นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

สทฺทนีติปฺปกรณํ

සද්දනීති ප්‍රකරණය

ธาตุมาลา

ධාතුමාලාව

๑๕. สรวคฺคปญฺจกนฺติก สุทฺธสฺสรธาตุ

15. ස්වර වර්ගයේ පංචකාන්තයෙහි ශුද්ධ ස්වර ධාතූන්

อิโต [Pg.1] ปรํ ตุ สรโต, กการนฺตาทิเภทโต;

ธาตุโย ธาตุนิปฺผนฺน-รูปานิ วิวิธานิ จ.

මෙතැන් පටන් ස්වරයන්ගෙන් ද, 'ක' කාරාදී කෙළවර ඇති භේදයන්ගෙන් ද යුත් ධාතූන් සහ ධාතූන්ගෙන් නිෂ්පන්න වූ (සෑදුණු) විවිධ රූපයන් ද පවසමි.

สาฏฺฐกเถ ปิฏกมฺหิ, ชินปาเฐ ยถาพลํ;

นยํ อุปปริกฺขิตฺวา, สมาเสน กเถสฺส’หํ.

අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකයෙහි ද, බුද්ධ දේශනාවන්හි ද ඇති ක්‍රමයන් මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් විමසා බලා, සැකෙවින් ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.

อิ คติยํ. เยสํ ธาตูนํ คติอตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. ปวตฺติปาปุณานิปิ. ตตฺร คมนํ ทุวิธํ กายคมนํ ญาณคมนญฺจ. เตสุ กายคมนํ นาม อิริยาปถคมนํ, ญาณคมนํ นาม ญาณุปฺปตฺติ, ตสฺมา ปโยคานุรูเปน ‘‘คจฺฉตี’’ติ ปทสฺส ‘‘ชานาตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, ‘‘ปวตฺตตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, ‘‘ปาปุณาตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, อิริยาปถคมเนน คจฺฉตีติปิ อตฺโถ ภวติ, ญาณคมเนน คจฺฉตีติปิ อตฺโถ ภวติ. ตถา หิ ‘‘สีฆํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ อิริยาปถคมนํ ‘‘คมน’’นฺติ วุจฺจติ. สุนฺทรํ นิพฺพานํ คโต. ‘‘คติมา’’ติอาทีสุ [Pg.2] ปน ญาณคมนํ. เอวํ สพฺเพสมฺปิ คตฺยตฺถานํ ธาตูนํ ยถาปโยคํ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

'ඉ' ධාතුව ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. යම් ධාතූන්ගේ අර්ථය ගමන වේ ද, ඔවුන්ගේ අර්ථය අවබෝධය (දැනගැනීම) ද වේ. පැවැත්ම සහ පැමිණීම ද ඔවුන්ගේ අර්ථය වේ. එහි ගමන වනාහි කාය ගමනය සහ ඥාන ගමනය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් කාය ගමනය නම් ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් යන ගමනයි. ඥාන ගමනය නම් ඥානය උපදවා ගැනීමයි. එබැවින් යෙදුමට අනුකූලව 'ගච්ඡති' (යයි) යන පදයට 'ජානාති' (දනියි) යන අර්ථය ද, 'පවත්තති' (පවතියි) යන අර්ථය ද, 'පාපුණාති' (පැමිණෙයි) යන අර්ථය ද ලැබේ. ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් යයි යන අර්ථය ද, ඥානයෙන් යයි (දැනගනියි) යන අර්ථය ද ලැබේ. එසේම 'සීඝං ගච්ඡති' (වේගයෙන් යයි) යනාදී තැන්වල ඉරියව් පැවැත්මෙන් යන ගමන 'ගමන' යැයි කියනු ලැබේ. 'සුන්දරං නිබ්බානං ගතෝ' (සුන්දර වූ නිවනට ගියේය) සහ 'ගතිමා' (ප්‍රඥාවන්තයා) යනාදී තැන්වල දී ඥාන ගමන අදහස් වේ. මෙසේ සියලු ම ගත්‍යර්ථ (යෑම අර්ථවත්) ධාතූන්ගේ අර්ථය යෙදුම පරිදි තේරුම් ගත යුතුය.

ตสฺสิมานิ รูปานิ ภวนฺติ – อิติ, เอติ, อุเทติ. การิเต ‘‘อุทายตี’’ติ รูปํ ภวติ. อุฏฺฐาเปตีติ หิ อตฺโถ, ทุกาโร อาคโม. อุเปติ, สมุเปติ, เวติ, อเปติ, อเวติ, อนฺเวติ, สเมติ, อภิสเมติ, สมโย, อภิสมโย, อีทิ, อุทิ, เอโกทิ, ปณฺฑิโต, อิโต, อุทิโต, อุเปโต, สมุเปโต, อนฺวิโต, อเปโต, สเมโต, เอตพฺโพ, ปจฺเจตพฺโพ, ปฏิยมาโน, ปฏิจฺโจ, เอนฺโต, อธิปฺเปโต, อธิปฺปาโย, ปจฺจโย, อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ‘‘อิตา, อิต’’นฺติอาทินา ยถารหํ อิตฺถินปุํสกวเสนปิ. ปจฺเจตุํ, อุเปตุํ, สมุเปตุํ, อนฺเวตุํ, สเมตุํ, อภิสเมตุํ, อิจฺจ, ปฏิจฺจ, สเมจฺจ, อภิสเมจฺจ, อเปจฺจ, อุเปจฺจ, ปฏิมุขํ อิตฺวา, อิตฺวาน, อุเปตฺวา, อุเปตฺวาน, อุเปตุน, อญฺญานิปิ พุทฺธวจนานุรูปโต โยเชตพฺพานิ.

ඒ 'ඉ' ධාතුවෙන් මේ රූපයන් (පදයන්) සෑදේ. එනම්; ඉති, ඒති, උදේති යනාදියයි. කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ) අර්ථයේ දී 'උදායති' යන රූපය සෑදේ. එහි අර්ථය 'නැගිටුවයි' යන්නයි. 'දු' අකුර මෙහිදී ආගම (වැඩිපුර අකුරක් ලෙස එකතු වීම) වේ. උපේති, සමුපේති, වේති, අපේති, අවේති, අන්වේති, සමේති, අභිසමේති, සමයෝ, අභිසමයෝ, ඊදි, උදි, ඒකෝදි, පණ්ඩිතෝ, ඉතෝ, උදිතෝ, උපේතෝ, සමුපේතෝ, අන්විතෝ, අපේතෝ, සමේතෝ, ඒතබ්බෝ, පච්චේතබ්බෝ, පටියමානෝ, පටිච්චෝ, ඒන්තෝ, අධිප්පේතෝ, අධිප්පායෝ, පච්චයෝ යන මේවා ද, වෙනත් රූපයන් ද යොදාගත යුතු ය. 'ඉතා', 'ඉතං' යනාදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වශයෙන් ද සුදුසු පරිදි රූප යෙදිය යුතුය. පච්චේතුං, උපේතුං, සමුපේතුං, අන්වේතුං, සමේතුං, අභිසමේතුං, ඉච්ච, පටිච්ච, සමේච්ච, අභිසමේච්ච, අපේච්ච, උපේච්ච, පටිමුඛං ඉත්වා, ඉත්වාන, උපෙත්වා, උපෙත්වාන, උපේතුන යන මේවා ද, වෙනත් පදයන් ද බුද්ධ දේශනාවට අනුකූලව යොදාගත යුතුය.

อิติอิติ กฺริยาสทฺโท, สุตฺตนฺเตสุ น ทิสฺสติ;

อิทเมตฺถ น วตฺตพฺพํ, ทสฺสนาเยว เม รุโต.

'ඉති' යන ක්‍රියා පදය සූත්‍රයන්හි දක්නට නැතැයි මෙහිදී නොකිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, මා විසින් දේශනාවන්හි එය දැක ඇති බැවිනි.

‘‘อิตายํ โกธรูเปน’’, อิติ ปาฬิ หิ ทิสฺสติ;

องฺคุตฺตรนิกายมฺหิ, มุนินาหจฺจ ภาสิตา;

මන්ද යත්, අංගුත්තර නිකායෙහි මුනිවරයාණන් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) විසින් දේශනා කරන ලද 'ඉතායං කෝධරූපේන' යන පාළි පාඨය දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา องฺคุตฺตรนิกาเย โกธํ นินฺทนฺเตน –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අංගුත්තර නිකායෙහි ක්‍රෝධය හෙළා දකිමින් මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘อิตายํ โกธรูเปน, มจฺจุเวโส คุหาสโย;

ตํ ทเมน สมุจฺฉินฺเท, ปญฺญาวีริเยน ทิฏฺฐิยา’’ติ.

“ක්‍රෝධයේ ස්වරූපයෙන් පවතින, හෘද සාධක ගුහාවෙහි වසන මේ මාර වේශය (කෝපය), තැන්පත්කමින් (දමනයෙන්), ප්‍රඥාවෙන්, වීර්යයෙන් හා නිවැරදි දැක්මෙන් සහමුලින්ම සිඳ දැමිය යුතුය.”

ตตฺร อิตายนฺติ อิติ อยนฺติ เฉโท. อิติอิติ จ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ สุตฺตปทตฺโถ – โย [Pg.3] โทโส โลเก ‘‘โกโธ’’ติ โลกิยมหาชเนน วุจฺจติ, นายํ อตฺถโต โกโธติ วตฺตพฺโพ. กินฺติ ปน วตฺตพฺโพ, เอโส หิ สรีรสงฺขาตคุหาสโย มจฺจุราชา เอว โกธวเสน ปมทฺทนฺโต สตฺตสนฺตาเน คจฺฉตีติ วตฺตพฺโพ. ตํ เอวรูปํ ‘‘มจฺจุราชา’’ติ วตฺตพฺพํ พหุโน ชนสฺส อนตฺถกรํ โกธํ หิตกาโม ทเมน ปญฺญาย วีริเยน ทิฏฺฐิยา จ ฉินฺเทยฺยาติ.

එහි 'ඉතායං' යන්න 'ඉති' සහ 'අයං' යනුවෙන් පද බෙදිය යුතුය. 'ඉති' යන්නෙන් 'යයි' හෙවත් 'පවතියි' යන අර්ථය ලැබේ. එහි මේ සූත්‍ර පදයේ අර්ථය මෙසේය: ලෝකයෙහි සාමාන්‍ය ජනයා විසින් යම් ද්වේෂයක් 'කෝපය' (ක්‍රෝධය) යැයි කියනු ලැබේද, එය සැබෑ අර්ථයෙන් 'ක්‍රෝධය' පමණක් යැයි නොකිය යුතුය. එසේ නම් කුමක් කිව යුතු ද? ශරීරය නමැති ගුහාවෙහි වසන මාර රජු ම, ක්‍රෝධය උපදවමින් සත්ව සන්තානය පෙළමින් සැරිසරන්නේ යැයි කිව යුතුය. 'මාර රජු' යැයි කිව යුතු වූ, බොහෝ ජනයාට අනර්ථය සලසන, එවැනි ක්‍රෝධය තමාට යහපත කැමති තැනැත්තා විසින් ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන් ද, ප්‍රඥාවෙන් ද, වීර්යයෙන් ද, නිවැරදි දැක්මෙන් ද සිඳ දැමිය යුතුය.

เอตีติ อิมสฺส ปน อาคจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘เอตี’’ติ เอตฺถ หิ อาอุปสคฺโค สนฺธิกิจฺเจน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น ปากโฏ วลาหกาวตฺถริโต ปุณฺณจนฺโท วิย. ตถา หิ เอตฺถ อา อิติ เอตีติ สนฺธิวิคฺคโห ภวติ, อาการสฺส จ อิกาเรน ปเรน สทฺธึเยว เอการาเทโส. ตสฺมา ‘‘อยํ โส สารถี เอติ. เอตุ เวสฺสนฺตโร ราชา’’ติอาทีสุ ‘‘อาคจฺฉติ, อาคจฺฉตู’’ติอาทินา อตฺโถ กเถตพฺโพ. พฺยากรณสตฺเถปิ หิ อา อิติ เอตีติ สนฺธิวิคฺคโห ทิสฺสติ, ตสฺมา อยมฺปิ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. อถ วา อิตีติ รสฺสวเสน วุตฺตํ ปทํ คมนํ โพเธติ, เอตีติ วุทฺธิวเสน วุตฺตํ ปน ยถาปโยคํ อาคมนาทีนิ. มตฺตาวเสนปิ หิ ปทานิ สวิเสสตฺถานิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? สาสเน ปพฺพชิโต, รฏฺฐา ปพฺพาชิโตติ. สญฺโญคาสญฺโญควเสนปิ, ตํ ยถา? คามา นิคฺคจฺฉติ. ยสํ โปโส นิคจฺฉติ, ตสฺมา อยมฺปิ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

'ඒති' යන මෙහි අර්ථය 'පැමිණෙයි' (ආගච්ඡති) යන්නයි. 'ඒති' යන්නෙහි 'ආ' උපසර්ගය සන්ධි වීම නිසා වැසී ඇති බැවින්, වලාකුළකින් වැසුණු පුන්සඳ මෙන් පැහැදිලිව නොපෙනේ. මක්නිසාද යත්, එහි 'ආ + ඉති = ඒති' යනුවෙන් සන්ධි විග්‍රහය වන බැවිනි. එහි 'ආ' යන්නෙහි ඇති ආ-කාරය, පසුව එන 'ඉ' යන්නෙහි ඉ-කාරය සමඟ එකතු වී 'ඒ' කාරයක් බවට පත් වේ (ඒකාරාදේශය). එබැවින් 'අයං සෝ සාරථී ඒති' (මෙන්න ඒ සාරථියා එයි), 'ඒතු වෙස්සන්තරෝ රාජා' (වෙස්සන්තර රජු පැමිණේවා) යනාදී තැන්වල 'පැමිණෙයි', 'පැමිණේවා' ආදී වශයෙන් අර්ථ කිව යුතුය. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ද 'ආ + ඉති = ඒති' යන සන්ධි විග්‍රහය දක්නට ලැබේ. එබැවින් මෙම ක්‍රමය ද මැනවින් සිත තබාගත යුතුය. නැතහොත් 'ඉති' යන ලුහු (හ්‍රස්ව) වශයෙන් පැවසූ පදයෙන් යෑම (ගමන) හඟවයි. 'ඒති' යන ගුරු (වෘද්ධි) වශයෙන් පැවසූ පදයෙන් යෙදුම අනුව පැමිණීම (ආගමනය) ආදිය හඟවයි. මාත්‍රාවන්ගේ වෙනසින් ද පදයන් විශේෂ අර්ථ සහිත වේ. ඒ කෙසේද යත්? ශාසනයෙහි පැවිදි වූයේය (පබ්බජිතෝ), රටින් පිටුවහල් කරන ලද්දේය (පබ්බාජිතෝ) යන්නයි. සංයෝග (ද්විත්ව අකුරු) සහ අසංයෝග (තනි අකුරු) වශයෙන් ද අර්ථ වෙනස් වේ. ඒ කෙසේද යත්? 'ගමෙන් නික්මෙයි' (නිග්ගච්ඡති - සංයෝග) සහ 'පුද්ගලයා කීර්තියට පැමිණෙයි' (නිගච්ඡති - අසංයෝග) යන්නයි. එබැවින් මෙම ක්‍රමය ද මැනවින් සිත තබාගත යුතුය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

อิ คติยนฺติ กถิตา, ธาตุ วุทฺธึ คตา ยทา;

ตทา อาคมนตฺถสฺส, วาจิกา ปายโต วสา.

'ඉ' ධාතුව ගමන (යෑම) අර්ථයෙහි වැටේ යැයි කියනු ලැබේ. එය වෘද්ධියට (දීර්ඝ බවට) පැමිණි කල්හි, බොහෝ සෙයින් පැමිණීම (ආගමන) අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි.

อิริยาปถตฺถโต เห-สา นิจฺจาคมวาจิกา;

‘‘อยํ โส สารถี เอติ’’, อิจฺจาเทตฺถ นิทสฺสนํ.

ඉරියව් පැවැත්ම පිළිබඳ අර්ථයෙන් වනාහි, එය නිතරම පැමිණීම ප්‍රකාශ කරයි. 'අයං සෝ සාරථී ඒති' (මෙන්න ඒ සාරථියා එයි) යන්න මෙහි නිදසුනකි.

อนิริยาปถตฺเถน[Pg.4], วตฺตเน คมเนปิ จ;

อาคมเน จ โหตีติ, ธีมา ลกฺเขยฺย ตํ ยถา.

ඉරියව් පැවැත්මෙන් තොර අර්ථයෙහි ද, පැවැත්මෙහි ද, යෑමෙහි ද, පැමිණීමෙහි ද මෙම ධාතුව යෙදෙන බව ඥානවන්තයා විසින් සුදුසු පරිදි වටහාගත යුතුය.

‘‘ปฏิจฺจ ผลเมตี’’ติ, เอวมาทีสุ วตฺตเน;

วุทฺธิปฺปตฺตา อิการวฺหา, เอสา ธาตุ ปวตฺตติ.

'පටිච්ච ඵලමේති' (ප්‍රත්‍යයන් නිසා ඵලය උපදියි/පවතියි) යනාදී තැන්වල පැවැත්ම අර්ථයෙහි, වෘද්ධියට පත් වූ 'ඉ' කාරය සහිත වූ මෙම ධාතුව පවතී.

‘‘อตฺถเมนฺตมฺหิ สูริเย, วาฬา’’ อิจฺจาทีสุ ปน;

คเต, ‘‘เอตีติ อิตี’’ติ-อาทิสฺวาคมเน สิยา.

'අත්ථමේන්තම්හි සූරියේ වාළා' (හිරු බැසයන කල්හි වන මෘගයෝ...) යනාදී තැන්වල 'ගියේය' (ගත) යන අර්ථයෙහි ද, 'ඒති', 'ඉති' යනාදී තැන්වල 'පැමිණීම' (ආගමන) අර්ථයෙහි ද මෙම ධාතුව යෙදේ.

ตถา หิ อีตีติ อนตฺถาย เอติ อาคจฺฉตีติ อีติ, อุปทฺทโว, อิติ อาคมนตฺโถ คเหตพฺโพ. อาห จ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘เอตีติ อีติ, อาคนฺตุกานํ อกุสลภาคีนํ พฺยสนเหตูนํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ.

එසේම, 'ඊති' (උවදුර) යනු අනර්ථය පිණිස පැමිණෙයි (ඒති/ආගච්ඡති) යන අර්ථයෙන් 'ඊති' (උපද්‍රවය) යන්න සෑදේ. මෙහි ද පැමිණීම යන අර්ථය ගත යුතුය. සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත: 'පැමිණෙන බැවින් ඊති නම් වේ. මෙය අහඹු ලෙස පැමිණෙන, අකුසල් කොටස්වලට අයත් වූ, විපත්තිවලට හේතු වන්නා වූ කරුණුවලට නමකි.'

อิทานิ ยถารหํ นิปาตาขฺยาตนามิกปริยาปนฺนานํ อิติอิโต สทฺทานมตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต – ตตฺถ อิติสทฺโท เหตุปริสมาปนาทิปทตฺถ วิปริยาย ปการาวธารณ นิทสฺสนาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา เหส ‘‘รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ เหตุอตฺเถ ทิสฺสติ. ‘‘ตสฺมาติห เม ภิกฺขเว ธมฺมทายาทา ภวถ, มา อามิสทายาทา. อตฺถิ เม ตุมฺเหสุ อนุกมฺปา, กินฺติ เม สาวกา ธมฺมทายาทา ภเวยฺยุํ, โน อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ ปริสมาปเน. ‘‘อิติ วา อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต’’ติอาทีสุ อาทิอตฺโถ. ‘‘มาคณฺฑิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนมภิลาโป’’ติอาทีสุ ปทตฺถวิปริยาเย. ‘‘อิติ โข ภิกฺขเว สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต. สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว [Pg.5] ปณฺฑิโต. สอุปสคฺโค พาโล, อนุปสคฺโค ปณฺฑิโต’’ติอาทีสุ ปกาโร. ‘‘อตฺถิ อิทปฺปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ ปุฏฺเฐน สตา อาทนฺท อตฺถีติสฺส วจนียํ. กึ ปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ เจ วเทยฺย, ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิจฺจสฺส วจนีย’’นฺติอาทีสุ อวธารเณ. ‘‘อตฺถีติ โข กจฺจาน อยเมโก อนฺโต, นตฺถีติ โข กจฺจาน อยํ ทุติโย อนฺโต’’ติอาทีสุ นิทสฺสเน. นิปาตวเสเนว เต ปโยคา คเหตพฺพา. ‘‘อิตายํ โกธรูเปนา’’ติ เอตฺถ ปน อาขฺยาตวเสน คมเน อิติสทฺโท ทิสฺสติ. อยเมวตฺโถ อิธาธิปฺเปโต, นิปาตตฺโถ ปน น อิจฺฉิตพฺโพ, วิญฺญูนํ อตฺถคฺคหเณ โกสลฺลุปาทนตฺถํ เกวลํ อตฺถุทฺธารวเสน อาคโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตโร ปน –

දැන් නිපාත, ආඛ්‍යාත සහ නාම පදයන්ට අයත් වන 'ඉති' සහ 'ඉතෝ' යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථ විභාගය (අර්ථ උද්ධාරය) සුදුසු පරිදි කියනු ලැබේ. එහිදී 'ඉති' ශබ්දය හේතු, පරිසමාපන (අවසානය), ආදි (වැනි), පදාර්ථ විපර්යාස, ප්‍රකාර, අවධාරණ, නිදර්ශන ආදී අනේකවිධ අර්ථ ප්‍රභේදයන්හි වැටේ. එසේ වුවද, එය 'මහණෙනි, රූපය විනාශ වන බැවින් රූපය යැයි කියනු ලැබේ' (රුප්පතීති ඛෝ භික්ඛවේ තස්මා රූපන්ති වුච්චතී) යනාදී තැන්වල 'හේතු' අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. 'මහණෙනි, එබැවින් ඔබ මාගේ ධර්ම දායාදයන් වන්න, ආමිස දායාදයන් නොවන්න. මා තුළ ඔබ කෙරෙහි අනුකම්පාවක් ඇත. මාගේ ශ්‍රාවකයෝ කෙසේ නම් ධර්ම දායාදයන් වෙත්ද, ආමිස දායාදයන් නොවෙත්ද' (තස්මාතිහ මේ භික්ඛවේ ධම්මදායාදා භවථ...) යනාදී තැන්වල 'පරිසමාපන' (සමාප්තිය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මේ ආකාරයෙන් හෝ මේ ආකාරයෙන් මෙබඳු වූ දර්ශන ව්‍යසනයෙන් වැළකුණේය' (ඉති වා ඉති ඒවරූපා...) යනාදී තැන්වල 'ආදි' අර්ථයෙහි වැටේ. 'මාගණ්ඩිය යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ සංඛ්‍යා, සමඥ්ඥා, ප්‍රඥප්ති, ව්‍යවහාර, නාම, නාමකර්ම, නාමධෙය, නිරුක්ති, ව්‍යඤ්ජන, අභිලාප (නම) වේ' (මාගණ්ඩියෝති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස...) යනාදී තැන්වල 'පදාර්ථ විපර්යාස' අර්ථයෙහි වැටේ. 'මහණෙනි, මෙසේ අනුවණයා බිය සහිතය, පණ්ඩිතයා බිය රහිතය. අනුවණයා උපද්‍රව සහිතය, පණ්ඩිතයා උපද්‍රව රහිතය. අනුවණයා උපසර්ග සහිතය, පණ්ඩිතයා උපසර්ග රහිතය' (ඉති ඛෝ භික්ඛවේ සප්පටිභයෝ බාලෝ...) යනාදී තැන්වල 'ප්‍රකාර' (ආකාරය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මෙය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන ජරා මරණ ඇති වේදැයි මෙසේ ඇසූ කල්හි, සැබෑවක් ඇති බව පැවසිය යුතුය. කුමන ප්‍රත්‍යයකින් ජරා මරණ ඇති වේදැයි මෙසේ ඇසුවහොත්, ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ ඇති වේයැයි පැවසිය යුතුය' (අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨේන...) යනාදී තැන්වල 'අවධාරණ' (නියම කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'කච්චාන, "ඇත" යන්න එක් අන්තයකි. කච්චාන, "නැත" යන්න දෙවැනි අන්තයකි' (අත්ථීති ඛෝ කච්චාන අයමේකෝ අන්තෝ...) යනාදී තැන්වල 'නිදර්ශන' (උදාහරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. මේ ප්‍රයෝගයන් නිපාත වශයෙන්ම ගත යුතුය. 'ඉතායං කෝධරූපේන' (ඈ ක්‍රෝධ ස්වරූපයෙන් යයි) යන මෙහිදී නම් ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා පද) වශයෙන් ගමන අර්ථයෙහි 'ඉති' ශබ්දය දක්නට ලැබේ. මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේ මෙම ක්‍රියා අර්ථයයි. නිපාත අර්ථය මෙහිදී බලාපොරොත්තු නොවේ. වියතුන්ට අර්ථ ග්‍රහණයෙහි දක්ෂතාව ඇති කිරීම පිණිස පමණක් අර්ථ උද්ධාර (විභාග) වශයෙන් මෙය මෙසේ ආ බව දත යුතුය. අනෙක් ශබ්දය වනාහි –

คตฺยตฺเถ จิมสทฺทตฺเถ, อิโตสทฺโท ปวตฺตติ;

อนฺวิโต’’ติ หิ คตฺยตฺเถ, ปจฺจตฺตวจนํ ภเว.

'ඉතෝ' ශබ්දය ගමන අර්ථයෙහි සහ 'ඉම' (මේ) ශබ්දයේ අර්ථයෙහි පවතී. 'අන්විතෝ' (අනුගත වූයේ) යන්නෙහි ගමන අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති (පච්චත්ත වචන) රූපය වේ.

อิมสทฺทสฺส อตฺถมฺหิ, นิสฺสกฺกวจนํ ภเว;

‘‘อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา’’, อิติอาทีสุ ปาฬิสุ.

'ඉතෝ සා දක්ඛිණා දිසා' (මෙහි සිට ඒ දක්ෂිණ දිශාවයි) යනාදී පාලි පාඨයන්හි 'ඉම' ශබ්දයේ අර්ථයෙහි පංචමී විභක්ති (නිස්සක්ක වචන) රූපය වෙයි.

คตฺยตฺโถ อิจฺฉิโต เอตฺถ, อิตรตฺโถ น อิจฺฉิโต;

อตฺถุทฺธารวสา วุตฺโต, โกสลฺลตฺถาย วิญฺญุนํ.

මෙහිදී ගමන අර්ථය අපේක්ෂිතය, අනෙක් අර්ථය අපේක්ෂිත නොවේ. වියතුන්ගේ දක්ෂතාව පිණිස අර්ථ උද්ධාර (විස්තර) වශයෙන් මෙය පවසන ලදී.

อิธ ปน สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ สนิพฺพจนํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริ อยธาตุวิสเยเยว วกฺขาม อิ เอ อยธาตุวเสน ติธาตุมยตฺตา สมยสทฺทสฺส. ตตฺร อิตีติ อิการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส จ ‘‘เอติ, อุเทตี’’ติอาทีนญฺจ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ ปทมาลา ยถารหํ เยภุยฺเยน อตฺตโนปทานิ วชฺเชตฺวา โยเชตพฺพา. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ ทุกฺกรา กฺริยาปทมาลา. ยสฺมา ปน อิมสฺมึ ปกรเณ สุกรา จ ทุกฺกรา จ ตฺยนฺตปทมาลา ชานิตพฺพา[Pg.6], ตสฺมา ภูวาทิคณาทีสุ อฏฺฐสุ คเณสุ วิหิเตหิ ฉนฺนวุติยา วจเนหิ สพฺพสาธารณํ อสพฺพสาธารณญฺจ ปทมาลานยํ พฺรูม –

මෙහිදී 'සමය' ශබ්දයේ ව්‍යුත්පත්ති සහිත අර්ථ විභාගය කිව යුතු වුවත්, එය මෙහි නොකියා මතු 'අය්' ධාතු විෂයෙහිම පවසන්නෙමු. මන්ද යත්, 'අය්' ධාතුව ඇසුරෙන් ධාතු තුනකින් සැදුණු බැවින් 'සමය' ශබ්දය උපදින බැවිනි. එහිදී 'ඉති' යන ඉකාරයෙන් කෙළවර වන ත්‍යන්ත (ති-අන්ත) පදයේ ද, 'ඒති', 'උදේති' යනාදී ඒකාරයෙන් කෙළවර වන ත්‍යන්ත පදයන්ගේ ද සහ අනෙකුත් මෙබඳු පදයන්ගේ ද පද මාලාවන් සුදුසු පරිදි බොහෝ දුරට ආත්මනේපද හැර යෙදිය යුතුය. මක්නිසාද යත් මෙබඳු ස්ථානයන්හි ක්‍රියාපද මාලාවන් සකස් කිරීම දුෂ්කර බැවිනි. මෙම ප්‍රකරණයෙහි ලෙහෙසි වූ ද දුෂ්කර වූ ද ත්‍යන්ත පද මාලාවන් දැනගත යුතු බැවින්, භූවාදි ගණය ආදී අටගණයන්හි පනවන ලද අනූහයක් (96) වූ වචනයන්ගෙන් සර්වසාධාරණ වූ ද අසර්වසාධාරණ වූ ද පදමාලා ක්‍රමය පවසන්නෙමු.

อการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานํ ปนฺติโย พุโธ;

ภวติ รุนฺธตาทีนํ, โยเช สพฺพตฺถ สพฺพถา.

පණ්ඩිතයා විසින් 'භවති', 'රුන්ධති' ආදී අකාරය අවසානයේ ඇති ත්‍යන්ත පදයන්ගේ පේළි (පදමාලා) හැම කල්හිම හැම අයුරින්ම යෙදිය යුතුය.

อิติ เอตี’’ติ เจเตสํ, ปทานํ ปน ปนฺติโย;

สุทฺธสฺสรปุพฺพกานํ, โยเช วิญฺญู ยถารหํ.

ශුද්ධ ස්වරයන් පෙරටු කොට ඇති 'ඉති', 'ඒති' යන මේ පදයන්ගේ පේළි (පදමාලා) වනාහි වියතා විසින් සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

อาการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานญฺจาปิ ปนฺติโย;

‘‘ยาติ สุณาติ อสฺนา-ติ’’ อิจฺจาทีนํ ยถารหํ.

'යාති', 'සුණාති', 'අස්නාති' යනාදී ආකාරය අවසානයේ ඇති ත්‍යන්ත පදයන්ගේ පේළි ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

อิวณฺณานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมปิ ปาฬิโย;

โยเช ‘‘รุนฺธิติ รุนฺธีติ’’-อิจฺจาทีนํ ยถารหํ.

'රුන්ධිති', 'රුන්ධීති' යනාදී ඉවර්ණය අවසානයේ ඇති ත්‍යන්ත පදයන්ගේ පාලි (පෙළගැස්ම) ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

อุการานนฺตรตฺยนฺต-สุติอิติ ปทสฺส จ;

เปรณตฺเถ ปวตฺตสฺส, โยเช มาลํ ยถารหํ.

උකාරය අවසානයේ ඇති 'සුති' යන පදයේ ද, ප්‍රේරණ අර්ථයෙහි (කාරක ක්‍රියාවෙහි) පවතින පදයන්ගේ ද පදමාලාව සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

เอการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมฺปิ ยถารหํ;

‘‘เชติ รุนฺเธติ กาเรติ, การาเปตี’’ติอาทีนํ.

'ජේති', 'රුන්ධේති', 'කාරේති', 'කාරාපේති' යනාදී ඒකාරය අවසානයේ ඇති ත්‍යන්ත පදයන්ගේ පදමාලාවන් ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

โอการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมฺปิ ปทกฺกเม;

‘‘กโรติ โภติ โหตี’’ติ-อาทีนํ ยุตฺติโตวเท;

'කරෝති', 'භෝති', 'හෝති' යනාදී ඕකාරය අවසානයේ ඇති ත්‍යන්ත පදයන්ගේ ද පද අනුපිළිවෙල යුක්තිසහගතව කිව යුතුය.

อิจฺเจวํ สตฺตธา วุตฺโต, ปทมาลานโย มยา;

อิโต มุตฺโต นโย นาม, นตฺถิ โกจิ กฺริยาปเท.

මෙසේ සත් වැදෑරුම් වූ පදමාලා ක්‍රමය මා විසින් පවසන ලදී. ක්‍රියා පදයන්හි මෙයින් බැහැර වූ වෙනත් කිසිදු ක්‍රමයක් නැත්තේමය.

‘‘อาทตฺเต กุรุเต เปเต’’, อิจฺจาทิ นยทสฺสนา;

ยถารหํ ยุตฺติโตติ, วจนํ เอตฺถ ภาสิตํ.

'ආදත්තේ', 'කුරුතේ', 'පේතේ' යනාදී ක්‍රමයන් දැක්වීමෙන්, 'සුදුසු පරිදි යුක්තිසහගතව' යන වචනය මෙහිදී පවසන ලදී.

อิทานิ อิการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส กโม วุจฺจเต – อิติ, อินฺติ. อิสิ, อิถ. อิมิ, อิม. อปริปุณฺโณ วตฺตมานานโย. อิตุ, อินฺตุ. อิหิ, อิถ. อิมิ, อิม. อปริปุณฺโณ ปญฺจมีนโย. เอตฺถ จ อิเมสํ ทฺวินฺนํ สาสนานุรูปภาวสฺส อิมานิ สาธกปทานิ [Pg.7] ‘‘เวติ, อเปติ, อนฺเวตี’’ติ. ตตฺถ วิ อิติ เวติ. วิคจฺฉตีติ อตฺโถ, อิติสทฺโท เหตฺถ คมนํ โพเธติ. ตถา อป อิติ อเปติ. อปคจฺฉตีติ อตฺโถ. อนุ อิติ อนฺเวติ. อนุคจฺฉตีติ อตฺโถ. ครู ปน อนุ เอติ อนฺเวตีติ วทนฺติ. ตํ –

දැන් ඉකාරයෙන් කෙළවර වන ත්‍යන්ත පදයන්ගේ අනුපිළිවෙල කියනු ලැබේ: ඉති, ඉන්ති. ඉසි, ඉථ. ඉමි, ඉම. (මෙය අපරිපූර්ණ වර්තමාන කාල ක්‍රමයයි). ඉතු, ඉන්තු. ඉහි, ඉථ. ඉමි, ඉම. (මෙය අපරිපූර්ණ පංචමී [ආඥා] විභක්ති ක්‍රමයයි). මෙහිදී මේ දෙවදෑරුම් ක්‍රමයන්ගේ ශාසනයට අනුකූල බව දැක්වෙන සාධක පද නම් 'වේති', 'අපේති', 'අන්වේති' යන්නයි. එහිදී 'වි' සහ 'ඉති' එකතු වීමෙන් 'වේති' වේ. එහි අර්ථය 'පහව යයි' යන්නයි, මෙහි 'ඉති' ශබ්දයෙන් ගමන අර්ථය පැවසෙයි. එසේම 'අප' සහ 'ඉති' එකතු වීමෙන් 'අපේති' වේ, එහි අර්ථය 'බැහැරව යයි' යන්නයි. 'අනු' සහ 'ඉති' එකතු වීමෙන් 'අන්වේති' වේ, එහි අර්ථය 'පසුපස යයි' යන්නයි. ගුරුවරු වනාහි 'අනු' සහ 'ඒති' එකතු වීමෙන් 'අන්වේති' වේ යැයි පවසති. එය වනාහි –

‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี;

เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ, สเมสุ วิสเมสุ จ;

เอวํ ตํ อนุคจฺฉามิ, ปุตฺเต อาทาย ปจฺฉโต’’ติ.

'යම් සේ වනාන්තරයෙහි වෙසෙන දමනය කළ හැකි වන ඇතා පසුපස ඇතිනිය ලුහුබඳින්නී (අන්වේති) ද, කඳු දුර්ගයන්හි ද, සම බිම් හා විෂම බිම්හි ද (යන ඔහු පසුපස යන්නී ද), එසේම මම ද දරුවන් පිරිවරාගෙන ඔබ පසුපස (අනුගච්ඡාමි) යමි' යන්නයි.

อิมาย ปาฬิยา น สเมติ ‘‘เชสฺสนฺตํ อนฺเวตี’’ติ วจนโต ‘‘อนุคจฺฉามี’’ติ วจนโต จ. ตถา หิ เอติสทฺโท ยตฺถ เจ อิริยาปถวาจโก, ตตฺถ อาคมนํเยว โชเตติ, น คมนํ, ตสฺมา อาคมนตฺถสฺส อยุตฺติโต คมนตฺถสฺส จ ยุตฺติโต วิ อิติอาทินา เฉโท เญยฺโย. เอเตสญฺจ อิติสทฺทวเสน กตเฉทานํ อตฺถิภาวํ ยุตฺติภาวญฺจ ‘‘อิตายํ โกธรูเปนา’’ติ ปาฬิเยว สาเธติ, ตสฺมาเยว ‘‘อนุ อิติ, อนุ อินฺติ, อนุ อิสี’’ติอาทินา ‘‘อนฺเวตี’’ติอาทีนํ เฉเท ลพฺภมานนเยน วุตฺตปฺปกาโร วตฺตมานาปญฺจมีนโย ปรสฺสปทวเสน ทสฺสิโต. สตฺตมีรูปาทีนิ สพฺพถา อปฺปสิทฺธานิ.

මෙම පාලි පාඨය සමඟ 'ජෙස්සන්තං අන්වේති' (පසුපස යන්නා වූ) යන වචනයෙන් සහ 'අනුගච්ඡාමි' (පසුපස යමි) යන වචනයෙන් (අනු + ඒති යන්න) නොගැලපේ. මක්නිසාද යත්, 'ඒති' ශබ්දය ඉරියාපථයක් (පැවැත්මක්) ප්‍රකාශ කරන තැන්හි පැමිණීම (ආගමනය) ම දක්වයි, ගමන (යාම) නොදක්වයි. එබැවින් පැමිණීමේ අර්ථය නොගැලපෙන බැවින් සහ ගමනෙහි අර්ථය ගැලපෙන බැවින් 'වි + ඉති' යනාදී වශයෙන් පද බෙදීම දත යුතුය. 'ඉති' ශබ්දය ඇසුරෙන් කරන ලද මේ පද බෙදීම්වල පැවැත්ම සහ යුක්තිසහගත බව 'ඉතායං කෝධරූපේන' යන පාලි පාඨයම සනාථ කරයි. එහෙයින් 'අනු ඉති', 'අනු ඉන්ති', 'අනු ඉසි' යනාදී වශයෙන් 'අන්වේති' ආදී පදයන්ගේ පද බෙදීම් ලැබිය හැකි ක්‍රමයෙන් කලින් පවසන ලද වර්තමාන සහ පංචමී විභක්ති ක්‍රමය පරස්සපද වශයෙන් දක්වන ලදී. සප්තමී රූප ආදිය කිසිසේත්ම නොදක්නා ලදී.

อิมานิ ปน ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ, สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ. อิสฺสติ, อิสฺสนฺติ. อิสฺสสิ, อิสฺสถ. อิสฺสามิ, อิสฺสาม. อิสฺสเต, อิสฺสนฺเต. อิสฺสเส, อิสฺสวฺเห. อิสฺสํ, อิสฺสามฺเห. อสพฺพธาตุกตฺเตปิ สุทฺธสฺสรตฺตา ธาตุสฺส อิการาคโม น ลพฺภติ. ปริปุณฺโณ ภวิสฺสนฺตีนโย.

මේවා වනාහි අනාගත කාලයේ (භවිෂ්‍යන්ති) රූප වේ: 'සිත්තා තේ ලහුමෙස්සති' (තෙත් වූ එය තොපට වහා පහව යනු ඇත). ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථ. ඉස්සාමි, ඉස්සාම. ඉස්සතේ, ඉස්සන්තේ. ඉස්සසේ, ඉස්සව්හේ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හේ. අසර්වධාතුක වුවද ධාතුවේ ඇති ශුද්ධ ස්වරය නිසා ඉකාරාගමය (ඉ අකුරක් එකතු වීම) නොලැබේ. අනාගත කාල ක්‍රමය (භවිෂ්‍යන්තී නය) පරිපූර්ණයි.

อถ กาลาติปตฺติยา รูปานิ ภวนฺติ, อิสฺสา, อิสฺสํสุ. อิสฺเส, อิสฺสถ. อิสฺสํ, อิสฺสมฺหา. อิสฺสถ, อิสฺสิสุ. อิสฺสเส, อิสฺสวฺเห. อิสฺสํ, อิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติภาเว [Pg.8] จ อสพฺพธาตุกตฺเต จ สนฺเตปิ สุทฺธสฺสรตฺตา ธาตุสฺส อการิการาคโม น ลพฺภติ อเนกนฺติกตฺตา วา อนุปปนฺนตฺตา จ อการาคโม น โหติ. ทฺวินฺนญฺเหตฺถ สุทฺธสฺสรานํ อนนฺตริกานํ เอกโตสนฺนิปาโต อนุปปตฺติ. ปริปุณฺโณ กาลาติปตฺตินโย.

ඉන්පසු කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි රූප මෙසේ වේ: ඉස්සා, ඉස්සංසු. ඉස්සේ, ඉස්සථ. ඉස්සං, ඉස්සම්හා. ඉස්සථ, ඉස්සිසු. ඉස්සසේ, ඉස්සව්හේ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හසේ. කාලාතිපත්ති භාවය සහ අසබ්බධාතුක භාවය තිබුණද, ධාතුව ශුද්ධ ස්වරයක් වන බැවින් ‘අ’ කාර හෝ ‘ඉ’ කාර ආගමය නොලැබේ. අනේකාන්තික බැවින් හෝ නොගැලපෙන බැවින් ‘අ’ කාර ආගමය සිදු නොවේ. මන්දයත්, මෙහි එකිනෙකට වෙන් නොවී පිහිටි ශුද්ධ ස්වර දෙකක් එක්තැනක හමුවීම නොගැලපෙන බැවිනි. කාලාතිපත්ති ක්‍රමය සම්පූර්ණයි.

อิมสฺมึ ปน ฐาเน สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน โสตูนํ ปโยคตฺเถสุ ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ ‘‘นนุ เต สุตํ พฺราหฺมณ ภญฺญมาเน, เทวา น อิสฺสนฺติ ปุริสปรกฺกมสฺสา’’ติ ปาฬิโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตปฺปกาเรหิ ภวิสฺสนฺติยา รูเปหิ สพฺพโส สมานานิ อสมานตฺถานิ วตฺตมานิกรูปานิ จ อีสกํ อญฺญมญฺญํ สมานานิ ภวิสฺสนฺตีกาลาติปตฺตีนํ รูปานิ จ ปกาสยิสฺสาม – วตฺตมานาวเสน ตาว ‘‘อิสฺสติ, อิสฺสนฺติ. อิสฺสสิ, อิสฺสถา’’ติ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ กโรตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. ตสฺมึเยว อตฺเถ ภวิสฺสนฺตีวเสน ‘‘อิสฺสิสฺสติ, อิสฺสิสฺสนฺติ. อิสฺสิสฺสสิ, อิสฺสิสฺสถา’’ติ ปริปุณฺณํ โยเชตพฺพํ. อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ กริสฺสตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. กาลาติปตฺติวเสน ปน ‘‘อิสฺสิสฺสา, อิสฺสิสฺสํสุ. อิสฺสิสฺเส, อิสฺสิสฺสถา’’ติ ปริปุณฺณํ โยเชตพฺพํ, อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ อกริสฺสา’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. ธาตฺวนฺตรวเสน สํสนฺทนานโยยํ.

නමුත් මේ ස්ථානයෙහි, අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි ශ්‍රවණය කරන්නන් හට ප්‍රයෝගාර්ථයන්හි උසස් නිපුණතාවයක් ඇති කරනු පිණිස, ‘නනු තේ සුතං බ්‍රාහ්මණ භඤ්ඤමානේ, දේවා න ඉස්සන්ති පුරිසපරක්කමස්ස’ (බ්‍රාහ්මණය, පුරුෂ වීරත්වය කෙරෙහි දෙවියෝද ඊර්ෂ්‍යා නොකරති යන්න ප්‍රකාශ වන කල්හි ඔබ නොඇසුවේද?) යන පාළියෙන් ක්‍රමය ගෙන, කලින් කියන ලද ආකාරයෙන් අනාගත කාල රූපයන් හා සෑම අයුරින්ම සමාන වූ ද, අසමාන අර්ථ ඇත්තා වූ ද වර්තමාන කාල රූපයන් සහ එකිනෙකට තරමක් සමාන වූ අනාගත කාල හා කාලාතිපත්ති රූපයන් දක්වන්නෙමු. පළමුව වර්තමාන කාල වශයෙන් ‘ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථ’ යනාදී වශයෙන් සියල්ල යෙදිය යුතුය. එහි අර්ථය ‘ඊර්ෂ්‍යාව කරයි’ (ඉස්සං කරෝති) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. එම අර්ථයෙහිම අනාගත කාල වශයෙන් ‘ඉස්සිස්සති, ඉස්සිස්සන්ති. ඉස්සිස්සසි, ඉස්සිස්සථ’ යනුවෙන් සම්පූර්ණයෙන් යෙදිය යුතුය. එහි අර්ථය ‘ඊර්ෂ්‍යාව කරන්නේය’ (ඉස්සං කරිස්සති) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. කාලාතිපත්ති වශයෙන් නම් ‘ඉස්සිස්සා, ඉස්සිස්සංසු. ඉස්සිස්සේ, ඉස්සිස්සථ’ යනුවෙන් සම්පූර්ණයෙන් යෙදිය යුතුය. එහි අර්ථය ‘ඊර්ෂ්‍යාව නොකළේය’ (ඉස්සං අකරිස්සා) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. මෙය වෙනත් ධාතූන් ඇසුරින් සසඳා බැලීමේ ක්‍රමයයි.

อิทานิ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส กโม วุจฺจเต –

දැන් ‘ඒ’ කාරය අගෙහි ඇති තදන්ත පදයන්ගේ (ක්‍රියා පදයන්ගේ) අනුපිළිවෙළ කියනු ලැබේ –

เอติ, เอนฺติ. เอสิ, เอถ. เอมิ, เอม.

ඒති, ඒන්ති. ඒසි, ඒථ. ඒමි, ඒම.

เอตุ, เอนฺตุ. เอหิ, เอถ. เอมิ, เอม.

ඒතු, ඒන්තු. ඒහි, ඒථ. ඒමි, ඒම.

น จ อปฺปตฺวา ทุกฺขนฺตํ, วิสฺสาสํ เอยฺย ปณฺฑิโต;

นิเวสนานิ มาเปตฺวา, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน;

ยทา เต ปหิณิสฺสามิ, ตทา เอยฺยาสิ ขตฺติย.

පණ්ඩිතයා දුක් කෙළවරට නොපැමිණ විශ්වාසය නොතැබිය යුතුය. කීර්තිමත් විදේහ රජුගේ නිවාසයන් තනවා, මම යම් කලෙක ඔබට පණිවිඩ එවන්නෙම්ද, රජතුමනි, එකල්හි ඔබ පැමිණිය යුතුය.

เอยฺย[Pg.9], เอยฺยุํ. เอยฺยาสิ, เอยฺยาถ. เอยฺยามิ, เอยฺยาม. เอถ, เอรํ. เอโถ, เอยฺยาวฺโห. เอยฺยํ, เอยฺยามฺเห.

එය්‍ය, එය්‍යුං. එය්‍යාසි, එය්‍යාථ. එය්‍යාමි, එය්‍යාම. ඒථ, ඒරං. ඒථෝ, එය්‍යාව්හෝ. එය්‍යං, එය්‍යාම්හේ.

โส ปุริโส เอยฺย, เต เอยฺยุํ. ตฺวํ เอยฺยาสิ, ตุมฺเห เอยฺยาถ. อหํ เอยฺยามิ, มยํ เอยฺยาม. โส ปุริโส เอถ, เต เอรํ. ตฺวํ เอโถ, ตุมฺเห เอยฺยาวฺโห. อหํ เอยฺยํ, มยํ เอยฺยามฺเห.

ඒ පුරුෂයා පැමිණිය යුතුය (එය්‍ය), ඔවුහු පැමිණිය යුත්තාහ (එය්‍යුං). ඔබ පැමිණිය යුතුය (එය්‍යාසි), තෙපි පැමිණිය යුත්තාහුය (එය්‍යාථ). මම පැමිණිය යුතු වෙමි (එය්‍යාමි), අපි පැමිණිය යුතු වෙමු (එය්‍යාම). ඒ පුරුෂයා පැමිණිය යුතුය (ඒථ), ඔවුහු පැමිණිය යුත්තාහ (ඒරං). ඔබ පැමිණිය යුතුය (ඒථෝ), තෙපි පැමිණිය යුත්තාහුය (එය්‍යාව්හෝ). මම පැමිණිය යුතු වෙමි (එය්‍යං), අපි පැමිණිය යුතු වෙමු (එය්‍යාම්හේ).

ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีรูปานิ สพฺพโส อปฺปสิทฺธานิ.

පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී රූපයන් හැම අයුරින්ම මෙහෙයවිය යුතුය (යොදාගත යුතුය).

เอสฺสติ, เอสฺสนฺติ. เอสฺสสิ, เอสฺสถ. เอสฺสามิ, เอสฺสาม. เอสฺสเต, เอสฺสนฺเต. เอสฺสเส, เอสฺสวฺเห. เอสฺสํ, เอสฺสามฺเห.

එස්සති, එස්සන්ති. එස්සසි, එස්සථ. එස්සාමි, එස්සාම. එස්සතේ, එස්සන්තේ. එස්සසේ, එස්සව්හේ. එස්සං, එස්සාම්හේ.

สมฺโมทมานา คจฺฉนฺติ, ชาลมาทาย ปกฺขิโน;

ยทา เต วิวทิสฺสนฺติ, ตทา เอหินฺติ เม วสํ.

පක්ෂීහු සතුටු වෙමින්, දැලද රැගෙන යති. යම් කලෙක ඔවුහු විවාද කරන්නාහුද, එකල්හි ඔවුහු මාගේ වසඟයට පැමිණෙන්නාහ.

‘‘อภิโทสคโต อิทานิ เอหี’’ติ วจนทสฺสนโต อปรานิปิ ภวิสฺสนฺตีรูปานิ คเหตพฺพานิ.

‘අභිදෝසගතෝ ඉදානි ඒහී’ (සවස් යාමයෙහි ගියා වූ ඔහු දැන් පැමිණෙන්නේය) යන වචනය දැකීමෙන් තවත් අනාගත කාල රූපයන්ද ගත යුතුය.

เอหิติ, เอหินฺติ. เอหิสิ, เอหิถ. เอหิมิ, เอหิม. เอหิเต, เอหินฺเต. เอหิเส, เอหิวฺเห. เอหิสฺสํ, เอหิสฺสามฺเห.

ඒහිති, ඒහින්ති. ඒහිසි, ඒහිථ. ඒහිමි, ඒහිම. ඒහිතේ, ඒහින්තේ. ඒහිසේ, ඒහිව්හේ. ඒහිස්සං, ඒහිස්සාම්හේ.

เอสฺสา, เอสฺสํสุ. เอสฺเส, เอสฺสถ. เอสฺสํ เอสฺสามฺหา. เอสฺสถ, เอสฺสิสุ. เอสฺสเส, เอสฺสวฺเห. เอสฺสึ, เอสฺสามฺหเส.

එස්සා, එස්සංසු. එස්සේ, එස්සථ. එස්සං, එස්සාම්හා. එස්සථ, එස්සිසු. එස්සසේ, එස්සව්හේ. එස්සිං, එස්සාම්හසේ.

อถาปโรปิ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทกฺกโม ภวติ;

อุเทติ, อุเทนฺติ;

อุเทสิ, อุเทถ;

อุเทมิ, อุเทม.

ඉන්පසු ‘ඒ’ කාරය අගෙහි ඇති තවත් ක්‍රියාපද අනුපිළිවෙළක් වෙයි; උදේති, උදේන්ති; උදේසි, උදේථ; උදේමි, උදේම.

อุเทตุ, อุเทนฺตุ. อุเทหิ, อุเทถ. อุเทมิ, อุเทม, อุทามเส.

උදේතු, උදේන්තු. උදේහි, උදේථ. උදේමි, උදේම, උදාමසේ.

อุเทยฺย, อุเทยฺยุํ. เสสํ เนยฺยํ. อุทิสฺสติ, อุทิสฺสนฺติ. เสสํ เนยฺยํ. อุทิสฺสา, อุทิสฺสํสุ. เสสํ เนยฺยํ.

උදෙය්‍ය, උදෙය්‍යුං. සෙසු රූප දත යුතුය. උදිස්සති, උදිස්සන්ති. සෙසු රූප දත යුතුය. උදිස්සා, උදිස්සංසු. සෙසු රූප දත යුතුය.

อิมานิ สุทฺธสฺสรธาตุรูปานิ.

මොහු ශුද්ධ ස්වර ධාතු රූපයෝ වෙති.

กการนฺตธาตุ

‘ක’ කාරය අග කොට ඇති ධාතූහු (කකාරන්ත ධාතු)

กุ [Pg.10] สทฺเท เก จ. โกติ, กวติ, กายติ, เอวํ กตฺตุปทานิ ภวนฺติ. กุยฺยติ, กิยฺยติ, เอวํ กมฺมปทานิ. กานนํ, กพฺพํ, ชาตกํ, เอวํ นามิกปทานิ. กุตฺวา, กุตฺวาน, กวิตฺวา, กวิตฺวาน, กาวิตฺวา, กาวิตฺวาน, กายิตุํ, เอวํ อพฺยยปทานิ.

‘කු’ ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි සහ ‘කේ’ යන අර්ථයෙහි වැටේ. කෝති, කවති, කායති - මෙසේ කර්තෘ පද වෙති. කුය්‍යති, කිය්‍යති - මෙසේ කර්ම පද වෙති. කානනං, කබ්බං, ජාතකං - මෙසේ නාම පද වෙති. කුත්වා, කුත්වාන, කවිත්වා, කවිත්වාන, කාවිත්වා, කාවිත්වාන, කායිතුං - මෙසේ අව්‍යය පද වෙති.

ตตฺร กานนนฺติ ฐิตมชฺฌนฺหิกสมเย กวติ สทฺทํ กโรตีติ กานนํ, วนํ. ตถา หิ –

එහි ‘කානන’ යනු මධ්‍යහ්න කාලය එළඹි කල්හි ශබ්ද පවත්වන බැවින් (කවති සද්දං කරෝති) ‘කානන’ නම් වේ, එනම් වනයයි. එසේම මෙසේ කියන ලදී –

‘‘ฐิเต มชฺฌนฺหิเก กาเล, สนฺนิสีเวสุ ปกฺขิสุ;

สณเตว พฺรหารญฺญํ, สา รติ ปฏิภาติ ม’’นฺติ

‘මධ්‍යහ්න කාලය එළඹි කල්හි, පක්ෂීන් නිහඬව ලැගුම් ගත් කල, මහා වනය ශබ්ද පවත්වන්නාක් මෙන් වෙයි; ඒ සතුට මට වැටහෙයි’ යනුවෙනි.

วุตฺตํ. อถ วา โกกิลมยูราทโย กวนฺติ สทฺทายนฺติ กูชนฺติ เอตฺถาติ กานนํ. มโนหรตาย อวสฺสํ กุยฺยติ ปณฺฑิเตหีติ กพฺพํ. กาวิยํ. กาเวยฺยํ. อญฺญตฺร ปน กวีนํ อิทนฺติ กพฺพนฺติ ตทฺธิตวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เกจิ ตุ กาพฺยนฺติ สทฺทรูปํ อิจฺฉนฺติ, น ตํ ปาวจเน ปมาณํ สกฺกฏภาสาภาวโต. สกฺกฏภาสาโตปิ หิ อาจริยา นยํ คณฺหนฺติ. ชาตํ ภูตํ อตีตํ ภควโต จริยํ, ตํ กียติ กถียติ เอเตนาติ ชาตกํ. ชาตกปาฬิ หิ อิธ ‘‘ชาตก’’นฺติ วุตฺตา. อญฺญตฺร ปน ชาตํ เอว ชาตกนฺติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ ชาตกสทฺโท เทสนายมฺปิ วตฺตติ ‘‘อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺม’’นฺติอาทีสุ. ชาติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘ชาตกํ สโมธาเนสี’’ติอาทีสุ.

මෙසේ කියන ලදී. නැතහොත්, කොවුලන් මයුරන් ආදීන් යම් තැනක හඬ නගත්ද (කූජනය කෙරෙත්ද) එය ‘කානන’ නම් වේ. මනෝහර භාවය නිසා පණ්ඩිතයන් විසින් අනිවාර්යයෙන්ම වර්ණනා කරනු ලබන බැවින් ‘කබ්බං’ (කාව්‍යය) නම් වේ. ‘කාවියං’, ‘කාවේය්‍යං’ යනුද වේ. වෙනත් තැනක නම් කවීන්ගේ අදහස හෝ නිර්මාණය යන තද්ධිත අර්ථයෙන් ‘කබ්බං’ යන්නෙහි අර්ථය ගත යුතුය. ඇතැම්හු ‘කාබ්‍ය’ යන ශබ්ද රූපය කැමති වෙති, නමුත් එය සංස්කෘත භාෂා ස්වරූපයක් වන බැවින් බුද්ධ වචනයෙහි (පාලියෙහි) ප්‍රමාණ කොට නොගත යුතුය. මන්දයත්, ඇදුරන් සංස්කෘත භාෂාවෙන්ද ක්‍රම ග්‍රහණය කරන බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පෙර සිදු වූ අතීත චරිතය මෙයින් කියනු ලබන බැවින් ‘ජාතක’ (ජාතකං) නම් වේ. මෙහි ‘ජාතක’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ජාතක පාළියයි. වෙනත් තැනක නම් උපන්නා වූ දෙයම ‘ජාතක’ යැයි ගත යුතුය. එසේම ‘ජාතක’ ශබ්දය ‘ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං’ යනාදී දේශනාවන්හිද වැටේ. ‘ජාතකං සමෝධානෙසි’ (ජාතකය ගලපා වදාළේය) යනාදී උත්පත්ති අර්ථයෙහිද වැටේ.

ปกฺก นีจคติยํ. นีจคมนํ นาม หีนคมนํ หีนปฺปวตฺติ วา. นีจสทฺโท หิ หีนวาจโก ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติ เอตฺถ วิย. ปกฺกติ กฺริยาปทเมตฺถ ทิสฺสติ, น นามิกปทํ. ยตฺถ ยตฺถ นามิกปทํ น ทิสฺสติ, ตตฺถ ตตฺถ นามิกปทํ อุปปริกฺขิตฺวา [Pg.11] คเหตพฺพํ. กฺริยาปทเมว หิ ทุทฺทสํ, กฺริยาปเท วิชฺชมาเน นามิกปทํ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, ตสฺมา อนฺตมโส ‘‘ปกฺกนํ, ตกนํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ ภาววาจกานิ นามิกปทานิ สพฺพาสุ ธาตูสุ ยถารหํ ลพฺภนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘පක්ක’ ධාතුව පහත් ගමන (පහත් පැවැත්ම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පහත් ගමන යනු හීන වූ ගමන හෝ හීන වූ පැවැත්මයි. ‘නීචේ කුලේ පච්චාජාතෝ’ (පහත් කුලයක උපන්නේය) යන්නෙහි මෙන් ‘නීච’ ශබ්දය හීන බව දක්වයි. මෙහි ‘පක්කති’ යන ක්‍රියා පදය පෙනේ, නාම පදයක් නොපෙනේ. යම් යම් තැනක නාම පදයක් නොපෙනේ නම්, ඒ ඒ තැන නාම පදය විමසා බලා ගත යුතුය. ක්‍රියා පදයම දැකීමට අපහසුය, ක්‍රියා පදය ඇති කල්හි නාම පදයක් නැතැයි නොකිය යුතුය. එබැවින් අවසාන වශයෙන් ‘පක්කනං, තකනං’ යනාදී භාව වාචක නාම පද සියලු ධාතූන් කෙරෙන් සුදුසු පරිදි ලැබෙන බව දත යුතුය.

ตก หสเน. หสนํ หาโส. ตกติ.

‘තක’ ධාතුව සිනාසීම (හසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සිනාසීම යනු සිනහවයි. තකති (සිනාසෙයි).

ตกิ กิจฺฉชีวเน. กิจฺฉชีวนํ กสิรชีวนํ. ตงฺกติ. อาตงฺกติ. อาตงฺโก. อาตงฺโกติ กิจฺฉชีวิตกโร โรโค, ตถา หิ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺก’’นฺติ อิมสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส อิติ อตฺถํ สํวณฺเณสุํ ‘‘อาพาโธติ วิสภาคเวทนา วุจฺจติ, ยา เอกเทเส อุปฺปชฺชิตฺวา สกลสรีรํ อยปฏฺเฏน พนฺธิตฺวา วิย คณฺหาติ. อาตงฺโกติ กิจฺฉชีวิตกโร โรโค. อถ วา ยาเปตพฺพโรโค อาตงฺโก, อิตโร อาพาโธ. ขุทฺทโก วา โรโค อาตงฺโก, พลวา อาพาโธ. เกจิ ปน ‘อชฺฌตฺตสมุฏฺฐาโน อาพาโธ, พหิทฺธาสมุฏฺฐาโน อาตงฺโก’ติ วทนฺตี’’ติ.

‘ටකි’ ධාතුව දුෂ්කර ජීවිතය යන අර්ථයෙහි වැටේ. දුෂ්කර ජීවිතය යනු අමාරුවෙන් ජීවත්වීමයි (කසිරජීවන). ‘තංකති’, ‘ආතංකති’ (ක්‍රියා පද ද), ‘ආතංකෝ’ (නාම පදය ද සෑදේ). ‘ආතංක’ යනු දුෂ්කර ජීවිතයක් ඇති කරන රෝගයකි. එසේ හෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ‘අප්පාබාධං අප්පාතංකං’ යන පාලි පාඨයෙහි මෙසේ අර්ථ වර්ණනා කළහ: ‘ආබාධ යනු විසභාග (විෂම) වේදනාවයි, එය ශරීරයේ එක දේශයක හටගෙන මුළු ශරීරයම යකඩ පටියකින් බැන්දාක් මෙන් වෙලා ගනී. ආතංක යනු දුෂ්කර ජීවිතයක් ඇති කරන රෝගයකි. නැතහොත්, (ඖෂධ ආදියෙන්) යැපිය යුතු රෝගය ‘ආතංක’ වන අතර, අනෙකා (සුව කළ නොහැකි රෝගය) ‘ආබාධ’ වේ. නැතහොත් සුළු රෝගය ‘ආතංක’ වන අතර, බලවත් රෝගය ‘ආබාධ’ වේ. ඇතැමෙක් වනාහි ‘අභ්‍යන්තරයෙන් හටගන්නා රෝගය ආබාධ වන අතර, බාහිරින් හටගන්නා රෝගය ආතංක වේ’ යැයි කියති.

อาตงฺโก อามโย โรโค,พฺยาธา’พาโธ คโท รุชา;

อกลฺลญฺเจว เคลญฺญํ,นามํ โรคาภิธานกํ.

‘ආතංක’, ‘ආමය’, ‘රෝග’, ‘ව්‍යාධි’, ‘ආබාධ’, ‘ගද’, ‘රුජා’, ‘අකල්‍ය’ සහ ‘ගේලඤ්ඤ’ යන මේවා රෝගය හැඳින්වීම සඳහා භාවිත වන නාමයන් වේ.

สุก คติยํ. โสกติ, สุโก, สุกี. ตตฺร สุโกติ สุโว. โสกติ มนาเปน คมเนน คจฺฉตีติ สุโก. ตสฺส ภริยา สุกี.

‘සුක’ ධාතුව ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සෝකති’, ‘සුකෝ’, ‘සුකී’ (යන පද සෑදේ). එහි ‘සුකෝ’ යනු ගිරවාය. ‘සෝකති’ යනු ප්‍රිය උපදවන ගමනින් යන බැවින් ‘සුක’ (ගිරවා) නම් වේ. ඔහුගේ බිරිඳ ‘සුකී’ නම් වේ.

พุกฺก ภสฺสเน. อิธ ภสฺสนํ นาม สุนขภสฺสนํ อธิปฺเปตํ ‘‘สุนโข ภสฺสิตฺวา’’ติ เอตฺถ วิย, น ‘‘อาวาโส โคจรํ [Pg.12] ภสฺส’’นฺติอาทีสุ วิย. วจนสงฺขาตํ ภสฺสนํ, พุกฺกติ สา.

‘බුක්ක’ ධාතුව බිරීම (භස්සන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි ‘භස්සන’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ‘සුනඛයා බුරා’ යන තැන මෙන් බල්ලන්ගේ බිරීමයි. ‘වාසස්ථානය ගෝචරය බිඳී’ යනාදී තැන්හි මෙන් (බිඳීම යන අර්ථය) නොවේ. වචනය (ශබ්දය) වශයෙන් ගැනෙන බිරීම ‘බුක්කති’ (බුරයි) නම් වේ.

ธก ปฏิฆาเต คติยญฺจ. ปฏิฆาโต ปฏิหนนํ. ธกติ.

‘ධක’ ධාතුව ගැටීම (පටිඝාත) සහ ගමන (ගති) යන අර්ථවල වැටේ. පටිඝාත යනු ගැටීමයි. ‘ධකති’ (යනු රූපයයි).

จก ติตฺติปฏิฆาเตสุ. ติตฺติ ตปฺปนํ, ปฏิฆาตํ ปฏิหนนํว. จกติ.

‘චක’ ධාතුව තෘප්තිය (තිත්ති) සහ ගැටීම (පටිඝාත) යන අර්ථවල වැටේ. තිත්ති යනු සතුටු වීම (තප්පන) වන අතර, පටිඝාත යනු ගැටීමමය. ‘චකති’ (යනු රූපයයි).

อก กุฏิลคติยํ. อกติ. เอตา กุอาทิกา อกปริยนฺตา ธาตุโย ปรสฺส ภาสาติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. เตสํ มเต เอตา ‘‘ติ อนฺติ, ตุ อนฺตุ’’ อิจฺจาทีนํเยว วิสโย. ปาฬิยํ ปน นิยโม นตฺถิ, ตสฺมา น ตํ อิธ ปมาณํ.

‘අක’ ධාතුව ඇද පවතින ගමන (කුටිලගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අකති’ (යනු රූපයයි). ‘කු’ ධාතුවේ සිට ‘අක’ ධාතුව දක්වා වූ මේ ධාතූන් පරස්මෛපද (පරස්සපද) වේ යැයි ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ පවසති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව මේවා ‘ති, අන්ති, තු, අන්තු’ යනාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේම විෂය වේ. එහෙත් පාලි භාෂාවෙහි එවැනි නියමයක් නැත, එබැවින් එය මෙහිදී ප්‍රමාණයක් නොවේ.

อิ อชฺฌยเน. อชฺฌยนํ อุจฺจารณํ สิกฺขนํ วา, อยติ, อธียติ, อชฺฌยติ, อธีเต, อชฺเฌนํ, อชฺฌายโก. ทิพฺพํ อธียเส มายํ. อธียนฺติ มหาราช, ทิพฺพมายิธ ปณฺฑิตา. อชฺเฌนมริยา ปถวึ ชนินฺทา. ตตฺถ อชฺฌายโกติ อชฺฌยตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อตฺโถ.

‘ඉ’ ධාතුව ඉගෙනීම හෝ උච්චාරණය කිරීම (අජ්ඣයන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අජ්ඣයන යනු ශබ්ද නැඟීම හෝ ශිල්ප හැදෑරීමයි. ‘අයති’, ‘අධීයති’, ‘අජ්ඣයති’, ‘අධීතේ’, ‘අජ්ඣේනං’, ‘අජ්ඣායකෝ’ (යන රූප සෑදේ). ‘දිව්‍යමය මායාව ඉගෙන ගනියි.’ ‘මහරජතුමනි, මෙහි සිටින පණ්ඩිතයෝ දිව්‍යමය මායාව උගනිති.’ ‘ජනපතීනි, ආර්යයෝ පොළොවෙහි වේදය හදාරති.’ එහි ‘අජ්ඣායක’ යනු හදාරන තැනැත්තායි, එනම් මන්ත්‍ර (වේද පාඨ) ප්‍රගුණ කරන්නා යන අර්ථයයි.

อุ สทฺเท. อวติ, อวนฺติ. อวสิ. เอตฺถ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ ปาฬิ ปปุพฺพสฺส อุธาตุสฺส ปโยโคติ ทฏฺฐพฺโพ. ปปุพฺพสฺส วทธาตุสฺส ทการโลปปฺปโยโคติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

‘උ’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම (සද්ද) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අවති’, ‘අවන්ති’, ‘අවසි’ (යන රූප සෑදේ). මෙහි ‘යමෙක් තමාම තමන් ප්‍රකාශ කළේද’ යන පාලි පාඨය ‘ප’ උපසර්ගය පූර්වව ඇති ‘උ’ ධාතුවේ ප්‍රයෝගයක් ලෙස දත යුතුය. ‘ප’ උපසර්ගය පූර්වව ඇති ‘වද’ ධාතුවේ ‘ද’ කාරය ලොප් වී සිදුවූ ප්‍රයෝගයක් යැයි පැවසීමද සුදුසු වේ.

วงฺก โกฏิลฺเล. วงฺกติ. วงฺกํ. วงฺกสทฺโท หิ วกฺกสทฺเทน สมานตฺโถ, วกฺกสทฺโท จ วงฺกสทฺเทน. ตถา หิ –

‘වංක’ ධාතුව ඇද බව (කෝටිල්ල) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වංකති’, ‘වංකං’ (යන රූප සෑදේ). ‘වංක’ ශබ්දය වනාහි ‘වක්ක’ ශබ්දය සමඟ සමානාර්ථවත් වන අතර, ‘වක්ක’ ශබ්දය ‘වංක’ ශබ්දය සමඟද සමානාර්ථවත් වේ. එසේමය -

‘‘ยํ นิสฺสิตา ชคติรุหํ, สฺวายํ อคฺคึ ปมุญฺจติ;

ทิสา ภชถ วกฺกงฺคา, ชาตํ สรณโต ภย’’นฺติ.

‘යම් වෘක්ෂයක් ඇසුරු කොටගෙන වාසය කළාහුද, එයම දැන් ගිනි මුදාහරියි. එම්බා වක්‍ර ශරීර ඇති පක්ෂීනි, වෙනත් දිශාවන් කරා යව්, සරණ ගිය තැනින්ම බිය උපන්නේය.’

ปาฬิ [Pg.13] ทิสฺสติ. อยํ ปน วกฺกสทฺโท สกฺกฏภาสํ ปตฺวา กการรการสญฺโญคกฺขริโก ภวติ, ธาตุภาโว ปนสฺส โปราเณหิ น วุตฺโต, ตสฺมา กฺริยาปทํ น ทิฏฺฐํ. อิมสฺส ปน วงฺกสทฺทสฺส ‘‘วงฺก โกฏิลฺเล’’ติ ธาตุภาโว วุตฺโต, ‘‘วงฺกตี’’ติ กฺริยาปทญฺจ, ปาฬิยํ ตุ ‘‘วงฺกตี’’ติ กฺริยาปทํ น ทิฏฺฐํ, ตถา ภาววาจโก วงฺกสทฺโทปิ. วาจฺจลิงฺโค ปน อเนเกสุ ฐาเนสุ ทิฏฺโฐ. ตตฺต วงฺกตีติ กฺริยาปทํ ปาฬิยํ อวิชฺชมานมฺปิ คเหตพฺพเมว นาถตีติ กฺริยาปทมิว. ภาววาจกสฺส ปน วงฺกสทฺทสฺส อตฺถิตา นตฺถิตา จ ปาฬิอาทีสุ ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตพฺพา. เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘ยทิ ภาววาจโก วงฺกสทฺโท นตฺถิ, กถํ ‘อฏฺฐวงฺกํ มณิรตนํ อุฬาร’นฺติ เอตฺถ สมาโส’’ติ. เอตฺถ ปน อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วงฺกํ อฏฺฐวงฺกํ, น อฏฺฐวงฺกานิ ยสฺสาติ. ทพฺพวาจโก หิ วงฺกสทฺโท, น ภาววาจโกติ ทฏฺฐพฺพํ.

යන පාලිය දක්නට ලැබේ. එහෙත් මේ ‘වක්ක’ ශබ්දය සංස්කෘත භාෂාවට පැමිණි විට ‘ක’ කාරය සහ ‘ර’ කාරය සංයෝග වූ අක්ෂරයක් (වක්‍ර) බවට පත්වේ. පුරාණාචාරීන් විසින් මෙහි ධාතු ස්වභාවය පවසා නැත, එබැවින් ක්‍රියා පදයක් දක්නට නොලැබේ. එහෙත් මේ ‘වංක’ ශබ්දයේ ‘වංක කෝටිල්ලේ’ යනුවෙන් ධාතු භාවය පවසා ඇති අතර ‘වංකති’ යන ක්‍රියා පදයද දක්වා ඇත. එහෙත් පාලියෙහි ‘වංකති’ යන ක්‍රියා පදය දක්නට නොලැබේ, එමෙන්ම භාවවාචක ‘වංක’ ශබ්දයද එසේමය. විශේෂණ (වාච්චලිංග) පදය වනාහි බොහෝ තැන්වල දක්නට ලැබේ. එහි පාලියෙහි ‘වංකති’ යන ක්‍රියා පදය නොතිබුණද, ‘නාථති’ යන ක්‍රියා පදය මෙන් එය පිළිගත යුතුමය. භාවවාචක වූ ‘වංක’ ශබ්දයේ ඇති-නැති බව පාලි ආදියෙහි නැවත නැවතත් විමසා බැලිය යුතුය. ඇතැමෙක් මෙහිදී මෙසේ පැවසිය හැකිය: ‘ඉදින් භාවවාචක වංක ශබ්දයක් නැත්නම්, අට්ඨවංකං මණිරතනං උළාරං (අටපට්ටම් වූ උදාර මැණික) යන තැන සමාසය සිදුවන්නේ කෙසේද?’. මෙහිදී වනාහි, ස්ථාන අටක ඇද වූයේ ‘අට්ඨවංක’ නම් වේ, එසේ නොමැතිව යමකට අටක් ඇදවල් තිබේද එය නොවේ. එබැවින් ‘වංක’ ශබ්දය ද්‍රව්‍යවාචක වන අතර, භාවවාචක නොවන බව දත යුතුය.

วงฺกํ วกฺกญฺจ กุฏิลํ, ชิมฺหญฺจ ริมฺหมนุชุ;

วงฺกสทฺทาทโย เอเต, วาจฺจลิงฺคา ติลิงฺคิกา.

‘වංක’, ‘වක්ක’, ‘kuටිල’, ‘ජිම්හ’, ‘රිම්හ’, ‘අනෘජු’ (අනූජු) යන මේ වංක ශබ්දාදීහු විශේෂණ (වාච්චලිංග) වන අතර ත්‍රිලිංගික (ලිංග තුනෙහිම වැටෙන) වෙති.

อถ วา วงฺกสทฺโทยํ, ‘‘วงฺกฆสฺตา’’ติอาทิสุ;

พฬิเส คิริเภเท จ, วตฺตเต ส ปุมา ตทา.

නැතහොත්, මේ ‘වංක’ ශබ්දය, ‘වංකඝස්තා’ (ඇද ගිල දැමූ) යනාදී තැන්හි බිලී කොක්ක සහ කඳු පියස යන අර්ථයන්හි වැටේ. එවිට එය පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) වේ.

อยญฺหิ ‘‘เต’เม ชนา วงฺกฆสฺตา สยนฺติ. ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิตํ. วงฺกฆสฺโตว อมฺพุโช’’ติอาทีสุ พฬิเส วตฺตติ.

මෙය වනාහි, ‘මේ ජනයා බිලී කොක්ක ගිල දැමූවන් සේ වැතිර සිටිති. යම් සේ මත්ස්‍යයා මස්වලින් වසන ලද ඇද වූ බිලී කොක්ක ගිල දමයිද, බිලී කොක්ක ගිල දැමූ පියුමෙන් උපන් මත්ස්‍යයා මෙන්’ යනාදී තැන්හි බිලී කොක්ක (බළිස) යන අර්ථයෙහි වැටේ.

เอตฺถ สิยา ‘‘นนุ จ โภ ‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิต’นฺติ เอตฺถ วงฺกสทฺโท คุณวาจโก วิเสสนสโท, เยน พฬิโส วิเสสิโต, เตน วงฺกํ กุฏิลํ พฬิสนฺติ อตฺโถ วิญฺญายตี’’ติ? ตนฺน, วงฺกสทฺเท อวุตฺเตปิ พฬิสสภาวสฺส วงฺกตฺตา กุฏิลตฺโถ ปากโฏติ นตฺถิ วิเสสนสทฺเทน [Pg.14] ปโยชนํ. อิทํ ปน ‘‘พฬิสํ วงฺก’’นฺติ วจนํ ‘‘หตฺถิ นาโค. สโรรุหํ ปทุมํ. หตฺถี จ กุญฺชโร นาโค’’ติอาทิวจนมิว ปริยายวจนํ, ตสฺมา ‘‘วงฺก’’นฺติ ปทสฺส ‘‘กุฏิล’’นฺติ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. อถ วา ยถา ‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี’’ติ เอตฺถ นาคสทฺทสฺส ทนฺตีสทฺทสฺส จ อญฺญมญฺญปริยา ยวจนตฺเตปิ ทนฺตินฺติ มโนรมทนฺตยุตฺตนฺติ อตฺโถ สํวณฺณิโต, ตถา ‘‘พฬิสํ วงฺก’’นฺติ อิเมสมฺปิ อญฺญมญฺญํ ปริยายวจนตฺเตปิ วงฺกนฺติ กุฏิลนฺติ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ อตฺโถ สาลราชา วิย สุผุลฺลิโต โหติ, เทสนา จ วิลาสปฺปตฺตา, น ปน ‘‘วงฺกํ พฬิส’’นฺติ สทฺทานํ คุณคุณีวเสน สมานาธิกรณภาโว อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘พุทฺโธ ภควา เวรญฺชายํ วิหรตี’’ติอาทีสุ ‘‘พุทฺโธ ภควา’’ติ อิเมสํ วิย สมานาธิกรณภาวสฺส อนิจฺฉิตพฺพตฺตา. น หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ สมานาธิกรณภาโว โปราเณหิ อนุมโต.

මෙහිදී මෙවැනි අදහසක් ඇති විය හැකිය: ‘භවත්නි, යම් සේ මත්ස්‍යයා මස්වලින් වසන ලද බිලී කොක්ක වන ඇදය ගිල දමයිද යන මෙහි වංක ශබ්දය ගුණවාචක විශේෂණ ශබ්දයක් නොවේද? එයින් බිලී කොක්ක විශේෂණය වන බැවින්, ඇද වූ බිලී කොක්ක යන අර්ථය වැටහෙන්නේ නොවේද?’. එය එසේ නොවේ. ‘වංක’ ශබ්දය නොපැවසුවද බිලී කොක්කේ ස්වභාවයම ඇද සහිත බැවින් එහි ඇද බව ප්‍රකටය, එබැවින් විශේෂණ ශබ්දයකින් ප්‍රයෝජනයක් නැත. මේ ‘බළිසං වංකං’ (බිලී කොක්ක සහ ඇදය) යන වචනය ‘හත්ථි නාගෝ’ (ඇත් නාගයා), ‘සරෝරුහං පදුමං’ (විලෙහි උපන් පියුම), ‘හත්ථී ච kuඤ්ජරෝ නාගෝ’ (ඇතා සහ kuඤ්ජරයා මෙන්ම නාගයා) යනාදී වචන මෙන් පර්යාය වචනයකි. එබැවින් ‘වංක’ යන පදයට ‘kuටිල’ (ඇද වූ) යන අර්ථය නොගත යුතුය. නැතහොත්, ‘යම් සේ කැලෑ අලි නායකයා (නැතහොත් දළ ඇතා) පසුපස ඇතින්න යයිද’ යන මෙහි ‘නාග’ ශබ්දය සහ ‘දන්තී’ ශබ්දය අන්‍යෝන්‍ය පර්යාය වචන වුවද, ‘දන්තී’ යන්නෙන් ‘මනහර දළ සහිත’ යන අර්ථය වර්ණනා කරන ලද පරිද්දෙන්ම, ‘බළිසං වංකං’ යන මෙහිද අන්‍යෝන්‍ය පර්යාය වචන වුවද ‘වංක’ යන්නෙන් ‘ඇද වූ’ යන අර්ථය පැවසිය යුතුය. මෙසේ වූ විට අර්ථය මැනවින් පිපුණු සල් රජකු මෙන් ඉතා පැහැදිලි වන අතර දේශනාවද විචිත්‍රත්වයට පත්වේ. එහෙත් ‘වංක’ සහ ‘බළිස’ යන ශබ්දයන්ගේ ගුණ-ගුණී වශයෙන් සමානාධිකරණ භාවයක් බලාපොරොත්තු නොවිය යුතුය. ‘බුද්ධෝ භගවා වේරඤ්ජායං විහරති’ යනාදී තැන්හි ‘බුද්ධෝ භගවා’ යන මොවුන්ගේ මෙන් සමානාධිකරණ භාවයක් මෙහි අපේක්ෂා නොකරන බැවිනි. මක්නිසාද යත්, මෙවැනි ස්ථානවල සමානාධිකරණ භාවයක් පුරාණාචාරීන් විසින් අනුමත කර නොමැති හෙයිනි.

‘‘ยตฺถ เอตาทิโส สตฺถา, โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล;

ตถาคโต พลปฺปตฺโต, สมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต’’ติ,

‘යම් තැනක ලෝකයෙහි අසහාය වූ, දසබලධාරී වූ, සම්මා සම්බුද්ධ වූ මෙවැනි ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක වූ තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් වැඩි සේක්ද...’

‘‘พุทฺธํ พุทฺธํ นิขิลวิสยํ สุทฺธิยา ยาว สุทฺธิ’’นฺติ จ อาทีสุ ปน อนุมโต. เอตฺถ หิ ‘‘เอตาทิโส’’ติ จ ‘‘อปฺปฏิปุคฺคโล’’ติ จ ‘‘ตถาคโต’’ติ จ ‘‘พลปฺปตฺโต’’ติ จ ‘‘สมฺพุทฺโธ’’ติ จ ‘‘ปรินิพฺพุโต’’ติ จ อิมานิ ‘‘สตฺถา’’ติ อเนน ปเทน สมานาธิกรณานิ. ตถา ‘‘พุทฺธํ พุทฺธ’’นฺติ ทฺวินฺนํ ปทานํ ปจฺฉิมํ ปุริเมน สมานาธิกรณํ ภวติ.

‘‘බුද්ධං බුද්ධං නිඛිලවිසයං සුද්ධියා යාව සුද්ධි’’ (සියලු විෂයන්හි පිරිසිදු බව තෙක් පිරිසිදු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ...) යනාදී තැන්හි ද පිළිගන්නා ලදී. මෙහි දී ‘‘එතාදිසෝ’’ (එබඳු වූ), ‘‘අප්පටිපුග්ගලෝ’’ (අසමසම වූ), ‘‘තථාගතෝ’’ (තථාගත වූ), ‘‘බලප්පත්තෝ’’ (දසබලධාරී වූ), ‘‘සම්බුද්ධෝ’’ (සම්බුදු වූ) සහ ‘‘පරිනිබ්බුතෝ’’ (පිරිනිවන් පෑ වදාලා වූ) යන මේ පදයන් ‘‘සත්ථා’’ (ශාස්තෘන් වහන්සේ) යන පදය සමඟ සමානාධිකරණ වේ. එමෙන්ම ‘‘බුද්ධං බුද්ධං’’ යන පද දෙකෙන්, පසු පදය පෙර පදය සමඟ සමානාධිකරණ වේ.

อิติ ‘‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิต’’นฺติ เอตฺถ วงฺกสทฺโท พฬิสสฺสาภิธานนฺตรํ, น คุณวาจโก. เอวํ วงฺกสทฺโท พฬิเส วตฺตติ. ‘‘กงฺกํ คจฺฉาม ปพฺพตํ. ทูเร วงฺกตปพฺพโต’’ติอาทีสุ [Pg.15] ปน คิริวิเสเส วตฺตติ. เอตฺถ จ ‘‘วงฺกปพฺพโต’’ติ วตฺตพฺเพ สุขุจฺจารณตฺถํ นิรุตฺตินเยน มชฺเฌ อนิมิตฺตํ ตการาคมํ กตฺวา ‘‘วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตํ. อถ วา วงฺโกเยว วงฺกตา, ยถา เทโว เอว เทวตา. ยถา จ ทิสา เอว ทิสตาติ, เอวํ ตาปจฺจยวเสน วงฺกตา จ สา ปพฺพโต จาติ ‘‘วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตํ, มชฺเฌ รสฺสวเสน เจตํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา วงฺกมสฺส สณฺฐานมตฺถีติ วงฺกโตติ มนฺตุอตฺเถ ตปจฺจโย, ยถา ปพฺพมสฺส อตฺถีติ ปพฺพโตติ. เอวํ วงฺกโต จ โส ปพฺพโต จาติ วงฺกตปพฺพโต. ‘‘วงฺกปพฺพโต’’ อิจฺเจว วา ปณฺณตฺติ, ปาทกฺขรปาริปูริยา ปน ‘‘ทูเร วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

මෙසේ, ‘‘යථාපි මච්ඡෝ බළිසං, වංකං මංසේන ඡාදිතං’’ (මස්වලින් වැසුණු, ඇද වූ බිලී කොක්ක මත්ස්‍යයා ගිලින්නාක් මෙන්) යන මෙහි ‘වංක’ ශබ්දය බිලී කොක්ක සඳහා වූ තවත් නාමයකි, එය ගුණවාචකයක් නොවේ. මෙසේ ‘වංක’ ශබ්දය බිලී කොක්ක යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘‘කංකං ගච්ඡාම පබ්බතං, දූරේ වංකතපබ්බතෝ’’ (අපි කංක පර්වතයට යමු, වංකත පර්වතය ඈතින් පිහිටා ඇත) යනාදී තැන්හි එය සුවිශේෂී පර්වතයක් සඳහා වැටේ. මෙහි දී ‘වංකපබ්බත’ යැයි කිව යුතු තැන, උච්චාරණයේ පහසුව සඳහා නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව මධ්‍යයෙහි අහේතුකව ‘ත’ කාරය ආගම කොට ‘වංකතපබ්බත’ යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් ‘වංක’ යන්නම ‘වංකතා’ වේ, ‘දේව’ යන්නම ‘දේවතා’ වන්නාක් මෙනි. ‘දිසා’ යන්නම ‘දිසතා’ වන්නාක් මෙනි. මෙසේ ‘තා’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් එය ඇද වූවක් ද වේ ද, එයම පර්වතයක් ද වේ ද, එහෙයින් ‘වංකතපබ්බත’ යැයි කියනු ලැබේ. මධ්‍යයෙහි ලුහු (හ්‍රස්ව) ස්වරූපයෙන් මෙය තේරුම් ගත යුතුය. නැතහොත්, මෙහි හැඩය ඇද සහිත බැවින් ‘වංකත’ නම් වේ. මෙහි ‘ත’ ප්‍රත්‍යය ලැබුණේ අයිතිය (මතුප් අර්ථය) හැඟවීම පිණිසය, ‘පබ්බ’ (ගැට) ඇත්තේ යම් තැනකද එය ‘පබ්බත’ (පර්වතය) වන්නාක් මෙනි. මෙසේ ඇද සහිත වූ ද, ඒ පර්වතය වූ ද බැවින් ‘වංකතපබ්බත’ නම් වේ. නැතහොත් ‘වංකපබ්බත’ යනුම පැනවීමක් (නාමයක්) වන අතර, ගාථා පාදයේ අක්ෂර පිරීම සඳහා ‘‘දූරේ වංකතපබ්බතෝ’’ යැයි වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

โลก ทสฺสเน. โลกติ. โลโก. อาโลโกติ อญฺญานิปิ รูปานิ คเหตพฺพานิ. จุราทิคณํ ปน ปตฺวา อิมิสฺสา ‘‘โลเกติ, โลกยติ, โอโลเกติ, โอโลกยตี’’ติอาทินา รูปานิ ภวนฺติ. โลโกติ ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ ‘‘เอโก โลโก, สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อาคโต สงฺขาโร เอว โลโก สงฺขารโลโก. สตฺตา เอว โลโก สตฺตโลโก. จกฺกวาฬสงฺขาโต โอกาโส เอว โลโก โอกาสโลโก, โย ‘‘ภาชนโลโก’’ติปิ วุจฺจติ. เตสุ สงฺขาโร ลุชฺชตีติ โลโกติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โข ภิกฺขุ ตสฺมา โลโกติ วุจฺจตี’’ติ. โลกิยติ เอตฺถ ปุญฺญปาปํ ตพฺพิปาโก จาติ สตฺโต โลโก. โลกิยติ วิจิตฺตาการโต ทิสฺสตีติ จกฺกวาฬสงฺขาโต โอกาโส โลโก. ยสฺมา ปน โลกสทฺโท สมูเหปิ ทิสฺสติ, ตสฺมา โลกิยติ สมุทายวเสน [Pg.16] ปญฺญาปิยตีติ โลโก, สมูโหติ อยมฺปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อถ วา โลโกติ ตโย โลกา กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโกติ. เตสํ สรูปํ จุราทิคเณ กเถสฺสาม พหุวิธตญฺจ. พหิทฺธา ปน กวีหิ ‘‘โลโก ตุ ภุวเน ชเน’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ.

‘ලෝක’ ධාතුව දැකීම (දර්ශනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලෝකති’ (දකියි), ‘ලෝකෝ’ (ලෝකය), ‘ආලෝකෝ’ (ආලෝකය) යනාදී අනෙකුත් රූපයන් ද ගත යුතුය. චුරාදි ගණයට පැමිණි කල්හි මෙම ධාතුවෙන් ‘ලෝකේති, ලෝකයති, ඕලෝකේති, ඕලෝකයති’ යනාදී රූපයන් සෑදේ. ‘ලෝකය’ යනු සංඛාරලෝකය, සත්තලෝකය සහ ඕකාසලෝකය යැයි ලෝක තුනකි. එහි ‘‘එකෝ ලෝකෝ, සබ්බේ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ (එක් ලෝකයකි, සියලු සත්ත්වයෝ ආහාරයෙන් ජීවත් වෙති) යන්නෙන් දැක්වෙන සංස්කාරයන්ම ‘සංඛාරලෝකය’ නම් වේ. සත්ත්වයෝම ‘සත්තලෝකය’ නම් වෙති. සක්වල නමින් හැඳින්වෙන අවකාශයම ‘ඕකාසලෝකය’ වන අතර, එය ‘භාජනලෝකය’ කියා ද කියනු ලැබේ. ඔවුන් අතුරින් සංස්කාරයන් බිඳී යන බැවින් (ලුජ්ජති) ‘ලෝකය’ යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙය මෙසේ වදාරන ලදී: ‘‘මහණෙනි, බිඳී යන බැවින්, විනාශ වන බැවින් ‘ලෝකය’ යැයි කියනු ලැබේ.’’ පින, පව සහ එහි විපාකය මෙහි දක්නා ලැබෙන බැවින් සත්ත්වයා ‘සත්තලෝකය’ නම් වේ. විවිධ ආකාරයෙන් දක්නා ලැබෙන බැවින් සක්වල නමින් හැඳින්වෙන අවකාශය ‘ලෝකය’ (ඕකාසලෝකය) නම් වේ. ‘ලෝක’ ශබ්දය සමූහය යන අර්ථයෙන් ද දක්නට ලැබෙන බැවින්, සමූහයක් වශයෙන් පැනවෙන බැවින් ‘ලෝකය’ යනු සමූහය යන අර්ථය ද මෙහිලා ගත යුතුය. නැතහොත් ‘ලෝකය’ යනු කෙලෙස් ලෝකය, භව ලෝකය සහ ඉන්ද්‍රිය ලෝකය යැයි ලෝක තුනකි. ඔවුන්ගේ ස්වරූපය සහ විවිධත්වය චුරාදි ගණයේ දී විස්තර කරන්නෙමු. බාහිර ලෞකික කවීන් විසින් ‘‘ලෝකය යනු විශ්වය සහ ජනයායි’’ යනුවෙන් පමණක් පවසන ලදී.

สิโลก สงฺฆาเต. สงฺฆาโต ปิณฺฑนํ. สิโลกติ, สิโลโก, สิโลกมนุกสฺสามิ. อกฺขรปทนิยมิโต วจนสงฺฆาโต สิโลโก. โส ปชฺชนฺติ วุจฺจติ, ตถา หิ ‘‘สิโลโก ยสสฺสิ ปชฺเช’’ติ กวโย วทนฺติ.

‘සිලෝක’ ධාතුව එක්තැන් කිරීම (සංඝාතය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සංඝාතය යනු එක් කිරීමයි. ‘සිලෝකති’, ‘සිලෝකෝ’, ‘සිලෝකමනුකස්සාමි’ (මම සිලෝකයක්/ගාථාවක් අනුගමනය කරමින් කියමි) යනාදී රූප සෑදේ. අකුරු සහ පදයන්ගෙන් නියම කරන ලද වචන සමූහය ‘සිලෝකය’ (ගාථාව) නම් වේ. එය ‘පද්‍ය’ කියා ද කියනු ලැබේ. එහෙයින් කවීහු ‘‘සිලෝකය යනු කීර්තිමත් පද්‍යයකි’’ යි පවසති.

เทก เธก สทฺทุสฺสาเหสุ. สทฺโท รโว, อุสฺสาโห วายาโม. เทกติ. เธกติ.

‘දේක’ සහ ‘ධේක’ යන ධාතූන් ශබ්දය (හැඬීම/කෑගැසීම) සහ උත්සාහය (වීර්යය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ශබ්දය යනු නාදයයි, උත්සාහය යනු ව්‍යායාමයයි (වීර්යයයි). ‘දේකති’, ‘ධේකති’ යනු එහි රූප වේ.

เรก สกิ สงฺกายํ. เรกติ. สงฺกติ, ตสฺมึ เม สงฺกเต มโน. สงฺกา.

‘රේක’ සහ ‘සකි’ (සංක්) යන ධාතූන් සැකය (ශංකාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රේකති’, ‘සංකති’ (සැක කරයි) යනු රූප වේ. ‘‘ඒ කෙරෙහි මාගේ සිත සැක කරයි’’ (තස්මිං මේ සංකතේ මනෝ) යනු උදාහරණයකි. ‘සංකා’ යනු සැකයයි.

อกิ ลกฺขเณ. องฺกติ, องฺโก, สสงฺโก.

‘අකි’ (අංක්) ධාතුව සලකුණු කිරීම (ලක්ෂණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අංකති’ (ලකුණු කරයි), ‘අංකෝ’ (සලකුණ/අංකය), ‘සසංකෝ’ (හාවෙකුගේ ලකුණ ඇති සඳ) යනු එහි රූප වේ.

มกิ มณฺฑเน. มณฺฑนํ ภูสนํ, มงฺกติ.

‘මකි’ (මංක්) ධාතුව සැරසීම (මණ්ඩනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මණ්ඩනය යනු විභූෂණයයි (සැරසීමයි). ‘මංකති’ (සාරසයි) යනු එහි රූපයයි.

กต โลลิเย. โลลภาโว โลลิยํ ยถา ทกฺขิยํ. กกติ, กาโก, กากี. เอตฺถ ‘‘กาโก, ธงฺโก, วายโส, พลิ, โภชิ, อริฏฺโฐ’’ติ อิมานิ กากาภิธานานิ.

‘කට’ (හෝ ‘කක’) ධාතුව ලොල් බව (ලෝලුප්පතාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ලෝලුප්ප බව ලෝලියම් නම් වේ, ‘දක්ඛිය’ (දක්ෂ බව) වන්නාක් මෙනි. ‘කකති’ (කෑගසයි/ලොල් වෙයි), ‘කාකෝ’ (කපුටා), ‘කාකී’ (කපුටු දෙන) යනු රූප වේ. මෙහි දී ‘‘කාකෝ, ධංකෝ, වායසෝ, බලී, භෝජී, අරිට්ඨෝ’’ යන මොහු කපුටා සඳහා වූ නාමයන් වේ.

กุก วก อาทาเน. กุกติ, วกติ, โกโก, วโก. เอตฺถ โกโกติ อรญฺญสุนโข. วโกติ ขุทฺทกวนทีปิโก, พฺยคฺโฆติปิ วทนฺติ.

‘කුක’ සහ ‘වක’ යන ධාතූන් ගැනීම (ආදානය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුකති’, ‘වකති’ (ගනියි), ‘කෝකෝ’, ‘වකෝ’ යනු රූප වේ. මෙහි ‘කෝක’ යනු වනාන්තරයේ වසන වල් බල්ලා (වෘකයා) වේ. ‘වක’ යනු කුඩා වනයේ වසන දිවියෙකි, ඇතැමෙක් කොටියා යැයි ද පවසති.

วก ทิตฺติยํ ปฏิฆาเต จ. ทิตฺติ โสภา, วกติ.

‘වක’ ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) සහ ගැටීම (පටිඝාතය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. දීප්තිය යනු ශෝභාවයි. ‘වකති’ යනු එහි රූපයයි.

กกิ [Pg.17] วกิ สกฺก ติก ฏิก เสก คตฺยตฺถา. กงฺกติ, วงฺกติ, สกฺกติ, นิสกฺกติ, ปริสกฺกติ, โอสกฺกติ, วธาย ปริสกฺกนํ. พิฬารนิสกฺกมตฺตมฺปิ. เตกติ, เฏกติ, ฏีกา เสกติ. เอตฺถ ฏีกาติ ฏิกิยติ ชานิยติ สํวณฺณนาย อตฺโถ เอตายาติ ฏีกา. เอตา อิธาตุอาทิกา เสกปริยนฺตา ธาตุโย ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. เตสํ มเต เอตา ‘‘เต อนฺเต, ตํ อนฺตํ’’อิจฺจาทีนํเยว วิสโย, ปาวจเน ปน นิยโม นตฺถิ.

‘කකි’ (කංක්), ‘වකි’ (වංක්), ‘සක්ක’, ‘තික’ (තේක්), ‘ටික’ (ටේක්), ‘සේක’ යන ධාතූන් ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කංකති’, ‘වංකති’ (ඇදට යයි), ‘සක්කති’, ‘නිසක්කති’ (පිටතට බඩගා යයි), ‘පරිසක්කති’ (වටේ කැරකෙයි), ‘ඕසක්කති’ (පසුබසියි) යනු රූප වේ. ‘‘වධාය පරිසක්කනං’’ (නැසීම පිණිස සැරිසැරීම), ‘‘බිළාරනිසක්කමත්තම්පි’’ (බළලෙකු බඩගා යන මාත්‍රයක් වුවද) යනු උදාහරණය වේ. ‘තේකති’, ‘ටේකති’, ‘ටීකා’, ‘සේකති’ යනු ද රූප වේ. මෙහි ‘ටීකා’ යනු ඇය විසින් විස්තර වර්ණනාවෙහි අර්ථය තේරුම් ගනු ලැබේ (දැනගනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘ටීකා’ නම් වේ. මෙහි දැක්වෙන ‘කකි’ ධාතුවේ සිට ‘සේක’ ධාතුව දක්වා වූ ධාතූන් වියරණ විද්වත්හු ‘අත්තනෝභාස’ (ආත්මනේපද ප්‍රත්‍ය ගන්නා ධාතූන්) යැයි පවසති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව මේවා ‘තේ, අන්තේ, තං, අන්තං’ යනාදී ප්‍රත්‍යයන් සඳහාම විෂය වන නමුත්, බුද්ධ වචනයෙහි (පාලි ශාසනයෙහි) එවැනි නියමයක් නැත.

หิกฺก อพฺยตฺตสทฺเท. อพฺยตฺตสทฺโท อวิภาวิตตฺถสทฺโท นิรตฺถกสทฺโท จ. หิกฺกติ, หิกฺกเต. อิมํ ‘‘อุภยโตภาสา’’ติ วทนฺติ. อิทํ ตุ ปาวจเนน สํสนฺทติ. ปรสฺสตฺตโนภาสานญฺหิ ธาตูนํ ‘‘ภวติ, ภวเต, พาธเต, พาธตี’’ติอาทินา เยภุยฺเยน ทฺวิธา ทฺวิธา รูปานิ สาสเน ทิสฺสนฺติ.

‘හික්ක’ ධාතුව නොපැහැදිලි ශබ්දය (අව්‍යක්ත ශබ්දය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අව්‍යක්ත ශබ්දය යනු අර්ථය පැහැදිලි නැති ශබ්දය හෝ නිශ්ඵල (නිරර්ථක) ශබ්දයයි. ‘හික්කති’, ‘හික්කතේ’ යනු රූප වේ. මෙයට (මෙම ධාතුවට) ‘උභයතෝභාස’ (පරස්මෛපද හා ආත්මනේපද දෙකටම අයත් ධාතු) යැයි කියති. මෙය බුද්ධ වචනය සමඟ ද සැසඳේ. පරස්මෛපද සහ ආත්මනේපද දෙපාර්ශවයටම අයත් ධාතූන්ගේ ‘භවති, භවතේ, බාධතේ, බාධති’ යනාදී වශයෙන් බොහෝ සෙයින් දෙආකාර වූ රූප බුද්ධ ශාසනයෙහි (පාලි වචනයෙහි) දක්නට ලැබේ.

อิมานิ กการนฺตธาตุรูปานิ.

මේවා ‘ක’ කාරයෙන් අවසන් වන (කකාරාන්ත) ධාතු රූපයන්ය.

ขการนฺตธาตุ

‘ඛ’ කාරයෙන් අවසන් වන (ඛකාරාන්ත) ධාතූන්.

ขา ปกถเน ขฺยา จ. ปกถนํ อาจิกฺขนํ เทสนํ วา. ขาติ, สงฺขาติ. อาปุพฺพตฺเต วิสทิสภาเวน ขาตฺยกฺขรสฺส ทฺวิตฺตํ, อาการสฺส จ สญฺโญคปุพฺพตฺตา รสฺสตฺตํ, อกฺขาติ. อกฺขาสิ ปุริสุตฺตโม. อกฺเขยฺยํ เต อหํ อยฺเย. ธมฺโม สงฺขายติ. อกฺขายติ. อตฺร ปน กการโลโป. สฺวาขาโต ภควตา ธมฺโม. สงฺขาโต. อกฺขาโต. อกฺขาตาโร ตถาคตา. สงฺขาตา สพฺพธมฺมานํ วิธุโร. สงฺขา, ปฏิสงฺขา. กฺริยํ อากฺยาติ กเถตีติ อาขฺยาตํ. เกจิ [Pg.18] ปน ‘‘สฺวาขาโต’’ติ จ ‘‘สฺวากฺขฺยาโต’’ติ จ ‘‘สฺวาขฺยาโต’’ติ จ ปทมิจฺฉนฺติ. ตตฺถ ปจฺฉิมานิ สกฺกฏภาสาโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตานิ, อิตรํ ยถาฐิตรูปนิปฺผตฺติวเสน, อโต ยถาทสฺสิตปทานิเยว ปสตฺถตรานิ. ตตฺถ สงฺขาสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต – สงฺขาสทฺโท ญาณโกฏฺฐาสปญฺญตฺติคณนาสุ ทิสฺสติ. ‘‘สงฺขาเยกํ ปฏิเสวตี’’ติอาทีสุ หิ ญาเณ ทิสฺสติ. ‘‘ปปญฺจสญฺญาสงฺขา สมุทาจรนฺตี’’ติอาทีสุ โกฏฺฐาเส. ‘‘เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สงฺขา สมญฺญา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘น สุกรํ สงฺขาตุ’’นฺติอาทีสุ คณนายํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

'ඛා' සහ 'ඛ්‍යා' යන ධාතූන් ප්‍රකාශ කිරීම (පකථන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ප්‍රකාශ කිරීම යනු පැහැදිලි කිරීම හෝ දේශනා කිරීමයි. 'ඛාති', 'සංඛාති' (යනුවෙන් රූප සෑදේ). 'ආ' උපසර්ගය මුලට පැමිණි කල්හි, විසදෘශ ස්වභාවය නිසා 'ඛා' යන්නෙහි 'ඛ' අක්ෂරය ද්විත්ව වේ. 'ආ' කාරය සංයුක්ත අක්ෂරයකට පෙර යෙදීම නිසා ලුහු (ලස්) වේ; එවිට 'අක්ඛාති' යනුවෙන් වේ. "අක්ඛාසි පුරිසුත්තමෝ" (පුරුෂෝත්තමයාණන් වහන්සේ දේශනා කළ සේක), "අක්ඛෙය්‍යං තේ අහං අය්‍යෙ" (ආර්යාවනි, මම ඔබට ප්‍රකාශ කරන්නෙමි), "ධම්මෝ සංඛායති", "අක්ඛායති" යනාදී වශයෙනි. මෙහි දී කකාරය ලොප් වීමක් සිදු වේ. "ස්වාක්ඛාතෝ භගවතා ධම්මෝ" (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය මැනවින් දේශනා කරන ලදී), "සංඛාතෝ", "අක්ඛාතෝ" යනාදියයි. "අක්ඛාතාරෝ තථාගතා" (තථාගතයන් වහන්සේලා මඟ පෙන්වන්නෝ පමණක් වෙති), "සංඛාතා සබ්බධම්මානං විධුරෝ" (සියලු ධර්මයන් වටහාගත් නුවණැත්තා) යනාදියයි. "සංඛා", "පටිසංඛා" යනු ද එසේමය. ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරන, පවසන බැවින් 'ආඛ්‍යාත' නම් වේ. ඇතැම්හු "ස්වාඛාතෝ", "ස්වාක්ඛ්‍යාතෝ" සහ "ස්වාඛ්‍යාතෝ" යන පදයන් කැමති වෙති. එහිදී අවසන් පදයන් සංස්කෘත භාෂාවේ ක්‍රමය අනුව ගන්නා ලද අතර, අනෙක් පදය යථාපරිදි සිදුවූ රූප සිද්ධිය අනුව වේ. එබැවින් අප දැක්වූ පදයන්ම වඩාත් ප්‍රශස්ත වේ. මෙහිදී "සංඛා" යන ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහය ඉදිරිපත් කරනු ලැබේ. "සංඛා" යන ශබ්දය ඥානය (නුවණ), කොටස් (කෝට්ඨාස), ප්‍රඥප්තිය සහ ගණන යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. "සංඛායේකං පටිසේවති" යනාදී තැන්හි එය 'ඥානය' අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. "පපඤ්චසඤ්ඤාසංඛා සමුදාචරන්ති" යනාදී තැන්හි 'කොටස්' (හෝ ප්‍රභේද) යන අර්ථයෙහි ද, "තේසං තේසං ධම්මානං සංඛා සමඤ්ඤා" යනාදී තැන්හි 'ප්‍රඥප්තිය' අර්ථයෙහි ද, "න සුකරං සංඛාතුං" යනාදී තැන්හි 'ගණන' අර්ථයෙහි ද දක්නට ලැබේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘ญาณปญฺญตฺติโกฏฺฐาส-คณนาสุ ปทิสฺสติ;

สงฺขาสทฺโทติ ทีเปยฺย, ธมฺมทีปสฺส สาสเน’’ติ.

"ධර්ම ප්‍රදීපයක් බඳු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි 'සංඛා' යන ශබ්දය ඥානය, ප්‍රඥප්තිය, කොටස් (ප්‍රභේද) සහ ගණන යන අර්ථයන්හි පැහැදිලිව දක්නට ලැබෙන බව දත යුතුය."

ขิ ขเย. ขิยนธมฺมํ ขียติ. สาสนานุรูเปน สเร อิการสฺส อิยฺยาเทโส, ขิยฺยติ. ‘‘ขโย, ขํ’’ อิจฺจปิ รูปานิ เญยฺยานิ. ตตฺถ ขโยติ ขิยนํ ขโย. อถ วา ขิยนฺติ กิเลสา เอตฺถาติ ขโย, มคฺคนิพฺพานานิ. ขยสงฺขาเตน มคฺเคน ปาปุณิยตฺตา ผลมฺปิ ขโย. ขนฺติ ตุจฺฉํ สุญฺญํ วิวิตฺตํ ริตฺตํ, ขนฺติ วา อากาโส.

'ඛි' ධාතුව ක්ෂය වීම (විනාශ වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ක්ෂය වන ස්වභාවය ඇත්තේ 'ඛීයති' (ක්ෂය වේ). ශාසනික ව්‍යවහාරයට අනුකූලව ස්වරයෙහි 'ඉ' කාරයට 'ඉය්‍ය' ආදේශය වීමෙන් 'ඛිජ්ජති' (හෝ 'ඛිය්‍යති') යනුවෙන් ද වේ. 'ඛයෝ', 'ඛං' ආදී රූපයන් දත යුතුය. එහි 'ඛයෝ' යනු ක්ෂය වීමයි. නොහොත් මෙහි කෙලෙසුන් ක්ෂය වන බැවින් මාර්ගය සහ නිවන 'ඛය' නම් වේ. ක්ෂය සංඛ්‍යාත මාර්ගයෙන් පැමිණෙන බැවින් ඵලය ද 'ඛය' නම් වේ. 'ඛ' යනු හිස් වූ, ශූන්‍ය වූ, විවික්ත (හුදෙකලා) වූ, රික්ත වූ දෙයයි. නොහොත් 'ඛ' යනු ආකාශයයි.

ขิ นิวาเส. ขียติ, ขิยฺยติ วา. สาสนานุรูเปน อิการสฺส อีย อิยฺยาเทโส ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ทิวาทิคเณปิ ปกฺขิปิตพฺโพ. ขํ ขยํ. อภิรมณียํ ราชกฺขยํ. ตตฺถ ขียตีติ นิวสติ. ขนฺติ จกฺขาทิอินฺทฺริยํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ นิวาสฏฺเฐน. ขยนฺติ นิเวสนํ. ราชกฺขยนฺติ รญฺโญ นิเวสนํ. อตฺรายํ ปาฬิ –

'ඛි' ධාතුව වාසය කිරීම (නිවාස) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛීයති' හෝ 'ඛිය්‍යති' (වාසය කරයි) යනුවෙන් වේ. ශාසන ව්‍යවහාරයට අනුකූලව 'ඉ' කාරයට 'ඊය' හෝ 'ඉය්‍ය' ආදේශ වන බව දත යුතුය. මෙය දිවාදි ගණයට ද ඇතුළත් කළ යුතුය. 'ඛං' යනු වාසස්ථානයයි. "අභිරමණීයං රාජක්ඛයං" (රමණීය වූ රාජ මන්දිරය). එහි 'ඛීයති' යනු වාසය කරයි යන්නයි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීන්ට වාසස්ථානය වන බැවින් චක්ෂු ආදී ඉන්ද්‍රියයන් 'ඛ' නම් වේ. 'ඛයන්ති' යනු නිවසයි. 'රාජක්ඛය' යනු රජුගේ වාසස්ථානය (රාජ මාලිගය) වේ. ඒ සඳහා මෙම පාඨය දැක්වේ:

‘‘สเจ [Pg.19] จ อชฺช ธาเรสิ, กุมารํ จารุทสฺสนํ;

กุเสน ชาตขตฺติยํ, สวณฺณมณิเมขลํ;

ปูชิตา ญาติสงฺเฆหิ, น คจฺฉสิ ยมกฺขย’’นฺติ.

"ඉදින් ඔබ අද දින, රන්වන් වූ ද මැණික් ඔබ්බවන ලද්දා වූ ද මෙවුල් දම් ඇති, කුස රජුට දාව උපන්, දැකීමට ප්‍රිය උපදවන ක්‍ෂත්‍රිය කුමාරයා සුරකින්නෙහි නම්, නෑ පිරිස විසින් පුදන ලද්දී යම රජුගේ භවනයට (යම ලොවට) නොයන්නෙහිය."

ตตฺถ ยมกฺขยนฺติ ยมนิเวสนํ.

එහි "යමක්ඛය" යනු යම රජුගේ වාසස්ථානයයි (යම ලොවයි).

ขุ สทฺเท. โขติ ขวติ.

'ඛු' ධාතුව ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛෝ' යනු 'ඛවති' (ශබ්ද කරයි) යන්නයි.

เข ขาทนสตฺตาสุ. ขายติ. อุนฺทูรา ขายนฺติ. วิกฺขายิตกํ. โคขายิตกํ. อสฺสิรี วิย ขายติ. ทิสาปิ เม น ปกฺขายนฺติ. เอตฺถาทิมฺหิ กายตีติ ขาทติ. อถ วา อุปฏฺฐาติ ปญฺญายติ.

'ඛේ' ධාතුව අනුභව කිරීම (ඛාදනය) සහ පැවතීම/පෙනීම (සත්තා) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ඛායති' (කයි, පෙනේ). "උන්දූරා ඛායන්ති" (මීයන් කති). "වික්ඛායිතකං" (සතුන් විසින් විකා කන ලද මෘත දේහය). "ගෝඛායිතකං" (ගවයන් විසින් කන ලද්ද). "අස්සිරී විය ඛායති" (ශ්‍රී විරහිතව පෙනේ/අලංකාර නොවන සේ පෙනේ). "දිසාපි මේ න පක්ඛායන්ති" (මට διοකුන් පවා නොපෙනේ). මෙහි මුල් උදාහරණවල 'කායති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ 'කයි' (ඛාදනය කරයි) යන්නයි. නැතහොත් (අනෙක් තැන්හි) 'වැටහේ', 'පෙනේ' (උපට්ඨාති, පඤ්ඤායති) යන අර්ථයයි.

สุข ทุกฺข ตกฺริยายํ. ตกฺริยาติ สุขทุกฺขานํ เวทนานํ กฺริยา, สุขนํ ทุกฺขนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อกมฺมกา อิเม ธาตโว. สุขติ, ทุกฺขติ. สุขํ, ทุกฺขํ. สุขิโต, ทุกฺขิโต. สุขํ สาตํ ปีณนํ, ทุกฺขํ วิฆาตํ อฆํ กิเลโส. ตตฺถ สุขนฺติ สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. ทุกฺขนฺติ ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อิมานิ นิพฺพจนานิ การิตวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ อฏฺฐกถายํ สุขทุกฺขสทฺทตฺถํ วทนฺเตหิ ครูหิ สุขยติ ทุกฺขยติสทฺทานํ กมฺมตฺถมาทาย วิวรณสฺส กตตฺตา. ตถา หิ ‘‘สุเขติ สุขยติ, สุขาเปติ สุขาปยติ, ทุกฺเขติ ทุกฺขยติ, ทุกฺขาเปติ ทุกฺขาปยตี’’ติ อิมานิ เตสํ การิตปทรูปานิ, อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ จ, สุขยติ สุขํ, ทุกฺขยตีติ ทุกฺขนฺติ จ,

'සුඛ', 'දුක්ඛ' යන ධාතූන් ඒවායේ ක්‍රියාවන්හි (තක්‍රියායං) වැටේ. 'තක්‍රියා' යනු සුඛ, දුක්ඛ යන වේදනාවන්ගේ ක්‍රියාවයි. එනම් සැපවත් කිරීම (සුඛන) සහ දුක්පත් කිරීම (දුක්ඛන) යන්නයි. මේවා අකර්මක ධාතූන් වේ. 'සුඛති', 'දුක්ඛති' (යනුවෙන් රූප සෑදේ). 'සුඛං', 'දුක්ඛං'. 'සුඛิตෝ', 'දුක්ඛිතෝ'. 'සුඛ' යනු මිහිරි වූ, පිනවන්නා වූ ස්වභාවයයි. 'දුක්ඛ' යනු පීඩාව, විපත, කෙලෙස් යන්නයි. එහි 'සුඛ' යනු සැපවත් කරන බැවින් 'සුඛ' නම් වේ. යමෙකුට එය උපදී ද, ඔහුව සැපවත් කරයි යනු එහි අර්ථයයි. 'දුක්ඛ' යනු දුකට පත් කරන බැවින් 'දුක්ඛ' නම් වේ. යමෙකුට එය උපදී ද, ඔහුව දුකට පත් කරයි යනු එහි අර්ථයයි. අටුවාවෙහි සුඛ-දුක්ඛ ශබ්දයන්හි අර්ථ දක්වන ආචාර්යවරුන් විසින් 'සුඛයති', 'දුක්ඛයති' යන ශබ්දයන්ගේ කර්මාර්ථය ගෙන විවරණ කර ඇති බැවින්, මෙම ධාතු රූපයන් කාරිත (ප්‍රේරක) වශයෙන් පවසන ලද බව දත යුතුය. එසේම 'සුඛේති' යනු 'සුඛයති' (සැපවත් කරයි), 'සුඛාපේති' යනු 'සුඛාපයති' (සැපවත් කරවයි), 'දුක්ඛේති' යනු 'දුක්ඛයති' (දුකට පත් කරයි), 'දුක්ඛාපේති' යනු 'දුක්ඛාපයති' (දුකට පත් කරවයි) යනු ඒවායේ කාරිත පද රූප වේ. තමා සැපවත් කර ගනී, පිනවයි (අත්තානං සුඛේති පීණේති) සහ සැපවත් කරයි යන අර්ථයෙන් 'සුඛ' ද, දුකට පත් කරයි යන අර්ථයෙන් 'දුක්ඛ' ද වේ.

‘‘สเจ [Pg.20] จ กิมฺหิจิ กาเล,มรณํ เม ปุเร สิยา;

ปุตฺเต จ เม ปปุตฺเต จ,สุขาเปยฺย มโหสโธ’’ติ จ

"ඉදින් යම් කලෙක මාගේ මරණය මීට පෙර සිදු වුවහොත්, මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මාගේ පුත්‍රයන් ද මුණුබුරන් ද සැපවත් කරවන්නේය" යන පාඨය ආදියෙහි ද එය දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

ปาฬิอาทิทสฺสนโต. สทฺทสตฺเถ ปน ธาตุปาฐสงฺเขเป จ อิเม ธาตโว จุราทิคเณเยว วุตฺตา. ‘‘สุขยติ ทุกฺขยตี’’ติ จ อการิตานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ อิจฺฉิตานิ. มยํ ตุ เตสํ ตพฺพจนํ สุทฺธกตฺตริ จ ตานิ ปทรูปานิ น อิจฺฉาม ปาฬิอาทีหิ วิรุทฺธตฺตา, ตสฺมาเยว เต อิมสฺมึ ภูวาทิคเณ วุตฺตา. อยญฺหิ สุทฺธกตฺตุวิสเย อสฺมากํ รุจิ ‘‘สุขตีติ สุขิโต, ทุกฺขตีติ ทุกฺขิโต’’ติ.

පාළි ආදියෙහි දක්නට ලැබෙන බැවිනි. ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයන්හි සහ ධාතුපාඨ සංක්ෂේපයන්හි මෙම ධාතූන් චුරාදි ගණයෙහිම දක්වන ලදී. එහි 'සුඛයති', 'දුක්ඛයති' යන්න කාරිත නොවන ශුද්ධ කර්තෘ පද ලෙස අපේක්ෂා කෙරේ. එහෙත් පාළි ආදිය සමඟ පටහැනි වන බැවින් ඔවුන්ගේ එම ප්‍රකාශය හා පද රූප අපි පිළි නොගනිමු. එබැවින්ම ඒවා මෙම භූවාදි ගණයෙහි දක්වන ලදී. ශුද්ධ කර්තෘ විෂයෙහි "සුඛති (සැපවත් වේ) යන අර්ථයෙන් 'සුඛිතෝ' ද, දුක්ඛති (දුක් වේ) යන අර්ථයෙන් 'දුක්ඛිතෝ' ද වේ" යන්න අපගේ කැමැත්තයි.

นนุ จ โภ ‘‘สุขติ ทุกฺขตี’’ติ กฺริยาปทานิ พุทฺธวจเน น ทิสฺสนฺตีติ? สจฺจํ, เอวํ สนฺเตปิ อฏฺฐกถานยวเสน คเหตพฺพตฺตา ทิสฺสนฺติเยว นาม. น หิ สพฺพถา สพฺเพสํ ธาตูนํ รูปานิ สาสเน โลเก วา ลพฺภนฺติ, เอกจฺจานิ ปน ลพฺภนฺติ, เอกจฺจานิ น ลพฺภนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ นยวเสน ลพฺภนฺติเยว. ‘‘กปฺปยวฺโห ปติสฺสตา’’ติ หิ ทิฏฺเฐ ‘‘จรวฺโห ภุญฺชวฺโห’’ติอาทีนิปิ นยวเสน ทิฏฺฐานิเยว นาม.

"පින්වත, බුද්ධ දේශනාවෙහි 'සුඛති', 'දුක්ඛති' යන ක්‍රියාපද දක්නට නොලැබේ නොවේද?" යත්; එය සත්‍යයකි. එසේ වුවද අටුවා ක්‍රමයට අනුව ගත යුතු බැවින් ඒවා දක්නට ලැබෙන්නේම යැයි කිව හැකිය. ශාසනයෙහි හෝ ලෝකයෙහි සියලුම ධාතූන්ගේ රූප හැම අයුරින්ම ලැබෙන්නේ නැත. ඇතැම් ඒවා ලැබෙන අතර ඇතැම් ඒවා නොලැබේ. එසේ වුවද න්‍යායානුකූලව (ක්‍රමානුකූලව) ඒවා ලැබෙන්නේමය. "කප්පයව්හෝ පතිස්සතා" යන්න දුටු කල්හි, "චරව්හෝ", "භුඤ්ජව්හෝ" ආදී පදයන් ද න්‍යාය වශයෙන් දුටුවා හා සමාන වේ.

ตตฺร ปนายํ นโย. วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ หิ ‘‘เอกทฺวิโยชนมตฺตมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส วาโย กุปฺปติ, คตฺตานิ ทุกฺขนฺตี’’ติ เอวํ ภูวาทิคณิกํ อกมฺมกํ สุทฺธกตฺตุวาจกํ ‘‘ทุกฺขนฺตี’’ติ กฺริยาปทํ ทิสฺสติ. ตสฺมึ ทิฏฺฐิเยว ‘‘สุขติ, สุขนฺติ. สุขสิ, สุขถ. สุขามิ, สุขามา’’ติอาทีนิ จ ‘‘ทุกฺขติ, ทุกฺขนฺติ. ทุกฺขสิ, ทุกฺขถา’’ติอาทีนิจ ทิฏฺฐานิ นาม โหนฺติ ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส ตาทิสสฺส อนวชฺชสฺส นยสฺส คเหตพฺพตฺตา, ตสฺมา ‘‘สุขตีติ สุขิโต, ทุกฺขตีติ ทุกฺขิโต’’ติ ภูวาทินโย เอว คเหตพฺโพ, น ปน จุราทินโย. อปรมฺเปตฺถ นิพฺพจนํ, สุขํ สญฺชาตํ [Pg.21] เอตสฺสาติ สุขิโต, สญฺชาตสุโขติ อตฺโถ. เอส นโย ทุกฺขิโตติ เอตฺถาปิ. อถ วา สุเขน อิโต ปวตฺโตติ สุขิโต. เอส นโย ‘‘ทุกฺขิโต’’ติ เอตฺถาปิ. ทุลฺลภายํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

එහි ක්‍රමය මෙසේය. විසුද්ධිමාර්ගය ආදියෙහි, "යොදුනක් හෝ දෙකක් පමණ මාර්ගයෙහි ගමන් කළ තැනැත්තාගේ වාතය කිපෙයි, ශරීර අවයවයෝ රිදෙති (දුක්ඛන්ති)" යනුවෙන් භූවාදි ගණයට අයත්, අකර්මක වූ, රුජාවාචක (වේදනා දක්වන) 'දුක්ඛන්ති' යන ක්‍රියාපදය දක්නට ලැබේ. එය දුටු කල්හි "සුඛති, සුඛන්ති. සුඛසි, සුඛථ. සුඛාමි, සුඛාම" යනාදිය ද "දුක්ඛති, දුක්ඛන්ති. දුක්ඛසි, දුක්ඛථ" යනාදිය ද දක්නා ලද බවට පත්වේ. මන්දයත්, දුටු දෙයින් නුදුටු දේ තේරුම් ගන්නා එවැනි නිර්දෝෂී ක්‍රමයක් ගත යුතු බැවිනි. එබැවින් "සුඛතීති සුඛිතෝ, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතෝ" යන භූවාදි ක්‍රමයම ගත යුතුය; චුරාදි ක්‍රමය නොවේ. මෙහි තවත් ව්‍යුත්පත්තියක් (නිර්වචනයක්) වෙයි. "සුඛං සංජාතං ඒතස්සාති සුඛිතෝ" (මොහුට සැපය උපන්නේය, එබැවින් 'සුඛිත' නම් වේ) යනුයි. උපන් සැප ඇත්තේ යනු එහි අර්ථයයි. 'දුක්ඛිතෝ' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. නැතහොත් "සුඛේන ඉතෝ (පවත්තෝ) ති සුඛිතෝ" (සැපයෙන් යුතුව පැවතුණේ, එබැවින් 'සුඛිත' වේ). 'දුක්ඛිතෝ' යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ලබා ගැනීමට අපහසු වූ මෙම ව්‍යාකරණ නීතිය මැනවින් සිත තබාගත යුතුය.

โมกฺข มุจฺจเน. อกมฺมโกยํ ธาตุ. โมกฺขติ. โมกฺโข. ปาติโมกฺโข. การิเต ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยติ, โมกฺขาเปติ, โมกฺขาปยตี’’ติ รูปานิ. เกจิ ปนิมํ ‘‘โมกฺข โมจเน’’ติ ปฐิตฺวา จุราทิคเณ ปกฺขิปนฺติ. เตสํ มเต ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ ภวนฺติ. เอตานิ ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ วิรุชฺฌนฺติ. ตถา หิ ‘‘โมกฺขนฺติ มารพนฺธนา. น เม สมเณ โมกฺขสิ. มหายญฺญํ ยชิสฺสาม, เอวํ โมกฺขาม ปาปกา’’ติ ปาฬิยา วิรุชฺฌนฺติ. ‘‘โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺโข’’ติ อฏฺฐกถาย จ วิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘โมกฺเขสิ โมกฺเขมา’’ติ จ อวตฺวา ‘‘โมกฺขสิ, โมกฺขามา’’ติ สุทฺธกตฺตุวาจกํ วุตฺตํ, ตญฺจ โข อปาทานวิสยํ กตฺวา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘โมกฺเขติ, โมเจตี’’ติ เหตุกตฺตุวาจกํ วุตฺตํ, ตมฺปิ อปาทานวิสยํเยว กตฺวา. เอวํ อิมสฺส ธาตุโน สุทฺธกตฺตุวิสเย อกมฺมกภาโว วิทิโต, เหตุกตฺตุวิสเย เอกกมฺมกภาโว วิทิโต มุจ ปจ ฉิทาทโย วิย. โมกฺขธาตุ ทฺวิคณิโกติ เจ? น, อเนเกสุ สาฏฺฐกเถสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานํ อทสฺสนโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

'මොක්ඛ' (mokkha) ධාතුව මිදීම අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය අකර්මක ධාතුවකි. 'මොක්ඛති' (මිදෙයි). 'මොක්ඛො', 'පාතිමොක්ඛො' යන රූප වෙත්. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි 'මොක්ඛෙති', 'මොක්ඛයති', 'මොක්ඛාපෙති', 'මොක්ඛාපයති' යන රූප වෙත්. ඇතැමෙක් මේ ධාතුව 'මොක්ඛ මොචනෙ' (මුදවීමෙහි) යි කියවා චුරාදි ගණයට ඇතුළත් කරති. ඔවුන්ගේ මතය අනුව 'මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති' යනු ශුද්ධ කර්තෘ පද වෙති. මේවා පාලිය හා අටුවාව සමඟ විරුද්ධ වේ. එසේම, 'මොක්ඛන්ති මාරබන්ධනා' (මාර බන්ධනයෙන් මිදෙන්නාහ), 'න මෙ සමණෙ මොක්ඛසි' (ශ්‍රමණය, මා කෙරෙන් නොමිදෙන්නෙහිය), 'මහායඤ්ඤං යජිස්සාම, එවං මොක්ඛාම පාපකා' (මහා යාගයක් කරන්නෙමු, මෙසේ පාපයෙන් මිදෙන්නෙමු) යන පාලි පාඨයන් සමඟ (ඔවුන්ගේ මතය) විරුද්ධ වේ. "යමෙක් තමන් රකීද, ඔහුව අපායාදී දුක්වලින් මුදවයි (මොක්ඛෙති) යන අර්ථයෙන් 'පාතිමොක්ඛො' වේ" යන අටුවා පාඨය සමඟ ද විරුද්ධ වේ. එබැවින් පාලියෙහි 'මොක්ඛෙසි, මොක්ඛෙමා' යි නොකියා, 'මොක්ඛසි, මොක්ඛාමා' යනුවෙන් කර්තෘ වාචකයෙන් පවසන ලදී. එය ද අපාදාන විෂයය කොටගෙනමය. අටුවාවෙහි වනාහි 'මොක්ඛෙති, මොචෙති' යනුවෙන් කාරිත වාචකයෙන් පවසන ලදී. එය ද අපාදාන විෂය කොටගෙනමය. මෙසේ මේ ධාතුවෙහි ශුද්ධ කර්තෘ විෂයයෙහි අකර්මක බව ද, හේතු කර්තෘ විෂයයෙහි ඒකකර්මක බව ද දත යුතුය; 'මුච', 'පච', 'ඡිද' ආදී ධාතූන් මෙනි. 'මොක්ඛ' ධාතුව ද්විගණික වේ දැයි ඇසුවහොත්? නැත, අටුවා සහිත බොහෝ පාලි පාඨයන්හි 'මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති' යන කාරිත රූපයන් නොපෙනෙන බැවින් එසේ දත යුතුය.

กกฺข หสเน. กกฺขติ.

'කක්ඛ' (kakkha) ධාතුව සිනාසීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'කක්ඛති' (සිනාසෙයි).

โอข ราข ลาข ทาข ธาข โสสนาลมตฺเถสุ. โอขติ. ราขติ. ลาขติ. ทาขติ. ธาขติ.

'ඔඛ', 'රාඛ', 'ලාඛ', 'දාඛ', 'ධාඛ' යන ධාතූන් වියළීම සහ සැරසීම (ප්‍රමාණවත් වීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ඔඛති, රාඛති, ලාඛති, දාඛති, ධාඛති.

สาข [Pg.22] พฺยาปเน. สาขติ. สาขา.

'සාඛ' (sākha) ධාතුව පැතිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'සාඛති'. 'සාඛා' (අත්ත).

อุข นข มข รข ลข รขิ ลขิ อิขิ ริขิ คตฺยตฺถา. อุขติ. นขติ. มขติ. รขติ. ลขติ. รงฺขติ. ลงฺขติ. อิงฺขติ. ริงฺขติ.

'උඛ', 'නඛ', 'මඛ', 'රඛ', 'ලඛ', 'රඛි', 'ලඛි', 'ඉඛි', 'රිඛි' යන ධාතූන් ගමන (යෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. උඛති, නඛති, මඛති, රඛති, ලඛති, රඞ්ඛති, ලඞ්ඛති, ඉඞ්ඛති, රිඞ්ඛති.

รกฺข ปาลเน. รกฺขติ. รกฺขา, รกฺขณํ, สีลํ รกฺขิโต เทวทตฺโต, สีลํ รกฺขิตํ เทวทตฺเตน, สีลํ รกฺขโก เทวทตฺโต.

'රක්ඛ' (rakkha) ධාතුව රැකීම (ආරක්ෂා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'රක්ඛති'. 'රක්ඛා' (ආරක්ෂාව), 'රක්ඛණං' (රැකීම), 'සීලං රක්ඛිතො දෙවදත්තො' (දේවදත්ත තෙමේ සීලය ආරක්ෂා කළේය), 'සීලං රක්ඛිතං දෙවදත්තෙන' (දේවදත්තයා විසින් සීලය ආරක්ෂා කරන ලදී), 'සීලං රක්ඛකො දෙවදත්තො' (දේවදත්ත සීලය ආරක්ෂා කරන්නෙකි).

อกฺข พฺยตฺติสงฺขาเตสุ. อกฺขติ, อกฺขิ, อกฺขํ.

'අක්ඛ' (akkha) ධාතුව පැහැදිලි කිරීම සහ ගණන් කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'අක්ඛති', 'අක්ඛි' (ඇස), 'අක්ඛං' (දාදු කැටය/අක්ෂය).

นิกฺข จุมฺพเน. นิกฺขติ, นิกฺขํ.

'නික්ඛ' (nikkha) ධාතුව සිපගැනීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'නික්ඛති', 'නික්ඛං' (රන් මාලය/රන් කාසිය).

นกฺข คติยํ. นกฺขติ. นกฺขตฺตํ. เอตฺถ นกฺขตฺตนฺติ เอตฺโต อิโต จาติ วิสมคติยา อคนฺตฺวา อตฺตโน วีถิยาว คมเนน นกฺขนํ คมนํ ตายติ รกฺขตีติ นกฺขตฺตํ. โปราณา ปน ‘‘นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานี’’ติ กถยึสุ. ‘‘นกฺขตฺตํ, โชติ, นิริกฺขํ, ภํ’’ อิจฺเจเต ปริยายา.

'නක්ඛ' (nakkha) ධාතුව ගමන අර්ථයෙහි වැටේ. 'නක්ඛති'. 'නක්ඛත්තං' (නැකත/තරුව). මෙහි 'නක්ඛත්ත' යනු මෙහාටත් එහාටත් යන විෂම ගමනින් නොගොස්, තමාගේම මාවතෙහි යාමෙන් නක්ඛනය (ගමන) ආරක්ෂා කරන බැවින් 'නක්ඛත්ත' නම් වේ. පැරැන්නෝ වනාහි 'නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති นක්ඛත්තානි' (ක්ෂය නොවන බැවින්, විනාශ නොවන බැවින් නක්ෂත්‍රයෝ නම් වෙති) යි පැවසූහ. 'නක්ඛත්තං', 'ජොති', 'නිරෙක්ඛං' (නිරීක්ෂය), 'භං' යන මේවා එහි පර්යාය පද වෙති.

เวกฺข เวกฺขเน. เวกฺขติ.

'වෙක්ඛ' (vekkha) ධාතුව බැලීම (විමසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'වෙක්ඛති'.

มกฺข สงฺขเต. มกฺขติ.

'මක්ඛ' (makkha) ධාතුව තැවරීම (පිරියම් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මක්ඛති'.

ตกฺข ตปเน. ตปนํ สํวรณํ. ตกฺขติ.

'තක්ඛ' (takkha) ධාතුව තැවීම (සංවර කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තැවීම යනු සංවර කිරීමයි. 'තක්ඛති'.

สุกฺข อนาทเร. สุกฺขติ.

'සුක්ඛ' (sukkha) ධාතුව අනාදරය අර්ථයෙහි වැටේ. 'සුක්ඛති'.

กขิ วขิ มขิ กงฺขายํ. สตฺถริ กงฺขติ. วงฺขติ, มงฺขติ. ‘‘กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ถมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข’’ อิจฺเจเต กงฺขาปริยายา. เอเตสุ ปน –

'කඛි', 'වඛි', 'මඛි' යන ධාතූන් සැකය (විමතිය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සත්ථරි කඞ්ඛති' (ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක කරයි). 'වඞ්ඛති', 'මඞ්ඛති'. 'කඞ්ඛා' (සැකය), 'කඞ්ඛායනා' (සැක කිරීම), 'කඞ්ඛායිතත්තං' (සැක සහිත බව), 'විමති' (විමතිය), 'විචිකිච්ඡා' (විචිකිත්සාව), 'ද්වෙළ්හකං' (දෙබෑ වීම/ද්වෛධභාවය), 'ද්වෙධාපථො' (මංසන්ධිය/දෙමංසල), 'සංසයො' (සංශය), 'අනෙකංසගාහො' (අනියම් ලෙස සිතීම), 'ආසප්පනා' (එහා මෙහා දිවීම), 'පරිසප්පනා' (කැරකීම/හැසිරීම), 'අපරියොගāහනා' (සිත්හි බැස නොගැනීම), 'ථම්භිතත්තං චිත්තස්ස' (සිතෙහි දැඩි බව), 'මනොවිලෙඛො' (සිතේ කැළඹීම) යන මේවා කංඛා (සැකය) යන්නෙහි පර්යාය පද වෙති. මේවා අතරින් -

วตฺตนฺติ [Pg.23] โลกโวหาเร, ‘‘กงฺขา วิมติ สํสโย;

วิจิกิจฺฉา’’ติ เอตานิ, นามานิเยว ปายโต.

ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි 'කඞ්ඛා' (කංඛා), 'විමති', 'සංසයො' (සංශය), 'විචිකිච්ඡා' (විචිකිත්සාව) යන මේ නාමයන් බොහෝ සෙයින් යෙදෙති.

กขิ อิจฺจายํ. ธนํ กงฺขติ, อภิกงฺขติ, นาภิกงฺขามิ มรณํ. อภิกงฺขิตํ ธนํ.

'කඛි' ධාතුව කැමැත්ත (ඉච්ඡාව) අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'ධනං කඞ්ඛති' (ධනය පතයි/කැමති වෙයි), 'අභිකඞ්ඛති' (බෙහෙවින් පතයි), 'නාභිකඞ්ඛාමි මරණං' (මම මරණය ප්‍රාර්ථනා නොකරමි/අකමැති වෙමි). 'අභිකඞ්ඛිතං ධනං' (පැතූ ධනය).

ทขิ ธขิ โฆรวาสิเต กงฺขายญฺจ. ทงฺขติ. ธงฺขติ.

'දඛි', 'ධඛි' යන ධාතූන් භයානක ශබ්ද කිරීම සහ සැක කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'දඞ්ඛති', 'ධඞ්ඛති'.

อุกฺข เสจเน. อุกฺขติ.

'උක්ඛ' (ukkha) ධාතුව ඉසීම (දිය ඉසීම/තෙත් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'උක්ඛති'.

กข หสเน. กขติ.

'කඛ' (kakha) ධාතුව සිනාසීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'කඛති'.

ชกฺข ภกฺขเณ จ. หสนานุกฑฺฒนตฺถํ จกาโร. ชกฺขติ.

'ජක්ඛ' (jakkha) ධාතුව අනුභව කිරීම (භක්ෂණය) අර්ථයෙහි වැටේ. සිනාසීම සහ ඇදීම යන අර්ථයන් ඇතුළත් කරනු පිණිස 'ච' ශබ්දය යෙදී ඇත. 'ජක්ඛති'.

ลิข เลขเน. ลิขติ, สลฺเลขติ. อติสลฺเลขเตวายํ สมโณ. เลขา, เลขนํ, เลขโก, ลิขิตํ, สลฺเลขปฏิปตฺติ, เอตา ทขิอาทิกา ลิขปริยนฺตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

'ලිඛ' (likha) ධාතුව ලිවීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලිඛති', 'සල්ලෙඛති'. 'අතිසල්ලෙඛතෙවායං සමණො' (මේ ශ්‍රමණ තෙමේ අතිශයින්ම කෙලෙස් සිඳියි/තවයි). 'ලෙඛා' (ඉර/ලියවිල්ල), 'ලෙඛනං' (ලිවීම), 'ලෙඛකො' (ලියන්නා), 'ලිඛිතං' (ලියන ලද්ද), 'සල්ලෙඛපටිපත්ති' (සල්ලේඛ ප්‍රතිපත්තිය). ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ 'දඛි' ධාතුවේ සිට 'ලිඛ' ධාතුව දක්වා වූ මේ සියලු ධාතූන් 'පරස්සපද' (පරස්සභාසා) ගණයට අයත් යැයි පවසති.

ธุกฺข ธิกฺข สนฺทีปนกิเลสนชีวเนสุ. ธุกฺขติ. ธิกฺขติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘ธุกฺขเต ธิกฺขเต’’ติ อตฺตโนภาสํ วทนฺติ. ตถา อิโต ปรานิ รูปานิปิ.

'ධුක්ඛ', 'ධික්ඛ' යන ධාතූන් දැල්වීම (ප්‍රදීප්ත කිරීම), පෙළීම (ක්ලේශනය) සහ ජීවත් වීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ධුක්ඛති', 'ධික්ඛති'. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ වනාහි 'ධුක්ඛතෙ', 'ධික්ඛතෙ' යනුවෙන් ආත්මනේපද (අත්තනොභාස) රූපයන් පවසති. එසේම මෙයින් පසු එන රූප ද එසේම වේ.

รุกฺข วกฺข วรเณ. วรณํ สํวรณํ. รุกฺขติ. วกฺขติ. รุกฺโข, วกฺโข. เอตฺถ จ วกฺโขติ รุกฺโขเยว. ตถา หิ ‘‘สาทูนิ รมณียานิ, สนฺติ วกฺขา อรญฺญชา’’ติ ชาตกปาโฐ ทิสฺสติ. อิมานิ ปน รุกฺขสฺส นามานิ –

'රුක්ඛ', 'වක්ඛ' යන ධාතූන් වැළැක්වීම (වැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වැළැක්වීම යනු සංවර කිරීමයි. 'රුක්ඛති', 'වක්ඛති'. 'රුක්ඛො' (ගස), 'වක්ඛො' (ගස). මෙහි 'වක්ඛ' යනු ගසටම තවත් නමකි. එසේම 'සාදූනි රමණීයානි, සන්ති වක්ඛා අරඤ්ඤජා' (වනයෙහි හටගත් මිහිරි වූ ද, රමණීය වූ ද ගස් ඇත) යන ජාතක පාඨය දක්නට ලැබේ. ගස සඳහා වූ නාමයන් මේවාය:

‘‘รุกฺโข มหีรุโห วกฺโข, ปาทโป ชคตีรุโห;

อโค นโค กุโช สาขี, สาโล จ วิฏปี ตรุ;

ทุโม ผลี ตุ ผลวา, คจฺโฉ ตุ ขุทฺทปาทโป’’ติ.

"රුක්ඛො, මහීරුහො, වක්ඛො, පාදපො, ජගතීරුහො, අගො, nago, කුජො, සාඛී, සාලො, විටපී, තරු, දුමො, ඵලී, ඵලවා, ගච්ඡො (ගච්ඡ යනු කුඩා පැළෑටිය/පඳුර වේ)" යනුයි.

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ สาลสทฺเทน สาลรุกฺโขเยว วุตฺโต, นาญฺโญ ‘สาลา ผนฺทนมาลุวา’ติ ปโยคทสฺสนโต, อถ กิมตฺถํ สาลสทฺเทน โย โกจิ รุกฺโข [Pg.24] วุตฺโต’’ติ? น สาลรุกฺโขเยว สาลสทฺเทน วุตฺโต, อถ โข สาลรุกฺเขปิ วนปฺปติเชฏฺฐรุกฺเขปิ ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ รุกฺเขปิ ‘‘สาโล’’ติ โวหารสฺส ทสฺสนโต อญฺเญปิ รุกฺขา วุตฺตา. ตถา หิ สาลรุกฺโขปิ ‘‘สาโล’’ติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว คามสฺส วา นิคมสฺส วา อวิทูเร มหนฺตํ สาลวนํ, ตญฺจสฺส เอลณฺเฑหิ สญฺฉนฺนํ. อนฺตเรน ยมกสาลาน’’นฺติ. วนปฺปติเชฏฺฐรุกฺโขปิ. ยถาห –

මෙහි ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: "සාල ශබ්දයෙන් සල් ගසම මිස වෙනත් ගසක් අදහස් නොවේ නේද? 'සාලා ඵන්දනමාලුවා' වැනි ප්‍රයෝග දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එසේ නම්, සාල ශබ්දයෙන් ඕනෑම ගසක් හඳුන්වන්නේ කුමන කරුණක් නිසාද?" සාල ශබ්දයෙන් අදහස් කරන්නේ සල් ගස පමණක් නොවේ. සල් ගස සඳහා ද, වනයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම මහා වෘක්ෂයන් සඳහා ද, සාමාන්‍යයෙන් ඕනෑම ගසක් සඳහා ද 'සාලො' යන ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබෙන බැවින්, වෙනත් ගස් ද ඉන් අදහස් කෙරේ. එසේම සල් ගස ද 'සාල' යනුවෙන් හැඳින්වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ: "මහණෙනි, යම් සේ ගමකට හෝ නියම්ගමකට නුදුරින් එඬරු ගස්වලින් වැසුණු මහත් සල් වනයක් ඇත්ද, 'යමක සල් ගස් දෙකක් අතර' යනාදී වශයෙනි. වනයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම මහා වෘක්ෂය ද 'සාල' නම් වේ. එසේම මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘ตเวว เทว วิชิเต, ตเววุยฺยานภูมิยา;

อุชุวํสา มหาสาลา, นีโลภาสา มโนรมา’’ติ.

"දේවයන් වහන්ස, ඔබගේම රාජ්‍යයෙහි, ඔබගේම උද්‍යාන භූමියෙහි, ඍජු කඳන් සහිත, නිල් පැහැයෙන් බබළන, මනරම් වූ මහා සල් වෘක්ෂයෝ ඇත්තාහ" යනුයි.

โย โกจิ รุกฺโขปิ. ยถาห ‘‘อถ โข ตํ ภิกฺขเว มาลุวพีชํ อญฺญตรสฺมึ สาลมูเล นิปเตยฺยา’’ติ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

ඕනෑම ගසක් සඳහා ද එය යෙදේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ: "මහණෙනි, එකල්හි ඒ මාලුවා බීජය යම්කිසි ගසක් මුල (සාලමූලෙ) වැටෙන්නේය" යන්නයි. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘สาลรุกฺเข เชฏฺฐรุกฺเข,ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ปาทเป;

สาโล อิติ รโว สาลา,สนฺธาคาเร ถิยํ สิยา’’ติ.

"සල් ගසෙහි ද, වනයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම වෘක්ෂයෙහි ද, යම්කිසි ගසක ද 'සාල' යන ශබ්දය යෙදේ. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි වූ 'සාලා' ශබ්දය ශාලාව (රැස්වීම් ශාලාව/නවාතැන) යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ" යනුයි.

สิกฺข วิชฺโชปาทาเน. สิกฺขติ. สิกฺขา, สิกฺขนํ, สิกฺขิตํ สิปฺปํ, สิกฺขโก, สิกฺขิโต, เสกฺโข, อเสกฺโข. กการโลเป ‘‘เสโข อเสโข’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺถ สิกฺขิโตติ สญฺชาตสิกฺโข, อสิกฺขีติ วา สิกฺขิโต, ตถา หิ กตฺตุปฺปโยโค ทิสฺสติ ‘‘อหํ โข ปน สุสิกฺขิโต อนวโย สเก อาจริยเก กุมฺภการกมฺเม’’ติ.

'සික්ඛ' (sikkha) ධාතුව ශිල්ප/විද්‍යාවන් ප්‍රගුණ කිරීම (උගෙනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සික්ඛති'. 'සික්ඛා', 'සික්ඛනං', 'සික්ඛිතං සිප්පං' (ප්‍රගුණ කළ ශිල්පය), 'සික්ඛකො', 'සික්ඛිතො', 'සෙක්ඛො' (සේඛ), 'අසෙක්ඛො' (අසේඛ). 'ක' කාරය ලොප් වීමෙන් 'සෙඛො', 'අසෙඛො' යන රූප වෙත්. එහි 'සික්ඛිතො' යනු ශික්ෂාව උපදවා ගත් තැනැත්තාය, නැතහොත් නොහික්මුණු තැනැත්තා ද 'අසික්ඛී' නමි. 'සික්ඛිතො' යන්නෙහි කර්තෘ ප්‍රයෝගය මෙසේ දක්නට ලැබේ: "මම වනාහි මාගේ ඇදුරු වූ කුඹල් කර්මාන්තයෙහි මැනවින් උගත් (සුසික්ඛිතො), අඩුවක් නැති අයෙක්මි."

ภิกฺข ยาจเน. ภิกฺขติ. ภิกฺขุ, ภิกฺขา, ภิกฺขนํ, ภิกฺขโก, ภิกฺขิตํ โภชนํ. เอตฺถ ปน ‘‘ภิกฺขุ ยติ สมโณ มุนิ ปพฺพชิโต [Pg.25] อนคาโร ตปสฺสี ตโปธโน’’ อิจฺเจตานิ ปริยายวจนานิ. เอเตสุ สาสเน ‘‘ภิกฺขู’’ติ อุปสมฺปนฺโน วุจฺจติ. กทาจิ ปน ‘‘ภิกฺขุสตํ โภเชสิ, ภิกฺขุสหสฺสํ โภเชสี’’ติอาทีสุ สามเณเรปิอุปาทาย ‘‘ภิกฺขู’’ติ โวหาโร ปวตฺตติ, ตาปสาปิ จ สมณสทฺทาทีหิ วุจฺจนฺติ, ‘‘อหู อตีตมทฺธาเน, สมโณ ขนฺติทีปโน’’ติอาทิ เอตฺถ นิทสฺสนํ.

'භික්ඛ' ධාතුව යාචනයෙහි (සිඟීමෙහි) වැටේ. 'භික්ඛති' (සිඟයි/යාචනා කරයි). 'භික්ඛු' (භික්ෂුව), 'භික්ඛා' (භික්ෂාව/සිඟමන), 'භික්ඛනං' (සිඟීම), 'භික්ඛකෝ' (සිඟන්නා), 'භික්ඛිතං භෝජනං' (සිඟා ලත් ආහාරය) යනු එහි රූප වේ. මෙහිලා "භික්ඛු, යති, සමණ, මුනි, පබ්බජිත, අනගාර, තපස්සී, තපෝධන" යන මේවා සමාන පද (පර්යාය වචන) වේ. මේවා අතුරින් බුදු සසුනෙහි "භික්ෂු" යන නමින් උපසම්පන්න භික්ෂූන් වහන්සේ හඳුන්වනු ලැබේ. එහෙත් ඇතැම් විට "භික්ෂූන් වහන්සේලා සිය නමකට දන් දුන්නේය, භික්ෂූන් වහන්සේලා දහස් නමකට දන් දුන්නේය" යනාදී තැන්වල සාමණේරයන් වහන්සේලා ද ඇතුළත් කරමින් "භික්ෂූ" යන ව්‍යවහාරය යෙදේ. තාපසයන්ට ද 'සමණ' (ශ්‍රමණ) ආදී වචන භාවිතා කරනු ලැබේ. "අතීත කාලයෙහි, ක්ෂාන්ති දීපන නම් ශ්‍රමණයෙක් (තාපසයෙක්) විය" යනාදී පාඨයන් මෙයට නිදසුන් වේ.

ทกฺข วุทฺธิยํ สีฆตฺเต จ. ทกฺขติ, ทกฺขิณา, ทกฺโข. ทกฺขนฺติ วทฺธนฺติ สตฺตา เอตาย ยถาธิปฺเปตาหิ สมฺปตฺตีหิ อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ ทกฺขิณา, ทาตพฺพวตฺถุ. ทกฺขติ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, เฉโก, โย ‘‘กุสโล’’ติปิ วุจฺจติ.

'දක්ඛ' ධාතුව වැඩීමෙහි සහ වේගවත් බවෙහි වැටේ. 'දක්ඛති', 'දක්ඛිණā', 'දක්ඛෝ' යනු එහි රූප වේ. සත්වයෝ යම් දෙයකින් තමන් කැමති වන්නා වූ සම්පත්වලින් සමෘද්ධිමත් වෙත් ද, වැඩෙත් ද, උසස් තත්ත්වයට පත් වෙත් ද, ඒ දිය යුතු වස්තුව 'දක්ඛිණා' (දක්ෂිණාව) නම් වේ. කුසල් ක්‍රියාවලදී සහ වෙනත් කළ යුතු නොකළ යුතු කටයුතුවලදී අලස බවක් නැතිව, වේගයෙන් ක්‍රියා කරන සුලු තැනැත්තා 'දක්ඛ' (දක්ෂයා) නම් වේ. ඔහු දක්ෂයා (හපනා) හෙවත් 'කුසල' (නිපුණ තැනැත්තා) යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබේ.

ทิกฺข มุณฺฑิโอปนยนนิยมพฺพตาเทเสสุ. ทิกฺขธาตุ มุณฺฑิเย, อุปนยเน, นิยเม, วเต, อาเทเส จ ปวตฺตติ. ทิกฺขติ. ทิกฺขิโต มุณฺโฑ. เอตฺถ สิยา – นนุ จ โภ สรภงฺคชาตเก ‘‘คนฺโธ อิสีนํ จิรทิกฺขิตานํ, กายา จุโต คจฺฉติ มาลุเตนา’’ติ เอตสฺมึ ปเทเส อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘จิรทิกฺขิตานนฺติ จิรปพฺพชิตาน’’นฺติ วุตฺตํ. น หิ ตตฺถ ‘‘จิรมุณฺฑาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเต กสฺมา อิธ ‘‘ทิกฺขธาตุ มุณฺฑิเย วุตฺตา’’ติ? สจฺจํ, ตตฺถ ปน ทิกฺขิตสทฺทสฺส ปพฺพชิเต วตฺตนโต ‘‘จิรปพฺพชิตาน’’นฺติ วุตฺตํ, น ธาตุอตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ. อิท ปน ธาตุอตฺถวิภาวนตฺถํ มุณฺฑิเย วุตฺตา. ตาปสา หิ มุณฺฑิยตฺถวาจเกน ทิกฺขิตสทฺเทน วตฺตุํ ยุตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถาจริเยหิ จกฺกวตฺติสุตฺตตฺถวณฺณนายํ ‘‘เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถวิวรเณ ‘‘ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชนฺตาปิ หิ ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรนฺติ, ตโต ปฏฺฐาย ปรูฬฺหเกเส [Pg.26] พนฺธิตฺวา วิวรนฺติ, เตน วุตฺตํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา’’ติ เอวํ อตฺโถ สํวณฺณิโต.

'දික්ඛ' ධාතුව මුඩු කිරීම (මුණ්ඩිය), ළඟට පැමිණවීම (උපනයන), නියමය, ව්‍රතය සහ නියෝගය (ආදේශ) යන අර්ථවල වැටේ. 'දික්ඛති' යනු එහි ක්‍රියා රූපයයි. 'දික්ඛිතෝ' යනු මුඩු කරන ලද තැනැත්තා (මුණ්ඩ) ය. මෙහිදී මෙවැනි ප්‍රශ්නයක් මතු විය හැකිය: "පින්වත, සරභංග ජාතකයෙහි 'බොහෝ කල් මහණව සිටි (චිරදික්ඛිතානං) ඍෂිවරුන්ගේ ශරීරයෙන් නික්මෙන ශීල සුවඳ සුළඟ ඔස්සේ හමා යයි' යන ගාථා පාඨයේදී, අටුවාචාර්යයන් වහන්සේලා විසින් 'චිරදික්ඛිතානං' යන්නට 'බොහෝ කල් පැවිදිව සිටි අයගේ' (චිරපබ්බජිතානං) යනුවෙන් අර්ථ දක්වා තිබේ නේද? එහි 'බොහෝ කල් මුඩු හිසින් සිටි අයගේ' (චිරමුණ්ඩානං) කියා පවසා නැත. එසේ තිබියදී, මෙහි 'දික්ඛ' ධාතුව 'මුඩු කිරීමෙහි' වැටේ යැයි පැවසුවේ මන්ද?" එය සැබෑවකි, එහි 'දික්ඛිත' ශබ්දය පැවිද්දා යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් 'බොහෝ කල් පැවිදිව සිටි අයගේ' යැයි පවසන ලදී. එය ධාතුවේ අර්ථය විග්‍රහ කිරීම සඳහා කළ එකක් නොවේ. එහෙත් මෙහිදී ධාතු අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා එය මුඩු කිරීමේ අර්ථයෙහි පැවති බව දක්වන ලදී. තාපසයන් ද මුඩු කිරීමේ අර්ථය ඇති 'දික්ඛිත' ශබ්දයෙන් හැඳින්වීම සුදුසුය. එසේම, අටුවාචාර්යයන් වහන්සේලා චක්කවත්ති සූත්‍ර අර්ථ වර්ණනාවෙහි "කෙස් රැවුල් කපා, කසාවත් හැඳ" යන පාඨයේ අර්ථ පැහැදිලි කරමින්, "තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වන්නෝ ද පළමුව කෙස් රැවුල් කපා දමති, ඉන්පසු වැඩුණු කෙස් බැඳගෙන වෙසෙති. එබැවින් 'කෙස් රැවුල් බා' යැයි පවසන ලදී" යනුවෙන් අර්ථ වර්ණනා කළහ.

อิกฺข ทสฺสนงฺเกสุ. อิกฺขติ, อุเปกฺขติ, อเปกฺขติ. อุเปกฺขา, อเปกฺขา, ปจฺจเวกฺขณา. กการโลเป ‘‘อุเปขา, อเปขา, อุปสมฺปทาเปโข’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

'ඉක්ඛ' ධාතුව දැකීමෙහි සහ ලකුණු කිරීමෙහි (අංකනයෙහි) වැටේ. 'ඉක්ඛති', 'උපෙක්ඛති', 'අපෙක්ඛති' යනු එහි රූප වේ. 'උපෙක්ඛා' (උපේක්ෂාව), 'අපෙක්ඛා' (අපේක්ෂාව), 'පච්චවෙක්ඛණා' (ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය) යනු නාම පද වේ. 'ක' අකුර ලොප් වීමෙන් (කකාර ලෝපයෙන්) 'උපේඛා', 'අපේඛා', 'උපසම්පදාපේඛෝ' (උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරන්නා) යන රූප සෑදේ.

ทุกฺข หึสาคตีสุ. ทกฺขติ. ทกฺขโก.

'දුක්ඛ' ධාතුව හිංසාවෙහි සහ ගමනයෙහි වැටේ. 'දක්ඛති', 'දක්ඛකෝ' යනු එහි රූප වේ.

จิกฺข จกฺข วิยตฺติยํ วาจายํ. จิกฺขติ, อาจิกฺขติ, อพฺภาจิกฺขติ. อาจิกฺขโก. จกฺขติ, จกฺขุ. เอตฺถ จกฺขูติ จกฺขตีติ จกฺขุ, สมวิสมํ อภิพฺยตฺตํ วทนฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘สูปํ จกฺขติ, มธุํ จกฺขตี’’ติอาทีสุ วิย ยสฺมา อสฺสาทตฺโถปิ จกฺขุสทฺโท ภวติ, ตสฺมา ‘‘จกฺขติ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ รูปํ อสฺสาเทนฺตํ วิย โหตี’’ติ อสฺสาทตฺโถปิ คเหตพฺโพ. ‘‘จกฺขุํ โข มาคณฺฑิยํ รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิต’’นฺติ หิ วุตฺตํ. สติปิ โสตาทีนํ สทฺทารามตาทิภาเว นิรูฬฺหตฺตา นยเน เอว จกฺขุสทฺโท ปวตฺตติ ปงฺกชาทิสทฺทา วิย ปทุมาทีสุ.

'චික්ඛ' සහ 'චක්ඛ' යන ධාතු පැහැදිලි කථනයෙහි (ප්‍රකාශිත වචනයෙහි) වැටේ. 'චික්ඛති', 'ආචික්ඛති' (පවසයි/දන්වයි), 'අබ්භාචික්ඛති' (බොරු චෝදනා කරයි) යනු එහි රූප වේ. 'ආචික්ඛකෝ' යනු පවසන්නා ය. 'චක්ඛති', 'චක්ඛු' (ඇස) යනු 'චක්ඛ' ධාතුවෙන් සෑදෙන රූපයි. මෙහි 'චක්ඛු' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ: (සම සහ විසම දේ) පැහැදිලිව ප්‍රකාශ කරන්නාක් වැනි වන බැවින් 'චක්ඛු' (ඇස) නම් වේ. නැතහොත් "සුප් රස බලයි (චක්ඛති), මී පැණි රස බලයි" යනාදී තැන්වල මෙන් 'චක්ඛු' ශබ්දය රස විඳීමේ අර්ථයෙන් ද යෙදෙන බැවින්, "විඤ්ඤාණය මුල් කරගෙන රූපය රස විඳින්නාක් මෙන් වේ" යන රස විඳීමේ අර්ථය ද ගත යුතුය. "මාගන්දිය, ඇස වනාහි රූපයෙහි ඇලෙන්නේ ය, රූපයෙහි ඇලී වෙසෙන්නේ ය, රූපයෙන් සතුටු වන්නේ ය" යැයි වදාරා ඇත්තේ එබැවිනි. කන ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ට ශබ්දාදියෙහි ඇලෙන ස්වභාවය තිබුණ ද, මඩෙහි උපන් සියලු දේට නොව නෙළුම් මලට ම 'පංකජ' (මඩෙහි උපන්) යන වචනය රූඪි වී පවතින්නා සේ, 'චක්ඛු' යන වචනය ඇස සඳහා ම රූඪිව ව්‍යවහාර වේ.

จกฺข’กฺขิ นยนํ, โลจนํ ทิฏฺฐิ ทสฺสนํ;

เปกฺขนํ อจฺฉิ ปมฺหํ ตุ, ‘‘ปขุม’’นฺติ ปวุจฺจติ.

