาทโย ธาตุวเสน อนิปฺผนฺนา นาม วุจฺจนฺติ, ตถา ‘‘ปพฺพตายติ, สมุทฺทายติ, จิจฺจิฏายติ, ธูมายติ, ทุทฺทุภายติ, เมตฺตายติ, กรุณายติ, มมายติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ‘‘ฉตฺตียติ, วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, ธนียติ, ปฏียติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ‘‘อติหตฺถยติ, อุปวีณยติ, ทฬฺหยติ, ปมาณยติ, กุสลยติ, วิสุทฺธยติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ธาตุวเสน อนิปฺผนฺนาเยว นาม วุจฺจนฺติ. Y aún más: así como en el texto del Jātaka se encuentra el verbo 'byātī', que pertenece a la lengua antigua y no circula en el habla común de dioses y humanos en esta época del Buda, en la frase 'yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo' (en el tiempo en que abre y cierra los ojos, incluso allí el sabor es excesivo), de la misma manera deben haber existido verbos de la lengua antigua como 'nīlati', 'pītati', etc. Allí, 'yāva byāti' significa 'mientras abre los ojos'. Este era el lenguaje de aquel tiempo en que el Bodhisatta fue el asceta errante llamado Cūḷabodhi. Así como palabras como 'Viḍūḍabha' se llaman no derivadas por no tener raíz, también se llaman no derivadas en cuanto a su raíz palabras como 'pabbatāyati' (actuar como montaña), 'samuddāyati' (actuar como océano), 'cicciṭāyati' (chisporrotear), 'dhūmāyati' (echar humo), 'duddubhāyati' (hacer el sonido duddubha), 'mettāyati' (practicar amor benevolente), 'karuṇāyati' (sentir compasión), 'mamāyati' (considerar mío), así como 'chattīyati' (tratar como una sombrilla), 'vatthīyati' (tratar como una vestimenta), 'parikkhārīyati' (tratar como un utensilio), 'dhanīyati' (tratar como riqueza), 'paṭīyati' (tratar como un lienzo), y también 'atihatthayati' (cruzar mediante un elefante), 'upavīṇayati' (cantar al son de la laúd), 'daḷhayati' (fortalecer), 'pamāṇayati' (medir), 'kusalayati' (preguntar por el bienestar), 'visuddhayati' (purificarse). ตตฺถ ‘‘ปพฺพตายตี’’ติอาทีสุ สงฺโฆ ปพฺพตมิว อตฺตานมาจรติ ปพฺพตายติ, เอวํ สมุทฺทายติ. สทฺโท จิจฺจิฏมิว อตฺตานมาจรติ จิจฺจิฏายติ. วตฺถุ ธูมมิว อตฺตานมาจรติ ธูมายติ. สทฺโท ทุทฺทุภอิติ อาจรติ ทุทฺทุภายติ, ภิกฺขุ เมตฺตายติ, ตถา กรุณายติ. ‘‘มม อิท’’นฺติ คณฺหติ มมายติ. อฉตฺตํ ฉตฺตมิว อาจรติ ฉตฺตียติ. อปุตฺตํ [Pg.373] ปุตฺตมิว อาจรติ ปุตฺตียติ, สิสฺสํ อาจริโย, อตฺตโน ปตฺตมิจฺฉติ ปตฺตียติ. เอวํ วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, จีวรียติ, ธนียติ, ปฏียติ. หตฺถินา อติกฺกมติ อติหตฺถยติ. วีณาย อุปคายติ อุปวีณยติ. ทฬฺหํ กโรติ วีริยํ ทฬฺหยติ. ปมาณํ กโรติ ปมาณยติ. กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลยติ. วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธายติ. En esos términos: en 'pabbatāyati' y otros, la comunidad actúa como una montaña, por eso se dice 'pabbatāyati'; del mismo modo 'samuddāyati' (actuar como el océano). El sonido actúa como el sonido 'cicciṭa', por eso es 'cicciṭāyati'. Un objeto actúa como el humo, por eso es 'dhūmāyati'. El sonido actúa como 'duddubha', por eso es 'duddubhāyati'. El monje practica el amor benevolente (mettāyati), igualmente con la compasión (karuṇāyati). Toma algo como 'esto es mío', por eso es 'mamāyati'. Trata algo que no es una sombrilla como si lo fuera, por eso es 'chattīyati'. El maestro trata al discípulo que no es su hijo como si lo fuera, por eso es 'puttīyati'. El monje desea su propio cuenco, por eso es 'pattīyati'. Del mismo modo se aplican 'vatthīyati', 'parikkhārīyati', 'cīvarīyati', 'dhanīyati', 'paṭīyati'. Cruza por medio de un elefante, por eso es 'atihatthayati'. Canta acompañándose de la laúd, por eso es 'upavīṇayati'. Hace firme el esfuerzo, por eso es 'daḷhayati'. Establece una medida, por eso es 'pamāṇayati'. Pregunta por el bienestar, por eso es 'kusalayati'. La noche se vuelve pura, por eso es 'visuddhāyati'. ตตฺรายํ ปทมาลา – ‘‘ปพฺพตายติ, ปพฺพตายนฺติ. ปพฺพตายสิ, ปพฺพตายถ. ปพฺพตายามิ, ปพฺพตายามา’’ติ อิมินา นเยน อฏฺฐนฺนํ วิภตฺตีนํ วเสน เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ, เอวํ ‘‘สมุทฺทายติ, ฉตฺตียตี’’ติอาทีสุ. ตตฺร การิตวเสนปิ ‘‘ปพฺพตายนฺตํ ปโยชยติ ปพฺพตายติ, ปุตฺติยนฺตํ ปโยชยติ ปุตฺตียติ’’ อิจฺจาทิ ปทสิทฺธิ ภวติ. อยํ ปน ปทมาลา – ปพฺพตายติ, ปพฺพตายนฺติ. ปพฺพตายสิ. เสสํ โยเชตพฺพํ. อิจฺเจวํ ธาตุวเสน นิปฺผนฺนานิปฺผนฺนปทานิ วิภาวิตานิ. Esta es la declinación verbal allí: 'pabbatāyati, pabbatāyanti; pabbatāyasi, pabbatāyatha; pabbatāyāmi, pabbatāyāmā'. Siguiendo este método, debe aplicarse todo lo demás según las ocho flexiones, así como en 'samuddāyati, chattīyati', etc. Allí, incluso mediante el sentido causativo (kārita), se logra la formación de palabras como: 'pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyati' (hace que alguien actúe como una montaña), 'puttiyantaṃ payojayati puttīyati' (hace que alguien actúe como un hijo), etc. Esta es la declinación: 'pabbatāyati, pabbatāyanti; pabbatāyasi...'; el resto debe completarse. De esta manera, se han explicado las palabras derivadas y no derivadas según sus raíces. อิทานิ ธาตุคณลกฺขณํ, อธาตุลกฺขณํ, การิตปจฺจยโยคํ, สการิเตกกมฺมทฺวิกมฺมติกมฺมปทํ, อูหนียรูปคณํ, ธาตูนํ เอกคณิกทฺวิคณิกเตคณิกปทํ, สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุปทรูปํ, กมฺมภาวปทรูปํ, เอกการิตทฺวิการิตปทํ, อการิตทฺวิกมฺมกปทญฺจ สพฺพเมตํ ยถารหํ กถยาม. Ahora explicamos adecuadamente las características de los grupos de raíces, las características de lo que no es una raíz, la unión de los sufijos causativos, los términos de objeto único, doble y triple en la forma causativa, el grupo de formas inferibles, los términos de raíces de grupo único, doble y triple, la forma de los términos de agente puro y de agente causal, la forma de los términos de objeto y de estado, los términos con causativo simple y doble, y los términos no causativos de doble objeto. ตตฺร สพฺพธาตุกนิสฺสิเต สุทฺธกตฺตุปฺปโยเค สุทฺธสฺสรธาตุโต วา เอกสฺสรโต วา อเนกสฺสรโต วา อปจฺจยสฺส ปรภาโว ภูวาทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน ปน อาขฺยาตตฺเต อิการนฺตาเนกสฺสรธาตุโต สห อปจฺจเยน นิจฺจํ นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ ภูวาทิคณลกฺขณํ. อากฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ อปจฺจเยน สทฺธึนิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนํ รุธาทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน [Pg.374] ปน อาขฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ อิวณฺเณกาโรการปจฺจเยหิ สทฺธึ นิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามกตฺเต อนิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ รุธาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ อาเทสลาภาลาภิโน ยปจฺจยสฺส ปรภาโว ทิวาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ ยถารหํ ณุ ณา อุณาปจฺจยานํ ปรภาโว สฺวาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ นาปจฺจยสฺส ปรภาโว กิยาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ อาขฺยาตตฺเต อปฺปกตรปฺปโยควเสน นามิกตฺเต ปจุรปฺปโยควเสน ปฺปณฺหาปจฺจยานํ ปรภาโว คหาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ ยถาสมฺภวํ โอยิรปฺปจฺจยานํ ปรภาโว ตนาทิคณลกฺขณํ. อาขฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ สพฺพถา เณณยปฺปจฺจยานํ ปรภาโว จุราทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน ปน อาขฺยาตตฺเต อิการนฺตธาตุโต สห เณ ณยปจฺจเยหิ นิจฺจํ นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ จุราทิคณลกฺขณํ. คณสูจกานํ ปจฺจยานมปรตฺตํ อธาตุลกฺขณํ. อิติ ธาตุคณลกฺขณมธาตุลกฺขณํ วิภาวิตํ. Allí, con respecto a todos los usos basados en las raíces, la característica del grupo bhūvādi, en términos de su característica general, es que el sufijo 'a' sigue a una raíz de vocal pura, sea de una sola vocal o de varias vocales. Sin embargo, en términos de su característica específica, en las formas verbales, la característica del grupo bhūvādi es el aumento nasal (niggahīta) constante junto con el sufijo 'a' después de una raíz de varias vocales que termina en 'i', y en las formas nominales, es simplemente el aumento nasal. La característica del grupo rudhādi, en términos de su característica general, es el aumento nasal obligatorio junto con el sufijo 'a' después de las raíces en el sentido de agente en las formas verbales. Sin embargo, en términos de su característica específica, en las formas verbales, la característica del grupo rudhādi es el aumento nasal obligatorio junto con los sufijos de la serie 'i', 'e' y 'o' después de las raíces en el sentido de agente, y en las formas nominales, es simplemente el aumento nasal de manera no obligatoria. La característica del grupo divādi es que el sufijo 'ya' sigue a las raíces en el sentido de agente, ya sea que obtenga una sustitución o no. La característica del grupo svādi es que los sufijos 'ṇu', 'ṇā' y 'uṇā' siguen adecuadamente a las raíces en el sentido de agente. La característica del grupo kiyādi es que el sufijo 'nā' sigue a las raíces en el sentido de agente. La característica del grupo gahādi es que los sufijos 'ppa' y 'ṇhā' siguen a las raíces en el