"චක්ඛ, අක්ඛි, නයන, ලෝචන, දිට්ඨි, දස්සන, පෙක්ඛන, අච්ඡි" යන මේවා ඇසට (නයනයට) නාමයන් වේ. 'පම්හ' යන්න 'පඛුම' (ඇසිපිය හෙවත් ඇසිපියෙහි කෙස්) යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ.

เอตา รุกฺขาทิกา จกฺขปริยนฺตา ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

වෘක්ෂ (රුක්ඛ) ආදී ධාතූන්ගේ පටන් චක්ඛ ධාතුව දක්වා වූ මේ ධාතූහු "ආත්මනේභාෂා" (ආත්මනේපද සහිත ධාතූහු) යැයි ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) පවසති.

ขการนฺตธาตุรูปานิ.

'ඛ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් නිමවා ඇත.

คการนฺตธาตุ

'ග' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් (ගකාරාන්ත ධාතූහු).

คุ กรีสุสฺสคฺเค. กรีสุสฺสคฺโค วจฺจกรณํ. ควติ. เค สทฺเท. คายติ. คีตํ.

'ගු' ධාතුව මල පහ කිරීමෙහි (මල උත්සර්ජනයෙහි) වැටේ. මල පහ කිරීම යනු වැසිකිළි යාමයි (මල බැහැර කිරීමයි). 'ගවති' යනු එහි රූපයයි. 'ගේ' ධාතුව ශබ්දයෙහි වැටේ. 'ගායති' (ගයයි), 'ගීතං' (ගීතය) යනු එහි රූප වේ.

วคฺค [Pg.27] คติยํ. วคฺคติ. วคฺโค, วคฺคิตํ. เอตฺถ สมุทายวเสน วคฺคนํ ปวตฺตนํ วคฺโค. วคฺคิตนฺติ คมนํ. ตถา หิ นาคเปตวตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘โย โส มชฺเฌ อสฺสตรีรเถน จตุพฺภิ ยุตฺเตน สุวคฺคิเตน. อมฺหากํ ปุตฺโต อหุ มชฺฌิโม โส, อมจฺฉรี ทานปตี วิโรจตี’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ วทนฺเตหิ ‘‘สุวคฺคิเตนาติ สุนฺทรคมเนนา’’ติ. กิญฺจิ ภิยฺโย กฺริยาปทมฺปิ จ ทิฏฺฐํ ‘‘ธุนนฺติ วคฺคนฺติ ปวตฺตนฺติ จมฺพเร’’ติ.

'වග්ග' ධාතුව ගමනයෙහි (යෑමෙහි) වැටේ. 'වග්ගති' යනු එහි ක්‍රියා රූපයයි. 'වග්ගෝ', 'වග්ගිතං' යනු එහි නාම රූප වේ. මෙහි සමූහයක් වශයෙන් පැවතීම 'වග්ග' (වර්ගය/කණ්ඩායම) නම් වේ. 'වග්ගිත' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ගමනයි. එසේම, නාගපේතවත්ථු අටුවාවෙහි "මනා කොට දුවන (සුවග්ගිතේන), අශ්වතරයන් සතර දෙනෙකු යෙදූ රථය මැද යමෙක් සිටී ද, අපගේ මධ්‍යම පුත්‍රයා වූ ඔහු මසුරු නැති දානපතියකුව බබළයි" යන මේ පාලි ගාථාවේ අර්ථ විස්තර කරන්නන් විසින් 'සුවග්ගිතේන' යන්නට 'යහපත් ගමනක් ඇති' (සුන්දර ගමනක් ඇති රථයෙන්) යනුවෙන් පවසා තිබේ. තවද, "ඔවුහු අහසෙහි කම්පා වෙති, පැන පැන යති (වග්ගන්ති), හැසිරෙති" යනාදී වශයෙන් තවත් ක්‍රියා පදයක් ද දක්නට ලැබේ.

รคิ ลคิ อคิ วคิ มคิ อิคิ ริคิ ลิคิ ตคิ สคิ คมเน จ. จกาโร คติเปกฺขโก. รงฺคติ. รงฺโค. ลงฺคติ. ลงฺโค, ลงฺคี. องฺคติ, องฺเคติ. องฺโค, สมงฺคี, สมงฺคิตา, องฺคํ, องฺคณํ. วงฺคติ. วงฺโค. มงฺคติ. มงฺโค, อุปงฺโค, มงฺคลํ. อิงฺคติ. อิงฺคิตํ. ริงฺคติ. ริงฺคนํ. ลิงฺคติ. ลิงฺคนํ. อุลฺลิงฺคติ, อุลฺลิงฺคนํ. ตงฺคติ. ตงฺคนํ. สงฺคติ. สงฺคนํ. ตตฺถ องฺคนฺติ เยสํ เกสญฺจิ วตฺถูนํ อวยโว, สรีรมฺปิ การณมฺปิ จ วุจฺจติ. องฺคณนฺติ กตฺถจิ กิเลสา วุจฺจนฺติ ‘‘ราโค องฺคณ’’นฺติอาทีสุ. ราคาทโย หิ องฺคนฺติ เอเตหิ ตํสมงฺคิปุคฺคลา นิหีนภาวํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘องฺคณานี’’ติ วุจฺจนฺติ. กตฺถจิ มลํ วา ปงฺโก วา ‘‘ตสฺเสว รชสฺส วา องฺคณสฺส วา ปหานาย วายมตี’’ติอาทีสุ. อญฺชติ มกฺเขตีติ หิ องฺคณํ, มลาทิ. กตฺถจิ ตถารูโป วิวฏปฺปเทโส ‘‘เจติยงฺคณํ, โพธิยงฺคณ’’นฺติอาทีสุ. อญฺชติ ตตฺถ ฐิตํ อติสุนฺทรตาย อภิพฺยญฺเชตีติ หิ องฺคณํ, วิวโฏ ภูมิปฺปเทโส. อิจฺเจวํ –

'රගි', 'ලගි', 'අගි', 'වගි', 'මගි', 'ඉගි', 'රිගි', 'ලිගි', 'තගි', 'සගි' යන ධාතූන් ගමනයෙහි (යෑමෙහි) වැටේ. 'ච' ශබ්දයෙන් වෙනත් අර්ථ ද අපේක්ෂා කෙරේ. 'රංගති', 'රංගෝ' (රඟමඩල/නාට්‍යය), 'ලංගති', 'ලංගෝ', 'ලංගී', 'අංගති', 'අංගේති', 'අංගෝ', 'සමංගී', 'සමංගිතා', 'අංගං' (අවයවය/කොටස), 'අංගණං' (අංගනය) යනු රූප වේ. 'වංගති', 'වංගෝ' (වංග දේශය/ඇද වූ), 'මංගති', 'මංගෝ', 'උපංගෝ' (උපාංගය), 'මංගලං' (මංගල්‍යය), 'ඉංගති', 'ඉංගිතං' (ඉඟිය), 'රිංගති', 'රිංගනං' (බඩගෑම/බබලීම), 'ලිංගති', 'ලිංගනං' (වැළඳගැනීම), 'උල්ලිංගති', 'උල්ලිංගනං', 'තංගති', 'තංගනං', 'සංගති', 'සංගනං' යනු රූප වේ. එහි 'අංග' යන්නෙන් යම් වස්තුවක කොටස (අවයවය) ද, ශරීරය ද, හේතුව ද කියනු ලැබේ. ඇතැම් තැනක 'අංගණ' යන්නෙන් කෙලෙස් හඳුන්වනු ලැබේ. "රාගය අංගණයක් (කෙලෙස් කිලුටක්)" යනාදී තැන්වල මෙනි. රාගාදී කෙලෙස් හේතුවෙන්, ඒවායින් යුක්ත වූ පුද්ගලයෝ පිරිහීමට (හීන භාවයට) පත් වෙති, එබැවින් ඒවා 'අංගණ' (කෙලෙස්) යැයි කියනු ලැබේ. ඇතැම් තැනක කුණු හෝ මඩ 'අංගණ' නම් වේ. "ඒ දූවිල්ල හෝ කිලුට (අංගණය) දුරු කරනු පිණිස වෑයම් කරයි" යනාදී තැන්වල මෙනි. (ශරීරයෙහි) තැවරෙන බැවින් කුණු ආදිය 'අංගණ' නම් වේ. ඇතැම් තැනක විවෘත භූමි ප්‍රදේශය 'අංගණ' නම් වේ. "චෛත්‍යාංගනය, බෝධියංගනය" යනාදී තැන්වල මෙනි. එහි පිහිටි දෙය ඉතා සුන්දර ලෙස ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'අංගණ' නම් විවෘත භූමි භාගයයි. මෙසේ -

ราคาทีสุ กิเลเสสุ, ปงฺเก กายมลมฺหิ จ;

วิวเฏ ภูมิภาเค จ, ‘‘องฺคณ’’นฺติ รโว คโต.

"රාගාදී කෙලෙස්වල ද, මඩෙහි ද, ශරීරයේ මල (කුණු) වල ද, විවෘත වූ භූමි භාගයෙහි ද 'අංගණ' යන වචනය ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ."

ยุคิ [Pg.28] ชุคิ วชฺชเน. ยุงฺคติ. ชุงฺคติ.

'යුගි' සහ 'ජුගි' යන ධාතූහු වර්ජනය කිරීමෙහි (අත්හැරීමෙහි) වැටෙති. 'යුංගති', 'ජුංගති' යනු එහි රූප වේ.

รคิ สงฺกายํ. รงฺคติ.

'රගි' ධාතුව සැකයෙහි (ආශංකාවෙහි) වැටේ. 'රංගති' යනු එහි රූපයයි.

ลค สงฺเคจ. จ กาโร อนนฺตรวุตฺตาเปกฺขโก. ลคติ. จ ชโต น โหติ ลคนํ. พฬิเส ลคฺโค.

'ලග' ධාතුව ඇලීමෙහි (සංගයෙහි) ද වැටේ. 'ච' ශබ්දය පෙර කියන ලද සැකය යන අර්ථය ද අපේක්ෂා කරයි. 'ලගති' යනු එහි ක්‍රියා රූපයයි. අත්හරින්නාට (ත්‍යාග කරන්නාට) ඇලීමක් සිදු නොවේ. 'බළිසේ ලග්ගෝ' (බිලී කටුවෙහි ඇමිණුනු) යනු එහි නිදසුනකි.

ถคํ สํวรเณ. ถคติ.

'ථග' ධාතුව වැසීමෙහි (සංවරණයෙහි) වැටේ. 'ථගති' (වසා දමයි) යනු එහි රූපයයි.

อคฺค กุฏิลคติยํ. อคฺคตีติ อคฺคิ, กุฏิลํ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

'අග්ග' ධාතුව ඇද වූ ගමනෙහි (වක්‍ර ගමනයෙහි) වැටේ. ඇද වූ ගමනින් යන්නේ යම් හෙයකින් ද, එය 'අග්ගි' (ගින්න) නම් වේ, එනම් ඇදට යයි යන අර්ථයයි.

อคฺคิ ธูมสิโข โชติ, ชาตเวโท สิขี คินิ;

อคฺคินิ ภาณุมา เตโช, ปาวโก ติวโก’นโล.

"අග්ගි, ධූමසිඛ, ජෝති, ජාතවේද, සිඛී, ගිනි, අග්ගිනි, භාණුමා, තේජෝ, පාවක, තිවක, අනල" යන මේවා ගින්නෙහි පර්යාය වචන (සමාන පද) වේ.

หุตาสโน ธูมเกตุ, เวสฺสานโร จ อจฺจิมา;

ฆตาสโน วายุสโข, ทหโน กณฺหวตฺตนิ.

හුතාසන, ධූමකේතු, වෙස්සානර සහ අච්චිමාන් ද, ඝතාසන, වායුසඛ, දහන, කණ්හවත්තනී (යන මේවා ගින්නෙහි පර්යාය නාමයන් වේ).

เอตา คุอาทิกา อคฺคปริยนฺตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

"ගු" ධාතුවෙන් ආරම්භ වී "අග්ග" ධාතුවෙන් අවසන් වන මේවා "පරස්සපද" (පරස්සභාසා) යැයි ව්‍යාකරණඥයෝ පවසති.

คา คติยํ. คาติ.

"ගා" ධාතුව ගමනයෙහි (යෑමෙහි) වැටේ. "ගාති" යි.

คุ สทฺเท. ควติ.

"ගු" ධාතුව ශබ්දයෙහි (හඬ නැඟීමෙහි) වැටේ. "ගවති" යි.

คุ อุคฺคเม. อุคฺคโม อุคฺคมนํ ปากฏตา. ควติ. สทฺทสตฺถวิทู ปนิมาสํ ‘‘คาเต ควเต’’ติ อตฺตโนภาสตฺตํ วทนฺติ.

"ගු" ධාතුව ඉහළ නැඟීමෙහි (මතු වීමෙහි) වැටේ. උග්ගම යනු ඉහළ නැඟීම, ප්‍රකට වීමයි. "ගවති" යි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) මේවා "ගාතේ, ගවතේ" යනුවෙන් ආත්මනේපද (අත්තනෝභාස) රූප පවසති.

คการนฺตธาตุรูปานิ.

"ග" කාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතු රූපයන් යි.

ฆการนฺตธาตุ

"ඝ" කාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතූන් යි.

ฆา คนฺโธปาทาเน. ฆาติ. ฆานํ. คนฺธํ ฆตฺวา. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘คนฺธํ ฆตฺวา สติ มุฏฺฐา’’ติ. เอติสฺสา ปน ทิวาทิคณํ ปตฺตาย ‘‘ฆายติ ฆายิตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

"ඝා" ධාතුව ගඳ සුවඳ ග්‍රහණය කිරීමෙහි වැටේ. "ඝාති", "ඝානං" (නාසය/ඉව) යි. "ගන්ධං ඝත්වා" යනු සුවඳ ආඝ්‍රාණය කොට ය. මෙහිලා පාලි පාඨය නම්, "ගන්ධං ඝත්වා සති මුට්ඨා" (සුවඳ ආඝ්‍රාණය කොට සිහිය මුළා වූයේ) යන්නයි. මේ ධාතුව දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි "ඝායති, ඝායිත්වා" යන රූප ලැබෙයි.

ฆุ [Pg.29] อภิคมเน. อภิคมนํ อธิคมนํ. โฆติ.

"ඝ" ධාතුව ළඟාවීමෙහි (ලඟට යෑමෙහි) වැටේ. අභිගමන යනු අධිගමනය (ළඟාවීම/ලබාගැනීම) යි. "ඝෝති" යි.

ชคฺฆ หสเน. ชคฺฆติ, สญฺชคฺฆติ. สญฺชคฺฆิตฺโถ มยา สห. ชคฺฆิตุมฺปิ น โสภติ. ชคฺฆิตฺวา.

"ජග්ඝ" ධාතුව සිනාසීමෙහි වැටේ. "ජග්ඝති", "සඤ්ජග්ඝති" යි. "සඤ්ජග්ඝිත්ථෝ මයා සහ" (මා සමඟ සිනාසුණාහ) යන්නයි. "ජග්ඝිතුම්පි න සෝභති" (සිනාසීමට හෝ නොසොබී) යි. "ජග්ඝිත්වා" (සිනාසී) යි.

ตคฺฆ ปาลเน. ตคฺฆติ.

"තග්ඝ" ධාතුව රැකබලා ගැනීමෙහි (පාලනයෙහි) වැටේ. "තග්ඝති" යි.

สิฆิ อาฆาเน. อาฆานํ ฆาเนน คนฺธานุภวนํ. สิงฺฆติ, อุปสิงฺฆติ. อุปสิงฺฆิตฺวา. อารา สิงฺฆามิ วาริชํ. เอตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

"සිඝි" (සිඞ්ඝ) ධාතුව ආඝ්‍රාණය කිරීමෙහි (ඉව කිරීමෙහි) වැටේ. ආඝ්‍රාණය යනු නාසයෙන් ගඳ සුවඳ විඳීමයි. "සිඞ්ඝති", "උපසිඞ්ඝති" යි. "උපසිඞ්ඝිත්වා" යි. "ආරා siṅghāmi වාරිජං" (මම දුර සිට පියුම ආඝ්‍රාණය කරමි) යන්නයි. මේවා "පරස්සපද" (පරස්සභාසා) යැයි ව්‍යාකරණඥයෝ පවසති.

ฆุ สทฺเท. โฆติ, ฆวติ.

"ඝු" ධාතුව ශබ්දයෙහි (හඬ නැඟීමෙහි) වැටේ. "ඝෝති", "ඝවති" යි.

รฆิ ลฆิ คตฺยกฺเขเป. คตฺยกฺเขโป คติยา อกฺเขโป. รงฺฆติ, ลงฺฆติ, อุลฺลงฺฆติ. ลงฺฆิตา, อุลฺลงฺฆิกาปีติ, ลงฺฆิตฺวา.

"රඝි", "ලඝි" යන ධාතූන් ගමනෙහි ක්ෂේප කිරීමෙහි (වේගවත් ගමනෙහි හෝ පැනීමෙහි) වැටේ. ගත්‍යක්ෂේපය යනු ගමන ඉක්මන් කිරීම (පැනීම) යි. "රඞ්ඝති", "ලඞ්ඝති", "උල්ලඞ්ඝති" යි. "ලඞ්ඝිතා", "උල්ලඞ්ඝිකාපි" සහ "ලඞ්ඝිත්වා" යන රූප වේ.

มฆิ เกตเว จ. จกาโร ปุพฺพตฺถาเปกฺโข. มงฺฆติ.

"මඝි" ධාතුව කපටිකමෙහි ද වැටේ. "ච" ශබ්දය පූර්ව අර්ථය (ගමන ඉක්මන් කිරීම) අපේක්ෂා කරයි. "මඞ්ඝති" යි.

ราฆ ลาฆ สามตฺถิเย. ราฆติ. ลาฆติ.

"රාඝ", "ලාඝ" යන ධාතූන් සාමර්ථ්‍යයෙහි (හැකියාවෙහි) වැටේ. "රාඝති", "ලාඝති" යි.

ทาฆ อายาเส จ. อายาโส กิลมนํ. จกาโร สามตฺถิยาเปกฺขโก. ทาฆติ. นิทาโฆ.

"දාඝ" ධාතුව වෙහෙසීමෙහි (ආයාසයෙහි) ද වැටේ. ආයාසය යනු වෙහෙසට පත්වීම (ක්ලමථය) යි. "ච" ශබ්දය සාමර්ථ්‍යය (හැකියාව) අපේක්ෂා කරයි. "දාඝති", "නිදාඝෝ" (ග්‍රීෂ්මය) යි.

สิลาฆ กตฺถเน. กตฺถนํ ปสํสนํ. สิลาฆติ. สิลาฆา. พุทฺธสฺส สิลาฆเต. สิลาฆิตฺวา. ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

"සිලාඝ" ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීමෙහි වැටේ. කත්ථන යනු වර්ණනා කිරීම (ප්‍රශංසා කිරීම) යි. "සිලාඝති", "සිලාඝා" (ප්‍රශංසාව) යි. "බුද්ධස්ස සිලාඝතේ" (බුදුරජාණන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරයි) යන්නයි. "සිලාඝිත්වා" යි. මේවා "ආත්මනේපද" (අත්තනෝභාස) යැයි ව්‍යාකරණඥයෝ පවසති.

ฆ การนฺตธาตุรูปานิ.

"ඝ" කාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතු රූපයන් යි.

อิติ ภูวาทาคเณ กวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

මෙසේ භූවාදි ගණයෙහි ක-වර්ගය කෙළවර කොට ඇති ධාතු රූපයෝ,

สมตฺตานิ.

සමාප්ත වූහ.

จการนฺตธาตุ

"ච" කාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතූන් යි.

อิทานิ [Pg.30] จวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

දැන් ච-වර්ගය කෙළවර කොට ඇති ධාතු රූපයන් කියනු ලැබෙත් –

สุจ โสเก. โสจติ. โสโก, โสจนา, โสจํ, โสจนฺโต, โสจนฺตี, โสจนฺตํ กุลํ, โสจิตฺวา.

"සුච" ධාතුව ශෝක කිරීමෙහි වැටේ. "සෝචති" යි. "සෝකෝ" (ශෝකය), "සෝචනා", "සෝචං", "සෝචන්තෝ", "සෝචන්තී", "සෝචන්තං කුලං" (ශෝක වන පවුල) සහ "සෝචිත්වා" (ශෝක වී) යන රූප වේ.

กุจ สทฺเท ตาเร. ตารสทฺโท อจฺจุจฺจสทฺโท. โกจติ. อุจฺจสทฺทํ กโรตีติ อตฺโถ.

"කුච" ධාතුව තාර ස්වරයෙන් (උස් හඬින්) ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. තාර ශබ්දය යනු ඉතා උස් වූ ශබ්දයයි. "කෝචති" යි. උස් හඬක් කරයි යනු එහි අර්ථයයි.

กุญฺจ โกฏิลฺล’ปฺปีภาเวสุ. กุญฺจติ. กุญฺจิกา, กุญฺจิตเกโส. กุญฺจิตฺวา.

"කුඤ්ච" ධාතුව ඇද බව (වක්‍ර බව) සහ අල්ප බව (හැකිළීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. "කුඤ්චති" යි. "කුඤ්චිකා" (යතුර/ඇද වූව), "කුඤ්චිතකේසෝ" (කුංචිත කේශය) සහ "කුඤ්චිත්වා" (වක්‍ර කොට/හකුළුවා) යි.

ลุญฺจ อปนยเน. ลุญฺจติ. ลุญฺจโก, ลุญฺจิตุํ, ลุญฺจิตฺวา.

"ලුඤ්ච" ධාතුව ඉවත් කිරීමෙහි (උදුරා දැමීමෙහි) වැටේ. "ලුඤ්චති" යි. "ලුඤ්චකෝ" (උදුරා දමන්නා), "ලුඤ්චිතුං" (උදුරා දැමීමට) සහ "ලුඤ්චිත්වා" (උදුරා දමා) යි.

อญฺจุ คติปูชนาสุ. มคฺคํ อญฺจติ. พุทฺธํ อญฺจติ. อุทฺธํ อนุคฺคนฺตฺวา ติริยํ อญฺจิโตติ ติรจฺฉาโน. กฏุกญฺจุกตา.

"අඤ්චු" ධාතුව ගමනයෙහි (යෑමෙහි) සහ පිදීමෙහි (පූජා කිරීමෙහි) වැටේ. "මග්ගං අඤ්චති" (මාර්ගයෙහි යයි), "බුද්ධං අඤ්චති" (බුදුරජාණන් වහන්සේට පුදයි) යන්නයි. උඩට නොගොස් හරහට (තිරස්ව) යන බැවින් තිරිසන් (තිරච්ඡාන) නම් වේ. "කටුකඤ්චුකතා" (තද මසුරු බව) යි.

วญฺจุ จญฺจุ ตญฺจุ คติยํ. วญฺจติ. จญฺจติ. ตญฺจติ. มญฺจติ. สนฺติ ปาทา อวญฺจนา. อวญฺจนาติ วญฺจิตุํ คนฺตุํ อสมตฺถา.

"වඤ්චු", "චඤ්චු", "තඤ්චු" (සහ "මඤ්චු") යන ධාතූන් ගමනයෙහි වැටේ. "වඤ්චති", "චඤ්චති", "තඤ්චති", "මඤ්චති" යි. "සන්ති පාදා අවඤ්චනා" (යෑමට අසමත් වූ පාද ඇත) යන්නයි. අවඤ්චනා යනු හැසිරීමට (යෑමට) අසමත් වූ යන්නයි.

คุจุ คเณจุ เถยฺยกรเณ. เถนนํ เถยฺยํ, โจริกา. ตสฺส กฺริยา เถยฺยกรณํ. โคจติ. คเณจติ.

"ගුචු", "ගණේචු" යන ධාතූන් සොරකම් කිරීමෙහි (තෙය්‍යකරණයෙහි) වැටේ. ථේනන යනු සොරකම යි. එහි ක්‍රියාව තෙය්‍යකරණය (සොරකම් කිරීම) යි. "ගෝචති", "ගණේචති" යි.

อจฺจ ปูชายํ อจฺจติ. พฺรหฺมาสุรสุรจฺจิโต.

‘අච්ච’ ධාතුව පිදීමෙහි වැටේ. ‘අච්චති’ (පුදයි). ‘බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො’ (බ්‍රහ්මයන්, අසුරයන් සහ සුරයන් විසින් පුදන ලද්දේය).

ตจฺจ หึสายํ. ตจฺจติ.

‘තච්ච’ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘තච්චති’ (හිංසා කරයි).

จจฺจ ชจฺจ ปริภาสนวชฺชเนสุ. จจฺจติ. ชจฺจติ.

‘චච්ච’ සහ ‘ජච්ච’ යන ධාතූන් පරිභාෂණය (බැණ වැදීම) සහ වර්ජනය (දුරු කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘චච්චති’, ‘ජච්චති’.

กุจ สํปจฺจนโกฏิลฺลปฏิกฺกมวิเลขเนสุ. กุจติ, สงฺกุจติ. สงฺโกโจ.

‘කුච’ ධාතුව විරුද්ධ වීම, ඇදකම (කුටිල බව), පසුබැසීම සහ සීරීම (ඉරි ඇඳීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘කුචති’, ‘සංකුචති’ (හැකිළෙයි). ‘සංකොචො’ (හැකිළීම).

ตจ สํวรเณ. สํวรณํ รกฺขณํ. ตจติ. ตโจ.

‘තච’ ධාතුව වැසීම (සංවරණය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සංවරණය යනු ආරක්ෂා කිරීමයි. ‘තචති’ (වසා ආරක්ෂා කරයි). ‘තචො’ (සම හෝ ගසක පොත්ත).

ทิจ [Pg.31] ถุติยํ. ทิจติ.

‘දිච’ ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීම (තුති පිදීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දිචති’ (ප්‍රශංසා කරයි).

กุจ สงฺโกจเน. โกจติ, สงฺโกจติ. สงฺโกโจ.

‘කුච’ ධාතුව හැකිළීම (සංකෝචනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කොචති’, ‘සංකුචති’ (හැකිළෙයි). ‘සංකොචො’ (හැකිළීම).

พฺยาจ พฺยาชิกรเณ. พฺยาชิกรณํ พฺยาชิกฺริยา. พฺยาจติ.

‘බ්‍යාච’ ධාතුව වංචා කිරීම (ව්‍යාජයක් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ව්‍යාජකරණය යනු වංචනික ක්‍රියාවයි. ‘බ්‍යාචති’ (වංචා කරයි).

วจ วิยตฺติยํ วาจายํ. วิยตฺตสฺส เอสา วิยตฺติ, ติสฺสํ วิยตฺติยํ วาจายํ, วิยตฺตายํ วาจายนฺติ อธิปฺปาโย. วิยตฺตสฺส หิ วทโต ปุคฺคลสฺส วเสน วาจา วิยตฺตา นาม วุจฺจติ. ยถา ปน กุจฺฉิสทฺทติรจฺฉานคตาทิสทฺโท ‘‘อพฺยตฺตสทฺโท’’ติ วุจฺจติ, น เอวํ วจนสงฺขาโต สทฺโท ‘‘อพฺยตฺตสทฺโท’’ติ วุจฺจติ วิญฺญาตตฺถตฺตา. ‘‘วตฺติ, วจติ, วจนฺติ. วจสิ’’ อิจฺจาทีนิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. ‘‘วาเจติ, วาเจนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ เหตุกตฺตุปทานิ. ‘‘อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจติ. วุจฺจนฺติ. สนฺโต สปฺปุริสา โลเก, เทวธมฺมาติ วุจฺจเร’’ อิจฺจาทีนิ กมฺมปทานิ. ครู ปน วการสฺส อุการาเทสวเสน ‘‘อุตฺตํ อุจฺจเต อุจฺจนฺเต’’ติอาทีนิ อิจฺฉนฺติ, ตานิ สาสเน อปฺปสิทฺธานิ, สกฺกฏภาสานุโลมานิ. สาสนสฺมิญฺหิ รการาคมวิสเย นิปุพฺพสฺเสว วจสฺส วสฺส อุการาเทโส สิทฺโธ ‘‘นิรุตฺติ, นิรุตฺตํ, เนรุตฺต’’นฺติ. วจนํ, วาจา, วโจ, วจี, วุตฺตํ, ปวุตฺตํ, วุจฺจมานํ, อธิวจนํ, วตฺตพฺพํ, วจนียํ, อิมานิ นามิกปทานิ. วตฺตุํ, วตฺตเว, วตฺวา, วตฺวาน, อิมานิ ตุมนฺตาทีนิ ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

‘වච’ ධාතුව ප්‍රකාශිත (පැහැදිලි) වචනයෙහි වැටේ. ‘වියත්ති’ යනු වියත් (උගත්) පුද්ගලයාගේ ස්වභාවයයි, එබැවින් වියත් වචනයෙහි, එනම් පැහැදිලි වචනයෙහි යන්න මෙහි අදහසයි. වියත් ලෙස කතා කරන පුද්ගලයා නිසා වචනය ‘වියත්’ (පැහැදිලි) යැයි කියනු ලැබේ. බඩෙන් නික්මෙන ශබ්දය, තිරිසනුන්ගේ ශබ්දය ආදිය ‘අව්‍යක්ත ශබ්ද’ (නොපැහැදිලි ශබ්ද) යැයි කියනු ලැබුවද, වචනය නමින් හැඳින්වෙන ශබ්දය අර්ථය වටහාගත හැකි බැවින් ‘අව්‍යක්ත ශබ්දයක්’ ලෙස නොකියනු ලැබේ. ‘වත්ති, වචති, වචන්ති. වචසි’ යනාදිය කර්තෘකාරක ක්‍රියාපද (ශුද්ධ කර්තෘ පද) වෙති. ‘වාචේති, වාචේන්ති’ යනාදිය හේතු කර්තෘකාරක ක්‍රියාපද වෙති. ‘අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චති’ (අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ධීර තැනැත්තා පණ්ඩිතයා යැයි කියනු ලැබේ), ‘වුච්චන්ති’ (කියනු ලැබෙත්), ‘සන්තො සප්පුරිසා ලොකෙ, දේවධම්මාති වුච්චරෙ’ (ලෝකයෙහි ශාන්ත වූ සත්පුරුෂයෝ දේවධර්ම ඇත්තෝ යැයි කියනු ලැබෙත්) යනාදිය කර්මකාරක පද වෙති. ගුරුන් වහන්සේලා ව්‍යංජන ‘ව’ යන්නට ‘උ’ යන්න ආදේශ වීමෙන් ‘උත්තං, උච්චතෙ, උච්චන්තෙ’ යනාදී රූප ද කැමති වෙති, එහෙත් ඒවා ශාසන පාඨයන්හි දක්නට නොලැබෙන, සංස්කෘත භාෂාවට අනුකූල වූ රූප වේ. ශාසනයෙහි ‘ර’ කාරාගමය ලැබෙන කල්හි ‘නි’ උපසර්ගයට පසුව එන ‘වච’ ධාතුවේ ‘ව’ යන්නට ‘උ’ යන්න ආදේශ වීමෙන් ‘නිරුත්ති, නිරුත්තං, නේරුත්තං’ යන රූප සිද්ධ වේ. ‘වචනං, වාචා, වචො, වචී, වුත්තං, පවුත්තං, වුච්චමානං, අධිවචනං, වත්තබ්බං, වචනීයං’ යන මේවා නාම පද වේ. ‘වත්තුං, වත්තවේ, වත්වා, වත්වාන’ යන තුමන්ත (කෘදන්ත) ආදී රූප ‘පරස්සභාසා’ (වෙනත් භාෂාවන්හි හෝ පරස්පදයන්හි) යැයි ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ පවසති.

ตตฺถ วตฺตีติ วทติ. อาขฺยาตปทญฺเหตํ. อตฺถสํวณฺณเกหิปิ ‘‘วตฺติ เอตายาติ วาจา’’ติ นิพฺพจนมุทาหฏํ. สทฺทสตฺเถ จ ตาทิสํ อาขฺยาตปทํ ทิฏฺฐํ. เอตฺถ ปเนเก วทนฺติ ‘‘วจติ, วจนฺตีติอาทีนิ กฺริยาปทรูปานิ พุทฺธวจเน อฏฺฐกถาฏีกาสุ สตฺเถสุ จ อนาคตตฺตา ฉฑฺเฑตพฺพานี’’ติ. ตนฺน, ยสฺมา สาสเน ‘‘อวจ, อวจึสู’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ จ ‘‘วาเจติ, วาเจนฺตี’’ติอาทีนิ เหตุกตฺตุปทานิ จ ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา [Pg.32] พุทฺธวจนาทีสุ อนาคตานิปิ ‘‘วจติ, วจนฺตี’’ติอาทีนิ รูปานิ คเหตพฺพานิ. วเจยฺย, วุจฺจตุ, วุจฺเจยฺย. เสสํ สพฺพํ สพฺพตฺถ วิตฺถารโต คเหตพฺพํ.

එහි ‘වත්ති’ යනු ‘වදති’ (කියයි) යන්නයි. මෙය ආඛ්‍යාත පදයකි. අර්ථ වර්ණනා කරන්නන් විසින් ද “වත්ති ඒතායාති වාචා” (මඟින් පවසයි ද, එබැවින් එය වාචා නම් වේ) යනුවෙන් අර්ථ දක්වා ඇත. ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයන්හි ද එවැනි ආඛ්‍යාත පද දක්නට ලැබේ. එහෙත් මෙහි සමහරු පවසනුයේ, “බුද්ධ වචනයෙහි, අට්ඨකථා, ටීකා සහ ශාස්ත්‍රීය ග්‍රන්ථයන්හි ‘වචති, වචන්ති’ යනාදී ක්‍රියාපද රූප දක්නට නොලැබෙන බැවින් ඒවා බැහැර කළ යුතුය” කියාය. එය එසේ නොවේ. මන්දයත්, ශාසනයෙහි ‘අවච, අවචිංසු’ වැනි ශුද්ධ කර්තෘකාරක ක්‍රියාපද ද ‘වාචේති, වාචේන්ති’ වැනි හේතු කර්තෘකාරක ක්‍රියාපද ද දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එබැවින් බුද්ධ වචනය ආදියෙහි සෘජුවම නොපැමිණිය ද ‘වචති, වචන්ති’ ආදී රූපයන් පිළිගත යුතුය. ‘වචෙය්‍ය, වුච්චතු, වුච්චෙය්‍ය’ යනාදී වශයෙනි. සෙසු සියල්ල හැම තැනකදීම විස්තර සහිතව තේරුම් ගත යුතුය.

ปโรกฺขารูปานิ วทาม – วจ, วจุ. วเจ, วจิตฺถ. วจํ, วจิมฺห. วจิตฺถ, วจิเร. วจิตฺโถ, วจิวฺโห. วจึ, วจิมฺเห.

පරොක්ඛා (පරෝක්ෂ අතීත කාල) රූප පවසමු: ‘වච, වචු. වචෙ, වචිත්ථ. වචං, වචිම්හ. වචිත්ථ, වචිරෙ. වචිත්ථො, වචිව්හො. වචිං, වචිම්හෙ’ යන්නයි.

หิยฺยตฺตนีรูปานิ วทาม – อวจา, อวจู. อวโจ, อวจุตฺถ. อโวจํ, อวจุมฺห. อวจุตฺถ, อวจุตฺถุํ. อวจเส, อวจุวฺหํ. อวจึ, อวจมฺหเส.

හිය්‍යත්තනී (ඊයේ දක්වා වූ අතීත කාල) රූප පවසමු: ‘අවචා, අවචූ. අවචො, අවචුත්ථ. අවොචං, අවචුම්හ. අවචුත්ථ, අවචුත්ථුං. අවචසෙ, අවචුව්හං. අවචිං, අවචම්හසෙ’ යන්නයි.

อชฺชตนีรูปานิ วทาม – อวจิ, อโวจุํ, อวจึสุ. อโวโจ, อโวจุตฺถ. อโวจึ, อโวจุมฺห. อโวจา, อโวจุ. อวจเส, อโวจิวํ. อโวจํ, อโวจิมฺเห.

අජ්ජතනී (අද දින ඇතුළු අතීත කාල) රූප පවසමු: ‘අවචි, අවොචුං, අවචිංසු. අවොචො, අවොචුත්ථ. අවොචිං, අවොචුම්හ. අවොචා, අවොචු. අවචසෙ, අවොචිවං. අවොචං, අවොචිම්හෙ’ යන්නයි.

ภวิสฺสนฺตีรูปานิ วทาม – วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสิ, วกฺขถ. วกฺขามิ, วกฺขาม. วกฺขเต, วกฺขนฺเต. วกฺขเส, วกฺขวฺเห. วกฺขสฺสํ วกฺขมฺเห.

භවිස්සන්තී (අනාගත කාල) රූප පවසමු: ‘වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසි, වක්ඛථ. වක්ඛාමි, වක්ඛාම. වක්ඛතෙ, වක්ඛන්තෙ. වක්ඛසෙ, වක්ඛව්හෙ. වක්ඛස්සං, වක්ඛම්හෙ’ යන්නයි.

อิเมสํ ปน ปทานํ ‘‘กเถสฺสติ, กเถสฺสนฺตี’’ติอาทินา อตฺโถ วตฺตพฺโพ. วกฺข โรเสติ ธาตุสฺส จ ‘‘วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสี’’ติอาทีนิ วตฺวา อวสาเน อุตฺตมปุริเสกวจนฏฺฐาเน ‘‘วกฺเขมี’’ติ วตฺตพฺพํ. อตฺโถ ปนิเมสํ ‘‘โรสติ, โรสนฺตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. อยํ วจวกฺขธาตูนํ ภวิสฺสนฺตีวตฺตมานาวเสน รูปสํสนฺทนานโย. อปรานิปิ วจธาตุสฺส ภวิสฺสนฺตี สหิตานิ รูปานิ ภวนฺติ – วกฺขิสฺสติ, วกฺขิสฺสนฺติ. วกฺขิสฺสสิ, วกฺขิสฺสถ. วกฺขิสฺสามิ, วกฺขิสฺสาม. วกฺขิสฺสเต, วกฺขิสฺสนฺเต. วกฺขิสฺสเส, วกฺขิสฺสวฺเห. วกฺขิสฺสํ, วกฺขิสฺสามฺเห.

මෙම පදයන්හි අර්ථය ‘කථෙස්සති, කථෙස්සන්ති’ (කියනු ඇත, කියන්නාහුය) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. ක්‍රෝධ කිරීම (තරහා ගැන්වීම) අර්ථය ඇති ‘වක්ඛ’ ධාතුව සම්බන්ධයෙන් ද ‘වක්ඛති, වක්ඛන්ති, වක්ඛසි’ යනාදිය පවසා, අවසානයෙහි උත්තම පුරුෂ ඒකවචන ස්ථානයෙහි ‘වක්ඛෙමි’ යන්න කිව යුතුය. මේවායේ අර්ථය ‘රොසති, rොසන්ති’ (ක්‍රෝධ කරයි, ක්‍රෝධ කරති) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. මෙය ‘වච’ සහ ‘වක්ඛ’ යන ධාතූන්ගේ අනාගත කාලීන හා වර්තමාන කාලීන වශයෙන් රූප සංසන්දනය කිරීමේ ක්‍රමයයි. ‘වච’ ධාතුවේ අනාගත කාලය හා සම්බන්ධ තවත් රූප ද වෙති: ‘වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්ති. වක්ඛිස්සසි, වක්ඛිස්සථ. වක්ඛිස්සාමි, වක්ඛිස්සාම. වක්ඛිස්සතෙ, වක්ඛිස්සන්තෙ. වක්ඛිස්සසෙ, වක්ඛිස්සව්හෙ. වක්ඛිස්සං, වක්ඛිස්සාම්හෙ’ යන්නයි.

อตฺรายํ ปาฬิ –

මේ පිළිබඳ පාලි පාඨය මෙසේය –

‘‘อภีตกปฺเป จริตํ, ฐปยิตฺวา ภวาภเว;

อิมมฺหิ กปฺเป จริตํ, ปวกฺขิสฺสํ สุโณหิ เม’’ติ.

“ඉකුත් කල්පයන්හි විවිධ භවයන්හි හැසිරුණු චරිතය පසෙක තබා, මේ කල්පයෙහි මා හැසිරුණු චරිතය පවසන්නෙමි; එය මගෙන් අසනු මැනවි.”

คทฺรตปญฺเหปิ [Pg.33] ‘‘ราชา ตุมฺเหหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา คหปติ ปติรูปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีทถาติ วกฺขิสฺสตี’’ติ เอวมาทิอฏฺฐกถาปาโฐ ทิสฺสติ, ตสฺมาเยว เอทิสี ปทมาลา รจิตา. วกฺข โรเสติ ธาตุสฺสปิ ภวิสฺสนฺตีสหิตานิ รูปานิ ‘‘วกฺขิสฺสติ, วกฺขิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. อตฺโถ ปนิเมสํ ‘‘โรสิสฺสติ, โรสิสฺสนฺตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. อยํ วจวกฺขธาตูนํ ภวิสฺสนฺตีวเสเนว รูปสํสนฺทนานโย.

ගද්‍රභප්‍රශ්නයෙහි ද (ජාතක අටුවාවෙහි) “රජතුමා තොප සමඟ පිළිසඳර කතා කොට ‘ගෘහපතිය, සුදුසු අසුනක් දැන හිඳගනු මැනවි’ යි පවසනු ඇත (වක්ඛිස්සති)” යන මෙවැනි අටුවා පාඨයක් දක්නට ලැබේ, එහෙයින්ම මෙබඳු පදමාලාවක් රචනා කරන ලදී. ‘වක්ඛ’ (ක්‍රෝධ කිරීම) ධාතුවේ ද අනාගත කාලය සහිත ‘වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්ති’ යනාදී රූප සිද්ධ වේ. මේවායේ අර්ථය ‘රොසිස්සති, රොසිස්සන්ති’ (ක්‍රෝධ කරනු ඇත) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. මෙය ‘වච’ සහ ‘වක්ඛ’ යන ධාතූන්ගේ අනාගත කාලය අනුවම රූප සංසන්දනය කිරීමේ ක්‍රමයයි.

อวจิสฺสา, วจิสฺสา, อวจิสฺสํสุ, วจิสฺสํสุ. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ. อิธ ปน วุตฺตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริเยว กเถสฺสาม อิโต อติวิย วตฺตพฺพฏฺฐานตฺตา.

‘අවචිස්සා, වචිස්සා, අවචිස්සංසු, වචිස්සංසු’ යන්නයි. සෙසු සියල්ල මෙයින් දත යුතුය. මෙහිදී ‘වුත්ත’ යන ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරණය (අර්ථ විවරණය) සම්බන්ධයෙන් කිවයුතු දේ නොකියා, මීට වඩා බෙහෙවින් සුදුසු ස්ථානයක් ඉදිරියෙහි ඇති බැවින්, එය මතුපිටදීම (පසුව) පවසන්නෙමු.

จุ จวเน. จวติ. การิเต ‘‘จาเวตี’’ติ รูปํ. เทวกายา จุโต. จุตํ ปทุมํ. จวิตุํ, จวิตฺวา.

‘චු’ ධාතුව ච්‍යුත වීම (පහවීම හෝ මියයෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චවති’ (ච්‍යුත වෙයි). ප්‍රේරණ (කාරිත) රූපයෙහි ‘චාවේති’ (ච්‍යුත කරවයි) යනුවෙන් රූපය වේ. ‘දේවකායා චුතො’ (දෙව් පිරිසෙන් ච්‍යුත වූයේය). ‘චුතං පදුමං’ (ගිලිහුණු නෙළුම් මල). ‘චවිතුං’ (ච්‍යුත වීමට), ‘චවිත්වා’ (ච්‍යුත වී).

โลจ ทสฺสเน. โลจติ. โลจนํ.

‘ලොච’ ධාතුව දැකීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලොචති’ (දකියි). ‘ලොචනං’ (ඇස).

เสจ เสจเน. เสจติ.

‘සෙච’ ධාතුව තෙමීම (වක්කිරීම හෝ ඉසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සෙචති’ (තෙමයි/වක්කරයි).

สจ วิยตฺติยํ วาจายํ. สจติ.

‘සච’ ධාතුව පැහැදිලි වචනයෙහි (ප්‍රකාශ කිරීමෙහි) වැටේ. ‘සචති’ (පැහැදිලිව පවසයි).

กจ พนฺธเน. กจติ.

‘කච’ ධාතුව බැඳීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කචති’ (බඳියි).

มจ มุจิ กกฺกเน. กกฺกนํ สรีเร อุพฺพฏฺฏนํ. มจติ. มุญฺจติ. มจิ ธารณุจฺฉายปูชเนสุ. ธารณํ อุจฺฉาโย ปูชนนฺติ ตโย อตฺถา. ตตฺถ อุจฺฉาโย มลหรณํ. มญฺจติ. มญฺโจ, มญฺจนํ. มญฺจติ ปุคฺคลํ ธาเรตีติ มญฺโจ.

‘මච’ සහ ‘මුචි’ යන ධාතූන් ශරීරය පිරිසිදු කිරීම (මැදීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කක්කන’ යනු ශරීරයෙහි කුණු හැරීම (සුවඳැති දෑ ගල්වා පිරිමැදීම) යි. ‘මචති, මුඤ්චති’ යන්නයි. ‘මචි’ ධාතුව දරා සිටීම, මලහරණය (කුණු සේදීම) සහ පිදීම යන අර්ථ තුනෙහි වැටේ. එහි ‘උච්ඡාය’ යනු කුණු ඉවත් කිරීමයි. ‘මඤ්චති’ යන්නයි. ‘මඤ්චො, මඤ්චනං’ (ඇඳ/වේදිකාව) යනුවෙන් පද සිද්ධ වේ. ‘මඤ්චති පුග්ගලං ධාරෙතීති මඤ්චො’ (පුද්ගලයා දරා සිටින බැවින් ඇඳ ‘මඤ්ච’ නම් වේ).

ปจ พฺยตฺติกรเณ. ปจติ. ปาโก, ปริปาโก, วิปาโก, ปกฺกํ ผลํ.

‘පච’ ධාතුව පැහැදිලි කිරීම (පිසීම හෝ පැසවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පචති’ (පිසෙයි/පසවයි). ‘පාකො’ (පිසීම/පැසීම), ‘පරිපාකො’ (මැනවින් පැසීම), ‘විපාකො’ (කර්ම විපාකය/ප්‍රතිඵලය), ‘පක්කං ඵලං’ (ඉදුණු ගෙඩිය).

ถุจ ปสาเท. โถจติ.

‘ථුච’ ධාතුව ප්‍රසාදය (පැහැදීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ථොචති’ (පැහැදෙයි).

วจ วจิ ทิตฺติยํ. วจติ. วญฺจติ.

‘වච’ සහ ‘වචි’ යන ධාතූන් දීප්තිය (බැබළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වචති’, ‘වඤ්චති’.

รุจ [Pg.34] ทิตฺติยํ โรจเน จ. ทิตฺติ โสภา. โรจนํ รุจิ. โรจติ. เวโรจโน. สมณสฺส โรจเต สจฺจํ. ตสฺส เต สคฺคกามสฺส, เอกตฺตมุปโรจิตํ. อยญฺจ ทิวาทิคเณ รุจิอตฺถํ คเหตฺวา ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปํ ชเนติ. เตน ‘‘คมนํ มยฺห รุจฺจตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. จุราทิคเณ ปน รุจิอตฺถํ คเหตฺวา ‘‘โรเจติ โรจยตี’’ติ รูปานิ ชเนติ. เตน ‘‘กึ นุ ชาตึ น โรเจสี’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ. เตคณิโกยํ ธาตุ.

‘රුච’ ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) සහ ප්‍රිය කිරීම (රෝචනය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘දිත්ති’ යනු ශෝභාව (බැබළීම) යි. ‘රෝචන’ යනු රුචිය (කැමැත්ත) යි. ‘රෝචති’ (බබළයි/ප්‍රිය කරයි), ‘වේරෝචනෝ’ (විශේෂයෙන් බබළන සූර්යයා), ‘සමණස්ස රෝචතේ සච්චං’ (ශ්‍රමණයන් වහන්සේට සත්‍යය ප්‍රිය වෙයි), ‘තස්ස තේ සග්ගකාමස්ස, ඒකත්තමුපරෝචිතං’ (ස්වර්ගකාමී වූ ඒ ඔබට ඒකාන්තයෙන්ම රුචි කරන ලදී) යනාදී වශයෙනි. මේ ධාතුව දිවාදි ගණයෙහිදී රුචි අර්ථය ගෙන ‘රුච්චති’ යන රූපය සාදයි. එහෙයින් ‘ගමනං මය්හ රුච්චති’ (යෑම මට රුචි වෙයි) යන පාළි පාඨය පෙනේ. චුරාදි ගණයෙහිදී වනාහි රුචි අර්ථය ගෙන ‘රෝචේති’, ‘රෝචයති’ යන රූප සාදයි. එහෙයින් ‘කිං นු ජාතිං න රෝචේසි’ (කුමක් හෙයින් ජාතිය (උපත) රුචි නොකරන්නෙහිද?) යනාදී පාළි පාඨයෝ පෙනෙති. මේ ධාතුව ගණ තුනකට අයත් (තේගණික) එකකි.

ปจ สํปาเก. ปจติ, ปจนฺติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ วทนฺติ.

‘පච’ ධාතුව පිසීම (සම්පාකය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පචති’, ‘පචන්ති’ යන රූප වේ. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) වනාහි මෙය ‘අත්තනෝභාස’ (ආත්මනේපද ස්වභාවය ඇති එකක්) යැයි පවසති.

อญฺจ พฺยยคติยํ. พฺยยคติ วินาสคติ. อญฺจติ.

‘අඤ්ච’ ධාතුව විනාශයට පත්වන ගමන (ව්‍යයගතිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ව්‍යයගති’ යනු විනාශයට පත්වන ගමන (විනාශගතිය) යි. ‘අඤ්චති’ යනු රූපයයි.

ยาจ ยาจนายํ. พฺราหฺมโณ นาคํ มณึ ยาจติ. นาโค มณึ ยาจิโต พฺราหฺมเณน. เต ตํ อสฺเส อยาจิสุํ. โส ตํ รถมยาจถ. เทวทตฺตํ อายาจติ. เอวํ สุทฺธกตฺตริ รูปานิ ภวนฺติ. พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน นาคํ มณึ ยาเจติ, ยาจยติ, ยาจาเปติ, ยาจาปยติ. เอวํ เหตุกตฺตริ. ราชา พฺราหฺมเณน ธนํ ยาจิยติ, ยาจยิยติ, ยาจาปิยติ, ยาจาปยิยติ. เอวํ กมฺมนิ. ยาจํ, ยาจนฺโต, ยาจนฺตี, ยาจนฺตํ กุลํ. ยาจมาโน, ยาจมานา, ยาจมานํ กุลํ. ยาจโก, ยาจนา, ยาจิตพฺพํ, ยาจิตุํ, ยาจิตฺวาน, ยาจิตุน, ยาจิย, ยาจิยาน. เอวํ นามิกปทานิ ตุมนฺตาทีนิ จ ภวนฺติ.

‘යාච’ ධාතුව ඉල්ලීම (යාචනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘බ්‍රාහ්මණෝ නාගං මණිං යාචති’ (බ්‍රාහ්මණයා නාගයාගෙන් මිණි කැටය ඉල්ලයි). ‘නාගෝ මණිං යාචිතෝ බ්‍රාහ්මණේන’ (නාගයා බ්‍රාහ්මණයා විසින් මිණි කැටය ඉල්ලන ලද්දේ වෙයි). ‘තේ තං අස්සේ අයාචිසුං’ (ඔවුහු ඔහුගෙන් අශ්වයන් ඉල්ලූහ). ‘සෝ තං රථමයාචථ’ (හෙතෙම ඔහුගෙන් රථය ඉල්ලා සිටියේය). ‘දේවදත්තං ආයාචති’ (දේවදත්තගෙන් අයදී). මෙසේ කර්තෘ කාරකයෙහි රූප වෙති. ‘බ්‍රාහ්මණෝ බ්‍රාහ්මණේන නාගං මණිං යාචේති, යාචයති, යාචාපේති, යාචාපයති’ (බ්‍රාහ්මණයා තවත් බ්‍රාහ්මණයෙකු ලවා නාගයාගෙන් මිණි කැටය ඉල්ලවයි) යනාදී වශයෙන් කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) රූප වෙති. ‘රාජා බ්‍රාහ්මණේන ධනං යාචියති, යාචයියති, යාචාපියති, යාචාපයියති’ (රජු බ්‍රාහ්මණයා ලවා ධනය ඉල්ලවනු ලබයි) යනාදී වශයෙන් කර්ම කාරකයෙහි රූප වෙති. ‘යාචං, යාචන්තෝ, යාචන්තී, යාචන්තං කුලං’ (ඉල්ලන්නා වූ, ඉල්ලන, ඉල්ලන ස්ත්‍රිය, ඉල්ලන පවුල). ‘යාචමානෝ, යාචමානා, යාචමානං කුලං’. ‘යාචකෝ’ (යාචකයා), ‘යාචනා’ (ඉල්ලීම), ‘යාචිතබ්බං’ (ඉල්විය යුතු), ‘යාචිතුං’ (ඉල්ලීමට), ‘යාචිත්වාන’, ‘යාචිතුන’, ‘යාචිය’, ‘යාචියාන’ (ඉල්ලා). මෙසේ නාම පද ද තුමන්තාදී ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

ปจ ปาเก. โอทนํ ปจติ. ‘‘อุภยโตภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. ยถา ปน สาสเน ‘‘ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ [Pg.35] วจธาตุสฺส กมฺมนิ รูปํ ปสิทฺธํ, น ตถา ปจธาตุสฺส. เอวํ สนฺเตปิ ครู ‘‘ตยา ปจฺจเต โอทโน’’ติ ตสฺส กมฺมนิ รูปํ วทนฺติ. สาสเน ปน อวิเสสโต ‘‘ปจฺจเต’’ติ วา ‘‘ปจฺจตี’’ติ วา วุตฺตสฺสปิ ปทสฺส อกมฺมโกเยว ทิวาทิคณิโก ปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘เทวทตฺโต นิรเย ปจฺจติ. ยาว ปาปํ น ปจฺจตี’’ติอาทิทสฺสนโต. เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘สยเมว ปียเต ปานียนฺติอาทิ วิย ภูวาทิคณปกฺขิโก กมฺมกตฺตุปฺปโยโค เอส, ตสฺมา ‘สยเมวา’ติ ปทํ อชฺฌาหริตฺวา ‘สยเมว เทวทตฺโต ปจฺจตี’ติอาทินา อตฺโถ วตฺตพฺโพ’’ติ ตนฺน, ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติ เอตฺถ หิ ปานียํ มนุสฺสา ปิวนฺติ, น ปานียํ ปานียํ ปิวติ. มนุสฺเสเหว ตํ ปียเต, น สยํ. เอวํ ปรสฺส ปานกฺริยํ ปฏิจฺจ กมฺมภูตมฺปิ ตํ สุกรปานกฺริยาวเสน สุกรตฺตา อตฺตนาว สิชฺฌนฺตํ วิย โหตีติ ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติ รูฬฺหิยา ปโยโค กโต.

‘පච’ ධාතුව පිසීම (පාකය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඕදනං පචති’ (බත් පිසෙයි). ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) මෙය ‘උභයතෝභාස’ (පරස්මෛපද හා ආත්මනේපද දෙකටම අයත්) යැයි පවසති. ශාසනයෙහි ‘පණ්ඩිතෝති පවුච්චති’ (පණ්ඩිතයා යැයි කියනු ලැබේ) යනාදී වශයෙන් ‘වච’ ධාතුවේ කර්ම කාරක රූපය ප්‍රසිද්ධ වුවත්, ‘පච’ ධාතුවේ එසේ නොවේ. එසේ වුවද ආචාර්යවරු ‘තයා පච්චතේ ඕදනෝ’ (තොප විසින් බත් පිසිනු ලැබේ) යැයි එහි කර්ම කාරක රූප පවසති. ශාසනයෙහි වනාහි විශේෂයක් නොමැතිව ‘පච්චතේ’ හෝ ‘පච්චති’ යැයි වදාළ පදයන්හි කර්තෘ කාරකයෙහි වූ දිවාදි ගණික ප්‍රයෝගයම අපේක්ෂා කළ යුතුය. ‘දේවදත්තෝ නිරයේ පච්චති’ (දේවදත්ත නිරයෙහි පැසෙයි), ‘යාව පාපං න පච්චතී’ (යම්තාක් පව නොපැසෙන්නේද) යනාදී දර්ශනයන් නිසාය. ඇතැමෙක් මෙහිදී, ‘සයමේව පීයටේ පානීයං’ (පැන් තෙමේම පැනයෙයි) යනාදිය මෙන් මෙය භූවාදි ගණයට අයත් කර්මකර්තෘ ප්‍රයෝගයක් වන බැවින්, ‘සයමේව’ යන පදය අධ්‍යහාර (එක් කොට) කර ‘සයමේව දේවදත්තෝ පච්චති’ (දේවදත්ත තෙමේම පැසෙයි) යනාදී වශයෙන් අර්ථ කිව යුතුයැයි පවසත් නම්, එය එසේ නොවේ. මන්ද ‘සයමේව පීයටේ පානීයං’ යන්නෙහි මිනිස්සු පැන් බොති, පැන් තෙමේම පැන් නොබොයි. මිනිසුන් විසින්ම එය බොනු ලැබේ, තෙමේම නොවේ. මෙසේ අන්‍යයෙකුගේ පාන ක්‍රියාව (බීමේ ක්‍රියාව) නිසා කර්මයක් වූයේ වුවද, පහසුවෙන් බීමේ ක්‍රියාව සිදුවන බැවින් තෙමේම සිදුවන්නාක් මෙන් වන හෙයින් ‘සයමේව පීයටේ පානීයං’ යැයි රූඪි වශයෙන් ප්‍රයෝග කරනු ලැබේ.

‘‘สยเมว กโฏ กริยเต’’ติ เอตฺถาปิ กฏํ มนุสฺสา กโรนฺติ, น กฏํ กโฏ กโรติ. มนุสฺเสเหว กโฏ กริยเต, น สยํ. เอวํ ปรสฺส กรณกฺริยํ ปฏิจฺจ กมฺมภูโตปิ โส สุกรณ กฺริยาวเสน สุกรตฺตา อตฺตนาว สิชฺฌนฺโต วิย โหตีติ ‘‘สยเมว กโฏ กริยเต’’ติ รูฬฺหิยา ปโยโค กโต.

‘සයමේව කටෝ කරියතේ’ (පැදුර තෙමේම කරනු ලැබේ) යන්නෙහිද මිනිස්සු පැදුර කරති, පැදුර තෙමේම පැදුර නොකරයි. මිනිසුන් විසින්ම පැදුර කරනු ලැබේ, තෙමේම නොවේ. මෙසේ අන්‍යයෙකුගේ කරණ ක්‍රියාව (කිරීමේ ක්‍රියාව) නිසා කර්මයක් වූයේ වුවද, පහසුවෙන් කිරීමේ ක්‍රියාව සිදුවන බැවින් තෙමේම සිදුවන්නාක් මෙන් වන හෙයින් ‘සයමේව කටෝ කරියතේ’ යැයි රූඪි වශයෙන් ප්‍රයෝග කරනු ලැබේ.

เอตฺถ ยถา สยํสทฺโท ปานียํ ปานีเยเนว ปียเต, น อมฺเหหิ. กโฏ กเฏเนว กริยเต, น อมฺเหหีติ สกมฺมกวิสยตฺตา ปโยคานํ อญฺญสฺส กฺริยาปฏิเสธนสงฺขาตํ อตฺถวิเสสํ วทติ, น ตถา ‘‘เทวทตฺโต นิรเย ปจฺจติ, กมฺมํ ปจฺจตี’’ติอาทีสุ ตุมฺเหหิ อชฺฌาหริโต สยํสทฺโท อตฺถวิเสสํ วทติ อกมฺมกวิสยตฺตา เอเตสํ ปโยคานํ. เอวํ [Pg.36] ‘‘เทวทตฺโต’’ติอาทิกสฺส ปจฺจตฺตวจนสฺส อกมฺมกกตฺตุวาจกตฺตา กมฺมรหิตสุทฺธกตฺตุวาจกตฺตา จ ‘‘ปจฺจตี’’ติ อิทํ ทิวาทิคณิกรูปนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจธาตุ สทฺทสตฺเถ ทิวาทิคณ วุตฺโต นตฺถีติ เจ? นตฺถิ วา อตฺถิ วา, กิเมตฺถ สทฺทสตฺถํ กริสฺสติ, ปาฬิ เอว ปมาณํ, ตสฺมา มยํ โลกโวหารกุสลสฺส ภควโต ปาฬินยญฺเญว คเหตฺวา อิมํ ปจธาตุํ ทิวาทิคเณปิ ปกฺขิปิสฺสาม. ตถา หิ ธมฺมปาลาจริย อนุรุทฺธาจริยาทีหิ อภิสงฺขตา ทิวาทิคณิกปฺปโยคา ทิสฺสนฺติ –-

මෙහි යම්සේ ‘සයං’ ශබ්දය ‘පැන් පැන් විසින්ම බොනු ලැබේ, අප විසින් නොවේ’, ‘පැදුර පැදුර විසින්ම කරනු ලැබේ, අප විසින් නොවේ’ යැයි කර්මකර්තෘ විෂයෙහි වූ ප්‍රයෝගයන්ගේ අන්‍ය ක්‍රියා ප්‍රතිෂේධය (වැලැක්වීම) නැමැති විශේෂ අර්ථය පවසයිද, එසේ ‘දේවදත්තෝ නිරයේ පච්චති’ (දේවදත්ත නිරයෙහි පැසෙයි), ‘කම්මං පච්චති’ (කර්මය පැසෙයි) යනාදියෙහි ඔබ විසින් අධ්‍යහාර කරන ලද ‘සයං’ ශබ්දය විශේෂ අර්ථයක් නොපවසයි; මේ ප්‍රයෝගයන් කර්තෘභාව විෂයෙහි (කර්තෘ කාරකයෙහි) පවතින බැවිනි. මෙසේ ‘දේවදත්තෝ’ යනාදී ප්‍රථමා විභක්ති (පච්චත්ත වචන) පදය කර්ම රහිත ශුද්ධ කර්තෘ වාචක වන බැවින් ‘පච්චති’ යන්න දිවාදි ගණයට අයත් රූපයක් බව දත යුතුය. ‘පච’ ධාතුව ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) දිවාදි ගණයෙහි දක්වා නැතැයි පවසන්නේ නම්? තිබුණත් නැතත් ව්‍යාකරණයෙන් කුමන ඵලයක්ද? පාළියම ප්‍රමාණය (ප්‍රධාන සාක්ෂිය) වේ. එබැවින් ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාළි ක්‍රමයම ගෙන අපි මේ ‘පච’ ධාතුව දිවාදි ගණයටද ඇතුළත් කරන්නෙමු. එසේම ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ, අනුරුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ ආදීන් විසින් සකස් කරන ලද දිවාදි ගණික ප්‍රයෝගයන්ද දක්නට ලැබේ –

ญาณยุตฺตวรํ ตตฺถ, ทตฺวา สนฺธึ ติเหตุกํ;

ปจฺฉา ปจฺจติ ปากานํ, ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว.

එහි ඥානසම්ප්‍රයුක්ත උතුම් ත්‍රිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය දී, පසුව ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි විපාක අට අතුරින් දෙකක් පැසෙයි (විපාක දෙයි).

อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ จ ปจฺจติ

අසංඛාරික සහ සසංඛාරික විපාකයන්ද පැසෙයි (විපාක දෙයි).

อิจฺเจวมาทโย. เอตฺถ ปน เตสํ อิทเมว ปาฬิยา น สเมติ. เย จุราทิคณมฺหิ สกมฺมกภาเวน ภูวาทิคเณ จ อกมฺมกภาเวน ปวตฺตสฺส ภูธาตุสฺเสว ภูวาทิคเณ ปวตฺตสฺส สกมกสฺสปิ สโต ทิวาทิคณํ ปตฺวา อกมฺมกภูตสฺส ปจธาตุสฺส สกมฺมกตฺตมิจฺฉนฺติ. เอตญฺหิ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน กุโต ลพฺภา, ตสฺมา ภควโต ปาวจเน โสตูนํ สํสยสมุคฺฆาฏตฺถํ เอตฺถ อิมํ นีตึ ปฏฺฐเปม –

යනාදීන්ය. මෙහි වනාහි ඔවුන්ගේ මේ මතය පාළිය හා නොගැලපේ. යම් කෙනෙක් චුරාදි ගණයෙහි සකර්මක භාවයෙන් හා භූවාදි ගණයෙහි අකර්මක භාවයෙන් පවතින ‘භූ’ ධාතුව මෙන්, භූවාදි ගණයෙහි පවතින සකර්මක වූද, දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි අකර්මක වන ‘පච’ ධාතුවේ සකර්මක බවක් කැමති වෙත්ද, මෙය අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි කොයින් ලැබේද? එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය කෙරෙහි අසන්නන්ගේ සැක දුරු කරනු පිණිස මෙහි මේ න්‍යාය (නීතිය) දක්වන්නෙමු –

วินาปิ อุปสคฺเคน, คณนานตฺตโยคโต;

สกมฺมากมฺมกา โหนฺติ, ธาตู ปจภิทาทโย.

උපසර්ග රහිතව වුවද, ගණ වෙනස්වීමේ යෝගයෙන් ‘පච’, ‘භිද’ ආදී ධාතූහු සකර්මක සහ අකර්මක වෙති.

ปุริโส โอทนํ ปจติ. ส ภูตปจนึ ปจิ. โอทโน ปจฺจติ. กมฺมํ ปจฺจติ. วีหิสีสํ ปจฺจติ. รุกฺขผลานิ ปจฺจนฺติ. นาโค ปาการํ ภินฺทติ. ตฬากปาฬิ ภิชฺชติ. ภิชฺชนธมฺมํ ภิชฺชติ. เอตฺถ จ สยํสทฺทํ อชฺฌาหริตฺวา ‘‘สยเมว โอทโน ปจฺจตี’’ติอาทินา วุตฺเตปิ ‘‘ปุริโส สยเมว ปาณํ หนติ. ภควา สยเมว [Pg.37] เญยฺยธมฺมํ อพุชฺฌี’’ติ ปโยเคสุ ปรสฺส อาณตฺติสมฺภูตหนนกฺริยาปฏิเสธมิว ปโรปเทสสมฺภูตพุชฺฌนกฺริยาปฏิเสธนมิว จ อญฺญสฺส กฺริยาปฏิเสธนวเสน วุตฺตตฺตา โย สยํสทฺทวเสน กมฺมกตฺตุภาวปริกปฺโป, ตํ น ปมาณํ. สยํสทฺโท หิ สุทฺธกตฺตุอตฺเถปิ ทิสฺสติ, น เกวลํ ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติอาทีสุ กมฺมตฺเถเยว, ตสฺมา สาสนานุรูเปน อตฺโถ คเหตพฺโพ นยญฺญูหิ.

‘පුරුෂයා බත් පිසෙයි’ (පුරිසෝ ඕදනං පචති). ‘හෙතෙම භූතපචනියෙහි පිසුවේය’ (ස භූතපචනිං පචි). ‘බත් පැසෙයි’ (ඕදනෝ පච්චති). ‘කර්මය පැසෙයි’ (කම්මං පච්චති). ‘වී කරල පැසෙයි’ (වීහිසීසං පච්චති). ‘ගස්වල ගෙඩි පැසෙයි’ (රුක්ඛඵලානි පච්චන්ති). ‘නාගයා පවුර බිඳියි’ (නාගෝ පාකාරං bhindati). ‘වැව් කන්ද බිඳෙයි’ (තළාකපාළි භිජ්ජති). ‘බිඳෙන සුලු දෙය බිඳෙයි’ (භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති). මෙහිද ‘සයං’ ශබ්දය අධ්‍යහාර කොට ‘සයමේව ඕදනෝ පච්චති’ (බත් තෙමේම පැසෙයි) යනාදී වශයෙන් කීවද, ‘පුරුෂයා තෙමේම ප්‍රාණඝාත කරයි’, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙමේම ඥෙය ධර්මයන් අවබෝධ කළ සේක’ යනාදී ප්‍රයෝගයන්හි අන්‍යයෙකුගේ අණකිරීමෙන් සිදුවන මැරීමේ ක්‍රියාව වැලැක්වීමක් මෙන්ද, අන්‍යයන්ගේ උපදෙසින් සිදුවන අවබෝධ කිරීමේ ක්‍රියාව වැලැක්වීමක් මෙන්ද, අන්‍ය ක්‍රියාවන් වැලැක්වීමේ අර්ථයෙන් පවසන ලද බැවින්, යම් ‘සයං’ ශබ්දයක් නිසා කර්මකර්තෘ භාවයක් කල්පනා කෙරේ නම්, එය ප්‍රමාණ නොවේ. මන්ද ‘සයං’ ශබ්දය කර්තෘ අර්ථයෙහිද පෙනෙන බැවිනි; එය ‘සයමේව පීයටේ පානීයං’ යනාදී කර්ම අර්ථයෙහි පමණක්ම නොපෙනේ. එබැවින් න්‍යාය දන්නන් විසින් ශාසනයට අනුකූලව අර්ථ ගත යුතුය.

วินาปิ อุปสคฺเคน, วินาปิ จ คณนฺตรํ;

สกมฺมากมฺมกา โหนฺติ, อตฺถโต ทิวุอาทโย.

උපසර්ග රහිතව වුවද, වෙනත් ගණයකට නොගොස් වුවද, අර්ථයේ වශයෙන් ‘දිවු’ ආදී ධාතූහු සකර්මක සහ අකර්මක වෙති.

กามคุเณหิ ทิพฺพติ. ปจฺจามิตฺเต ทิพฺพติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

කාම ගුණයන්ගෙන් බබළයි (හෙවත් ක්‍රීඩා කරයි). සතුරන් කෙරෙහි ක්‍රීඩා කරයි (හෙවත් ඔවුන් පරදවයි). අනෙක් ඒවා ද මෙසේ ම යෙදිය යුතු ය.

คณนฺตรญฺโจปสคฺคํ, วินาปิ อตฺถนานตํ;

ปโยคโต สกมฺมา จ, อกมฺมา จ คมาทโย.

වෙනත් ගණ සමූහයක් හෝ උපසර්ගයක් නොමැතිව වුව ද, අර්ථයේ වෙනසක් නැතිව වුව ද, ප්‍රයෝගය අනුව ‘ගමු’ (යාම) ආදී ධාතූහු සකර්මක ද අකර්මක ද වෙති.

ปุริโส มคฺคํ คจฺฉติ. คมฺภีเรสุปิ อตฺเถสุ ญาณํ คจฺฉติ. ธมฺมํ จรติ. ตตฺถ ตตฺถ จรติ.

මිනිසා මාර්ගයෙහි යයි. ගැඹුරු අර්ථයන්හි ද ඥානය හැසිරෙයි (හෙවත් අවබෝධ කරගනියි). ධර්මයෙහි හැසිරෙයි. ඒ ඒ තැන්හි හැසිරෙයි.

คณนฺตรญฺโจปสคฺคํ, ปโยคญฺจตฺถนานตํ;

วินาปิ ติวิธา โหนฺติ, ทิสาที รูปเภทโต.

වෙනත් ගණ සමූහයක්, උපසර්ගයක්, ප්‍රයෝගයක් සහ අර්ථයේ වෙනසක් නොමැතිව වුව ද, රූප භේදය අනුව දිශා ආදී වශයෙන් (ධාතූහු) ත්‍රිවිධ වෙති.

ปาสาทํ ปสฺสติ, ปาสาทํ ทกฺขติ ปาสาโท ทิสฺสติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

ප්‍රාසාදය දකියි, ප්‍රාසාදය දක්නේ ය, ප්‍රාසාදය පෙනෙයි. අනෙක් උදාහරණ ද මෙසේ ම යෙදිය යුතු ය.

สภาวโต สกมฺมา ตุ, รุทธาตาทโย มตา;

สภาวโต อกมฺมา จ, นนฺทธาตาทโย มตา.

ස්වභාවයෙන් ම ‘රුද’ (හැඬීම) ආදී ධාතූහු සකර්මක යැයි ද, ස්වභාවයෙන් ම ‘නන්ද’ (සතුටු වීම) ආදී ධාතූහු අකර්මක යැයි ද දත යුතු ය.

มตํ วา อมฺม โรทนฺติ, อิธ นนฺทติ เปจฺจ นนฺทติ.

“මෑණියනි, මළ තැනැත්තා ගැන හඬති” යනු ද, “මෙහි ද සතුටු වෙයි, පරලොව ද සතුටු වෙයි” යනු ද වේ.

อุปสคฺควเสเนเก, สกมฺมาปิ อกมฺมกา;

สมฺภวนฺติ ตเถกจฺเจ, อกมฺมาปิ สกมฺมกา.

ඇතැම් ධාතූහු උපසර්ගයන්ගේ බලයෙන් සකර්මක වුව ද අකර්මක වෙති. එසේ ම ඇතැම් ධාතූහු අකර්මක වුව ද සකර්මක වෙති.

เอกจฺเจ [Pg.38] ตุปสคฺเคหิ, สกมฺมา จ สกมฺมกา;

อกมฺมกา อกมฺมา จ, เอสตฺโถเปตฺถ ทีปิโต;

ඇතැම් ධාතූහු උපසර්ගයන් නිසා සකර්මක වුව ද සකර්මක ම වෙති, අකර්මක වුව ද අකර්මක ම වෙති. මේ අර්ථය ද මෙහි දක්වන ලදී.

ปุริโส คามา นิคฺคจฺฉติ, ธนํ อธิคจฺฉติ, ปุริโส ปาณํ อภิภวติ, หิมวตา ปภวนฺติ มหานทิโย. อญฺญานิปิ ปโยคานิ โยเชตพฺพานิ.

මිනිසා ගමෙන් නික්මෙයි, ධනය ලබාගනියි, මිනිසා සත්ත්වයා මැඩපවත්වයි, හිමාලයෙන් මහා ගංගාවෝ හටගනිති. අනෙකුත් ප්‍රයෝගයන් ද මෙසේ ම යෙදිය යුතු ය.

ตตฺถ ยทิ สาสเน ปจธาตุสฺส กมฺมนิ รูปํ สิยา, ‘‘ปุริเสน กมฺมํ กริยตี’’ติ ปโยโค วิย ‘‘ปุริเสน โอทโน ปจิยตี’’ติ ปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ. เย ปน ครู ‘‘ตยา ปจฺจเต โอทโน’’ติอาทีนิ อิจฺฉนฺติ, เต สทฺทสตฺถนยํ นิสฺสาย วทนฺติ มญฺเญ. เอวํ สนฺเตปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตานิ เจ, คเหตพฺพานิ. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา โอทนํ ปาเจติ, ปาจยติ, ปาจาเปติ, ปาจาปยติ. ปุริเสน ปุริโส โอทนํ ปาจิยติ, ปาจยิยติ, ปาจาปิยติ, ปาจาปยิยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ‘‘ยถา ทณฺเฑน โคปาโล, คาวํ ปาเจติ โคจร’’นฺติอาทีสุ อญฺโญปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

එහි යම් හෙයකින් බුද්ධ ශාසනයෙහි (පාලි ව්‍යාකරණයෙහි) ‘පච’ ධාතුවෙහි කර්ම කාරක රූපයක් වේ නම්, “පුරිසේන කම්මං කරියති” (මිනිසා විසින් කර්මය කරනු ලැබේ) යන ප්‍රයෝගය මෙන් “පුරිසේන ඕදනෝ පචියති” (මිනිසා විසින් බත් පිසිනු ලැබේ) යන ප්‍රයෝගය ම කැමති විය යුතු ය. යම් ගුරුවරු කෙනෙක් “තයා පච්චතේ ඕදනෝ” (තෝ විසින් බත් පිසිනු ලැබේ) යනාදිය කැමති වෙත් ද, ඔවුහු ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍ර ක්‍රමය ඇසුරු කරගෙන පවසති යි සිතමි. එසේ වුව ද, විමසා බලා සුදුසු නම් ඒවා පිළිගත යුතු ය. කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) අවස්ථාවෙහි දී, “පුරිසෝ පුරිසේන පුරිසං වා ඕදනං පාචේති, පාචයති, පාචාපේති, පාචාපයති” (මිනිසා මිනිසෙකු ලවා බත් පිසවයි) යන රූප ද, කර්ම කාරිතයෙහි දී, “පුරිසේන පුරිසෝ ඕදනං පාචියති, පාචයියති, පාචාපියති, පාචාපයියති” (මිනිසා විසින් මිනිසා ලවා බත් පිසවනු ලැබේ) යන රූප ද වෙති. “යථා දණ්ඩේන ගෝපාලෝ, ගාවං පාචේති ගෝචරං” (ගොපල්ලා කෙවිටෙන් ගවයා ගොදුරු බිමට දක්කන්නාක් මෙන්) යනාදී තැන්හි වෙනත් අර්ථයක් ද දත යුතු ය.

ปจํ, ปจนฺโต, ปจนฺตี, ปจมาโน, ปจมานา. ปาตพฺพํ, ปจิตํ, ปจิตพฺพํ, ปจนียํ, ปจิตุํ, ปจิตฺวา. เอตฺถ จ ‘‘อิมสฺส มํสญฺจ ปาตพฺพ’’นฺติ ปโยโค อุทาหรณํ. ‘‘ปจติ, ปจนฺติ. ปจสี’’ติอาทิ ปทกฺกโม สุโพโธ.

පචං, පචන්තෝ, පචන්තී, පචමානෝ, පචමානා (පිසිනු ලබන, පිසින). පාතබ්බං (පානය කළ යුතු), පචිතං (පිසින ලද), පචිතබ්බං (පිසිය යුතු), පචනීයං (පිසීමට සුදුසු), පචිතුං (පිසීමට), පචිත්වා (පිස). මෙහි “ඉමස්ස maṃsañca පාතබ්බං” (මොහුගේ මස් ද අනුභව කළ යුතු ය) යන ප්‍රයෝගය උදාහරණයකි. “පචති, පචන්ති, පචසි” යනාදී පද අනුක්‍රමය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි ය.

สิจ ฆรเณ. เสจติ, เสโก, ‘‘อุภโตภาสา’’ติ วทนฺติ.

‘සිච’ ධාතුව තෙත් කිරීම (ඉසීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සේචති (ඉසියි), සේකෝ (ඉසීම) යි. මෙය 'උභතෝභාෂා' (පරස්සපද සහ අත්තනෝපද දෙකෙහි ම වැටෙන ධාතුවක්) යැයි පවසති.

อิมานิ จการนฺตธาตุรูปานิ.

මේවා ‘ච’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් ය.

ฉการนฺตธาตุ

‘ඡ’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූහු (ඡකාරන්ත ධාතු).

ปรสฺสภาสาทิภาวํ, สพฺเพสํ ธาตุนํ อิโต;

ปรํ น พฺยากริสฺสํ โส, สาสเน อีริโต น หิ.

මෙතැන් සිට සියලු ධාතූන්ගේ පරස්සපද ආදී භාවය මම ප්‍රකාශ නොකරමි. මන්දයත්, එය ශාසනයෙහි (පාලි ව්‍යාකරණයෙහි) එසේ ප්‍රකාශ කර නොමැති බැවිනි.

ฉุ [Pg.39] เฉทเน. โฉติ. โฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ. อจฺโฉจฺฉุํวต โภ รุกฺขํ.

‘ඡු’ ධාතුව කැපීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඡෝති (කපයි). “උතුම් සුවඳ ගැන්වූ කොණ්ඩය කපා” යනු ද, “පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන් ම මේ වෘක්ෂය කැපූහ” යනු ද (මීට උදාහරණ වේ).

มิเลฉ อวิยตฺตายํ วาจายํ. มิเลจฺฉติ, มิลกฺขุ. ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ ปจฺจาชาโต โหติ มิลกฺขูสุ อวิญฺญาตาเรสุ.

‘මිලේඡ’ ධාතුව අපැහැදිලි කථාව (අව්‍යක්ත වචනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මිලේච්ඡති (අපැහැදිලිව කතා කරයි), මිලක්ඛු (මිලේච්ඡයා). “නොදන්නා වූ මිලේච්ඡයන් වෙසෙන ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන්හි උපන්නේ වෙයි” (යනු උදාහරණයකි).

วฉิ อิจฺฉายํ. วญฺฉติ. วญฺฉิตํ ธนํ.

‘වඡි’ ධාතුව කැමැත්ත (ඉච්ඡාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. වඤ්ඡති (කැමති වෙයි). වඤ්ඡිතං ධනං (කැමති වූ ධනය).

อฉิ อายาเม. อญฺจติ. ทีฆํ วา อญฺฉนฺโต ทีฆํ อญฺฉามีติ ปชานาติ.

‘අඡි’ ධාතුව ඇදීම (දීර්ඝ කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අඤ්චති (අඳියි). “දීර්ඝ කොට අදින්නේ හෝ ‘දීර්ඝ කොට අදිමි’ යි දැනගනියි” (යනු උදාහරණයකි).

หุจฺฉ โกฏิลฺเล. หุจฺฉติ.

‘හුච්ඡ’ ධාතුව ඇද බව (කුටිල බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. හුච්ඡති (ඇද වෙයි).

มุจฺฉ โมหมุจฺฉาสุ. มุจฺฉติ. มุจฺฉิโต วิสเวเคน, วิสญฺญี สมปชฺชถ. มุจฺฉา, มุจฺฉิตฺวา.

‘මුච්ඡ’ ධාතුව මුළාව සහ ක්ලාන්ත වීම (මූර්ඡාව) යන අර්ථයන්හි වැටේ. මුච්ඡති (ක්ලාන්ත වෙයි/මුළා වෙයි). “විෂ වේගයෙන් ක්ලාන්ත වූයේ, සිහිමුළා බවට පත් විය” යනු ද, මුච්ඡා (මූර්ඡාව/ක්ලාන්තය), මුච්ඡිත්වා (ක්ලාන්ත වී) යනු ද වේ.

ผุฉ วิสรเณ โผฉติ.

‘ඵුඡ’ ධාතුව පැතිරීම (විසුරුවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඵෝඡති (පතුරුවයි).

ยุฉ ปมาเท. ยุจฺฉติ.

‘යුඡ’ ධාතුව ප්‍රමාදය යන අර්ථයෙහි වැටේ. යුච්ඡති (ප්‍රමාද වෙයි).

อุฉิ อุญฺเฉ. อุญฺโฉ ปริเยสนํ. อุญฺฉติ. อุญฺฉาจริยาย อีหถ.

‘උඡි’ ධාතුව අහුලා ගැනීම (සෙවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උඤ්ඡනය යනු සෙවීමයි. උඤ්ඡති (සොයයි/සිඟමන් යදියි). “සිඟා සෙවීමේ හැසිරීමෙහි උත්සාහවත් වන්න” (යනු උදාහරණයකි).

อุฉ ปิปาสายํ. อุฉติ.

‘උඡ’ ධාතුව පිපාසය (කැමැත්ත) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උඡති (පිබැසෙයි).

ปุจฺฉ ปญฺเห ปุจฺฉติ. ปุจฺฉิตา, ปุจฺฉโก, ปุฏฺโฐ, ปุจฺฉิโต, ปุจฺฉา. ภิกฺขุ วินยธรํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ปุจฺฉิ, ปุจฺฉิตุํ. ปุจฺฉิตฺวา. เอตฺถ จ ปญฺจวิธา ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ. ตาสํ นานตฺตํ อฏฺฐสาลินิยาทิโต คเหตพฺพํ.

‘පුච්ඡ’ ධාතුව ප්‍රශ්න කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ, පුච්ඡති (අසයි). පුච්ඡිතා (අසන්නා), පුච්ඡකෝ (අසන්නා), puṭṭho (අසන ලද), පුච්ඡිතෝ (අසන ලද), පුච්ඡා (ප්‍රශ්නය) යි. “භික්ෂුව විනයධරයාගෙන් ප්‍රශ්න විචාරයි” යනු ද, පුච්ඡි (ඇසුවේය), පුච්ඡිතුං (ඇසීමට), පුච්ඡිත්වා (අසා) යනු ද වේ. මෙහි පංචවිධ ප්‍රශ්න විචාරීමක් ඇත: අදිට්ඨජෝතනාපුච්ඡා (නොදුටු දෙය හෙළි කරගනු පිණිස විචාරීම), දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා (දුටු දෙය සැසඳීම පිණිස විචාරීම), විමතිච්ඡේදනාවිමතිපුච්ඡා (සැකය දුරු කරගනු පිණිස විචාරීම), අනුමතිපුච්ඡා (අනුමැතිය ලබාගනු පිණිස විචාරීම) සහ කථේතුකම්‍යතාපුච්ඡා (ප්‍රකාශ කරනු කැමැත්තෙන් විචාරීම) යනුවෙනි. ඒවායේ වෙනස්කම් අට්ඨසාලිනී ආදී ග්‍රන්ථයන්ගෙන් ලබාගත යුතු ය.

วิจฺฉ คติยํ. วิจฺฉติ. วิจฺฉิกา.

‘විච්ඡ’ ධාතුව ගමන (යාම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. විච්ඡති (යයි). විච්ඡිකා (ගෝනුස්සා).

วจฺฉุ [Pg.40] เฉทเน. วุจฺฉติ. วุตฺตา, วุตฺตวา, วุตฺตสิโร. วการคตสฺส อการสฺส อุตฺตํ.

‘වච්ඡු’ ධාතුව කැපීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. වුච්ඡති (කපනු ලැබෙයි). වුත්ත (කපන ලද), වුත්තවා (කැපූ), වුත්තසිරෝ (මුඩු හිසැති). මෙහි ‘ව’ කාරයට අයත් ‘අ’ කාරය ‘උ’ කාරය බවට පත්වීම (උත්වය) සිදු වේ.

วุตฺตสทฺโท เกโสหรเณปิ ทิสฺสติ ‘‘กาปฏิโก มาณโว ทหโร วุตฺตสิโร’’ติอาทีสุ. เอตฺถ จ สิรสทฺเทน สิโรรุหา วุตฺตา ยถา มญฺจสทฺเทน มญฺจฏฺฐา, จกฺขุสทฺเทน จ จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ. โรปิเตปิ ‘‘ยถา สารทิกํ พีชํ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหตี’’ติอาทีสุ. กถิเตปิ ‘‘วุตฺตมิทํ ภควตา, วุตฺตมรหตา’’ติอาทิสุ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

“කාපටිකෝ මාණවෝ දහරෝ වුත්තසිරෝ” (කපටි තරුණයා ළදරු ය, බෑම වූ හිස ඇත්තෙකි) යනාදී තැන්හි ‘වුත්ත’ යන ශබ්දය කෙස් බෑම (කැපීම) යන අර්ථයෙහි ද පෙනේ. ඇඳ යන වචනයෙන් ඇඳෙහි සිටින්නන් ද, ඇස යන වචනයෙන් ඇස ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණය ද අදහස් වන්නාක් මෙන්, මෙහි ‘සිර’ (හිස) යන වචනයෙන් හිසෙහි වැඩුණු කෙස් අදහස් කෙරේ. වැපිරීම යන අර්ථයෙහි ද, “යථා සාරදිකං බීජං, ඛෙත්තේ වුත්තං විරූහති” (සරත් කල වපුරන ලද බීජය කුඹුරෙහි පැළවන්නාක් මෙන්) යනාදී තැන්හි ද (එය දක්නට ලැබේ). දේශනා කරන ලද (පවසන ලද) යන අර්ථයෙහි ද, “වුත්තමිදං භගවතා, වුත්තමරහතා” (මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී, අරහතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී) යනාදී තැන්හි ද (එය දක්නට ලැබේ). මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

วจฺฉุวปวจวสา, วุตฺตสทฺโท ปวตฺตติ;

เกโสหาเร โรปิเต จ, กถิเต จ ยถากฺกมนฺติ.

‘වච්ඡු’ (වස්), ‘වප’, ‘වච’, ‘වස්’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘වුත්ත’ යන ශබ්දය උපදී. එය පිළිවෙළින් කෙස් බෑමෙහි (කේශහාර), වැපිරීමෙහි (රෝපිත) සහ ප්‍රකාශ කිරීමෙහි (කථිත) යන අර්ථයන්හි පවතී.

อปโร นโย – วุตฺตสทฺโท ‘‘โน จ โข ปฏิวุตฺต’’นฺติอาทีสุ วาปสมีกรเณ ทิสฺสติ. ‘‘ปนฺนโลโม ปรทตฺตวุตฺโต’’ติอาทีสุ ชีวิตวุตฺติยํ. ‘‘ปณฺฑุปลาโส พนฺธนา ปวุตฺโต’’ติอาทีสุ อปคเม. ‘‘คีตํ ปวุตฺตํ สมีหิต’’นฺติอาทีสุ ปาวจนวเสน ปวตฺติเต. โลเก ปน ‘‘วุตฺโต ปารายโน’’ติอาทีสุ อชฺเฌเน ทิสฺสติ, อตฺริทํ วุจฺจติ

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – ‘වුත්ත’ ශබ්දය ‘නො ච ඛො පටිවුත්තං’ (ප්‍රති-වපුරන ලද්දක් නොවේ) යනාදී තැන්හි වැපිරීමෙන් පසු පස සමතලා කිරීමේ අර්ථයෙහි ද, ‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො’ (පහත් කළ ලොම් ඇති, අන්‍යයන් දෙන දෙයින් ජීවත් වන) යනාදී තැන්හි ජීවිකාව පැවැත්වීමේ අර්ථයෙහි ද, ‘පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො’ (පඬු පත බන්ධනයෙන් මිදුණු) යනාදී තැන්හි බැඳීමෙන් මිදීමේ (අපගම) අර්ථයෙහි ද, ‘ගීතං පවුත්තං සමීහිතං’ යනාදී තැන්හි බුද්ධ වචන වශයෙන් පැවැත්වීමේ අර්ථයෙහි ද දක්නට ලැබේ. ලෝකයෙහි (ලෞකික ව්‍යවහාරයෙහි) වනාහි ‘වුත්තො පාරායනො’ යනාදී තැන්හි ඉගෙනීම (අධ්‍යයනය) යන අර්ථයෙහි දැක්වේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘วาปสมีกรเณ จ, อโถ ชีวิตวุตฺติยํ;

อปคเม ปาวจน-วเสน จ ปวตฺติเต;

อชฺเฌเน เจวเมเตสุ, วุตฺตสทฺโท ปทิสฺสตี’’ติ.

‘වැපිරීමෙන් පසු පස සමතලා කිරීමෙහි ද, ජීවිකාව පැවැත්වීමෙහි ද, (බැඳීමෙන්) මිදීමෙහි ද, බුද්ධ වචන වශයෙන් පැවැත්වීමෙහි ද, අධ්‍යයනය (ඉගෙනීම) යන මේවායෙහි ද වුත්ත ශබ්දය දක්නට ලැබේ’ යනුයි.

อปโรปิ นโย – วุตฺตสทฺโท สอุปสคฺโคจ อนุปสคฺโค จ วปเน วาปสมีกรเณ เกโสหาเร ชีวิตวุตฺติยํ ปมุตฺตภาเว [Pg.41] ปาวจนวเสน ปวตฺติเต อชฺเฌเน กถเนติ เอวมาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส –

තවත් ක්‍රමයක් නම් – ‘වුත්ත’ ශබ්දය උපසර්ග සහිතව ද උපසර්ග රහිතව ද වැපිරීම, වැපිරීමෙන් පසු පස සමතලා කිරීම, කේසච්ඡේදනය (කෙස් බෑම), ජීවිකාව පැවැත්වීම, මිදුණු බව (නිදහස් වීම), බුද්ධ වචන වශයෙන් පැවැත්වීම, අධ්‍යයනය සහ කථනය (ප්‍රකාශ කිරීම) යනාදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එය මෙසේ ය –

‘‘คาโว ตสฺส ปชายนฺติ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหติ;

วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภตี’’ติ

‘යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවේ ද, ඔහුගේ ගවයෝ බෝ වෙති. කුඹුරෙහි වපුරන ලද බීජයෝ ද ලියලා වැඩෙති. හෙතෙම වපුරන ලද දෙයෙහි ඵලය අනුභව කරයි.’

อาทีสุ วปเน อาคโต. ‘‘โน จ โข ปฏิวุตฺต’’นฺติอาทีสุ อฏฺฐทนฺตกาทีหิ วาปสมีกรเณ. ‘‘กาปฏิโก มาณโว ทหโร วุตฺตสิโร’’ติอาทีสุ เกโสหรเณ. ‘‘ปนฺนโลโม ปรทตฺตวุตฺโต มิคภูเตน เจตสา วิหรตี’’ติอาทีสุ ชีวิตวุตฺติยํ. ‘‘เสยฺยถาปิ นาม ปณฺฑุปลาโส พนฺธนา ปวุตฺโต อภพฺโพ หริตตฺถายา’’ติอาทีสุ พนฺธนโต ปมุตฺตภาเว. ‘‘เยสมิทํ เอตรหิ โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมีหิต’’นฺติอาทีสุ ปาวจนภาเวน ปวตฺติเต. โลเก ปน ‘‘วุตฺโต คโณ, วุตฺโต ปารายโน’’ติอาทีสุ อชฺเฌเน. ‘‘วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตา, ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถ, มา อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ กถเน. อตฺริทํ วุจฺจติ –

යනාදී තැන්හි වැපිරීමේ අර්ථයෙන් පැමිණියේ ය. ‘නො ච ඛො පටිවුත්තං’ යනාදී තැන්හි අටදත් පනාව ආදියෙන් වපුරා පස සමතලා කිරීමෙහි ය. ‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’ (කපටි, තරුණ, මුඩු කළ හිස ඇති මාණවකයා) යනාදී තැන්හි කෙස් බෑමෙහි ය. ‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො මිගභූතෙන චෙතසා විහරති’ (පහත් කළ ලොම් ඇති, පරදත්තයෙන් ජීවත් වන, මුවකු වැනි සිතින් වෙසෙයි) යනාදී තැන්හි ජීවිකාව පැවැත්වීමෙහි ය. ‘සෙය්‍යථාපි නාම පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො අභබ්බො හරිතත්ථාය’ (යම් සේ පඬු පතක් බන්ධනයෙන් මිදුණේ ද, නැවත අමු වීමට නොහැකි ය) යනාදී තැන්හි බැඳීමෙන් මිදුණු බවෙහි ය. ‘යෙසමිදං එතරහි පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමීහිතං’ යනාදී තැන්හි බුද්ධ වචන වශයෙන් පැවැත්වීමෙහි ය. ලෝකයෙහි (ලෞකික ව්‍යවහාරයෙහි) වනාහි ‘වුත්තො ගණො, වුත්තො පාරායනො’ යනාදී තැන්හි ඉගෙනීමෙහි (අධ්‍යයනයෙහි) ය. ‘වුත්තං ඛො පනෙතං bhagavatā, ධම්මදායාදා මෙ භික්ඛවෙ භවථ, මා ආමිසදායාදා’ (මහණෙනි, මාගේ ධර්ම දායාද ඇත්තෝ වන්න, ආමිස දායාද ඇත්තෝ නොවන්න යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී) යනාදී තැන්හි කථනයෙහි (ප්‍රකාශ කිරීමෙහි) ය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

วป วตุ วจฺฉุวจ-ธาตูนํ วสโต มโต;

โสปสคฺโค โนปสคฺโค, วุตฺตสทฺโท ยถารหํ.

‘වප’, ‘වතු’ (වස්), ‘වච්ඡු’ (වස්) සහ ‘වච’ යන ධාතූන්ගෙන් උපසර්ග සහිතව හෝ උපසර්ග රහිතව සුදුසු පරිදි ‘වුත්ත’ ශබ්දය සිද්ධ වන බව දත යුතුය.

วปเน จ วาปสมี-กรเณ มุณฺฑตาย จ;

ชีววุตฺยํ ปมุตฺตตฺเถ, วสา ปาวจนสฺส ตุ;

ปวตฺติเต จ อชฺเฌเน, กถเน จาติ ลกฺขเย;

වැපිරීමෙහි ද, වැපිරීමෙන් පසු පස සමතලා කිරීමෙහි ද, හිස මුඩු කිරීමෙහි (මුණ්ඩතාව) ද, ජීවිකාව පැවැත්වීමෙහි ද, මිදුණු අර්ථයෙහි ද, බුද්ධ වචනය පැවැත්වීමෙහි ද, අධ්‍යයනයෙහි (ඉගෙනීමෙහි) ද, කථනයෙහි (ප්‍රකාශ කිරීමෙහි) ද වශයෙන් ‘වුත්ත’ ශබ්දය හඳුනාගත යුතුය.

ตจฺฉ ตนุกรเณ. ตจฺฉติ. ตจฺฉโก ทารุํ.

‘තච්ඡ’ ධාතුව සිහින් කිරීම (කැපීම/සීරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තච්ඡති’ (සිහින් කරයි/ලියයි). ‘තච්ඡකො දාරුං’ (වඩුවා ලීය සිහින් කරයි/ලියයි).

ฉการนฺตธาตุรูปานิ.

ඡ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

ชการนฺตธาตุ

ජ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුන් ය.

ชิชเย. เชติ. ชยติ, ปราชยติ. ธมฺมํ จรนฺโต สามิกํ ปราเชติ. ธมฺมํ จรนฺโต ปรชฺชติ. ราชานํ ชยาเปสุํ. ชยาเปตฺวา. เอตฺถ ชยาเปสุนฺติ ‘‘ชยตุ ภว’’นฺติ อาสีสวจนํ วทึสูติ อตฺโถ. ชยนํ, ชิตํ, ชโย, วิชิตํ, ชิโน, เชตา, เชโต, ชิโต มาโร, มารํ ชิโต, ชิตวา, ชิตาวี, วิชิตาวี, มารชิ, โลกชิ, โอธิชิโน, อโนธิชิโน, ชิโต. วิชิโต, เชตุํ, วิเชตุํ, ชิตฺวา, วิชิตฺวา. อิมสฺส ปน ธาตุสฺส กิยาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘ชินาติ ชินิตฺวา’’ตฺยาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

‘ජි’ ධාතුව ජය ගැනීම (ජයෙ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ජේති’, ‘ජයති’ (දිනයි), ‘පරාජයති’ (පරාජය කරයි). ‘ධම්මං චරන්තෝ සාමිකං පරාජේති’ (ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා ස්වාමියා පරාජය කරයි). ‘ධම්මං චරන්තෝ පරජ්ජති’ (ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා පරාජයට පත් වෙයි). ‘රාජානං ජයාපේසුං’ (රජුට ජය ප්‍රාර්ථනා කළහ). ‘ජයාපෙත්වා’ (ජය පතා). මෙහි ‘ජයාපේසුං’ යන්නෙන් ‘ඔබ වහන්සේට ජය වේවා’ යි ආශීර්වාද වචන පැවසූහ යනු අර්ථයයි. ජයනං (ජය ගැනීම), ජිතං, ජයෝ (ජය), විජිතං (දිනන ලද), ජිනෝ (ජින/දිනන්නා), ජේතා (ජයග්‍රාහකයා), ජේතෝ, ජිතෝ මාරෝ (මාරයා පරදවන ලදී), මාරං ජිතෝ (මාරයා පැරදවූ), ජිතවා, ජිතාවී, විජිතාවී, මාරජි (මාරජිත්), ලෝකජි (ලෝකජිත්), ඕධිජිනෝ (සීමා සහිත ජයග්‍රාහකයා), අනෝධිජිනෝ (සීමා රහිත ජයග්‍රාහකයා), ජිතෝ, විජිතෝ, ජේතුං, විජේතුං, ජිත්වා, විජිත්වා යන රූප වෙති. මේ ධාතුවම කියාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ‘ජිනාති’, ‘ජිනිත්වා’ යනාදී රූප වෙති.

ชิ อภิภวเน. เชติ. ชิโน. ปุพฺเพ วิย รูปานิ. เอตฺถ จ ‘‘ตุมฺเหหิ อานนฺท สปฺปุริเสหิ วิชิตํ, ปจฺฉิมา ชนตาสาลิมํโสทนํ อติมญฺญิสฺสตี’’ติ ปาฬิ อภิภวนตฺถสาธกา. เอตฺถ หิ วิชิตนฺติ อธิภูตนฺติ อตฺโถ.

‘ජි’ ධාතුව මැඩපැවැත්වීම/අභිබවා යෑම (අභිභවන) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. ‘ජේති’, ‘ජිනෝ’ යනාදී රූප පෙර මෙන්ම වේ. මෙහි ද ‘තොප වැනි සත්පුරුෂයන් විසින් ආනන්දයෙනි, (ඉන්ද්‍රියයන්/කෙලෙසුන්) මැඩපවත්වන ලදී, පසුකාලීන ජනයා ඇල්හාලේ බත සහ මස් මාංශ පහත් කොට සලකනු ඇත’ යන පාළි පාඨය අභිබවා යෑමේ අර්ථය සාධනය කරයි. මෙහි ‘විජිතං’ යන්නෙහි අර්ථය ‘අධිභූතං’ (මැඩපවත්වන ලද/අභිබවන ලද) යන්නයි.

ชุ คติยํ. เอตฺถ สีฆคติ อธิปฺเปตา. ชวติ. ชวนํ, ชโว, ชวํ, ชวนฺโต, ชวนจิตฺตํ, ชวนปญฺโญ, ชวนหํโส. มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ.

‘ජු’ ධාතුව ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි වේගවත් ගමන (ශීඝ්‍රගතිය) අදහස් කෙරේ. ‘ජවති’ (වේගයෙන් යයි/දුවයි). ජවනං, ජවෝ (වේගය), ජවං, ජවන්තෝ, ජවනචිත්තං (ජවන සිත), ජවනපඤ්ඤෝ (වේගවත් ප්‍රඥා ඇත්තා), ජවනහංසෝ (වේගයෙන් පියාසර කරන හංසයා). ‘මනෝජවං ගච්ඡති යෙනකාමං’ (සිතේ වේගයෙන් කැමති තැනකට යයි).

เชขเย. ชียติ. เอการสฺส อียาเทโส. สาสนานุรูเปน ‘‘กึ มํ ธเนน ชีเยถา’’ติ หิ ปาฬิ ทิสฺสติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘ชายตี’’ติ รูปํ วทนฺติ.

‘ජේ’ ධාතුව ක්ෂය වීම (ක්‍ෂය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ජීයති’ (පිරිහෙයි/දිරයි/ක්ෂය වෙයි). මෙහි ‘ඒ’ කාරයට ‘ඊය’ ආදේශ වේ. සාසන ක්‍රමයට අනුකූලව ‘කිං මං ධනේන ජීයේථා’ (ධනයෙන් මට ඇති පිරිහීම කුමක්ද?) යන පාළි පාඨය දක්නට ලැබේ. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) වනාහි ‘ජායති’ යන රූපය පවසති.

สชฺช คติยํ. สชฺชติ.

‘සජ්ජ’ ධාතුව ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සජ්ජති’.

กุชุ ขุชุ เถยฺยกรเณ. โกชติ. โขชติ.

‘කුජු’ සහ ‘ඛුජු’ ධාතූන් සොරකම් කිරීම (ථෙය්‍යකරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කෝජති’, ‘ඛෝජති’.

วช คติยํ. ธช ธชิ จ. วชติ. อพฺพชติ. มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช. วโช, วชนํ, ปวชนํ, ปพฺพชฺชา, ปพฺพชิโต, ปพฺพาชิโต.

‘වජ’ ධාතුව ද, ‘ධජ’ සහ ‘ධජි’ ධාතූන් ද ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වජති’ (යයි). ‘අබ්බජති’ (පැමිණෙයි/පැවිදි වෙයි). ‘මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජේ’ (මනුෂ්‍ය භාවයට පැමිණෙන්නේය/පැවිදි වන්නේය). වජෝ (ගාල), වජනං (යෑම), පවජනං, පබ්බජ්ජා (පැවිද්ද), පබ්බජිතෝ (පැවිදි වූ තැනැත්තා), පබ්බාජිතෝ (පිටුවහල් කරන ලද්දා).

สกา รฏฺฐา ปพฺพาชิโต, อญฺญํ ชนปทํ คโต;

มหนฺตํ โกฏฺฐํ กยิราถ, ทุรุตฺตานํ นิเธตเว.

‘තම රටින් පිටුවහල් කරනු ලැබ, වෙනත් ජනපදයකට ගිය තැනැත්තා (අන්‍යයන් පවසන) දුර්වචන තැන්පත් කර තැබීම පිණිස විශාල කොටුවක් (බඳු ඉවසීමක්) ඇති කරගත යුතුය.’

ธชติ. ธโช. ธญฺชติ. ธญฺชนํ. เอตฺถ ธโชติ เกตุ. ธญฺชนนฺติ คมนํ.

‘ධජති’, ‘ධජෝ’, ‘ධඤ්ජති’, ‘ධඤ්ජනං’. මෙහි ‘ධජෝ’ යන්නෙන් ධජය/කොඩිය (කේතු) ද, ‘ධඤ්ජනං’ යන්නෙන් ගමන ද අදහස් වේ.

อช เขปเน จ. คติอเปกฺขโกเยว จกาโร. อชติ. อโช. เอตฺถ อโชติ เอฬโก. อิมานิ ปนสฺส ปริยายวจนานิ ‘‘อโช เอฬโก อุรพฺโภ อวิ เมณฺโฑ’’ติ. ตตฺถ อุรพฺโภติ เอฬโก, โย ‘‘อโช’’ติปิ วุจฺจติ. อวีติ รตฺตโลโม เอฬโก. เมณฺโฑติ กุฏิลสิงฺโค เอฬโก. ตถา หิ ชนกชาตเก อชรถโต เมณฺฑรถา วิสุํ วุตฺตา. อปิจ อเชฬกนฺติ อชโต เอฬกสฺส วิสุํ วจนโต เอฬกสทฺเทน เมณฺโฑปิ คเหตพฺโพ, มโหสธชาตกฏฺฐกถายญฺหิ เมณฺเฑฬกานํ นิพฺพิเสสตา วุตฺตาติ.

‘අජ’ ධාතුව දැමීම/විසි කිරීම (ඛේපන) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි ඇති ‘ච’ කාරය ගමන (ගති) අර්ථය ද අපේක්ෂා කරයි. ‘අජති’ (මෙහෙයවයි/විසි කරයි). ‘අජෝ’. මෙහි ‘අජෝ’ යනු එළුවා ය. මේවා ඔහුගේ පර්යාය වචන වෙති: ‘අජෝ, ඒළකෝ, උරබ්භෝ, අවි, මේණ්ඩෝ’ යනුයි. එහි ‘උරබ්භෝ’ යනු ද එළුවා (බැටළුවා) ම ය, එයට ‘අජෝ’ කියා ද කියනු ලැබේ. ‘අවි’ යනු රතු ලොම් ඇති එළුවා ය. ‘මේණ්ඩෝ’ යනු ඇද වූ අං ඇති බැටළුවා ය. එසේ හෙයින් ජනක ජාතකයෙහි එළු රථවලින් බැටළු රථ වෙනමම දක්වන ලදී. තවද ‘අජේළකං’ (එළු-බැටළුවන්) යන්නෙහි එළුවාගෙන් බැටළුවා වෙනම පැවසීම නිසා ‘ඒළක’ ශබ්දයෙන් ‘මේණ්ඩ’ (බැටළුවා) ද ගත යුතුය. මන්දයත්, මහෞෂධ ජාතක අටුවාවෙහි බැටළුවා සහ එළුවා අතර වෙනසක් නොමැති බව පවසා ඇති බැවිනි.

อชฺช สชฺช อชฺชเน. อชฺชนํ อชฺชนกฺริยา. อชฺชติ. สชฺชติ.

‘අජ්ජ’ සහ ‘සජ්ජ’ ධාතූන් උපයා ගැනීම (අජ්ජන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අජ්ජනං’ යනු ඉපැයීමේ ක්‍රියාවයි. ‘අජ්ජති’, ‘සජ්ජති’.

กชฺช พฺยถเน. พฺยถนํ หึสา. กชฺชติ.

‘කජ්ජ’ ධාතුව පීඩා කිරීම (ව්‍යථන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ව්‍යථනං’ යනු හිංසාවයි. ‘කජ්ජති’.

ขชฺช มชฺชเน จ. มชฺชนํ สุทฺธิ. พฺยถนาเปกฺโข จกาโร. ขชฺชติ. ขชฺชูโร.

‘ඛජ්ජ’ ධාතුව පිරිසිදු කිරීම (මජ්ජන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මජ්ජනං’ යනු පිරිසිදු කිරීම (ශුද්ධිය) යි. ‘ච’ කාරය පීඩා කිරීම (ව්‍යථන) අර්ථය ද අපේක්ෂා කරයි. ‘ඛජ්ජති’, ‘ඛජ්ජූරෝ’ (ඉඳි ගස).

ขช มนฺเถ. มนฺโถ วิโลฬนํ. ขชติ.

‘ඛජ’ ධාතුව කලතන (මන්ත) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මන්තෝ’ යනු කැළඹීම/කලතන ක්‍රියාවයි. ‘ඛජති’.

ขชิ คติเวกลฺเล. กิสฺส ภนฺเต อยฺโย ขญฺชตีติ. อุโภ ขญฺชา. ขญฺชนํ, ขญฺชิตุํ, ขญฺชิตฺวา.

‘ඛජි’ ධාතුව ගමනෙහි ආබාධිත බව (ගතිවෛකල්‍ය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ස්වාමීනි, ආර්යයන් වහන්සේ කොර ගසන්නේ කුමක් හෙයින්ද?’ යනුයි. ‘දෙදෙනාම කොර වෙති.’ ඛඤ්ජනං (කොර ගැසීම), ඛඤ්ජිතුං, ඛඤ්ජිත්වා.

ขช กมฺปเน. ขชติ. เอชา. เอตฺถ จ เอชาติ ลาภาทึ ปฏิจฺจ เอชติ กมฺปตีติ เอชา, พลวตณฺหาเยตํ นามํ.

‘ඛජ’ ධාතුව සැලීම/කම්පනය (කම්පන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛජති’. ‘ඒජා’. මෙහි ‘ඒජා’ යනු ලාභ සත්කාරාදිය නිසා සැලෙන/කම්පනය වන බැවින් ‘ඒජා’ නම් වේ. මෙය බලවත් තෘෂ්ණාවට නමකි.

พุช วชิรนิพฺเพเส. วชิรนิคฺโฆเสติ เกจิ วิทู วทนฺติ. โพชติ.

‘බුජ’ ධාතුව වජ්‍රය අනුභව කිරීම/අත්විඳීම (වජිරනිබ්බේස) අර්ථයෙහි වැටේ. ඇතැම් පණ්ඩිතයෝ වජ්‍ර ඝෝෂාව (වජිරනිග්ඝෝස) අර්ථයෙහි යැයි පවසති. ‘බෝජති’.

ขิช [Pg.44] กุชิ คุชิ อพฺยตฺตสทฺเท. ขิชติ. กุญฺชติ. คุญฺชติ.

‘ඛිජ’, ‘කුජි’ සහ ‘ගුජි’ යන ධාතූන් නොපැහැදිලි ශබ්දය (අව්‍යත්තශබ්ද) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛිජති’, ‘කුඤ්ජති’, ‘ගුඤ්ජති’.

ลช ลาช ตชฺช ภสฺสเน. ลชติ. ลาชติ. ตชฺชติ.

‘ලජ’, ‘ලාජ’ සහ ‘තජ්ජ’ ධාතූන් කථා කිරීම/බැබළීම (භස්සන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලජති’, ‘ලාජති’, ‘තජ්ජති’.

ลชิ ทิตฺติยญฺจ. ภสฺสนาเปกฺโข จกาโร. ลญฺชติ. ตติโย นยลญฺชโก. ลญฺเชติ ปกาเสติ สุตฺตตฺถนฺติ ลญฺชโก.

‘ලජි’ ධාතුව බැබළීම (දිප්තිමත් බව) යන අර්ථයෙහි ද, ‘ච’ කාරයෙන් කථා කිරීම යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. ‘ලඤ්ජති’ (බබළයි/කථා කරයි). තෙවැනි ක්‍රමය ‘නයලඤ්ජක’ වේ. සූත්‍රයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි (පැහැදිලි කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘ලඤ්ජක’ නම් වේ.

ชช ชชิ ยุทฺเธ. ยุชฺฌนํ ยุทฺธํ. ชชติ. ชญฺชติ.

‘ජජ’, ‘ජජි’ යන ධාතූන් යුද්ධ කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. යුද්ධ කිරීම යනු ‘යුද්ධය’ යි. ‘ජජති’, ‘ජඤ්ජති’ (යුද්ධ කරයි).

ตุช หึสายํ. โตชติ.

‘තුජ’ ධාතුව හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තෝජති’ (හිංසා කරයි).

ตุชิ พลเน จ. พลนํ พลนกฺริยา. หึสาเปกฺขโก จกาโร. ตุญฺชติ.

‘තුජි’ ධාතුව පෝෂණය කිරීම (බලවත් කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘බලන’ යනු ශක්තිමත් කිරීමේ ක්‍රියාවයි. ‘ච’ කාරයෙන් හිංසා කිරීම ද අදහස් කෙරේ. ‘තුඤ්ජති’ (පෝෂණය කරයි/හිංසා කරයි).

คช กุชิ มุชิ คชฺช สทฺทตฺถา. คชติ. กุญฺชติ. มุญฺชติ. คโช คชฺชติ, เมโฆ คชฺชติ. ยตฺถ ทาโส อามชาโต, ฐิโต ถุลฺลานิ คชฺชติ. มณิ คชฺชติ. ญาณคชฺชนํ คชฺชติ. คชฺชิตุํ สมตฺโถ. คชฺชิตา. คชฺชิตฺวา. ตตฺถ คโชติ หตฺถี. หตฺถิสฺส หิ อเนกานิ นามานิ –

‘ගජ’, ‘කුජි’, ‘මුජි’, ‘ගජ්ජ’ යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගජති’, ‘කුඤ්ජති’, ‘මුඤ්ජති’ (ශබ්ද කරයි). ‘ගජෝ ගජ්ජති’ (ඇතා ගොරවයි/කුංචනාද කරයි), ‘මේඝෝ ගජ්ජති’ (වැහිවලාකුළ ගර්ජනා කරයි). ‘යත්ථ දාසෝ ආමජාතෝ, ඨිතෝ ථුල්ලානි ගජ්ජති’ (යම් තැනක නිවසේ උපන් දාසයා සිටගෙන මහත් කොට කතා කරයි ද). ‘මණි ගජ්ජති’ (මැණික ශබ්ද කරයි/බබළයි). ‘ඤාණගජ්ජනං ගජ්ජති’ (ප්‍රඥා ගර්ජනාව පවත්වයි). ‘ගජ්ජිතුං සමත්ථෝ’ (ගර්ජනා කිරීමට සමත් වූයේ). ‘ගජ්ජිතා’ (ගර්ජනා කරන්නා). ‘ගජ්ජිත්වා’ (ගර්ජනා කොට). එහි ‘ගජ’ යනු ඇතා ය. ඇතා සඳහා බොහෝ නාමයන් ඇත්තේ ය. එනම්–

หตฺถี นาโค คโช ทนฺตี, กุญฺชโร วารโณ กรี;

มาตงฺโค ทฺวิรโท สฏฺฐิ-หายโน’เนกโป อิโภ.

හත්ථී (ඇතා), නාග (නාගයා), ගජ (ගජයා), දන්තී (දළ ඇත්තා), kuñjaro (කුංජරයා), වාරණ (වාරණයා), කරී (හොඬවැල ඇත්තා), මාතංග (මාතංගයා), ද්විරද (දළ දෙකක් ඇත්තා), සට්ඨිහායන (හැට අවුරුදු පිරුණා වූ ඇතා), අනේකප (නොයෙක් අයුරින් බොන්නා), ඉභ (ඉභයා) යනු ඇතාගේ නාමයන් ය.

ถมฺโภ รมฺโม ทฺวิโป เจว, หตฺถินี ตุ กเรณุกา;

หตฺถิโปโต หตฺถิจฺฉาโป, ภิงฺโก จ กลโภ ภเว.

ථම්භ (ථම්භයා), රම්ම (රම්මයා), ද්විප (ද්විපයා) ද වෙති. ඇතින්නට ‘හත්ථිනී’ සහ ‘කරේණුකා’ යැයි කියනු ලැබේ. ඇත් පැටවාට ‘හත්ථිපෝත’, ‘හත්ථිච්ඡාප’, ‘භිංක’ සහ ‘කලභ’ යැයි කියනු ලැබේ.

จช จาเค. จชติ. ปริจฺจชติ. จาโค. ปริจฺจาโค. จชนํ. จชํ, จชนฺโต. จชมาโน.

‘චජ’ ධාතුව පරිත්‍යාග කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චජති’ (අතහරියි/ත්‍යාග කරයි). ‘පරිච්චජති’ (මැනවින් අතහරියි). ‘චාගෝ’ (ත්‍යාගය), ‘පරිච්චාගෝ’ (පරිත්‍යාගය), ‘චජනං’ (අතහැරීම). ‘චජං’, ‘චජන්තෝ’, ‘චජමානෝ’ (අතහරින්නා වූ/පරිත්‍යාග කරන්නා වූ).

สนฺช สงฺเค. สงฺโค ลคนํ. สญฺจติ. สตฺโต. สชนํ, สตฺติ. อาสตฺติ. สชิตุํ. สชิตฺวา.

‘සඤ්ජ’ ධාතුව ඇලීම (සංග) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සංග’ යනු ඇලීම (ලැගුම් ගැනීම) යි. ‘සඤ්චති’ (ඇලෙයි). ‘සත්තෝ’ (ඇලුණු තැනැත්තා/සත්වයා). ‘සජනං’, ‘සත්ති’ (ඇලීම/බැඳීම). ‘ආසත්ති’ (දැඩි ඇලීම). ‘සජිතුං’ (ඇලීමට). ‘සජිත්වා’ (ඇලී).

อีช คติยํ. อีชติ.

‘ඊජ’ ධාතුව ගමන යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඊජති’ (යයි/ගමන් කරයි).

ภชิ ภชฺชเน. ภชฺชนํ ตาปกรณํ. ติลานิ ภชฺชติ. ปุริเสน ภชฺชมานานิ ติลานิ.

‘භජි’ ධාතුව බැදීම (තැවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘භජ්ජන’ යනු රත් කිරීමයි (තැවීමයි). ‘තිලානි භජ්ජති’ (තල බදියි). ‘පුරිසේන භජ්ජමානානි තිලානි’ (පුරුෂයා විසින් බදිනු ලබන තල).

เอช [Pg.45] เภช ภาช ทิตฺติยํ. ทิตฺติ โสภา. เอชติ. เภชติ. ภาชติ.

‘ඒජ’, ‘භේජ’, ‘භාජ’ යන ධාතූන් බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දිත්ති’ යනු ශෝභාව යි. ‘ඒජති’, ‘භේජති’, ‘භාජති’ (බබළයි).

ติช นิสาเน, ขมายญฺจ. นิสานํ ติกฺขตากรณํ. ขมา ขนฺติ. เตชติ. ติติกฺขติ. เตชโน. เตโช. ตตฺถ เตชโนติ กณฺโฑ สโร อุสุ. เตโชติ สูริโย. อถ วา เตโชติ เตชนํ อุสฺมา อุณฺหตฺตํ ตาโป. เตโชติ วา อานุภาโว ปภาโว.

‘තිජ’ ධාතුව තියුණු කිරීම (මුවහත් කිරීම) සහ ඉවසීම (ක්‍ෂමාව) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘නිසාන’ යනු තියුණු කිරීම යි. ‘ඛමා’ යනු ඉවසීම (ක්ෂාන්තිය) යි. ‘තේජති’ (මුවහත් කරයි/බබළවයි). ‘තිතික්ඛති’ (ඉවසයි). ‘තේජනෝ’, ‘තේජෝ’. එහි ‘තේජන’ යනු ඊතලය යි. ‘තේජෝ’ යනු සූර්යයා ය. නැතහොත් ‘තේජෝ’ යනු උණුසුම, තැවීම (තේජස) යි. එසේත් නැතහොත් ‘තේජෝ’ යනු ආනුභාවය (ප්‍රභාවය) යි.

สญฺช ปริสฺสคฺเค, อาลิงฺคนํ ปริสฺสคฺโค. สญฺชติ.

‘සඤ්ජ’ ධාතුව වැළඳ ගැනීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ආලිංගන’ යනු වැළඳ ගැනීමයි. ‘සඤ්ජති’ (වළඳයි).

ขชิ ทาเน, คติยญฺจ. ขญฺชติ. ขญฺชนํ.

‘ඛජි’ ධාතුව දීම (දානය) සහ යාම (ගමන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ඛඤ්ජති’ (දෙයි/යයි/කොර ගසයි). ‘ඛඤ්ජනං’ (දීම/ගමන/කොර ගැසීම).

ราช ทิตฺติยํ ภาช จ. ราชติ. ภาชติ. ราชา. ราชินี. วนราชิ. ราชิตฺวา. วิราชิตฺวา. อตฺร วิญฺญูนมตฺถวิวรเณ โกสลฺลชนนตฺถํ สิโลกํ รจยาม –

‘රාජ’ ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) සහ බෙදීම (භාජ) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘රාජති’, ‘භාජති’ (බබළයි). ‘රාජා’ (රජු), ‘රාජිනී’ (රැජින), ‘වනරාජි’ (වන පෙළ), ‘රාජිත්වා’, ‘විරාජිත්වා’ (බැබළී). මෙහි නුවණැත්තන්ට අර්ථ විවරණය කිරීමෙහි කුසලතාව ඇති කරනු පිණිස ශ්ලෝකයක් රචනා කරමු–

ม’หา’ราช มหาราช, มหาราช มเมว’หิ;

เน’ตสฺส อิติ วตฺวาน, ทฺเว ชนา กลหํ กรุํ.

‘මහාරාජ! (පොළොව බැබළුණේ ය), මහාරාජ! (මාගේ සර්පයා ය), මාගේම සර්පයා බැබළුණේ ය; එය ඔහුගේ නොවේ’ යැයි පවසමින් මිනිස්සු දෙදෙනෙක් කලහ කළහ.

เอตฺถ จ ปฐมปาทสฺส ทุติยปเท ‘‘เม อหิ มหี’’ติ เฉโท ‘‘ปุตฺตา เม อตฺถิ ปุตฺตา มตฺถี’’ติ วิย. ‘‘มหิ อราช มหาราชา’’ติ จ เฉโท ‘‘โยปิ อยํ โยปาย’’นฺติ วิย. เอตฺถ อราชสทฺโท ‘‘อติกรมกราจริยา’’ติ เอตฺถ อกรีติ อตฺถวาจโก อกรสทฺโท วิย อาขฺยาตปโรกฺขาวิภตฺติโก ทฏฺฐพฺโพ. อราช วิโรจีติ อตฺโถ. อยํ ปน คาถาย ปิณฺฑตฺโถ ‘‘มหาราช เม อหิ อราช, มม เอว อหิ อราช, น เอตสฺส อิติ วตฺวา ทฺเว อหิตุณฺฑิกชนา กลหํ กรึสู’’ติ.

මෙහි පළමු පාදයේ දෙවන පදයෙහි ‘මේ අහි මහී’ (මගේ සර්පයා පොළොවෙහි) යනුවෙන් පද බෙදීම, ‘පුත්තා මේ අත්ථි - පුත්තා මත්ථි’ යන්න සේ වේ. ‘මහි අරාජ - මහාරාජ’ යන පද බෙදීම ‘යෝපි අයං - යෝපායං’ යන්න සේ වේ. මෙහි ‘අරාජ’ යන ශබ්දය ‘අතිකරමකරාචරියා’ යන්නෙහි ‘අකරී’ (කළේය) යන අර්ථය දෙන ‘අකර’ ශබ්දය මෙන් ආඛ්‍යාත පරෝක්ෂා විභක්ති සහිතව දත යුතු ය. ‘අරාජ’ යන්නෙහි අර්ථය ‘බැබළුණේය’ යන්නයි. මේ ගාථාවෙහි පිණ්ඩාරථය (සාරාංශය) නම්: ‘මහාරාජ (රජතුමනි), මාගේ සර්පයා බැබළුණේය, මටම අයත් සර්පයා බැබළුණේය, මොහුගේ නොවේ’ යැයි පවසමින් අහිගුණ්ඨිකයන් දෙදෙනෙකු කලහ කළ බවයි.

รนฺช ราเค. ภิกฺขุ จีวรํ รชติ. สตฺโต รูปาทีสุ รญฺชติ. รชนํ. รชโก. ราโค. วิราโค. หลิทฺทิราโค. ราชา. ราชินี. อิมสฺส จ ทิวาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘รชฺชติ วิรชฺชตี’’ติ รูปานิ [Pg.46] ภวนฺติ. ตตฺถ รชนนฺติ รชนวตฺถุ. รชโกติ รชกาโร วตฺถโธวนโก. ราโคติ รชฺชนฺติ สตฺตา เตน, สยํ วา รญฺชติ, รญฺชนมตฺตเมว วา เอตนฺติ ราโค, ตณฺหา. อิมานิ ปน ตทภิธานานิ –

‘රඤ්ජ’ ධාතුව ඇලීම (හෝ සායම් පෙවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘භික්ඛု චීවරං රජති’ (භික්ෂුව සිවුර පඬු පොවයි). ‘සත්තෝ රූපාදීසු රඤ්ජති’ (සත්වයා රූප ආදියෙහි ඇලෙයි). ‘රජනං’ (පඬු/සායම්), ‘රජකෝ’ (රජකයා/රෙදි සෝදන්නා), ‘රාගෝ’ (රාගය/ඇලීම), ‘විරාගෝ’ (විරාගය/නොඇලීම), ‘හලිද්දිරාගෝ’ (කහ සායම/තාවකාලික ඇලීම), ‘රාජා’ (රජු), ‘රාජිනී’ (රැජින). මෙම ධාතුව දිවාදි ගණයට පැමිණි විට ‘රජ්ජති’, ‘විරජ්ජති’ යන රූප සිද්ධ වේ. එහි ‘රජන’ යනු සායම් පොවන ද්‍රව්‍යයයි. ‘රජක’ යනු රෙදි සෝදන්නා වූ රජකයා ය. ‘රාග’ යනු යමකින් සත්වයෝ ඇලෙත් ද, නැතහොත් තමන්ම ඇලෙන්නේ ද, නැතහොත් ඇලීම පමණක්ම වේ ද එයයි. එය තණ්හාවයි. එහි නාමයන් මෙසේ ය–

ราโค โลโภ ตสิณา จ, ตณฺหา เอชา วิสตฺติกา;

สตฺติ อาสตฺติ มุจฺฉา จ, ลุพฺภิตตฺตญฺจ ลุพฺภนา.

රාග (රාගය), ලෝභ (ලෝභය), තසිණා (තෘෂ්ණාව), තණ්හා (තණ්හාව), ඒජා (කම්පනය/තණ්හාව), විසත්තිකා (විසත්තිකා තණ්හාව), සත්ති (ඇලීම), ಆසත්ති (දැඩි ඇලීම), මුච්ඡා (මුළාව), ලුබ්ධිතත්ත (ලෝභී බව) සහ ලුබ්භනා (ලෝභී වීම) ද,

กาโม นิกามนา อิจฺฉา, นิกนฺติ จ นิยนฺติ จ;

วนญฺจ วนโถ เจว, อเปกฺขา ภวเนตฺติ จ.

කාම (කාමය), නිකාමනා (කැමැත්ත), ඉච්ඡා (ඉච්ඡාව), නිකන්ති (ආශාව), නියන්ති (ඇලීම), වන (වනය වැනි තණ්හාව), වනථ (වනථය වැනි තණ්හාව), අපේක්ඛා (අපේක්ෂාව) සහ භවනෙttti (භවයට ඇදගන්නා තණ්හාව) ද,

อนุโรโธ จ สาราโค, สงฺโค ปงฺโก จ สิพฺพินี;

นนฺทีราโค อนุนโย, เคโธ สญฺชนนี ตถา;

ชนิกา ปณิธิ เจว, อชฺโฌสานนฺติเนกธา.

අනුරෝධ (ඇලීම), සාරාග (දැඩි ඇලීම), සංග (ඇලීම), පංක (මඩ වැනි තණ්හාව), සිබ්බිනී (මහන ඉඳිකටුව වැනි තණ්හාව), නන්දීරාග (සතුටින් ඇලීම), අනුනය (ඇලීම), ගේධ (ලෝභය), සඤ්ජනනී (ජනිත කරන්නිය), ජනිකා (උපදවන්නිය), පණිධි (ප්‍රාර්ථනාව) සහ අජ්ඣෝසාන (දැඩි බැඳීම) යැයි නොයෙක් ආකාරයෙන් තණ්හාව හඳුන්වනු ලැබේ.

วิราโคติ มคฺโค นิพฺพานญฺจ. ราชาติ ปถวิสฺสโร. เอตฺถ ธาตุทฺวยวเสน นิพฺพจนานิ นิยฺยนฺเต. นานาสมฺปตฺตีหิ ราชติ ทิพฺพติ วิโรจตีติ ราชา. ทานญฺจ ปิยวจนญฺจ อตฺถจริยา จ สมานตฺตตา จาติ อิเมหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ อตฺตนิ มหาชนํ รญฺเชตีติปิ ราชา. ราชินีติ ราชภริยา. เตสํ อภิธานานิ วุจฺจนฺเต สหาภิธานนฺตเรหิ –

‘විරාග’ යනු මාර්ගය සහ නිවන යි. ‘රාජා’ යනු පෘථිවීශ්වරයා ය. මෙහි ධාතූන් දෙකෙහි වසයෙන් නිරුක්තීන් දක්වනු ලැබේ. නොයෙක් සම්පත්වලින් බබළයි ද, ක්‍රීඩා කරයි ද, බැබළෙයි ද එහෙයින් ‘රාජා’ (රජු) නම් වේ. දානය, ප්‍රියවචනය, අත්ථචරියාව සහ සමානාත්මතාව යන මේ සතර සංග්‍රහ වස්තූන්ගෙන් මහජනයා තමන් කෙරෙහි පිනවයි යන අර්ථයෙන් ද ‘රාජා’ නම් වේ. ‘රාජිනී’ යනු රජුගේ භාර්යාව ය. ඔවුන්ගේ පර්යාය නාමයන් අනෙකුත් නාමයන් ද සමඟ මෙසේ දක්වනු ලැබේ–

ราชา ภูปติ เทโว จ, มนุชินฺโท ทิสมฺปติ;

ปตฺถิโว ชคติปาโล, ภูภุโช ปถวิสฺสโร.

රාජා (රජු), භූපති (පොළොවට පති වූ), දේව (දේවයා), මනුජින්ද (මනුෂ්‍යයන්ට ඉන්ද්‍ර වූ), දිසම්පති (දිශාවන්ට අධිපති), පත්ථිව (පෘථිවියට අයත් වූ), ජගතිපාල (ලොව රකින්නා), bhūbhujo (පොළොව අනුභව කරන්නා) සහ පථවිස්සර (පොළොවට ඊශ්වර වූ) ද,

รฏฺฐาธิโป ภูมิปาโล, มนุสฺสินฺโท ชนาธิโป;

นรินฺโท ขตฺติโย เจว, เขตฺตสฺสามิ ปภาวโก.

රට්ඨාධිප (රටට අධිපති), භූමිපාල (භූමිය රකින්නා), මනුස්සින්ද (මිනිසුන්ට ඉන්ද්‍ර වූ), ජනාධිප (ජනයාට අධිපති), නරින්ද (නරයන්ට ඉන්ද්‍ර වූ), ඛත්තිය (ක්ෂත්‍රිය), ඛෙත්තස්සාමි (කුඹුරුවලට ස්වාමි වූ) සහ පභාවක (ප්‍රභාව පතුරුවන්නා) ද වෙති.

มุทฺธาภิสิตฺโต ราชาติ, กถิโต อิตโร ปน;

ราชญฺโญ ขตฺติโย จาติ, วุตฺโต ขตฺติยชาติโก.

ඔටුනු පළන් තැනැත්තා ‘රාජා’ යැයි කියනු ලැබේ. අනෙක් තැනැත්තා, එනම් ක්ෂත්‍රිය වංශයෙහි උපන් තැනැත්තා ‘රාජඤ්ඤ’ සහ ‘ඛත්තිය’ යැයි කියනු ලැබේ.

มุทฺธาภิสิตฺโต อนุราชา, อุปราชาติ ภาสิโต;

จตุทฺทีปี ราชราชา, จกฺกวตฺตีติ ภาสิโต.

අභිෂේක ලත් අනු-රජු ‘අනුරාජ’ හෝ ‘උපරාජ’ යැයි කියනු ලැබේ. සතර මහා ද්වීපයටම අධිපති වූ රජුන්ගේ රජු ‘චක්කවත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ.

ราชินี [Pg.47] อุปรี เทวี, มเหสี ภูภุชงฺคนา;

ขตฺติยา ราชปทุมี, ขตฺติยานี จ ขตฺติยี;

อิตฺถาคารนฺตุ โอโรโธ, อุปรีติปิ วุจฺจติ.

රැජිනට ‘රාජිනී’, ‘උපරී’, ‘දේවී’, ‘මහේසී’, ‘භූභුජංගනා’, ‘ඛත්තියා’, ‘රාජපදුමී’, ‘ඛත්තියානී’ සහ ‘ඛත්තියී’ යැයි කියනු ලැබේ. රජුගේ අන්තඃපුරයට ‘ඉත්ථාගාර’, ‘ඕරෝධ’ සහ ‘උපරී’ යැයි ද කියනු ලැබේ.

ภช เสวายํ. ภชติ. ภชนา. สมฺภชนา. ภตฺติ. สมฺภตฺติ. ภตฺตา.

‘භජ’ ධාතුව ඇසුරු කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘භජති’ (ඇසුරු කරයි/සේවය කරයි). ‘භජනා’, ‘සම්භජනා’ (ඇසුරු කිරීම), ‘භත්ති’ (භක්තිය/ඇලීම), ‘සම්භත්ති’ (මැනවින් ඇසුරු කිරීම), ‘භත්තා’ (භක්තිවන්තයා/ස්වාමියා).

ยช เทวปูชสงฺคตกรณทานธมฺเมสุ. เทวปูชคฺคหเณน พุทฺธาทิปูชา คหิตา. สงฺคตกรณํ สโมธานกรณํ. ตถา หิ อธิมุตฺตตฺเถรวตฺถุมฺหิ ‘‘ยทตฺถิ สงฺคตํ กิญฺจิ, ภโว วา ยตฺถ ลพฺภตี’’ติ คาถายํ สงฺคตสทฺเทน สโมธานํ วุตฺตํ. ทานํ ปริจฺจาโค. ธมฺโม ฌานสีลาทิ. เอเตสฺวตฺเถสุ ยชธาตุ วตฺตติ. ปุปฺเผหิ พุทฺธํ ยชติ. เทวตํ ยชติ. เทวมนุสฺเสหิ ภควา ยชิยติ. อิชฺชติ. ยิฏฺฐํ. ยญฺโญ. ยาโค. ธมฺมยาโค. ยชมาโน สเก ปุเร. ยิฏฺฐุํ, ยชิตุํ. ปุถุยญฺญํ ยชิตฺวาน. โสฬสปริกฺขารํ มหายญฺญํ กตฺตุกาโม.

‘යජ’ ධාතුව දේව පූජාව, එක්තැන් කිරීම (සංගතකරණය), දීම (දානය) සහ ධර්මය යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘දේව පූජා’ යන්නෙන් බුද්ධාදීන් වැඳීම-පිදීම ද අදහස් වේ. ‘සංගතකරණ’ යනු එක්තැන් කිරීම යි. එසේ හෙයින් අධිමුත්ත තෙරණුවන්ගේ කථා පුවතෙහි එන ‘යදත්ථි සංගතං කිඤ්චි, භවෝ වා යත්ථ ලබ්භතී’ යන ගාථාවෙහි ‘සංගත’ ශබ්දයෙන් එක්තැන් කිරීම අදහස් කර ඇත. ‘දාන’ යනු පරිත්‍යාගයයි. ‘ධම්ම’ යනු ධ්‍යාන, ශීල ආදියයි. මෙම අර්ථයන්හි ‘යජ’ ධාතුව වැටේ. ‘පුප්ඵෙහි බුද්ධං යජති’ (මල්වලින් බුදුන් පුදයි). ‘දේවතං යජති’ (දෙවියන් පුදයි). ‘දේවමනුස්සේහි භගවා යජියති’ (දෙවි මිනිසුන් විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුදනු ලබති). ‘ඉජ්ජති’ (පිදෙයි). ‘යිට්ඨං’ (පුදන ලද්ද). ‘යඤ්ඤෝ’ (යාගය), ‘යාගෝ’ (පූජාව/දානය), ‘ධම්මයාගෝ’ (ධර්ම දානය). ‘යජමානෝ සකේ පුරේ’ (තමාගේ නුවරෙහි යාග කරන්නා වූ). ‘යිට්ඨුං’, ‘යජිතුං’ (පිදීමට). ‘පුථුයඤ්ඤං යජිත්වාන’ (මහා යාගයක් පවත්වා). ‘සෝළසපරික්ඛාරං මහායඤ්ඤං කාතුකාමෝ’ (පරිෂ්කාර සොළසකින් යුත් මහා යාගයක් කිරීමට කැමති වූයේ).

มชฺช สํสุทฺธิยํ. มชฺชติ. พาหิรํ ปริมชฺชติ. ภูมึ สมฺมชฺชติ. มชฺชนํ. สมฺมชฺชนี.

‘මජ්ජ’ ධාතුව පිරිසිදු කිරීමෙහි වැටේ. ‘මජ්ජති’ (පිරිසිදු කරයි/මැද ඔපදමයි). ‘බාහිරං පරිමජ්ජති’ (පිටත පිරිසිදු කරයි/පිරිමදියි). ‘භූමිං සම්මජ්ජති’ (පොළොව අතුගා පිරිසිදු කරයි). ‘මජ්ජනං’ (පිරිසිදු කිරීම/මැදීම). ‘සම්මජ්ජනී’ (කොස්ස).

นิญฺชิ สุทฺธิยํ. นิญฺชติ. ปนิญฺชติ. นิญฺชิตุํ. ปนิญฺชิตุํ. นิญฺชิตฺวา. ปนิญฺชิตฺวา. อยํ ปน ปาฬิ ‘‘ตโต ตฺวํ โมคฺคลฺลาน อุฏฺฐายาสนา อุทเกน อกฺขีนิ ปนิญฺชิตฺวา ทิสา อนุโลเกยฺยาสี’’ติ.

‘නිඤ්ජි’ ධාතුව පිරිසිදු කිරීමෙහි වැටේ. ‘නිඤ්ජති’ (සෝදයි). ‘පනිඤ්ජති’ (මැනවින් සෝදයි). ‘නිඤ්ජිතුං’ (සේදීමට). ‘පනිඤ්ජිතුං’ (මැනවින් සේදීමට). ‘නිඤ්ජිත්වා’ (සෝදා). ‘පනිඤ්ජිත්වා’ (මැනවින් සෝදා). මේ වනාහි පාළියයි: ‘‘තතො ත්වං මොග්ගල්ලාන උට්ඨායාසනා උදකෙන අක්ඛීනි පනිඤ්ජිත්වා දිසා අනුලොකෙය්‍යාසී’’ (මොග්ගල්ලානයෙනි, එකල්හි ඔබ අසුනෙන් නැගිට, ජලයෙන් ඇස් මැනවින් සෝදා, දිශාවන් බැලිය යුතුය).

นิชิ อพฺยตฺตสทฺเท. นิญฺชติ.

‘නිජි’ ධාතුව අපැහැදිලි ශබ්දයෙහි (නොපැහැදිලි ලෙස ශබ්ද කිරීමෙහි) වැටේ. ‘නිඤ්ජති’ (ශබ්ද කරයි).

ภช ปาเก. ติลานิ ภชฺชติ. ภชฺชมานา ติลานิ จ.

‘භජ’ ධාතුව පිසීමෙහි (බැදීමෙහි) වැටේ. ‘තිලානි භජ්ජති’ (තල බදියි). ‘භජ්ජමානා තිලානි ච’ (බැදෙන්නා වූ තල ද).

อุชุ อชฺชเว. อชฺชวํ อุชุภาโว. โอชติ. อุชุ.

‘උජු’ ධාතුව ඍජු බවෙහි (ඇද නැති බවෙහි) වැටේ. ‘අජ්ජවං’ යනු ඍජු බවයි (ඇද නැති බවයි). ‘ඕජති’ (ඍජු කරයි). ‘උජු’ (ඍජු/ඇද නැති).

สช [Pg.48] วิสฺสคฺคปริสฺสชฺชนพฺภุกฺกิรเณสุ. สชติ. โลกฺยํ สชนฺตํ อุทกํ.

‘සජ’ ධාතුව අත්හැරීම (මුදාහැරීම), වැළඳ ගැනීම සහ ඉසීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘සජති’ (මුදාහරියි/ඉසියි). ‘ලෝක්‍යං සජන්තං උදකං’ (ලෝකයෙහි ඉසෙන්නා වූ පැතිරෙන්නා වූ ජලය).

รุช ภงฺเค. รุชติ. รุชา. โรโค. เอตฺถ รุชาติ พฺยาธิ รุชนฏฺเฐน. โรโคติ รุชติ ภญฺชติ องฺคปจฺจงฺคานีติ โรโค, พฺยาธิเยว, โย ‘‘อาตงฺโก’’ติปิ ‘‘อาพาโธ’’ติปิ วุจฺจติ.

‘රුජ’ ධාතුව බිඳීමෙහි (වේදනාවෙහි) වැටේ. ‘රුජති’ (රිදවයි/බිඳෙයි). ‘රුජා’ (වේදනාව/රෝගය). ‘රෝගෝ’ (රෝගය). මෙහි ‘රුජා’ යනු රිදවන අර්ථයෙන් ව්‍යතිරේකය (ලෙඩ රෝගය) වේ. ‘රෝගෝ’ යනු අඟපසඟ රිදවන, බිඳ දමන බැවින් රෝගය නම් වේ. එය ‘ආතංක’ කියා ද, ‘ආබාධ’ කියා ද හඳුන්වන ව්‍යාධිය (ලෙඩ රෝග) ම ය.

ภุช โกฏิลฺเล. อาวิปุพฺโพ อญฺญตฺเถสุ จ. อุรโค ภุชติ. อาภุชติ. ภิกฺขุ ปลฺลงฺกํ อาภุชติ, อูรุพทฺธาสนํ พนฺธตีติ อตฺโถ. มหาสมุทฺโท อาภุชติ, อาวฏฺฏตีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘โอสกฺกตี’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. ‘‘วณฺณทาน’’นฺติ อาภุชติ, มนสิ กโรตีติ อตฺโถ. มูลานิ วิภุชตีติ มูลวิภุโช, รโถ. เอตฺถ จ วิภุชตีติ ฉินฺทติ. โภโค. โภคี. อาโภโค. อาภุชิตฺวา. เอตฺถ จ โภโคติ ภุชยติ กุฏิลํ กริยตีติ โภโค, อหิสรีรํ. โภคีติ สปฺโป.

‘භුජ’ ධාතුව ඇද හෝ වක්‍ර බවෙහි වැටේ. ‘ආ’ උපසර්ගය මුලට පැමිණි විට වෙනත් අර්ථයන් ද දෙයි. ‘උරගෝ භුජති’ (සර්පයා වක්‍රව යයි). ‘ආභුජති’ (නමයි/වටකරයි). ‘භික්ඛු පල්ලංකං ආභුජති’ යන්නෙන් භික්ෂුව පළඟක් බැඳ වාඩි වෙයි, එනම් කලවා බැඳ අසුන පනවයි යනු අර්ථයයි. ‘මහාසමුද්දෝ ආභුජති’ යන්නෙන් මහා සාගරය කැරකෙයි (සුළි ගැසෙයි) යනු අර්ථයයි. ඇතැමෙක් වනාහි ‘පසුබසියි’ යන අර්ථය පවසති. ‘වණ්ණදානං’ යන අර්ථයෙන් ‘ආභුජති’ යනු මෙනෙහි කරයි යන අර්ථයයි. ‘මූලානි විභුජතීති මූලවිභුජෝ’ යනු (මුල් කපාදමන බැවින්) රථයයි. මෙහි ‘විභුජති’ යනු කපයි/සිඳියි යන්නයි. ‘භෝගෝ’ (දරණය/භුක්ති විඳීම). ‘භෝගー’ (සර්පයා). ‘ආභෝගෝ’ (මෙනෙහි කිරීම/පූර්ණත්වය). ‘ආභුජිත්වා’ (නමා/පළඟ බැඳ). මෙහි ‘භෝගෝ’ යනු වක්‍ර කරනු ලබන බැවින් දරණය, එනම් සර්ප ශරීරයයි. ‘භෝගී’ යනු සර්පයා ය.

รชิ วิชฺฌเน. นาโค ทนฺเตหิ ภูมึ รญฺชติ. อารญฺชติ. เอตฺถ จ ‘‘ตถาคตรญฺชิตํ อิติปี’’ติ เนตฺติปาฬิ นิทสฺสนํ. ตสฺสตฺโถ ‘‘อิทํ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สาสนพฺรหฺมจริยํ ตถาคตคนฺธหตฺถิโน มหาวชิรญาณสพฺพญฺญุตญฺญาณทนฺเตหิ รญฺชิตํ อารญฺชิตํ, เตภูมกธมฺมานํ อารญฺชนฏฺฐานนฺติปิ วุจฺจตี’’ติ. รญฺชิตนฺติ หิ รญฺชติ วิชฺฌติ เอตฺถาติ รุญฺชิตํ, รญฺชนฏฺฐานํ. ‘‘อิทํ เนสํ ปทกฺกนฺต’’นฺติอาทิมฺหิ วิย เอตสฺส สทฺทสฺส สิทฺธิ เวทิตพฺพา อธิกรณตฺถสมฺภวโต.

‘රජි’ ධාතුව විදීමෙහි වැටේ. ‘නාගෝ දන්තේහි භූමිං රඤ්ජති’ (ඇතු දළවලින් පොළොව විදියි). ‘ආරඤ්ජති’. මෙහි ‘‘තථාගත රඤ්ජිතං ඉතිපි’’ යන නෙත්තිපාළි උදාහරණය වේ. එහි අර්ථය නම්: ‘‘ත්‍රෛශික්‍ෂා සංගෘහිත වූ මේ ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව, තථාගත නමැති ගන්ධහස්තියාගේ මහා වජිරඥාන සහ සර්වඥතාඥාන නමැති දළවලින් විදින ලද (කොටන ලද/ලකුණු කරන ලද) බැවින් ආරඤ්ජිත නම් වේ, තවද ත්‍රෛභූමක ධර්මයන් විදින/පසක් කරන ස්ථානය යැයි ද කියනු ලැබේ’’ යන්නයි. ‘රඤ්ජිතං’ යනු මෙහි ලා යමක විදියි ද (රඤ්ජති විජ්ඣති) එය රුඤ්ජිත නම් වේ, එනම් විදින ස්ථානයයි. ‘‘ඉදං නෙසං පදක්කන්තං’’ යනාදී තන්හි මෙන් අධිකරණ අර්ථය ඇති වන බැවින් මේ ශබ්දයේ සිද්ධිය දත යුතුය.

วิชี ภยจลเนสุ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, เตนสฺส สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น สนฺติ. เวชติ. เวโค. ธมฺมสํเวโค. สํวิโค เวเคน ปลายิ. นทีเวโค. อูมิเวโค[Pg.49], วาตเวโค. เอตฺถ ธมฺมสํเวโคติ สโหตฺตปฺปํ ญาณํ. ‘‘เวโค, ชโว, รโย’’ติ อิเม เอกตฺถา. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺตสฺส ‘‘วิชฺชติ สํวิชฺชติ อุพฺพิชฺชตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ ทฺวิคณิกตฺตา.

‘විජී’ ධාතුව බිය සහ සැලීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. මෙය දීර්ඝ ‘ඊ’ කාරය අග ඇති ධාතුවකි, එබැවින් නිග්ගහීත ආගම සහිත රූප මෙයට නැත. ‘වේජති’ (සැලෙයි/වේගයෙන් යයි). ‘වේගෝ’ (වේගය). ‘ධම්මසංවේගෝ’ (ධර්ම සංවේගය). ‘සංවිගෝ වේගේන පලායි’ (සංවේගයට/බියට පත් වූයේ වේගයෙන් පලාගියේය). ‘නදීවේගෝ’ (ගඟේ සැඩපහර). ‘ඌමිවේගෝ’ (රළ වේගය), ‘වාතවේගෝ’ (සුළං වේගය). මෙහි ‘ධම්මසංවේගෝ’ යනු ඔත්තප්පය (පව් කිරීමට ඇති බිය) සහිත ඥානයයි. ‘වේගෝ, ජවෝ, රයෝ’ යන මේවා සමාන අර්ථැති පද වේ. දිවාද්‍යාලී ගණයට පැමිණි කල්හි, ගණ දෙකකට අයත් වන බැවින් ‘විජ්ජති, සංවිජ්ජති, උබ්බිජ්ජති’ යන රූප ද වේ.

ลชฺช ลชฺชเน. ลชฺชติ. ลชฺชา. ลชฺชาติ หิรี. ยา ‘‘วิริฬนา’’ติปิ วุจฺจติ.

‘ලජ්ජ’ ධාතුව ලැජ්ජා වීමෙහි වැටේ. ‘ලජ්ජති’ (ලැජ්ජා වෙයි). ‘ලජ්ජා’ (ලැජ්ජාව). ‘ලජ්ජා’ යනු හිරි (පවට ඇති ලැජ්ජාව) යි. එය ‘විරිළනා’ (සන්කෝචය/බියෙන් හැකිලීම) කියා ද කියනු ලැබේ.

วฬชิ ปริโภเค. วฬญฺชติ.

‘වළජි’ ධාතුව පරිභෝජනය කිරීමෙහි වැටේ. ‘වළඤ්ජති’ (පරිහරණය කරයි/පරිභෝජනය කරයි).

กุชฺช อโธมุขีกรเณ. กุชฺชติ. นิกุชฺชติ. อุกฺกุชฺชติ. ปฏิกุชฺชติ. นิกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย. อญฺญิสฺสา ปาติยา ปฏิกุชฺชติ. อวกุชฺโช นิปชฺชหํ. ตตฺถ กุชฺชติ นิกุชฺชตีติ อิมานิ ‘‘จรติ วิจรตี’’ติ ปทานิ วิย สมานตฺถานิ, อโธมุขํ กโรตีติ หิ อตฺโถ. อุกฺกุชฺชตีติ อุปริมุขํ กโรติ. ปฏิกุชฺชตีติ มุเข มุขํ ฐเปติ.

‘කුජ්ජ’ ධාතුව මුහුණ යටිකුරු කිරීමෙහි (යටිමුහුණ කිරීමෙහි) වැටේ. ‘කුජ්ජති’ (යටිකුරු කරයි). ‘නිකුජ්ජති’ (යටිමුහුණ කරයි). ‘උක්කුජ්ජති’ (උඩුකුරු කරයි). ‘පටිකුජ්ජති’ (පියනකින් වසයි/මුහුණට මුහුණ තබයි). ‘නිකුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය’ (යටිකුරු කරන ලද්දක් උඩුකුරු කරන්නේ යම් සේද). ‘අඤ්ඤිස්සා පාතියා පටිකුජ්ජති’ (වෙනත් බඳුනකින් වසයි/යටිකුරු කරයි). ‘අවකුජ්ජෝ නිපජ්ජහං’ (මුහුණ යටිකුරු කොට වැතිරෙමින්). එහි ‘කුජ්ජති’ සහ ‘නිකුජ්ජති’ යන මේ පද ‘චරති’ සහ ‘විචරති’ යන්නා සේ සමාන අර්ථ ඇත්තේය, මන්ද යත් එහි අර්ථය යටිකුරු කිරීම වන බැවිනි. ‘උක්කුජ්ජති’ යනු උඩුකුරු කිරීමයි. ‘පටිකුජ්ජති’ යනු මුහුණට මුහුණ තැබීමයි (වැසීමයි).

มุชฺช โอสีทเน. มุชฺชติ. นิมุชฺชติ. นิมุคฺโค. อุมฺมุคฺโค.

‘මුජ්ජ’ ධාතුව ගිලීමෙහි (ගිලී යාමෙහි) වැටේ. ‘මුජ්ජති’ (ගිලෙයි). ‘නිමුජ්ජති’ (කිමිදෙයි/ගිලෙයි). ‘නිමුග්ගෝ’ (ගිලුණු). ‘උම්මුග්ගෝ’ (මතු වූ).

โอปุชิ วิลิมฺปเน. โคมเยน ปถวึ โอปุญฺชติ.

‘ඕපුජි’ ධාතුව ආලේප කිරීමෙහි වැටේ. ‘ගෝමයේන පථවිං ඕපුඤ්ජති’ (ගොමයෙන් පොළොව ආලේප කරයි/මැටි ගායි).

ชการนฺตธาตุรูปานิ.

‘ජ’ කාරය අවසානයෙහි ඇති ධාතු රූපයන් නිමා විය.

ฌการนฺตธาตุ

‘ඣ’ කාරය අවසානයෙහි ඇති ධාතූන්.

เฌ จินฺตายํ. ฌายติ, นิชฺฌายติ, อุปนิชฺฌายติ, อุชฺฌายติ, สชฺฌายติ. ฌานํ, นิชฺฌานํ, อุปนิชฺฌานํ, อุชฺฌายนํ, สชฺฌายนํ. นิชฺฌตฺติ. อุปชฺฌา, อุปชฺฌาโย. ฌายี, อชฺฌายโก.

‘ඣේ’ ධාතුව සිතීමෙහි (ධ්‍යාන වැඩීමෙහි) වැටේ. ‘ඣායති’ (සිතයි/ධ්‍යාන වඩයි), ‘නිජ්ඣායති’ (තේරුම් ගනියි/පිරික්සයි), ‘උපනිජ්ඣායති’ (ළඟින් මෙනෙහි කරයි), ‘උජ්ඣායති’ (දොස් කියයි), ‘සජ්ඣායති’ (සජ්ඣායනා කරයි). ‘ඣානං’ (ධ්‍යානය/සිතීම), ‘නිජ්ඣානං’ (වටහා ගැනීම), ‘උපනිජ්ඣානං’ (ළඟින් මෙනෙහි කිරීම), ‘උජ්ඣායනං’ (දොස් පැවසීම), ‘සජ්ඣායනං’ (සජ්ඣායනා කිරීම). ‘නිජ්ඣත්ති’ (පැහැදවීම). ‘උපජ්ඣා, උපජ්ඣායෝ’ (උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ). ‘ඣායී’ (ධ්‍යාන වඩන්නා/සිතන්නා), ‘අජ්ඣායකෝ’ (අධ්‍යාපනය කරවන්නා/මන්ත හදාරන්නා).

ตตฺถ ฌายนนฺติ ทุวิธํ ฌายนํ โสภนมโสภนญฺจ. เตสุ โสภนํ ‘‘ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณ. ฌายามิ [Pg.50] อกุโตภโย’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺพํ. อโสภนํ ปน ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ฌายนฺโต นิสีทิ. อโธมุโข ปชฺฌายนฺโต นิสีที’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺพํ. ฌายีติ อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน วา ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน วา ฌายนสีโล จินฺตนสีโล. ฌายี ฌานวาติ อตฺโถ. อชฺฌายโกติ อิทํ ‘‘น ทานิเม ฌายนฺติ, น ทานิเม ฌายนฺตีติ โข วาเสฏฺฐ อชฺฌายกา อชฺฌายกาตฺเวว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ เอวํ ปฐมกปฺปิกกาเล ฌานวิรหิตานํ พฺราหฺมณานํ ครหวจนํ อุปฺปนฺนํ, อิทานิ ปน ตํ อชฺฌายตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อิมินา อตฺเถน ปสํสาวจนํ กตฺวา โวหรนฺตีติ. อยํ ปนตฺโถ ‘‘อธิปุพฺพสฺส อิ อชฺฌยเน’’ติ ธาตุสฺส วเสน คเหตพฺโพ. เอวํ อธิปุพฺพสฺส อิธาตุสฺส วเสน อิมสฺส ธาตุสฺส อตฺถปริวตฺตนํ ภวติ. ยํ สนฺธาย ‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร’’ติ วุตฺตํ.

එහි ‘ඣායන’ (සිතීම) යන්න සෝභන (යහපත්) සහ අසෝභන (අයහපත්) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් සෝභන ඣායනය ‘‘ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණෝ’’ (ධ්‍යාන වඩන බ්‍රාහ්මණයා බබළයි), ‘‘ඣායාමි අකුතෝභයෝ’’ (මම කිසි බියක් නැතිව ධ්‍යාන වඩමි) යනාදී තැන්හි දත යුතුය. අසෝභන ඣායනය වනාහි ‘‘තත්ථ තත්ථ ඣායන්තෝ නිසීදි’’ (එතැන එතැන කනස්සල්ලෙන් සිතමින්/කල්පනා කරමින් උන්නේය), ‘‘අධෝමුඛෝ පජ්ඣායන්තෝ නිසීදි’’ (යටිමුහුණින් යුතුව තැවෙමින්/කල්පනා කරමින් උන්නේය) යනාදී තැන්හි දත යුතුය. ‘ඣායී’ යනු ආරම්මණ උපනිජ්ඣානයෙන් (අරමුණ කෙරෙහි සිත තැබීමෙන්) හෝ ලක්ඛණ උපනිජ්ඣානයෙන් (ත්‍රිලක්‍ෂණය මෙනෙහි කිරීමෙන්) හෝ සිතන සුළු වූ, ධ්‍යාන වඩන සුළු වූ තැනැත්තා ය. ‘ඣායී’ යනු ධ්‍යාන ඇත්තා යන අර්ථයයි. ‘අජ්ඣායකෝ’ යන්න වනාහි: ‘‘වාශිෂ්ඨයෙනි, මොහු දැන් ධ්‍යාන නොවඩති, මොහු දැන් ධ්‍යාන නොවඩති, එබැවින් ‘අධ්‍යායක’ (ධ්‍යාන නොකරන්නා) යන තෙවන අක්‍ෂරය පහළ විය’’ යනුවෙන් ප්‍රථම කල්පික කාලයෙහි ධ්‍යානයෙන් තොර වූ බ්‍රාහ්මණයන්ට ගර්හා කිරීමේ වචනයක් ලෙස උපන්නේය. එහෙත් දැන් වනාහි, හදාරන බැවින් ‘අජ්ඣායකෝ’ යැයි ද, මන්ත්‍ර ප්‍රගුණ කරන බැවින් යැයි ද යන අර්ථයෙන් ප්‍රශංසා වචනයක් ලෙස ව්‍යවහාර කරති. මේ අර්ථය වනාහි ‘අධි’ උපසර්ගය මුලට ඇති ‘ඉ’ ධාතුව ඉගෙනීමෙහි (අධ්‍යයනයෙහි) වැටෙන බැවින් ගත යුතුය. මෙසේ ‘අධි’ පූර්වක ‘ඉ’ ධාතුව නිසා මේ ධාතුවේ අර්ථ පරිවර්තනයක් සිදු වේ. එය අරභයා ‘‘අජ්ඣායකෝ මන්තධරෝ’’ (මන්ත්‍ර දරන අධ්‍යායකයා) යැයි කියන ලදී.

เฌ ทิตฺติยํ. ทีโป ฌายติ, ทารูนิ ฌายนฺติ. เอตฺถ ฌายตีติ ชลติ. ฌายนชลนสทฺทา หิ เอกตฺถา.

‘ඣේ’ ධාතුව බැබළීමෙහි (දැල්වීමෙහි/පිළිස්සීමෙහි) වැටේ. ‘දීපෝ ඣායති’ (පහන දැල්වෙයි/බබළයි), ‘දාරූනි ඣායන්ති’ (දර ලිපි දැල්වෙයි). මෙහි ‘ඣායති’ යනු දැල්වෙයි (දිලිසෙයි) යන්නයි. මන්ද යත් ‘ඣායන’ සහ ‘ජලන’ යන ශබ්ද සමාන අර්ථැති බැවිනි.

ชชฺฌ ปริภาสนตชฺชเนสุ. ชชฺฌติ.

‘ජජ්ඣ’ ධාතුව පරිභව කිරීම (බැණ වැදීම) සහ තර්ජනය කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ජජ්ඣති’.

อุชฺฌ อุสฺสคฺเค. อุสฺสคฺโค ฉฑฺฑนํ. อุชฺฌติ. อุชฺฌิตํ.

‘උජ්ඣ’ ධාතුව අත්හැරීමෙහි (දැමීමෙහි) වැටේ. ‘උස්සග්ගෝ’ යනු බැහැර කිරීමයි (විසි කිරීමයි). ‘උජ්ඣති’ (බැහැර කරයි/අත්හරියි). ‘උජ්ඣිතං’ (බැහැර කරන ලද).

ฌการนฺตธาตุรูปานิ.

‘ඣ’ කාරය අවසානයෙහි ඇති ධාතු රූපයන් නිමා විය.

ญการนฺตธาตุ

‘ඤ’ කාරය අවසානයෙහි ඇති ධාතූන්.

ญา อวโพธเน. ‘‘ญาติ, ญนฺติ, ญาสิ. ญาตุ, ญนฺตุ. เญยฺย, เญยฺยุ’’นฺติอาทีนิ ยถาปาวจนํ คเหตพฺพานิ. ญาติ, ญาตโก, อญฺโญ, ญตฺตํ, ญตฺติ, ปญฺญตฺติ, วิญฺญตฺติ, สญฺญตฺติ, สญฺญา, สญฺญาณํ, ปญฺญา, ปญฺญาณํ, ญาณํ, วิญฺญาณํ.

‘ඤා’ ධාතුව අවබෝධ කරගැනීමෙහි වැටේ. ‘‘ඤාති, ඤන්ති, ඤාසි, ඤාතු, ඤන්තු, ඤෙය්‍ය, ඤෙය්‍යුං’’ යනාදී රූප දේශනා ක්‍රමයට අනුව ගත යුතුය. ‘ඤාති’ (නෑයා), ‘ඤාතකෝ’ (ඥාතියා), ‘අඤ්ඤෝ’ (අන්‍යයා/නොදන්නා තැනැත්තා), ‘ඤත්තං’ (දන්නා බව/ප්‍රකට බව), ‘ඤත්ති’ (දැන්වීම/ඥප්තිය), ‘පඤ්ඤත්ති’ (පැනවීම/ප්‍රඥප්තිය), ‘විඤ්ඤත්ති’ (විඥප්තිය/හැඟවීම), ‘සඤ්ඤත්ති’ (සංඥප්තිය/එකඟ කරවා ගැනීම), ‘සඤ්ඤා’ (සංඥාව/හැඳිනීම), ‘සඤ්ඤාණං’ (සලකුණ/හැඳිනීමේ ඥානය), ‘පඤ්ඤා’ (ප්‍රඥාව), ‘පඤ්ඤාණං’ (ප්‍රඥාණවත් බව/සලකුණ), ‘ඤාණං’ (ඥානය/දැනීම), ‘විඤ්ඤාණං’ (විඥානය).

ตตฺถ [Pg.51] ญาตีติ ชานาติ. ปุน ญาตีติ พนฺธุ. โส หิ ‘‘อยํ อมฺหาก’’นฺติ ญาตพฺพฏฺเฐน ญาตีติ. เอวํ ญาตโก. อญฺโญติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทโย อตฺเถ น ญาติ น ชานาตีติ อญฺโญ, อวิทฺวา พาโลติ อตฺโถ. ญตฺตนฺติ ชานนภาโว. ‘‘ยาวเทว อนตฺถาย, ญตฺตํ พาลสฺส ชายตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. สญฺญาณนฺติ จิหนํ. การิเต ‘‘ญาเปติ สญฺญาเปติ วิญฺญาปยตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘อญฺญาติ ปฏิวิชฺฌติ. อตฺตตฺถํ วา ปรตฺถํ วา ญสฺสติ. อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. เอกจฺเจ นพฺภญฺญํสุ, เอกจฺเจ อพฺภญฺญํสู’’ติ ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ญาตีติอาทีนิ อาขฺยาติกปทานิ ทิฏฺฐานิเยว โหนฺติ นยวเสน. ตถา หิ อญฺญาตีติ เอตฺถ อาอิติ อุปสคฺโค, โส ปรสฺสกฺขรสฺส สญฺโญคุจฺจารณิจฺฉาย รสฺสํ กตฺวา นิทฺทิฏฺโฐ. ญาตีติ สาสเน อาขฺยาติกปทํ ทิฏฺฐํ, ตสฺมาเยว ‘‘ญาติ, ญนฺติ. ญาสี’’ติอาทินา ปทมาลากรเณ นตฺเถว โทโส.

එහි ‘ඤාති’ යනු දැනගනියි. නැවතත් ‘ඤාති’ යනු නෑයා (බන්ධු) වේ. මක්නිසාද යත්, ‘මොහු අපගේය’ යනුවෙන් දැනගත යුතු අර්ථයෙන් ඔහු ‘ඤාති’ නම් වේ. එලෙසම ‘ඤාතක’ (නෑයා) වේ. ‘අඤ්ඤ’ යනු මෙලොව පරලොව ආදී යහපත් අර්ථයන් නොදන්නා, නොදැනගන්නා තැනැත්තායි. නූගත්, අඥාන (බාල) තැනැත්තා යනු එහි අර්ථයයි. ‘ඤත්ත’ යනු දැනගැනීමේ ස්වභාවයයි (දැනුමයි). ‘අඥානයාට දැනුම උපදින්නේ අනර්ථය පිණිසමයි’ (යාවදෙව අනත්ථාය, ඤත්තං බාලස්ස ජායති) යනු ඊට පාලි නිදසුනයි. ‘සඤ්ඤාණ’ යනු ලකුණයි (සංකේතයයි). කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය ක්‍රියා) රූපයන්හිදී ‘ඤාපේති’ (දන්වයි), ‘සඤ්ඤාපේති’ (ඒත්තු ගන්වයි), ‘විඤ්ඤාපේති’ (දැනුම් දෙයි) ආදිය වේ. තවද යම් හෙයකින් ‘අඤ්ඤාති’ (අවබෝධ කරයි/ප්‍රතිවේධ කරයි), ‘තමාගේ අර්ථය හෝ පරමාර්ථය දැනගන්නේය’ (ඤස්සති), ‘නොදන්නා දේ දැනගන්නෙමි යන ඉන්ද්‍රිය’ (අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං), ‘ඇතමෙක් අවබෝධ නොකළහ’ (නබ්භඤ්ඤංසු), ‘ඇතමෙක් අවබෝධ කළහ’ (අබ්භඤ්ඤංසු) ආදී පාලි පාඨයන් පෙනේ ද, එබැවින් ‘ඤාති’ ආදී ආඛ්‍යාත පදයන් ක්‍රමෝපාය (නය) වශයෙන් දක්නා ලද්දේම වෙයි. එසේම ‘අඤ්ඤාති’ යන්නෙහි ‘ආ’ යනු උපසර්ගයයි. එය පරීක්ෂා (පසුව එන) අක්ෂරයේ සංයෝග උච්චාරණය කිරීමේ කැමැත්තෙන් ලුහු (ලස්ස) කොට දක්වන ලද්දකි. ශාසනයෙහි (පාලි භාෂාවෙහි) ‘ඤාති’ යන්න ආඛ්‍යාත පදයක් ලෙස දැකගත හැක. එබැවින් ‘ඤාති, ඤන්ති, ඤාසි’ ආදී වශයෙන් පදමාලා සෑදීමෙහි කිසිදු දෝෂයක් නැත.

ญา มารณโตสนนิสาเนสุ. มารณํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกรณํ. โตสนํ ตุฏฺฐิ. นิสานํ ติกฺขตา. ญตฺติ. มนุญฺญํ. ปญฺญตฺติ.

ඤා ධාතුව මැරීම (මාරණ), සතුටු කිරීම (තෝසන) සහ තියුණු කිරීම (නිසාන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. මැරීම (මාරණය) යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳ දැමීමයි. සතුටු කිරීම (තෝසනය) යනු තුටු වීමයි (ප්‍රීතියයි). තියුණු කිරීම (නිසානය) යනු තියුණු බවයි (මුවහත් බවයි). ඤත්ති, මනුඤ්ඤ, පඤ්ඤත්ති (යනු එහි රූපයන් වේ).

เอตฺถ ญตฺตีติ มาเรตีติ วา โตเสตีติ วา นิเสตีติ วา อตฺโถ. อยญฺจ ญตฺติสทฺโท ‘‘วตฺติ เอตายาติ วาจา’’ติ เอตฺถ วตฺติสทฺโท วิย อาขฺยาติกปทนฺติ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา อาทตฺเตติ เอตฺถ วิภตฺติภูตสฺส เตสทฺทสฺส วิย วิภตฺติภูตสฺส ติสทฺทสฺส สญฺโญคภาโว จ ธาตุอนฺตสฺสรสฺส รสฺสตฺตญฺจ. มนุญฺญนฺติ มนํ อาภุโส เญติ โตเสตีติ มนุญฺญํ. อยมตฺโถ มนสทฺทูปปทสฺส อาปุพฺพสฺสิมสฺส ญาธาตุสฺส วเสน ทฏฺฐพฺโพ. ปญฺญตฺตีติ นานปฺปการโต ปวตฺตินิวารเณน อกุสลานํ ธมฺมานํ ญตฺติ [Pg.52] มารณํ ปญฺญตฺติ. อถ วา ธมฺมํ สุณนฺตานํ ธมฺมเทสนาย จิตฺเต อเนกวิเธน โสมนสฺสุปฺปาทนํ. อติขิณพุทฺธีนํ อเนกวิเธน ญาณติขิณกรณญฺจ ปญฺญตฺติ นาม, ตถา โสตูนํ จิตฺตโตสเนน จิตฺตนิสาเนน จ ปญฺญาปนํ ปญฺญตฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

මෙහි ‘ඤත්ති’ යනු මරයි, නැතහොත් සතුටු කරයි, නැතහොත් තියුණු කරයි යන අර්ථයයි. මෙම ‘ඤත්ති’ යන ශබ්දය ද ‘මෙනෙයියෙන් කියනු ලැබේ ද එය වාචා (වචනය) යි’ යන මෙහි එන ‘වත්ති’ ශබ්දය මෙන් ආඛ්‍යාත පදයක් ලෙස දත යුතුය. එසේම ‘ආදත්තෙ’ යන්නෙහි විභක්ති වූ ‘තේ’ ශබ්දයට මෙන්, විභක්ති වූ ‘ති’ ශබ්දයට සංයෝග වීම (ද්විත්ව වීම) සහ ධාතුව කෙළවර ස්වරය කෙටි වීම ද සිදු වේ. ‘මනුඤ්ඤ’ (මනෝඥ) යනු සිත බෙහෙවින් සතුටු කරයි (ඤේති) යන අර්ථයෙන් මනුඤ්ඤ නම් වේ. මේ අර්ථය ‘මන’ ශබ්දය උපපද කොට ඇති, ‘ආ’ උපසර්ගය මුල් වූ ‘ඤා’ ධාතුව ඇසුරින් දත යුතුය. ‘පඤ්ඤත්ති’ (පැනවීම/ප්‍රඥප්තිය) යනු නොයෙක් ආකාරයෙන් පැවැත්ම වැළැක්වීමෙන් අකුසල ධර්මයන් නැසීම (මාරණය) පඤ්ඤත්ති නම් වේ. නැතහොත්, දහම් අසන්නවුන්ගේ සිත්හි ධර්ම දේශනාව මගින් නොයෙක් අයුරින් සොම්නස (සතුට) ඉපදවීමයි. අතිශයින් තියුණු බුද්ධියක් ඇත්තවුන්ගේ ඥානය නොයෙක් අයුරින් තියුණු කිරීම පඤ්ඤත්ති (පැනවීම) නම් වේ. එසේම අසන්නන්ගේ සිත සතුටු කිරීමෙන් සහ සිත තියුණු කිරීමෙන් ප්‍රකාශ කිරීම පඤ්ඤත්ති (ප්‍රඥප්තිය) යැයි දත යුතුය.

อิติ ภูวาทิคเณ จวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

මෙසේ භූවාදි ගණයේ ච-වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයෝ,

สมตฺตานิ.

නිමාවට පත් වූහ.

ฏการนฺตธาตุ

ට-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් (ටකාරාන්ත ධාතූහු)

อิทานิ ฏวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

දැන් ට-වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් කියනු ලැබේ –

โสฏุ คพฺเพ. คพฺพํ ทพฺพนํ. โสฏติ.

සොටු ධාතුව උඩඟු බව (ගබ්බ) අර්ථයෙහි වැටේ. ගබ්බ යනු උඩඟු වීමයි (දබ්බනය). සොටති.

โยฏุ สมฺพนฺเธ. โยฏติ.

යොටු ධාතුව සම්බන්ධ කිරීම (සම්බන්ධ) අර්ථයෙහි වැටේ. යොටති.

เมฏุ มิเลฏุ อุมฺมาเท. เมฏติ. มิเลฏติ.

මෙටු සහ මිලෙටු ධාතූන් උන්මාදය (උම්මාද) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙටති, මිලෙටති.

กฏ วสฺสาวรเณสุ. กฏติ.

කට ධාතුව වැසීම සහ ආවරණය කිරීම (වස්සාවරණ) යන අර්ථයන්හි වැටේ. කටති.

สฏ ปริภาสเน. สฏติ.

සට ධාතුව නින්දා කිරීම (පරිභාසන) අර්ථයෙහි වැටේ. සටති.

ลฏ พาลฺเย จ. ปุพฺพาเปกฺขาย จกาโร. ลฏติ. ลาโฏ.

ලට ධාතුව ළදරු බව (බාල්‍ය) අර්ථයෙහි ද වැටේ. (පෙර කී අර්ථය අපේක්ෂාවෙන්) ‘ච’ කාරය යෙදී ඇත. ලටති, ලාටෝ.

สฏ รุชาวิสรณคตฺยาวสาเนสุ. รุชา ปีฬา. วิสรณํ วิปฺผรณํ. คตฺยาวสานํ คติยา อวสานํ โอสานํ อภาวกรณํ, นิสีทนนฺติ วุตฺตํ โหติ. สฏติ. สาโฏ วุจฺจติ สาฏโก.

සට ධාතුව රෝග පීඩාව (රුජා), පැතිරීම (විසරණ) සහ ගමනෙහි කෙළවර වීම (ගත්‍යාවසාන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. රුජා යනු පීඩාවයි. විසරණ යනු පැතිරීමයි (විප්ඵරණය). ගත්‍යාවසාන යනු ගමනෙහි කෙළවර වීම, එනම් අවසානය, නැති කිරීම, ‘හිඳීම’ යැයි කියනු ලැබේ. සටති. ‘සාටෝ’ යනු සළුවට (සාටකයට) කියනු ලැබේ.

วฏ เวธเน. วฏติ. วโฏ. วาโฏ.

වට ධාතුව විදීම/සිදුරු කිරීම (වේධන) අර්ථයෙහි වැටේ. වටති, වටෝ, වාටෝ.

ขิฏ อุตฺตาสเน. เขฏติ, อาเขฏโก, เขโฏ, อุกฺเขฏิโต, สมุกฺเขฏิโต.

ඛිට ධාතුව තැතිගැන්වීම (උත්තාසන) අර්ථයෙහි වැටේ. ඛෙටති, ආඛෙටකෝ, ඛෙටෝ, උක්ඛෙටිතෝ, සමුක්ඛෙටිතෝ.

สิฏ อนาทเร. เสฏติ.

සිට ධාතුව නොසලකා හැරීම/අනාදරය (අනාදර) අර්ථයෙහි වැටේ. සෙටති.

ชฏ [Pg.53] ฆฏ สงฺฆาเต. ชฏติ. ชฏา, ชฏิโล, ชฏี. อนฺโตชฏา พหิชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชา. การิเต ‘‘โส อิมํ วิชฏเย ชฏํ. อรหตฺตมคฺคกฺขเณ วิชเฏติ นามา’’ติ ปโยโค.

ජට සහ ඝට ධාතූන් එකතු කිරීම/පටලැවීම (සංඝාත) අර්ථයෙහි වැටේ. ජටති. ජටා (කෙස් වැටිය), ජටිලෝ (ජටිලයා), ජටී. ‘ඇතුළත ද අවුලකි, පිටත ද අවුලකි, ජනතාව අවුලෙන් පටලැවී සිටිති’ (අන්තෝජටා බහිජටා...). කාරිත ක්‍රියාවෙහි ‘ඔහු මේ අවුල ලිහන්නේය (සෝ ඉමං විජටයේ ජටං). අර්හත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි ලිහයි (විජටේති) නම් වේ’ යන්න යෙදුමයි.

ภฏ ภตฺติยํ. ภฏติ. ภโฏ. เวตนํ ภฏโก ยถา.

භට ධාතුව වැටුපට සේවය කිරීම (භත්ති) අර්ථයෙහි වැටේ. භටති, භටෝ. වැටුපට ‘භටක’ වන්නා සේය.

ตฏ อุสฺสเย. อุสฺสโย อาโรโห อุพฺเพโธ. ตฏติ. ตโฏ, คิริตโฏ, นทีตโฏ, ตฏี, ตฏํ.

තට ධාතුව උසස් බව/නැගීම (උස්සය) අර්ථයෙහි වැටේ. උස්සය යනු උසයි, නැගීමයි (උබ්බේධය). තටති, තටෝ, ගිරිතටෝ, nදීතටෝ, තටී, තටං.

ขฏ กํเส. ขฏติ. ขโฏ.

ඛට ධාතුව ලෝකඩ/කංස භාණ්ඩ (කංස) අර්ථයෙහි වැටේ. ඛටති, ඛටෝ.

นฏ นติยํ. นฏติ. นโฏ, นาฏกํ.

නට ධාතුව නැටීම (නති) අර්ථයෙහි වැටේ. නටති, නටෝ, නාටකං.

ปิฏ สทฺทสงฺฆาเฏสุ. เปฏติ. เปฏโก, ปิฏกํ. ปิฏกสทฺโท ‘‘มา ปิฏกสมฺปทาเนนา’’ติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย กุทาลปิฏกํ อาทายา’’ติอาทีสุ ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ ภาชเน.

පිට ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ එක්රැස් කිරීම (සද්දසංඝාට) යන අර්ථයන්හි වැටේ. පෙටති, පෙටකෝ, පිටකං. ‘පිටක සම්ප්‍රදායෙන් (පිළිගැනීමෙන්) නොපිළිගත යුතුය’ ආදී තැන්හි ‘පිටක’ ශබ්දය පරියප්තිය (ධර්ම ග්‍රන්ථ) සඳහා පෙනේ. ‘එවිට පුරුෂයෙක් උදැල්ලක් හා කූඩයක් (කුදාලපිටකං) රැගෙන එන්නේය’ ආදී තැන්හි යම්කිසි භාජනයක් (කූඩයක්) සඳහා ද යෙදේ.

หฏ ทิตฺติยํ. หฏติ. หาฏกํ, หฏกํ. ยํ ชาตรูปํ หฏกนฺติ วุจฺจติ.

හට ධාතුව බැබළීම (දිත්ති) අර්ථයෙහි වැටේ. හටති, හාටකං, හටකං. යම් රනක් (ජාතරූපයක්) වේද, එය ‘හටක’ (රන්) යැයි කියනු ලැබේ.

สฏ อวยเว. สฏติ.

සට ධාතුව කොටස/අවයවය (අවයව) අර්ථයෙහි වැටේ. සටති.

ลุฏ วิโลฐเน. โลฏติ.

ලුට ධාතුව පෙරළීම/ඇවිස්සීම (විලෝඨන) අර්ථයෙහි වැටේ. ලොටති.

จิฏ เปสเน. เจฏติ. เจฏโก.

චිට ධාතුව මෙහෙයවීම/පණිවිඩ යැවීම (පේසන) අර්ථයෙහි වැටේ. චෙටති, චෙටකෝ.

วิฏ สทฺเท. เวฏติ. เวฏโก.

විට ධාතුව ශබ්ද කිරීම (සද්ද) අර්ථයෙහි වැටේ. වෙටති, වෙටකෝ.

อฏ ปฏ อิฏ กิฏ กฏ คติยํ. อฏติ. ปฏติ. เอฏติ. เกฏติ. กฏติ. ปโฏ อิจฺเจว นามิกปทํ ทิฏฺฐํ. ปฏติ ชิณฺณภาวํ [Pg.54] คจฺฉตีติ ปโฏ. ปโฏติ วตฺถํ. วตฺถสฺส หิ อเนกานิ นามานิ –

අට, පට, ඉට, කිට, කට යන ධාතූන් ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. අටති, පටති, එටති, කෙටති, කටති. ‘පටෝ’ යන නාම පදය ද දක්නට ලැබේ. ‘පටති’ යනු දිරාපත් භාවයට යයි යන අර්ථයෙන් ‘පටෝ’ නම් වේ. ‘පටෝ’ යනු වස්ත්‍රයයි. වස්ත්‍රය සඳහා නොයෙක් නම් ඇත්තේය –

ปโฏ โจโฬ สาฏโก จ, วาโส วสนมํสุกํ;

ทุสฺสมจฺฉาทนํ วตฺถํ, เจลํ วสนิ อมฺพรํ.

පට, චෝල, සාටක, වාස, වසන, අංශුක, දූස්ස, අච්ඡාදන, වත්ථ, චේල, වසනි, අම්බර (යන මේවා වස්ත්‍රයෙහි නම් වේ).

มุฏ ปมทฺทเน. โมฏติ.

‘මුට’ ධාතුව පොඩි කිරීම (මඩිනු ලැබීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මෝටති’ යනු එහි රූපයයි.

จุฏ อปฺปีภาเว. โจฏติ.

‘චුට’ ධාතුව අල්ප බවට (අඩු බවට) පත්වීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චෝටති’ යනු එහි රූපයයි.

วฏิ วิภาชเน. วฏติ. วณฺโฏ.

‘වටි’ ධාතුව බෙදීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වටති’, ‘වණ්ඨෝ’ යනු එහි රූපයන්ය.

รุฏิ ลุฏิ เถยฺเย. รุณฺฏติ. ลุณฺฏติ. รุณฺฏโก. ลุณฺฏโก.

‘රුටි’ සහ ‘ලුටි’ යන ධාතූන් සොරකම් කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රුණ්ඨති’, ‘ලුණ්ඨති’, ‘රුණ්ඨකෝ’, ‘ලුණ්ඨකෝ’ යනු රූපයන්ය.

ผุฏ วิสรเณ โผฏติ. โผโฏ.

‘ඵුට’ ධාතුව පැතිරීම (හෝ පිපිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඵෝටති’, ‘ඵෝටෝ’ යනු එහි රූපයන්ය.

เจฏ เจฏายํ. เจฏติ. เจฏโก.

‘චේට’ ධාතුව ක්‍රියා කිරීම (උත්සාහ කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චේටති’, ‘චේටකෝ’ යනු එහි රූපයන්ය.

ฆุฏ ปริวตฺตเน. โฆฏติ.

‘ඝුට’ ධාතුව පෙරළීම (හෝ හැරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඝෝටති’ යනු එහි රූපයයි.

รุฏ ลุฏ ปฏิฆาเต. โรฏติ. โลฏติ.

‘රුට’ සහ ‘ලුට’ යන ධාතූන් ගැටීම (හෝ ප්‍රතිඝාතය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රෝටති’, ‘ලෝටති’ යනු රූපයන්ය.

ฆฏ เจตายํ. ฆฏติ. ฆโฏ. ฆโฏ วุจฺจติ กุมฺโภ. อิมานิ ตทภิธานานิ –

‘ඝට’ ධාතුව උත්සාහ කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඝටති’, ‘ඝටෝ’ යනු රූපයන්ය. ‘ඝට’ යනු කළයට (කුම්භයට) කියන නමකි. ඒ සඳහා භාවිත වන සමාන පද මෙසේය –

ฆโฏ กุมฺโภ ฆฏี กุมฺภี, ตุณฺฑิกิโร ตุ อุกฺขลี;

มหนฺตภาชนํ จาฏิ, อติขุทฺทํ กุฏฺฏํ ภเว;

“ඝට, කුම්භ, ඝටී, කුම්භී (කළය සඳහා ද), තුණ්ඩිකිර, උක්ඛලී (සැළිය සඳහා ද යෙදේ). විශාල භාජනය ‘චාටි’ (හැලිය) වන අතර, ඉතා කුඩා භාජනය ‘කුට්ට’ නම් වේ.”

จฏ ภฏ ปริภาสเน เทฏ จ. จฏติ. ภฏติ. เทฏติ.

‘චට’, ‘භට’ සහ ‘දේට’ යන ධාතූන් නින්දා කිරීම (බැණ වැදීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චටති’, ‘භටති’, ‘දේටති’ යනු රූපයන්ය.

กุฏ โกฏิลฺเล. กุฏติ. ปฏิกุฏติ.

‘කුට’ ධාතුව ඇද බව (කුටිල බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුටති’, ‘පටිකුටති’ යනු එහි රූපයන්ය.

ปุฏ สํกิเลสเน. ปุฏติ.

‘පුට’ ධාතුව කෙලෙසීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පුටති’ යනු එහි රූපයයි.

จุฏ ฉุฏ กุฏ เฉทเน. จุฏติ. ฉุฏติ. กุฏติ.

‘චුට’, ‘ඡුට’ සහ ‘කුට’ යන ධාතූන් කැපීම (සිඳීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චුටති’, ‘ඡුටති’, ‘කුටති’ යනු රූපයන්ය.

ผุฏ วิกสเน. ผุฏติ.

‘ඵුට’ ධාතුව පිපීම (විකසිත වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඵුටති’ යනු එහි රූපයයි.

มุฏ อคฺคิสทฺทปกฺเขปมทฺทเนสุ. มุฏติ.

‘මුට’ ධාතුව ගින්න, ශබ්ද කිරීම, දැමීම (විසි කිරීම) සහ තලා දැමීම (පොඩි කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘මුටති’ යනු එහි රූපයයි.

ตุฏ กลหกมฺมนิ. ตุฏติ.

‘තුට’ ධාතුව කලහ කිරීම (රණ්ඩුවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තුටති’ යනු එහි රූපයයි.

ฆุฏ ปฏิฆาเต. ฆุฏติ. โฆฏโก.

‘ඝුට’ ධාතුව ගැටීම (ප්‍රතිඝාතය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඝුටති’, ‘ඝෝටකෝ’ යනු රූපයන්ය.

ฏการนฺตธาตุรูปานิ.

‘ට’ කාරාන්ත ධාතූන්ගේ රූපයන් මෙසේ අවසන් වේ.

ฐการนฺตธาตุ

‘ඨ’ කාරාන්ත ධාතූන්

ฐา [Pg.55] คตินิวตฺติยํ. คตินิวตฺติ อุปฺปชฺชมานสฺส คมนสฺสุปจฺเฉโท. ฐาติ, ฐนฺติ. ติฏฺฐติ. ปติฏฺฐาติ. อธิฏฺฐาติ. อธิฏฺเฐติ. สณฺฐาติ. สณฺฐหติ. อธิฏฺฐหติ. อุปฏฺฐหติ. ฐาตุ. ติฏฺฐตุ. ติฏฺเฐยฺย. อฏฺฐ, อฏฺฐุ. อฏฺฐา, อฏฺฐู, อฏฺฐาสิ, อฏฺฐํสุ. ยาวสฺส กาโย ฐสฺสติ. ติฏฺฐิสฺสติ. อุปสฺสุติ ติฏฺฐิสฺสถ. อฏฺฐิสฺสา, อฏฺฐิสฺสํสุ. อติฏฺฐิสฺสา, อติฏฺฐิสฺสํสุ. ฐาตุํ, อุปฏฺฐาตุํ. อุปฏฺฐหิตุํ. อธิฏฺฐาตุํ. อธิฏฺฐหิตุํ. ฐตฺวา, อธิฏฺฐิตฺวา. อุปฏฺฐหิตฺวา, อธิฏฺฐหิตฺวา. ฐานํ, ฐิติ, สณฺฐิติ, อวฏฺฐิติ. สณฺฐานํ, ปฏฺฐานํ. อุปฏฺฐาโก, ฐิโต. ปพฺพตฏฺโฐ ภูมฏฺโฐ. อุปฏฺฐหํ อิจฺจาทีนิ.

‘ඨා’ ධාතුව ගමන නැවැත්වීම (ගතිනිවත්ති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ගමන නැවැත්වීම යනු උපදින්නා වූ ගමන වැළැක්වීමයි. ‘ඨාති’, ‘ඨන්ති’, ‘තිට්ඨති’, ‘පතිට්ඨාති’, ‘අධිට්ඨාති’, ‘අධිට්ඨේති’, ‘සණ්ඨාති’, ‘සණ්ඨහති’, ‘අධිට්ඨහති’, ‘උපට්ඨහති’ යනු ක්‍රියා රූපයන්ය. ‘ඨාතු’, ‘තිට්ඨතු’, ‘තිට්ඨෙය්‍ය’ (විධි අර්ථයේද) වේ. ‘අට්ඨ’, ‘අට්ඨු’, ‘අට්ඨා’, ‘අට්ඨූ’, ‘අට්ඨාසි’, ‘අට්ඨංසු’ (අතීත කාලයේද) වේ. “යාවස්ස කායෝ ඨස්සති” (යම්තාක් ඔහුගේ කය පවතින්නේද), ‘තිට්ඨිස්සති’, “උපස්සුති තිට්ඨිස්සථ” (අනාගත කාලයේද) වේ. ‘අට්ඨිස්සා’, ‘අට්ඨිස්සංසු’, ‘අතිට්ඨිස්සා’, ‘අතිට්ඨිස්සංසු’ (ප්‍රත්‍යක්ෂ හෝ ව්‍යතිරේක අර්ථයේද) වේ. ‘ඨාතුං’, ‘උපට්ඨාතුං’, ‘උපට්ඨහිතුං’, ‘අධිට්ඨාතුං’, ‘අධිට්ඨහිතුං’ (තුම් ප්‍රත්‍යයෙන්ද) වේ. ‘ඨත්වා’, ‘අධිට්ඨිත්වා’, ‘උපට්ඨහිත්වා’, ‘අධිට්ඨහිත්වා’ (ක්ත්වා ප්‍රත්‍යයෙන්ද) වේ. ‘ඨානං’, ‘ඨිති’, ‘සණ්ඨිති’, ‘අවට්ඨිති’, ‘සණ්ඨානං’, ‘පට්ඨානං’, ‘උපට්ඨාකෝ’, ‘ඨිතෝ’, ‘පබ්බතට්ඨෝ’ (පර්වතයෙහි සිටින), ‘භූමට්ඨෝ’ (පොළොවෙහි සිටින), ‘උපට්ඨහං’ ආදී රූප මෙසේ සිද්ධ වේ.

ตตฺถ ฐานสทฺโท อิสฺสริยฐิติขณการเณสุ ทิสฺสติ. ‘‘กึ ปนายสฺมา เทวานมินฺโท กมฺมํ กตฺวา อิมํ ฐานํ ปตฺโต’’ติอาทีสุ หิ อิสฺสริเย ทิสฺสติ. ‘‘ฐานกุสโล โหติ อกฺขณเวธี’’ติอาทีสุ ฐิติยํ. ‘‘ฐานโสเปตํ ตถาคตํ ปฏิภาตี’’ติอาทีสุ ขเณ. ‘‘ฐานญฺจ ฐานโส ญตฺวา อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโส’’ติอาทีสุ การเณ. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติภาเวน, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ.

එහි ‘ඨාන’ යන ශබ්දය ඓශ්වර්යය (ස්ථානාන්තරය), පැවැත්ම (සිටීම), අවස්ථාව (ක්ෂණය) සහ හේතුව (කාරණය) යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. “කිං පනායස්මා දේවානමින්දෝ කම්මං කත්වා ඉමං ඨානං පත්තෝ” (ආයුෂ්මත් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා කිනම් කර්මයක් කොට මේ ස්ථානයට/තනතුරට පැමිණියේද) යනාදී තන්හි එය ‘ඓශ්වර්යය’ (තනතුර) යන අර්ථයෙහි දැක්වේ. “ඨානකුසලෝ හෝති අක්ඛණවේධී” (ඉරියව්වෙහි/සිටගැනීමෙහි දක්ෂයෙක් වෙයි) යනාදී තන්හි ‘පැවැත්ම’ (සිටීම) යන අර්ථයෙහි දැක්වේ. “ඨානසෝපේතං තථාගතං පටිභාති” (සුදුසු අවස්ථාවෙන් යුක්තව තථාගතයන් වහන්සේට වැටහෙයි) යනාදී තන්හි ‘අවස්ථාව’ (ක්ෂණය) යන අර්ථයෙහි දැක්වේ. “ඨානඤ්ච ඨානසෝ ඤත්වා අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානසෝ” (හේතුව හේතුවක් ලෙසද අහේතුව අහේතුවක් ලෙසද දැනගෙන) යනාදී තන්හි ‘හේතුව’ (කාරණය) යන අර්ථයෙහි දැක්වේ. යම් හෙයකින් ඵලය (ප්‍රතිඵලය) එම හේතුව මත රඳා පවතිමින් එහිම පිහිටන්නේද, එබැවින් හේතුව ‘ඨාන’ (ස්ථානය/හේතුව) යැයි කියනු ලැබේ.

อิสฺสริเย ฐิติยญฺจ, ขณสฺมิมฺปิ จ การเณ;

จตูสฺวตฺเถสุ เอเตสุ, ฐานสทฺโท ปวตฺตตีติ.

“ඓශ්වර්යය, පැවැත්ම (සිටීම), අවස්ථාව (ක්ෂණය) සහ හේතුව යන මේ සතර අර්ථයන්හි ‘ඨාන’ ශබ්දය පවතී” යනුයි.

เฐ สทฺทสงฺกาเตสุ. ฐียติ.

‘ඨේ’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ සැක කිරීම (හෝ සැලකීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ඨීයති’ යනු එහි රූපයයි.

เฐ เวฐเน. ฐายติ.

‘ඨේ’ ධාතුව වෙලීම (එතීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඨායති’ යනු එහි රූපයයි.

ปฐ [Pg.56] วิยตฺติยํ วาจายํ. ธมฺมํ ปฐติ. ปาโฐ, นกฺขตฺตปาฐโก, โส โหรปาฐกํ ปุจฺฉิ. สพฺพปาฐี ภวิสฺสติ. ปฐิตุํ, ปฐิตเว, ปฐิตฺวา, ปฐิตฺวาน, ปฐิตุน, ปฐิย, ปฐิยาน.

‘පඨ’ ධාතුව පැහැදිලි වචනයෙන් පැවසීම (ප්‍රකාශ කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. “ධම්මං පඨති” (ධර්මය කියවයි/සජ්ඣායනා කරයි), ‘පාඨෝ’ (පාඨය), ‘නක්ඛත්තපාඨකෝ’ (නැකත් කියවන්නා), “සෝ හෝරපාඨකං පුච්ඡි” (ඔහු කේන්දර කියවන්නාගෙන් ඇසුවේය), “සබ්බපාඨී භවිස්සති” (සියල්ල උගත්/කියවිය හැකි කෙනෙක් වන්නේය) යනාදී රූප වේ. ‘පඨිතුං’, ‘පඨිතවේ’ (තුම් ප්‍රත්‍යයෙන්ද), ‘පඨිත්වා’, ‘පඨිත්වාන’, ‘පඨිතුන’, ‘පඨිය’, ‘පඨියාන’ (ක්ත්වා ප්‍රත්‍යයෙන්ද) රූප සිද්ධ වේ.

เอวํวิธํ ตุํปจฺจยนฺตาทิวิภาคํ สพฺพตฺถ ยถารหํ วตฺตุกามาปิ คนฺถ วิตฺถารภเยน น วทาม. อวุตฺโตปิ อีทิโส วิภาโค นยานุสาเรน ยถาสมฺภวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺโพ. ยตฺถ ปน ปาฬินิทสฺสนาทิวิเสโส อิจฺฉิตพฺโพ โหติ, ตตฺเถเวตํ ทสฺเสสฺสาม.

මෙවැනි වූ ‘තුම්’ ප්‍රත්‍යයෙන් අවසන් වන පද ආදී විභාගයන් සෑම තැනකදීම සුදුසු පරිදි පැවසීමට කැමති වුවද, ග්‍රන්ථය දීර්ඝ වේ යැයි බියෙන් (එසේ) නොකියමු. මෙසේ නොකියන ලද මෙබඳු විභාගයන්ද ක්‍රමෝපාය අනුව හැකි සෑම තැනකදීම ගළපාගත යුතුය. යම් තැනක පාලි නිදසුන් ආදී විශේෂත්වයක් අවශ්‍ය වන්නේද, එහිදී පමණක් එය දක්වන්නෙමු.

วฐ ถูลิเย. วฐติ. วฐโร. วฐโรติ ถูลฆนสรีรสฺมึ วตฺตพฺพวจนํ. ตถา หิ วินยฏฺฐกถายํ ‘‘วฐโรติ ถูโล, ถูโล จ ฆนสรีโร จายํ ภิกฺขูติ วุตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

‘වඨ’ ධාතුව මහත් බව (ස්ථූල බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වඨති’, ‘වඨරෝ’ යනු රූපයන්ය. ‘වඨර’ යනු මහත් වූ, ඝන වූ ශරීරයක් ඇති අයෙකු හැඳින්වීමට කියන වචනයකි. එහෙයින්ම විනය අට්ඨකථාවෙහි “වඨර යනු ස්ථූල (මහත්) කෙනෙකි; මේ භික්ෂුව මහත් වූ, ඝන වූ ශරීරයක් ඇත්තෙකි යන්න මෙයින් අදහස් වේ” යැයි දක්වා ඇත.

มฐ นิวาเส. มฐติ. มโฐ.

‘මඨ’ ධාතුව වාසය කිරීම (වාසස්ථානය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මඨති’, ‘මඨෝ’ යනු රූපයන්ය.

กฐ กิจฺฉชีวเน. กฐติ. กโฐ.

‘කඨ’ ධාතුව දුෂ්කර ජීවිතයක් ගත කිරීම (දුකසේ ජීවත්වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කඨති’, ‘කඨෝ’ යනු රූපයන්ය.

รฐ ปริภาสเน. รฐติ.

‘රඨ’ ධාතුව පරිභාසන (නින්දා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රඨති’ යනු රූපයයි.

สาฐ พลกฺกาเร. พลกฺกาโร นาม อตฺตโน พเลน ยถาชฺฌาสยํ ทพฺพลสฺส อภิภวนํ. สาฐติ. สาโฐ.

‘සාඨ’ ධාතුව බලත්කාර (බලහත්කාරකම් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. බලත්කාරය නම් තමාගේ බලයෙන් තමාගේ කැමැත්ත පරිදි දුබලයා මැඩපැවැත්වීමයි. ‘සාඨති’ යනු ක්‍රියාපදය වන අතර ‘සාඨෝ’ යනු නාමපදයයි.

อุฐ รุฐ ลุฐ อุปฆาเต. โอฐติ. โรฐติ. โลฐติ.

‘උඨ’, ‘රුඨ’, ‘ලුඨ’ යන ධාතූහු උපඝාත (පෙළීම හෝ විනාශ කිරීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘ඕඨති’, ‘රෝඨති’, ‘ලෝඨති’ යනු රූප වෙති.

ปิฐ หึสาสํกิเลเสสุ. เปฐติ. ปิฐโร.

‘පිඨ’ ධාතුව හිංසා කිරීම සහ කෙලෙසීම (සංකිලෙස) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘පේඨති’, ‘පිඨරෝ’ යනු රූප වෙති.

สฐ เกตเว จ. ปุพฺพตฺเถสุ จกาโร. สฐติ. สโฐ สโฐติ เกราฏิโก วุจฺจติ.

‘සඨ’ ධාතුව කේතව (කෛරාටිකකම/වංචාව) සහ පෙර කී අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ච’ කාරයෙන් පෙර අර්ථයන් අදහස් කෙරේ. ‘සඨති’ යනු ක්‍රියාපදයයි. වංචනිකයා ‘සඨෝ’ (කෛරාටිකයා) යයි කියනු ලැබේ.

สุฐ คติปฏิฆาเต. คมนปฏิหนนํ คติปฏิฆาโต. โสฐติ.

‘සුඨ’ ධාතුව ගතිපටිඝාත (ගමන වැළැක්වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ගමන වැළැක්වීම ‘ගතිපටිඝාත’ නම් වේ. ‘සෝඨති’ යනු රූපයයි.

กุฐิ ลุฐิ อาลสฺสิเย จ. จกาโร ปุพฺพตฺเถ จ. กุณฺฐติ. กุณฺโฐ. ลุณฺฐติ. ลุณฺโฐ.

‘කුඨි’, ‘ලුඨි’ යන ධාතූහු ආලස්‍ය (අලසකම) සහ පෙර කී අර්ථයන්හි වැටෙති. ‘ච’ කාරයෙන් පෙර අර්ථයන්ද අදහස් වේ. ‘කුණ්ඨති’, ‘කුණ්ඨෝ’, ‘ලුණ්ඨති’, ‘ලුණ්ඨෝ’ යනු රූප වෙති.

สุฐิ [Pg.57] โสสเน. สุณฺฐติ.

‘සුඨි’ ධාතුව සෝසන (වියළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සුණ්ඨති’ යනු රූපයයි.

รุฐิ ลุฐิ อฐิ คติยํ. รุณฺฐติ. ลุณฺฐติ. อณฺฐติ.

‘රුඨි’, ‘ලුඨි’, ‘අඨි’ යන ධාතූහු ගති (ගමන) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘රුණ්ඨති’, ‘ලුණ්ඨති’, ‘අණ්ඨති’ යනු රූප වෙති.

เวฐ เวฐเน. เวฐติ, นิพฺเพฐติ. เวฐนํ, นิพฺเพฐนํ.

‘වේඨ’ ධාතුව වේඨන (වෙළීම/වට කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වේඨති’, ‘නිබ්බේඨති’ යනු ක්‍රියාපද වන අතර ‘වේඨනං’, ‘නිබ්බේඨනං’ යනු නාමපද වෙති.

วฐิ เอกจริยายํ. วณฺฐติ.

‘වඨි’ ධාතුව ඒකචරියා (හුදකලාව හැසිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වණ්ඨති’ යනු රූපයයි.

มฐ กุฐิ โสเก. มฐติ. กุณฺฐติ.

‘මඨ’, ‘කුඨි’ යන ධාතූහු සෝක (ශෝකය) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘මඨති’, ‘කුණ්ඨති’ යනු රූප වෙති.

เอฐ เหฐ วิพาธายํ. เอฐติ. เหฐติ. วิเหฐติ. วิเหฐนํ.

‘ඒඨ’, ‘හේඨ’ යන ධාතූහු විබාධා (පෙළීම/හිංසා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘ඒඨති’, ‘හේඨති’, ‘විහේඨති’ (ක්‍රියාපද) සහ ‘විහේඨනං’ (නාමපදය) යනු රූප වෙති.

ลุฐ ปฏิฆาเต. โลฐติ.

‘ලුඨ’ ධාතුව පටිඝාත (ප්‍රතිඝාතය/ගැටීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලෝඨති’ යනු රූපයයි.

ปฐ วิขฺยาเน. ปฐติ.

‘පඨ’ ධාතුව විඛ්‍යාන (පැහැදිලිව පැවසීම/විස්තර කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පඨති’ යනු රූපයයි.

ลุฐ สํกิเลเส. โลฐติ.

‘ලුඨ’ ධාතුව සංකිලෙස (කෙලෙසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලෝඨති’ යනු රූපයයි.

ฐการนฺตธาตุรูปานิ.

මෙය ‘ඨ’ කාරය අන්ත කොට ඇති ධාතු රූපයන් පිළිබඳ විස්තරයයි.

ฑการนฺตธาตุ

‘ඩ’ කාරය අන්ත කොට ඇති ධාතූහු (ඩකාරාන්ත ධාතූහු) මෙසේය.

ฑิ วิหายสคติยํ คมนมตฺเต จ. เฑติ, ฑยติ. เฑมาโน. อุจฺเจ สกุณ เฑมาน. เย มํ ปุเร ปจฺจุฑฺเฑนฺติ.

‘ඩි’ ධාතුව විහායසගති (අහසින් යාම) සහ ගමනමාත්‍ර (යෑම පමණක්) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ඩේති’, ‘ඩයති’, ‘ඩේමානෝ’ යනු රූප වෙති. “උච්චේ සකුණ ඩේමාන” (අහසෙහි උඩින් පියඹා යන පක්ෂියා) සහ “යේ මං පුරේ පච්චුඩ්ඩෙන්ති” (යමෙක් මට පෙර පෙරමුණට පියාඹා ආවාහුද) යන්න නිදසුන්ය.

ฑิ ขิปนุฑฺฑเนสุ. เฑติ. อุฑฺเฑติ.

‘ඩි’ ධාතුව ක්ෂේපණ (දැමීම/විසි කිරීම) සහ උඩ්ඩන (ඉහළට පියාසර කිරීම) අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ඩේති’, ‘උඩ්ඩේති’ යනු රූප වෙති.

อิโต พหิทฺธา ปาสณฺฑา, ทิฏฺฐีสุ ปสีทนฺติ เต;

น เตสํ ธมฺมํ โรเจมิ, น เต ธมฺมสฺส โกวิทา.

“මීට බාහිර වූ (සාසනයෙන් පිටත වූ) මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෝ තමන්ගේ දෘෂ්ටීන්හිම පැහැදෙති; මම ඔවුන්ගේ ධර්මයට නොකැමැත්තෙමි, ඔවුහු සැබෑ ධර්මයෙහි දක්ෂයෝද නොවෙති.”

เอตฺถ จ ปาสณฺฑาติ ปาสํ เฑนฺตีติ ปาสณฺฑา, สตฺตานํ จิตฺเตสุ ทิฏฺฐิปาสํ ขิปนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ตณฺหาปาสํ ทิฏฺฐิปาสญฺจ เฑนฺติ อุฑฺเฑนฺตีติ ปาสณฺฑา.

මෙහි ‘පාසණ්ඩා’ යනු (මිථ්‍යාදෘෂ්ටි නමැති) පාසය (මලපුඩුව) හෙළන්නාහු යන අර්ථයෙන් ‘පාසණ්ඩ’ නම් වෙති. සත්වයන්ගේ සිත් තුළ දෘෂ්ටි නමැති පාසය හෙළන්නාහු යන අර්ථයයි. නැතහොත් තණ්හා පාසය සහ දෘෂ්ටි පාසය හෙළන්නාහු, උඩට විසි කරන්නාහු (පතුරුවන්නාහු) යන අර්ථයෙන් ‘පාසණ්ඩ’ නම් වෙති.

มุฑิ [Pg.58] กณฺฑเน. มุณฺฑติ. กุมารํ มุณฺฑึสุ. มุณฺโฑ.

‘මුඩි’ ධාතුව කණ්ඩන (හිස බෑම/මුඩු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මුණ්ඩති’ යනු රූපයයි. “කුමාරං මුණ්ඩiංසු” (කුමාරයා මුඩු කළහ), ‘මුණ්ඩෝ’ (මුඩු වූ තැනැත්තා) යනු නිදසුන්ය.

จุฑฺฑ หาวกรเณ. จุฑฺฑติ.

‘චුඩ්ඩ’ ධාතුව හාවකරණ (ශෘංගාරාත්මක ඉඟිබිඟි පෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චුඩ්ඩති’ යනු රූපයයි.

อฑฺฑ อภิโยเค. อฑฺฑติ.

‘අඩ්ඩ’ ධාතුව අභියෝග (උත්සාහ කිරීම හෝ චෝදනා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අඩ්ඩති’ යනු රූපයයි.

คฑิ วทเนกเทเส. คณฺฑติ. คณฺโฑ.

‘ගඩි’ ධාතුව වදනේකදේශ (මුහුණේ එක් කොටසක්/කම්මුල හෝ ගෙඩිය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගණ්ඩති’, ‘ගණ්ඩෝ’ යනු රූප වෙති.

หุฑิ ปิฑิ สงฺฆาเต. หุณฺฑติ. ปิณฺฑติ. ปิณฺโฑ.

‘හුඩි’, ‘පිඩි’ යන ධාතූහු සංඝාත (එක් කිරීම/ගොඩ ගැසීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘හුණ්ඩති’, ‘පිණ්ඩති’ (ක්‍රියාපද) සහ ‘පිණ්ඩෝ’ (පිඬු/ගුලිය) යනු රූප වෙති.

หิฑิ คติยํ. หิณฺฑติ, อาหิณฺฑติ.

‘හිඩි’ ධාතුව ගති (හැසිරීම/ගමන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘හිණ්ඩති’, ‘ආහිණ්ඩති’ යනු රූප වෙති.

กุฑิ ทาเห. กุณฺฑติ. กุณฺโฑ.

‘කුඩි’ ධාතුව දාහ (දැවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුණ්ඩති’, ‘කුණ්ඩෝ’ යනු රූප වෙති.

วฑิ มฑิ เวฐเน. วณฺฑติ. มณฺฑติ. มณฺฑลํ.

‘වඩි’, ‘මඩි’ යන ධාතූහු වේඨන (වට කිරීම/වෙළීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘වණ්ඨති’, ‘මණ්ඩති’ (ක්‍රියාපද) සහ ‘මණ්ඩලං’ (මණ්ඩලය/රවුම) යනු රූප වෙති.

ภฑิ ปริภาสเน. ภณฺฑติ. ภณฺฑนํ. ภณฺโฑ.

භඩි ධාතුව පරිභාසන (භාෂණය කිරීම, නින්දා කිරීම හෝ කෝලාහල කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. භණ්ඩති (කෝලාහල කරයි). භණ්ඩනං (කෝලාහලය). භණ්ඩො (භාණ්ඩය හෝ කෝලාහල කරන්නා).

มฑิ มชฺชเน. มณฺฑติ. มณฺฑนํ.

මඩි ධාතුව මජ්ජන (පිරිසිදු කිරීම හෝ සැරසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. මණ්ඩති (සරසයි). මණ්ඩනං (සැරසීම).

ตุฑิ โตฬเน. ตุณฺฑติ. ตุณฺโฑ. ตุณฺเฑนาทาย คจฺเฉยฺย.

තුඩි ධාතුව තෝළන (එසවීම හෝ තුඩින් ඇල්ලීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තුණ්ඩති (තුඩින් ගනී). තුණ්ඩො (තුඩ/හොට). තුණ්ඩේනාදාය ගච්ඡෙය්‍ය (තුඩින් ගෙන යා යුතුය).

ภุฑิ ภรเณ. ภุณฺฑติ.

භුඩි ධාතුව bharaṇe (පෝෂණය කිරීම හෝ දරා සිටීම) අර්ථයෙහි වැටේ. භුණ්ඩති (පෝෂණය කරයි).

จฑิ โกเป. จณฺฑติ. จณฺโฑ. จณฺฑาโล, จณฺฑิกฺกํ.

චඩි ධාතුව කෝප (කෝප වීම හෝ චණ්ඩ වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. චණ්ඩති (කෝප වෙයි). චණ්ඩො (චණ්ඩ වූ/දරුණු). චණ්ඩාලො (සැඩොල් තැනැත්තා), චණ්ඩික්කං (චණ්ඩ බව/කෝප සහගත බව).

สฑิ รุชายํ. สณฺฑติ. สณฺโฑ.

සඩි ධාතුව රුජා (වේදනාව හෝ රෝගය) අර්ථයෙහි වැටේ. සණ්ඩති (රිදවයි). සණ්ඩො (වේදනාව හෝ සමූහය).

ตฑิ ตาฬเน. ตณฺฑติ. วิตณฺฑา.

තඩි ධාතුව තාලන (පහරදීම හෝ තැළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තණ්ඩති (පහරදෙයි). විතණ්ඩා (විතණ්ඩ වාදය).

ปฑิ คติยํ. ปณฺฑติ. ปณฺฑา, ปณฺฑิโต. เอตฺถ ปณฺฑาติ ปญฺญา. สา หิ สุขุเมสุปิ อตฺเถสุ ปณฺฑติ คจฺฉติ ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิกมฺปิ อาการํ ชานาตีติ ‘‘ปณฺฑา’’ติ วุจฺจติ. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑาย อิโต คโต ปวตฺโตติ ปณฺฑิโต. อถ วา สญฺชาตา ปณฺฑา เอตสฺสาติ ปณฺฑิโต. ปณฺฑติ ญาณคติยา คจฺฉตีติปิ ปณฺฑิโต. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ [Pg.59] วุตฺตํ ‘‘ปณฺฑนฺตีติ ปณฺฑิตา. สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกตฺเถสุ ญาณคติยา คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ’’ติ.

පඩි ධාතුව ගති (යෑම හෝ අවබෝධය) අර්ථයෙහි වැටේ. පණ්ඩති (යයි/නුවණින් දකියි). පණ්ඩා (ප්‍රඥාව), පණ්ඩිතො (පණ්ඩිතයා). මෙහි ‘පණ්ඩා’ යනු ප්‍රඥාවයි. ඕ තොමෝ (එම ප්‍රඥාව) සියුම් වූ ද කරුණුවල හැසිරෙයි (යයි), දුක් ආදියේ පෙළීම් ආදී ආකාරය ද දනියි, එහෙයින් ‘පණ්ඩා’ යයි කියනු ලැබේ. ‘පණ්ඩිතො’ යනු පණ්ඩාවෙන් (ප්‍රඥාවෙන්) යුක්තව ගිය, පවත්නා තැනැත්තා ය. නැතහොත් උපන් ප්‍රඥාව (පණ්ඩා) ඇත්තේ යම් කෙනෙකුට ද හෙතෙම ‘පණ්ඩිත’ නම් වේ. ඥානගමනයෙන් යයි (දැනගනී) යන අර්ථයෙන් ද ‘පණ්ඩිත’ නම් වේ. එසේම අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වන ලදී: ‘පණ්ඩති (යත්/දනිත්) යන අර්ථයෙන් පණ්ඩිතයෝ වෙති. මෙලොව පරලොව අර්ථයන් කෙරෙහි ඥානගමනයෙන් (නුවණින්) යෙදෙති යනු මෙහි අර්ථයයි’.

คฑิ มเท. คณฺฑติ.

ගඩි ධාතුව mada (මත්වීම හෝ උඩඟු වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ගණ්ඩති (මත්වෙයි/උඩඟු වෙයි).

ขฑิ มนฺเถ. ขณฺฑติ. ขณฺฑิโต, ขณฺโฑ.

ඛඩි ධාතුව මන්ථ (කලඹීම හෝ කැබලි කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඛණ්ඩති (කලඹයි/කැබලි කරයි). ඛණ්ඩිතො (කැබලි කරන ලද/කැඩුණු), ඛණ්ඩො (කැබැල්ල).

ลฑิ ชิวฺหามถเน. ลณฺฑติ. ลณฺโฑ.

ලඩි ධාතුව ජිව්හාමථන (දිව සෙලවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ලණ්ඩති (දිව සොලවයි/දොඩවයි). ලණ්ඩො (අසූචි හෝ ලැඩ).

ฑการนฺตธาตุรูปานิ.

මේවා ඩකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප (ඩකාරාන්ත ධාතු) වේ.

ฑการนฺตธาตุ

ඩකාරාන්ත ධාතූහු

วฑฺฒ วฑฺฒเน. วฑฺฒติ. สิริวฑฺฒโก, ธนวฑฺฒโก, วฑฺฒิโต, พุฑฺโฒ. เอตฺถ จ วการสฺส พกาโร, อการสฺส จุกาโร.

වඩ්ඪ ධාතුව වඩ්ඪන (වැඩීම/දියුණු වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වඩ්ඪති (වැඩෙයි). සිරිවඩ්ඪකො (ශ්‍රියාව වඩන්නා), ධනවඩ්ඪකො (ධනය වඩන්නා), වඩ්ඪිතො (වැඩුණු/දියුණු වූ), buḍḍho (මහලු වූ). මෙහි වකාරයට බකාරය ද, අකාරයට උකාරය ද (පැමිණේ).

กฑฺฒ อากฑฺฒเน. กฑฺฒติ, อากฑฺฒติ, นิกฑฺฒติ. อกามา ปริกฑฺฒนฺติ, อุลูกญฺเญว วายสา.

කඩ්ඪ ධාතුව ආකඩ්ඪන (ඇදීම) අර්ථයෙහි වැටේ. කඩ්ඪති (අදියි), ආකඩ්ඪති (ළඟට අදියි), නිකඩ්ඪති (පිටතට අදියි). ‘අකැමැත්තෙන් ම බකමූණා වට කර ඇදගෙන යන්නාක් මෙන් කාවුන් (වට කර ඇදගෙන යති)’.

อิมานิ ฒการนฺตธาตุรูปานิ.

මේවා ඪකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප (ඪකාරාන්ත ධාතු) වේ.

ณการนฺตธาตุ

ණකාරාන්ත ධාතූහු

อณ รณ วณ ภณ มณ กณ สทฺเท. อณติ. อณโก พฺราหฺมโณ. รณติ. รณํ. วณติ. วาณโก. ภณติ. ภาณโก. มณติ. มณิโก. กณติ. กาโณ. ตตฺถ พฺราหฺมโณติ พฺรหฺมํ อณตีติ พฺราหฺมโณ, มนฺเต สชฺฌายตีติ อตฺโถ. อกฺขรจินฺตกา ปน ‘‘พฺรหฺมุโน อปจฺจํ พฺราหฺมโณ’’ติ วทนฺติ. อริยา ปน พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณติ.

අණ, රණ, වණ, භණ, මණ, කණ යන ධාතූහු සද්ද (ශබ්ද කිරීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. අණති (ශබ්ද කරයි). අණකො, බ්‍රාහ්මණො. රණති (හඬ නඟයි). රණං (යුද්ධය/ක්ලේශය). වණති (ශබ්ද කරයි). වාණකො. භණති (කියයි/දේශනා කරයි). භාණකො (භාණක/දේශකයා). මණති (ශබ්ද කරයි). මණිකො (මැණික/කලකය). කණති (ශබ්ද කරයි). කාණො (කණ වූ තැනැත්තා). එහි ‘බ්‍රාහ්මණො’ යනු: ‘බ්‍රහ්මං අණතීති බ්‍රාහ්මණො’ (වේදය ශබ්ද කරයි/උච්චාරණය කරයි යන අර්ථයෙන් බ්‍රාහ්මණ නම් වේ), මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා කරයි යනු අර්ථයයි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (වියරණ ඇදුරෝ) වනාහි ‘මහා බ්‍රහ්මයාගේ දරුවා බ්‍රාහ්මණයා ය’ (බ්‍රහ්මුනො අපච්චං) යි පවසති. ආර්යයෝ වනාහි බැහැර කරන ලද පාප ඇති හෙයින් ‘බ්‍රාහ්මණ’ යයි කියති.

พฺราหฺมโณ [Pg.60] โสตฺติโย วิปฺโป, โภวาที พฺรหฺมพนฺธุ จ;

พฺรหฺมสูนุ ทฺวิโช พฺรหฺมา, กมลาสนสูนุ จ;

බ්‍රාහ්මණ, සොත්ථිය, විප්ප, භෝවාදී, බ්‍රහ්මබන්ධු, බ්‍රහ්මසූනු, ද්විජ, බ්‍රහ්මා, කමලාසනසූනු (යන මේවා බ්‍රාහ්මණයාට සමාන පද වේ).

รณสทฺโท ‘‘สรณา ธมฺมา อรณา ธมฺมา’’ติอาทีสุ กิเลเสสุ วตฺตติ. กิเลสา หิ รณนฺติ กนฺทนฺติ เอเตหีติ รณาติ วุจฺจนฺติ.

‘සරණා ධම්මා අරණා ධම්මා’ (කෙලෙස් සහිත ධර්ම, කෙලෙස් රහිත ධර්ම) යනාදී තැන්හි ‘රණ’ ශබ්දය කෙලෙස් අර්ථයෙහි වැටේ. කෙලෙස්හු වනාහි යම් හෙයකින් තමන් නිසා (සත්ත්වයන් ලවා) හඬවන්නාහු ද, එහෙයින් ‘රණ’ (කෙලෙස්) යයි කියනු ලැබෙති.

‘‘ธนุคฺคโห อสทิโส, ราชปุตฺโต มหพฺพโล;

สพฺพามิตฺเต รณํ กตฺวา, สํยมํ อชฺฌุปาคมี’’ติ

‘අසදෘශ වූ, මහා බලසම්පන්න වූ ඒ රාජකුමාර තෙමේ (දුනුවායා), සියලු සතුරන් සමඟ යුද්ධ කොට, සංයමයට (හික්මීමට) පැමිණියේ ය’ යන්නෙහි,

เอตฺถ ยุทฺเธ วตฺตติ. รณํ กตฺวาติ หิ ยุทฺธํ กตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ รณํ กโรนฺตา, ธาวึสุ เต อฏฺฐทิสา สมนฺตโต’’ติ เอตฺถ จุณฺณวิจุณฺณกรเณ วตฺตติ. รณํ กโรนฺตาติ หิ จุณฺณวิจุณฺณํ กโรนฺตาติ อตฺโถ. เอวํ อตฺถวิวรณมฺปิ สทฺทสงฺขาตมตฺถํ อนฺโตเยว กตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน กตํ, น ธาตุนานตฺถวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ธาตูนมตฺถาติสยโยโคปิ ภวติ, เตน เอวํ อตฺถวิวรณํ กตนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ.

මෙහි (රණ ශබ්දය) යුද්ධය යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රණං කත්වා’ යනු යුද්ධ කොට යන අර්ථයයි. ‘තණ ද දර ද කුඩුපට්ටම් කරමින් (රණං කරොන්තා) ඔවුහු හැම අතින් ම අටදිශාවට දිව ගියහ’ යන මෙහි කුඩුපට්ටම් කිරීම (සුනුවිසුනු කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රණං කරොන්තා’ යනු සුනුවිසුනු කරමින් යන අර්ථයයි. මෙසේ අර්ථ විවරණය ද ශබ්දයෙන් කියැවෙන අර්ථය ඇතුළත් කොට, අභිප්‍රාය (අදහස) අනුව කරන ලද්දක් මිස, ධාතූන්ගේ නානා අර්ථයන් නිසා නොවන බව දත යුතුය. නැතහොත් ධාතූන්ගේ අතිශය අර්ථ යෝගයක් ද පවතී, එහෙයින් මෙසේ අර්ථ විවරණය කළ බව ද දත යුතුය.

ภณ ภณเน. ปริตฺตํ ภณติ, วจนํ ภณติ. ทีฆภาณโก, ปิยภาณี, ภาณวาโร. เอตฺถ ภาณวาโรติ –

භණ ධාතුව භණන (කීම/සජ්ඣායනා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පරිත්තං භණති (පිරිත් සජ්ඣායනා කරයි), වචනං භණති (වචන පවසයි). දීඝභාණකො (දීඝ නිකාය සජ්ඣායනා කරන්නා), පියභාණී (ප්‍රිය වචන පවසන්නා), භාණවාරො (භාණවාරය). මෙහි භාණවාරය යනු:

‘‘อฏฺฐกฺขรา เอกปทํ, เอกา คาถา จตุปฺปทํ;

คาถา เจกามโต คนฺโถ, คนฺโถ พาตฺตึสตกฺขโร;

‘අකුරු අටක් එක් පදයක් වේ, පද සතරක් එක් ගාථාවක් වේ; එක් ගාථාවක් ග්‍රන්ථයක් ලෙස ද, ග්‍රන්ථයක් යනු අකුරු තිස් දෙකක් ද වේ;

พาตฺตึสกฺขรคนฺถานํ, ปญฺญาสํ ทฺวิสตํ ปน;

ภาณวาโร มโต เอโก, สฺวฏฺฐกฺขรสหสฺสโก’’ติ.

තිස් දෙකක් අකුරු ඇති ග්‍රන්ථවලින් දෙසිය පනහක් (250) එක් භාණවාරයක් ලෙස පිළිගැනේ, එය අකුරු අටදහසකින් (8000) යුක්ත වේ’.

เอวํ อฏฺฐกฺขรสหสฺสปริมาโณ ปาโฐ วุจฺจติ.

මෙසේ අකුරු අටදහසක ප්‍රමාණයක් ඇති පෙළ (පාඨය) භාණවාරයක් යැයි කියනු ලැබේ.

โอณํ อปนยเน. โอณติ.

ඕණ ධාතුව අපනයන (පහකිරීම හෝ නැමීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඕණති (නමයි/පහකරයි).

โสณ วณฺณคตีสุ. โสณติ, โสโณ.

සෝණ ධාතුව වර්ණ (පැහැපත් වීම) සහ ගති (යෑම) අර්ථයන්හි වැටේ. සෝණති (බැබළෙයි/යයි). සෝණො (රතු පැහැති තැනැත්තා/බල්ලා).

โสณ [Pg.61] สิโลณ สงฺฆาเต. โสณติ. สิโลณติ.

සෝණ, සිලෝණ යන ධාතූහු සංඝාත (එක්රැස් කිරීම/රාශි කිරීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. සෝණති (එක්රැස් කරයි). සිලෝණති (එක්රැස් කරයි).

ฆิณิ ฆุณิ ฆณิ คหเณ. ฆิณฺณติ. ฆุณฺณติ. ฆณฺณติ.

ඝිණි, ඝුණි, ඝණි යන ධාතූහු ගහණ (ගැනීම/ග්‍රහණය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ඝිණ්ණති (ගනී). ඝුණ්ණති (ගනී). ඝණ්ණති (ගනී).

ฆุณ ฆุณฺณ คมเน. โฆณติ. ฆุณฺณติ.

‘ඝුණ’, ‘ඝුණ්ණ’ යන ධාතූහු ගමනාර්ථයෙහි වැටෙති. ‘ඝෝණති’, ‘ඝුණ්ණති’ යනු රූපයි.

ปณ พฺยวหาเร, ถุติยญฺจ. ปณติ วาณิโช, โวหารํ กโรติ อิจฺจตฺโถ. สทฺโธ พุทฺธํ ปณติ, โถมยติ อิจฺจตฺโถ, อาปณํ, สาปโณ คาโม.

‘පණ’ ධාතුව ව්‍යවහාරයෙහි (වෙළඳාමෙහි) සහ ස්තුති කිරීමෙහි ද වැටේ. ‘පණති වාණිජෝ’ යනු වෙළෙන්දා ව්‍යවහාරය (වෙළඳාම) කරයි යන අර්ථයයි. ‘සද්ධෝ බුද්ධං පණති’ යනු ශ්‍රද්ධාවන්තයා බුදුරජාණන් වහන්සේට ස්තුති කරයි (පසසයි) යන අර්ථයයි. ‘ආපණං’ (කඩපිල), ‘සාපණෝ ගාමෝ’ (කඩපිල් සහිත ගම) යනු නිදසුන් වේ.

คณ รณ คติยํ. คณติ. รณติ.

‘ගණ’, ‘රණ’ යන ධාතූහු ගමනාර්ථයෙහි වැටෙති. ‘ගණති’, ‘රණති’ යනු රූපයි.

จณ สณ ทาเน. จณติ. สณติ.

‘චණ’, ‘සණ’ යන ධාතූහු දානාර්ථයෙහි (දීමෙහි) වැටෙති. ‘චණති’, ‘සණති’ යනු රූපයි.

ผณ คติยํ. ผณติ. ผณํ.

‘ඵණ’ ධාතුව ගමනාර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඵණති’ යනු රූපයයි. ‘ඵණං’ (පෙනය) යන්න ද ඉන් සැදේ.

เวณุ ญาณจินฺตานิสามเนสุ. เวณติ.

‘වේණු’ ධාතුව ඥානය (දැනගැනීම), චින්තාව (සිතීම) සහ නිශාමනය (ඇසීම/අවධානය යොමු කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘වේණති’ යනු රූපයයි.

ปีณ ปีณเน. ปีณนํ ปริปุณฺณตา. ปีณติ. ปีโณ ทิวา น ภุญฺชติ, ปีโณรกฺขํสพาหุ.

‘පීණ’ ධාතුව ප්‍රීණනයෙහි (පුෂ්ටිමත් කිරීමෙහි/සන්තර්පණයෙහි) වැටේ. ප්‍රීණනය යනු පරිපූර්ණ බවයි. ‘පීණති’ යනු රූපයයි. ‘පීණෝ දිවා න භුඤ්ජති’ (පුෂ්ටිමත් තැනැත්තා දහවල් කාලයේ නොබුදී), ‘පීණොරක්ඛංසබාහු’ (මහත් වූ උරහිස් හා බාහු ඇති) යනු නිදසුන්ය.

มิณ หึสายํ. มิณติ.

‘මිණ’ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘මිණති’ යනු රූපයයි.

ทุณ คติยญฺจ. หึสาเปกฺขโก จกาโร. ทุณติ.

‘දුණ’ ධාතුව ගමනාර්ථයෙහි වැටේ. සූත්‍රයේ ‘ච’ ශබ්දයෙන් හිංසා කිරීම් අර්ථය ද අපේක්ෂා කෙරේ. ‘දුණති’ යනු රූපයයි.

สณ อพฺยตฺตสทฺเท. สณติ. สณเตว พฺรหฺมารญฺญํ. สณเตวาติ นทติ วิย.

‘සණ’ ධාතුව අප්‍රකට ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘සණති’ යනු රූපයයි. ‘සණතේව බ්‍රහ්මාරඤ්ඤං’ (මහ වනය නොපැහැදිලි ලෙස හඬ නඟන්නාක් වැනිය). ‘සණතේ’ යනු ශබ්ද කරයි (නාද කරයි) යන අර්ථයයි.

ตุณ โกฏิลฺเล. โตณติ.

‘තුණ’ ධාතුව කුටිලත්වයෙහි (ඇද බවෙහි) වැටේ. ‘තෝණති’ යනු රූපයයි.

ปุณ นิปุเณ. ปุณติ, นิปุณติ. นิปุณธมฺโม. เอตฺถ จ นิปุณสณฺหสุขุมสทฺทา เววจนสทฺทา กุสลเฉกทกฺขสทฺทา วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘පුණ’ ධාතුව නිපුණත්වයෙහි (දක්ෂතාවෙහි/සියුම් බවෙහි) වැටේ. ‘පුණති’, ‘නිපුණති’ යනු රූපයි. ‘නිපුණධම්මෝ’ (සූක්ෂ්ම ධර්මය) යන්න නිදසුනකි. මෙහි ‘නිපුණ’, ‘සණ්හ’ (සිනිඳු), ‘සුඛුම’ (සියුම්) යන වචන, ‘කුසල’, ‘ඡේක’, ‘දක්ඛ’ (දක්ෂ) යන වචන මෙන් සමානාර්ථවාචී පද ලෙස දත යුතුය.

มุณ ปฏิญฺญาเณ. มุณติ.

‘මුණ’ ධාතුව ප්‍රතිඥා දීමෙහි (පිළිගැනීමෙහි) වැටේ. ‘මුණති’ යනු රූපයයි.

กุณ สทฺโทปกรเณ. โกณติ.

‘කුණ’ ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි හෝ ශබ්ද උපකරණයෙහි වැටේ. ‘කෝණති’ යනු රූපයයි.

จุณ [Pg.62] เฉทเน. โจณติ.

‘චුණ’ ධාතුව ඡේදනයෙහි (කැපීමෙහි) වැටේ. ‘චෝණති’ යනු රූපයයි.

มณ จาเค. เวรํ มณตีติ เวรมณิ.

‘මණ’ ධාතුව ත්‍යාගයෙහි (අත්හැරීමෙහි) වැටේ. ‘වේරං මණතීති වේරමණී’ (වෛරය/පාපය අත්හරින බැවින් වේරමණී නම් වේ) යනු නිදසුනයි.

ผุณ วิกิรเณ วิธุนเน จ. ผุณติ. องฺคารกาสุํ อปเร ผุณนฺติ.

‘ඵුණ’ ධාතුව විකිරණයෙහි (විසුරුවා හැරීමෙහි) සහ විධූනනයෙහි (සැලීමෙහි) වැටේ. ‘ඵුණති’ යනු රූපයයි. ‘අංගාරකාසුං අපරේ ඵුණන්ති’ (අනෙක් අය අඟුරු වළ විසුරුවති) යනු නිදසුනයි.

อิมานิ ณการนฺตธาตุรูปานิ.

මේවා ‘ණ’ කාරය අවසානයෙහි ඇති ධාතු රූපයන්ය.

อิติ ภูวาทิคเณ ฏวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

මෙසේ භූවාදි ගණයෙහි ‘ට’ වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයෝ,

สมตฺตานิ.

සමාප්ත වූහ.

ตการนฺตธาตุ

‘ත’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූහු:

อถ ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

දැන් ‘ත’ වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් දක්වනු ලැබේ –

เต ปาลเน. ปาลนํ รกฺขณํ. ตายติ. ตาณํ, โคตฺตํ, นกฺขตฺตํ. อฆสฺส ตาตา. กิจฺเฉนาธิคตา โภคา, เต ตาโต วิธมิ ธมํ. ตตฺถ โคตฺตนฺติ คํ ตายตีติ โคตฺตํ. ‘‘โคตโม กสฺสโป’’ติ หิ อาทินา ปวตฺตมานํ คํ วจนํ พุทฺธิญฺจ ตายติ เอกํสิกวิสยตาย รกฺขตีติ โคตฺตํ. ยถา หิ พุทฺธิ อารมฺมณภูเตน อตฺเถน วินา น วตฺตติ, ตถา อภิธานํ อภิเธยฺยภูเตน, ตสฺมา โส โคตฺตสงฺขาโต อตฺโถ ตานิ ตายติ รกฺขตีติ วุจฺจติ. โก ปน โสติ? อญฺญกุลปรมฺปราสาธารณํ ตสฺส กุลสฺส อาทิปุริสสมฺมุทิตํ ตํกุลปริยาปนฺนสาธารณํ สามญฺญรูปํ.

‘තේ’ ධාතුව පාලනයෙහි (රැකීමෙහි) වැටේ. පාලනය යනු ආරක්ෂා කිරීමයි. ‘තායති’ යනු රූපයයි. ‘තාණං’ (ආරක්ෂාව), ‘ගොත්තං’ (ගෝත්‍රය), ‘නක්ඛත්තං’ (නැකත) යනු නිදසුන්ය. ‘අඝස්ස තාතා’ (දුකින් මුදවන්නා වූ), ‘කිච්ඡේනාධිගතා භෝගා, තේ තාලෝ විධමි ධමං’ (කෘච්ඡ්‍රයෙන් උපයන ලද භෝගයන්, පියා විනාශ කළේය) යනු තවත් නිදසුන්ය. එහි ‘ගොත්තං’ යනු ‘ගං තායතීති ගොත්තං’ (වචනය හෝ බුද්ධිය රක්නා බැවින් ගෝත්‍රය නම් වේ) යන්නයි. එනම් ‘‘ගෝතම, කස්සප’’ ආදී වශයෙන් පවතින ‘ග’ නම් වූ වචනය සහ බුද්ධිය ඒකාන්තික විෂයභාවයෙන් රක්නා බැවින් ‘ගෝත්‍රය’ නම් වේ. යම් සේ බුද්ධිය අරමුණු වූ අර්ථයක් නොමැතිව නොපවතින්නේ ද, එමෙන්ම අභිධානය (නම) ද අභිධෙය (නම් කටයුතු අර්ථය) නොමැතිව නොපවතී. එබැවින් ‘ගෝත්‍ර’ නමින් හැඳින්වෙන ඒ අර්ථය ඒවා රකියි යනුවෙන් කියනු ලැබේ. ඒ කවරෙක්ද යත්? වෙනත් කුල පරම්පරාවලට පොදු නොවූ, එම කුලයේ ආදි පුරුෂයාගෙන් ආරම්භ වූ, එම කුලයට අයත් සියල්ලන්ට පොදු වූ සාමාන්‍ය ස්වරූපයයි.

นกฺขตฺตนฺติ วิสมคติยา อคนฺตฺวา อตฺตโน วีถิยาว คมเนน นกฺขนํ คมนํ ตายติ รกฺขตีติ นกฺขตฺตํ, ตํ ปน อสฺสยุชาทิวเสน สตฺตวีสติวิธํ โหติ. ตถา หิ อสฺสยุโช [Pg.63] ภรณี กตฺติกา โรหณี มิคสิโร อทฺทา ปุนพฺพสุ ผุสฺโส อสฺสลิโส มาโฆ ปุพฺพผคฺคุณี อุตฺตรผคฺคุณี หตฺโถ จิตฺตํ สฺวาติ วิสาขา อนุราธา เชฏฺฐา มูลํ ปุพฺพาสฬฺหํ อุตฺตราสฬฺหํ สาวณํ ธนสิฏฺฐา สตภิสตฺตํ ปุพฺพภทฺทปทํ อุตฺตรภทฺทปทํ เรวตี จาติ สตฺตวีสติ นกฺขตฺตานิ. ตานิ ปน อตฺตโน คมนฏฺฐานํ อีสกมฺปิ น วิชหนฺติ กิญฺจิ สีฆํ กิญฺจิ ทนฺธํ, กทาจิ สีฆํ, กทาจิ ทนฺธํ, เอตฺโต อิโต จาติ เอวํ วิสมคติยา อคนฺตฺวา ยนฺตจกฺเก ปฏิปาฏิยา โยชิตานิ วิย สมปฺปมาณคติยา อตฺตโน วีถิยาว คจฺฉนฺตานิ มณฺฑลากาเรน สิเนรุํ ปริวตฺตนฺติ. เอวํ อิมานิ นกฺขนํ คมนํ ตายนฺติ รกฺขนฺตีติ นกฺขตฺตานีติ วุจฺจนฺติ. โปราณา ปน ขรธาตุวเสน ‘‘นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานี’’ติ อาโวจุํ, ‘‘นกฺขตฺตํ โชติ ริกฺขํ ตํ’’ อิจฺเจตานิ นกฺขตฺตตารกานํ นามานิ. ‘‘อุฬุ ตารา ตารกา’’ติ อิมานิ ปน สพฺพาสมฺปิ ตารกานํ สาธารณนามานิ. โอสธีติ ปน ตารกาวิเสสสฺส นามํ.

‘නක්ඛත්ත’ (නැකත) යනු විෂම ගමනකින් නොගොස්, තමාගේම වීථියෙහි (කක්ෂයෙහි) ගමන් කිරීමෙන් ‘නක්ඛන’ හෙවත් ගමන ආරක්ෂා කරන (තායති) බැවින් ‘නක්ඛත්ත’ නම් වේ. එය අස්විද ආදී වශයෙන් විසිහත් වැදෑරුම් වේ. එනම්: අස්විද (අස්සයුජ), බෙරණ (භරණී), කැති (කත්තිකා), රෙහෙන (රෝහිණී), මුවසිරස (මිගසිර), අද (අද්දා), පුනාවස (පුනබ්බසු), පුෂ (ඵුස්ස), අස්ලෙෂ (අස්සලේස), මා (මාඝ), පුවපල් (පුබ්බඵග්ගුණී), uttaraphal (උත්තරඵග්ගුණී), හත (හත්ථ), සිත (චිත්ත), සාති (ස්වාති), විසා (විසාඛා), අනුර (අනුරාධා), දෙට (ජෙට්ඨා), මුල (මූල), පුවසල (පුබ්බසළ්හ), උත්තරසල (උත්තරසළ්හ), සුවණ (සාවණ), දෙනට (ධනසිට්ඨ), සියාවස (සතභිසජ්ජ/සතභිසත්ත), පුවපුටුප (පුබ්බභද්දපද), උත්තරපුටුප (උත්තරභද්දපද) සහ රේවතී (රේවතී) යන විසිහත් නැකත්ය. ඒවා තමන් ගමන් කරන මාවත මඳකුදු අත්නොහරිති. ඇතැම් විට වේගයෙන් ද, ඇතැම් විට සෙමින් ද, මෙසේ එහා මෙහා යමින් විෂම ගමනකින් නොගොස්, යන්ත්‍ර චක්‍රයක පිළිවෙළින් යොදන ලද්දාක් මෙන් සමාන ප්‍රමාණයේ ගමනින් තමන්ගේම වීථියෙහි ගමන් කරමින්, මණ්ඩලාකාරයෙන් මහා මේරු පර්වතය වටා කැරකෙති. මෙසේ මේවා තමන්ගේ ගමන (නක්ඛන) ආරක්ෂා කරන බැවින් ‘නක්ඛත්ත’ (නැකත්) යැයි කියනු ලැබේ. පුරාණාචාර්යවරු ‘ඛර’ ධාතුව ඇසුරින් ‘නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානි’ (නොදිරන බැවින්, විනාශ නොවන බැවින් නක්ඛත්ත නම් වේ) යැයි පැවසූහ. ‘නක්ඛත්තං’, ‘ජෝති’, ‘රික්ඛං’ යන මේවා නැකත් තාරකාවලට නම් වේ. ‘උළු’, ‘තාරා’, ‘තාරකා’ යන මේවා සියලු තාරකාවලට පොදු වූ නම් වේ. ‘ඕසධී’ යනු සුවිශේෂී තාරකාවකට (සිකුරු තරුවට) කියන නමකි.

จิติ สญฺญาเณ. สญฺญาณํ จิหนํ ลกฺขณกรณํ. เจตติ. จิหนํ กโรตีติ อตฺโถ. อีการนฺตวเสน วุตฺตตฺตา อสฺมา ธาตุโต สกิ สงฺกายนฺติ ธาตุโต วิย นิคฺคหีตาคโม น โหติ. เอส นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ.

‘චිති’ ධාතුව සංඥාණයෙහි (සලකුණු කිරීමෙහි) වැටේ. සංඥාණය යනු සලකුණු කිරීම හෝ ලක්ෂණ කිරීමයි. ‘චේතති’ යනුකළ රූපයයි. සලකුණු කරයි යන්න අර්ථයයි. ‘ඊ’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතුවක් ලෙස දක්වා ඇති බැවින්, ‘සකි’, ‘සංකා’ යන ධාතූන්ගෙන් මෙන් මෙම ධාතුවෙන් නිග්ගහීතාගමය (බිංදුවක් එකතු වීම) සිදු නොවේ. සෙසු මෙවැනි ස්ථානවල ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

ปต คติยํ. ปตติ. ปปตติ ปปาตํ, ปปเตยฺยหํ. ปาปตฺตํ นิรยํ ภุสํ. อหํสทฺเทน โยเชตพฺพํ, ปาปตฺตํ ปปติโตสฺมีติ อตฺโถ. ปาปตฺถ นิรยํ ภุสํ, โสกุมาโรติ โยเชตพฺพํ, ปาปตฺถ ปปติโตติ อตฺโถ. ปโรกฺขาปทญฺหิเอตํ ทฺวยํ. ‘‘ปาวทํ ปาวทา’’ติอาทีสุ วิย อุปสคฺคปทสฺส ทีฆภาโว, ตโต อํสทฺทสฺส ตฺตํอาเทโส, อสทฺทสฺส จ ตฺถาเทโส ภวติ. อจินฺเตยฺโย หิ ปาฬินโย.

‘පත’ ධාතුව ගමනාර්ථයෙහි (වැටීමෙහි) වැටේ. ‘පතති’ යනු රූපයයි. ‘පපතති පපාතං’ (හෙළකට වැටේ), ‘පපතෙය්‍යහං’ (මම වැටෙන්නෙමි) යනු නිදසුන්ය. ‘පාපත්තං නිරයං භුසං’ යන්න ‘අහං’ (මම) යන ශබ්දය සමඟ යෙදිය යුතුය. ‘පාපත්තං’ යනු මම වැටුණෙමි (පපතිතෝස්මි) යන අර්ථයයි. ‘පාපත්ථ නිරයං භුසං’ යන්න ‘සොකුමාරෝ’ (සුකොමල තැනැත්තා) යන්න සමඟ යෙදිය යුතුය, ‘පාපත්ථ’ යනු වැටුණේය (පපතිතෝ) යන අර්ථයයි. මේ දෙකම පරොක්ඛා (අතීත කාලීන) පදයන්ය. ‘‘පාවදං’’, ‘‘පාවදා’’ යනාදී ස්ථානවල මෙන් මෙහි ද උපසර්ග පදයේ දීර්ඝ වීමක් සිදු වේ. ඉන්පසු ‘අං’ ශබ්දයට ‘ත්තං’ ආදේශය ද, ‘අ’ ශබ්දයට ‘ත්ථ’ ආදේශය ද සිදු වේ. සැබවින්ම පාලි භාෂා ක්‍රමය අචින්ත්‍යය.

อต [Pg.64] สาตจฺจคมเน. สาตจฺจคมนํ นิรนฺตรคมนํ. อตติ. ยสฺมา ปน อตธาตุ สาตจฺจคมนตฺถวาจิกา, ตสฺมา ภวาภวํ ธาวนฺโต ชาติชราพฺยาธิมรณาทิเภทํ อเนกวิหิตํ สํสารทุกฺขํ อตติ สตตํ คจฺฉติ ปาปุณาติ อธิคจฺฉตีติ อตฺตาติปิ นิพฺพจนมิจฺฉิตพฺพํ. อตฺถนฺตรวเสน ปน ‘‘อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว’’ติ จ ‘‘สุขทุกฺขํ อทติ อนุภวตีติ อตฺตา’’ติ จ ‘‘อตฺตมโนติ ปีติโสมนสฺเสน คหิตมโน’’ติ จ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา อตฺถสฺส คเหตพฺพโตติ.

‘අත’ ධාතුව සාතච්ච ගමනයෙහි (නිරන්තරයෙන් යෑමෙහි) වැටේ. සාතච්ච ගමනය යනු නිරන්තර ගමනයි. ‘අතති’ යනු රූපයයි. යම් හෙයකින් ‘අත’ ධාතුව නිරන්තර ගමනාර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නේ ද, එබැවින් භවාභවයන්හි දුවන්නා වූ, ජාති-ජරා-ව්‍යාධි-මරණ ආදී ප්‍රභේද සහිත අනේකවිධ සන්සාර දුක කරා නිරන්තරයෙන් යන (ළඟා වන/අත්විඳින) බැවින් ‘අත්තා’ (ආත්මය) යැයි ද නිරුක්තිය අපේක්ෂා කළ යුතුය. වෙනත් අර්ථයන් අනුව ද, ‘‘මම යන මානය (අහංමානය) මෙහි පිහිටා ඇති බැවින් ‘අත්තා’ (අත්භාවය)’’ කියා ද, ‘‘සැප දුක අනුභව කරන බැවින් ‘අත්තා’’’ කියා ද, ‘‘‘අත්තමනෝ’ යනු ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් යුත් සිතක් ඇති තැනැත්තා’’ කියා ද අර්ථ දත යුතුය. ඒ ඒ තැන්වල යම් යම් අයුරින් අර්ථ ලැබේද, ඒ ඒ අයුරින්ම අර්ථය ග්‍රහණය කළ යුතුය.

จุต อาเสจเน ขรเณ จ. โจตติ.

‘චුත’ ධාතුව ආසේචනයෙහි (ඉසීමෙහි) සහ ඛරණයෙහි (වැගිරීමෙහි) වැටේ. ‘චෝතති’ යනු රූපයයි.

อติ พนฺธเน. อนฺตติ. อนฺตํ. อนฺติยติพนฺธิยติ อนฺตคุเณนาติ อนฺตํ. อิธ อนฺต สทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริย’’นฺติ เอตฺถ ทฺวตฺตึสาการนฺโตคธํ กุณปนฺตํ อนฺตํ นาม. ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ. หริตนฺตํ วา’’ติ เอตฺถ อนฺติมมริยาทนฺโต อนฺโต นาม. ‘‘อนฺตมิทํ ภิกฺขเว ชีวิกาน’’นฺติ เอตฺถ ลามกนฺโต. ‘‘สกฺกาโย เอโก อนฺโต’’ติ เอตฺถ โกฏฺฐาสนฺโต. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส สปฺปจฺจยสงฺขยา’’ติ เอตฺถ โกฏนฺโต. อิจฺเจวํ –

‘අති’ ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. ‘අන්තති’ යනු රූපයයි. ‘අන්තං’ (බඩවැල) යන්න ද ඉන් සැදේ. අන්තගුණයෙන් (බඩවැල බඳනා රැහැනෙන්) බඳිනු ලබන බැවින් ‘අන්තං’ නම් වේ. මෙහි ‘අන්ත’ ශබ්දයේ අර්ථ විභාගය දක්වනු ලැබේ: ‘‘අන්තං අන්තගුණං උදරියං’’ යන තන්හි, දෙතිස් කුණප කොටස්වලට අයත් කුණප අන්තය (බඩවැල) ‘අන්ත’ නම් වේ. ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තෝ ජීරති, හරිතන්තං වා’’ යන තන්හි, අවසාන සීමාව (කෙළවර) ‘අන්ත’ නම් වේ. ‘‘අන්තමිදං භික්ඛවේ ජීවිකානං’’ (මහණෙනි, මේ වෘත්තීන් අතුරින් මෙය ඉතා පහත් එකකි) යන තන්හි, ලාමක (පහත්) අර්ථය ‘අන්ත’ නම් වේ. ‘‘සක්කායෝ ඒකෝ අන්තෝ’’ යන තන්හි, කොටස (කොට්ඨාසය) ‘අන්ත’ නම් වේ. ‘‘ඒසේවන්තෝ දුක්ඛස්ස සප්පච්චයසංඛයා’’ (ප්‍රත්‍යයන් ක්ෂය වීමෙන් මෙයම දුකෙහි කෙළවර වේ) යන තන්හි, කෝටිය (අවසානය/නිමාව) ‘අන්ත’ නම් වේ. මෙසේ –

กุณปนฺตํ [Pg.65] อนฺติมญฺจ, มริยาโท จ ลามกํ;

โกฏฺฐาโส โกฏิ’เม อตฺโถ, อนฺตสทฺเทน ภาสิตา.

කුණප බඩවැල, අවසානය, සීමාව, ලාමක (පහත්) බව, කොට්ඨාසය සහ කෝටිය (නිමාව) යන මේ අර්ථයන් ‘අන්ත’ යන ශබ්දයෙන් කියනු ලැබේ.

กิต นิวาเส โรคาปนยเน จ. เกตติ. สาเกตํ น ครํ, นิเกโต, นิเกตํ ปาวิสิ. อาโมทมาโน คจฺฉติ สนฺนิเกตํ. ติกิจฺฉติ, จิกิจฺฉติ, จิกิจฺฉา, จิกิจฺฉโก. ตตฺถ สาเกตนฺติ สายํ คหิตวสนฏฺฐานตฺตา สาเกตํ, ยํสทฺทโลโป.

කිති ධාතුව වාසය කිරීමෙහි සහ රෝග දුරුකිරීමෙහි වැටේ. කේතති (වාසය කරයි/රෝග දුරු කරයි). සාකේතං නගරං (සාකේත නුවර), නිකේතෝ (වාසස්ථානය), නිකේතං පාවිසි (වාසස්ථානයට ඇතුල් විය). ආමෝදමානෝ ගච්ඡති සන්නිකේතං (සතුටු වන්නා තමාගේ නිවාසයට යයි). තිකිච්ඡති, චිකිච්ඡති (ප්‍රතිකාර කරයි), චිකිච්ඡා (වෛද්‍යකර්මය/ප්‍රතිකාරය), චිකිච්ඡකෝ (වෛද්‍යවරයා). එහි සාකේත යනු සවස් කාලයෙහි ගන්නා ලද වාසස්ථානයක් වූ බැවින් සාකේත නම් වේ, මෙහි යං ශබ්දය ලොප් වී ඇත.

ยต ปติยตเน. ปติยตนํ วายามกรณํ. ยตติ. ยติ, ยตวา, ปยตนํ, อายตนํ, โลกายตํ. เอตฺถ อายตนนฺติ อายตนโต อายตนํ, จกฺขุรูปาทีนิ. เอตานิ หิ ตํทฺวารารมฺมณจิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เสน เสน อนุภวนาทิกิจฺเจน อายตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺติ เอเตสูติ ‘‘อายตนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เอตฺถ ปน นีตนุธาตูนํ วเสนปิ อายตนสทฺทตฺโถ วตฺตพฺโพ สิยา, โส อุตฺตริ อาวิภวิสฺสติ.

යත ධාතුව උත්සාහ කිරීමෙහි වැටේ. පටියතන යනු වීර්යය කිරීමයි. යතති (උත්සාහ කරයි). යති (හිමිනම/සංවර වූ තැනැත්තා), යතවා (උත්සාහවන්තයා), පයතනං (ප්‍රයත්නය/උත්සාහය), ආයතනං (ආයතනය), ලෝකායතං (ලෝකායත ශාස්ත්‍රය). මෙහි ආයතන යනු පැතිරීම හෝ ප්‍රභවය යන අර්ථයෙන් ආයතන නම් වූ චක්ඛු, රූප ආදියයි. මන්ද යත්, ඒ ඒ ද්වාර හා අරමුණු නිසා උපදින චිත්ත-චෛතසික ධර්මයෝ තමන්ට අදාළ විඳීම ආදී කෘත්‍යයන්ගෙන් යුක්තව මෙහි පැනනගින බැවින්ද, උත්සාහ කරන බැවින්ද, වීර්යය කරන බැවින්ද මේවා ආයතන යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිලා නී සහ තනු යන ධාතූන්ගේ වශයෙන් ද ආයතන ශබ්දයේ අර්ථය කිව යුතු අතර, එය මතුෙහි පැහැදිලි වනු ඇත.

อายตนสทฺโท นิวาสฏฺฐาเน อากเร สโมสรณฏฺฐาเน สญฺชาติเทเส การเณ จ. ตถา หิ ‘‘โลเก อิสฺสรายตนํ วาสุเทวายตน’’นฺติอาทีสุ นิวาสฏฺฐาเน อายตนสทฺโท วตฺตติ. ‘‘สุวณฺณายตนํ รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากเร. สาสเน ปน ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติอาทีสุ สโมสรณฏฺฐาเน. ‘‘ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตน’’นฺติอาทีสุ สญฺชาติเทเส. ‘‘ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน’’ติอาทีสุ การเณ วตฺตตีติ [Pg.66] เวทิตพฺโพ. โส จ นานาปวตฺตินิมิตฺตวเสน คเหตพฺโพ.

ආයතන ශබ්දය වාසස්ථානය, ආකරය (පතල/උල්පත), රැස්වන ස්ථානය, උපදින දේශය සහ හේතුව යන අර්ථයන්හි වැටේ. එසේම, ලෝකේ ඉස්සරායතනං වාසුදේවායතනං (ලෝකයෙහි ඊශ්වරයාගේ වාසස්ථානය, වාසුදේවගේ වාසස්ථානය) යනාදී තැන්හි ආයතන ශබ්දය වාසස්ථාන අර්ථයෙහි වැටේ. සුවණ්ණායතනං rජතායතනං (රන් ආකරය, රිදී ආකරය) යනාදී තැන්හි ආකර අර්ථයෙහි වැටේ. ශාසනයෙහි (දේශනයෙහි) නම්, මනෝරමේ ආයතනේ, සේවන්ති නං විහංගමා (මනරම් වූ රැස්වන ස්ථානයෙහි පක්ෂීහු එය සේවනය කරති) යනාදී තැන්හි රැස්වන ස්ථාන අර්ථයෙහි වැටේ. දක්ඛිණාපථෝ ගුන්නං ආයතනං (දක්ෂිණාපථය ගවයන්ගේ උපදින දේශයයි) යනාදී තැන්හි උපදින දේශය යන අර්ථයෙහි වැටේ. තත්‍ර තත්‍රේව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සති ආයතනේ (හේතුව/ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි ඒ ඒ අභිඥා කෘත්‍යයන්හි සූදානම් බවට පැමිණේ) යනාදී තැන්හි හේතු අර්ථයෙහි වැටෙන බව දත යුතුය. එය විවිධ ප්‍රවෘත්ති නිමිති අනුව තේරුම් ගත යුතුය.

นิวาเส อากาเร เจว, ชาติเทเส จ การเณ;

สโมสรณฏฺฐาเน จ, อายตนรโว คโต.

ආයතන යන ශබ්දය වාසස්ථානය, ආකරය, උපදින දේශය, හේතුව සහ රැස්වන ස්ථානය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

โลกายตํ นาม ‘‘สพฺพํ อุจฺฉิฏฺฐํ, สพฺพํ นุจฺฉิฏฺฐํ. เสโต กาโก, กาโฬ พโก อิมินา จ อิมินา จ การเณนา’’ติ เอวมาทินิรตฺถกการณปฏิสํยุตฺตํ ติตฺถิยสตฺถํ, ยํ โลเก ‘‘วิตณฺฑสตฺถ’’นฺติ วุจฺจติ, ยญฺจ สนฺธาย โพธิสตฺโต อสมธุโร วิธุรปณฺฑิโต ‘‘น เสเว โลกายติกํ, เนตํ ปญฺญาย วฑฺฒน’’นฺติ อาห. อายตึ หิตํ เตน โลโก น ยตติ น อีหตีติ โลกายตํ, กินฺตํ? วิตณฺฑสตฺถํ. ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกฺริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ. อญฺญตฺถาปิ หิ เอวํ วุตฺตํ ‘‘โลกายตสิปฺปนฺติ ‘กาโก เสโต, อฏฺฐีนํ เสตตฺตา, พลากา รตฺตา, โลหิตสฺส รตฺตตฺตา’ติ เอวมาทินยปฺปวตฺตํ ปรโลกนิพฺพานานํ ปฏิเสธกํ วิตณฺฑสตฺถสิปฺป’’นฺติ.

ලෝකායත යනු සියල්ල ඉතිරි වූ දෙයකි, සියල්ල ඉතිරි නොවූ දෙයකි. කපුටා සුදු පාටය, කොකා කළු පාටය, මේ මේ කරුණු නිසාය යනාදී වශයෙන් වූ නිශ්ඵල හේතුන්ගෙන් යුක්ත වූ තීර්ථක ශාස්ත්‍රයකි. එය ලෝකයෙහි විතණ්ඩ ශාස්ත්‍රය (තර්ක ශාස්ත්‍රය) යැයි කියනු ලැබේ. අසමසම ධුර දැරූ විධුර පණ්ඩිත බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඒ පිළිබඳව ලෝකායතික ශාස්ත්‍රය සේවනය නොකළ යුතුය, එය ප්‍රඥාව වැඩීමට හේතු නොවේ යැයි වදාළ සේක. මතු යහපත පිණිස ලෝකයා එයින් උත්සාහ නොකරන බැවින් එය ලෝකායත නම් වේ. ඒ කුමක්ද? විතණ්ඩ ශාස්ත්‍රයයි. මක්නිසාද යත්, ඒ ග්‍රන්ථය ඇසුරු කරගෙන සත්වයෝ පින්කම් සඳහා සිතක්වත් නූපදවන බැවිනි. අනෙක් තැනකද මෙසේ පවසා ඇත: ලෝකායත ශිල්පය යනු කටු පක්ෂියා (කපුටා) සුදු පාටය, ඇට සුදු පැහැති බැවිනි; කොකා රතු පාටය, ලේ රතු පැහැති බැවිනි යනාදී ක්‍රමයෙන් පවත්නා වූ, පරලොව සහ නිවන ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා වූ විතණ්ඩ ශාස්ත්‍ර ශිල්පයයි.

ยุต ชุต ภาสเน. ภาสนํ อุทีรณํ. โยตติ. โชตติ.

යුත සහ ජුත ධාතූන් බැබළීම/කථා කිරීමෙහි වැටේ. භාසන යනු පැවසීමයි. යෝතති, ජෝතති (බබළයි/කියයි).

ชุตทิตฺติยํ. โชตติ, วิชฺโชตติ. ชุติ, โชติ. การิเต ‘‘โชเตติ, โชตยิตฺวาน สทฺธมฺม’’นฺติ ปโยคา. เอตฺถ จ ชุตีติ อาโลโก สิริ วา. โชตีติ ปตาโป. อถ วา โชตีติ จนฺทาทีนิ. วุตฺตมฺปิ เจต สิริมาวิมาน วตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘โชตีติ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตตารกานํ สาธารณนาม’’นฺติ. อถ วา ‘‘โชติ โชติปรายโณ’’ติ วจนโต โย โกจิ โชตติ ขตฺติยกุลาทีสุ ชาตตฺตา จ รูปโสภายุตฺตตฺตา จ, โส ‘‘โชตี’’ติ วุจฺจติ.

ජුත ධාතුව දීප්තියෙහි (බැබළීමෙහි) වැටේ. ජෝතති, විජෝතති (බබළයි, විශේෂයෙන් බබළයි). ජුති, ජෝති (දීප්තිය/ආලෝකය). කාරක ප්‍රත්‍යය යෙදූ කල ජෝතේති (බබළවයි), ජෝතයිත්වාන සද්ධම්මං (සද්ධර්මය බබළවා) යනු ප්‍රයෝගයන්ය. මෙහි ජුති යනු ආලෝකය හෝ ශ්‍රීයයි. ජෝති යනු ප්‍රතාපයයි. නැතහොත් ජෝති යනු චන්ද්‍රයා ආදියයි. සිරිමාවිමානවත්ථු අට්ඨකථාවෙහි ද ජෝති යනු චන්ද්‍ර, සූර්ය, නක්ෂත්‍ර සහ තාරකාවන්ට පොදු නාමයකි යි පවසා ඇත. එසේත් නැතහොත් ජෝති ජෝතිපරායණෝ (එළියෙන් එළියට යන තැනැත්තා) යන වචනයෙන් පැවසෙන පරිදි, යමෙක් ක්ෂත්‍රිය කුලාදියෙහි උපන් බැවින්ද, රූප සෝභාවෙන් යුක්ත බැවින්ද බබළයිද, හෙතෙම ජෝති (දීප්තිමත් තැනැත්තා) යැයි කියනු ලැබේ.

สิต [Pg.67] วณฺโณ. สิตธาตุ เสตวณฺเณ วตฺตติ. กิญฺจาเปตฺถ วณฺณสามญฺญํ วุตฺตํ, ตถาปิ อิธ นีลปีตาทีสุ เสตวณฺโณเยว คเหตพฺโพ ปโยคทสฺสนวเสน. เสตติ. เสตํ วตฺถํ. วาจฺจลิงฺคตฺตา ปน เสตสทฺโท ติลิงฺโค คเหตพฺโพ.

සිත ධාතුව වර්ණයෙහි වැටේ. සිත ධාතුව විශේෂයෙන් සුදු වර්ණයෙහි වැටේ. මෙහි පොදුවේ වර්ණය යැයි පැවසුවද, ව්‍යවහාරයන් දෙස බැලීමේදී නිල්, කහ ආදී වර්ණ හැර සුදු වර්ණයම ගත යුතුය. සේතති (සුදු වේ). සේතං වත්ථං (සුදු රෙද්ද). විශේෂණ පදයක් වන බැවින් සේත ශබ්දය ත්‍රිලිංගිකව (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක ලිංග තුනෙන්ම) ගත යුතුය.

เสตํ สิตํ สุจิ สุกฺกํ, ปณฺฑรํ ธวลมฺปิ จ;

อกณฺหํ โครโมทาตํ, เสตนามานิ โหนฺติ หิ.

සේත, සිත, සුචි, සුක්ක, පණ්ඩර, ධවල, අකණ්හ, ගෝර සහ ඕදාත යන මේවා සුදු පැහැය සඳහා යෙදෙන නාම පදයන් වේ.

วตุ วตฺตเน. วตฺตติ, ปวตฺตติ, สํวตฺตติ, อนุวตฺตติ, ปริวตฺตติ. ปวตฺตํ.

වතු ධාතුව පැවතීමෙහි වැටේ. වත්තති (පවතියි), පවත්තති (ඉදිරියට පවතියි), සංවත්තති (සංවර්තනය වේ/පවතියි), අනුවත්තති (අනුව පවතියි), පරිවත්තති (පරිවර්තනය වේ/වෙනස් වේ). පවත්තං (පැවැත්ම/ප්‍රවෘත්තිය).

กิโลต อทฺทภาเว. อทฺทภาโว ตินฺตภาโว. กิโลตติ, ปกิโลตติ, เตเมตีติ อตฺโถ. การิเต ปกิโลเตติ, ปกิโลตยติ. อุณฺโหทกสฺมึ ปกิโลตยิตฺวา, เตเมตฺวาติ อตฺโถ.

කිලෝත ධාතුව තෙත් බවෙහි වැටේ. අද්දභාව යනු තෙත් බවයි. කිලෝතති, පකිලෝතති යනු තෙමයි යන අර්ථයයි. කාරක ප්‍රත්‍යය යෙදූ කල පකිලෝතේති, පකිලෝතයති වේ. උණුසුම් ජලයෙහි පකිලෝතයිත්වා යනු තෙමා යන අර්ථයයි.

วต ยาจเน. วตติ.

වත ධාතුව අයැදීමෙහි (ඉල්ලීමෙහි) වැටේ. වතති (අයදියි).

กิต ญาเณ. เกตติ. เกตนํ, เกตโก, สงฺเกโต.

කිත ධාතුව දැනුමෙහි (ඥානයෙහි) වැටේ. කේතති (දනියි). කේතනං (ධජය/සංකේතය), කේතකෝ (වැටකේ ගස), සංකේතෝ (සංකේතය).

กติ สุตฺตชนเน. สุตฺตํ กนฺตติ.

කති ධාතුව නූල් කැටීමෙහි වැටේ. සුත්තං කන්තති (නූල් කටියි).

กติ เฉทเน. มํสํ กนฺตติ, วิกนฺตติ, อโยกนฺโต. สลฺลกนฺโต มหาวีโร. มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ, รญฺโญ สูทา มหานเส.

කති ධාතුව කැපීමෙහි වැටේ. මංසං කන්තති (මස් කපයි), විකන්තති (කැබලිවලට කපයි), අයෝකන්තෝ (යකඩ කපන චුම්බකය). සල්ලකන්තෝ මහාවීරෝ (මහා වීර වූ ශල්‍ය වෛද්‍යවරයා). මා නෝ අජ්ජ විකන්තිංසු, රඤ්ඤෝ සූදා මහානසේ (රජුගේ මුළුතැන්ගෙයි සූපවේදියෝ අද අප කපා නොදැමුවාහුය).

จตี หึสาคนฺเธสุ. อีการนฺตตฺตา อิมสฺมา นิคฺคหีตาคโม น โหติ. จตติ.

චතී ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි සහ සුවඳ දැනීමෙහි වැටේ. මෙය ඊකාරාන්ත වන බැවින් මෙයින් නිග්ගහීත ආගමය සිදු නොවේ. චතති.

ตการนฺตธาตุรูปานิ.

තකාරාන්ත (ත-අකුරෙන් කෙළවර වන) ධාතු රූපයන් නිමි.

ถการนฺตธาตุ

ථකාරාන්ත (ථ-අකුරෙන් කෙළවර වන) ධාතු.

ถา [Pg.68] คตินิวตฺติยํ. ถาติ. อวตฺถา, ววตฺถานํ, ววตฺถิตํ, วนโถ. ‘‘เฉตฺวา วนํ วนถญฺจา’’ติ เอตฺถ หิ มหนฺตา รุกฺขา วนํ นาม, ขุทฺทกา ปน ตสฺมึ วเน ฐิตตฺตา วนโถ นาม วุจฺจนฺติ.

ථා ධාතුව ගමන නැවැත්වීමෙහි (නැවතීමෙහි) වැටේ. ඨාති (සිටියි). අවත්ථා (අවස්ථාව), වවත්ථානං (ව්‍යවස්ථාව/තීරණය කිරීම), වවත්ථිතං (ස්ථිර කරන ලද/තීරණය කරන ලද), වනථෝ (වනයේ හටගත් කුඩා වෘක්ෂ/ආශාව). ඡෙත්වා වනං වනථඤ්ච (වනය සහ වනථය කපා දමා) යන්නෙහි විශාල වෘක්ෂයන් වන නම් වන අතර, ඒ වනයෙහි පිහිටි කුඩා වෘක්ෂයන් වනථ නම් වේ.

ถุ ถุติยํ. ถวติ, อภิตฺถวติ. ถวนา, อภิตฺถวนา, ถุติ, อภิตฺถุติ.

ථු ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීමෙහි වැටේ. ථවති, අභිත්ථවති (ප්‍රශංසා කරයි/වැඩිපුර පසසයි). ථවනා, අභිත්ථවනා (ප්‍රශංසාව), ථුති, අභිත්ථුති (ස්තුතිය/ප්‍රශංසාව).

ยทิ หิ รูปินี สิยา, ปญฺญา เม วสุมตี น สเมยฺย;

อโนมทสฺสิสฺส ภควโต, ผลเมตํ ญาณถวนาย.

මාගේ ප්‍රඥාව ඉදින් රූපවත් එකක් වූයේ නම්, මෙම පොළොවද එයට සමාන නොවන්නේය; අනෝමදස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය ප්‍රශංසා කිරීමේ ඵලය මෙසේය.

เตหิ ถุติปฺปสตฺโถ โส, เยนิทํ ถวิตํ ญาณํ, พุทฺธเสฏฺโฐ จ โถมิโต. ตตฺร ถวนาติ ปสํสนา. ปสํสาย หิ อเนกานิ นามานิ.

යම් කෙනෙකු විසින් මේ ඥානය පසසන ලද්දේද, උතුම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ පසසන ලද්දාහුද, උන්වහන්සේ ඒ ප්‍රශංසාවන්ගෙන් පසසන ලද්දේ වෙති. එහි ථවනා යනු ප්‍රශංසාවයි. ප්‍රශංසාව සඳහා බොහෝ නාම පද පවතී.

ถวนา จ ปสํสา จ, สิลาฆา วณฺณนา ถุติ;

ปนุติ โถมนา วณฺโณ, กตฺถนา คุณกิตฺตนํ;

ථවනා, පසංසා, සිලාඝා, වණ්ණනා, ථුති, පනුති, ථෝමනා, වණ්ණෝ, කත්ථනා සහ ගුණකිත්තනං යන මේවා ප්‍රශංසාවට පර්යාය පද වේ.

เถ สทฺทสงฺฆาเตสุ. ถียติ, ปติตฺถียติ. ถี. อตฺริมา ปาฬิโย – อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. ถิโย นํ ปริภาสึสูติ. ตตฺร ‘‘ถียติ ปติตฺถียตี’’ติมานิ เอการสฺสียาเทสวเสน สมฺภูตานิ. ถียติ สงฺฆาตํ คจฺฉติ คพฺโภ เอติสฺสาติ ถี. อาจริยา ปน อิตฺถีสทฺทสฺเสว เอวํ นิพฺพจนํ วทนฺติ, น ถีสทฺทสฺส.

ථේ ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි සහ එක් රැස් කිරීමෙහි වැටේ. ථීයටි, පතිට්ඨීයටි (එක් රැස් වේ/තරහ ගනියි). ථී. මේවා පාලි පාඨයන්හි මෙසේ එයි - අභිසජ්ජති කුප්පති බ්‍යාපජ්ජති පතිට්ඨීයති, කෝපඤ්ච දෝසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාතුකරෝති (කිපෙයි, කෝපයට පත්වෙයි, ව්‍යාපාදයට පත්වෙයි, තරහෙන් බැඳෙයි, කෝපයද ද්වේෂයද නොසතුටද පහළ කරයි). ථියෝ නං පරිභාසිංසු (ස්ත්‍රීහු ඔහුට පරිභව කළහ). එහි ථීයටි, පතිට්ඨීයටි යන මේවා ඒ කාරයට ඊ කාරය ආදේශ වීමෙන් සිදුවූවකි. ඇය තුළ ගර්භය පිහිටන (එක් රැස් වන) බැවින් ථී (ස්ත්‍රිය) නම් වේ. එහෙත් ආචාර්යවරුන් මෙවැනි නිර්වචනයක් පවසන්නේ ඉත්ථි ශබ්දයට මිස ථී ශබ්දයට නොවේ.

คพฺโภ ถียติ เอติสฺสา, อิติ ถี อิติ โน รุจิ;

คพฺโภ ถียติ เอติสฺสา, อิติ อิตฺถีติ อาจริยา.

ඇය තුළ ගර්භය පිහිටන බැවින් ථී නම් වේ යන්න අපට රුචි නොවේ. ඇය තුළ ගර්භය පිහිටන බැවින් ඉත්ථි නම් වේ යන්න ආචාර්යවරුන්ගේ මතයයි.

เตสํ สุทุกฺกโรวาเท, ‘‘อิตฺถี’’ติ ปทสมฺภโว;

อยํ วินิจฺฉโย ปตฺโต, นิจฺฉยํ โภ สุณาถ เม.

ඔවුන්ගේ ඒ ඉතා දුෂ්කර වූ ප්‍රකාශයෙහි ඉත්ථි යන පදයෙහි උපත සිදු වේ. මේ පිළිබඳව පැමිණි විනිශ්චය, පින්වත්නි, මාගෙන් අසන්න.

ถีสทฺเทน [Pg.69] สมานตฺโถ, อิตฺถีสทฺโท ยโต ตโต;

ถีสทฺเท ลพฺภมานตฺถํ, อิตฺถีสทฺทมฺหิ โรปิย.

යම් හෙයකින් ඉත්ථි ශබ්දය ථී ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇත්තේද, එබැවින් ථී ශබ්දයෙහි ලැබෙන අර්ථය ඉත්ථි ශබ්දයෙහි ද ආරෝපණය කර ගත යුතුය.

อปฺปานํ พหุตา ญาเย, คหิเต สติ ยุชฺชติ;

ตถา หิ ‘‘ทฺเว ทุเว, ตณฺหา, ตสิณา’’ติ นิทสฺสนํ.

අල්ප ප්‍රත්‍යයන් බහුල වශයෙන් ගැනීමේ න්‍යාය පිළිගත් කල්හි එය ගැලපේ. එසේම ද්වේ යන්නට දුවේ කියාද, තණ්හා යන්නට තසිණා කියාද යෙදීම නිදර්ශන වේ.

อถ วา ปน ‘‘อิตฺถี’’ติ-อิทํ วณฺณาคมาทิโต;

นิรุตฺติลกฺขเณนาปิ, สิชฺฌตีติ ปกาสเย.

නැතහොත් "ඉත්ථී" (ස්ත්‍රී) යන මෙම පදය අකුරු පැමිණීම (වර්ණාගම) ආදී නිරුක්ති ලක්ෂණයෙන් ද සිද්ධ වන්නේ යැයි ප්‍රකාශ කළ යුතු ය.

อิจฺฉตีติ นเร อิตฺถี, อิจฺฉาเปตีติ วา ปน;

อิทํ นิพฺพจนญฺจาปิ เญยฺยํ นิพฺพจนตฺถินา.

පුරුෂයන් කෙරෙහි කැමැත්ත දක්වන බැවින් හෝ පුරුෂයන් ලවා තමා කෙරෙහි කැමැත්ත ඇති කරවන බැවින් 'ඉත්ථී' (ස්ත්‍රී) නම් වේ. අර්ථය සොයන්නන් විසින් මෙම නිරුක්තිය ද දත යුතු ය.

อตฺริมานิ อิตฺถีนมภิธานานิ –

මෙහි ස්ත්‍රීන් සඳහා වූ නාමයන් (පර්යාය පද) මේවා ය:

อิตฺถี ถี วนิตา นารี, อพลา ภีรุ สุนฺทรี;

กนฺตา สีมนินี มาตุ-คาโม ปิยา จ กามินี.

ඉත්ථී, ථී, වනිතා, නාරී, අබලා, භීරු, සුන්දරී, කන්තා, සීමන්තිනී, මාතුගාම, පියා සහ කාමිනී යනු ඒ නාමයන් ය.

รมณี ปมทา ทยิตา, ลลนา มหิลา’งฺคนา;

ตาสํเยว จ นามานิ, อวตฺถาโต อิมานิปิ.

රමණී, පමදා, දයිතා, ලලනා, මහිතා (මහිලා), අංගනා යනු ද ඔවුන්ගේ ම නාමයන් වන අතර, වයස් අවස්ථා අනුව ද මේ නාමයන් ද වේ.

โครี จ ทาริกา กญฺญา, กุมารี จ กุมาริกา;

ยุวตี ตรุณี มาณ-วิกา เถรี มหลฺลิกา.

ගෝරී, දාරිකා, කඤ්ඤා (කන්‍යා), කුමාරී, කුමාරිකා, යුවතී, තරුණී, මාණවිකා, ථේරී, මහල්ලිකා යනු ඒ අවස්ථා අනුව යෙදෙන නාමයන් ය.

ตถา หิ อฏฺฐวสฺสิกา โครีติปิ ทาริกาติปิ วุจฺจติ. ทสวสฺสิกา กญฺญาติ วุจฺจติ. อนิพฺพิทฺธา วา โยพฺพนิตฺถี กญฺญาติ วุจฺจติ. ทฺวาทสวสฺสิกา กุมารีติปิ วุจฺจติ กุมาริกาติปิ. อโถ ชรํ อปฺปตฺตา ยุวตีติปิ ตรุณีติปิ มาณวิกาติปิ วุจฺจติ. ชรํ ปตฺตา ปน เถรีติปิ มหลฺลิกาติปิ วุจฺจติ. ปุริเสสุปิ อยํ นโย ยถารหํ เวทิตพฺโพ.

එසේ හෙයින් අට හැවිරිදි දැරිය "ගෝරී" කියා ද "දාරිකා" කියා ද කියනු ලැබේ. දස හැවිරිදි දැරිය "කඤ්ඤා" (කන්‍යාව) කියා කියනු ලැබේ. නොවිදින ලද (කන් පෙති හෝ කන්‍යා පටලය නොවිදින ලද) යෞවනිය "කඤ්ඤා" කියා කියනු ලැබේ. දොළොස් හැවිරිදි දැරිය "කුමාරී" කියා ද "කුමාරිකා" කියා ද කියනු ලැබේ. එසේ ම මහලු වියට පත් නොවූ තැනැත්තිය "යුවතී" කියා ද "तरुणී" කියා ද "මාණවිකා" කියා ද කියනු ලැබේ. මහලු වියට පත් වූ තැනැත්තිය "ථේරී" කියා ද "මහල්ලිකා" කියා ද කියනු ලැබේ. පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙන් ද සුදුසු පරිදි මෙම ක්‍රමය ම දත යුතු ය.

กิญฺจาเปตฺถ เอวํ นิยโม วุตฺโต, ตถาปิ กตฺถจิ อนิยมวเสนปิ โวหาโร ปวตฺตติ. ตถา หิ ‘‘ราชา กุมารมาทาย, ราชปุตฺตี จ ทาริก’’นฺติ จ ‘‘อจฺฉา กณฺหาชินํ กญฺญ’’นฺติ จ อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปาฬีนํ วเสน ยา อิตฺถี ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา, สา กญฺญาสทฺเทนปิ วตฺตพฺพา ชาตา. ยาปิ [Pg.70] จ กญฺญาสทฺเทน วตฺตพฺพา, สาปิ ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา ชาตา. ตถา ‘‘ราชา กุมารมาทาย, ราชปุตฺตี จ ทาริก’’นฺติ จ ‘‘กุมาริเย อุปเสนิเย, นิจฺจํ นิคฬมณฺฑิเต’’ติ จ อิมาสํ ปน ปาฬีนํ วเสน ยา อิตฺถี ทาริกาสเทน วตฺตพฺพา, สา กุมาริกาสทฺเทนปิ วตฺตพฺพา ชาตา. ยา จ ปน กุมารีสทฺเทน วตฺตพฺพา, สาปิ ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา ชาตา. อปิเจตฺถ ‘‘ราชกญฺญา รุจา นามา’’ติ จ ‘‘ตโต มทฺทิมฺปิ นฺหาเปสุํ, สิวิกญฺญา สมาคตา’’ติ จ อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปาฬีนํ ทสฺสนโต ยา อนิพฺพิทฺธา วา โหตุ นิพฺพิทฺธา วา, ยาว ชรํ น ปาปุณาติ, ตาว สา กญฺญาเยว นามาติปิ เวทิตพฺพํ.

මෙහි මෙබඳු නියමයක් පවසා තිබුණ ද, ඇතැම් තැනක අනියමිත වශයෙන් ද ව්‍යවහාරය පවතී. එසේ හෙයින්, "රජු කුමාරයා ද රජදුව දාරිකාව ද ගෙන" සහ "නිර්මල වූ කණ්හාජිනා නම් කන්‍යාව..." යන පාලි පාඨ ද්විත්වය අනුව යම් ස්ත්‍රියක් "දාරිකා" යන ශබ්දයෙන් කිව යුතු වුවත්, ඇය "කඤ්ඤා" (කන්‍යා) යන ශබ්දයෙන් ද කියනු ලබයි. යම් ස්ත්‍රියක් "කඤ්ඤා" ශබ්දයෙන් කිව යුතු වුවත්, ඇය "දාරිකා" ශබ්දයෙන් ද කියනු ලබයි. එමෙන්ම, "රජු කුමාරයා ද රජදුව දාරිකාව ද ගෙන" සහ "කුමාරිකාවනි, උපසේනියෙනි, නිතර විලංගු ලෑවා වැනියි" යන පාලි පාඨයන් අනුව යම් ස්ත්‍රියක් "දාරිකා" ශබ්දයෙන් කිව යුතු වුවත්, ඇය "කුමාරිකා" ශබ්දයෙන් ද කියනු ලබයි. යම් ස්ත්‍රියක් "කුමාරී" ශබ්දයෙන් කිව යුතු වුවත්, ඇය "දාරිකා" ශබ්දයෙන් ද කියනු ලබයි. තවද මෙහි "රුචා නම් රාජ කන්‍යාව" සහ "ඉන්පසු සිවි කන්‍යාවෝ රැස්ව මද්ද්‍රී දේවිය ද නෑවූහ" යන පාලි පාඨ ද්විත්වය දැකීමෙන්, ඇය නොවිදින ලද හෝ විදින ලද වුව ද මහලු වියට පත් නොවන තාක් කල්, ඇය "කඤ්ඤා" (කන්‍යාව) යනුවෙන් ම දත යුතු ය.

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ – ยํ ตุมฺเหหิ ‘‘อฏฺฐวสฺสิกา โครีติปิ ทาริกาติปิ วุจฺจตี’’ติ วุตฺตํ, เอตสฺมึ ปน วจเน ‘‘ยทาหํ ทารโก โหมิ, ชาติยา อฏฺฐวสฺสิโก’’ติ วจนโต อฏฺฐวสฺโส ทารโก โหตุ, ‘‘ตตฺถทฺทสกุมารํ โส, รมมานํ สเก ปุเร’’ติ ปาฬิยํ ปน ปุตฺตทาเรหิ สํวทฺโธ เวสฺสนฺตรมหาราชา กถํ ‘‘กุมาโร’’ติ วตฺตุํ ยุชฺชิสฺสติ ทฺวาทสวสฺสาติกฺกนฺตตฺตา? ยุชฺชเตว ภควโต อิจฺฉาวเสน. ภควา หิ ธมฺมิสฺสรตฺตา โวหารกุสลตาย จ ยํ ยํ เวเนยฺยชนานุรูปํ เทสนํ เทเสตุํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ เทเสติ เอว, ตสฺมา ภควตา ตสฺส มาตาปิตูนํ อตฺถิตํ สนฺธาย กุมารปริหาเรน วทฺธิตตฺตญฺจ เอวํ เทสนา กตา. ตถา หิ อายสฺมา กุมารกสฺสโป กุมารปริหาเรน วทฺธิตตฺตา มหลฺลโกปิ สมาโน กุมารกสฺสโปตฺเวว โวหริยติ. ‘‘น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสี’’ติ เอตฺถ ปน สิรสฺมึ ปลิเตสุ ชาเตสุปิ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อายสฺมา มหากสฺสโป ตสฺมึ เถเร อธิมตฺตวิสฺสาโส [Pg.71] หุตฺวา โกมารวาเทน โอวทนฺโต กุมารโกติ อโวจาติ คเหตพฺพํ. อุทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สตฺตา ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย ยาว ปญฺจทสวสฺสํ, ตาว กุมารกา, พาลาติ จ วุจฺจนฺติ, ตโต ปรํ วีสติวสฺสานิ ยุวาโน’’ติ วุตฺตํ.

මෙහි ඇතැම් කෙනෙක් මෙසේ කිව හැක්කේ ය: "අට හැවිරිදි දැරිය ගෝරී කියා ද දාරිකා කියා ද කියනු ලැබේ" යැයි ඔබ පැවසූ ඒ වචනයෙහි "මම උපතින් අට හැවිරිදි දාරකයෙක් වූ කල..." යන වචනයෙන් අට හැවිරිදි තැනැත්තා 'දාරක' වේවා. එහෙත් "එහි තම නුවර කෙළිදෙලෙන් වෙසෙන කුමාරයා ඔහු දුටුවේය" යන පාලි පාඨයෙහි අඹුදරුවන් සමඟ හැදී වැඩුණු වෙස්සන්තර මහාරාජයා දොළොස් වසර ඉක්මවා ගොස් තිබියදීත්, ඔහුට "කුමාරයා" යැයි කීම කෙසේ නම් ගැලපේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කැමැත්තේ බලයෙන් එය මැනවින් ගැලපේ. මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මේශ්වර (දහමට අධිපති) වූ බැවින් ද, ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ බැවින් ද, විනෙය ජනයාට අනුකූල වන පරිදි යම් යම් දේශනාවක් කිරීමට කැමති සේක් ද, ඒ ඒ දේශනාව ම පවත්වන සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ මව්පියන්ගේ ජීවතුන් අතර සිටීම සහ කුමාර සත්කාරයෙන් (රාජකීය අයුරින්) ඇති දැඩි කරන ලද බව සලකා මෙසේ දේශනා කළ සේක. එසේ හෙයින්, ආයුෂ්මත් කුමාර කස්සප තෙරුන් වහන්සේ වයසින් මහලු වුව ද, කුමාර පරිහරණයෙන් (කුමාර සත්කාරයෙන්) හැදී වැඩුණු බැවින් "කුමාර කස්සප" යනුවෙන් ම ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. "මේ කුමාරයා පමණ නොදනී" යන මෙහි දී හිසෙහි කෙස් පැසී තිබියදීත්, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ අධික විශ්වාසය නිසා, තරුණ වචනයෙන් (ළදරු ව්‍යවහාරයෙන්) අවවාද කරමින් "කුමාරයා" යැයි පැවසූ සේක් යැයි දත යුතු ය. උදාන අටුවාවෙහි වනාහි "සත්වයන් උපන් දින පටන් පාලොස් වසරක් වන තෙක් 'කුමාරකයෝ' සහ 'බාලයෝ' යැයි කියනු ලබති. ඉන්පසු වසර විස්සක් යන තෙක් 'යුවානෝ' (තරුණයෝ) යැයි කියනු ලබති" යැයි පවසා ඇත.

มนฺถ มตฺถ วิโลฬเน. มนฺถติ. มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกญฺจ อาทาย. อภิมตฺถติ ทุมฺเมธํ วชิรํวมฺหมยํ มณึ. สิเนรุํ มตฺถํ กตฺวา.

"මන්ථ්, මත්ථ්" (Manth, Matth) යන ධාතු කලඹීම (හෙල්ලීම/පෙළීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. කලඹයි (මන්ථති). "මන්ථය (කලතන ලද කිරි/මමනය) ද මී පිඬ ද ගෙන" (මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච ආදාය). "ශෛලමය මැණිකක් වජ්‍රයෙන් මෙන් මෝඩයා පෙළයි/විනාශ කරයි" (අභිමත්ථති දුම්මේධං vajiraṃva asmamayaṃ maṇiṃ). "මහා මේරු පර්වතය රම්භකයක් (කලතන දණ්ඩක්) කොට" (සිනේරුං මත්ථං කත්වා).

กุถิ ปุถิ ลุถิ หึสาสํกิเลเสสุ. กุนฺถติ. กุนฺโถ, กุนฺถกิปิลฺลิกํ. ทิสฺวาน ปติตํ สามํ, ปุตฺตกํ ปํสุกุนฺถิตํ. ปุนฺถติ. ลุนฺถติ.

"කුථ්, පුථ්, ලුථ්" (Kuth, Puth, Luth) යන ධාතු හිංසා කිරීම සහ කෙලෙසීම (කුණුවීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. පෙළයි/හිංසා කරයි (කුන්ථති). 'කුන්ථ' යනු කුන්ථ කිඹුලන් (කුඩා කෘමීන්/කුහුඹුවන්) ය. "වැලි හා කෘමීන්ගෙන් වැසුණු (පංශුකුන්ථිත), ඇද වැටී සිටි තම ප්‍රිය පුත්‍ර සාම කුමරු දැක" (දිස්වාන පතිතං සාමං පුත්තකං පංසුකුන්ථිතං). 'පුන්ථති' (පුන්ථ ධාතුවෙන්). 'ලුන්ථති' (ලුන්ථ ධාතුවෙන්).

นาถ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสาสุ. นาถธาตุ ยาจเน อุปตาเป อิสฺสริเย อาสีสเน จาติ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ. เตนาหุ โปราณา ‘‘นาถตีติ นาโถ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ อาสีสติ ปตฺเถติ, ปรสนฺตานคตํ วา กิเลสพฺยสนํ อุปตาเปติ, ‘‘สาธุ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺเขยฺยา’ติอาทินา ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจตีติ อตฺโถ, ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต สพฺพสตฺเต วา คุเณหิ อีสติ อภิภวตีติ ปรมิสฺสโร ภควา ‘นาโถ’ติ วุจฺจตีติ นาถตีติ นาโถ’’ติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน เตสุ จตูสุ อตฺเถสุ นาถ นาธ อิติ ธาตุทฺวยํ ปฐนฺติ. อตฺตโนภาสตฺตา ปน ตสฺส ‘‘นาถเต นาธเต’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

"නාථ්" (Nāth) යන ධාතුව යැදීම (යාචන), තැවීම (උපතාප), ඊශ්වරභාවය (පාලනය/ඓශ්චර්ය) සහ ආශීර්වාදය (පැතුම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'නාථ' ධාතුව යාචනය, උපතාපය, ඓශ්චර්යය සහ ආශීංසනය යන සතර අර්ථයෙහි ම පවතී. එහෙයින් පූර්වාචාරීහු මෙසේ කීහ: "පිළිසරණ වන බැවින් 'නාථ' නම් වේ. විනෙය ජනයාගේ හිතසුව පතන බැවින් (ආශීංසති), අන්‍යයන්ගේ සිත්හි උපදින කෙලෙස් ව්‍යසනයන් තවන බැවින් (උපතාපේති), 'මහණෙනි, භික්ෂුව කලින් කලට තමාගේ ආත්මසම්පත්තිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නේ නම් මැනවි' යනාදීන් ඒ ඒ හිතකර පිළිවෙතෙහි යොදන (යාචති) බැවින් ද, උතුම් වූ චිත්ත ඓශ්චර්යයෙන් යුක්තව සියලු සත්වයන් තමාගේ ගුණයෙන් යටපත් කර පාලනය කරන (ඊසති) බැවින් ද, පරම ඊශ්වර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'නාථ' යැයි කියනු ලැබෙති. මෙසේ පිහිට වන බැවින් 'නාථ' නම් වේ." ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) වනාහි ඒ සතර අර්ථයෙහි 'නාථ, නාධ' යන ධාතු ද්විත්වය ම කියවති. ආත්මනේපද ප්‍රත්‍යයන් ගන්නා බැවින් එහි රූප 'නාථතේ, නාධතේ' යනුවෙන් ද සිද්ධ වේ.

เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ ยาจนตฺเถน นาถตีติ นาโถ, เอวํ สนฺเต โย โกจิ ยาจโก ทลิทฺโท, โส เอว นาโถ [Pg.72] สิยา. โย ปน อยาจโก สมิทฺโธ, โส น นาถติ น ยาจตีติ อนาโถ สิยา’’ติ? น, นาถสทฺโท หิ ยาจนตฺถาทีสุ ปวตฺตมาโน โลกสงฺเกตวเสน อุตฺตมปุริเสสุ นิรูฬฺโห, ภควา จ อุตฺตเมสุ สาติสยํ อุตฺตโม, เตน ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจตีติ นาถสทฺทสฺสตฺโถ วุตฺโต. อนาถสทฺโท ปน อิตฺตรชเนสุ นิรูฬฺโห, โส จ โข ‘‘น นาโถติ อนาโถ. นตฺถิ นาโถ เอตสฺสาติ วา อนาโถ’’ติ ทพฺพปฏิเสธวเสน, น ปน ‘‘น นาถติ น ยาจตีติ อนาโถ’’ติ ธาตุอตฺถปฏิเสธวเสน. โย หิ อญฺญสฺส สรณํ คติ ปติฏฺฐา โหติ, โส นาโถ, โย จ อญฺญสฺส สรณํ คติ ปติฏฺฐา น โหติ, นาปิ อตฺตโน อญฺโญ สรณํ คติ ปติฏฺฐา โหติ, โส อนาโถติ วุจฺจติ สงฺเกตวเสน. ตถา หิ ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณ’’นฺติ วุตฺตํ. อิมสฺส ปนตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน ‘‘โลกนาโถ ตุวํ เอโก, สรณํ สพฺพปาณิน’’นฺติ จ ‘‘อนาถานํ ภวํ นาโถ’’ติ จ –

මෙහිදී මෙබඳු සැකයක් ඇති විය හැකිය: "ඉල්ලීම (යාචන) යන අර්ථයෙන් 'නාථති' වන බැවින් 'නාථ' වේ නම්, එසේ ඇති කල්හි හිඟන යම් දිළින්දෙක් වේ ද, ඔහු ම 'නාථ' විය යුතුය. යමෙක් නොඉල්ලන පොහොසතෙක් වේ ද, ඔහු නොඉල්ලන (නොයදින) බැවින් 'අනාථ' විය යුතු නොවේද?" එසේ නොවේ. 'නාථ' යන ශබ්දය යාචන ආදී අර්ථයන්හි වැටුණ ද, ලෝක සම්මුතිය (සංකේතය) අනුව එය උත්තම පුද්ගලයන් විෂයෙහි ම රූඪ වී (ප්‍රසිද්ධ වී) ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි උත්තමයන් අතර ද අතිශයින් ම උත්තම වන සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ ඒ ඒ හිතකර පිළිවෙත්හි (ජනයා) යොදන (යදින) බැවින් 'නාථ' යන ශබ්දයේ අර්ථය පවසන ලදී. 'අනාථ' යන ශබ්දය වනාහි සාමාන්‍ය (හීන) ජනයා කෙරෙහි රූඪ වී ඇත. එය ද "පිහිටක් නැත්තේ අනාථ වේ" හෝ "මොහුට පිහිටක් නැත, එබැවින් අනාථ වේ" යැයි පුද්ගලයා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථයෙන් මිස, "නොයදියි (නොඉල්ලයි), එබැවින් අනාථ වේ" යැයි ධාතු අර්ථය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් නොවේ. යමෙක් අන්‍යයන්ට සරණක්, පිහිටක්, ප්‍රතිෂ්ඨාවක් වේ ද, හේ 'නාථ' නම් වේ. යමෙක් අන්‍යයන්ට සරණක්, පිහිටක්, ප්‍රතිෂ්ඨාවක් නොවේ ද, තමාට ද අන්‍ය වූ සරණක්, පිහිටක්, ප්‍රතිෂ්ඨාවක් නැත්තේ ද, හේ ලෝක සම්මුතියෙන් 'අනාථ' යැයි කියනු ලැබේ. එසේ හෙයින් "සංකේත වචනය සත්‍යයකි, එය ලෝක සම්මුතියට හේතුව වේ" යැයි වදාරන ලදී. මේ අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස මේ ස්ථානයෙහි "ඔබ වහන්සේ තනිව ම ලෝක නාථ වන සේක, සියලු ප්‍රාණීන්ගේ සරණ වන සේක" කියා ද, "අසරණයන්ගේ (අනාථයන්ගේ) පිහිට ඔබ වහන්සේ ය" කියා ද...

‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, เนกโกฏิสตํ ธนํ;

นาถานาถานํ ทตฺวาน, หิมวนฺตมุปาคมิ’’นฺติ จ

‘‘මෙසේ මම සිතා, බොහෝ කෝටි සිය ගණන් ධනය පිහිට පිළිසරණ ඇත්තන්ට සහ නැත්තන්ට (නාථ අනාථයන්ට) දී හිමාලයට පැමිණියෙමි’’ යන්නද,

ปาฬิโย นิทสฺสนานิ ภวนฺติ. ยสฺมา ปน สาสเน จ โลเก จ ยาจโก ‘‘นาโถ’’ติ น วุจฺจติ, อยาจโก จ ‘‘อนาโถ’’ติ. โลกสฺส ปน สรณํ ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส สรณํ น วิชฺชติ, โส ‘‘อนาโถ’’ติ วุจฺจติ, ตถา สมิทฺโธ ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติ, อสมิทฺโธ ‘‘อนาโถ’’ติ. ตสฺมา ปญฺญวตา สพฺเพสุ ฐาเนสุ ธาตุอตฺถมตฺเตน โลกสมญฺญํ อนติธาวิตฺวา ยถานุรูปํ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อยญฺจ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

යනු පාළි නිදර්ශනයෝ වෙති. යම් හෙයකින් ශාසනයෙහි ද ලෝකයෙහි ද යාචකයා ‘‘නාථ’’ (පිහිට ඇත්තෙක්) යැයි නොකියනු ලැබේ, නොඉල්ලන්නා ‘‘අනාථ’’ (පිහිට නැත්තෙක්) යැයි ද නොකියනු ලැබේ. ලෝකයාගේ සරණ (පිහිට) ‘‘නාථ’’ යැයි කියනු ලැබේ. යමෙකුට සරණක් නැද්ද, හෙතෙම ‘‘අනාථ’’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේම සමෘද්ධිමත් තැනැත්තා ‘‘නාථ’’ යැයි ද, අසමෘද්ධිමත් (දුප්පත්) තැනැත්තා ‘‘අනාථ’’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එබැවින් ප්‍රඥාවන්තයා විසින් සියලු තැන්හි ධාතු අර්ථ මාත්‍රයෙන් ලෝක සම්මුතිය ඉක්මවා නොගොස්, යෝග්‍ය පරිදි අර්ථය ගත යුතුය. මේ නීතිය ද මැනවින් මනසෙහි තබාගත යුතුය.

วิถุ [Pg.73] ยาจเน. เวถติ.

විථු (vithu) ධාතුව යැදීම (ඉල්ලීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘වේථති’’ (vethati) යන්න වේ.

สถ เสฐิลฺเล. สถติ. สถโล หิ ปริพฺพาโช, ภิยฺโย อากิรเต รชํ. สิฐิโลติปิ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตทา ฐิกาโร มุทฺธโช คเหตพฺโพ.

සථ (satha) ධාතුව ලිහිල් බව (ලිහිල් කිරීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘සථති’’ (sathati) යන්න වේ. ‘‘සථලෝ හි පරිබ්බාජෝ, භිය්‍යෝ ආකිරතේ රජං’’ (ලිහිල් ප්‍රතිපත්ති ඇති පැවිද්දා වනාහි බොහෝ කොට කෙලෙස් රජස් රැස් කරයි). ‘‘සිථිලෝ’’ (siṭhilo) කියා ද පාළියෙහි පෙනේ. එවිට ඨකාරය මූර්ධජ (ඨ) ලෙස ගත යුතුය.

กถิ โกฏิลฺเล. กนฺถติ.

කථි (kathi) ධාතුව ඇද බව (කුටිල බව) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘කන්ථති’’ (kanthati) යන්න වේ.

กตฺถ สิลาฆายํ. กตฺถติ, วิกตฺถติ. กตฺถนา, วิกตฺถนา. ตตฺถ กตฺถตีติ ปสํสติ. วิกตฺถตีติ วิรูปํ กตฺถติ อภูตวตฺถุทีปนโต. เอตฺถ จ ‘‘พหุมฺปิ โส วิกตฺเถยฺย, อญฺญํ ชนปทํ คโต’’ติ จ ‘‘อิเธกจฺโจ กตฺถี โหติ วิกตฺถี, โส กตฺถติ ‘อหมสฺมิ สีลสมฺปนฺโนติ วา วตฺตสมฺปนฺโนติ วา วิกตฺถตี’ติ’’ จ อาทโย ปโยคา.

කත්ථ (kattha) ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීම (වර්ණනා කිරීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘කත්ථති’’ (katthati), ‘‘විකත්ථති’’ (vikatthati) යන්න වේ. ‘‘කත්ථනා’’, ‘‘විකත්ථනා’’ යනු නාමපදයි. එහි ‘‘කත්ථති’’ යනු පසසයි (ප්‍රශංසා කරයි) යන්නයි. ‘‘විකත්ථති’’ යනු නොවූ දෙයක් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් විකෘති ලෙස පසසයි (පුරසාරම් දොඩයි) යන්නයි. මෙහි ‘‘වෙනත් ජනපදයකට ගිය ඔහු බොහෝ දේ පුරසාරම් දොඩන්නේය (විකත්ථෙය්‍ය)’’ යන්න ද, ‘‘මෙහි ඇතැමෙක් පසසන්නෙක්, පුරසාරම් දොඩන්නෙක් වෙයි. හෙතෙම ‘මම සිල්වත් වෙමි’ කියා හෝ ‘වත්සම්පන්න වෙමි’ කියා හෝ පසසයි, පුරසාරම් දොඩයි’’ යන්න ද ආදී ප්‍රයෝගයන් වේ.

พฺยถ ทุกฺขภยจลเนสุ. พฺยถติ. ภนฺตา พฺยถิตมานสา. ตโต กุมาราพฺยถิตา, สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิตํ. อิตฺเถตํ ทฺวยํ จลญฺเจว พฺยถญฺจ.

බ්‍යථ (byatha) ධාතුව දුක, බිය සහ සැලීම (කම්පනය) අර්ථයන්හි වෙයි. ‘‘බ්‍යථති’’ (byathati) යන්න වේ. ‘‘භ්‍රාන්ත වූ, කම්පිත සිත් ඇති (භන්තා බ්‍යථිතමානසා)’’ යන්න ද, ‘‘ඉන්පසු වැද්දාගේ බස අසා කුමාරවරු කම්පා නොවූහ (අබ්‍යථිතා)’’ යන්න ද වෙයි. මෙහි සෙලවීම (චලන) සහ කම්පනය (බ්‍යථ) යන දෙකම දැක්වේ.

สุถ กุถ กถ หึสายํ. โสถติ. โกถติ. กถติ.

සුථ (sutha), කුථ (kutha), කථ (katha) යන ධාතූන් හිංසා කිරීම (පීඩා කිරීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘සෝථති’’ (sothati), ‘‘කෝථති’’ (kothati), ‘‘කථති’’ (kathati) යන්න වෙයි.

ปถ คติยํ. ปถติ. ปโถ. ปโถติ มคฺโค. โส ทุวิโธ มหาชเนน ปทสา ปฏิปชฺชิตพฺโพ ปกติมคฺโค จ ปณฺฑิเตหินิพฺพานตฺถิเกหิ ปฏิปชฺชิตพฺโพ ปฏิปทาสงฺขาโต อริยมคฺโค จาติ. ตตฺถ ปกติมคฺโค อุปฺปนฺนกิจฺจากิจฺเจหิ ชเนหิ ปถิยติ คจฺฉิยตีติ ปโถ, ปฏิปทา ปน อมตมหาปุรํ คนฺตุกาเมหิ กุลปุตฺเตหิ สทฺธาปาเถยฺยํ คเหตฺวา ปถิยติ ปฏิปชฺชิยตีติ ปโถ. อถ วา ปาเถติ การกํ ปุคฺคลํ คเมติ นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ วา ปโถ[Pg.74], ปฏิปทาเยว. มคฺคาภิธานํ จุราทิคเณ มคฺคธาตุกถนฏฺฐาเน กเถสฺสาม.

පථ (patha) ධාතුව ගමන (ගමනාර්ථයෙහි) වෙයි. ‘‘පථති’’ (pathati) යන්න වේ. ‘‘පථෝ’’ (patho) යනු මාර්ගයයි. එය දෙවැදෑරුම් වේ: මහාජනයා විසින් පයින් යා යුතු සාමාන්‍ය මාර්ගය (පකති මග්ග) සහ නිවන් කැමති පණ්ඩිතයන් විසින් යා යුතු, ප්‍රතිපදාව යැයි කියනු ලබන ආර්ය මාර්ගය (අරිය මග්ග) යන්නයි. එහි සාමාන්‍ය මාර්ගය වනාහි විවිධ කටයුතු ඇති මිනිසුන් විසින් ගමන් කරනු ලබන බැවින් ‘‘පථ’’ නම් වේ. ප්‍රතිපදාව වනාහි අමෘත මහා නිවනට යන්නට කැමති කුලපුත්‍රයන් විසින් ශ්‍රද්ධා නැමැති මඟවිදම (පාථෙය්‍ය) රැගෙන යා යුතු බැවින් ‘‘පථ’’ නම් වේ. නැතහොත් ක්‍රියා කරන්නා වූ පුද්ගලයා නිවන කරා පමුණුවන බැවින් ද ‘‘පථ’’ යනු ප්‍රතිපදාවම වේ. ‘‘මග්ග’’ යන නාමය පිළිබඳ විස්තරය චුරාදි ගණයේ ‘‘මග්ග’’ ධාතුව ගැන කියන තැනක පවසන්නෙමු.

กถ นิปฺปาเก. กถติ.

කථ (katha) ධාතුව පැසවීම (ඉදවීම/පිසීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘කථති’’ (kathati) යන්න වේ.

มถ วิโลถเน. มถติ.

මථ (matha) ධාතුව කැළඹීම (විලෝලනය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘මථති’’ (mathati) යන්න වේ.

โปถ ปริยายนภาเว. โปถติ. โปถโก. โปเถตีติ อยํ จุราทิคเณปิ วตฺตติ. เตน ‘‘สมนฺตา อนุปริเยยฺยุํ, นิปฺโปเถนฺตา จตุทฺทิสา’’ติ ปโยโค ทิสฺสติ.

පොථ (potha) ධාතුව නැවත නැවත පැවැත්ම (පරියායනභාවය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘පොථති’’ (pothati) යන්න වේ. ‘‘පොථකෝ’’ (pothako) යන්න නාමයකි. ‘‘පොථේති’’ (potheti) යන්න චුරාදි ගණයෙහි ද වැටේ. එබැවින් ‘‘සතර දිශාවෙන් වට කරමින් තළමින් (නිප්පෝථෙන්තා) යන්නාහුය’’ යන ප්‍රයෝගය පෙනේ.

โคตฺถ วํเส. โคตฺถติ. โคตฺถุโล, โคตฺถุ.

ගොත්ථ (gottha) ධාතුව වංශය (ගෝත්‍රය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘ගොත්ථති’’ (gotthati) යන්න වේ. ‘‘ගොත්ථුලෝ’’ (gotthulo), ‘‘ගොත්ථු’’ (gotthu) යනු නාමපදයි.

ปุถุ วิตฺถาเร. โปถติ. ปุถวี.

පුථු (puthu) ධාතුව පැතිරීම (විස්තාරය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘පොථති’’ (pothati) යන්න වේ. ‘‘පුථවී’’ (puthavī - පෘථිවිය) යනු නාමයයි.

ถการนฺตธาตุรูปานิ.

ථකාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතු රූපයන් නිමි.

ทการนฺตธาตุ

දකාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතූහු.

ทา ทาเน. อาปุพฺโพ คหเณ. สทฺโธ ทานํ ททาติ เทติ, สีลํ อาททาติ อาเทติ. อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ตทฺทีปกตฺตา. สทฺโธ อสฺสทฺธํ ทานํ ทาเปติ, สีลํ อาทเปติ, สมาทเปติ. เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต. อิมานิ การิตปทานิ เหตุกตฺตุปทานีติ จ วุจฺจนฺติ ตทฺทีปกตฺตา. สทฺเธน ทานํ ทียติ, สีลํ อาทียติ, สมาทียติ, อิมานิ กมฺมปทานิ ตทฺทีปกตฺตา. อยญฺจ ทา ทาเนติ ธาตุ สาสนานุรูปสุติวเสน ทิวาทิคณํ ปตฺวา สุปนกฺริยํ วทนฺโต ‘‘ทายติ นิทฺทายติ นิทฺทา’’ติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. ทานมวขณฺฑนญฺจ วทนฺโต ‘‘ทิยติ ทานํ ทาตฺต’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. สุทฺธึวทนฺโต ‘‘ทายติ เวทายติ โวทาน’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ, อิมสฺมึ ปน ภูวาทิคเณ ทานํ วทนฺโต อาปุพฺพวเสน คหณญฺจ [Pg.75] วทนฺโต ‘‘ททาติ เทติ อาททาติ อาเทติ ทานํ อาทาน’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. ตถา กุจฺฉิตคมนํ วทนฺโต ‘‘ทาติ สุทฺทาติ สุทฺโท สุทฺที’’ติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยตีติ อยํ วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวมญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ วิเสโส อุปปริกฺขิตพฺโพ นยญฺญูหิ.

දා (dā) ධාතුව දීම (දානය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘ආ’’ උපසර්ගය මුලට ආ විට ගැනීම අර්ථය දෙයි. ‘‘ශ්‍රද්ධාවන්තයා දානය දෙයි (දදාති/දේති), සීලය සමාදන් වෙයි (ආදදාති/ආදේති)’’. මේවා කර්තෘකාරක පද වේ. ‘‘ශ්‍රද්ධාවන්තයා අශ්‍රද්ධාවන්තයා ලවා දානය දෙවයි (දාපේති), සීලය සමාදන් කරවයි (ආදාපේති/සමාදාපේති)’’. ‘‘යම් සත්පුරුෂ කෙනෙක් ධර්මයම සමාදන් කරවන්නාහු ද (ආදාපයන්ති)’’. මේවා කාරිත (හෙතු කර්තෘ) පද වේ. ‘‘ශ්‍රද්ධාවන්තයා විසින් දානය දෙනු ලැබේ (දීයති), සීලය සමාදන් කරනු ලැබේ (ආදීයති/සමාදීයති)’’. මේවා කර්ම කාරක පද වේ. තවද මේ ‘‘දා’’ ධාතුව දීම අර්ථයෙහි වුවත්, ශාසනයට අනුරූප සූත්‍ර පාඨයන්හි වසයෙන් දිවාදි ගණයට පැමිණ, නිදීමේ ක්‍රියාව පවසන කල්හි ‘‘දායති’’ (නිදයි), ‘‘නිද්දායති’’ (නිදයි), ‘‘නිද්දා’’ (නිද්‍රාව) යන නාමපද සහිත ශුද්ධ කර්තෘ පද උපදවයි. කැපීම (ඡේදනය) අර්ථය පවසන කල්හි ‘‘දීයති’’, ‘‘දානං’’, ‘‘දාත්තං’’ යන නාම සහිත කර්තෘ පද උපදවයි. පිරිසිදු බව (ශුද්ධිය) පවසන කල්හි ‘‘දායති’’, ‘‘වේදායති’’, ‘‘වෝදානං’’ යන නාම සහිත කර්තෘ පද උපදවයි. එහෙත් මේ භූවාදි ගණයෙහි දීම අර්ථය පවසන කල්හි සහ ‘‘ආ’’ උපසර්ගය මුලට වීමෙන් ගැනීම පවසන කල්හි ‘‘දදාති’’, ‘‘දේති’’, ‘‘ආදදාති’’, ‘‘ආදේති’’, ‘‘දානං’’, ‘‘ආදානං’’ යන නාම සහිත ශුද්ධ කර්තෘ පද උපදවයි. එමෙන්ම ලාමක ගමන පවසන කල්හි ‘‘දාති’’, ‘‘සුද්දාති’’, ‘‘සුද්දෝ’’, ‘‘සුද්දී’’ යන නාම සහිත ශුද්ධ කර්තෘ පද උපදවන්නේය යන මේ විශේෂය දත යුතුය. යම් සේ මෙහි ද, එසේම අන් තැන්හි ද සුදුසු පරිදි විශේෂය න්‍යාය දන්නන් විසින් විමසා බැලිය යුතුය.

อิทานิสฺส นามปทานิ ตุมนฺตาทีนิ พฺรูม. ‘‘ทานํ, เทยฺยํ, ทาตพฺพํ, พฺรหฺมเทยฺยํ, ทินฺนํ, ทายโก, ทายิกา, ทกฺขิณา’’ อิจฺจาทีนิ, ‘‘ทาตุํ, ปทาตุํ, ทาตเว, ปทาตเว, ทตฺวา, ทตฺวาน, ททาตุน, ททิตฺวา, ททิตฺวาน, ททิย, ทชฺชา, ททิยาน, อาทาตุํ, อาทาย, อาทิย’’ อิจฺจาทีนิ จ โยเชตพฺพานิ.

දැන් මෙහි ‘‘තුමන්’’ ප්‍රත්‍යාදී නාමපද පවසමු. ‘‘දානං’’, ‘‘දෙය්‍යං’’, ‘‘දාතබ්බං’’, ‘‘බ්‍රහ්මදෙය්‍යං’’, ‘‘දින්නං’’, ‘‘දායකෝ’’, ‘‘දායිකා’’, ‘‘දක්ඛිණා’’ යනාදීන් ද, ‘‘දාතුං’’, ‘‘පදාතුං’’, ‘‘දාතවේ’’, ‘‘පදාතවේ’’, ‘‘දත්වා’’, ‘‘දත්වාන’’, ‘‘දදාතුන’’, ‘‘දදිත්වා’’, ‘‘දදිත්වාන’’, ‘‘දදිය’’, ‘‘දජ්ජා’’, ‘‘දදියාන’’, ‘‘ආදාතුං’’, ‘‘ආදාය’’, ‘‘ආදිය’’ යනාදීන් ද යෙදිය යුතුය.

ตตฺถ ทานนฺติ ทาตพฺพํ, ททนฺติ เอเตนาติ อตฺเถ น เทยฺยธมฺโม ทานเจตนา จ วุจฺจติ. กสฺมา ปน ตตฺถ ทินฺนสทฺโทเยว กถิยติ, น ทตฺตสทฺโทติ? อกถเน การณมตฺถิ. ‘‘ทานํ ทินฺน’’นฺติอาทีสุ หิ ทินฺนสทฺทฏฺฐาเน ทตฺตสทฺโท น ทิสฺสติ, ตสฺมา น กถิยติ.

එහි ‘‘දානං’’ යනු දිය යුතු දෙයයි. මෙයින් දෙත් යන අර්ථයෙන් දේයධර්මය ද, දීමේ චේතනාව (දාන චේතනාව) ද කියනු ලැබේ. කුමක් හෙයින් එහි ‘‘දින්න’’ (dinna) යන වචනයම කියනු ලැබේද, ‘‘දත්ත’’ (datta) යන වචනය නොකියනු ලැබේද? නොකීමට හේතුවක් ඇත. ‘‘දානං දින්නං’’ (දානය දෙන ලදී) යනාදී තැන්වල ‘‘දින්න’’ යන වචනය වෙනුවට ‘‘දත්ත’’ යන වචනය නොපෙනේ, එබැවින් නොකියනු ලැබේ.

คุณภูโต ทตฺตสทฺโท, น ทิฏฺโฐ ชินภาสิเต;

‘‘มนสา ทานํ มยา ทินฺนํ’’, อิติ ทินฺนปทํ วิย.

‘‘මා විසින් මනසින් දානය දෙන ලදී (මයා දින්නං)’’ යන මෙහි ‘‘දින්න’’ පදය මෙන්, බුද්ධ භාෂිතයෙහි තනිව විශේෂණයක් (ගුණභූත) වූ ‘‘දත්ත’’ ශබ්දය නොපෙනේ.

‘‘เทวทตฺโต ยญฺญทตฺโต, ทตฺโต’’ อิติ จ อาทิโก;

ปณฺณตฺติวจเน ทิฏฺโฐ, สมาสพฺยาสโต ปน.

‘‘දේවදත්ත, යඤ්ඤදත්ත, දත්ත’’ යනාදී සංඥා නාම (පඤ්ඤත්ති වචන) වල වනාහි සමාස වීමෙන් හා ව්‍යස්ත වීමෙන් ‘‘දත්ත’’ ශබ්දය දැකිය හැකිය.

ตสฺมา ‘‘เทวทตฺโต’’ติอาทีสุ ‘‘เทเวน ทินฺโน’’ติ สมาสํ กตฺวา ปณฺณตฺติวจนตฺตา ทินฺนสทฺทสฺส ทตฺตาเทโส กาตพฺโพ สาสนานุรูเปน. อุปริ หิ ‘‘ทินฺนสฺส ทตฺโต กฺวจิ ปณฺณตฺติย’’นฺติ ลกฺขณํ ปสฺสิสฺสถ. อยเมว หิ สาสเน นีติ อวิลงฺฆนียา. อิทํ ปเนตฺถ ววตฺถานํ –

එබැවින් ‘‘දේවදත්ත’’ යනාදී තැන්හි ‘‘දෙවියන් විසින් දෙන ලද (දේවේන දින්නෝ)’’ කියා සමාස කොට, සංඥා නාමයක් වන බැවින් ශාසනයට අනුකූලව ‘‘දින්න’’ ශබ්දයට ‘‘දත්ත’’ ආදේශය කටයුතුය. මතුයෙහි ‘‘සංඥාවන්හි සමහර තැන්වල දින්න යන්නට දත්ත ආදේශ වේ’’ යන ලක්ෂණය දකින්නෙහුය. ශාසනයෙහි මේ නීතිය වනාහි ඉක්මවිය නොහැක්කකි. මෙහි මේ නියමයයි:

สกฺกเฏ ทตฺตสทฺโทว, ทินฺนสทฺโท น ทิสฺสติ;

พฺยาสมฺหิ ทินฺนสทฺโทว, ทตฺตสทฺโท น ปาฬิยํ.

සංස්කෘතයෙහි ‘‘දත්ත’’ ශබ්දයම මිස ‘‘දින්න’’ ශබ්දය නොපෙනේ; පාළියෙහි වනාහි ව්‍යස්ත (තනි) පදවල ‘‘දින්න’’ ශබ්දයම මිස ‘‘දත්ත’’ ශබ්දය නොපෙනේ.

‘‘มนสา [Pg.76] ทานํ มยา ทินฺนํ, ทานํ ทินฺโน’’ติอาทิสุ;

‘‘ธมฺมทินฺนา มหามายา’’, อิจฺจาทีสุ จ ปาฬิสุ.

‘‘මා විසින් සිතින් දානය දෙන ලදී (මයා දින්නං)’’, ‘‘දානය දෙන ලදී (දානං දින්නෝ)’’ යනාදී තැන්වල ද, ‘‘ධම්මදින්නා’’, ‘‘මහාමායා’’ යනාදී පාළි පාඨයන්හි ද,

อิติ พฺยาสสมาสานํ, วสา ทฺเวธา ปวตฺตติ;

ทินฺนสทฺโทติ ทีเปยฺย, น โส สกฺกฏภาสิเต.

මෙසේ ව්‍යස්ත හා සමාස වශයෙන් ‘‘දින්න’’ ශබ්දය දෙපරිදිව පවතින බව පෙන්විය යුතුය. එය සංස්කෘත භාෂාවෙහි එසේ නොවේ.

คุณภูโต ทตฺตสทฺโท, อสมาสมฺหิ เกวโล;

น ทิสฺสติ มุนิมเต, ทินฺนสทฺโทว เกวโล.

බුදු වදනෙහි (මුනි මතයෙහි) අසමාස වූ තනි විශේෂණයක් ලෙස ‘‘දත්ත’’ ශබ්දය නොපෙනේ, තනිව ‘‘දින්න’’ ශබ්දයම පෙනේ.

เตเนว ทินฺนสทฺทสฺส, ทตฺตาเทโส กโต มยา;

‘‘ทตฺตํ สิรปฺปทาน’’นฺติ, กวโย ปน อพฺรวุํ.

එහෙයින්ම මා විසින් ‘‘දින්න’’ ශබ්දයට ‘‘දත්ත’’ ආදේශය කරන ලදී. එහෙත් කවීහු වනාහි ‘‘දත්තං සිරප්පදානං’’ (හිස දීම දෙන ලදී) යනාදීන් පැවසූහ.

เอทิโส ปาฬิยํ นตฺถิ, นโย ตสฺมา น โส วโร;

‘‘ทตฺโต’’ติ ภูริทตฺตสฺส, สญฺญา ปณฺณตฺติยํ คตา.

එවැනි ක්‍රමයක් පාලි භාෂාවෙහි නැත. එබැවින් ඒ ක්‍රමය උතුම් (නිවැරදි) නොවේ. භූරිදත්ත යන්නෙහි 'දත්ත' යන්න, සංඥා පැනවීමක් (නමක්) ලෙස ව්‍යවහාරයට පැමිණ තිබේ.

‘‘พฺรหฺมทตฺโต พุทฺธทตฺโต, ทตฺโต’’ อิติ หิ สาสเน;

ปณฺณตฺติยํ ทตฺตสทฺโท, อสมาสสมาสิโก.

ශාසනයෙහි 'බ්‍රහ්මදත්ත, බුද්ධදත්ත, දත්ත' යනාදී වශයෙන් පැනවීම්වල (නමෙහි) එන 'දත්ත' යන ශබ්දය, සමාස නොවූත් සමාස වූත් වශයෙන් යෙදේ.

‘‘ปรทตฺตโภชน’’นฺติ, เอวมาทีสุ ปาฬิสุ;

สมาเส คุณภูโตยํ, ทตฺตสทฺโท ปติฏฺฐิโต.

'පරදත්තභෝජන' (අන්‍යන් දුන් භෝජනය) යනාදී පාලි පාඨයන්හි, මෙම 'දත්ත' ශබ්දය සමාසයකදී ගුණභූත (විශේෂණයක්) ලෙස පිහිටා ඇත.

‘‘มนสา ทานํ มยา ทินฺนํ, ทานํ ทินฺโน’’ติอาทิสุ;

คุณภูโต ทินฺนสทฺโท, อสมาสมฺหิ ทิสฺสติ.

'මනසා දානං මයා දින්නං' (මා විසින් සිතින් දෙන ලද දානය), 'දානං දින්නො' යනාදී තැන්වල, ගුණභූත වූ (විශේෂණ වූ) 'දින්න' ශබ්දය අසමාසයෙහි (සමාස නොවූ පදවල) දක්නට ලැබේ.

‘‘ทินฺนาทายี ธมฺมทินฺนา’’, อิจฺเจวมาทีสุ ปน;

สมาเส คุณปณฺณตฺติ-ภาเวเนส ปทิสฺสติ.