sentido de agente, siendo de uso menos frecuente en las formas verbales y de uso frecuente en las formas nominales. La característica del grupo tanādi es que los sufijos 'o' y 'yira' siguen a las raíces en el sentido de agente según sea posible. La característica del grupo curādi, en términos de su característica general, es que los sufijos 'ṇe' y 'ṇaya' siguen siempre a las raíces en el sentido de agente en las formas verbales. Sin embargo, en términos de su característica específica, en las formas verbales, la característica del grupo curādi es el aumento nasal constante junto con los sufijos 'ṇe' y 'ṇaya' después de una raíz que termina en 'i', y en las formas nominales, es simplemente el aumento nasal. La característica de lo que no es una raíz es la ausencia de sufijos indicadores de grupo. Así se han explicado las características de los grupos de raíces y las de lo que no es una raíz. การิตปจฺจยสฺส โยเค ‘‘เณ ณโย ณาเป ณาปโย จา’’ติ อิเม จตฺตาโร การิตปจฺจยา. En la unión de los sufijos causativos, existen estos cuatro sufijos causativos: 'ṇe', 'ṇaya', 'ṇāpe' y 'ṇāpayo'. เณ ณยาสุํ อุวณฺณนฺตา,อาทนฺตา ปจฺฉิมา ทุเว; เสสโต จตุโรทฺเว วา,ณโยเยว อธาตุโต. Los sufijos 'ṇe' y 'ṇaya' se usan después de las raíces que terminan en la serie 'u'; los últimos dos después de las que terminan en 'ā'. De las restantes, se usan los cuatro o solo dos; y 'ṇayo' se usa solo después de lo que no es una raíz. ตตฺร สาเวติ, สาวยติ. ภาเวติ, ภาวยติ, โอภาเสติ, โอภาสยติ. อิมานิ การิเต อุวณฺณนฺตธาตุรูปานิ. Allí, 'sāveti', 'sāvayati'; 'bhāveti', 'bhāvayati', 'obhāseti', 'obhāsayati'. Estas son formas causativas de raíces que terminan en la serie 'u'. ทาเปติ[Pg.375], ทาปยติ. หาเปติ, หาปยติ. นฺหาเปติ, นฺหาปยติ. นหาเปติ, นหาปยติ. อาการนฺตธาตุรูปานิ. 'Dāpeti', 'dāpayati'; 'hāpeti', 'hāpayati'; 'nhāpeti', 'nhāpayati', 'nahāpeti', 'nahāpayati'. Estas son formas de raíces que terminan en 'ā'. โสเสติ, โสสยติ. โสสาเปติ, โสสาปยติ. โฆสาเปติ, โฆสาปยติ. อการนฺตธาตุรุปานิ. 'Soseti', 'sosayati'; 'sosāpeti', 'sosāpayati'; 'ghosāpeti', 'ghosāpayati'. Estas son formas de raíces que terminan en 'a'. มคฺโค สํสารโต โลกํ ญาเปติ, ญาปยติ. อิธาตุรูปานิ นิคฺคจฺฉาเปตีติ เอเตสมตฺโถ. อิมานิ หิ นิปุพฺพาย อิธาตุยา วเสน สมฺภูตานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. ตถา หิ สุทฺธกตฺตุภาเวน มคฺโค สยํ ญายติ, สํสารโต นิคฺคจฺฉตีติ ญาโยติ วุจฺจติ. 'El camino hace conocer (ñāpeti, ñāpayati) el mundo fuera del saṃsāra'. El significado de estos términos es 'hace salir' (niggacchāpeti). Pues estas son formas causativas originadas por la raíz 'i' precedida por el prefijo 'ni'. De hecho, debido a su naturaleza causativa, se dice 'ñāyo' (camino), pues el camino mismo es lo que se conoce o lo que sale del saṃsāra. ปาเวติ, ปาวยติ, อุธาตุรูปานิ. วทาเปตีติ เอเตสมตฺโถ. อิมานิ หิ ปปุพฺพาย อุธาตุยา วเสน สมฺภูตานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. ตถา หิ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ สุทฺธกตฺตุปทํ อาหจฺจภาสิตํ ทิสฺสติ. 'Pāveti', 'pāvayati' son formas de la raíz 'u'. Su significado es 'hace decir' (vadāpeti). Pues estas son formas causativas originadas por la raíz 'u' precedida por el prefijo 'pa'. Así, se ve expresado el término de agente puro: 'aquel que se declara a sí mismo' (yo ātumānaṃ sayameva pāvā). เขเปติ, เขปยติ. กงฺเขติ, กงฺขยติ, กงฺขาเปติ, กงฺขาปยติ. อาจิกฺขาเปติ, อาจิกฺขาปยติ. อิวณฺณนฺตธาตุรูปานิ. 'Khepeti', 'khepayati'; 'kaṅkheti', 'kaṅkhayati', 'kaṅkhāpeti', 'kaṅkhāpayati'; 'ācikkhāpeti', 'ācikkhāpayati'. Estas son formas de raíces que terminan en la serie 'i'. ขิเยติ, ขิยยติ. มิลาเยติ, มิลายยติ. เอการนฺตธาตุรูปานิ. 'Khiyeti', 'khiyayati'; 'milāyeti', 'milāyayati'. Estas son formas de raíces que terminan en 'e'. สิเยติ, สิยยติ. โอการนฺตธาตุรูปานิ. 'Siyeti', 'siyayati'. Estas son formas de raíces que terminan en 'o'. ปพฺพตายายติ, ปุตฺติยายติ. อธาตุนิสฺสิตานิ รูปานิ. อิมินา นเยน เสสานิ อวุตฺตานิปิ รูปานิ สกฺกา วิญฺญาตุํ วิญฺญุนา ปาฬินยญฺญุนาติ วิตฺถาโร น ทสฺสิโต. อิติ การิตปจฺจยโยโค สงฺเขเปน วิภาวิโต. 'Pabbatāyāyati' (se comporta como una montaña), 'puttiyāyati' (trata como a un hijo). Estas son formas basadas en lo que no es una raíz. Mediante este método, otras formas no mencionadas pueden ser comprendidas por el sabio conocedor del método del Pāli, por lo cual no se ha mostrado una explicación extensa. Así se ha explicado brevemente la unión de los sufijos causativos. อิทานิ [Pg.376] สการิเตกกมฺมาทีนิ พฺรูม – Ahora hablamos de los objetos únicos y demás en las formas causativas: อกมฺมกา เอกกมฺมา, ทฺวิกมฺมา วาปิ โหนฺติ หิ; การิตปจฺจเย ลทฺเธ, สกมฺมา จ ทฺวิกมฺมกา. Los verbos intransitivos se vuelven de un solo objeto, y los transitivos se vuelven de dos objetos, cuando se les añade el sufijo causativo. สยํ โสเธติ โส ภูมึ, โสธาเปติ ปเรมหึ; นรํ กมฺมํ การยติ, วิญฺเญยฺยํ กมโต อิทํ. 'Él mismo limpia la tierra' (sodheti), 'hace que otros limpien la tierra' (sodhāpeti); 'hace que el hombre realice la acción' (naraṃ kammaṃ kārayati); esto debe entenderse según su orden. ทฺวิกมฺมิกา สมฺภวนฺติ, ติกมฺมา เอตฺถ ทีปเย; ‘‘อิสฺสโร เสวกํ คามํ, อชํ นาเยติ’’ อิจฺจปิ. Los que son de dos objetos se convierten aquí en tres objetos; debe ilustrarse: 'El señor hace que el servidor lleve la cabra a la aldea' (issaro sevakaṃ gāmaṃ ajaṃ nāyeti). ‘‘นโร นเรน วา คามํ, อชํ นาเยติ’’อิจฺจปิ; กมฺมตฺถทีปกํเยว, กรณํ เอตฺถ อิจฺฉิตํ. Incluso en 'el hombre hace que el hombre lleve la cabra a la aldea' (naro narena vā gāmaṃ ajaṃ nāyeti), aquí se prefiere el caso instrumental para indicar el sentido del objeto. อิติ สการิเตกกมฺมาทีนิ วิภาวิตานิ. Así se han explicado los objetos únicos y demás en las formas causativas. อิทานิ อูหนียรูปคณํ พฺรูม – โหติ, โภติ, สมฺโภติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. สุมฺโภติ, ปริสุมฺโภติ, อิทํ รุธาทิคูปํ. นินฺทติ, วินินฺทติ, พนฺธติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. ฉินฺทติ, ภินฺทติ, รุนฺธติ, อิทํ รุธาทิรูปํ. เทติ, เนติ, วเทติ, อนฺเวติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. รุนฺเธติ, ปฏิรุนฺเธติ, อิทํ รุธาทิรูปํ. พุทฺเธติ, ปลิพุทฺเธติ, อิทํ จุราทิรูปํ. ชยติ, สยติ, ปลายติ, มิลายติ, คายติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. หายติ, สายติ, นฺหายติ, อิทํ ทิวาทิรูปํ. กถยติ, จินฺตยติ, ภาชยติ, อิทํ จุราทิรูปํ. คพฺพติ, ปคพฺพติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. กุพฺพติ, กฺรุพฺพติ, อิทํ ตนาทิรูปํ. หิโนติ, จิโนติ, อิทํ สฺวาทิรูปํ. ตโนติ, สโนติ, กโรติ, อิทํ ตนาทิรูปํ. จินฺเตติ, จินฺตยติ, อิทํ กตฺตุรูปญฺเจว เหตุกตฺตุรูปญฺจ. กนฺเตติ, กนฺตยติ, อิทํ เหตุกตฺตุรูปเมว. ภกฺเขติ, ภกฺขยติ, วาเทติ, วาทยติ, อิทํ สุทฺธกตฺตุรูปญฺเจว เหตุกตฺตุรูปญฺจ. มิยฺยตีติ กตฺตุปทญฺเจว กมฺมปทญฺจ. ภาเวถาติ พหุวจนญฺเจว เอกวจนญฺจ. สํยมิสฺสนฺติ อนาคตวจนญฺเจว อตีตวจนญฺจ. อนุสาสตีติ อาขฺยาตญฺเจว นามิกญฺจ. คจฺฉํ วิธมํ นิกฺขณนฺติ นามิกญฺเจว [Pg.377] อาขฺยาตญฺจ. เอตฺถ อาขฺยาตตฺเต คจฺฉนฺติ อนาคตวจนํ, วิธมนฺติ อตีตวจนํ, นิขณนฺติ ปริกปฺปวจนํ, สพฺพํ วา เอตํ ปทํ อนาคตาธิวจนนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏเตว. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ อูหนียปทานิ นานปฺปการโต โยเชตพฺพานิ. อิมานิ ปทานิ ทุพฺพิญฺเญยฺยวิเสสานิ มนฺทพุทฺธีนํ สมฺโมหกรานิ อาจริยปาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา เวทนียานีติ อูหนียรูปคโณ วิภาวิโต. Ahora hablamos del grupo de formas que deben ser inferidas: hoti, bhoti, sambhoti; estas pertenecen a la clase bhūvādi. Sumbhoti, parisumbhoti; estas pertenecen a la clase rudhādi. Nindati, vinindati, bandhati; estas pertenecen a la clase bhūvādi. Chindati, bhindati, rundhati; estas pertenecen a la clase rudhādi. Deti, neti, vadeti, anveti; estas pertenecen a la clase bhūvādi. Rundheti, paṭirundheti; estas pertenecen a la clase rudhādi. Buddheti, palibuddheti; estas pertenecen a la clase curādi. Jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati; estas pertenecen a la clase bhūvādi. Hāyati, sāyati, nhāyati; estas pertenecen a la clase divādi. Kathayati, cintayati, bhājayati; estas pertenecen a la clase curādi. Gabbati, pagabbati; estas pertenecen a la clase bhūvādi. Kubbati, krubbati; estas pertenecen a la clase tanādi. Hinoti, cinoti; estas pertenecen a la clase svādi. Tanoti, sanoti, karoti; estas pertenecen a la clase tanādi. Cinteti, cintayati; estas son tanto formas activas como formas causativas. Kanteti, kantayati; estas son únicamente formas causativas. Bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati; estas son tanto formas activas como causativas. Miyyati es tanto un término activo como un término pasivo. Bhāvethā es tanto plural como singular. Saṃyamissanti es tanto una expresión de futuro como de pasado. Anusāsati es tanto un verbo finito como un nombre. Gacchaṃ, vidhamaṃ, nikkhaṇanti son tanto nombres como verbos finitos. Aquí, como verbos finitos: gacchanti es expresión de futuro, vidhamanti de pasado, nikhaṇanti de optativo, o bien todos estos términos pueden considerarse