එහෙත්, 'දින්නාදායී', 'ධම්මදින්නා' යනාදී පදයන්හි, මෙය සමාසයෙහි ගුණ පැනවීමක් (විශේෂණ සංඥාවක්) වශයෙන් පෙනී යයි.

โกจิ [Pg.77] ปน สทฺทสตฺถวิทู ครุ เอวํ สทฺทรจนมกาสิ –

එක්තරා ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥ ගුරුභවතුන් වහන්සේ නමක් මෙසේ පද රචනයක් කළ සේක:

‘‘ยสฺสงฺกุเรหิ ชิมุตมฺพุชโลทิเตหิ,วาเตริเตหิ ปติเตหิ สุเณหิ เตหิ.

වලාකුළු හා නෙළුම් මල් මෙන් බබළන, සුළඟින් සෙලවී වැටෙන, ඒ මංගල්‍ය සම්පන්න අංකුරයන්ගෙන් යුක්ත වූ,

เชนนฺตจีวรมโสภถ พฺรหฺมทตฺตํ,วนฺทามิ ตํ จลทลํ วรโพธิรุกฺข’’นฺติ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) සිවුර බ්‍රහ්මයා විසින් දෙන ලද්දක් සේ බැබළවූ, සෙලවෙන පත්‍ර ඇති ඒ උතුම් බෝධි වෘක්ෂයට මම නමස්කාර කරමි.

เอตฺถ จ พฺรหฺมทตฺตนฺติ อิทํ สกฺกฏภาสาโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตํ, น ปาฬิโต. ปาฬินยญฺหิปตฺวา ‘‘พฺรหฺมทตฺติย’’นฺติ วา ‘‘พฺรหฺมทินฺน’’นฺติ วา ‘‘เทวทตฺติย’’นฺติ วา ‘‘เทวทินฺน’’นฺติ วา รูเปน ภวิตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘โพธิสตฺโต จ มทฺที จ สมฺโมทมานา สกฺกทตฺติเย อสฺสเม วสึสู’’ติ ปาฬินยานุรูโป อฏฺฐกถาปาโฐ ทิสฺสติ. ตสฺมา เอตฺเถวํ วทาม –

මෙහි 'බ්‍රහ්මදත්ත' යන්න සංස්කෘත භාෂාවේ ක්‍රමය ගෙන පවසන ලද්දක් මිස, පාලි ක්‍රමයෙන් නොවේ. පාලි ක්‍රමයට අනුව නම් එය 'බ්‍රහ්මදත්තිය' හෝ 'බ්‍රහ්මදින්න' හෝ 'දේවදත්තිය' හෝ 'දේවදින්න' යන රූපයන්ගෙන් පැවතිය යුතුය. එසේම, 'බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සහ මද්දී දේවිය සතුටු වෙමින් සක් දෙවිඳුන් විසින් දෙන ලද (සක්කදත්තිය) අසපුවෙහි විසූහ' යනුවෙන් පාලි ක්‍රමයට අනුකූල වූ අට්ඨකථා පාඨයක් දක්නට ලැබේ. එබැවින්, මේ සම්බන්ධයෙන් අපි මෙසේ පවසමු:

‘‘ทตฺตสทฺทสฺส ฐานมฺหิ, ‘‘ทตฺติย’’นฺติ รโว คโต;

เทวทตฺติยปตฺโต จ, อสฺสโม สกฺกทตฺติโย’’ติ.

'දත්ත' යන ශබ්දය වෙනුවට 'දත්තිය' යන ශබ්දය ව්‍යවහාරයට පැමිණ ඇත. 'දේවදත්තියපත්ත' (දේවදත්ත විසින් දෙන ලද පාත්‍රය) සහ 'සක්කදත්තිය අස්සම' (ශක්‍රයා විසින් දෙන ලද අසපුව) යන්න ඊට නිදසුන් වේ.

อยํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. อตฺร ปน ปริปุณฺณาปริปุณฺณวเสน ยถารหํ ปทกฺกโม ภวติ.

මෙම න්‍යාය මැනවින් මනසෙහි තබාගත යුතුය. මෙහිදී සම්පූර්ණ හෝ අසම්පූර්ණ භාවයට අනුව, සුදුසු පරිදි පද පිළිවෙළ සිදුවේ.

ททาติ, ททนฺติ. ททาสิ, ททาถ. ททามิ, ททาม. ททาตุ, ททนฺตุ. ททาหิ, ททาถ. ททามิ, ททาม, ททามเส. ทเทยฺย, ทเท, ทชฺชา. ทชฺชา สปฺปุริโส ทานํ. ทเทยฺยุํ, ทชฺชุํ. ปิตา มาตา จ เต ทชฺชุํ. ทเทยฺยาสิ, ทชฺชาสิ, ทชฺเชสิ อิจฺจปิ. ทชฺชาสิ อภยํ มม. มาตรํ เกน โทเสน, ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน. สีลวนฺเตสุ ทชฺเชสิ, ทานํ มทฺทิ ยถารหํ. ทเทยฺยาถ, ทชฺชาถ. ทเทยฺยามิ, ทชฺชามิ, ทเทยฺยาม, ทชฺชาม. ทเทถ, ทเทรํ. ทเทโถ, ทเทยฺยาวฺโห, ทชฺชาวฺโห. ทเทยฺยํ, ทชฺชํ. เนว ทชฺชํ มโหสธํ. ทเทยฺยามฺเห, ทชฺชามฺเห. อยมสฺมากํ ขนฺติ. ครูนํ ปน ขนฺติ อญฺญถา ภวติ. ตถา หิ –

දදාති, දදන්ති. දදාසි, දදාථ. දදාමි, දදාම. දදාතු, දදන්තු. දදාහි, දදාථ. දදාමි, දදාම, දදාමසෙ. දදෙය්‍ය, දදෙ, දජ්ජා. 'දජ්ජා සප්පුරිසො දානං' (සත්පුරුෂයා දානය දිය යුතුය). දදෙය්‍යුං, දජ්ජුං. 'පිතා මාතා ච තෙ දජ්ජුං' (තොපගේ මව සහ පියා තොපට දෙත්වා). දදෙය්‍යාසි, දජ්ජාසි, දජ්ජෙසි යනාදී වශයෙන්. 'දජ්ජාසි අභයං මම' (මට අභය දෙන්නෙහිද). 'මාතරං කෙන දොසෙන, දජ්ජාසි දකරක්ඛිනො' (කවර වරදක් නිසා මව දිය රකුසාට දෙන්නෙහිද). 'සීලවන්තෙසු දජ්ජෙසි, දානං මද්දි යථාරහං' (මද්දී දේවියනි, සිල්වතුන් කෙරෙහි සුදුසු පරිදි දන් දෙන්නෙහිය). දදෙය්‍යාථ, දජ්ජාථ. දදෙය්‍යාමි, දජ්ජාමි, දදෙය්‍යාම, දජ්ජාම. දදෙථ, දදෙරං. දදෙථො, දදෙය්‍යාව්හො, දජ්ජාව්හො. දදෙය්‍යං, දජ්ජං. 'නෙව දජ්ජං මහෝසධං' (මහෝසධයන් කිසිසේත් නොදෙන්නෙමි). දදෙය්‍යාම්හෙ, දජ්ජාම්හෙ. මෙය අපගේ කැමැත්ත (මතය) වේ. ගුරුභවතුන්ගේ මතය වනාහි මීට වෙනස් වේ. එනම් —

ครู ‘‘ทชฺชติ ทชฺชนฺติ’’, อิติอาทินเยน ตุ;

อฏฺฐนฺนมฺปิ วิภตฺตีนํ, วเสนาหุ ปทกฺกมํ.

ගුරුභවතුන් වහන්සේලා වනාහි 'දජ්ජති, දජ්ජන්ති' යනාදී ක්‍රමයෙන්, විභක්ති අටෙහිම වසයෙන් පද ක්‍රමය පවසති.

ปาฬึ อุปปริกฺขิตฺวา, ตญฺเจ ยุชฺชติ คณฺหถ;

น หิ สพฺพปฺปกาเรน, ปาฬิโย ปฏิภนฺติ โน.

පාලි පාඨයන් මැනවින් විමසා බලා, එය ගැලපේ නම් පිළිගන්න. සියලු ආකාරයෙන්ම පාලි නිදසුන් අපට වැටහෙන්නේ නැත.

ตตฺถ [Pg.78] อสฺมากํ ขนฺติยา ‘‘ทชฺชา ทชฺช’’นฺติอาทีนิ ยฺยการสหิเตเยว สตฺตมิยา ปทรูเป สิชฺฌนฺติ. ‘‘ทชฺชา สปฺปุริโส ทาน’’นฺติ เอตฺถ หิ ‘‘ทชฺชา อิทํ ‘‘ทเทยฺยา’’ติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา ตโต ติณฺณํ พฺยญฺชนานํ สํโยคญฺจ ตีสุสญฺโญคพฺยญฺชเนสุ ทฺวินฺนํ สรูปานเมกสฺส โลปญฺจ ทฺยการสญฺโญคสฺส จ ชการทฺวยํ กตฺวา ตโต ทีฆวเสนุจฺจาริตพฺพตฺตา อนิมิตฺตํ ทีฆภาวํ กตฺวา นิปฺผชฺชติ. เอวํ สาสนสฺสานุรูโป วณฺณสนฺธิ ภวติ. ทุวิโธ หิ สนฺธิ ปทสนฺธิ วณฺณสนฺธีติ. เตสุ ยตฺถ ปทจฺเฉโท ลพฺภติ, โส ปทสนฺธิ. ยถา? ตตฺรายํ. ยตฺถ ปน น ลพฺภติ, โส วณฺณสนฺธิ. ยถา? อตฺรโช. ยถา จ สุคโต, ยถา จ ปทฺธานิ. เอวํ ทุวิเธสุ สนฺธีสุ ‘‘ทชฺชา’’ติ อยํ วณฺณสนฺธิ เอว.

එහිදී අපගේ මතය අනුව 'දජ්ජා, දජ්ජ' යනාදී පද සිද්ධ වන්නේ 'ය්' කාරය සහිත වූ සත්තමී (විධි ක්‍රියා) පද රූපයන්හිමය. 'දජ්ජා සප්පුරිසො දානං' යන මෙහි 'දජ්ජා' යන්න, 'දදෙය්‍යා' යන පද රූපය තබා, පසුව 'ය්‍ය' කාරය ඇති කල්හි ස්වර ලෝපය කොට, ඉන්පසු ව්‍යඤ්ජන තුනක සංයෝගය කොට, එම ත්‍රිත්ව සංයෝග ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් සමාන රූප ඇති දෙකකින් එකක් ලෝප කොට, 'ද්‍ය' කාර සංයෝගයට 'ජ්ජ' කාර ද්විත්වය කොට, ඉන්පසු දීර්ඝ වශයෙන් උච්චාරණය කළ යුතු බැවින් නිමිත්තක් නොමැතිවම දීර්ඝ භාවය කොට සිද්ධ වේ. මෙසේ ශාසනයට අනුකූල වූ වර්ණ සන්ධියක් සිදුවේ. සන්ධිය වනාහි පද සන්ධිය හා වර්ණ සන්ධිය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඔවුන් අතුරෙන් යම් තැනක පද බෙදීමක් ලැබේද, එය පද සන්ධියයි. නිදසුන්: 'තත්‍රායං' (තත්‍ර + අයං). යම් තැනක පද බෙදීමක් නොලැබේද, එය වර්ණ සන්ධියයි. නිදසුන්: 'අත්‍රජො'. 'සුගතො' සහ 'පද්ධානි' යන්නද එසේමය. මෙවැනි දෙවැදෑරුම් සන්ධීන් අතුරෙන් 'දජ්ජා' යන්න වර්ණ සන්ධියක්ම වේ.

อปโรปิ รูปนโย ภวติ ตฺวาปจฺจยนฺตวเสน –

ත්වා ප්‍රත්‍යය (පූර්ව ක්‍රියා ප්‍රත්‍යය) කෙළවර කොට ඇති වසයෙන් තවත් පද සාධන ක්‍රමයක් මෙසේ වේ —

‘‘อยํ โส อินฺทโก ยกฺโข, ทชฺชา ทานํ ปริตฺตกํ;

อติโรจติ อมฺเหหิ, จนฺโท ตารคเณ ยถา’’ติ

'මේ ඒ ඉන්දක යක්ෂයාය. හේ ස්වල්ප වූ දානයක් දී (දජ්ජා), තාරකා සමූහයා මැද චන්ද්‍රයා බබළන්නාක් මෙන් අප අභිබවා බබළයි' යනුවෙන්

ทสฺสนโต. เอตฺถ หิ ทชฺชาติ ทตฺวาติ อตฺโถ. อิทํ ปน ทตฺวาสทฺเทน สมานตฺถํ ‘‘ททิยฺย’’ อิติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา สญฺโญเคสุ สรูปโลปญฺจ ตโต ทฺยการสญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยํ ทีฆตฺตญฺจ กตฺวา นิปฺผชฺชติ.

පෙනෙන බැවිනි. මෙහි 'දජ්ජා' යන්නෙහි අර්ථය 'දත්වා' (දී) යන්නයි. මෙය 'දත්වා' යන ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති 'දදිය්‍ය' යන පද රූපය තබා, 'ය්‍ය' කාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය කොට, සංයෝගයන්හි සරූප ලෝපයද, ඉන්පසු 'ද්‍ය' කාර සංයෝගයට 'ජ්ජ' කාර ද්විත්වය සහ දීර්ඝ භාවයද කොට සිද්ධ වේ.

อถาปโรปิ รูปนโย ภวติ กมฺมนิ ยปจฺจยวเสน. ตถา หิ ‘‘เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา’’ติ จ ‘‘ทกฺขิณา ทชฺชา’’ติ จ ทฺเว ปาฐา ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ ปจฺฉิมสฺส ทชฺชาติ ทาตพฺพาติ อตฺโถ กมฺมนิ ยปจฺจยวเสน. อิธ ปน ทาธาตุโต ยปจฺจยํ กตฺวา ธาตุสฺส ทฺวิตฺตญฺจ ปุพฺพสฺส รสฺสตฺตญฺจ ตโต ยกาเร ปเร [Pg.79] สรโลปํ สญฺโญคภาวญฺจ ชฺชการทฺวยญฺจ อิตฺถิลิงฺคตฺตา อาปจฺจยาทิญฺจ กตฺวา ‘‘ทชฺชา’’ติ นิปฺผชฺชติ. เอวํ ‘‘ทชฺชา ทเทยฺยา’’ติ จ ‘‘ทชฺชา ททิยฺย ทตฺวา’’ติ จ ‘‘ทชฺชา ทาตพฺพา’’ติ จ เอตานิ ปจฺเจกํ ปริยายวจนานิ ภวนฺติ. ‘‘ทชฺชุํ. ทชฺชาสิ, ทชฺชาถ. ทชฺชามิ, ทชฺชาม. ทชฺชาวฺโห, ทชฺช’’นฺติ เอตานิปิ ‘‘ทเทยฺยุํ ทเทยฺยาสี’’ติอาทินา ปทรูปานิ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ สญฺโญเคสุ สรูปโลปํ ทฺยการสมญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยญฺจ กตฺวา นิปฺผชฺชนฺติ. เอเตสุ ทชฺชาสีติ ยํ รูปํ ตสฺสาวยวสฺส อาการสฺส เอการํ กตฺวา อปรมฺปิ ‘‘ทชฺเชสี’’ติ รูปํ ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ.

මීට අමතරව කර්මකාරක 'ය' ප්‍රත්‍යය වසයෙන් තවත් පද සාධන ක්‍රමයක්ද වෙයි. එසේම, 'පේතානං දක්ඛිණං දජ්ජා' සහ 'දක්ඛිණා දජ්ජා' යනුවෙන් පාඨයන් දෙකක් දක්නට ලැබේ. එහි දෙවැනි පාඨයෙහි එන 'දජ්ජා' යන්නෙහි අර්ථය, කර්මකාරක 'ය' ප්‍රත්‍යය වසයෙන් 'දාතබ්බා' (දිය යුතුය) යන්නයි. මෙහිදී වනාහි, 'දා' ධාතුවෙන් 'ය' ප්‍රත්‍යය කොට, ධාතුව ද්විත්ව කොට, පූර්ව ස්වරය ලඝු (ලස්ස) කොට, ඉන්පසු 'ය' කාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය, සංයෝග භාවය සහ 'ජ්ජ' කාර ද්විත්වය කොට, ස්ත්‍රී ලිංග භාවය නිසා 'ආ' ප්‍රත්‍යය ආදිය යොදා 'දජ්ජා' යන්න සිද්ධ වේ. මෙසේ 'දජ්ජා - දදෙය්‍යා' යන්නද, 'දජ්ජා - දදිය්‍ය - දත්වා' යන්නද, 'දජ්ජා - දාතබ්බා' යන්නද යන මේවා එකිනෙකට පර්යාය වචන (සමානාර්ථ පද) වෙති. 'දජ්ජුං, දජ්ජාසි, දජ්ජාථ, දජ්ජාමි, දජ්ජාම, දජ්ජාව්හො, දජ්ජං' යන මේවාද 'දදෙය්‍යුං, දදෙය්‍යාසි' යනාදී පද රූපයන් තබා, 'ය්‍ය' කාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපයද, සංයෝගයන්හි සරූප ලෝපයද, 'ද්‍ය' කාර සංයෝගයට 'ජ්ජ' කාර ද්විත්වයද කොට සිද්ධ වේ. මේවා අතරින් 'දජ්ජාසි' යන යම් රූපයක් වේද, එහි අවයවයක් වූ 'ආ' කාරයට 'ඒ' කාරය කොට, 'දජ්ජෙසි' යන තවත් රූපයක්ද සිද්ධ වන බව දත යුතුය. මෙම ක්‍රමය වෙනත් තැන්වලද ගැලපෙන පරිදි යෙදිය යුතුය.

อจินฺเตยฺยานุภาวสฺส หิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาฬินโย อจินฺเตยฺโยเยว โหติ, คมฺภีโร ทุกฺโขคาฬฺโห, น เยน เกนจิ ลกฺขเณน สาเธตพฺโพ, ยถาตนฺติ วิรจิเตเหว ลกฺขเณหิ สาเธตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘ขตฺติยา ติตฺถิยา เจติยานี’’ติอาทีสุ ยกาเร ปเร สรโลโป ภวติ, เตน ‘‘อเถตฺเถกสตํ ขตฺยา. เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส วทนฺติ. อารามรุกฺขเจตฺยานี’’ติ ปโยคา ทิสฺสนฺติ. ตถา ‘‘สากจฺฉติ ตจฺฉ’’นฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สห กถยตี’’ติวา ‘‘สํกถยตี’’ติ วา ‘‘ตถฺย’’นฺติ จ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา สหสทฺทสฺส หการโลปํ, สํสทฺเท จ นิคฺคหีตโลปํ กตฺวา สการคตสฺส สรสฺส ทีฆํ กตฺวา ยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา ตโต ถฺยการสญฺโญคสฺส จฺฉยุคํ กตฺวา วิสภาคสญฺโญเค เอโก เอกสฺส สภาคตฺตมาปชฺชติ. เตน ‘‘สากจฺฉติ ตจฺฉ’’นฺติ รูปานิ สิชฺฌนฺติ. ตถา หิ ‘‘อญฺญมญฺญํ สากจฺฉึสุ. กาเลน ธมฺมสากจฺฉา. ภูตํ ตจฺฉํ. ยถาตถิยํ วิทิตฺวาปิ ธมฺมํ, สมฺมา โส โลเก ปริพฺพเชยฺยา’’ติ [Pg.80] สวิกปานิ ปโยคานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘นชฺชา’’ติอาทีสุปิ ‘‘นทิยา’’ติอาทีนิ ปทรูปานิ ปติฏฺฐเปตฺวา วณฺณสนฺธิวเสน ยกาเร ปเร โลปวิธิ ลพฺภติเยว. วิวิโธ หิ สาสนานุกูโล รูปนิปฺผาทนุปาโย, อุปริ จ เอเตสํ สาธนตฺถํ ‘‘สรโลโป ยมนราทีสู’’ติอาทีนิ ลกฺขณานิ ภวิสฺสนฺติ. ตตฺถ –

අචින්ත්‍ය අනුභාව ඇති සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාලි ක්‍රමය ද අචින්ත්‍ය ම ය, ගැඹුරු ය, වටහා ගැනීමට දුෂ්කර ය, යම් කිසි ලක්ෂණයකින් සිද්ධ කළ නොහැක්කේ ය, තන්ත්‍රයට අනුකූල ව කරන ලද ලක්ෂණවලින් ම සිද්ධ කළ යුත්තේ ය. එසේ ම, 'ඛත්තියා තිත්ථියා චේතියානි' යනාදී තැන්හි යකාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය වෙයි. එයින් 'අථෙත්ථෙකසතං ඛත්‍යා, ඒවම්පි තිත්ථ්‍යා පුථුසෝ වදන්ති, ආරාමරුක්ඛචේත්‍යානි' යන යෙදීම් පෙනේ. එසේ ම 'සාකච්ඡති තච්ඡං' යන්නෙහි ද 'සහ කථයති' කියා හෝ 'සංකථයති' කියා හෝ 'තථ්‍යං' කියා හෝ පදරූපය පිහිටුවා, 'සහ' ශබ්දයේ හකාර ලෝපය ද, 'සං' ශබ්දයේ නිග්ගහීත ලෝපය ද කර, සකාරයට පැමිණි ස්වරය දීර්ඝ කර, යකාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය කර, ඉන්පසු 'ථ්‍ය' කාර සංයෝගයට 'ච්ඡ' යුගල කර, විසභාග සංයෝගයෙහි එකක් තවෙකක සභාග භාවයට පැමිණෙයි. එයින් 'සාකච්ඡති තච්ඡං' යන රූපයන් සිද්ධ වෙයි. එසේ ම 'අඤ්ඤමඤ්ඤං සාකච්ඡිංසු, කාලේන ධම්මසාකච්ඡා, භූතං තච්ඡං, යථාතථියං විදිත්වාපි ධම්මං, සම්මා සෝ ලෝකේ පරිබ්බජෙය්‍යා' යන විකල්ප සහිත යෙදීම් පෙනේ. 'නජ්ජා' යනාදී තැන්හි ද 'නදියා' යනාදී පදරූප පිහිටුවා, වර්ණ සන්ධි වශයෙන් යකාරය පර වූ කල්හි ලෝප විධිය ලැබෙන්නේ ම ය. ශාසනයට අනුකූල වූ රූප සිද්ධි ක්‍රම විවිධ ය. මතු ද මේවා සාධනය කිරීම පිණිස 'සරලෝපෝ යමනරාදීසු' යනාදී ලක්ෂණ වන්නාහ. එහි -

‘‘ทชฺชา ทชฺชุ’’นฺติอาทีนิ, สตฺตมีนํ วเสน เม;

วุตฺตานิ โยคิราชสฺส, สาสนตฺถํ มเหสิโน.

'දජ්ජා දජ්ජු' යනාදී රූප, මහා සෘෂි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනාර්ථය පිණිස යෝගී රාජයාණන් උදෙසා සත්තමී විභක්තියේ වශයෙන් මා විසින් පවසන ලදී.

อตฺริทํ วตฺตพฺพํ, กิญฺจาปิ อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘มาตรํ เตน โทเสน, ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน’’ติ เอตฺถ ทชฺชนฺติ ปทสฺส ‘‘ทมฺมี’’ติ วตฺตมานาวเสน วิวรณํ กตํ, ตถาปิ สตฺตมีปโยโคเยว. อาจริยา หิ ‘‘สตฺตมีปโยโค อย’’นฺติ ชานนฺตาปิ ‘‘กทาจิ อญฺเญ ปริกปฺปตฺถมฺปิ คณฺเหยฺยุ’’นฺติ อาสงฺกาย เอวํ วิวรณมกํสุ. ตถา กิญฺจาปิ เตหิ ‘‘อนาปราธกมฺมนฺตํ, น ทชฺชํ ทกรกฺขิโน’’ติ เอตฺถ น ทชฺชนฺติ ปทสฺส ‘‘นาหํ ทกรกฺขสฺส ทสฺสามี’’ติ ภวิสฺสนฺตีวเสน วิวรณํ กตํ, ตถาปิ สตฺตมีปโยโคเยว, อนาคตํ ปน ปฏิจฺจ วตฺตพฺพตฺถตฺตา เอวํ วิวรณํ กตํ. ‘‘เนว ทชฺชํ มโหสธ’’นฺติ เอตฺถ ปน ‘‘น ตฺเวว ทเทยฺย’’นฺติ สตฺตมีปโยควเสเนว วิวรณํ กตนฺติ. เอวํ ทชฺชํปทสฺส วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

මෙහි ලා මේ කිව යුතු ය: අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් 'මාතරං තේන දෝසේන, දජ්ජාහං දකරක්ඛිනෝ' යන්නෙහි 'දජ්ජා' යන පදයට 'දම්මි' (දෙමි) යන වර්තමාන කාල වශයෙන් විවරණය කරන ලද්දේ වී නමුත්, එය සත්තමී යෙදීමක් ම ය. ආචාරීන් වහන්සේලා 'මෙය සත්තමී යෙදීමකි' යි දැන දැනත්, 'කලෙක වෙනත් අය උපකල්පන අර්ථයෙන් ද ගනිත්වා' යන සැකය නිසා මෙසේ විවරණය කළහ. එසේ ම, ඔවුන් විසින් 'අනාපරාධකම්මන්තං, න දජ්ජං දකරක්ඛිනෝ' යන්නෙහි 'න දජ්ජං' යන පදයට 'නාහං දකරක්ඛස්ස දස්සාමි' (මම දිය රකුසාට නොදෙන්නෙමි) යන අනාගත කාල වශයෙන් විවරණය කරන ලද්දේ වී නමුත්, එය ද සත්තමී යෙදීමක් ම ය. අනාගතය නිමිති කොට කිව යුතු බැවින් මෙසේ විවරණය කරන ලදී. 'නේව දජ්ජං මහෝසධං' යන්නෙහි දී නම් 'න ත්වේව දදෙය්‍ය' (නොම දිය යුතු ය) යන සත්තමී යෙදීමේ වශයෙන් ම විවරණය කරන ලදී. මෙසේ 'දජ්ජං' යන පදයෙහි විනිශ්චය දත යුතු ය.

อิทานิ ปโรกฺขาทิวเสน ปทกฺกโม กถิยติ. ‘‘ทท, ททู. ททู’’ติ จ อิทํ ‘‘นารโท อิติ นาเมน, กสฺสโป อิติ มํ วิทู’’ติอาทีสุ วิทูสทฺเทน สมํ. ทเท, ททิตฺถ, ททํ, ททิมฺห. ททิตฺถ, ททิเร. ททิตฺโถ, ททิวฺโห.

දැන් පරොක්ඛා ආදී වශයෙන් පද අනුපිළිවෙළ කියනු ලැබේ. 'දද, දදූ. දදූ' යන්න 'නාරදෝ ඉති නාමේන, kස්සපෝ ඉති මං විදූ' යනාදී තැන්හි 'විදූ' යන ශබ්දය හා සමාන ය. දදේ, දදිට්ඨ, දදං, දදිම්හ. දදිට්ඨ, දදිරේ. දදිට්ඨෝ, දදිව්හෝ.

เอตฺถ จ ททิตฺโถติ อิทํ ‘‘สญฺชคฺฆิตฺโถ มยา สห. มา กิสิตฺโถ มยา วินา. มา นํ กลเล อกฺกมิตฺโถ’’ติอาทีสุ ‘‘สญฺชคฺฆิตฺโถ’’ติอาทีหิ [Pg.81] สมํ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ ลพฺภมานวเสน สทิสตา อุปปริกฺขิตพฺพา. ททํ, ททิมฺเห. ปโรกฺขาสหิภรูปานิ.

මෙහි 'දදිට්ඨෝ' යන්න 'සඤ්ජග්ඝිට්ඨෝ මයා සහ, මා කිසිට්ඨෝ මයා විනා, මා නං කලලේ අක්කමිට්ඨෝ' යනාදී තැන්හි 'සඤ්ජග්ඝිට්ඨෝ' යනාදී රූපයන් හා සමාන ය. මේ ක්‍රමයෙන් හැම තැන ම ලැබෙන ආකාරය අනුව සමාන බව විමසිය යුතු ය. දදං, දදිම්හේ. මේවා පරොක්ඛා විභක්ති සහිත රූපයන් ය.

อททา, อททู. อทเท, อททตฺถ. อททํ, อททมฺห. อททตฺถ, อททตฺถุํ. อททเส, อททวฺหํ. อททึ อททมฺหเส. อิติ อนการปุพฺพมฺปิ รูปํ คเหตพฺพํ ‘‘เยสํ โน น ททมฺหเส’’ติ ทสฺสนโต. หิยฺยตฺตนีสหิตรูปานิ.

අදදා, අදදූ. අදදේ, අදදත්ථ. අදදං, අදදම්හ. අදදත්ථ, අදදත්ථුං. අදදසේ, අදදව්හං. අදදිං, අදදම්හසේ. මෙසේ 'අ' කාරය මුලට නොමැති රූප ද 'යේසං නෝ න දදම්හසේ' යන යෙදීමෙන් ගත යුතු ය. මේවා හිය්‍යත්තනී විභක්ති සහිත රූපයන් ය.

อททิ, อททุํ, อททึสุ. อทโท, อททิตฺถ. อททึ, อททิมฺหา. อททา, อททู. อททเส, อททิวฺหํ. อททํ, อททิมฺเห. อชฺชตนีสหิตรูปานิ.

අදදි, අදදුං, අදදිංසු. අදදෝ, අදදිට්ඨ. අදදිං, අදදිම්හා. අදදා, අදදූ. අදදසේ, අදදිව්හං. අදදං, අදදිම්හේ. මේවා අජ්ජතනී විභක්ති සහිත රූපයන් ය.

‘‘ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ภวิสฺสนฺตีสหิตรูปานิ.

'දදිස්සති, දදිස්සන්ති' යනාදී සියල්ල දත යුතු ය. මේවා භවිස්සන්ති විභක්ති සහිත රූපයන් ය.

‘‘อททิสา, ททิสฺสา, อททิสฺสํสุ, ททิสฺสํสุ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ. กาลาติปตฺติสหิตรูปานิ.

'අදදිසා, දදිස්සා, අදදිස්සංසු, දදිස්සංසු' යනාදී සියල්ල දත යුතු ය. මේවා කාලාතිපත්ති විභක්ති සහිත රූපයන් ය.

อปรานิปิ วตฺตมานาทิสหิตรูปานิ ภวนฺติ. เทติ, เทนฺติ. เทสิ, เทถ. เทมิ, ทมฺมิ, เทม, ทมฺม. เทตุ, เทนฺตุ. เทหิ, เทถ. เทมิ, ทมฺมิ, เทม, ทมฺม. อตฺตโนปทานิ อปฺปสิทฺธานิ. สตฺตมีนโย จ ปโรกฺขานโย จ อปฺปสิทฺโธ. หิยุตฺตนีนโย ปน อชฺชตนีนโย จ โกจิ โกจิ ปสิทฺโธ ปาฬิยํ อาคตตฺตา, สกฺกา จ ‘‘อทา, อทู, อโท, อท’’นฺติอาทินา โยเชตุํ. ตถา หิ นโย ทิสฺสติ. อทา ทานํ ปุรินฺทโท. วรญฺเจเม อโท สกฺก. พฺราหฺมณานํ อทํ คชํ. อทาสิเม. อทํสุ เต มโมกาสํ. อทาสึ พฺราหฺมเณ ตทาติ. ‘‘ทสฺสติ, ทสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ‘‘อทสฺสา, ทสฺสา, อทสฺสํสุ, ทสฺสํสุ, ทสฺสึสุ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ.

වර්තමාන කාලය ආදී වශයෙන් වෙනත් රූප ද වෙයි. දේති, දෙන්ති. දේසි, දේථ. දේමි, දම්මි, දේම, දම්ම. දේතු, දෙන්තු. දේහි, දේථ. දේමි, දම්මි, දේම, දම්ම. අත්තනෝපද රූප ද දැකිය යුතු ය. සත්තමී ක්‍රමය හා පරොක්ඛා ක්‍රමය ද දැකිය යුතු ය. හිය්‍යත්තනී ක්‍රමය සහ අජ්ජතනී ක්‍රමය ද පාලි සාහිත්‍යයෙහි පැමිණි බැවින් තැනින් තැන ප්‍රසිද්ධ ය. 'අදා, අදූ, අදෝ, අදං' යනාදී වශයෙන් ද යෙදිය හැකි ය. එසේ ම ක්‍රමය පෙනේ: 'අදා දානං පුරින්දදෝ', 'වරඤ්චේමේ අදෝ සක්ක', 'බ්‍රාහ්මණානං අදං ගජං', 'අදාසිමේ', 'අදංසු තේ මමෝකාසං', 'අදාසිං බ්‍රාහ්මණේ තදා' යනුවෙනි. 'දස්සති, දස්සන්ති' යනාදී සියල්ල දත යුතු ය. 'අදස්සා, දස්සා, අදස්සංසු, දස්සංසු, දස්සිංසු' යනාදී සියල්ල ද දත යුතු ය.

ตถา [Pg.82] อาททาติ, อาททนฺติ. อาททาสิ, อาททาถ. อาททามิ, อาททาม. กจฺจายนมเต ‘‘อาทตฺเต’’ติ อตฺตโนปทํ วุตฺตํ. เอวํ ‘‘อาททาตุ, อาทเทยฺย’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. อาเทตุ อาเทยฺย อิจฺจาทิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ. เอวเมว จ ‘‘ทาเปติ, อาทาเปตี’’ติอาทีนิปิ ยถารหํ โยเชตพฺพานิ.

එසේ ම ආදදාති, ආදදන්ති. ආදදාසි, ආදදාථ. ආදදාමි, ආදදාම. කච්චායන මතයෙහි 'ආදත්තේ' යන අත්තනෝපද රූපය කියන ලදී. මෙසේ 'ආදදාතු, ආදදෙය්‍ය' යනාදී සියල්ල දත යුතු ය. ආදේතු, ආදෙය්‍ය යනාදිය ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතු ය. එමෙන්ම 'දාපේති, ආදාපේති' යනාදිය ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතු ය.

ทากุจฺฉิเต คมเน. ทาติ. สุทฺทาติ. สุทฺโท, สุทฺที. ตตฺถ สุทฺโทติ สุทฺทาตีติ สุทฺโท, ปรโปถนาทิลุทฺทาจารกมฺมุนา ทารุกมฺมาทิขุทฺทาจารกมฺมุนา จ ลหุํ ลหุํ กุจฺฉิตํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. ตถา หิ สุ อิติ สีฆตฺเถ นิปาโต, ทา อิติ ครหตฺโถ ธาตุ กุจฺฉิตคติวาจกตฺตา. สุทฺทสฺส ภริยา สุทฺที.

'දා' ධාතුව නින්දිත ගමනෙහි වැටේ. දාති. සුද්දාති. සුද්දෝ, සුද්දී. එහි 'සුද්දෝ' යනු: සුද්දාති යන අර්ථයෙන් 'සුද්දෝ' නම් වේ. අනුන් පෙළීම ආදී කෲර ක්‍රියාවන්ගෙන් ද, දර කැපීම ආදී පහත් කර්මාන්තයන්ගෙන් ද ඉක්මනින් ම නින්දිත භාවයට පැමිණෙන්නේ ය යනු අර්ථයයි. එසේ ම, 'සු' යනු වහා යාම යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි, 'දා' යනු නින්දා කිරිමේ අර්ථය දෙන, නින්දිත ගමන හඟවන ධාතුවකි. ශුද්‍රයාගේ බිරිඳ 'සුද්දී' නම් වේ.

ทุ คติยํ. ทวติ. ทุโม. เอตฺถ จ ทวติ คจฺฉติ มูลกฺขนฺธสาขาวิฏปปตฺตปลฺลวปุปฺผผเลหิ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณาตีติ ทุโม.

'දු' ධාතුව ගමනෙහි වැටේ. දවති. දුමෝ. මෙහි 'දවති' යනු: මුල්, කඳ, අතු, අනුඅතු, කොළ, දලු, මල් හා ගෙඩිවලින් වැඩීමට, ලියලීමට හා විපුලත්වයට පැමිණෙන්නේ ද, එහෙයින් 'දුම' නම් වේ.

เทโสธเน. โสธนํ ปริโยทาปนํ. ทายติ. ทายนํ. ยถา คายติ, คายนํ. ทายิตุํ, ทายิตฺวา, ธาตาวยวสฺเสการสฺส อายาเทโส. ‘‘ทาตุํ, ทตฺวา’’ อิจฺจปิ รูปานิ.

'දේ' ධාතුව පිරිසිදු කිරීමෙහි වැටේ. පිරිසිදු කිරීම යනු පිරිසුදු බවට පැමිණවීමයි. දායති. දායනං. ගායති, ගායනං යන්නාක් මෙනි. දායිතුං, දායිත්වා, ධාතු අවයවයෙහි 'ඒ' කාරයට 'ආය' ආදේශය වීමෙනි. 'දාතුං, දත්වා' යනුවෙන් ද රූප වෙයි.

ตตฺร ทาตุนฺติ โสเธตุํ. ทตฺวาติ โสเธตฺวาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘พาโล อพฺยตฺโต นปฺปฏิพโล อนุยุญฺชิยมาโน อนุโยคํ ทาตุ’’นฺติ เอตฺถ ทาตุนฺติ ปทสฺส โสเธตุนฺติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย ปเรหิ อนุยุญฺชิยติ, โส อนุโยคํ เทติ นามาติ. ตสฺมา ‘‘อาจริยสฺส อนุโยคํ ทตฺวา พาราณสึ ปจฺจาคจฺฉี’’ติอาทีสุปิ อนุโยคํ ทตฺวาติ อนุโยคํ โสเธตฺวาติ อตฺโถเยว คเหตพฺโพ. ตถา [Pg.83] หิ ปุพฺพาจริเยหิ ‘‘อนุโยคทาปนตฺถ’’นฺติ เอตสฺมึ ปเทเส เอโสเยวตฺโถ วิภาวิโต. กถํ? อนุโยคทาปนตฺถนฺติ อนุโยคํ โสธาเปตุํ. วิมทฺทกฺขมญฺหิ สีหนาทํ นทนฺโต อตฺถโต อนุโยคํ โสเธติ นาม, อนุยุญฺชนฺโต จ นํ โสธาเปติ นามาติ. อิทมฺปิ จ เตหิ วุตฺตํ. ทาตุนฺติ โสเธตุํ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย สีหนาทํ นทติ, โส เอว ตตฺถ อนุโยคํ เทตีติ. สมนฺตปฏฺฐานมหาปกรณ สํวณฺณนายมฺปิ ปุพฺพาจริเยหิ ‘‘ทานํ ทตฺวาติ ตํ เจตนํ ปริโยทาเปตฺวา’’ติ โสธนตฺโถ วุตฺโต. ทุลฺลภา อยํ นีติ สาธุกํ จิตฺเต ฐเปตพฺพา.

එහි 'දාතුං' යනු පිරිසිදු කිරීමටයි. 'දත්වා' යනු පිරිසිදු කර යන අර්ථය ගත යුතුය. එසේ හෙයින්, 'අඥාන වූ, අදක්ෂ වූ, ප්‍රශ්න කරනු ලබන කල්හි පිළිතුරු දීමට (අනුයෝගය පිරිසිදු කිරීමට) අසමත් වූ' යන මෙහි 'දාතුං' යන පදයේ අර්ථය 'පිරිසිදු කිරීමට' යන්නයි. ඇතැමෙක් 'දීමේ අර්ථය' යැයි කියති, එය සුදුසු නොවේ. අන්‍යන් විසින් ප්‍රශ්න කරනු ලබන යමෙක් වේද, ඔහු අනුයෝගය (ප්‍රශ්න කිරීම්) දෙන්නේ නොවේමය. එබැවින් 'ආචාර්යවරයාගේ ප්‍රශ්න කිරීම් පිරිසිදු කර (විමසා බලා) බරණැසට පෙරළා පැමිණියේය' යනාදී තැන්වල ද 'අනුයෝගං දත්වා' යනු 'අනුයෝගය පිරිසිදු කර' (සෝධෙත්වා) යන අර්ථයම ගත යුතුය. එසේම පූර්වාචාරීන්ද 'අනුයෝගදාපනත්ථං' යන මේ පදයෙහි මේ අර්ථයම පැහැදිලි කර ඇත. ඒ කෙසේද? 'අනුයෝගදාපනත්ථං' යනු අනුයෝගය (ප්‍රශ්න කිරීම්) පිරිසිදු කරවීම පිණිස යන්නයි. විමර්ශනය ඉවසන සිංහනාද පවත්වන්නා අර්ථ වශයෙන් අනුයෝගය පිරිසිදු කරයි නම් වේ, ප්‍රශ්න කරන්නා ද එය පිරිසිදු කරවයි නම් වේ. මෙය ද ඔවුන් විසින් පවසන ලදි. 'දාතුං' යනු පිරිසිදු කිරීමටයි. ඇතැමෙක් 'දීමේ අර්ථය' යැයි කියති, එය සුදුසු නොවේ. යමෙක් සිංහනාද පවත්වයිද, ඔහුම එහිදී අනුයෝගය දෙන්නේ නොවේමය. සමන්තපට්ඨාන මහාපකරණ වර්ණනාවෙහි ද පූර්වාචාරීන් විසින් 'දානං දත්වා යනු ඒ චේතනාව පිරිසිදු කොට' යැයි සෝධන (පිරිසිදු කිරීම්) අර්ථය පවසා ඇත. මේ ක්‍රමය දුර්ලභය, එය සිතෙහි මැනවින් තබා ගත යුතුය.

เท ปาลเน. ทียติ. ทานํ, อุทฺทานํ ทายิตุํ, ทายิตฺวา. ตตฺถ ทานนฺติ ทุคฺคติโต ทายติ รกฺขตีติ ทานํ, ทานเจตนา. อุทฺทานนฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วกฺขมานสฺส วา วิปฺปกิณฺณภาเวน นสฺสิตุํ อทตฺวา อุทฺธํ ทานํ รกฺขณํ อุทฺทานํ, สงฺคหวจนนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุทฺทานนฺติ ปจฺฉุทฺทานาทิกํ อุทฺทานํ.

'දේ' ධාතුව ආරක්ෂා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'දීයති', 'දානං', 'උද්දානං', 'දායිතුං', 'දායිත්වා' (යන රූප වේ). එහි 'දානං' යනු දුගතියෙන් ගලවා ගන්නා බැවින්, ආරක්ෂා කරන බැවින් 'දාන' නම් වේ, එනම් දාන චේතනාවයි. 'උද්දානං' යනු පවසන ලද හෝ පැවසීමට නියමිත හෝ අර්ථය විසිරී යාමෙන් විනාශ වීමට ඉඩ නොදී, උඩින් රඳවා තබා ගැනීම හෙවත් ආරක්ෂා කිරීම 'උද්දාන' නම් වේ, එහි අර්ථය සංග්‍රහ වචනය (සාරාංශය) යන්නයි. නැතහොත් 'උද්දාන' යනු පශ්චාත් උද්දාන ආදියයි.

ขาท ภกฺขเน. ขาทติ. ขาทิกา, ขาทนํ, อญฺญมญฺญขาทิกา. ปุพฺพผลขาทิกา, ขชฺชํ, ขาทนียํ, ขนฺธา.

'ඛාද' ධාතුව අනුභව කිරීම (කෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛාදති' (යන රූපය වේ). 'ඛාදිකා', 'ඛාදනං', 'අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකා' (එකිනෙකා කා ගැනීම), 'පුබ්බඵලඛාදිකා' (පූර්ව ඵල අනුභවය), 'ඛජ්ජං' (කැවිලි), 'ඛාදනීයං' (ඛාද්‍ය ද්‍රව්‍ය), 'ඛන්ධා' (ස්කන්ධයන්) යන්නයි.

ตตฺถ ขชฺชนฺติ ปูโว. ขาทนียนฺติ ปูวผลาผลาทิ. ‘‘ขาทนียํ วา โภชนียํ วา’’ติ วิสุํ โภชนียสฺส วจนโต ขาทนํ นาม ขชฺชสฺส วา ขาทนียสฺส วา ภกฺขนํ. อปิจ หึสาปิ ‘‘ขาทน’’นฺติ วุจฺจติ. ชาติชราพฺยาธิทุกฺขาทีหิ ขชฺชนฺตีติ ขนฺธา, รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานิ. ‘‘จีวรานิ นสฺสนฺติปิ ฑยฺหนฺติปิ อุนฺทูเรหิปิ ขชฺชนฺตี’’ติ เอตฺถ วิย ขชฺชนฺติ สทฺโท กมฺมตฺโถ.

එහි 'ඛජ්ජං' යනු කැවිලි වර්ගයි. 'ඛාදනීයං' යනු කැවිලි, පළතුරු ආදියයි. 'ඛාදනීය හෝ භෝජනීය' යනුවෙන් භෝජනීය දේ වෙන් කොට පැවසීම නිසා, 'ඛාදනය' යනු කැවිලි (ඛජ්ජ) හෝ ඛාදනීය දෑ අනුභව කිරීමයි. තවද, හිංසාව ද 'ඛාදනය' (කෑම) යැයි කියනු ලැබේ. ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, දුක්ඛ ආදියෙන් පෙළනු ලබන (කනු ලබන) බැවින් රූප, වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ යන මේවා 'ඛන්ධා' (ස්කන්ධ) නම් වේ. 'සිවුරු විනාශ වෙයි, දැවෙයි, මීයන් විසින් ද කනු ලැබෙයි' යන මෙහි මෙන් 'ඛජ්ජන්ති' යන ශබ්දය කර්ම කාරකයෙහි (කර්මාර්ථයෙහි) වැටේ.

พท [Pg.84] เถริเย. ถิรภาโว เถริยํ, ยถา ทกฺขิยํ. พทติ. พทรี, พทรํ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

'බද' ධාතුව ස්ථිර බව (ස්ථෛර්යය) අර්ථයෙහි වැටේ. ස්ථිර ස්වභාවය 'ථේරිය' නම් වේ, 'දක්ඛිය' (දක්ෂ බව) මෙනි. 'බදති', 'බදරී' (මහදෙබර ගස), 'බදරං' (මහදෙබර ඵලය) යන්නයි. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙය කියනු ලැබේ –

กกฺกนฺธุ พทรี โกลี, โกลํ กุลวมิจฺจปิ;

เตนิลํ พทรญฺจาติ, นามํ รุกฺขสฺส โกลิยาติ.

'කක්කන්ධු, badarī, කෝලී, කෝල, කුලවම්, තේනිල, බදර' යන මේවා කෝලී (මහදෙබර) වෘක්ෂයේ නම් වේ.

ขท ธิติหึสาสุ จ. เถริยาเปกฺขาย จกาโร. ขทติ. ขทิโร.

'ඛද' ධාතුව ධෛර්යය සහ හිංසාව අර්ථයන්හි ද වැටේ. (මෙහි) 'ච' කාරය ස්ථිර භාවය (ථේරිය) අපේක්ෂාවෙනි. 'ඛදති', 'ඛදිරෝ' (කිහිරි ගස) යන්නයි.

คท วิยตฺติยํ วาจายํ. คทติ. อาคทนํ, ตโถ อาคโท เอตสฺสาติ ตถาคโต. สุฏฺฐุ คทตีติ สุคโท.

'ගද' ධාතුව ප්‍රකාශිත (පැහැදිලි) වචනයෙහි වැටේ. 'ගදති' (යන රූපය වේ). 'ආගදනය' (ප්‍රකාශ කිරීම), තථ්‍ය වූ (සත්‍ය වූ) ආගදයක් (දේශනාවක්) ඇත්තේ යම් සේ ද, එසේ හෙයින් 'තථාගත' නම් වේ. මැනවින් පවසන බැවින් 'සුගද' නම් වේ.

รท วิเลขเน. รทติ. รทโน, รโท, ทาฐารโท. อตฺร รทโนติ ทนฺโต.

'රද' ධාතුව හෑරීම (ලියා තැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'රදති' (යන රූපය වේ). 'රදන', 'රද', 'දාඨාරද' (දළ සහිත සත්වයා). මෙහි 'රදන' යනු දතයි.

นท อพฺยตฺตสทฺเท. สีโห นทติ, ปณทติ. นาโท, นที. ปพฺพเตสุ วนาทีสุ นทตีติ นที. นท อิ อิติ ธาตุทฺวยวเสน ปน ‘‘นทนฺตี คจฺฉตีติ นที’’ติปิ นิพฺพจนํ วทนฺติ.

'නද' ධාතුව නොපැහැදිලි (අව්‍යක්ත) ශබ්දය අර්ථයෙහි වැටේ. සිංහයා ගොරවයි (නදති), පණදති. 'නාද', 'නදී' (ගඟ). පර්වත සහ වනාන්තර ආදියෙහි ශබ්ද කරමින් ගලා යන බැවින් 'නදී' නම් වේ. 'නද' සහ 'ඉ' යන ධාතු ද්විත්වය අනුව 'ශබ්ද කරමින් යන්නේ යම් ගංගාවක් ද, එය නදී යි' යනුවෙන් ද නිරුක්ති පවසති.

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ยา ปเนสา ‘‘นท อพฺยตฺตสทฺเท’ติ ธาตุ ตุมฺเหหิ วุตฺตา, สา กึนิจฺจมพฺยตฺตสทฺเทเยว วตฺตติ, อุทาหุ กตฺถจิ วิยตฺติยมฺปิ วาจายํ วตฺตตี’’ติ? นิจฺจมพฺยตฺตสทฺเทเยว วตฺตตีติ. ยชฺเชวํ ‘‘สีโห นทตี’’ติอาทีสุ ติรจฺฉานคตาทิสทฺทภาเวน อวิภาวิตตฺถตาย นทสทฺโท อพฺยตฺตสทฺโท โหตุ, ‘‘สีโห วิย อยํ ปุริโส นทตี’’ติอาทีสุ ปน มนุสฺสภาสาปิ อพฺยตฺตสทฺโท สิยาติ? ตนฺน วิยตฺตาปิ สมานา มนุสฺสภาสา สีโห วิยาติ เอวํ สมุเปกฺขาวเสน สีหปทตฺถสฺสาเปกฺขนโต นทสทฺเทน นิทฺทิสิยติ[Pg.85], น ปุริสาเปกฺขนวเสน. ยถา หิ วลาหกูปมาวเสน กถิตํ, ‘‘กถญฺจ ปุคฺคโล คชฺชิตา จ วสฺสิตา จ โหตี’’ติ ปาฬิยํ คชฺชนํ วสฺสนญฺจ ปุคฺคเล อลพฺภมานมฺปิ วลาหกสฺส คชฺชนวสฺสนสทิสตาย ภาสนกรณกฺริยายูปลพฺภนโต วตฺตพฺพเมว โหติ, เอวเมว นิพฺภยภาเวน สีหนาทสทิสิยา วาจาย นิจฺฉรณโต สีโห วิย นทตีติ อวิภาวิตตฺถวนฺเตน นทสทฺเทน มนุสฺสภาสาปิ นิทฺทิสิตพฺพา โหติ.

ඔබ විසින් පවසන ලද 'නද අව්‍යක්ත සද්දේ' (නොපැහැදිලි ශබ්දයෙහි වැටෙන නද ධාතුව) යන්න සැමවිටම නොපැහැදිලි ශබ්දයටම වැටේද? නැතහොත් කිසියම් තැනක පැහැදිලි (ව්‍යක්ත) වචනයෙහි ද වැටේද? යි මෙහිදී ඇතැමෙක් විමසිය හැකිය. එය නිතරම නොපැහැදිලි ශබ්දයටම වැටෙන්නේය. ඉදින් එසේ නම්, 'සිංහයා නාද කරයි' යනාදී තැන්වල තිරිසන් සතුන්ගේ ශබ්දයක් වන බැවින් අර්ථය පැහැදිලි නොවන නිසා 'නද' ශබ්දය අව්‍යක්ත ශබ්දයක් වේවා! නමුත් 'මේ මිනිසා සිංහයෙකු මෙන් නාද කරයි' යනාදී තැන්වල මිනිස් භාෂාව ද අව්‍යක්ත ශබ්දයක් වේද? එය එසේ නොවේ. මිනිස් භාෂාව පැහැදිලි වුවද, 'සිංහයෙකු මෙන්' යැයි උපමා වශයෙන් සලකා සිංහයාගේ ස්වභාවය අපේක්ෂා කරන බැවින් 'නද' ශබ්දයෙන් දක්වනු ලැබේ, මිනිසාගේ ස්වභාවය අපේක්ෂාවෙන් නොවේ. වළාකුළු උපමාවෙන් දක්වන ලද, 'පුද්ගලයා ගොරවන්නෙක් ද වසින්නෙක් ද වන්නේ කෙසේද?' යන පාලියෙහි ගර්ජනය කිරීම සහ වැස්ස වැසීම මිනිසා කෙරෙහි නොලැබුණ ද, වළාකුළේ ගර්ජනයට සහ වැස්සට සමාන කථන ක්‍රියාවක් ලැබෙන බැවින් එය එසේම කිව යුතුය. එමෙන්ම, නිර්භීත භාවයෙන් යුතුව සිංහනාදයකට සමාන වචන පිටවන බැවින්, 'සිංහයෙකු මෙන් නාද කරයි' යනුවෙන් අර්ථය විදහා නොපාන 'නද' ශබ්දයෙන් මිනිස් භාෂාව ද දැක්විය යුත්තේය.

เอตฺถ จ อมฺพผลูปมาทโยปิ อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺพา. น หิ ปกฺกามกตาทีนิ ปุคฺคเลสุ วิชฺชนฺติ, อถ โข อมฺพผลาทีสุ เอว วิชฺชนฺติ, เอวํ สนฺเตปิ ภควตา อญฺเญนากาเรน สทิสตฺตํ วิภาเวตุํ อมฺพผลูปมาทโย วุตฺตา, เอวเมว นทสทฺโท อพฺยตฺตสทฺทภาเวน ติรจฺฉานคตสทฺทาทีสุ เอว วตฺตพฺโพปิ อตฺถนฺตรวิภาวนตฺถํ ‘‘สีโห วิย นทตี’’ติอาทีสุ มนุสฺสภาสายมฺปิ รูฬฺหิยา วุตฺโต, น สภาวโต. ตถา หิ สภาวโต นทสทฺเทนปิ วสฺสิตสทฺทาทีหิปิ มนุสฺสภาสา นิทฺทิสิตพฺพา น โหตีติ. ยทิ เอวํ –

මෙහිදී අඹ ඵල උපමාව ආදිය ද ගෙන හැර දැක්විය යුතුය. මක්නිසාද යත්, පැසුණු අමු ස්වභාවය ආදිය පුද්ගලයන් කෙරෙහි නොපිහිටයි, නමුත් අඹ ඵල ආදියෙහිම පිහිටයි. එසේ වුවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වෙනත් ආකාරයකින් සමාන බව පැහැදිලි කරනු පිණිස අඹ ඵල උපමාව ආදිය වදාරන ලදහ. එලෙසම, 'නද' ශබ්දය නොපැහැදිලි ශබ්දයක් ලෙස තිරිසන් සතුන්ගේ ශබ්ද ආදියෙහිම කිව යුතු වුවද, වෙනත් අර්ථයක් පැහැදිලි කරනු පිණිස 'සිංහයෙකු මෙන් නාද කරයි' යනාදී තැන්වල මිනිස් භාෂාවෙහි ද රූඪි වශයෙන් ව්‍යවහාර කරන ලදී, ස්වභාවයෙන් නොවේ. එසේ හෙයින් ස්වභාවයෙන්ම 'නද' ශබ්දයෙන් හෝ 'වස්සිත' (කෑගැසීම) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් හෝ මිනිස් භාෂාව දැක්විය යුතු නොවේ. ඉදින් එසේ නම් –

‘‘สุวิชานํ สิงฺคาลานํ, สกุณานญฺจ วสฺสิตํ;

มนุสฺสวสฺสิตํ ราช, ทุพฺพิชานตรํ ตโต’’ติ

'හිවලුන්ගේ ද පක්ෂීන්ගේ ද හඬ (වැස්සීම) පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය. මහරජ, මිනිසාගේ වචන (මිනිස් වැස්සීම) ඊට වඩා වඩාත් දුෂ්කරය (හඳුනා ගැනීමට අසීරුය)' යන මෙහි

เอตฺถ กสฺมา วสฺสิตสทฺเทน มนุสฺสภาสา นิทฺทิสิยตีติ? สจฺจํ มนุสฺสภาสาปิ วสฺสิตสทฺเทน นิทฺทิฏฺฐา ทิสฺสติ, เอวํ สนฺเตปิ สา ‘‘สุวิชานํ สิงฺคาลานํ, สกุณานญฺจ วสฺสิต’’นฺติ วสฺสิตสทฺทวเสน ปโยคสฺส วจนโต ตทนุรูปํ นิทฺทิสิตุํ อรหตีติ มนฺตฺวา วสฺสิตสทฺทสทิสี นิทฺทิฏฺฐา. น หิ ‘‘มนุสฺโส วสฺสตี’’ติอาทินา วิสุํ ปโยคา ทิสฺสนฺติ, ‘‘สกุโณ วสฺสติ, กูชตี’’ติอาทินา ปน ปโยคา ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ‘‘สงฺคามํ โอตริตฺวาน, สีหนาทํ นทิ กุโส’’ติอาทีสุ วิย ยถารหํ [Pg.86] อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวํ นทธาตุ สภาวโต อพฺยตฺตสทฺเทเยว โหติ, น วิยตฺติยํ วาจายนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

මෙහි 'වස්සිත' ශබ්දයෙන් මිනිස් භාෂාව දක්වන්නේ කුමක් හෙයින්ද? සැබෑය, මිනිස් භාෂාව ද 'වස්සිත' ශබ්දයෙන් දක්වන ලද්දේ දක්නට ලැබේ. එසේ වුවද, එය 'හිවලුන්ගේ සහ පක්ෂීන්ගේ හඬ (වස්සිතය) පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය' යනුවෙන් 'වස්සිත' ශබ්දය යෙදීම නිසා ඊට අනුරූපව දැක්වීමට සුදුසු යැයි සලකා 'වස්සිත' ශබ්දයට සමාන කොට දක්වන ලදි. මක්නිසාද යත්, 'මිනිසා හඬ නගයි' යනාදී වශයෙන් වෙනම යෙදුම් දක්නට නොලැබේ, නමුත් 'පක්ෂියා හඬ නගයි, කූජනය කරයි' යනාදී වශයෙන් යෙදුම් දක්නට ලැබේ. එබැවින් 'යුද බිමට බැස කුස රජු සිංහනාද පැවැත්වීය' යනාදී තැන්වල මෙන් සුදුසු පරිදි අර්ථය ගත යුතුය. මෙසේ 'නද' ධාතුව ස්වභාවයෙන්ම නොපැහැදිලි ශබ්දයෙහිම වැටේ, ප්‍රකාශිත (පැහැදිලි) වචනයෙහි නොවන බව දත යුතුය.

อทฺท คติยํ ยาจเน จ. อทฺทติ.

'අද්ද' ධාතුව ගමන සහ යැදීම (ඉල්ලීම) අර්ථයන්හි වැටේ. 'අද්දති' (යන රූපය වේ).

นทฺท คทฺท สทฺเท. นทฺทติ. คทฺทติ.

'නද්ද' සහ 'ගද්ද' යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'නද්දති', 'ගද්දති' (යන රූප වේ).

ตทฺท หึสายํ. ตทฺทติ.

'තද්ද' ධාතුව හිංසා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'තද්දති' (යන රූපය වේ).

กทฺท กุจฺฉิเต สทฺเท. กทฺทติ. กทฺทโม.

'කඩ්ඩ' ධාතුව නින්දිත ශබ්දයෙහි වැටේ. 'කඩ්ඩති' (ශබ්ද කරයි / අදියි). 'කද්දමෝ' (මඩ).

ขทฺท ทํสเน. ทํสนมิห ทนฺตสุกตกตฺติกา กฺริยา อภิธียเต. สภาวตฺตา ธาตุยา สาธนปฺปโยคสมวายี. ขทฺทติ.

'ඛඩ්ඩ' ධාතුව සපාකෑම (ඩැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි 'ඩැසීම' යන්නෙන් දත්වලින් පහසුවෙන් කපන්නා වූ හෝ සිදු කරන්නා වූ ක්‍රියාව අදහස් කෙරේ. ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ධාතුව සාධන (ක්‍රියා උපකරණ) ප්‍රයෝගයන්ගේ එක්වීමෙන් යුක්ත වේ. 'ඛඩ්ඩති' (සපාකයි/ඩසයි).

อทิ พนฺธเน. อนฺทติ. อนฺทุ. อนฺทุสทฺโทปเนตฺถ อิตฺถิลิงฺโค คเหตพฺโพ ปาฬิยํ อิตฺถิลิงฺคปฺปโยคทสฺสนโต ‘‘เสยฺยถาปิ วาเสฏฺฐ อยํ อจิรวตี นที ปูรา อุทกสฺส สมติตฺติกา กากเปยฺยา, อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ปารตฺถิโก ปารคเวสี ปารคามี ปารํ ตริตุกาโม, โส โอริมตีเร ทฬฺหาย อนฺทุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนพนฺโธ’’ติ. ตตฺร อนฺทูติ ยํ กิญฺจิ พนฺธนํ วา. ‘‘ยถา อนฺทุฆเร ปุริโส’’ติ หิ วุตฺตํ. พนฺธนวิเสโส วา, ‘‘อนฺทุพนฺธนาทีนิ ฉินฺทิตฺวา ปลายึสู’’ติ หิ วุตฺตํ. อปิจ อนฺทนฏฺเฐน พนฺธนฏฺเฐน อนฺทุ วิยาติปิ อนฺทุ, ปญฺจ กามคุณา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘อิเม โข วาเสฏฺฐ ปญฺจ กามคุณา อริยสฺส วินเย อนฺทูติปิ พนฺธนนฺติปิ วุจฺจนฺตี’’ติ. นิคฺคหีตาคมวเสนายํ ธาตุ วุตฺตา. กตฺถจิ ปน วิคตนิคฺคหีตาคโมปิ โหติ, ตํ ยถา? ‘‘อวิชฺชา ภิกฺขเว ปุพฺพงฺคมา อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนฺวเทว อหิริก’’นฺติ ปาฬิ. เอตฺถ อนุอนฺทติ อนุพนฺธตีติ อนฺวทิ. อนฺวทิ เอว อนฺวเทวาติ กิตวิคฺคโห สนฺธิวิคฺคโห จ [Pg.87] เวทิตพฺโพ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺวเทวาติ อนุพนฺธมานเมวา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อวิชฺชมหิริกํ อนุพนฺธมานเมว โหตีติ อตฺโถ.

'අදි' ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. 'අන්දති' (බඳියි). 'අන්දු' (විලංගුව/බැඳීම). මෙහි 'අන්දු' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ගත යුතුය, මන්ද යත් පාලියෙහි ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රයෝග දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එනම්: 'වාසෙට්ඨය, යම් සේ මේ අචිරවතී නදිය උතුරා යන පරිදි, කපුටෙකුට වුවද පහසුවෙන් පැන් බිවිය හැකි තරමට දියෙන් පිරී පවතින්නේ ද, එකල්හි එතෙර වීමට කැමති, එතෙර සොයන, එතෙර යා යුතු, එතෙර වීමට කැමති පුරුෂයෙක් පැමිණෙන්නේ නම්, ඔහු මෙතෙර ඉවුරේ ස්ථිර වූ විලංගුවකින් (බැඳීමකින්) පිටුපසට දෑත් තබා දැඩි සේ බඳින ලද්දේ ද...' යනාදී වශයෙනි. එහි 'අන්දු' යනු යම්කිසි බැඳීමක් හෝ වේ. 'යම් සේ විලංගු ගෙයි (සිරගෙයි) මිනිසා' යැයි පවසන ලද්දේමය. නැතහොත් එය සුවිශේෂී බැඳීමකි, 'විලංගු බැඳීම් ආදිය කපා දමා පලා ගියහ' යැයි පවසා ඇති බැවිනි. තවද, බැඳීමේ අර්ථයෙන් 'අන්දු' (විලංගු) බඳු වන බැවින් පංච කාමගුණයෝ ද 'අන්දු' නම් වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය මෙසේ වදාරන ලදී: 'වාසෙට්ඨය, ආර්ය විනයෙහි මේ පංච කාමගුණයෝ අන්දු කියා ද බන්ධන කියා ද කියනු ලැබෙත්.' මේ ධාතුව නිග්ගහීත ආගමය (අංකාරය එක්වීම) ඇසුරෙන් පවසන ලදී. සමහර තැනක නිග්ගහීත ආගමය තොරව ද වෙයි, ඒ කෙසේද? 'මහණෙනි, අකුසල් දහම්හි පැමිණීමට අවිද්‍යාව පෙරටුකොට යයි, ලැජ්ජා නැතිකම (අහිරිකය) එය අනුවම යයි' යනු පාලියයි. මෙහි 'අනුවන්දුති' (ලුහුබඳියි) යන අර්ථයෙන් 'අන්වදි' යන්න වේ. 'අන්වදි' යන්නම 'අන්වදේව' වූ බව කෘත් විග්‍රහයෙන් හා සන්ධි විග්‍රහයෙන් දත යුතුය. එසේම අටුවාවෙහි ද 'අන්වදේව යනු ලුහුබඳින්නේම ය' යැයි පවසන ලදී. එයින් අදහස් කරන්නේ එම අවිද්‍යාව අහිරිකය පසුපසම ලුහුබඳින්නේ වේ යන්නයි.

อิทิ ปรมิสฺสริเย อินฺทติ. อินฺทนํ, อินฺโท.

'ඉදි' ධාතුව පරම ඓශ්චර්යය (අධිපති බව) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉන්දති'. 'ඉන්දනං' (අධිපතිකම), 'ඉන්දෝ' (අධිපතියා).

เอตฺถ อินฺโทติ อธิปติภูโต โย โกจิ. โส หิ อินฺทติ ปเรสุ อิสฺสริยํ ปาปุณาตีติ อินฺโทติ วุจฺจติ. อปิจ อินฺโทติ สกฺโก. สกฺกสฺส หิ อเนกานิ นามานิ –

මෙහි 'ඉන්දෝ' යනු අධිපති බවට පත් වූ යම් කිසිවෙකි. ඔහු අන්‍යයන් කෙරෙහි අධිපතිකම් කරන බැවින් 'ඉන්ද්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ. තවද 'ඉන්ද්‍ර' යනු සක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ය. සක්‍රයාට බොහෝ නාමයන් ඇත.

สกฺโก ปุรินฺทโท อินฺโท, วตฺรภู ปากสาสโน;

สหสฺสเนตฺโต มฆวา, เทวราชา สุชมฺปติ.

සක්ක (සක්‍ර), පුරින්දද, ඉන්ද (ඉන්ද්‍ර), වත්‍රභූ, පාකසාසන, සහස්සනෙත්ත (සහස්‍රනේත්‍ර), මඝවා, දේවරාජ, සුජම්පති,

สหสฺสกฺโข ทสสต-โลจโน วชิราวุโธ;

หูตปติ มหินฺโท จ, โกสิโย เทวกุญฺชโร.

සහස්සක්ඛ, දසසතලෝචන, වජිරාවුධ, හූතපති, මහින්ද, කෝසිය, දේවකුඤ්ජර,

สุราธิโป สุรนาโถ, วาสโว ติทิวาธิภู;

ชมฺพาริ เจว วชิร-หตฺโถ อสุรสาสโน;

คนฺธราชา เทวินฺโท, สุรินฺโท อสุราภิภูติ.

සුරාධිප, සුරනාථ, වාසව, තිදිවාධිභූ, ජම්බාරි, වජිරහත්ථ, අසුරසාසන, ගන්ධරාජ, දේවින්ද, සුරින්ද සහ අසුරාභිභූ යනු ඒ නාමයන් ය.

เอวํ อเนกานิ นามานิ. เอโกปิ หิ อตฺโถ อเนกสทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตตาย อเนกนาโม. เตนาห ภควา –

මෙසේ බොහෝ නාමයන් ඇත්තේය. එක් අර්ථයක් වුවද විවිධ ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිති (ශබ්ද භාවිත වීමට හේතු) ඇති බැවින් බොහෝ නාමයන්ගෙන් යුක්ත වෙයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน มโฆ นาม มาณโว อโหสิ, ตสฺมา ‘‘มฆวา’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน ปุเร ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘สกฺโก’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน อาวาสํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘วาสโว’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท สหสฺสํ อตฺถานํ มุหุตฺเตน [Pg.88] จินฺเตติ, ตสฺมา ‘‘สหสฺสกฺโข’’ติ วุจฺจติ. สกฺกสฺส มหาลิ เทวานมินฺทสฺส สุชา นาม อสุรกญฺญา ปชาปติ, ตสฺมา ‘‘สุชมฺปตี’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท เทวานํ ตาวตึสานํ อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรติ, ตสฺมา ‘‘เทวานมินฺโท’’ติ วุจฺจตีติ.

"මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ පෙර මනුෂ්‍යයෙකුව සිටි කල 'මඝ' නම් මානවකයෙක් විය, එබැවින් ඔහුට 'මඝවා' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ පෙර මනුෂ්‍යයෙකුව සිටි කල පෙර දන් දුන්නේය, එබැවින් ඔහුට 'පුරින්දද' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ පෙර මනුෂ්‍යයෙකුව සිටි කල මනාව (සකස් කොට) දන් දුන්නේය, එබැවින් ඔහුට 'සක්ක' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ පෙර මනුෂ්‍යයෙකුව සිටි කල ආවාස (වාසස්ථාන) දන් දුන්නේය, එබැවින් ඔහුට 'වාසව' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ එක් මොහොතකින් කරුණු දහසක් සිතයි, එබැවින් ඔහුට 'සහස්සක්ඛ' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍රයාට 'සුජා' නම් අසුර කන්‍යාව භාර්යාව වූවාය, එබැවින් ඔහුට 'සුජම්පති' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ තව්තිසා වැසි දෙවියන් කෙරෙහි අධිපති රාජ්‍යය කරවයි, එබැවින් ඔහුට 'දේවානමින්ද' යැයි කියනු ලැබේ."

เอวเมกสฺสาปิ อตฺถสฺส อเนกานิ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตานิ ทิสฺสนฺติ.

මෙසේ එක් අර්ථයක් සඳහා වුවද බොහෝ ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිති දක්නට ලැබේ.

ตถา หิ เยน ปวตฺตินิมิตฺเตน ตาวตึสาธิปติมฺหิ อินฺทสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ สกฺกาทิสทฺทา ปวตฺตา, อถ โข อญฺเญน. ตถา เยน สมฺมาทิฏฺฐิยํ ปญฺญาสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ วิชฺชาทิสทฺทา. เยน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมภาเวน อุปฺปนฺนธมฺมสฺมึ จิตฺตสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ วิญฺญาณาทิสทฺทา. น หิ วินา เกนจิ ปวตฺตินิมิตฺเตน สทฺโท ปวตฺตตีติ. เอโกปิ อตฺโถ สมฺมุตฺยตฺโถ จ ปรมตฺโถ จ อเนกสทฺทปฺปวฺตฺตินิมิตฺตตาย อเนกนาโมติ ทฏฺฐพฺพํ.

එසේම යම් ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තක් නිසා තව්තිසා අධිපතියා කෙරෙහි 'ඉන්ද' යන ශබ්දය යෙදුණේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම එහි 'සක්ක' ආදී ශබ්ද නොයෙදුණි, වෙනත් හේතුවකින් යෙදුණි. එසේම යම් හේතුවකින් සම්මාදිට්ඨිය කෙරෙහි 'පඤ්ඤා' (ප්‍රඥා) ශබ්දය යෙදුණේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම එහි 'විජ්ජා' (විද්‍යා) ආදී ශබ්ද නොයෙදේ. යම් හේතුවකින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට පෙරටු වන බැවින් උපන් ධර්මයක් කෙරෙහි 'චිත්ත' ශබ්දය යෙදුණේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම එහි 'විඤ්ඤාණ' ආදී ශබ්ද නොයෙදේ. කිසිදු ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තක් නොමැතිව ශබ්දයක් නොපවතින්නේමය. සම්මුති අර්ථයක් හෝ පරමාර්ථ අර්ථයක් වුවද, විවිධ ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිති හේතුවෙන් එක් අර්ථයකට බොහෝ නාමයන් ලැබෙන බව දත යුතුය.

เอตฺถ สิยา ‘‘นามานีติ วทถ, กึ นามํ นามา’’ติ. วุจฺจเต – อีทิเส ฐาเน อตฺเถสุ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตํ ‘‘นาม’’นฺติ คหิตํ, ยํ ‘‘ลิงฺค’’นฺติปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘นาม’’นฺติ จ ‘‘ลิงฺค’’นฺติ จ สทฺโทปิ วุจฺจติ, ‘‘อญฺญํ โสภนํ นามํ ปริเยสิสฺสามิ. ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต’’ติอาทีสุ วิย. อสภาวธมฺมภูตํ นามปญฺญตฺติสงฺขาตํ อตฺเถสุ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตมฺปิ วุจฺจติ ‘‘นามโคตฺตํ น ชีรติ. สตลิงฺโค’’ติอาทีสุ วิย. อิติ นามสทฺเทนปิ ลิงฺคสทฺเทนปิ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส กถนํ ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตญฺจ นาม โลกสงฺเกตสิทฺโธ ตํตํวจนตฺถนิยโต สามญฺญาการวิเสโสติ คเหตพฺพํ. โส เอวํภูโตเยว สามญฺญาการวิเสโส นาม ปญฺญตฺตีติ ปุพฺพาจริยา วทนฺติ[Pg.89]. โส หิ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สทฺทํ นาเมติ ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส นามสญฺญํ กโรตีติ นามํ, ปกาเรหิ ญาปนโต ปญฺญตฺติ จ. สวิญฺญตฺติวิการสฺส ปน สทฺทสฺส สมฺมุติปรมตฺถสจฺจานํ ปกาเรหิ ญาปนโต ปญฺญตฺติภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สทฺทสฺเสว หิ เอกนฺเตน ปญฺญตฺติภาโว อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปริตฺตารมฺมณา’’ติ จ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ จ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา พหิทฺธารมฺมณา’’ติ จ ปาฬิทสฺสนโต. อิธ ปน สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตาธิการตฺตา นามวเสน อตฺโถ ปกาสิโต. เอวํ อเนกวิธสฺส สามญฺญาการวิเสโสติ ปุพฺพาจริเยหิ คหิตสฺส นามปญฺญตฺติสงฺขาตสฺส สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส วเสน เอโกปิ เญยฺยตฺโถ อเนกลิงฺโคติ คเหตพฺโพ. เตนาห อายสฺมา สุเหมนฺโต ปภินฺนปฏิสมฺภิโท –

මෙහිදී "ඔබ නාමයන් යැයි පවසන්නෙහිය, නාමය යනු කුමක්ද?" යන ප්‍රශ්නය මතු විය හැකිය. ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: මෙබඳු ස්ථානයක අර්ථයන් කෙරෙහි ශබ්දයන්ගේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත (යෙදීමට හේතුව) 'නාමය' කියා ගනු ලැබේ, එය 'ලිංගය' කියා ද කියනු ලැබේ. මන්ද යත්, "මම වෙනත් අලංකාර නාමයක් සොයන්නෙමි, ලිංගය ද නිපදවෙයි" යනාදී තැන්හි මෙන් 'නාමය' කියා ද 'ලිංගය' කියා ද ශබ්දයටම කියනු ලැබේ. සභාව ධර්මයක් නොවූ (අස්වභාව ධර්ම වූ), නාම ප්‍රඥප්ති සංඛ්‍යාත, අර්ථයන් කෙරෙහි ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත ද "නාමගෝත්‍රය නොදිරයි, සියයක් ලිංගයන් ඇත්තේය" යනාදී තැන්හි මෙන් (නාම හෝ ලිංග කියා) කියනු ලැබේ. මෙසේ 'නාම' ශබ්දයෙන් ද 'ලිංග' ශබ්දයෙන් ද ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත ගැනම පැවසීමක් බව දත යුතුය. ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත නම්, ලෝක සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ, ඒ ඒ වචනාර්ථයන්ට නියමිත වූ සුවිශේෂී සාමාන්‍ය ආකාරයක් ලෙස ගත යුතුය. එබඳු වූම සාමාන්‍ය ආකාර විශේෂය 'නාම ප්‍රඥප්තිය' යැයි පූර්වාචාරීහු පවසති. මන්ද යත්, එය ඒ ඒ අර්ථයන් කෙරෙහි ශබ්දය නැඹුරු කරවන බැවින් ද, ඒ ඒ අර්ථයන්ට නාම සංඥාව ලබා දෙන බැවින් ද 'නාමය' වන අතර, විවිධ ආකාරයෙන් හඟවන බැවින් 'ප්‍රඥප්තිය' ද වේ. විඥප්ති විකාරයෙන් යුත් ශබ්දයාගේ, සම්මුති සහ පරමාර්ථ සත්‍යයන් විවිධ ආකාරයෙන් හඟවන බැවින් ප්‍රඥප්ති භාවය ගැන කිව යුතු දෙයක්ම නැත. "නිරුක්ති පටිසම්භිදාව පරිත්තාරම්මණ වේ", "නිරුක්ති පටිසම්භිදාව පච්චුප්පන්නාරම්මණ වේ", "නිරුක්ති පටිසම්භිදාව බහිද්ධාරම්මණ වේ" යන පාලි පාඨයන්ට අනුව ශබ්දයාගේම ඒකාන්තයෙන් ප්‍රඥප්ති භාවය පිළිගත යුතුය. මෙහිදී ද ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත පිළිබඳ අධිකාරය (මාතෘකාව) වන බැවින් නාම වශයෙන් අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ලදී. මෙසේ පූර්වාචාරීන් විසින් ගන්නා ලද විවිධ ආකාර වූ සාමාන්‍ය ආකාර විශේෂය නම් වූ නාම ප්‍රඥප්ති සංඛ්‍යාත ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත නිසා එක් දත යුතු අර්ථයක් වුවද බොහෝ ලිංගයන්ගෙන් යුක්ත වන බව ගත යුතුය. එහෙයින් සිව්පිළිසිඹියාපත් ආයුෂ්මත් සුහේමන්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:

‘‘สตลิงฺคสฺส อตฺถสฺส, สตลกฺขณธาริโน;

เอกงฺคทสฺสี ทุมฺเมโธ, สตทสฺสีว ปณฺฑิโต’’ติ.

"සියයක් ලිංගයන් (ලකුණු) ඇති, සියයක් ලක්ෂණ දරන්නා වූ අර්ථයෙහි, අඥානයා දකින්නේ එක් අංශයක් පමණි; එහෙත් ප්‍රඥාවන්තයා සියයම දකින්නෙකු බඳු වේ."

เอวํ สพฺพาภิธาเนสุปิ อิมินา นเยน ยถารหํ อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ นยญฺญูหิ.

මෙසේ සියලු අභිධානයන්හි (නාමයන්හි) ද නය දන්නවුන් විසින් මේ ක්‍රමයෙන් සුදුසු පරිදි අර්ථය පැහැදිලි කළ යුතුය.

วิทิ อวยเว. วินฺทติ. ยทิ อภิธานมตฺถิ, ‘‘วินฺโท’’ติ ทิสฺสติ. ยถา กณฺฑติ. กณฺโฑ.

'විදි' ධාතුව අවයව (කොටස්) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'වින්දති' (ලබයි) යන්න වේ. ඉදින් (එයින් සිද්ධ වූ) නාමයක් වේ නම්, 'වින්දෝ' (vindo) යන්න පෙනේ. 'කණ්ඩති' (kaṇḍati) යන්නෙන් 'කණ්ඩෝ' (kaṇḍo) වන්නාක් මෙනි.

ขิทิ อวยเวติ จนฺทวิทุโน วทนฺติ. เตสํ มเต ‘‘ขินฺทตี’’ติ รูปํ.

'ඛිදි' ධාතුව අවයව අර්ථයෙහි වැටේ යැයි චන්ද්‍ර ව්‍යාකරණඥයෝ පවසති. ඔවුන්ගේ මතයෙහි 'ඛින්දති' (khindatī) යනු රූපයයි.

นิทิ กุจฺฉายํ. กุจฺฉาสทฺโท ครหตฺโถ. นินฺทติ. นินฺทา.

'නිදි' ධාතුව කුත්සනය (නින්දා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කුත්සා' ශබ්දය ගර්හා (කැලැල් කීම/නින්දා කිරීම) අර්ථය ඇත්තේය. 'නින්දති' (නින්දා කරයි), 'නින්දා' (nindā) යනු වේ.

โปราณเมตํ อตุล, เนตํ อชฺชตนามิว;

นินฺทนฺติ ตุณฺหิมาสีนํ, นินฺทนฺติ พหุภาณินํ;

มิตภาณิมฺปิ นินฺทนฺติ, นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต.

අතුලය, මෙය පැරණි සිරිතකි, අද පමණක් සිදු වන්නක් නොවේ. නිශ්ශබ්දව සිටින්නාට ද නින්දා කරති; බොහෝ දේ කථා කරන්නාට ද නින්දා කරති; පමණ දැන කථා කරන්නාට ද නින්දා කරති; ලෝකයෙහි නින්දා නොලැබූ කිසිවෙක් නැත.

อวณฺโณ [Pg.90] อคุโณ นินฺทา, ครหา อยโสปิ จ;

อสิโลโก อกิตฺติ จ, อสิลาฆา จ อตฺถุติ.

අවර්ණ (අගුණ කීම), අගුණ, නින්දා, ගර්හා, අයස (අපකීර්තිය), අසිලෝක (අපකීර්තිමත් ශ්ලෝක), අකිත්ති (අපකීර්තිය), අසිලාඝා (ප්‍රශංසා නොකිරීම) සහ අත්ථුති (අප්‍රශංසාව) යනු (නින්දාවට පර්යාය පද වේ).

นนฺท สมิทฺธิยํ. อกมฺมิกา ธาตุ. นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา. นนฺทาย นุน มรเณน. นนฺทสิ สิริวาหน. นนฺทนํ วนํ. อภิสทฺทโยเค ปนายํ สกมฺมโกปิ. อภินนฺทนฺติ อาคตํ นาภินนฺทนฺติ มรณํ.

'නන්ද' ධාතුව සමෘද්ධිය (දියුණුව/ප්‍රීතිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය අකර්මක ධාතුවකි. 'පුත්‍රයන් ඇති තැනැත්තා පුත්‍රයන් නිසා සතුටු වෙයි' (නන්දති පුත්තේහි පුත්තිමා). 'නන්දාවගේ මරණයෙන් නිසැකවම'. 'සිරිවාහනය, ඔබ සතුටු වෙන්නෙහිද'. 'නන්දන වනය' (නන්දනං වනං). 'අභි' උපසර්ගය යෙදුණු කල මෙය සකර්මක ද වෙයි. 'පැමිණි තැනැත්තා සතුටින් පිළිගනිති' (අභිනන්දන්ති ආගතං), 'මරණය සතුටින් පිළි නොගනිති' (නාභිනන්දන්ති මරණං).

สิรีว รูปินึ ทิสฺวา, นนฺทิตํ อาสิ ตํ กุลํ;

เตน นนฺทาติ เม นามํ, สุนฺทรํ ปวรํ อหุ.

රූපවත් ශ්‍රියා කාන්තාවක් බඳු ඇය දැක, ඒ පවුල (කුලය) ප්‍රීතියට පත් විය. එබැවින් මගේ නම සුන්දර වූ ද උතුම් වූ ද 'නන්දා' යැයි විය.

รมฺมํ เวฬุวนํ เยน, น ทิฏฺฐํ สุคตาลยํ;

น เตน นนฺทนํ ทิฏฺฐํ, อิติ มญฺเญ มเหสยํ.

සුගත තථාගතයන් වහන්සේගේ වාසස්ථානය වූ, රමණීය වූ වේළුවනාරාමය යමෙකු විසින් නොදක්නා ලද්දේ ද, ඔහු විසින් (දෙවියන්ගේ) නන්දන වනය ද නොදක්නා ලද්දේ යැයි මහා සෘෂීන් වහන්සේ (කෙරෙහි) සිතමි.

เยน เวฬุวนํ ทิฏฺฐํ, นรนนฺทนนนฺทนํ;

สุทิฏฺฐํ นนฺทนํ เตน, อมรินฺทสุนนฺทนํ.

මිනිසුන් ප්‍රීතිමත් කරවන වේළුවනාරාමය යමෙකු විසින් දක්නා ලද්දේ ද, සුරේන්ද්‍රයා (ශක්‍රයා) සතුටු කරවන නන්දන වනය ද ඔහු විසින් මැනවින් දක්නා ලද්දේ වෙයි.

จทิ หิลาทเน ทิตฺติยญฺจ. หิลาทนํ สุขนํ. ทิตฺติ โสภา. จนฺทติ. จนฺทโน, จนฺโท.

'චදි' ධාතුව ප්‍රීතිමත් කිරීම (හ්ලාදනය) සහ බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'හ්ලාදනය' යනු සැපවත් කිරීමයි. 'දීප්තිය' යනු සෝභාව (බැබළීම) යි. 'චන්දති' (බබළයි). 'චන්දනෝ' (සඳුන්), 'චන්දෝ' (සඳ) යනු වේ.

เอตฺถ จ จนฺทนสฺสปิ อเนกานิ นามานิ – จนฺทนํ, คนฺธสาโร, มลยโช, สุวณฺณจนฺทนํ, หริจนฺทนํ, รตฺตจนฺทนํ, โคสีตจนฺทนํ. จนฺทยติ หิลาทยติ สีตคุณสมงฺคิตาย สตฺตานํ ปลิฬาหํ วูปสเมนฺตํ สุขํ อุปฺปาเทตีติ จนฺทนํ. จนฺโทติ โสโม, โสปิ จนฺทยติ หิลาทยติ สีตคุณสมฺปตฺติยา อตฺตโน ปภาย สตฺตานํ ปริฬาหํ วูปสเมนฺโต สุขํ อุปฺปาเทตีติ จนฺโทติ วุจฺจติ. อถ วา จนฺทติ ทิพฺพติ สิริยา วิโรจตีติ จนฺโท. อาคมฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘ฉนฺทํ ชเนตีติ จนฺโท’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสาปิ อเนกานิ นามานิ –

මෙහි සඳුන් සඳහා ද බොහෝ නාමයන් ඇත්තේය. එනම්: චන්දන, ගන්ධසාර, මලයජ, සුවණ්ණචන්දන (රන් සඳුන්), හරීචන්දන, rattacandana (රත් සඳුන්), ගෝසීතචන්දන යනාදියයි. සිසිල් ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් සත්ත්වයන්ගේ දැවිල්ල (පරිළාහය) සංසිඳුවා, සතුට ඇති කරන්නේ ය යන අර්ථයෙන් 'චන්දන' නම් වේ. 'චන්ද්‍රයා' යනු සෝම (සඳ) වෙයි. එය ද සිසිල් ගුණයෙන් යුක්ත වූ තමාගේ ප්‍රභාවෙන් සත්ත්වයන්ගේ දැවිල්ල සංසිඳුවමින්, සතුට ඇති කරන්නේ ය යන අර්ථයෙන් 'චන්ද්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත්, ශ්‍රීයෙන් බබළන්නේය යන අර්ථයෙන් ද 'චන්ද්‍ර' නම් වේ. සූත්‍ර අටුවාවල වනාහි 'කැමැත්ත උපදවන්නේය යන අර්ථයෙන් චන්ද්‍රයා' යැයි දක්වා ඇත. එම චන්ද්‍රයාට ද බොහෝ නාමයන් ඇත්තේය:

จนฺโท [Pg.91] นกฺขตฺตราชา จ, อินฺทุ โสโม นิสากโร;

จนฺทิมา มา นิสานาโถ, โอสธี โส นิสาปติ.

චන්ද, නක්ඛත්තරාජ, ඉන්දු, සෝම, නිසාකර, චන්දිම, මා, නිසානාථ, ඕසධී, නිසාපති,

อุฬุราชา สสงฺโก จ, หิมรํสิ สสีปิ จ;

ทฺวิชราชา สสธโร, ตาราปติ หิมํสุ จ.

උළුරාජ, සසංක, හිමරංසි, සසී, ද්විජරාජ, සසධර, තාරාපති, හිමංසු,

กุมุทพนฺธโว เจว, มิคงฺโก จ กลานิธิ;

สุธํ สุธิ ธูปิ ยูป-รสฺมิ เจว ขมากโร;

นกฺขตฺเตโส จ รชนี-กโร สุพฺภํสุ เอว จ.

කුමුදබන්ධව, මිගංක, කලානිධි, සුධං, සුධි, ධූපී, යූපරස්මි, ඛමාකර, නක්ඛත්තීස, රජනීකර සහ සුබ්භංසු යනාදියයි.

ตทิ เจตายํ. ตนฺทติ. ตนฺที.

'තදි' ධාතුව සිතීම (චේතනාව) හෝ අලසකම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තන්දති' (අලස වෙයි). 'තන්දී' (අලසකම) යනු වේ.

กทิ กลทิ อวฺหาเน โรทเน จ. กนฺทติ, ปกฺกนฺทติ. ปกฺกนฺทุํ, กนฺทนฺโต, กลนฺทโก.

'කදි' සහ 'කලදි' යන ධාතූහු කැඳවීම (අභ්වාහනය) සහ හැඬීම (රෝදනය) යන අර්ථයන්හි වැටෙති. 'කන්දති' (හඬයි), 'පක්කන්දති' (මොරගා හඬයි). 'පක්කන්දුං', 'කන්දන්තෝ', 'කලන්දකෝ' (ලේනා) යනු වේ.

กลิทิ ปริเทวเน. กลินฺทติ.

'කලිදි' ධාතුව වැලපීම (පරිදේවනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කලින්දති' (වැලපෙයි) යනුයි.

โขท ปฏิฆาเต. โขทติ.

'ඛෝද' ධාතුව ඝට්ටනය (ප්‍රතිඝාතය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛෝදති' යනුයි.

ขนฺท คติโสสเนสุ. ขนฺทติ. ขนฺโท. ขนฺโท นาม เอโก เทโว, โย ‘‘กุมาโร สตฺติธโร’’ติ จ วุจฺจติ.

'ඛන්ද' ධාතුව ගමන (ගති) සහ වියළීම (ශෝෂණය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ඛන්දති'. 'ඛන්දෝ'. 'ඛන්ද' යනු එක්තරා දෙවියෙකි, ඔහු 'කුමාර සත්තිධර' (හෙල්ලක් දරන කුමාරයා හෙවත් කතරගම දෙවියෝ) යැයි ද කියනු ලැබේ.

ขุทิ อาปวเน. ขุนฺทติ.

'ඛුදි' ධාතුව පිඹීම හෝ පිරිසිදු කිරීම (ආපවනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛුන්දති' යනුයි.

สิทิ สีติเย. สีติยํ สีติภาโว. สินฺทติ. โสสินฺโท, โสตตฺโต.

'සිදි' ධාතුව සිසිල් බව (ශීතීකරණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ශීතිය' යනු සිසිල් බවයි (ශීතීභාවය). 'සින්දති'. 'සෝසින්දෝ', 'සෝතත්තෝ' යනු වේ.

วนฺท อภิวาทนถุตีสุ. วนฺทติ, อภิวนฺทติ. อภิวนฺทนา, วนฺทนํ, วนฺทโก.

'වන්ද' ධාතුව වැඳීම (අභිවාදනය) සහ ප්‍රශංසා කිරීම (ස්තුතිය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'වන්දති' (වඳියි), 'අභිවන්දති' (මැනවින් වඳියි). 'අභිවන්දනා', 'වන්දනං' (වැඳීම), 'වන්දකෝ' (වඳින්නා) යනු වේ.

เอตฺถ ปน วนฺทตีติ ปทสฺส นมสฺสติ โถเมติ วาติ อตฺโถ. ตถา หิ สุตฺตนฺตฏีกากาโร ‘‘วนฺเทติ วนฺทามิ โถเมมิ วา’’ติ อาห.

මෙහි වනාහි 'වන්දති' යන පදයේ අර්ථය 'නමස්කාර කරයි' හෝ 'ප්‍රශංසා කරයි' යන්නයි. එහෙයින් ම සූත්‍රාන්ත ටීකාකාරයන් වහන්සේ 'වන්දේ යනු වඳිමි හෝ ස්තුති කරමි' (vandeti vandāmi thomemi vā) යැයි වදාළහ.

ภทิ กลฺลาเณ โสขิเย จ. กลฺลาณํ กลฺยาณํ, โสขิยํ สุขิโน ภาโว, สุขมิจฺเจวตฺโถ. ภนฺทติ. ภนฺทโก, ภทฺโท, ภทฺโร.

'භදි' ධාතුව කල්‍යාණ (යහපත) සහ සෞඛ්‍ය (සැපවත් බව) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'කල්ලාණ' යනු කල්‍යාණ (යහපත) යි. 'සෞඛ්‍ය' යනු සැප ඇත්තාගේ ස්වභාවයයි, එනම් සැපය යන්නයි. 'භන්දති'. 'භන්දකෝ', 'භද්දෝ' (භද්‍ර/යහපත්), 'භද්‍රෝ' යනු වේ.

มทิ [Pg.92] ถุติโมทมทสุปนคตีสุ. มนฺทติ. มนฺโท.

'මදි' ධාතුව ප්‍රශංසාව (ස්තුති), සතුට (මෝද), මත්වීම (මද), නිදාගැනීම (සුපන) සහ ගමන (ගති) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'මන්දති'. 'මන්දෝ' (මෝඩ/අලස/කුඩා) යනු වේ.

เอตฺถ ปน มนฺโทติ อญฺญาณีปิ พาลทารโกปิ วุจฺจติ. ตตฺถ อญฺญาณี มนฺทติ อญฺญาณภาเวน อปฺปสํสิตพฺพมฺปิ ปุคฺคลํ โถเมตีติ มนฺโท. มนฺทติ อโมทิตพฺพฏฺฐาเนปิ โมทตีติ มนฺโท. มนฺทติ ทานสีลาทิปุญฺญกฺริยาสุ ปมชฺชตีติ มนฺโท. มนฺทติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ หิตาหิตํ อจินฺเตนฺโต ขาทนียโภชนียาทีหิ อตฺตโน กายํ สญฺชาตเมทํ กุรุมาโน สุปตีติ มนฺโท. มนฺทติ อยุตฺตํ ปเรสํ กฺริยํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเนน คจฺฉติ คณฺหาตีติ มนฺโท. อถ วา มนฺทติ ปุนปฺปุนํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน คพฺภํ คจฺฉตีติ มนฺโท. วุตฺตญฺหิ ภควตา ‘‘ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ. พาลทารโก ปน มนฺทติ ยุตฺตายุตฺตมชานนฺโต อุตฺตานเสยฺยํปริวตฺตนเสยฺยํ วา สุปตีติ มนฺโท. ตถา หิ –

මෙහි වනාහි 'මන්ද' (mando) යනුවෙන් අඥානයා ද, බාල දරුවා ද කියනු ලැබේ. එහි අඥානයා තමාගේ නොදැනුවත්කම හේතුවෙන් ප්‍රශංසා නොකළ යුතු පුද්ගලයාට ද ප්‍රශංසා කෙරෙයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' (mando) නම් වේ. සතුටු නොවිය යුතු තැන ද සතුටු වෙයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. දාන සීලාදී පින්කම්හි ප්‍රමාද වෙයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. තමාගේ සහ අන්‍යයන්ගේ යහපත හෝ අයහපත ගැන නොසිතා, කෑම් බීම් ආදියෙන් තමාගේ ශරීරය තර කරගනිමින් නිදයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. අන්‍යයන්ගේ අයහපත් ක්‍රියාවන් අන්ධ අනුකරණයෙන් පිළිගනියි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. නැතහොත්, නැවත නැවත ප්‍රතිසන්ධි ගැනීම් වශයෙන් මව්කුසට යයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මන්දයා (අඥානයා) නැවත නැවතත් මව්කුසට පැමිණෙයි' (punappunaṃ gabbhamupeti mando) යැයි වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. බාල දරුවා වනාහි සුදුසු අසුදුසු දේ නොදැන, උඩුකුරුව හෝ ඇලයට හැරී නිදයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. එසේම මැයි:

‘‘โนนีตสุขุมาลํ มํ, ชาตปลฺลวโกมลํ;

มนฺทํ อุตฺตานสยนํ, ปิสาจภยตชฺชิตา.

"වෙඬරු මෙන් සුකුමාල වූ, අලුතින් වැඩුණු දලු මෙන් කෝමල වූ, උඩුකුරුව සැතපෙන්නා වූ මන්ද (බාල) දරුවා වූ මා කෙරෙහි, යක්ෂ බියෙන් තැතිගත් (මව්පියෝ),"

ปาทมูเล มเหสิสฺส, สาเยสุํ ทีนมานสา;

อิทํ ททาม เต นาถ, สรณํ โหหิ นายกา’’ติ

"මහත් ශෝකයෙන් යුත් සිත් ඇතිව, මහා සෘෂීන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පතුල් පාමුල (මා) හොවා, 'නාථයන් වහන්ස, අපි මුහු ඔබ වහන්සේට පූජා කරමු, නායකයන් වහන්ස, අපට සරණ වනු මැනව' යැයි කීහ."

วุตฺตํ, อิติ อุตฺตานสยนโต ปฏฺฐาย ยาว มนฺททสกํ, ตาว ‘‘มนฺโท’’ติ ‘‘ทารโก’’ติ ทฏฺฐพฺโพ. อปฺปตฺถวาจโกปิ ปน มนฺทสทฺโท โหติ, โส ปาฏิปทิกตฺตา อิธ นาธิปฺเปโต, อถ วา มนฺทติ อปฺปภาเวน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ นิปฺผนฺนปาฏิปทิกวเสนปิ คเหตพฺโพ.

යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ උඩුකුරුව සැතපීමේ සිට 'මන්ද දශකය' (ජීවිතයේ පළමු වසර දහය) දක්වා වූ කාලයෙහි සිටින්නා 'මන්ද' හෙවත් 'දරුවා' යැයි දත යුතුය. 'මන්ද' ශබ්දය 'ස්වල්ප' (අඩු) යන අර්ථය පැවසීමට ද යෙදේ, එහෙත් ප්‍රාතිපදික වශයෙන් එය මෙහි අදහස් නොකෙරේ. නැතහොත්, 'මන්ද' ශබ්දය 'අඩු බලයකින් පවතී/ගමන් කරයි' යන අර්ථයෙන් නිපන් ප්‍රාතිපදිකයක් වශයෙන් ද ගත හැකිය.

มุท หาเส. หสนํ หาโส ตุฏฺฐิ. โมทติ, ปโมทติ. สมฺโมทติ. สมฺโมทโก. สมฺโมทมานา คจฺฉนฺติ มุทิตา. มุทา.

'මුද' ධාතුව ප්‍රීතිය (හාසය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. හාසය යනු තුටු වීම (තුට්ඨි) යි. 'මෝදති' (සතුටු වෙයි), 'පමෝදති' (ප්‍රමෝදවත් වෙයි). 'සම්මෝදති' (සතුටින් පිළිසඳරෙහි යෙදෙයි). 'සම්මෝදකෝ' (සතුටු කරවන්නා). 'මුදිතා (කරුණාවෙන් පිරුණු සිත් ඇතිව) සතුටු වෙමින් යති'. 'මුදා' (ප්‍රීතිය) යනුයි.

หท [Pg.93] กรีโสสฺสคฺเค. กรีโสสฺสคฺโค นาม กรีสสฺส โอสฺสชฺชนํ วิสฺสชฺชนํ. หทติ. อุหทติ. หทโน.

'හද' ධාතුව මළපහ කිරීම (කරීසෝස්සග්ග) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කරීසෝස්සග්ග' යනු මළපහ කිරීම හෙවත් මළ මුදාහැරීමයි. 'හදති' (මළපහ කරයි). 'උහදති' (ඇඟ මත මළපහ කරයි). 'හදනෝ' යනුයි.

เอตฺถ จ ‘‘เยสํ โน สนฺถเต ทารกา อุหทนฺติปิ อุมฺมิหนฺติปี’’ติ อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ, ตตฺร อุหทนฺติปีติ วจฺจมฺปิ กโรนฺติ. อุมฺมิหนฺติปีติ ปสฺสาวมฺปิ กโรนฺติ. ปจฺฉิมปทสฺสตฺโถ มิห เสจเนติ ธาตุวเสน ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ปน จุราทิคเณปิ วตฺตติ ทฺวิคณิกตฺตา. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ‘‘มุตฺเตติ โอหเทติ จา’’ติ จริยาปิฏกปาฬิปฺปเทโส นิทสฺสนํ. ตตฺถ มุตฺเตตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. โอหเทตีติ กรีสํ วิสฺสชฺเชติ.

මෙහි 'යමෙකුගේ ඇතිරිලි මත දරුවෝ මළපහ ද කරති, මුත්‍රා ද කරති' (yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipī) යන මේ පාලි පාඨය උදාහරණයකි. එහි 'උහදන්ති' යනු මළපහ කරති (වැක්කම් කරති) යන්නයි. 'උම්මිහන්ති' යනු මුත්‍රා කරති යන්නයි. පසුපස පදයේ (උම්මිහන්ති යන්නෙහි) අර්ථය 'මිහ' (සෙචනයෙහි/වැගිරීමෙහි) ධාතුව ඇසුරින් දත යුතුය. මෙම ධාතුව වනාහි ගණ දෙකකට අයත් බැවින් (ද්විගණික බැවින්) චුරාදි ගණයෙහි ද වැටේ. මේ සම්බන්ධයෙන් 'මුත්‍රා කරයි, මළපහ කරයි' (mutteti ohadeti cā) යන චරියාපිටක පාලි පාඨය උදාහරණ වේ. එහි 'මුත්තේති' යනු මුත්‍රා කරයි යන්නයි. 'ඕහදේති' යනු මළපහ කරයි යන්නයි.

อุท โมเท กีฬายญฺจ. อุทติ. อุทานํ. อุทคฺโค.

'උද' ධාතුව ප්‍රීතිය (මෝද) සහ ක්‍රීඩාව යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'උදති' (udati). 'උදානය' (ප්‍රීති වාක්‍යය), 'උදග්ගෝ' (උදම් වූ/ප්‍රීතිමත් වූ) යනු වේ.

ตตฺถ อุทานนฺติ เกนฏฺเฐน อุทานํ? อุทานนฏฺเฐน. กิมิทํ อุทานนํ นาม? ปีภิเวคสมุฏฺฐาปิโต อุทาหาโร. ยถา หิ ยํ เตลาทิ มินิตพฺพวตฺถุ มานํคเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ ‘‘อวเสโก’’ติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ, ตํ ‘‘โอโฆ’’ติ วุจฺจติ, เอวเมว ยํ ปีติเวคสมุฏฺฐาปิตํ วิตกฺกวิปฺผารํ หทยํ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ, โส อธิโก หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา วจีทฺวาเรน นิกฺขมนฺโต ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺโข อุทาหารวิเสโส ‘‘อุทาน’’นฺติ วุจฺจติ. อุทคฺโคติ สญฺชาตโสมนสฺโส.

එහි ‘උදානය’ යනු කිනම් අර්ථයකින් උදානයක් වේ ද? උදාන වීම් (ප්‍රකාශ වීම්) අර්ථයෙනි. මේ උදාන වීම නම් කුමක්ද? ප්‍රීති වේගයෙන් හටගත් ප්‍රකාශ කිරීමයි. යම් සේ තෙල් ආදී මැනිය යුතු ද්‍රව්‍යයක් මිනුම් භාජනයෙහි රඳවා ගැනීමට නොහැකිව පිටතට ගලා යයි ද, එය ‘අවසේක’ (ඉතිරී යාම) යයි කියනු ලැබේ. යම් සේ වැවක ජලය එහි රඳවා ගැනීමට නොහැකිව පිටාර ගලා යයි ද, එය ‘ඕඝ’ (මහා ජල ප්‍රවාහය) යයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම ප්‍රීති වේගයෙන් හටගත්, සිතේ පැතිර පවත්නා යම් සිතුවිල්ලක් හෘදයෙහි රඳවා තබා ගැනීමට නොහැකි වේ ද, එය අතිශය බලවත් වී සිත තුළ නොරැඳී, වචන ද්වාරයෙන් නික්මෙන්නේ, අසන්නෙකුගේ බලාපොරොත්තුවකින් තොරව සිදුවන සුවිශේෂී ප්‍රකාශය ‘උදානය’ යයි කියනු ලැබේ. ‘උදග්ග’ යනු උපන් සෝමනස්ස ඇත්තේ (හටගත් සතුටින් යුක්ත වූවෙක්) යන්නයි.

กุท ขุท คุท กีฬายเมว. โกทติ. โขทติ. โคทติ.

‘කුද’, ‘ඛුද’, ‘ගුද’ යන ධාතූන් ක්‍රීඩා කිරීමෙහි ම වැටේ. ‘කෝදති’, ‘ඛෝදති’, ‘ගෝදති’ (ක්‍රීඩා කරයි).

สูท ปคฺฆรเณ. สูทติ. สุตฺตํ. สูโท. รญฺโญ สูทา มหานเส.

‘සූද’ ධාතුව වැගිරීම (පැවතීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සූදති’. ‘සුත්තං’ (සූත්‍රය), ‘සූදෝ’ (සූපවේදියා). ‘රඤ්ඤෝ සූදා මහානසේ’ (රජුගේ සූපවේදීහු මුළුතැන්ගෙයි වෙති).

เอตฺถ [Pg.94] จ สุตฺตนฺติ สูทติ เธนุ วิย ขีรํ อตฺเถ ปคฺฆราเปตีติ สุตฺตํ, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ. สกมฺมิกธาตุตฺตา ปน ‘‘ปคฺฆราเปตี’’ติ การิตวเสน อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. ตถา หิ ‘‘กโรตี’’ติ ปทสฺส ‘‘นิปฺผาเทตี’’ติ อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. สูโทติ ภตฺตกาโร. โย ‘‘อาฬาริโก, โอทนิโก, สูปกาโร, รสโก’’ติ จ วุจฺจติ. สูทติ ‘‘เอวญฺเจวญฺจ กเต ขาทนียํ วา โภชนียํ วา สุคนฺธํ มนาปํ สุรสญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ รนฺธนกฺริยาย สุกุสลตาย รสํ ปคฺฆราเปติ อภินิพฺพตฺเตตีติ สูโท.

මෙහි ‘සුත්ත’ (සූත්‍රය) යනු දෙනකගෙන් කිරි වැගිරෙන්නා සේ අර්ථයන් වගුරුවන බැවින් ‘සූත්‍රය’ නම් වේ, එනම් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයයි. සකර්මක ධාතුවක් බැවින් ‘වගුරුවයි’ යන කාරිත අර්ථයෙන් අර්ථ පැවසීමට හැකිවේ. යම් සේ ‘කරෝති’ (කරයි) යන පදයට ‘නිපදවයි’ යන අර්ථය කිව හැකි වන්නා සේය. ‘සූද’ යනු බත් පිසින්නා (සූපවේදියා) ය. ඔහුට ‘ආළාරික’, ‘ඕදනික’, ‘සූපකාර’, ‘රසක’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘සූදති’ යනු ‘මෙසේ මෙසේ කළ විට කෑමට හෝ බීමට සුදුසු දේ සුවඳවත්, මනෝඥ සහ රසවත් වන්නේය’ කියා පිසීමේ ක්‍රියාවෙහි මනා කුසලතාවයෙන් රසය වගුරුවයි (උපදවයි) යන අර්ථයෙන් ‘සූද’ (සූපවේදියා) නම් වේ.

รหท อพฺยตฺตสทฺเท. รหทติ. รหโท.

‘රහද’ ධාතුව අපැහැදිලි ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘රහදති’. ‘රහදෝ’ (විල/පොකුණ).

หิลาทิ สุเข จ. จกาโร ปุพฺพตฺถาเปกฺขโก. หิลาทติ. หิลาทนํ, หิลาโท, เมตฺตาสหายกตสตฺตมหาหิลาโท.

‘හිලාද්’ ආදී ධාතූන් සතුට (සුවය) අර්ථයෙහි ද වැටේ. ‘ච’ ශබ්දයෙන් පූර්ව අර්ථය අපේක්ෂා කෙරේ. ‘හිලාදති’. ‘හිලාදනං’, ‘හිලාදෝ’ (සතුට), ‘මෙත්තාසහායකතසත්තමහාහිලාදෝ’ (මෛත්‍රී සහායක සත්ත්වයාගේ මහා සතුට).

สทฺท กุจฺฉิเต สทฺเท. สทฺทติ.

‘සද්ද’ ධාතුව නින්දිත (පිළිකුල් සහගත) ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘සද්දති’.

มิท สฺเนเห. สฺเนโห นาม วสาสงฺขาโต สฺเนโห ปีติสฺเนโหติ ทุวิโธ. อิธ ปน วสาสงฺขาโต สฺเนโห อธิปฺเปโต, เมทติ เมโท.

‘මිද’ ධාතුව ස්නෙහය (තෙල් හෝ ඇල්ම) අර්ථයෙහි වැටේ. ස්නෙහය යනු වසාව (තෙල්) සංඛ්‍යාත ස්නෙහය සහ ප්‍රීති ස්නෙහය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. මෙහිදී වසාව (ශරීරයේ ඇති තෙල්) සංඛ්‍යාත ස්නෙහය අදහස් කෙරේ. ‘මේදති’, ‘මේදෝ’ (මේදය/තෙල්).

เอตฺถ จ เมทตีติ เมทสหิโต ภวติ อยํ ปุริโสติ อตฺโถ. เมโท นาม ถูลสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆมํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต ปตฺถินฺนสิเนโห, โส วณฺเณน หลิทฺทิวณฺโณ โหติ. การิเต ‘‘เมเทติ เมทยตี’’ติ รูปานิ. ตถา หิ ‘‘เต อิมํ กายํ พลํ คาเหนฺติ นาม พฺรูเหนฺติ นาม เมเทนฺติ นามา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ เมเทนฺตีติ สญฺชาตเมทํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. อิมิสฺสา ปน ธาตุยา ทิวาทิคณํ ปตฺตาย ปีติสิเนหตฺเถ ‘‘เมชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปํ ภวติ. จุราทิคณํ ปน [Pg.95] ปตฺตาย ‘‘เมเทติ เมทยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

මෙහි ‘මේදති’ යන්නෙන් ‘මෙම පුරුෂයා මේද සහිත (මහත් වූ) කෙනෙක් වේ’ යන්න අර්ථයයි. ‘මේදය’ නම් ස්ථූල පුද්ගලයාගේ මුළු ශරීරය පුරා පැතිර පවත්නා, කෘෂ පුද්ගලයාගේ කෙණ්ඩ මස් ආදිය ඇසුරු කර පවත්නා උකු තෙල් ගතියයි. එය වර්ණයෙන් කහ පැහැති වේ. කාරිත ක්‍රියාවේදී ‘මේදේති’, ‘මේදයති’ යන රූප සිද්ධ වේ. ඒ අනුව ‘ඔවුහු මේ කය බලවත් කරති, වර්ධනය කරති, තර කරති (තෙල් සහිත කරති)’ යැයි පාලියෙහි පෙනේ. එහි ‘මේදෙන්ති’ යනු හටගත් මේදය ඇති කරති යන අර්ථයයි. මේ ධාතුව දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි, ප්‍රීති ස්නෙහය (ආදරය) අර්ථයෙහි ‘මේජ්ජති’ යන ක්‍රියා රූපය වේ. චුරාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ‘මේදේති’, ‘මේදයති’ යන ක්‍රියා රූපයන් වන බව දත යුතුය.

สิท โมจเน. สิทติ. เสโท.

‘සිද’ ධාතුව මුදා හැරීම (හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සිදති’. ‘සේදෝ’ (දහඩිය).

สนฺท ปสวเน. ปสวนํ สนฺทนํ อวิจฺเฉทปฺปวตฺติ. สนฺทติ อุทกํ. มหนฺโต ปุญฺญาภิสนฺโท.

‘සන්ද’ ධාතුව ගලා යාම (වැගිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වැගිරීම හෙවත් ගලා යාම යනු නොකඩවා පැවතීමයි. ‘සන්දති උදකං’ (ජලය ගලා යයි). ‘මහන්තෝ puññābhisando’ (මහා පින් ගලා යාම/පින් දහර).

เอตฺถ จ ปุญฺญาภิสนฺโทติ ปุญฺญปฺปวาโห, ปุญฺญนทีติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

මෙහි ‘පුඤ්ඤාභිසන්ද’ යනු පින් ගඟ, පින් නදිය කියා ද කීමට සුදුසුය.

มทฺท มทฺทเน. มทฺทภิ, ปมทฺทติ. มารเสนปฺปมทฺทโน. กณฺฏกํ มทฺทติ.

‘මද්ද’ ධාතුව මැඩලීම (පෑගීම/මර්ධනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මද්දති’, ‘පමද්දති’. ‘මාරසේනප්පමද්දනෝ’ (මාර සේනාව මැඬලූ තැනැන් වහන්සේ). ‘කණ්ටකං මද්දති’ (කටුව පාගයි).

กทิ เวลมฺเพ. วิลมฺพภาโว เวลมฺโพ. กนฺทติ.

‘කදි’ ධාතුව ප්‍රමාද වීම (පසුබට වීම/එල්ලීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘විලම්බ’ භාවය යනු ‘වේලම්බ’ යි. ‘කන්දති’.

กท อวฺหาเน โรทเน จ. กทติ.

‘කද’ ධාතුව කැඳවීම සහ හැඬීම අර්ථයන්හි වැටේ. ‘කදති’.

ขทิ อุชฺฌเน. ฉนฺทติ.

‘ඛදි’ ධාතුව කෝප වීම (අවමන් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඡන්දති’.

สท สาทเน. สทติ. อสฺสาโท.

‘සද’ ධාතුව රස විඳීම (සුවය ලැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සදති’. ‘අස්සාදෝ’ (ආශ්වාදය).

สีท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ. วิสรณํ วิปฺผรณํ. คตฺยาวสานํ คมนสฺส อวสานํ โอสานํ อภาวกรณํ, นิสีทนนฺติ อตฺโถ. สีทติ, ลาพูนิ สีทนฺติ. สํสีทติ, โอสีทติ, ปสีทติ, วิปฺปสีทติ. ปสาโท. ปสนฺโน. วิปฺปสนฺโน. ปสาทโก. ปสาทิโต. ปาสาโท. โอสีทาปโก. กุสีโต. อาสีโน. นิสินฺโน. นิสินฺนโก. สนฺนิสีเวสุ ปกฺขิสุ. นิสีทนํ, นิสินฺนํ. นิสชฺชา. โคนิสาโท, อุปนิสา. สีเทติ. สีทยติ. สีทาเปติ. สีทาปยติ. ปสาเทติ. นิสีทิตุํ. นิสีทาเปตุํ, นิสาเทตุํ, นิสีทาเปติ, นิสีทาเปตฺวา. อุจฺฉงฺเค มํ นิสาเทตฺวา, ปิตา อตฺถานุสาสติ. นิสีทิตฺวาติปิ ปาโฐ. นิสีทิตฺวา. นิสีทิตฺวาน. นิสีทิตุน[Pg.96]. นิสีทิย. นิสีทิยาน. สํสีทิตฺวา. อวสีทิตฺวา. โอสีทิตฺวา.

‘සීද’ ධාතුව පැතිරීම, ගමන, සහ කෙළවර වීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. පැතිරීම යනු ‘විප්ඵාරය’ (පැතිර යාම) යි. ‘ගත්‍යාවසානය’ යනු ගමනේ කෙළවර වීම, නිමාව, නැති කිරීම හෙවත් ඉඳගැනීම (නිසීදන) යන අර්ථයයි. ‘සීදති’ (ගිලෙයි/ඉඳගනියි), ‘ලාබූනි සීදන්ති’ (දියලබු ගිලෙත්). ‘සංසීදති’, ‘ඕසීදති’, ‘පසීදති’, ‘විප්පසීදති’. ‘පසාදෝ’ (ප්‍රසාදය), ‘පසන්නෝ’ (පැහැදුණේ), ‘විප්පසන්නෝ’ (මනා කොට පැහැදුණේ), ‘පසාදකෝ’ (පැහැදීම ඇතිකරන්නා), ‘පසාදිතෝ’ (පැහැදවූයේ), ‘පාසාදෝ’ (ප්‍රාසාදය), ‘ඕසීදාපකෝ’ (ගිල්වන්නා), ‘කුසීතෝ’ (අලසයා), ‘ආසීනෝ’ (හුන්නේ/වැඩි සිටියේ), ‘නිසින්නෝ’ (වැඩි සිටියේ/හිඳගත්තේ), ‘නිසින්නකෝ’ (වැඩිසිටින්නා වූ), ‘සන්නිසීවේසු පක්ඛීසු’ (පක්ෂීන් ලැගුම් ගත් කල්හි), ‘නිසීදනං’ (හිඳගැනීම/අසුන), ‘නිසින්නං’ (හිඳගැනීම), ‘නිසජ්ජා’ (හිඳගැනීම), ‘ගෝනිසාදෝ’ (ගවයන් ලැගුම් ගන්නා ස්ථානය), ‘උපනිසා’ (හේතුව/උපනිශ්‍රය), ‘සීදේති’, ‘සීදයකී’, ‘සීදාපේති’, ‘සීදාපයති’. ‘පසාදේති’ (පහදවයි). ‘නිසීදිතුං’ (හිඳගන්නට). ‘නිසීදාපේතුං’, ‘නිසාදේතුං’ (ඉන්දවන්නට), ‘නිසීදාපේති’, ‘නිසීදාපෙත්වා’. ‘උච්ඡංගේ මං නිසාදෙත්වා, පිතා අත්ථානුසාසති’ (මා උකුලෙහි වාඩි කරවා පියාණෝ අර්ථය අනුශාසනා කරති - ‘නිසීදිත්වා’ කියා ද පාඨයක් ඇත). ‘නිසීදිත්වා’, ‘නිසීදිත්වාන’, ‘නිසීදිතුන’, ‘නිසීදිය’, ‘නිසීදියාන’, ‘සංසීදිත්වා’, ‘අවසීදිත්වා’, ‘ඕසීදිත්වා’.

ตตฺถ กุสีโตติ วีริเยนาธิคนฺตพฺพสฺส อตฺถสฺส อลาภโต กุจฺฉิเตนากาเรน สีทตีติ กุสีโต. อถ วา สยมฺปิ กุจฺฉิเตนากาเรน สีทติ อญฺเญปิ สีทาเปติ ตํ นิสฺสาย อญฺเญสํ สีทนสฺส สมฺภวโตติ กุสีโต. ตถา หิ วุตฺตํ –

එහි ‘කුසීත’ (අලසයා) යනු, වීර්යයෙන් පැමිණිය යුතු යහපත (යහපත් අර්ථය) නොලැබීම නිසා, ලාමක ආකාරයෙන් ගිලෙන (පිරිහෙන) බැවින් ‘කුසීත’ නම් වේ. නැතහොත් තමා ද ලාමක ආකාරයෙන් පිරිහෙයි, අන්‍යයන් ද පිරිහීමට පත් කරයි, ඔහු ඇසුරු කිරීම නිසා අන්‍යයන්ගේ පිරිහීම (ගිලීම) සිදුවන බැවින් ‘කුසීත’ නම් වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ปริตฺตํ กฏฺฐมารูยฺห, ยถา สีเท มหณฺณเว;

เอวํ กุสีตมาคมฺม, สาธชีวีปิ สีทตี’’ติ;

“කුඩා ලී කැබැල්ලකට නැඟී මහා සාගරයෙහි ගිලෙන්නා සේ, අලසයා ඇසුරු කිරීම නිසා යහපත් ජීවිතයක් ගත කරන්නා ද පිරිහෙන්නේය (ගිලෙන්නේය).”

กุสีโตติ เจตฺถ ทสฺส ตตฺตํ ‘‘สุคโต’’ติ เอตฺถ วิย ‘‘สตสฺมีติ โหตี’’ติ เอตฺถ วิย จ. ตถา หิ สีทตีติ สตํ, อนิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. อิมินา อุจฺเฉททิฏฺฐิ วุตฺตา. สตอิติ เจตฺถ อวิภตฺติโก นิทฺเทโส. สนฺนิสีเวสูติ ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ สพฺพโส นิสีทนฺเตสุ, วิสฺสมมาเนสูติ อตฺโถ, ทการสฺส วการํ กตฺวา นิทฺเทโส. นิสีทนนฺติ นิสีทนกฺริยา. มญฺจปีฐาทิกํ วา อาสนํ. ตญฺหิ นิสีทนฺติ เอตฺถาติ นิสีทนนฺติ วุจฺจติ. นิสินฺนนฺติ นิสีทนกฺริยา เอว. เอตฺถ ปน ‘‘คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ. มาตุคาเมน สทฺธึ รโห มญฺเญ ตยา นิสินฺนนฺติ กุกฺกุจฺจํ อุปทหตีติอาทีสุ จสฺส ปโยโค เวทิตพฺโพ. เอตฺถ หิ คมนํ คภํ, ฐานํ ฐิตํ, นิสีทนํ นิสนฺนํ, สุปนํ สุตฺตํ, ชาครณํ ชาคริตํ, ภาสนํ ภาสิตนฺติ วุจฺจติ. นิสชฺชาติ นิสีทนา. โคนิสาโทติ โคนิสชฺชนา. อุปนิสาติ อุปนิสีทติ ผลํ เอตฺถาติ อุปนิสา, การณํ. นิสาเทตุนฺติ นิสีทาเปตุํ. นิสาเทตฺวาติ นิสีทาเปตฺวา.

මෙහි ‘කුසීත’ යන්නෙහි ‘ද’ යන්නට ‘ත’ යන්න පැමිණීම, ‘සුගත’ යන්නෙහි මෙන් ද ‘සතස්මීති හෝති’ යන්නෙහි මෙන් ද වේ. ‘සීදති’ (පිරිහෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘සතං’ යනු අනිත්‍යයට නමකි. මෙයින් උච්ඡේද දිට්ඨිය කියන ලදී. ‘සත’ යනු මෙහි ප්‍රත්‍ය රහිත (විභක්ති රහිත) නිර්දේශයකි. ‘සන්නිසීවේසු’ යනු මහන්සිය නිවා ගැනීම පිණිස සම්පූර්ණයෙන්ම හිඳගන්නා කල්හි, එනම් ‘විවේක ගන්නා කල්හි’ යන අර්ථයයි. මෙය ‘ද’ කාරයට ‘ව’ කාරය ආදේශ කොට කරන ලද නිර්දේශයකි. ‘නිසීදනං’ යනු හිඳගැනීමේ ක්‍රියාවයි. නැතහොත් ඇඳ පුටු ආදී අසුනයි. යම් හෙයකින් මෙහි හිඳගනිත් ද, එබැවින් එය ‘නිසීදන’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘නිසින්න’ යනු හිඳගැනීමේ ක්‍රියාවම වේ. මෙහිදී ‘යන කල්හි, සිටින කල්හි, හිඳගෙන සිටින කල්හි, නිදා සිටින කල්හි, පිබිද සිටින කල්හි, කථා කරන කල්හි, නිශ්ශබ්දව සිටින කල්හි සත්ප්‍රජන්‍යයෙන් යුක්ත වෙයි.’ ‘ස්ත්‍රියක සමඟ රහසිගතව තොප හිඳගෙන සිටියා සේ මට හැඟේ යැයි කුක්කුච්චය (සැකය) උපදවයි’ යනාදී තැන්හි මෙහි යෙදීම දත යුතුය. මෙහි යාම ‘ගත’ ද, සිටීම ‘ඨිත’ ද, හිඳීම ‘නිසින්න’ ද, නිදීම ‘සුත්ත’ ද, පිබිදීම ‘ජාගරිත’ ද, කථා කිරීම ‘භාසිත’ ද යැයි කියනු ලැබේ. ‘නිසජ්ජා’ යනු හිඳීමයි. ‘ගෝනිසාද’ යනු ගවයන් ලැගීමයි. ‘උපනිසා’ යනු මෙහි ඵලය උපදවයි යන අර්ථයෙන් ‘උපනිශ්‍රය’ හෙවත් හේතුවයි. ‘නිසාදේතුං’ යනු හිඳුවන්නට යන්නයි. ‘නිසාදෙත්වා’ යනු හිඳුවා යන්නයි.

ภาเว [Pg.97] นปุํสโก เญยฺโย, นิสินฺนนฺติ รโว ปน;

วาจฺจลิงฺโค ติลิงฺโค โส, คตาทีสุปฺยยํ นโย.

භාව අර්ථයෙහි නපුංසක ලිංග බව දත යුතුය. ‘නිසින්න’ යන්නෙහි හඬ ද (ශබ්දය ද), වාච්‍ය ලිංග හෙවත් තුන් ලිඟු ඇත්තේ වේ. ‘ගත’ (ගිය) ආදී ශබ්දයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

จท ยาจเน. ยาจนํ อชฺเฌสนํ. จทติ.

‘චද’ ධාතුව අයැදීම (යැදීම) අර්ථයෙහි වැටේ. යැදීම යනු ආරාධනා කිරීමයි. ‘චදති’.

มิท เมท เมธาหึสาสุ. มิทติ. เมทติ.

‘මිද’, ‘මේද’ යන ධාතූන් ප්‍රඥාව සහ හිංසාව යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘මිදති’, ‘මේදති’.

นิท เนท กุจฺฉาสนฺนิกริเสสุ. กุจฺฉา ครหา. สนฺนิกริสํ โวหารวิเสโส. นิทติ. เนทติ.

‘නිද’, ‘නේඩ’ යන ධාතූන් නින්දාව සහ සමීප කිරීම (ආකර්ෂණය) අර්ථයන්හි වැටේ. නින්දාව යනු ගැරහීමයි. ‘සන්නිකරිස’ යනු ව්‍යවහාර විශේෂයකි. ‘නිදති’, ‘නේඩති’.

พุนฺทิ นิสาเน. นิสานํ เตชนํ ติกฺขตา. พุนฺทติ. โพนฺทิ.

‘බුන්දි’ ධාතුව තියුණු කිරීම (මුවහත් තැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තියුණු කිරීම යනු තේජවත් කිරීම හෙවත් තියුණු බවයි. ‘බුන්දති’. ‘බොන්දි’ (ශරීරය).

เอตฺถ จ โพนฺทีติ สรีรํ. ตญฺหิ พุนฺทานิ ติกฺขานิ ปิสุณผรุสวาจาทีนิ วา ปญฺญาวีริยาทีนิ วา เอตฺถ สนฺตีติ โพนฺทีติ วุจฺจติ, สญฺโญคปรตฺเตปิ อุการสฺโสการาเทโส, ปาปกลฺยาณชนวเสเนส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โพนฺทิสทฺทสฺส สรีรวาจกตา ปน –

මෙහි ‘බොන්දි’ යනු ශරීරයයි. කේලාම්, රළු වචන ආදී වූ තියුණු ‘බුන්ද’ (කටු/ආයුධ) හෝ ප්‍රඥාව, වීර්යය ආදිය හෝ මෙහි ඇති බැවින් ‘බොන්දි’ යැයි කියනු ලැබේ. සඤ්ඤෝගයක් පර වූ කල්හි ද ‘උ’ කාරයට ‘ඕ’ කාරය ආදේශ වීමෙන්, ලාමක (පාපී) හෝ යහපත් (කල්‍යාණ) පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් මෙම අර්ථය දත යුතුය. ‘බොන්දි’ ශබ්දයේ ශරීර වාචක බව වනාහි –

‘‘นาหํ ปุน น จ ปุน, น จาปิ อปุนปฺปุนํ;

หตฺถิโพนฺทึ ปเวกฺขามิ, ตถา หิ ภยตชฺชิโต’’ติอาทีสุ

“මම නැවතත්, නැවත නැවතත්, එසේම කිසිසේත්ම නැවතත් ඇත් ශරීරයකට නොපැමිණෙන්නෙමි. එසේ මම භයෙන් තැතිගත්තේ වෙමි” යනාදී තැන්හි –

ทฏฺฐพฺพา. อิมานิสฺส นามานิ –

දත යුතුය. මෙයට අයත් ශරීරය යන අර්ථය දෙන නාමයන් මෙසේය –

กาโย เทหํ สรีรญฺจ, วปุ พิมฺพญฺจ วิคฺคหํ;

โพนฺทิ คตฺตํ ตนุ เจว, อตฺตภาโว ตถูปธิ;

สมุสฺสโยติ เจตานิ, เทหนามานิ โหนฺติ หิ.

කාය, දේහ, ශරීර, වපු, බිම්බ, විග්ගහ, බොන්දි, ගත්ත, තනු, අත්තභාව, උපධි සහ සමුස්සය යන මේවා ශරීරයෙහි නාමයන් වේ.

วท วิยตฺติยํ วาจายํ. วทติ, วชฺชติ. วเทติ, โอวทติ, โอวเทติ, ปฏิวทติ. อภิวทติ, อนุวทติ, อุปวทติ, อปวทติ. นิวทติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ตตฺถ ‘‘วชฺชนฺตุ โภนฺโต อมฺม’’นฺติ ปาฬิทสฺสนโต วชฺชตีติ ปทํ วุตฺตํ. เกจิ ปน ครู ‘‘วชฺเชตี’’ติ รูปํ อิจฺฉนฺติ, ตํ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตญฺเจ คเหตพฺพํ, ‘‘อุปาสโก ภิกฺขุํ วเทติ. เตน โยเคน ชนกายํ, โอวเทติ มหามุนี’’ติ จ ทสฺสนโต วเทติ โอวเทตีติ จ วุตฺตํ. สพฺพาเนตานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ.

‘වද’ ධාතුව පැහැදිලි කථාවෙහි වැටේ. වදති, වජ්ජති, වදේති, ඕවදති, ඕවදේති, පටිවදති, අභිවදති, අනුවදති, උපවදති, අපවදති, නිවදති යනාදී වශයෙන් වේ. අනෙකුත් පද ද මෙසේ යෙදිය යුතුය. එහි “වජ්ජන්තු භොන්තො අම්ම” යන පාලි පාඨය අනුව ‘වජ්ජති’ යන පදය කියන ලදී. ඇතැම් ගුරුවරු වනාහි ‘වජ්ජේති’ යන රූපය කැමති වෙති, එය විමසා බලා සුදුසු නම් ගත යුතුය. “උපාසකයා භික්ෂුවට පවසයි. ඒ යෝගයෙන් (සබඳතාවයෙන්) මහා මුණිවරයාණෝ ජනකාය අවවාද කරති” යන ප්‍රකාශනයට අනුව ‘වදේති’ සහ ‘ඕවදේති’ යන පද ද කියන ලදි. මේ සියල්ල ශුද්ධ කර්තෘ පද (කර්තෘකාරක ක්‍රියාපද) වේ.

โอวาเทติ[Pg.98], วาทยติ, วาทาเปติ, วาทาปยติ. วชฺเชนฺโต, วชฺชยนฺโต, อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ.

ඕවාදේති, වාදේති (වාදයති), වාදාපේති, වාදාපයති, වජ්ජෙන්තෝ, වජ්ජයන්තෝ යන මේවා හේතු කර්තෘ පද (ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘකාරක පද) වේ.

กมฺเม ‘‘วทิยติ, โอวทิยติ, วชฺชิยติ. วทิยมาโน, วชฺชมาโน, โอวทิยมาโน, โอวชฺชมาโน น กโรติ สาสนํ’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ. ‘‘วาโท, โอวาโท, ปฏิวาโท, ปวาโท, อภิวาทนํ, อนุวาโท, อุปวาโท, อปวาโท, วิวาโท, นิวาทนํ, วชฺชํ, วทนํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ นามิกปทานิ โยเชตพฺพานิ.

කර්ම කාරකයෙහි දී “වදියති, ඕවදියති, වජ්ජියති” යනාදී වශයෙන් ද, “වදියමානෝ, වජ්ජමානෝ, ඕවදියමානෝ, ඕවජ්ජමානෝ න කරෝති සාසනං” (අවවාද කරනු ලබන්නා සසුන නොපිළිපදියි) යනාදී වශයෙන් ද වේ. “වාදෝ, ඕවාදෝ, පටිවාදෝ, පවාදෝ, අභිවාදනං, අනුවාදෝ, උපවාදෝ, අපවාදෝ, විවාදෝ, නිවාදනං, වජ්ජං, වදනං” යන මෙබඳු නාම පද ද යෙදිය යුතුය.

‘‘วทิตุํ, วทิตฺวา, วิวทิตฺวา’’ อิจฺเจวมาทีนิ จ ตุมนฺตาทีนิ ปทานิ.

“වදිතුං, වදිත්වා, විවදිත්වා” යන මෙබඳු පද තුමන්ත (කෘදන්ත නිපාත) ආදී පද වේ.

ตตฺถ วาโทติ กถา. วทิตพฺพํ วตฺตพฺพนฺติ วชฺชํ, กึ ตํ? วจนํ. เอเตน สจฺจวชฺเชน, สมงฺคินี สามิเกน โหมีติ เอตฺถ หิ วจนํ ‘‘วชฺช’’นฺติ วุจฺจติ. วทนฺติ เอเตนาติ วทนํ, มุขํ. มุขสฺส หิ อิมานิ นามานิ –

එහි ‘වාද’ යනු කථාවයි. කිවයුතු දෙය (වදිතබ්බං වත්තබ්බං) ‘වජ්ජ’ නම් වේ. ඒ කුමක්ද? වචනයයි. “එතේන සච්චවජ්ජේන, සමංගිනී සාමිකේන හෝමි” (මේ සත්‍ය වචනයෙන් මම සැමියා හා එක්වෙම්වා) යන්නෙහි ‘වජ්ජ’ යනු වචනයට නමකි. මෙයින් කතා කරත් යනු ‘වදන’ (කට/මුඛය) යි. මුඛයෙහි නාමයන් මෙසේය –

วทนํ ลปนํ ตุณฺฑํ, มุข มสฺสญฺจ อานนํ;

สูกราทิมุขํ ตุณฺฑ-มิติ เญยฺยํ วิเสสโต.

වදන, ලපන, තුණ්ඩ, මුඛ, අස්ස සහ ආනන (යනු මුඛයට නම්‍ ය). විශේෂයෙන් ඌරන් ආදීන්ගේ මුඛය ‘තුණ්ඩ’ යැයි දත යුතුය.

ตตฺร วทตีติ ปิตา ปุตฺตํ วทติ. อปิจ วทตีติ เภรี วทติ, นาทํ มุญฺจตีติ อตฺโถ. เอส นโย วชฺชตีติ เอตฺถาปิ.

එහි ‘වදති’ යන්නට උදාහරණ – “පියා පුතාට පවසයි” යන්නයි. තවද ‘වදති’ යන්නෙන් “බෙරය වදති (වැයේ)” යනු ද වේ, එහි අර්ථය “නාද පතුරුවයි” යන්නයි. ‘වජ්ජති’ යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

ตตฺรายํ ปทมาลา, วทติ, วทนฺติ. วทสิ, วทถ. วทามิ, วทาม. วทเต, วทนฺเต. วทเส, วทวฺเห. วเท, วทมฺเห.

එහි ක්‍රියා පද මාලාව මෙසේය: වදති, වදන්ති, වදසි, වදථ, වදාමි, වදාම, වදතේ, වදන්තේ, වදසේ, වදව්හේ, වදේ, වදම්හේ.

วทตุ, วทนฺตุ. วทาหิ, วท, วทถ. วทามิ, วทาม. วทตํ, วทนฺตํ. วทสฺสุ, วทวฺโห. วเท, วทามเส.

(පංචමී විභක්ති පද මාලාව:) වදතු, වදන්තු, වදාහි, වද, වදථ, වදාමි, වදාම, වදතං, වදන්තං, වදස්සු, වදව්හෝ, වදේ, වදාමසේ.

วชฺชติ, วชฺชนฺติ. วชฺชสิ, วชฺชถ. วชฺชามิ, วชฺชาม. วชฺชเต, วชฺชนฺเต. วชฺชเส, วชฺชวฺเห. วชฺเช, วชฺชมฺเห.

වජ්ජති, වජ්ජන්ති, වජ්ජසි, වජ්ජථ, වජ්ජාමි, වජ්ජාම, වජ්ජතේ, වජ්ජන්තේ, වජ්ජසේ, වජ්ජව්හේ, වජ්ජේ, වජ්ජම්හේ.

วชฺชตุ[Pg.99], วชฺชนฺตุ. วชฺชาหิ, วชฺช, วชฺชถ. วชฺชามิ, วชฺชาม. วชฺชตํ, วชฺชนฺตํ. วชฺชสฺสุ, วชฺชวฺโห. วชฺเช, วชฺชามฺหเส. อิมา ทฺเว ปทมาลา วทธาตุสฺส วชฺชาเทสวเสน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺรายํ สุขุมตฺถวินิจฺฉโย, ‘‘มานุสฺสกา จ ทิพฺพา จ, ตูริยา วชฺชนฺติ ตาวเท’’ติ ปาฬิ. เอตฺถ วชฺชนฺตีติ อิทํ สุทฺธกตฺตุปทํ ตทฺทีปกตฺตา. กึ วิย?

වජ්ජතු, වජ්ජන්තු, වජ්ජාහි, වජ්ජ, වජ්ජථ, වජ්ජාමි, වජ්ජාම, වජ්ජතං, වජ්ජන්තං, වජ්ජස්සු, වජ්ජව්හෝ, වජ්ජේ, වජ්ජාම්හසේ. මේ ක්‍රියා පද මාලා දෙක වද ධාතුවට ‘වජ්ජ’ ආදේශය වීමෙන් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. මෙහි සූක්ෂ්ම අර්ථ විනිශ්චය මෙසේය: “එකල්හි මානුෂික වූ ද දිව්‍යමය වූ ද තූර්යයෝ නාද වූහ (වැයුණහ)” යනු පාලියයි. මෙහි ‘වජ්ජන්ති’ යනු එය දක්වන ශුද්ධ කර්තෘ පදයකි. ඒ කුමකට බඳු ද යත්?

‘‘อุทีรยนฺตุ สงฺขปณวา, วทนฺตุ เอกโปกฺขรา;

นทนฺตุ เภอี สนฺนทฺธา, วคฺคู วทนฺตุ ทุนฺทุภี’’ติ

“හක්ගෙඩි හා පණව බෙර හඬ නගත්වා, එකැස් බෙර වැයෙත්වා, වෙළුම් ලූ මහා බෙර නාද කෙරෙත්වා, මිහිරි හඬැති දුන්දුභී බෙර හඬ දෙත්වා” යන්නයි.

เอตฺถ ‘‘อุทีรยนฺตุ วทนฺตุ’’อาทีนิ วิย. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘วชฺชนฺตีติ วชฺชึสูติ อตีตวจเน วตฺตมานวจนํ เวทิตพฺพ’’นฺติ สุทฺธกตฺตุวเสน วิวรณํ กตํ, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ วทธาตุสฺส วชฺชาเทโส ทฏฺฐพฺโพ.

මෙහි “උදීරයන්තු, වදන්තු” යනාදිය මෙනි. එසේම අට්ඨකථාවෙහි “වජ්ජන්ති යන්නෙන් වජ්ජිංසු (වැයුණාහ) යන අතීත කාලයෙහි වර්තමාන කාල ප්‍රකාශනය දත යුතුය” කියා ශුද්ධ කර්තෘ කාරක ක්‍රමයට විස්තර කර තිබේ. එබැවින් මෙබඳු ස්ථානයන්හි ‘වද’ ධාතුවට ‘වජ්ජ’ ආදේශය දත යුතුය.

‘‘สงฺขา จ ปณวา เจว, อโถปิ ทิณฺฑิมา พหู;

อนฺตลิกฺขมฺหิ วชฺชนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ

“අහසෙහි ඇති වූ ආශ්චර්යය දැක, හක්ගෙඩි ද, පණව බෙර ද, එමෙන්ම බොහෝ ඩින්ඩිම බෙර ද අහස් කුසෙහි වැයෙති” යන්නෙහි –

เอตฺถ ปน วชฺชนฺตีติ เหตุกตฺตุปทํ ตทฺทีปกตฺตา. ตญฺจ โข วณฺณสนฺธิวิสยตฺตา วาทยนฺตีติ การิตปทรูเปน สิทฺธํ. ตถา หิ ‘‘วาทยนฺตี’’ติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยกาเร ปเร สรโลโป กโต, ทฺยการสญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยํ ปุพฺพกฺขรสฺส รสฺสตฺตญฺจ ภวติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน วิวรณํ. ตถา หิ ‘‘เทวตา นเภ อจฺเฉรกํ ภควโต ยมกปาฏิหาริยํ ทิสฺวา อนฺตลิกฺเข เอตานิ สงฺขปณวาทีนิ ตูริยานิ วาทยนฺตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ ภวติ, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ วทสฺส วชฺชาเทโส น ภวติ.

මෙහි ‘වජ්ජන්ති’ යනු හේතු කර්තෘ පදයකි. එය වර්ණ සන්ධි විෂයයෙහි ‘වාදයන්ති’ යන කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) පද රූපයෙන් සිද්ධ වේ. එනම් ‘වාදයන්ති’ යන පද රූපය තබා, ‘ය’ කාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය වී, ‘ද්‍ය’ සංයෝගයට ‘ජ්ජ’ කාර ද්වය ද ඊට පෙර අකුර කෙටි වීම ද සිදු වේ. එබැවින් අට්ඨකථාවෙහි “වජ්ජන්ති යනු වාදයන්ති (වයති)” යි හේතු කර්තෘ ක්‍රමයෙන් විස්තර කරන ලදී. එසේම “දේවතාවෝ අහසෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය දැක අහස් කුසෙහි මේ හක්ගෙඩි, පණව ආදී තූර්යයන් වයන්නාහ” යනුවෙන් හේතු කර්තෘ අර්ථය ගත යුතු වේ. එබැවින් මෙබඳු ස්ථානවල ‘වද’ ධාතුවට ‘වජ්ජ’ ආදේශය සිදු නොවේ.

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘อนฺตลิกฺขมฺหิ วชฺชนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘วชฺชนฺตี’’ติ ปทํ สุทฺธกตฺตุปทเมว, น เหตุกตฺตุปทํ [Pg.100] ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ วิวรเณ กเตปิ, ตถา หิ ‘‘เย เกจิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา, ‘‘อิทเมว สจฺจ’นฺติ วิวาทยนฺตี’’ติ จ ‘‘เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺตี’’ติ จ เอวมาทีสุ วทนฺติปเทน สมานตฺถํ ‘‘วาทยนฺตี’’ติ ปทญฺจ สาสเน ทิฏฺฐ’’นฺติ? ตนฺน, ‘‘ทิสฺวา’’ติ ทสฺสนกฺริยาวจนโต. น หิ สงฺขปณวาทีนํ ปาฏิหาริยาทิทสฺสนํ อุปปชฺชติ ทสฺสนจิตฺตสฺส อภาวโตติ. สจฺจํ, ตถาปิ –

මෙහි ඇතැම්හු මෙසේ කිව හැකිය: “අහස් කුසෙහි වජ්ජන්ති (වැයෙති), අහසෙහි ආශ්චර්යය දැක” යන්නෙහි ද ‘වජ්ජන්ති’ යනු ශුද්ධ කර්තෘ පදයක්ම මිස, ‘වජ්ජන්ති යනු වාදයන්ති’ යි විස්තර කළ ද හේතු කර්තෘ පදයක් නොවේ. මන්දයත් “යම් කෙනෙක් දෘෂ්ටිවල එල්බගෙන ‘මෙයම සත්‍යය’ කියා විවාද කරත් ද (විවාදයන්ති)” සහ “මෙසේ ද විග්‍රහ කොට විවාද කරත් ද (විවාදයන්ති)” යනාදී තැන්හි ‘වදන්ති’ පදයට සමානාර්ථයෙන් ‘වාදයන්ති’ යන පදය ද සසුනෙහි දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එය එසේ නොවේ, මන්දයත් “දිස්වා” (දැක) යන දැකීමේ ක්‍රියාව ප්‍රකාශ වන බැවිනි. හක්ගෙඩි, පණව බෙර ආදියට ප්‍රාතිහාර්ය දැකීමක් සිදු විය නොහැක්කේ, දැකීමේ සිතක් (දර්ශන චිත්තයක්) ඒවාට නොමැති බැවිනි. එය සත්‍යයකි, එසේ වුව ද –

‘‘ราทนฺเต ทารเก ทิสฺวา, อุพฺพิทฺธา วิปุลา ทุมา;

สยเมโวนมิตฺวาน, อุปคจฺฉนฺติ ทารเก’’ติ

“හඬන්නා වූ දරුවන් දැක, උස් වූ මහත් වෘක්ෂයෝ තමන් විසින්ම නැමී දරුවන් වෙත පැමිණෙති” යන්නෙහි –

เอตฺถ วิย อุปจริตตฺตา อุปปชฺชเตว ทสฺสนวจนํ. ตสฺมา ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ วิวรณํ สุทฺธกตฺตุวเสน กตนฺติ? ตนฺน, เหฏฺฐา –

මෙහි මෙන් ආරෝපිත (උපචාර) වශයෙන් දැකීම පිළිබඳ ප්‍රකාශය සුදුසු වේ. එබැවින් “වජ්ජන්ති යනු වාදයන්ති” යන විස්තරය ශුද්ධ කර්තෘ පදය උදෙසා කරන ලද්දක් ද? එය එසේ නොවේ, පහත සඳහන් –

‘‘สงฺคีติโย จ วตฺตนฺติ, อมฺพเร อนิลญฺชเส;

จมฺมนทฺธานิ วาเทนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ

“අහස් මඟෙහි සංගීතයෝ පවතිති, අහසෙහි ආශ්චර්යය දැක සම් බෙර වයන්නාහ” යන්නෙහි –

อิมินฺนา คาถาย ‘‘วาเทนฺตีติ วาทยนฺติ เทวตา’’ติ สปาฐเสสสฺส อตฺถวิวรณสฺส เหตุกตฺตุวเสน กตตฺตา. อถาปิ วเทยฺยุํ ‘‘สงฺขา จ ปณวา เจว, อโถปิ ทิณฺฑิมา พหู’ติ ปจฺจตฺตวจนวเสน วุตฺตตฺตา วชฺชนฺตีติ ปทํ กมฺมวาจกปท’’นฺติ เจ? ตมฺปิ น, กมฺมวเสน วิวรณสฺส อกตตฺตา, กตฺตุวเสน ปน กตตฺตาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

මේ ගාථාවෙන් "වාදෙන්ති යනු දෙවියෝ වයත් (හෙවත් වස්වන්නාහුය)" යි මෙසේ ශේෂ පාඨයක් සහිතව අර්ථ විවරණය කර තිබෙන්නේ හේතුක (කර්තෘ) අර්ථයෙන් කරන ලද බැවිනි. වැලිදු, "සංඛා ච පණවා චේව, අථොපි ඩිණ්ඩිමා බහූ" (සංඛයෝ ද පණවයෝ ද එසේම බොහෝ ඩිණ්ඩිමයෝ ද) යන්නෙහි ප්‍රථමා විභක්ති (පච්චත්ත) වචන වශයෙන් පවසා ඇති බැවින් "වජ්ජන්ති" යන පදය කර්ම වාචක පදයක් යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්? එය ද නිවැරදි නොවේ. මක්නිසාද යත්, එහි කර්ම වශයෙන් විවරණය කර නොමැති බැවිනි. එහෙත් එය කර්තෘ (හේතු) වශයෙන් කරන ලද්දක් බව මෙහිදී නිගමනය කළ යුතුය.

อยเมตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ทฺวิคณิโก วทธาตุ ภูวาทิคณิโก จ จุราทิคณิโก จ. โส หิ ภูวาทิคเณ วตฺตนฺโต ‘‘วทติ วชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ชเนตฺวา ‘‘วาเทติ, วาทยติ, วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ จตฺตาริ เหตุกตฺตุรูปานิ ชเนติ, จุราทิคเณ ปน ‘‘วาเทติ, วาทยตี’’ติ [Pg.101] สุทฺธกตฺตุรูปานิ ชเนตฺวา ‘‘วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ จ ทฺเว เหตุกตฺตุรูปานิ ชเนติ, ตสฺมา สาสเน ‘‘วาเทนฺติ วาทยนฺตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘วเทยฺย, วเทยฺยุํ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ‘‘วชฺเชยฺย, วชฺเชยฺยุํ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ วชฺชาเทสวเสน.

මෙහිලා මේ විනිශ්චය දත යුතුය: 'වද' ධාතුව භූවාදි ගණයට සහ චුරාදි ගණයට අයත් වන ද්වි-ගණික ධාතුවකි. එම ධාතුව භූවාදි ගණයෙහි පවතින කල්හි, "වදති, වජ්ජති" යන කර්තෘකාරක රූප උපදවා, "වාදේති, වාදයති, වාදාපේති, වාදාපයති" යන කාරිත (හේතුකර්තෘ) රූප හතරක් උපදවයි. චුරාදි ගණයෙහි දී නම් "වාදේති, වාදයති" යන කර්තෘකාරක රූප උපදවා, "වාදාපේති, වාදාපයති" යන කාරිත රූප දෙකක් උපදවයි. එබැවින් සාසනයෙහි "වාදෙන්ති, වාදයන්ති" යන ශුද්ධ කර්තෘ පද දක්නට ලැබේ. "වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං" යනාදී සියල්ල දත යුතුය. "වජ්ජෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං" යනාදී සියල්ල ද 'වජ්ජ' ආදේශය වශයෙන් දත යුතුය.

อถ วา วเทยฺย, วเทยฺยุํ, วชฺชุํ. ปิตา มาตา จ เต ทชฺชุนฺติ ปทมิว. เอตฺถ จ ‘‘วชฺชุํ วา เต น วา วชฺชุํ, นตฺถิ นาสาย รูหนา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. วเทยฺยุํ วาน วเทยฺยุํวาติ อตฺโถ. วเทยฺยาสิ, วชฺชาสิ, วชฺเชสิ อิจฺจปิ. วุตฺโต วชฺชาสิ วนฺทนํ. วชฺเชสิ โข ตฺวํ วามูรํ. วเทยฺยาถ, วชฺชาถ. อมฺมํ อโรคํ วชฺชาถ. วเทยฺยามิ, วชฺชามิ, วเทยฺยาม, วชฺชาม. วเทถ, วเทรํ. วเทโถ, วเทยฺยาวฺโห, วชฺชาวฺโห. วเทยฺยํ, วชฺชํ, วเทยฺยามฺเห, วชฺชามฺเห. ปุพฺเพ วิย อิธาปิ ยกาเร ปเร สรโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญานิปิ อุปปริกฺขิตฺวา คเหตพฺพานิ.

නොහොත් "වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං, වජ්ජුං" යන්නයි. එය "පිතා මාතා ච තේ දජ්ජුං" යන්නෙහි (දජ්ජුං) පදය මෙනි. මෙහි ද "වජ්ජුං වා තේ න වා වජ්ජුං, නත්ථි නාසාය රූහනා" යනු පාලි නිදර්ශනයයි. එහි අර්ථය "ඔවුහු පවසත් හෝ නොපවසත් හෝ" යන්නයි. "වදෙය්‍යාසි, වජ්ජාසි, වජ්ජේසි" යනු ද එසේමය. "වුත්තෝ වජ්ජාසි වන්දනං", "වජ්ජේසි ඛෝ ත්වං වාමූරං" යනු නිදසුන්ය. "වදෙය්‍යාථ, වජ්ජාථ" යන්නට "අම්මං අරෝගං වජ්ජාථ" (මව නිරෝගී යැයි පවසන්න) යනු නිදසුනකි. "වදෙය්‍යාමි, වජ්ජාමි, වදෙය්‍යාම, වජ්ජාම" යන්න ද, "වදේථ, වදේරං" යන්න ද, "වදේථෝ, වදෙය්‍යාව්හෝ, වජ්ජාව්හෝ" යන්න ද, "වදෙය්‍යං, වජ්ජං, වදෙය්‍යාම්හේ, වජ්ජාම්හේ" යන්න ද එසේමය. පෙර පරිදිම මෙහි ද 'ය' කාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය සිදුවන බව දත යුතුය. අනෙක් රූපයන් ද විමසා බලා ගත යුතුය.

อิทานิ ปโรกฺขาทิรูปานิ กถยาม. วท, ปาวท, ยถา พภุว. ทการโลเป ‘‘ปาว’’ อิติปิ รูปํ ภวติ, ‘‘ปฏิปํ วเทหิ ภทฺทนฺเต’’ติ เอตฺถ ‘‘ปฏิป’’นฺติ ปทํ วิย. ตถา หิ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาว’’ อิติ ปาฬิ ทิสฺสติ. เอตฺถ ปสทฺโท อุปสคฺโค ทีฆํ กตฺวา วุตฺโต ‘‘ปาวทติ ปาวจน’’นฺติอาทีสุ วิย, ปาวาติ จ อิทํ อตีตวจนํ, อฏฺฐกถายํ ปน อตีตวจนํ อิทนฺติ ชานนฺโตปิ ครุ วตฺตมานวจนวเสน ‘‘ปาวาติ วทตี’’ติ วิวรณมกาสิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ กาลวิปลฺลาสวเสน อตฺถสฺส วตฺตพฺพตฺตา.

දැන් අපි පරොක්ඛා (අතීත කාල) ආදී රූපයන් පවසමු. "භභූව" යන්න මෙන් "වද, පාවද" යනු රූප වෙති. 'ද' කාරය ලෝප වීමෙන් "පාව" යන රූපය ද සිද්ධ වෙයි. ඒ "පටිපං වදේහි භද්දන්තේ" යන්නෙහි "පටිපං" යන පදය මෙනි. එසේම "යෝ ආතුමානං සයමේව පාව" යනුවෙන් පාලිය දක්නට ලැබේ. මෙහි 'ප' උපසර්ගය දීර්ඝ කොට "පාවදති, පාවචනං" යනාදී තැන්හි මෙන් "පාව" යයි කියන ලදී. "පාවා" යනු අතීත කාල වචනයකි. එහෙත් අටුවාවෙහි මෙය අතීත කාල වචනයක් බව දැන දැනත්, ගුරුභවතුන් වහන්සේ වර්තමාන කාල වශයෙන් "පාවා යනු වදති (පවසයි)" යනුවෙන් විවරණය කළේ මෙවැනි තැන්හි කාල-විපල්ලාසය (කාලය වෙනස් වීම) අනුව අර්ථය කිව යුතු බැවිනි.

อายสฺมาปิ จ สาริปุตฺโต นิทฺเทเส ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ ปทํ นิกฺขิปิตฺวา อาตุมา วุจฺจติ อตฺตา, สยเมว ปาวาติ สยเมว อตฺตานํ ปาวทติ, ‘‘อหมสฺมิ [Pg.102] สีลสมฺปนฺโน’’ติ วา ‘‘วตสมฺปนฺโน’’ติ วาติ วตฺตมานวจเนน อตฺถํ นิทฺทิสิ. อถ วา ปาวาติ อิทํ น เกวลํ วทธาตุวเสเนว นิปฺผนฺนํ, อถ โข อุธาตุวเสนปิ. ตถา หิ อิทํ ปปุพฺพสฺส อุสทฺเท อิติ ธาตุสฺส ปโยเค อุการสฺส โอการาเทสํ กตฺวา ตโต ปโรกฺขาภูเต อกาเร ปเร โอการสฺส อาวาเทสํ ตโต จ สนฺธิกิจฺจํ กตฺวา สิชฺฌติ, ตสฺมา อุธาตุสฺส วทธาตุยา สมานตฺถตฺตา ตนฺนิปฺผนฺนรูปสฺส จ วทธาตุยา นิปฺผนฺนรูเปน สมานรูปตฺตา ‘‘สยเมว อตฺตานํ ปาวทตี’’ติ วทธาตุวเสน นิทฺทิสีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍රයන් වහන්සේ ද නිද්දේසයෙහි "යෝ ආතුමානං සයමේව පාවා" යන පදය තබා, "ආතුමා යනු තමා (අත්තා) යැයි කියනු ලැබේ, සයමේව පාවා යනු තමාම තමා ගැන පවසයි, එනම් 'මම සීලසම්පන්න වෙමි' හෝ 'වතසම්පන්න වෙමි' යි" යනුවෙන් වර්තමාන කාල වචනයෙන් අර්ථය දැක්වූහ. නොහොත් "පාවා" යන්න කේවල වශයෙන් 'වද' ධාතුවෙන්ම පමණක් සිද්ධ වූවක් නොවේ, එහෙත් 'උ' (ශබ්ද අර්ථයෙහි එන 'උ') ධාතුවෙන් ද සිද්ධ වෙයි. එනම්, 'ප' උපසර්ගය පෙරටු කොට ඇති 'උ' ධාතුවේ යෙදීමෙහි දී, 'උ' කාරයට 'ඕ' කාරාදේශ කොට, ඉන්පසු පරොක්ඛා විභක්තියේ 'අ' කාරය පර වූ කල්හි 'ඕ' කාරයට 'ආව' ආදේශය කර, ඉන්පසු සන්ධි කාර්යය කිරීමෙන් එය සිද්ධ වෙයි. එබැවින් 'උ' ධාතුව 'වද' ධාතුව හා සමානාර්ථ වන බැවින් ද, එයින් සිද්ධ වූ රූපය 'වද' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ රූපය හා සමාන වන බැවින් ද "තමාම තමා ගැන පවසයි" යනුවෙන් 'වද' ධාතුව ඇසුරින් දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

อิทานิ วิจฺฉินฺนา ปทมาลา ฆฏียติ. วท, วทุํ. วเท, วทิตฺถ, วทํ, วทิมฺห. วทิตฺถ, วทิเร. วทิตฺโถ, วทิวฺโห. วทึ, วทิมฺเห. ปาวท, ปาว อิจฺจปิ. ปาวทุ. ปาวเท, ปาวทิตฺถ. ปาวทํ, ปาวทิมฺห. ปาวทิตฺถ, ปาวทิเร. ปาวทิตฺโถ, ปาวทิวฺโห. ปาวทึ, ปาวทิมฺเห. ตถา ‘‘วชฺช, วชฺชุ’’ อิจฺจาทีนิ ปโรกฺขารูปานิ.

දැන් විසිරී ගිය පද මාලාව ගළපනු ලැබේ: "වද, වදුං. වදේ, වදිත්ථ, වදං, වදිම්හ. වදිත්ථ, වදිරේ. වදිත්ථෝ, වදිව්හෝ. වදිං, වදිම්හේ" යන්න ද, "පාවද, පාව" යන්න ද, "පාවදු. පාවදේ, පාවදිත්ථ. පාවදං, පාවදිම්හ. පාවදිත්ථ, පාවදිරේ. පාවදිත්ථෝ, පාවදිව්හෝ. පාවදිං, පාවදිම්හේ" යන්න ද එසේමය. එමෙන්ම "වජ්ජ, වජ්ජු" යනාදිය පරොක්ඛා රූප වෙති.

‘‘อวทา, อวทู. อวชฺชา, อวชฺชู’’ อิจฺจาทีนิ หิยฺยตฺตนีรูปานิ.

"අවදා, අවදූ. අවජ්ජා, අවජ්ජූ" යනාදිය හිය්‍යත්තනී (අතීත කාල) රූප වෙති.

‘‘อวทิ, วทิ, อวทุํ, วทุํ, อวทึสุ, วทึสุ. อวชฺชิ, วชฺชิ’’ อิจฺจาทีนิ อชฺชตนีรูปานิ.

"අවදි, වදි, අවදුං, වදුං, අවදිංසු, වදිංසු. අවජ්ජි, වජ්ජි" යනාදිය අජ්ජතනී (අතීත කාල) රූප වෙති.

‘‘วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ. วชฺชิสฺสติ, วชฺชิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ ภวิสฺสนฺตีรูปานิ.

"වදිස්සති, වදිස්සන්ති. වජ්ජිස්සති, වජ්ජිස්සන්ති" යනාදිය භවිස්සන්තී (අනාගත කාල) රූප වෙති.

‘‘อวทิสฺสา, วทิสฺสา, อวชฺชิสฺสา, วชฺชิสฺสา’’ อิจฺจาทีนิ กาลาติปตฺติรูปานิ. เสสานิ สพฺพานิปิ ยถาสมฺภวํ วิตฺถาเรตพฺพานิ. ยา ปเนตฺถ วทธาตุ วิยตฺติยํ วาจายํ วุตฺตา, สา กตฺถจิ ‘‘วทนฺตํ เอกโปกฺขรา. เภริวาทโก’’ติอาทีสุ อพฺยตฺตสทฺเทปิ วตฺตติ อุปจริตวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

"අවදිස්සා, වදිස්සා, අවජ්ජිස්සා, වජ්ජිස්සා" යනාදිය කාලාතිපත්ති (අතීත කාලීන ක්‍රියාතිපන්න) රූප වෙති. සෙසු සියල්ල ද සුදුසු පරිදි විස්තර කටයුතුය. මෙහි යම් 'වද' ධාතුවක් ප්‍රකාශිත/පැහැදිලි වචනයෙහි වැටේ යැයි පවසන ලද්දේ ද, එය ඇතැම් තැනක "වදන්තං ඒකපොක්ඛරා" (එක් තලැති බෙරය හඬවන කල්හි) හෝ "භේරිවාදකෝ" (බෙර වයන්නා) යනාදී තැන්හි උපචාර වශයෙන් අව්‍යක්ත (නොපැහැදිලි) ශබ්දයෙහි ද පවතින බව දත යුතුය.