propiamente como designaciones del futuro. De esta manera, otros términos que deben ser inferidos deben aplicarse de diversos modos. Estas palabras, cuyas distinciones son difíciles de discernir y que causan confusión a los de inteligencia débil, deben ser conocidas tras haber servido a los maestros y grandes maestros. Así queda explicado el grupo de formas que deben ser inferidas. อิทานิ เอกคณิกาทีนิ วทาม – ธา ธารเณ, ภูวาทิคณิกวเสนายํ เอกคณิกา สกมฺมิกา ธาตุ. ภควา สกลโลกสฺส หิตํ ทธาติ วิทธาติ, ปุริโส อตฺถํ สํวิเธติ, นิธึ นิเธติ, อิมานิ สุทฺธกตฺตริ ภวนฺติ. ‘‘สํวิธาเปติ, วิธาเปตี’’ติ อิมานิ เหตุกตฺตริ ภวนฺติ. กมฺเม ปน ภาเว จ ‘‘อนุวิธียตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ตถา หิ กมฺเม ‘‘นิธิ นาม นิธียตี’’ติ จ ‘‘ธียติ ธปิยตีติ เธยฺย’’นฺติ จ รูปานิ ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ กมฺเม ‘‘กมฺมํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยติ, กมฺมานิ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยนฺติ. โภ กมฺม ตฺวํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยสิ, อหํ กมฺมํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยามี’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. ภาเว ปน ‘‘สตฺโต ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยติ, สตฺตา ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยนฺติ, โต สตฺต ตฺวํ ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยสี’’ติ โยเชตพฺพํ. อยํ นโย อติวิย สุขุโม ปาฬินยานุกูโล. Ahora hablamos de las raíces que pertenecen a una sola clase y demás: dhā en el sentido de sostener (dhāraṇe); esta es una raíz transitiva de una sola clase según el grupo bhūvādi. El Bendito establece (dadhāti) y dispone (vidadhāti) el bienestar de todo el mundo; el hombre organiza (saṃvidheti) el propósito, deposita (nidheti) un tesoro; estas son formas activas. Saṃvidhāpeti, vidhāpeti; estas son formas causativas. En la voz pasiva y en el sentido de estado (bhāva), se presentan formas como anuvidhīyatī y otras. Pues así, en la voz pasiva se ven formas como 'un tesoro ciertamente se deposita' (nidhi nāma nidhīyati) y 'lo que debe ser depositado o establecido' (dhīyati ṭhapiyatīti dheyyaṃ). Allí, en la voz pasiva, debe aplicarse de esta manera: 'el kamma es seguido por los seres, los kammas son seguidos por los seres. Oh kamma, tú eres seguido por los seres; yo, como kamma, soy seguido por los seres', y así sucesivamente. Pero en el sentido de estado (bhāva), debe aplicarse: 'el ser se conforma al sufrimiento, los seres se conforman al sufrimiento, oh ser, tú te conformas al sufrimiento'. Este método es sumamente sutil y conforme al método del Canon. นามิกปทตฺเต ‘‘ธาตู’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ตตฺถ ธาตูติ สลกฺขณํ ทธาติ ธาเรตีติ ธาตุ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘สลกฺขณธารณโต ทุกฺขวิธานโต ทุกฺขธานโต จ ธาตู’’ติ วุตฺตํ. ธาตูติ ปถวีธาตาทิธาตุโย. ตตฺถ สลกฺขณธารณโตติ ยถา ติตฺถิยปริกปฺปิโต ปกติ อตฺตาติ เอวมาทิโก สภาวโต นตฺถิ, น เอวเมตา, เอตา ปน สลกฺขณํ สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโย[Pg.378]. ทุกฺขวิธานโตติ ทุกฺขสฺส วิทหนโต. เอตา หิ ธาตุโย การณภาเวน ววตฺถิตา หุตฺวา ยถา อยโลหาทิธาตุโย อยโลหาทิอเนกปฺปการํ สํสารทุกฺขํ วิทหนฺติ. ทุกฺขธานโตติ อนปฺปกสฺส ทุกฺขสฺส วิธานมตฺตโต อวสวตฺตนโต, ตํ วา ทุกฺขํ เอตาหิ การณภูตาหิ สตฺเตหิ อนุวิธียติ, ตถาวิหิตญฺจ ตํ เอเตสฺเวว ธียติ ฐปิยติ, เอวํ ทุกฺขธานโต ธาตุโย. อปิจ นิชฺชีวฏฺโฐ ธาตโวติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ ภควา ‘‘ฉ ธาตุโยสํ ภิกฺขุ ปุริโส’’ติอาทีสุ ชีวสญฺญาสมูหนตฺถํ ธาตุเทสนํ อกาสีติ. โย ปน ตตฺถ อมฺเหหิ ภาวฏฺฐาเน ‘‘สตฺโต ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยตี’’ติ ติปุริสมณฺฑิโต เอกวจนพหุวจนิโก ปฐมาวิภตฺติปฺปโยโค วุตฺโต. โส – En cuanto a su condición de términos nominales, aparecen palabras como dhātu y otras. Allí, se llama dhātu (elemento) porque establece o porta (dhāretī) su propia característica (salakkhaṇa). Sin embargo, en los Comentarios se dice: 'es dhātu por sostener su propia característica, por disponer el sufrimiento y por ser el receptáculo del sufrimiento'. Dhātu se refiere a los elementos como el elemento tierra, etc. Allí, 'por sostener su propia característica' significa que, a diferencia de conceptos como el 'yo' (attā) o la 'naturaleza primordial' (pakati) imaginados por los no-budistas, que no existen en realidad, estos elementos no son así; más bien, se llaman dhātuyo porque sostienen su propia característica o naturaleza intrínseca (sabhāva). 'Por disponer el sufrimiento' significa por producir el sufrimiento. Pues estos elementos, habiéndose establecido como causas, producen el sufrimiento del saṃsāra de diversas maneras, al igual que los elementos como el hierro o el cobre producen diversos objetos. 'Por ser el receptáculo del sufrimiento' significa que, debido a que el sufrimiento no es poco y no está sujeto a la voluntad, ese sufrimiento es seguido por los seres a través de estos elementos que actúan como causas, y una vez dispuesto de tal modo, se deposita o permanece (dhīyati ṭhapiyati) en ellos mismos; así, son dhātuyo por ser el receptáculo del sufrimiento. Además, debe entenderse que el significado de 'elementos' es el sentido de lo inanimado. Por lo tanto, el Bendito impartió la enseñanza de los elementos en pasajes como 'este hombre, monje, consta de seis elementos', con el fin de erradicar la percepción de un ser vivo. En cuanto a lo que mencionamos allí en el sentido de estado (bhāva): 'el ser se conforma al sufrimiento', se indicó el uso de la primera declinación en singular y plural acompañada de las tres personas. Eso es— ‘‘ทูสิโต คิริทตฺเตน, หโย สามสฺส ปณฺฑโว; โปราณํ ปกตึ หิตฺวา, ตสฺเสวานุวิธิยฺยตี’’ติ จ «Corrompido por Giridatta, el caballo Paṇḍava de mi señor, abandonando su naturaleza original, se conforma a la de aquel». ‘‘มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธุรสฺส หทยํ ธนิยฺยตี’’ติ จ ‘‘เต สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺตี’’ติ จ อิมาสํ ปาฬีนํ วเสน สารโต ปจฺเจตพฺโพ. ตตฺถ ปณฺฑโว นาม อสฺโส คิริทตฺตนามกสฺส อสฺสโคปกสฺส ปกตึ อนุวิธิยฺยติ อนุกโรตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยทิ กตฺตุปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘อนุวิทธาตี’’ติ ปาฬิ วตฺตพฺพา สิยา. ยทิ กมฺมปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ปณฺฑเวนา’’ติ ตติยนฺตํ กตฺตุปทํ วตฺตพฺพํ สิยา, เอวํ อวจเนน ‘‘อนุวิธิยฺยตี’’ติ อิทํ ภาวปทนฺติ สิทฺธํ. น เกนจิ เอตฺถ วตฺตุํ สกฺกา ‘‘ทิวาทิคเณ กตฺตริ วิหิตยปจฺจยสฺส วเสน วุตฺตํ อิทํ รูป’’นฺติ, ธาธาตุยา ทิวาทิคเณ อปฺปวตฺตนโต, เอกนฺตภูวาทิคณิกตฺตา จ. ทุติยปฺปโยเค ปน ยทิ กตฺตุปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ธนุเต’’ติ ปาฬิ วตฺตพฺพา สิยา. ยทิ กมฺมปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ธาตุยา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา[Pg.379]. เอวํ อวจเนน ‘‘ธนิยฺยตี’’ติ อิทมฺปิ ภาวปทนฺติ สิทฺธํ. เอตฺถ ‘‘ธนิยฺยตีติ ปตฺเถติ, อิจฺฉตีติ อตฺโถ’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ‘‘ธนุ ยาจเน’’ติ ธาตุ เอสา เอกนฺเตน ตนาทิคเณเยว วตฺตติ. ตติยปฺปโยเค ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ ยทิ ภูวาทิคเณ ‘‘หา จาเค’’ติ ธาตุยา รูปํ สิยา, กตฺตริ ‘‘ปชหิสฺสนฺตี’’ติ รูปํ สิยา, ‘‘กสฺมา โน ปชหิสฺสตี’’ติ เอตฺถ วิย. กมฺมปทํ ปน ‘‘ปชหิยิสฺสนฺตี’’ติ สิยา. ยสฺมา ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ อิทํ ทิวาทิคเณ ‘‘หา ปริหานิย’’นฺติ ธาตุยา รูปตฺตา ‘‘ปหายิสฺสนฺตี’’ติ กตฺตุปทรูปํ สิยา ‘‘อาชญฺโญ กุรุเต เวคํ, หายนฺติ ตตฺถ วฬวา’’ติ อกมฺมกสฺส กตฺตุปทรูปสฺส ทสฺสนโต, ตสฺมา ‘‘ปหายิสฺสนฺตี’’ติ อวตฺวา ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ วจเนน ยปจฺจโย ภาเว วตฺตตีติ ญายติ. En base a los textos Pali: “Tu madre es Irandhatī, el corazón de Vidhura es anhelado” y “esos estados contaminados serán abandonados”, debe entenderse el significado esencial. Allí, “paṇḍava” se refiere a un caballo que sigue o imita la naturaleza de un cuidador de caballos llamado Giridatta. En este punto, si se deseara un sujeto activo (kattupada), el texto Pali debería decir “anuvidadhāti”. Si se deseara un objeto (kammapada), debería decirse “paṇḍavenā” como sujeto en caso instrumental; por el hecho de no decirse así, queda establecido que “anuvidhiyyati” es una forma impersonal (bhāvapada). Nadie puede decir aquí que “esta forma se dice en base al sufijo -ya prescrito para el sujeto en la clase divādi”, porque la raíz ‘dhā’ no ocurre en la clase divādi, siendo exclusivamente de la clase bhūvādi. En el segundo uso, si se deseara un sujeto activo, el texto Pali debería decir “dhanute”. Si se deseara un objeto, debería decirse “dhātuyā”. Al no decirse así, queda establecido que “dhaniyyati” también es una forma impersonal. En el Comentario se dice: “dhaniyyatī significa que anhela o desea”. Esta raíz “dhanu yācane” (anhelar) ocurre exclusivamente en la clase tanādi. En el tercer uso, “pahīyissantī”, si fuera una forma de la raíz “hā cāge” (abandonar) en la clase bhūvādi, en voz activa la forma sería “pajahissantī”, como en “kasmā no pajahissatī”. Pero la forma pasiva sería “pajahiyissantī”. Dado que “pahīyissantī” es una forma de la raíz “hā parihāniyaṃ” (disminución) en la clase divādi, la forma de sujeto activo sería “pahāyissantī”, como se ve en la forma de sujeto activo de uso común “ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā” (el noble corcel se apresura, allí las yeguas disminuyen su velocidad); por lo tanto, al no decir “pahāyissantī” sino “pahīyissantī”, se sabe que el sufijo -ya se emplea en sentido impersonal (bhāve). เกจิ ปเนตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘โส ปหียิสฺสติ. เต สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ. รูปํ วิภวิยฺยติ. อคฺคิชาหิ ปุพฺเพว ภูยเต’ติอาทีสุ ยปจฺจโย กมฺเมเยว วิหิโต, น ภาเว. กมฺมกตฺตุวเสน หิ อิเม ปโยคา ทฏฺฐพฺพา, สยเมว ปียเต ปานียํ, สยเมว กโฏ กริยเตติ ปโยคา วิยา’’ติ. ตํ น, เอวญฺหิ สติ ‘‘ปชหิยิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกธาตุรูปานิ วตฺตพฺพานิ ‘‘ปียเต กริยเต’’ติ รูปานิ วิย. เอตฺถ ปน ภาวฏฺฐาเน กตฺตุโน ฐิตภาโว เหฏฺฐา นานปฺปกาเรน ทสฺสิโตติ น วุตฺโต. เย สทฺทสตฺเถ มตํ คเหตฺวา สาสนิกา ครู ภาเว อทพฺพวุตฺติโน ภาวสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว, ตญฺจ ปฐมปุริสสฺเสว ‘‘ภูยเต เทวทตฺเตน เทวทตฺเตน สมฺปตฺตึ อนุภวนนฺติ อตฺโถ’’ติ ปโยคญฺจ ตทตฺถโยชนญฺจ [Pg.380] วทนฺติ. เตสํ ตํ วจนํ ปาฬิยา, อฏฺฐกถาทีหิ จ น สเมติ, ตสฺมา ยถาวุตฺโตเยวตฺโถ อายสฺมนฺเตหิ ธาเรตพฺโพ. Algunos podrían decir aquí: “Él será abandonado. Esos estados contaminados serán abandonados. La forma se desintegrará. Se ha existido antes por medio de los fuegos”, etc., en estos casos el sufijo -ya se prescribe solo en sentido pasivo (kamme), no impersonal (bhāve). Pues estos usos deben verse como verbos pasivos, igual que los usos “el agua se bebe por sí misma” (sayameva pīyate pānīyaṃ), “la estera se hace por sí misma” (sayameva kaṭo kariyate). Eso no es así; de ser así, deberían decirse formas de raíces pasivas como “pajahiyissantī”, al igual que las formas “pīyate” y “kariyate”. Aquí, sin embargo, el estado del sujeto situado en el lugar del estado impersonal no se ha mencionado porque se mostró de diversas maneras anteriormente. Aquellos maestros de la enseñanza que, siguiendo la opinión de los tratados de gramática, afirman que en el sentido impersonal, al no expresar una sustancia, el estado impersonal es singular y solo se usa en tercera persona, y mencionan el uso y su aplicación como: “se existe (bhūyate) por Devadatta; el significado es que Devadatta experimenta prosperidad”. Esa afirmación de ellos no concuerda con el Canon (Pali) ni con los Comentarios, por lo tanto, los venerables deben retener el significado tal como se ha expuesto. ชร โรเค. ชรติ, ชริยฺยติ. ชรวโยหานิยํ. ชีรติ, ชิยฺยติ. อิมา ทฺเวปิ ภูวาทิ คณิกวเสน เอกคณิกา. ตาสํ อยํ สาธารณรูปวิภาวนา. ‘‘เยน จ สนฺตปฺปติ, เยน จ ชริยฺยตี’’ติอาทิ. ตตฺถ เยน จ ชริยฺยตีติ เยน เตโชคเตน กุปิเตน อยํ กาโย เอกาหิกาทิชรโรเคน ชริยฺยติ ชรติ. อถ วา เยน จ ชริยติ เยน อยํ กาโย ชีรติ อินฺทฺริยเวกลฺยตํ พลกฺขยํ ปลิตวลิตาทิญฺจ ปาปุณาติ. Jara roge. Jarati, jariyyati. Jaravayohāniyaṃ. Jīrati, jiyyati. Estas dos raíces, por pertenecer a la clase bhūvādi, se consideran de una sola clase. Esta es la explicación de sus formas comunes: “Por lo cual uno se consume y por lo cual uno envejece”, etc. Allí, “por lo cual uno envejece” significa que por ese elemento calor (tejo) perturbado, este cuerpo envejece (jariyyati/jarati) a través de enfermedades de vejez como la fiebre de un día, etc. O bien, “por lo cual uno envejece” (jariyati) significa por lo cual este cuerpo se desgasta (jīrati), alcanzando la deficiencia de las facultades, la pérdida de fuerza, las canas y las arrugas. มร ปาณจาเค. ภูวาทิคณิโกยํ อกมฺมโก จ. สตฺโต มรติ, มิยฺยติ. กิญฺจาปิ อยํ ธาตุ ‘‘มร ปาณจาเค’’ติ วจนโต สกมฺมโก วิย ทิสฺสติ, ตถาปิ ‘‘ปุตฺโต มรติ. กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติ จ ชิยฺยติ จ มิยฺยติ จา’’ติ เอวมาทีนํ กมฺมรหิตปฺปโยคานํ ทสฺสนโต อกมฺมโกเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺถโยชนานเยน ปน มรตีติ ปาณํ จชตีติ กมฺมํ อาเนตฺวา กเถตุํ ลพฺภติ. ‘‘มรติ, มิยตี’’ติ อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ, ‘‘สตฺโต สตฺตํ มาเรติ, มารยติ, มาราเปติ, มาราปยตี’’ติ อิมานิ การิตปทสงฺขาตานิ เหตุกตฺตุปทานิ. เอตฺถ จ โย อมตํ สตฺตํ มรณํ ปาเปติ, โส วธโก มาเรติ มารยติ มาราเปติ มาราปยตีติ จ วุจฺจติ. สตฺโต สตฺเตหิ มาริยติ มาราปิยตีติ อิมานิ กมฺมปทานิ. ภาวปทมปฺปสิทฺธํ. เอวมญฺญตฺราปิ ปสิทฺธตา จ อปฺปสิทฺธตา จ อุปปริกฺขิตพฺพา. Mara pāṇacāge. Esta pertenece a la clase bhūvādi y es intransitiva (akammako). El ser muere: marati, miyyati. Aunque esta raíz parece transitiva por la definición “mara pāṇacāge”, sin embargo, debido a que se ven usos sin objeto como “el hijo muere”, “este mundo ha caído en el sufrimiento, nace, envejece y muere (miyyati)”, etc., debe entenderse que es exclusivamente intransitiva. Pero según el método de aplicación del significado, al decir “marati” (muere), se puede explicar trayendo un objeto: “renuncia a la vida” (pāṇaṃ cajati). “Marati, miyati” son formas puramente activas; “el ser hace matar a otro ser: māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati” son formas causativas (hetukattupadāni). Y aquí, aquel que hace que un ser que no está muriendo llegue a la muerte, se llama matador (vadhako) y se dice “māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati”. “El ser es matado por otros: māriyati, mārāpiyati” son formas pasivas. La forma impersonal es poco frecuente. De igual manera, en otros casos, se debe examinar tanto lo que es común como lo que es de uso lingüístico. ขาท ภกฺขเณ. อยํ ปน ภูวาทิคณิกวเสน เอกคณิโก สกมฺมโก ธาตุ. ขาทติ, สงฺขาทติ, อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ[Pg.381]. ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา ปูวํ ขาเทติ ขาทยติ ขาทาเปติ ขาทาปยติ, อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. เอตฺถ จ โย อขาทนฺตํ ขาทนฺตํ วา ขาทาหีติ ปโยเชติ, โส ขาทาปโก ขาเทติ ขาทยติ ขาทาเปติ ขาทาปยตีติ จ วุจฺจติ. ขชฺชติ, สํขชฺชติ, สงฺขาทิยติ. อิมานิ กมฺมปทานิ. อตฺรปนายํ ปาฬิ ‘‘อตีตํ ปาหํ อทฺธานํ รูเปน ขชฺชึ, เสยฺยถาปาหํ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺเนน รูเปน ขชฺชามิ. อหญฺเจว โข ปน อนาคตํ รูปํ อภินนฺเทยฺยํ, อนาคเตนปาหํ รูเปน ขชฺเชยฺยํ, เสยฺยถาเปตรหิ ขชฺชามี’’ติ. ภาวปทํ น ลพฺภติ สกมฺมกตฺตา อิมสฺส ธาตุสฺส. ภูวาทิคโณ. อยํ นามธาตุ เอกนฺตรุธาทิคณิโกติ อปฺปสิทฺโธ. Khāda bhakkhaṇe. Esta es una raíz transitiva que pertenece a la clase bhūvādi. Khādati, saṅkhādati son formas puramente activas. “Un hombre hace que un hombre coma un pastel a través de otro hombre: khādeti, khādayati, khādāpeti, khādāpayati”, estas son formas causativas. Y aquí, aquel que instiga a uno que no está comiendo o que está comiendo diciendo “¡come!”, se llama instigador (khādāpako) y se dice “khādeti, khādayati, khādāpeti, khādāpayati”. Khajjati, saṃkhajjati, saṅkhādiyati son formas pasivas. Sobre esto, este es el texto Pali: “En el pasado fui consumido (khajjiṃ) por la forma, así como ahora soy consumido (khajjāmi) por la forma presente. Si me deleitara en la forma futura, también sería consumido por la forma futura, tal como soy consumido ahora”. La forma impersonal no se obtiene por ser esta raíz transitiva. Clase bhūvādi. Esta raíz nominal es de uso común como perteneciente exclusivamente a la clase rudhādi. ทิวาทิคเณ ตา ปาลเน. โลกํ ตายติ สนฺตายติ. อิมานิ สกมฺมกานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. เหตุกตฺตุปทํ ปน กมฺมปทญฺจ ภาวปทญฺจ อปฺปสิทฺธานิ. En la clase divādi, tā pālane. Protege el mundo: tāyati, santāyati. Estas son formas puramente activas transitivas. Sin embargo, las formas causativa, pasiva e impersonal son de uso poco frecuente. สุธ สํสุทฺธิยํ. จิตฺตํ สุชฺฌติ วิสุชฺฌติ. อิมานิ อกมฺมกานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. โสเธติ, โสธยติ, โสธาเปติ, โสธาปยติ, อิมานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. เอตฺถ จ โย อสุทฺธํ ฐานํ สุทฺธํ กโรติ, โส โสธโก โสเธติ, โสธยตีติ วุจฺจติ, เอส นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ. โย ปน อสุทฺธฏฺฐานํ สยํ อโสเธตฺวา ‘‘ตฺวํ โสเธหี’’ติ อญฺญํ ปโยเชติ, โส โสธาปโก โสธาเปติ โสธาปยตีติ วุจฺจติ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ. ตถา หิ ‘‘กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยตี’’ติอาทีสุ อยํ นโย น ลพฺภติ, เอวํ ลพฺภมานนโย จ อลพฺภมานนโย จ สพฺพตฺถ อุปปริกฺขิตพฺโพ. อิมา ปเนตฺถ ปาฬิโย – Sudha en el sentido de pureza. La mente se purifica (sujjhati), se vuelve completamente pura (visujjhati). Estas son formas de agente intransitivo (suddhakattupadāni). Purifica (sodheti, sodhayati), hace purificar (sodhāpeti, sodhāpayati), estas son formas causativas de agente (hetukatturūpāni). En este contexto, aquel que vuelve puro un lugar impuro, se dice que es un purificador (sodhako), que purifica (sodheti, sodhayati); este principio se aplica también en otros casos