วิท [Pg.103] ญาเณ. ญาณํ ชานนํ. วิทติ. เวโท. วิทู. การิเต ‘‘เวเทติ. เวทยติ. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. เวทยนฺติ จ เต ตุฏฺฐึ, เทวา มานุสกา อุโภ’’ติ ปโยคา. ตตฺถ ปเวเทตีติ โพเธติ ญาเปติ ปกาเสติ. เวโทติ วิทติ สุขุมมฺปิ การณํ อาชานาตีติ เวโท, ปญฺญาเยตํ นามํ. ‘‘เวเทหมุนี’’ติ เอตฺถ หิ ญาณํ เวโทติ วุจฺจติ. เวโทติ วา เวทคนฺถสฺสปิ นามํ วิทนฺติ ชานนฺติ เอเตน อุจฺจาริตมตฺเตน ตทาธารํ ปุคฺคลํ ‘‘พฺราหฺมโณ อย’’นฺติ, วิทนฺติ วา เอเตน พฺราหฺมณา อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจนฺติ เวโท. โส ปน อิรุเวทยชุเวทสามเวทวเสน ติวิโธ. อาถพฺพณเวทํ ปน ปณีตชฺฌาสยา น สิกฺขนฺติ ปรูปฆาตสหิตตฺตา. ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘ติณฺณํ เวทานํ ปารคู’’ติ วุตฺตํ. เอเตเยว ‘‘ฉนฺโท, มนฺโต, สุตี’’ติ จ วุจฺจนฺติ.

'විද' ධාතුව දැනුම (ඥානය) අර්ථයෙහි වෙයි. ඥානය යනු දැනගැනීමයි. "විදති, වේදෝ, විදූ" යනු රූප වෙති. කාරිත (හේතුක) අවස්ථාවෙහි දී "වේදේති, වේදයති" යන්න ද, "සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවේදේති" (තෙමේම විශිෂ්ට ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කොට ප්‍රකාශ කරයි) සහ "වේදයන්ති ච තේ තුට්ඨිං, දේවා මානුසකා උභෝ" (දෙවි මිනිස් දෙපිරිසම තමන්ගේ සතුට ප්‍රකාශ කරති) යන්න ද යෙදීම් වෙති. එහි 'පවේදේති' යනු අවබෝධ කරවයි, දැනුම් දෙයි, ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. 'වේද' යනු සියුම් කරුණක් වුවද දැනගනියි, වටහාගනියි යන අර්ථයෙන් 'වේද' නම් වෙයි. මෙය ප්‍රඥාවට නමකි. "වේදේහමුනී" යන්නෙහි ඥානය 'වේද' යනුවෙන් කියනු ලැබේ. නොහොත් 'වේද' යනු වේද ග්‍රන්ථයන්ට ද නමකි. මෙය උච්චාරණය කළ පමණින් එය උගත් තැනැත්තා "මොහු බ්‍රාහ්මණයෙකි" යි හඳුනාගනිති. නැතහොත් බ්‍රාහ්මණයෝ තමන් විසින් කළ යුතු යුතුකම් මෙයින් දැනගන්නා බැවින් ද 'වේද' නම් වෙයි. එය සෘග්වේදය (ඉරුවේදය), යජුර්වේදය (යජුවේදය) සහ සාමවේදය වශයෙන් ත්‍රිවිධ වෙයි. උදාර අදහස් ඇති උත්තමයෝ අන්‍යයන්ට හිංසා පමුණුවන කරුණු අන්තර්ගත වන බැවින් අථර්වන් වේදය (ආථබ්බණවේදය) නොඉගෙන ගනිති. එබැවින් පාලියෙහි "ත්‍රිවේදයන්හි පරතෙරට ගිය" (තිණ්ණං වේදානං පාරගූ) යනුවෙන් පවසන ලදී. මේවාටම "ඡන්දස්, මන්ත්‍ර, ශ්‍රැති" (ඡන්දෝ, මන්තෝ, සුතී) යැයි ද කියනු ලැබේ.

ปญฺญายํ ตุฏฺฐิยํ เวเท, เวทสทฺโท ปวตฺตติ;

ปาวเกปิ จ โส ทิฏฺโฐ, ชาตสทฺทปุเรจโร;

'වේද' ශබ්දය ප්‍රඥාව, සතුට (තුෂ්ටිය) සහ වේදය යන අර්ථයන්හි පවතී. එමෙන්ම 'ජාත' යන ශබ්දය පෙරටු කොට ඇති කල්හි (ජාතවේද යනුවෙන්) එය ගින්න (පාවක) යන අර්ථයෙහි ද දක්නට ලැබේ.

ปจฺฉานุเค ชาตสทฺเท, สติ ตุฏฺฐชเนปิ จ;

‘‘เวทคู สพฺพธมฺเม’’ติ เอตฺถาปิ วิทิเตสุ จ.

'ජාත' යන්න පසුව යෙදෙන කල්හි (වේදජාත යනුවෙන්) එය උපන් සතුට ඇති තැනැත්තා යන අර්ථයෙහි ද, "වේදගූ සබ්බධම්මේ" (සියලු ධර්මයන්හි කෙළවරට ගිය) යන්නෙහි දැනගත යුතු ධර්මයන් (විදිත) යන අර්ථයෙහි ද පවතී.

วิทูติ ปณฺฑิตมนุสฺโส. โส หิ ยถาสภาวโต กมฺมญฺจ ผลญฺจ กุสลาทิเภเท จ ธมฺเม วิทตีติ ‘‘วิทู’’ติ วุจฺจติ.

'විදූ' යනු පණ්ඩිත මනුෂ්‍යයාය. ඔහු ස්වභාවය පරිදි කර්මය ද එහි විපාකය ද කුසලාදී භේද සහිත වූ ධර්මයන් ද දන්නා බැවින් 'විදූ' යැයි කියනු ලැබේ.

รุท อสฺสุวิโมจเน, สกมฺมิกวเสนิมิสฺสา อตฺโถ คเหตพฺโพ. โรทติ, รุทติ อิจฺจปิ. รุณฺณํ. รุทิตํ. โรทนํ. โรทนฺโต. โรทมาโน. โรทนฺตี. โรทมานา. รุทมุขา. รุทํ. รุทนฺโต.

"රැද" ධාතුව කඳුළු සැලීම (හැඬීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සකර්මක වශයෙන් ද මෙහි අර්ථය ගත යුතුය. රොදති, රුදති (හඬයි). රුණ්ණං, රුදිතං (හැඬීම/හඬන ලද්දේ), රොදනං (හැඬීම), රොදන්තෝ, රොදමානෝ (හඬන්නා වූ), රොදන්තී, රොදමානා (හඬන්නී වූ), රුදමුඛා (හඬන මුහුණැති), රුදං, රුදන්තෝ (හඬමින්).

ตตฺถ [Pg.104] โรทตีติ กึ โรทติ? มตํ ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา โรทติ. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘นาหํ ภนฺเต เอตํ โรทามิ, ยํ มํ ภนฺเต ภควา เอวมาห’’. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – ‘‘ยํ มํ ภนฺเต ภควา เอวมาห, อหํ เอตํ ภควโต พฺยากรณํ น ปโรทามิ น ปริเทวามิ น อนุตฺถุนามี’ติ เอวํ สกมฺมิกวเสนตฺโถ เวทิตพฺโพ, น อสฺสุมุญฺจนมตฺเตน.

එහි "රොදති" (හඬයි) යන්නෙන් කුමක් හඬයිද? මළාවූ පුත්‍රයා හෝ සහෝදරයා උදෙසා හඬයි. එහි මේ පාළියයි: "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට යමක් වදාළ සේක් ද, මම ඒ ගැන නොහඬමි". මෙහි අර්ථය මෙසේය - "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට යමක් වදාළ සේක් ද, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ප්‍රකාශය (ව්‍යාකරණය) ගැන නොහඬමි, නොවැලපෙමි, ශෝක නොකරමි" යි මෙසේ සකර්මක වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය, කඳුළු සැලීමක් පමණකින්ම නොවේ.

‘มตํ วา อมฺม โรทนฺติ, โย วา ชีวํ น ทิสฺสติ;

ชีวนฺตํ อมฺม ปสฺสนฺติ, กสฺมา มํ อมฺม โรทสี’ติ

"මෑණියනි, එක්කෝ මළවුන් උදෙසා හඬති, නැතහොත් ජීවත්ව සිටිනු නොපෙනෙන අයෙකු උදෙසා හඬති. මෑණියනි, ජීවත්ව සිටින මා දකිමින්ම, ඔබ කුමන හෙයින් මට (මගේ කරුණෙහි) හඬන්නීද?"

อยญฺเจตฺถ ปโยโค’’ติ อิทมฏฺฐกถาวจนํ. อิทํ ปน ฏีกาวจนํ – ‘‘ยถา สกมฺมกา ธาตุสทฺทา อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกา โหนฺติ ‘วิพุทฺโธ ปุริโส วิพุทฺโธ กมลสณฺโฑ’ติ, เอวํ อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกาปิ สกมฺมกา โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘น ปริเทวามิ น อนุตฺถุนามี’ติ อาห. อนุตฺถุนสทฺโท สกมฺมกวเสน ปยุชฺชติ ‘ปุราณานิ อนุตฺถุน’นฺติอาทีสุ. อยญฺเจตฺถ ปโยโคติ อิมินา คาถาย อนุตฺถุนนํ รุทนํ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสตี’’ติ.

"මෙය මෙහි යෙදීමයි" යනු මේ අටුවා වචනයයි. මේ වනාහි ටීකා වචනයයි - "යම් සේ අකර්මක ධාතු ශබ්දයෝ අර්ථ විශේෂය නිසා සකර්මක වෙත්ද, 'පිපුණු (අවදි වූ) පුරුෂයා, පිපුණු නෙළුම් වනය' යන්නෙහි මෙන්, එසේම අර්ථ විශේෂය නිසා අකර්මක වූ දෑ ද සකර්මක වෙති යි දැක්වීම පිණිස 'නොවැලපෙමි, ශෝක නොකරමි' යි පැවසූහ. 'අනුත්ථුන' ශබ්දය සකර්මක වශයෙන් 'පැරණි දෑ ගැන ශෝක කරමින්' යනාදියේ යෙදේ. 'මෙය මෙහි යෙදීමයි' යන මෙයින්, ගාථාවෙහි ශෝක කිරීම හැඬීම අර්ථවත් කරන බව දක්වයි" යනුයි.

ทลิทฺท ทุคฺคติยํ. ทุกฺขสฺส คติ ปติฏฺฐาติ ทุคฺคตีติ อยํ อตฺโถ ‘‘อปายํ ทุคฺคตึวินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติอาทีสุ ยุชฺชติ, อิธ ปน อิทํ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา อญฺโญ อตฺโถ คเหตพฺโพ. กถํ ทุคฺคตีติ? ทุกฺเขน กิจฺเฉน คติ คมนํ อนฺนปานาทิลาโภ ทุคฺคตีติ. ทลิทฺทติ. ทลิทฺโท, ทลิทฺที, ทาลิทฺทิยํ. ตตฺถ ทลิทฺทตีติ สพฺพํ อิจฺฉิติจฺฉิตํ ปรํ ยาจิตฺวา เอว ทุกฺเขน อธิคจฺฉติ, น อยาจิตฺวาติ อตฺโถ. ทุลิทฺโทติ ทุคฺคตมนุสฺโส. ทลิทฺทีติ ทุคฺคตา นารี. ทลิทฺทสฺส ภาโว ทาลิทฺทิยํ. เอตฺถ จ สพฺพเมว ‘‘ทลิทฺทตี’’ติ โลกิกปฺปโยคทสฺสนโต ‘‘ทลิทฺทตี’’ติ กฺริยาปทํ วิภาวิตํ. สาสเน ปน [Pg.105] ตํ กฺริยาปทํ น อาคตํ, ‘‘ทลิทฺโท ทลิทฺที’’ติ นามปทานิเยว อาคตานิ. อนาคตมฺปิ ตํ ‘‘นาถตี’’ติ ปทมิว สาสนานุโลมตฺตา คเหตพฺพเมว. ครู ปน กจฺจายนมตวเสน ทล ทุคฺคติมฺหีติ ทุคฺคติวาจกทลธาตุโต อิทฺทปจฺจยํ กตฺวา ‘‘ทลิทฺโท’’ติ นามปทํ ทสฺเสสุํ.

"දලිද්ද" ධාතුව දුර්ගතියෙහි (දිළිඳුකමෙහි) වැටේ. "දුක් සහිත පැවැත්ම දුර්ගතියයි" යන මේ අර්ථය "අපාය නම් වූ දුර්ගතියට, විනිපාතයට, නිරයට පැමිණෙයි" යනාදී තැන්වල ගැලපේ. නමුත් මෙහිදී ඒ අර්ථය නොගෙන වෙනත් අර්ථයක් ගත යුතුය. දුර්ගතිය කෙසේද යත්? දුකෙන්, අපහසුවෙන් පැවැත්ම හෙවත් ආහාර පාන ආදිය ලැබීම දුර්ගතියයි. දලිද්දති (දිළිඳු වෙයි). දලිද්දෝ, දලිද්දී, දාලිද්දියං. එහි "දලිද්දති" යනු තමා කැමති කැමති සෑම දෙයක්ම අන්‍යයන්ගෙන් ඉල්ලාම දුකෙන් ලබයි, නොඉල්ලා නොලබයි යනු අර්ථයයි. "දලිද්දෝ" යනු දුප්පත් මිනිසාය. "දලිද්දී" යනු දුප්පත් ස්ත්‍රියය. දිළිඳු බව "දාලිද්දිය" (දිළිඳුකම) නම් වේ. මෙහිදී ලෞකික ප්‍රයෝගයන්හි දැක්වෙන බැවින් "දලිද්දති" යන සියලුම ක්‍රියාපද පැහැදිලි කරන ලදී. ශාසනයෙහි (ත්‍රිපිටකයෙහි) වනාහි එම ක්‍රියාපදය නොපැමිණියේය, "දලිද්දෝ, දාලිද්දී" යන නාමපදයන්ම පැමිණ ඇත. ශාසනයෙහි නොපැමිණියද, එය "නාථති" යන පදය මෙන් ශාසනයට අනුකූල බැවින් ගත යුතුමය. ගුරුභවතුන් වනාහි කච්චායන මතය අනුව "දල" යන්න දුර්ගතියෙහි වැටෙන බැවින්, දුර්ගති වාචක "දල" ධාතුවෙන් "ඉද්ද" ප්‍රත්‍යය කොට "දලිද්දෝ" යන නාමපදය දක්වූහ.

ตุท พฺยถเน. ตุทติ, วิตุทติ. กมฺมนิ ‘‘ตุชฺชติ, วิตุชฺชมาโน, เวทนาภิภุนฺโน’’ติ รูปานิ.

"තුද" ධාතුව පෙළීම (රිදවීම/කෙටීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තුදති, විතුදති. කර්ම කාරකයෙහි "තුජ්ජති (පෙළනු ලැබෙයි), විතුජ්ජමානෝ (පෙළනු ලබන්නේ), වේදනාභිභුන්නෝ (වේදනාවෙන් මඩනා ලද්දේ)" යන රූප වෙති.

ตุทนฺติ วาจาหิ ชนา อสญฺญตา,สเรหิ สงฺคามคตํว กุญฺชรํ;

สุตฺวาน วากฺยํ ผรุสํ อุทีริตํ,อธิวาสเย ภิกฺขุ อทุฏฺฐจิตฺโต;

සංවර නොවූ මිනිස්සු යුද බිමට පත් ඇතෙකුට ඊතලවලින් විදින්නාක් මෙන් වචනවලින් පෙළති. භික්ෂුව තමාට එරෙහිව පවසන ලද රළු පරළු වචන අසා, දූෂිත නොවූ සිතින් යුතුව එය ඉවසා වදාරන්නේය.

นุท เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ ปิสนํ, นุทติ, ปนุทติ. ปนุทนํ.

"නුද" ධාතුව තල්ලු කිරීම (පලවා හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තල්ලු කිරීම යනු කුඩු කිරීම හා ඇඹරීමයි. නුදති, පනුදති. පනුදනං (පලවා හැරීම).

วิทิ ลาเภ. วินฺทติ. อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ. โควินฺโท.

"විදි" ධාතුව ලැබීම අර්ථයෙහි වැටේ. වින්දති (ලබයි). "උත්සාහවන්තයා ධනය ලබයි" (උට්ඨාතා වින්දතේ ධනං). ගෝවින්දෝ.

ขทิ ปริฆาเต. ปริฆาตํ สมนฺตโต หนนํ. ขนฺทติ.

"ඛදි" ධාතුව සිඳීම (වටකර නැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පරිඝාත යනු හාත්පසින් නැසීමයි. ඛන්දති.

ทการนฺตธาตุรูปานิ.

දකාරාන්ත ධාතු රූපයන් නිමිණි.

ธการนฺตธาตุ

ධකාරාන්ත ධාතු.

ธา ธารเณ. ทธาติ, วิทธาติ. ยํ ปณฺฑิโต นิปุณํ สํวิเธติ. นิธึ นิเธติ. นิธิ นาม นิธียติ. ตาว สุนิหิโต สนฺโต. ยโต นิธึ ปริหริ. นิทหติ. กุหึ เทว นิทหามิ. ปริทหติ. โย วตฺตํ ปริทหิสฺสติ. ธสฺสติ. ปริธสฺสติ. พาโลติ ปรํ ปทหติ. สกฺยา โข อมฺพฏฺฐ ราชานํ [Pg.106] อุกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺติ. สทฺทหติ ตถาคตสฺส โพธึ. สทฺธา, สทฺทหนา, สทฺธาตพฺพํ, สทฺทหิตพฺพํ, สทฺธายิโก, ปจฺจยิโก. สทฺเธยฺยวจสา อุปาสิกา. สทฺทหิตุํ, สทฺทหิตฺวา. วิเสสาธานํ. โสตาวธานํ. โสตํ โอทหติ. โอหิตโสโต. โสตํ โอทหิตฺวา. มจฺจุเธยฺยํ, มารเธยฺยํ, นามเธยฺยํ, ธาตุ, ธาตา, วิธาตา. วิธิ. อภิธานํ, อภิเธยฺยํ, นิธานวตี วาจา, อาธานคาหี, สนฺธิ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

"ධා" ධාතුව දැරීම (තැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. දධාති, විදධාති. "පණ්ඩිතයා යමක් මැනවින් සංවිධානය කරයිද" (සංවිධේති). නිධියක් තබයි (නිධිං නිධේති). නිධිය නම් තැන්පත් කරනු ලබන්නකි (නිධීති). තාවකාලිකව මනාව තැන්පත් කරන ලද්දේය (සුනිහිතෝ). යම් හෙයකින් නිධිය පැහැර ගත්තේය. නිදහති (තැන්පත් කරයි). "දේවයන් වහන්ස, මම කොහි තැන්පත් කරම්ද?". පරිදහති (පළදියි / පොරවයි). "යමෙක් වස්ත්‍රය පොරවන්නේද". ධස්සති. පරිධස්සති. "අඥාන පුද්ගලයා අනුන් ඉක්මවා තබයි (පදහති)". "අම්බට්ඨය, ශාක්‍යයෝ වනාහි උක්කාක රජු තමන්ගේ මුතුන්මිත්තා ලෙස සලකති (දහන්ති)". තථාගතයන් වහන්සේගේ බෝධිය අදහයි (සද්දහති). සද්ධා (ශ්‍රද්ධාව), සද්දහනා (ඇදහීම), සද්ධාතබ්බං, සද්දහිතබ්බං (ඇදහිලි කටයුතු), සද්ධායිකෝ, පච්චයිකෝ (විශ්වාස කටයුතු). විශ්වාස කටයුතු වචන ඇති උපාසිකාව (සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකා). අදහා ගැනීමට (සද්දහිතုံ), අදහාගෙන (සද්දහිත්වා). විශේෂයෙන් තැබීම (විශේෂාධානං). කන් යොමු කිරීම (සෝතාවධානං). කන් යොමු කරයි (සෝතං ඕදහති). යොමුකළ කන් ඇත්තේ (ඕහිතසෝතෝ). කන් යොමුකොට (සෝතං ඕදහිත්වා). මෘත්‍ය වසඟය (මච්චුධෙය්‍යං), මාර වසඟය (මාරධෙය්‍යං), නාමකරණය (නාමධෙය්‍යං), ධාතුව, ධාතෘ (මවන්නා), විධාතෘ. විධිය. අභිධානය, අභිධෙය්‍ය, පිළිගත් වචන ඇති (නිධානවතී වාචා), දැඩිව ගන්නා වූ (ආධානගාහී), සන්ධිය. අන්‍යයන් ද මෙසේම යෙදිය යුතුය.

วิปุพฺโพ ธา กโรตฺยตฺเถ, อภิปุพฺโพ ตุ ภาสเน;

นฺยาสํปุพฺโพ ยถาโยคํ, นฺยาสาโรปนสนฺธิสุ.

"වි" උපසර්ගය මුලින් ඇති "ධා" ධාතුව කිරීම් අර්ථයෙහි ද, "අභි" උපසර්ගය මුලින් ඇති කල කීම (භාෂණය) අර්ථයෙහි ද, "නියාස" උපසර්ගය මුලින් ඇති කල සුදුසු පරිදි තැන්පත් කිරීම, ආරෝපණය කිරීම හා සන්ධි කිරීම් අර්ථයන්හි ද වැටේ.

อิมสฺมา ปน ธาธาตุโต ปุพฺพสฺส อปิ อิจฺจุปสคฺคสฺส อกาโร กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ ปปฺโปติ, กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ น ปปฺโปติ. อตฺร โลโป วุจฺจเต, ทฺวารํ ปิทหติ, ทฺวารํ ปิทหนฺโต, ปิทหิตุํ, ปิทหิตฺวา, เอวํ อการโลโป ภวติ. ทฺวารํ อปิทหิตฺวา, เอวํ อการโลโป น ภวติ. เอตฺถ หิ อกาโร อปิอุปสคฺคสฺส อวยโว น โหติ. กินฺติ เจ? ปฏิเสธตฺถวาจโก นิปาโตเยว, อุปสคฺคาวยโว ปน อทสฺสนํ คโต, อยํ นิจฺจาโลโป. เอวํ ธาธาตุโต ปุพฺพสฺส อปิ อิจฺจุปสคฺคสฺส อกาโร กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ ปปฺโปติ, กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ น ปปฺโปติ. อิทํ อจฺฉริยํ อิทํ อพฺภุตํ. ยตฺร หิ นาม ภควโต ปาวจเน เอวรูปโปปิ นโย สนฺทิสฺสติ วิญฺญูนํ หทยวิมฺหาปนกโร, โย เอกสฺมึเยว ธาตุมฺหิ เอกสฺมึเยว อุปสคฺเค เอกสฺมึเยวตฺเถ กฺวจิ โลปาโลปวเสน วิภชิตุํ ลพฺภติ. อิทานิ มยํ โสตูนํ ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ ตทุภยมฺปิ อาการํ เอกชฺฌํ กโรนฺตา ตทาการวตึ ชินวรปาฬึ อานยาม –

මේ "ධා" ධාතුවට පෙර ඇති "අපි" යන උපසර්ගයේ "අ" කාරය සමහර විටෙක නිත්‍ය වශයෙන්ම ලොප් වෙයි, සමහර විටෙක නිත්‍ය වශයෙන්ම ලොප් නොවෙයි. මෙහි ලෝපය කියනු ලැබේ: ද්වාරං පිදහති (දොර වසයි), ද්වාරං පිදහන්තෝ (දොර වසමින්), පිදහිතုံ (වැසීමට), පිදහිත්වා (වසා) මෙසේ අකාර ලෝපය වෙයි. ද්වාරං අපිදහිත්වා (දොර නොවසා) මෙසේ අකාර ලෝපය නොවේ. මෙහි වනාහි අකාරය "අපි" උපසර්ගයේ අවයවයක් (කොටසක්) නොවේ. එය කුමක්ද යත්? එය ප්‍රතිෂේධ අර්ථය දක්වන නිපාතයකි. උපසර්ගයෙහි කොටස වනාහි අදෘශ්‍යමාන වී ඇත. මෙය නිත්‍ය ලෝපයයි. මෙසේ "ධා" ධාතුවට පෙර ඇති "අපි" උපසර්ගයේ "අ" කාරය සමහර තැනක නිත්‍ය වශයෙන් ලොප් වෙයි, සමහර තැනක ලොප් නොවෙයි. මෙය ආශ්චර්යයකි, මෙය අද්භූතයකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි බුද්ධිමතුන්ගේ හදවත් මවිත කරවන මෙබඳු ක්‍රමයක් ද දක්නට ලැබීම, එනම් එකම ධාතුවක, එකම උපසර්ගයක, එකම අර්ථයෙහි සමහර විටෙක ලෝප වීමෙන් ද සමහර විටෙක ලෝප නොවීමෙන් ද විභජනය කිරීමට ලැබීමයි. දැන් අපි ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ උතුම් කුසලතාව වර්ධනය කරනු පිණිස, ඒ ආකාර දෙකම එක්තැන් කරමින්, ඒ ස්වභාවය සහිත උතුම් ජිනේන්ද්‍ර දේශනාව ගෙනහැර දක්වමු –

‘‘คงฺคํ [Pg.107] เม ปิทหิสฺสนฺติ, น ตํ สกฺโกมิ พฺราหฺมณ;

อปิเธตุํ มหาสินฺธุํ, ตํ กถํ โส ภวิสฺสติ;

น เต สกฺโกมิ อกฺขาตุํ, อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉิโต.

"බ්‍රාහ්මණය, ඔවුහු මා උදෙසා ගඟ වසන්නාහ, මට එය වැළැක්විය නොහැක. මහා සාගරය වැසීමට (අපිධේතුං) ඔහුට කෙසේ නම් පුළුවන් වේද? ඔබ විසින් විමසන ලද අර්ථය සහ ධර්මය ඔබට ප්‍රකාශ කිරීමට මට නොහැකිය."

จิตฺตตฺถสาธนึ เอตํ, คาถํ สมฺภวชาตเก;

ปญฺญาสมฺภวมิจฺฉนฺโต, กเร จิตฺเต สุเมธโส’’ติ.

"සිතේ අර්ථය සාක්ෂාත් කර දෙන මෙම ගාථාව සම්භව ජාතකයෙහි එයි; ප්‍රඥාවේ සම්භවය (දියුණුව) කැමති වන්නා වූ යහපත් නුවණැත්තා මෙය සිතෙහි ධාරණය කර ගන්නේය."

ธุ คติเถริเยสุ. คติ คมนํ, เถริยํ ถิรภาโว. ธวติ. ธุวํ.

"ධු" ධාතුව ගමන (යාම) සහ ස්ථීරභාවය (තිර බව) අර්ථයන්හි වැටේ. ගමන යනු යාමයි, ථේරියං යනු ස්ථීර බවයි. ධවති (දුවයි), ධුවං (ස්ථීර වූ).

เอตฺถ จ ธุวนฺติ ถิรํ. ‘‘นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม’’ติอาทีสุ วิย, ตสฺมา ธุวนฺติ ถิรํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ. อถ วา ธุวนฺติ อิทํ คติเถริยตฺถวเสน นิพฺพานสฺเสว อธิวจนํ ภวิตุมรหติ. ตญฺหิ ชาติชราพฺยาธิมรณโสกาทิโต มุจฺจิตุกาเมหิ ธวิตพฺพํ คนฺตพฺพนฺติ ธุวํ, อุปฺปาทวยาภาเวน วา นิจฺจสภาวตฺตา ธวติ ถิรํ สสฺสตํ ภวตีติ ธุวํ. ยญฺหิ สนฺธาย ภควตา ‘‘ธุวญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ ธุวคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ วุตฺตํ. ธุวสทฺโท ‘‘วจนํ ธุวสสฺสต’’นฺติ เอตฺถ ถิเร วตฺตติ. ‘‘ธุวญฺจ ภิกฺขเว เทเสสฺสามี’’ติ เอตฺถ นิพฺพาเน. ‘‘ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ เอตฺถ ปน เอกํเส นิปาตปทภาเวน วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

මෙහි 'ධුව' යනු ස්ථීර (නොසැලෙන) දෙයකි. "නිත්‍ය වූ, ස්ථීර වූ, ශාස්වත වූ, වෙනස් නොවන ස්වභාව ඇති" යනාදී තැන්වල මෙන්, එබැවින් 'ධුව' යනු කිසියම් ස්ථීර වූ ධර්මතාවකි. නැතහොත්, 'ධුව' යනු පැමිණිය යුතු ස්ථාවරය යන අර්ථයෙන් නිවනටම නාමයක් විය යුතුය. මන්ද, ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ, සෝක ආදියෙන් මිදීමට කැමති අය විසින් යා යුතු (ළඟා විය යුතු) බැවින් 'ධුව' නම් වේ. නැතහොත් ඇතිවීම හා නැතිවීම නොමැති බැවින්, නිත්‍ය ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින්, ස්ථීරව හා ශාස්වතව පවතින බැවින් 'ධුව' නම් වේ. යම් නිවනක් අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, මම තොපට ධුවය (නිවන) ද, ධුවය කරා යන ප්‍රතිපදාව ද දේශනා කරමි" යි වදාරන ලද්දේ ද එයයි. 'ධුව' ශබ්දය "වචනය ස්ථීරය, ශාස්වතය" යන්නෙහි ස්ථීර යන අර්ථයෙහි වැටේ. "මහණෙනි, මම ධුවය දේශනා කරමි" යන්නෙහි නිවනෙහි වැටේ. "ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේය" යන්නෙහි නිපාත පදයක් ලෙස ඒකාන්ත (ස්ථිර) අර්ථයෙහි වැටෙන බව දත යුතුය.

ธู วิธูนเน. อูการสฺส อูวตฺตํ. ธูวติ. ธูวิตา, ธูวิตพฺพํ. รสฺสตฺเต ‘‘ธุโต, ธุตวา’’ อิจฺจปิ รูปานิ ภวนฺติ.

'ධූ' ධාතුව සැලීම (විධූනනය - දුරු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඌ-කාරයට ඌ-භාවය වේ (නැතහොත් දිගු බව ලැබේ). 'ධූවති', 'ධූවිතා', 'ධූවිතබ්බං' (යන රූප වේ). රස්ව වීමේදී 'ධුතො', 'ධුතවා' යනාදී රූප ඇතිවේ.

เธ ปาเน. ธยติ, ธียติ. เธน.

'ධේ' ධාතුව බීම (පොවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධයති', 'ධීයති', 'ධේන' (යන රූප වේ).

เอตฺถ จ เธนูติ ธยติ ปิวติ อิโต ขีรํ โปตโกติ เธนุ, ‘‘โคเธนุ, อสฺสเธนุ, มิคเธนู’’ติ เธนุสทฺโท สามญฺญวเสน สโปติกาสุ ติรจฺฉานคติตฺถีสุ วตฺตติ, เอวํ สนฺเตปิ เยภุยฺเยน คาวิยํ วตฺตติ. ตถา หิ ‘‘สตฺต เธนุสเต ทตฺวา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ.

මෙහි 'ධේනු' යනු පැටවා මෙයින් කිරි බොයි යන අර්ථයෙන් 'ධේනු' (දෙන) නම් වේ. 'ගෝධේනු' (එළදෙන), 'අස්සධේනු' (වෙළඹ), 'මිගධේනු' (මුවදෙන) යනාදී වශයෙන් 'ධේනු' ශබ්දය පොදුවේ පැටවුන් සහිත තිරිසන් ගැහැණු සතුන් කෙරෙහි වැටේ. එසේ වුවද බහුල වශයෙන් එය එළදෙන කෙරෙහිම වැටේ. එසේම "ධේනුන් (දෙනුන්) සත්සියයක් දී" යනුවෙන් පාලියෙහි දැක්වේ.

สิธุ [Pg.108] คติยํ เสธติ, นิเสธติ, ปฏิเสธติ. สิทฺโธ, ปสิทฺโธ, นิสิทฺโธ, ปฏิสิทฺโธ, ปฏิเสธิโต, ปฏิเสธโก, ปฏิเสโธ, ปฏิเสธิตุํ, ปฏิเสธิตฺวา. อิธ อจินฺเตยฺยพลตฺตา อุปสคฺคานํ ตํโยเค สิธุธาตุสฺส นานปฺปการา อตฺถา สมฺภวนฺติ, อญฺเญสมฺปิ เอวเมว.

'සිධු' ධාතුව ගමන (පැමිණීම) අර්ථයෙහි වැටේ; 'සේධති', 'නිසේධති', 'පටිසේධති'. 'සිද්ධෝ', 'පසිද්ධෝ', 'නිසිද්ධෝ', 'පටිසිද්ධෝ', 'පටිසේධිතෝ', 'පටිසේධකෝ', 'පටිසේධෝ', 'පටිසේධිතុំ', 'පටිසේධිත්වා' (යන රූප වේ). මෙහි උපසර්ගයන්ගේ අචින්ත්‍ය බලය නිසා, ඒවා එකතු වීමෙන් 'සිධු' ධාතුවෙහි විවිධාකාර අර්ථයන් උපදී; අනෙක් ධාතූන් කෙරෙහි ද එසේමය.

สิธุ สตฺเถ มงฺคลฺเย จ. สตฺถํ สาสนํ, มงฺคลฺยํ ปาปวินาสนํ วุทฺธิการณํ วา. เสธติ. สิทฺโธ, ปสิทฺโธ, ปสิทฺธิ.

'සිධු' ධාතුව ශාස්ත්‍රය (අනුශාසනය) සහ මංගල්‍යය අර්ථයෙහි වැටේ. 'සත්ථ' යනු අනුශාසනාවයි; 'මංගල්‍යය' යනු පාපය විනාශ කිරීම හෝ දියුණුව සැලසීමයි. 'සේධති', 'සිද්ධෝ', 'පසිද්ධෝ', 'පසිද්ධි' (යන රූප වේ).

ทธ ธารเณ. ชนสฺส ตุฏฺฐึ ทธเตติ ทธิ. ธการสฺส หการตฺเต ‘‘ทหตี’’ติ รูปํ. อยํ อิตฺถี อิมํ อิตฺถึ อยฺยิกํ ทหติ. อิเม ปุริสา อิมํ ปุริสํ ปิตามหํ ทหนฺติ. จิตฺตํ สมาทหาตพฺพํ. สมาทหํ จิตฺตํ.

'දධ' ධාතුව දැරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ජනයාගේ සතුට දරයි (ඇති කරයි) යන අර්ථයෙන් 'දධි' (මුදවපු කිරි) නම් වේ. 'ධ' කාරයට 'හ' කාරය වීමෙන් 'දහති' යන රූපය වේ. මේ ස්ත්‍රිය, මේ ස්ත්‍රිය මුත්තණිය (ආච්චි) ලෙස සලකයි. මේ පුරුෂයෝ, මේ පුරුෂයා මුත්තණුවන් (සීයා) ලෙස සලකති. සිත සමාහිත කළ යුතුය (තැන්පත් කළ යුතුය). තැන්පත් කර ගන්නා වූ සිත.

เอธ วุทฺธิยํ ลาเภ จ. เอธติ. เอโธ, สุเขธิโต. คมฺภีเร คาธเมธติ.

'ඒධ' ධාතුව වැඩීම (දියුණුව) සහ ලැබීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඒධති', 'ඒධෝ' (දර), 'සුඛේධිතෝ' (සුවසේ වැඩුණු). ගැඹුරු තැනක පිහිටක් ලබයි (ගාධමේධති).

เอตฺถ จ เอโธติ เอธติ. วฑฺฒติ เอเตน ปาวโกติ เอโธ. อินฺทนํ, อุปาทานํ. สุเขธิโตติ สุเขน เอธิโต, สุขสํวฑฺฒิโตติ อตฺโถ. คาธเมธตีติ คาธํ ปติฏฺฐิตํ เอธติ ลภติ.

මෙහි 'ඒධෝ' යනු වැඩෙන්නේය යන්නයි. මෙයින් ගින්න වැඩේ (ඇවිලේ) යන අර්ථයෙන් 'ඒධෝ' (දර) නම් වේ. එය ඉන්ධන හෙවත් උපාදාන (දර) වේ. 'සුඛේධිතෝ' යනු සුවසේ වැඩුණු, සැපෙන් පෝෂණය වූ යන අර්ථයයි. 'ගාධමේධති' යනු ස්ථාවර පිහිටක් ලබයි යන්නයි.

พทฺธ สํหริเส. สํหริโส วินิพทฺธกฺริยา. พทฺธติ, วินิพทฺธติ. วินิพทฺธา.

'බද්ධ' ධාතුව දැඩිව බැඳීම (සංහර්ෂය - එකට බැඳුණු ක්‍රියාව) අර්ථයෙහි වැටේ. සංහර්ෂය යනු දැඩිව බැඳුණු ක්‍රියාවයි. 'බද්ධති', 'විනිබද්ධති', 'විනිබද්ධා' (යන රූප වේ).

คาธ ปติฏฺฐานิสฺสยคนฺเธสุ. คาธติ. คาธํ กตฺตา. คมฺภีรโต อคาธํ.

'ගාධ' ධාතුව පිහිටීම, ඇසුර ලැබීම සහ සෙවීම (ගන්ධ) අර්ථයන්හි වැටේ. 'ගාධති'. පිහිට සාදන්නා 'ගාධං කත්තා' වේ. ගැඹුරු බව නිසා පිහිටක් නැති තැන 'අගාධ' නම් වේ.

พาธ วิโลฬเน พาธติ, วิพาธติ. อาพาโธ. อาพาธติ จิตฺตํ วิโลเฬตีติ อาพาโธ.

'බාධ' ධාතුව පෙළීම (කලඹීම) අර්ථයෙහි වැටේ; 'බාධති', 'විබාධති'. 'ආබාධෝ' (ලෙඩ වැළඳීම). සිත පෙළන බැවින්, සිත කලඹන බැවින් 'ආබාධෝ' නම් වේ.

นาธ [Pg.109] ยาจนาทีสุ. นาธติ. นาธนํ.

'නාධ' ධාතුව යැදීම (ඉල්ලීම) ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. 'නාධති', 'නාධනං' (යන රූප වේ).

พนฺธ พนฺธเน พนฺธติ. พนฺธนโก, พนฺโธ, พนฺธาปิโต, ปฏิพนฺโธ, พนฺธนํ, พนฺโธ, สมฺพนฺธนํ, สมฺพนฺโธ, ปพนฺโธ, พนฺธุ.

'බන්ධ' ධාතුව බැඳීම අර්ථයෙහි වැටේ; 'බන්ධති'. 'බන්ධනකෝ', 'බන්ධෝ', 'බන්ධපිත්තෝ', 'පටිබන්ධෝ', 'බන්ධනං', 'බන්ධෝ', 'සම්බන්ධනං', 'සම්බන්ධෝ', 'පබන්ධෝ', 'බන්ධු' (යන රූප වේ).

ตตฺถ พนฺธนนฺติ พนฺธนฺติ สตฺเต เอเตนาติ พนฺธนํ, สงฺขลิกาทิ. ‘‘อยํ อมฺหากํ วํโส’’ติ สมฺพนฺธิตพฺพฏฺเฐน พนฺธุ, เถรคาถาสํวณฺณนายํ ปน ‘‘เปมพนฺธเนน พนฺธู’’ติ วุตฺตํ.

එහි 'බන්ධන' යනු මෙයින් සතුන් බඳිති යන අර්ථයෙන් දම්වැල් ආදියයි. "මූ අපගේ වංශයෙහි (පරපුරෙහි) කෙනෙක" යනුවෙන් බැඳිය යුතු අර්ථයෙන් 'බන්ධු' (නෑයා) නම් වේ. ථේරගාථා අටුවාවෙහි (සංවර්ණනාවෙහි) නම්, "ප්‍රේම නැමැති බැඳීමෙන් බැඳුණු තැනැත්තා බන්ධු" යැයි කියන ලදී.

ทธิ อสีฆจาเร. อสีฆจาโร อสีฆปฺปวตฺติ. ทนฺธติ. ทนฺโธ, ทนฺธปญฺโญ. โย ทนฺธกาเล ตรติ, ตรณีเย จ ทนฺธติ.

'දධි' ධාතුව සෙමින් හැසිරීම (මන්දගාමී බව) අර්ථයෙහි වැටේ. 'අසීඝචාර' යනු වේගවත් නොවන පැවැත්මයි. 'දන්ධති' (ප්‍රමාද වේ). 'දන්ධෝ' (මන්දගාමී තැනැත්තා), 'දන්ධපඤ්ඤෝ' (මන්ද බුද්ධි ඇති තැනැත්තා). යමෙක් ප්‍රමාද විය යුතු කල්හි කලබල වේ ද, ඉක්මන් විය යුතු කල්හි ප්‍රමාද වේ ද (ඔහු විනාශයට පත්වේ).

วทฺธ วทฺธเน. วทฺธติ. วทฺธิ, วุทฺธิ, วทฺโธ, วุทฺโธ, ชาติวุทฺโธ, คุณวุทฺโธ, วโยวุทฺโธ.

'වද්ධ' ධාතුව වැඩීම (වැඩිදියුණු වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'වද්ධති' (වැඩේ). 'වද්ධි', 'වුද්ධි' (වැඩීම), 'වද්ධෝ', 'වුද්ධෝ' (වැඩිහිටි), 'ජාතිවුද්ධෝ' (ජාතියෙන් වැඩිහිටි), 'ගුණවුද්ධෝ' (ගුණයෙන් වැඩිහිටි), 'වයෝවුද්ධෝ' (වයසින් වැඩිහිටි) (යන රූප වේ).

เย วุทฺธมปจายนฺติ, นรา ธมฺมสฺส โกวิทา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, สมฺปราเย จ สุคฺคตึ.

ධර්මයෙහි දක්ෂ වූ යම් මිනිස්සු වයෝවෘද්ධ ගුණවෘද්ධයින්ට ගරු බුහුමන් කෙරෙත් ද, ඔවුහු මෙලොවෙහි ප්‍රශංසාවටත්, පරලොවෙහි සුගතියටත් පත්වෙති.

สธุ สทฺทกุจฺฉิยํ. สธติ.

'සාධු' ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ බඩ (කුහරය) අර්ථයෙහි වැටේ; 'සාධති'.

ปิฬธิ อลงฺกาเร. ปิฬนฺธติ. ปิฬนฺธนํ.

'පිළධි' ධාතුව සැරසීම (අලංකාර කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ; 'පිළන්ධති' (පලඳියි), 'පිළන්ධනං' (පැළඳීම/ආභරණය).

ปิฬนฺธนมลงฺกาโร, มณฺฑนญฺจ วิภูสนํ;

ปสาธนญฺจาภรณํ, ปริยายา อิเม มตา.

'පිළන්ධන', 'අලංකාර', 'මණ්ඩන', 'විභූසන', 'පසාධන' සහ 'ආභරණ' යන මේවා (සැරසීම යන අර්ථය දෙන) පර්යාය පද ලෙස සලකනු ලැබේ.

เมธ หึสายํ สงฺคเม จ. เมธติ. เมธา, เมธาวี. อตฺร เมธาติ อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา. เมธติ วา สิริยา สีลาทีหิ จ สปฺปุริสธมฺเมหิ สห คจฺฉติ น เอกิกา หุตฺวา ติฏฺฐตีติ เมธา, ปญฺญาเยตํ นามํ. ตถา หิ –

'මේධ' ධාතුව හිංසා කිරීම සහ එක්වීම (සංගමය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මේධති'. 'මේධා' (ප්‍රඥාව), 'මේධාවී' (බුද්ධිමතා). මෙහි 'මේධා' යනු විදුලි කෙටීමක් මහා පර්වතයක් පළා දමන්නාක් මෙන් කෙලෙස් නසන (හිංසා කරන) බැවින් 'මේධා' (ප්‍රඥාව) නම් වේ. නැතහොත්, සිරියාව (ශ්‍රියාව), සීලය ආදී සත්පුරුෂ ධර්මයන් හා එක්ව පවතින බැවින්, තනිව නොපවතින බැවින් 'මේධා' නම් වේ. මෙය ප්‍රඥාවට නමකි. එය මෙසේය –

‘‘ปญฺญา [Pg.110] หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ,นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ;

สีลํ สิรี จาปิ สตญฺจ ธมฺโม,อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ

"තරු පිරිවර මැද සඳු (නක්ෂත්‍ර රාජයා) මෙන්, ප්‍රඥාවම උතුම් යැයි දක්ෂයෝ පවසති. සීලය, ශ්‍රියාව සහ සත්පුරුෂ ධර්මයන් ද ප්‍රඥාවන්තයා පසුපස ලුහුබඳින්නාහු (පිරිවරන්නාහු) වෙති" යි

วุตฺตํ. เมธาวีติ ธมฺโมชปญฺญาย จ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล.

වදාරන ලදී. 'මේධාවී' යනු ධර්මයේ ඕජාවෙන් යුත් ප්‍රඥාවෙන් සමන්නාගත වූ පුද්ගලයාය.

สธุ มธุ อุนฺเท. สธติ. มธติ. มธุ.

'සාධු', 'මාධු' ධාතූන් තෙත් කිරීම (උන්‍ද - ක්ලේදනය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සාධති', 'මාධති'. 'මධු' (මී පැණි/මිහිරි දේ).

พุธ โพธเน. โพธติ. พุทฺโธ. อภิสมฺพุทฺธาโน. สมฺพุทฺธํ. อสมฺพุทฺธํ. โพธิ. ทิวาทิคเณปิ อยํ ทิสฺสติ. ตตฺรหิ ‘‘พุชฺฌตี’’ติ รูปํ, อิธ ปน ‘‘โพธตี’’ติ รูปํ. ‘‘โย นินฺทํ อปโพธตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. การิเต ปน ‘‘โพเธติ’’ อิจฺจาทีนิ.

'බුධ' ධාතුව අවබෝධ කිරීම (දැන ගැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'බෝධති', 'බුද්ධෝ', 'අභිසම්බුද්ධමානෝ', 'සම්බුද්ධං', 'අසම්බුද්ධං', 'බෝධි' (යන රූප වේ). දිවාදි ගණයෙහි ද මෙය පෙනේ. එහි 'බුජ්ඣති' යන රූපය ලැබෙන අතර, මෙහි 'බෝධති' යන රූපය ලැබේ. "යමෙක් නින්දාව බැහැර කෙරේ ද (අපබෝධති)" යනුවෙන් පාලියෙහි දැක්වේ. කාරක (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි 'බෝධේති' යනාදී රූප වේ.

ยุธ สมฺปหาเร. โยธติ. โยโธ. โยเธถ มารํ ปญฺญาวุเธน. ยุทฺธํ. จรณายุโธ, จรณาวุโธ วา. อาวุธํ. ทิวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ยุชฺฌตี’’ติ รูปํ.

'යුධ' ධාතුව සටන් කිරීම (සම්පහාරය) අර්ථයෙහි වැටේ; 'යෝධති', 'යෝධෝ' (හේවායා/යෝධයා). "ප්‍රඥා නැමැති ආයුධයෙන් මාරයා සමඟ සටන් කරනු." 'යුද්ධං', 'චරණායුධෝ' හෝ 'චරණාවුධෝ' (පාද ආයුධ කොට ඇත්තා - කුකුළා), 'ආවුධං' (ආයුධය). දිවාදි ගණයෙහි වූ මෙයට 'යුජ්ඣති' යන රූපය ලැබේ.

ทีธิ ทิตฺติเวธเนสุ. ทีธติ. ทีธิติ. เอตฺถ จ ทีธิตีติ รสฺมิ. อเนกานิ หิ รสฺมินามานิ.

'දීධි' ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) සහ විදීම අර්ථයෙහි වැටේ; 'දීධති', 'දීධිති'. මෙහි 'දීධිති' යනු කිරණය (රැස් විහිදීම) වේ. රශ්මිය (කිරණ) සඳහා බොහෝ නාම පද ඇත.

รสฺมิ อาภา ปภา รํสิ, ทิตฺติ ภา รุจิ ทีธิติ;

มรีจิ ชุติ ภาณฺว’สุ, มยูโข กิรโณ กโร;

นาคธาโม จ อาโลโก, อิจฺเจเต รสฺมิวาจกา.

'රස්මි', 'ආභා', 'පභා', 'රංසි', 'දිට්ඨි' (දින්ති), 'භා', 'රුචි', 'දීධිති', 'මරීචි', 'ජුති', 'භාණු', 'අංසු', 'මයූඛෝ', 'කිරණෝ', 'කරෝ', 'භාගධමෝ' (නාගධාමෝ) සහ 'ආලෝකෝ' යන මොහු රශ්මි (කිරණ) වාචක පද වෙති.

จการนฺตรูปานิ.

ච-කාරයෙන් අවසන් වන රූප (ධාතූන්).

นการนฺตธาตุ

න-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්.

นี นเย. เนติ, นยติ, วิเนติ. วิเนยฺย หทเย ทรํ. อาเนติ. อานยติ. เนตา. วิเนตา. นายโก. เนยฺโย[Pg.111]. เวเนยฺโย. เวนยิโก. วินีโต ปุริโส. นียมาเน ปิสาเจน, กินฺนุ ตาต อุทิกฺขติ. นียนฺโต. เนตฺตํ. เนตฺติ. ภวเนตฺติ สมูหตา. เนตฺติโก. อุทกญฺหิ นยนฺติ เนตฺติกา. เนตฺตา. เนตฺเต อุชุํ คเต สติ. นโย. วินโย. อายตนํ. เนตุํ. วิเนตุํ. เนตฺวา. วิเนตฺวา อิจฺจาทีนิ.

'නී' ධාතුව මෙහෙයවීම (පැමිණවීම/නයන) අර්ථයෙහි වැටේ; 'නේති', 'නයති', 'විනේති'. "හදවතෙහි තැතිගැනීම (කලකිරීම) දුරු කොට..." 'ආනේති', 'ආනයති', 'නේතා' (නායකයා), 'විනේතා' (හික්මවන්නා), 'නායකෝ' (නායකයා). 'නෙය්යෝ' (දැනගත යුතු දේ), 'වෙනෙය්යෝ' (හික්මවිය යුත්තා), 'වෙනයිකෝ' (විනයධරයා). 'විනීතෝ පුරිසෝ' (හික්මුණු පුරුෂයා). "පිසාචයෙකු විසින් ගෙන යනු ලබද්දී, පියාණෙනි, කුමක් බලා සිටින්නෙහිද?" 'නීයන්තෝ' (ගෙන යනු ලබන), 'නෙත්තං' (ඇස/මගපෙන්වන්නා), 'නෙත්ති' (තණ්හාව). භව නෙත්තිය (තණ්හාව) මුලිනුපුටා දමන ලදී. 'නෙත්තිකෝ' (දිය කපන්නා); "දිය කපන්නෝ වතුර (තමන්ට කැමති දෙසට) හසුරුවති." 'නෙත්තා' (නායකයා/පෙරමුණ ගන්නා); "නායකයා ඍජු මගෙහි යද්දී (අනෙක් අයද එසේ යති)." 'නයෝ' (ක්‍රමය/න්‍යාය), 'විනයෝ' (හික්මවීම/විනය), 'ආයතනං' (ආයතනය/පිහිටීම). 'නේතුං', 'විනේතුං', 'නේත්වා', 'විනෙත්වා' යනාදී රූප වේ.

ตตฺถ เนตฺตนฺติ สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ เนตฺตํ, จกฺขุ. เนตฺตีติ เนนฺติ เอตาย สตฺเตติ เนตฺติ, รชฺชุ. ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ, ตณฺหาเยตํ นามํ. ตาย หิ สตฺตา โคณา วิย คีวาย พนฺธิตฺวา ตํ ตํ ภวํ นิยฺยนฺติ, ตสฺมา ภวเนตฺตีติ วุจฺจติ. เนตฺติกาติ กสฺสกา. เนตฺตาติ ควเชฏฺฐโก ยูถปติ. นโยติ นยนํ คมนํ นโย, ปาฬิคติ. อถ วา ตตฺถ ตตฺถ เนตพฺโพติ นโย, สทิสภาเวน เนตพฺพากาโร. นียตีติ นโย, ตถตฺตนยาทิ. นียติ เอเตนาติ นโย, อนฺตทฺวยวิวชฺชนนยาทิ.

එහි ‘නෙත්ත’ යනු, සම සහ විෂම (දෑ) පෙන්වමින් ආත්මභාවය පමුණුවන බැවින් ‘නෙත්ත’ නම් වේ, එනම් ඇසයි. ‘නෙත්ති’ යනු, යමකින් සත්ත්වයන් ඇදගෙන යනු ලබන්නේද එයයි, එනම් ලණුවයි. ‘භවනෙත්ති’ යනු භව නමැති ලණුවයි, මෙය තණ්හාවට නමකි. ඇය විසින් (තණ්හාව විසින්) ගොනුන් බෙල්ලෙන් බැඳාක් මෙන් සත්ත්වයන් බැඳ, ඒ ඒ භවයන් කරා පමුණුවනු ලබන බැවින් ‘භවනෙත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘නෙත්තිකා’ යනු (දිය පමුණුවන) ගොවියන් ය. ‘නෙත්තා’ යනු ගව නායකයා වූ රැළේ නායකයා ය. ‘නය’ යනු පැමිණවීම හෙවත් ගමනයි, එය ධර්ම මාර්ගයයි. නැතහොත්, ඒ ඒ තැනැත්තා විසින් පැමිණවිය යුතු (අවබෝධ කටයුතු) බැවින් ‘නය’ නම් වේ, එනම් සමාන ස්වභාවයෙන් පැමිණවිය යුතු ආකාරයයි. පැමිණවනු ලබන බැවින් ‘නය’ නම් වේ, තථත්තනය (යථාභූත ඥානය) ආදිය මෙනි. මෙයින් පමුණුවනු ලබන බැවින් ද ‘නය’ නම් වේ, අන්ත දෙකෙන් වැළකීමේ නය (අන්තද්වයවිවජ්ජනනය) ආදිය මෙනි.

ตถา หิ ฉพฺพิโธ นโย ตถตฺตนโย ปตฺตินโย เทสนานโย อนฺตทฺวยวิวชฺชนนโย อจินฺเตยฺยนโย อธิปฺปายนโยติ. เตสุ ตถตฺตนโย อนฺตทฺวยวิวชฺชนนเยน นียติ, ปตฺตินโย อจินฺเตยฺยนเยน, เทสนานโย อธิปฺปายนเยน นียติ. เอตฺถาทิมฺหิ ติวิโธ นโย กมฺมสาธเนน นียตีติ ‘‘นโย’’ติ วุจฺจติ, ปจฺฉิโม ปน ติวิโธ นโย กรณสาธเนน นียติ เอเตน ตถตฺตาทินยตฺตยมิติ ‘‘นโย’’ติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ อตฺเถ ปปญฺจิยมาเน คนฺถวิตฺถาโร สิยาติ วิตฺถาโร น ทสฺสิโต.

එසේම නය සවැදෑරුම් වේ. එනම්; තථත්තනය, පත්තිනය, දේසනානය, අන්තද්වයවිවජ්ජනනය, අචින්තෙය්‍යනය, සහ අධිප්පායනය යනුවෙනි. ඒ අතුරින් තථත්තනය අන්තද්වයවිවජ්ජනනය (අන්ත දෙකින් වැළකීමේ ක්‍රමය) මඟින් පමුණුවනු ලබයි, පත්තිනය අචින්තෙය්‍යනය මඟින් ද, දේසනානය අධිප්පායනය මඟින් ද පමුණුවනු ලබයි. මෙහි මුල් නය තුන කර්ම සාධනයෙන් පමුණුවනු ලබන බැවින් ‘නය’ යැයි කියනු ලැබේ. අවසන් නය තුන කරණ සාධනයෙන් (පමුණුවන උපකරණයක් ලෙස) පමුණුවනු ලබන අතර, මෙයින් තථත්ත ආදී නය තුන පමුණුවන බැවින් ‘නය’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙම අර්ථය තවදුරටත් පැහැදිලි කිරීමට ගියහොත් ග්‍රන්ථය බෙහෙවින් දීර්ඝ වන බැවින් ඒ පිළිබඳ විස්තරයක් මෙහි නොදක්වන ලදී.

อปโรปิ [Pg.112] จตุพฺพิโธ นโย เอกตฺตนโย นานตฺตนโย อพฺยาปารนโย เอวํธมฺมตานโยติ.

තවත් ආකාරයක සිව්වැදෑරුම් නයක් ද වෙයි, එනම්: ඒකත්තනය (ඒකත්ව ක්‍රමය), නානත්තනය (නානත්ව ක්‍රමය), අබ්‍යාපාරනය (අව්‍යාපාර ක්‍රමය) සහ ඒවංධම්මතානය (ධර්මතා ක්‍රමය) යනුවෙනි.

วิเนติ สตฺเต เอตฺถ, เอเตนาติ วา วินโย. กายวาจานํ วินยนโตปิ วินโย. อายตนนฺติ อนมตคฺเค สํสาเร ปวตฺตํ อตีว อายตํ สํสารทุกฺขํ ยาว น นิวตฺตติ, ตาว นยเตว ปวตฺตเตวาติ อายตนํ.

මෙහි සත්ත්වයන් හික්මවන බැවින් හෝ මෙයින් හික්මවන බැවින් ‘විනය’ නම් වේ. කය හා වචනය හික්මවීම නිසා ද ‘විනය’ නම් වේ. ‘ආයතන’ යනු, කෙළවරක් නොපෙනෙන සංසාරයෙහි පවත්නා වූ, අතිශයින් දීර්ඝ වූ සංසාර දුක යම් තාක් කල් නොනවතියි ද, ඒ තාක් කල් පමුණුවනු ලබන (පවත්වනු ලබන) බැවින් ‘ආයතන’ නම් වේ.

อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร. ‘‘อายตนนฺติ อสฺสานํ กมฺโพโช อายตนํ, คุนฺนํ ทกฺขิณาปโถ อายตน’’นฺติ เอตฺถ สญฺชาติฏฺฐานํ อายอนํ นาม. ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา.

මෙහි අර්ථ නිරූපණය මෙසේය: ‘ආයතන’ යන්නෙහි, ‘‘අශ්වයන්ට කාම්බෝජ දේශය ආයතනයකි, ගවයන්ට දක්ෂිණාපථය ආයතනයකි’’ යන තැන උපදින ස්ථානය (ජන්ම භූමිය) ‘ආයතන’ නම් වේ. ‘‘මනරම් වූ ආයතනයෙහි (වාසස්ථානයෙහි) පක්ෂීහු එය ඇසුරු කරති,

ฉายํ ฉายตฺถิโน ยนฺติ, ผลตฺถํ ผลโภชิโน’’ติ เอตฺถ สโมสรณฏฺฐานํ. ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว วิมุตฺตายตนานี’’ติ เอตฺถ การณํ. อญฺเญปิ ปน ปโยคา ยต ปติยตเนติ เอตฺถ ปกาสิตา.

සෙවණ සොයන්නෝ සෙවණට ද, ඵල සොයන්නෝ ඵල අනුභවය සඳහා ද යති’’ යන මෙහි රැස්වන ස්ථානය (වාසස්ථානය) ‘ආයතන’ නම් වේ. ‘‘මහණෙනි, මේ විමුක්ති ආයතනයෝ (කරුණු) පස්දෙනෙකි’’ යන මෙහි (ආයතන යනු) හේතුවයි. තවත් ප්‍රයෝගයන් ද ‘යත පතියතන’ (හික්මවීම සහ උත්සාහය) යන අර්ථයෙහි ප්‍රකාශ කර ඇත.

นี ปาปเน. เนติ, นยติ. นยนํ.

‘ණී’ (nī) ධාතුව පැමිණවීම (ළඟා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. නේති, නයති (පමුණුවයි). නයනං (පැමිණවීම/ඇස).

นุ ถุติยํ. โนติ, นวติ. นุโต.

‘නු’ (nu) ධාතුව ස්තුති කිරීම (ප්‍රශංසා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. නෝති, නවති (ස්තුති කරයි). නුතෝ (ස්තුති කරන ලද).

ถน ปน ธน สทฺเท. ถนติ. ปนติ. ธนติ.

‘ථන’, ‘පන’ සහ ‘ධන’ යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ථනති (ශබ්ද කරයි/ගොරවයි), පනති, ධනති (ශබ්ද කරයි).

กน ทิตฺติกนฺตีสุ. กนติ. กญฺญา. กนกํ.

‘කන’ (kana) ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) සහ කැමැත්ත (කාන්තිය) අර්ථයන්හි වැටේ. කනති (බබළයි). කඤ්ඤා (කන්‍යාව). කනකං (රත්තරන්).

เอตฺถ จ โยพฺพนิภาเว ฐิตตฺตา รูปวิลาเสน กนติ ทิปฺปติ วิโรจตีติ กญฺญา. อถ วา กนิยติ กามิยภิ อภิปตฺถิยติ ปุริเสหีติปิ กญฺญา, โยพฺพนิตฺถี. กนกนฺติ กนติ, กนียตีติ วา กนกํ, สุวณฺณํ. สุวณฺณสฺส หิ อเนกานิ นามานิ.

මෙහි යොවුන් වියෙහි පසුවන බැවින් රූප විලාසයෙන් බබළන (කනති), දිලිසෙන, බැබළෙන තැනැත්තිය ‘කඤ්ඤා’ (කන්‍යාව) නම් වේ. නැතහොත්, පුරුෂයන් විසින් පතනු ලබන (කනීයති), කැමති වනු ලබන බැවින් ද ‘කඤ්ඤා’ (තරුණ කාන්තාව) නම් වේ. ‘කනක’ යනු බබළන බැවින් හෝ පතනු ලබන බැවින් ‘කනක’ නම් වේ, එනම් රන් ය. රන් සඳහා බොහෝ නම් තිබේ.

สุวณฺณํ กนกํ เหมํ, กญฺจนํ หฏกมฺปิ จ;

ชาตรูปํ ตปนียํ, วณฺณํ ตพฺเภทกา ปน;

ชมฺพุนทํ สิงฺคิกญฺจ, จามิกรนฺติ ภาสิตา.

‘‘සුවණ්ණ, කනක, හේම, කඤ්චන, හාටක ද, ජාතරූප, තපනීය ද (වර්ණයන්ගේ වෙනස්කම් අනුව ඇතිවන භේදයන්ය), ජම්බුනද, සිංගී සහ චාමීකර’’ යනුවෙන් (රන් සඳහා නම්) පවසන ලදී.

วน [Pg.113] สน สมฺภตฺติยํ. วนติ. วนํ. สนติ.

‘වන’ (vana) සහ ‘සන’ (sana) යන ධාතූන් සේවනය කිරීම (ඇසුරු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වනති, සනති (සේවනය කරයි/ඇසුරු කරයි). වනං (වනය).

ตตฺถ วนนฺติ. ตํ สมฺภชนฺติ มยูรโกกิลาทโย สตฺตาติ วนํ, อรญฺญํ. วนติ สมฺภชติ สํกิเลสปุคฺคลนฺติ วนํ, ตณฺหา.

එහි ‘වන’ යනු: මොනරුන්, කොවුලන් ආදී සත්ත්වයෝ එය ඇසුරු කරති, එබැවින් ‘වන’ නම් වේ, එනම් වනාන්තරයයි (අරණ්‍යයයි). කෙලෙස් සහිත පුද්ගලයා එය ඇසුරු කරයි (ඇලෙයි), එබැවින් ‘වන’ නම් වේ, එනම් තණ්හාවයි.

มน อพฺภาเส. มนติ. มโน.

‘මන’ (mana) ධාතුව අභ්‍යාස කිරීම (නැවත නැවත කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. මනති (සිතයි/මනියි). මනෝ (සිත).

มาน วีมํสายํ, วีมํสติ. วีมํสา.

‘මාන’ (māna) ධාතුව විමසීම (පරීක්ෂා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. විමංසති (විමසයි). විමංසා (විමසීම).

ชน สุน สทฺเท. ชนติ. สุนติ.

‘ජන’ (jana) සහ ‘සුන’ (suna) යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ජනති, සුනති (ශබ්ද කරයි).

เอตฺถ จ ‘‘กสฺมา เต เอโก ภุโช ชนติ, เอโก เต น ชนตี ภุโช’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ชนตีติ สุนติ สทฺทํ กโรติ.

මෙහි ‘‘ඇයි ඔබගේ එක් අතක් ශබ්ද කරන්නේ (ජනති), එක් අතක් ශබ්ද නොකරන්නේද?’’ යන්න පාළි නිදර්ශනයයි. එහි ‘ජනති’ යනු ශබ්ද කරයි (ඇසෙන්නට සලස්වයි) යන්නයි.

ขนุ อวทารเณ ขนติ. สุขํ. ทุกฺขํ. ขโต อาวาโฏ.

‘ඛනු’ (khanu) ධාතුව හෑරීම (කැණීම) අර්ථයෙහි වැටේ, ඛනති (හාරයි). සුඛං (සුවය). දුක්ඛං (දුක). කතෝ ආවාටෝ (හාරන ලද වළ).

ตตฺถ สุขนฺติ สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. ทุฏฺฐุ ขนติ กายิกเจตสิกสุขนฺติ ทุกฺขํ. อญฺญมญฺญปฏิปกฺขา หิ เอเต ธมฺมา. ทฺวิธา จิตฺตํ ขนตีติ วา ทุกฺขํ. จุราทิคณวเสน ปน ‘‘สุขยตีติ สุขํ, ทุกฺขยตีติ ทุกฺข’’นฺติ นิพฺพจนานิ คเหตพฺพานิ. สมาสปอวเสน ‘‘สุกรํ ขมสฺสาติ สุขํ, ทุกฺกรํ ขมสฺสาติ ทุกฺข’’นฺติ นิพฺพจนานิปิ วิวิธา หิ สทฺทานํ พฺยุปฺปตฺติ ปวตฺติ นิมิตฺตญฺจ.

එහි ‘සුඛ’ යනු මනාව දුක නසන (හාරා දමන) බැවින් ‘සුඛ’ නම් වේ. නපුරු ලෙස කායික හා චෛතසික සුවය නසන බැවින් ‘දුක්ඛ’ නම් වේ. මන්දයත්, මේ ධර්මයෝ එකිනෙකාට ප්‍රතිවිරුද්ධ වෙති. නැතහොත්, සිත දෙකොටසකට කණින (පෙළන) බැවින් ‘දුක්ඛ’ නම් වේ. චුරාදි ගණයට අනුව නම්, ‘‘සුවපත් කරයිද එය සුඛය, දුකට පත් කරයිද එය දුක්ඛය’’ යනුවෙන් ව්‍යුත්පන්නයන් (නිරුක්ති) ගත යුතුය. සමාස වශයෙන්, ‘‘ඉවසීමට පහසු බැවින් සුඛය, ඉවසීමට අපහසු බැවින් දුක්ඛය’’ යනුවෙන් ද විවිධ ව්‍යුත්පන්නයන් ගත හැක. මන්දයත්, වචනවල ව්‍යුත්පත්තිය (නිරුක්තිය), පැවැත්ම සහ නිමිත්ත විවිධාකාර වන බැවිනි.

ทาน อวขณฺฑเน. ทานติ. อปทานํ.

‘දාන’ (dāna) ධාතුව කපා දැමීම (ඛණ්ඩනය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. දානති (කපයි). අපදානං (අපදානය).

สาน เตชเน. เตชนํ นิสานํ. สานติ.

‘සාන’ (sāna) ධාතුව මුවහත් කිරීම (තියුණු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තේජනං යනු මුවහත් තැබීමයි. සානති (මුවහත් කරයි).

หน หึสาคตีสุ. เอตฺถ ปน หึสาวจเนน ผรุสาย วาจาย ปีฬนญฺจ ทณฺฑาทีหิ ปหรณญฺจ คหิตํ, ตสฺมา หน หึสาปหรณคตีสูติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘ราชาโน โจรํ คเหตฺวา หเนยฺยุํ วา พนฺเธยฺยุํ วา’’ติ. ปาฐสฺส อตฺถํ สํวณฺเณนฺเตหิ ‘‘หเนยฺยุนฺติ โปเถยฺยุญฺเจว ฉินฺเทยฺยุญฺจา’’ติ [Pg.114] วุตฺตํ. เอตฺถ จ เฉทนํ นาม หตฺถปาทาทิเฉทนํ วา สีสจฺเฉทวเสน มารณํ วา. หนสฺส วธาเทโส ฆาตาเทโส จ ภวติ, หนฺติ หนติ, หนนฺติ. หนสิ, หนถ. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ.

‘හන’ (hana) ධාතුව හිංසා කිරීම සහ ගමන යන අර්ථයන්හි වැටේ. මෙහි හිංසා යන වචනයෙන් පරුෂ වචනයෙන් පෙළීම ද, දඬු මුගුරු ආදියෙන් පහරදීම ද අදහස් කෙරේ. එබැවින් ‘හන’ ධාතුව හිංසාව, පහරදීම සහ ගමන යන අර්ථයන්හි වැටෙන බව තේරුම් ගත යුතුය. එලෙසම, ‘‘රජවරු සොරා අල්ලා මරත්වා (පහර දෙත්වා) හෝ බඳිත්වා’’ යන පාඨයේ අර්ථය විස්තර කරන්නන් විසින් ‘‘හනෙය්‍යුං යනු තළත්වා සහ කපත්වා’’ යැයි දක්වන ලදී. මෙහි කැපීම නම් අත් පා ආදිය කැපීම හෝ හිස කැපීමෙන් මැරීමයි. ‘හන’ ධාතුවට ‘වධ’ සහ ‘ඝාත’ යන ආදේශයන් ද පැමිණේ; හන්ති, hනති, හනන්ති (නසයි/මරයි). හනසි, හනථ. සෙසු සියල්ල මෙසේම දත යුතුය.

หึสาทโย จตฺตาโร อตฺถา ลพฺภนฺติ. ‘‘หนฺติ หตฺเถหิ ปาเทหี’’ติ เอตฺถ ปน หนฺตีติ ปหรตีติ อตฺโถ. ‘‘กุทฺโธ หิ ปิตรํ หนฺติ. วิกฺโกสมานา ติพฺพาหิ, หนฺติ เนสํ วรํ วร’’นฺติ. เอตฺถ หนฺตีติ มาเรนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘วธติ, วเธติ, ฆาเตติ’’ อิจฺจปิ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺถ ‘‘วธติ น โรทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. อตฺตานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรทตี’’ติอาทีสุ วโธ ปหรณํ. ปาณํ วเธติ. ปาณวโธ. ‘‘เอส วโธ ขณฺฑหาลสฺส. สตฺเต ฆาเตตี’’ติ จ อาทีสุ วโธ มารณํ.

හිංසාව ආදී අර්ථ සතරක් ලැබෙයි. ‘‘අත් පා වලින් පහර දෙයි’’ යන මෙහි ‘හන්ති’ යන්නෙහි අර්ථය පහරදීමයි. ‘‘කිපුණු තැනැත්තා පියා මරයි (හන්ති). මහත් හඬින් හඬමින් ඔවුන් අතරින් උතුම් උතුම් අය මරයි (හන්ති)’’ යන මෙහි ‘හන්ති’ යන්නෙහි අර්ථය මැරීමයි. ‘වධති’, ‘වධේති’, ‘ඝාතේති’ ආදී රූප ද සිද්ධ වෙයි. එහි, ‘‘තළා ගනී (වධති), නොහඬයි නම් දුකුළා ඇවැත් වේ. තමාටම නැවත නැවත තළා ගනිමින් (වධිත්වා) හඬයි’’ යනාදී තැන්වල ‘වධ’ යනු පහරදීමයි. ප්‍රාණීන් නසයි (වධේති), එය ප්‍රාණවධයයි. ‘‘මේ ඛණ්ඩහාලයා මැරීමයි (වධෝ). සත්ත්වයන් මරවයි (ඝාතේති)’’ යනාදී තැන්වල ‘වධ’ යනු මැරීමයි.

‘‘อุปาหนํ, วธู’’ติ จ เอตฺถ หนวธสทฺทตฺโถคมนํ. ‘‘ปุริสํ หนติ. สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนติ’’ อิจฺจาทีนิ กตฺตุปทานิ. เทวทตฺโต ยญฺญทตฺเตน หญฺญติ. ตโต วาตาตเป โฆเร, สญฺชาเต ปฏิหญฺญติ. ปจฺจตฺตวจนสฺเสการตฺตํ, ยถา ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ. วิหาเรนาติ ปทํ สมฺพนฺธิตพฺพํ, อิจฺจาทีนิ กมฺมปทานิ. หนฺตา. หโต. วธโก. วธู. อาฆาโต. อุปฆาโต. ฆาตโก. ปฏิโฆ. สงฺโฆ. พฺยคฺโฆ. สกุณคฺฆิ. หนฺตุํ, หนิตุํ, หนฺตฺวา, หนิตฺวา. วชฺเฌตฺวา, วธิตฺวา อิจฺจาทีนิ สนามิกานิ ตุมนฺตาทิปทานิ.

‘‘උපාහන (පාවහන්), වධූ (මනාලිය)’’ යන මෙහි ‘හන’ සහ ‘වධ’ ශබ්දයන්ගේ අර්ථය ගමන යන්නයි. ‘‘පුරුෂයා මරයි, සීතල සහ උණුසුම වළක්වයි’’ යනාදිය කර්තෘ කාරක පද වේ. ‘‘දේවදත්ත යඥදත්ත විසින් පහර දෙනු ලැබෙයි (හඤ්ඤති). ඉන්පසු දරුණු සුළඟ හා අව්ව ඇති වූ කල, එය වළක්වනු ලැබෙයි (පටිහඤ්ඤති).’’ ප්‍රථමා විභක්ති වචනයෙහි ඒකාරත්වයයි, ‘‘වනප්පගුම්බේ’’ යන්නාක් මෙනි. ‘‘විහාරේන’’ යන පදය සම්බන්ධ කළ යුතුය, යනාදිය කර්ම කාරක පද වේ. හන්තා (මරන්නා), හතෝ (මරන ලද), වධකෝ (වධකයා), වධූ (මනාලිය), ආඝාතෝ (වෛරය/තරහ), උපඝාතෝ (විනාශය/උපඝාතය), ඝාතකෝ (මරන්නා), පටිඝෝ (ක්‍රෝධය/පටිඝය), සංඝෝ (සංඝයා), බ්‍යග්ඝෝ (ව්‍යාඝ්‍රයා), සකුණග්ඝි (කුරුළු උකුස්සා) සහ හන්තුං, හනිතුං (මැරීමට), හන්ත්වා, හනිත්වා, වජ්ඣෙත්වා, වධිත්වා (මරා) යනාදිය නාම සහිත වූ ‘තුමන්ත’ ආදී ප්‍රත්‍යාන්ත පද වේ.

ตตฺถ อุปาหนนฺติ ตํ ตํ ฐานํ อุปหนนฺติ อุปคจฺฉนฺติ ตโต จ อาหนนฺติ อาคจฺฉนฺติ เอเตนาติ อุปาหนํ. วธูติ กิเลสวเสน สุนขมฺปิ อุปคมนสีลาติ วธู, สพฺพาสํ อิตฺถีนํ [Pg.115] สาธารณเมตํ. อถ วา วธูติ สุณิสา. ตถา หิ ‘‘เตน หิ วธุ ยทา อุตุนี อโหสิ, ปุปฺผํ เต อุปฺปนฺนํ, อถ เม อาโรเจยฺยาสี’’ติ เอตฺถ วธูติ สุณิสา วุจฺจติ. สา ปน ‘‘อยํ โน ปุตฺตสฺส ภริยา’’ติ สสฺสุสสุเรหิ อธิคนฺตพฺพา ชานิตพฺพาติ วธูติ วุจฺจติ. คตฺยตฺถานํ กตฺถจิ พุทฺธิยตฺถกถนโต อยมตฺโถ ลพฺภเตว. ‘‘สุณฺหา, สุณิสา, วธู’’ อิจฺเจเต ปริยายา. สงฺโฆติ ภิกฺขุสมูโห. สมคฺคํ กมฺมํ สมุปคจฺฉตีติ สงฺโฆ, สุฏฺฐุ วา กิเลเส หนฺติ เตน เตน มคฺคาสินา มาเรตีติปิ สงฺโฆ, ปุถุชฺชนาริยวเสน วุตฺตาเนตานิ. วิวิเธ สตฺเต อาหนติ ภุโส ฆาเตตีติ พฺยคฺโฆ. โส เอว ‘‘วิยคฺโฆ, วคฺโฆ’’ติ จ วุจฺจติ. อปรมฺปิ ปุณฺฑรีโกติ ตสฺส นามํ. ทุพฺพเล สกุเณ หนฺตีติ สกุณคฺฆิ, เสโน, อยํ ปน หนธาตุ ทิวาทิคเณ ‘‘ปฏิหญฺญตี’’ติ อกมฺมกํ กตฺตุปทํ ชเนติ. ตถา หิ ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเย โสเต ปฏิหญฺญตี’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ.

එහි 'උපාහන' (පාවහන්) යනු - එයින් ඒ ඒ ස්ථානයට පැමිණෙත් ද (උපහනන්ති) එයින්ම නැවත එත් ද (ආහනන්ති), එබැවින් 'උපාහන' නම් වේ. 'වධූ' යනු - කෙලෙස් වසයෙන් බල්ලන් කරා ද යන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'වධූ' නම් වේ. මෙය සියලු ස්ත්‍රීන්ට සාධාරණ නමකි. නොහොත් 'වධූ' යනු ලේලියයි. එසේම, 'එසේ නම් ලේලියනි, යම් කලෙක තී සෘතු වූවා ද, තීට පුෂ්පය (ඔසප් වීම) උපන්නේ ද, එකල්හි මට දන්වන්න' යන්නෙහි 'වධූ' යන්නෙන් ලේලිය අදහස් කෙරේ. ඈ වනාහි 'මෑ අපගේ පුතුගේ භාර්යාවයි' කියා නැන්දම්මා සහ මාමන්ඩිය විසින් දත යුතු (අධිගන්තබ්බා) බැවින් ද 'වධූ' යැයි කියනු ලැබේ. ගමනාර්ථය ඇති ධාතූන් ඇතැම් තැනක අවබෝධාර්ථයෙහි ද වැටෙන බැවින් මේ අර්ථය ලැබෙන්නේමය. 'සුණ්හා, සුණිසා, vadhū' යනු මෙයට පර්යාය පද වේ. 'සංඝ' යනු භික්ෂු සමූහයයි. සමගි වූ කර්මයට (විනයකර්මයට) පැමිණෙන බැවින් 'සංඝ' නම් වේ. නැතහොත් ඒ ඒ මාර්ග නමැති කඩුවෙන් කෙලෙස් හොඳින් නසන බැවින් ද 'සංඝ' නම් වේ. මේවා පෘථග්ජන හා ආර්ය වසයෙන් කියන ලද්දකි. විවිධ සත්ත්වයන් ඉතා දරුණු ලෙස නසන බැවින් 'ව්‍යාඝ්‍ර' (කොටියා) නම් වේ. එයම 'වියග්ඝ, වග්ඝ' කියා ද කියනු ලැබේ. ඔහුගේ තවත් නමක් වන්නේ 'පුණ්ඩරීක' යන්නයි. දුබල කුරුල්ලන් මරන බැවින් 'සකුණග්ඝි' (උකුස්සා) නම් වේ. එනම් සේන (කුරුල්ලා) ය. මේ 'හන' ධාතුව දිවාදි ගණයේ දී 'පටිහඤ්ඤති' කියා අකර්මක කර්තෘ පදයක් උපදවයි. එසේම 'බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ව්‍යවහාරය ලෝකයාගේ කනෙහි හැපෙයි (පටිහඤ්ඤති)' යනාදී පාඨ දක්නට ලැබේ.

อน ปาณเน. ปาณนํ สสนํ. อนติ. อานํ, ปานํ. ‘‘ตตฺถ อานนฺติ อสฺสาโส. ปานนฺติ ปสฺสาโส. เอเตสุ อสฺสาโสติ พหิ นิกฺขมนวาโต. ปสฺสาโสติ อนฺโต ปวิสนวาโต’’ติ วินยฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, สุตฺตนฺตฏฺฐกถาสุ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา อาคตํ. ตตฺถ ยสฺมา สพฺเพสมฺปิ คพฺภเสยฺยกานํ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนกาเล ปฐมํ อพฺภนฺตรวาโต พหิ นิกฺขมติ, ปจฺฉา พาหิรวาโต สุขุมํ รชํ คเหตฺวา อพฺภนฺตรํ ปวิสนฺโต ตาลุํ อาหจฺจ นิพฺพายติ, ตสฺมา วินยฏฺฐกถายํ ‘‘อสฺสาโสติ พหิ นิกฺขมนวาโต, ปสฺสาโสติ อนฺโต ปวิสนวาโต’’ติ วุตฺตํ. เอเตสุ [Pg.116] ทฺวีสุ นเยสุ วินยนเยน อนฺโต อุฏฺฐิตสสนํ อสฺสาโส, พหิ อุฏฺฐิตสสนํ ปสฺสาโส. สุตฺตนฺตนเยน ปน พหิ อุฏฺฐหิตฺวาปิ อนฺโต สสนโต อสฺสาโส. อนฺโต อุฏฺฐหิตฺวาปิ พหิ สสนโต ปสฺสาโส. อยเมว จ นโย ‘‘อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต อชฺฌตฺตํ วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จา’’ติ, ‘‘ปสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต พหิทฺธา วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จา’’ติ อิมาย ปาฬิยา สเมตีติ เวทิตพฺพํ.

'අන' ධාතුව ප්‍රාණනයෙහි (හුස්ම ගැනීමෙහි) වැටේ. ප්‍රාණනය යනු හුස්ම ගැනීමයි. අනති (හුස්ම ගනියි). ආන, පාන (හුස්ම ගැනීම හා හෙළීම) යනුයි. 'එහි ආන යනු ආශ්වාසයයි. පාන යනු ප්‍රශ්වාසයයි. මොවුන් අතුරින් ආශ්වාසය යනු පිටතට නික්මෙන වාතයයි. ප්‍රශ්වාසය යනු ඇතුළට පිවිසෙන වාතයයි' කියා විනය අටුවාවෙහි කියන ලදී. සූත්‍රාන්ත අටුවාවල වනාහි මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස (පෙරළා) පැමිණ ඇත. එහි යම් හෙයකින් සියලු මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නා සතුන්ගේ මව්කුසින් නික්මෙන කාලයෙහි පළමුව ඇතුළත වාතය පිටතට නික්මෙයි, පසුව බාහිර වාතය සියුම් ධූලි ගෙන ඇතුළට පිවිසෙමින් තල්ලේ හැපී සංසිඳෙයි, එබැවින් විනය අටුවාවෙහි 'ආශ්වාසය යනු පිටතට නික්මෙන වාතයයි, ප්‍රශ්වාසය යනු ඇතුළට පිවිසෙන වාතයයි' කියා කියන ලදී. මේ ක්‍රම දෙක අතුරින් විනය ක්‍රමයට අනුව ඇතුළත උපදින හුස්ම ආශ්වාසය ද, පිටත උපදින හුස්ම ප්‍රශ්වාසය ද වේ. සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයෙන් වනාහි පිටත ඉපිද ඇතුළට හුස්ම ගන්නා බැවින් ආශ්වාසය ද, ඇතුළත ඉපිද පිටතට හුස්ම ගන්නා බැවින් ප්‍රශ්වාසය ද වේ. මෙම ක්‍රමයම 'ආශ්වාසයේ මුල, මැද, අග සිහියෙන් අනුගමනය කරන්නහුගේ ඇතුළත විසිරුණු සිතින් කය ද සිත ද දැඩි වෙයි, සැලෙයි, වෙවුලයි' කියා ද, 'ප්‍රශ්වාසයේ මුල, මැද, අග සිහියෙන් අනුගමනය කරන්නහුගේ බාහිරව විසිරුණු සිතින් කය ද සිත ද දැඩි වෙයි, සැලෙයි, වෙවුලයි' කියා ද මේ පාළිය සමඟ ගැළපෙන බව දත යුතුය.

ธน ธญฺเญ. ธนนํ ธญฺญํ, สิริปุญฺญปญฺญานํ สมฺปทาติ อตฺโถ. ธาตุอตฺโถ หิ เยภุยฺเยน ภาววเสน กถิยติ ฐเปตฺวา วกฺกรุกฺขตเจติ เอวมาทิปฺปเภทํ. ยถา ภาวตฺเถ วตฺตมาเนน ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ยฺยการํ กตฺวา เถนนํ เถยฺยนฺติ วุจฺจติ, เอวมิธ ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ญฺญการํ กตฺวา ธนนํ ธญฺญนฺติ วุจฺจติ. ธนิโน วา ภาโว ธญฺญํ, ตสฺมึ ธญฺเญ. ธนฺติ, ธนติ. ธนิตํ. ธญฺญํ. ยสฺมา ปน ธญฺญสทฺเทน สิริปุญฺญปญฺญาสมฺปทา คหิตา, ตสฺมา ‘‘ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายี’’ติอาทีสุ ธญฺญสทฺเทน สิริปญฺญาว คเหตพฺพา ปุญฺญสฺส วิสุํ วจนโต.

'ධන' ධාතුව ධන්‍ය අර්ථයෙහි (ශ්‍රී-පුණ්‍ය-ප්‍රඥා සම්පත්තියෙහි) වැටේ. ධනනං යනු ධන්‍යයයි, ශ්‍රී, පුණ්‍ය, ප්‍රඥාවන්ගේ සම්පත්තිය යනු අර්ථයයි. වක්ක, රුක්ඛ, තච යනාදී ප්‍රභේදයන් හැර, ධාතු අර්ථය බොහෝ සෙයින් භාව වසයෙන් කියනු ලැබේ. යම් සේ භාවාර්ථයෙහි පවතින 'ය' ප්‍රත්‍යය සමඟ 'න' කාරයට 'ය්‍ය' කාරය කර 'ථේනනං' යන්න 'ථෙය්‍යං' යැයි කියනු ලැබේද, එමෙන්ම මෙහි ද 'ය' ප්‍රත්‍යය සමඟ 'න' කාරයට 'ඤ්ඤ' කාරය කර 'ධනනං' යන්න 'ධඤ්ඤං' (ධන්‍ය) යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් ධනවතෙකුගේ භාවය ධන්‍යයයි, ඒ ධන්‍යයෙහි ය. ධන්ති, ධනති. ධනිතං. ධඤ්ඤං. යම් හෙයකින් ධන්‍ය ශබ්දයෙන් ශ්‍රී, පුණ්‍ය, ප්‍රඥා සම්පත්තිය ගන්නා ලද ද, එබැවින් 'ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණසම්පන්නං පුත්තං විජායී' යනාදී තැන්හි 'ධඤ්ඤ' ශබ්දයෙන් ශ්‍රී සහ ප්‍රඥාවම ගත යුතුය, මන්ද යත් 'පුණ්‍ය' යන්න වෙන් කොට පවසා ඇති බැවිනි.

‘‘นทโต ปริสายนฺเต, วาทิตพฺพปหาริโน;

เย เต ทกฺขนฺติ วทนํ, ธญฺญา เต นรปุงฺคว.

“නරශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්ස, පිරිස මැද සිංහනාද පවත්වන, වාදයට පැමිණෙන සතුරන් පරදවන ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය යම් කෙනෙක් දකිත් ද, ඔවුහු භාග්‍යවන්තයෝය (ධන්‍යයෝය).

ทีฆงฺคุลี ตมฺพนเข, สุเภ อายตปณฺหิเก;

เย ปาเท ปณมิสฺสนฺติ, เตปิ ธญฺญา คุณนฺธร.

ගුණධරයන් වහන්ස, දිගු ඇඟිලි ඇති, තඹවන් නිය ඇති, ශෝභන වූ, දිගු විලුම් ඇති ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන්ට යම් කෙනෙක් නමස්කාර කරත් ද, ඔවුහු ද භාග්‍යවන්තයෝය.

มธุรานิ ปหฏฺฐานิ, โทสคฺฆานิ หิตานิ จ;

เยเตวากฺยานิ โสสฺสนฺติ, เตปิ ธญฺญานรุตฺตมา’’ติ

නරුත්තමයන් වහන්ස, මිහිරි වූ, සතුට උපදවන, දොස් නසන, හිතකර වූ යම් ඒ ඔබ වහන්සේගේ වචනයන් යම් කෙනෙක් අසත් ද, ඔවුහු ද භාග්‍යවන්තයෝය” කියායි.

เอวมาทีสุ [Pg.117] ปน ธญฺญสทฺเทน ปุญฺญสมฺปทา คเหตพฺพา, ปุญฺญสมฺปทาย วา สทฺธึ สิริปญฺญาสมฺปทาปิ คเหตพฺพา. อิทเมตฺถ นิพฺพจนํ ‘‘ธญฺญํ สิริปุญฺญปญฺญาสมฺปทา เอเตสํ อตฺถีติ ธญฺญา’’ติ. ‘‘ธญฺญํ มงฺคลสมฺมต’’นฺติ เอตฺถ ตุ ‘‘อุตฺตมรตนํ อิท’’นฺติ ธนายิตพฺพํ สทฺธายิตพฺพนฺติ ธญฺญํ, สิริสมฺปนฺนํ ปุญฺญสมฺปนฺนํ ปญฺญาสมฺปนฺนนฺติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ. ‘‘ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูป’’นฺติ จ อาทีสุ ‘‘นตฺถิ ธญฺญสมํ ธน’’นฺติ วจนโต ธนายิตพฺพนฺติ ธญฺญํ, กึ ตํ? ปุพฺพณฺณํ. อปิจ โอสธิวิเสโสปิ ธญฺญนฺติ วุจฺจติ. ธนสทฺทสฺส จ ปน สมาสวเสน ‘‘อธโน, นิทฺธโน’’ติ จ นตฺถิ ธนํ เอตสฺสาติ อตฺเถน ทลิทฺทปุคฺคโล วุจฺจติ. ‘‘นิธนํ ยาตี’’ติเอตฺถ ตุ กมฺปนตฺถวาจกสฺส ธูธาตุสฺส วเสน วินาโส นิธนนฺติ วุจฺจตีติ.

මෙසේ යනාදී තැන්හි වනාහි 'ධඤ්ඤ' ශබ්දයෙන් පුණ්‍ය සම්පත්තිය ගත යුතුය, නැතහොත් පුණ්‍ය සම්පත්තිය සමඟ ශ්‍රී හා ප්‍රඥා සම්පත්තිය ද ගත යුතුය. මෙහි නිරුක්තිය නම් - 'ශ්‍රී, පුණ්‍ය, ප්‍රඥා සම්පත්ති නමැති ධන්‍යය මොවුන්ට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ධන්‍ය (භාග්‍යවන්තයෝ) නම් වෙති' යන්නයි. 'ධඤ්ඤං මංගල සම්මතං' (ධන්‍යය මංගල සම්මතය) යන්නෙහි වනාහි 'මෙය උත්තම රත්නයකි' කියා ධනයක් සේ සිතිය යුතු බැවින්, විශ්වාස කටයුතු බැවින් 'ධඤ්ඤ' නම් වේ. ශ්‍රී සම්පන්න, පුණ්‍ය සම්පන්න, ප්‍රඥා සම්පන්න යන අර්ථය ද මෙහි යෙදේ. 'ධඤ්ඤං ධනං රජතං ජාතරූපං' (ධාන්‍යය, ධනය, රිදී, රන්) යනාදී තැන්හි 'ධාන්‍ය හා සමාන ධනයක් නැත' යන වචනයෙන් ධනයක් සේ සිතිය යුතු බැවින් 'ධාන්‍ය' නම් වේ. එය කුමක්ද? පූර්වාන්න (වී ආදී ධාන්‍ය) යි. තවද විශේෂ ඖෂධ වර්ග ද 'ධාන්‍ය' යැයි කියනු ලැබේ. 'ධන' ශබ්දය වනාහි සමාස වසයෙන් 'අධන, නිද්ධන' කියා මොහුට ධනයක් නැත යන අර්ථයෙන් දිළිඳු පුද්ගලයාට කියනු ලැබේ. 'නිධනං යාති' (විනාශයට යයි) යන්නෙහි වනාහි සෙලවීම් අර්ථය කියන 'ධූ' ධාතුව නිසා විනාශය 'නිධන' යැයි කියනු ලැබේ.

มุน คติยํ. มุนติ.

'මුන' ධාතුව ගමනාර්ථයෙහි වැටේ. මුනති.

จิเน มญฺญนายํ. อลุตฺตนฺโตยํ ธาตุ, ยถา คิเล, ยถา จ มิเล. จินายติ, โอจินายติ. ‘‘สพฺโพ ตํ ชโน โอจินายตู’’ติ อิทเมตฺถ ปาฬิ นิทสฺสนํ. โอจินายตติ อวมญฺญตูติ.

'චිනේ' ධාතුව සිතීම (මැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගිලේ', 'මිලේ' ධාතූන් මෙන් මේ ධාතුව ද ලොප් නොවන (අලුත්තන්ත) ධාතුවකි. චිනායති, ඔචිනායති. 'සියලු ජනයා ඔහුව පහත් කොට සිතත්වා (කෙලෙසත්වා)' යනු මෙහි පාළි උදාහරණයයි. 'ඔචිනායතති' යනු අවඥා කෙරේවා යන්නයි.

อิติ ภูวาทิคเณ ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

මෙසේ භූවාදි ගණයෙහි ත-වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයෝ

สมตฺตานิ.

සමාප්ත වූහ.

ปการนฺตธาตุ

ප-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූහු (පකාරාන්ත ධාතූහු)

อิทานิ ปวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

දැන් ප-වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් කියනු ලැබේ –

ปา ปาเน. ปานํ ปิวนํ. ‘‘ปาติ, ปานฺติ. ปาตุ, ปานฺตุ’’ อิจฺจาทิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

'පා' ධාතුව පානය කිරීමෙහි වැටේ. පානය යනු බීමයි. 'පාති, පාන්ති. පාතු, පාන්තු' යනාදී වශයෙන් සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

ขิปฺปํ คีวํ ปสาเรหิ, น เต ทสฺสามิ ชีวิตํ;

อยญฺหิเต มยา รูฬฺโห, สโร ปาสฺสติ โลหิตนฺติ.

“වහා බෙල්ල දිගු කරව, මම තට ජීවිතය නොදෙන්නෙමි. මා විසින් දුන්නට නංවන ලද මේ ඊතලය තාගේ ලේ බොනු ඇත” කියායි.

อตฺร [Pg.118] หิ ปาสฺสตีติ ปิวิสฺสติ. ‘‘ปาสฺสติ, ปาสฺสนฺติ. ปาสฺสสิ, ปาสฺสถ. ปาสฺสามิ, ปาสฺสาม’’ อิจฺจาทินา, ‘‘อปสฺสา, อปสฺสํสุ’’ อิจฺจาทินา จ นเยน เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ นยญฺญูหิ. โก หิ สมตฺโถ สพฺพานิ พุทฺธวจนสาคเร วิจิตฺรานิ วิปฺปกิณฺณรูปนฺตรรตนานิ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตุํ, ตสฺมา สพฺพาสุปิ ธาตูสุ สงฺเขเปน คหณูปายมตฺตเมว ทสฺสิตํ. ปิวติ, ปิวนฺติ. ปิวํ, ปิวนฺโต, ปิวมาโน, ปิวํ ภาคิรโสทกํ. การิเต กุมารํ ขีรํ ปาเยติ. มุหุตฺตํ ตณฺหาสมนํ, ขีรํ ตฺวํ ปายิโต มยา. กมฺเม ปียติ, ปีตํ. ตุมาทีสุ ‘‘ปาตุํ, ปิวิตุํ, ปิตฺวา, ปิวิตฺวา, ปาเยตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ โยเชตพฺพานิ. อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ ปาฬินยานุรูเปน สทฺทรูปานิ เอวเมว โยเชตพฺพานิ.

මෙහි 'පෑස්සති' (pāssati) යනු 'බොනු ඇත' (pivissati) යන්නයි. ක්‍රමෝපායන් දන්නවුන් විසින් "පෑස්සති, පෑස්සන්ති. පෑස්සසි, පෑස්සථ. පෑස්සාමි, පෑස්සාම" යනාදී වශයෙන් ද, "අපස්සා, අපස්සංසු" යනාදී ක්‍රමයෙන් ද ශේෂ වූ සියල්ල යෙදිය යුතුය. බුද්ධ වචන නැමැති සාගරයෙහි විසිරී පවත්නා වූ නානාවිධ රූප රත්නයන් සියල්ල මතු කොට දැක්වීමට කවරෙක් නම් සමත් වේ ද? එබැවින් සියලු ධාතූන්හිදී සංක්ෂේපයෙන් (කෙටියෙන්) උගත හැකි උපක්‍රමයක් පමණක් දක්වන ලදී. 'පිවති' (බොයි), 'පිවන්ති' (බොති). 'පිවං', 'පිවන්තෝ', 'පිවමානෝ' (බොමින්), 'පිවං bhāgirasodakaṃ' (භාගීරථී ගඟෙහි පැන් බොමින්). කාරිත ක්‍රියාවේදී 'කුමාරං ඛීරං පායේති' (කුමාරයාට කිරි පොවයි). 'මුහුත්තං තණ්හාසමනං, ඛීරං ත්වං පායිතෝ මයා' (මොහොතක් තෘෂ්ණාව සන්සිඳුවන කිරි, මා විසින් ඔබට පොවන ලදී). කර්ම කාරකයෙහි 'පීයති' (පොවනු ලැබේ), 'පීතං' (බොන ලද). තුමාදී ප්‍රත්‍යයන්හි 'පාතුං', 'පිවිතුං' (බොන්නට), 'පිත්වා', 'පිවිත්වා' (බී), 'පායෙත්වා' (පොවා) යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. සෙසු ස්ථානයන්හි ද පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව ශබ්ද රූප මෙලෙසම යෙදිය යුතුය.

ปา รกฺขเณ. ปาติ. นิปาติ. ปิตา, โคโป.

'පා' (pā) ධාතුව ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. 'පාති' (ආරක්ෂා කරයි). 'නිපාති' (පහළට ආරක්ෂා කරයි/නිරතුරුව ආරක්ෂා කරයි). 'පිතා' (පියා), 'ගෝපෝ' (ගොපල්ලා).

ปา ปูรเณ. ปาติ, วิปฺปาติ. วิปฺโป.

'පා' (pā) ධාතුව පිරවීම් අර්ථයෙහි වැටේ. 'පාති' (පුරවයි), 'විප්පාති' (විශේෂයෙන් පුරවයි). 'විප්පෝ' (බ්‍රාහ්මණයා).

วิปฺโปติ พฺราหฺมโณ. โส หิ วิปฺเปติ ปูเรติ วิสิฏฺเฐน เวทุจฺจารณาทินา อตฺตโน พฺราหฺมณกมฺเมน โลกสฺส อชฺฌาสยํ อตฺตโน จ หทเย เวทานีติ วิปฺโปติ วุจฺจติ. ‘‘ชาโต วิปฺปกุเล อห’’นฺติ เอตฺถ หิ พฺราหฺมโณ ‘‘วิปฺโป’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส กุลํ วิปฺปกุลนฺติ.

'විප්පෝ' යනු බ්‍රාහ්මණයා ය. ඔහු උතුම් වූ වේද ගායනා කිරීම් ආදී ස්වකීය බ්‍රාහ්මණ කර්මයෙන් ලෝකයාගේ අදහස් ද ස්වකීය හෘදයේ වේදයන් ද පුරවන හෙයින් 'විප්ප' යැයි කියනු ලැබේ. "ජාතෝ විප්පකුලේ අහං" (මම බ්‍රාහ්මණ කුලයෙහි උපන්නෙමි) යන මෙහි බ්‍රාහ්මණයා 'විප්ප' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. ඔහුගේ කුලය 'විප්පකුල' (බ්‍රාහ්මණ කුලය) නම් වේ.

ปู ปวเน. ปวติ. ปุตฺโต, ปุญฺญํ. เอตฺถ ปุตฺโตติ อตฺตโน กุลํ ปวติ โสเธตีติ ปุตฺโต. กิยาทิคณํ ปน ปตฺวา ‘‘ปุนาตี’’ติ วตฺตพฺพํ.

'පූ' (pū) ධාතුව පවිත්‍ර කිරීමේ (ශෝධනය කිරීමේ) අර්ථයෙහි වැටේ. 'පවති' (පවිත්‍ර කරයි). 'පුත්තෝ' (පුත්‍රයා), 'පුඤ්ඤං' (පින). මෙහි 'පුත්තෝ' යනු තමාගේ කුලය පවිත්‍ර කරන්නේ (ශෝධනය කරන්නේ) යන අර්ථයෙන් 'පුත්‍රයා' ය. කියාදි ගණයට පැමිණි කල්හි 'පුනාති' (පවිත්‍ර කරයි) යැයි කිව යුතුය.

ปุตฺโต’ตฺรโช สุโต สูนุ,ตนุโช ตนโย’รโส;

ปุตฺตนตฺตาทโย จาถ,อปจฺจนฺติ ปวุจฺจเร.

'පුත්තෝ' (පුත්‍රයා), 'අත්‍රජෝ' (තමාගෙන් උපන් තැනැත්තා), 'සුතෝ' (ලද පුත්‍රයා), 'සූනු' (පුත්‍රයා), 'තනුජෝ' (තමාගේ ශරීරයෙන් උපන් පුතා), 'තනයෝ' (තමාගේ දරුවා), 'ඖරසෝ' (ළයෙන් උපන් පුත්‍රයා) යන මොහු ද, පුත්‍ර, මුණුපුරු ආදීහු ද 'අපච්ච' (දරුවා/පරපුර) යැයි කියනු ලැබෙත්.

อิตฺถิลิงฺคมฺหิ [Pg.119] วตฺตพฺเพ, ปุตฺตีติ อตฺรชาติ จ;

วตฺตพฺพํ เสสฏฺฐาเนสุ, ยถารหมุทีรเย;

ปาฬิยญฺหิ อตฺรชาติ, อิตฺถี ปุตฺตี กถิยติ;

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පැවසිය යුතු කල්හි 'පුත්තී' සහ 'අත්‍රජා' යැයි කිව යුතුය. සෙසු ස්ථානයන්හි (වෙනත් ලිංගයන්හි) සුදුසු පරිදි පැවසිය යුතුය. පාලියෙහි ස්ත්‍රිය 'අත්‍රජා' සහ 'පුත්තී' (දියණිය) යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

เอตฺถ ปน –

මෙහිලා (උදාහරණයක් දක්වන්නේ නම්) -

‘‘ตโต ทฺเว สตฺตรตฺตสฺส, เวเทหสฺสตฺรชา ปิยา;

ราชกญฺญา รุจา นาม, ธาติมาตรมพฺรวี’’ติ

"ඉන්පසු සත් දිනක් දෙකක් (එනම් දහහතර දිනක්) ඇවෑමෙන්, විදේහ රජුගේ ප්‍රියතම දියණිය වූ රුජා නම් රාජකන්‍යාව කිරි මවට මෙසේ පැවසුවාය" යන්නයි.

อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ‘‘ปุตฺตี, ธีตา, ทุหิตา, อตฺตชา’’ติ อิจฺเจเต ปริยายา. เอวํ อตฺรชาติ อิตฺถิวาจกสฺส อิตฺถิลิงฺคสฺส ทสฺสนโต สุตสทฺทาทีสุปิ อิตฺถิลิงฺคนโย ลพฺภมานาลพฺภมานวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตถา หิ โลเก ‘‘เวสฺโส, สุทฺโท, นโร, กึปุริโส’’ อิจฺจาทีนํ ยุคฬภาเวน ‘‘เวสฺสี, สุทฺที, นารี, กึปุริสี’’ติอาทีนิ อิตฺถิวาจกานิ ลิงฺคานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘ปุริโส ปุมา’’ อิจฺจาทีนํ ปน ยุคฬภาเวน อิตฺถิวาจกานิ อิตฺถิลิงฺคานิ น ทิสฺสนฺติ. ปุญฺญนฺติ เอตฺถ ปน อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. กิยาทิคณํ ปน ปตฺวา ปุนาตีติ ปุญฺญนฺติ วตฺตพฺพํ.

මෙය පාලි නිදර්ශනයයි. 'පුත්තී', 'ධීතා', 'දුහිතා', 'අත්තජා' යන මේවා (දියණිය යන අර්ථය දෙන) පර්යාය පද වේ. මෙලෙස 'අත්‍රජා' යන්න ස්ත්‍රී වාචක ස්ත්‍රී ලිංගයක් ලෙස පෙනෙන බැවින්, 'සුත' ආදී සෙසු ශබ්දයන්හි ද ස්ත්‍රී ලිංගය ලැබෙන නොලැබෙන ආකාරය විමසා බැලිය යුතුය. එලෙසම ලෝකයෙහි 'වෙස්සෝ', 'සුද්දෝ', 'නරෝ', 'කිම්පුරිසෝ' යනාදී පද යුගල වශයෙන් ගත් කල 'වෙස්සී', 'සුද්දී', 'නාරී', 'කිම්පුරිසී' යනාදී ස්ත්‍රී ලිංග පද දක්නට ලැබේ. එහෙත් 'පුරිසෝ', 'පුමා' යනාදී ශබ්දයන්ට යුගල වශයෙන් ස්ත්‍රී වාචක ස්ත්‍රී ලිංග පද දක්නට නොලැබේ. 'පුඤ්ඤං' (පින) යන මෙහිදී, තමා කරන තැනැත්තා පවිත්‍ර කරයි (ශෝධනය කරයි) යන අර්ථයෙන් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. කියාදි ගණයට පැමිණි කල්හි 'පුනාති' (පවිත්‍ර කරයි) යන අර්ථයෙන් 'පුඤ්ඤ' යැයි කිව යුතුය.

อญฺโญ อตฺโถปิ วตฺตพฺโพ, นิรุตฺติลกฺขณสฺสิโต;

ตสฺมา นิพฺพจนํ เญยฺยํ, ชนปูชาทิโต อิธ.

නිරුක්ති ලක්ෂණයන් ඇසුරු කොට ගත් වෙනත් අර්ථයක් ද පැවසිය යුතුය. එබැවින් මෙහි ජනයා විසින් පිදීම ආදී අර්ථයෙන් නිරුක්තිය දත යුතුය.

ปรํ ปุชฺชภวํ ชเนตีติ ปุญฺญํ. สทา ปูชิตํ วา ชเนตีติ ปุญฺญํ. ชนํ อตฺตการํ ปุนาตีติ ปุญฺญํ. อเสสํ อปุญฺญํ ปุนาตีติ ปุญฺญํ.

උතුම් වූ පූජ්‍ය භාවය උපදවන බැවින් 'පුඤ්ඤ' (පින) නම් වේ. නැතහොත් නිරන්තරයෙන් පිදුම් ලබන තත්ත්වය උපදවන බැවින් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. තමා කෙරෙහි ක්‍රියා කරන ජනයා පවිත්‍ර කරන බැවින් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. අකුසල් සියල්ල ඉතිරි නොකොට පවිත්‍ර කරන (දුරු කරන) බැවින් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ.

กลฺยาณํ กุสลํ ปุญฺญํ, สุภมิจฺเจว นิทฺทิเส;

กมฺมสฺส กุสลสฺสาธิ-วจนํ วจเน ปฏุ.

'කල්‍යාණං' (යහපත), 'කුසලං' (කුසලය), 'පුඤ්ඤං' (පින), 'සුභං' (සුභය) යැයි වචන භාවිතයෙහි දක්ෂ තැනැත්තා විසින් කුසල් කර්මය සඳහා වූ අධිවචන (පර්යාය වචන) දැක්විය යුතුය.

เป คติยํ. เปติ, เปนฺติ. เปสิ, เปถ. อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ อสฺสขฬุงฺโก เปหีติ วุตฺโต วิทฺโธ สมาโน โจทิโต สารถินา ปจฺฉโต ปฏิสกฺกติ, ปิฏฺฐิโต รถํ ปฏิวตฺเตติ. อุมฺมคฺคํ คณฺหาติ, อุพฺพฏุมํ รถํ กโรติ.

'පේ' (pe) ධාතුව ගමන (යෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'පේති' (යයි), 'පෙන්ති' (යති). 'පේසි' (ගියේය), 'පේථ' (යවු). "මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් නපුරු අශ්වයෙක් 'යව' (පේහි) යැයි කී කල්හි, සාරථියා විසින් කෝටුවෙන් පහර දෙනු ලැබ උනන්දු කරනු ලබන්නේ, පසුපසට පසුබසී, රථය පසුපසට හරවයි. වැරදි මඟට බසියි, රථය මඟෙන් ඉවතට පදවයි."

เป [Pg.120] วุทฺธิยํ ปยติ. ปาโย, อปาโย. เอตฺถ อปาโยติ นตฺถิ ปาโย วุทฺธิ เอตฺถาติ อปาโย. อยธาตุวเสนปิ อตฺโถ เนตพฺโพ, อยโต วุทฺธิโต, สุขโต วา อเปโตติ อปาโย, นิรยติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยอสุรกายา.

'පේ' (pe) ධාතුව වෘද්ධිය (දියුණුව/වැඩීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'පායති' (වැඩේ). 'පායෝ' (දියුණුව), 'අපායෝ' (අපාය). මෙහි 'අපාය' යනු යමක දියුණුවක් (වැඩීමක්) නැද්ද, එය 'අපාය' නම් වේ. 'අය' ධාතුවේ අර්ථයෙන් ද මෙහි අර්ථය ගත යුතුය; 'අය' හෙවත් දියුණුවෙන් හෝ සැපයෙන් පහ වූයේ 'අපාය' නම් වේ. (ඒවා නම්) නරකය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය සහ අසුර කාය යන මේවාය.

เป โสสเน. ปายติ, ปยติ วา. นิปโก. เอตฺถ นิปโก นิปยติ วิโสเสติ ปฏิปกฺขํ, ตโต วา อตฺตานํ นิปาติ รกฺขตีติ นิปโก, สมฺปชาโน.

'පේ' (pe) ධාතුව වියළීම (ශෝෂණය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'පායති' හෝ 'පයති' (වියළයි). 'නිපකෝ' (ප්‍රඥාවන්තයා). මෙහි 'නිපකෝ' යනු ප්‍රතිපක්ෂයන් (කෙලෙසුන්) වියළා දමන හෙයින්, නොහොත් ඉන් තමා ආරක්ෂා කරගන්නා හෙයින් 'නිපක' (නුවණැති/ප්‍රඥාවන්ත) හෙවත් සතිසම්පජන්නයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය.

คุป รกฺขเณ. โคปติ. โคปโก.

'ගුප' (gupa) ධාතුව ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගෝපති' (ආරක්ෂා කරයි). 'ගෝපකෝ' (රකින්නා/ගොපල්ලා).

นครํ ยถา ปจฺจนฺตํ, คุตฺตํ สานฺตรพาหิรํ.

"ඇතුළතත් පිටතත් ආරක්ෂා කරන ලද සීමාන්ත (ප්‍රත්‍යන්ත) නගරයක් යම් සේද..."

เอวํ โคเปถ อตฺตานํ, ขโณ เว มา อุปจฺจคา.

"එලෙසම තමා ආරක්ෂා කරගන්න. ක්ෂණය (උතුම් අවස්ථාව) ඔබ ඉක්මවා නොයත්වා."

โคเปถาติ โคเปยฺย รกฺเขยฺย.

'ගෝපේථ' යනු ආරක්ෂා කරන්නේය, රකින්නේය යන්නයි.

วป สนฺตาเน. วปติ.

'වප' (vapa) ධාතුව පරම්පරාව/පැතිරවීම (හෝ වැපිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'වපති' (වපුරයි).

สป สมวาเย. สปติ.

'සප' (sapa) ධාතුව එකතු වීම (සමවාය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සපති' (සමඟි වෙයි/එක්වෙයි).

จุป มนฺทคติยํ. โจปติ.

'චුප' (cupa) ධාතුව මන්දගාමී බව (හෙමින් යෑම/සෙලවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'චෝපති' (සෙලවෙයි/මන්දගාමීව යයි).

ตุป หึสายํ. โตปติ. ตุปฺปติ.

'තුප' (tupa) ධාතුව හිංසා කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. 'තෝපති', 'තුප්පති' (හිංසා කරයි/පහර දෙයි).

คุป โคปนชิคุจฺฉเนสุ. โคปติ, ชิคุจฺฉติ. ชิคุจฺฉํ, ชิคุจฺฉมาโน. เชคุจฺฉี. ชิคุจฺฉิตฺวา อิจฺจาทีนิ.

'ගුප' (gupa) ධාතුව රැකීම සහ පිළිකුල් කිරීම (පිළිකුල් කොට හැරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ගෝපති' (රකියි), 'ජිගුච්ඡති' (පිළිකුල් කරයි). 'ජිගුච්ඡං', 'ජිගුච්ඡමානෝ' (පිළිකුල් කරමින්). 'ජේගුච්ඡී' (පිළිකුල් සහගත තැනැත්තා). 'ජිගුච්ඡිත්වා' (පිළිකුල් කොට) යනාදියයි.

กปุ หึสาตกฺกลคนฺเธสุ. กปฺปติ. กปฺปูโร.

'කපු' (kapu) ධාතුව හිංසාව, තර්කණය (කල්පනා කිරීම) සහ සුවඳ යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'කප්පති' (හිංසා කරයි/කල්පනා කරයි/සුවඳ හමයි). 'කප්පූරෝ' (කපුරු).

กปุ สามตฺถิเย. อิทํ อมฺหากํ กปฺปติ. เนตํ อมฺเหสุ กปฺปติ.

'කපු' (kapu) ධාතුව යෝග්‍යතාව/හැකියාව (සමත් බව) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉදං අම්හාකං කප්පති' (මෙය අපට කැපය/යෝග්‍යය). 'නේතං අම්හේසු කප්පති' (මෙය අපට කැප නැත/නොයෝග්‍යය).

กป กรุณายํ. กปติ. กปโณ, กาปญฺญํ. ตตฺถ กปตีติ กรุณายติ, กาปญฺญนฺติ กปณภาโว.

'කප' (kapa) ධාතුව කරුණාව අර්ථයෙහි වැටේ. 'කපති' (කරුණාව දක්වයි/දුක් වෙයි). 'කපණෝ' (අසරණයා/කෘපණයා), 'කාපඤ්ඤං' (අසරණ භාවය/කෘපණ භාවය). එහි 'කපති' යනු කරුණා කරයි යන්නයි, 'කාපඤ්ඤං' යනු අසරණ (දුප්පත්) බවයි.

สป [Pg.121] อกฺโกเส. สปติ. สปโถ, อภิสปโถ, อภิสปิโต, สปนโก.

'සප' (sapa) ධාතුව ආක්‍රෝශ කිරීම (බැනවැදීම/දිවුරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සපති' (බණියි/ශාප කරයි). 'සපථෝ' (ප්‍රතිඥාව/දිවුරුම), 'අභිසපථෝ' (දැඩි ශාපය/දිවුරුම), 'අභිසපිතෝ' (ශාප ලත් තැනැත්තා), 'සපනකෝ' (ශාප කරන්නා).

วป พีชนิกฺเขเป. พีชํ วปติ. วาปโก. วาปิตํ ธญฺญํ. วุตฺตํ พีชํ ปุริเสน. พีชํ วปฺปติ. วปฺปมงฺคลํ.

'වප' (vapa) ධාතුව බීජ වැපිරීම (හෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'බීජං වපති' (බීජ වපුරයි). 'වාපකෝ' (වපුරන්නා). 'වාපිතං ධඤ්ඤං' (වපුරන ලද ධාන්‍යය). 'වුත්තං බීජං පුරිසේන' (පුරුෂයා විසින් වපුරන ලද බීජය). 'බීජං වප්පති' (බීජය වපුරනු ලැබේ). 'වප්පමංගලං' (වප් මඟුල/සීසෑමේ මංගල්‍යය).

สุป สยเน. สุปติ. สุขํ สุปนฺติ มุนโย, เย อิตฺถีสุ น พชฺฌเร. สุตฺโต ปุริโส, สุปนํ, สุตฺตํ.

'සුප' (supa) ධාතුව සැතපීම (නින්ද) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සුපති' (නිදයි/සැතපෙයි). "යම් මුනිවරයෙක් ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි නොබැඳෙත් ද, ඔවුහු සුවසේ සැතපෙති." 'සුත්තෝ පුරිසෝ' (නිදිගත් පුරුෂයා), 'සුපනං' (නින්ද), 'සුත්තං' (නින්ද/සූත්‍රය).

ขิป เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ ปิสนํ. เขปติ. เขปโก.

'ඛිප' (khipa) ධාතුව පෙළීම (පෙරණය/කුඩු කිරීම/ඇඹරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පෙළීම යනු කුඩු කිරීම හා ඇඹරීමයි. 'ඛේපති' (පෙළයි/කුඩු කරයි). 'ඛේපකෝ' (කුඩු කරන්නා/විසි කරන්නා).

ขิป อพฺยตฺตสทฺเท. ขิปติ. ขิปิตสทฺโท. ยทา จ ธมฺมํ เทเสนฺโต, ขิปิ โลกคฺคนายโก.

'ඛිප' (khipa) ධාතුව නොපැහැදිලි ශබ්දය (කිවිසුම් හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛිපති' (කිවිසුම් අරියි). 'ඛිපිතසද්දෝ' (කිවිසුම් ශබ්දය). "යම් කලෙක ලෝකනායක බුදුරජාණන් වහන්සේ දහම් දෙසමින් සිටියදී කිවිසුම් හැරිය සේක් ද..."

ขิป ฉฑฺฑโน. ขิปติ, อุกฺขิปติ, วิกฺขิปติ, อวขิปติ, สํขิปติ. ขิตฺตํ, อุกฺขิตฺตํ, ปกฺขิตฺตํ, วิกฺขิตฺตํ อิจฺจาทีนิ.

'ඛිප' (khipa) ධාතුව ඉවත දැමීම (හෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛිපති' (දමයි), 'උක්ඛිපති' (ඔසවයි/උඩ දමයි), 'වික්ඛිපති' (විසුරුවයි), 'අවඛිපති' (පහත හෙළයි), 'සංඛිපති' (සංක්ෂේප කරයි/හකුළුවයි). 'ඛිත්තං' (දමන ලද), 'උක්ඛිත්තං' (ඔසවන ලද), 'පක්ඛිත්තං' (ඇතුළට දමන ලද), 'වික්ඛිත්තං' (විසුරුණු) යනාදියයි.

โอป นิฏฺฐุภเน. นิฏฺฐุภนํ เขฬปาตนํ. โอปติ. โอสธํ สงฺขริตฺวา มุเข เขฬํ โอปิ.

'ඕප' (opa) ධාතුව කෙළ ගැසීම (කෙළ හෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. කෙළ හෙළීම යනු ඛේටය බැහැර කිරීමයි. 'ඕපති' (කෙළ ගසයි). "බෙහෙත් සකස් කොට කටෙහි තිබූ කෙළ ඉවතට දැමුවේය."

ลิปิ อุปเลเป. เลปติ. ลิตฺตํ ปรเมน เตชสา.

'ලිපි' (lipi) ධාතුව ආලේප කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලෙපති' (ආලේප කරයි). 'ලිත්තං පරමේන තේජසා' (උතුම් තේජසින් ආලේප කරන ලද/තැවරූ).

ขิปิ คติยํ. ขิมฺปติ.

'ඛිපි' (khipi) ධාතුව ගමන (යෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛිම්පති' (යයි).

ฑิป เขเป. เฑปติ.

'ඩීප' (ḍīpa) ධාතුව හෙළීම (පෙරණය/ඉවත දැමීම) අර්ථyෙහි වැටේ. 'ඩේපති' (හෙළයි).

นิทปิ นิทมฺปเน. นิทมฺปนํ นาม สสฺสรุกฺขาทีสุ วีหิสีสํ วา วรกสีสํ วา อจฺฉินฺทิตฺวา ขุทฺทกสาขํ วา อภญฺชิตฺวา ยถาฐิตเมว หตฺเถน คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา พีชมตฺตสฺเสว วา ปณฺณมตฺตสฺเสว วา คหณํ. ปุริโส วีหิสีสํ นิทมฺปติ, รุกฺขปตฺตํ นิทมฺปติ. นิทมฺปโก, นิทมฺปิตํ, นิทมฺปิตุํ, นิทมฺปิตฺวา.

'නිදපි' (nidapi) ධාතුව 'නිදම්පන' අර්ථයෙහි වැටේ. නිදම්පනය යනු ගොයම්, ගස් ආදියෙහි වී කරල හෝ වරක් කරල නොකඩා, කුඩා අත්තක් නොභාගා, තිබෙන ආකාරයෙන්ම අතින් අල්ලා ඇද බීජ පමණක් හෝ කොළ පමණක් උදුරා ගැනීමයි. "මිනිසා වී කරල උදුරා ගනී, ගසක කොළ උදුරා ගනී." 'නිදම්පකෝ' (උදුරන්නා), 'නිදම්පිතං' (උදුරන ලද), 'නිදම්පිතුං' (උදුරා ගැනීමට), 'නිදම්පිත්වා' (උදුරාගෙන).

ตป [Pg.122] ทิตฺติยํ. ทิตฺติ วิโรจนํ. ทิวา ตปติอาทิจฺโจ.

'තප' (tapa) ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) අර්ථයෙහි වැටේ. දීප්තිය යනු බැබළීමයි. "සූර්යයා දහවල බබළයි."

ตป อุพฺเพเค. อุพฺเพโค อุตฺราโส ภีรุตา. ตปติ, อุตฺตปติ. โอตฺตปฺปํ, โอตฺตปฺปิยํ ธนํ.

'තප' ධාතුව තැතිගැනීම (බිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'උබ්බේග' යනු තැතිගැනීම, බිය, ත්‍රාසය යි. 'තපති', 'උත්තපති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ). 'ඔත්තප්පං' (පවට ඇති බිය), 'ඔත්තප්පියං ධනං' (ඔත්තප්ප සංඛ්‍යාත ධනය) යන්නයි.

ตป ธูป สนฺตาเป. ตปติ. ตโปธนํ, อาตาโป. อาตาปี. อาตปํ. ธูปติ, สนฺธูปโน, กมฺเม ตาปิยติ. ธูปิยติ. ภาเว ตาปนํ, ตาโป, ปริตาโป, สนฺตาโป. ธูปนํ.

'තප' සහ 'ධූප' යන ධාතූන් තැවීම (තැපීම හෝ දැවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තපති' (තවයි). 'තපෝධනං' (තපස ධනය කොට ඇත්තා), 'ආතාපෝ' (වීර්යය), 'ආතාපී' (කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති), 'ආතපං' (අව්ව/රශ්මිය) යන්නයි. 'ධූපති' (දුම් දමයි), 'සන්ධූපනෝ' (දුම් ගැසීම) යන්නයි. කර්ම කාරකයෙහි 'තාපියති', 'ධූපියති' (යනු වේ). භාව අර්ථයෙහි 'තාපනං' (තැවීම), 'තාපෝ' (තැවීම), 'පරිතාපෝ' (මහත් සේ තැවීම), 'සන්තාපෝ' (කෙලෙස් තැවීම), 'ධූපනං' (දුම් ගැසීම) යන්නයි.

ปการนฺตธาตุรูปานิ.

'ප' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ගේ රූපයන් ය.

ผการนฺตธาตุ

'ඵ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් ය.

ปุปฺผ วิกสเน. อกมฺมโก จายํ สกมฺมโก จ. ปุปฺผติ. ปุปฺผํ, ปุปฺผนํ, ปุปฺผิโต, ปุปฺผิตุํ, ปุปฺผิตฺวา. ปุปฺผนฺติ ปุปฺผิโน ทุมา. ถลชา ทกชา ปุปฺผา, สพฺเพ ปุปฺผนฺติ ตาวเท. มญฺชูสโก นาม รุกฺโข ยตฺตกานิ อุทเก วา ถเล วา ปุปฺผานิ, สพฺพานิ ปุปฺผติ.

'පුප්ඵ' ධාතුව පිපීම (විකසිත වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය අකර්මක ද සකර්මක ද වේ. 'පුප්ඵති' (පිපෙයි). 'පුප්ඵං' (මල), 'පුප්ඵනං' (පිපීම), 'පුප්ඵිතෝ' (පිපුණු), 'පුප්ඵිතුං' (පිපෙන්නට), 'පුප්ඵිත්වා' (පිපී) යන්නයි. "මල් ඇති වෘක්ෂයෝ පිපෙති" (පුප්ඵන්ති පුප්ඵිනෝ දුමා). "ගොඩබිම උපන් හා ජලයෙහි උපන් යම් මල් වෙත් ද, ඒ සියල්ල එකෙණෙහි ම පිපෙයි" (ථලජා දකජා පුප්ඵා, සබ්බේ පුප්ඵන්ති තාවදේ). "මඤ්ජූසක නම් වෘක්ෂය, දියෙහි හෝ ගොඩෙහි හෝ යම්තාක් මල් ඇත්ද, ඒ සියලු මල් පිපෙයි" (මඤ්ජූසකෝ නාම රුක්ඛෝ යත්තකානි උදකේ වා ථලේ වා පුප්ඵානි, සබ්බානි පුප්ඵති).

ตุผ หึสายํ. โตผติ.

'තුඵ' ධාතුව හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තෝඵති' (හිංසා කරයි).

ทผ ทผิ วปฺผ คติยํ. ทผติ. ทมฺผติ. วปฺผติ.

'දඵ', 'දඵි', 'වප්ඵ' යන ධාතූන් ගමනය (යාම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දඵති', 'දම්ඵති', 'වප්ඵති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ).

ทิผ กถนยุทฺธนินฺทาหึสาทาเนสุ. เทผติ. เทโผ.

'දිඵ' ධාතුව කථා කිරීම, යුද්ධ කිරීම, නින්දා කිරීම, හිංසා කිරීම සහ දීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'දේඵති', 'දේඵෝ' (යන රූප සෑදේ).

ตผ ติตฺติยํ. ติตฺติ ตปฺปนํ, ตผติ.

'තඵ' ධාතුව තෘප්තිය (සතුටු වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තෘප්තිය යනු සෑහීමට පත්වීමයි. 'තඵති' (තෘප්තිමත් වෙයි).

ทุผ อุปกฺกิเลเส. อุปกฺกิลิสฺสนํ อุปกฺกิเลโส. โทผติ.

'දුඵ' ධාතුව කෙලෙසීම (උපක්ලේශය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උපක්ලේශය යනු කෙලෙස් සහිත වීමයි. 'දෝඵති' (කෙලෙසෙයි).

คุผ คนฺเถ. คนฺโถ คนฺถิกรณํ. โคผติ.

'ගුඵ' ධාතුව ගෙතීම (බැඳීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගන්ථෝ' යනු ගෙතීම/බැඳීමයි. 'ගෝඵති' (ගොතයි/බඳියි).

ผการนฺตธาตุรูปานิ.

'ඵ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ගේ රූපයන් ය.

พการนฺตธาตุ

'බ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් ය.

ภพฺพ [Pg.123] หึสายํ. ภพฺพติ. ภพฺโพ.

'භබ්බ' ධාතුව හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භබ්බති', 'භබ්බෝ' (යන රූප සෑදේ).

ปพฺพ วพฺพ มพฺพ กพฺพ ขพฺพ คพฺพ สพฺพ จพฺพ คติยํ. ปพฺพติ. วพฺพติ. มพฺพติ. กพฺพติ. ขพฺพติ. คพฺพติ. สพฺพติ. จพฺพติ.

'පබ්බ', 'වබ්බ', 'මබ්බ', 'කබ්බ', 'ඛබ්බ', 'ගබ්බ', 'සබ්බ', 'චබ්බ' යන ධාතූන් ගමනය (යාම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පබ්බති', 'වබ්බති', 'මබ්බති', 'කබ්බති', 'ඛබ්බති', 'ගබ්බති', 'සබ්බති', 'චබ්බති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ).

อพฺพ สพฺพ หึสายญฺจ. คตฺยาเปกฺขาย จกาโร. อพฺพติ. สพฺพติ.

'අබ්බ' සහ 'සබ්බ' යන ධාතූන් හිංසා කිරීමෙහි ද වැටේ. 'ච' කාරයෙන් පෙර කී ගමන (යාම) යන අර්ථය ද අපේක්ෂා කෙරේ. 'අබ්බති', 'සබ්බති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ).

กุพิ อจฺฉาทเน. กุพฺพติ.

'කුබි' ධාතුව වැසීම (වැසීම හෝ පෙරවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කුබ්බති' (වසාලයි/පොරවයි).

ลุพิ ตุพิ อทฺทเน. ลุมฺพติ. ตุมฺพติ. ลุมฺพินีวนํ. อุทกตุมฺโพ. อโถปิ ทฺเว จ ตุมฺพานิ.

'ලුබි' සහ 'තුබි' යන ධාතූන් පීඩා කිරීම (හෝ ඇදීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලුම්බති', 'තුම්බති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ). 'ලුම්බිනීවනං' (ලුම්බිණි වනය), 'උදකතුම්බෝ' (පැන් කළය/දිය ලබු කබල), 'අථෝපි ද්වේ ච තුම්බානි' (එසේම තුම්බ දෙකක් ද වෙත්) යන්න නිදසුන් ය.

จุพิ วทนสํโยเค. ปุตฺตํ มุทฺธนิ จุมฺพติ. มุเข จุมฺพติ. เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ วทนสํโยเค จุพิธาตุ วตฺตติ, กถํ อมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏติ เอตฺถ อวทเน อวิญฺญาณเก ปพฺพตกูเฏ อมฺพุธรพินฺทูนํ จุมฺพนํ วุตฺต’’นฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน จุมฺพนาการสทิเสนากาเรน สมฺภวํ เจตสิ ฐเปตฺวา วุตฺตํ, ยถา อทสฺสนสมฺภเวปิ ทสฺสนสทิเสนากาเรน สมฺภูตตฺตา ‘‘โรทนฺเต ทารเก ทิสฺวา, อุพฺพิทฺธา วิปุลา ทุมา’’ติ อจกฺขุกานมฺปิ รุกฺขานํ ทสฺสนํ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ จุมฺพนาการสทิเสนากาเรน สมฺภูตตฺตา อวทนานมฺปิ อมฺพุธรพินฺทูนํ จุมฺพนํ วุตฺตํ. สภาวโต ปน อวิญฺญาณกานํ ทสฺสนจุมฺพนาทีนิ จ นตฺถิ, สวิญฺญาณกานํเยว ตานิ โหนฺตีติ. อยํ นโย กมุ ปทวิกฺเขเปติอาทีสุปิ เนตพฺโพ.

'චුබි' ධාතුව මුඛ සංයෝගය (සිපගැනීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "පුත්‍රයාගේ හිස මුදුන සිපගනියි" (පුත්තං මුද්ධනි චුම්බති). "මුඛයෙහි සිපගනියි" (මුඛේ චුම්බති). මෙහිදී ප්‍රශ්නයක් ඇතිවිය හැකිය: "ඉදින් 'චුබි' ධාතුව මුඛ සංයෝගයෙහි වැටේ නම්, 'අම්බුධරබින්දුචුම්බිතකූටෝ' (මේඝ බින්දුවලින් ස්පර්ශිත/සිපගත් පර්වත මුදුන) යන මෙහි මුඛයක් නැති, අචේතනික වූ පර්වත මුදුනෙහි මේඝ බින්දුවන්ගේ සිපගැනීමක් පවසන්නේ කෙසේද?" යත්: එය සැබෑවකි, නමුත් එය පවසන ලද්දේ සිපගැනීමේ ආකාරයට සමාන වූ ආකාරයකින් සිදුවීම සිතෙහි තබාගෙන ය. යම් සේ දැකීමක් සිදුවිය නොහැකි වුව ද, දැකීම බඳු වූ ආකාරයකින් සිදුවන බැවින්, "හඬන දරුවන් දැක, උස් වූ මහත් වෘක්ෂයෝ (බලා සිටින්නාක් මෙන් වූහ)" යැයි ඇස් නැති වෘක්ෂයන්ට ද දැකීමක් පවසන ලද ද, එමෙන්ම මෙහි ද සිපගැනීම වැනි ආකාරයකින් සිදුවන බැවින් මුඛයක් නැති මේඝ බින්දුවලට ද සිපගැනීම පවසන ලදි. ස්වභාවයෙන් ම අචේතනිකයන්ට දැකීම, සිපගැනීම ආදිය නැත. ඒවා සචේතනිකයන්ට ම වන්නේ ය. මෙම ක්‍රමය 'කමු පදවික්ඛේපේ' (පියවර තැබීමෙහි 'කමු' ධාතුව) ආදී වෙනත් තැන්වල ද ගත යුතුය.

อุพฺพิ ตุพฺพิ ถุพฺพิ ทุพฺพิ ธุพฺพิ หึสตฺถา. อุพฺพติ. ตุพฺพติ. ถุพฺพติ. ทุพฺพติ. ทุพฺพา. ธุพฺพติ. เอตฺถ ทุพฺพาติ ทพฺพติณํ, ยํ ‘‘ติริยา นาม ติณชาตี’’ติ ปาฬิยํ อาคตํ. เอตฺถ จ ทุพฺพาติ อิตฺถิลิงฺคํ, ทพฺพนฺติ นปุํสกลิงฺคนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

'උබ්බි', 'තුබ්බි', 'ථුබ්බි', 'දුබ්බි', 'ධුබ්බි' යන ධාතූන් හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'උබ්බති', 'තුබ්බති', 'ථුබ්බති', 'දුබ්බති', 'දුබ්බා', 'ධුබ්බති' (යන රූප වේ). මෙහි 'දුබ්බා' යනු දබ්බ තෘණය (ඊතණ) යි. එය පාළියෙහි "තිරියා නම් වූ තෘණ ජාතියක්" ලෙස පැමිණ ඇත. තවද මෙහි 'දුබ්බා' යනු ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර 'දබ්බං' යනු නපුංසක ලිංග බව දත යුතුය.

มุพฺพิ [Pg.124] พนฺธเน. มุพฺพติ.

'මුබ්බි' ධාතුව බැඳීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'මුබ්බති' (බඳියි).

กุพฺพิ อุคฺคเม. กุพฺพติ.

'කුබ්බි' ධාතුව ඉහළට නැගීම (මතුවීම/උද්ගතවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කුබ්බති' (ඉහළට නඟියි).

ปุพฺพ ปพฺพ สพฺพ ปูรเณ. ปุพฺพติ. ปพฺพติ. สพฺพติ. เอตฺต สิยา ‘‘นนุ โภ ปุพฺพสพฺพสทฺทา สพฺพนามานิ, กสฺมา ปเนเต ธาตุจินฺตายํ คหิตา’’ติ? วุจฺจเต – สพฺพนาเมสุ จ ตุมนฺตาทิวิรหิเตสุ จ นิปาเตสุ อุปสคฺเคสุ จ ธาตุจินฺตา นาม นตฺถิ, อิมานิ ปน สพฺพนามานิ น โหนฺติ. เกวลํ สุติสามญฺเญน สพฺพนามานิ วิย อุปฏฺฐหนฺติ, เตน เต ตพฺภาวมุตฺตตฺตา ธาตุจินฺตายํ ปุพฺพาจริเยหิ คหิตา ‘‘ปุพฺพติ สพฺพตี’’ติ ปโยคทสฺสนโตติ. ยทิ เอวํ กสฺมา พุทฺธวจเน เอตานิ รูปานิ น สนฺตีติ? อนาคมนภาเวน น สนฺติ, น อวิชฺชมานภาเวน. กิญฺจาปิ พุทฺธวจเนสุ เอตานิ รูปานิ น สนฺติ, ตถาปิ โปราเณหิ อนุมตา ปุราณภาสาติ คเหตพฺพานิ, ยถา ‘‘นาถตีติ นาโถ’’ติ เอตฺถ ‘‘นาถตี’’ติ รูปํ พุทฺธวจเน อวิชฺชมานมฺปิ คเหตพฺพํ โหติ, เอวํ อิมานิปิ. ตสฺมา โวหาเรสุ วิญฺญูนํ โกสลฺลตฺถาย สาสเน อวิชฺชมานาปิ สาสนานุรูปา โลกิกปฺปโยคา คเหตพฺพาติ ‘‘ปุพฺพติ สพฺพตี’’ติ รูปานิ คหิตานิ. เอส นโย อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ เวทิตพฺโพ.

'පුබ්බ', 'පබ්බ', 'සබ්බ' යන ධාතූන් පිරීම (පිරවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පුබ්බති', 'පබ්බති', 'සබ්බති' (යන රූප සෑදේ). මෙහි ප්‍රශ්නයක් ඇතිවිය හැකිය: "පින්වත, 'පුබ්බ' සහ 'සබ්බ' යන ශබ්ද සර්වනාම නොවේද? එසේ නම් ඔවුන් ධාතු විභාගයෙහිලා ගන්නා ලද්දේ මන්ද?" පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: සර්වනාමයන්හි ද, 'තුමන්ත' ආදී ප්‍රත්‍ය රහිත නිපාතයන්හි ද, උපසර්ගයන්හි ද ධාතු විභාගයක් නැත. එහෙත් මේවා සර්වනාම නොවේ. ශ්‍රවණයෙහි ඇති සමානත්වය (ශබ්ද සමානත්වය) නිසා ම සර්වනාම සේ පෙනේ. එබැවින්, ඒවා සර්වනාම භාවයෙන් මිදුණු බැවින් "පුබ්බති, සබ්බති" යන ප්‍රයෝගයන් පෙන්වීම පිණිස පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් ධාතු විභාගයෙහිලා ගන්නා ලදි. ඉදින් එසේ නම්, බුද්ධ වචනයෙහි මේ රූපයන් නැත්තේ මන්ද? ඒවා නොපැමිණි බැවින් (අනාගමන භාවයෙන්) නැත, නැති බැවින් (අවිද්‍යාමාන භාවයෙන්) නොවේ. බුද්ධ වචනයෙහි මේ රූපයන් නොතිබුණ ද, පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් අනුමත කරන ලද පුරාණ භාෂාවන් ලෙස මේවා පිළිගත යුතුය. යම් සේ "නාථතීති නාථෝ" යන මෙහි "නාථති" යන රූපය බුද්ධ වචනයෙහි නොතිබුණ ද පිළිගත යුතු වේ ද, එමෙන්ම මේවා ද පිළිගත යුතුය. එබැවින් ව්‍යවහාරයන්හි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ දක්ෂතාව පිණිස ශාසනයෙහි නැතත්, ශාසනයට අනුකූල වූ ලෞකික ප්‍රයෝගයන් ගත යුතු යැයි සලකා "පුබ්බති, සබ්බති" යන රූපයන් ගන්නා ලදි. මෙම ක්‍රමය වෙනත් තැන්වල ද දත යුතුය.

จมฺพ อทเน. จมฺพติ.

'ចម្ប' ධාතුව අනුභව කිරීම (කෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චම්බති' (අනුභව කරයි).

กพฺพ ขพฺพ คพฺพ ทพฺเพ. ทพฺโพ อหงฺกาโร. กพฺพติ. ขพฺพติ. คพฺพติ.

'කබ්බ', 'ඛබ්බ', 'ගබ්බ' යන ධාතූන් අහංකාරය (දබ්බ/උඩඟුබව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දබ්බ' යනු අහංකාරය යි. 'කබ්බති', 'ඛබ්බති', 'ගබ්බති' (යන රූප සෑදේ).

อพิ ทพิ สทฺเท. อมฺพติ. อมฺพา, อมฺพุ. ทมฺพติ.

'අබි' සහ 'දබි' යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අම්බති', 'අම්බා' (මව), 'අම්බු' (ජලය), 'දම්බති' (යන රූප සෑදේ).

ลพิ อวสํสเน. อวสํสนํ อวลมฺพนํ. ลมฺพติ, วิลมฺพติ, พฺยาลมฺพติ. นีเจ โจ’ลมฺพเต สูริโย. อาลมฺพติ[Pg.125]. อาลมฺพนํ, ตทาลมฺพนํ, ตทาลมฺพณํ, ตทาลมฺพํ วา. ลาพุ. อลาพุ วา, อกาโร หิ ตพฺภาเว.

'ලබි' ධාතුව එල්ලීම (පහළට එල්ලීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අවසංසන' යනු එල්ලීම (අවලම්බනය) යි. 'ලම්බති', 'විලම්බති', 'බ්‍යාලම්බති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ). "සූර්යයා පහත් තැන එල්ලෙයි (බැස යයි)" (නීචේ චෝලම්බතේ සූරියෝ). 'ආලම්බති' (ඇසුරු කරයි). 'ආලම්බනං', 'තදාලම්බනං', 'තදාලම්බණං' හෝ 'තදාලම්බං' (අරමුණ) යන්නයි. 'ලාබු' (දිය ලබු), 'අලාබු' (ලබු) යනු ද වේ, එහි 'අ' කාරය එම භාවයෙහි වැටේ.

พการนฺตธาตุรูปานิ.

'බ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ගේ රූපයන් ය.

ภการนฺตธาตุ

'භ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් ය.

ภา ทิตฺติยํ. จนฺโท ภาติ, ปญฺหา มํ ปฏิภาติ. รตฺติ วิภาติ. ภาณุ, ปฏิภานํ. วิภาตา รตฺติ.

'භා' ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "සඳ බබළයි" (චන්දෝ භාති), "ප්‍රශ්නය මට වැටහෙයි/වැටහී යයි" (පඤ්හා මං පටිබ්භාති). "රාත්‍රිය පහන් වෙයි" (රත්ති විභාති). 'භාණු' (කිරණ/හිරු), 'පටිබ්භානං' (වැටහීම/ප්‍රතිභානය). 'විභාතා රත්ති' (පහන් වූ රාත්‍රිය) යන්නයි.

ภี ภเย. ภายติ. ภยํ, ภยานโก, ภีโม, ภีมเสโน, ภีรุ, ภีรุโก, ภีรุกชาติโก. การิเต ‘‘ภาเยติ, ภายยติ, ภายาเปติ, ภายาปยตี’’ติ รูปานิ.

'භී' ධාතුව බිය වීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භායති' (බිය වෙයි). 'භයං' (බිය), 'භයානකෝ' (භයානක), 'භීමෝ' (භීෂණ/බියකරු), 'භීමසේනෝ' (භීමසේන), 'භීරු' (බියගුලු), 'භීරුකෝ' (බිය සුලු), 'භීරුකජාතිකෝ' (ස්වභාවයෙන් ම බියගුලු) යන්නයි. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි "භායේති, භායයති, භායාපේති, භායාපයති" (බිය ගන්වයි) යන රූපයන් වේ.

สภุ สมฺภุ หึสายํ. สภติ. สมฺภติ.

'සභු' සහ 'සම්භු' යන ධාතූන් හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සභති', 'සම්භති' (යන රූප සෑදේ).

สุมฺภ ภาสเน จ. จกาโร หึสาเปกฺขโก. สุมฺภติ. สุมฺโภ. กุสุมฺโภ.

'සුම්භ' ධාතුව බැබළීමෙහි ද වැටේ. 'ච' කාරයෙන් හිංසා කිරීම ද අපේක්ෂා කෙරේ. 'සුම්භති', 'සුම්භෝ', 'කුසුම්භෝ' (යන රූප සෑදේ).

เอตฺถ สุมฺโภติ อาวาโฏ. ‘‘สุมฺภํ นิกฺขนาหี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. กุสุมฺโภติ ขุทฺทกอาวาโฏ, ‘‘ปพฺพตกนฺทรปทรสาขาปริปูรา กุสุมฺเภ ปริปูเรนฺตี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

මෙහි 'සුම්භෝ' යනු වළ (ආවාටය) යි. "වළක් හාරව" (සුම්භං නික්ඛනාහි) යන්න මෙයට නිදසුනයි. 'කුසුම්භෝ' යනු කුඩා වළයි. "පර්වත කන්දර, පැලුම් සහ ශාඛාවන් පුරවමින් ගලා යන ජලය කුඩා වළවල් පුරවයි" (පබ්බතකන්දරපදරසාඛාපරිපූරා කුසුම්භේ පරිපූරෙන්ති) යන්න මෙයට නිදසුනයි.

อพฺภ วพฺภ มพฺภ คติยํ. อพฺภติ. อพฺโภ. วพฺภติ. มพฺภติ.

'අබ්භ', 'වබ්භ', 'මබ්භ' යන ධාතූන් ගමනය (යාම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අබ්භති', 'අබ්භෝ' (යන රූප වේ), 'වබ්භති', 'මබ්භති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ).

เอตฺถ อพฺโภติ เมโฆ. โส หิ อพฺภติ อเนกสตปฏโล หุตฺวา คจฺฉตีติ ‘‘อพฺโภ’’ติ วุจฺจติ. ‘‘วิชฺชุมาลี สตกฺกกู’’ติ วุตฺตํ. สตกฺกกูติ จ อเนกสตปฏโล. เอตฺถ จ อพฺภสทฺโท ติลิงฺคิโก ทฏฺฐพฺโพ. ตถา [Pg.126] หิ อยํ ‘‘อพฺภุฏฺฐิโตว ส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ เอตฺถ ปุลฺลิงฺโค. ‘‘อพฺภา, มหิกา, ธูโม, รโช, ราหู’’ติ เอตฺถ อิตฺถิลิงฺโค. ‘‘อพฺภานิ จนฺทมณฺฑลํ ฉาเทนฺตี’’ติ เอตฺถ นปุํสกลิงฺโค.

මෙහි 'අබ්භෝ' යනු වලාකුළ (මේඝය) යි. එය සිය ගණනක් ස්තර (පටල) සාදාගෙන යන (අබ්භති) බැවින් 'අබ්භෝ' යැයි කියනු ලැබේ. "විජ්ජුමාලී සතක්කකූ" (විදුලි වැල් ඇති සිය ගණනක් ස්තර සහිත) යැයි කියන ලදි. 'සතක්කකු' යනු සිය ගණනක් ස්තර (පටල) ඇති බවයි. මෙහි 'අබ්භ' ශබ්දය ලිංග තුනට ම අයත් (ත්‍රිලිංගික) බව දත යුතුය. එනම්, "ඔහු නැඟී එන වලාකුළක් මෙන් යයි, යන ඔහු ආපසු නොඑයි" (අබ්භුට්ඨිතෝව ස යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තති) යන මෙහි පුල්ලිංග වේ. "වලාකුළු, මීදුම, දුම, දූවිල්ල, රාහු" (අබ්භා, මහිකා, ධූමෝ, රජෝ, රාහූ) යන මෙහි ස්ත්‍රී ලිංග වේ. "වලාකුළුවලින් චන්ද්‍ර මණ්ඩලය වැසෙයි" (අබ්භානි චන්දමණ්ඩලං ඡාදෙන්ති) යන මෙහි නපුංසක ලිංග වේ.

อิมานิ ปน เมฆสฺส นามานิ –

මේවා වලාකුළෙහි (මේඝයාගේ) නාමයන් ය:

เมโฆ วลาหโก ลงฺฆิ, ชีมูโต อมฺพุโท ฆโน;

ธาราธโร อมฺพุธโร, ปชฺชุนฺโน หิมคพฺภโก.

මේඝ, වලාහක, ලංඝී, ජීමූත, අම්බුද, ඝන, ධාරාධර, අම්බුධර, පජ්ජුන්න, හිමගබ්භක (යන මේවා වලාකුළට/වැසි වලාවට නම් වෙති).

ยภ เมถุเน. มิถุนสฺส ชนทฺวยสฺส อิทํ กมฺมํ เมถูนํ, ตสฺมึ เมถุเน ยภธาตุ วตฺตติ. ยภติ. ยาภสฺสํ.

"යභ්" ධාතුව මෛථුනයෙහි (හැසිරීමෙහි) වැටේ. ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙදෙනෙකුගේ (මිථුනයකගේ) ක්‍රියාව මෛථුනය නම් වේ. ඒ මෛථුනයෙහි 'යභ්' ධාතුව වැටේ. 'යභති', 'යාභස්සං' (යනු එහි රූපයි).

เอตฺถ จ ‘‘เมถุน’’นฺติ เอสา สพฺภิวาจา, ลชฺชาสมฺปนฺเนหิ ปุคฺคเลหิ วตฺตพฺพภาสาภาวโต. ตถา หิ ‘‘เมถุโน ธมฺโม น ปฏิเสวิตพฺโพ’’ติ จ ‘‘น เม ราชา สขา โหติ, น ราชา โหติ เมถุโน’’ติ จ โสภเน วาจาวิสเย อยํ ภาสา อาคตา. ‘‘ยภตี’’ติอาทิกา ปน ภาสา ‘‘สิขรณี’’ติอาทิกา ภาสา วิย อสมฺภิวาจา. น หิ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน โลกิยชโนปิ อีทิสึ วาจํ ภาสติ. เอวํ สนฺเตปิ อธิมตฺตุกฺกํสคตหิโรตฺตปฺโปปิ ภควา มหากรุณาย สญฺโจทิตหทโย โลกานุกมฺปาย ปริสมชฺเฌ อภาสิ. อโห ตถาคตสฺส มหากรุณาติ.

මෙහි 'මෙථුන' (මෛථුන) යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ශිෂ්ට වචනයකි; මක්නිසාද යත්, ලජ්ජාසහගත පුද්ගලයන් විසින් එය නොවැසිය යුතු/පැවසිය නොහැකි භාෂාවක් නොවන බැවිනි. එසේම, "මෛථුන ධර්මයෙහි නොහැසිරිය යුතුය" කියා ද "රජු මාගේ යහළුවෙක් නොවේ, රජු මාගේ සහකාරයෙක් (මෛථුනයෙක්) නොවේ" කියා ද ශෝභන වචන පථයෙහි මෙම භාෂාව පැමිණ ඇත. එහෙත් "යභති" යනාදී භාෂාව වනාහි, "සිඛරණී" (යනාදී අශිෂ්ට වචන) මෙන් අශිෂ්ට භාෂාවකි (අසම්භිවාචා). හිරි-ඔතප් සහිත ලෞකික ජනයා පවා මෙබඳු වචන කතා නොකරති. එසේ වුවත්, අතිශයින්ම උත්කෘෂ්ට හිරි-ඔතප් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මහා කරුණාවෙන් මෙහෙයවන ලද හදවත් ඇතිව, ලෝකානුකම්පාවෙන් යුතුව පිරිස මැද (විනය ප්‍රඥප්ති දේශනා කිරීමේදී) මෙය වදාළ සේක. අහෝ! තථාගතයන් වහන්සේගේ මහා කරුණාවක මහත!

อิมานิ ปน เมถุนธมฺมสฺส นามานิ –

මෛථුන ධර්මයේ (පර්යාය) නාමයන් මෙසේය -

สํเวสนํ นิทฺธุวนํ, เมถุนํ สูรตํ รตํ;

พฺยถโย คามธมฺโม จ, ยาภสฺสํ โมหนํ รติ.

සංවේසන, නිද්ධුවන, මෙථුන, සූරත, රත, බ්‍යථය, ගාමධම්ම, යාභස්ස, මෝහන, රති (යනු මෛථුනයට නම් වේ).

อสทฺธมฺโม จ วสล-ธมฺโม มีฬฺหสุขมฺปิ จ;

ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติ, ทฺวนฺโท คมฺโม’ทกนฺติโก.

අසද්ධම්ම, වසලධම්ම, මීළ්හසුඛ, ද්වයංද්වයසමාපත්ති, ද්වන්ද, ගම්ම, උදකන්තික (යනු ද මෛථුනයට නම් වේ).

สิภ วิภ กตฺถเน. สิภติ. วิภติ.

"සිභ්" සහ "විභ්" ධාතූහු කත්ථන (පාරට්ටු කිරීම/විශේෂයෙන් පැවසීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. 'සිභති', 'විභති' (යනු රූපයි).

เทภ [Pg.127] อภิ ทภิ สทฺเท. เทภติ. อมฺภติ. อมฺโภ. ทมฺภติ.

"දෙභ්", "අභ්", "දභ්" ධාතූහු ශබ්ද කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටෙති. 'දෙභති', 'අම්භති', 'අම්භෝ', 'දම්භති' (යනු රූපයි).

เอตฺถ จ อมฺโภ วุจฺจติ อุทกํ. ตญฺหิ นิชฺชีวมฺปิ สมานํ โอฆกาลาทีสุ วิสฺสนฺทมานํ อมฺภติ สทฺทํ กโรตีติ อมฺโภติ วุจฺจติ.

මෙහි 'අම්භෝ' යනු ජලයට කියනු ලැබේ. එය අචේතනික (පණ නැති) දෙයක් වුවද, මහා වතුර ගලන කාලවලදී ගලායද්දී 'අම්භති' (ශබ්ද කරයි) යනුවෙන් ශබ්ද කරන බැවින් 'අම්භෝ' යැයි කියනු ලැබේ.

อิมานิสฺส นามานิ –

එහි (ජලයේ) නාමයන් මෙසේය -

ปานียํ อุทกํ โตยํ, ชลํ ปาโต จ อมฺพุ จ;

ทกํ กํ สลิลํ วาริ, อาโป อมฺโภ ปปมฺปิ จ.

පානීය, උදක, තෝය, ජල, පාත, අම්බු, දක, ක, සලිල, වාරි, ආප, අම්භ, පප (යනු ජලයට නම් වේ).

นีรญฺจ เกปุกํ ปานิ, อมตํ เอลเมว จ,อาโปนามานิ เอตานิ, อาคตานิ ตโต ตโต.

නීර, කේපුක, පානි, අමත, ඒල යනු ද ජලයේ නම් වේ. මේවා නොයෙක් තැන්වලින් සොයාගත් ජලයට කියන නම්ය.

เอตฺถ จ ‘‘วาลคฺเคสุ จ เกปุเก. ปิวิตญฺจ เตสํ ภุสํ โหติ ปานี’’ติอาทโย ปโยคา ทสฺเสตพฺพา.

මෙහිදී "වාලග්ගේසු ච කේපුකේ" සහ "පිවිතං ච තේසං භුසං හෝති පානී" යනාදී ප්‍රයෝගයන් දැක්විය යුතුය.

ถภิ ขภิ ปฏิพทฺเธ ถมฺภติ, วิตฺถมฺภติ. ขมฺภติ, วิกฺขมฺภติ. ถมฺโภ. ถทฺโธ, อุปตฺถมฺโภ. อุปตฺถมฺภินี. วิกฺขมฺโภ. วิกฺขมฺภิตกิเลโส.

"ථභ්" සහ "ඛභ්" ධාතූහු බාධා කිරීම/තද කිරීම/සම්බන්ධ කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටෙති. 'ථම්භති', 'විත්ථම්භති', 'ඛම්භති', 'වික්ඛම්භති' (යන රූප වේ). තවද ථම්භ (කණුව), ථද්ධ (තද/දැඩි), උපත්ථම්භ (උපස්තම්භය/රකුල), උපත්ථම්භිනී, වික්ඛම්භ (විෂ්කම්භය), වික්ඛම්භිතකිලේස (යටපත් කරන ලද කෙලෙස්) යනාදී රූප ද වේ.

ชภ ชภิ คตฺตวินาเม. ชภติ. ชมฺภติ, วิชมฺภติ. วิชมฺภนํ, วิชมฺภิตา. วิชมฺภนฺโต, วิชมฺภมาโน, วิชมฺภิโต.

"ජභ්" සහ "ජභි" ධාතූහු ශරීරය නැමීම (ඈනුම් ඇරීම/අඟපසඟ ඇදීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. 'ජභති', 'ජම්භති', 'විජම්භති' (යන ක්‍රියාපද ද), 'විජම්භනං', 'විජම්භිතා', 'විජම්භන්තෝ', 'විජම්භමානෝ', 'විජම්භිතෝ' (යන නාමපද ද) වේ.

สพฺภ กถเน. สพฺภติ.

"සබ්භ්" ධාතුව කථා කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. 'සබ්භති' (යනු රූපයයි).

วพฺภ โภชเน. วพฺภติ.

"වබ්භ්" ධාතුව අනුභව කිරීමේ (භෝජනයෙහි) අර්ථයෙහි වැටේ. 'වබ්භති' (යනු රූපයයි).

คพฺภ ธารเณ. คพฺภติ. คพฺโภ.

"ගබ්භ්" ධාතුව (ගැබක්) දැරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගබ්භති', 'ගබ්භෝ' (යනු රූපයි).

เอตฺถ คพฺโภติ มาตุกุจฺฉิปิ วุจฺจติ กุจฺฉิคตปุตฺโตปิ. ตถา หิ ‘‘ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มาณโว’’ติ เอตฺถ มาตุกุจฺฉิ ‘‘คพฺโภ’’ติ วุจฺจติ. ‘‘คพฺโภ เม เทว ปติฏฺฐิโต. คพฺโภ จ ปติโต ฉมา’’ติ จ เอตฺถ ปน กุจฺฉิคตปุตฺโต. อปิจ คพฺโภติ อาวาสวิเสโส. ‘‘คพฺภํ [Pg.128] ปวิฏฺโฐ’’ติอาทีสุ หิ โอวรโก ‘‘คพฺโภ’’ติ วุจฺจติ.

මෙහි 'ගබ්භ' (ගර්භ) යනු මව්කුසට ද කියනු ලැබේ, කුසෙහි සිටින දරුවාට ද කියනු ලැබේ. එසේමය, "යම් එක් රැයක් පළමුව මව්කුසෙහි වෙසේද..." යන මෙහි මව්කුස 'ගබ්භ' යනුවෙන් හැඳින්වේ. "දේවයන් වහන්ස, මාගේ ගැබ පිහිටියේය" සහ "ගැබ බිම ඇද වැටුණේය" යන මෙහි කුසෙහි සිටින දරුවා අදහස් වේ. තවද 'ගබ්භ' යනු වාසස්ථාන විශේෂයකි (කාමරයකි). "ගැබට (කාමරයට) ඇතුළු විය" යනාදී තැන්වල කුටිය/කාමරය 'ගබ්භ' යනුවෙන් හැඳින්වේ.

รภ ราภสฺเส. อาปุพฺโพ รภ หึสากรณวายมเนสุ. ราภสฺสํ ราภสภาโว. ตํสมงฺคิโน ปน ปาฬิยํ ‘‘จณฺฑา รุทฺธา รภสา’’ติ เอวํ อาคตา.

"රභ්" ධාතුව චණ්ඩ බව (රභස බව) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ආ' උපසර්ගය මුලට ආ විට 'ආ-රභ්' ධාතුව හිංසා කිරීම සහ වීර්යය කිරීමට උත්සාහ කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'රාභස්ස' යනු චණ්ඩ භාවයයි. එයින් යුක්ත වූවෝ පාලි පාඨයන්හි "චණ්ඩා රුද්ධා රභසා" (කෝප සහගත වූ, රෞද්‍ර වූ, චණ්ඩ වූ) යනුවෙන් පැමිණ ඇත.

ตตฺถ รภสาติ กรณุตฺตริยา. รภติ, อารภติ, สมารภติ, อารมฺภติ. รภโส. อารมฺโภ. สมารมฺโภ, อารภนฺโต. สมารภนฺโต. อารทฺธํ เม วีริยํ. สารมฺภํ. อนารมฺภํ. สารมฺโภ เต น วิชฺชติ. ปการณารมฺโภ. วีริยารมฺโภ. อารภิตุํ. อารภิตฺวา. อารพฺภ.

එහි 'රභසා' යනු ක්‍රියාවෙහි ඉක්මවා යන්නෝ (බලහත්කාරයෙන් කරන්නෝ) ය. 'රභති', 'ආරභති', 'සමාරභති', 'ආරම්භති' (යන ක්‍රියාපද ද), 'රභසෝ', 'ආරම්භෝ', 'සමාරම්භෝ', 'ආරභන්තෝ', 'සමාරභන්තෝ' (යන නාමපද ද වේ). "මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී" (ආරද්ධං මේ වීරියං). 'සාරම්භං' (ක්‍රෝධ සහගත බව/තරඟකාරී බව), 'අනාරම්භං' (සන්සුන් බව/හිංසා නොකිරීම). "ඔබ තුළ සාරම්භයක් නැත" (සාරම්භෝ තේ න විජ්ජති). ප්‍රකරණාරම්භය (ග්‍රන්ථාරම්භය), වීර්යාරම්භය (වීර්යය වැඩීම). 'ආරභිතුං' (පටන් ගැනීමට), 'ආරභිත්වා' (පටන් ගෙන), 'ආරබ්භ' (අරභයා/පටන් ගෙන) යනාදී රූප ද වේ.

เอตฺถ วีริยารมฺโภติ วีริยสงฺขาโต อารมฺโภ. อารมฺภสทฺโท กมฺเม อาปตฺติยํ กฺริยาย วีริเย หึสาย วิโกปเนติ อเนเกสุ อตฺเถสุ อาคโต.

මෙහි 'වීර්යාරම්භය' යනු වීර්යය සංඛ්‍යාත ආරම්භයයි. 'ආරම්භ' යන ශබ්දය කර්මය, ඇවැත (ආපත්තිය), ක්‍රියාව, වීර්යය, හිංසාව සහ විකෝපනය (විනාශ කිරීම/වෙනස් කිරීම) යන අනේක අර්ථයන්හි පැමිණ ඇත.

‘‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภภิ, สพฺพํ อารมฺภปจฺจยา;

อารมฺภานํ นิโรเธน, นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว’’ติ

"යම් කිසි දුකක් උපදී නම්, ඒ හැම (කර්ම සංඛ්‍යාත) ආරම්භය ප්‍රත්‍ය කොට උපදී. ආරම්භයන්ගේ නිරුද්ධ වීමෙන් දුකෙහි ඉපදීමක් නැත."