similares. Pero aquel que, sin limpiar él mismo un lugar impuro, emplea a otro diciendo "limpia tú esto", se llama instigador de la limpieza (sodhāpako), hace limpiar (sodhāpeti, sodhāpayati). Este principio se aplica también en otros casos similares. Así, en palabras como "kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati", este principio no se encuentra (de la misma manera); así, tanto el principio aplicable como el no aplicable deben ser examinados en todas partes. Al respecto, estos son los textos canónicos: ‘‘ปจฺจนฺตเทสวิสเย, นิมนฺเตตฺวา ตถาคตํ; ตสฺส อาคมนํ มคฺคํ, โสเธนฺติ ตุฏฺฐมานสา’’ติ จ "En los territorios de las regiones fronterizas, habiendo invitado al Tathāgata, con mentes gozosas limpian (sodhenti) el camino para su llegada" y también: ‘‘มคฺคํ [Pg.382] โสเธมหํ ตทา’’ติ จ. อิมา หิ ปาฬิโย สหตฺถา โสธนํ สนฺธาย วุตฺตา. ‘‘อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ ราชคเห ปพฺภารํ โสธาเปติ เลณํ กตฺตุกาโม’’ติ ปน ปาฬิ, ‘‘กึ ภนฺเต เถโร การาเปตี’’ติ, ‘‘ปพฺภารํ มหาราช โสธาเปมิ เลณํ กตฺตกาโม’’ติ จ ปาฬิ. อิมา ปเรหิ โสธาปนํ สนฺธาย วุตฺตา. ‘‘กสฺส โสธิยติ มคฺโค’’ติ อิทํ กมฺมปทํ, ภาวปทํ ปน อปฺปสิทฺธํ. อิมินา นเยน ยาว จุราทิคณา โยเชตพฺพํ. "Entonces yo limpié (sodhemahaṃ) el camino". Estos textos canónicos se refieren a la limpieza realizada con las propias manos. Sin embargo, el texto: "El venerable Pilindavaccha hace limpiar (sodhāpeti) una gruta en Rājagaha con el deseo de hacer una cueva", y "¿Qué está haciendo construir el anciano?", "Gran rey, estoy haciendo limpiar (sodhāpemi) una gruta con el deseo de hacer una cueva". Estos se refieren a hacer limpiar por otros (causativo). "¿Para quién se limpia (sodhiyati) el camino?", esta es una forma pasiva (kammapada), mientras que la forma impersonal (bhāvapada) debe entenderse de manera similar. Por este método, debe aplicarse hasta el grupo curādi. ทฺวิคณิกตฺเต สุภ โสเภ. โสภติ วตายํ ปุริโส. สุภ ปหาเร. โย โน คาโวว สุมฺภติ สุมฺโภติ อิจฺจปิ ทิสฺสติ. ‘‘สุมฺโภตี’’ติ จ กจฺจายนมเต รูปํ, อิมานิ กตฺตุปทานิ. นครํ โสเภติ, โสภยติ. ปุริโส ปุริเส โจรํ สุมฺเภติ, สุมฺภยติ, สุมฺภาเปติ, สุมฺภาปยติ. อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. กมฺมภาวปทานิ ลพฺภมานาลพฺภมานวเสน ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพานิ. ภูวาทิรุธาทิคณิกรูปานิ. Las raíces subha y sobha pertenecen a dos grupos. Este hombre ciertamente brilla (sobhati). Subha en el sentido de golpear. Se observa el uso: "Aquel que golpea (sumbhati, sumbhoti) como a nuestro buey". La forma "sumbhoti" es según la opinión de Kaccāyana; estas son formas de agente. Embellece (sobheti, sobhayati) la ciudad. El hombre golpea (sumbheti, sumbhayati), hace golpear (sumbhāpeti, sumbhāpayati) al ladrón. Estas son formas causativas de agente. Las formas pasivas e impersonales deben aplicarse según sea posible, según se encuentren o no. Son formas de los grupos bhūvādi y rudhādi. ปจ ปาเก. ปุริโส ภตฺตํ ปจติ. เนรยิโก นิรเย ปจฺจติ. กมฺมํ ปจฺจติ. ภตฺตํ ปจฺจติ. ปารมิโย ปริปจฺจนฺติ. ผลานิ ปริปจฺจนฺติ, ปกฺกานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. ครโว ปน – Paca en el sentido de cocinar o madurar. El hombre cocina (pacati) el arroz. El habitante del infierno se cocina (paccati) en el infierno. El kamma madura (paccati). El arroz se cocina (paccati). Las perfecciones maduran (paripaccanti). Los frutos maduran (paripaccanti), lo que significa que se vuelven maduros. Sin embargo, los maestros dicen: ญาณยุตฺตวรํ ตตฺถ, ทตฺวา สนฺธึ ติเหตุกํ; ปจฺฉา ปจฺจติ ปากานํ, ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเวติ จ – "Habiendo dado allí una excelente (consciencia) asociada con el conocimiento, con la conexión de tres raíces; después, madura (paccati) en dos tipos de resultados en el curso de la existencia", y: ‘‘อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ น ปจฺจตี’’ติ จ เอวํ ปจติปทสฺส ทฺวิคณิกรูปสฺส สกมฺมกตฺตํ อิจฺฉนฺติ. เอวํ ปน สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน กุโต ลพฺภา. เตปิฏเก หิ พุทฺธวจเน ‘‘กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจติ. ยาว ปาปํ น ปจฺจติ. นิรยมฺหิ [Pg.383] อปจฺจิ โส’’ติ เอวํ อกมฺมกตฺตํเยว ทิสฺสติ. เอตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ ปจ ปาเก’ติ อยํ ธาตุ สกมฺมโก, เตน ‘ปจฺจตี’ติ ปทสฺส ทิวาทิคณิกรูปสฺสปิ สโต สกมฺมกตฺตํ ยุชฺชติ, ตสฺมาเยว ‘ปจฺจติ ปากานํ ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว’ติอาทีสุ วุตฺต’’นฺติ. เอตฺถ วุจฺจเต – ยถา ‘‘ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, ภิทิ วิทารเณ’’ติ ธาตูนํ รุธาทิคเณ ปวตฺตานํ ‘‘รุกฺขํ ฉินฺทติ, ภิตฺตึ ภินฺทตี’’ติ รูปปทานํ สกมฺมกตฺเตปิ สติ ทิวาทิคณํ ปตฺตานํ เตสํ ธาตูนํ ‘‘อุทกํ ฉิชฺชติ, ฆโฏ ภิชฺชตี’’ติ รูปปทานิ อกมฺมกานิเยว ภวนฺติ, ยถา ภูวาทิคเณ ปวตฺตสฺส ปจธาตุสฺส ‘‘ภตฺตํ ปจตี’’ติ รูปปทสฺส สกมฺมกตฺเตปิ สติ ทิวาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘นิรเย ปจฺจติ, กมฺมานิ วิปจฺจนฺตี’’ติ รูปปทานิ อกมฺมกานิเยว ภวนฺติ. "No madura (paccati) los resultados incondicionados ni los condicionados". Así, desean la transitividad (sakammaka) de la palabra "pacati" en su forma de dos grupos. Pero ¿dónde se encuentra esto en la palabra de Buda del Tipiṭaka junto con sus comentarios? Pues en la palabra de Buda del Tipiṭaka solo se observa la intransitividad (akammaka), como en: "se cocina en el infierno por un e""on (kappaṃ nirayamhi paccati)", "mientras el mal no madura (yāva pāpaṃ na paccati)", "él se cocinó en el infierno (nirayamhi apacci so)". Al respecto podrían decir: "¿Acaso la raíz 'paca' en el sentido de madurar no es transitiva? Por ello, incluso siendo una forma del grupo divādi, la transitividad de la palabra 'paccati' es adecuada; por eso mismo se dice 'madura dos resultados en el curso de la existencia', etc.". A esto se responde: así como en las raíces 'chidi' (cortar) y 'bhidi' (romper) que pertenecen al grupo rudhādi, aunque sus formas 'chindati' (corta) y 'bhindati' (rompe) sean transitivas, al pasar al grupo divādi, sus formas 'chijjati' (se corta) y 'bhijjati' (se rompe) son exclusivamente intransitivas; así también, aunque la forma 'pacati' (cocina) de la raíz 'paca' en el grupo bhūvādi sea transitiva, al pasar al grupo divādi, sus formas 'paccati' (en el infierno se cocina, las acciones maduran) son exclusivamente intransitivas. อถาปิ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ โภ ยถา ‘อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ เอตฺถ ‘‘อาสวโต จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ จ ‘อาสเวหิ กตฺตุภูเตหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ จ เอวํ ทิวาทิคณิกสฺส ธาตุสฺส ‘วิมุจฺจึสู’ติ รูปปทสฺส อกมฺมกตฺตญฺจ สกมฺมกตฺตญฺจ ภวติ, ตถา ‘นิรเย ปจฺจติ, กมฺมานิ วิปจฺจนฺตี’ติ จ อกมฺมกตฺเตนปิ ภวิตพฺพํ. ‘ปจฺจติ ปากานํ ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว, อสงฺขารํ สสงฺขารวิปากานิ น ปจฺจตี’ติ สกมฺมกตฺเตนปิ ภวิตพฺพ’’นฺติ. อกมฺมกตฺเตเนว ภวิตพฺพํ, น สกมฺมกตฺเตน, ‘‘ปจฺจติ ปากาน’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปโยคานํ ‘‘อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’’ติ ปโยเคน อสมานตฺตา. ตถา เหตฺถ ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ ปทํ กมฺมรหิตกตฺตุวาจกยปจฺจยนฺตมฺปิ ภวติ กตฺตุสหิตกมฺมวาจกยปจฺจยนฺตมฺปิ. ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ อิมสฺส หิ ปทสฺส กมฺมรหิตยปจฺจยวนฺตตฺตา ‘‘อาสเวหี’’ติ กรณวจนํ อปาทานการกวาจกํ ภวติ. ‘จิตฺตานี’’ติ ปจฺจตฺตวจนํ ปน กตฺตุการกวาจกํ ภวติ. ตถา ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ ปทสฺส กตฺตุสหิตกมฺมวาจกตฺตา ‘‘อาสเวหี’’ติ [Pg.384] กรณวจนํ กตฺตุการกวาจกํ ภวติ. ‘‘จิตฺตานี’’ติ ปจฺจตฺตวจนํ ปน กมฺมการกวาจกํ ภวติ. อยํ นโย ‘‘ปจฺจติ ปากาน’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปโยเคสุ น ลพฺภติ. ตถา หิ ตตฺถ ปจฺจตฺตวจนํ กตฺตารํ วทติ, อุปโยควจนํ กมฺมํ วทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา ภตฺตํ ปาเจติ ปาจยติ ปาจาเปติ ปาจาปยตี’’ติ จ, ‘‘อนนฺเต โพธิสมฺภาเร, ปริปาเจสิ นายโก’’ติ ทสฺสนโต ปน ‘‘ปริปาเจติ, ปริปาจยตี’’ติ จ รูปานิ ภวนฺติ. อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. กมฺเม – ยญฺญทตฺเตน โอทโน ปจฺจเต, ภาวปทํ อปฺปสิทฺธํ. อิมานิ ภูวาทิทิวาทิคณิกรูปานิ. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ ทฺวิคณิกรูปานิ โยเชตพฺพานิ. Sin embargo, también podrían decir: "¿Acaso, señor, así como en 'las mentes se liberaron de los influjos' (āsavehi cittāni vimucciṃsū), donde la forma 'vimucciṃsū' de la raíz del grupo divādi tiene tanto sentido intransitivo como transitivo, así también 'paccati' en 'se cocina en el infierno' o 'las acciones maduran' debe ser intransitiva, y en 'madura dos resultados...' debe ser transitiva?". Debe ser solo intransitiva, no transitiva, porque los usos citados como "paccati pākānaṃ" no son iguales al uso de "āsavehi cittāni vimucciṃsū". Pues en ese caso, la palabra "vimucciṃsū" puede terminar en el sufijo -ya indicando un agente sin objeto, o un objeto con agente. Debido a que la palabra "vimucciṃsū" tiene el sufijo -ya sin objeto, el caso instrumental "āsavehi" expresa la función de ablación (apādāna). El caso nominativo "cittāni", por su parte, expresa la función de agente. De igual modo, debido a que la palabra "vimucciṃsū" expresa el objeto con el agente, el caso instrumental "āsavehi" expresa la función de agente. El caso nominativo "cittāni" expresa entonces la función de objeto. Este principio no se encuentra en los usos citados como "paccati pākānaṃ". Debe entenderse que allí el nominativo expresa el agente y el acusativo expresa el objeto. En las formas causativas: "el hombre hace que el hombre cocine el arroz" (pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati), y del uso: "el Guía llevó a la madurez (paripācesi) los infinitos requisitos para el despertar", surgen las formas "paripāceti, paripācayati". Estas son formas causativas de agente. En la voz pasiva: "el arroz es cocinado (paccate) por Yaññadatta"; la forma impersonal debe entenderse de manera similar. Estas son formas de los grupos bhūvādi y divādi. Por este método, deben aplicarse otras formas de dos grupos. เตคณิกตฺเต สุ ปสเว. เหตุผลํ สวติ, ปสวติ. สุ สวเน. สทฺโธ ธมฺมํ สุโณติ, สุณาติ. สุ หึสายํ. โยโธ ปจฺจามิตฺตํ สุนาติ. อิมานิ ยถากฺกมํ ภูวาทิสฺวาทิกิยาทิคณิกานิ กตฺตุปทานิ. ตถา เหตุนา ผลํ สวิยฺยติ, อุนฺนาทสทฺโท ปถวีอุนฺทฺริยสทฺโท วิย สุยฺยติ. โยเธน ปจฺจมิตฺโต สุนิยฺยติ. อิมานิ กมฺมปทานิ. ภาวปทํ น ลพฺภติ สกมฺมกตฺตา อิเมสํ ธาตูนํ. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ เตคณิกรูปานิ อุปปริกฺขิตฺวา โยเชตพฺพานิ. อตฺร ปนายํ นยวิภาวนา – Sobre la raíz 'su' de tres grupos en el sentido de producir (pasava): el efecto fluye (savati) o se produce (pasavati) de la causa. En el sentido de audición (savana): el que tiene fe escucha (suṇoti, suṇāti) el Dhamma. En el sentido de herir (hiṃsā): el guerrero hiere (sunāti) al enemigo. Estas son, respectivamente, palabras en voz activa de los grupos Bhūvādi, Svādi y Kiyādi. Del mismo modo, el efecto es fluido (saviyyati) por la causa; se escucha (suyyati) el sonido del trueno como el sonido de la tierra que se resquebraja. El enemigo es herido (suniyyati) por el guerrero. Estas son palabras en voz pasiva. No se encuentra la voz impersonal debido a que estas raíces son transitivas. Siguiendo este método, deben examinarse y aplicarse otras formas de tres grupos. Aquí se presenta esta distinción de métodos: ภฺวาทิรุธาทิกา ธาตู, สฺวาทิทิวาทิกา ตถา; รุธาทิกทิวาทิฏฺฐา, ภูวาทิกจุราทิกา. Existen raíces que pertenecen a los grupos Bhūvādi y Rudhādi, así como al Svādi y Divādi; también se encuentran raíces en los grupos Rudhādi y Divādi, y en el Bhūvādi y Curādi. ภูวาทิกคหาทิฏฺฐา, ภฺวาทิสฺวาทิกิยาทิกา; เอวมาทิปฺปเภเทหิ, วิตฺถาเรนฺตุ วิจกฺขณา. Se encuentran raíces en el Bhūvādi y Gahādi, y en el Bhūvādi, Svādi y Kiyādi. Que los sabios expandan estas explicaciones mediante tales distinciones. อิจฺเจวํ สงฺเขปโต ยถารหํ เอกคณิกทฺวิคณิกเตคณิกวเสน สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุกมฺมภาวปทานิ จ สการิเตกกมฺมานิ [Pg.385] จ สการิตทฺวิกมฺมานิ จ สการิตติกมฺมานิ จ ทสฺสิตานิ. De esta manera, se han mostrado brevemente, según corresponde, las voces activa simple, activa causativa, pasiva e impersonal, así como las formas causativas de un objeto, de dos objetos y de tres objetos, según se trate de raíces de un grupo, de dos grupos o de tres grupos. อิทานิ เอกการิตทฺวิการิตปทานํ วจโนกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วทาม. โส อนฺตกมฺมนิ. อรหตฺตมคฺโค มานํ สิยติ, กมฺมํ ปริโยสิยติ. อิมานิ ตาว สุทฺธกตฺตุปทานิ. เอตฺถ มานํ สิยตีติ มานํ สมุจฺฉินฺทติ. กมฺมํ ปริโยสิยตีติ กมฺมํ นิปฺผชฺชติ. ปริ อว อิจฺจุปสคฺควเสน หิ อิทํ ปทํ อกมฺมกํ ภวติ, อตฺโถ ปน ‘‘ปริโยสานํ คจฺฉตี’’ติ สกมฺมกวเสน คเหตพฺโพ. อตฺตนา วิปฺปกตํ อตฺตนา ปริโยสาเปติ. อิทเมกํ การิตํ เหตุกตฺตุปทํ. เอตฺถ ปน ปริอว อิจฺจุปสคฺควเสน อกมฺมกภูตสฺส โสธาตุสฺส ลทฺธการิตปจฺจยตฺตา เอกกมฺมเมว สการิตปทํ ภวติ. อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเรหิ ปริโยสาวาเปติ. อิทํ ทฺวิการิตํ เหตุกตฺตุปทํ. เอตฺถ จ ปน ปริ อว อิจฺจุปสคฺควเสน อกมฺมกภูตสฺส โสธาตุสฺส ลทฺธการิตปจฺจยทฺวยตฺตา ทฺวิกมฺมกํ สการิตปทํ ภวติ. ‘‘ปริโยสาวาเปตี’’ติ อิทมฺปิ ปริ อว ปุพฺพสฺมา โสธาตุมฺหา ณาเป ณาเป อิติ ปจฺจยทฺวยํ กตฺวา อวสทฺทสฺโสการญฺจ กตฺวา ตโต ยการาคมญฺจ อนุพนฺธณการโลปญฺจ ปฐมปจฺจเย ปการสฺส วการญฺจ ทฺวีสุ จ ฐาเนสุ ปุพฺพสรโลปํ กตฺวา นิปฺผชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. Ahora ha llegado la oportunidad de hablar sobre las palabras de causativo simple y causativo doble; por lo tanto, las expondremos. La raíz 'si' tiene el sentido de terminar. El sendero del Arhatship termina (siyati) el orgullo; la acción termina (pariyosiyati). Estas son, en primer lugar, palabras en voz activa simple. Aquí, 'mānaṃ siyati' significa que corta el orgullo. 'Kammaṃ pariyosiyati' significa que la acción se completa. Por la influencia de los prefijos 'pari' y 'ava', esta palabra se vuelve intransitiva; sin embargo, su significado debe tomarse como transitivo en el sentido de 'llega a la conclusión'. Él mismo termina (pariyosāpeti) lo que él mismo comenzó; esta es una palabra en voz activa causativa de causativo simple. Aquí, debido a que la raíz 'so' (si), que se ha vuelto intransitiva por los prefijos 'pari' y 'ava', recibe un sufijo causativo, la palabra causativa resulta ser de un solo objeto. Él hace que otros terminen (pariyosāvāpeti) lo que él mismo comenzó; esta es una palabra en voz activa causativa de causativo doble. Y aquí, debido a que la raíz 'so' (si), que se ha vuelto intransitiva por los prefijos 'pari' y 'ava', recibe dos sufijos causativos, la palabra causativa resulta ser de dos objetos. 'Pariyosāvāpeti': debe entenderse que esto se forma a partir de la raíz 'so' precedida por 'pari' y 'ava', aplicando los dos sufijos 'ṇāpe' y 'ṇāpe', convirtiendo la 'o' de 'ava' en 'o', añadiendo el aumento 'ya', eliminando la 'ṇ' indicadora, cambiando la 'p' del primer sufijo por 'v', y eliminando la vocal anterior en dos lugares. อิทานิ ตา ปาฬิโย อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ อาหจฺจเทสิตากาเรน เอกโต กถยาม – ‘‘อตฺตนา วิปฺปกตํ อตฺตนา ปริโยสาเปติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส. อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเรหิ ปริโยสาวาเปติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขู’’ติ เหตุกตฺตุปทํ อาเนตพฺพํ. อตฺตนา วิปฺปกตนฺติ เอตฺถ จ อตฺตนาติ วิปฺปกรณกฺริยาย กตฺตุการกวาจกํ กรณวจนํ. วิปฺปกตนฺติ กมฺมการกวาจกํ [Pg.386] อุปโยควจนํ. อตฺตนา ปริโยสาเปตีติ เอตฺถ ปน อตฺตนาติ อพฺยยปทภูเตน สยํสทฺเทน สมานตฺถํ วิภตฺยนฺตปติรูปกํ อพฺยยปทํ, สยํสทฺทสทิสํ วา ตติยาวิภตฺยนฺตํ อพฺยยปทํ. ตถา หิ ‘‘อตฺตนา ปริโยสาเปตี’’ติ วุตฺตวจนสฺส ‘‘สยํ ปริโยสาเปตี’’ติ อตฺโถ ภวติ ‘‘อตฺตนา จ ปาณาติปาตี’’ติอาทีสุ วิย. ปเรหิ ปริโยสาวาเปตีติ เอตฺถ ปน ปเรหีติ กมฺมการกวาจกํ กรณวจนนฺติ คเหตพฺพํ, ‘‘สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺตี’’ติ เอตฺถ ‘‘สุนเขหี’’ติ ปทํ วิย. เอตฺถ หิ ยถา ‘‘ราชาโน โจรํ สุนเข ขาทาเปนฺตี’’ติ อุปโยควเสน อตฺโถ ภวติ, ตถา ‘‘ภิกฺขุ อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเร ชเน ปริโยสาวาเปตี’’ติ อุปโยควเสน อตฺโถ ภวติ. เอวํ อิมสฺมึ อจฺฉริยพฺภุตนยวิจิตฺเต ภควโต ปาวจเน ทฺวิการิตปจฺจยวนฺตมฺปิ ปทมตฺถีติ สารโต ปจฺเจตพฺพํ. อยํ นโย สุขุโม สาสเน อาทรํ กตฺวา อายสฺมนฺเตหิ สาธุกํ มนสิ กาตพฺโพ. ยสฺส หิ อตฺถาย อิทํ ปกรณํ กริมฺห, น อยํ อตฺตโน มติ, อถ โข ปุพฺพาจริยานํ สนฺติกา ลทฺธตฺตา เตสญฺเญว มตีติ ทฏฺฐพฺพํ. Ahora, para dar a conocer los diferentes significados de esos textos sagrados, los expondremos juntos tal como fueron enseñados: 'Si él mismo termina lo que él mismo comenzó, hay una ofensa Saṅghādisesa. Si hace que otros terminen lo que él mismo comenzó, hay una ofensa Saṅghādisesa'. Aquí, debe suministrarse el término 'bhikkhu' como el sujeto de la voz activa causativa. En 'attanā vippakataṃ' (lo comenzado por sí mismo), 'attanā' es un caso instrumental que expresa el agente de la acción de comenzar. 