เอตฺถ หิ กมฺมํ อารมฺโภติ อาคตํ. ‘‘อารมฺภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี’’ติ เอตฺถ อาปตฺติ. ‘‘มหายญฺญา มหารมฺภา, น เต โหนฺติ มหปฺผลฺลา’’ติ เอตฺถ ยูปุสฺสาปนาทิกฺริยา. ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ เอตฺถ วีริยํ. ‘‘สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารมฺภนฺตี’’ติ เอตฺถ หึสา. ‘‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหตี’’ติ เอตฺถ เฉทนภญฺชนาทิกํ วิโกปนํ. อิจฺเจวํ –

මෙහි (පළමු ගාථාවෙහි) කර්මය 'ආරම්භ' යනුවෙන් පැමිණ ඇත. "වැරදි සිදු කරයි (ආරම්භ කරයි), පසුව පසුතැවෙයි" යන මෙහි ඇවැත (ආපත්තිය) අදහස් වේ. "මහත් පරිශ්‍රම සහිත (මහාරම්භ) මහා යාගයෝ මහත් ඵල නොවෙති" යන මෙහි යූප කණු ඉන්දවීම් ආදී ක්‍රියාවන් අදහස් වේ. "පටන් ගනිව්, නික්මෙව්, බුදු සසුනෙහි යෙදෙව්" යන මෙහි වීර්යය අදහස් වේ. "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් උදෙසා ප්‍රාණීන් නසති (ආරම්භ කරති)" යන මෙහි හිංසාව (මැරීම) අදහස් වේ. "බීජගාම භූතගාමයන් සිඳලීම් බිඳලීම්වලින් වැළකුණේ වෙයි" යන මෙහි සිඳීම්, බිඳීම් ආදී විකෝපනය (විනාශ කිරීම) අදහස් වේ. මෙසේ -

กมฺเม [Pg.129] อาปตฺติยญฺเจว, วีริเย หึสากฺริยาสุ จ;

วิโกปเน จ อารมฺภ-สทฺโท โหตีติ นิทฺทิเส;

කර්මයෙහි ද, ඇවැතෙහි ද, වීර්යයෙහි ද, හිංසාවෙහි ද, ක්‍රියාවෙහි ද සහ විකෝපනයෙහි (විනාශයෙහි) ද 'ආරම්භ' යන ශබ්දය යෙදෙන බව දැක්විය යුතුය.

ลภ ลาเภ. ลภติ, ลพฺภติ. ลาโภ, ลทฺธํ, อลตฺถ, อลตฺถุํ.

"ලභ්" ධාතුව ලැබීම (ලාභය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලභති', 'ලබ්භති' (යන ක්‍රියාපද ද), 'ලාභෝ', 'ලද්ධං' (ලැබුණු), 'අලත්ථ', 'අලත්ථුං' (ලැබුණි) යනාදී රූප ද වේ.

สุภ ทิตฺติยํ. โสภติ. โสภา, โสภนํ, โสภิโต.

"සුභ්" ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සෝභති' (බබළයි). 'සෝභා', 'සෝභනං', 'සෝභිතෝ' (යන රූප වේ).

ขุภ สญฺจลเน. โขภติ, สงฺโขภติ. หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา. โขภา, สงฺโขโภ.

"ඛුභ්" ධාතුව සෙලවීම (කැලඹීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛෝභති', 'සංඛෝභති' (කලඹයි). "එකල්හි මඟුල් ඇතා කුපිත වූ කල්හි මුළු නුවරම කැළඹුණේය" (ඛුබ්භිත්ථ නගරං තදා). 'ඛෝභා', 'සංඛෝභෝ' (යන රූප ද වේ).

นภ ตุภ หึสายํ. นภติ. ตุภติ.

"නභ්" සහ "තුභ්" ධාතූහු හිංසා කිරීම අර්ථයෙහි වැටෙති. 'නභති', 'තුභති' (යනු රූපයි).

สมฺภ วิสฺสาเส. สมฺภติ. สมฺภตฺติ, สมฺภตฺโต.

"සම්භ්" ධාතුව විශ්වාසය අර්ථයෙහි වැටේ. 'සම්භති' (ක්‍රියාපදයයි). 'සම්භත්ති' (භක්තිය/විශ්වාසය), 'සම්භත්තෝ' (විශ්වාසවන්තයා) යනු රූපයි.

ลุภ วิโมหเน. โลภติ, ปโลภติ. ถุลฺลกุมารีปโลภนํ. การิเต ปน ‘‘โลเภติ, ปโลเภติ, ปโลเภตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺวา คิทฺธิยตฺเถ ‘‘ลุพฺภตี’’ติ รูปํ ภวติ.

"ලුභ්" ධාතුව මුළා කිරීම (පොළඹවා ගැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලෝභති', 'පලෝභති' (පොළඹවයි). "ස්ථූල කුමාරිකාවක මුළා කිරීම (පලෝභනය)" යනු උදාහරණයකි. ප්‍රේරණ (කාරිත) ක්‍රියාවෙහි දී 'ලෝභේති', 'පලෝභේති', 'පලෝභෙත්වා' යන රූප වෙයි. දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ලෝභ කිරීම (ගිජු වීම) අර්ථයේ දී 'ලුබ්භති' යන රූපය වෙයි.

ทภิ คนฺถเน. ทมฺภติ. ทมฺภนํ.

"දභ්" ධාතුව බැඳීම (ගෙතීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'දම්භති', 'දම්භනං' (යනු රූපයි).

รุภิ นิวารเณ. รุมฺภติ, สนฺนิรุมฺภติ. สนฺนิรุมฺโภ, สนฺนิรุมฺภิตฺวา.

"රුභ්" ධාතුව වැළැක්වීම (නිරුද්ධ කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'රුම්භති', 'සන්නිරුම්භති' (යනු ක්‍රියාපදයි). 'සන්නිරුම්භෝ' (වැළැක්වීම), 'සන්නිරුම්භිත්වා' (වළක්වා) යනු රූපයි.

อุภ อุพฺภ อุมฺภ ปูรเณ. อุภติ. อุพฺภติ. อุมฺภติ. อุภนา. อุพฺภนา. อุมฺภนา. โอโภ. เกฏุภํ. อุพฺภํ. กุมฺโภ. กุมฺภี. การิเต ‘‘โอเภติ. อุพฺเภติ. อุมฺเภตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

"උභ්", "උබ්භ්", "උම්භ්" ධාතූහු පිරවීම අර්ථයෙහි වැටෙති. 'උභති', 'උබ්භති', 'උම්භති' (යන ක්‍රියාපද ද), 'උභනා', 'උබ්භනා', 'උම්භනා' (යන නාමපද ද) වෙති. 'ඕභෝ' (දෙපස), 'කේටුභං' (කේටුභ ශාස්ත්‍රය), 'උබ්භං' (ඉහළ), 'කුම්භෝ' (කලස), 'කුම්භී' (කළය) යන රූප ද වේ. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි 'ඕභේති', 'උබ්භේති', 'උම්භේති' යන රූප වෙයි.

ตตฺถ เกฏุภนฺติ กฺริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการิยสตฺถํ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ กิเฏติ คเมติ กฺริยาทิวิภาคํ, ตํ วา อนวเสสปริยาทานโต เกเฏนฺโต คเมนฺโต โอเภติ ปูเรตีติ เกฏุตํ กิฏอุภธาตุวเสน. อุพฺภติ อุพฺเภติ [Pg.130] ปูเรตีติ อุพฺภํ, ปูรณนฺติ อตฺโถ. จริยาปิฏเกปิ หิ อีทิสี สทฺทคติ ทิสฺสติ, ตํ ยถา? ‘‘มหาทานํ ปวตฺเตสิ, อจฺจุพฺภํ สาครูปม’’นฺติ. ตตฺถ จ อจฺจุพฺภนฺติ อติวิย ยาจกานํ อชฺฌาสยํ ปูรณํ. อกฺขุมฺภนฺติปิ ปาโฐ. กุมฺโภติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน อุพฺเภตพฺโพติ กุมฺโภ, โส เอว อิตฺถิลิงฺควเสน กุมฺภี. เอตฺถ จ ‘‘กุมฺภี โธวติ โอนโต’’ติ ปโยโค.

එහි 'කේටුභ' යනු කවීන්ට උපකාරී වන ක්‍රියා-කල්ප විකල්ප ශාස්ත්‍රයයි (කාව්‍ය උපදෙස් හා විධික්‍රම පිළිබඳ ශාස්ත්‍රයයි). මෙහි නිරුක්තිය මෙසේය: 'කිඨ්' ධාතුවෙන් ක්‍රියා ආදී විභාගයන් අවබෝධ කරවයි (යවයි), නැතහොත් එය කිසිවක් ඉතිරි නොකොට සම්පූර්ණයෙන්ම අවබෝධ කරවමින් බබළවයි, පුරවයි යන අර්ථයෙන් 'කිඨ්' සහ 'උබ්භ' ධාතූන්ගේ බලයෙන් 'කේටුභ' යන පදය සෑදේ. 'උබ්භති' හෝ 'උබ්භේති' යනු පුරවයි යන අර්ථය ඇති බැවින් 'උබ්භං' යනු පිරීමයි. චරියාපිටකයෙහි ද මෙවැනි ශබ්ද සිද්ධියක් පෙනේ. ඒ කෙසේද යත්? 'මහා සාගරය බඳු වූ, අතිශයින් පුරවන සුලු (අච්චුබ්භං) මහා දානයක් පැවැත්වීය' යන්නයි. එහි 'අච්චුබ්භං' යනු යාචකයන්ගේ අදහස් අතිශයින්ම පිරවීමයි. 'අක්ඛුම්භං' කියා ද පාඨයක් ඇත. 'කුම්භ' යන්නෙහි 'කං' යනු ජලයට කියනු ලැබේ, එයින් පිරවිය යුතු බැවින් 'කුම්භ' (කළය) නම් වේ. එයම ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් 'කුම්භී' වේ. මෙහි 'කුම්භී ධෝවති ඕනතෝ' (නැමී කළය සෝදයි) යන්න යෙදුමයි.

กุมฺภสทฺโท ฆเฏ หตฺถิ-สิโรปิณฺเฑ ทสมฺพเณ;

ปวตฺตตีติ วิญฺเญยฺโย, วิญฺญุนา นยทสฺสินา.

නය දන්නා නුවණැත්තා විසින් 'කුම්භ' ශබ්දය කළය, හස්ති කුම්භය (ඇතාගේ හිසෙහි ඇති පින්ඩය) සහ වණ විශේෂයක් යන අර්ථයන්හි වැටෙන බව දත යුතුය.

ภการนฺตธาตุรูปานิ.

'භ' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

มการนฺตธาตุ

'ම' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන්ය.

มา มาเน สทฺเท จ. มาติ. มาตา. เอตฺถ มาตาติ ชนิกา วา จูฬมาตา วา มหามาตา วา.

'මා' ධාතුව මැනීම සහ ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'මාති' යන්න රූපයයි. 'මාතා' (මව) යන්න ද ඉන් සෑදේ. මෙහි 'මාතා' යනු වැදූ මව හෝ කුඩම්මා හෝ ලොකු අම්මා ය.

มู พนฺธเน. มวติ. กิยาทิคณสฺส ปนสฺส ‘‘มุนาตี’’ติ รูปํ.

'මූ' ධාතුව බැඳීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'මවති' යන්න රූපයයි. කියාදි ගණයට අයත් වන විට මෙහි 'මුනාති' කියා රූපයක් වේ.

เม ปฏิทานอาทาเนสุ. เมติ, มยติ. เมธา.

'මේ' ධාතුව පෙරළා දීම සහ පිළිගැනීම (හුවමාරුව) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'මේති', 'මයති' යන්න රූපයන්ය. 'මේධා' (ප්‍රඥාව) යන්න ද ඉන් සෑදේ.

เอตฺถ เมธาติ ปญฺญา. สา หิ สุขุมมฺปิ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ขิปฺปเมว เมติ จ ธาเรติ จาติ เมธาติ วุจฺจติ. เอตฺถ ปน เมตีติ คณฺหาติ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา’’ติ. สงฺคมตฺถวาจกสฺส ปน เมธธาตุสฺส วเสน เมธติ สีลสมาธิอาทีหิ สทฺธมฺเมหิ สิริยา จ สงฺคจฺฉตีติ เมธาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

මෙහි 'මේධා' යනු ප්‍රඥාවයි. ඇය (එම ප්‍රඥාව) ඉතා සියුම් වූ ද අර්ථය සහ ධර්මය ද ඉතා ඉක්මනින්ම ග්‍රහණය කරන්නේ ද (මේති) දරන්නේ ද වන බැවින් 'මේධා' යයි කියනු ලැබේ. මෙහි 'මේති' යනු ග්‍රහණය කරයි (පිළිගනියි) යන්නයි. එසේම අට්ඨසාලිනියෙහි මෙසේ පවසා ඇත: 'මහා පර්වතයකට ගසන හෙනයක් මෙන් කෙලෙසුන් නසන (හිංසා කරන) බැවින් 'මේධා' නම් වේ, නැතහොත් වහා ග්‍රහණය කරගැනීමේ හා දරාගැනීමේ අර්ථයෙන් 'මේධා' නම් වේ' යන්නයි. එකතු වීම (සංගම) යන අර්ථය දක්වන 'මේධ්' ධාතුවේ වසයෙන් නම්, ශීල සමාධි ආදී සද්ධර්මයන් හා ශ්‍රී භාග්‍යය සමඟ එක්වන බැවින් 'මේධා' යන අර්ථය ගත යුතුය. මෙහි මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘ทฺวิธาตุเยกธาตุยา[Pg.131], ทฺวิรตฺถวติยาปิ จ;

เมธาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, ชญฺญา สุคตสาสเน’’ติ.

'ධාතූන් දෙකකින් (මේ සහ ධා) හෝ එක් ධාතුවකින් (මේධ්), එමෙන්ම අර්ථ දෙකක් ඇතිව ද 'මේධා' යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය (සෑදීම) සුගත ශාසනයෙහි දත යුතුය' යන්නයි.

โอมา สามตฺถิเย. สามตฺถิยํ สมตฺถภาโว. อลุตฺตนฺโตยํ ธาตุ, โอมาติ, โอมนฺติ.

'ඕමා' ධාතුව සාමර්ථ්‍යය (හැකියාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සාමර්ථ්‍යය යනු සමත් බවයි. මෙම ධාතුව විභක්ති ලොප් නොවන (අලුත්තන්ත) එකකි; 'ඕමාති', 'ඕමන්ති' යනු රූපයන්ය.

อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘โอมาติ ภนฺเต ภควา อิทฺธิยา มโนมเยน กาเยน พฺรหฺมโลกํ อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ. ตตฺถ โอมาตีติ ปโหติ สกฺโกติ.

මෙහිදී පාලි පාඨය මෙසේය: 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, සෘද්ධියෙන් මනෝමය කයකින් බ්‍රහ්ම ලෝකයට එළඹෙන්නට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමත් වන සේක් ද (ඕමාති)?' යන්නයි. එහි 'ඕමාති' යනු සමත් වෙයි, හැකියාව ඇත (පහෝති, සක්කෝති) යන්නයි.

ติมุ อทฺทภาเว. อทฺทภาโว ตินฺตภาโว. เตมติ. ตินฺโต, เตมิโย. เตมิตุกามา เตมึสุ.

'තිමු' ධාතුව තෙත් බව (අද්‍රභාවය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අද්‍රභාවය යනු තෙත් වූ ස්වභාවයයි. 'තේමති' යන්න රූපයයි. 'තින්තෝ' (තෙත් වූ), 'තේමියෝ' (තේමිය) යනු ධාතු සිද්ධීන්ය. 'තේමිතුකාමා' (තෙමීමට කැමති වූවෝ), 'තේමිංසු' (තෙමූහ) යනු ද රූපයන්ය.

เอตฺถ เตมิโยติ เอวํนามโก กาสิรญฺโญ ปุตฺโต โพธิสตฺโต. โส หิ รญฺโญ เจว มหาชนสฺส จ หทยํ เตเมนฺโต อทฺทภาวํ ปาเปนฺโต สีตลภาวํ ชเนนฺโต ชาโตติ ‘‘เตมิโย’’ติ วุจฺจติ.

මෙහි 'තේමිය' යනු ඒ නම ඇති කාසි රජුගේ පුත්‍ර වූ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ උපන් කල්හි රජුගේ ද මහා ජනයාගේ ද හෘදයන් (සතුටින්) තෙත් කරමින්, සන්සිඳවමින්, සිහිල් බවක් ඇති කරමින් උපන් බැවින් 'තේමිය' යයි කියනු ලැබේ.

นิตมิ กิลมเน. นิตมฺมติ. หทยํ ทยฺหเต นิตมฺมามิ.

'නි-තමු' ධාතුව ක්ලාන්ත වීම (පීඩාවට පත්වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'නිතම්මති' යන්න රූපයයි. 'හෘදය දැවෙයි, මම ක්ලාන්ත වෙමි (නිතම්මාමි)' යන්න උදාහරණයකි.

จมุ ฉมุ ชปุ ฌมุ อุมุ ชิมุ อทเน. จมติ. จมู. จมูติ เสนา. ฉมติ. ชมติ. ฌมติ. อุมติ. เชมติ.

'චමු', 'ඡමු', 'ජපු', 'ඣමු', 'උමු', 'ජිමු' යන ධාතූන් අනුභව කිරීම (කෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චමති' යන්න රූපයයි. 'චමූ' යන්න ද ඉන් සෑදේ. 'චමූ' යනු සේනාවයි. 'ඡමති', 'ජමති', 'ඣමති', 'උමති', 'ජේමති' යනු ඉතිරි ධාතූන්ගේ රූපයන්ය.

กมุ ปทวิกฺเขเป. ปทวิกฺเขโป ปทสา คมนํ. อิทํ ปน โวหารสีสมตฺตํ วจนํ, ตสฺมา ‘‘นาสฺส กาเย อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมตี’’ติอาทีสุ อปทวิกฺเขปตฺโถปิ คเหตพฺโพ. กมติ. จงฺกมติ, อติกฺกมติ. อภิกฺกมติ. ปฏิกฺกมติ. ปกฺกมติ. ปรกฺกมติ. วิกฺกมติ. นิกฺกมติ. สงฺกมติ. สงฺกมนํ. สงฺกนฺติ. กมนํ. จงฺกมนํ. อติกฺกโม. อภิกฺกโม. ปฏิกฺกโม. ปกฺกโม. วิกฺกโม. นิกฺกโม. อติกฺกนฺโต ปุริโส. อภิกฺกนฺตา รตฺติ. นิกฺขมติ. อภินิกฺขมติ. การิเต [Pg.132] นิกฺขาเมติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ยสฺมา ปนายํ ธาตุ จุราทิคณํ ปตฺวา อิจฺฉากนฺติ ยตฺเถสุ วตฺตติ, ตสฺมา เตปิ อตฺเถ อุปสคฺควิเสสิเต กตฺวา อิธ อภิกฺกนฺตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริ จุราทิคเณเยว กเถสฺสาม.

'කමු' ධාතුව පියවර තැබීම (පදවික්ඛේපය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පියවර තැබීම යනු පයින් යාමයි. මෙය ව්‍යවහාරයෙහි ප්‍රධාන කොට දැක්වූවක් පමණි, එබැවින් 'ඔහුගේ ශරීරයෙහි ගින්නක් හෝ විෂක් හෝ ආයුධයක් හෝ ක්‍රියා නොකරයි (නොවදියි - කමති)' යනාදී තැන්වල පියවර තැබීම නොවන වෙනත් අර්ථ ද ගත යුතුය. 'කමති' යන්න රූපයයි. 'චංකමති' (සක්මන් කරයි), 'අතික්කමති' (ඉක්මවා යයි), 'අභික්කමති' (ඉදිරියට යයි), 'පටික්කමති' (ආපසු යයි), 'පක්කමති' (පිටත්ව යයි), 'පරක්කමති' (උත්සාහ කරයි), 'වික්කමති' (පරාක්‍රම දක්වයි), 'නික්කමති' (නික්මෙයි), 'සංකමති' (සංක්‍රමණය වෙයි) යනු රූපයන්ය. 'සංකමනං' (සංක්‍රමණය), 'සංකන්ති' (සංක්‍රාන්තිය), 'කමනං' (යාම), 'චංකමනං' (සක්මන), 'අතික්කමෝ' (ඉක්මවීම), 'අභික්කමෝ' (ඉදිරියට යාම), 'පටික්කමෝ' (ආපසු යාම), 'පක්කමෝ' (පිටත්ව යාම), 'වික්කමෝ' (පරාක්‍රමය), 'නික්කමෝ' (නික්මීම) යනු නාම පදයන්ය. 'අතික්kන්තෝ පුරිසෝ' (ඉක්ම ගිය පුරුෂයා), 'අභික්කන්තා රත්ති' (ගෙවී ගිය රාත්‍රිය), 'නික්ඛමති' (නික්මෙයි), 'අභිනික්ඛමති' (අභිනිෂ්ක්‍රමණය කරයි) යන්න ද, ප්‍රේරණ ක්‍රියාවෙහි (කාරිතයේ) 'නික්ඛාමේති' (පිටත් කරවයි) යන්න ද වේ. අනෙක් පද ද මෙසේම යෙදිය යුතුය. යම් හෙයකින් මෙම ධාතුව චුරාදි ගණයට පැමිණි විට කැමැත්ත සහ ප්‍රාර්ථනාව යන අර්ථයන්හි වැටෙන බැවින්, උපසර්ගයන්ගේ විශේෂත්වය අනුව ලැබෙන ඒ අර්ථයන් ද මෙහි ඇති 'අභික්කන්ත' ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහය ද කිව යුතුව තිබුණත් මෙහි නොකියා, ඉදිරියේදී චුරාදි ගණයේදීම පවසන්නෙමු.

ยมุ อุปรเม. อุปรโม วิรมนํ. ยมภิ. ยโม. ‘‘ปเร จ น วิชานนฺติ, มยเมตฺถ ยมามเส’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ยมามเสติ อุปรมาม, นสฺสาม, มรามาติ อตฺโถ.

'යමු' ධාතුව වැළකීම (උපරමය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උපරමය යනු සන්සිඳීම හෝ වැළකීමයි. 'යමභි', 'යමෝ' යනු රූපයන්ය. 'අන්‍යයෝ (නුවණ නැත්තෝ) අප මෙහිදී විනාශයට පත්වන බව (මියයන බව) නොදනිති' (පරේ ච න විජානන්ති, මයමෙත්ථ යමාමසේ) යන්න මෙහි නිදසුනයි. එහි 'යමාමසේ' යනු අපි වැළකෙමු, විනාශ වෙමු, මියයමු (උපරාමාම, නස්සාම, මරාම) යන අර්ථයයි.

นม พหุตฺเต สทฺเท. พหุตฺโต สทฺโท นาม อุคฺคตสทฺโท. นมติ.

'නම' ධාතුව මහත් ශබ්දය යන අර්ථයෙහි වැටේ. මහත් ශබ්දය යනු උස් හඬින් නැඟෙන ශබ්දයයි. 'නමති' යන්න රූපයයි.

อม ทม หมฺม มิม ฉม คติมฺหิ. อมติ. ทมติ. หมฺมติ. มิมติ. ฉมติ. ฉมา.

'අම', 'දම', 'හම්ම', 'මිම', 'ඡම' යන ධාතූන් ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අමති', 'දමති', 'හම්මති', 'මිමති', 'ඡමති' යනු රූපයන්ය. 'ඡමා' (පොළොව) යන්න ද ඉන් සෑදේ.

ฉมาติ ปถวี. ฉมาสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ, ‘‘น ฉมายํ นิสีทิตฺวา อาสเน นิสินฺนสฺส อคิลานสฺส ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ สิกฺขา กรณียา’’ติ จ ‘‘ฉมายํ ปริวตฺตามิ วาริจโรว ฆมฺเม’’ติ จ ปโยคทสฺสนโต. โส จ โข สตฺตหิ อฏฺฐหิ วา วิภตฺตีหิ ทฺวีสุ จ วจเนสุ โยเชตพฺโพ. ฉมนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ฉมา.

'ඡමා' යනු පෘථිවියයි (පොළොවයි). 'නොගිලන්ව අසුනක හුන් අයෙකුට බිම (ඡමායං) හිඳ ධර්මය දේශනා නොකරන්නෙමි කියා හික්මිය යුතුය' යන්නෙන් ද, 'ග්‍රීෂ්මයෙන් පීඩිතව දියෙන් ගොඩදැමූ මත්ස්‍යයෙකු මෙන් මම බිම (ඡමායං) පෙරළෙමි' යන්නෙන් ද යෙදුම් පෙනෙන බැවින් 'ඡමා' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රකාශ කරන බව දත යුතුය. එය සත් හෝ අට ආකාර විභක්තීන්ගෙන් හා වචන දෙකෙන් (ඒකවචන, බහුවචන) යුක්තව යෙදිය යුතුය. මිනිස්සු මෙහි හැසිරෙති (ගමන් කරති) යන අර්ථයෙන් 'ඡමා' (පොළොව) නම් වේ.

ธม สทฺทคฺคิสํ โยเคสุ. ธมธาตุ สทฺเท จ มุขวาเตน สทฺธึ อคฺคิสํโยเค จ วตฺตติ. ตตฺถ ปฐมตฺเถ ‘‘สงฺขํ ธมติ. สงฺขธมโก. เภรึ ธมติ. เภริธมโก. ธเม ธเม นาติธเม’’ติ ปโยโค. ทุติยตฺเถ ‘‘อคฺคึ ธมติ. สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ ปโยโค.

'ධම' ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ මුඛ වාතයෙන් (පිඹීමෙන්) ගින්න දැල්වීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. එහි පළමු අර්ථයෙහි 'සක් පිඹියි' (සංඛං ධමති), 'සක් පිඹින්නා' (සංඛධමකෝ), 'බෙරය වයයි (පිඹියි)' (භේරිං ධමති), 'බෙර වයන්නා' (භේරිධමකෝ), 'පිඹිය යුතුය, පිඹිය යුතුය, නමුත් පමණට වඩා නොපිඹිය යුතුය' (ධමේ ධමේ නාතිධමේ) යනු යෙදුම්ය. දෙවැනි අර්ථයෙහි 'ගින්න පිඹියි' (අග්ගිං ධමති), 'තමාම නැඟී සිටියි, කුඩා ගින්නක් පිඹ දිලවන්නාක් මෙන්' (සමුට්ඨාපේති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධමං) යනු යෙදුම්ය.

ภาม โกเธ. ภามติ.

'භාම' ධාතුව ක්‍රෝධය (කෝපය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භාමති' යන්න රූපයයි.

นมุ [Pg.133] นมเน. นมติ. นโม. นตํ, นมนํ. นติ. นมํ. นมมาโน. นมนฺโต. นมิโต. นามํ. นามิตํ. นมิตุํ. นตฺวา, นตฺวาน. นมิตฺวา, นมิตฺวาน, นมิตุน. การิเต ‘‘นาเมติ, นามยติ. นาเมตฺวา. นามยิตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺร หิ ‘‘นมติ นมิตฺวา’’ติ เอวํปการานิ ปทานิ นมนตฺเถ วนฺทนายญฺจ ทฏฺฐพฺพานิ, ‘‘นโม นตฺวา’’ติ เอวํปการานิ ปน วนฺทนายเมว. อตฺรายมุปลกฺขณมตฺตา ปโยครจนา –

'නමු' ධාතුව නැමීම (නමස්කාරය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'නමති' (නමයි), 'නමෝ' (නමස්කාරය), 'නතං' (නැමුණු), 'නමනං' (නැමීම), 'නති' (නැමීම), 'නමං' (නමන), 'නමමානෝ' (නැමෙමින්), 'නමන්තෝ' (නැමෙන), 'නමිතෝ' (නමන ලද), 'නාමං' (නම/නැමීම), 'නාමිතං' (නමන ලද), 'නමිතුං' (නැමීමට), 'නත්වා', 'නත්වාන' (වැඳ/නැමී), 'නමිත්වා', 'නමිත්වාන', 'නමිතුන' (වැඳ/නැමී) යනු රූපයන්ය. ප්‍රේරණ ක්‍රියාවෙහි (කාරිතයේ) 'නාමේති', 'නාමයති', 'නාමේත්වා', 'නාමයිත්වා' යන රූපයන් වේ. එහි 'නමති, නමිත්වා' වැනි පද නැමීම සහ වැඳීම යන අර්ථ දෙකෙහිම දත යුතුය. 'නමෝ, nත්වා' වැනි පද වැඳීමෙහි (නමස්කාරයෙහි) ම පමණක් දත යුතුය. මෙහි ඒ ඒ තැන්වලට ගැළපෙන යෙදුම් නිර්මාණයන් මෙසේය -

รุกฺโข ผลี ผลภารครุตาย นมิตฺวาน ภิชฺชติ;

วุทฺโธ ชราชชฺชรตาย นมติ นมิตฺวา คจฺฉติ;

สทฺโธ พุทฺธํ นมติ นมิตฺวา คจฺฉติ;

นโม พุทฺธสฺส สตฺถารํ นตฺวาน อคมาสีติ;

'පලතුරු බරින් බර වූ ගස නැමී බිඳී යයි; මහල්ලා ජරාවෙන් දිරාපත්ව නැමී, නැමී (නැමෙමින්) යයි; ශ්‍රද්ධාවන්තයා බුදුන් වහන්සේ වඳියි, වැඳ (නැමී) යයි; බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ ගියේය' යන්නයි.

เอตฺถ นโมติ ปทํ นิปาเตสุปิ ลพฺภติ. เตน หิ ปจฺจตฺโตปโยควจนานิ อภินฺนรูปานิ ทิสฺสนฺติ ‘‘เทวราช นโม ตฺยตฺถุ. นโม กตฺวา มเหสิโน’’ติ. อุปสคฺเคหิปิ อยํ โยเชตพฺพา ‘‘ปณมติ, ปณาโม, อุณฺณมติ, อุณฺณติ’’ อิจฺจาทินา.

මෙහි 'නමෝ' යන පදය නිපාතයන්හි ද ලැබේ. එබැවින් ප්‍රථමා හා ද්විතීයා විභක්තීන්හි වෙනස් නොවන රූප පෙනේ. 'දේවරාජයෙනි, ඔබට නමස්කාර වේවා' (දේවරාජ නමෝ ත්‍යත්ථු), 'මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කොට' (නමෝ කත්වා මහේසිනෝ) යනු උදාහරණයි. මෙය උපසර්ගයන් සමඟ ද යෙදේ; 'පණමති' (නමදියි), 'පණාමෝ' (නමස්කාරය), 'උණ්ණමති' (ඉහළට නැමෙයි), 'උණ්ණති' (ඉහළට නැමීම) යනාදී වශයෙනි.

ขมุ สหเน. ขมติ. ขนฺติ. ขโม, ขมนํ, เอวํ ภาเว. กตฺตริ ปน ‘‘ขนฺตา. ขมิตา. ขโม โหติ สีตสฺสปิ อุณฺหสฺสปี’’ติ ปโยคา.

‘ඛමු’ ධාතුව ඉවසීම යන අර්ථයේ වෙයි. ‘ඛමති’ (ඉවසයි). ‘ඛන්ති’ (ඉවසීම). ‘ඛමෝ’, ‘ඛමනං’ යනු භාව අර්ථයෙහි යෙදේ. කර්තෘ අර්ථයෙහි (කර්තෘ කාරකයෙහි) නම් ‘ඛන්තා’, ‘ඛමිතා’ යන්න වෙයි. ‘ශීතලට මෙන්ම උෂ්ණත්වයට ද ඉවසන්නේ වෙයි’ යනු එහි යෙදීම් ය.

สม อทสฺสเน. สมติ, วูปสมติ อคฺคิ.

‘සම’ ධාතුව නොපෙනී යාම (නැති වී යාම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘සමති’ (සන්සිඳෙයි), ගින්න සන්සිඳෙයි (නිවී යයි).

ยม ปริเวสเน. ยมติ. ยโม. ยมราชา.

‘යම’ ධාතුව පිරිවැරීම (හෝ පාලනය කිරීම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘යමති’. ‘යමෝ’. ‘යමරාජා’ (යම රජු).

สม สทฺเท. สมติ.

‘සම’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයේ වෙයි. ‘සමති’.

สม ถม เวลมฺเพ. สมติ. ถมติ.

‘සම’, ‘ථම’ යන ධාතූන් ප්‍රමාද වීම (හෝ එල්ලීම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘සමති’. ‘ථමති’.

วายม อีหายํ. วายมติ. วายาโม.

‘වායම’ ධාතුව උත්සාහ කිරීම යන අර්ථයේ වෙයි. ‘වායමති’ (උත්සාහ කරයි). ‘වායාමෝ’ (උත්සාහය/වෑයම).

คมุ [Pg.134] คติยํ. คจฺฉติ. คมโก. คโต. คติ. คมนํ. การิเต ‘‘คเมติ, คมยติ, คจฺฉาเปตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ.

‘ගමු’ ධාතුව ගමන (යෑම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘ගච්ඡති’ (යයි), ‘ගමකෝ’ (යන්නා), ‘ගතෝ’ (ගියේය), ‘ගති’ (ගමන/ගතිය), ‘ගමනං’ (යෑම) යන්න වෙයි. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයෙහි ‘ගමේති’, ‘ගමයේති’, ‘ගච්ඡාපේති’ ආදී රූප වෙයි.

รมุ กีฬายํ. รมติ. วิรมติ. ปฏิวิรมติ. อุปรมติ. อารติ. วิรติ. ปฏิวิรติ. อุปรติ. เวรมณิ. วิรมณํ. รติ. รมณํ. รโต. อารโต วิรโต ปฏิวิรโต. อุปรโต, อุปรโม. อาราโม.

‘රමු’ ධාතුව ක්‍රීඩා කිරීම (හෝ ඇලීම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘රමති’ (ඇලෙයි/සතුටු වෙයි). ‘විරමති’ (වැලකෙයි), ‘පටිවිරමති’ (විශේෂයෙන් වැලකෙයි), ‘උපරමති’ (සන්සිඳෙයි). ‘ආරති’ (වැලකීම), ‘විරති’ (විරතිය), ‘පටිවිරති’, ‘උපරති’, ‘වේරමණී’ (වැලකීම), ‘විරමණං’, ‘රති’ (ඇල්ම), ‘රමණං’, ‘රතෝ’ (ඇලුනු). ‘ආරතෝ’, ‘විරතෝ’, ‘පටිවිරතෝ’ (වැලකුණු). ‘උපරතෝ’, ‘උපරමෝ’ (සන්සිඳුණු). ‘ආරාමෝ’ (ආරාමය).

วมุ อุคฺคิรเณ. วมติ. วมถุ. วมฺมิโก.

‘වමු’ ධාතුව බැහැර කිරීම (වමනය කිරීම/මතු කිරීම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘වමති’ (වමාරයි/බැහැර කරයි). ‘වමථු’ (වමනය). ‘වම්මිකෝ’ (වේයියා/හුඹහ).

ธีรตฺถุ ตํ วิสํ วนฺตํ, ยมหํ ชีวิตการณา;

วนฺตํ ปจฺจาวมิสฺสามิ, มตํ เม ชีวิตา วรํ.

ජීවත් වීම උදෙසා මා විසින් වමනය කරන ලද යම් විෂක් නැවත අනුභව කරන්නේ නම්, වමනය කළ ඒ විෂට ධික් (නින්දා) වේවා! මට එවැනි ජීවිතයකට වඩා මරණය උතුම්ය.

ตตฺถ วมฺมิโกติ วมตีติ, วนฺตโกติ, วนฺตุสฺสโยติ, วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธติ วมฺมิโก. โส หิ อหินกุลอุนฺทูรฆรโคฬิกาทโย นานปฺปกาเร ปาณเก วมตีติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตโกติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วมิตฺวา มุขตุณฺฑเกน อุกฺขิตฺตปํสุจุณฺเณน กฏิปฺปมาเณนปิ โปริสปฺปมาเณนปิ อุสฺสิโตติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตเขฬสิเนเหน อาพทฺธตาย สตฺตสตฺตาหํ เทเว วสฺสนฺเตปิ น วิปฺปกิรยติ, นิทาเฆปิ ตโต ปํสุมุฏฺฐึ คเหตฺวา ตสฺมึ มุฏฺฐินา ปีฬิยมาเน สิเนโหว นิกฺขมติ, เอวํ วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธติ วมฺมิโก.

එහි ‘වම්මික’ (හුඹහ) යනු, වමනය කරන බැවින් ද, වමනය කරන ලද්දක් බැවින් ද, වමනය කරන ලද්දේ උස්ව නැගුණු බැවින් ද, වමනය කරන ලද සෙනෙහසින් (තෙතමනයෙන්) බැඳී ඇති බැවින් ද ‘වම්මික’ නම් වෙයි. හේතු කොට ගෙන, එය සර්පයන්, මුගටියන්, මීයන්, හූනන් ආදී විවිධ සතුන් පිටතට වමනය කරන (බැහැර කරන) බැවින් ‘වම්මික’ යි. වේයන් විසින් වමාරන ලද බැවින් ද ‘වම්මික’ යි. වේයන් විසින් තම කටින් වමාරා ඉවත දැමූ පස් කුඩුවලින් ඉණක් පමණ උසට හෝ මිනිසෙකු උසට හෝ ඔසවා තබන ලද බැවින් ද ‘වම්මික’ යි. වේයන්ගේ වමනය කරන ලද කෙළෙහි තෙතමනයෙන් බැඳී තිබීම නිසා සත් සතියක් වැසි වැටුණත් එය විසිරී නොයයි. ගිම්හාන කාලයෙහි ද එයින් පස් මිටක් ගෙන මිරිකූ කල තෙතමනය මතු වෙයි. මෙසේ වමාරන ලද තෙතමනයෙන් බැඳී ඇති බැවින් ‘වම්මික’ නම් වෙයි.

เอตฺถ ปน ‘‘ภควา, หิมวา’’ติอาทีนิ ปทานิ น เกวลํ วนฺตุปจฺจยวเสเนว นิปฺผาเทตพฺพานิ, อถ โข วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผาเทตพฺพานิ, เตนาห วิสุทฺธิมคฺคการโก ‘‘ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนมเนน วนฺตํ, ตสฺมา ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’ติ วตฺตพฺเพ ภวสทฺทโต ภการํ, คมนสทฺทโต คการํ, วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย ภควาติ วุจฺจติ, ยถา โลเก ‘เมหนสฺส [Pg.135] ขสฺส มาลา’ติ วตฺตพฺเพ เมขลา’’ติ วทตา นิรุตฺตินเยน สทฺทสิทฺธิ ทสฺสิตา.

මෙහි ‘භගවා’, ‘හිමවා’ ආදී පදයන් කේවලව ‘වන්තු’ ප්‍රත්‍යය නිසාම පමණක් සිද්ධ කටයුතු නොවේ, වැරදීමකින් තොරව ‘වමු’ ධාතුවෙන් ද සිද්ධ කටයුතුය. එහෙයින් විසුද්ධිමාර්ග කර්තෘන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: ‘යම් හෙයකින් තුන් භවයන්හි තණ්හා සංඛ්‍යාත ගමන උන්වහන්සේ විසින් වමනය කරන ලද (බැහැර කරන ලද) ද, එබැවින් ‘භවේසු වන්තගමනෝ’ (භවයන්හි ගමන වමනය කළ තැනැත්තා) යැයි කිව යුතු තැන, භව ශබ්දයෙන් ‘භ’ කාරය ද, ගමන ශබ්දයෙන් ‘ග’ කාරය ද, වන්ත ශබ්දයෙන් ‘ව’ කාරය ද ගෙන, එය දීර්ඝ කොට ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ. එය ලෝකයෙහි ‘මේහනස්ස ඛස්ස මාලා’ යැයි කිව යුතු තැන ‘මේඛලා’ (නූල් පොට/පටිය) යැයි පවසන්නාක් මෙනි.’ මෙසේ පැවසීමෙන් නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව ශබ්ද සිද්ධිය පෙන්වා දී ඇත.

เอตฺถ, สิยา ‘‘วิสมมิทํ นิทสฺสนํ, เยน ‘เมหนสฺส ขสฺส มาลา’ติ เอตฺถ เมการขการลาการานํ กมโต คหณํ ทิสฺสติ, ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’ติ เอตฺถ ปน ภการวการคการานํ กมโต คหณํ น ทิสฺสตี’’ติ? สจฺจํ, อิธ ปน ‘‘อคฺคาหิโต, วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติอาทีสุ วิย คุณสทฺทสฺส ปรนิปาตวเสน ‘‘ภเวสุ คมนวนฺโต’’ติ วตฺตพฺเพปิ เอวมวตฺวา สทฺทสตฺเถ เยภุยฺเยน คุณสทฺทานํ ปุพฺพนิปาตภฺวสฺส อิจฺฉิตตฺตา สทฺทสตฺถวิทูนํ เกสญฺจ วิญฺญูนํ มนํ โตเสตุํ ‘‘ภควา’’ติ ปเท อกฺขรกฺกมํ อนเปกฺขิตฺวา อตฺถมตฺตนิทสฺสนวเสน ‘‘อาหิตคฺคิ, สมฺปนฺนวิชฺชาจรโณ’’ติอาทีนิ วิย ปุพฺพนิปาตวเสน ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’’ติ วุตฺตํ. อีทิสสฺมิญฺหิ ฐาเน ‘‘อาหิตคฺคี’’ติ วา ‘‘อคฺคาหิโต’’ติ วา ‘‘ฉินฺนหตฺโถ’’ติ วา ‘‘หตฺถจฺฉินฺโน’’ติ วา ปเทสุ ยถา ตถา ฐิเตสุปิ อตฺถสฺส อยุตฺติ นาม นตฺถิ อญฺญมญฺญํ สมานตฺถตฺตา เตสํ สทฺทานํ.

මෙහිදී, ‘මේ උදාහරණය අසමාන වෙයි. මන්ද, ‘මේහනස්ස ඛස්ස මාලා’ යන්නෙහි මේ-කාර, ඛ-කාර, ලා-කාරයන් පිළිවෙළින් ගැනීම පෙනේ. නමුත් ‘භවේසු වන්තගමනෝ’ යන්නෙහි භ-කාර, ව-කාර, ග-කාරයන් පිළිවෙළින් ගැනීම නොපෙනේ’ යැයි චෝදනාවක් නැගිය හැකිය. එය සත්‍යයකි. එහෙත් මෙහි ‘අග්ගාහිතෝ’ (ගිනි පිදූ), ‘විජ්ජාචරණසම්පන්නෝ’ (විද්‍යාචරණයෙන් යුත්) යනාදියෙහි මෙන් ගුණ වාචක ශබ්දය පසුව යෙදීමේ ක්‍රමයෙන් ‘භවේසු ගමනවන්තෝ’ යැයි කිව යුතු වුවත්, එසේ නොකියා ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි බොහෝ සෙයින් ගුණ ශබ්දයන් පෙරට යෙදීම අපේක්ෂිත බැවින්, ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයන්ගේ හා ඇතැම් ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ මනස සතුටු කරනු පිණිස ‘භගවා’ යන පදයෙහි අක්ෂර අනුපිළිවෙළ නොසලකා, අර්ථය පමණක් දැක්වීමේ වශයෙන් ‘ආහිතග්ගි’, ‘සම්පන්නවිජ්ජාචරණෝ’ යන්නා සේ පූර්ව නිපාත වශයෙන් ‘භවේසු වන්තගමනෝ’ යැයි කියන ලදී. මෙබඳු තැන්වල ‘ආහිතග්ගී’ කියා හෝ ‘අග්ගාහිතෝ’ කියා හෝ ‘ඡින්නහත්ථෝ’ කියා හෝ ‘හත්ථච්ඡින්නෝ’ කියා හෝ පදයන් කෙසේ පිහිටියත්, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඒවා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් අර්ථයේ කිසිදු නොගැලපීමක් සිදු නොවේ.

เวทชาโตติอาทีสุ ปน ฐาเนสุ อตฺเถวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ภควา’’ติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา, ตฏฺฏีกายมฺปิ จ ทสฺสิตา ‘‘ภเค วมีติ ภควา. ภาเค วมีติ ภควา’’ติ. นิพฺพจนํ ปน เอวํ เวทิตพฺพํ – ภคสงฺขาตํ สิรึ อิสฺสริยํ ยสญฺจ วมิ อุคฺคิริ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺฑยีติ ภควา. อถ วา ภานิ นาม นกฺขตฺตานิ, เตหิ สมํ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ ภคา, สิเนรุยุคนฺธรอุตฺตรกุรุหิมวนฺตาทิภาชนโลกา, วิเสสสนฺนิสฺสยโสภากปฺปฏฺฐิยภาวโต. เตปิ ภควา วมิ ตนฺนิวาสิสตฺตาวาสสมติกฺกมนโต ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหีติ ภควา.

‘වේදජාතෝ’ (ප්‍රීතිය උපන්) ආදී තැන්වල ද මෙම අර්ථයම ඇති බව දත යුතුය. මෙසේ විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ‘භගවා’ යන පදයේ ‘වමු’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වීම දක්වන ලදී. එහි ටීකාවෙහි ද ‘භගේ වමීති භගවා, භාගේ වමීති භගවා’ (භගයන්/භාගයන් වමනය කළ බැවින් භගවා වේ) යැයි දක්වන ලදී. එහි නිරුක්තිය මෙසේ දත යුතුය: භග යැයි කියනු ලබන ශ්‍රීය, ඓශ්චර්යය හා යසස කෙළ පිඬක් මෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව වමනය කළ (බැහැර කළ/අතහැර දැමූ) බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත්, ‘භා’ යනු තරු ය, ඒවා සමඟ ගමන් කරන බැවින් (පවතින බැවින්) මහාමේරු, යුගන්ධර, උතුරුකුරු, හිමාලය ආදී භාජන ලෝකයන් ‘භග’ නම් වේ. විශේෂ ආශ්‍රය, සෝභාව හා ස්ථාවර භාවය ඇති බැවින් ඒවා එසේ හැඳින්වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වසන සත්ත්වයන්ගේ වාසස්ථාන ඉක්මවා යාමෙන් ද, ඒ කෙරෙහි බැඳුණු ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ද ඒවා ද වමනය කළ (අතහැර දැමූ) බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ.

จกฺกวตฺติสิรึ [Pg.136] ยสฺมา, ยสํ อิสฺสริยํ สุขํ;

ปหาสิ โลกจิตฺตญฺจ, สุคโต ภควา ตโต.

යම් හෙයකින් උන්වහන්සේ සක්විති සැපත ද, යසස ද, ඓශ්චර්යය හා සැපය ද, ලෞකික සිත ද අත්හළ සේක් ද, එබැවින් සුගතයන් වහන්සේ ‘භගවා’ (භාග්‍යවත්) නම් වන සේක.

ตถา ขนฺธายตนธาตาทิเภเท ธมฺมโกฏฺฐาเส สพฺพํ ปปญฺจ สพฺพํ โยคํ สพฺพํ คนฺถํ สพฺพํ สํโยชนํ สมุจฺฉินฺทิตฺวา อมตํ ธาตุํ สมธิคจฺฉนฺโต วมิ อุคฺคิริ อนเปกฺโข ฉฑฺฑยิ น ปจฺจาวมีติ ภควา. อถ วา สพฺเพปิ กุสลากุสเล สาวชฺชานวชฺเช หีนปฺปณีเต กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม อริยมคฺคญาณมุเขน วมิ อุคฺคิริ อนเปกฺโข ปริจฺจชิ ปชหีติ ภควา.

එසේම, ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදී වශයෙන් බෙදුණු ධර්ම කොට්ඨාසයන්හි සියලු ප්‍රපංචයන්, සියලු යෝගයන්, සියලු ග්‍රන්ථයන් හා සියලු සංයෝජනයන් සහමුලින්ම සිඳදමා, අමා මහ නිවන් ධාතුව අවබෝධ කරගනිමින්, කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව (සංසාරය) වමනය කළ, බැහැර කළ, අතහැර දැමූ, නැවත නොපිළිගත් බැවින් ‘භගවා’ නම් වන සේක. නැතහොත්, කුසල් අකුසල් වූ ද, සාවද්‍ය අනවද්‍ය වූ ද, හීන ප්‍රණීත වූ ද, කළු සුදු ප්‍රතිභාග ඇති සියලු ධර්මයන් ආර්ය මාර්ග ඥානය නමැති මුඛයෙන් වමනය කළ, බැහැර කළ, අපේක්ෂාවෙන් තොරව අත්හළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වන සේක.

ขนฺธายตนธาตาที, ธมฺมเภทา มเหสินา;

กณฺหสุกฺกา ยโต วนฺตา, ตโตปิ พควา มโต.

යම් හෙයකින් මහා සෘෂී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදී වූ ද, කළු සුදු වූ ද සියලු ධර්ම කොට්ඨාසයන් වමනය කරන ලද (අත්හරින ලද) ද, එබැවින් ද උන්වහන්සේ ‘භගවා’ (භාග්‍යවත්) යැයි සලකනු ලැබේ.

ชาตกฏฺฐกถายํ ปน หิมวาติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา. ตถา หิ สมฺภวชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘หิมวาติ หิมปาตสมเย หิมยุตฺโตติ หิมวา. คิมฺหกาเล หิมํ วมตีติ หิมวา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘หิมวา’’ติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา, อยํ นโย อีทิเสสุ ฐาเนสุปิ เนตพฺโพ. ‘‘คุณวาคณวา’’ติอาทีสุ ปน น เนตพฺโพ. ยทิ นเยยฺย, ‘‘คุณวา คณวา’’ติ ปทานํ ‘‘นิคฺคุโณ ปริหีนคุโณ’’ติ เอวมาทิอตฺโถ ภเวยฺย, ตสฺมา อยํ นโย สพฺพตฺถปิ น เนตพฺโพ. เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ ‘‘ภควา’ติอาทิปทานํ วมุธาตุวเสน นิปฺผตฺติ โหติ, กถํ ‘‘ภควนฺโต, ภควนฺต’’นฺติอาทีนิ สิชฺฌนฺตี’’ติ? ยถา ‘‘ภควา’’ติ ปทํ นิรุตฺตินเยน สิชฺฌติ, ตถา ตานิปิ เตเนว สิชฺฌนฺติ. อจินฺเตยฺโย หิ นิรุตฺตินโย เกวลํ อตฺถยุตฺติปฏิพนฺธมตฺโตว, อตฺถยุตฺติยํ สติ นิปฺผาเทตุมสกฺกุเณยฺยานิปิ รูปานิ อเนเนว สิชฺฌนฺติ. เอตฺถ จ [Pg.137] ยํ นิรุตฺติลกฺขณํ อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺพํ สิยา, ตํ อุปริ รูปนิปฺผาทนาธิกาเร อุทาหรเณหิ สทฺธึ ปกาเสสฺสาม.

ජාතකට්ඨකතාවෙහි 'හිමවා' යන පදයේ සිද්ධිය (නිෂ්පත්තිය) 'වමු' ධාතුවෙන් ද දක්වා ඇත. එසේම ය, සම්භව ජාතකට්ඨකතාවෙහි 'හිමවා යනු හිම පතනය වන කාලයෙහි හිමයෙන් යුක්ත වන බැවින් හිමවා වේ. ගිම්හාන කාලයෙහි හිම වමාරන (නිදහස් කරන) බැවින් හිමවා වේ' යැයි දක්වා ඇත. මෙසේ ජාතකට්ඨකතාවෙහි 'හිමවා' යන පදයේ 'වමු' ධාතුවෙන් ද සිද්ධිය දක්වා ඇති අතර, මෙම ක්‍රමය මෙබඳු වෙනත් ස්ථානවල ද ගත යුතුය. නමුත් 'ගුණවා', 'ගණවා' යනාදී පදවල දී මෙය නොගත යුතුය. ඉදින් ගන්නේ නම්, 'ගුණවා, ගණවා' යන පදවලට 'ගුණ නැති', 'ගුණ පිරිහුණු' යනාදී අර්ථයන් ලැබෙනු ඇත. එබැවින් මෙම ක්‍රමය සෑම තැනකදීම නොගත යුතුය. මෙහිදී, 'ඉදින් 'භගවා' යනාදී පදවල 'වමු' ධාතුවෙන් සිද්ධිය වන්නේ නම්, 'භගවන්තො, bhagavanta' යනාදී රූප කෙසේ සිද්ධ වේද?' යන සැකය ඇති විය හැක. 'භගවා' යන පදය නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් යම් සේ සිද්ධ වේද, එසේම ඒවාද එයින්ම සිද්ධ වේ. නිරුක්ති ක්‍රමය අචින්ත්‍ය වේ, එය හුදෙක් අර්ථ ගැළපීම මත පමණක් රඳා පවතී. අර්ථ ගැළපීමක් ඇති කල්හි වෙනත් ක්‍රමවලින් සාදාගත නොහැකි රූප වුවද මෙයින්ම සිද්ධ වේ. මෙහිදී යම් නිරුක්ති ලක්ෂණයක් ගෙන හැර දක්විය යුතු වේද, එය මතු රූප සිද්ධි අධිකාරයෙහි උදාහරණ සමඟ ප්‍රකාශ කරන්නෙමු.

อิธ สารมเต มุนิราชมเต,ปรมํ ปฏุตํ สุชโน ปิหยํ;

วิปุลตฺถธรํ ธนินีติมิมํ,สตตํ ภชตํ มติสุทฺธกรํ.

මුනිරාජයන් වහන්සේගේ උතුම් දහම් මතය නමැති සාරයෙහි, පරම දක්ෂතාව පතන්නා වූ සත්පුරුෂයා, මහා අර්ථ දරන්නා වූ ද, බුද්ධිය පිරිසිදු කරන්නා වූ ද, මෙම ව්‍යාකරණ නීතිය (ධනිනීතිය) නිරන්තරයෙන් ඇසුරු කෙරේවා!

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญุนํ

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි ද ත්‍රිපිටකයෙහි ද පද මාර්ගයන්හි ව්‍යාවෘත වූ නුවණැත්තන්ගේ...

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

...දක්ෂතාව පිණිස කරන ලද ශබ්දනීති ප්‍රකරණයෙහි,

สรวคฺคปญฺจกนฺติโก นาม ธาตุวิภาโค

'සරවග්ග පඤ්චකන්තික' නම් වූ ධාතු විභාගය නිමි.

ปนฺนรสโม ปริจฺเฉโท.

පසළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

๑๖. ภูวาทิคณิกปริจฺเฉท

16. භූවාදි ගණික පරිච්ඡේදය (භූවාදි ගණයට අයත් ධාතු පිළිබඳ පරිච්ඡේදය)

อิโต ปรํ อวคฺคนฺตา, มิสฺสกา เจว ธาตุโย;

วกฺขามิ ธาตุเภทาทิ-กุสลสฺส มตานุคา.

මීට පසුව, ධාතු භේදයන් පිළිබඳව දක්ෂ වූවන්ගේ මතයට අනුකූලව, වර්ගවලට ඇතුළත් නොවන (අවර්ගාන්ත) සහ මිශ්‍ර ධාතූන් පවසන්නෙමි.

ยการนฺตธาตุ

යකාරාන්ත ධාතු (ය් අකුරෙන් කෙළවර වන ධාතු)

ยา คติปาปุเณสุ. ยาติ, ยนฺติ. ยาตุ, ยนฺตุ. เยยฺย, เยยฺยุํ, อนุปริเยยฺยุํ. ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา. ยนฺโต ปุริโส. ยนฺตี อิตฺถี. ยนฺตํ กุลํ. ยานํ, อุปยานํ, อุยฺยานํ อิจฺจาทีนิ. ทิวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ยายติ, ยายนฺตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

ය් (යා) - ගමනෙහි ද පැමිණීමෙහි ද වැටේ. යාති, යන්ති. යාතු, යන්තු. යෙය්‍ය, යෙය්‍යුං, අනුපරියෙය්‍යුං. සම්භවය වන පරිදි පදමාලාව යෙදිය යුතුය. යන්තො පුරිසො (යන්නා වූ පුරුෂයා), යන්තී ඉත්ථී (යන්නා වූ ස්ත්‍රිය), යන්තං කුලං (යන්නා වූ කුලය). යානං, උපයානං, උය්‍යානං යනාදියයි. දිවාදි ගණයෙහි දී මෙයට 'යායති, යායන්ති' යනාදී රූප වෙති.

ตตฺร ยานนฺติอาทีสุ ยนฺติ เอเตนาติ ยานํ, รถสกฏาทิ. อุปยนฺติ เอเตน อิสฺสรสฺส วา ปิยมนาปสฺส วา สนฺติกํ คจฺฉนฺตีติ อุปยานํ, ปณฺณาการํ. ‘‘อุปยานานิ เม ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยิ คเต’’ติ เอตฺถ หิ ปณฺณาการานิ ‘‘อุปยานานี’’ติ [Pg.138] วุจฺจนฺติ. สมฺปนฺนทสฺสนียปุปฺผผลาทิตาย อุทฺธํ โอโลเกนฺตา ยนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ อุยฺยานํ.

එහි 'යාන' යනාදී පද අතුරින්, මෙයින් යෙත්ද (යන්නට උපකාරී වේද) එබැවින් 'යාන' නම් වේ, එනම් රථ, කරත්ත ආදියයි. මෙයින් ප්‍රධානියෙකුගේ හෝ ප්‍රිය මනාප කෙනෙකුගේ සමීපයට යෙත්ද (තෑගි රැගෙන යෙත්ද) එබැවින් 'උපයාන' නම් වේ, එනම් පඬුරු (තෑගි) ය. 'රාජපුත්‍රය, ඔබ ගිය කල්හි මට පඬුරු දෙන්නාහුය' (උපයානානි මෙ දජ්ජුං, රාජපුත්ත තයි ගතෙ) යන මෙහි පඬුරු 'උපයාන' යනුවෙන් කියනු ලැබේ. මනහර ලෙස දක්නට ලැබෙන මල්, ඵල ආදිය ඇති බැවින් උඩ බලමින් මෙහි ඇවිදිත්ද (යෙත්ද) එබැවින් 'උය්‍යාන' (උද්‍යානය) නම් වේ.

พฺยา อุมฺมีสเน. พฺยาติ, พฺยนฺติ. พฺยาสิ, พฺยาถ. พฺยามิ, พฺยาม. ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา. ตตฺร ปนายํ ปาฬิ ‘‘ยาว พฺยาติ นิมฺมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ. ตตฺถ ยาว พฺยาตีติ ยาว อุมฺมีสติ, ปุราณภาสา เอสา, อยญฺหิ ยสฺมึ กาเล โพธิสตฺโต จูฬโพธิปริพฺพาชโก อโหสิ, ตสฺมึ กาเล มนุสฺสานํ โวหาโร.

ව්‍යා - ඇස් ඇරීමෙහි (උම්මීසන) වැටේ. ව්‍යාති, ව්‍යන්ති. ව්‍යාසි, ව්‍යාථ. ව්‍යාමි, ව්‍යාම. සම්භවය වන පරිදි පදමාලා යෙදිය යුතුය. එහි මේ පාළිය වෙයි: 'යාව ව්‍යාති නිම්මීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො' (යම් තාක් ඇස ඇර පියවයිද, එහිද රසය තදින් දැනේ) යන්නයි. එහි 'යාව ව්‍යාති' යනු යම් තාක් ඇස අරීද යන්නයි. මෙය පැරණි භාෂාවකි. මක්නිසාද යත්, යම් කලෙක බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ චූළබෝධි පරිව්‍රාජකයා වූ සේක්ද, එසමයෙහි මිනිසුන්ගේ ව්‍යවහාරයයි.

ยุ มิสฺสเน คติยญฺจ. โยติ, ยวติ. อายุ, โยนิ.

යු - මිශ්‍ර කිරීමෙහි ද ගමනෙහි ද වැටේ. යොති, යවති. ආයු, යොනි (යන පද මින් සැදේ).

ตตฺถ ‘‘อายู’’ติ อาสทฺโท อุปสคฺโค. อายวนฺติ มิสฺสีภวนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ. อถ วา อายวนฺติ อาคจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ ตสฺมึ สติ อรูปธมฺมาติ อายุ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อายวนฏฺเฐน อายุ. ตสฺมิญฺหิ สติ อรูปธมฺมา อายวนฺติ อาคจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา อายูติ วุจฺจตี’’ติ. ‘‘อายุ, ชีวิตํ, ปาโณ’’ อิจฺเจเต ปริยายา โลกโวหารวเสน. อภิธมฺมวเสน ปน ‘‘ฐิติ ยปนา ยาปนา ชีวิตินฺทฺริยํ’’ อิจฺเจเตปิ เตเหว สทฺธึ ปริยายา. โยนีติ อณฺฑชาทีนํ อณฺฑชาทีหิ สทฺธึ ยาย มิสฺสีภาโว โหติ, สา โยนิ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ ‘‘ยวนฺติ เอตฺถ สตฺตา เอกชาติสมนฺวเยน อญฺญมญฺญํ มิสฺสกา โหนฺตีติ โยนิ’’ อิติ. เอตฺถ จ โยนิสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต. โยนีติ ขนฺธโกฏฺฐาสสฺสปิ การณสฺสปิ ปสฺสาวมคฺคสฺสปิ นามํ. ‘‘จตสฺโส นาคโยนิโย. จตสฺโส สุปณฺณโยนิโย’’ติ เอตฺถ หิ ขนฺธโกฏฺฐาโส โยนิ นาม. ‘‘โยนิ [Pg.139] เหสา ภูมิช ผลสฺส อธิคมายา’’ติ เอตฺถ การณํ. ‘‘น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ, โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ เอตฺถ ปสฺสาวมคฺโค. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

එහි 'ආයු' යන පදයෙහි 'ආ' ශබ්දය උපසර්ගයකි. සත්වයෝ මෙයින් එක්වෙත්ද (මිශ්‍ර වෙත්ද) එබැවින් 'ආයු' නම් වේ. නැතහොත් එය ඇති කල්හි අරූප ධර්මයෝ පැමිණෙත්ද, පවතිත්ද එබැවින් 'ආයු' නම් වේ. එසේම අට්ඨසාලිනියෙහි දක්වන ලදී: 'මිශ්‍ර වීමේ (පැමිණීමේ) අර්ථයෙන් ආයු නම් වේ. එය ඇති කල්හි අරූප ධර්මයෝ පැමිණෙත්, පවතිත්, එබැවින් 'ආයු' යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙනි. 'ආයු, jīvitaṃ, pāṇo' යන්න ලෝක ව්‍යවහාරය අනුව පර්යාය පද වේ. අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව නම් 'ස්ථිතිය, යාපනය (පැවැත්ම), යාපනා, jīvitindriyaṃ' යන මේවාද ඒ සමඟම පර්යාය පද වේ. 'යෝනි' යනු අණ්ඩජ ආදී සතුන්ගේ අණ්ඩජ ආදීන් සමඟ යම් මිශ්‍ර වීමක් (එක්වීමක්) වේද, එය යෝනියයි. මෙහි නිරුක්තිය නම් 'මෙහි සත්වයෝ එකම ජාතියකට අයත් වීමෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් මිශ්‍ර වෙත්ද එබැවින් යෝනි නම් වේ' යන්නයි. මෙහිදී යෝනි ශබ්දයේ විවිධ අර්ථයන් ගෙන හැර දක්වනු ලැබේ. යෝනි යනු ස්කන්ධ කොට්ඨාසයට ද, හේතුවට ද, මූත්‍ර මාර්ගයට (ප්‍රසූත මාර්ගයට) ද නමකි. 'සිව්වැදෑරුම් නාග යෝනීහුය, සිව්වැදෑරුම් සුපර්ණ යෝනීහුය' යන මෙහි ස්කන්ධ කොට්ඨාසය 'යෝනි' නම් වේ. 'භූමිජය, ඵල ලැබීම පිණිස මෙය හේතුවකි' යන මෙහි 'හේතුව' (කාරණය) යන්නයි. 'මවකගෙන් උපන් පමණින් මම ඔහුව බ්‍රාහ්මණයෙකු යැයි නොකියමි' යන මෙහි මූත්‍ර මාර්ගය (ප්‍රසූත මාර්ගය) යෝනි නම් වේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

ขนฺธานญฺจาปิ โกฏฺฐาเส, มุตฺตมคฺเค จ การเณ;

อิเมสุ ตีสุ อตฺเถสุ, โยนิสทฺโท ปวตฺตติ.

ස්කන්ධයන්ගේ කොට්ඨාසයෙහි ද, මූත්‍ර මාර්ගයෙහි ද, හේතුවෙහි ද යන මෙම අර්ථ තුනෙහි 'යෝනි' ශබ්දය පවතී.

พฺเย สํวรเณ. พฺยายติ.

ව්‍යේ - වැසීමෙහි (සංවරණයෙහි) වැටේ. ව්‍යායති.

พฺเย ปวตฺติยํ. พฺเยติ สหพฺโย.

ව්‍යේ - පැවැත්මෙහි (ප්‍රවෘත්තියෙහි) වැටේ. ව්‍යේති, සහබ්‍යො.

เอตฺถ สหพฺโยติ สห พฺเยติ สห ปวตฺตตีติ สหพฺโย, สหาโย, เอกภวูปโค วา. ตถา หิ ‘‘ตาวตึสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปนฺโน’’ติอาทีสุ เอกภวูปโค ‘‘สหพฺโย’’ติ วุจฺจติ.

මෙහි 'සහබ්‍ය' යනු එක්ව පවතින්නේය යන අර්ථයෙන් සහබ්‍ය (සහකාරයා/මිතුරා) හෝ එකම භවයකට පැමිණියා වූ තැනැත්තායි. එසේම 'තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ සහභාවයට (එකම භවයකට) පැමිණියේය' යනාදී තැන්වල එකම භවයකට පැමිණි තැනැත්තා 'සහබ්‍ය' යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

หย คติยํ. หยติ. หโย. หโยติ อสฺโส. โส หิ หยติ สีฆํ คจฺฉตีติ หโยติ วุจฺจติ. อิมานิ ปนสฺส นามานิ –

හය - ගමනෙහි වැටේ. හයති. හයො. හය යනු අශ්වයා ය. හේ තෙමේ වහා දුවන බැවින් (යන බැවින්) 'හය' යැයි කියනු ලැබේ. මේවා ඔහුගේ නම් වේ -

อสฺโส ตุรงฺโค ตุรโค, วาชี วาโห หโยปิ จ;

ตพฺเภทา สินฺธโว เจว, โคโช อสฺสตโรปิ จ.

අස්ස, තුරංග, තුරග, වාජී, වාහ, හය යන මේවා අශ්වයාගේ නම් වන අතර, එහි ප්‍රභේද ලෙස සින්ධව, ගෝජ සහ අස්සතර (කන්වේවැල් අශ්වයා) ද වෙති.

การณาการณญฺญู ตุ, อาชานีโย หยุตฺตโม;

โฆฏโก ตุ ขฬุงฺกสฺโส, วฬโวติ จ วุจฺจติ;

อสฺสโปโต กิโสโรติ, ขฬุงฺโกติปิ วุจฺจติ;

කරුණු අකරුණු දන්නා (නුවණැති), උත්තම අශ්වයා 'ආජානීය' නම් වේ. සාමාන්‍ය අශ්වයා 'ඝෝටක' ද, නොහික්මුණු අශ්වයා 'ඛළුංක' ද, වෙළඹ 'වළවා' ද, අශ්ව පැටවා 'කිසෝර' සහ 'ඛළුංක' ද යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

หริย คติเคลญฺเญสุ. หริยติ.

හරිය - ගමනෙහි ද ගිලන් බවෙහි ද වැටේ. හරියති.

อย วย ปย มย ตย จย รย คติยํ. อยติ. วยติ. ปยติ. มยติ. ตยติ. จยติ. รยติ. อโย, สมโย, วโย, ปโย, รโย. มยตยจยธาตูนํ นามิกปทานิ อุปปริกฺขิตพฺพานิ.

අය, වය, පය, මය, තය, චය, රය - ගමනෙහි වැටේ. අයති, වයති, පයති, මයති, තයති, චයති, රයති. අයො, සමයො, වයො, පයො, රයො (යන පද මින් සැදේ). මය, තය, චය යන ධාතූන්ගේ නාම පදයන් විමසා බැලිය යුතුය.

ตตฺถ [Pg.140] อโยติ กาฬโลหํ, อยติ นานากมฺมารกิจฺเจสุ อุปโยคํ คจฺฉตีติ อโย. วโยติ ปฐมวยาทิอายุโกฏฺฐาโส, วยติ ปริหานึ คจฺฉตีติ วโย. ปโยติ ขีรสฺสปิ อุทกสฺสปิ นามํ, ปยติ ชเนน ปาตพฺพภาวํ คจฺฉตีติ ปโย. รโยติ เวโค, โย ‘‘ชโว’’ติปิ วุจฺจติ, ตสฺมา รยนํ ชวนํ รโย. เอตฺถ สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต อห นิพฺพจเนน. สมยสทฺโท –

එහි 'අයො' යනු කළු යකඩය. විවිධ කම්මල් කටයුතුවලදී උපයෝගීතාවයට පැමිණෙන බැවින් 'අයො' නම් වේ. 'වයො' යනු ප්‍රථම වයස ආදී ආයු කොටස්ය. පිරිහීමට යන්නා වූ බැවින් 'වයො' (වයස) නම් වේ. 'පයො' යනු කිරිවලට ද ජලයට ද නමකි. මිනිසුන් විසින් පානය කළ යුතු බවට පැමිණෙන බැවින් 'පයො' නම් වේ. 'රයො' යනු වේගයයි, එය 'ජවය' යැයි ද කියනු ලැබේ, එබැවින් වේගයෙන් යාම 'රය' නම් වේ. මෙහිදී 'සමය' ශබ්දයේ අර්ථයන් උපුටා දැක්වීම (උද්ධාරය) උදාහරණ ගෙන හැර දැක්වීමෙන් කියනු ලැබේ. සමය ශබ්දය -

สมวาเย ขเณ กาเล, สมเย เหตุทิฏฺฐิสุ;

ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ.

(සමය යන වචනය) සමවාය (එක්වීම), ක්ෂණය, කාලය, සමූහය, හේතුව, දෘෂ්ටිය, ලැබීම (ප්‍රතිලාභය), ප්‍රහාණය සහ අවබෝධය (ප්‍රතිවේධය) යන අර්ථයන්හි දැක්වේ (යෙදේ).

ตถา หิ ‘‘อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ สมวาโย อตฺโถ. ‘‘เอโกว โข ภิกฺขเว ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติอาทีสุ ขโณ. ‘‘อุณฺหสมโย ปริฬาหสมโย’’ติอาทีสุ กาโล. ‘‘มหาสมโย ปวนสฺมิ’’นฺติอาทีสุ สมูโห. ‘‘สมโยปิ โข เต ภทฺทาลิ อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสี’’ติอาทีสุ เหตุ. ‘‘เตน สมเยน อุคฺคาหมาโน ปริพฺพาชโก สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสตี’’ติอาทีสุ ทิฏฺฐิ.

එසේමය, ‘සැබවින්ම අපි හෙට දිනෙහි ද සුදුසු කාලය හා අවස්ථාව බලා එළඹෙන්නෙමු නම් මැනවි’ යනාදී තැන්හි 'සමවාය' (එක්වීම/සුදුසු අවස්ථාව එක්වීම) යන්න අර්ථයයි. ‘මහණෙනි, බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීම පිණිස ඇත්තේ එක් ක්ෂණයක් හා එක් සමයක් (අවස්ථාවක්) පමණකි’ යනාදී තැන්හි 'ක්ෂණය' යන්න අර්ථයයි. ‘උෂ්ණ සමය, දැවිලි සහිත සමය’ යනාදී තැන්හි 'කාලය' යන්න අර්ථයයි. ‘මහාවනයෙහි මහා රැස්වීමක් (මහා සමය) විය’ යනාදී තැන්හි 'සමූහය' යන්න අර්ථයයි. ‘භද්දාලිය, තට ඒ (ධර්මාවබෝධයට සුදුසු) හේතුව ද අවබෝධ නොකරන ලද්දේ විය’ යනාදී තැන්හි 'හේතුව' යන්න අර්ථයයි. ‘ඒ සමයෙහි සමණමුණ්ඩිකාපුත්ත නම් වූ උග්ගාහමාන පරිබ්‍රාජකයා විවිධ මතවාද (දෘෂ්ටි) පවසන ස්ථානයක් වූ, එකම ශාලාවක් ඇති, මල්ලිකා දේවියගේ තින්දුකාචීර ආරාමයෙහි වාසය කරයි’ යනාදී තැන්හි 'දෘෂ්ටිය' යන්න අර්ථයයි.

‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก;

อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ

‘මෙලොව යම් අර්ථයක් ඇද්ද, පරලොව යම් අර්ථයක් ඇද්ද, ඒ අර්ථයන් අවබෝධ කරගැනීමෙන් (ලඟා කරගැනීමෙන්) ප්‍රඥාවන්තයා 'පණ්ඩිතයා' යැයි කියනු ලැබේ’

อาทีสุ [Pg.141] ปฏิลาโภ. ‘‘สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ ปหานํ. ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ อภิสมยฏฺโฐ’’ติอาทีสุ ปฏิเวโธ. เอตฺถ จ อุปสคฺคานํ โชตกมตฺตตฺตา ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส วาจโก สมยสทฺโท เอวาติ สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเรปิ สอุปสคฺโค อภิสมยสทฺโท วุตฺโต.

යනාදී ස්ථානයන්හි ලැබීම හෙවත් 'ප්‍රතිලාභය' යන්න අර්ථයයි. ‘මානය මැනවින් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් දුක කෙළවර කළේය’ යනාදී තැන්හි 'ප්‍රහාණය' යන්න අර්ථයයි. ‘දුකෙහි පෙළන අර්ථය, සංස්කෘත අර්ථය, දැවෙන අර්ථය සහ අවබෝධ වන (ප්‍රතිවේධ) අර්ථය’ යනාදී තැන්හි 'ප්‍රතිවේධය' (අවබෝධය) යන්න අර්ථයයි. මෙහිදී උපසර්ගයන් අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට පමණක් උපකාරී වන බැවින්, ඒ ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නේ 'සමය' යන ශබ්දයම වේ. එබැවින් සමය ශබ්දයේ අර්ථ විශ්ලේෂණයේදී (අත්ථුද්ධාරයේදී) උපසර්ග සහිත 'අභිසමය' යන ශබ්දය ද දක්වන ලදී.

ตตฺถ สหการีการณตาย สนฺนิชฺฌํ สเมติ สมเวตีติ สมโย, สมวาโย. สเมติ สมาคจฺฉติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ เอตฺถ ตทาธารปุคฺคโลติ สมโย, ขโณ. สเมนฺติ เอตฺถ, เอเตน วา สงฺคจฺฉนฺติ ธมฺมา สหชาตธมฺเมหิ อุปฺปาทาทีหิ วาติ สมโย, กาโล. ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย อตฺถโต อภูโตปิ หิ กาโล ธมฺมปฺปวตฺติยา อธิกรณํ กรณํ วิย จ ปริกปฺปนามตฺตสิทฺเธน รูเปน โวหริยตีติ. สมํ, สห วา อวยวานํ อยนํ ปวตฺติ อวฏฺฐานนฺติ สมโย, สมูโห, ยถา ‘‘สมุทาโย’’ติ. อวยวสหาวฏฺฐานเมว หิ สมูโห. ปจฺจยนฺตรสมาคเม เอติ ผลํ เอตสฺมา อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ จาติ สมโย, เหตุ, ยถา ‘‘สมุทโย’’ติ. สเมติ สํโยชนภาวโต สมฺพนฺธา เอติ อตฺตโน วิสเย ปวตฺตติ, ทฬฺหคฺคหณภาวโต วา สํยุตฺตา อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา ยถาภินิเวสํ เอเตนาติ สมโย, ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิสํโยชเนน หิ สตฺตา อติวิย พชฺฌนฺติ. สมิติ สงฺคติ สโมธานนฺติ สมโย, ปฏิลาโภ. สมสฺส นิโรธสฺส ยานํ, สมฺมา วา ยานํ อปคโม อปฺปวตฺตีติ สมโย, ปหานํ. ญาเณน อภิมุขํ สมฺมา เอตพฺโพ อธิคนฺตพฺโพติ สมโย, ธมฺมานํ อวิปรีโต สภาโว, อภิมุขภาเวน สมฺมา เอติ คจฺฉติ พุชฺฌตีติ สมโย. ยถาภูตสภาวาวโพโธ. เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สมยสทฺทสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

එහි (එම අර්ථ අතරින්) සහකාරී හේතූන්ගේ එකතුවෙන් නිපදවීමක් සඳහා එකඟ වන බැවින් 'සමය' නම් වේ, එනම් සමවාය (එක්වීම) යි. මෙහිදී (යම් අවස්ථාවක) මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව ද, එයට ආධාරක වූ පුද්ගලයා ද එකට එකතු වන බැවින් 'සමය' නම් වේ, එනම් ක්ෂණයයි. මෙහිදී, නැතහොත් මෙයින් සහජාත ධර්මයන් හා උත්පාදාදී ලක්ෂණයන් සමඟ ධර්මයෝ එකට එකතු වෙති (පවතිති) යන අර්ථයෙන් 'සමය' නම් වේ, එනම් කාලයයි. ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක්ම පවතින බැවින් පරමාර්ථ වශයෙන් කාලය කියා දෙයක් නැතත්, ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට අධිකරණයක් (ආධාරයක්) හෝ කරණයක් (හේතුවක්) මෙන් හුදු කල්පිත ස්වරූපයකින් කාලය ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. කොටස්වල (අවයවයන්ගේ) සමානව හෝ එක්ව පැවැත්ම 'සමය' නම් වේ, එනම් සමූහයයි, 'සමුදාය' යන්නාක් මෙනි. කොටස්වල එක්ව පැවැත්මම සමූහයයි. වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් ඵලය උපදී (පවතී) යන අර්ථයෙන් 'සමය' නම් වේ, එනම් හේතුවයි, 'සමුදය' යන්නාක් මෙනි. සංයෝජන ස්වභාවයෙන් බැඳී තමාගේ විෂයයෙහි පවතින බැවින්, නැතහොත් දැඩිව ග්‍රහණය කරගැනීමේ ස්වභාවය නිසා සත්වයෝ මෙයින් බැඳී තමන් පිළිගත් ආකාරයට හැසිරෙති (පවතිති) යන අර්ථයෙන් 'සමය' නම් වේ, එනම් දෘෂ්ටියයි. දෘෂ්ටි සංයෝජනය නිසා සත්වයෝ අතිශයින් බැඳෙති. එක්වීම හෙවත් සමාගමය 'සමය' නම් වේ, එනම් ලැබීමයි (ප්‍රතිලාභයයි). සමය හෙවත් නිරෝධයට පැමිණීම, නැතහොත් මැනවින් ක්ලේශයන්ගෙන් ඉවත්වීම (අපවත්වීම) 'සමය' නම් වේ, එනම් ප්‍රහාණයයි. ඥානයෙන් ඉදිරියෙහි මැනවින් අවබෝධ කටයුතු (ළඟා විය යුතු) බැවින් 'සමය' නම් වේ, එනම් ධර්මයන්ගේ නොවෙනස්වන (අවිපරීත) ස්වභාවයයි. අභිමුඛ භාවයෙන් මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා බැවින් 'සමය' නම් වේ, එනම් යථාභූත ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීමයි. මෙසේ ඒ ඒ අර්ථයන්හි 'සමය' යන ශබ්දයේ පැවැත්ම (යෙදීම) දත යුතුය.

นนุ [Pg.142] จ อตฺถมตฺตํ ปติ สทฺทา อภินิวิสนฺตีติ น เอเกน สทฺเทน อเนเก อตฺถา อภิธียนฺตีติ? สจฺจเมตํ สทฺทวิเสเส อเปกฺขิเต. สทฺทวิเสเส หิ อเปกฺขมาเน เอเกน สทฺเทน อเนกตฺถาภิธานํ น สมฺภวติ. น หิ โย กาลตฺโถ สมยสทฺโท, โสเยว สมูหาทิอตฺถํ วทติ. เอตฺถ ปน เตสํ เตสํ อตฺถานํ สมย สทฺทวจนียตา สามญฺญมุปาทาย อเนกตฺถตา สมยสทฺทสฺส วุตฺตา. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺถุทฺธาเร อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

වචන යෙදෙන්නේ යම් එක් අර්ථයක් සඳහා පමණක් නොවේද, එබැවින් එක් වචනයකින් බොහෝ අර්ථ ප්‍රකාශ කළ නොහැකි නොවේද? යම් සුවිශේෂී වචනයක් (ශබ්ද විශේෂයක්) අපේක්ෂා කරන විට එය සත්‍යයකි. ශබ්ද විශේෂයක් අපේක්ෂා කරන විට, එක් වචනයකින් බොහෝ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීම සිදු විය නොහැක්කකි. මක්නිසාද යත්, කාලය යන අර්ථය දෙන 'සමය' යන ශබ්දයම සමූහය ආදී අනෙක් අර්ථයන් නොකියන බැවිනි. නමුත් මෙහිදී ඒ ඒ අර්ථයන් 'සමය' යන ශබ්දයෙන් පැවසිය හැකි පොදු බව සලකා, 'සමය' ශබ්දයේ අනේකාර්ථවත් බව පවසන ලදී. සෑම තැනකදීම අර්ථ විශ්ලේෂණය කිරීමේ (අත්ථුද්ධාරයේ) අදහස මෙසේ දත යුතුය.

อิโต ยาโต อยโต จ, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย;

วิญฺญู สมยสทฺทสฺส, สมวายาทิวาจิโน.

ප්‍රඥාවන්තයා විසින් සමවාය (එක්වීම) ආදී අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන 'සමය' යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය (නිපදවීම), 'ඉ' ධාතුවෙන් ද, 'යා' ධාතුවෙන් ද, 'අය්' ධාතුවෙන් ද සිදුවන බව පැවසිය යුතුය.

อิโต ยาโต อยโต จ, สมานตฺเถหิ ธาตุหิ;

เอวํ สมานรูปานิ, ภวนฺตีติ จ อีรเย.

සමාන අර්ථ ඇති 'ඉ', 'යා', 'අය්' යන ධාතූන්ගෙන් (සැදුණු වචන) මෙලෙස සමාන රූප (සමාන ස්වරූප) ඇති වන බව ද පැවසිය යුතුය.

นย รกฺขเณ จ. จกาโร คติเปกฺขโก. นยติ. นโย. นโยติ นยนํ คมนนฺติ นโย, ปาฬิคติ. นยนฺติ วา รกฺขนฺติ อตฺถํ เอเตนาติ นโย, ตถตฺตนยาทิ.

'නී' (නය) ධාතුව පැමිණවීමෙහි (ගමනෙහි) සහ ආරක්ෂා කිරීමෙහි වැටේ. 'ච' කාරයෙන් ගමන ද අපේක්ෂා කෙරේ. නයති යන්නෙන් 'නය' යන්න වේ. 'නය' යනු පැමිණවීම හෙවත් ගමනයි, එය පාලි භාෂාවෙහි ගමන (ප්‍රවෘත්තිය) යි. නැතහොත් මෙයින් අර්ථය මෙහෙයවති, ආරක්ෂා කරති යන අර්ථයෙන් 'නය' නම් වේ, තථතා නය ආදිය මෙනි.

ทย ทานคติหึสาทานรกฺขาสุ. ทยติ. ทยา.

'දයා' (දයි) ධාතුව දීම, ගමන, හිංසාව, ලැබීම (ග්‍රහණය කිරීම) සහ ආරක්ෂා කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. (එයින්) 'දයති' (දයාව දක්වයි/දෙයි/රකියි), 'දයා' (දයාව) යන්න වේ.

ทยาติ เมตฺตาปิ วุจฺจติ กรุณาปิ. ‘‘ทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ หิ เมตฺตา ‘‘ทยา’’ติ, เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโนติ หิ อตฺโถ. ‘‘อทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ ปน กรุณา ‘‘ทยา’’ติ วุจฺจติ. นิกฺกรุณตํ อาปนฺโนติ หิ อตฺโถ. เอวํ ทยาสทฺทสฺส เมตฺตากรุณาสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ วุตฺตํ ‘‘ทยาสทฺโท ยตฺถ ยตฺถ ปวตฺตติ, ตตฺถ ตตฺถ อธิปฺปายวเสน โยเชตพฺโพ. ทยาสทฺโท หิ อนุรกฺขณตฺถํ อนฺโตนีตํ กตฺวา ปวตฺตมาโน เมตฺตาย จ กรุณาย จ ปวตฺตตี’’ติ.

‘දයා’ යන්නෙන් මෛත්‍රිය ද කරුණාව ද කියනු ලැබේ. ‘දයාපන්න’ (දයානුකම්පිත) යන මෙහි 'දයා' යනු මෛත්‍රියයි, මක්නිසාද යත් එහි අර්ථය 'මෛත්‍රී සිතට පැමිණි' යන්න බැවිනි. ‘අදයාපන්න’ (දයා විරහිත) යන මෙහි 'දයා' යන්නෙන් කරුණාව කියනු ලැබේ, මක්නිසාද යත් එහි අර්ථය 'කරුණාවක් නැති බවට පැමිණි' යන්න බැවිනි. මෙසේ දයා ශබ්දය මෛත්‍රිය හා කරුණාව යන අර්ථයන්හි යෙදෙන බව දත යුතුය. එසේමය, අභිධර්ම ටීකාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත: 'දයා ශබ්දය යම් යම් තැනක යෙදේ ද, ඒ ඒ තැන අදහසට අනුව ගැලපිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථය තමා තුළ ගැබ් කරගනිමින් පවතින දයා ශබ්දය, මෛත්‍රිය සහ කරුණාව යන දෙකෙහිම පවතින බැවිනි'.

วจนตฺโถ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพ – ทยติ ททาติ สตฺตานํ อภยํ เอตายาติ ทยา. ทยติ คจฺฉติ วิภาคํ อกตฺวา [Pg.143] ปาปกลฺยาณชเนสุ สมํ วตฺตติ, สีเตน สมํ ผรนฺตํ รโชมลญฺจ ปวาเหนฺตํ อุทกมิวาติปิ ทยา, เมตฺตา. ทยติ วา หึสติ การุณิกํ ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิปฺผตฺตึ น ปาปุณาติ, ตาวาติ ทยา. ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ สชฺชโน เอตายาติปิ ทยา. ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาติ สชฺชโน เอตายาติ ทยา. ทยนฺติ คณฺหนฺติ เอตาย มหาโพธิสตฺตา พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณกาเล หตฺถคตมฺปิ อรหตฺตผลํ ฉฑฺเฑตฺวา สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาสกรํ อติภยานกํ มหนฺตํ สํสารทุกฺขํ, ปจฺฉิมภเว จ สห อมตธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจาติปิ ทยา, กรุณา. กรุณามูลกา หิ สพฺเพ พุทฺธคุณา.

මෙහි වචනාර්ථය මෙසේ දත යුතුය: ඇය කරණකොටගෙන සත්වයන්ට අභය දේ ද (දක්වයි ද), එබැවින් 'දයා' නම් වේ. බෙදීමක් නොකොට පවිටු හා යහපත් මිනිසුන් කෙරෙහි සමානව පවතින බැවින්, සීතලෙන් සමානව පැතිරෙන්නා වූ ද, ධූලි හා කිලුටු සෝදා හරින්නා වූ ද ජලය මෙන් (සියල්ලන් කෙරෙහි සමානව) පවතින බැවින් 'දයා' නම් වේ, එනම් මෛත්‍රියයි. නැතහොත්, පරාර්ථය සිද්ධ වන තුරු කරුණාවන්තයාගේ සිත පෙළන (හිංසා කරන) බැවින් 'දයා' නම් වේ. සත්පුරුෂයා මෙයින් පවිටු මිනිසාට ද අනුග්‍රහ දක්වන බැවින් 'දයා' නම් වේ. සත්පුරුෂයා තමාගේ සැපය ද අතහැර දුක (වෙහෙස) භාරගන්නේ ඇය නිසා බැවින් 'දයා' නම් වේ. මහා බෝධිසත්ත්වවරුන් බුදු බව ලැබීම පිණිස අභිනීහාර (ප්‍රාර්ථනා) කරන අවස්ථාවෙහි, අතට පත් වූ අර්හත් ඵලය ද අතහැර, සංසාර සාගරයෙන් සත්වයන් මුදවා ගනු කැමැත්තෙන්, අස්වැසිල්ලක් නැති, අතිශයින් බියකරු වූ, මහත් වූ සංසාර දුක ද, අවසන් ආත්මභාවයෙහි අමා නිවන් ලැබීම සමඟ අනේක ගුණයෙන් සරසන ලද සර්වඥතා ඥානය ද ඇය කරණකොටගෙන වැළඳගන්නා (පිළිගන්නා) බැවින් 'දයා' නම් වේ, එනම් කරුණාවයි. සැබවින්ම සියලු බුදුගුණ කරුණාව මුල් කොට ඇත්තේය.

อปโร นโย – ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทยติ, อนุทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา, เมตฺตา เจว กรุณา จ. กิญฺจิ ปโยคเมตฺถ กถยาม ‘‘เสยฺยถาปิ คหปติ คิชฺโฌ วา กงฺโก วา กุลโล วา มํสเปสึ อาทาย ทเยยฺย. ปุตฺเตสุ มทฺที ทเยสิ, สสฺสุยา สสุรมฺหิ จ. ทยิตพฺโพ รเถสภ’’. ตตฺถ ทเยยฺยาติ อุปฺปติตฺวา คจฺเฉยฺย, คตฺยตฺถวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. ทเยสีติ เมตฺตจิตฺตํ กเรยฺยาสิ. ทยิตพฺโพติ ปิยายิตพฺโพ. อุภยมฺเปตํ วิวรณํ รกฺขณตฺถํ อนฺโตคธํ กตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – මෙයින් සත්ත්වයන් රකිත්ද (අනුරක්ෂණය කෙරෙත්ද), නැතහොත් තෙමේම අනුකම්පා කෙරේද, නැතහොත් අනුකම්පාවම පමණක් වූයේද, එය 'දයා' නම් වේ, එනම් මෛත්‍රිය සහ කරුණාවයි. මෙහි කිසියම් යෙදීමක් පවසමු: 'ගෘහපතිය, යම් සේ ගිජුලිහිණියෙකු හෝ කොකෙකු හෝ උකුස්සෙකු මස් වැදැල්ලක් ගෙන පියාසර කරන්නේය (දයේය). මද්දී දේවිය පුතුන් කෙරෙහිද, නැන්දණිය සහ මාමණ්ඩිය කෙරෙහිද දයාව දැක්වූවාය. රථේශභය (රියදුරන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨයාණෙනි), දයාව දැක්විය යුතුය.' එහි 'දයේය' යනු ඉගිලී යන්නේය යන්නයි, මෙය ගමනාර්ථය වශයෙන් දත යුතුය. 'දයේසි' යනු මෛත්‍රී සිත කළාය යන්නයි. 'දයිතබ්බ' යනු ප්‍රිය කළ යුතුය යන්නයි. මේ විවරණ දෙකම ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථය ඇතුළත් කොට, අදහස් කරන ලද අර්ථය අනුව කරන ලද්දක් බව දත යුතුය.

อูยี ตนฺตสนฺตาเน. อูยติ. อูโต, อูตวา.

ඌයී (Ūyī) ධාතුව නූල් විවීම (තන්තු සන්තති) අර්ථයෙහි වැටේ. ඌයති. ඌතෝ, ඌතවා.

ปูยี วิสรเณ ทุคฺคนฺเธ จ. ปูยติ. ปูโต, ปูตวา. ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน, โย นโร อุปนยฺหติ.

පූයී (Pūyī) ධාතුව විසිරීම (කුණුවීම) සහ දුගඳ හැමීම අර්ථයෙහි වැටේ. පූයති. පූතෝ, පූතවා. 'යම් මිනිසෙක් කුස තණ අගකින් කුණු මාළුවකු බඳින්නේද...'

กนุยี [Pg.144] สทฺเท. กนุยติ. กนุโต, กนุตวา.

කනුයී (Kanuyī) ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. කනුයති. කනුතෝ, කනුතවා.

ขมาย วิธูนเน. ขมายติ. ขมาโต, ขมาตวา.

ඛමාය (Khamāya) ධාතුව සැලීම (කම්පනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ඛමායති. ඛමාතෝ, ඛමාතවා.

ผายิ ปายิ วุทฺธิยํ. ผายติ. ผีโต, ผตวา.

ඵායී (Phāyī) සහ පායී (Pāyī) ධාතූන් වැඩීම (වෘද්ධිය) අර්ථයෙහි වැටේ. ඵායති. ඵීතෝ, ඵතවා.

ตตฺถ ตตวนฺตุปจฺจยา, ยการโลโป, ธาตฺวนฺตสฺส สรสฺส อิการาเทโส จ ทฏฺฐพฺโพ. เอส นโย ‘‘ปูโต ปูตวา’’ติอาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ ทฏฺฐพฺโพ. ปายติ. ปาโย. อปาโย. เอตฺถ จ นตฺถิ ปาโย วุทฺธิ เอตฺถาติ อปาโย. อถ วา ปน อยโต สุขโต อเปโตติ อปาโยติปิ นิพฺพจนียํ. อปาโยติ จ นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย อสุรกาโยติ จตฺตาโร อปายา.

එහි ත (ta), තවන්තු (tavantu) ප්‍රත්‍යයන්ද, ය-කාර ලෝපයද, ධාතු කෙළවර ස්වරයාගේ ඉ-කාර ආදේශයද දත යුතුය. මේ ක්‍රමය 'පූතෝ, පූතවා' යනාදී ස්ථානයන්හිද සුදුසු පරිදි දත යුතුය. පායති. පායෝ. අපායෝ. මෙහි 'යමක වැඩීමක් (පායෝ) නැද්ද, එය අපායයි'. නැතහොත්, 'අය' නම් වූ සැපයෙන් බැහැර වූයේ අපායයිද නිර්වචනය කටයුතුය. අපාය යනු නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය, අසුර කාය යන සතර අපායයන්ය.

ตายุ สนฺตานปาลเนสุ. ตายติ. ตายนํ. ทิวาทิคเณ ปน ตา ปาลเนติ ธาตุํ ปสฺสถ, ตสฺส ‘‘ตายติ ตาณ’’นฺติ รูปานิ. อุภเยสํ กฺริยาปทํ สมํ. อการยการปจฺจยมตฺเตเนว นานตฺตํ, นามิกปทานิ ปน วิสทิสานิ ‘‘ตายนํ, ตาณ’’นฺติ.

තායු (Tāyu) ධාතුව පරම්පරා පැවැත්ම (සන්තාන) සහ ආරක්ෂා කිරීම (පාලන) අර්ථයෙහි වැටේ. තායති. තායනං. දිවාදි ගණයෙහි වනාහි 'තා' ධාතුව ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථයෙහි දකින්න, එහි රූප 'තායති, තාණං' ලෙස වේ. දෙපාර්ශවයේම ක්‍රියාපදය සමාන වේ. අ-කාර සහ ය-කාර ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පමණක් වෙනස්කම වේ, නමුත් නාම පද වනාහි 'තායනං, තාණං' ලෙස අසමාන වේ.

จายุ ปูชานิสามเนสุ. ปูชา ปูชนา. นิสามนํ โอโลกนํ สวนญฺจ วุจฺจติ. ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ. นิสามยถ สาธโว’’ติ จ อาทีสุ หิ โอโลกนสวนานิ นิสามนสทฺเทน วุตฺตานิ. อปิจ ญาเณน อุปปริกฺขณมฺปิ นิสามนเมวาติ คเหตพฺพํ. จายติ, อปจายติ. อนคาเร ปพฺพชิเต, อปเจ พฺรหฺมจาริเย. เย วุทฺธมปจายนฺติ. อปจิตึ ทสฺเสติ. นิจฺจํ วุทฺธาปจายิโน.

චායු (Cāyu) ධාතුව පිදීම (පූජා) සහ බැලීම/ඇසීම (නිසාමන) අර්ථයෙහි වැටේ. පූජා යනු පිදීමයි. නිසාමන යනු බැලීම සහ ඇසීම යැයි කියනු ලැබේ. 'මද්දිය, මෙහි බලන්න (නිසාමේහි)', 'සත්පුරුෂයෙනි, අසන්න (නිසාමයථ)' යනාදී තැන්හි බැලීම සහ ඇසීම 'නිසාමන' ශබ්දයෙන් කියන ලදී. තවද ඥානයෙන් පිරික්සීමද 'නිසාමන' ම යැයි ගත යුතුය. චායති, අපචායති. 'ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූවන් කෙෙහිද, බ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහිද ගරු බුහුමන් කළේය (අපචේ)'. 'යම් කෙනෙක් වැඩිහිටියන්ට ගරු කරත්ද (අපචායන්ති)'. (මෙය) ගරු කිරීම (අපචිති) දක්වයි. 'නිරතුරුව වැඩිහිටියන්ට ගරු කරන සුළු වූයේ (නිච්චං වුද්ධාපචායිනෝ)'.

ยการนฺตธาตุรูปานิ.

ය-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූප නිමියේය.

รการนฺตธาตุ

ර-කාරාන්ත ධාතූහු

รา [Pg.145] อาทาเน. ราติ.

රා (Rā) ධාතුව ගැනීම (ආදාන) අර්ථයෙහි වැටේ. රාති.

ริ สนฺตาเน. เรติ. เรณุ. เรณูติ รโช.

රි (Ri) ධාතුව පැතිරීම (සන්තාන) අර්ථයෙහි වැටේ. රේති. රේණු. 'රේණු' යනු ධූලි (රජස්) ය.

รุ คติยํ โรสเน จ. รวติ, วิรวติ.

රු (Ru) ධාතුව ගමන (ගති) සහ කෝපය (රෝසන) අර්ථයෙහි වැටේ. රවති, විරවති.

รุ สทฺเท. โรติ, รวติ. รโว, อุปรโว. รุตมนุญฺญํ รุจิยา จ ปิฏฺฐิ. รุตนฺติ รวนํ รุตํ, สทฺโท.

රු (Ru) ධාතුව ශබ්ද කිරීම (සද්ද) අර්ථයෙහි වැටේ. රෝති, رවති. රවෝ, උපරවෝ. 'මනාප වූ හඬ (රුතං මනුඤ්ඤං)...' රුත යනු ශබ්ද කිරීමයි, එනම් ශබ්දයයි.

เร สทฺเท. รายติ. รา. รตฺติ. เอตฺถ จ ราติ สทฺโท. รตฺตีติ นิสาสงฺขาโต สตฺตานํ สทฺทสฺส วูปสมกาโล. รา ติยฺยติ อุจฺฉิชฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ.

රේ (Re) ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. රායති. රා. රත්ති. මෙහිද 'රා' යනු ශබ්දයයි. 'රත්ති' (රාත්‍රිය) යනු රාත්‍රිය යැයි කියනු ලබන, සත්ත්වයන්ගේ ශබ්දය සන්සිඳෙන කාලයයි. යම් කාලයක ශබ්දය (රා) ගෙවී යයිද (තිය්‍යති - උච්ඡිජ්ජති), එය 'රත්ති' (රාත්‍රිය) නම් වේ.

พฺรู วิยตฺติยํ วาจายํ. อปิ หนฺตฺวา หโต พฺรูติ.

බෲ (Brū) ධාතුව පැහැදිලි කථනය (වියත්ති) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මරා දැමුවද, මළේයැයි (වැනසුණේයැයි) පවසයි (බෲති).'

พฺรวีติ, พฺรุนฺติ. พฺรูสิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูเต, พฺรุวนฺเต. พฺรูเส, พฺรุวฺเห. พฺรุเว, พฺรุมฺเห.

බ්‍රවීති, බෲන්ති. බෲසි, බෲථ. බෲමි, බෲම. බෲතේ, බ්‍රුවන්‍තේ. බෲසේ, බ්‍රුව්හේ. බ්‍රුවේ, බෲම්හේ.

พฺรูตุ, พฺรุวิตุ, พฺรุวนฺตุ. พฺรูหิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูตํ, พฺรุวนฺตํ.

බෲතු, බ්‍රුවිතු, බ්‍රුවන්තු. බෲහි, බෲථ. බෲමි, බෲම. බෲතං, බ්‍රුවන්‍තං.

เอตฺถ จ อมฺพฏฺฐสุตฺเต ‘‘ปุน ภวํ โคตโม พฺรุวิตู’’ติ ปาฬิทสฺสนโต ‘‘พฺรุวิตู’’ติ วุตฺตํ. เอวํ สพฺพตฺถาปิ อุปปริกฺขิตฺวา นโย คเหตพฺโพ.

මෙහිද අම්බට්ඨ සූත්‍රයෙහි 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ නැවතත් පවසත්වා (බ්‍රුවිතු)' යන පාලි දර්ශනයෙන් (පාඨයෙන්) 'බ්‍රුවිතු' යන්න කියන ලදී. මෙසේ සෑම තැනකදීම විමසා බලා ක්‍රමය ගත යුතුය.

พฺรุเวยฺย, พฺรุเว, พฺรุเวยฺยุํ. พฺรุเวยฺยาสิ, พฺรุเวยฺยาถ. พฺรุเวยฺยามิ, พฺรุเวยฺยาม. พฺรุเวถ, พฺรุเวรํ. พฺรุเวโถ, พฺรุเวยฺยาวฺโห. พฺรุเวยฺยํ. พฺรุเวยฺยามฺเห.

බ්‍රුවේය්‍ය, බ්‍රුවේ, බ්‍රුවේය්‍යුං. බ්‍රුවේය්‍යාසි, බ්‍රුවේය්‍යාථ. බ්‍රුවේය්‍යාමි, බ්‍රුවේය්‍යාම. බ්‍රුවේථ, බ්‍රුවේරං. බ්‍රුවේථෝ, බ්‍රුවේය්‍යාව්හෝ. බ්‍රුවේය්‍යං. බ්‍රුවේය්‍යාම්හේ.

ปพฺรูติ. อนุพฺรูติ. ปพฺรูตุ, อนุพฺรูตุ. ปพฺรุเวยฺย, อนุพฺรุเวยฺย. เอวํ สพฺพตฺถ ปอนุอุปสคฺเคหิปิ ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา.

පබෲති, අනුබෲති. පබෲතු, අනුබෲතු. පබ්‍රුවේය්‍ය, අනුබ්‍රුවේය්‍ය. මෙසේ සෑම තැනකදීම 'ප', 'අනු' යන උපසර්ගයන්ගෙන්ද සුදුසු පරිදි පදමාලාවන් යෙදිය යුතුය.

อาห, อาหุ. พฺรเว, พฺรวิตฺถ, พฺรวิเร. พฺรวิตฺโถ, พฺรวิวฺโห. พฺรวึ, พฺรวิมฺเห. ปโรกฺขาวเสน วุตฺตานิ.

ආහ, ආහු. බ්‍රවේ, බ්‍රවිත්ථ, බ්‍රවිරේ. බ්‍රවිත්ථෝ, බ්‍රවිව්හෝ. බ්‍රවිං, බ්‍රවිම්හේ. (මේවා) පරොක්ඛා (පරෝක්ෂ විභක්ති) වශයෙන් කියන ලදී.

อพฺรวา[Pg.146], อพฺรวู. อพฺรโว, อพฺรวตฺถ. อพฺรวํ, อพฺรวมฺหา. อพฺรวตฺถ, อพฺรวตฺถุํ. อพฺรวเส, อพฺรวฺหํ. อพฺรวึ, อพฺรวิมฺหเส. หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตานิ.

අබ්‍රවා, අබ්‍රවූ. අබ්‍රවෝ, අබ්‍රවත්ථ. අබ්‍රවං, අබ්‍රවම්හා. අබ්‍රවත්ථ, අබ්‍රවත්ථුං. අබ්‍රවසේ, අබ්‍රව්හං. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හසේ. (මේවා) හිය්‍යත්තනී (හ්‍යස්තනී විභක්ති) වශයෙන් කියන ලදී.

อพฺรวิ, อพฺรวุํ. อพฺรโว, อพฺรวิตฺถ. อพฺรวึ, อพฺรวิมฺหา. อพฺรวา, อพฺรวู. อพฺรวเส, อพฺรวิวฺหํ. อพฺรวํ, อพฺรวิมฺเห. อชฺชตนีวเสน วุตฺตานิ.

අබ්‍රවි, අබ්‍රවුං. අබ්‍රවෝ, අබ්‍රවිත්ථ. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හා. අබ්‍රවා, අබ්‍රවූ. අබ්‍රවසේ, අබ්‍රවිව්හං. අබ්‍රවං, අබ්‍රවිම්හේ. (මේවා) අජ්ජතනී (අද්‍යතනී විභක්ති) වශයෙන් කියන ලදී.

พฺรุวิสฺสติ, พฺรุวิสฺสนฺติ. อพฺรวิสฺสา, อพฺรวิสฺสํสุ. เสสํ สพฺพํ เนตพฺพํ. กมฺมปทํ อปฺปสิทฺธํ. สเจ ปน สิยา, ‘‘พฺรูยตี’’ติ สิยา ‘‘ลุยติ, ลูยตี’’ติ ปทานิ วิย.

බ්‍රුවිස්සති, බ්‍රුවිස්සන්ති. අබ්‍රවිස්සා, අබ්‍රවිස්සංසු. සෙසු සියල්ල මෙසේම ගත යුතුය. (මෙහි) කර්ම පදය (කර්ම කාරකය) දුර්ලභ වේ. ඉදින් යෙදෙන්නේ නම්, 'ලුයති, ලූයති' යන පද මෙන් 'බෲයති' කියා යෙදෙන්නේය.

ชีร พฺรูหเน. พฺรูหนํ วฑฺฒนํ. ชีรติ. ชีรํ. ชีรมาโน. ชีรณํ. อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส, พลิพทฺโทว ชีรติ.

ජීර (Jīra) ධාතුව වැඩීම (බෲහන - වර්ධනය) අර්ථයෙහි වැටේ. බෲහනය යනු වර්ධනයයි. ජීරති. ජීරං. ජීරමානෝ. ජීරණං. 'අල්පශ්‍රැත වූ මේ පුද්ගලයා, ගොනෙකු මෙන් (ශරීරයෙන් පමණක්) වැඩෙයි (ජීරති).'

ปูร ปูรเณ. ปูรติ. ปูรโตว มโหทธิ. สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา. ปูริตุํ, ปูริตฺวา, ปูรํ, ปูริตํ. ปุณฺณํ, ปริปุณฺณํ. สมฺปุณฺณํ, ปูรณํ. ปูรโณ กสฺสโป. การิเต ‘‘ปารมิโย ปูเรติ, ปูรยติ, ปูราเปติ, ปูราปยติ. ปูเรตฺวา, ปูรยิตฺวา, ปูราเปตฺวา, ปูราปยิตฺวา, ปริปูเรตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ.

පූර (Pūra) ධාතුව පිරීම (පූරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. පූරති. 'මහා සමුද්‍රය පිරෙන්නේමය (පූරතෝව මහෝදධි)'. 'සියලු සංකල්පයෝ පිරෙත්වා (පූරෙන්තු)'. පූරිතුං, පූරිත්වා, පූරං, පූරිතං. පුණ්ණං, පරිපුණ්ණං. සම්පුණ්ණං, පූරණං. පූරණ කස්සප. කාරිත ප්‍රත්‍යයෙහි (ප්‍රේරණාර්ථයෙහි) 'පාරමී පුරයි (පූරේති, පූරයති), පුරවයි (පූරාපේති, පූරාපයති)'. 'පුරා (පූරෙත්වා, පූරයිත්වා), පුරවා (පූරාපෙත්වා, පූරාපයිත්වා), මැනවින් පුරා (පරිපූරෙත්වා)' යනාදිය වේ.

โฆร คติปฏิฆาเต. คติปฏิฆาตํ คติปฏิหนนํ. โฆรติ.

ඝෝර (Ghora) ධාතුව ගමන වැළැක්වීම (ගතිපටිඝාත) අර්ථයෙහි වැටේ. ගතිපටිඝාත යනු ගමන වැළැක්වීමයි (ගතිපටිහනන). ඝෝරති.

โธร คติจาตุริเย. คติจาตุริยํ คติเฉกภาโว. โธเรติ.

ධෝර (Dhora) ධාතුව ගමනෙහි දක්ෂබව (ගතිචාතුරිය) අර්ථයෙහි වැටේ. ගතිචාතුරිය යනු ගමනෙහි දක්ෂ බවයි (ගතිඡේකභාව). ධෝරේති.

สร คติยํ. สรติ, วิสรติ, อุสฺสรติ. อุสฺสารณา. สโร. สํสาโร อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ สโรติ รหโท. สํสาโรติ วฏฺฏํ, โย ‘‘ภโว’’ติปิ วุจฺจติ.

සර (Sara) ධාතුව ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. සරති, විසරිති, උස්සරති. උස්සාරණā. සරෝ. සංසාරෝ යනාදියයි. එහි 'සරෝ' යනු විල (හ්‍රදය) යි. 'සංසාරෝ' යනු සංසාර වට්ටයයි, එය 'භවය' යැයිද කියනු ලැබේ.

จร จรเณ. จรติ, วิจรติ, อนุจรติ, สญฺจรติ.

චර (Cara) ධාතුව හැසිරීම (චරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති.

จร [Pg.147] คติภกฺขเนสุ. จรติ, วิจรติ, อนุจรติ, สญฺจรติ, ปฏิจรติ. จริยา. จริตา. จาโร. วิจาโร. อนุวิจาโร. อุปวิจาโร. จรณํ. จารโก. โอจรโก. พฺรหฺมจริยํ อิจฺจาทีนิ.

චර (Cara) ධාතුව ගමන සහ අනුභව කිරීම (ගති-භක්ඛන) අර්ථයන්හි වැටේ. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති, පටිචරති. චරියා, චරිතා. චාරෝ, විචාරෝ, අනුවිචාරෝ, උපවිචාරෝ. චරණං, චාරකෝ, ඕචරකෝ, බ්‍රහ්මචරියං යනාදී පද වේ.

ตตฺถ จรตีติ คจฺฉติ, ภกฺขติ วา. ตถา หิ จรนฺติ ปทสฺส คจฺฉนฺโต ขาทนฺโต จาติ อตฺถํ วทนฺติ ครู. ปฏิจรตีติ ปฏิจฺฉาเทติ. จารโกติ ตํปเวสิตานํ สตฺตานํ สุขํ จรติ ภกฺขตีติ จารโก, โรโธ. โอจรโกติ อโธจารี. พฺรหฺมจริยนฺติ ทานมฺปิ เวยฺยาวจฺจมฺปิ สิกฺขาปทมฺปิ พฺรหฺมวิหาโรปิ ธมฺมเทสนาปิ เมถุนวิรติปิ สทารสนฺโตโสปิ อุโปสโถปิ อริยมคฺโคปิ สกลํ สาสนมฺปิ อชฺฌาสโยปิ วุจฺจติ.

එහි ‘චරති’ යනු යයි, නැතහොත් භුක්ති විඳියි (කයි). එසේම ‘චරති’ යන පදයේ අර්ථය ‘යන්නේ’ සහ ‘කන්නේ’ යැයි ගුරුවරු පවසති. ‘පටිචරති’ යනු වසංගයි (සඟවයි). ‘චාරක’ යනු එහි ඇතුළු කරන ලද සත්ත්වයන්ට සුවසේ හැසිරෙන්නට හෝ කෑමට සලසන බැවින් ‘චාරක’ (හිරගෙය) යන්නයි, නැතහොත් වැට කඩොල්ලයි. ‘ඕචරක’ යනු රහසින් තොරතුරු සොයන්නා (චරපුරුෂයා) ය. ‘බ්‍රහ්මචරිය’ (බ්‍රහ්මචර්යාව) යන්නෙන් දානය ද, වෙය්‍යාවච්චය (වතාවත් කිරීම) ද, ශික්ෂාපදය ද, බ්‍රහ්මවිහාර ද, ධර්ම දේශනාව ද, මෛථුන විරතිය (බඹසර රැකීම) ද, ස්වකීය භාර්යාව කෙරෙහි සතුටු වීම (සදාරසන්තෝෂය) ද, උපෝසථය ද, ආර්ය මාර්ගය ද, සමස්ත ශාසනය ද, අදහස (අධ්‍යාශය) ද කියනු ලැබේ.

กินฺเต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ,กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธิชุติพลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เต นาค มหาวิมานํ.

“නාග රාජයනි, ඔබගේ වත (ප්‍රතිපදාව) කුමක්ද? බ්‍රහ්මචර්යාව කුමක්ද? මනාව පුරන ලද කිනම් ප්‍රතිපත්තියක විපාකයක් ද මේ? මේ සෘද්ධිය, තේජස, බලය, වීරිය උපත සහ ඔබගේ මේ මහා විමානය ලැබුණේ කෙසේද?”

อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก,สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา;

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ,สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ.

“මම ද මාගේ බිරිඳ ද මිනිස් ලොව වෙසෙන කල, ශ්‍රද්ධාවෙන් යුත් දානපතියෝ වීමු. එකල මාගේ නිවස පැන් පොකුණක් බඳු විය. ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ (එයින්) සතුටට පත් කරනු ලැබූහ.”

ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ,ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธิชุติพลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมาน’’นฺติ

“ප්‍රඥාවන්තයණී, එය මාගේ වත විය, එය මාගේ බ්‍රහ්මචර්යාව විය. මනාව පුරන ලද ඒ ප්‍රතිපත්තියේ විපාකය මෙයයි. මේ සෘද්ධිය, තේජස, බලය, වීරිය උපත සහ මාගේ මේ මහා විමානය ලැබුණේ එයිනි.”

อิมสฺมิญฺหิ ปุณฺณกชาตเก ทานํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ.

මෙම පුණ්ණක ජාතකයෙහි දානය ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී.

‘‘เกน [Pg.148] ปาณิ กามทโท, เกน ปาณิ มธุสฺสโว;

เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติ.

“කවර හේතුවකින් ඔබගේ අත සිතු පැතූ සම්පත් දෙන්නේද? කවර හේතුවකින් අතින් මීපැණි වැගිරෙන්නේද? ඔබගේ කිනම් බ්‍රහ්මචර්යාවකින් (පින්කමකින්) මේ පින අත්ලෙහි පහළ වී තිබේද?”

เตน ปาณิ กามทโท, เตน ปาณิ มธุสฺสโว;

เตน เม พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตี’’ติ

“ඒ (වෙය්‍යාවච්ච) ක්‍රියාවෙන් මාගේ අත සිතු පැතූ සම්පත් දෙන්නේය. ඒ ක්‍රියාවෙන් මාගේ අතින් මීපැණි වැගිරෙන්නේය. මාගේ ඒ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් මේ පින අත්ලෙහි පහළ වී තිබේ.”

อิมสฺมึ องฺกุรเปตวตฺถุมฺหิ เวยฺยาวจฺจํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อิทํ โข ตํ ภิกฺขเว ติตฺติริยํ นาม พฺรหฺมจริยํ อโหสี’’ติ อิมสฺมึ ติตฺติรชาตเก สิกฺขาปทํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ตํ โข ปน ปญฺจสิข พฺรหฺมจริยํ เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย…เป… ยาวเทว พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ อิมสฺมึ มหาโควินฺทสุตฺเต พฺรหฺมวิหารา ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา. ‘‘เอกสฺมึ พฺรหฺมจริยสฺมึ, สหสฺสํ มจฺจุหายิโน’’ติ เอตฺถ ธมฺมเทสนา ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา. ‘‘ปเร อพฺรหฺมจารี ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ พฺรหฺมจาริโน ภวิสฺสามา’’ติ สลฺเลขสุตฺเต เมถุนวิรติ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา.

මෙම අංකුර පේතවත්ථුවෙහි වෙය්‍යාවච්චය (වතාවත් කිරීම) ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “මහණෙනි, මෙය ඒ තිත්තිරිය නම් බ්‍රහ්මචර්යාව විය” යන මෙම තිත්තිර ජාතකයෙහි ශික්ෂාපදය ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “පඤ්චසිඛය, ඒ බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි කලකිරීම පිණිස, නොඇල්ම පිණිස... පෙ... බ්‍රහ්මලෝකයේ උපත පිණිසම පවතින්නේය” යන මෙම මහාගෝවින්ද සූත්‍රයෙහි බ්‍රහ්මවිහාර ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “එක් බ්‍රහ්මචර්යාවක (ධර්ම දේශනාවක) දහසක් දෙනා මාරයා (මරණය) පරදවති” යන්නෙහි ධර්ම දේශනාව ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “අන් අය අබ්‍රහ්මචාරී වෙත්වා, අපි මෙහි බ්‍රහ්මචාරී වන්නෙමු” යන සල්ලේඛ සූත්‍රයෙහි මෛථුන විරතිය ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී.

มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาห พฺรหฺมจริยํ จราม;

ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ

“අපි ද අපගේ භාර්යාවන් ඉක්මවා නොයන්නෙමු, අපගේ භාර්යාවෝ ද අප ඉක්මවා නොයති. අපි අපගේ භාර්යාවන් හැර අන්‍යයන් සමඟ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි (මෛථුන විරතියෙහි) හැසිරෙමු. එබැවින් අපගේ තරුණයෝ (බාලයෝ) නොමැරෙති.”

มหาธมฺมปาลชาตเก สทารสนฺโตโส ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต.

මහාධම්මපාල ජාතකයෙහි සදාරසන්තෝෂය (ස්වකීය භාර්යාවගෙන් සතුටු වීම) ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී.

หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทเวสุ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ

“හීන වූ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් (උපෝසථ ශීලයෙන්) ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපදියි. මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් දෙවියන් අතර උපදියි. උත්තම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදී පිරිසිදු වෙයි.”

เอวํ นิมิชาตเก อวีติกฺกมวเสน กโต อุโปสโถ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. ‘‘อิทํ โข ปน ปญฺจสิข พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย…เป… อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ [Pg.149] มหาโควินฺทสุตฺตสฺมิํเยว อริยมคฺโค ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาวเทว มนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ ปาสาทิกสุตฺเต สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลํ สาสนํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ.

මෙසේ නිමි ජාතකයෙහි ශික්ෂාපද නොයික්මවා රැකපු උපෝසථය ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “පඤ්චසිඛය, මේ බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම කලකිරීම පිණිස, නොඇල්ම පිණිස... පෙ... මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයමය” යන මහාගෝවින්ද සූත්‍රයෙහිම ආර්ය මාර්ගය ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “මෙම බ්‍රහ්මචර්යාව සෘද්ධිමත්ය, සමෘද්ධිමත්ය, පතළ එකකි, බොහෝ ජනයාට සාධාරණය, පැතිරී ගිය එකකි, මිනිසුන් විසින් මනාව ප්‍රකාශ කරන ලද්දකි” යන පාසාදික සූත්‍රයෙහි ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ගෙන් සංගෘහිත සමස්ත ශාසනයම ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී.

‘‘อปิ อตรมานานํ, ผลาสาว สมิชฺฌติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, เอวํ ชานาหิ คามณี’’ติ

“ගාමණී, කලබල නොවන අයට (ධෛර්යවන්තයන්ට) ඵලය ලැබීමේ බලාපොරොත්තුව ඉටු වේ. මම පැසුණු බ්‍රහ්මචර්යාව (පරිණත අධ්‍යාශය) ඇත්තෙක්මි, මෙසේ දැනගන්න.”

เอตฺถ อชฺฌาสโย ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. อิจฺเจวํ –

මෙහි අධ්‍යාශය (අදහස) ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. මෙලෙසින් -

ทานํ เวยฺยาวฏิยญฺจ, สิกฺขา พฺรหฺมวิหารกา;

ธมฺมกฺขานํ เมถุนตา-วิรติ จ อุโปสโถ.

දානය ද, වෙය්‍යාවච්චය (වතාවත්) ද, ශික්ෂාපදය ද, බ්‍රහ්මවිහාරයෝ ද, ධර්ම දේශනාව ද, මෛථුන විරතිය ද, උපෝසථය ද,

สทาเรสุ จ สนฺโตโส, อริยมคฺโค จ สาสนํ;

อชฺฌาสโย จิเม พฺรหฺม-จริยสทฺเทน วุจฺจเร.

භාර්යාව කෙරෙහි සතුටු වීම (සදාරසන්තෝෂය) ද, ආර්ය මාර්ගය ද, ශාසනය ද, අධ්‍යාශය (අදහස) ද යන මොහු ‘බ්‍රහ්මචර්ය’ යන වචනයෙන් හඳුන්වනු ලැබෙති.

หุร โกฏิลฺเล. หุรติ.

‘හුර’ ධාතුව ඇදකම (කුටිල බව) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘හුරති’ (ඇද වේ).

สร สทฺโทปตาเปสุ. สรติ. สโร, สรณํ.

‘සර’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ තැවීම (හිංසා කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘සරති’ (හඬ නඟයි/තවයි). ‘සරෝ’ (හඬ/ඊතලය), ‘සරණං’ (සරණ/පිහිට).

เอตฺถ จ สโรติ สทฺโทปิ วุจฺจติ อุสุปิ. สรณนฺติ สรติ อุปตาเปติ หึสติ สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาปํ ทุกฺขํ ทุคฺคตึ ปริกิเลสญฺจาติ สรณํ, พุทฺธาทิรตนตฺตยํ. อถ วา สทฺธา ปสนฺนา มนุสฺสา ‘‘อมฺหากํ สรณมิท’’นฺติ สรนฺติ จินฺเตนฺติ, ตํ ตตฺถ จ วาจํ นิจฺฉรนฺติ คจฺฉนฺติ จาติปิ สรณํ.

මෙහි ‘සර’ යන්නෙන් ශබ්දය ද, ඊතලය ද කියනු ලැබේ. ‘සරණ’ යනු - සරණ ගියවුන්ගේ බිය, සන්තාපය, දුක, දුග්ගතිය හා කෙලෙස්, ඒ සරණ යාමෙන්ම තවයි, හිංසා කරයි (නසයි) යන අර්ථයෙන් බුද්ධාදී රත්නත්‍රය ‘සරණ’ නම් වේ. නැතහොත්, ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණු මිනිස්සු “මේ අපගේ පිහිට (සරණ) ය” කියා සිතති (මතක් කරති), ඒ උදෙසා වචන නික්මවති, එහි යති යන අර්ථයෙන් ද ‘සරණ’ නම් වේ.

สร จินฺตายํ. สรติ, สุสรติ อิจฺจปิ ปโยโค. อปฺปกฺขรานญฺหิ พหุภาโว อญฺญถาภาโว จ โหติ, ยถา ‘‘ทฺเว, ทุเว, ตณฺหา ตสิณา, ปมฺหํ, ปขุม’’นฺติ. อนุสฺสรติ, ปฏิสฺสรติ. สรนฺติ เอตาย สตฺตา, สยํ วา สรติ, สรณมตฺตเมว วา เอตนฺติ สติ. อนุสฺสติ, ปฏิสฺสติ. สรตีติ สโต. ปุนปฺปุนํ สรตีติ ปฏิสฺสโต.

‘සර’ ධාතුව සිතීම (මතක් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සරති’, ‘සුසරති’ යනාදී රූප සෑදේ. අකුරු අඩු පදවල අකුරු වැඩිවීම සහ වෙනස් වීම ද වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස ‘ද්වෙ’ යන්න ‘දුවෙ’ ද, ‘තණ්හා’ යන්න ‘තසිණා’ ද, ‘පම්හං’ යන්න ‘පඛුමං’ ද වීම මෙනි. ‘අනුස්සරති’, ‘පටිස්සරති’ (යන පද ද වේ). සත්ත්වයෝ මෙයින් සිතති, නැතහොත් තෙමේම සිතයි, නැතහොත් සිතීමක් පමණක්ම වේ යන අර්ථයෙන් ‘සති’ (සිහිය) නම් වේ. ‘අනුස්සති’, ‘පටිස්සති’ (යන පද ද වේ). සිතන්නේ ‘සතෝ’ නම් වේ. නැවත නැවත සිතන්නේ ‘පටිස්සතෝ’ නම් වේ.

ทฺวร [Pg.150] สํวรเณ. สํวรณํ รกฺขณา. ทฺวรติ. ทฺวารํ. ทฺวิสทฺทูปปทอรธาตุวเสนปิ อิทํ รูปํ สิชฺฌติ. ตตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – ทฺวรนฺติ สํวรนฺติ รกฺขนฺติ เอเตนาติ ทฺวารํ, อถ วา ทฺเว กวาฏา อรนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติปิ ทฺวารนฺติ. เคหทฺวารมฺปิ กายทฺวาราทีนิปิ อุปาโยปิ ทฺวารนฺติ วุจฺจติ. ปาฬิยํ ตุ ‘‘ทฺวารํ ทฺวารา’’ติ จ อิตฺถินปุํสกวเสน ทฺวารสทฺโท วุตฺโต. ตถา หิ ‘‘ทฺวารมฺปิ สุรกฺขิตํ โหตี’’ติ จ ‘‘ทฺวาราเปสา’’ติ จ ตสฺส ทฺวิลิงฺคตา วุตฺตา.

‘ද්වර’ ධාතුව වැසීම (සංවරණය) අර්ථයෙහි වැටේ. සංවරණය යනු ආරක්ෂා කිරීමයි. ‘ද්වරති’ (වසා තබයි). ‘ද්වාරං’ (දොර). ‘ද්වි’ ශබ්දය උපපද කොට ඇති ‘අර’ ධාතුවෙන් ද මෙම රූපය සිද්ධ වේ. එහි නිර්වචන මෙසේය: මෙයින් වසති, ආරක්ෂා කරති යන අර්ථයෙන් ‘ද්වාර’ (දොර) නම් වේ. නැතහොත් දොර පියන් දෙකක් මෙහි හැසිරෙයි (වැසෙයි විවර වෙයි) යන අර්ථයෙන් ද ‘ද්වාර’ නම් වේ. ගෙයි දොර ද, කායද්වාරාදිය ද, උපක්‍රමය (උපාය) ද ‘ද්වාර’ යැයි කියනු ලැබේ. පාලියෙහි වනාහි ‘ද්වාරං’ සහ ‘ද්වාරා’ යැයි ස්ත්‍රී ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වශයෙන් ‘ද්වාර’ ශබ්දය යෙදී ඇත. එසේම “ද්වාරය ද මනාව ආරක්ෂා කරන ලද්දක් වෙයි” (ද්වාරම්පි සුරක්ඛිතං හෝති) සහ “මේ දොරටුය” (ද්වාරාපේසා) යැයි එහි ද්විලිංගික භාවය දක්වන ලදී.

คร ฆร เสจเน. ครติ. ฆรติ. ฆรํ.

‘ගර’, ‘ඝර’ ධාතු සෙකනය (ඉසීම/තෙත් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගරති’, ‘ඝරති’ (තෙත් කරයි/වගුරුවයි). ‘ඝරං’ (ගෙය).

ธูร หุจฺฉเน. หุจฺฉน โกฏิลฺลํ. ธูรติ.

‘ධූර’ ධාතුව ඇදකම (කුටිල බව) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘හුච්ඡන’ යනු ඇදකමයි. ‘ධූරති’ (ඇද වෙයි).

ตร ปฺลวนสรเณสุ. ตรติ. ตรณํ. ติตฺถํ. ติณฺโณ. อุตฺติณฺโณ. โอติณฺโณ อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ ตรณํ วุจฺจติ นาวา, ตรติ อุทกปิฏฺเฐ ปฺลวติ, ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ วา นทึ เอเตนาติ อตฺเถน.

‘තර’ ධාතුව පිහිනීම (පාවීම) සහ ගමන් කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘තරති’ (එතෙර වෙයි/පිහිනයි). ‘තරණං’ (එතෙර වීම/නැව). ‘තිත්ථං’ (තොටුපළ). ‘තිණ්ණෝ’ (එතෙර වූයේ). ‘උත්තිණ්ණෝ’ (ගොඩනැඟුණේ/එතෙර වූයේ). ‘ඕතිණ්ණෝ’ (බැසගත්තේ) යනාදියයි. එහි ‘තරණ’ යනු නැවට කියනු ලැබේ. ජල මතුපිට පාවෙයි, මිනිස්සු මෙයින් ගඟෙන් එතෙර වෙති යන අර්ථයෙනි.

นาวา ปฺลโว ตรํ โปโต, ตรณํ อุตฺตรํ ตถา;

ชลยานนฺติ เอตานิ, นาวานามานิ โหนฺติ ตุ.

නාවා, ප්ලව, තර, පෝත, tarot (තරණ), උත්තර, ජලයානය යන මේවා නැවෙහි නාමයන් වෙති.

ตร สมฺภเม. สมฺภโม อนวฏฺฐานํ. ตรติ. ตริโต. ตุรงฺโค.

‘තර’ ධාතුව කලබල වීම (සම්භ්‍රමය) අර්ථයෙහි වැටේ. සම්භ්‍රමය යනු නොසන්සුන් බව (අනස්ථානය) යි. ‘තරති’ (කලබල වෙයි). ‘තරිතෝ’ (කලබල වූයේ/වේගවත් වූයේ). ‘තුරංගෝ’ (අශ්වයා).

เอตฺถ จ ‘‘โส มาสเขตฺตํ ตริโต อวาสริ’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ตริโตติ ตุริโต สมฺภมนฺโต. อวาสรินฺติ อุปคจฺฉึ อุปวิสึ วา.

මෙහි “ඔහු කලබලයෙන් උඳු කුඹුරට පිවිසියේය” (සෝ මාසඛෙත්තං තරිතෝ අවාසරි) යන්න පාලි නිදර්ශනයයි. එහි ‘තරිතෝ’ යනු කලබල වූ, ඉක්මන් වූ යන්නයි. ‘අවාසරි’ යනු පිවිසියේය (ළඟා විය) හෝ වාඩි විය යන්නයි.

ชร โรเค. เอตฺถ ชรโรโคเยว ‘‘โรโค’’ติ อธิปฺเปโต ปโยควเสน. ชรสทฺทสฺส หิ ชรโรเค ปวตฺตนิยมนตฺถํ ‘‘โรเค’’ติ วุตฺตํ. เตน อญฺโญ โรโค อิธ โรคสทฺเทน น วุจฺจติ. ชรติ. ชโร. สชฺชโร. ปชฺชรโรโค. ชเรน ปีฬิตา มนุสฺสา. ยตฺถ ตุ อยํ วโยหานิวาจโก[Pg.151], ตตฺถ ปโยเค ‘‘ชีรติ, ชรา’’ติ จสฺส รูปานิ ภวนฺติ.

‘ජර’ ධාතුව රෝග අර්ථයෙහි (වැටේ). මෙහි ප්‍රයෝගය අනුව ජරා රෝගය ම ‘රෝග’ යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. ‘ජර’ ශබ්දය ජරා රෝගයෙහි පැවැත්ම නියම කිරීම සඳහා ‘රෝගයෙහි’ යැයි කියන ලදී. එබැවින් මෙහි ‘රෝග’ ශබ්දයෙන් වෙනත් රෝගයක් කියවෙන්නේ නැත. ‘ජරති’ (දිරයි). ‘ජරො’ (උණ / දිරාපත්වීම). ‘සජ්ජරො’. ‘පජ්ජරරොගො’ (දැඩි උණ රෝගය). ‘ජරෙන පීළිතā මනුස්සā’ (උණෙන්/ජරාවෙන් පෙළෙන මිනිස්සු). යම් තැනක මෙය වයස පිරිහීම (වයෝහානිය) ප්‍රකාශ කරන්නේ ද, එහිදී ප්‍රයෝගයෙහි ‘ජීරති’, ‘ජරා’ යනුවෙන් එහි රූප වෙයි.

ทร ภเย. ทรติ. ทรี. ‘‘พีลาสยา ทรีสยา’’ติ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ทรีติ ภายิตพฺพฏฺเฐน ทรี.

‘දර’ ධාතුව බිය අර්ථයෙහි (වැටේ). ‘දරති’. ‘දරී’ (ගුහාව). "බීලාසයා දරීසයා" (බෙනවල වෙසෙන, ගුහාවල වෙසෙන) යන්න නිදසුනයි. එහි ‘දරී’ යනු බිය විය යුතු ස්ථානයක් යන අර්ථයෙන් ‘දරී’ (ගුහාව) නම් වේ.

ทร อาทรานาทเรสุ. ทรติ, อาทรติ, อนาทรติ. อาทโร, อนาทโร.

‘දර’ ධාතුව ආදරය (ගෞරවය) සහ අනාදරය (නොසැලකිල්ල) යන අර්ථවල වැටේ. ‘දරති’, ‘ආදරති’, ‘අනාදරති’. ‘ආදරො’ (ගෞරවය), ‘අනාදරො’ (අනාදරය/නොසැලකිල්ල).

เอตฺถ จ ทรตีติ ทรํ กโรตีติ จ อนาทรํ กโรตีติ จ อตฺโถ. ยถา หิ อารกาสทฺโท ทูราสนฺนวาจโก, ตถายมฺปิ ทรธาตุ อาทรานาทรวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. ทรสทฺโท จ กายทรเถ จิตฺตทรเถ กิเลสทรเถ จ วตฺตติ. อยญฺหิ –

මෙහි ‘දරති’ යන්නෙන් ආදරය කරයි යන අර්ථය ද, අනාදරය කරයි යන අර්ථය ද ලැබෙයි. ‘ආරක’ ශබ්දය දුර සහ ළඟ යන අර්ථ දෙකම පවසන්නාක් මෙන්, මෙම ‘දර’ ධාතුව ද ආදරය සහ අනාදරය පවසන එකක් ලෙස දත යුතුය. තවද, ‘දර’ ශබ්දය කායික පීඩාව (කායදරථ), මානසික පීඩාව (චිත්තදරථ) සහ කෙලෙස් පීඩාව (කිලෙසදරථ) යන අර්ථවල ද වැටේ. මෙසේය –

อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ, ฆตสิตฺตํว ปาวกํ;

วารินา วิย โอสิญฺจิ, สพฺพํ นิพฺพาปเย ทร’’นฺติ

"ගිතෙල් වත්කළ ගින්නක් මෙන් දැවෙමින් සිටි මා හට, දියෙන් තෙමන්නාක් මෙන් (දහම් සිසිලස) වත්කොට සියලු පීඩාවන් (දර) නිවා දැමුවේය" යනුයි.

เอตฺถ กายทรเถ จิตฺตทรเถ จ วตฺตติ. ‘‘วีตทฺทโร วีตโสโก วีตสลฺโล, สยํ อภิญฺญาย อภาสิ พุทฺโธ’’ติ เอตฺถ ปน กิเลสทรเถ วตฺตติ. วีตทฺทโรติ หิ อคฺคมคฺเคน สพฺพกิเลสานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา วิคตกิเลสทรโถติ อตฺโถ.

මෙහි (ඉහත ගාථාවෙහි) කායික පීඩාව සහ මානසික පීඩාව යන අර්ථයන්හි වැටේ. "වීතද්දරෝ වීතසෝකෝ වීතසල්ලෝ, සයං අභිඤ්ඤාය අභාසි බුද්ධෝ" (බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙලෙස් තැවුල් රහිතව, ශෝක රහිතව, රාගාදී හී රහිතව, තමන් වහන්සේම විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කරගෙන වදාළ සේක) යන්නෙහි දී නම්, කෙලෙස් පීඩාව (කිලෙසදරථ) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වීතද්දරෝ’ යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙසුන් මුළුමනින්ම සිඳලූ බැවින් පහව ගිය කෙලෙස් පීඩා ඇත්තා යන අර්ථයයි.

นร นยเน. นรติ. นโร, นารี.

‘නර’ ධාතුව මෙහෙයවීම / මඟපෙන්වීම (නයන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘නරති’. ‘නරො’ (මිනිසා/පුරුෂයා), ‘නාරී’ (ස්ත්‍රිය).

เอตฺถ นโรติ ปุริโส. โส หิ นรติ เนตีติ นโร. ยถา ปฐมปกติภูโต สตฺโต ทตราย ปกติยา เสฏฺฐฏฺเฐน ปุริ อุจฺจาฏฺฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโสติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน นโรติ วุจฺจติ. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ เนตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว อิตโร อิตราสํ. นารีติ นเรน โยคโต, นรสฺสายนฺติ วา นารี. อปรมฺเปตฺถ นรสทฺทสฺส นิพฺพจนํ, นริยติ สเกน [Pg.152] กมฺเมน นิยฺยตีติ นโร, สตฺโต มนุสฺโส วา. ‘‘กมฺเมน นิยฺยเตโอ โลโก’’ติ หิ วุตฺตํ. ตตฺถ นรสทฺทสฺส ตาว ปุริสวจเน ‘‘นรา จ อถ นาริโย’’ติ นิทสฺสนํ. สตฺตมนุสฺสวจเน ปน ‘‘พุทฺโธ อยํ เอทิสโก นรุตฺตโม. อาโมทิตา นรมรู’’ติ จ นิทสฺสนํ, ตสฺมา ‘‘นโรติ ปุริโส, นโรติ สตฺโต, นโรติ มนุสฺโส’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ยถาสมฺภวํ อตฺโถ สํวณฺเณตพฺโพ.

මෙහි ‘නර’ යනු පුරුෂයා ය. ඔහු මෙහෙයවයි (නරති), මඟ පෙන්වයි යන අර්ථයෙන් ‘නර’ නම් වේ. ප්‍රථම ස්වභාවය ඇති සත්වයා උතුම් අර්ථයෙන් උස් තැනක (පුරි) වෙසෙන බැවින් ‘පුරිස’ යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, මෙහෙයවීම්/මඟපෙන්වීම් අර්ථයෙන් ‘නර’ යැයි කියනු ලැබේ. මන්ද, පුත්‍රයෙකු හෝ සහෝදරයෙකු වූ පුද්ගලයා පවා මවට සහ වැඩිමහල් සහෝදරියට මඟපෙන්වන්නෙකුගේ ස්ථානයෙහි සිටී, අනෙක් අය අනෙක් අයට එසේ වීම ගැන කවර කතාද? ‘නාරී’ යනු නරයා (පුරුෂයා) හා සම්බන්ධ වීමෙන් හෝ නරයාට අයිති යන අර්ථයෙන් ‘නාරී’ නම් වේ. මෙහි ‘නර’ ශබ්දයට තවත් නිර්වචනයක් ඇත: තමන්ගේ කර්මය විසින් මෙහෙයවනු ලබන (නරීයති) බැවින් ‘නර’ නම් වේ, එනම් සත්වයා හෝ මනුෂ්‍යයා ය. "ලෝකය කර්මය විසින් මෙහෙයවනු ලැබේ" යැයි වදාරා ඇතැයි. එහි ‘නර’ ශබ්දය පුරුෂයා යන අර්ථයෙන් යෙදීමට "නරා ච අථ නාරියෝ" (පුරුෂයෝ ද ස්ත්‍රීහු ද) යන්න නිදසුනකි. සත්වයා හෝ මනුෂ්‍යයා යන අර්ථයෙන් යෙදීමට "බුද්ධෝ අයං ඒදිසකෝ නරුත්තමෝ. ආමෝදිතා නරමරූ" (මේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙබඳු වූ නරෝත්තමයාණෝ ය. මිනිස්සු ද දෙවියෝ ද සතුටු වූහ) යන්න නිදසුනකි. එබැවින් "නර යනු පුරුෂයා ය, නර යනු සත්වයා ය, නර යනු මනුෂ්‍යයා ය" කියා ඒ ඒ තැනට ගැළපෙන පරිදි අර්ථය විස්තර කළ යුතුය.

หร หรเณ. หรณํ ปวตฺตนํ. หรติ. สาวตฺถิยํ วิหรติ. วิหาสิ. วิหํสุ. วิหริสฺสติ. อปฺปมตฺโต วิหิสฺสติ. โวหรติ. สํโวหรติ. สพฺโพ หรติ วา. รูปิยสํโวหาโร, รูปิยสพฺโพหาโร วา. ปาฏิหาริยํ. ปีติปาโมชฺชหาโร. วิหาโร. โวหาโร. อภิหาโร. จิตฺตํ อภินีหรติ. สาสเน วิหรํ, วิหรนฺโต, วิหรมาโน. วิหาตพฺพํ, วิหริตุํ. วิหริตฺวา. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

‘හර’ ධාතුව පැවැත්වීම / ගෙනයෑම (හරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. හරණය යනු පැවැත්මයි. ‘හරති’ (ගෙන යයි/පවත්වයි). ‘සාවත්ථියං විහරති’ (සැවැත් නුවර වෙසෙයි). ‘විහාසි’ (විසී ය). ‘විහංසු’ (විසූහ). ‘විහරිස්සති’ (වසනු ඇත). ‘අප්පමත්තෝ විහිස්සති’ (නොපමා ව වසනු ඇත). ‘වෝහරති’ (ව්‍යවහාර කරයි). ‘සංවෝහරති’. ‘සබ්බෝ හරති’ හෝ (සියල්ල ගෙන යයි). ‘රූපියසංවෝහාරෝ’ හෝ ‘රූපියසබ්බෝහාරෝ’ (රිදීවලින් ගනුදෙනු කිරීම). ‘පාටිහාරියං’ (ප්‍රාතිහාර්යය). ‘පීතිපාමොජ්ජහාරෝ’ (ප්‍රීති ප්‍රමෝදය ගෙන දෙන්නා). ‘විහාරෝ’ (විහාරය/වාසය). ‘වෝහාරෝ’ (ව්‍යවහාරය). ‘අභිහාරෝ’ (පූජාව/ගෙන ඒම). ‘චිත්තං අභිනීහරති’ (සිත මෙහෙයවයි). ‘සාසනේ විහරං, විහරන්තෝ, විහරමානෝ’ (ශාසනයෙහි වෙසෙමින්). ‘විහාතබ්බං’ (විසිය යුතු ය), ‘විහරිතුං’ (වැසීමට). ‘විහරිත්වා’ (වාසය කොට). අනෙක් පද ද මෙසේම යෙදිය යුතුය.

ตตฺถ ปาฏิหาริยนฺติ สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปาฏิหาริยํ. ปฏีติ หิ อยํ สทฺโท ‘‘ปจฺฉา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ ‘‘ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ วิย. วิหาโรติ ฐานนิสชฺชาทินา วิหรนฺติ เอตฺถาติ วิหาโร, ภิกฺขูนํ อาวาโส. วิหรณํ วา วิหาโร, วิหรณกฺริยา. โวหาโรติ พฺยวหาโรปิ ปณฺณตฺติปิ วจนมฺปิ เจตนาปิ. ตตฺถ

එහි ‘පාටිහාරියං’ (ප්‍රාතිහාර්යය) යනු සිත සමාහිත වූ කල්හි, උපක්ලේශයන් පහව ගිය කල්හි, කළ යුතු කටයුතු නිම කළ තැනැත්තා විසින් පසුව (පච්ඡා) කළ යුතු, පැවැත්විය යුතු දෙයක් වන බැවින් ‘පාටිහාරියං’ නම් වේ. ‘පටි’ යන මෙම ශබ්දය "පසුව" (පච්ඡා) යන අර්ථය පවසයි; "තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤෝ ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණෝ" (ඔහු පසුව ඇතුල් වූ කල්හි, වෙනත් බ්‍රාහ්මණයෙක් පැමිණියේය) යනාදී තැන්හි මෙනි. ‘විහාරෝ’ යනු සිටීම, හිඳීම ආදියෙන් මෙහි වෙසෙති යන අර්ථයෙන් ‘විහාරය’ (භික්ෂූන්ගේ ආවාසය) වේ. නැතහොත් වාසය කිරීම ම ‘විහාරය’ (වාසය කිරීමේ ක්‍රියාව) වේ. ‘වෝහාරෝ’ යනු ව්‍යවහාරය ද, පညප්තිය (ප්‍රඥප්තිය) ද, වචනය ද, චේතනාව ද වෙයි. එහි:

โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ, โวหารํ อุปชีวติ;

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาติ, วาณิโช โส นพฺราหฺมโณ’’ติ.

"මිනිසුන් අතර යම් කිසිවෙක් වෙළඳ ව්‍යාපාරයෙන් (ව්‍යවහාරයෙන්) ජීවත් වේ ද, වාසෙට්ඨය, ඔහු වෙළෙන්දෙකු මිස බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවන බව මෙසේ දැනගන්න" යනුයි.

อยํ [Pg.153] พฺยวหารโวหาโร นาม. ‘‘สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร’’ติ อยํ ปณฺณตฺติโวหาโร นาม. ตถา ตถา โวหรนฺติ ปรามสนฺตีติ อยํ วจนโวหาโร นาม. ‘‘อฏฺฐ อริยโวหารา, อฏฺฐ อนริยโวหารา’’ติ อยํ เจตนาโวหาโร นาม. อิจฺเจวํ –

මෙය ‘ව්‍යවහාර වෝහාර’ (ගනුදෙනු ව්‍යවහාරය) නම් වේ. "සංඛ්‍යා, සමඤ්ඤා, පඤ්ඤත්ති, වෝහාර" යන්න ‘පඤ්ඤත්ති වෝහාර’ (ප්‍රඥප්ති ව්‍යවහාරය) නම් වේ. ඒ ඒ අයුරින් ව්‍යවහාර කරති, පවසති යන මෙයින් මෙය ‘වචන වෝහාර’ (වචන ව්‍යවහාරය) නම් වේ. "අෂ්ට ආර්ය ව්‍යවහාරයෝ ද, අෂ්ට අනාර්ය ව්‍යවහාරයෝ ද" යන්නෙහි මෙය ‘චේතනා වෝහාර’ (චේතනා ව්‍යවහාරය) නම් වේ. මෙසේ:

พฺยวหาเร วจเน จ, ปณฺณตฺติเจตนาสุ จ;

โวหารสทฺโท จตูสุ, อิเมสฺวตฺเถสุ ทิสฺสติ.

ව්‍යවහාරය (ගනුදෙනුව), වචනය, ප්‍රඥප්තිය සහ චේතනාව යන මෙම අර්ථ සතරෙහි ‘වෝහාර’ ශබ්දය දක්නට ලැබේ.

หร อปนยเน. อปนยนํ นีหรณํ. โทสํ หรติ. นีหรติ. นีหาโร, ปริหรติ. ปริหาโร. รโชหรณํ. สพฺพโทสหโร ธมฺโม. ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย หรตีติ ปาฏิหาริยํ. มตฺตาวณฺณเภเทเนตฺถ ‘‘ปาฏิเหรํ ปาฏิหีรํ ปาฏิหาริย’’นฺติ ตีณิ ปทรูปานิ, ภวนฺติ.

‘හර’ ධාතුව බැහැර කිරීම (අපනයන) අර්ථයෙහි ද වැටේ. අපනයනය යනු ඉවත් කිරීමයි. ‘දෝසං හරති’ (දෝෂය/තරහව දුරු කරයි). ‘නීහරති’ (බැහැර කරයි). ‘නීහාරෝ’ (බැහැර කිරීම/පිටතට ගැනීම). ‘පරිහරති’ (පරිහරණය කරයි/ආරක්ෂා කරයි). ‘පරිහාරෝ’. ‘රජෝහරණං’ (දූවිලි පිසදමන සිවුරු කඩ). ‘සබ්බදෝසහරෝ ධම්මෝ’ (සියලු දෝෂයන් දුරු කරන ධර්මය). භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සහ ශාසනයෙහි ප්‍රතිපක්ෂ වූ තීර්ථකයන් බැහැර කරන (පලවා හරින) බැවින් ‘පාටිහාරියං’ (ප්‍රාතිහාර්යය) නම් වේ. මෙහි මාත්‍රා සහ වර්ණ භේදය අනුව ‘පාටිහේරං’, ‘පාටිහීරං’, ‘පාටිහාරියං’ යනුවෙන් පද රූප තුනක් වෙයි.

หร อาทาเน. อทินฺนํ หรติ. หริสฺสติ. หาหิติ อิจฺจป. ‘‘ขราชินํ ปร สุญฺจ, ขาริกาชญฺจ หาหิตี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. อาหรติ, อวหรติ, สํหรติ, อปหรติ, อุปหรติ, ปหรติ, สมฺปหรติ, สมาหรติ. มโนหโร ปาสาโท. ปรสฺสหรณํ. อาหาโร, อวหาโร, สํหาโร, อุปหาโร, สมฺปหาโร, สมาหาโร. หริยฺยติ, อาหริยฺยติ. อาหริยฺยนฺติ. อาหฏํ, หริตุํ, อาหริตุํ, อาหริตฺวา, อาหริตฺวาน. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

‘හර’ ධාතුව ගැනීම (ආදාන) අර්ථයෙහි ද වැටේ. ‘අදින්නං හරති’ (නොදුන් දෙය ගනියි). ‘හරිස්සති’ (ගනු ඇත). ‘හාහිති’ යන්න ද එසේම ය. "ඛරාජිනං පර සුඤ්ච, ඛාරිකාජඤ්ච හාහිති" (රළු අඳුන් දිවි සම ද... කද ද උසුලාගෙන යනු ඇත) යන්න මෙහි නිදසුනයි. ‘ආහරති’ (ගෙනෙයි), ‘අවහරති’ (සොරකම් කරයි/පහකරයි), ‘සංහරති’ (එකතු කරයි/හකුළයි), ‘අපහරති’ (පැහැර ගනියි), ‘උපහරති’ (උපහාර පවත්වයි/ළං කරයි), ‘පහරති’ (පහර දෙයි), ‘සම්පහරති’ (ගැටෙයි/පහර දෙයි), ‘සමාහරති’ (එක් රැස් කරයි). ‘මනෝහරෝ පාසාදෝ’ (සිත්ගන්නා සුලු ප්‍රාසාදය). ‘පරස්සහරණං’ (අනුන් සතු දෑ පැහැර ගැනීම). ‘ආහාරෝ’ (ආහාරය/ගෙන ඒම), ‘අවහාරෝ’ (සොරකම් කිරීම), ‘සංහාරෝ’ (සංහාරය/එක් රැස් කිරීම), ‘උපහාරෝ’ (පඬුර/පිදීම), ‘සම්පහාරෝ’ (ප්‍රහාරය/යුද්ධය), ‘සමාහාරෝ’ (සමූහය). ‘හරිය්‍යති’ (ගෙන යනු ලැබේ), ‘ආහරිය්‍යති’ (ගෙන එනු ලැබේ). ‘ආහරිය්‍යන්ති’. ‘ආහටං’ (ගෙනෙන ලද), ‘හරිතුං’ (ගෙන යෑමට), ‘ආහරිතුං’ (ගෙන ඒමට), ‘ආහරිත්වා’ (ගෙනැවිත්), ‘ආහරිත්වාන’ (ගෙනැවිත්). අනෙක් පද ද මෙසේම යෙදිය යුතුය.

ธร ธรเณ. ธรณํ วิชฺชมานตา. ธรติ. ธรเต สตฺถุสาสนํ.

‘ධර’ ධාතුව දැරීම / පැවතීම (ධරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. ධරණය යනු විද්‍යමාන බවයි (පැවැත්මයි). ‘ධරති’ (දරයි/පවතියි). ‘ධරතේ සත්ථුසාසනං’ (ශාස්තෘ ශාසනය පවතියි).

ธร อวิทฺธํสเน. นิพฺพานํ นิจฺจํ ธรติ.

‘ධර’ ධාතුව විනාශ නොවීම (අවිද්ධංසන) අර්ථයෙහි ද වැටේ. ‘නිබ්බානං නිච්චං ධරති’ (නිර්වාණය නිබඳව නොනැසී පවතියි).

ขร ขเย. ขรติ. ขรณํ. นกฺขรนฺติ น ขิยฺยนฺตีติ อกฺขรานิ. นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานีติ โปราณา.

‘ඛර’ ධාතුව ක්ෂය වීම (ඛය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛරති’ (ක්ෂය වේ/වැගිරේ). ‘ඛරණං’ (ක්ෂය වීම). "ක්ෂය නොවන බැවින්, ගෙවී නොයන බැවින් ‘අක්ඛර’ (අක්ෂර) නම් වේ." පැරැන්නෝ පවසනුයේ "විනාශ නොවන බැවින්, නැති වී නොයන බැවින් ‘නක්ඛත්ත’ (නැකත්/තරු) නම් වන" බවයි.

ชาครนิทฺทกฺขเย [Pg.154] ชาครติ. ชาคโร, ชาครณํ, ชาครํ. ทีฆา ชาครโต รตฺติ. ชาครมาโน. อยญฺจ ธาตุ ตนาทิคณํ ปตฺวา ‘‘ชาคโรติ, ปฏิชาคโรตี’’ติ รูปานิ ชเนติ.

‘ජාගර’ ධාතුව අවදිව සිටීම හෙවත් නින්ද ක්ෂය කිරීම (නිද්දක්ඛය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ජාගරති’ (අවදිව සිටියි). ‘ජාගරෝ’ (අවදි වූ), ‘ජාගරණං’, ‘ජාගරං’. "දීඝා ජාගරතෝ රත්ති" (අවදිව සිටින්නාට රාත්‍රිය දිගුය). ‘ජාගරමානෝ’ (අවදි වෙමින්). මෙම ධාතුව තනාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ‘ජාගරෝති’, ‘පටිජාගරෝති’ යන රූප සාදයි.

อีร วจเน คติกมฺปเนสุ จ. อีรติ. อีริตํ. เอริตํ. สมีรโณ. ชิเนริโต ธมฺโม. กุปฺปนฺติ วาตสฺสปิ เอริตสฺส.

‘ඊර’ ධාතුව කීම (වචන), ගමන (ගති) සහ සැලීම (කම්පන) යන අර්ථවල වැටේ. ‘ඊරති’. ‘ඊරිතං’ (කියන ලද/සලන ලද). ‘ඒරිතං’. ‘සමීරණෝ’ (සුළඟ). ‘ජිනේරිතෝ ධම්මෝ’ (ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද ධර්මය). "සුළඟ හැමූ කල්හි ද කිපෙති" (කුප්පන්ති වාතස්සපි ඒරිතස්ස).

ตตฺถ สมีรโณติ วาโต. โส หิ สมีรติ วายติ, สมีเรติ จ รุกฺขสาขาปณฺณาทีนิ สุฏฺฐุ กมฺเปตีติ ‘‘สมีรโณ’’ติ วุจฺจติ.

එහි ‘සමීරණෝ’ යනු සුළඟයි. එය හමන බැවින් (සමීරති) ද, ගස්වල අතු පතර හා කොළ ආදිය මැනවින් සලන බැවින් (සමීරේති) ද ‘සමීරණ’ යැයි කියනු ලැබේ.

หเร ลชฺชายํ. อลุตฺตนฺโตยเมการนฺโต ธาตุ, คิเล ปีติกฺขเยติ ธาตุ วิย. หรายติ. หรายนํ. อฏฺฏียามิ หรายามิ.

‘හරේ’ ධාතුව ලැජ්ජාව (ලජ්ජා) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගිලේ’ ධාතුව පානය ක්ෂය වීමෙහි (පීතික්ඛය) වැටෙන්නාක් මෙන්, මෙය අවසාන ස්වරය ලොප් නොවන ‘ඒ’ කාරාන්ත ධාතුවකි. ‘හරායති’ (ලැජ්ජා වෙයි). ‘හරායනං’ (ලැජ්ජා වීම). "අට්ඨීයාමි හරායාමි" (මම පීඩාවට පත් වෙමි, ලැජ්ජා වෙමි) යනුයි.

เอตฺถ หรายตีติ ลชฺชติ, หิรึ กโรตีติ อตฺโถ.

මෙහි ‘හරායති’ යනු ලැජ්ජා වෙයි, හිරි (ලැජ්ජාව) ඇති කරගනියි යන අර්ථයයි.

ปร ปาลนปูรเณสุ. ‘‘ปรติ, ปรโม’’ติมสฺส รูปานิ, นร นยเนติ ธาตุสฺส ‘‘นรติ นโร’’ติ รูปานิ วิย.

‘පර’ ධාතුව රැකීම (පාලනය) සහ පිරවීම (පූරණය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘නර’ ධාතුවෙන් (නයන - පැමිණවීම යන අර්ථයෙහි) ‘නරති, නරෝ’ යන රූප සිද්ධ වන්නාක් මෙන්, මෙයට ‘පරති, පරමෝ’ යන රූප වෙත්.

ตตฺถ ปรตีติ ปาเลติ, ปูรติ วา. สุทฺธกตฺตุวเสนิทํ ปทํ วุตฺตํ. เหตุกตฺตุวเสน หิ ‘‘ปาเรติ ปารยตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. ปรโมติ ปาลโก ปูรโก วา. เอตฺถ จ ‘‘ปารมี’’ติ ปทํ เอตสฺสตฺถสฺส สาธกํ. ตถา หิ ปารมีติ ปรติ, ปาเรติ จาติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปาลโก ปูรโก จ มหาโพธิสตฺโต. ปรมสฺส อิทํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. ครูหิ ปน ‘‘ปูเรตีติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปูรโก ปาลโก จา’’ติ วุตฺตํ, ตํ วีมํสิตพํ.

එහි ‘පරති’ යනු රකියි, නැතහොත් පුරවයි. මේ පදය ශුද්ධ කර්තෘ වශයෙන් පවසන ලද්දකි. හේතු කර්තෘහි වනාහි ‘පාරේති, පාරයති’ යනාදී රූප වෙත්. ‘පරමෝ’ යනු රකින්නා හෝ පුරවන්නා වේ. මෙහි ද ‘පාරමී’ යන පදය මේ අර්ථය සාධනය කරන්නකි. එසේම ‘පාරමී’ යනු - ‘පරති’ (රකියි), ‘පාරේති’ (එතෙර කරවයි) යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වූ, දානාදී ගුණයන් රකින්නා වූ ද පුරවන්නා වූ ද මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ය. උතුම් වූ (පරම වූ) ඒ බෝසතුන්ගේ යමක් ද, නැතහොත් උතුම් වූ බෝසතුන්ගේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමී’ නම් වේ, එනම් දානාදී ක්‍රියාවන් ය. ගුරුවරුන් විසින් වනාහි ‘පුරවන්නේ පරම නම් වේ, දානාදී ගුණයන් පුරවන්නා සහ රකින්නා ය’ යි කියන ලදි. එය විමසිය යුත්තකි.

วร วรเณ. วรติ. วารโณ, วรุโณ.

‘වර’ ධාතුව තේරීම (වරණය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වරති’ යන්න රූපයයි. ‘වාරණෝ, වරුණෝ’ (යනු ද පදයන් වේ).

คิร [Pg.155] นิคฺคิรโณ. นิคฺคิรณํ ปคฺฆรณํ. คิรติ, คิริ.

‘ගිර’ ධාතුව වැගිරීම (නිග්ගිරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. නිග්ගිරණ යනු වැගිරීමයි (පග්ඝරණ). ‘ගිරති, ගිරි’ යනු එහි රූපයන් ය.

เอตฺถ คิรีติ ปพฺพตา, โย ‘เสโล’’ติอาทีหิ อเนเกหิ นาเมหิ กถิยติ. โส หิ สนฺธิสงฺขาเตหิ ปพฺเพหิ จิตตฺตา ปพฺพมสฺส อตฺถีติ ปพฺพโต. หิมวมนาทิวเสน ชลสฺส สารภูตานํ เภสชฺชาทิวตฺถูนญฺจ คิรณโต คิรีติ วุจฺจติ.

මෙහි ‘ගිරි’ යනු පර්වතය යි, එය ‘සේල’ යනාදී බොහෝ නාමයන්ගෙන් කියනු ලැබේ. ඒ පර්වතය වනාහි සන්ධි යැයි කියනු ලබන පර්වයන්ගෙන් (ගැටවලින්) රැස් කරන ලද බැවින් පර්වයන් ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් ‘පබ්බත’ (පර්වත) නම් වේ. හිම වැගිරීම් ආදී වශයෙන් ජලය ද, සාරභූත වූ ඖෂධාදී වස්තූන් ද ගිලගන්නා (දරන) බැවින් ‘ගිරි’ යයි කියනු ලැබේ.

อิมานิ ปนสฺส นามานิ –

මේවා වනාහි එහි නාමයන් ය -

ปพฺพโต อจโล เสโล, นโค คิริ มหีธโร;

อทฺทิ สิลุจฺจโย จาติ, คิริปณฺณตฺติโย อิมา.

පබ්බත (පර්වත), අචල, සේල, nago (නග), ගිරි, මහීධර, අද්දි (අද්‍රි) සහ සිලුච්චය යන මේවා කන්ද (ගිරි) හැඳින්වීමේ පර්යාය වචනයෝ ය.

สุร อิสฺสริยทิตฺตีสุ. สุรติ. สุโร, อสุโร.

‘සුර’ ධාතුව ඓශ්වර්යය සහ දීප්තිය (දිලිසීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘සුරති’ යන්න රූපයයි. ‘සුරෝ, අසුරෝ’ යනු පදයන් ය.

ตตฺร สโรติ สุรติ อีสติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณาติ วิโรจติ จาติ สุโร. สุนฺทรา รา วาจา อสฺสาติ วา สุโร, เทโว. เทวาภิธานานิ ทิวาทิคเณ ปกาเสสฺสาม. อสุโรติ เทโว วิย น สุรติ น อีสติ น วิโรจติ จาติ อสุโร. สุรานํ วา ปฏิปกฺโข มิตฺตปฏิปกฺขา อมิตฺตา วิยาติ อสุโร, ทานโว, โย ‘‘ปุพฺพเทโว’’ติปิ วุจฺจติ. ตถา หิ กุมฺภชาตเก วุตฺตํ –

එහි 'සුර' යනු - සුරති (දිලිසෙයි), ඊසති (ඊශ්වර වෙයි), දිව්‍ය ඓශ්වර්යයට පැමිණෙයි, විරෝචති (බබළයි) යන අර්ථයෙන් ‘සුර’ නම් වේ. නැතහොත් යමකුට සුන්දර වූ 'රා' (කටහඬ) ඇද්ද, හෙතෙම 'සුර' නම් වූ දෙවියා ය. දෙවියන් හැඳින්වීමේ නාමයන් දිවාදි ගණයේදී ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. ‘අසුර’ යනු - දෙවියකු මෙන් නොබබළන, ඓශ්වර්යවත් නොවන, බැබළීමක් නැති බැවින් ‘අසුර’ නම් වේ. නැතහොත් මිතුරන්ට විරුද්ධ වූවන් ‘අමිත්ත’ (අමිත්‍රයන්) වන්නාක් මෙන්, සුරයන්ගේ (දෙවියන්ගේ) ප්‍රතිපක්ෂය (හතුරා) බැවින් ‘අසුර’ නම් වේ, හෙතෙම ‘දානව’ ද වේ, ‘පුබ්බදේව’ (පූර්ව දේව) යැයි ද කියනු ලැබේ. එසේම කුම්භ ජාතකයෙහි මෙසේ පවසන ලදි -

‘‘ยํ เว ปิวิตฺวา ปุพฺพเทวา ปมตฺตา,ติทิวา จุตา สสฺสติยา สมายา;

ตํ ตาทิสํ มชฺชมิมํ นิรตฺถํ,ชานํ มหาราช กถํ ปิเวยฺยา’’ติ.

“මහ රජතුමනි, යම් සුරාවක් බීමෙන් ප්‍රමාද වූ පූර්ව දෙවිවරු (අසුරයෝ) සදාකාලික වූ තව්තිසා දෙව්ලොවින් චුත වූවාහු ද, එවැනි වූ ද නිසරු වූ ද මේ මද්‍යය (මධ්‍යසාරය) දැන දැනම කෙසේ නම් බොමුද?”

สคาถาวคฺคสํวณฺณนายํ ปน ‘‘น สุรํ ปิวิมฺห, น สุรํ ปิวิมฺหา’ติ อาหํสุ, ตโต ปฏฺฐาย อสุรา นาม ชาตา’’ติ วุตฺตํ.

සගාථාවග්ග අටුවාවෙහි වනාහි, ‘අපි සුරාව නොබීවෙමු, අපි සුරාව නොබීවෙමු’ යි පැවසූහ, එතැන් පටන් ඔවුහු ‘අසුර’ නමින් හැඳින්වුණාහු යැයි කියන ලදි.

อิมานิ [Pg.156] ตทภิธานานิ –

මේවා ඔවුන්ගේ (අසුරයන්ගේ) නාමයන් ය -

อสุโร ปุพฺพเทโว จ, ทานโว เทวตาริ ตุ;

นามานิ อสุรานนฺติ, อิมานิ นิทฺทิเส วิทู.

අසුර, පුබ්බදේව (පූර්වදේව), දානව සහ දේවතාරි (දේව සතුරා) යන මේවා අසුරයන්ගේ නාමයන් බව නුවණැත්තෝ දක්වත්.

ปาโก อิติ ตุ ยํ นามํ, เอกสฺส อสุรสฺส ตุ;

ปณฺณตฺตีติปิ เอกจฺเจ, ครโว ปน อพฺรวุํ.

‘පාක’ යනු එක්තරා අසුරයෙකුගේ නාමයකි. ඇතැම් ගුරුවරුන් වනාහි එය (අසුර සමූහය හැඳින්වීමේ) ප්‍රඥප්තියක් යැයි ද පැවසූහ.

กุร สทฺเท อกฺโกเส จ. กุรติ. กุรโร, กุรรี. กุมฺโม, กุมฺมี.

‘කුර’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ ආක්‍රෝශ කිරීම (දොස් නැඟීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘කුරති’ යන්න රූපයයි. ‘කුරරෝ, kurarī’ (උකුස්සා, ගැහැනු උකුස්සා) සහ ‘කුම්මෝ, කුම්මී’ (ඉබ්බා, ගැහැනු ඉබ්බා) යන පදයන් වේ.

ขุร เฉทเน วิเลขเน จ. ขุรติ. ขุโร.

‘ඛුර’ ධාතුව කැපීම (ඡේදන) සහ සීරීම (විලේඛන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ඛුරති’ යන්න රූපයයි. ‘ඛුරෝ’ (ඛුරය/කැපුම් මෙවලම) යනු පදයයි.

มุร สํเวฐเน. มุรติ. มุโร, โมโร.

‘මුර’ ධාතුව වෙළීම (සංවේඨන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මුරති’ යන්න රූපයයි. ‘මුරෝ, මෝරෝ’ (මොනරා) යනු පදයන් ය.

ฆุร อภิมตฺต สทฺเทสุ. ฆุรติ. โฆโร.

‘ඝුර’ ධාතුව තදින් ශබ්ද කිරීම (අභිමත්ත ශබ්ද) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඝුරති’ යන්න රූපයයි. ‘ඝෝරෝ’ (භයානක) යනු පදයයි.

ปุร อคฺคคมเน. อคฺคคมนํ นาม ปธานคมนํ, ปฐมเมว คมนํ วา. ปุรติ. ปุรํ, ปุรี. อวาปุรติ. อวาปุเรตํ อมตสฺส ทฺวารํ. อวาปุรณํ อาทาย คจฺฉติ.

‘පුර’ ධාතුව පෙරට යාම (අග්ගගමන) අර්ථයෙහි වැටේ. අග්ගගමන යනු ප්‍රධාන කොට යාම හෝ ප්‍රථමයෙන් ම යාම යි. ‘පුරති’ යන්න රූපයයි. ‘පුරං, පුරී’ (නගරය) යනු පදයන් ය. ‘අවාපුරති’ (විවෘත කරයි), ‘අවාපුරේතං අමතස්ස ද්වාරං’ (නිර්වාණයේ ද්වාරය විවෘත වේවා), ‘අවාපුරණං ආදාය ගච්ඡති’ (යතුරක් ගෙන යයි).

ตตฺถ ปุรนฺติ ราชธานี. ตถา หิ ‘‘นครํ ปุรํ ปุรี ราชธานี’’ติ เอเต ปริยายา. ‘‘เอโส อาฬาริโก โปโส, กุมารี ปุรมนฺตเร’’ติอาทีสุ ปน เคหํ ‘‘ปุร’’นฺติ วุจฺจติ. ปธานตาย ปุรโต ปุรโต คมเนน คนฺตพฺพนฺติ ปุรํ, ราชธานี เจว เคหญฺจ. อวาปุรณนฺติ อวาปุรนฺติ วิวรนฺติ ทฺวารํ เอเตนาติ อวาปุรณํ, ยํ ‘‘กุญฺจิกา’’ติปิ ‘‘ตาโฬ’’ติปิ วุจฺจติ. อวาปุรตีติอาทีสุ อว อาอิจฺจุโภ อุปสคฺคาติ ทฏฺฐพฺพา.

එහි ‘පුරං’ යනු රාජධානිය යි. එසේම ‘නගරං, පුරං, පුරී, රාජධානී’ යන මේවා පර්යාය වචනයෝ ය. “එසෝ ආළාරිකෝ පෝසෝ, කුමාරී පුරමන්තරේ” (මේ මුළුතැන්ගෙයි සේවකයා ය, කුමරිය ගෘහයෙහි/අන්තඃපුරයෙහි ය) යනාදී තැන්හි ගෙය ‘පුර’ යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රධානත්වය නිසා පෙරට පෙරට යමින් යා යුතු බැවින් රාජධානිය ද ගෘහය ද ‘පුර’ නම් වේ. ‘අවාපුරණ’ යනු - මෙයින් දොර හරින්නාහු ය, විවෘත කරන්නාහු ය යන අර්ථයෙන් ‘අවාපුරණ’ (යතුර) නම් වේ. එය ‘කුඤ්චිකා’ (යතුර) හෝ ‘තාළ’ (අගුල) යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘අවාපුරති’ යනාදී තැන්හි ‘අව’ සහ ‘ආ’ යන උපසර්ග ද්විත්වය ම ඇති බව දත යුතුය.

ผร ผรเณ. ผรณํ นาม พฺยาปนํ คมนํ วา. สมํ ผรติ สีเตน. อาหารตฺถํ ผรติ. ผรณํ.

‘ඵර’ ධාතුව පැතිරීම (ඵරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. ඵරණ යනු පැතිරී යාම හෝ ගමන යි. ‘සමං ඵරති සීතේන’ (සීතලෙන් සමසේ පැතිරේ), ‘ආහාරත්ථං ඵරති’ (ආහාරය සඳහා පැතිරේ), ‘ඵරණං’ (පැතිරීම).

คร อุคฺคเม. ครติ. ครุ.

‘ගර’ ධාතුව මතු වීම/උසස් වීම (උග්ගම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගරති’ යන්න රූපයයි. ‘ගරු’ (ගුරු/උතුම්) යනු පදයයි.

ครูติ [Pg.157] มาตาปิตาทโย คารวยุตฺตปุคฺคลา. เต หิ ครนฺติ อุคฺคจฺฉนฺติ อุคฺคตา ปากฏา โหนฺตีติ ครูติ วุจฺจนฺติ. อปิจ ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ภาริยฏฺเฐน ครูติ วุจฺจนฺติ. ครุสทฺโท ‘‘อิทมาสนํ อตฺร ภวํ นิสีทตุ, ภวญฺหิ เม อญฺญตโร ครูน’’นฺติ เอตฺถ มาตาปิตูสุ ทิสฺสติ. ‘‘สนรามรโลกครุ’’นฺติ เอตฺถ สพฺพโลกาจริเย สพฺพญฺญุมฺหิ. อปิจ ครุสทฺโท อญฺเญสฺวตฺเถสุปิ ทิสฺสติ. สพฺพเมตํ เอกโต กตฺวา อตฺริทํ วุจฺจติ –

‘ගරු’ යනු මව්පියන් ආදී ගෞරවයට සුදුසු පුද්ගලයෝ ය. ඔවුහු මතු වෙත්, උසස් බවට පැමිණෙත්, උසස් වූවාහු ප්‍රසිද්ධ වෙත් යන අර්ථයෙන් ‘ගරු’ යැයි කියනු ලැබෙත්. තවද, ගල් කුඩයක් මෙන් බර බව යන අර්ථයෙන් ද ‘ගරු’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ගරු’ යන ශබ්දය “මේ අසුනෙහි ඔබ වහන්සේ වැඩසිටින සේක්වා, ඔබ වහන්සේ මාගේ ගුරුවරුන්ගෙන් (ගරු කටයුත්තන්ගෙන්) කෙනෙකි” යන මෙහි මව්පියන් වෙනුවෙන් යෙදී තිබෙනු පෙනේ. “සනරාමරලෝකගරු” (දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාට ගුරු වූ) යන මෙහි මුළු ලෝකයාට ම ආචාර්ය වූ සර්වඥයන් වහන්සේ උදෙසා යෙදී ඇත. තවද, ‘ගරු’ ශබ්දය වෙනත් අර්ථයන්හි ද දක්නට ලැබේ. ඒ සියල්ල එක්තැන් කර මෙසේ පවසනු ලැබේ -

มาตาปิตาจริเยสุ, ทุชฺชเร อลหุมฺหิ จ;

มหนฺเต จุคฺคเต เจว, นิเฉกาทิกเรสุ จ;

ตถา วณฺณวิเสเสสุ, ครุสทฺโท ปวตฺตติ.

මවුපියන්, ආචාර්යවරුන් කෙරෙහි ද, දිරවීමට අපහසු දේ කෙරෙහි ද, සැහැල්ලු නොවන (බර) දේ කෙරෙහි ද, මහත් වූ ද උසස් වූ ද දේ කෙරෙහි ද, දක්ෂතා ඇති අය කෙරෙහි ද, එසේම විශේෂ වර්ණ කෙරෙහි ද ‘ගරු’ ශබ්දය පවතී.

เกจิ ปนาจริยา ‘‘ครุ ครู’’ติ จ ทฺวิธา คเหตฺวา ภาริยวาจกตฺเต ครุสทฺโท ฐิโต. อาจริยวาจกตฺเต ปน คุรุสทฺโทติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. ปาฬิวิสเย หิ สพฺเพสมฺปิ ยถาวุตฺตานํ อตฺถานํ วาจกตฺเต ครุสทฺโทเยว อิจฺฉิตพฺโพ, อการสฺส อาการภาเว ‘‘คารว’’นฺติ สวุทฺธิกสฺส ตทฺธิตนฺตปทสฺส ทสฺสนโต. สกฺกฏภาสาวิสเย ปน คุรุสทฺโทเยว อิจฺฉิตพฺโพ, อุการสฺส วุทฺธิภาเว อญฺญถา ตทฺธิตนฺตปทสฺส ทสฺสนโต.

ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි ‘ගරු, ගරූ’ කියා දෙයාකාරයකින් ගෙන, බර යන අර්ථය පැවසීමේදී ‘ගරු’ ශබ්දය ද, ආචාර්ය (ගුරු) යන අර්ථය පැවසීමේදී ‘ගුරු’ ශබ්දය ද යෙදෙන බව පවසති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. මක්නිසාද යත්, පාලි විෂයෙහි ඉහත සඳහන් කරන ලද සියලු අර්ථයන් පැවසීම සඳහා ‘ගරු’ ශබ්දය ම කැමති විය යුතුය (පිළිගත යුතුය). ‘අ’ කාරය ‘ආ’ කාරය බවට පත්වීමෙන් ‘ගාරව’ යන වෘද්ධි සහිත තද්ධිත පදය දක්නට ලැබෙන බැවිනි. සංස්කෘත භාෂා විෂයෙහි වනාහි ‘ගුරු’ ශබ්දය ම කැමති විය යුතුය, එහි ‘උ’ කාරය වෘද්ධි වීමෙන් වෙනත් ආකාරයකින් තද්ධිත පදය දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

มร ปาณจาเค. มรติ. มตฺตุํ. มริตฺวา. เหตุกตฺตริ ‘‘ปุริโส ปุริสํ มาเรติ, มารยติ. ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ มาราเปติ, มาราปยติ. ปุริโส ปุริสํ มาเรตุํ มาเรตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ รูปานิ. มจฺโจ. มรุ. มรณํ, มจฺจุ. มฏฺฏุ. มาโร.

‘මර’ ධාතුව ප්‍රාණය හැරයාම (ප්‍රාණත්‍යාගය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මරති’ යන්න රූපයයි. ‘මත්තොං’ (මැරෙන්නට), ‘මරිත්වා’ (මැරී). හේතු කර්තෘහි ‘පුරිසෝ පුරිසං මාරේති, මාරයති’ (පුරුෂයා පුරුෂයෙකු මරයි, මරවයි), ‘පුරිසෝ පුරිසේන පුරිසං මාරාපේති, මාරාපයති’ (පුරුෂයා පුරුෂයෙකු ලවා පුරුෂයෙකු මරවයි), ‘පුරිසෝ පුරිසං මාරේතුං, මාරේත්වා’ (පුරුෂයා පුරුෂයෙකු මරන්නට, මරා) යනාදී රූප වෙත්. ‘මච්චෝ’ (මර්ත්‍යයා/මිනිසා), ‘මරු’ (දෙවියා), ‘මරණං, මච්චු’ (මරණය), ‘මට්ටු’ (මරණය), ‘මාරෝ’ (මාරයා) යනු පදයන් ය.

ตตฺถ มตฺตุนฺติ มริตุํ. ตถา หิ อลีนสตฺตุชาตเก ‘‘โย มตฺตุมิจฺเฉ ปิตุโน ปโมกฺขา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. มจฺโจติ มริตพฺพสภาวตาย ‘‘มจฺโจ’’ติ ลทฺธนาโม สตฺโต[Pg.158]. มรูติ ทีฆายุโกปิ สมาโน มรณสีโลติ มรุ, เทโว. มรณนฺติ จุติ.

එහි 'මත්තොං' යනු මැරෙන්නට (මරිතුං) යන්නයි. එසේම අලීනසත්තු ජාතකයෙහි “යෝ මත්තුමිච්ඡේ පිතුනෝ පමොක්ඛා” (පියා මුදවා ගැනීම සඳහා යමෙක් මැරෙන්නට කැමති වන්නේද) යන පාලි පාඨය දක්නට ලැබේ. ‘මච්චෝ’ යනු මැරිය යුතු ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘මච්ච’ (මර්ත්‍ය) යන නාමය ලත් සත්වයා ය. ‘මරු’ යනු දීඝායුෂ ඇත්තෙකු වුව ද, මරණය උරුම කොට ඇති බැවින් ‘මරු’ නම් වූ දෙවියා ය. ‘මරණ’ යනු චුතිය (මියයාම) යි.

มรณํ อนฺตโก มจฺจุ, หินฺทํ กาโล จ มฏฺฏุ จ;

นิกฺเขโป จุติ เจตานิ, นามานิ มรณสฺส เว.

මරණ, අන්තක, මච්චු, හින්ද, කාල, මට්ටු, නික්ඛේප සහ චුති යන මේවා මරණය හැඳින්වීමේ නාමයන් ම වේ.

มาโรติ สตฺตานํ กุสลํ มาเรตีติ มาโร, กามเทโว.

‘මාරෝ’ යනු සත්වයන්ගේ කුසලය නසන (මරන) බැවින් ‘මාර’ නම් වූ කාමදේවයා ය.

อิมานิสฺส นามานิ –

මේවා ඔහුගේ (මාරයාගේ) නාමයන් ය -

มาโร นมุจิ กณฺโห จ, วสวตฺติ ปชาปติ;

ปมตฺตพนฺธุ มทฺทโน, ปาปิมา ทพฺพโกปิ จ;

กนฺทปฺโป จ รติปติ, กาโม จ กุสุมายุโธ.

මාර, නමුචි, කණ්හ, වසවත්ති, පජාපති, පමත්තබන්ධු, මද්දන, පාපිමත්, දබ්බක, කන්දප්ප, රතිපති, කාම සහ කුසුමායුධ (යන මේවා මාරයාගේ නාමයන් ය).

อญฺเญ อญฺญานิปิ นามานิ วทนฺติ, ตานิ สาสนานุโลมานิ น โหนฺตีติ อิธ น ทสฺสิตานิ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาโร, นมุจิ, กณฺโห, ปมตฺตพนฺธู’’ติ จตฺตาโรว นามานิ อาคตานิ.

වෙනත් ආචාර්යවරු වෙනත් නාමයන් ද පවසති, ඒවා ශාසනයට අනුකූල නොවන බැවින් මෙහි නොදක්වන ලදි. අටුවාවන්හි වනාහි ‘මාර, නමුචි, කණ්හ, පමත්තබන්ධු’ යන නාමයන් සතරක් ම පැමිණ ඇත (සඳහන් වේ).

เอตฺถ จ มาโรติ เทวปุตฺตมาเรน สทฺธึ ปญฺจ มารา กิเลสมาโร ขนฺธมาโร อภิสงฺขารมาโร มจฺจุมาโร เทวปุตฺตมาโรติ.

මෙහි 'මාර' යන්නෙන් දේවපුත්ත මාරයා ද ඇතුළුව කෙලෙස් මාරයා, කන්ධ මාරයා, අභිසංඛාර මාරයා, මච්චු මාරයා සහ දේවපුත්ත මාරයා යන පංච මාරයන් අදහස් කරනු ලැබේ.

ธร อวตฺถาเน. ธรติ.

'ධර' ධාතුව රැඳී සිටීම (පැවැත්ම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධරති' (පවතියි).

ภร โปสเน. ภรติ. ภริโต, ภตฺตา.

'භර' ධාතුව පෝෂණය කිරීමෙහි වැටේ. 'භරති' (පෝෂණය කරයි). 'භරිතො' (පෝෂණය කරන ලද), 'භත්තා' (භර්තෘ/පෝෂකයා).

ถร สนฺถรเณ. ถรติ, สนฺถรติ. สนฺถรณํ.

'ථර' ධාතුව ඇතිරීම (පැතිරවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ථරති', 'සන්ථරති' (අතුරයි, පතුරුවයි). 'සන්ථරණං' (ඇතිරීම).

ทร วิทารเณ. ภูมึ ทรติ. กุทาโล.

'දර' ධාතුව පැලීම (බිඳීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භූමිං දරති' (පොළොව පළයි). 'කුදාලො' (උදැල්ල).

ทร ทาเห. กาโย ทรติ. ทโร, ทรโถ.

'දර' ධාතුව දැවීම (පීඩාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කායො දරති' (කය දැවෙයි). 'දරො', 'දරථො' (තැවීම, කය-සිත වෙහෙසීම).

ติร อโธคติยํ. ติรติ. ติรจฺฉาโน, ติรจฺฉา วา.

'තිර' ධාතුව හරස් අතට හෝ පහළට යාම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තිරති' (හරස් අතට යයි). 'තිරච්ඡානො' හෝ 'තිරච්ඡා' (තිරිසනා).

อร คติยํ. อรติ. อตฺถํ, อตฺโถ, อุตุ.

'අර' ධාතුව ගමන (පැමිණීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අරති' (යයි/පැමිණෙයි). 'අත්ථං' (නිවන/අස්ත වීම), 'අත්ථො' (අර්ථය/යහපත), 'උතු' (ඍතුව).

เอตฺถ [Pg.159] อตฺถํ วุจฺจติ นิพฺพานํ. ตํ ตํ สตฺตกิจฺจํ อรติ วตฺเตตีติ อุตุ.

මෙහි 'අත්ථ' යන්නෙන් නිවන කියනු ලැබේ. ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වයන් පවත්වන (ක්‍රියාත්මක කරන) බැවින් 'උතු' (ඍතුව) නම් වේ.

รการนฺตธาตุรูปานิ.

'ර' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප මෙසේ යි.

ลการนฺตธาตุ

'ල' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු.

ลา อาทาเน. ลาติ. ลานํ, ครุโฬ, สีหโฬ, ราหุโล, กุสลํ, พาโล, มหลฺลโก, มหลฺลิกา.

'ලා' ධාතුව ගැනීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලාති' (ගනියි). 'ලානං' (ගැනීම), 'ගරුළො' (ගුරුළා), 'සීහළො' (සිංහලයා), 'රාහුලො' (රාහුල), 'කුසලං' (කුසලය), 'බාලො' (අඥානයා), 'මහල්ලකො' (මහල්ලා), 'මහල්ලිකා' (මැහැල්ල).

ตตฺร ครุโฬติ ครุํ ลาติ อาททาติ คณฺหาตีติ ครุโฬ, โย ‘‘สุปณฺโณ, ทิชาธิโป, นาคาริ, กโรฏี’’ติ จ วุจฺจติ. สีหโฬติ สีหํ ลาติ อาททาติ คณฺหาตีติ สีหโฬ, ปุพฺพปุริโส. ตพฺพํเส ชาตา เอตรหิ สพฺเพปิ สีหฬา นาม ชาตา.

එහි 'ගරුළ' යනු බර දෙයක් ගන්නා (උසුලන) බැවින් 'ගරුළ' (ගුරුළා) නම් වේ. ඔහුට 'සුපණ්ණ' (පක්ෂිරාජයා), 'දිජාධිප' (පක්ෂීන්ට අධිපති), 'නාගාරි' (නාගයන්ගේ සතුරා), 'කරෝටී' යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. 'සීහළ' යනු සිංහයෙකු අල්ලාගත් බැවින් 'සිංහල' නම් වූ ආදි පුරුෂයා ය. එම වංශයෙහි උපන් දැනට වෙසෙන සියල්ලෝ ද 'සිංහල' නම් වෙති.

ราหุโลติอาทีสุ ปน ราหุ วิย ลาติ คณฺหาตีติ ราหุโล, โก โส? สิกฺขากาโม อายสฺมา ราหุลภทฺโท พุทฺธปุตฺโต. ตสฺส หิ ชาตทิวเส สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘ปุตฺตสฺส เม ตุฏฺฐึ นิเวเทถา’’ติ อุยฺยาเน กีฬนฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส สาสนํ ปหิณิ. โพธิสตฺโต ตํ สุตฺวา ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อาห. ปุตฺตสฺส หิ ชายนํ ราหุคฺคโห วิย โหติ. ตณฺหากิลิสฺสนตาปาทนโต พาฬฺเหน จ สงฺขลิกาทิพนฺธเนน พนฺธํ วิย โหติ มุจฺจิตุํ อปฺปทานโตติ ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อาห. ราชา ‘‘กึ เม ปุตฺโต อวจา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ วจนํ สุตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย เม นตฺตา ‘ราหุโล’ ตฺเวว โหตู’’ติ อาห, ตโต ปฏฺฐาย กุมาโร ราหุโล นาม ชาโต.

'රාහුල' යනාදී පදයන්හි රාහු මෙන් ග්‍රහණය කරන (අල්ලා ගන්නා) බැවින් 'රාහුල' නම් වේ. ඔහු කවුද? ශික්ෂාකාමී වූ ආයුෂ්මත් රාහුලභද්‍ර බුද්ධ පුත්‍රයන් වහන්සේ ය. උන්වහන්සේ උපන් දිනයෙහි සුද්ධෝදන මහරජතුමා උයනෙහි කෙළිමින් සිටි බෝසතුන්ට 'මාගේ පුත්‍රයාට (මුනුපුරා උපන් බව පවසා) සතුට දන්වන්න' යැයි පණිවිඩයක් යැවී ය. බෝසතුන් එය අසා 'රාහු උපන්නේ ය, බන්ධනයක් උපන්නේ ය' (රාහු ජාතෝ බන්ධනං ජාතං) යැයි පැවසූහ. සැබවින්ම පුතෙකු ලැබීම රාහු ග්‍රහණය හා සමාන ය. තණ්හාවෙන් කිලිටි කිරීම හා තැවීම් ඇති කරන බැවින් ද, දැඩි දම්වැල් ආදී බැඳුම් මෙන් මිදෙන්නට ඉඩ නොදෙන බැවින් ද 'රාහු උපන්නේ ය, බන්ධනයක් උපන්නේ ය' යි පැවසූහ. රජතුමා 'මාගේ පුතු කුමක් කීවේද?' යි විමසා ඒ වචනය අසා, 'මෙතැන් පටන් මාගේ මුනුපුරා "රාහුල" ම වේවා' යි කීවේ ය. එතැන් පටන් ඒ කුමාරයා 'රාහුල' නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

มหาปทานสุตฺตฏีกายญฺหิ [Pg.160] ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ เอตฺถ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ วุตฺตํ, ตํ ปน ‘‘ราหุโล’’ติ วจนสฺสตฺถํ ปากฏํ กาตุํ อธิปฺปายตฺถวเสน วุตฺตํ. น หิ เกวโล ‘‘ราหู’’ติ สทฺโท ‘‘ราหุคฺคโห’’ติ อตฺถํ วทติ, อถ โข ชาตสทฺทสมฺพนฺธํ ลภิตฺวา วทติ. ตถา หิ ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ โพธิสตฺเตน วุตฺตวจนสฺส ‘‘ราหุคฺคโห ชาโต’’ติ อตฺถฺौ ภวติ, ตสฺมา สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘มม นตฺตา ราหุ วิย ลาตีติ ราหุโลติ วตฺตพฺโพ’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ราหุโลตฺเวว โหตู’’ติ อาหาติ ทฏฺฐพฺพํ.

මහාපදාන සූත්‍ර ටීකාවෙහි 'රාහු ජාතෝ' යන්නෙහි 'රාහු යනු රාහු ග්‍රහණයයි' (රාහුග්ගහ) යනුවෙන් දක්වා ඇත. එය පවසන ලද්දේ 'රාහුල' යන වචනයේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමේ අදහසිනි. මන්ද, 'රාහු' යන තනි වචනයෙන් 'රාහු ග්‍රහණය' යන අර්ථය නොදැනෙන අතර, 'ජාත' යන වචනය හා සම්බන්ධ වීමෙන් එම අර්ථය ලැබෙයි. එසේ හෙයින් බෝසතුන් පැවසූ 'රාහු ජාතෝ' යන වචනයේ අර්ථය 'රාහු ග්‍රහණයක් ඇති විය' යන්නයි. එබැවින් සුද්ධෝදන මහරජතුමා 'මාගේ මුනුපුරා රාහු මෙන් ග්‍රහණය කරන බැවින් "රාහුල" යැයි කිව යුතු ය' යි සිතා 'රාහුල ම වේවා' යැයි පැවසූ බව වටහා ගත යුතු ය.

เกจิ ปน ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปฐนฺติ, กตฺถจิ โปตฺถเก จ ลิขนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ, อตฺถสฺส อยุตฺติโต ฏีกาย จ สทฺธึวิโรจโต. น หิ ‘‘ราหุโล’’ติ กุมารสฺส นามํ ปฐมํ อุปฺปนฺนํ, ปจฺฉาเยว ปน อุปฺปนฺนํ อยฺยเกน ทินฺนตฺตา, ตสฺมา ตทา โพธิสตฺเตน ‘‘ราหุโล ชาโต’’ติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ. ยถา หิ อนภิสิตฺเต อราชินิ ปุคฺคเล ‘‘มหาราชา’’ติ โวหาโร นปฺปวตฺตติ. ฏีกายญฺจ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ วุตฺตํ. อถาปิ เตสํ สิยา ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปทสฺส วิชฺชมานตฺตา เอว ฏีกายํ ‘‘ราหุคฺคโห’’ติ ภาววเสน ลาสทฺเทน สมานตฺโถ อาทานตฺโถ คหสทฺโท วุตฺโตติ เอวมฺปิ นุปปชฺชติ, ‘‘ราหุลานํ ชาตํ พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปาฐสฺส วตฺตพฺพตฺตา. ราหุโลติ หิ อิทํ ปทํ ‘‘สีหโฬ’’ติ ปทํ วิย ทพฺพวาจกํ, น กทาจิปิ ภาววาจกํ, ตสฺมา ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ เอตํ เอกจฺเจหิ ทุโรปิตํ ปาฐํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อยเมว ปาโฐ คเหตพฺโพ, สารโต จ ปจฺเจตพฺโพ สุปริสุทฺเธสุ อเนเกสุ โปตฺถเกสุ ทิฏฺฐตฺตา, โปราเณหิ จ คมฺภีรสุขุมญาเณหิ อาจริยปจาริเยหิ ปฐิตตฺตา.

ඇතැමෙක් 'රාහුලෝ ජාතෝ බන්ධනං ජාතං' යනුවෙන් කියවති, සමහර පොත්වල ද ලියති. එය නිවැරදි නොවේ, මන්ද එහි අර්ථය නොගැලපෙන බැවින් සහ ටීකාව සමඟ පරස්පර වන බැවිනි. කුමාරයාගේ 'රාහුල' යන නාමය මුලින්ම ඇති වූවක් නොවේ, පසුව සීයා විසින් දෙන ලද්දකි. එබැවින් එකල බෝසතුන් විසින් 'රාහුලෝ ජාතෝ' යැයි පැවසීම නොගැලපේ. අභිෂේක නොලත්, රජ නොවන පුද්ගලයෙකුට 'මහරජ' යැයි ව්‍යවහාර නොකරන්නාක් මෙනි. ටීකාවෙහි ද 'රාහු යනු රාහු ග්‍රහණයයි' යනුවෙන් දක්වා ඇත. ඔවුන් 'රාහුලෝ ජාතෝ බන්ධනං ජාතං' යන පාඨය ඇති බැවින්ම ටීකාවෙහි 'රාහුග්ගහ' යන වචනයෙහි එන 'ගහ' යන්න භාව අර්ථයෙන් 'ලා' ධාතුවට සමාන අර්ථ ඇති ගැනීම් අර්ථයෙන් යුක්ත යැයි පැවසුව ද එය ද නොගැලපේ. එවිට 'රාහුලානං ජාතං බන්ධනං ජාතං' යනුවෙන් පාඨය තිබිය යුතු බැවිනි. මන්ද 'රාහුල' යන මෙම පදය 'සිංහල' පදය මෙන් ද්‍රව්‍ය වාචක පදයක් වන අතර කිසිවිටෙකත් භාව වාචක පදයක් නොවේ. එබැවින් ඇතැමුන් වැරදියට ඇතුළත් කර ඇති 'රාහුලෝ ජාතෝ බන්ධනං ජාතං' යන පාඨය නොගෙන, 'රාහු ජාතෝ බන්ධනං ජාතං' යන මෙම පාඨයම ගත යුතු ය. පිරිසිදු වූ නොයෙක් පොත්පත්වල දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, ගැඹුරු වූත් සියුම් වූත් නුවණ ඇති පැරණි ආචාර්ය පරම්පරාව විසින් කියවන ලද බැවින් ද මෙය හරය වශයෙන් පිළිගත යුතු ය.

อยํ [Pg.161] ปเนตฺถ สาธิปฺปายา อตฺถปฺปกาสนา – ราหุ ชาโตติ โพธิสตฺโต ปุตฺตสฺส ชาตสาสนํ สุตฺวา สํเวคปฺปตฺโต ‘‘อิทานิ มม ราหุ ชาโต’’ติ วทติ, มุจฺจิตุํ อปฺปทานวเสน มม คหณตฺถํ ราหุ อุปฺปนฺโนติ หิ อตฺโถ. พนฺธนํ ชาตนฺติ อิมินา ‘‘มม พนฺธนํ ชาต’’นฺติ วทติ. ตถา หิ ฏีกายํ วุตฺตํ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ. ตตฺถ ราหุคฺคโหติ คณฺหาตีติ คโห, ราหุ เอว คโห ราหุคฺคโห, มม คาหโก ราหุ ชาโตติ อตฺโถ. อถ วา คหณํ คโห, ราหุโน คโห ราหุคฺคโห, ราหุคฺคหณํ มม ชาตนฺติ อตฺโถ. ปุตฺโต หิ ราหุสทิโส. ปิตา จนฺทสทิโส ปุตฺตราหุนา คหิตตฺตา.

මෙහි අභිප්‍රාය සහිත අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම මෙසේ ය: 'රාහු ජාතෝ' යනු බෝසතුන් පුතු උපන් පණිවිඩය අසා සංවේගයට පත්ව 'දැන් මාගේ රාහු උපන්නේ ය' යැයි පැවසීමයි. එනම්, මිදෙන්නට ඉඩ නොදෙන අයුරින් මා ග්‍රහණය කර ගැනීමට රාහු උපන්නේ ය යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'බන්ධනං ජාතං' යන්නෙන් 'මාගේ බන්ධනය උපන්නේ ය' යැයි පවසති. එසේ හෙයින් ටීකාවෙහි 'රාහු යනු රාහු ග්‍රහණයයි' (රාහුග්ගහ) යනුවෙන් දක්වන ලදී. එහි 'රාහුග්ගහ' යන්නෙහි ග්‍රහණය කරන බැවින් 'ගහ' නම් වේ. රාහු ම ග්‍රහයා (අල්ලන්නා) වන බැවින් 'රාහුග්ගහ' නම් වේ, එනම් මා අල්ලන්නා වූ රාහු උපන්නේ ය යනු අර්ථයයි. නැතහොත් ග්‍රහණය කිරීම 'ගහ' නම් වේ, රාහුගේ ග්‍රහණය 'රාහුග්ගහ' නම් වේ, එනම් මා රාහු විසින් ග්‍රහණය කිරීම සිදු විය යන්න අර්ථයයි. සැබවින්ම පුත්‍රයා රාහු වැනි ය. පියා, පුත්‍රයා නමැති රාහු විසින් ග්‍රහණය කරනු ලබන බැවින් චන්ද්‍රයා වැනි ය.

เอกจฺเจ ปน ‘‘ราหุโลตฺเวว โหตู’’ติ อิมํ ปเทสํ ทิสฺวา ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ วุตฺเต อิมินา น สเมติ, ‘‘ราหุโล ชาโต’’ติ วุตฺเตเยว ปน สเมตีติ มญฺญมานา เอวํ ปาฐํ ปฐนฺติ ลิขนฺติ จ, ตสฺมา โส อนุปปริกฺขิตฺวา ปฐิโต ทุโรปิโต ปาโฐ น คเหตพฺโพ, ยถาวุตฺโต โปราณโก โปราณาจริเยหิ อภิมโต ปาโฐเยว อายสฺมนฺเตหิ คเหตพฺโพ อตฺถสฺส ยุตฺติโต, ฏีกาย จ สทฺธึ อวิโรธโตติ.

ඇතැමෙක් 'රාහුලෝත්වේව හෝතූ' යන මෙම පාඨය දැක, 'රාහු ජාතෝ' යනුවෙන් පැවසූ විට එය නොගැලපෙන බවත්, 'රාහුලෝ ජාතෝ' යනුවෙන් පැවසූ විට පමණක් ගැලපෙන බවත් සිතා, එලෙස පාඨය කියවති, ලියති ද කරති. එබැවින් විමසා බැලීමකින් තොරව කියවන ලද, වැරදියට ඇතුළත් කරන ලද එම පාඨය නොගත යුතු ය. අර්ථයේ ගැලපීම ඇති බැවින් ද, ටීකාව සමඟ පරස්පර නොවන බැවින් ද පැරණි ආචාර්යවරුන් විසින් පිළිගත්, ඉහත දක්වන ලද පැරණි පාඨයම ආයුෂ්මතුන් විසින් ගත යුතු ය.

ตตฺถ กุสลนฺติ กุจฺฉิตานํ ปาปธมฺมานํ สานโต ตนุกรณโต ญาณํ กุสํ นาม, เตน กุเสน ลาตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ กุสลํ. พาโลติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกสงฺขาเต ทฺเว อนตฺเถ เทวทตฺตโกกาลิกาทโย วิย ลาติ อาททาตีติ พาโล. อิมานิ ปน ตํนามานิ –

එහි 'කුසල' යනු පිළිකුල් සහගත අකුසල ධර්මයන් සිඳලන (හීන කරන) බැවින් ප්‍රඥාව 'කුස' නම් වේ. එම කුස නම් ප්‍රඥාවෙන් ගත යුතු (පැවැත්විය යුතු) දෙය 'කුසල' නම් වේ. 'බාල' (අඥානයා) යනු දේවදත්ත, කෝකාලික ආදීන් මෙන් මෙලොව හා පරලොව යන දෙලොවෙහිම අනර්ථය (අයහපත) ළඟා කර ගන්නා (ගන්නා) තැනැත්තා ය. ඔහුගේ නාමයන් මෙසේ යි:

พาโล อวิทฺวา อญฺโญ จ, อญฺญาณี อวิจกฺขโณ;

อปณฺฑิโต อกุสโล, ทุมฺเมโธ กุมติ ชโฬ.

බාලයා, නොදන්නා තැනැත්තා, අඥානයා, ඥානය රහිත වූවා, විචාර බුද්ධියක් නැත්තා, පණ්ඩිත නොවන තැනැත්තා, අදක්ෂයා, දුර්වල ප්‍රඥාව ඇත්තා, ලාමක බුද්ධි ඇත්තා, අඥානයා.

เอฬมูโค [Pg.162] จ นิปฺปญฺโญ, ทุมฺเมธี อวิทู มโค;

อวิญฺญู อนฺธพาโล จ, ทุปฺปญฺโญ จ อวิทฺทสุ.

කෙළතොල්ලන් වැනි ගොළු තැනැත්තා, ප්‍රඥාව නැත්තා, දුර්වල නුවණැත්තා, නොදන්නා තැනැත්තා, මෘගයා වැනි වූවා, වටහා නොගන්නා තැනැත්තා, අන්ධ බාලයා, මඳ නුවණැත්තා සහ නොදන්නා තැනැත්තා යනුයි.

มหลฺลโกติ มหตฺตํ ลาติ คณฺหาตีติ มหลฺลโก, ชิณฺณปุริโส. อิมานิสฺส นามานิ –

'මහල්ලක' යනු මහත් බවට (වයසින් මුහුකුරා යෑමට) පත් වූ බැවින් 'මහල්ලක' (මහල්ලා) නම් වේ, එනම් දිරාපත් වූ පුරුෂයා ය. ඔහුගේ නාමයන් මෙසේ යි:

ชิณฺโณ มหลฺลโก วุทฺโธ, พุทฺโธ วุฑฺโฒ จ กตฺตโร;

เถโร จาติ อิเม สทฺทา, ชิณฺณปญฺญตฺติโย สิยุํ.

ජිණ්ණ (දිරාපත් වූ), මහල්ලක (මහල්ලා), වුද්ධ (වැඩිහිටි), බුද්ධ (වැඩිහිටි), වුඩ්ඪ (වැඩිහිටි), කත්තර (දිරාපත් වූ) සහ ථේර (තෙරුන්/වැඩිහිටි) යන මෙම ශබ්ද දිරාපත් වූවන් හැඳින්වීම සඳහා යෙදෙන පදයන් වේ.

ตถา หิ –

එසේම:

‘‘ทุเร อปสฺสํ เถโรว, จกฺขุํ ยาจิตุมาคโต’’;

เอวมาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ, เถรสทฺโท มหลฺลเก.

'ඈත නොපෙනෙන මහල්ලෙකු මෙන් ඇස් ඉල්ලා පැමිණියේ ය' යනාදී තැන්හි 'ථේර' ශබ්දය මහල්ලා යන අර්ථයෙන් දත යුතු ය.

อิมานิ ปน นามานิ อิตฺถิยา อิตฺถิลิงฺควเสน วตฺตพฺพานิ –

නමුත් මේ නාමයන් ස්ත්‍රිය සඳහා ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් කියයුතුය –

ชิณฺณา มหลฺลิกา วุทฺธี, พุทฺธี วุฑฺฒี จ กตฺตรา;

เถรี จาติ อิเม สทฺทา, นามํ ชิณฺณาย อิตฺถิยา;

‘ජිණ්ණා’, ‘මහල්ලිකා’, ‘වුද්ධී’, ‘බුද්ධී’, ‘වුඩ්ඪී’, ‘කත්තරා’ සහ ‘ථේරී’ යන මේ ශබ්ද දිරාපත් වූ (මහලු) ස්ත්‍රියගේ නාමයන් වේ.

ทล ผล วิสรเณ. ทลติ. ผลติ. ทลิโต รุกฺโข. ผลิโต ภูมิภาโค.

‘දල’ සහ ‘ඵල’ යන ධාතූහු පැලීම/පිපිරීම (විසරණය) යන අර්ථයෙහි වෙති. ‘දලති’ (පැලෙයි). ‘ඵලති’ (පැලෙයි/පිපිරෙයි). ‘දලිතො රුක්ඛො’ (පැලුණු ගස). ‘ඵලිතො bhūmibhāgo’ (පැලුණු භූමි භාගය).

อล ภูสเน. อลติ. อลงฺกาโร, อลงฺกโต, อลงฺกตํ. ‘‘สาลงฺกานนโยเคปิ, สาลงฺกานนวชฺชิตา’’ติ อิมิสฺสญฺหิ กวีนํ กพฺพรจนายํ อลงฺกสทฺโท ภูสนวิเสสํ วทติ. เกจิ ปเนตฺถ อล ภูสนปริยาปนวารเนสูติ ธาตุํ ปฐนฺติ, ‘‘อลตี’’ติ จ รูปํ อิจฺฉนฺติ. มยํ ปน อลธาตุสฺส ปริยตฺตินิวารณตฺถวาจกตฺตํ น อิจฺฉาม ปโยคาทสฺสนโต. นิปาตภูโต ปน อลํสทฺโท ปริยตฺตินิวารณตฺถวาจโก ทิสฺสติ ‘‘อลเมตํ สพฺพํ. อลํ เม เตน รชฺเชนา’’ติอาทีสุ.

‘අල’ ධාතුව සැරසීම (භූෂණ) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අලති’ (සරසයි). ‘අලංකාරො’, ‘අලංකතො’, ‘අලංකතං’ (යන රූප වේ). කවීන්ගේ කාව්‍ය රචනයෙහි එන ‘‘සාලංකානනයොගෙපි, සාලංකානනවජ්ජිතා’’ යන්නෙහි ‘අලංක’ ශබ්දය විශේෂාභරණයක් (සැරසිල්ලක්) පවසයි. මෙහි ඇතැම්හු ‘අල’ ධාතුව සැරසීම, ප්‍රමාණවත් බව (පරියාපනය) සහ වැළැක්වීම (වාරණය) යන අර්ථයන්හි පඨනය කරති, ‘අලති’ යන රූපය ද කැමති වෙති. එහෙත් ‘අල’ ධාතුවෙහි ප්‍රමාණවත් බව සහ වැළැක්වීමේ අර්ථය පැවසීමක් ප්‍රයෝගයන්හි නොපෙනෙන බැවින් අපි එය නොපිළිගනිමු. නිපාතයක් වූ ‘අලං’ ශබ්දය නම්, ‘‘අලමෙතං සබ්බං’’ (මේ සියල්ල සෑහෙයි), ‘‘අලං මෙ තෙන රජ්ජෙන’’ (මට ඒ රජකමෙන් පලක් නැත) යනාදී තැන්හි ප්‍රමාණවත් බව සහ වැළැක්වීමේ අර්ථය දක්වමින් පෙනේ.

มีล นิเมลเน. มีลติ, นิมีลติ, อุมฺมีลติ. นิมีลนํ.

‘මීල’ ධාතුව (ඇස්) පියවීම (නිමේලන) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘මීලති’, ‘නිමීලති’ (ඇස් පියවයි), ‘උම්මීලති’ (ඇස් අරියි). ‘නිමීලනං’ (පියවීම).

พิล ปติตฺถมฺเภ. พิลติ.

‘බිල’ ධාතුව වැළැක්වීම/ආධාර කිරීම (පතිට්ඨම්භ) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘බිලති’.

นีล [Pg.163] วณฺเณ. นีลวตฺถํ.

‘නීල’ ධාතුව වර්ණය (පාට) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘නීලවත්ථං’ (නිල් වස්ත්‍රය).

สีล สมาธิมฺหิ. สีลติ. สีลํ, สีลนํ.

‘සීල’ ධාතුව සමාධිය (සමාධානය/එකඟ බව) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘සීලති’. ‘සීලං’, ‘සීලනං’ (යන රූප වේ).

เอตฺถ สีลนฺติ สีลนฏฺเฐน สีลํ. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘สีลนฺติ เกนฏฺเฐน สีลํ? สีลนฏฺเฐน สีลํ, กิมิทํ สีลนํ นาม? สมาธานํ วา กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อุปธารณํ วา กุสลานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ. เอตเทว หิ เอตฺถ อตฺถทฺวยํ สทฺทลกฺขณวิทู อนุชานนฺติ. อญฺเญ ปน ‘สิรฏฺโฐ สีลฏฺโฐ, สีตลฏฺโฐ สีลฏฺโฐ’ติ เอวมาทินา นเยเนตฺถ อตฺถํ วณฺเณนฺตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘อตฺถทฺวยํ สทฺทลกฺขณ วิทู อนุชานนฺตี’’ติ อิทํ ‘‘สีล สมาธิมฺหิ สีล อุปธารเณ’’ติ ทฺวิคณิกสฺส สีลธาตุสฺส อตฺเถ สนฺธาย วุตฺตํ. อิมสฺส หิ จุราทิคณํ ปตฺตสฺส อุปธารเณ ‘‘สีเลติ, สีลยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ, อุปธาเรตีติปิ เตสํ อตฺโถ. อิธ ปน ภูวาทิคณิกตฺตา สมาธานตฺเถ ‘‘สีลตี’’ติ รูปํ ภวติ, สมาธิยตีติ ตสฺส อตฺโถ. ปุนปิ เอตฺถ โสตูนํ สุขคฺคหณตฺถํ นิพฺพจนานิ วุจฺจนฺเต. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ. อถ วา สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ สีลํ. อิมานิ ภูวาทิคณิกวเสน นิพฺพจนานิ. จุราทิคณิกวเสน ปน สีเลติ กุสเล ธมฺเม อุปธาเรติ ปติฏฺฐาภาเวน ภุโส ธาเรตีติ สีลํ. สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ ภุโส ธาเรนฺติ สาธโวติ สีลนฺติ นิพฺพจนานิ.

මෙහි ‘සීල’ යනු සීලන (පිහිටුවන/එකඟ කරන) අර්ථයෙන් ‘සීල’ නම් වේ. ඒ බව විසුද්ධිමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: ‘‘සීලය යනු කිනම් අර්ථයකින් සීල නම් වේ ද? සීලන අර්ථයෙන් සීල නම් වේ. මේ සීලනය යනු කුමක්ද? මනා හැසිරීම් ඇති බව නිසා කායකර්මාදිය විසුරුවා නොහැරීම වන ‘සමාධානය’ (සන්සිඳුවීම) යනු එහි අර්ථයයි. නැතහොත් කුසල ධර්මයන්ගේ පිහිටීමෙහි උපකාරී වන ‘උපධාරණය’ (ආධාරකයක්/දරා සිටීමක් වීම) යනු එහි අර්ථයයි. ශබ්ද ලක්ෂණ දන්නා වියත්හු (ව්‍යාකරණඥයෝ) මෙහි මේ අර්ථ දෙකම අනුමත කරති. අන්‍යයෝ වනාහි ‘ශීර්ෂ (ප්‍රධාන) අර්ථයෙන් සීල නම් වේ’, ‘ශීතල අර්ථයෙන් සීල නම් වේ’ යනාදී වෙනත් ක්‍රමවලින් ද මෙහි අර්ථ වර්ණනා කරති’’ යනුවෙනි. එහි ‘‘ශබ්ද ලක්ෂණ දන්නා වියත්හු අර්ථ දෙකම අනුමත කරති’’ යන්න ‘‘සීල සමාධිම්හි, සීල උපධාරේ’’ යනුවෙන් (සමාධිය සහ දරාසිටීම යන) ගණ දෙකකට අයත් සීල ධාතුවෙහි අර්ථය අරභයා පවසන ලද්දකි. චුරාදි ගණයට අයත් වන කල්හි, දරාසිටීම (උපධාරණ) අර්ථයෙහි ‘‘සීලේති’’, ‘‘සීලයති’’ යන රූප ඇති වන අතර, ‘‘උපධාරේති’’ (දරාසිටියි/පිහිටුවයි) යන්න ද ඒවායේ අර්ථය වේ. මෙහිදී වනාහි, භූවාදි ගණයට අයත් වන බැවින් සමාධාන අර්ථයෙහි ‘‘සීලති’’ යන රූපය ඇති වන අතර, ‘‘සමාධියති’’ (සමාධිමත් වෙයි/එකඟ වෙයි) යන්න එහි අර්ථය වේ. නැවත ද මෙහි අසන්නන්ගේ පහසුවෙන් වටහා ගැනීම සඳහා නිරුක්ති (පද සාධන) කියනු ලැබේ: ‘‘කායකර්මාදිය මනා හැසිරීම් ඇති බව නිසා විසුරුවා නොහැර සමාධිමත් කරයි (එකඟ කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සීලං’ (සීලය) වේ’’. නැතහොත් ‘‘මිනිස්සු මෙයින් සිත සමාධිමත් කරති (එකඟ කරති) යන අර්ථයෙන් ‘සීලං’ (සීලය) වේ’’. මේවා භූවාදි ගණය අනුව සිදුවන නිරුක්තීහු ය. චුරාදි ගණය අනුව වනාහි: ‘‘කුසල ධර්මයන් පිහිටුවීමේ ආකාරයෙන් මැනවින් දරාසිටියි (උපධාරණය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සීලං’ (සීලය) වේ’’. නැතහොත් ‘‘සත්පුරුෂයෝ මෙයින් කුසල ධර්මයන් පිහිටුවා මැනවින් දරාසිටිති යන අර්ථයෙන් ‘සීලං’ (සීලය) වේ’’ යනු නිරුක්තීහු වෙති.

กิล พนฺเธ. กิลติ. กิลํ.

‘කිල’ ධාතුව බැඳීම (බන්ධ) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘කිලති’. ‘කිලං’ (කීලය/ඇණය/කණුව).

กูล อาวรเณ. กุลติ. กูลํ. วเห รุกฺเข ปกูลเช. กูลํ พนฺธติ. นทีกูเล วสามหํ. กูลติ อาวรติ อุทกํ พหิ นิกฺขมิตุํ น เทตีติ กูลํ.

‘කූල’ ධාතුව වැසීම/වැළැක්වීම (ආවරණ) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘කුලති’. ‘කූලං’ (තෙර/ඉවුර). ‘‘වහේ රුක්ඛේ පකූලජේ’’. ‘‘කූලං බන්ධති’’ (වැටක්/ඉවුරක් බඳියි). ‘‘නදීකූලේ වසාමහං’’ (අපි ගං ඉවුරෙහි වාසය කරමු). ‘කූලති’ (වළකයි), ජලය පිටතට යා නොදී වළකයි (ආවරණය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘කූලං’ (ඉවුර) නම් වේ.

สูล [Pg.164] รุชายํ. สูลติ. สูลํ. กณฺณสูลํ น ชเนติ.

‘සූල’ ධාතුව වේදනාව/කැක්කුම (රුජා) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘සූලති’. ‘සූලං’ (සූලය/කැක්කුම). ‘‘කණ්ණසූලං න ජනේති’’ (කන් කැක්කුමක් ඇති නොකරයි).

ตูล นิกฺกรีเส. นิกฺกรีสํ นาม กรีสมตฺเตนปิ อมิเนตพฺพโต ลหุภาโวเยว. ตูลติ. ตูลํ ภฏฺฐํว มาลุโต.

‘තූල’ ධාතුව මළරහිත බව/සැහැල්ලු බව (නික්කරීස) අර්ථයෙහි වෙයි. නික්කරීස යනු කරීස ප්‍රමාණයකින් වුවද මැනිය නොහැකි බැවින් සැහැල්ලු බවම වෙයි. ‘තූලති’. ‘‘තූලං භට්ඨංව මාලුතො’’ (සුළඟින් ගිලිහී ගිය පුළුන් මෙන්).

ปุล สงฺฆาเต. ปุลติ. ปญฺจปุลิ.

‘පුල’ ධාතුව සමූහය/එක්වීම (සංඝාත) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘පුලති’. ‘පඤ්චපුලි’ (මිටි පහ/කළඹවල් පහ).

มูล ปติฏฺฐายํ มูลติ. มูลํ. มูลสทฺโท ‘‘มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสฺสีรนาฬิมตฺตานิปี’’ติอาทีสุ มูลมูเล ทิสฺสติ. ‘‘โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทีสุ อสาธารณเหตุมฺหิ. ‘‘ยาวมชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ, เอตฺตาวตา รุกฺขมูล’’นฺติอาทีสุ สมีเป. อตฺริทํ วุจฺจติ –

‘මූල’ ධාතුව පිහිටීම (පතිට්ඨා) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘මූලති’. ‘මූලං’ (මුල). ‘මූල’ ශබ්දය, ‘‘මූලානි උද්ධරෙය්‍ය අන්තමසො උස්සීරනාළිමත්තානිපි’’ (අවසානයේ සැවැන්දරා මුල් පමණක් වුව ද මුල් උදුරා දැමිය යුතුය) යනාදී තැන්හි ප්‍රධාන මුල (සැබෑ මුල) අර්ථයෙහි පෙනේ. ‘‘ලොභො අකුසලමූලං’’ (ලෝභය අකුසල මූලයකි) යනාදී තැන්හි අසාධාරණ හේතුව (සුවිශේෂී හේතුව) අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘යාවමජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණāනි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූලං’’ (මධ්‍යහ්න කාලයෙහි යම් තාක් සෙවණැල්ල පැතිරෙයි ද, සුළං නැති කල්හි කොළ වැටෙයි ද, ඒ තාක් ගස මුල / ගස අසල වේ) යනාදී තැන්හි සමීපය (අසල) අර්ථයෙහි යෙදේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

มูลมูเล มูลสทฺโท, ปทิสฺสติ ตเถว จ;

อสาธารณเหตุมฺหิ, สมีปมฺหิ จ วตฺตติ.

‘මූල’ ශබ්දය සැබෑ මුල අර්ථයෙහි ද, එමෙන්ම අසාධාරණ හේතුවෙහි ද, සමීපය (අසල) යන අර්ථයෙහි ද වැටෙන්නේ ය (යෙදෙන්නේ ය).

ผล นิพฺพตฺติยํ. รุกฺโข ผลติ. รุกฺขผลานิ ภุญฺชนฺตา. มหปฺผลํ มหานิสํสํ. โสตาปตฺติผลํ. ตตฺถ ผลนฺติ มหานิพฺพตฺติกํ.

‘ඵල’ ධාතුව හටගැනීම/ඵල ලැබීම (නිබ්බත්ති) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘රුක්ඛො ඵලති’ (ගස පල දරයි). ‘‘රුක්ඛඵලානි භුඤ්ජන්තා’’ (ගසේ ගෙඩි/ඵල අනුභව කරමින්). ‘‘මහප්ඵලං මහානිසංසං’’ (මහත් ඵල මහා ආනිසංස ඇත). ‘‘සෝතාපත්තිඵලං’’ (සෝතාපත්ති ඵලය). එහි ‘ඵල’ යනු මහත් වූ හටගැනීමයි (විපාකයයි).

ผล เภเท. ผลติ. มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธา. ปาทา ผลึสุ. ตตฺถ ผลตูติ ภชฺชิตุ.

‘ඵල’ ධාතුව පැලීම/බිඳීම (භේද) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ඵලති’. ‘‘මුද්ධා තෙ ඵලතු සත්තධා’’ (තොපගේ හිස සත් කඩකට පැලේවා). ‘‘පාදා ඵලිංසු’’ (පාදයන් පැළුණහ). එහි ‘ඵලතු’ යනු බිඳේවා (පැලේවා) යන්නයි.

ผล อพฺยตฺตสทฺเท. อสนี ผลติ. ทฺเวเม ภิกฺขเว อสนิยา ผลนฺติยา น สนฺตสนฺติ. ผลนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา.

‘ඵල’ ධාතුව අප්‍රකට ශබ්දය (අව්‍යත්ත ශබ්ද) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අසනී ඵලති’ (හෙණ පිපිරෙයි/හඬ නගයි). ‘‘ද්වේමේ භික්ඛවේ අසනියා ඵලන්තියා න සන්තසන්ති’’ (මහණෙනි, හෙණ පිපිරෙන කල්හි තැති නොගන්නෝ මේ දෙදෙනෙක් වෙති). ‘ඵලන්තියා’ යනු ශබ්ද කරන කල්හි (පිපිරෙන කල්හි) යන්නයි.

จุลฺล หาวกรเณ. หาวกรณํ วิลาสกรณํ. จุลฺลติ.

‘චුල්ල’ ධාතුව හාවකරණය (විලාස දැක්වීම/ලීලා පෑම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘චුල්ලති’.

ผุลฺล [Pg.165] วิกสนเภเทสุ. ผุลฺลติ. ผุลฺลํ. ผุลฺลิโต กึสุโก. สุผุลฺลิตมรวินฺทวนํ.

‘ඵුල්ල’ ධාතුව පිපීම සහ පැලීම (විකසන-භේද) අර්ථයන්හි වෙයි. ‘ඵුල්ලති’. ‘ඵුල්ලං’ (පිපුණු). ‘ඵුල්ලිතො කිංසුකො’ (පිපුණු කෑල ගස). ‘සුඵුල්ලිතමරවින්දවනං’ (මැනවින් පිපුණු නෙළුම් වනය).

อสีติหตฺถมุพฺเพโธ, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

โสภติ ทีปรุกฺโขว, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

අසූ රියනක් උසැති දීපංකර මහා මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ, පහන් රුකක් මෙන් ද, මැනවින් පිපුණු සල් රාජයකු මෙන් ද බබළන සේක.

ขณฺฑผุลฺลปฏิสงฺขรณํ.

කඩතොලු වූ සහ බිඳුණු (පිපුණු) තැන් පිළිසකර කිරීම.

จิลฺล เสฐิลฺเล. สิฐิลภาโว เสฐิลฺลํ. จิลฺลติ.

‘චිල්ල’ ධාතුව ලිහිල් බව (සෙඨිල්ල/සිථිලභාවය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘චිල්ලති’.

เวลุ เจลุ เกลุ เขลุ เปลุ เพลุ เสลุ สล ติล คติยํ. เวลติ. เจลติ. เกลติ. เขลติ. เปลติ. เพลติ. เสลติ. สลติ. ติลติ. เจลํ, เพลโก. เอตฺถ เจลนฺติ วตฺถํ. เปลโกติ สโส.

‘වේලු’, ‘චේලු’, ‘කේලු’, ‘ඛේලු’, ‘පේලු’, ‘බේලු’, ‘සේලු’, ‘සල’, ‘තිල’ යන ධාතූහු ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වෙති. ‘වේලති’, ‘චේලති’, ‘කේලති’, ‘ඛේලති’, ‘පේලති’, ‘බේලති’, ‘සේලති’, ‘සලති’, ‘තිලති’ (යන රූප වේ). ‘චේලං’ (රෙද්ද), ‘බේලකෝ’. මෙහි ‘චේලං’ යනු වස්ත්‍රයයි. ‘පේලකෝ’ යනු හාවා ය.

ขล จลเน. ขลติ. ขโล. ขโลติ ทุชฺชโน อสาธุ อสปฺปุริโส ปาปชโน.

‘ඛල’ ධාතුව සෙලවීම/ලිස්සා යාම (චලන) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ඛලති’. ‘ඛලෝ’ (දුර්ජනයා). ‘ඛල’ යනු දුර්ජන වූ, අසත්පුරුෂ වූ, පවිටු පුද්ගලයා ය.

ขล สญฺจินเน. ขลติ. ขลํ. ขลนฺติ วีหิฏฺฐปโนกาสภูตํ ภูมิมณฺฑลํ. ตญฺหิ ขลนฺติ สญฺจินนฺติ ราสึ กโรนฺติ เอตฺถ ธญฺญานีติ ขลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ขลํ สาลํ ปสุํ เขตฺตํ, คนฺตา จสฺส อภิกฺขณ’’นฺติ ปโยโค.

‘ඛල’ ධාතුව රැස් කිරීම (සංචිනන) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ඛලති’. ‘ඛලං’ (කමත). වී තබන ස්ථානයක් වූ භූමි භාගය ‘කමත’ (ඛලං) නම් වේ. එහි ධාන්‍ය රැස් කරන බැවින්, ගොඩ ගසන බැවින් එය ‘කමත’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘‘ඛලං සාලං පසුං ඛෙත්තං, ගන්තා චස්ස අභික්ඛණං’’ (කමතට, ශාලාවට, ගවයන් වෙතට, කුඹුරට නිතර යන්නෙක් වේද...) යන්න ප්‍රයෝගයයි.

คิล อชฺโฌหรเณ. คิลติ. คิลมกฺขํ ปุริโส น พุชฺฌติ.

‘ගිල’ ධාතුව ගිලීම/අනුභව කිරීම (අජ්ඣෝහරණ) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ගිලති’. ‘‘ගිලමක්ඛං පුරිසො න බුජ්ඣති’’ (බිලී කටුව ගිලින මිනිසා එය නොදනියි).

คล อทเน. คลติ. คโล. คลนฺติ อทนฺติ อชฺโฌหรนฺติ เอเตนาติ คโล. คโลติ คีวา วุจฺจติ.

‘ගල’ ධාතුව අනුභව කිරීම (අදන) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ගලති’. ‘ගලෝ’ (ගලනාලය/උගුර). මිනිස්සු මෙයින් ගිලිති, අනුභව කරති යන අර්ථයෙන් ‘ගලෝ’ (උගුර) නම් වේ. ‘ගල’ යනු ගෙල (ග්‍රීවය) ද පවසනු ලැබේ.

สล สลฺล อาสุคติยํ. อาสุคติ สีฆคมนํ. สลติ. สลฺลติ. สลฺลํ. เอตฺถ จ ‘‘สลฺลํ อุสุ สโร สลฺโล กณฺโฑ เตชโน’’ติ ปริยายา เอเต.

‘සල’ සහ ‘සල්ල’ යන ධාතූහු වේගයෙන් යාම (ආසුගති) අර්ථයෙහි වෙති. ආසුගති යනු වේගවත් ගමනයි. ‘සලති’, ‘සල්ලති’ (යන රූප වේ). ‘සල්ලං’ (හුල/ඊතලය). මෙහි ‘‘සල්ලං, උසු, සරො, සල්ලො, කණ්ඩො, තෙජනො’’ යනු (ඊතලය යන අර්ථය දෙන) පර්යාය වචනයෝ ය.

โขล คติปฏิฆาเต. โขลติ.

‘ඛෝල’ ධාතුව ගමන වැළැක්වීම/කොරගැසීම (ගතිපටිඝාත) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ඛෝලති’.

คิเล [Pg.166] ปีติกฺขเย. คิลายติ. คิลาโน, เคลญฺญํ. คิลาโนติ อกลฺลโก. วินเยปิ หิ วุตฺตํ ‘‘นาหํ อกลฺลโก’’ติ. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘นาหํ อกลฺลโกติ นาหํ คิลาโน’’ติ วุตฺตํ.

‘ගිලේ’ ධාතුව ප්‍රීතිය ක්ෂය වීම/ග්ලාන වීම (පීතික්ඛය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ගිලායති’ (ග්ලාන වෙයි/කෙලෙසෙයි). ‘ගිලානො’ (රෝගියා/ග්ලාන වූ තැනැත්තා), ‘ගෙලඤ්ඤං’ (ගිලන් බව). ගිලාන යනු නිරෝගී නොවන (අකල්ලක) තැනැත්තා ය. විනයෙහි ද ‘‘නාහං අකල්ලකො’’ (මම නොගිලන් වෙමි) යනුවෙන් පවසා ඇත. අටුවාවෙහි ද ‘‘නාහං අකල්ලකො’’ යනු ‘‘මම ගිලන් නොවෙමි’’ යන්න යැයි පවසා ඇත.

มิเล คตฺตวินาเม. มิลายติ. มิลายโน, มิลายนฺโต, มิลายมาโน.

‘මිල’ ධාතුව ශරීරය නැමීම/මැලවීම (ගත්තවිනාම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘මිලායති’ (මැලවෙයි). ‘මිලායනො’, ‘මිලායන්තො’, ‘මිලායමානො’ (යන රූප වේ).

เกเล มมายเน. มมายนํ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ‘‘มม อิท’’นฺติ คหณํ. เกลายติ. ตฺวํ กํ เกลายติ.

‘කේලේ’ ධාතුව මමයනය (මගේය යන හැඟීම ඇති කරගැනීම) අර්ථයෙහි වෙයි. මමයනය යනු තණ්හාව සහ දිට්ඨිය හේතුවෙන් ‘‘මෙය මගේය’’ කියා ගැනීමයි. ‘කේලායති’ (ආදරයෙන් රැකබලා ගනියි/මගේ කියා රකියි). ‘‘ත්වං කං කේලායති’’ (ඔබ කවුරුන් රැකබලා ගන්නේද?).

สล จลเน สํวรเณ จ, วล วลฺล จลเน จ. สํวรณาเปกฺขายํ จกาโร. สลติ. กุสลํ. วลติ. วลฺลติ. วลฺลูโร.

'සල' ධාතුව සැලීම (චලනය) සහ වැළැක්වීම (සංවරය) යන අර්ථයන්හි ද, 'වල' සහ 'වල්ල' ධාතු සැලීම (චලනය) යන අර්ථයෙහි ද වේ. (සූත්‍රයෙහි එන) 'ච' ශබ්දය සංවරය අපේක්ෂාවෙනි. සලති. කුසලං. වලති. වල්ලති. වල්ලූරො.

ตตฺถ กุสลนฺติ กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยติ จลยติ กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ กุสลํ. กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ. วลฺลนฺติ สํวรนฺติ รกฺขนฺติ อิโต กากเสนาทโย สตฺเต อขาทนตฺถายาติ วลฺลูโร.

එහි 'කුසල' යනු: පිළිකුල් කටයුතු වූ පාපධර්මයන් සලිත කරවන, සැලීමට පත් කරවන, කම්පා කරවන, විනාශ කරවන බැවින් 'කුසල' නම් වේ. නැතහොත්, සත්පුරුෂයෝ මෙයින් පිළිකුල් කටයුතු වූ අපාය ද්වාරය වළකති, සංවර කරති, වසති යන අර්ථයෙන් 'කුසල' නම් වේ. කපුටන්, උකුස්සන් ආදී සතුන් විසින් මස් කෑමෙන් වැළැක්වීම පිණිස මෙයින් වළකති, සංවර කරති, රකිති යන අර්ථයෙන් 'වල්ලූර' (වියළි මස්) නම් වේ.

มล มลฺล ธารเณ. มลติ. มลํ. มลฺลติ. มลฺโล.

'මල' සහ 'මල්ල' ධාතූන් දැරීම යන අර්ථයෙහි වේ. මලති. මලං. මල්ලති. මල්ලො.

ภล ภลฺล ปริภาสนหึสาทาเนสุ. ภลติ. ภลฺลติ.

'භල' සහ 'භල්ල' ධාතූන් පරිභව කිරීම, හිංසා කිරීම සහ දීම යන අර්ථයන්හි වේ. භලති. භල්ලති.

กล สงฺขฺยาเน. กลติ. กลา, กาโล.

'කල' ධාතුව ගණන් කිරීම (සංඛ්‍යානය) යන අර්ථයෙහි වේ. කලති. කලා, කාලො.

เอตฺถ กลาติ โสฬสภาคาทิภาโค. กาโลติ ‘‘เอตฺตโก อตฺกฺกนฺโต’’ติอาทินา กลิตพฺโพ สงฺขาตพฺโพติ กาโล, ปุพฺพณฺหาทิสมโย.

මෙහි 'කලා' යනු දහසයෙන් එකක් (සොළොස්වන කොටස) ආදී වූ කොටස්ය. 'කාල' යනු 'මෙපමණක් ඉක්ම ගියේය' යනාදී වශයෙන් ගණන් ගත යුතු (මැනිය යුතු) බැවින් 'කාලය' (පෙරවරු ආදී කාලය) නම් වේ.

กลฺล อสทฺเท. อสทฺโท. นิสฺสทฺโท. กลฺลติ.

'කල්ල' ධාතුව ශබ්ද නොකිරීම (නිශ්ශබ්දතාව) යන අර්ථයෙහි වේ. 'අසද්දො' යනු ශබ්ද රහිත වීමයි. 'නිස්සද්දො' යනු නිශ්ශබ්දතාවයි. කල්ලති.

ชล ทิตฺติยํ. ชลติ. ชลํ, ชลนฺโต, ปชฺชลนฺโต, ชลมาโน.

'ජල' ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයෙහි වේ. ජලති. ජලං, ජලන්තො, පජ්ජලන්තො, ජලමානො.

โก [Pg.167] เอติ สิริยา ชลํ. ชลํว ยสสา อฏฺฐา, เทวทตฺโตติ เม สุตํ. สทฺธมฺมปชฺโชโต ชลิโต.

ශ්‍රීයෙන් (ශෝභාවෙන්) බැබළීමට කවුද යන්නේ? දේවදත්ත තෙමේ කීර්තියෙන් ජලයක් මෙන් (බැබළීමක් මෙන්) සිටියේයැයි මා විසින් අසන ලදී. සද්ධර්ම ප්‍රදීපය බැබළුණි.

หุล จลเน. หุลติ. หโล. หโลติ ผาโล, โส หิ โหเลติ ภูมึ ภินฺทนฺโต มตฺติกขณฺฑํ จาเลตีติ ‘‘หโล’’ติ วุจฺจติ อุการสฺส อการํ กตฺวา.

'හුල' ධාතුව සැලීම (චලනය) යන අර්ථයෙහි වේ. හුලති. හලො. 'හල' යනු නගුල් තලයයි. එය පොළොව පළමින් පස් පිඬු සොලවන (හෝලෙති) බැවින් 'හල' යයි කියනු ලැබේ. (මෙහි 'හුල' ධාතුවේ) උ-කාරයට අ-කාරය කිරීමෙනි.

จล กมฺปเน. จลติ. จลิโต, อจโล. มหนฺโต ภูมิจาโล. จลนํ, จาโล.

'චල' ධාතුව කම්පා වීම (සැලීම) යන අර්ථයෙහි වේ. චලති. චලිතො, අචලො. මහා භූමිකම්පාවයි. චලනය, චාලය.

ชล ธญฺเญ. ชลติ. ชลํ.

'ජල' ධාතුව ධාන්‍ය ලැබීම යන අර්ථයෙහි වේ. ජලති. ජලං.

ฏล ฏุล เวลมฺเพ. ฏลติ. ฏุลติ.

'ටල' සහ 'ටුල' ධාතූන් එල්ලීම (ප්‍රලම්බනය වීම) යන අර්ථයෙහි වේ. ටලති. ටුලති.

ถล ฐาเน. ถลติ. ถโล. ถโลติ นิรุทกปฺปเทโส. ปพฺพชฺชานิพฺพาเนสุปิ ตํสทิสตฺตา ตพฺโพหาโร. ยถา หิ โลเก อุทโกเฆน อโนตฺถรณฏฺฐานํ ‘‘ถโล’’ติ วุจฺจติ, เอวํ กิเลโสเฆน อโนตฺถรณียตฺตา ปพฺพชฺชา นิพฺพานญฺจ ‘‘ถโล’’ติ วุจฺจติ, ‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ หิ วุตฺตํ.

'ථල' ධාතුව පිහිටීම (ස්ථානය) යන අර්ථයෙහි වේ. ථලති. ථලො. 'ථල' යනු ජලය රහිත ගොඩබිමයි. පැවිද්ද සහ නිවන් කෙරෙහි ද ඊට සමාන බැවින් ඒ ව්‍යවහාරය (ථල යන නම) යෙදේ. ලෝකයෙහි ජල ගැලීමෙන් යට නොවන ස්ථානය 'ගොඩබිම' (ථල) යයි කියනු ලබන්නා සේම, කෙලෙස් සැඩපහරින් යට නොකළ හැකි බැවින් පැවිද්ද ද නිවන ද 'ගොඩබිම' (ථල) යයි කියනු ලැබේ. 'සංසාර සයුරෙන් එතෙර වී, පරතෙරට ගිය බ්‍රාහ්මණයා ගොඩබිම (නිවනෙහි) සිටියි' යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ එබැවිනි.

ผาล วิเลขเน. ผาลติ ภูมึ วิเลขติ ภินฺทตีติ ผาโล.

'ඵාල' ධාතුව හෑරීම (පැළීම) යන අර්ථයෙහි වේ. පොළොව හාරන (පළන) හෙයින් 'ඵාල' (නගුල් තලය) නම් වේ.

นล คนฺเถ. นลติ.

'නල' ධාතුව බැඳීම (ග්‍රන්ථනය) යන අර්ථයෙහි වේ. නලති.

พล ปาณเน. อิห ปาณนํ ชีวนํ สสนญฺจ. พลติ. พลํ, พาโล.

'බල' ධාතුව ප්‍රාණවත් වීම (ජීවත් වීම) යන අර්ථයෙහි වේ. මෙහි ප්‍රාණනය යනු ජීවත් වීම සහ හුස්ම ගැනීමයි. බලති. බලං, බාලො.

เอตฺถ พลนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ เอเตนาติ พลํ, กายพลโภคพลาทิกํ พลํ. อถ วา พลนฺติ สมฺมาชีวนํ ชีวนฺติ เอเตนาติ พลํ, สทฺธาทิกํ พลํ. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อสฺสทฺธิเย น กมฺปตีติ สทฺธาพล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ตํ ทฬฺหฏฺเฐน พลนฺติ วตฺตพฺพานํ สทฺธาทีนํ อกมฺปนภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ [Pg.168] ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ธาตูนํ อตฺถาติสยโยคโต อสฺสทฺธิยาทีนํ อภิภวเนน สทฺธาทิพลานํ อภิภวนตฺโถปิ คเหตพฺโพ ‘‘อพลา นํ พลิยนฺตี’’ติ เอตฺถ วิย. พาโลติ พลติ อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จาติ พาโล, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวติ, น เสฏฺเฐน ปญฺญาชีวิเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘พลนฺตีติ พาลา, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวนฺติ, น ปญฺญาชีวิเตนาติ อตฺโถ’’ติ. ปญฺญาชีวิโนเยว หิ ชีวิตํ เสฏฺฐํ นาม. เตนาห ภควา ‘‘ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐ’’นฺติ.

මෙහි 'බල' යනු: මෙයින් ජීවිතය පවත්වති යන අර්ථයෙන් 'බල' (ශක්තිය) නම් වේ. එනම් කාය බලය, භෝග බලය ආදියයි. නැතහොත් මෙයින් සම්මා ආජීවයෙන් ජීවත් වෙති යන අර්ථයෙන් 'බල' නම් වේ. එනම් ශ්‍රද්ධාදී බලයන්ය. ආගම අට්ඨකථාවෙහි වනාහි 'අශ්‍රද්ධාව නිසා කම්පා නොවේද, එය ශ්‍රද්ධා බලයයි' ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. එය ස්ථිර යන අර්ථයෙන් 'බල' යයි කියනු ලබන ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන්ගේ නොසැලෙන ස්වභාවය දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද්දක් යැයි දත යුතුය. නැතහොත්, ධාතූන්ගේ අර්ථ අතිශයත්වයෙන් යුක්ත වන බැවින් අශ්‍රද්ධාව ආදිය මැඩපැවැත්වීමෙන්, ශ්‍රද්ධාදී බලයන් විසින් මැඩපැවැත්වීමේ අර්ථය ද ගත යුතුය. 'දුබලයෝ බලවත්තුන් විසින් මඩිනු ලැබෙති' (අබලා නං බලියන්ති) යන්නෙහි මෙනි. 'බාල' යනු: හුස්ම ඉහළට ගනියි ද හුස්ම පහළට හරියි ද එබැවින් 'බාල' නම් වේ. හුස්ම ගැනීම සහ හෙළීම පමණකින් ජීවත් වේ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ප්‍රඥා ජීවිතයෙන් ජීවත් නොවේ යන්න මෙයින් කියවේ. එසේම අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත: 'බලන්ති යනු බාලයෝ ය, ඔවුහු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීම් මාත්‍රයෙන් ජීවත් වෙති, ප්‍රඥා ජීවිතයෙන් නොවේ යනු අර්ථයයි.' ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වන්නන්ගේම ජීවිතය වනාහි ශ්‍රේෂ්ඨතම වේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වන්නහුගේ ජීවිතය ශ්‍රේෂ්ඨතම යයි කියත්' (පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨං) යනුවෙන් වදාළ සේක.

ปุล มหตฺเต. ปุลติ. วิปุลํ.

'පුල' ධාතුව මහත් බව (විශාලත්වය) යන අර්ථයෙහි වේ. පුලති. විපුලං.

กุล สงฺขาเน พนฺธุมฺหิ จ. โกลติ. กุลํ, โกโล.

'කුල' ධාතුව ගණන් කිරීම සහ නෑදෑකම යන අර්ථයන්හි වේ. කොලති. කුලං, කොලො.

สล คมเน. สลติ.

'සල' ධාතුව යෑම (ගමන) යන අර්ථයෙහි වේ. සලති.

กิล ปีติย กีฬเนสุ. ปีตสฺส ภาโว ปีติยํ ยถา ทกฺขิยํ. กีฬนํ กีฬาเยว. กิลติ.

'කිල' ධාතුව ප්‍රීතිය සහ ක්‍රීඩා කිරීම යන අර්ථයන්හි වේ. ප්‍රීතිමත් වූවහුගේ ස්වභාවය 'ප්‍රීතිය' (පීති) නම් වේ, 'දක්ඛිය' (දක්ෂකම) යන්න මෙනි. ක්‍රීඩනය යනු සෙල්ලම් කිරීමමය. කිලති.

อิล กมฺปเน. อิลติ. เอลํ, เอลา. เอตฺถ เอลํ วุจฺจติ โทโส. เกนฏฺเฐน? กมฺปนฏฺเฐน. โทโสติ เจตฺถ อคุโณ เวทิตพฺโพ, น ปฏิโฆ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

'ඉල' ධාතුව කම්පා වීම (සැලීම) යන අර්ථයෙහි වේ. ඉලති. එලං, එලා. මෙහි 'එල' යනු දෝෂය යයි කියනු ලැබේ. කුමන අර්ථයකින්ද? කම්පා වන අර්ථයෙනි. මෙහි 'දෝෂ' යනු අගුණය (වරද) යයි දත යුතුය, ක්‍රෝධය (පටිඝය) නොවේ. 'නෙලංගො සේතපච්ඡාදො' (දෝෂ රහිත අවයව ඇති, සුදු වියන් සහිත වූ) යන්න මෙහි නිදසුනයි.

อปิจ เอลํ วุจฺจติ อุทกํ. ตถา หิ ‘‘เอลมฺพุชํ กณฺฏกึ วาริชํ ยถา’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ นิทฺทิสนฺโต อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘เอลํ วุจฺจติ อุทก’’นฺติ อาห. เอลาติ ลาลา วุจฺจติ ‘‘เอลมูโค’’ติ เอตฺถ วิย. อปิจ เอลาติ เขโฬ วุจฺจติ ‘‘สุตฺวา เนลปตึ วาจํ, วาฬา ปนฺถา อปกฺกมุ’’นฺติ เอตฺถ วิย. เอตฺถ เนลปตึ วาจนฺติ เขฬพินฺทุนิปาตวิรหิตํ [Pg.169] วจนนฺติ อตฺโถ. ลาลาเขฬวาจกสฺส ตุ เอลาสทฺทสฺส อญฺญํ ปวตฺตินิมิตฺตํ ปริเยสิตพฺพํ. อเนกปฺปวตฺตินิมิตฺตา หิ สทฺทา. กึ วา อญฺเญน ปวตฺตินิมิตฺเตน, อิล กมฺปเนติ เอวํ วุตฺตํ กมฺปนํ เอว ลาลาเขฬวาจกสฺส เอลาสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ, ตสฺมา อิลนฺติ ชิคุจฺฉิตพฺพภาเวน กมฺเปนฺติ หทยจลนํ ปาปุณนฺติ ชนา เอตฺถาติ เอลาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. สมานปวตฺตินิมิตฺตาเยว หิ สทฺทา โลกสงฺเกตวเสน นานาปทตฺถวาจกาปิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? หิโนติ คจฺฉตีติ เหตุ, สปฺปติ คจฺฉตีติ สปฺโป, คจฺฉตีติ โคติ. ตถา อสมานปฺปวตฺตินิมิตฺตาเยว สมานปทตฺถวาจกาปิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? รญฺจตีติ ราชา, ภูมึ ปาเลตีติ ภูมิปาโล, นเร อินฺทตีติ นรินฺโทติ. เอส นโย สพฺพตฺถาปิ วิภาเวตพฺโพ.

තවද 'එල' යනු ජලයට ද කියනු ලැබේ. එසේම 'එලම්බුජං කණ්ටකිං වාරිජං යථා' යන මේ පාඨයේ අර්ථය දක්වමින් ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර මහ රහතන් වහන්සේ 'එල යනු ජලයයි කියනු ලැබේ' යයි වදාළ සේක. 'එලා' යනු කෙළ ද වේ, 'එලමූගො' (කෙළ පෙරන ගොළු වූවා) යන්නෙහි මෙනි. තවද 'එලා' යනු කෙළ (ඛේටය) ද වේ, 'සුත්වා නෙලපතිං වාචං, වාළā පන්ථා අපක්කමුං' යන්නෙහි මෙනි. මෙහි 'නෙලපතිං වාචං' යනු කෙළ බිඳිති වැටීමෙන් තොර වූ වචනය යන අර්ථයයි. කෙළ හඟවන 'එලා' ශබ්දයේ වෙනත් ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තක් සෙවිය යුතුය. ශබ්ද වනාහි නොයෙක් ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇති ඒවා බැවිනි. වෙනත් ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තකින් ඇති ඵලය කිම? 'ඉල කම්පනෙ' යන්නෙහි වදාළ කම්පනය (සැලීම) ම කෙළ හඟවන 'එලා' ශබ්දයේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත වේ. එබැවින් 'ඉලන්ති' යනු: පිළිකුල් කටයුතු බව නිසා මිනිස්සු මෙහිදී කම්පා වෙති, හෘදය කම්පනයට පත් වෙති යන අර්ථයෙන් 'එලා' (කෙළ) යන අර්ථය ගත යුතුය. සමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇති ශබ්ද වුව ද ලෝක සම්මුතිය අනුව නොයෙක් පදාර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ඒවා වෙති. ඒ කෙසේද? 'හිනොති' (යයි) යන අර්ථයෙන් 'හේතු' ද, 'සප්පති' (ඇදෙයි/යයි) යන අර්ථයෙන් 'සප්පො' (සර්පයා) ද, 'ගච්ඡති' (යයි) යන අර්ථයෙන් 'ගො' (ගවයා) ද වේ. එමෙන්ම අසමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇති ශබ්ද ද සමාන පදාර්ථයන් දක්වන ඒවා වෙති. ඒ කෙසේද? 'රඤ්චති' (පිනවයි) යන අර්ථයෙන් 'රාජා' ද, 'භූමිං පාලෙති' (පොළොව රකියි) යන අර්ථයෙන් 'භූමිපාලො' ද, 'නරෙ ඉන්දති' (මිනිසුන් කෙරෙහි ප්‍රධාන වෙයි) යන අර්ථයෙන් 'නරින්දො' ද වේ. මේ ක්‍රමය හැම තැනකදීම වටහා ගත යුතුය.

อิล คติยํ. อิลติ.

'ඉල' ධාතුව යෑම (ගමන) යන අර්ථයෙහි වේ. ඉලති.

หิล หาวกรเณ. เหลติ.

'හිල' ධාතුව හාව (ලීලා) දැක්වීම යන අර්ථයෙහි වේ. හෙලති.

สิล อุญฺเฉ. สิลติ.

'සිල' ධාතුව ඇහිඳීම (උඤ්ඡනය) යන අර්ථයෙහි වේ. සිලති.

ติล สิเนหเน. ติลติ. ติลํ, เตลํ, ติโล.

'තිල' ධාතුව සෙනෙහස ඇති කිරීම (ස්නේහනය) යන අර්ථයෙහි වේ. තිලති. තිලං, තෙලං, තිලො.

จิล วสเน. จิลติ.

'Ref' ධාතුව හැඳීම (වස්ත්‍ර හැඳීම) යන අර්ථයෙහි වේ. චිලති.

วล วิลาสเน. วลติ.

'වල' ධාතුව විලාස දැක්වීම යන අර්ථයෙහි වේ. වලති.

ปิล คหเณ. ปิลติ.

'පිල' ධාතුව ගැනීම (ග්‍රහණය) යන අර්ථයෙහි වේ. පිලති.

มิล สิเนหเน. มิลติ.

'මිල' ධාතුව සෙනෙහස ඇති කිරීම යන අර්ථයෙහි වේ. මිලති.

ผุล สญฺจเล ผรเณ จ. ผุลติ.

'ඵුල' ධාතුව සැලීම (චලනය) සහ පැතිරීම (ස්ඵුරණය) යන අර්ථයන්හි වේ. ඵුලති.

ลการนฺตธาตุรูปานิ.

ල-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් නිමි.

วการนฺตธาตุ

ව-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ය.

วา [Pg.170] คติคนฺธเนสุ. วาติ. วาโต.

'වා' ධාතුව යෑම (ගමන) සහ සුවඳ හැමීම යන අර්ථයන්හි වේ. වාති. වාතො.

วี ปชนกนฺติ อสนขาทน คตีสุ. ปชนํ จลนํ. กนฺติ อภิรุจิ. อสนํ ภตฺตปริโภโค. ขาทนํ ปูวาทิภกฺขนํ. คติ คมนํ. เวติ.

'වී' ධාතුව සැලීම, කැමැත්ත, අනුභව කිරීම, හැපීම සහ යෑම යන අර්ථයන්හි වේ. පජනන යනු සැලීම (චලනය) යි. කාන්ති යනු දැඩි රුචිය (අභිරුචිය) යි. අසන යනු බත් අනුභව කිරීමයි. ඛාදන යනු කැවුම් ආදිය හැපීමයි. ගති යනු යෑමයි. වේති.

เว ตนฺตสนฺตาเน. วายติ. ตนฺตวาโย.

'වේ' ධාතුව නූල් විහිදීම (වියමන) යන අර්ථයෙහි වේ. වායති. තන්තවායො.

เว โสสเน. วายติ.

'වේ' ධාතුව වියළීම යන අර්ථයෙහි වේ. වායති.

ธิวุ ขิวุ นิทสฺสเน. เธวติ. เขวติ.

'ධිවු' සහ 'ඛිවු' ධාතූන් පෙන්වා දීම (නිදර්ශනය) යන අර්ථයෙහි වේ. ධෙවති. ඛෙවති.

ถิวุ ทิตฺติยํ. เถวติ. มธุมธุกา เถวนฺติ.

‘ථිවු’ (thivu) ධාතුව බැබළීම (හෝ වැගිරීම්) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ථේවති’ (thevati) යනු ඉන් සෑදේ. ‘මධුමධුකා ථේවන්ති’ (මී ගස්වලින් මී පැණි වැගිරෙයි) යන්න උදාහරණයකි.

ชีว ปาณธารเณ. ชีวติ. ชีวิตํ, ชีโว, ชีวิกา. อตฺถิ โน ชีวิกา เทว, สา จ ยาทิสกีทิสา. ชีวิตํ กปฺเปติ.

‘ජීව’ (jīva) ධාතුව ප්‍රාණය දැරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ජීවති’ (jīvati - ජීවත් වෙයි) යන්න ඉන් සෑදේ. ‘ජීවිතං’ (ජීවිතය), ‘ජීවෝ’ (ප්‍රාණියා), ‘ජීවිකා’ (ජීවිකාව) යනු එහි රූප වේ. ‘දේවයන් වහන්ස, අපට යම්කිසි ජීවිකාවක් ඇත්තේය, එයද කෙබඳු හෝ එකකි.’ ‘ජීවිතං කප්පේති’ (ජීවිතය ගෙවයි) යන්න උදාහරණ වේ.

ปิว มิว ติว นิว ถูลิเย. ปิวติ. ปิวโร. มิวติ. ติวติ. นิวติ.

‘පිව’, ‘මිව’, ‘තිව’, ‘නිව’ යන ධාතූහු ස්ථූල බව (මහත බව) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘පිවති’ (pivati), ‘පිවරෝ’ (pivaro), ‘මිවති’ (mivati), ‘තිවති’ (tivati), ‘නිවති’ (nivati) යනු උදාහරණ වේ.

เอตฺถ จ ปิวโรติ กจฺฉโป, โย โกจิ วา ถูลสรีโร. ตถา หิ ‘‘ปิวโร กจฺฉเป ถูเล’’ติ ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตํ.

මෙහි ‘පිවරෝ’ යනු කැස්බෑවා හෝ ස්ථූල ශරීරයක් ඇති යම් කිසිවෙකි. එසේ හෙයින් ‘පිවර යන්න කැස්බෑවා සහ මහත ශරීරය ඇති අය සඳහා යෙදේ’ යැයි පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලදී.

อว ปาลเน. อวติ. พุทฺโธ มม อวตํ.

‘අව’ (ava) ධාතුව ආරක්ෂා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අවති’ (avati) යනු ඉන් සෑදේ. ‘බුද්ධෝ මම අවතං’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ මා ආරක්ෂා කරත්වා!) යන්න උදාහරණයකි.

ภว คติยํ. สวติ.

‘භව’ (bhava) ධාතුව ගමන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සවති’ (savati) යනු ඉන් සෑදේ.

กว วณฺเณ. กวติ.

‘කව’ (kava) ධාතුව වර්ණය අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කවති’ (kavati) යනු ඉන් සෑදේ.

ขิวุ มเท. ขิวติ.

‘ඛිවු’ (khivu) ධාතුව මත්වීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛිවති’ (khivati) යනු ඉන් සෑදේ.

โธวุ โธวเน. โธวติ.

‘ධෝවු’ (dhovu) ධාතුව සේදීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ධෝවති’ (dhovati - සෝදයි) යනු ඉන් සෑදේ.

เทวุ [Pg.171] เทว เทวเน. เทวติ อาเทวติ, ปริเทวติ, อาเทโว, ปริเทโว, อาเทวนา, ปริเทวนา, อาเทวิตตฺตํ, ปริเทวิตตฺตํ.

‘දේවු’ (devu) ධාතුව වැලපීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දේවති’ (devati), ‘ආදේවති’ (ādevati), ‘පරිදේවති’ (paridevati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘ආදේවෝ’ (ādevo), ‘පරිදේවෝ’ (paridevo), ‘ආදේවනා’ (ādevanā), ‘පරිදේවනා’ (paridevanā), ‘ආදේවිතත්තං’ (ādevitattaṃ), ‘පරිදේවිතත්තං’ (paridevitattaṃ) යන නාම පද ද ඉන් සෑදේ.

เสวุ เกวุ เขวุ เควุ คิเลวุ เมวุ มิเลวุ เสจเน. เสวติ. เกวติ. เขวติ. เควติ. คิเลวติ. เมวติ มิเลวติ.

‘සේවු’, ‘කේවු’, ‘ඛේවු’, ‘ගේවු’, ‘ගිලේවු’, ‘මේවු’, ‘මිලේවු’ යන ධාතූහු තෙත් කිරීම (සේදීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘සේවති’ (sevati), ‘කේවති’ (kevati), ‘ඛේවු’ යන්නෙන් ‘ඛේවති’ (khevati), ‘ගේවති’ (gevati), ‘ගිලේවති’ (gilevati), ‘මේවති’ (mevati), ‘මිලේවති’ (milevati) යනු ඉන් සෑදෙන රූපයන්ය.

เทวุ ปฺลุตคติยํ. ปฺลุตคติ ปริปฺลุตคมนํ. เทวติ.

‘දේවු’ (devu) ධාතුව පැන පැන යාම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ප්ලුතගති’ යනු හාත්පස පැන පැන යාමයි. ‘දේවති’ (devati) යනු ඉන් සෑදේ.

ธาตุ คติสุทฺธิยํ. ธาวติ, วิธาวติ. อาธาวติ, ปริธาวติ. ธาวโก.

‘ධාතු’ (dhātu) ධාතුව වේගයෙන් යාම සහ පිරිසිදු කිරීම අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ධාවති’ (dhāvati), ‘විධාවති’ (vidhāvati), ‘ආධාවති’ (ādhāvati), ‘පරිධාවති’ (paridhāvati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘ධාවකෝ’ (dhāvako) යන නාම පදය ද ඉන් සෑදේ.

จิวุ อาทานสํวเรสุ. จิวติ.

‘චිවු’ (civu) ධාතුව ගැනීම සහ සංවරය (ආවරණය කිරීම) අර්ථයන්හි වැටේ. ‘චිවති’ (civati) යනු ඉන් සෑදේ.

เจวิ เจตนาตุลฺเย. เจวติ.

‘චේවි’ (cevi) ධාතුව සිතීම සහ සැසඳීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චේවති’ (cevati) යනු ඉන් සෑදේ.

วการนฺตธาตุรูปานิ.

වකාරයෙන් (ව අකුරෙන්) කෙළවර වන ධාතු රූපයන් නිමා විය.

สการนฺตธาตุ

සකාරයෙන් (ස අකුරෙන්) කෙළවර වන ධාතූහු.

สา ปาเก. สาติ.

‘සා’ (sā) ධාතුව පිසීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සාති’ (sāti) යනු ඉන් සෑදේ.

สิ เสวายํ. เสวติ. เสวนา, เสวโก, เสวิโต, สิโว, สิวํ.

‘සි’ (si) ධාතුව ඇසුරු කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සේවති’ (sevati) යනු ඉන් සෑදේ. ‘සේවනා’ (sevanā), ‘සේවකෝ’ (sevako), ‘සේවිතෝ’ (sevito), ‘සිවෝ’ (sivo), ‘සිවං’ (sivaṃ - නිවන/සෙත) යනු එහි අනෙකුත් රූප වේ.

นิหียติ ปุริโส นิหีนเสวี,น จ หาเยถ กทาจิ ตุลฺยเสวี;

เสฏฺฐมุปคมํ อุเทติ ขิปฺปํ,ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตริตรํ ภเชถ;

ලාමක පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නා පිරිහෙයි, තමා හා සමානයන් ඇසුරු කරන්නා කිසි කලෙකත් නොපිරිහෙයි; ශ්‍රේෂ්ඨයන් කරා පැමිණෙන්නා වහාම දියුණුවට පත්වෙයි. එබැවින් තමාට වඩා උසස් වූවන්ම ඇසුරු කළ යුතුය.

สิ คติพุทฺธีสุ. เสติ, อติเสติ. อติสิตุํ, อติสิตฺวา, เสตุ.

‘සි’ (si) ධාතුව ගමන සහ අවබෝධය අර්ථයන්හි වැටේ. ‘සේති’ (seti), ‘අතිසේති’ (atiseti) යන ක්‍රියා පද ද, ‘අතිසිතුං’ (atisituṃ), ‘අතිසිත්වා’ (atisitvā), ‘සේතු’ (setu) යන පද ද ඉන් සෑදේ.

สี [Pg.172] สเย. สโย สุปนํ. เสติ. สยติ. เสนํ. สยนํ.

‘සී’ (sī) ධාතුව නිදාගැනීම (සයනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සයෝ’ යනු නිදාගැනීමයි. ‘සේති’ (seti), ‘සයති’ (sayati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘සේනං’ (senaṃ), ‘සයනං’ (sayanaṃ - යහන) යන නාම පද ද ඉන් සෑදේ.

สุ คติยํ. สวติ. ปสวติ. ปสุโต, สุโต.

‘සු’ (su) ධාතුව ගමන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සවති’ (savati), ‘පසවති’ (pasavati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘පසුතෝ’ (pasuto), ‘සුතෝ’ (suto - පුත්‍රයා/දූතයා) යන නාම පද ද ඉන් සෑදේ.

เอตฺถ สุโตติ ทูโต, ‘‘วิตฺติญฺหิ มํ วินฺทติ สุต ทิสฺวา’’ติ ‘‘เทวสุโต จ มาตลี’’ติ จ อิมานิ ตตฺถ ปโยคานิ.

මෙහි ‘සුත’ යනු දූතයාය. ‘දූතයා දැක මට සතුටක් ලැබේ’ යන්න සහ ‘දේවදූත වූ මාතලී’ යන්න එහි ව්‍යවහාරයන් වේ.

สุ สวเน. สวนํ สนฺทนํ. สวติ. อาสโว.

‘සු’ (su) ධාතුව ගැලීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සවන’ යනු ගැලීම (වැගිරීම) යි. ‘සවති’ (savati - ගලා යයි), ‘ආසවෝ’ (āsavo) යනු ඉන් සෑදේ.

สู ปสเว. ปสโว ชนนํ. สวติ, ปสวติ. สุตฺตํ.

‘සූ’ (sū) ධාතුව බිහිකිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පසව’ යනු ඉපදවීමයි. ‘සවති’ (savati), ‘පසවති’ (pasavati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘සුත්තං’ (suttaṃ - සූත්‍රය) යන නාම පදය ද ඉන් සෑදේ.

เอตฺถ ปน สุตฺตนฺติ อตฺเถ สวติ ชเนตีติ สุตฺตํ, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ, ตทญฺญมฺปิ วา หตฺถิสุตฺตาทิ สุตฺตํ.

මෙහි ‘සූත්‍ර’ යනු අර්ථයන් උපදවන බැවින් සූත්‍රය නම් වේ. එනම් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයයි; නැතහොත් ඊට වෙනස් වූ ඇත් සූත්‍ර ආදී ලෞකික සූත්‍රයන්ය.

สู ปาณคพฺภวิโมจเนสุ. สูติ. ปสูติ. ปสูโต.

‘සූ’ (sū) ධාතුව ප්‍රාණීන් ගැබෙන් මිදීම (ප්‍රසූත කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සූති’ (sūti), ‘පසූති’ (pasūti), ‘පසූතෝ’ (pasūto) යනු ඉන් සෑදෙන පද වේ.

สุ เปรเณ. สุติ.

‘සු’ (su) ධාතුව මෙහෙයවීම (පෙලඹවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සුති’ (suti) යනු ඉන් සෑදේ.

เส ขเย. สียติ. เอการสฺสียาเทโส.

‘සේ’ (se) ධාතුව ක්ෂය වීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සීයති’ (sīyati) යනු ඉන් සෑදේ. මෙහි ‘ඒ’ කාරයට ‘ඊ’ කාරය ආදේශ වේ.

เส ปาเก. เสติ.

‘සේ’ (se) ධාතුව පිසීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සේති’ (seti) යනු ඉන් සෑදේ.

เส คติยํ. เสติ. เสตุ.

‘සේ’ (se) ධාතුව ගමන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සේති’ (seti), ‘සේතු’ (setu) යන පද ඉන් සෑදේ.

หึส หึสายํ. หึสติ. หึสโก, หึสนา, หึสา.

‘හිංස’ (hiṃsa) ධාතුව හිංසා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘හිංසති’ (hiṃsati) යනු ක්‍රියා පදය වන අතර, ‘හිංසකෝ’ (hiṃsako), ‘හිංසනා’ (hiṃsanā), ‘හිංසා’ (hiṃsā) යනු ඉන් සෑදෙන නාම පද වේ.

อิสฺส อิสฺสายํ. อิสฺสติ. ปุริสปรกฺกมสฺส เทวา น อิสฺสนฺติ. อิสฺสา, อิสฺสายนา.

‘ඉස්ස’ (issa) ධාතුව ඊර්ෂ්‍යා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඉස්සති’ (issati) යනු ඉන් සෑදේ. ‘පුරුෂයාගේ වීර්යයට දෙවියෝ පවා ඊර්ෂ්‍යා නොකරති’ යන්න උදාහරණයකි. ‘ඉස්සා’ (issā), ‘ඉස්සායනා’ (issāyanā) යනු එහි නාම පද වේ.

นมสฺส วนฺทนานติยํ. วนฺทนานติ นาม วนฺทนาสงฺขาตํ นมนํ, สกมฺมโกเยวายํ ธาตุ, น นมุธาตุ วิย สกมฺมโก เจว อกมฺมโก จ. นมสฺสติ.

‘නමස්ස’ (namassa) ධාතුව වැඳීම සහ නැමීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වන්දනානති’ යනු වැඳීම නම් වූ නැමීමයි. මෙම ධාතුව සකර්මකම වේ; ‘නමු’ ධාතුව මෙන් සකර්මක මෙන්ම අකර්මකද නොවේ. ‘නමස්සති’ (namassati) යනු ඉන් සෑදේ.

ฆุส สทฺเท. ฆุสติ, โฆสติ. ปฏิโฆโส, นิคฺโฆโส, วจีโฆโส.

‘ඝුස’ (ghusa) ධාතුව ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඝුසති’ (ghusati), ‘ඝෝසති’ (ghosati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘පටිඝෝසෝ’ (paṭighoso), ‘නිග්ඝෝසෝ’ (nigghoso), ‘වචීඝෝසෝ’ (vacīghoso) යන නාම පද ද ඉන් සෑදේ.

จุส [Pg.173] ปาเน. จุสติ.

‘චුස’ (cusa) ධාතුව බීම (උරා බීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චුසති’ (cusati) යනු ඉන් සෑදේ.

ปุส พุทฺธิยํ. ปุสติ. โปโส. สมฺปีเฬ มม โปสนํ. โปสนนฺติ วฑฺฒนํ.

‘පුස’ (pusa) ධාතුව වැඩීම (පෝෂණය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පුසති’ (pusati) යනු ඉන් සෑදේ. ‘පෝසෝ’ (poso - පුරුෂයා) යනු ඉන් සෑදෙන නාම පදයකි. ‘තදින් පෙළීමේදී මාගේ පෝෂණය වේ’ යන්නෙහි ‘පෝෂණය’ යනු වැඩීම (වැඩි දියුණු කිරීම) යි.

มุส เถยฺเย. เถนนํ เถยฺยํ โจริกา. มุสติ. ทุทฺทิกฺโข จกฺขุมุสโน. มุสโล.

‘මුස’ (musa) ධාතුව සොරකම් කිරීම (මුලා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ථේනන’ සහ ‘ථෙය්‍ය’ යනු සොරකමයි. ‘මුසති’ (musati - සොරකම් කරයි) යනු ඉන් සෑදේ. ‘දුෂ්කර දර්ශනය ඇස් මුලා කරන්නකි’ යන්නෙහි ‘මුසලෝ’ (musalo - මෝල්ගහ) යන්නද ඉන් සෑදේ.

ปุส ปสเว. ปุสติ.

‘පුස’ (pusa) ධාතුව බිහිකිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පුසති’ (pusati) යනු ඉන් සෑදේ.

วาสิ ภูส อลงฺกาเร. วาสติ. ภูสติ, วิภูสติ. ภูสนํ, วิภูสนํ.

‘වාසි’ (vāsi) ධාතුව සැරසීම සහ අලංකාර කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. වාසති (vāsati) යි. භූසති, විභූසති යි. භූසනං, විභූසනං යි.

อุส รุชายํ. อุสติ.

‘උස’ (usa) ධාතුව රෝගය හෝ පීඩාව (රුජාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උසති (usati) යි.

อิส อุจฺเฉ. เอสติ. อิสิ.

‘ඉස’ (isa) ධාතුව සෙවීම (උච්ඡ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඒසති (esati) යි. ඉසි (isi) යනු නාම පදයයි.

เอตฺถ ปน สีลาทโย คุเณ เอสนฺตีติ อิสโย, พุทฺธาทโย อริยา ตาปสปพฺพชฺชาย จ ปพฺพชิตา นรา. ‘‘อิสิ ตาปโส ชฏิโล ชฏี ชฏาธโร’’ติ เอเต ตาปสปริยายา.

මෙහි වනාහි ශීලාදී ගුණයන් සොයන්නාහු ‘ඉසයෝ’ (ඍෂිවරු) නම් වෙති. බුද්ධාදී ආර්යයෝ ද තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වූ මිනිස්සු ද ඔවුහු ය. ‘ඉසි, තාපසෝ, ජටිලෝ, ජටී, ජටාධරෝ’ යන මොහු තාපසයාට පර්යාය වචනයෝ ය.

กส วิเลขเน. กสติ, กสฺสติ. กสฺสโก, อากาโส.

‘කස’ (kasa) ධාතුව සීසෑම (විලේඛන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. කසති, කස්සති යි. කස්සකෝ (ගොවියා), ආකාසෝ (ආකාශය) යනු එහි රූපයන් ය.

เอตฺถ กสฺสโกติ กสิการโก. อากาโสติ นภํ. ตญฺหิ น กสฺสตีติ อากาโส. กสิตุํ วิเลขิตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. อิมานิ ตทภิธานานิ –

මෙහි ‘කස්සක’ යනු ගොවියා ය. ‘ආකාස’ යනු අහස ය. ඒ අහස වනාහි නොසෑරිය හැකි (සීසෑ නොහැකි) බැවින් ‘ආකාශ’ නම් වේ. සීසෑමට හෝ ඉරි ඇඳීමට නොහැකිය යනු එහි අර්ථයයි. ඒ ආකාශයේ (අහසේ) නම් (පර්යාය පද) මෙසේ ය –

อากาโส อมฺพรํ อพฺภํ, อนฺตลิกฺข’มฆํ นภํ;

เวหาโส คคนํ เทโว, ข’มาทิจฺจปโถปิ จ.

ආකාස, අම්බර, අබ්භ, අන්තලික්ඛ, අඝ, නභ, වේහාස, ගගන, දේව, ඛ, ආදිච්චපථ ද,

ตาราปโถ จ นกฺขตฺต-ปโถ รวิปโถปิ จ;

เวหายสํ วายุปโถ, อปโถ อนิลญฺชสํ.

තාරාපථ, නක්ඛත්තපථ, රවිපථ ද, වේහායස, වායුපථ, අපථ, අනිලඤ්ජස යන මොහු අහසට නම් වෙති.

กส [Pg.174] สิส ชส ฌส วส มส ทิส ชุส ยุส หึสตฺถา. กสติ. สิสติ. ชสติ. ฌสติ. วสติ. มสติ. มสโก. โอมสติ, โอมสวาโท. ทิสติ. ชุสติ. ยูสติ.

කස, සිස, ජස, ඣස, වස, මස, දිස, ජුස, යුස යන ධාතූහු හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වෙති. කසති, සිසති, ජසති, ඣසති, වසති, මසති යි. මසකෝ (මදුරුවා) යි. ඕමසති, ඕමසවාදෝ (උපහාස වචනය) යි. දිසති, ජුසති, යූසති යි.

ตตฺถ โอมสตีติ วิชฺฌติ. โอมสวาโทติ ปเรสํ สูจิยา วิย วิชฺฌนวาโท. มสโกติ มกโส.

එහි ‘ඕමසති’ යනු විදියි (රිදවයි). ‘ඕමසවාද’ යනු ඉදිකටුවකින් මෙන් අනුන් විදින (රිදවන) සුලු බස් ය. ‘මසක’ යනු මදුරුවා (මකස) ය.

ภสฺส ภสฺสเน. ภสฺสนฺติ กถนํ วุจฺจติ ‘‘อาวาโส โคจโร ภสฺสํ. ภสฺสการก’’นฺติอาทีสุ วิย. ภสฺสติ. ภฏฺฐํ. ภฏฺฐนฺติ ภาสิตํ, วจนนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ ปน –

‘භස්ස’ (bhassa) ධාතුව කථා කිරීම (භස්සන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ආවාසෝ ගෝචරෝ භස්සං’, ‘භස්සකාරකං’ යනාදී තැන්හි මෙන් කථාව ‘භස්ස’ යයි කියනු ලැබේ. භස්සති, භට්ඨං යි. ‘භට්ඨ’ යනු දේශනා කරන ලද, කියන ලද වචනය යන අර්ථයයි. මෙහි වනාහි –

‘‘สุภาสิตา อตฺถวตี, คาถาโย เต มหามุนิ;

นิชฺฌตฺโตมฺหิ สุภฏฺเฐน, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ

“මහාමුනිඳුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ගාථාවෝ සුභාෂිතයහ, අර්ථවත්හ. මම මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙන් පැහැදුණෙමි. ඔබ වහන්සේ මාගේ සරණ වන සේක්වා” යි

ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นิชฺฌตฺโตติ นิชฺฌาปิโต ธมฺโมชปญฺญาย ปญฺญตฺติคโต อมฺหิ. สุภฏฺเฐนาติ สุภาสิเตน.

යනු පාලි නිදර්ශනයයි. එහි ‘නිජ්ඣත්තෝ’ යනු ධර්ම රසයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධයට පත් වූවෙමි යන්නයි. ‘සුභට්ඨේන’ යනු සුභාෂිතයෙන් (මැනවින් දෙසූ බසින්) යන්නයි.

ชิสุ นิสุ วิสุ มิสุ วสฺส เสจเน. เชสติ. เนสติ. เวสติ. เมสติ. เทโว วสฺสติ.

ජිසු, නිසු, විසු, මිසු, වස්ස යන ධාතූහු වැස්සවීම/තෙමීම (සේචන) යන අර්ථයෙහි වෙති. ජේසති, නේසති, වේසති, මේසති යි. දේවෝ වස්සති (වැසි වසී) යන්නයි.

มริสุ สหเน จ. จกาโร เสจนาเปกฺขโก. มริสติ.

‘මරිසු’ (marisu) ධාතුව ඉවසීම (සහන) සහ සේචන (තෙමීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ච’ ශබ්දයෙන් සේචන අර්ථය ද අපේක්ෂා කෙරේ. මරිසති යි.

ปุส โปสเน. โปสติ. โปโส. กมฺมจิตฺตอุตุอาหิอาเรหิ โปสิยตีติ โปโส. ‘‘อญฺเญปิ เทโว โปเสตี’’ติ ทสฺสนโต ปน จุราทิคเณปิ อิมํ ธาตุํ วกฺขาม.

‘පුස’ (pusa) ධාතුව පෝෂණය කිරීම (පෝෂණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පෝසති යි. පෝසෝ යි. කර්ම, චිත්ත, ඍතු, ආහාර යන මොවුන් විසින් පෝෂණය කරනු ලබන බැවින් ‘පෝස’ (පුද්ගලයා) නම් වේ. “අඤ්ඤේපි දේවෝ පෝසේති” (දෙවියා අන් අය ද පෝෂණය කරයි) යන ප්‍රයෝගය නිසා චුරාදි ගණයේදී ද මේ ධාතුව ගැන පවසන්නෙමු.

ปิสุ สิลิสุ ปุสุ ปลุสุ อุสุ อุปทาเห. เปสติ. สิเลสติ. สิเลโส. โปสติ. ปโลสติ. โอสติ. อุสุ.

පිසු, සිලිසු, පුසු, පලුසු, උසු යන ධාතූහු දැවීම/තැවීම (උපදාහ) යන අර්ථයෙහි වෙති. පේසති, සිලෙසති, සිලෙසෝ, පෝසති, පලෝසති, ඕසති, උසු යි.

ฆสุ สํหริเส. สํหริโส สงฺฆฏฺฏนํ. ฆสฺสติ.

‘ඝසු’ (ghasu) ධාතුව ගැටීම/උරැදීම (සංහරිස) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සංහරිස’ යනු එකිනෙක ගැටීම (සංඝට්ටන) යි. ඝස්සති යි.

หสุ อาลิงฺเค. อาลิงฺโค อุปคูหนํ. หสฺสติ.

‘හසු’ (hasu) ධාතුව වැළඳගැනීම (ආලිංග) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ආලිංග’ යනු වැළඳගැනීම (උපගූහන) යි. හස්සති යි.

หส [Pg.175] หสเน. หสติ. อสฺสา หสนฺติ, อาชานียา หสนฺติ, ปหสติ, อุหสติ. การิเต ‘‘หาเสติ’’อิจฺจาทิ, อุหสิยมาโน, หาโส, ปหาโส, หสนํ, ปหสนํ, หสิตํ. หการโลเปน มนฺทหสนํ ‘‘สิต’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘สิตํ ปาตฺวากาสี’’ติอาทีสุ.

‘හස’ (hasa) ධාතුව සිනාසීම (හසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. හසති යි. ‘අස්සා හසන්ති’ (අශ්වයෝ හේෂාරව කරති), ‘ආජානීයෝ හසන්ති’, ‘පහසති’, ‘උහසති’ යනු රූපයන් ය. කාරිත ප්‍රත්‍යයේදී ‘හාසේති’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘උහසියමානෝ’, ‘හාසෝ’, ‘පහාසෝ’, ‘හසනං’, ‘පහසනං’, ‘හසිතං’ යන රූප ද වෙති. ‘හ’ කාරය ලෝප වීමෙන් මද සිනහව ‘සිත’ (sita) යයි කියනු ලැබේ. “සිතං පාත්වාකාසි” (මන්දස්මිතයක් පහළ කළේය) යනාදී තැන්හි මෙනි.

ตตฺถ อุหสตีติ อวหสติ. อุทสิยมาโนติ อวหสิยมาโน. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘อิธ ภิกฺขุํ อรญฺญคตํ วา รุกฺขมูลคตํ วา สุญฺญาคารคตํ วา มาตุคาโม อุปสงฺกมิตฺวา อุหสติ’’ อิติ จ ‘‘โส มาตุคาเมน อุหสิยมาโน’’ อิติ จ. หาโสติ หสนํ วา โสมนสฺสํ วา ‘‘หาโส เม อุปปชฺชถา’’ติอาทีสุ วิย.

එහි ‘උහසති’ යනු අවඥාවෙන් සිනාසෙයි (අවහසති). ‘උහසියමානෝ’ යනු හෑල්ලුවට ලක් කරනු ලබන්නේ යන්නයි. ඒ පිළිබඳ පාලි පාඨය මෙසේ ය: “මෙහි වනාහි ආරණ්‍යයකට හෝ රුක්මුලකට හෝ ශූන්‍යාගාරයකට ගිය භික්ෂුවක වෙත මව්ගුණ (ස්ත්‍රියක) පැමිණ සිනාසෙයි (උහසති)” කියා ද, “ඒ භික්ෂුව ස්ත්‍රියක විසින් සිනහවට ලක් කරනු ලබන්නේ (උහසියමානෝ)” කියා ද වෙයි. ‘හාස’ යනු සිනහව හෝ සෝමනස්සය (සතුට) ය. “හාසෝ මේ... උපපජ්ජථ” (මට සතුටක් උපන්නේය) යනාදී තැන්හි මෙනි.

ตุส หส หิส รส สทฺเท. ตุสติ, หสติ, หิสติ, รสติ, รสิตํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เภริโย สพฺพา วชฺชนฺตุ, วีณา สพฺพา รสนฺตุ ตา’’ อิติ.

තුස, හස, හිස, රස යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීම (සද්ද) යන අර්ථයෙහි වෙති. තුසති, හසති, හිසති, රසති, රසිතං යි. මේ පිළිබඳ පාලි පාඨය මෙසේ ය: “සියලු බෙර වැයෙත්වා, ඒ සියලු වීණාවෝ නාද කෙරෙත්වා (රසන්තු)” කියා ය.

รส อสฺสาทเน. รสติ. รโส.

‘රස’ (rasa) ධාතුව රස විඳීම (අස්සාදන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. රසති, රසෝ යි.

รส อสฺสาทสิเนเหสุ. รสติ. รโส.

‘රස’ (rasa) ධාතුව රස විඳීම සහ ස්නේහය (ආදරය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. රසති, රසෝ යි.

รส หานิยํ. รสติ. รสนํ, รโส.

‘රස’ (rasa) ධාතුව පිරිහීම (හානි) යන අර්ථයෙහි වැටේ. රසති, රසුනං, රසෝ යි.

อตฺรายํ ปาฬิ –

ඒ පිළිබඳ පාලි පාඨය මෙසේ ය –

‘‘นเหว ฐิต นา’สีนํ, น สยานํ น ปทฺธคุํ;

ยาว พฺยาติ นิมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ.

“සිටගෙන සිටින්නහු ද, ඉඳගෙන සිටින්නහු ද, සැතපී සිටින්නහු ද, මඟ යන්නහු ද යන මොවුන්ගේ ආයුෂය (වයස) ඇසිපිය හෙලන කෙටි කාලය තුළ පවා පිරිහෙන්නේ ය (නොනැවතී ගෙවී යන්නේ ය)” කියා ය.

ตตฺถ รสติพฺพโยติ โส โส วโย รสติ ปริหายติ, น วฑฺฒตีติ อตฺโถ.

එහි ‘රසතිබ්බයෝ’ (රසති වයෝ) යනු ඒ ඒ වයස (ආයුෂ) පිරිහෙන්නේය, නොවැඩෙන්නේය යන අර්ථයයි.

ลส สิเลสนกีฬเนสุ. ลสติ. ลาโส. ลสี จ เต นิปฺปลิตา. ลสิ วุจฺจติ มตฺถลุงฺคํ. นิปฺปลิตาติ นิกฺขนฺตา.

‘ලස’ (lasa) ධාතුව ඇලීම (සිලේසන) සහ ක්‍රීඩා කිරීම (කීළන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ලසති, ලාසෝ යි. “ලසී ච තේ නිප්පලිතා” (තොපගේ මොළය ද ගලා ගියේය) යන්නෙහි ‘ලසී’ යනු මොළය (මස්තිෂ්කය) යි. ‘නිප්පලිතා’ යනු නික්මුණා වූ (ගලා ගියා වූ) යන්නයි.

นิส [Pg.176] สมาธิมฺหิ. สมาธิ สมาธานํ จิตฺเตกคฺคตา. เนสติ.

‘නිස’ (nisa) ධාතුව සමාධිය (සමාධි) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සමාධි’ යනු සිතේ එකඟතාව (චිත්ත ඒකාග්‍රතාව) යි. නේසති යි.

มิส มส สทฺเท โรเส จ. เมสติ. มสติ. เมโส. มสโก.

‘මිස’ සහ ‘මස’ යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීම සහ කෝප වීම (රෝස) යන අර්ථයන්හි වෙති. මේසති, මසති, මේසෝ (බැටළුවා), මසකෝ යනු එහි රූපයන් ය.

ปิสิ เปสุ คติยํ. ปิสติ. เปสติ.

‘පිසි’ සහ ‘පේසු’ යන ධාතූහු ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වෙති. පිසති, පේසති යි.

สสุ หึสายํ. สสติ. สตฺถํ. สตฺถํ วุจฺจติ อสิ.

‘සසු’ (sasu) ධාතුව හිංසා කිරීම/නැසීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. සසති, සත්ථං යි. ‘සත්ථ’ (ශස්ත්‍ර) යනු කඩුව (අසි) යි.

สํส ถุติยญฺจ. จกาโร หึสาเปกฺขาย. สํสติ, ปสํสติ. ปสํสา, ปสํสนา. ปสตฺโถ ภควา. ปสํสมาโน, ปสํสิโต, ปสํสโก, ปสํสิตพฺโพ, ปสํสนีโย, ปาสํโส, ปสํสิตฺวา อิจฺจาทีนิ.

‘සංස’ (saṃsa) ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීම (ථුති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ච’ ශබ්දයෙන් හිංසා අර්ථය ද අපේක්ෂා කෙරේ. සංසති, පසංසති යි. පසංසා, පසංසනා, පසත්ථෝ භගවා (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශංසිත සේක), පසංසමානෝ, පසංසිතෝ, පසංසකෝ, පසංසිතබ්බෝ, පසංසනීයෝ, පාසංසෝ, පසංසිත්වා යනාදී රූප වෙති.

ทิส เปกฺขเน. เอติสฺสา ปน นานารูปานิ ภวนฺติ – ‘‘ทิสฺสติ ปทิสฺสติ’’ อิจฺจาทิ อกมฺมกํ. ‘‘ปสฺสติ ทกฺขติ’’อิจฺจาทิ สกมฺมกํ.

‘දිස’ (disa) ධාතුව දැකීම (පෙක්ඛන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙයට නොයෙක් රූපයන් වෙති. ‘දිස්සති, පදිස්සති’ යනාදිය අකර්මක වන අතර, ‘පස්සති, දක්ඛති’ යනාදිය සකර්මක වෙති.

ทิสฺสตุ, ปสฺสตุ, ทกฺขตุ. ทิสฺเสยฺย, ปสฺเสยฺย, ทกฺเขยฺย. ทิสฺเส, ปสฺเส, ทกฺเข. ทิสฺส, ปสฺส, ทกฺข. อทิสฺสา, อปสฺสา. อทฺทา สีทนฺตเร นเค. อทฺทกฺขา, อทฺทกฺขุํ, อทสฺสุํ. อทสฺสิ, อปสฺสิ, อทกฺขิ.

දිස්සතු, පස්සතු, දක්ඛතු යි. දිස්සෙය්‍ය, පස්සෙය්‍ය, දක්ඛෙය්‍ය යි. දිස්සේ, පස්සේ, දක්ඛේ යි. දිස්ස, පස්ස, දක්ඛ යි. අදිස්සා, අපස්සා යි. “අද්දා සීදන්තරේ නගේ” යන්නෙහි ‘අද්දා’ ද, අද්දක්ඛා, අද්දක්ඛුං, අදස්සුං ද, අදස්සි, අපස්සි, අදක්ඛි ද වෙති.

ทสฺสิสฺสติ, ปสฺสิสฺสติ, ทกฺขิสฺสติ. อทสฺสิสฺสา, อปสฺสิสฺสา, ทกฺขิสฺสา. เอวํ วตฺตมานปญฺจมิยาทิวเสน วิตฺถาเรตพฺพานิ. การิเต ‘‘ทสฺเสติ ทสฺสยตี’’ติ รูปานิ. กมฺเม ‘‘ปสฺสิยติ’’ อิจฺจาทีนิ.

දස්සිස්සති, පස්සිස්සති, දක්ඛිස්සති යි. අදස්සිස්සා, අපස්සිස්සා, දක්ඛිස්සා යි. මෙසේ වර්තමාන, පංචමී (ආඥා) ආදී විභක්ති වශයෙන් විස්තර කටයුතු ය. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි ‘දස්සේති, දස්සයති’ යන රූප ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘පස්සියති’ යනාදී රූප ද වෙති.

ทิสา. ปสฺโส. ปสฺสํ. ปสฺสิตา. ทสฺเสตา. ทสฺสนํ. วิปสฺสนา, ญาณทสฺสนนฺติ นามิกปทานิ. ตทตฺเถ ปน ตุมตฺเถ จ ‘‘ทกฺขิตาเย’’ติ รูปํ. ‘‘อาคตามฺห อิมํ ธมฺมสมยํ, ทกฺขิตาเย อปราชิตสงฺฆ’’นฺติ หิ ปาฬิ. อิมสฺมึ ปน ปาฬิปฺปเทเส ‘‘ทกฺขิตาเย’’ติ อิทํ ตทตฺเถ ตุมตฺเถ วา จตุตฺถิยา รูปํ. ตถา [Pg.177] หิ ทกฺขิตาเยติ อิมสฺส ทสฺสนตฺถายาติ วา ปสฺสิตุนฺติ วา อตฺโถ โยเชตพฺโพ. ทิสาติอาทีสุ ปน ปุรตฺถิมาทิเภทาปิ ทิสาติ วุจฺจติ. ยถาห –

දිසා, පස්සෝ, පස්සං, පස්සිතා, දස්සේතා, දස්සනං, විපස්සනා, ඤාණදස්සනං යන මොහු නාම පදයෝ ය. ඒ සඳහා යන අර්ථයෙහි (තදත්ථ) සහ ‘තුම්’ ප්‍රත්‍යාර්ථයෙහි (තුමත්ථ) ‘දක්ඛිතායේ’ යන රූපය වෙයි. “ආගතාම්හ ඉමං ධම්මසමයං, දක්ඛිතායේ අපරාජිතසංඝං” (අපි මේ ධර්ම සජ්ඣායනාවට නොදිනන ලද සඟ සෙනඟ දැකීම පිණිස පැමිණියෙමු) යන්න පාලි පාඨයයි. මේ පාලි පාඨයෙහි ‘දක්ඛිතායේ’ යන්න ‘තදත්ථ’ හෝ ‘තුමත්ථ’ යන අර්ථයෙහි යෙදුණු චතුර්ථී විභක්ති රූපයකි. එසේ හෙයින් ‘දක්ඛිතායේ’ යන්නෙහි අර්ථය ‘දැකීම පිණිස’ (දස්සනත්ථාය) හෝ ‘දකිනු පිණිස’ (පස්සිතුං) යන්නයි. ‘දිසා’ යනාදී තැන්හි නැගෙනහිර ආදී බෙදීම්වලට ද ‘දිසා’ (දිශාව) යයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส,อุทฺธํ อโธ ทส ทิสตา อิมาโย;

กตมํ ทิสํ ติฏฺฐติ นาคราชา,ยมทฺทสา สุปิเน ฉพฺพิสาณ’’นฺติ.

“සතර දිශාවෝ ය, සතර අනුදිශාවෝ ය, උඩ සහ යට යයි මේ දිශාවෝ දසයකි. සිහිනයෙන් ඔබ දුටු ඒ දළ සයක් ඇති නාගරාජයා කිනම් දිශාවක සිටීද?” යන්නයි.

มาตาปิตาทโยปิ. ยถาห –

මව්පියන් ආදීහු ද (දිශා නම් වෙති). එය මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘มาตาปิตา ทิสา ปุพฺพา, อาจริยา ทกฺขิณา ทิสา;

ปุตฺตทารา ทิสา ปจฺฉา, มิตฺตามจฺจา จ อุตฺตรา;

මව්පියන් යනු පෙරදිග (පූර්ව දිශාව) ය, ආචාර්යවරු දකුණු දිග (දක්ෂිණ දිශාව) ය, අඹුදරුවන් පැසුළු දිග (පශ්චිම දිශාව) ය, යහළු මිතුරන් හා ඇමතියන් උතුරු දිග (උත්තර දිශාව) ය.

ทาสกมฺมกรา เหฏฺฐา, อุทฺธํ สมณพฺราหฺมณา;

เอตา ทิสา นมสฺเสยฺย, อลมตฺโต กุเล คิหี’’ติ;

දාසයන් හා කම්කරුවන් යට දිශාව (අධර දිශාව) ය, මහණ බමුණන් උඩ දිශාව (උර්ධව දිශාව) ය. ගෘහස්ථ පවුලක සුදුසුකම් ඇති (ප්‍රමාණවත්) ගිහියා විසින් මේ දිශාවන්ට නමස්කාර කළ යුතුය.

ปจฺจยทายกาปิ. ยถาห – ‘‘อคาริโน อนฺนทปานวตฺถทา, อวฺหายิกา นมฺปิ ทิสํ วทนฺตี’’ติ.

ප්‍රත්‍ය දායකයෝ ද (දිශා නම් වෙති). එය මෙසේ දක්වා ඇත – 'අන්නය, පානය හා වස්ත්‍ර දෙන ගිහියන් ද දිශාව යැයි කියනු ලැබේ' යි.

นิพฺพานมฺปิ. ยถาห –

නිවන් ද (දිශාව නම් වෙයි). එය මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘เอตาทิสา ปรมา เสตเกตุ,ยํ ปตฺวา นิทฺทุกฺขา สุขิโน ภวนฺตี’’ติ;

'ශ්වේතකේතු (නොහොත් උතුම් ධජය බඳු වූ නිවන) යනු මෙබඳු උත්තම දෙයකි. යමකට පැමිණීමෙන් (සත්ත්වයෝ) දුකින් තොරව සුවපත් වෙත්ද' යි.

เอวํ ทิสาสทฺเทน วุจฺจมานํ อตฺถรูปํ ญตฺวา อิทานิสฺส นิพฺพจนเมวํ ทฏฺฐพฺพํ. ทิสฺสติ จนฺทาวฏฺฏนาทิวเสน ‘‘อยํ ปุริมา อยํ ปจฺฉิมา’’ติอาทินา นานปฺปการโต ปญฺญายตีติ ทิสา, ปุรตฺถิมทิสาทโย. ตถา ‘‘อิเม อมฺหากํ ครุฏฺฐาน’นฺติอาทินา ปสฺสิตพฺพาติ ทิสา, มาตาปิตาทโย. ทิสฺสนฺติ สกาย ปุญฺญกฺริยาย อิเม ทายกาติ ปญฺญายนฺตีติ ทิสา, ปจฺจยทายกา. ทิสฺสติ อุปฺปาทวยาภาเวน นิจฺจธมฺมตฺตา สพฺพกาลมฺปิ วิชฺชตีติ ทิสา, นิพฺพานํ. ปสฺโสติ การณาการณํ [Pg.178] ปสฺสตีติ ปสฺโส. เอวํ ปสฺสตีติ ปสฺสํ. อตฺรายํ ปาฬิ –

මෙසේ 'දිශා' ශබ්දයෙන් කියවෙන අර්ථ ස්වරූපය දැනගෙන, දැන් එහි නිර්වචනය මෙසේ දත යුතුය. චන්ද්‍රයාගේ හැසිරීම ආදිය අනුව 'මෙය පෙරදිග ය, මෙය අපරදිග ය' යනාදී වශයෙන් නොයෙක් ආකාරයෙන් පෙනෙන (ප්‍රඥප්ත වන) බැවින් පෙරදිග ආදී දිශාවෝ 'දිශා' නම් වෙති. එසේම 'මොවුහු අපගේ ගුරුස්ථාන (ගෞරව කටයුත්තෝ) ය' යනාදී වශයෙන් බැලිය යුතු (නැමදිය යුතු) බැවින් මව්පියන් ආදීහු 'දිශා' නම් වෙති. තමන්ගේ පින්කම් හේතුවෙන් 'මොවුහු (අපට උපකාරී වන) දායකයෝ ය' යි පෙනෙන බැවින් ප්‍රත්‍ය දායකයෝ 'දිශා' නම් වෙති. ඇතිවීම හා නැතිවීමක් නොමැති බැවින්, නිත්‍ය ධර්මයක් ලෙස හැම කල්හිම පවතින බැවින් නිවන 'දිශා' නම් වේ. 'පස්ස' යනු සුදුසු නුසුදුසු දේ (හේතු අහේතු) දක්නා බැවින් 'පස්ස' නම් වේ. මෙසේ දක්නේ 'පස්සං' නම් වේ. මේ පිළිබඳව එන පාලි පාඨය මෙසේය –

‘‘ปสฺสติ ปสฺโส ปสฺสนฺตํ, อปสฺสนฺตมฺปิ ปสฺสติ;

อปสฺสนฺโต อปสฺสนฺตํ, ปสฺสนฺตมฺปิ น ปสฺสตี’’ติ.

'දක්නා තැනැත්තා (ප්‍රඥාවන්තයා) දක්නා තැනැත්තා ද දකී, නොදක්නා තැනැත්තා ද දකී. නොදක්නා තැනැත්තා (අඥානයා) නොදක්නා තැනැත්තා ද නොදකී, දක්නා තැනැත්තා ද නොදකී' යි.

ปสฺสตีติ ปสฺสิตา. ทสฺเสตีติ ทสฺสิตา. ทสฺสนนฺติ ทสฺสนกฺริยา. อปิจ ทสฺสนนฺติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตญฺหิ รูปารมฺมณํ ปสฺสตีติ ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ธมฺมา’’ติ วจนโต ทสฺสนํ นาม โสตาปตฺติมคฺโค. กสฺมา โสตาปตฺติมคฺโค ทสฺสนํ? ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต. นนุ โคตฺรภู ปฐมตรํ ปสฺสตีติ? โน น ปสฺสติ, ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ ปน น กโรติ สํโยชนานํ อปฺปหานโต, ตสฺมา ‘‘ปสฺสตี’’ติ น วตฺตพฺโพ. ยตฺถ กตฺถจิ ราชานํ ทิสฺวาปิ ปณฺณาการํ ทตฺวา กิจฺจนิปฺผตฺติยา อทิฏฺฐตฺตา อชฺชาปิ ราชานํ น ปสฺสามีติ วทนฺโต คามวาสี นิทสฺสนํ.

දකින බැවින් 'පස්සිතා' නම් වේ. දක්වන බැවින් 'දස්සිතා' නම් වේ. 'දස්සන' යනු දැකීමේ ක්‍රියාවයි. තවද 'දස්සන' යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණයයි. එය රූපාරම්මණයන් දකින බැවින් 'දස්සන' යැයි කියනු ලැබේ. එසේම 'දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්ම' (දස්සනේන පහාතබ්බා ධම්මා) යන වචනයට අනුව 'දර්ශන' යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයයි. කුමක් හෙයින් සෝතාපත්ති මාර්ගය 'දර්ශනය' නම් වේද? පළමු වරට නිවන දැකීම (දර්ශනය කිරීම) හේතුවෙනි. 'ගෝත්‍රභූ පුද්ගලයා ඊටත් වඩා පළමුව දකින්නේ නොවේද?' නැත, ඔහු නොදකිනවා නොවේ, නමුත් (නිවන) දැකීමෙන් කළ යුතු කාර්යය වන සංයෝජන ප්‍රහාණය නොකරන බැවින් ඔහු 'දකී' යැයි නොකිය යුතුය. යම් තැනකදී රජු දැක, පඬුරු ද දී, (තමාගේ) කාර්යය ඉෂ්ට නොවීම නිසා 'අද වනතුරුත් මම රජු දැක නැත' යි පවසන ගැමියෙකුගේ උපමාව මෙයට නිදසුනකි.

วิปสฺสนาติ อนิจฺจาทิวเสน ขนฺธานํ วิปสฺสนกํ ญาณํ. ญาณทสฺสนนฺติ ทิพฺพจกฺขุปิ วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ ผลมฺปิ ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘อปฺปมตฺโต สมาโน ญาณทสฺสนํ อาราเธตี’’ติ เอตฺถ หิ ทิพฺพจกฺขุ ญาณทสฺสนํ นาม. ‘‘ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมตี’’ติ เอตฺถ วิปสฺสนาญาณํ. ‘‘อภพฺพา เต ญาณทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธายา’’ติ เอตฺถ มคฺโค, ‘‘อยมญฺโญ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ เอตฺถ ผลญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปา เม เจโตวิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ เอตฺถ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ [Pg.179] ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ สตฺตาหกาลงฺกโต อาฬาโร กาลาโม’’ติ เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. เอตฺเถตํ ภวติ –

'විදර්ශනාව' (විපස්සනා) යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් ස්කන්ධයන් විදර්ශනා කරන්නා වූ ඥානයයි. 'ඥාණදර්ශනය' (ඥාණදස්සන) යනු දිව්‍ය චක්ෂුස, විදර්ශනාව, මාර්ගය, ඵලය, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය සහ සර්වඥතා ඥානය යන සියල්ලටම කියනු ලැබේ. 'නොපමා වූයේ ඥාණදර්ශනය සාක්ෂාත් කරයි' යන මෙහි දිව්‍ය චක්ෂුස 'ඥාණදර්ශනය' නම් වේ. 'ඥාණදර්ශනය සඳහා සිත මෙහෙයවයි, නැඹුරු කරයි' යන මෙහි විදර්ශනා ඥානය අදහස් වේ. 'ඔවුහු අනුත්තර සම්බෝධිය වන ඥාණදර්ශනය ලැබීමට අභව්‍යයෝ (නුසුදුස්සෝ) ය' යන මෙහි මාර්ග ඥානය අදහස් වේ. 'මේ මා විසින් අධිගමනය කරන ලද, ආර්යයන්ට සුදුසු වූ, උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මයක් වූ, විශිෂ්ට ඥාණදර්ශනයකි, පහසු විහරණයකි' යන මෙහි ඵල ඥානය අදහස් වේ. 'මට (මේ) ඥාණදර්ශනය පහළ විය, මාගේ චේතෝවිමුක්තිය නොසැලෙන සුලුය, මේ මාගේ අවසාන උපතයි, දැන් නැවත උපතක් නැත' යන මෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය අදහස් වේ. 'ආළාර කාලාම සත් දිනකට පෙර කළුරිය කළේය යි මට ඥාණදර්ශනය පහළ විය' යන මෙහි සර්වඥතා ඥානය අදහස් වේ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘ทิพฺพจกฺขุปิ มคฺโคปิ, ผลญฺจาปิ วิปสฺสนา;

ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ, ญาณํ สพฺพญฺญุตาปิ จ;

ญาณทสฺสนสทฺเทน, อิเม อตฺถา ปวุจฺจเร’’ติ.

'දිව්‍ය චක්ෂුස, මාර්ගය, ඵලය, විදර්ශනාව, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය සහ සර්වඥතා ඥානය යන මේ අර්ථයෝ 'ඥාණදර්ශන' යන ශබ්දයෙන් කියනු ලැබෙත්' යි.

ทํส ทํสเน. ทํสติ, วิทํสติ. ทนฺโต. การิเต อาโลกํ วิทํเสติ.

'දංස' ධාතුව දැකීම අර්ථයෙහි වැටේ. දංසති (දකී), විදංසති (විශේෂයෙන් පෙන්වයි). දන්ත (දමනය වූ / දත්). කාරක රූපයේදී (ප්‍රේරණ ක්‍රියාවේදී) 'ආලෝකය පෙන්වයි' (ආලෝකං විදංසේති) යන්න වේ.

เอส พุทฺธิยํ. เอสติ.

'එස' ධාතුව අවබෝධය (දැනගැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. එසති (අවබෝධ කරයි / සොයයි) යන්නයි.

สํส กถเน. สํสติ. โย เม สํเส มหานาคํ.

'සංස' ධාතුව කීම (කථනය) අර්ථයෙහි වැටේ. සංසති (පවසයි). 'යමෙක් මට මහා නාගයා (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ගැන පවසන්නේද' යන්න මෙහි යෙදීමයි.

กิลิส พาธเน. กิลิสติ. กิเลโส.

'කිලිස' ධාතුව පීඩා කිරීම (බාධනය) අර්ථයෙහි වැටේ. කිලිසති (පීඩා විඳියි / කෙලෙසෙයි), කිලෙස (ක්ලේශය) යන්නයි.

เอตฺถ พาธนฏฺเฐน ราคาทโยปิ ‘‘กิเลสา’’ติ วุจฺจนฺติ ทุกฺขมฺปิ. เอเตสุ ทุกฺขวเสน –

මෙහි පීඩා කිරීමේ අර්ථයෙන් රාගය ආදී කෙලෙස් ද 'ක්ලේශයෝ' යැයි කියනු ලැබෙත්, දුක ද එසේම කියනු ලැබේ. ඒ අතුරෙන් දුක පිළිබඳව –

‘‘อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา, ปุพฺเพ กิเลสมตฺตโน;

อานนฺทิยํ วิจรึสุ, รมณีเย คิริพฺพเช’’ติ

'තමන්ගේ පෙර පැවති ඒ දුකට (කෙලෙස්වලට) හේතුවක් වූ මේ ප්‍රත්‍යය ලබාගෙන, රමණීය වූ ගිරිව්‍රජයෙහි සතුටින් හැසිරුණාහුය' යි

ปโยโค เวทิตพฺโพ. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺตสฺส ‘‘กิลิสฺสตี’’ติ รูปํ.

යෙදීම දත යුතුය. දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි 'කිලිස්සති' (කෙලෙසෙයි) යන රූපය සිද්ධ වේ.

วส สิเนหเน. วสติ. วสา.

'වස' ධාතුව සෙනෙහස (තෙල් ගතිය) අර්ථයෙහි වැටේ. වසති, වසා (මේදය) යන්නයි.

เอตฺถ จ วสา นาม วิลีนสิเนโห. สา วณฺณโต นาฬิเกรเตลวณฺณา. อาจาเม อาสิตฺตเตลวณฺณาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

මෙහි 'වසා' යනු දිය වූ තෙල් ගතිය (මේදය) වේ. එය වර්ණයෙන් පොල්තෙල් පැහැතිය. බත් කඳෙහි (කැඳෙහි) ඉසින ලද තෙල්වල පැහැය වැනි යැයි කීම ද සුදුසුය.

อีส หึสาคติทสฺสเนสุ. อีสติ. อีโส.

'ඊස' ධාතුව හිංසා කිරීම, ගමන සහ දැකීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ඊසති, ඊසෝ යන්නයි.

ภาสพฺยตฺตายํ วาจายํ. ภาสติ. ภาสา, ภาสิตํ, ภาตา. ปริภาสติ. ปริภาสา, ปริภาสโก.

'භාස' ධාතුව පැහැදිලි වචනයෙහි (ව්‍යක්ත කථනයෙහි) වැටේ. භාසති (කතා කරයි), භාෂා, භාසිත (පැවසූ දෙය), භාතා (සහෝදරයා), පරිභාසති (නින්දා කරයි / බණියි), පරිභාසා (නින්දාව), පරිභාසක (නින්දා කරන්නා) යන්නයි.

ตตฺร [Pg.180] ภาสนฺติ อตฺถํ เอตายาติ ภาสา, มาคธภาสาทิ. ภาสิตนฺติ วจนํ. วจนตฺโถ หิ ภาสิตสทฺโท นิจฺจํ นปุํสกลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ‘‘สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิต’’นฺติ. วาจฺจลิงฺโค ปน ภาสิตสทฺโท ติลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ‘‘ภาสิโต ธมฺโม, ภาสิตํ จตุสจฺจํ, ภาสิตา วาจา’’ติ. ปุพฺเพ ภาสตีติ ภาตา, เชฏฺฐภาตาติ วุตฺตํ โหติ. โส หิ ปุพฺเพ ชาตตฺตา เอวํ วตฺตุํลภติ. กิญฺจาปิ ภาตุสทฺโท ‘‘ภาติกสตํ, สตฺตภาตโร. ภาตรํ เกน โทเสน, ทุชฺชาสิ ทกรกฺขิโน’’ติอาทีสุ เชฏฺฐกนิฏฺฐภาตูสุ วตฺตติ, ตถาปิ เยภุยฺเยน เชฏฺฐเก นิรูฏฺโฐ, ‘‘ภาตา’’ติ หิ วุตฺเต เชฏฺฐภาตาติ วิญฺญายติ, ตสฺมา กตฺถจิ ฐาเน ‘‘กนิฏฺฐภาตา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ.

එහි, යමකින් අර්ථය පවසත් ද (ප්‍රකාශ කරත් ද), එය 'භාෂා' නම් වේ; මාගධ භාෂාව ආදිය මෙනි. 'භාසිත' යනු වචනයයි. වචනය යන අර්ථයෙහි 'භාසිත' ශබ්දය නිරන්තරයෙන්ම නපුංසක ලිංගයේ පවතින්නක් ලෙස දත යුතුය. 'වැද්දා පැවසූ වචනය අසා' (සුත්වා ලුද්දස්ස භාසිතං) යන්න නිදසුනකි. විශේෂණ පදයක් ලෙස යෙදෙන විට 'භාසිත' ශබ්දය ත්‍රිලිංගයෙහිම (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක ලිංග තුනෙහිම) පවතින බව දත යුතුය. 'දේශනා කරන ලද ධර්මය' (භාසිතෝ ධම්මෝ), 'පැහැදිලි කරන ලද චතුරාර්ය සත්‍යය' (භාසිතං චතුසච්චං), 'පවසන ලද වචනය' (භාසිතා වාචා) යනාදී වශයෙනි. 'පළමුව කථා කරයි' යන අර්ථයෙන් 'භාතා' යන්නෙන් වැඩිමහල් සහෝදරයා අදහස් වේ. ඔහු තමාට වඩා පළමුව උපන් බැවින් මෙසේ පැවසීමට සුදුසු වෙයි. 'භාතු' ශබ්දය 'සියයක් සහෝදරයෝ', 'සහෝදරයන් සත්දෙනා', 'කවර වරදක් නිසා සහෝදරයා දිය රකුසාට දුන්නෙහිද' යනාදී තැන්වල වැඩිමහල් මෙන්ම බාල සහෝදරයන් දෙපිරිස සඳහාම වැටුණ ද, බොහෝ දුරට එය වැඩිමහල් සහෝදරයා කෙරෙහිම රූඪ වී පවතී. මන්ද, 'භාතා' යැයි පැවසූ විට (සාමාන්‍යයෙන්) වැඩිමහල් සහෝදරයා ලෙස වටහා ගන්නා බැවිනි. එම නිසා යම් යම් ස්ථානවල 'බාල සහෝදරයා' (කනිට්ඨභාතා) යැයි විශේෂ කොට දක්වා ඇත.

นนุ จ โภ กตฺถจิ ‘‘เชฏฺฐภาตา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน ภาตาสทฺทสฺส กนิฏฺเฐปิ วตฺตนโต ปากฏีกรณตฺถํ ‘‘เชฏฺฐภาตา’’ติ วุตฺตํ. ยถา หิ หริเณสุ วตฺตมานสฺส มิคสทฺทสฺส กทาจิ อวเสสจตุปฺปเทสุปิ วตฺตนโต ‘‘หริณมิโค’’ติ วิเสเสตฺวา วาจํ ภาสนฺติ, เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. ยถา จ โคหตฺถิมหึสอจฺฉสูกรสสพิฬาราทีสุ สามญฺญวเสน มิคสทฺเท วตฺตมาเนปิ ‘‘มิคจมฺมํ มิคมํส’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน ‘‘หริณสฺสา’’ติ วิเสสนสทฺทํ วินาปิ ‘‘หริณมิคจมฺมํ หริณมิคมํส’’นฺติ วิเสสตฺถาธิคโม โหติ, เอตฺถ น โคหตฺถิอาทีนํ จมฺมํ วา มํสํ วา วิญฺญายติ. ตถา ‘‘มิคมํสํ ขาทนฺตี’’ติ วจนสฺส โคหตฺถิอาทีนํ มํสํ ขาทนฺตีติ อตฺโถ น สมฺภวติ, เอวเมว กตฺถจิ วินาปิ เชฏฺฐกอิติ วิเสสนสทฺทํ ‘‘ภาตา’’ติ วุตฺเตเยว ‘‘เชฏฺฐกภาตา’’ติ อตฺโถ วิญฺญายตีติ. นนุ จ โภ ‘‘มิคจมฺมํ, มิคมํส’’นฺติ เอตฺถ จมฺมมํสสทฺเทเหว [Pg.181] วิเสสตฺถาธิคโม โหตีติ? น โหติ, มิคสทฺทสฺส อิว จมฺมมํสสทฺทานํ สามญฺญวเสน วตฺตนโต, เอวญฺจ สติ เกน วิเสสตฺถาธิคโม โหตีติ เจ? โลกสงฺเกตวเสน, ตถา หิ มิคสทฺเท จ จมฺมสทฺทาทีสุ จ สามญฺญวเสน วตฺตมาเนสุปิ โลกสงฺเกเตน ปริจฺฉินฺนตฺตา โคหตฺถิอาทีนํ จมฺมาทีนิ น ญายนฺติ โลเกน, อถ โข หริณจมฺมาทีนิเยว ญายนฺติ. ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติ การณ’’นฺติ หิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

පින්වත, ඇතැම් තැනක 'ජෙට්ඨභාතා' (වැඩිමහල් සොහොයුරා) යැයි විශේෂ කොට පවසා නැද්ද? එය සත්‍යයකි, එහෙත් 'භාතෘ' (සොහොයුරා) යන වචනය බාල සොහොයුරා සඳහා ද යෙදෙන බැවින්, එය පැහැදිලි කරනු පිණිස 'ජෙට්ඨභාතා' යැයි කියන ලදී. මුවන්ට ව්‍යවහාර වන 'මිග' (मृग - මෘග) යන වචනය ඇතැම් විට සෙසු සිවුපාවුන්ට ද යෙදෙන බැවින් 'හරිණමිග' (මුව මෘගයා) යැයි විශේෂ කොට ව්‍යවහාර කරන්නාක් මෙන්, මෙය ද එලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. ගව, ඇත්, මීහරක්, වලස්, ඌරු, හාවුන්, බළලුන් ආදීන් සඳහා පොදුවේ 'මිග' යන වචනය යෙදුණ ද, 'මිගචම්ම' (මෘග සම), 'මිගමංස' (මෘග මාංශ) යනුවෙන් යෙදෙන තැනක, 'හරිණ' (මුවා) යන විශේෂණ පදය රහිතව වුව ද, 'මුව සම', 'මුව මස්' යන විශේෂ අර්ථය ලැබෙන්නාක් මෙන්; මෙහිදී ගවයන්, ඇතුන් ආදීන්ගේ සමක් හෝ මසක් අදහස් නොවේ. එසේම 'මුව මස් කති' යන වචනයෙන් ගව, ඇත් ආදීන්ගේ මස් කති යන අර්ථය නොගැලපෙන්නාක් මෙන්, එලෙසම ඇතැම් තැනක 'ජෙට්ඨක' (වැඩිමහල්) යන විශේෂණ පදය රහිතව වුව ද, 'භාතා' (සොහොයුරා) යැයි පැවසූ පමණින් 'වැඩිමහල් සොහොයුරා' යන අර්ථයම වැටහෙන්නේය. පින්වත, 'මිගචම්ම, මිගමංස' යන මෙහිදී සම සහ මස් යන වචනවලින්ම විශේෂ අර්ථය වැටහෙන්නේ නැද්ද? නැත, 'මිග' යන වචනය මෙන්ම 'චම්ම' (සම) සහ 'මංස' (මස්) යන වචන ද පොදු වශයෙන් යෙදෙන බැවිනි. එසේ නම් විශේෂ අර්ථය ලැබෙන්නේ කුමකින්දැයි ඇසුවහොත්? ලෝක සංකේතය (ලෝක සම්මුතිය) නිසාය. එනම්, 'මිග' යන වචනය සහ 'චම්ම' ආදී වචන පොදුවේ යෙදුණත්, ලෝක සම්මුතියෙන් එය සීමා වී ඇති බැවින්, ලෝකයා විසින් ගව, ඇත් ආදීන්ගේ සම ආදිය අදහස් නොකරන අතර, මුව සම ආදියම අදහස් කරනු ලැබේ. මක්නිසාද යත්, 'සංකේත වචනය සත්‍යයකි, ලෝක සම්මුතිය ඊට හේතුවයි' යනුවෙන් පවසා ඇති බැවින් එසේ දත යුතුය.

คิเลสุ อนฺวิจฺฉายํ. ปุนปฺปุนํ อิจฺฉา อนฺวิจฺฉา. คิเลสติ.

'ගිල්' ධාතුව නැවත නැවත කැමැති වීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. නැවත නැවත කැමැති වීම 'අන්විච්ඡා' නම් වේ. 'ගිලෙසති' (නැවත නැවත කැමති වෙයි) යන්න රූපයයි.

เยสุ ปยตเน. เยสติ.

'යෙස්' ධාතුව උත්සාහ කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'යෙසති' (උත්සාහ කරයි) යන්න රූපයයි.

เชสุ เนสุ เอสุ เหสุ คติยํ. เชสติ. เนสติ. เอสติ. เหสติ. ธาตฺวนฺตสฺส ปน สญฺโญควเสน ‘‘เชสฺสติ, เนสฺสตี’’ติอาทีนิปิ คเหตพฺพานิ. เชสฺสมาโน. เชสฺสํ, เชสฺสนฺโต. เอตฺถ จ –

'ජෙස්', 'නෙස්', 'එස්', 'හෙස්' යන ධාතූන් ගමන (යෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ජෙසති', 'නෙසති', 'එසති', 'හෙසති' යනු රූපයන්ය. ධාතුව අවසානයේ සංයෝගයක් ඇති වීම හේතුවෙන් 'ජෙස්සති', 'නෙස්සති' ආදී රූප ද ගත යුතුය. 'ජෙස්සමානෝ', 'ජෙස්සං', 'ජෙස්සන්තෝ' (යන්නේ) ආදී වශයෙනි. මෙහි ද -

‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี;

เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ, สเมสุ วิสเมสุ จา’’ติ

‘‘කඳු දුර්ගයන්හි ද, සම තැන්හි ද, විෂම තැන්හි ද යන්නා වූ (හැසිරෙන්නා වූ), දමනය කරන ලද, වනයෙහි වසන ඇතා පසෙකින් ඇතින්නියක් ලුහුබඳින්නාක් මෙන්’’ යනුවෙන්

ปาฬิ นิทสฺสนํ.

යනු පාලි නිදසුනයි.

เทสุ เหสุ อพฺยตฺตสทฺเท. เทสติ. เหสติ.

'දෙස්', 'හෙස්' යන ධාතූන් අපැහැදිලි හඬ නැඟීම (අව්‍යක්ත ශබ්දය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දෙසති', 'හෙසති' යනු රූපයන්ය.

กาส สทฺทกุจฺฉายํ. กาสติ, อุกฺกาสติ. กาโส. กาสํ สาสํ ทรํ พลฺยํ, ขีณเมโธ นิคจฺฉติ.

'කාස්' ධාතුව නින්දිත ශබ්දය (කැස්ස ආදී අප්‍රිය ශබ්දය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කාසති', 'උක්කාසති' (කැස්ස හඬ නඟයි) යනු රූපයන්ය. 'කාසෝ' (කැස්ස) යනු නාම පදයයි. 'නුවණ නැත්තා වූ, ශක්තිය ක්ෂය වූ තැනැත්තා කැස්ස ද, ඇදුම (ශ්වාසය) ද, බිය ද, බාල බව ද ලබයි' යන්න උදාහරණයකි.

กาสุ ภาสุ ทิตฺติยํ. ทิตฺตีติ ปากฏตา, วิราชนตา วา. กาสติ, ปกาสติ. ปกาสติ เตโช. ทูเร สนฺโต ปกาเสนฺติ. ภาสติ. ปภาสติ มิทํ พฺยมฺหํ. ปกาโส. กาสุ โอภาโส.

'කාස්', 'භාස්' යන ධාතූන් බැබළීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. බැබළීම යනු ප්‍රකට වීම හෝ බැබළීමයි. 'කාසති', 'පකාසති' (බබළයි). 'තේජස බබළයි', 'සත්පුරුෂයෝ දුර සිට වුව ද බබළති' යනු නිදසුන්ය. 'භාසති' (බබළයි), 'මේ විමානය බබළයි' (පභාසති). 'පකාසෝ' (ප්‍රකාශය) සහ 'ඕභාසෝ' (අවභාසය/එළිය) යන රූපයන් ද වේ.

ตตฺร [Pg.182] ปกาสตีติ ปกาโส, ปากโฏ โหตีติ อตฺโถ. ตุจฺฉภาเวน ปุญฺชภาเวน วา กาสติ ปกาสติ ปากฏา โหตีติ กาสุ. ‘‘กาสุ’’ อิติ อาวาโฏปิ วุจฺจติ ราสิปิ.

එහි 'පකාසති' යනු ප්‍රකාශ වෙයි, ප්‍රකට වෙයි යන අර්ථයයි. හිස් බවෙන් හෝ සමූහයක් (ගොඩක්) වශයෙන් බබළන, ප්‍රකට වන බැවින් 'කාසු' නම් වේ. 'කාසු' යන්නෙන් වළ ද, ගොඩ (රාශිය) ද කියනු ලැබේ.

‘‘กึนุ สนฺตรมาโนว, กาสุํ ขนสิ สารถิ;

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ, กึกาสุยา กริสฺสสี’’ติ

‘‘සාරථිය, කුමක් හෙයින් කලබලයෙන් වළක් හාරන්නෙහිද? මා විසින් අසන ලදුව, යහළුව, මට පවසන්න; වළෙන් කුමක් කරන්නෙහිද?’’ යනුවෙන්

เอตฺถ หิ อาวาโฏ กาสุ นาม. ‘‘องฺคารกาสุํ อปเร ผุณนฺติ, นรา รุทนฺตา ปริทฑฺฒคตฺตา’’ติ เอตฺถ ราสิ. การิเต – ปกาเสตีติ ปกาสโก. โอภาเสตีติ โอภาสโก. กมฺเม ปกาสิยตีติ ปกาสิโต. เอวํ ภาสิโต. ภาเว – กาสนา. สงฺกาสนา. ปกาสนา. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘ปกาสิตุํ, ปกาเสตุํ, โอภาสิตุํ, โอภาเสตุํ. ปกาสิตฺวา, ปกาเสตฺวา, โอภาสิตฺวา, โอภาเสตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตทฺธิเต ภาสุ เอตสฺส อตฺถีติ ภาสุโร, ปภสฺสโร โย โกจิ. ภาสุโรติ วา เกสรสีโห. อิมสฺมึ อตฺเถ ภาสุสทฺโท ‘‘ราช ทิตฺติย’’นฺติ เอตฺถ ราชสทฺโท วิย วิราชนวาจโก สิยา, ตสฺมา รูปสิริยา วิราชนสมฺปนฺนตาย ภาสุ วิราชนตา เอตสฺส อตฺถีติ ภาสุโรติ นิพฺพจนํ เญยฺยํ.

මෙහි 'කාසු' යනු වළ වේ. 'ගිනිකසළ ගොඩකට (අඟුරු ගොඩකට) අන්‍යයෝ දමති, පිළිස්සුණු ශරීර ඇති මිනිස්සු හඬති' යන මෙහිදී රාශිය (ගොඩ) යන අර්ථයයි. කාරිත ප්‍රත්‍යයෙහි - ප්‍රකාශ කරයි යන අර්ථයෙන් 'පකාසකෝ' (ප්‍රකාශකයා) ද, බබළවයි යන අර්ථයෙන් 'ඕභāසකෝ' (බබළවන්නා) ද වේ. කර්ම කාරකයෙහි - ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'පකාසිතෝ' (ප්‍රකාශිත) වේ. 'භාසිතෝ' (භාෂිත) යන්න ද එසේමය. භාව අර්ථයෙහි - 'කාසනා', 'සංකාසනා', 'පකාසනා' (ප්‍රකාශ කිරීම්) වේ. තුමන් ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි - 'පකාසිතුං', 'පකාසේතුං', 'ඕභාසිතුං', 'ඕභාසේතුං' (ප්‍රකාශ කරනු පිණිස) ද, 'පකාසිත්වා', 'පකාසේත්වා', 'ඕභාසිත්වා', 'ඕභාසේත්වා' (ප්‍රකාශ කොට) ද යන රූපයන් වේ. තද්ධිතයෙහි - බැබළීම මෙයට ඇත යන අර්ථයෙන් 'භාසුරෝ' (බැබළෙන සුළු) වන අතර, එය යම් ප්‍රභාස්වර දෙයකි. නැතහොත් කේසර සිංහයාට 'භාසුර' යැයි කියනු ලැබේ. මේ අර්ථයෙහි 'භාසු' ශබ්දය 'රාජ දිත්තියං' යන තැන ඇති 'රාජ' ශබ්දය මෙන් බැබළීම ප්‍රකාශ කරන වචනයක් විය යුතුය. එබැවින් රූප ශ්‍රීයෙන් බැබළීමෙන් යුක්ත බැවින්, 'භාසු' (බැබළීම) මෙයට ඇත යනුවෙන් 'භාසුර' යන නිරුක්තිය දත යුතුය.

นาสุ ราสุ สทฺเท. นาสติ. ราสติ. นาสา, นาสิกา.

'නාස්', 'රාස්' යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'නාසති', 'රාසති' යනු රූපයන්ය. 'නාසා' සහ 'නාසිකා' (නාසය) යන නාම පද ද ඉන් සැදේ.