'Vippakataṃ' es un caso acusativo que expresa el objeto. En 'attanā pariyosāpeti' (él mismo lo termina), 'attanā' es una palabra indeclinable con el mismo significado que la palabra 'sayaṃ' (por sí mismo), o bien es una palabra indeclinable terminada en el tercer caso similar a 'sayaṃ'. Pues el significado de la frase citada 'attanā pariyosāpeti' es 'él mismo lo termina', como en 'él mismo destruye la vida' (attanā ca pāṇātipātī), etc. En 'parehi pariyosāvāpeti' (hace que otros lo terminen), 'parehi' debe tomarse como un caso instrumental que expresa el agente (u objeto del causativo), como la palabra 'sunakhehi' en 'hacen que los perros los devoren' (sunakhehipi khādāpentī). Así como allí el sentido es acusativo ('los reyes hacen que los perros devoren al ladrón'), así aquí el sentido es acusativo ('el monje hace que otras personas terminen lo comenzado por él mismo'). Por lo tanto, debe aceptarse como esencial que en esta enseñanza del Buddha, maravillosa y diversa en sus métodos, existen palabras que poseen sufijos de causativo doble. Este es un método sutil que los venerables deben tener bien presente con devoción por la enseñanza. El propósito por el cual compuse este tratado no es mi propia opinión, sino que debe verse como la opinión de los antiguos maestros, pues fue obtenida de ellos. อิทานิ อการิตทฺวิกมฺมิกปทานํ วจโนกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตานิ กถยาม, ตานิ จ โข ธาตุวเสน เอวํ เวทิตพฺพานิ สวินิจฺฉยานิ. เสยฺยถิทํ? Ahora ha llegado la oportunidad de hablar sobre las palabras no causativas que son ditransitivas (de dos objetos); por lo tanto, las expondremos, y estas deben conocerse con sus determinaciones según la raíz verbal. ¿Cuáles son? ทุหิกรวหิปุจฺฉิ, ยาจิ ภิกฺขิ จ นิพฺรูติ; ภณิวทิวจิภาสิ, สาสิทหินาถธาตุ. Las raíces duh (ordeñar), kar (hacer), vah (llevar), pucch (preguntar), yāc (pedir) y bhikkh (mendigar); nibrū (hablar), bhaṇ (decir), vad (hablar), vac (decir) y bhās (hablar); sās (instruir), dah (poner) y nāth (buscar ayuda). รุธิ ชิ จิปภุตีติ, เย เต ทฺวิกมฺมกา ธีรา; ปวทุมปิ วิยุตฺตา, การิตปฺปจฺจเยหิ จ. Rudhi (obstruir), ji (ganar), ci (reunir) y otras similares; los sabios las llaman ditransitivas incluso cuando están desprovistas de sufijos causativos. อปาทานาทิเก ปุพฺพ-วิธิมฺหา สหิเม’พฺรวุํ; อุปโยควจนสฺส, นิมิตฺตนฺติ สนนฺตนา. Los antiguos han dicho que, por una regla previa, estas raíces son la causa de que se use el caso acusativo (upayogavacana) en lugar del ablativo y otros casos similares. เอเต [Pg.387] ทุหาทโย ธาตู, ติกมฺมาปิ ภวนฺติ ตุ; การิตปฺปจฺจเย ลทฺเธ, อิติ อาจริยา’พฺรวุํ. Estas raíces, como duh, se vuelven incluso tritransitivas (de tres objetos) cuando reciben un sufijo causativo; así lo han dicho los maestros. ตตฺริมานิ อุทาหรณานิ – ควํ ปโย ทุหติ โคปาลโก. คาวึ ขีรํ ทุหติ โคปาลทารโก. ตตฺถ ปโยติ อุปโยควจนํ, ‘‘ยโส ลทฺธา น มชฺเชยฺยา’’ติ เอตฺถ ‘‘ยโส’’ติ ปทมิว. มโนคณิกสฺส หิ อีทิสมฺปิ อุปโยควจนํ โหติ อญฺญาทิสมฺปิ. อิสฺสโร โคปาลํ ควํ ปโย ทุหาเปติ. โคปาเลน คาโว ขีรํ ทุหิตา. โคหิ ปโย ทุหตีติ เอตฺถ อปาทานวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมกภาโว นตฺถิ. ‘‘วิสาณโต ควํ ทุหํ, ยตฺถ ขีรํ น วินฺทตี’’ติ เอตฺถ ปน อปาทานวิสยตฺเตปิ ควาวยวภูตสฺส วิสาณสฺส วิสุํ คหิตตฺตา ‘‘ควํ ขีรํ ทุหนฺโต’’ติ ทฺวิกมฺมิกภาโว ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุหิโน ปโยโคยํ. Aquí están los ejemplos: 'El pastor ordeña la leche de las vacas' (gavaṃ payo duhati gopālako). 'El joven pastor ordeña la leche de la vaca' (gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako). Allí, 'payo' es un caso acusativo, como la palabra 'yaso' en 'habiendo obtenido fama (yaso), no debería embriagarse'. Para los nombres del grupo de 'manas', este es un tipo de acusativo, y existen otros. 'El señor hace que el pastor ordeñe la leche de las vacas' (issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti). 'La leche fue ordeñada de las vacas por el pastor' (gopālena gāvo khīraṃ duhitā). En 'ordeña la leche de las vacas' (gohi payo duhati), no hay carácter ditransitivo porque se usa el sentido de ablativo. Sin embargo, en 'ordeñando la vaca por el cuerno donde no se encuentra leche' (visāṇato gavaṃ duhaṃ, yattha khīraṃ na vindatī), aunque está en el ámbito del ablativo, puesto que el cuerno se toma como una parte separada de la vaca, se obtiene el carácter ditransitivo como en 'ordeñando la leche de la vaca'. Este es el uso de la raíz duh. กโรติสฺส ปโยเค กฏฺฐมงฺคารํ กโรติ, สุวณฺณํ กฏกํ กโรติ, สเจ เช สจฺจํ ภณสิ, อทาสึ ตํ กโรมิ. เอตฺถ จ องฺคารํ กโรตีติ ปริจฺจตฺตการณวเสน วุตฺตํ. กฏฺฐญฺหิ องฺคารภาวสฺส การณํ, องฺคาเร กเต การณภูตสฺส กฏฺฐสฺส กฏฺฐภาโว วิคจฺฉติ. กฏกํ กโรตีติ อิทํ อปริจฺจตฺตการณวเสน วุตฺตํ. สุวณฺณญฺหิ กฏกภาวสฺส การณํ, กฏเก กเตปิ การกภูตสฺส สุวณฺณสฺส สุวณฺณภาโว น วิคจฺฉติ, อถ โข วิเสสนฺตรุปฺปตฺติภาเวน สมฺปชฺชติ. อทาสึ ตํ กโรมีติ อิทํ ปน ฐานนฺตรทานวเสน วุตฺตํ ‘‘อุปราชํ มหาราชํ กโรมี’’ติ เอตฺถ วิย. ตตฺถ ‘‘อิสฺสโร ปุริเสน ปุริสํ วา กฏฺฐมงฺคารํ กาเรติ. ตถา สุวณฺณํ กฏกํ กาเรตี’’ติ ติกมฺมิกปฺปโยโคปิ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา ‘‘พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตี’’ติ, ‘‘พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต’’ติ ทฺวิกมฺมกปฺปโยโค. En el uso del verbo karoti (hacer), se presentan ejemplos como: 'hace carbón de la madera' (kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti), 'hace un brazalete de oro' (suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti), 'si dices la verdad, te haré mi esclavo' (sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomi). Aquí, 'hace carbón' se dice en el sentido de una causa transformada (abandonada). Pues la madera es la causa del estado de carbón; cuando se produce el carbón, el estado original de madera de la madera que fue su causa desaparece. 'Hace un brazalete' se dice en el sentido de una causa no abandonada (permanente). Pues el oro es la causa del estado de brazalete; incluso cuando se fabrica el brazalete, el estado de oro del oro que es el elemento constituyente no desaparece, sino que simplemente adquiere una transformación específica. 'Te haré mi esclavo' se dice en el sentido de otorgar un estatus diferente, similar a 'haré al príncipe heredero el gran rey'. Allí, también debe observarse el uso de tres complementos (tri-kammika): 'El soberano, mediante un hombre, hace que otro hombre convierta la madera en carbón. Asimismo, hace que se convierta el oro en brazalete'. Del mismo modo, se encuentra el uso de dos complementos en 'Brahmadatta gobierna el reino' (brahmadatto rajjaṃ kāretī) y 'mientras Brahmadatta gobernaba el reino' (brahmadatte rajjaṃ kārente). เอตฺเถเก [Pg.388] วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ โภ เอตฺถ เอกเมว กมฺมํ ทิสฺสติ, เกนายํ ปโยโค ทฺวิกมฺมิกปฺปโยโค โหตี’’ติ. กิญฺจาปิ เอกเมว ทิสฺสติ, ตถาปิ อตฺถโต ทฺเวเยว กมฺมานิ ทิสฺสนฺตีติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตีติ เอตฺถ พฺรหฺมทตฺโต อตฺตโน ราชภาวํ มหาชเนน การยตีติ อตฺโถ. เอวํ ปน อตฺเถ คหิเต ‘‘รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต, กึ อรญฺเญ กริสฺสสี’’ติอาทีสุปิ ตฺวํ อตฺตโน ราชภาวํ อมฺเหหิ การาเปหิ, อตฺตานํ รชฺเช อภิสิญฺจาเปหิ, มยํ ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตุกามาติ อตฺโถ สมตฺถิโต ภวติ. Sobre esto, algunos podrían decir: '¿Acaso no se ve aquí un solo objeto, señor? ¿Por qué este uso se considera de dos complementos?'. Aunque se vea solo uno, debe entenderse que, según el sentido, se presentan dos complementos. En efecto, en 'Brahmadatta gobierna el reino', el significado es que Brahmadatta hace que el pueblo realice su propio estado de soberanía. Habiendo aceptado este sentido, en pasajes como 'Gobierna el reino, señor, ¿qué harás en el bosque?', el significado queda establecido como: 'haz que nosotros realicemos tu propio estado de rey, hazte consagrar en el reino, pues nosotros deseamos consagrarte en el reino'. พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเตติ เอตฺถาปิ พฺรหฺมทตฺเต อตฺตโน ราชภาวํ มหาชเนน การยนฺเตติ อตฺโถ ภวติ. สาสนสฺมิญฺหิ การิตวิสเย กรณวจนํ อุปโยคตฺถญฺเญว ทีเปติ, ตสฺมา อตฺถโต ทฺเวเยว กมฺมนิ ทิสฺสนฺตีติ วทาม. อยมตฺโถ อภิธมฺมฏีกายํ จกฺขุนฺทฺริยาทินิพฺพจนตฺถวิภาวนาย ทีเปตพฺโพ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ อิทํ วุตฺตํ ‘‘จกฺขุทฺวาเร อินฺทตฺตํ กาเรตีติ จกฺขุทฺวารภาเว ตํทฺวาริเกหิ อตฺตโน อินฺทภาวํ ปรมิสฺสรภาวํ การยตีติ อตฺโถ. ตญฺหิ เต รูปคฺคหเณ อตฺตานํ อนุวตฺเตติ, เต จ ตํ อนุวตฺตนฺตี’’ติ. ยทิ ปน กรธาตุ ทฺวิกมฺมโก, เอวํ สนฺเต ‘‘พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตี’’ติอาทีสุ ลทฺธการิตปจฺจยตฺตา ‘‘กาเรตี’’ติอาทีหิ ปเทหิ ติกมฺมเกหิเยว ภวิตพฺพนฺติ? น, นิยมาภาวโต, ตาทิสสฺส จ ปโยคสฺส โวหารปเถ อนาคตตฺตา. En 'mientras Brahmadatta gobernaba el reino', el significado es también 'mientras hacía que el pueblo realizara su propio estado de soberanía'. En la enseñanza gramatical, cuando se trata de una acción causada (kārita), el término instrumental (karaṇa-vacana) indica precisamente el propósito del uso; por lo tanto, decimos que según el significado se presentan dos complementos. Este punto debe explicarse en el comentario del Abhidhamma (Abhidhamma-ṭīkā) para esclarecer la definición de las facultades como el ojo. Pues en dicho comentario se dice: 'Ejerce la soberanía en la puerta del ojo significa que, respecto al estado de la puerta del ojo, hace que los procesos vinculados a esa puerta realicen su propio estado de señorío, su estado de mando supremo. Pues él hace que estos se conformen a sí mismo en la captación de las formas, y ellos se conforman a él'. Si la raíz kar tuviera dos complementos, siendo este el caso, en 'Brahmadatta gobierna el reino', ¿deberían estas palabras ser tratadas como de tres complementos por tener el sufijo causativo? No, debido a la ausencia de una regla fija y porque tal uso no ha aparecido en el lenguaje común. กฏฺฐํ ปุริเสน องฺคารํ กตํ. สุวณฺณํ กมฺมาเรน กฏกํ กตํ, ทาสี สามิเกน อทาสึ กตา, เอวมฺเปตฺถ ทฺวิกมฺมกปฺปโยคา เวทิตพฺพา. สุวณฺเณน กฏกํ กโรตีติ เอตฺถ [Pg.389] หิ วิเสสนตฺเถ ปวตฺตกรณวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมิกภาโว น ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ นโย อญฺญตฺราปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยถาสมฺภวํ เนตพฺโพ. กโรติสฺส ปโยโคยํ. 