ตตฺร นาสาติ หตฺถิโสณฺฑาปิ นาสาติ วุจฺจติ ‘‘สเจ มํ นาคนาสูรู, โอโลเกยฺย ปภาวตี’’ติอาทีสุ วิย. มนุสฺสาทีนํ นาสิกาปิ นาสาติ วุจฺจติ ‘‘โย เต หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยี’’ติอาทีสุ วิย. นาสนฺติ อพฺยตฺตสทฺทํ กโรนฺติ เอตายาติ นาสา. นาสา เอว นาสิกา. ยตฺถ นิพฺพจนํ น วทาม, ตตฺถ ตํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา อปฺปสิทฺธตฺตา [Pg.183] วา น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, อวุตฺตมฺปิ ปโยควิจกฺขเณหิ อุปปริกฺขิตฺวา โยเชตพฺพํ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

එහි 'නාසා' යන්නෙන් ඇතාගේ සොඬවැල ද 'නාසා' යැයි කියනු ලැබේ; 'ඇතෙකුගේ සොඬක් වැනි කලවා ඇති ප්‍රභාවතී තොමෝ මා දෙස බලන්නේ නම්' යනාදී තැන්හි මෙනි. මිනිසුන් ආදීන්ගේ නාසය ද 'නාසා' යැයි කියනු ලැබේ; 'යමෙක් තොපගේ දෑත් ද, දෙපා ද, කන් නාසා ද කැපුවේද' යනාදී තැන්හි මෙනි. ඇයගෙන් අපැහැදිලි ශබ්ද කරත් ද, එබැවින් 'නාසා' නම් වේ. 'නාසා' යනුම 'නාසිකා' වේ. යම් තැනක අප නිරුක්ති නොකියමු ද, එහිදී එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි බැවින් හෝ වෙනත් තැනක පවසා ඇති බැවින් (අවසාන වූ බැවින්) නොකියන ලදැයි දත යුතුය. නොකියන ලද දෙය ද ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂයන් විසින් විමසා බලා ගළපා ගත යුතුය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ -

นาสา โสณฺฑา กโร หตฺโถ,หตฺถิทพฺเพ สมา มตา;

นาสา จ นาสิกา จ ทฺเว,นราทีสุ สมา มตา’’ติ.

‘‘හස්ති වස්තුවෙහි (ඇතා සම්බන්ධයෙන්) නාසා, සොණ්ඩා, කර, හත්ථ යන වචන සමාන අර්ථවත් යැයි සම්මතය; මිනිසුන් ආදීන් කෙරෙහි නාසා සහ නාසිකා යන වචන දෙක සමාන අර්ථවත් යැයි සම්මතය’’ යනුවෙන්

นส โกฏิลฺเล. นสติ.

'නස්' ධාතුව ඇද (වක්‍ර) බව යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'නසති' යන්න රූපයයි.

ภิสิ ภเย. ภึสติ. ภึสนโก. ตทาสิ ยํ ภึสนกํ. เภสฺมากาโย.

'භිස්' ධාතුව බිය වීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භිංසති' (බිය උපදවයි). 'භිංසනකෝ' (භයානක වූ). 'එකල යම් භීෂණයක් වූයේද' යනු නිදසුනකි. 'භෙස්මාකායෝ' (භයානක ශරීර ඇත්තා) යන්න ද එසේමය.

อาสิสิ อิจฺฉายํ. อาปุพฺโพ สิสิ อิจฺฉายํ วตฺตติ. อาสิสติ. อาสิสเตว ปุริโส. อาสิสนา. อาสิสตฺตํ. อาสิสนฺโต, อาสิสมาโน, อาสมาโน. ‘‘สุคฺคติมาสมานา’’ติ ปาฬิ เอตฺถ นิทสฺสนํ.

'ආසිස්' (පූර්ව ආ උපසර්ග සහිත 'සිස්') ධාතුව පැතීම (කැමැත්ත) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ආසිසති' (පතයි). 'පුරුෂයා පතන්නේමය', 'ආසිසනා' (පැතීම), 'ආසිසත්තං' (පතන සුළු බව). 'ආසිසන්තෝ', 'ආසිසමානෝ', 'ආසමානෝ' (පතන්නා වූ). 'සුගතිය පතන්නා වූ' (සුග්ගතිමාසමානා) යන පාලි පාඨය මෙහි නිදසුනයි.

คสุ อทเน. คสติ.

'ගස්' ධාතුව ආහාර අනුභව කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගසති' (අනුභව කරයි) යන්න රූපයයි.

ฆุสี กนฺติกรเณ. อีการนฺโตยํ, เตน อิโต น นิคฺคหีตาคโม. ฆุสติ.

'ඝුසී' ධාතුව ශෝභන කිරීම (ලස්සන කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය ඊකාරාන්ත ධාතුවකි, එහෙයින් මෙයින් නිග්ගහීතයේ පැමිණීමක් (අනුස්වාර ආගමයක්) සිදු නොවේ. 'ඝුසති' යන්න රූපයයි.

ปํสุ ภํสุ อวสํสเน. ปํสติ. ภํสติ.

'පංස්', 'භංස්' යන ධාතූන් පහළට වැටීම (පිරිහීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පංසති', 'භංසති' යනු රූපයන්ය.

ธํสุ คติยํ. ธํสติ. รโช นุทฺธํสติ อุทฺธํ.

'ධංස්' ධාතුව ගමන (හැසිරීම/විසිරී යෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධංසති'. 'දූවිල්ල ඉහළට විසිරෙයි (නැඟී යයි)' යනු නිදසුනකි.

ปส วิตฺถาเร. ปสติ. ปสุ.

'පස්' ධාතුව පැතිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පසති' (පැතිරෙයි). 'පසු' (තිරිසනා/පැතිරෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් පසු නම් වේ) යනු නාම පදයයි.

กุส อวฺหาเน โรทเน จ. โกสติ, ปกฺโกสติ. ปกฺโกสโก, ปกฺโกสิโต, ปกฺโกสนํ.

'කුස්' ධාතුව කැඳවීම සහ හැඬීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'කෝසති', 'පක්කෝසති' (කැඳවයි/හඬයි). 'පක්කෝසකෝ' (කැඳවන්නා), 'පක්කෝසිතෝ' (කැඳවන ලද), 'පක්කෝසනං' (කැඳවීම) යනු රූපයන්ය.

กสฺส คติยํ. กสฺสติ, ปริกสฺสติ. ปฏิกสฺสติ. มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย. ปฏิกสฺเสยฺยาติ อากฑฺเฒยฺย, มูลาปตฺติยํเยว ปติฏฺฐาเปยฺยาติ อตฺโถ.

'කස්ස්' ධාතුව ගමන (ඇදීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කස්සති', 'පරිකස්සති' (අදියි). 'පටිකස්සති' (නැවත අදියි). 'මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය' (මුලට ඇද දැමිය යුතුය). 'පටිකස්සෙය්‍ය' යන්නෙහි අර්ථය නම් නැවත ඇද දැමිය යුතුය, මුල් ඇවතෙහිම පිහිටුවිය යුතුය යන්නයි.

อส [Pg.184] ทิตฺยาทาเนสุ จ. จกาโร คติเปกฺขโก. อสติ.

'අස්' ධාතුව බැබළීම සහ ගැනීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ච-කාරයෙන් ගමන යන අර්ථය ද අපේක්ෂා කෙරේ. 'අසති' යන්න රූපයයි.

ทิส อาทานสํวรเณสุ. ทิสฺสติ ปุริโส.

'දිස්' ධාතුව ගැනීම සහ වැසීම (සංවර කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'දිස්සති පුරිසෝ' (පුරුෂයා පෙනෙයි/ගනු ලැබේ).

ทาสุ ทาเน. ทาสติ.

'දාස්' ධාතුව දීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දාසති' යන්න රූපයයි.

โรส ภเย. โรสติ. โรสโก.

'රෝස්' ධාතුව බිය වීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'රෝසති' (කෝප වෙයි/බිය වෙයි). 'රෝසකෝ' (කෝප වන්නා/බිය වන්නා) යනු රූපයයි.

เภสุ จลเน. เภสติ.

'භෙස්' ධාතුව සෙලවීම (කම්පනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භෙසති' යන්න රූපයයි.

ปส พาธนผสฺสเนสุ. ปสติ. ปาโส, นาคปาโส, หตฺถปาโส.

'පස්' ධාතුව බැඳීම සහ ස්පර්ශය යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'පසති' (බඳියි/ස්පර්ශ කරයි). 'පාසෝ' (පාශය/ලණුව), 'නාගපාසෝ' (නාග පාශය), 'හත්ථපාසෝ' (හස්ත පාශය) යනු නාම පදයන්ය.

ลส กนฺติยํ. ลสติ, อภิลสติ, วิลสติ. ลาโส, วิลาโส, วิลสนํ.

'ලස්' ධාතුව ප්‍රියාව (කැමැත්ත/බැබළීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලසති', 'අභිලසති' (පතයි/කැමති වෙයි), 'විලසති' (කෙළිලොල් වෙයි/බබළයි). 'ලාසෝ', 'විලාසෝ' (විලාසය), 'විලසනං' (විලසිතය/බැබළීම) යනු රූපයන්ය.

จส ภกฺขเณ. จสติ.

'චස්' ධාතුව අනුභව කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චසති' යන්න රූපයයි.

กส หึสายํ. กสติ.

'කස්' ධාතුව හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කසති' යන්න රූපයයි.

ติส ติตฺติยํ. ติตฺติ ตปฺปนํ ปริปุณฺณตา สุหิตตา. ติสติ. ติตฺติ.

'තිස්' ධාතුව තෘප්තිය (පිනවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තෘප්තිය යනු සතුටු කිරීම, පිරිපුන් බව, සෑහීමට පත්වීමයි. 'තිසති' (තෘප්තිමත් වෙයි) යන්න රූපයයි. 'තිත්ති' (තෘප්තිය) යනු නාම පදයයි.

วส นิวาเส. วสติ, วสิยติ, วจฺฉติ. วตฺถุ, วตฺถํ, ปริวาโส, นิวาโส, อาวาโส, อุปวาโส, อุโปสโถ, วิปฺปวาโส, จิรปฺปวาสี, จิรปฺปวุตฺโถ, วสิตฺวา, วตฺตุํ, วสิตุํ อิจฺจาทีนิ.

‘vasa’ ධාතුව වාසය කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. vasati (වාසය කරයි), vasiyati, vacchati (වාසය කරනු ඇත) යනු ක්‍රියා පදයි. vatthu (වස්තුව/භූමිය), vatthaṃ (වස්ත්‍රය), parivāso (පරිවාසය), nivāso (නිවාසය), āvāso (ආවාසය), upavāso (උපවාසය), uposatho (උපෝසථය), vippavāso (විප්‍රවාසය), cirappavāsī (බොහෝ කලක් බැහැරව වසන්නා), cirappavuttho (බොහෝ කලක් බැහැරව විසූ තැනැත්තා), vasitvā (වාසය කොට), vattuṃ (හැඳීමට/පැළඳීමට), vasituṃ (වාසය කිරීමට) යනාදිය මෙයින් සෑදෙන රූප වේ.

อตฺร อุปวาโสติ อนฺเนน วชฺชิโต วาโส อุปวาโส. อุโปสโถติ อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ, อุปวสนฺติ สีเลน วา อนสเนน วา อุเปตา หุตฺวา วสนฺตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร – ‘‘อายามาวุโส กปฺปิน อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ ปาติโมกฺขุทฺเทโส [Pg.185] อุโปสโถ. ‘‘เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ สีลํ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ อุปวาโส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘น ภิกฺขเว ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา’’ติอาทีสุ อุปวสิตพฺพทิวโสติ.

මෙහි ‘උපවාස’ යනු ආහාරයෙන් තොරව වාසය කිරීමයි. ‘උපෝසථ’ යනු මෙහි උපවාස කරත්ද (එළඹ වෙසෙත්ද) එයයි. එනම්, ශීලයෙන් හෝ ආහාර නොගැනීමෙන් යුක්තව වෙසෙත් යන අර්ථයයි. මෙහි අර්ථ විග්‍රහය මෙසේය – ‘ඇවැත්නි කප්පින, අපි උපෝසථයට යමු’ යනාදී තැන්හි ‘උපෝසථ’ යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශයයි. ‘විශාඛාවනි, මෙසේ අෂ්ටාංගයෙන් සමන්නාගත වූ උපෝසථය සමාදන් විය යුතුය’ යනාදී තැන්හි ‘උපෝසථ’ යනු ශීලයයි. ‘පිරිසිදු තැනැත්තාට සැමදා සුබ නැකතකි, පිරිසිදු තැනැත්තාට සැමදා උපෝසථයකි’ යනාදී තැන්හි ‘උපෝසථ’ යනු උපවාසයයි. ‘උපෝසථ නම් නාගරාජයා’ යනාදී තැන්හි ‘උපෝසථ’ යනු ප්‍රඥප්තිය (නමක්) වේ. ‘මහණෙනි, එදින උපෝසථ දිනයෙහි භික්ෂූන් සහිත ආවාසයන්හි...’ යනාදී තැන්හි ‘උපෝසථ’ යනු උපෝසථය කළ යුතු දිනයයි.

วส กนฺติยํ. วจฺฉติ. ชินวจฺฉโย.

‘vasa’ ධාතුව කැමැත්ත හෝ ශෝභාව (කාන්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. vacchati යනු ක්‍රියා පදයයි. jinavacchayo (ජින පුත්‍රයෝ) යන්න මෙයින් සෑදේ.

สส สุสเน. สสติ. สโส.

‘sasa’ ධාතුව පෙළීම (හිංසා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. sasati යනු ක්‍රියා පදයයි. saso (හාවා) යනු නාම පදයයි.

สส ปาณเน. สสติ. สโตว อสฺสสติ, สโตว ปสฺสสติ. สโส, สสนํ. อสฺสาโส ปสฺสาโส อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต.

‘sasa’ ධාතුව ප්‍රාණවත් වීම (හුස්ම ගැනීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. sasati යනු ක්‍රියා පදයයි. ‘සිහියෙන්ම හුස්ම ගනියි, සිහියෙන්ම හුස්ම පිට කරයි’ යන්න උදාහරණයකි. saso, sasanaṃ, assāso passāso (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය), assasanto passasanto (ආශ්වාස කරමින් ප්‍රශ්වාස කරමින්) යනාදිය මෙයින් සෑදේ.

อส ภุวิ. อตฺถิ. อส.

‘asa’ ධාතුව පැවතීම (ඇති බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. atthi (ඇත) යන්න ක්‍රියා පදයයි. asa යනු ධාතු රූපයයි.

เอตฺถ อตฺถีติ อาขฺยาตปทํ. น อตฺถิ ขีรา พฺราหฺมณี. อตฺถิตา, อตฺถิภาโว, ‘‘ยํ กิญฺจิ รตนํ อตฺถี’’ติอาทีสุ วิย นิปาตปทํ. ตสฺมา อตฺถีติ ปทํ อาขฺยาตนิปาตวเสน ทุวิธนฺติ เวทิตพฺพํ. อสอิติ อวิภตฺติกํ นามิกปทํ. เอตฺถ จ ‘‘อสสฺมีติ โหตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อตฺถีติ อส, นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. อิมินา สสฺสตทิฏฺฐิ วุตฺตา.

මෙහි ‘atthi’ යනු ආඛ්‍යාත පදයකි. ‘බැමිණියට කිරි නැත’ යන්නෙහි මෙනි. ‘atthitā’ (ඇති බව), ‘atthibhāvo’ (ඇති ස්වභාවය) සහ ‘යම් කිසි රත්නයක් ඇත්ද’ යනාදී තැන්හි මෙන් (atthi යන්න) නිපාත පදයක් ද වේ. එබැවින් ‘atthi’ යන පදය ආඛ්‍යාත සහ නිපාත වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන බව දත යුතුය. ‘asa’ යනු විභක්ති රහිත නාම පදයකි. මෙහි ‘asasmīti hotī’ (මම වෙමි) යන්න පාලි නිදර්ශනයයි. එහි ‘atthi’ යනු ‘asa’ (නිරන්තර පැවැත්ම) යන්නයි. මෙය නිත්‍ය බවට අධිවචනයකි. මෙයින් ශාස්වත දෘෂ්ටිය කියවේ.

ตตฺรายํ ปทมาลา – ‘‘อตฺถิ, สนฺติ. อสิ, อตฺถ. อสฺมิ, อสฺม, อมฺหิ, อมฺห’’ อิจฺเจตานิ ปสิทฺธานิ. ‘‘อตฺถุ, สนฺตุ. อาหิ, อตฺถ. อสฺมิ, อสฺม อมฺหิ, อมฺห’’ อิจฺเจตานิ จ, ‘‘สิยา, อสฺส, สิยุํ, อสฺสุ, สิยํสุ. อสฺส, อสฺสถ. สิยํ, อสฺส, อสฺสาม’’ อิจฺเจตานิ จ ปสิทฺธานิ.

එහි පදමාලාව මෙසේය – ‘atthi, santi. asi, attha. asmi, asma, amhi, amha’ යන මේවා (වර්තමාන කාලයේ) ප්‍රසිද්ධය. ‘atthu, santu. āhi, attha. asmi, asma, amhi, amha’ යන මේවා ද, ‘siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu. assa, assatha. siyaṃ, assa, assāma’ යන මේවා ද (සත්තමී විභක්තියෙන්) ප්‍රසිද්ධ රූප වේ.

เอตฺถ ปน ‘‘เตสญฺจ โข ภิกฺขเว สมคฺคานํ สมฺโมทมานานํ…เป… สิยํสุ ทฺเว ภิกฺขู อภิธมฺเม นานาวาทา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ[Pg.186]. ตตฺถ สิยํสูติ ภเวยฺยุํ. อภิธมฺเมติ วิสิฏฺเฐ ธมฺเม.

මෙහි වනාහි ‘මහණෙනි, සමගි වූ, සතුටු වන... අභිධර්මයෙහි වෙනස් මත දරන භික්ෂූන් දෙනමක් වන්නාහු නම් (siyaṃsu)’ යන්න පාලි නිදර්ශනයයි. එහි ‘siyaṃsu’ යන්නෙහි අර්ථය ‘වන්නාහුය’ (bhaveyyuṃ) යන්නයි. ‘abhidhamma’ යනු විශිෂ්ට ධර්මයෙහි යන්නයි.

อิทานิ สิยาสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ปเภโท จ วุจฺจเต. สิยาติ เอกํเส จ วิกปฺปเน จ ‘‘ปถวีธาตุ สิยา อชฺฌตฺติกา, สิยา พาหิรา’’ติ เอกํเส. ‘‘สิยา อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺติวีติกฺกโม’’ติ วิกปฺปเน.

දැන් ‘siyā’ යන ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහය සහ ප්‍රභේදය කියනු ලැබේ. ‘siyā’ යන්න ඒකාන්ත අර්ථයෙහි සහ විකල්ප අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පඨවි ධාතුව ආධ්‍යාත්මික විය හැකිය, බාහිර විය හැකිය’ යන්න ඒකාන්ත අර්ථයෙහිය. ‘යම්කිසි භික්ෂුවකගේ ඇවැත් ඉක්මවීමක් විය හැකිය’ යන්න විකල්ප අර්ථයෙහිය.

สิยาติ เอกมารขฺยาตปทํ, เอกมพฺยยปทํ. อาขฺยาตตฺเต เอกวจนนฺตํ, อพฺยยตฺเต ยถาปาวจนํ. ‘‘ปุตฺตา มตฺถิ ธนา มตฺถี’’ติ เอตฺถ อตฺถีติ อพฺยยปทมิว เอกวจนนฺตมฺปิ พหุวจนนฺตมฺปิ ภวติ. ตสฺสาขฺยาตตฺเต ปโยโควิทิโตว. อพฺยยตฺเต ปน ‘‘สุขํ น สุขสหคตํ, สิยา ปีติสหคต’’นฺติ ‘‘อิเม ธมฺมา สิยา ปริตฺตารมฺมณา’’ติ จ เอกวจนพหุวจนปฺปโยคา เวทิตพฺพา. เอตฺถ ธาตุยา กิจฺจํ นตฺถิ. ปโรกฺขายํ ‘‘อิติห อส อิติห อสา’’ติ ทสฺสนโต อส อิติ ปทํ คเหตพฺพํ. หิยฺยตฺตนีรูปานิ อปฺปสิทฺธานิ. อชฺชตนิยา ปน ‘‘อาสิ, อาสึสุ, อาสุํ. อาสิ, อาสิตฺถ. อาสึ, อาสิมฺหา’’ อิจฺเจตานิ ปสิทฺธานิ. ภวิสฺสนฺติยา ‘‘ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ. กาลาติปตฺติยา ‘‘อภวิสฺสา, อภวิสฺสํสุ’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ.

‘siyā’ යනු එක් අතකින් ආඛ්‍යාත පදයක් වන අතර, තවත් අතකින් අව්‍යය පදයකි. ආඛ්‍යාතයක් වන කල එය ඒකවචන අන්ත වන අතර, අව්‍යයක් වන කල ප්‍රකාශය අනුව (සැම තැනටම පොදුවේ) වැටේ. ‘මට පුත්‍රයෝ ඇත, ධනය ඇත’ යන්නෙහි ‘atthi’ යන්න අව්‍යය පදයක් සේ ඒකවචනාන්තව මෙන්ම බහුවචනාන්තව ද යෙදෙන්නාක් මෙනි. එහි ආඛ්‍යාත ස්වභාවයෙහි ප්‍රයෝගය ප්‍රකටය. අව්‍යය ස්වභාවයෙහි දී වනාහි, ‘සැපය, සැප සහගත නොවේ නම් ප්‍රීති සහගත විය හැකිය’ සහ ‘මේ ධර්මයෝ කුඩා අරමුණු ඇත්තෝ විය හැකිය’ යනාදී වශයෙන් ඒකවචන බහුවචන ප්‍රයෝග දත යුතුය. මෙහි ධාතුවෙහි කාර්යයක් නැත. පරෝක්ෂා විභක්තියෙහි ‘මෙසේ විය, මෙසේ වූහ’ යන දර්ශනයෙන් ‘asa’ යන පදය ගත යුතුය. හිය්‍යත්තනී (පෙර පරෝක්ෂ) රූප දුර්ලභය. අජ්ජතනී (සමීප අතීත) විභක්තියෙහි වනාහි ‘āsi, āsiṃsu, āsuṃ. āsi, āsittha. āsiṃ, āsimhā’ යන මේවා ප්‍රසිද්ධය. අනාගත කාලයෙහි ‘bhavissati, bhavissanti’ යනාදිය ද, කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි ‘abhavissā, abhavissaṃsu’ යනාදිය ද වේ.

สาส อนุสิฏฺฐิยํ. สาสติ, อนุสาสติ. กมฺมนฺตํ โว สาสติ, สาสนํ, อนุสาสนํ, อนุสาสนี, อนุสิฏฺฐิ, สตฺถา, สตฺถํ, อนุสาสโก, อนุสาสิกา.

‘sāsa’ ධාතුව අනුශාසනා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. sāsati, anusāsati යනු ක්‍රියා පදයි. ‘ඔබගේ කර්මාන්තය උගන්වයි’ (kammantaṃ vo sāsati) යන්න උදාහරණයකි. sāsanaṃ (ශාසනය/පණිවිඩය), anusāsanaṃ (අනුශාසනාව), anusāsanī (අනුශාසනාව), anusiṭṭhi (අනුශාසනාව), satthā (ශාස්තෘවරයා), satthaṃ (ශාස්ත්‍රය), anusāsako (අනුශාසකයා), anusāsikā (අනුශාසිකාව) යනාදිය මෙයින් සෑදෙන රූප වේ.

ตตฺร สาสนนฺติ อธิสีลาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหิตสาสนํ, ปริยตฺติปฏิปตฺติปฏิเวธสงฺขาตํ วา สาสนํ. ตญฺหิ สาสติ เอเตน, เอตฺถ วาติ ‘‘สาสน’’นฺติ ปวุจฺจติ. อปิจ สาสนนฺติ ‘‘รญฺโญ [Pg.187] สาสนํ เปเสตี’’ติอาทีสุ วิย ปาเปตพฺพวจนํ. ตถา สาสนนฺติ โอวาโท, โย ‘‘อนุสาสนี’’ติ จ, ‘‘อนุสิฏฺฐี’’ติ จ วุจฺจติ. สตฺถาติ ติวิธยานมุเขน สเทวกํ โลกํ สาสตีติ สตฺถา, ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ สตฺเต อนุสาสตีติ อตฺโถ. สตฺถนฺติ สทฺเท จ อตฺเถ จ สาสติ อาจิกฺขติ เอเตนาติ สตฺถํ. กึตํ? พฺยากรณํ.

එහි ‘ශාසනය’ (sāsana) යනු අධිශීල ආදී ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ගෙන් සංගෘහිත වූ ශාසනයයි, නැතහොත් පරියත්ති, පටිපත්ති, පටිවේධ සංඛ්‍යාත ශාසනයයි. යමකින් හෝ යමක අනුශාසනා කරනු ලැබේද, එය ‘ශාසනය’ යැයි කියනු ලැබේ. තවද ‘ශාසන’ යනු ‘රජුගේ පණිවිඩය යවයි’ යනාදී තැන්හි මෙන් යැවිය යුතු පණිවිඩය (හසුන) යි. එසේම ‘ශාසන’ යනු අවවාදයයි, එය ‘අනුශාසනී’ කියා ද ‘අනුසිට්ඨි’ කියා ද කියනු ලැබේ. ‘ශාස්තෘ’ (satthā) යනු ත්‍රිවිධ යාන මුඛයෙන් (මාර්ගයන්ගෙන්) දෙවියන් සහිත ලෝකයාට අනුශාසනා කරන බැවින් ශාස්තෘ නම් වේ. එනම් මෙලොව, පරලොව සහ පරමාර්ථ (නිවන්) සුභසිද්ධිය පිණිස සුදුසු පරිදි සත්වයන්ට අනුශාසනා කරන්නා යන අර්ථයයි. ‘ශාස්ත්‍රය’ (sattha) යනු යමකින් ශබ්දයෙහි සහ අර්ථයෙහි අනුශාසනා කරයිද, පවසයිද එයයි. එය කුමක්ද? ව්‍යාකරණයයි.

อีส อิสฺสริเย. อิสฺสริยํ อิสฺสรภาโว. อีสติ. วงฺคีโส, ชนปเทโส, มนุเชโส.

‘īsa’ ධාතුව ඓශ්වර්යය (ප්‍රධානත්වය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. issariya යනු ඊශ්වර භාවයයි. īsati යනු ක්‍රියා පදයයි. vaṅgīso (වංගීස), janapadeso (ජනපදයේ ස්වාමියා), manujeso (මනුෂ්‍යයන්ගේ ස්වාමියා/රජු) යනාදිය මෙයින් සෑදේ.

ตตฺร วงฺคีโสติ วาจาย อีโส อิสฺสโรติ วงฺคีโส. โก โส? อายสฺมา วงฺคีโส อรหา. อาห จ สยเมว –

එහි ‘වංගීස’ යනු වචනයට අධිපති වූ බැවින් වංගීස නම් වේ. ඒ කවුද? ආයුෂ්මත් වංගීස අරහත් උන්වහන්සේය. උන්වහන්සේ ද මෙසේ පැවසූහ:

‘‘วงฺเค ชาโตติ วงฺคีโส, วจเน อิสฺสโรติ จ;

‘วงฺคีโส’ อิติ เม นามํ, อภวี โลกสมฺมต’’นฺติ;

‘වංග දේශයෙහි උපන් බැවින් ද, වචනයට (කථාවට) අධිපති වූ බැවින් ද, ලෝක සම්මත වූ වංගීස යන නාමය මට ඇති විය.’

อาส อุปเวสเน. อุปเวสนํ นิสีทนํ ‘‘อาสเน อุปวิฏฺโฐ สงฺโฆ’’ติ เอตฺถ วิย. อาสติ. อจฺฉติ. อาสีโน. อาสนํ. อุปาสติ. อุปาสโก.

‘āsa’ ධාතුව වාඩි වීම (ඉඳ ගැනීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. වාඩි වීම යනු ‘ආසනයෙහි සංඝයා වහන්සේ වැඩහුන් සේක’ යන්නෙහි මෙන් ඉඳ ගැනීමයි. āsati, acchati යනු ක්‍රියා පදයි. āsīno (වැඩහුන්/වාඩි වූ), āsanaṃ (ආසනය), upāsati (උපස්ථාන කරයි), upāsako (උපාසකයා) යනාදිය මෙයින් සෑදේ.

ตตฺถ อาสนนฺติ อาสติ นิสีทติ เอตฺถาติ อาสนํ, ยํ กิญฺจิ นิสีทนโยคฺคํ มญฺจปีฐาทิ.

එහි ‘ආසනය’ යනු යමක ඉඳගන්නේ ද (වැඩසිටින්නේ ද) එයයි. එනම් ඇඳ, පුටු ආදී වාඩි වීමට සුදුසු වූ යම් කිසිවකි.

กสี คติโสสเนสุ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, เตนิโต น นิคฺคหีตาคโม. กสติ.

‘kasī’ ධාතුව ගමන සහ වියළීම (සීසෑම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. මෙය ඊ-කාරාන්ත ධාතුවකි, එබැවින් මෙයින් නිග්ගහීත ආගමයක් (බින්දුවක් එක්වීමක්) සිදු නොවේ. kasati (සීසායි) යන්න ක්‍රියා පදයයි.

นิสี จุมฺพเน. นิสติ.

‘nisī’ ධාතුව සිපගැනීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. nisati යනු ක්‍රියා පදයයි.

ทิสี อปฺปีติยํ. ธมฺมํ เทสฺสติ. ทิโส. ทิฏฺโฐ. เทสฺสี. เทสฺโส. เทสฺสิโย.

‘disī’ ධාතුව අප්‍රිය බව (ද්වේෂය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. dhammaṃ dessati (ධර්මයට ද්වේෂ කරයි) යන්න උදාහරණයකි. diso (සතුරා), diṭṭho (සතුරා), dessī (ද්වේෂ කරන්නා), desso (ද්වේෂ කටයුතු වූ), dessiyo (ද්වේෂ කටයුතු වූ) යනාදිය මෙයින් සෑදේ.

ตตฺร ทิโสติ จ ทิฏฺโฐติ จ ปจฺจามิตฺตสฺสาธิวจนเมตํ. โส หิ ปเร เทสฺสติ นปฺปิยายติ, ปเรหิ วา เทสฺสิยติ ปิโย [Pg.188] น กริยตีติ ‘‘ทิโส’’ติ จ ‘‘ทิฏฺโฐ’’ติ จ วุจฺจติ. อถ วา ทิโสติ โจโร วาปจฺจามิตฺโต วา. ทิฏฺโฐติ ปจฺจามิตฺโตเยว. อตฺริเม ปโยคา –

එහි ‘diso’ සහ ‘diṭṭho’ යනු සතුරාට (ප්‍රත්‍යමිත්‍රයාට) කියන වෙනත් නම් වේ. ඔහු අන්‍යයන්ට ද්වේෂ කරයි, ප්‍රිය නොකරයි; නැතහොත් අන්‍යයන් විසින් ඔහුට ද්වේෂ කරනු ලැබේ, ප්‍රිය කරනු නොලැබේ. එබැවින් ඔහු ‘diso’ කියා ද ‘diṭṭho’ කියා ද කියනු ලැබේ. නැතහොත් ‘diso’ යනු සොරා හෝ සතුරා ය. ‘diṭṭho’ යනු සතුරාම ය. මෙහි උදාහරණයෝ මෙසේය –

‘‘ทิโส ทิสํ ยํ ตํ กยิรา, เวรี วา ปน เวรินํ;

มิจฺฉาปณิหิตํ จิตฺตํ, ปาปิโย นํ ตโต กเร’’ติ จ.

‘සතුරෙක් සතුරෙකුට යම් හානියක් කෙරේද, වෛරක්කාරයෙක් වෛරක්කාරයෙකුට යම් හානියක් කෙරේද, වැරදි ලෙස පිහිටුවන ලද සිත පුද්ගලයාට ඊට වඩා වැඩි විපතක් කරන්නේය.’

‘‘ทิสา หิ เม ธมฺมกถํ สุณนฺตู’’ติ จ, ‘‘ทิสา หิ เม เต มนุสฺเส ภชนฺตุ เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต’’ติ จ,

‘මාගේ සතුරෝ දහම් කතා අසත්වා! සාන්ත වූ යම් සත්පුරුෂයෝ දහම ම පෙන්වා දෙත්ද, මාගේ සතුරෝ ඒ මිනිසුන් ඇසුරු කරත්වා!’

‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา, วานรินฺท ยถา ตว;

สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ทิฏฺฐํ โส อติวตฺตตี’’ติ จ.

‘වානරේන්ද්‍රය, ඔබ මෙන් යමෙකුට සත්‍යය, ධර්මය (ගුණය), ධෛර්යය සහ පරිත්‍යාගය යන මේ සිව් දහම් ඇද්ද, හෙතෙම සතුරා මැඩ පවත්වයි.’

เทสฺสีติ เทสฺสนสีโล อปฺปิยายนสีโลติ เทสฺสี. ‘‘ธมฺมกาโม ภวํ โหติ, ธมฺมเทสฺสี ปราภโว’’ติ อิทเมตฺถ ปโยคนิทสฺสนํ. เทสฺโสติ อปฺปิโย, ตถา เทสฺสิโยติ. เอตฺถ จ –

'දෙස්සී' යනු ද්වේෂ කරන ස්වභාව ඇති, අප්‍රිය කරන ස්වභාව ඇති තැනැත්තා ය. 'ධර්මයට කැමති වන්නා දියුණු වෙයි, ධර්මයට ද්වේෂ කරන්නා පිරිහෙයි' යන්න මෙහි ප්‍රයෝග නිදර්ශනයයි. 'දෙස්සෝ' යනු අප්‍රිය වූ තැනැත්තා ය, එසේම 'දෙස්සියෝ' යන්න ද එසේම ය. මෙහි ද -

‘‘น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, มทฺทีเทวี น เทสฺสิยา;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา ปิเย อทาสห’’นฺติ จ,

'මට පුත්තු දෙදෙනා ද අප්‍රිය නොවෙති, මද්දී දේවිය ද අප්‍රිය නොවන්නී ය. මට සර්වඥතා ඥානය ම ප්‍රිය ය, එබැවින් මම ප්‍රියයන් දන් දුන්නෙමි' යන්න ද,

‘‘น เม สา พฺราหฺมณี เทสฺสา, นปิ เม พลํ น วิชฺชตี’’ติ จ,

'මට ඒ බැමිණිය අප්‍රිය නොවන්නී ය, මට බලයක් නැත්තේ ද නොවේ' යන්න ද,

‘‘มาตา ปิตา น เม เทสฺสา, นปิ เทสฺสํ มหายสํ;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา วตมธิฏฺฐหิ’’นฺติ จ

'මට මව්පියෝ ද අප්‍රිය නොවෙති, මහත් යසස ද අප්‍රිය නොවේ. මට සර්වඥතා ඥානය ම ප්‍රිය ය, එබැවින් මම වත (ව්‍රතය) අධිෂ්ඨාන කළෙමි' යන්න ද

ปโยคา. สพฺพตฺถ เมติ จ มยฺหนฺติ จ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

ප්‍රයෝගයන් ය. සෑම තැනකම 'මේ' සහ 'මය්හං' යන්න සම්බන්ධ විභක්ති (සාමි වචන) රූප ලෙස දත යුතු ය.

อิมานิ ปน ปจฺจามิตฺตสฺส นามานิ –

මේවා වනාහි සතුරාගේ නාමයන් ය -

‘‘ปจฺจมิตฺโต ริปุ ทิฏฺโฐ, ทิโส เวรี จ สตฺว’ริ;

อมิตฺโต จ สปตฺโต จ, เอวํ ปณฺณตฺติการิสู’’ติ.

'පච්චාමිත්ත, රිපු, දිට්ඨ, දිස, වේරී, සත්තු, අරි, අමිත්ත, සපත්ත යන මොහු (ශබ්දකෝෂකරුවන් විසින්) ප්‍රකාශ කරන ලද සතුරාගේ නම් වෙති.'

เอสุ คติยํ. เอสติ.

'එසු' (ඉසු) ධාතුව ගමනෙහි වැටෙයි. 'එසති' (යයි).

ภสฺส [Pg.189] ภสฺสนทิตฺตีสุ. ภสฺสนํ วจนํ. ทิตฺติ โสภา. ภสฺสติ. ภสฺสํ, ปภสฺสรํ.

'භස්ස' ධාතුව කථා කිරීමෙහි හා බැබළීමෙහි වැටෙයි. 'භස්සන' යනු කථාවයි. 'දිත්ති' යනු ශෝභාවයි. 'භස්සති' (කථා කරයි, බබළයි). 'භස්සං' (කථාව), 'පභස්සරං' (ප්‍රභාස්වරය).

ธิส สทฺเท. ธิสติ.

'ධිස' ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි වැටෙයි. 'ධිසති' (ශබ්ද කරයි).

ทิส อติสชฺชเน. ทิสติ, อุปทิสติ, สนฺทิสติ, นิทฺทิสติ, ปจฺจาทิสติ, ปฏิสนฺทิสติ, อุทฺทิสติ. เทโส, อุทฺเทโส อิจฺจาทีนิ.

'දිස' ධාතුව දීමෙහි (හෝ දැක්වීමෙහි) වැටෙයි. 'දිසති', 'උපදිසති' (උපදෙස් දෙයි), 'සන්දිසති' (දක්වයි), 'නිද්දිසති' (නිර්දේශ කරයි), 'පච්චාදිසති' (ප්‍රතික්ෂේප කරයි), 'පටිසන්දිසති', 'උද්දිසති' (උදෙසයි). 'දේසෝ', 'උද්දේසෝ' යනාදියයි.

ปิสุ อวยเว. ปิสติ.

'පිසු' ධාතුව කොටස් කිරීමෙහි (ඇඹරීමෙහි) වැටෙයි. 'පිසති' (අඹරයි, කොටස් කරයි).

อิสิ คติยํ. อิสติ.

'ඉසි' ධාතුව ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉසති' (isati) යනුයි.

ผุส สมฺผสฺเส. ผุสติ. ผสฺโส, ผุสนา, สมฺผุสนา, สมฺผุสิตตฺตํ. เอวรูโป กายสมฺผสฺโส อโหสิ. โผฏฺฐพฺพํ, ผุสิตํ. เทโว จ เอกเมกํ ผุสายติ. ผุฏฺฐุํ, ผุสิตุํ, ผุสิตฺวา, ผุสิตฺวาน, ผุสิย, ผุสิยาน. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตึ กโรติ.

‘ඵුස’ (phusa) ධාතුව ඵස්සය (ස්පර්ශ කිරීම) කෙරෙහි වැටේ. ‘ඵුසති’ (phusati - ස්පර්ශ කරයි). ‘ඵස්සෝ’ (phasso), ‘ඵුසනා’ (phusanā), ‘සම්ඵුසනා’ (samphusanā), ‘සම්ඵුසිතත්තං’ (samphusitattaṃ) [ස්පර්ශය, ස්පර්ශ කිරීම, මැනවින් ස්පර්ශ කිරීම, මැනවින් ස්පර්ශ කරන ලද බව]. ‘එවරූපෝ කායසම්ඵස්සෝ අහෝසි’ (මෙබඳු වූ කායස්පර්ශයක් විය). ‘ඵොට්ඨබ්බං’ (phoṭṭhabbaṃ - ස්පර්ශ කටයුත්ත/ස්පර්ශය), ‘ඵුසිතං’ (phusitaṃ - ස්පර්ශ කරන ලද්ද). ‘දේවෝ ච ඒකමේකං ඵුසායති’ (වැහි පොද ද එකිනෙක ස්පර්ශ කරයි / වැසි වසී). ‘ඵුට්ඨුං’ (phuṭṭhuṃ), ‘ඵුසිතුං’ (phusituṃ) [ස්පර්ශ කරනු පිණිස], ‘ඵුසිත්වා’ (phusitvā), ‘ඵුසිත්වාන’ (phusitvāna), ‘ඵුසිය’ (phusiya), ‘ඵුසියාන’ (phusiyāna) [ස්පර්ශ කොට]. ‘ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තිං කරෝති’ (නැවත නැවත ස්පර්ශ කොට/අත්දැක අවසන් කරයි).

ตตฺร ผสฺโสติ อารมฺมณํ ผุสนฺติ เอเตน, สยํ วา ผุสติ, ผุสนมตฺตเมว วา เอตนฺติ ผสฺโส, อารมฺมเณ ผุสนลกฺขโณ ธมฺโม.

එහි ‘ඵස්ස’ (ස්පර්ශය) යනු - මෙයින් අරමුණ ස්පර්ශ කෙරෙත්ද, නැතහොත් තෙමේම අරමුණ ස්පර්ශ කරයිද, නැතහොත් ස්පර්ශ කිරීමේ මාත්‍රයක් පමණක්ම වේද, එහෙයින් එය ‘ඵස්ස’ නම් වේ. එය අරමුණෙහි ස්පර්ශ වන ලක්ෂණය ඇති ධර්මයකි.

รุส ริส หึสายํ. โรสติ. ริสติ. ปุริโส.

‘රුස’ (rusa) සහ ‘රිස’ (risa) යන ධාතූන් හිංසා කිරීමෙහි (පෙළීමෙහි) වැටේ. ‘රෝසති’ (rosati), ‘රිසති’ (risati) [හිංසා කරයි]. ‘පුරිසෝ’ (puriso - පුරුෂයා).

เอตฺถ จ ‘‘ปุํ วุจฺจติ นิรโย, ตํ ริสตีติ ปุริโส’’ติ อาจริยา วทนฺติ.

මෙහි ද, ‘‘‘පුං’ යනුවෙන් නිරය (අපාය) කියනු ලැබේ, එය (ඒ නිරයෙහි දුක) පෙළන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘පුරිස’ (පුරුෂයා) යැයි කියනු ලැබේ’’ යි ආචාර්යවරු පවසති.

ริส คติยํ. เรสติ.

‘රිස’ (risa) ධාතුව ගමනෙහි (යෑමෙහි) වැටේ. ‘රේසති’ (resati - යයි).

วิส ปเวสเน. วิสติ, ปวิสติ. ปเวโส, ปเวสนํ, นิเวสนํ, ปวิสํ. เอตฺถ นิเวสนํ วุจฺจติ เคหํ.

‘විස’ (visa) ධාතුව පිවිසීමෙහි වැටේ. ‘විසති’ (visati), ‘පවිසති’ (pavisati) [පිවිසෙයි]. ‘පවේසෝ’ (paveso), ‘පවේසනං’ (pavesanaṃ) [ඇතුළු වීම / පිවිසීම], ‘නිවේසනං’ (nivesanaṃ), ‘පවිසං’ (pavisaṃ). මෙහි ‘නිවේසනං’ යනුවෙන් නිවස (ගෙය) කියනු ලැබේ.

มส อามสเน. มสติ, อามสติ, ปรามสติ. ปรามาโส, ปรามสนํ.

‘මස’ (masa) ධාතුව අතගෑමෙහි (ඇල්ලීමෙහි) වැටේ. ‘මසති’ (masati), ‘ආමසති’ (āmasati) [අතගායි], ‘පරාමසති’ (parāmasati - වැරදි ලෙස දැඩිව ගනියි/පරාමර්ශනය කරයි). ‘පරාමාසෝ’ (parāmāso), ‘පරාමසනං’ (parāmasanaṃ) [වැරදි ලෙස දැඩිව ගැනීම / පරාමර්ශනය].

เอตฺถ [Pg.190] ปรามาโสติ ปรโต อามสตีติ ปรามาโส, อนิจฺจาทิธมฺเม นิจฺจาทิวเสน คณฺหาตีติ อตฺโถ. ‘‘ปรามาโส มิจฺฉาทิฏฺฐิ กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ’’ติอาทีนิ พหูนิ เววจนปทานิ อภิธมฺมโต คเหตพฺพานิ.

මෙහි ‘පරාමාස’ යනු - (අරමුණෙහි ස්වභාවය) වෙනස් ආකාරයකින් (වැරදි ලෙස) ග්‍රහණය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘පරාමාස’ නම් වේ. එනම් අනිත්‍ය ආදී ධර්මයන් නිත්‍ය ආදී වශයෙන් (වැරදි ලෙස) දැඩිව ග්‍රහණය කිරීම යන අර්ථයයි. ‘‘පරාමාසය යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි, කුමාර්ගයයි, මිථ්‍යා පථයයි (වැරදි මාවතයි)’’ ආදී වූ බොහෝ සමාන පද අභිධර්මයෙන් ගත යුතුය.

อิสุ อิจฺฉายํ. อิจฺฉติ, สมฺปฏิจฺฉติ. สมฺปฏิจฺฉนํ, อิจฺฉา, อภิจฺฉา, อิจฺฉํ, อิจฺฉมาโน.

‘ඉසු’ (isu) ධාතුව කැමැත්තෙහි වැටේ. ‘ඉච්ඡති’ (icchati - කැමති වෙයි), ‘සම්පටිච්ඡති’ (sampaṭicchati - පිළිගනියි). ‘සම්පටිච්ඡනං’ (sampaṭicchanaṃ - පිළිගැනීම), ‘ඉච්ඡා’ (icchā - කැමැත්ත), ‘අභිච්ඡා’ (abhicchā - දැඩි කැමැත්ත), ‘ඉච්ඡං’ (icchaṃ), ‘ඉච්ඡමානෝ’ (icchamāno) [කැමති වන්නා වූ].

เวสุ ทาเน. เวจฺฉติ, ปเวจฺฉติ, ปเวจฺเฉติ. ปเวจฺฉํ, ปเวจฺฉนฺโต.

‘වේසු’ (vesu) ධාතුව දීමෙහි වැටේ. ‘වේච්ඡති’ (vecchati), ‘පවේච්ඡති’ (pavecchati), ‘පවේච්ඡේති’ (paveccheti) [දෙයි]. ‘පවේච්ඡං’ (pavecchaṃ), ‘පවේච්ඡන්තෝ’ (pavecchanto) [දෙන්නා වූ].

นิส พทฺธายํ. พทฺธาติ วินิพทฺโธ, อหงฺการสฺเสตํ อธิวจนํ. นิสติ.

‘නිස’ (nisa) ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. ‘බද්ධ’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් මැනවින් බැඳුණු බවයි, මෙය අහංකාරයට (මමත්වයට) තවත් නමකි. ‘නිසති’ (nisati - බඳියි).

ชุสิ ปีติเสวเนสุ. โชสติ.

'ජුසි' ධාතුව ප්‍රීතියෙහි හා සේවනයෙහි වැටෙයි. 'ජෝසති' (සතුටු වෙයි, සේවනය කරයි).

อิส ปริเยสเน. เอสติ. อิสิ, อิฏฺฐํ, อนิฏฺฐํ, เอสํ, เอสมาโน.

'ඉස' ධාතුව සෙවීමෙහි වැටෙයි. 'එසති' (සොයයි). 'ඉසි' (ඍෂිවරයා), 'ඉට්ඨං' (කැමති දේ), 'අනිට්ඨං' (අකමැති දේ), 'එසං' (සොයන්නේ), 'එසමානෝ' (සොයන්නේ).

สํกเส อจฺฉเน. อจฺฉนํ นิสีทนํ. สงฺกสายติ.

'සංකස' ධාතුව හිඳීමෙහි වැටෙයි. 'අච්ඡනං' යනු හිඳීම යි. 'සංකසායති' (හිඳියි).

สการนฺตธาตุรูปานิ.

ස-කාරාන්ත ධාතු රූපයන් ය.

หการนฺตธาตุ

හ-කාරාන්ත ධාතූහු

หา จาเค. ชหติ, วิชหติ. วิชหนํ, ชหิตุํ, ชหาตเว, ชหิตฺวา, ชหาย.

'හා' ධාතුව හැර දැමීමෙහි වැටෙයි. 'ජහති', 'විජහති' (හරියි, අත්හරියි). 'විජහනං' (අත්හැරීම), 'ජහිතුං', 'ජහාතවේ' (අත්හරිනු පිණිස), 'ජහිත්වා', 'ජහාය' (අත්හැර).

มฺหี อีสํหสเน. มฺหยเต, อุมฺหยเต วิมฺหยเต.

'ම්හී' ධාතුව මදක් සිනාසීමෙහි වැටෙයි. 'ම්හයතේ', 'උම්හයතේ', 'විම්හයතේ'.

ตตฺถ มฺหยเตติ สิตํ กโรติ. อุมฺหยเตติ ปหฏฺฐาการํ ทสฺเสติ. วิมฺหยเตติ วิมฺหยนํ กโรติ. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘น นํ อุมฺหยเต ทิสฺวา. เปกฺขิเตน มฺหิเตน จ. มฺหิตปุพฺพํว [Pg.191] ภาสติ. ยทา อุมฺหยมานา มํ, ราชปุตฺตี อุทิกฺขติ. อุมฺหาเปยฺย ปภาวตี. ปมฺหาเปยฺย ปภาวตี’’ติ.

එහි 'ම්හයතේ' යනු සිනාසෙයි. 'උම්හයතේ' යනු ප්‍රීතිමත් ස්වභාවය දක්වයි. 'විම්හයතේ' යනු විස්මයට පත්වෙයි (පුදුම කිරීම කරයි). එහි මේ පාළියයි 'ඈ දැක සිනාසෙන්නේ නැත. බැලීමෙන් හා මදහසින් ද, පෙර සිනාසුණාක් මෙන් ම කථා කරයි. රාජපුත්‍රිය වූ ප්‍රභාවතී තොමෝ සිනාසෙමින් මා දෙස බලන කල්හි, ප්‍රභාවතී තොමෝ (මා) සිනාස්සවන්නී ය. ප්‍රභාවතී තොමෝ මහත් සේ සිනාස්සවන්නී ය' යන්නයි.

ตตฺถ อุมฺหยมานาติ ปหฏฺฐาการํ ทสฺเสตฺวา หสมานา. อุมฺหาเปยฺยาติ สิตวเสน ปหํเสยฺย. ปมฺหาเปยฺยาติ มหาหสิตวเสน ปริหาเสยฺย.

එහි 'උම්හයමානා' යනු ප්‍රීතිමත් ස්වභාවය දක්වමින් සිනාසෙන්නී ය. 'උම්හාපෙය්‍ය' යනු මදහසින් ප්‍රීතිමත් කරවන්නේ ය. 'පම්හාපෙය්‍ය' යනු මහත් සිනාවෙන් යුතුව සිනහ ගන්වන්නේ ය.

หุ ทาเน. หวติ. หุติ.

'හු' ධාතුව දීමෙහි වැටෙයි. 'හවති' (දෙයි). 'හුති' (පූජාව).

หุ ปสชฺชกรเณ. ปสชฺชกรณํ ปกาเรน สชฺชนกฺริยา. หวติ. หุโต, หุตวา, หุตาวี, อาหุติ.

'හු' ධාතුව සූදානම් කිරීමෙහි වැටෙයි. 'පසජ්ජකරණං' යනු ප්‍රකාරයෙන් සූදානම් කිරීමේ ක්‍රියාවයි. 'හවති'. 'හුතෝ' (පූජා කරන ලද්ද), 'හුතවා', 'හුතාවී' (පූජා කළ තැනැත්තා), 'ආහුති' (ආහුතිය).

หู สตฺตายํ. โหติ, โหนฺติ. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม. ปโหติ, ปโหนฺติ. ปหูตํ, ปหูตา, กุโต ปหูตา กลหา วิวาทา. โหนฺโต, โหนฺตา, โหนฺตํ, ปโหนฺโต. ปจฺฉาสมเณน โหตพฺพํ. โหตุํ โหตุเย, ปโหตุํ, หุตฺวาน. วตฺตมานาวิภตฺติรูปาทีนิ. เอตฺถ ปสิทฺธรูปาเนว คหิตานิ.

'හූ' ධාතුව පැවැත්මෙහි (වීමෙහි) වැටෙයි. 'හෝති', 'හොන්ති'. 'හෝසි', 'හොථ'. 'හෝමි', 'හෝම'. 'පහෝති', 'පහොන්ති' (ප්‍රමාණවත් වෙයි). 'පහූතං', 'පහූතා' (බොහෝ, පහළ වූ), 'කලහ සහ විවාදයන් කොයින් පහළ වූවාහු ද?'. 'හොන්තෝ', 'හොන්තා', 'හොන්තං' (වන්නා වූ), 'පහොන්තෝ' (ප්‍රමාණවත් වන්නා වූ). 'පසුපසින් වඩින මහණෙකු විය යුතු ය'. 'හෝතුං', 'හෝතුයේ' (වනු පිණිස), 'පහෝතුං', 'හුත්වාන' (වී). වර්තමාන විභක්ති රූප ආදියයි. මෙහි ප්‍රසිද්ධ වූ රූප ම ගන්නා ලදී.

โหตุ, โหนฺตุ. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม. ปญฺจมีวิภตฺติรูปานิ. เอตฺถาปิ ปสิทฺธรูปาเนว คหิตานิ.

'හෝතු', 'හොන්තු'. 'හෝසි', 'හොථ'. 'හෝමි', 'හෝම'. පංචමී විභක්ති රූපයන් ය. මෙහි ද ප්‍රසිද්ධ වූ රූප ම ගන්නා ලදී.

หุเวยฺย, หุเวยฺยุํ. หุเวยฺยาสิ, หุเวยฺยาถ. หุเวยฺยามิ, หุเวยฺยาม. หุเวถ, หุเวรํ. หุเวโถ, หุเวยฺยาวฺโห. หุเวยฺยํ, หุเวยฺยามฺเห. สตฺตมิยา รูปานิ. เอตฺถ ปน ‘‘อุปโก อาชีวโก ‘หุเวยฺย ปาวุโส’ติ วตฺวา สีสํ โอกมฺเปตฺวา อุมฺมคฺคํ คเหตฺวา ปกฺกมี’’ติ ปาฬิยํ หุเวยฺยาติ ปทสฺส ทสฺสนโต นยวเสน ‘หุเวยฺย, หุเวยฺยุ’’นฺติอาทีนิ วุตฺตานิ. หุเปยฺยาติปิ ปาโฐ ทิสฺสติ, ยถา ปจฺจเปกฺขณา. ตพฺพเสน ‘‘หุเปยฺย, หุเปยฺยุํ[Pg.192]. หุเปยฺยาสี’’ติอาทินา วการสฺส ปการาเทสภูตานิ รูปานิปิ คเหตพฺพานิ.

'හුෙවය්‍ය', 'හුෙවය්‍යුං'. 'හුෙවය්‍යාසි', 'හුෙවය්‍යාථ'. 'හුෙවය්‍යාමි', 'හුෙවය්‍යාම'. 'හුවේථ', 'හුවේරං'. 'හුවේථෝ', 'හුෙවය්‍යාව්හෝ'. 'හුෙවය්‍යං', 'හුෙවය්‍යාම්හේ'. සත්තමී විභක්ති රූපයන් ය. මෙහි වනාහි 'උපක ආජීවක තෙමේ ඇවැත්නි, විය හැකිය කියා හිස සලා, වෙනත් මඟක් ගෙන නික්ම ගියේ ය' යන පාළියෙහි 'හුෙවය්‍ය' යන පදය දැක්වෙන බැවින්, ක්‍රමයක් වශයෙන් 'හුෙවය්‍ය, හුෙවය්‍යුං' යනාදී රූප කියන ලදී. 'හුපෙය්‍ය' යන පාඨය ද පෙනේ, ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය මෙන් ය. ඒ අනුව 'හුපෙය්‍ය, හුපෙය්‍යුං, හුපෙය්‍යාසි' යනාදී වශයෙන් ව-කාරයට ප-කාරය ආදේශ වීමෙන් සිදුවන රූප ද ගත යුතු ය.

อปโร นโย – เหยฺย, เหยฺยุํ. เหยฺยาสิ, เหยฺยาถ. เหยฺยามิ, เหยฺยาม. เหถ, เหรํ. เหโถ, เหยฺยาวฺโห. เหยฺยํ, เหยฺยามฺเห. อิมานิ อฏฺฐกถานเยน คหิตรูปานิ. เอตฺถ ปน ‘‘น จ อุปฺปาโท โหติ. สเจ เหยฺย, อุปฺปาทสฺสาปิ อุปฺปาโท ปาปุเณยฺยา’’ติ อิทมฺปิ นิทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් - 'හෙය්‍ය', 'හෙය්‍යුං'. 'හෙය්‍යාසි', 'හෙය්‍යාථ'. 'හෙය්‍යාමි', 'හෙය්‍යාම'. 'හේථ', 'හේරං'. 'හේථෝ', 'හෙය්‍යාව්හෝ'. 'හෙය්‍යං', 'හෙය්‍යාම්හේ'. මේවා අටුවා ක්‍රමයට ගන්නා ලද රූපයන් ය. මෙහි ද 'උත්පාදයක් ද නොවේ. ඉදින් වන්නේ නම්, උත්පාදයාගේ ද උත්පාදයට පැමිණෙන්නේ ය' යන මේ නිදර්ශනය ද දත යුතු ය.

หุว, หุวุ. หุเว, หุวิตฺถ. หุวํ, หุวิมฺห. หุวิตฺถ, โหถ อิจฺจปิ สญฺโญคตการโลเปน อโหสีติ อตฺโถ. ตถาหิ ‘‘กสิรา ชีวิกา โหถา’’ติ ปทสฺสตฺถํ วณฺเณนฺเตหิ ‘‘ทุกฺขา โน ชีวิกา อโหสี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. หุวิเร. หุวิตฺโถ, หุวิวฺโห. หุวึ, หุวิมฺเห. ปโรกฺขาย รูปานิ.

'හුව', 'හුවු'. 'හුවේ', 'හුවිත්ථ'. 'හුවං', 'හුවිම්හ'. 'හුවිත්ථ', 'හොථ' යනාදී රූපයන්හි සංයෝග ත-කාර ලෝපයෙන් 'අහෝසි' (විය) යන අර්ථය ලැබේ. එසේම 'කසිරා ජීවිකා හොථා' (දිවි පැවැත්ම දුෂ්කර විය) යන පදයෙහි අර්ථය වර්ණනා කරන්නන් විසින් 'අපගේ ජීවිතය දුක්ඛිත විය' යන අර්ථය පවසන ලදී. 'හුවිරේ'. 'හුවිත්ථෝ', 'හුවිව්හෝ'. 'හුවිං', 'හුවිම්හේ'. පරොක්ඛා විභක්ති රූපයන් ය.

อหุวา, อหุวู. อหุโว, อหุวตฺถ. อหุวํ, อหุวมฺห. อหุวตฺถ, อหุวตฺถุํ. อหุวเส, อหุววฺหํ. อหุวึ, อหุวมฺหเส. หิยฺยตฺตนีรูปานิ.

අහුවා, අහුවූ. අහුවො, අහුවත්ථ. අහුවං, අහුවම්හ. අහුවත්ථ, අහුවත්ථුං. අහුවසේ, අහුවව්හං. අහුවිං, අහුවම්හසේ. (මේවා) හිය්‍යත්තනී (අතීත කාල) රූපයෝ ය.

เอตฺถ อหุวมฺหเสติ มยํ ภวมฺหเสติ อตฺโถ. ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจํ, ยํ พลํ อหุวมฺหเส’’ติ ปาฬิยํ ปน ‘‘อหุว อมฺหเส’’ อิติ วา ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ ‘‘อหุ อมฺหเส’’ติ วา. ปจฺฉิมนเย วการาคโม ‘‘อหุวา’’ติ จ ‘‘อหู’’ติ จ ทฺวินฺนมฺปิ อโหสีติ อตฺโถ. อมฺหนฺติ อมฺหากํ. เสติ นิปาตมตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อมฺหากํ ยํ พลํ อโหสิ, มยํ เตน พเลน ตว กิจฺจํ อกรมฺหาติ.

මෙහි ‘අහුවම්හසේ’ යන්නෙන් ‘අපි වූවෙමු (භවම්හසේ)’ යන්න අර්ථයයි. ‘අකරම්හස තෙ කිච්චං, යං බලං අහුවම්හසේ’ යන පාළියෙහි වනාහි, ‘අහුව අම්හසේ’ කියා හෝ ‘අහු අම්හසේ’ කියා හෝ පද බෙදීම කටයුතුය. පසු ක්‍රමයට අනුව ‘ව’ කාරය පැමිණීම (වකාරාගමය) වේ. ‘අහුවා’ කියා ද ‘අහූ’ කියා ද යන දෙකෙහිම ‘විය’ යන්න අර්ථයයි. ‘අම්හං’ යනු ‘අපගේ’ යන්නයි. ‘සේ’ යනු නිපාතයක් පමණි. මෙසේ පවසන ලද්දේ වෙයි – ‘අපගේ යම් බලයක් වී ද, අපි ඒ බලයෙන් ඔබගේ කාර්යය කළෙමු’ යනුයි.

อโหสิ, อหุํ, อเหสุํ. อหุโว, อหุวิตฺถ. อโหสิตฺถอิจฺจปิ. อโหสึ, อหุวาสึ อิจฺจปิ, อโหสิมฺหา, อหุมฺหา[Pg.193]. อหุวา, อหุวุ, อหุวเส, อหุวิวฺหํ. อหุวํ, อหุํ อิจฺจปิ. อหุวิมฺเห. อชฺชตนิยา รูปานิ.

අහෝසි, අහුං, අහේසුං. අහුවො, අහුවිත්ථ. අහෝසිත්ථ යනු ද වේ. අහෝසිං, අහුවාසිං ආදී වශයෙන් ද, අහෝසිම්හා, අහුම්හා. අහුවා, අහුවු, අහුවසේ, අහුවිව්හං. අහුවං, අහුං ආදී වශයෙන් ද වේ. අහුවිම්හේ. (මේවා) අජ්ජතනී (අද්‍යතන අතීත කාල) රූපයෝ ය.

เอตฺถ ‘‘อหํ เกวฏฺฏคามสฺมึ, อหุํ เกวฏฺฏทารโก’’ติ ทสฺสนโต ‘‘อหุ’’นฺติ วุตฺตํ, อโหสินฺติ อตฺโถ. ‘‘อหํ ภทนฺเต อหุวาสึ ปุพฺเพ สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก’’ติ ทสฺสนโต ‘‘อหุวาสิ’’นฺติ อิจฺเจวตฺโถ. ตถา หิ อเนกวณฺณวิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ วณฺเณนฺเตหิ อหุวาสินฺติ อโหสินฺติ อตฺโถ ปกาสิโต.

මෙහි ‘මම කෙවට්ට ගමෙහි කෙවට්ට දරුවෙක් වීමි (අහුං)’ යන දර්ශනයෙන් ‘අහුං’ යන්න පවසන ලදී, ‘වීමි (අහෝසිං)’ යන්න එහි අර්ථයයි. ‘ස්වාමීනි, මම පෙර සුමේධ නම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙක් වීමි (අහුවාසිං)’ යන දර්ශනයෙන් ‘අහුවාසිං’ යන්නෙහි අර්ථය ද එයම (වීමි යන්න) වේ. එසේම මැයි, අනේකවණ්ණ විමානවත්ථු අටුවාවෙහි මේ පාළියේ අර්ථය වර්ණනා කරන්නන් විසින් ‘අහුවාසිං’ යන්නෙහි අර්ථය ‘අහෝසිං (වීමි)’ යන්න යැයි ප්‍රකාශ කරන ලදී.

‘‘เหสฺสติ, เหหิสฺสติ, เหหิติ, โหหิตี’’ติ อิมานิ จตฺตาริ ภวิสฺสนฺติยา มาติกาปทานิ เวทิตพฺพานิ.

‘හෙස්සති, හේහිස්සති, හේහිතී, හෝහිතී’ යන මේ සතර භවිෂ්‍යත් කාලයේ මාතෘකා පද බව දැනගත යුතුය.

อิทานิ ตานิ วิภชิสฺสามิ – เหสฺสาติ, เหสฺสนฺติ. เหสฺสสิ, เหสฺสถ. เหสฺสามิ, เหสฺสาม. เหสฺสเต, เหสฺสนฺเต. เหสฺสเส, เหสฺสวฺเห. เหสฺสํ, เหสฺสามฺเห. อิมานิ ‘‘อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิม’’นฺติ ทสฺสนโต วุตฺตานิ.

දැන් මම ඒවා බෙදා දක්වන්නෙමි – හෙස්සති, හෙස්සන්ති. හෙස්සසි, හෙස්සථ. හෙස්සාමි, හෙස්සාම. හෙස්සතේ, හෙස්සන්තේ. හෙස්සසේ, හෙස්සව්හේ. හෙස්සං, හෙස්සාම්හේ. මේවා ‘අනාගත කාලයෙහි මේ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) ඉදිරියෙහි වන්නෙමු (හෙස්සාම)’ යන දර්ශනයෙන් පවසන ලදී.

เหหิสฺสติ, เหหิสฺสนฺติ. เหหิสฺสสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

හේහිස්සති, හේහිස්සන්ති. හේහිස්සසි. ඉතිරි කොටස විස්තර කටයුතුය.

โหหิสฺสติ, โหหิสฺสนฺติ. โหหิสฺสสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

හෝහිස්සති, හෝහිස්සන්ති. හෝහිස්සසි. ඉතිරි කොටස විස්තර කටයුතුය.

เหหิติ, เหหินฺติ. เหหิสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

හේහිති, හේහින්ති. හේහිසි. ඉතිරි කොටස විස්තර කටයුතුය.

โหหิติ, โหหินฺติ. โหหิสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ.

හෝහිති, හෝහින්ති. හෝහිසි. ඉතිරි කොටස විස්තර කටයුතුය. (මේවා) භවිෂ්‍යත් කාලයේ රූපයෝ ය.

อหุวิสฺสา, อหุวิสฺสํสุ. อหุวิสฺสเส, อหุวิสฺสถ. อหุวิสฺสํ, อหุวิสฺสมฺหา. อหุวิสฺสถ, อหุวิสฺสิสุ. อหุวิสฺสเส[Pg.194], อหุวิสฺสวฺเห. อหุวิสฺสึ, อหุวิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติรูปานิ.

අහුවිස්සා, අහුවිස්සංසු. අහුවිස්සසේ, අහුවිස්සථ. අහුවිස්සං, අහුවිස්සම්හා. අහුවිස්සථ, අහුවිස්සිසු. අහුවිස්සසේ, අහුවිස්සව්හේ. අහුවිස්සිං, අහුවිස්සාම්හසේ. (මේවා) කාලාතිපත්ති (ක්‍රියාතිපත්ති) රූපයෝ ය.

วฺเห อวฺหายเน พทฺธายํ สทฺเท จ. อวฺหายนํ ปกฺโกสนํ. พทฺธาติ อหงฺกาโร, ฆฏฺฏนํ วา สารมฺภกรณํ วา. สทฺโท รโว. วฺเหติ, วฺหายติ, อวฺเหติ, อวฺหายติ, อวฺหาสิ อิจฺจปิ. กจฺจายโน มาณวโกสฺมิ ราช, อนูนนาโม อิติ มวฺหยนฺติ. อาสทฺโท อุปสคฺโคว, โส สญฺโญคปรตฺตา รสฺโส ชาโต. อวฺหิโต. อนวฺหิโต ตโต อาคา. อวฺหา, อวฺหายนา. วารณวฺหยนา รุกฺขา. กามวฺเห วิสเย. กุมาโร จนฺทสวฺหโย.

‘ව්හේ’ ධාතුව ඇමතීමෙහි (අව්හායන), බැඳීමෙහි (බද්ධා) සහ ශබ්දයෙහි (සද්ද) වැටේ. ඇමතීම යනු කැඳවීමයි. ‘බද්ධා’ යනු අහංකාරය හෙවත් ගැටීම හෝ තරඟකාරී බව දැක්වීමයි. ශබ්දය යනු හඬයි. ව්හේති, ව්හායති, අව්හේති, අව්හායති, අව්හාසි ආදී රූප වේ. ‘රජතුමනි, මම කච්චායන නම් මානවකයා වෙමි, මට අනූනනාම යැයි අමතති (මව්හයන්ති)’. ‘ආ’ ශබ්දය උපසර්ගයක්ම වන අතර, එය සංයෝගයට පරව ලුහු (ලඝු) විය. අව්හිත (කැඳවන ලද). ‘නොකැඳවන ලද්දේ එතැනින් ආවේය’. අව්හා, අව්හායනා (ඇමතීම). වාරණ නම් වූ වෘක්ෂයෝ. කාම නම් වූ විෂයෙහි. චන්ද්‍ර යන නාමය ඇති කුමාරයා.

‘‘สตฺตตนฺตึ สุมธุรํ,รามเณยฺยํ อวาจยึ;

โส มํ รงฺคมฺหิ อวฺเหติ,สรณํ เม โหหิ โกสิยา’’ติ.

‘සප්ත තන්ත්‍රියෙන් යුත් ඉතා මිහිරි, රමණීය (වීණාව) මම වැයුවෙමි; ඔහු රඟමඬලෙහි මට අභියෝග කරයි (කැඳවයි/ගැටෙයි), කෝසිය (ශක්‍රය), මට සරණ වන්න’ යන්නයි.

เอตฺถ อวฺเหตีติ สารมฺภวเสน อตฺตโน วิสยํ ทสฺเสตุํ สงฺฆฏฺฏตีติ อตฺโถ. ‘‘สมาคเต เอกสตํ สมคฺเค, อวฺเหตฺถ ยกฺโข อวิกมฺปมาโน’’ติ เอตฺถาปิ สารมฺภวเสน ฆฏฺฏนํ อวฺหายนํ นาม.

මෙහි ‘අව්හේති’ යන්නෙන් තරඟකාරී බවින් තමාගේ විෂය දැක්වීමට ගැටෙයි (තරඟ කරයි) යන්න අර්ථයයි. ‘සමඟි වූ එක්සියයක් දෙනා රැස් වූ කල්හි, නොසැලෙන යක්ෂයා අභියෝග කළේය (අව්හෙත්ථ)’ යන මෙහි ද තරඟකාරී බවින් ගැටීම ‘අව්හායන’ (කැඳවීම/අභියෝග කිරීම) නම් වේ.

‘‘ตตฺถ นจฺจนฺติ คายนฺติ, อวฺหายนฺติ วราวรํ;

อจฺฉรา วิย เทเวสุ, นาริโย สมลงฺกตา’’ติ

‘එහි හොඳින් සැරසුණු ස්ත්‍රීහු, දෙවියන් අතර අප්සරාවන් මෙන්, නටති, ගයති, උසස් පහත් අය කැඳවති (අව්හායන්ති)’ යන්නයි.

เอตฺถ ปน อวฺหายนฺติ วราวรนฺติ วรโต วรํ นจฺจญฺจ คีตญฺจ กโรนฺติโย สารมฺภํ กโรนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

මෙහි වනාහි ‘අව්හායන්ති වරාවරං’ යන්නෙන් උසස් අය කෙරෙහි නර්තනය හා ගීතය කරමින් තරඟකාරී බව කරති යන්න අර්ථය ලෙස දැක්විය යුතුය.

ปญฺห ปุจฺฉายํ. ภิกฺขุ ครุํ ปญฺหํ ปญฺหติ. ปญฺโห. อยํ ปน ปาฬิ ‘‘ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ อิทํ ภนฺเต กถํ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ. ปญฺหสทฺโท ปุลฺลิงฺควเสน คเหตพฺโพ. ‘‘ปญฺโห มํ [Pg.195] ปฏิภาติ, ตํ สุณา’’ติ เยภุยฺเยน ปุลฺลิงฺคปฺปโยคทสฺสนโต. กตฺถจิ ปน อิตฺถิลิงฺโคปิ ภวติ นปุํสกลิงฺโคปิ. ตถา หิ ‘‘ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตา. โกณฺฑญฺญ ปญฺหานิ วิยากโรหี’’ติ ตทฺทีปิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ, ลิงฺควิปลฺลาโส วา ตตฺถ ทฏฺฐพฺโพ.

‘පඤ්හ’ ධාතුව ප්‍රශ්න කිරීමෙහි වැටේ. භික්ෂුව ගුරු ප්‍රශ්නයක් අසයි (පඤ්හති). ‘පඤ්හ’ යනු ප්‍රශ්නයයි. මේ වනාහි ‘ස්වාමීනි, නැවත නැවත අසයි, නැවත නැවත ප්‍රශ්න කරයි (පරිපඤ්හති), මෙය කෙසේද, මෙහි අර්ථය කුමක්ද’ යන පාළියයි. ‘පඤ්හ’ ශබ්දය පුල්ලිංග වශයෙන් ගත යුතුය. ‘මට ප්‍රශ්නයක් (පඤ්හෝ) වැටහෙයි, එය අසනු’ යන්නෙන් බොහෝ සෙයින් පුල්ලිංග ප්‍රයෝග දක්නට ලැබෙන බැවිනි. ඇතැම් තැනක වනාහි ස්ත්‍රී ලිංග ද නපුංසක ලිංග ද වෙයි. එසේම මැයි, ‘කුසලයන් විසින් සිතන ලද මේ ප්‍රශ්නය (පඤ්හා)’, ‘කොණ්ඩඤ්ඤ, ප්‍රශ්න (පඤ්හානි) විසඳන්න’ යන එය දක්වන පාළි පාඨයෝ දක්නට ලැබෙති, නැතහොත් එහි ලිංග විපර්යාසයක් (ලිංගය වෙනස් වීමක්) දැක්විය යුතුය.

ปญฺห อิจฺฉายํ. ปญฺหติ. ปญฺโห. เอตฺถ จ ปญฺโหติ ญาตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ ปญฺหิยติ ญาตุํ อิจฺฉิยติ โสติ ปญฺโหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห’’ติ อิมิสฺสา เนตฺติปาฬิยา อตฺถํ สํวณฺเณนฺเตน ‘‘ปญฺเหติ ญาตุํ อิจฺฉิเต อตฺเถ’’ติ.

‘පඤ්හ’ ධාතුව කැමැත්තෙහි (ඉච්ඡා) ද වැටේ. පඤ්හති (කැමති වෙයි). පඤ්හ (ප්‍රශ්නය). මෙහි ද ‘පඤ්හ’ යනු දැනගැනීමට කැමති වූ අර්ථයයි. මෙහි වනාහි විග්‍රහය (නිර්වචනය) මෙසේය – දැනගනු කැමති වනු ලබන්නේ යමක් ද, එය ‘පඤ්හ’ (ප්‍රශ්නය) නම් වේ. එසේම මැයි, ‘ප්‍රශ්නය විසඳන කල්හි (විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හේ)’ යන මේ නෙත්තිපාළියේ අර්ථය වර්ණනා කරන්නන් විසින් ‘ප්‍රශ්නය (පඤ්හ) යනු දැනගනු කැමති වූ අර්ථයෙහි’ යැයි පවසන ලදී.

มิห เสจเน. มิหติ, อุมฺมิหติ. เมโฆ, เมหนํ.

‘මිහ’ ධාතුව තෙමීමෙහි (සේචන - වැගිරීමෙහි) වැටේ. මිහති, උම්මිහති. මේඝ (වැහි වලාකුළ), මේහන (මුත්‍ර කිරීම/ලිංගය).

ตตฺถ อุมฺมิหตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. เมโฆติ มิหติ สิญฺจติ โลกํ วสฺสธาราหีติ เมโฆ, ปชฺชุนฺโน. เมหนนฺติ อิตฺถีนํ คุยฺหฏฺฐานํ.

එහි ‘උම්මිහති’ යනු මුත්‍ර කරයි යන්නයි. ‘මේඝ’ යනු වර්ෂා ධාරාවන්ගෙන් ලෝකය තෙමයි (සිංචති) යන අර්ථයෙන් ‘මේඝ’ (වැහි වලාකුළ - පජ්ජුන්න) නම් වේ. ‘මේහන’ යනු ස්ත්‍රීන්ගේ ගුහ්‍ය ස්ථානයයි.

ทห ภสฺมีกรเณ ธารเณ จ. อาคารานิ อคฺคิ ทหติ. อยํ ปุริโส อิมํ อิตฺถึ อยฺยิกํ ทหติ, มม อยฺยิกาติ ธาเรตีติ อตฺโถ. อิมสฺส ปุริสสฺส อยํ อิตฺถี อยฺยิกา โหตีติ อธิปฺปาโย. อตฺร ปนายํ ปาฬิ ‘‘สกฺยา โข อมฺพฏฺฐ ราชานํ อุกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺตี’’ติ. อคฺคินา ทฑฺฒํ เคหํ, ทยฺหติ, ทยฺหมานํ. ทสฺส ฑาเทเส ‘‘ฑหตี’’ติ รูปํ. ‘‘ฑหนฺตํ พาลมนฺเวติ, ภสฺมาฉนฺโนว ปาวโก’’ติอาทโย ปโยคา เอตฺถ นิทสฺสนานิ ภวนฺติ.

‘දහ’ ධාතුව අළු කිරීමෙහි (භස්මීකරණ) සහ දැරීමෙහි (ධාරණ) වැටේ. ගින්න ගෙවල් දවයි (දහති). ‘මේ පුරුෂයා මේ ස්ත්‍රිය මිත්තණියක කොට සලකයි (දහති)’, ‘මගේ මිත්තණියයි දරයි (පිළිගනියි)’ යන්න අර්ථයයි. මේ පුරුෂයාට මේ ස්ත්‍රිය මිත්තණියක් වන්නීය යනු අදහසයි. මෙහි වනාහි මේ පාළියයි – ‘අම්බට්ඨ, ශාක්‍යයෝ වනාහි උක්කාක රජු තම මුතුන්මිත්තා කොට සලකති (දහන්ති)’. ගින්නෙන් දවන ලද ගෙය, දය්හති (දැවෙයි), දය්හමාන (දැවෙන). ‘ද’ කාරයට ‘ඩ’ කාරය ආදේශ වීමෙන් ‘ඩහති’ යන රූපය වේ. ‘අළු වලින් වැසුණු ගින්නක් මෙන්, දවන්නාවූ (ඩහන්තං) එය අනුවණයා ලුහුබඳියි’ ආදී ප්‍රයෝගයන් මෙහි නිදසුන් වෙයි.

จห ปริสกฺกเน. จหติ.

‘චහ’ ධාතුව හැසිරීමෙහි (පරිසක්කන - සෙවීමෙහි) වැටේ. චහති.

รห จาเค. รหติ. รโห, รหิโต.

‘රහ’ ධාතුව හැර දැමීමෙහි (ත්‍යාගයෙහි) වැටේ. රහති. රහෝ (රහස), රහිත (තොර වූ).

รหิ คติยํ. รหติ. รโห, รหํ.

‘රහි’ ධාතුව ගමනෙහි වැටේ. රහති. රහෝ, රහං.

ทหิ [Pg.196] พหิ วุทฺธิยํ. ทหติ. พหติ.

‘දහී’, ‘බහී’ ධාතූන් වැඩීමෙහි (වෘද්ධියෙහි) වැේ. දහති. බහති.

พหิ สทฺเธ จ. จกาโร วุทฺธาเปกฺโข. พหติ.

‘බහී’ ධාතුව ශ්‍රද්ධාවෙහි (සහ වැඩීමෙහි) ද වැටේ. ච කාරයෙන් ‘වැඩීම’ අපේක්ෂා කෙරේ. බහති.

ตุหิ ทุหิ อทฺทเน. ตุหติ. ทุหติ.

‘තුහි’, ‘දුහි’ ධාතූන් පීඩාවෙහි (පීඩනයෙහි) වැටේ. තුහති. දුහති.

อรห มห ปูชายํ. อรหติ. อรหํ, อรหา. มหติ.

‘අරහ’, ‘මහ’ ධාතූන් පිදීමෙහි (පූජායෙහි) වැටේ. අරහති. අරහං, අරහා. මහති.

มหนํ, มโห. วิหารมโห. เจติยมโห.

මහන (පිදීම), මහෝ (පූජාව/උත්සවය). විහාර පූජාව (විහාරමහෝ). චෛත්‍ය පූජාව (චේතියමහෝ).

ตตฺร นิกฺกิเลสตฺตา เอกนฺตทกฺขิเณยฺยภาเวน อตฺตโน กตปูชาสกฺการาทีนํ มหปฺผลภาวกรเณน อรหณีโย ปูชนีโยติ อรหา, ขีณาสโว.

එහි කෙලෙසුන් කෙරෙන් තොර බැවින් ද, ඒකාන්තයෙන්ම දක්ෂිණෙය්‍ය (පූජාවට සුදුසු) බැවින් ද, තමාට කරන ලද පූජා සත්කාර ආදියෙහි මහා ඵල ඇති කරන බැවින් ද, පිදිය යුතු වූ බැවින් (අරහණීය) ‘අරහා’ (රහතන් වහන්සේ - ඛීණාසව) නම් වේ.

อีห เจตายํ. อีหติ. อีหา. อีหา วุจฺจติ วีริยํ.

‘ඊහ’ ධාතුව උත්සාහයෙහි (චේතනාවෙහි) වැටේ. ඊහති. ඊහා. ඊහා යනු වීර්යයයි කියනු ලැබේ.

วห มห พุทฺธิยํ. วหติ, มหติ.

‘වහ’, ‘මහ’ ධාතූන් වැටහීමෙහි (ඥානයෙහි/බුද්ධියෙහි) වැටේ. වහති, මහති.

อหิ ปิลหิ คติยํ. อหติ. ปิลหติ, อหิ.

‘අහි’, ‘පිලහි’ ධාතූන් ගමනෙහි වැටේ. අහති. පිලහති, අහි (සර්පයා).

เอตฺถ จ อหีติ นิปฺปาโทปิ สมาโน อหติ คจฺฉติ คนฺตุํ สกฺโกตีติ อหิ.

මෙහි ද ‘අහි’ යනු නිපන් පදයක් වුවද, ඇදෙමින් යයි (අහති) හෙවත් යාමට හැක්කේ ය යන අර්ථයෙන් ‘අහි’ (සර්පයා) නම් වේ.

ครห กลห กุจฺฉเน. ครหติ. ครหา, กลหติ, กลโห.

‘ගරහ’, ‘කලහ’ ධාතූන් නින්දා කිරීමෙහි (කුච්ඡනයෙහි) වැටේ. ගරහති. ගරහා (ගැරහීම), කලහති (කලහ කරයි), කලහෝ (කලහය).

วรห วลห ปธานิเย ปริภาสนหึสาทาเนสุ จ. วรหติ. วลหติ. วราโห.

‘වරහ්’, ‘වලහ්’ ධාතූහු උත්සාහය, පරිභාෂණය (බැණ වැදීම), හිංසාව සහ ගැනීම යන අර්ථයන්හි වැටෙති. ‘වරහති’, ‘වලහති’ යි රූප වේ. ‘වරාහො’ යන්න ද නිපදවේ.

เอตฺถ จ วราโหติ สูกโรปิ หตฺถีปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘เอเนยฺยา จ วราหา จ. มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ’’ติอาทีสุ สูกโร ‘‘วราโห’’ติ นาเมน วุจฺจติ. ‘‘มหาวราหสฺส นทีสุ ชคฺคโต, ภิสํ ฆสมานสฺสา’’ติอาทีสุ ปน หตฺถี ‘‘วราโห’’ติ นาเมน วุจฺจติ. มหาวราหสฺสาติ หิ มหาหตฺถิโนติ อตฺโถ.

එහි ‘වරාහ’ යන්නෙන් ඌරා ද ඇතා ද කියනු ලැබේ. එසේමය; “එනෙයියා ච වරාහා ච” සහ “මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො” යනාදී තැන්හි ඌරා ‘වරාහ’ යන නමින් කියනු ලැබේ. “මහාවරාහස්ස නදීසු ජග්ගතො, භිසං ඝසමානස්ස” යනාදී තැන්හි ඇතා ‘වරාහ’ යන නමින් කියනු ලැබේ. ‘මහාවරාහස්ස’ යනු මහා හස්තියාගේ යන අර්ථයයි.

เวหุ เชหุ วาหุ ปยตเน. เวหติ, เชหติ. วาหติ. วาหโน.

‘වෙහු’, ‘ජෙහු’, ‘වාහු’ යන ධාතූහු ප්‍රයත්නය (උත්සාහය) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘වෙහති’, ‘ජෙහති’, ‘වාහති’ යි රූප වේ. ‘වාහනො’ යන්න ද නිපදවේ.

วาหโน [Pg.197] วุจฺจติ อสฺโส. โส หิ วาหนฺติ สงฺคามาทีสุ กิจฺเจ อุปฺปนฺเน ปยตนฺติ วีริยํ กโรนฺติ, เอเตนาติ วาหโนติ วุจฺจติ.

‘වාහන’ යැයි අශ්වයාට කියනු ලැබේ. ඔහු යුද්ධ ආදී කටයුතු පැමිණි කල්හි උත්සාහ කරති, වීර්යය කරති, ඒ හේතුවෙන් (අශ්වයා) ‘වාහන’ යැයි කියනු ලැබේ.

ทาหุ นิทฺทกฺขเย. ทาหติ.

‘දාහු’ ධාතුව නිද්‍රාව (කලකිරුණු බව) ක්ෂය කිරීමෙහි වැටේ. ‘දාහති’ යි රූප වේ.

อูห วิตกฺเก. อูหติ, อายูหติ, วิยูหติ, พฺยูหติ อโปหติ. อูหนํ, อายูหนํ, พฺยูโห, อโปโห.

‘ඌහ්’ ධාතුව විතර්කයෙහි (කල්පනාවෙහි) වැටේ. ‘ඌහති’, ‘ආයූහති’, ‘වියූහති’, ‘බ්‍යූහති’, ‘අපොහති’ යි රූප වේ. ‘ඌහනං’, ‘ආයූහනං’, ‘බ්‍යූහො’, ‘අපොහො’ යනු නාම පද වේ.

ตตฺถ อูหตีติ วิตกฺเกติ, อายูหตีติ วายมติ, วิยูหตีติ ปํสุํ อุทฺธรติ. เอวํ พฺยูหตีติ เอตฺถาปิ. อโปหตีติ ฉฑฺเฑติ, อถ วา วิเวเจติ.

එහි ‘ඌහති’ යනු කල්පනා කරයි, ‘ආයූහති’ යනු වීර්යය කරයි, ‘වියූහති’ යනු පස් ඉවත් කරයි. ‘බ්‍යූහති’ යන්නෙහි ද අර්ථය එසේම වේ. ‘අපොහති’ යනු අත්හරියි (බැහැර කරයි), නැතහොත් වෙන් කරයි.

คาหุ วิโลฬเน. คาหติ. คาโห, จนฺทคฺคาโห, สูริยคฺคาโห, นกฺขตฺตคฺคาโห.

‘ගාහු’ ධාතුව කලඹීම (ඇතුළු වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගාහති’ යි රූප වේ. ‘ගාහො’, ‘චන්දග්ගාහො’, ‘සූරියග්ගාහො’, ‘නක්ඛත්තග්ගාහො’ යනු නාම පද වේ.

คห คหเณ. คหติ, ปคฺคหติ. อาหุตึปคฺคหิสฺสามิ. ปคฺคโห, ปคฺคาโห.

‘ගහ්’ ධාතුව ගැනීමෙහි වැටේ. ‘ගහති’, ‘පග්ගහති’ යි රූප වේ. “ආහුතිං පග්ගහිස්සාමි” යන්න නිදර්ශනයකි. ‘පග්ගහො’, ‘පග්ගාහො’ යනු නාම පද වේ.

ปคฺคโหติ ปตฺโต. ปคฺคาโหติ วีริยํ.

‘පග්ගහො’ යනු පාත්‍රය යි. ‘පග්ගාහො’ යනු වීර්යය යි.

สห ปริสหเน. ปริสหนํ ขนฺติ. สหติ. สโห, อสโห, อสยฺโห.

‘සහ්’ ධාතුව ඉවසීමෙහි වැටේ. ඉවසීම යනු ක්‍ෂාන්තිය යි. ‘සහති’ යි රූප වේ. ‘සහො’, ‘අසහො’, ‘අසය්හො’ යනු නාම පද වේ.

รุห จมฺมนิ ปาตุภาเว. รุหติ. รุกฺโข.

‘රුහ්’ ධාතුව සමෙහි (තුවාල සුව වීමෙහි) සහ පහළ වීමෙහි වැටේ. ‘රුහති’ යි රූප වේ. ‘රුක්ඛො’ යනු නිපන්නකි.

มาตุ มาเน. มาหติ.

‘මාතු’ ධාතුව මැනීමෙහි වැටේ. ‘මාහති’ යි රූප වේ.

คุหู สํวรเณ. คุหติ นิคฺคุหติ. คุโห, คุยฺหโก.

‘ගුහූ’ ධාතුව වැසීම (සැඟවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගුහති’, ‘නිග්ගුහති’ යි රූප වේ. ‘ගුහො’, ‘ගුය්හකො’ යනු නාම පද වේ.

วห ปาปุเณ. วหติ. วาริวโห.

‘වහ්’ ධාතුව පැමිණවීම (ගෙනයෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වහති’ යි රූප වේ. ‘වාරිවහො’ යනු නිදර්ශනයකි.

ทุห ปปูรเณ. ทุหติ, โทหติ. ทุยฺหมานา คาวี.

‘දුහ්’ ධාතුව පිරවීම (දෙවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දුහති’, ‘දොහති’ යි රූප වේ. “දුය්හමානා ගාවී” යන්න නිදර්ශනයකි.

ทิห อุปจเย. เทหติ. เทโห. เทโหติ สรีรํ.

‘දිහ්’ ධාතුව රැස් කිරීම (වැඩීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දේහති’ යි රූප වේ. ‘දේහො’ යනු නිපදවේ. ‘දේහො’ යනු ශරීරය යි.

ลิห [Pg.198] อสฺสาทเน. เลหติ, ปเลหติ. เลหนียํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘สุนขา หิมสฺส ปลิหึสุ ปาเท’’ติ. อยํ ปนตฺโถ – สุนขา อิมสฺส กุมารสฺส ปาทตเล อตฺตโน ชิวฺหาย ปลิหึสูติ.

‘ලිහ්’ ධාතුව රස බැලීම (ලෙවකෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලේහති’, ‘පලේහති’ යි රූප වේ. ‘ලේහනීයං’ යන්න නිපදවේ. මෙහි ලා පාලි පාඨය මෙයයි: “සුනඛා හිමස්ස පලිහිංසු පාදේ”. මෙහි අර්ථය නම් – බල්ලෝ මේ කුමාරයාගේ පතුල් තම දිවෙන් ලෙවකෑහ යන්නයි.

โอห จาเค. โอหติ. สพฺพมนตฺถํ อโปหติ. อโปโห.

‘ඕහ්’ ධාතුව අත්හැරීමෙහි වැටේ. ‘ඕහති’ යි රූප වේ. “සබ්බමනත්ථං අපොහති” යන්න නිදර්ශනයකි. ‘අපොහො’ යනු නාම පද වේ.

พฺรหฺม อุคฺคเม. พฺรหติ. พฺรหา.

‘බ්‍රහ්ම’ ධාතුව ඉහළ නැඟීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘බ්‍රහති’ යි රූප වේ. ‘බ්‍රහා’ යනු නිපන්නකි.

ทห ถห หึสตฺถา. ทหติ. ถหติ.

‘දහ්’ සහ ‘ථහ්’ යන ධාතූහු හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘දහති’, ‘ථහති’ යි රූප වේ.

พฺรูห วฑฺฒเน. อุปรูปริ พฺรูหตีติ พฺรหฺมา. การิเต ‘‘วิเวกมนุพฺรูเหตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปโยโค.

‘බ්‍රූහ්’ ධාතුව වැඩීම (දියුණු කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඉහළින් ඉහළට වැඩෙන්නේ යමෙක් ද, හෙතෙම ‘බ්‍රහ්මා’ නම් වේ. කාරිතයෙහි “විවේකමනුබ්‍රූහේතුං වට්ටති” යන්න නිදර්ශනයකි.

พฺรหฺมาติ เตหิ เตหิ คุณวิเสเสหิ พฺรูหิโตติ พฺรหฺมา. พฺรหฺมาติ มหาพฺรหฺมาปิ วุจฺจติ ตถาคโตปิ พฺราหฺมโณปิ มาตาปิตโรปิ เสฏฺฐมฺปิ. ‘‘สหสฺโส พฺรหฺมา ทฺวิสหสฺโส พฺรหฺมา’’ติอาทีสุ หิ มหาพฺรหฺมา ‘‘พฺรหฺมา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘พฺรหฺมาติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ เอตฺถ ตถาคโต.

‘බ්‍රහ්ම’ යනු ඒ ඒ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් වැඩුණු බැවින් ‘බ්‍රහ්ම’ නම් වේ. ‘බ්‍රහ්ම’ යන්නෙන් මහා බ්‍රහ්මයා ද, තථාගතයන් වහන්සේ ද, බ්‍රාහ්මණයා ද, මව්පියෝ ද, ශ්‍රේෂ්ඨයා ද කියනු ලැබෙත්. “සහස්සො බ්‍රහ්මා dvisahasso බ්‍රහ්මා” යනාදී තැන්හි මහා බ්‍රහ්මයා ‘බ්‍රහ්ම’ යනුවෙන් කියනු ලැබේ. “බ්‍රහ්මාති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචනං” යන මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ අදහස් කෙරේ.

‘‘ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ,โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน,สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม’’ติ

“අඳුර දුරලන, සමන්තචක්ඛු (සියල්ල දක්නා නුවණැති) වූ, ලෝකාන්තයට ගියා වූ, සියලු භවයන් ඉක්මවා සිටියා වූ, ආශ්‍රව රහිත වූ, සියලු දුක් ප්‍රහීණ කළා වූ, සත්‍යයම නාමය කොට ඇති ඒ බ්‍රහ්මයා (ශ්‍රේෂ්ඨයා) මා විසින් උපස්ථාන කරන ලදී” යන්නෙහි,

เอตฺถ พฺราหฺมโณ. ‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร, ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร’’ติ เอตฺถ มาตาปิตโร. ‘‘พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติ เอตฺถ เสฏฺฐํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

මෙහි ‘බ්‍රාහ්මණයා’ අදහස් කෙරේ. “බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො, පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ” යන මෙහි මව්පියෝ අදහස් කෙරෙත්. “බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙති” යන මෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථය අදහස් කෙරේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘มหาพฺรหฺมนิ [Pg.199] วิปฺเป จ, อโถ มาตาปิตูสุ จ;

ตถาคเต จ เสฏฺเฐ จ, พฺรหฺมสทฺโท ปวตฺตตี’’ติ.

“මහා බ්‍රහ්මයා කෙරෙහි ද, බ්‍රාහ්මණයා කෙරෙහි ද, එමෙන්ම මව්පියන් කෙරෙහි ද, තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ද, ශ්‍රේෂ්ඨයා කෙරෙහි ද ‘බ්‍රහ්ම’ යන ශබ්දය පවතී.”

อปโร นโย – พฺรหฺมาติ ติวิธา พฺรหฺมาโน สมฺมุติพฺรหฺมาโน อุปปตฺติพฺรหฺมาโน วิสุทฺธิพฺรหฺมาโนติ.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – ‘බ්‍රහ්ම’ යනු සම්මුති බ්‍රහ්ම, උපපත්ති බ්‍රහ්ම සහ විසුද්ධි බ්‍රහ්ම වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

‘‘สมฺปนฺนํ สาลิเกทารํ, สุวา ภุญฺชนฺติ โกสิย;

ปฏิเวเทมิ เต พฺรหฺเม, น เน วาเรตุมุสฺสเห,ปริพฺพช มหาพฺรหฺเม, ปจนฺตญฺเญปิ ปาณิโน’’ติ จ

“කෝසියයෙනි, සරුසාර හැල් කුඹුර ගිරව් බුදිති; බ්‍රහ්මය, මම ඔබට එය දන්වමි, ඔවුන් වැළැක්වීමට මම උත්සාහ නොකරමි; මහා බ්‍රහ්මය, අනෙක් සත්තු ද අනුභව කෙරෙත්, එබැවින් ඔබ ද හැසිරෙන්න” යනාදී තැන්හි,

เอวมาทีสุ หิ พฺรหฺมสทฺเทน สมฺมุติพฺรหฺมาโน วุตฺตา.

මෙබඳු ස්ථානයන්හි ‘බ්‍රහ්ම’ ශබ්දයෙන් සම්මුති බ්‍රහ්මයෝ කියනු ලැබෙති.

‘‘อปารุตา เตสํ อมตสฺส ทฺวารา,เย โสตวนฺโต ปมุญฺจนฺตุ สทฺธํ;

วิหึสสญฺญี ปคุณํ น ภาสึ,ธมฺมํ ปณีตํ มนุเชสุ พฺรหฺเม,

“කන් ඇති අය ශ්‍රද්ධාව මුදාහරිත්වා, ඔවුන්ට අමෘතයේ ද්වාරයෝ විවෘත කරන ලදහ. බ්‍රහ්මය, වෙහෙසක් වේ යැයි සිතා මම ප්‍රගුණ කළා වූ ප්‍රණීත ධර්මය මිනිසුන් අතර දේශනා නොකළෙමි.”

อถ โข พฺรหฺมา สหมฺปตี’’ติ จ เอวมาทีสุ พฺรหฺมสทฺเทน อุปปตฺติพฺรหฺมา. ‘‘พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติอาทิวจนโต พฺรหฺมนฺติ อริยธมฺโม วุจฺจติ. ตโต นิพฺพตฺตา อวิเสเสน สพฺเพปิ อริยา วิสุทฺธิพฺรหฺมาโน นาม ปรมตฺถพฺรหฺมตาย. วิเสสโต ปน ‘‘พฺรหฺมาติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ วจนโต สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุตฺตมพฺรหฺมา นาม สเทวเก โลเก พฺรหฺมภูเตหิ คุเณหิ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺติโต. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

“ඉන්පසු සහම්පතී බ්‍රහ්මයා...” යනාදී තැන්හි ‘බ්‍රහ්ම’ ශබ්දයෙන් උපපත්ති බ්‍රහ්මයා අදහස් කෙරේ. “බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙති” යනාදී වචනවලින් ‘බ්‍රහ්ම’ යන්නෙන් ආර්ය ධර්මය කියනු ලැබේ. එයින් උපන්, විශේෂයක් නැතිව සියලුම ආර්යයෝ පරමාර්ථ වශයෙන් බ්‍රහ්ම බැවින් ‘විසුද්ධි බ්‍රහ්ම’ නම් වෙති. විශේෂයෙන්ම, “මහණෙනි, ‘බ්‍රහ්ම’ යනු තථාගතයන් වහන්සේට නමකි” යන වචනයෙන්, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බ්‍රහ්ම ස්වරූපී ගුණයන්ගෙන් උත්කෘෂ්ට පාරමිතාවන්ට පැමිණි බැවින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘උත්තම බ්‍රහ්ම’ නම් වෙති. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘สมฺมุติยุปปตฺตีนํ, วิสุทฺธีนํ วเสน จ;

พฺรหฺมาโน ติวิธา โหนฺติ, อุตฺตเมน จตุพฺพิธา’’ติ.

“සම්මුති බ්‍රහ්ම, උපපත්ති බ්‍රහ්ම සහ විසුද්ධි බ්‍රහ්ම වශයෙන් බ්‍රහ්මයෝ තෙවැදෑරුම් වෙති; උත්තම බ්‍රහ්මයා ද සමඟ සිව්වැදෑරුම් වෙති.”

ธิมฺห [Pg.200] นิฏฺฐุภเน. ธิมฺเหติ. ‘‘ปฏิวามคตํ สลฺลํ, ปสฺส ธิมฺหามิ โลหิต’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ.

‘ධිම්හ්’ ධාතුව කෙළ ගැසීම (බැහැර කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ධිම්හේති’ යි රූප වේ. “පටිවාමගතං සල්ලං, පස්ස ධිම්හාමි ලොහිතං” යන්න පාලි නිදර්ශනයයි.

ตตฺถ ธิมฺหามีติ นิฏฺฐุภามีติ อตฺโถ.

එහි ‘ධිම්හාමි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘කෙළ ගසමි’ (බැහැර කරමි) යන්නයි.

หการนฺตธาตุรูปานิ.

‘හ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප නිමි.

ฬการนฺตธาตุ

Ḷ අකාරන්ත ධාතූහු (අකාරයෙන් අවසන් වන ධාතූහු).

พิฬ อกฺโกเส. เพฬติ. พิฬาโร.

‘බිළ්’ ධාතුව බැණ වැදීම (ආක්‍රෝශ කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘බේළති’ යි රූප වේ. ‘බිළාරො’ යන්න නිපන්නකි.

กีฬ วิหาเร. กีฬติ. กีฬา.

‘කීළ්’ ධාතුව ක්‍රීඩා කිරීම (විනෝද වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කීළති’ යි රූප වේ. ‘කීළා’ යනු නාම පදයකි.

อฬ อุคฺคเม. อฬติ. วาโฬ.

‘අළ්’ ධාතුව ඉහළ නැඟීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අළති’ යි රූප වේ. ‘වාළො’ යනු නිපන්නකි.

ลฬ วิลาเส. ลฬติ. ลฬิโต อสฺโส.

‘ලළ්’ ධාතුව ලීලාව (විලාසය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලළති’ යි රූප වේ. “ලළිතො අස්සො” යන්න නිදර්ශනයකි.

กฬ มเท กกฺกสฺเส จ. กกฺกสฺสํ กสฺสสิยํ ผรุสภาโว. กฬติ.

කළ ධාතුව මදයෙහි සහ රළුබවෙහි වැටේ. ‘කක්කස්සං’ යනු කර්කශභාවය හෙවත් රළුබවයි. ‘කළති’ (යනු රූපයයි).

ตุฬ โตฬเน. โตฬติ.

තුළ ධාතුව කිරුමෙහි (සැසඳීමෙහි) වැටේ. ‘තොළති’ (යනු රූපයයි).

หุฬ โหฬ คติยํ. หุฬติ. โหฬติ.

හුළ, හොළ යන ධාතූහු ගමනෙහි වැටෙති. ‘හුළති’, ‘හොළති’ (යනු රූප වෙති).

โรฬ อนาทเร. โรฬติ.

රොළ ධාතුව අනාදරයෙහි (නොසැලකීමෙහි) වැටේ. ‘රොළති’ (යනු රූපයයි).

โลฬ อุมฺมาเท. โลยติ.

ලොළ ධාතුව උන්මාදයෙහි (පිස්සු වැටීමෙහි) වැටේ. ‘ලොයති’ (යනු රූපයයි).

เหฬ โหฬ อนาทเร. เหฬติ. โหฬติ.

හෙළ, හොළ යන ධාතූහු අනාදරයෙහි වැටෙති. ‘හෙළති’, ‘හොළති’ (යනු රූප වෙති).

วาฬ อาลเป. วาฬติ.

වාළ ධාතුව ඇමතීමෙහි (කථා කිරීමෙහි) වැටේ. ‘වාළති’ (යනු රූපයයි).

ทาฬ ธาฬ วิสรเณ. ทาฬติ. ธาฬติ.

දාළ, ධාළ යන ධාතූහු විසුරුවීමෙහි (පැතිරීමෙහි) වැටෙති. ‘දාළති’, ‘ධාළති’ (යනු රූප වෙති).

หฬ สิลาฆายํ. หฬติ.

හළ ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘හළති’ (යනු රූපයයි).

หีฬ อนาทเร. หีฬติ. หีฬา, หีฬิโก, หีฬิโต.

හීළ ධාතුව අනාදරයෙහි වැටේ. ‘හීළති’ (යනු රූපයයි). ‘හීළා’, ‘හීළිකො’, ‘හීළිතො’ (යනු නිපන්න රූප වෙති).

กฬ [Pg.201] เสจเน. กฬติ. กฬนํ.

කළ ධාතුව ඉසීමෙහි වැටේ. ‘කළති’, ‘කළනං’ (යනු රූප වෙති).

เหฬ เวฐเน. เหฬติ.

හෙළ ධාතුව වෙලීමෙහි වැටේ. ‘හෙළති’ (යනු රූපයයි).

อีฬ ถุติยํ. อีฬติ.

ඊළ ධාතුව ස්තුති කිරීමෙහි වැටේ. ‘ඊළති’ (යනු රූපයයි).

ชุฬ คติยํ. ชุฬติ, โชฬติ.

ජුළ ධාතුව ගමනෙහි වැටේ. ‘ජුළති’, ‘ජොළති’ (යනු රූප වෙති).

ปุฬ มุฬ สุขเน. ปุฬติ. มุฬติ.

පුළ, මුළ යන ධාතූහු වියළීමෙහි වැටෙති. ‘පුළති’, ‘මුළති’ (යනු රූප වෙති).

คุฬ รกฺขายํ. คุฬติ. คุโฬ.

ගුළ ධාතුව රැකීමෙහි වැටේ. ‘ගුළති’, ‘ගුළො’ (යනු රූප වෙති).

ชุฬ พนฺธเน. ชุฬติ.

ජුළ ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. ‘ජුළති’ (යනු රූපයයි).

กุฬ ฆสเน. กุฬติ.

කුළ ධාතුව අනුභව කිරීමෙහි වැටේ. ‘කුළති’ (යනු රූපයයි).

ขุฬ พาลฺเย จ. จกาโร ฆสนาเปกฺขโก. ขุฬติ.

ඛුළ ධාතුව බාලභාවයෙහි ද වැටේ. ‘ච’ ශබ්දයෙන් අනුභව කිරීම ද අපේක්ෂා කෙරේ. ‘ඛුළති’ (යනු රූපයයි).

สุฬ พุฬ สํวรเณ. สุฬติ. พุฬติ.

සුළ, බුළ යන ධාතූහු සංවර කිරීමෙහි වැටෙති. ‘සුළති’, ‘බුළති’ (යනු රූප වෙති).

ปุฬ สงฺฆาเต. ปุฬติ. ปุฬินํ.

පුළ ධාතුව සමූහයෙහි වැටේ. ‘පුළති’, ‘පුළිනං’ (යනු රූප වෙති).

สฬ อพฺยตฺตสทฺเท. สฬติ. สาฬิโก, สาฬิกา.

සළ ධාතුව නොපැහැදිලි ශබ්දයෙහි වැටේ. ‘සළති’, ‘සාළිකො’, ‘සාළිකා’ (යනු රූප වෙති).

‘‘อุสโภว มหี นทติ,มิคราชาว กูชติ;

สุสุมาโรว สฬติ,กึ วิปาโก ภวิสฺสตี’’ติ นิทสฺสนํ;

“වෘෂභයෙකු සේ පොළොවෙහි හඬතලයි, සිංහ රාජයෙකු මෙන් ගොරවයි; කිඹුලෙකු මෙන් නොපැහැදිලි හඬ නගයි, මෙහි විපාකය කුමක් වේද?” යනු නිදසුනයි.

อิมานิ ฬการนฺตธาตุรูปานิ.

මොහු ළ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයෝය.

อิติ ภูวาทิคเณ อวคฺคนฺตธาตุรูปานิ สมตฺตานิ. เอตฺตาวตา สพฺพาปิ ภูวาทิคเณ ธาตุโย ปกาสิตา.

මෙසේ භූවාදි ගණයෙහි අවර්ගාන්ත ධාතු රූපයෝ නිමාවට පත් වූහ. මෙතෙකින් භූවාදි ගණයෙහි සියලු ම ධාතූන් ප්‍රකාශ කරන ලදී.

อิทานิ ภูวาทิคณิกธาตูนํเยว กาจิ อสมานสุติกา, กาจิ อสมานนฺติกา. ตาสุ กาจิ สมานตฺถวเสน สโมธาเนตฺวา ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตา, ตาเยว ธาตุโย เอกเทเสน รูปวิภาวนาทีหิ สทฺธึ ปกาสยิสฺสาม. ตํ ยถา?

දැන් වනාහි භූවාදි ගණයට ම අයත් ධාතූන් කෙරෙන් ඇතැම් ධාතූහු අසමාන ශබ්ද ඇත්තාහු ද, ඇතැම්හු අසමාන අවසාන ඇත්තාහු ද වෙති. ඔවුන් අතරින් ඇතැම් ධාතූන් සමාන අර්ථ ඇති බැවින් එක්තැන් කොට පූර්වාචාරීහු පැවසූහ. ඒ ධාතූන් ම රූප විභාග ආදිය ද සමඟින් කොටසක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. ඒ කෙසේද යත්?

หู [Pg.202] ภู สตฺตายํ โหติ, ภวติ. ปโหติ, ปภวติ. หุเวยฺย ปาวุโส. สเจ อุปฺปาโท เหยฺย. อเชสิ ยกฺโข นรวีรเสฏฺฐํ, ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พหูว. อมฺพา’ยํ อหุวา ปุเร. อหุ ราชา วิเทหานํ. ปหูตํ เม ธนํ สกฺก. ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญํ. ปหูตวิตฺโต ปุริโส. ปหูตชิวฺโห ภควา. ปิยปฺปภูตา กลหา วิวาทา. ปจฺฉาสมเณน โหตพฺพํ. ภวิตพฺพํ. โหตุํ, เหตุเย, ภวิตุํ. หุตฺวา, หุตฺวาน. ภวิตฺวา, ภวิตฺวาน.

‘හූ’, ‘භූ’ යන ධාතූහු පැවැත්ම (ඇති බව) යන අර්ථයෙහි වෙති. ‘හොති’, ‘භවති’ (යනු රූප වෙති). ‘පහොති’, ‘පභවති’ (යනු උපසර්ග සහිත රූප වෙති). ‘හුවේය්‍ය පාවුසො’ (ඇවැත්නි, විය හැකිය), ‘සචෙ උප්පාදො හෙය්‍ය’ (ඉදින් උපතක් වන්නේ නම්), ‘අජෙසි යක්ඛො නරවීරසෙට්ඨං, තත්ථප්පනාදො තුමුලො බහූව’ (යක්ෂයා නරවීර ශ්‍රේෂ්ඨයන් ජයගත්තේය, එහි මහත් වූ කෝලාහල ශබ්දය බෙහෙවින් විය), ‘අම්බා’යං අහුවා පුරෙ’ (මෑත පෙර අපගේ මෑණියන් වූවාය), ‘අහු රාජා විදෙහානං’ (විදේහයන්ට රජෙක් විය), ‘පහූතං මෙ ධනං සක්ක’ (ශක්‍රය, මාගේ ධනය බොහෝය), ‘පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤං’ (ආර්යයා බොහෝ පින් රැස් කරයි), ‘පහූතවිත්තො පුරිසො’ (බොහෝ වස්තුව ඇති පුරුෂයා), ‘පහූතජිව්හො භගවා’ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා දිවක් ඇති සේක), ‘පියප්පභූතා කලහා විවාදා’ (ප්‍රිය දේ නිසා හටගත් කලහ සහ විවාදයන්), ‘පච්ඡාසමණෙන හොතබ්බං’ (පසුපස වඩින මහණෙකු විය යුතුය), ‘භවිතබ්බං’ (විය යුතුය) යනු නිදසුන් වෙති. ‘හොතුං’, ‘හෙතුයෙ’, ‘භවිතුං’ (යන්න තොමුන්නර්ථක රූප වෙති). ‘හුත්වා’, ‘හුත්වාන’, ‘භවිත්වා’, ‘භවිත්වාන’ (යන්න පූර්වක්‍රියා රූප වෙති).

เอตฺถ ปน ‘‘อตฺถิ เหหิติ โส มคฺโค, น โส สกฺกา น เหตุเย’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นเหตุเยติ อภวิตุํ. หูธาตุโต ตุํปจฺจยสฺส ตเวปจฺจยสฺส วา ตุเย อาเทโส, อูการสฺส จ เอการาเทโส กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา เหตุภาวาย น น สกฺกาติปิ อตฺโถ. อยํ ปนตฺโถ อิธ นาธิปฺเปโต, ปุริโมเยวตฺโถ อธิปฺเปโต โหติสฺส ธาตุโน ปโยคภาวาย อุทาหริตปทสฺสตฺถภาวโต. ตตฺถ ปโหตีติ อิทํ วตฺถํ วิปุลภาเวน จีวรํ กาตุํ ปโหติ, โน นปฺปโหติ. ปโหตีติ วา ปุริโส อรโย เชตุํ สกฺโกติ. อถ วา ปโหตีติ โหติ. ปภวตีติ สนฺทติ. ปหูตนฺติ วิปุลํ, มหนฺตนฺติ อตฺโถ. ปหูตวิตฺโตติ วิปุลวิตฺโต มหทฺธโน. ปหูตชิวฺโหติ สุปุถุลสุทีฆสุมุทุกชิวฺโห, ปิยปฺปภูตาติ ปิยโต นิพฺพตฺตา.

මෙහි වනාහි “අත්ථි හෙහිටි සො මග්ගො, න සො සක්කා න හෙතුයෙ” (එවැනි මඟක් ඇත, එය නොවී සිටීමට නොහැකිය) යනු පාලි නිදසුනයි. එහි ‘න හෙතුයෙ’ යනු ‘නොවී සිටීමට’ (අභවිතුං) යන්නයි. ‘හූ’ ධාතුවෙන් පර වූ ‘තුං’ ප්‍රත්‍යයට හෝ ‘තවෙ’ ප්‍රත්‍යයට හෝ ‘තුයෙ’ ආදේශය ද, ‘ඌ’ කාරයට ‘එ’ කාර ආදේශය ද කරන ලදැයි දත යුතුය. නැතහොත් ‘හේතු භාවය පිණිස නොහැකි නොවේ’ යන අර්ථය ද වේ. එහෙත් මේ අර්ථය මෙහි අභිප්‍රේත නොවේ, පෙර කී අර්ථය ම අභිප්‍රේත වේ; ‘හු’ ධාතුවේ ප්‍රයෝගය දැක්වීම සඳහා උදාහරණයට ගත් පදයේ අර්ථය එය වන බැවිනි. එහි ‘පහොති’ යන්නෙන්, ‘මේ වස්ත්‍රය විශාල බැවින් සිවුරක් කිරීමට ප්‍රමාණවත් වේ (පහොති), ප්‍රමාණවත් නොවන්නේ නොවේ’ යන්නයි. නැතහොත් ‘පහොති’ යනු පුරුෂයා සතුරන් පරාජය කිරීමට සමත් වේ (සක්කොති) යන්නයි. නැතහොත් ‘පහොති’ යනු ‘හොති’ (වෙයි) යන්නයි. ‘පභවති’ යනු ගලා යයි (සන්දති) යන්නයි. ‘පහූතං’ යනු බහුල වූ හෙවත් විශාල වූ යන අර්ථයයි. ‘පහූතවිත්තො’ යනු බොහෝ වස්තුව ඇති මහා ධනවතෙකි. ‘පහූතජිව්හො’ යනු ඉතා පළල්, ඉතා දිගු, ඉතා මෘදු දිවක් ඇත්තා වූ යන්නයි. ‘පියප්පභූතා’ යනු ප්‍රිය දෙයින් හටගත් යන්නයි.

คมุ สปฺป คติยํ. คจฺฉติ, คมติ, ฆมฺมติ, อาคจฺฉติ, อุคฺคจฺฉติ, อติคจฺฉติ, ปฏิคจฺฉติ, อวคจฺฉติ, อธิคจฺฉติ, อนุคจฺฉติ, อุปคจฺฉติ, อปคจฺฉติ, วิคจฺฉติ, นิคจฺฉติ, นิคฺคจฺฉติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ‘‘สมุคฺคจฺฉตี’’ติอาทินา อุปสคฺคทฺวยวเสนปิ [Pg.203] ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพานิ. สปฺปติ, สํสปฺปติ, ปริสปฺปติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

‘ගමු’, ‘සප්ප’ යන ධාතූහු ගමනෙහි වැටෙති. ‘ගච්ඡති’, ‘ගමති’, ‘ඝම්මති’, ‘ආගච්ඡති’, ‘උග්ගච්ඡති’, ‘අතිගච්ඡති’, ‘පටිගච්ඡති’, ‘අවගච්ඡති’, ‘අධිගච්ඡති’, ‘අනුගච්ඡති’, ‘උපගච්ඡති’, ‘අපගච්ඡති’, ‘විගච්ඡති’, ‘නිගච්ඡති’, ‘නිග්ගච්ඡති’ (යනාදී රූප වෙති). සෙසු රූප ද යොදාගත යුතුය. ‘සමුග්ගච්ඡති’ යනාදී වශයෙන් උපසර්ග දෙකක් යෙදීමෙන් ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය. ‘සප්පති’, ‘සංසප්පති’, ‘පරිසප්පති’ (යනු සප්ප ධාතුවේ රූප වෙති). සෙසු රූප ද යොදාගත යුතුය.

ตตฺถ คมตีติ คจฺฉติ. การิเต ‘‘เทวทตฺตํ คเมติ คมยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ‘‘อปายํ คเมตีติ อปายคมนีย’’นฺติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. จุราทิคณํ ปตฺตสฺส อาปุพฺพสฺส อิมสฺส ‘‘อาคเมติ, อาคมยติ, อาคเมนฺโต, อาคมยมาโน’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ.

එහි ‘ගමති’ යනු ‘ගච්ඡති’ (යයි) යන්නයි. කාරිත ක්‍රියාවෙහි ‘දෙවදත්තං ගමෙති, ගමයති’ (දේවදත්තයා යවයි) යන රූප වෙති. ‘අපායං ගමෙතීති අපායගමනීයං’ (අපායට පමුණුවන බැවින් අපායගමනීය නම් වේ) යන්න මෙහි නිදසුනයි. චුරාදි ගණයට පැමිණි, ‘ආ’ උපසර්ගය මුලින් ඇති මේ ධාතුවේ ‘ආගමෙති’, ‘ආගමයති’, ‘ආගමන්තො’, ‘ආගමයමානො’ යනාදී ක්‍රියා පද රූප වෙති.

ตตฺถ อาคเมตีติ มุหุตฺตํ อธิวาเสตีติ อตฺโถ. ฆมฺมตีติ คจฺฉติ. อาคจฺฉตีติ อายาติ. อุคฺคจฺฉตีติ อุยฺยาติ อุทฺธํ คจฺฉติ. อติคจฺฉตีติ อติกฺกมิตฺวา คจฺฉติ. ปฏิคจฺฉตีติ ปุน คจฺฉติ. อวคจฺฉตีติ ชานาติ. อธิคจฺฉตีติ ลภติ ชานาติ วา. อนุคจฺฉตีติ ปจฺฉโต คจฺฉติ. อุปคจฺฉตีติ สมีปํ คจฺฉติ. อปคจฺฉตีติ อเปติ. วิคจฺฉตีติ วิคมติ. นิคจฺฉตีติ ลภติ. ‘‘ยสํ โปโส นิคจฺฉตี’’ติ อิทํ นิทสฺสนํ. นิคฺคจฺฉตีติ นิกฺขมติ. สปฺปตีติ คจฺฉติ. สํสปฺปตีติ สํสรนฺโต คจฺฉติ. ปริสปฺปตีติ สมนฺตโต คจฺฉติ.

එහි ‘ආගමෙති’ යනු මොහොතක් ඉවසයි (බලා සිටියි) යන අර්ථයයි. ‘ඝම්මති’ යනු යයි (ගච්ඡති) යන්නයි. ‘ආගච්ඡති’ යනු පැමිණෙයි (ආයාති). ‘උග්ගච්ඡති’ යනු ඉහළට යයි. ‘අතිගච්ඡති’ යනු ඉක්මවා යයි. ‘පටිගච්ඡති’ යනු නැවත යයි. ‘අවගච්ඡති’ යනු දැනගනියි. ‘අධිගච්ඡති’ යනු ලබයි හෝ දැනගනියි. ‘අනුගච්ඡති’ යනු පසුපස යයි. ‘උපගච්ඡති’ යනු සමීපයට යයි. ‘අපගච්ඡති’ යනු ඉවත් වෙයි. ‘විගච්ඡති’ යනු පහව යයි. ‘නිගච්ඡති’ යනු ලබයි, “යසං පොසො නිගච්ඡති” (පුරුෂයා කීර්තිය ලබයි) යන්න නිදසුනයි. ‘නිග්ගච්ඡති’ යනු නික්මෙයි. ‘සප්පති’ යනු යයි. ‘සංසප්පති’ යනු ඇදී යයි (සංසරණය වෙමින් යයි). ‘පරිසප්පති’ යනු හාත්පස හැසිරෙයි (හැසිරෙමින් යයි).

อิทานิ ปน วิญฺญูนํ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ สปฺปโยคํ ปทมาลํ กถยาม. เสยฺยถิทํ? โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, คจฺฉเร. ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. โส คจฺฉเต, เต คจฺฉนฺเต. ตฺวํ คจฺฉเส, ตุมฺเห คจฺฉวฺเห. อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉามฺเห. วตฺตมานาย รูปานิ.

දැන් වනාහි, නුවණැත්තන් හට අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි පරම කෞශල්‍යය ඇති කරනු පිණිස යෝග්‍ය වූ පදමාලාව පවසන්නෙමු. ඒ මෙසේය: සො ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, ගච්ඡරෙ. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. සො ගච්ඡතෙ, තෙ ගච්ඡන්තෙ. ත්වං ගච්ඡසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡව්හෙ. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාම්හෙ. (යන මොහු) වර්තමාන විභක්තියෙහි රූප වෙති.

โส คจฺฉตุ, เต คจฺฉนฺตุ. ตฺวํ คจฺฉาหิ, คจฺฉ, คจฺฉสฺสุ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. โส คจฺฉตํ, เต คจฺฉนฺตํ. ตฺวํ คจฺฉสฺสุ, ตุมฺเห คจฺฉวฺโห. อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉามเส. ปญฺจมิยา รูปานิ.

සො ගච්ඡතු, තෙ ගච්ඡන්තු. ත්වං ගච්ඡāහි, ගච්ඡ, ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡāමි, මයං ගච්ඡāම. සො ගච්ඡතං, තෙ ගච්ඡන්තං. ත්වං ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡව්හො. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡāමසෙ. (යන මොහු) පංචමී විභක්තියෙහි රූප වෙති.

โส [Pg.204] คจฺเฉยฺย, คจฺเฉ, เต คจฺเฉยฺยุํ. ตฺวํ คจฺเฉยฺยาสิ, ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาถ. อหํ คจฺเฉยฺยามิ, มยํ คจฺเฉยฺยาม, คจฺเฉมุ. โส คจฺเฉถ, เต คจฺเฉรํ. ตฺวํ คจฺเฉโถ, ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาวฺโห. อหํ คจฺเฉยฺยํ, มยํ คจฺเฉยฺยามฺเห. สตฺตมิยา รูปานิ.

සො ගච්ඡෙය්‍ය, ගච්ඡෙ, තෙ ගච්ඡෙය්‍යුං. ත්වං ගච්ඡෙය්‍යාසි, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාථ. අහං ගච්ඡෙය්‍යාමි, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම, ගච්ඡෙමු. සො ගච්ඡෙථ, තෙ ගච්ඡෙරං. ත්වං ගච්ඡෙථො, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාව්හො. අහං ගච්ඡෙය්‍යං, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ. (යන මොහු) සත්තමී විභක්තියෙහි රූප වෙති.

โส คจฺฉ, เต คจฺฉุ. ตฺวํ คจฺเฉ, ตุมฺเห คจฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ. อหํ คจฺฉํ, มยํ คจฺฉิมฺห, คญฺฉิมฺห. โส คจฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ, เต คจฺฉิเร. ตฺวํ คจฺฉิตฺโถ, ตุมฺเห คจฺฉิวฺโห. อหํ คจฺฉึ, คญฺฉึ, มยํ คจฺฉิมฺเห. ปโรกฺขาย รูปานิ.

සො ගච්ඡ, තෙ ගච්ඡු. ත්වං ගච්ඡෙ, තුම්හෙ ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ. අහං ගච්ඡං, මයං ගච්ඡිම්හ, ගඤ්ඡිම්හ. සො ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ, තෙ ගච්ඡිරෙ. ත්වං ගච්ඡිත්ථො, තුම්හෙ ගච්ඡිව්හො. අහං ගච්ඡිං, ගඤ්ඡිං, මයං ගච්ඡිම්හෙ. (යන මොහු) පරොක්ඛා විභක්තියෙහි රූප වෙති.

โส อคจฺฉา, เต อคจฺฉู. ตฺวํ อคจฺเฉ, ตุมฺเห อคจฺฉถ. อหํ อคจฺฉํ, มยํ อคจฺฉมฺหา. โส อคจฺฉถ, เต อคจฺฉตฺถุํ. ตฺวํ อคจฺฉเส, ตุมฺเห อคจฺฉิวฺหํ. อหํ อคจฺฉํ, มยํ อคจฺฉิมฺเห. อชฺชตนิยา รูปานิ.

ඔහු ගියේය, ඔවුහු ගියහ. ඔබ ගියෙහිය, ඔබලා ගියහුය. මම ගියෙමි, අපි ගියෙමු. (ආත්මනෙපදයෙන්) ඔහු ගියේය, ඔවුහු ගියහ. ඔබ ගියෙහිය, ඔබලා ගියහුය. මම ගියෙමි, අපි ගියෙමු. මේවා අජ්ජතනී (සමීප අතීත) විභක්ති රූපයන්ය.

โส คจฺฉิสฺสติ, เต คจฺฉิสฺสนฺติ. ตฺวํ คจฺฉิสฺสสิ, ตุมฺเห คจฺฉิสฺสถ. อหํ คจฺฉิสฺสามิ, มยํ คจฺฉิสฺสาม. โส คจฺฉิสฺสเต, เต คจฺฉิสฺสนฺเต. ตฺวํ คจฺฉิสฺสเส, ตุมฺเห คจฺฉิสฺสวฺเห. อหํ คจฺฉิสฺสํ, มยํ คจฺฉิสฺสามฺเห. ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ.

ඔහු යන්නේය, ඔවුහු යන්නාහ. ඔබ යන්නෙහිය, ඔබලා යන්නාහුය. මම යන්නෙමි, අපි යන්නෙමු. (ආත්මනෙපදයෙන්) ඔහු යන්නේය, ඔවුහු යන්නාහ. ඔබ යන්නෙහිය, ඔබලා යන්නාහුය. මම යන්නෙමි, අපි යන්නෙමු. මේවා භවිස්සන්ති (අනාගත) විභක්ති රූපයන්ය.

โส อคจฺฉิสฺสา, เต อคจฺฉิสฺสํสุ. ตฺวํ อคจฺฉิสฺเส, ตุมฺเห อคจฺฉิสฺสถ. อหํ อคจฺฉิสฺสํ, มยํ อคจฺฉิสฺสามฺหา. โส อคจฺฉิสฺสถ, เต อคจฺฉิสฺสิสุ. ตฺวํ อคจฺฉิสฺสเส, ตุมฺเห อคจฺฉิสฺสวฺเห. อหํ อคจฺฉิสฺสํ, มยํ อคจฺฉิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติยา รูปานิ.

ඔහු ගියේ නම්, ඔවුහු ගියෝ නම්. ඔබ ගියේ නම්, ඔබලා ගියෝ නම්. මම ගියේ නම්, අපි ගියෙමු නම්. (ආත්මනෙපදයෙන්) ඔහු ගියේ නම්, ඔවුහු ගියෝ නම්. ඔබ ගියේ නම්, ඔබලා ගියෝ නම්. මම ගියේ නම්, අපි ගියෙමු නම්. මේවා කාලාතිපත්ති (අතීතානාගත සංශය) විභක්ති රූපයන්ය.

ตตฺถ อชฺชตนิยา กาลาติปตฺติยา จ อการาคมํ สพฺเพสุ ปุริเสสุ สพฺเพสุ วจเนสุ ลพฺภมานมฺปิ สาสเน อนิยตํ หุตฺวา ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ‘‘อคจฺฉิ, คจฺฉิ, อคจฺฉิสฺสา, คจฺฉิสฺสา’’ติอาทินา ทฺเว ทฺเว รูปานิ ทิสฺสนฺติ. คมติ, คมนฺติ. คมตุ, คมนฺตุ. คเมยฺย. คเมยฺยุํ. เสสํ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

එහි අජ්ජතනී සහ කාලාතිපත්ති විභක්තිවලදී ‘අ’ කාරය ආගම වීම සියලු පුරුෂයන්හි ද සියලු වචනයන්හි ද ලැබෙතත්, ශාසන ව්‍යවහාරයෙහි එය නියත නොවී ලැබෙන බව දත යුතුය. එසේ මැයි, ‘‘අගච්ඡි, ගච්ඡි, අගච්ඡිස්සා, ගච්ඡිස්සා’’ යනාදී වශයෙන් රූප දෙක බැගින් පෙනේ. ගමති, ගමන්ති, ගමතු, ගමන්තු, ගමෙය්‍ය, ගමෙය්‍යුං යනාදී සෙසු සියල්ල විස්තර කටයුතුය.

อิทานิ [Pg.205] ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีสุ วิเสโส วุจฺจเต – โส ปุริโส มคฺคํ ค, สา อิตฺถี ฆร’มาค. เต มคฺคํ คุ, ตา ฆร’มาคุ. เอการสฺส อการาเทสํ ตฺวํ มคฺคํ ค, ตฺวํ ฆร’’มาค. ตุมฺเห มคฺคํ คุตฺถ, ตุมฺเห ฆร’มาคุตฺถ. อหํ มคฺคํ คํ, อหํ ฆร’มาคํ. อหํ ตํ ปุริสํ อนฺวคํ, มยํ มคฺคํ คุมฺห, มยํ ฆรํ อาคุมฺห, มยํ ตํ ปุริสํ อนฺวคุมฺห. อยํ ตาว ปโรกฺขาย วิเสโส.

දැන් පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී යන විභක්තිවල විශේෂය කියනු ලැබේ: ඒ පුරුෂයා මාර්ගයට ගියේය (ග), ඒ ස්ත්‍රිය නිවසට පැමිණියාය (ආග). ඔවුහු මාර්ගයට ගියහ (ගු), ඒ ස්ත්‍රීහු නිවසට පැමිණියහ (ආගු). එකාරයට අකාරය ආදේශ වීමෙන්, ‘ඔබ මාර්ගයට ගියෙහිය’ (ග), ‘ඔබ නිවසට පැමිණියෙහිය’ (ආග) ද වේ. ‘ඔබලා මාර්ගයට ගියහුය’ (ගුත්ථ), ‘ඔබලා නිවසට පැමිණියහුය’ (ආගුත්ථ) ද වේ. ‘මම මාර්ගයට ගියෙමි’ (ගං), ‘මම නිවසට පැමිණියෙමි’ (ආගං) ද වේ. ‘මම ඒ පුරුෂයා අනුව ගියෙමි’ (අන්වගං) ද, ‘අපි මාර්ගයට ගියෙමු’ (ගුම්හ), ‘අපි නිවසට පැමිණියෙමු’ (ආගුම්හ), ‘අපි ඒ පුරුෂයා අනුව ගියෙමු’ (අන්වගුම්හ) ද වේ. මෙය පළමුව පරොක්ඛා විභක්තියේ විශේෂයයි.

‘‘โส มคฺคํ อคมา, เต มคฺคํ อคมู’’ อิจฺจาทิ หิยฺยตฺตนิยา รูปํ. ‘‘โส อคมิ, เต อคมุํ, เต คุํ’’ อิจฺจาทิ อชฺชตนิยา รูปํ.

‘‘සෝ මග්ගං අගමා, තේ මග්ගං අගමූ’’ යනාදිය හිය්‍යත්තනී විභක්තියේ රූපයන්ය. ‘‘සෝ අගමි, තේ අගමුං, තේ ගුං’’ යනාදිය අජ්ජතනී විභක්තියේ රූපයන්ය.

อิทานิ เตสํ ปทรูปานิ ปากฏีกรณตฺถํ กิญฺจิ สุตฺตํ กถยาม – ‘‘โสปาคา สมิตึ วนํ. อเถตฺถ ปญฺจโม อาคา. อาคุํ เทวา ยสสฺสิโน. มาหํ กาโกว ทุมฺเมโธ, กามานํ วสมนฺวคํ. อคมา ราชคหํ พุทฺโธ. วงฺกํ อคมุ ปพฺพตํ. พฺราหฺมณา อุปคจฺฉุ ม’’นฺติ เอวมาทีนิ ภวนฺติ.

දැන් ඒ පදරූප පැහැදිලි කරනු පිණිස ඇතැම් සූත්‍ර පාඨයන් පවසමු: ‘‘ඔහු වනයෙහි රැස්වීමට පැමිණියේය’’ (සෝපාගā සමිතිං වනං), ‘‘ඉක්බිති මෙහි පස්වැන්නා පැමිණියේය’’ (අථෙත්ථ පඤ්චමෝ ආගා), ‘‘යසස් ඇති දෙවියෝ පැමිණියහ’’ (ආගුං දේවා යසස්සිනෝ), ‘‘අඥාන කපුටෙකු මෙන් මම කාමයන්ගේ වසඟයට නොයෙම්වා’’ (මාහං කාකෝව දුම්මේධෝ, කාමානං වසමන්වගං), ‘‘බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහනුවරට වැඩම කළහ’’ (අගමා රාජගහං බුද්ධෝ), ‘‘ඔවුහු වංක පර්වතයට ගියහ’’ (වංකං අගමු පබ්බතං), ‘‘බ්‍රාහ්මණයෝ මා වෙත පැමිණියහ’’ (බ්‍රාහ්මණා උපගච්ඡු මං) යනාදී වශයෙන් රූපයන් වේ.

ค คุ ค คุตฺถ คํ คุมฺห, อคุ อคมุ อคมุํ;

อคมา’คมิ คจฺฉนฺติ, อาทิเภทํ มเน กเร.

ග, ගු, ග, ගුත්ථ, ගං, ගුම්හ, අගු, අගමු, අගමුං, අගමා, අගමි, ගච්ඡන්ති යනාදී ප්‍රභේදයන් සිතෙහි ධාරණය කරගත යුතුය.

อิทานิ นามิกปทานิ วุจฺจนฺเต – คโต, คนฺตา, คจฺฉํ, คจฺฉนฺตี, คจฺฉนฺตํ กุลํ, สหคตํ, คติ, คมนํ, คโม, อาคโม, อวคโม, คนฺตพฺพํ, คมนียํ, คมฺมํ, คมฺมมานํ, คมิยมานํ, โค, มาตุคาโม, หิงฺคุ, ชคุ, อินฺทคู, เมธโค อิจฺจาทีนิ, การิเต – คจฺฉาเปติ, คจฺฉาปยติ, คจฺเฉติ, คจฺฉยติ, คมฺเมติ. กมฺเม – คมฺมติ, คมิยติ, อธิคมฺมติ, อธิคมิยติ. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘คนฺตุํ, คมิตุํ, คนฺตฺวา, คนฺตฺวาน, คมิตฺวา, คมิตฺวาน, คมิย, คมิยาน, คมฺม, อาคมฺม, อาคนฺตฺวา, อธิคมฺม, อธิคนฺตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ[Pg.206]. สปฺปธาตุสฺส ปน ‘‘สปฺโป, สปฺปินี, ปีฐสปฺปี, สปฺปิ’’ อิจฺจาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

දැන් නාම පදයන් කියනු ලැබේ: ගතෝ (ගිය), ගන්තා (යන්නා), ගච්ඡං (යන), ගච්ඡන්තී (යන්නී), ගච්ඡන්තං කුලං (යන්නා වූ කුලය), සහගතං (සහගත වූ), ගති (ගමන/උපත), ගමනං (යාම), ගමෝ (ගමන), ආගමෝ (ආගමනය/ධර්මය), අවගමෝ (අවබෝධය), ගන්තබ්බං (ගත යුතු), ගමනීයං (යා යුතු), ගම්මං (හීන වූ/යා යුතු), ගම්මමානං (යනු ලබන), ගමියමානං (යනු ලබන), ගෝ (ගවයා/පෘථිවිය), මාතුගාමෝ (ස්ත්‍රිය), හිඟු (පෙරුම්කායම්), ජගු, ඉන්දගූ, මේධගෝ යනාදියයි. ප්‍රේරණ ක්‍රියාවෙහිදී: ගච්ඡාපේති, ගච්ඡාපයති, ගච්ඡේති, ගච්ඡයති, ගම්මේති (යවයි) ද, කර්ම කාරකයෙහිදී: ගම්මති, ගමියති, අධිගම්මති, අධිගමියති (යනු ලැබේ, අවබෝධ කරගනු ලැබේ) ද වේ. ‘තුමුන්’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්හිදී: ගන්තුං (යාමට), ගමිතුං (යාමට), ගන්ත්වා (ගොස්), ගන්ත්වාන (ගොස්), ගමිත්වා (ගොස්), ගමිත්වාන (ගොස්), ගමිය (ගොස්), ගමියාන (ගොස්), ගම්ම (ගොස්), ආගම්ම (පැමිණ/ඇසුරු කොට), ආගන්ත්වා (පැමිණ), අධිගම්ම (අධිගමනය කොට), අධිගන්ත්වා (අධිගමනය කොට) යනාදියයි. ‘සප්ප්’ ධාතුවෙහි වනාහි: සප්පෝ (සර්පයා), සප්පිනී (සැපින්න), පීඨසප්පී (පිළිකන්නා/කොර වූ තැනැත්තා), සප්පි (ගිතෙල්) යනාදී රූපයන් වේ.

ตตฺถ สหคตสทฺโท ตพฺภาเว โวกิณฺเณ นิสฺสเย อารมฺมเณ สํสฏฺเฐติ อิเมสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา นนฺทิราคสหคตา’’ติ ตพฺภาเว เวทิตพฺโพ, นนฺทิราคภูตาติ อตฺโถ. ‘‘ยายํ ภิกฺขเว วีมํสา โกสชฺชสหคตา โกสชฺชสมฺปยุตฺตา’’ติ โวกิณฺเณ เวทิตพฺโพ, อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนน โกสชฺเชน โวกิณฺณาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ‘‘อฏฺฐิกสญฺญาสหคตํ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตี’’ติ นิสฺสเย เวทิตพฺโพ, อฏฺฐิกสญฺญํ นิสฺสาย อฏฺฐิกสญฺญํ ภาเวตฺวา ปฏิลทฺธนฺติ อตฺโถ. ‘‘ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ อรูปสหคตานํ วา’’ติ อารมฺมเณ, รูปารูปารมฺมณานนฺติ อตฺโถ. ‘‘อิทํ สุขํ อิมาย ปีติยา สหคตํ สหชาตํ สมฺปยุตฺต’’นฺติ สํสฏฺเฐ, อิมิสฺสา ปีติยา สํสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

එහි ‘සහගත’ යන ශබ්දය තද්භාවය (එම ස්වභාවය ඇති බව), වෝකිණ්ණ (මිශ්‍ර බව), නිස්සය (ආශ්‍රය), ආරම්මණ (අරමුණ) සහ සංසට්ඨ (එක්වීම) යන මේ අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එහි, ‘‘යම් මේ තෘෂ්ණාවක් පුනර්භවය ඇති කරන, නන්දිරාගය සහගත (නන්දිරාගයෙන් යුක්ත) වූවක්ද’’ (යායං තණ්හා පෝනොබ්භවිකා නන්දිරාගසහගතා) යන්නෙහි තද්භාවයෙහි (එම ස්වභාවයෙන් යුක්ත බව) දත යුතුය, නන්දිරාගී වූ යන අර්ථයයි. ‘‘මහණෙනි, යම් මේ විමංසාව කුසීතකමින් සහගත වූ, කුසීතකමින් සම්ප්‍රයුක්ත වූවක්ද’’ (යායං භික්ඛවේ වීමංසා කෝසජ්ජසහගතා කෝසජ්ජසම්පයුත්තා) යන්නෙහි වෝකිණ්ණ (මිශ්‍ර වූ) අර්ථයෙන් දත යුතුය, අතරින් අතර ඇති වන කුසීතකමෙන් මිශ්‍ර වූ යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘‘අස්ථි සංඥාව සහගත වූ සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි’’ (අට්ඨිකසඤ්ඤාසහගතං සතිසම්බොජ්ඣංගං භාවේති) යන්නෙහි නිස්සය (ආශ්‍රය) අර්ථයෙන් දත යුතුය, අස්ථි සංඥාව ඇසුරු කොට, අස්ථි සංඥාව වඩා ලබා ගන්නා ලද යන අර්ථයයි. ‘‘රූප සහගත වූ හෝ අරූප සහගත වූ හෝ සමාපත්ති ලබන්නෙක් වෙයි’’ (ලාභී හෝති රූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං අරූපසහගතානං වා) යන්නෙහි ආරම්මණ (අරමුණු) අර්ථයෙන් දත යුතුය, රූප සහ අරූප අරමුණු කොට ඇති යන අර්ථයයි. ‘‘මෙම සුඛය, මේ ප්‍රීතිය හා සහගත වූ, සහජාත වූ, සම්ප්‍රයුක්ත වූවකි’’ (ඉදං සුඛං imāya පීතියා සහගතං සහජාතං සම්පයුත්තං) යන්නෙහි සංසට්ඨ (එක්ව මිශ්‍ර වූ) අර්ථයෙන් දත යුතුය, මේ ප්‍රීතිය හා එක්ව මිශ්‍ර වූ යන අර්ථයයි. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

ตพฺภาเว เจว โวกิณฺเณ, นิสฺสยารมฺมเณสุ จ;

สํสฏฺเฐ จ สหคต-สทฺโท ทิสฺสติ ปญฺจสุ;

තද්භාවය, වෝකිණ්ණ, නිස්සය, ආරම්මණ සහ සංසට්ඨ යන අර්ථ පහෙහි ‘සහගත’ යන ශබ්දය දක්නට ලැබේ.

คตีติ คติคติ นิพฺพตฺติคภิ อชฺฌาสยคติ วิภวคติ นิปฺผตฺติคติ ญาณคตีติ พหุวิธา คติ นาม.

‘ගති’ යනු ගතිගති, නිබ්බත්තිගති, අජ්ඣාසයගති, විභවගති, නිප්ඵත්තිගති සහ ඥාණගති යනුවෙන් බොහෝ ආකාර වූ ගති නම් වේ.

ตตฺถ ‘‘ตํ คตึ เปจฺจ คจฺฉามี’’ติ จ ‘‘ยสฺส คตึ น ชานนฺติ, เทวา คนฺธพฺพมานุสา’’ติ จ อยํ คติคตินาม. ‘‘อิเมสํ [Pg.207] โข อหํ ภิกฺขูนํ สีลวนฺตานํ เนว ชานามิ คตึวา อคตึวา’’ติ อยํ นิพฺพตฺติคติ นาม. ‘‘เอวํ โข เต อหํ พฺรหฺเม คติญฺจ ชานามิ ชุติญฺจ ชานามี’’ติ อยํ อชฺฌาสยคติ นาม. ‘‘วิภโว คติ ธมฺมานํ, นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ อยํ วิภวคติ นาม. ‘‘ทฺเว คติโย ภวนฺติ อนญฺญา’’ติ อยํ นิปฺผตฺติคติ นาม. ‘‘ตํ ตตฺถ คติมา ธิภิมา’’ติ จ ‘‘สุนฺทรํ นิพฺพานํ คโต’’ติ จ อยํ ญาณคติ นาม. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

එහි ‘‘මියගොස් ඒ ගතියට යන්නෙමි’’ (තං ගතිං පෙච්ච ගච්ඡාමි) සහ ‘‘යමෙකුගේ ගමන (ගතිය) දෙවියෝ, ගන්ධබ්බයෝ සහ මනුෂ්‍යයෝ නොදනිත්ද’’ (යස්ස ගතිං න ජානන්ති, දේවා ගන්ධබ්බමානුසා) යන්න ‘ගතිගති’ නම් වේ. ‘‘මම මේ සිල්වත් භික්ෂූන්ගේ ගතිය හෝ අගතිය නොදනිමි’’ (ඉමේසං ඛෝ අහං භික්ඛූනං සීලවන්තානං නේව ජානාමි ගතිං වා අගතිං වා) යන්න ‘නිබ්බත්තිගති’ (උත්පත්ති ස්ථානය) නම් වේ. ‘‘බ්‍රහ්මය, මම ඔබගේ ගතිය ද (පැමිණීම) ජුතිය ද (චුත වීම) දනිමි’’ (ඒවං ඛෝ තේ අහං බ්‍රහ්මේ ගතිඤ්ච ජානාමි ජුතිඤ්ච ජානාමි) යන්න ‘අජ්ඣාසයගති’ නම් වේ. ‘‘ධර්මයන්ගේ විනාශය ගතියයි, රහතන් වහන්සේගේ ගතිය නිවනයි’’ (විභවෝ ගති ධම්මානං, නිබ්බානං අරහතෝ ගති) යන්න ‘විභවගති’ නම් වේ. ‘‘වෙනත් නොවන ගති දෙකක් වෙයි’’ (ද්වේ ගතියෝ භවන්ති අනඤ්ඤා) යන්න ‘නිප්ඵත්තිගති’ නම් වේ. ‘‘එහි ඔහු ගති ඇත්තෙක්, බුද්ධි ඇත්තෙක්’’ (තං තත්ථ ගතිමා ධිභිමා) සහ ‘‘යහපත් නිවනට පැමිණියේය’’ (සුන්දරං නිබ්බානං ගතෝ) යන්න ‘ඥාණගති’ නම් වේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

คติคตฺยญฺจ นิพฺพตฺยํ, วิภวชฺฌาสเยสุ จ;

นิปฺผตฺติยญฺจ ญาเณ จ, คติสทฺโท ปวตฺตติ.

ගතිගති, නිබ්බත්ති, විභව, අජ්ඣාසය, නිප්ඵත්ති සහ ඥාණ යන අර්ථයන්හි ‘ගති’ යන ශබ්දය පවතී.

คจฺฉตีติ โค. มาตุยา สมภาวํ มิสฺสีภาวญฺจ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ มาตุคาโม. โรคํ หึสนฺตํ คจฺฉตีติ หิงฺคุ.

යන්නේ යම් හෙයකින්ද එය ‘ගෝ’ (ගවයා/පෘථිවිය/වචනය) නම් වේ. මවකගේ සමාන ස්වභාවයට හා මිශ්‍ර භාවයට පැමිණෙන්නේ යම් හෙයකින්ද එය ‘මාතුගාම’ (ස්ත්‍රිය) නම් වේ. රෝගය නසමින් පවතින්නේ යම් හෙයකින්ද එය ‘හිඟු’ (පෙරුම්කායම්) නම් වේ.

อิมานิ ตสฺส นามานิ

මේවා එහි නාමයන් වේ.

หิงฺคุ หิงฺคุชตุจฺเจว, ตถา หิงฺคุสิปาฏิกา;

หิงฺคุชาตีติ กถิตา, วินยฏฺฐกถาย หิ.

විනය අටුවාවෙහි වනාහි හිඟු, හිඟුජතු, හිඟුසිපාටිකා සහ හිඟුජාති යනුවෙන් පවසන ලදී.

ชคูติ จุติโต ชาตึ คจฺฉตีติ ชคุ. อินฺทฺริเยน คจฺฉตีติ อินฺทคู. อถ วา อินฺทภูเตน กมฺมุนา คจฺฉตีติ อินฺทคุ. ‘‘หินฺทคู’’ติปิ ปาฬิ. ตตฺถ หินฺทนฺติ มรณํ. ตํ คจฺฉตีติ หินฺทคู. สพฺพเมตํ สตฺตาธิวจนํ, ลิงฺคโต ปุลฺลิงฺคํ. เมธโคติ อตฺตโน นิสฺสยญฺจ ปรญฺจ เมธมาโน หึสมาโน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เมธโค, กลโห. ‘‘ตโต สมฺมนฺติ เมธคา’’ติ เอตฺถ หิ กลโห เมธคสทฺเทน ภควตา วุตฺโต. คมิตฺวาติ เอตฺถ –

'ජගූ' යනු චුතවීමෙන් උපත කරා යන්නේ යම් සත්වයෙක්ද, ඔහු 'ජගු' නම් වේ. ඉන්ද්‍රියයන් මඟින් යන්නේ 'ඉන්දගූ' නම් වේ. නැතහොත්, අධිපති වූ (ප්‍රධාන වූ) කර්මය හේතුවෙන් යන්නේ 'ඉන්දගු' නම් වේ. 'හින්දගූ' කියා ද පාඨයක් ඇත. එහි 'හින්ද' යනු මරණයයි. එය කරා යන්නේ 'හින්දගූ' නම් වේ. මේ සියල්ලම සත්ත්වයා හැඳින්වීමට යෙදෙන නාමයන් වන අතර, ව්‍යාකරණ ලිංග වශයෙන් පුරුෂ ලිංග වේ. 'මේධග' යනු තමා ඇසුරු කරන්නාට ද අන්‍යයන්ට ද හිංසා කරමින් පවතින දෙයයි, එනම් කලහයයි. 'එතැන් සිට කලහයෝ සංසිඳෙත්' (තතෝ සමන්ති මේධගා) යන මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මේධග' ශබ්දයෙන් කලහය දක්වන ලදී. 'ගමිත්වා' යන මෙහි –

‘‘อิสิวฺหยํ คมิตฺวาน, วินิตฺวา ปญฺจวคฺคิเย;

ตโต วิเนสิ ภควา, คนฺตฺวา คนฺตฺวา ตหึ ตหิ’’นฺติ

“ඉසිපතනයට වැඩම කොට, පස්වග මහණුන් හික්මවා; ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ තැන්වලට වැඩම කරමින් (ජනයා) හික්මවූ සේක” යන්නයි.

อยํ [Pg.208] ปาฬิ นิทสฺสนํ. สปฺโปติ สปฺปตีติ สปฺโป, สํสปฺปนฺโต คจฺฉตีติ อตฺโถ. เตนาห อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทาสิโร’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา นิทฺเทเส ‘‘สปฺโป วุจฺจติ อหิ. เกนฏฺเฐน สปฺโป? สํสปฺปนฺโต คจฺฉตีติ สปฺโป. ภุชนฺโต คจฺฉตีติ ภุชโค. อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค. ปนฺนสิโร คจฺฉตีติ ปนฺนโค. สรีเรน สปฺปตีติ สรีสโป. พิเล สยตีติ พิลาสโย. ทาฐา ตสฺส อาวุโธติ ทาฐาวุโธ. วิสํ ตสฺสโฆรนฺติ โฆรวิโส. ชิวฺหา ตสฺส ทุวิธาติ ทุชิวฺโห. ทฺวีหิ ชิวฺหาหิ รสํ สายตีติ ทฺวิรสญฺญู’’ติ. สปฺปินีติ อุรคี. ปีฐสปฺปีติ ปีเฐน สปฺปติ คจฺฉตีติ ปีฐสปฺปี, ปงฺคุโฬ. สปฺปีติ โย น ปริภุญฺชติ, ตสฺส พลายุวฑฺฒนตฺถํ สปฺปติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สปฺปิ, ฆตํ.

මේ ඊට පාලි නිදසුනයි. 'සප්ප' යනු ඇදී ඇදී යන බැවින් 'සප්ප' (සර්පයා) නම් වේ, ඇදෙමින් යන්නේය යනු එහි අර්ථයයි. එහෙයින් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ “යමෙක් කාමයන් වර්ජනය කෙරේද, සර්පයෙකුගේ හිස පයින් මඩින්නාක් මෙන්” යන මේ පාලි නිර්දේශයෙහි මෙසේ වදාළහ: “සර්පයා යනු අහියා (නයා) යි. කිනම් අර්ථයකින් සර්පයා ද? ඇදී ඇදී යන බැවින් 'සර්ප' නම් වේ. ඇදෙමින් (වක්‍රව) යන බැවින් 'භුජග' නම් වේ. පපුවෙන් යන බැවින් 'උරග' නම් වේ. බිමට නැමූ හිසින් යුතුව යන බැවින් 'පන්නග' නම් වේ. ශරීරයෙන් ඇදී යන බැවින් 'සරීසප' නම් වේ. බෙනෙහි වසන බැවින් 'බිලාසය' නම් වේ. දළ ආයුධය කරගත් බැවින් 'දාඨාවුධ' නම් වේ. විෂ උග්‍ර බැවින් 'ඝෝරවිෂ' නම් වේ. දිව දෙබෑ වී ඇති බැවින් 'දුජිව්හ' නම් වේ. දිවවල් දෙකකින් රස බලන බැවින් 'ද්විරසඤ්ඤූ' නම් වේ.” 'සප්පිනී' යනු සර්ප ධේනුවයි. 'පීඨසප්පී' යනු පීඨයකින් (ලෑල්ලකින්/පුටුවකින්) ඇදී යන බැවින් 'පීඨසප්පී' නම් වේ, එනම් කොර පුද්ගලයාය. 'සප්පි' යනු යමෙක් අනුභව කරයිද, ඔහුගේ බලය හා ආයුෂ වැඩීම පිණිස ශරීරය පුරා පැතිර යන බැවින් 'සප්පි' නම් වේ, එනම් ගිතෙල් ය.

สกฺก เฏก ลงฺฆ คตฺยตฺตา. สกฺกติ, นิสกฺกติ, ปริสกฺกติ. นิสกฺโก, ปริสกฺกนํ. เฏกติ. ฏีกา. ลงฺฆติ, อุลฺลงฺฆติ, โอลงฺฆติ, ลงฺฆโก, อุลฺลงฺฆิกา ปีติ.

සක්ක, ටේක, ලංඝ යන ධාතූහු ගමනාර්ථයෙහි (යෑමෙහි) වැටෙති. සක්කති, නිසක්කති, පරිසක්කති. නිසක්කෝ, පරිසක්කනං. ටේකති. ටීකා. ලංඝති, උල්ලංඝති, ඕලංඝති, ලංඝකෝ, උල්ලංඝිකා පීති.

เก เร เค สทฺเท. กายติ. รายติ. คายติ. ชาตกํ. รา. คีตํ. กายิตุํ. รายิตุํ, คายิตุํ. กายิตฺวา. รายิตฺวา. คายิตฺวา.

කේ, රේ, ගේ යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටෙති. කායති. රායති. ගායති. ජාතකං. රා. ගීතං. කායිතුං. රායිතුං, ගායිතුං. කායිත්වා. රායිත්වා. ගායිත්වා.

ตตฺถ ชาตกนฺติ ชาตํ ภูตํ อตีตํ อตฺตโน จริตํ กายติ กเถติ ภควา เอเตนาติ ชาตกํ. ชาตกปาฬิ หิ อิธ ชาตกนฺติ วุตฺตํ. อญฺญตฺร ปน ชาตํ เอวํ ชาตกนฺติ คเหตพฺพา. ตถา หิ ชาตกสทฺโท ปริยตฺติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺม’’นฺติอาทีสุ, ชาติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘ชาตกํ สโมธาเนสี’’ติอาทีสุ. รา วุจฺจติ สทฺโท. คีตนฺติ คายนํ.

එහි 'ජාතක' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමකින් තමන් වහන්සේගේ පෙර සිදු වූ අතීත චරිතය පවසන සේක්ද, එය 'ජාතකය' යි. මෙහි 'ජාතක' යන්නෙන් අදහස් කළේ ජාතක පාලියයි. අනෙක් තැන්වලදී නම් උපන් දෙයම 'ජාතක' ලෙස ගත යුතුය. එසේමය, 'ජාතක' ශබ්දය ධර්ම පර්යාප්තියෙහි ද වැටේ; එනම් “ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං” යනාදී තැන්වලදීය. උත්පත්තිය (භවය) පිළිබඳ අර්ථයෙහි ද වැටේ; එනම් “ජාතකය සමෝධානය කළේය” යනාදී තැන්වලදීය. 'රා' යනු ශබ්දයට නමකි. 'ගීතං' යනු ගායනයයි.

เข [Pg.209] เช เส ขเย. ขายติ. ชายติ. สายติ. ขยํ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

ඛේ, ජේ, සේ යන ධාතූහු ක්ෂය වීම (ගෙවී යෑම) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. ඛායති. ජායති. සායති. ක්ෂය වීමට (අඩුවීමට) පැමිණේ යනු අර්ථයයි.

เอตฺถ ปน สิยา ‘‘นนุ จ โภ ขายตีติ ปทสฺส ขาทตีติ วา ปญฺญายตีติ วา อตฺโถ ภวติ, ตถา ชายตีติ ปทสฺส นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ, สายตีติ ปทสฺส รสํ อสฺสาเทตีติ อตฺโถ, เอวํ สนฺเต โภ กสฺมา อิธ เอวํ อตฺโถ ตุมฺเหหิ กถิยตี’’ติ? สจฺจํ, ธาตูนนฺตุ อเนกตฺถตฺตา เอวํ อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. ตถา หิ ‘‘อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส, พลิพทฺโทว ชีรตี’’ติ เอตฺถ ชีรตีติ อยํ สทฺโท ชรํ ปาปุณาตีติ อตฺถํ อวตฺวา วฑฺฒตีติ อตฺถเมว วทติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

මෙහිදී මෙබඳු සැකයක් ඇති විය හැකිය: “පින්වත, 'ඛායති' යන පදයට 'කයි' (අනුභව කරයි) යන අර්ථය හෝ 'ප්‍රකට වේ' යන අර්ථය ලැබේ නොවේද? එසේම 'ජායති' යන පදයට 'උපදී' යන අර්ථයද, 'සායති' යන පදයට 'රස විඳියි' යන අර්ථයද ලැබේ නොවේද? එසේ තිබියදී ඔබ විසින් මෙහිදී (ක්ෂය වීම යන) අර්ථයක් පවසන්නේ මන්ද?” කියායි. එය සත්‍යයකි, නමුත් ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව (බොහෝ අර්ථ ඇති බව) නිසා මෙබඳු අර්ථයක් කීමට ද ඉඩ ලැබෙන්නේය. එසේමය, “අල්පශ්‍රැත වූ මේ මිනිසා, ගොනෙකු මෙන් දිරා යයි” යන මෙහි 'ජීරති' යන ශබ්දයෙන් 'ජරාවට (දිරාපත්වීමට) පත්වේ' යන අර්ථය නොකියා (ශරීරය) 'වැඩේ' යන අර්ථයම පවසයි. මේ කරුණ ද එසේම සලකා ගත යුතුය.

คุ ฆุ กุ อุ สทฺเท. ควติ. ฆวติ. กวติ. อวติ.

ගු, ඝු, කු, උ යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටෙති. ගවති. ඝවති. කවති. අවති.

ขุ รุ กุ สทฺเท. โขติ. โรติ. โกติ.

ඛු, රු, කු යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටෙති. ඛෝති. රෝති. කෝති.

จุ ชุ ปุ ปฺลุ คา เส คติยํ. จวติ. ชวติ. ปวติ. ปฺลวติ. คาติ. เสติ. จวนํ, จุติ. ชวนํ, ชโว. ปวนํ, ปฺลวนํ. คานํ. เสตุ. โปโต. ปฺลโว.

චු, ජු, pu, ප්ලු, ගා, සේ යන ධාතූහු ගමනාර්ථයෙහි (යෑමෙහි) වැටෙති. චවති. ජවති. පවති. ප්ලවති. ගාති. සේති. චවනං, චුති. ජවනං, ජවෝ. පවනං, ප්ලවනං. ගානං. සේතු. පෝතෝ. ප්ලවෝ.

เอตฺถ คานนฺติ คมนํ. โปโตติ ปวติ คจฺฉติ อุทเก เอเตนาติ โปโต, นาวา. ตถา ปฺลวติ น สีทตีติ ปฺลโว, นาวา เอว. ‘‘ภินฺนปฺลโว สาครสฺเสว มชฺเฌ’’ติ หิ ชาตกปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘นาวา, โปโต, ปฺลโว, ชลยานํ, ตรณ’’นฺติ นาวาภิธานานิ.

මෙහි 'ගානං' යනු ගමනයයි (යෑමයි). 'පෝත' යනු යමකින් ජලයෙහි පාවෙමින් යන්නේද එය 'පෝත' නම් වේ, එනම් නැවයි. එසේම, ගිලෙන්නේ නැතිව පාවෙන බැවින් 'ප්ලව' නම් වේ, එය ද නැව (හෝ පරුව) ම ය. “මහ සයුර මැද බිඳුණු නැවක් මෙන්” යනුවෙන් ජාතක පාලියෙහි පෙනේ. “නාවා, පෝත, ප්ලව, ජලයාන, තරණ” යනු නැවට (ඔරුවට) කියන පර්යාය නාමයන්ය.

เธ เถ สทฺทสงฺฆาเตสุ. ธายติ. ถายติ. ภาเว – ธิยติ, ถิยติ. อิตฺถี. ถี.

ධේ, ථේ යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීම සහ එකතු කිරීම (සංඝාතය) යන අර්ථයන්හි වැටෙති. ධායති. ථායති. භාව කාරකයෙහි – ධියති, තියති. ඉත්ථී. ථී.

เท เต ปาลเน. ทายติ. ทยา. ตาณํ.

දේ, තේ යන ධාතූහු ආරක්ෂා කිරීම (රැකබලා ගැනීම) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. දායති. දයා. තාණං.

รา ลา อาทาเน. ราติ. ลาติ.

රා, ලා යන ධාතූහු ලබාගැනීම (ග්‍රහණය කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. රාති. ලාති.

อติ อทิ พนฺธเน. อนฺตติ. อนฺทติ. อนฺตํ. อนฺทุ.

අති, අදි යන ධාතූහු බැඳීම යන අර්ථයෙහි වැටෙති. අන්තති. අන්දති. අන්තං. අන්දු.

ชุตสุภ [Pg.210] รุจ ทิตฺติยํ. โชตติ. โสภติ. โรจติ, วิโรจติ.

ජුත, සුභ, රුච යන ධාතූහු බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. ජෝතති. සෝභති. රෝචති, විරෝචති.

อก อค กุฏิลายํ คติยํ. อกติ. อคติ.

අක, අග යන ධාතූහු ඇදැති (වක්‍ර) ගමන යන අර