'La madera fue convertida en carbón por el hombre'. 'El oro fue convertido en brazalete por el orfebre'. 'La esclava fue hecha libre (no-esclava) por el amo'. De esta manera deben entenderse los usos de dos complementos aquí. En 'hace un brazalete con oro' (suvaṇṇena kaṭakaṃ karoti), debe observarse que no se obtiene el estado de dos complementos porque el ámbito del instrumento opera en sentido de calificativo. Este método debe aplicarse en otros casos según corresponda tras un examen cuidadoso. Tal es el uso del verbo karoti. วหิอาทีนํ ปโยเค ราชปุริสา รถํ คามํ วหนฺติ. อยํ ราชา มํ นามํ ปุจฺฉติ. ปราภวนฺตํ ปุริสํ, มยํ ปุจฺฉาม โคตมํ. อายสฺมา อุปาลิ อายสฺมตา มหากสฺสเปน วินยํ ปุฏฺโฐ. เทวทตฺโต ราชานํ กมฺพลํ ยาจติ. เต มํ อสฺเส อยาจิสุํ. ธนํ ตํ ตาต ยาจติ. พฺราหฺมโณ นาคํ มณึ ยาจติ. นาโค มณึ ยาจิโต พฺราหฺมเณน พฺรหฺมุนา อายาจิโต ธมฺมเทสนํ ภควา. ตาปโส กุลํ โภชนํ ภิกฺขติ. อชํ คามํ เนติ. อโช คามํ นีโต. มุตฺโต จมฺเปยฺยโก นาโค, ราชานํ เอตทพฺรวิ. En el uso de raíces como vahi (transportar) y otras: 'Los hombres del rey transportan el carro a la aldea'. 'Este rey pregunta mi nombre'. 'Preguntamos a Gotama sobre el hombre que declina'. 'El venerable Upāli fue interrogado sobre el Vinaya por el venerable Mahākassapa'. 'Devadatta pide una manta al rey'. 'Ellos me pidieron caballos'. 'Hijo, él te pide dinero'. 'El brahmán pide la joya a la serpiente'. 'La serpiente, habiendo sido pedida la joya por el brahmán'. 'El Bendito, habiendo sido solicitado por Brahmā para la enseñanza del Dhamma'. 'El asceta pide comida a la familia'. 'Lleva la cabra a la aldea'. 'La cabra es llevada a la aldea'. 'La serpiente Campeyyaka, una vez liberada, le dijo esto al rey'. เอตฺถ ราชานนฺติ มุขฺยโต กมฺมํ วุตฺตํ. เอตนฺติ คุณโต. ตถา ราชานนฺติ อกถิตกมฺมํ วุตฺตํ. เอตนฺติ กถิตกมฺมํ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยถารหํ โยเชตพฺโพ. เอวเมว ‘‘พฺรูหิ ภควา’’ติอาทีสุ สมฺปทานวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมกภาโว น ลพฺภติ. ภิกฺขุ มหาราชานํ ธมฺมํ ภณติ. ยํ มํ ภณสิ สารถิ. ยํ มํ วทติ. ภควนฺตํ เอตทโวจ. ปิตา ปุตฺตํ ภาสติ. ยํ มํ ตฺวํ อนุสาสสิ. สกฺยา โข ปน อมฺพฏฺฐ ราชานํ โอกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺติ. ภควา ภิกฺขู ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ นาถติ. คาโว วชํ รุนฺธติ โคปาลโก. ธุตฺโต ธุตฺตชนํ ธนํ ชินาติ. เอตฺถ จ ‘‘กมนุตฺตรํ รตฺนวรํ ชินามา’’ติ ปุณฺณกชาตกปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถายมตฺโถ ‘‘มยํ ชนินฺทา กตรํ ราชานํ อนุตฺตรํ รตฺนวรํ ชินามา’’ติ. อิฏฺฐกาโย ปาการํ จิโนติ วฑฺฒกี. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. Aquí, 'al rey' (rājānaṃ) se menciona como complemento principal (mukhya-kamma). 'Esto' (etaṃ) como secundario. Asimismo, 'al rey' se llama complemento no expresado (akathita-kamma) y 'esto' se llama complemento expresado (kathita-kamma). Este método debe aplicarse en otros casos según corresponda. Del mismo modo, en expresiones como 'habla, Bendito', no se obtiene el estado de dos complementos por pertenecer al ámbito del dativo. 'El monje predica el Dhamma al gran rey'. 'Lo que me dices, auriga'. 'Lo que me dice'. 'Dijo esto al Bendito'. 'El padre habla al hijo'. 'Lo que tú me instruyes'. 'En verdad, Ambaṭṭha, los Sakyas consideran al rey Okkāka su ancestro'. 'El Bendito exhorta a los monjes a tal o cual práctica beneficiosa'. 'El pastor encierra a las vacas en el redil'. 'El tahúr gana el dinero al tahúr'. Y aquí, el pasaje del Puṇṇaka Jātaka sirve de ilustración: 'Ganamos la mejor de las joyas supremas'. Allí, el sentido es: 'Oh señores de los hombres, ¿a qué rey ganaremos la mejor de las joyas supremas?'. 'El constructor construye un muro con ladrillos'. Otros ejemplos deben aplicarse de la misma manera. เอตฺถ [Pg.390] เกจิ ปุจฺเฉยฺยุํ ‘‘คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กโรติ, พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตู’ติ ปโยเคสุ กึ ทฺวิกมฺมกภาโว ลพฺภตี’’ติ? เอตฺถ วุจฺจเต – ‘‘คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กโรตี’’ติ เอตฺถ น ลพฺภติ คุณคุณีนํ วเสน คหิตตฺตา. ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถาปิ น ลพฺภติ ‘‘สรณํ อิติ คจฺฉามี’’ติ อิติสทฺทโลปวเสน วุตฺตตฺตา. ตถา หิ พุทฺธนฺติ อุปโยควจนํ. สรณนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. ‘‘พุทฺธํ มม สรณํ ปรายณํ, อฆสฺส ตาตา หิตสฺส จ วิธาตา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘ภชามิ เสวามิ พุชฺฌามี’’ติ อตฺโถ. ‘‘อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตู’’ติ เอตฺถ ปน ทฺวิกมฺมกภาโว ลพฺภตีติ วตฺตพฺโพ ‘‘มํ อิโต ปฏฺฐาย อุปาสกํ ธาเรตู’’ติ อตฺถสมฺภวโต ‘‘สกฺยา โข ปน อมฺพฏฺฐ ราชานํ โอกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺตี’’ติ ทหธาตุปฺปโยเคน สมานตฺตา จ, อธิปฺปายตฺถโต ปน ‘‘มํ ‘อุปาสโก เม อย’นฺติ ธาเรตู’’ติ อตฺโถ สมฺภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ อการิตานิ ทฺวิกมฺมิกธาตุรูปานิ วิภาวิตานิ. Aquí, algunos podrían preguntar: «En expresiones como “él circunvala la cámara perfumada”, “voy al Buddha por refugio”, o “que el Honorable Gotama me considere un seguidor laico”, ¿se obtiene el estado de doble objeto (bitransitividad)?». Al respecto, se dice: En “él circunvala la cámara perfumada”, no se obtiene, por haber sido tomado en virtud de la cualidad y el poseedor de la cualidad. En “voy al Buddha por refugio”, tampoco se obtiene, por haber sido expresado mediante la elisión del término “iti”, como en “voy considerando: ‘un refugio’”. De hecho, “Buddhaṃ” está en caso acusativo, y “saraṇaṃ” está en caso nominativo. Con la intención de decir “el Buddha es mi refugio, mi amparo, el protector contra el mal y el proveedor de bienestar”, el significado es “venero, sirvo, comprendo”. Sin embargo, en “que el Honorable Gotama me considere un seguidor laico”, debe decirse que sí se obtiene el estado de doble objeto, debido a la posibilidad del significado “considéreme un seguidor laico a partir de ahora”, y por ser similar al uso de la raíz dah en “es posible, Ambaṭṭha, que ellos consideren al Rey Okkāka como su ancestro”; y en cuanto al sentido pretendido, debe entenderse que es posible el significado “considéreme pensando: ‘este es mi seguidor laico’”. Así, se han aclarado las formas de las raíces con doble objeto que no son causativas. อิจฺเจวมมฺเหหิ อาทิโต ปฏฺฐาย ภควโต สาสนตฺถํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ธาตุโย จ ตํรูปานิ จ ตทนุรูเปหิ นานาปเทหิ นานาอตฺเถหิ นานานเยหิ จ โยเชตฺวา วิภาวิตานิ, เอวํ วิภาเวนฺเตหิปิ อมฺเหหิ ตาสํ สรูปปริจฺเฉโท อตฺถปริจฺเฉโท วา น สกฺกา สพฺพโส วตฺตุํ. ตทุภยญฺหิ โก สพฺพโส วตฺตุํ สกฺขิสฺสติ อญฺญตฺร อาคมาธิคมสมฺปนฺเนหิ ปภินฺนปฏิสมฺภิเทหิ มหาขีณาสเวหิ. De esta manera, por nuestra parte, desde el principio y por el bien de la Enseñanza del Bendito, según nuestra capacidad y fuerza, se han aclarado las raíces y sus formas, vinculándolas con diversos términos, diversos significados y diversos métodos apropiados para ellas. Aun así, al aclararlas, no es posible para nosotros expresar completamente la definición de sus formas o la definición de sus significados. Pues, ¿quién podrá expresar ambos de manera completa, excepto aquellos que han alcanzado la realización de las escrituras, que poseen los conocimientos analíticos detallados y que son los grandes Khīṇāsavas? อตฺถาติสยยุตฺตาปิ, ธาตู โหนฺติ ยโต ตโต. ปโยคโตนุคนฺตพฺพา, อเนกตฺถา หิ ธาตโว. Puesto que las raíces poseen significados excelentes, por lo tanto, deben seguirse según su uso, pues las raíces tienen múltiples significados. เยเนกตฺถธรา [Pg.391] จรนฺติ วิวิธา นาถสฺส ปาเฐ วเร,เตเนกตฺถธราว โหนฺติ สหิตา นานูปสคฺเคหิเว; ธาตูนํ ปน เตสมตฺถปรมํ ขีณาสเว ปณฺฑิเต,วชฺเชตฺวา ปฏิสมฺภิทามติยุเต โก สพฺพโส ภณตีติ. Dado que poseen muchos significados, aparecen de diversas maneras en los excelentes textos del Protector; por ello, poseyendo muchos significados, se combinan incluso con diversos prefijos. Exceptuando a los sabios Khīṇāsavas dotados de la sabiduría de los conocimientos analíticos, ¿quién puede expresar completamente el significado supremo de esas raíces? อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ Así, en las expresiones del Triple Cesto de nueve divisiones con sus comentarios, para los sabios, โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ en el tratado Saddanīti compuesto para la pericia [en la enseñanza], สพฺพคณวินิจฺฉโย นาม เอกูนวีสติโม ปริจฺเฉโท el capítulo decimonoveno llamado Análisis de todos los grupos [ha terminado]. สห รูปวิภาวนาย ธาตุวิภาวนา นิฏฺฐิตา. La explicación de las raíces junto con la clarificación de sus formas ha finalizado. ธาตุมาลา นิฏฺฐิตา. La Guirnalda de Raíces ha finalizado.
แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi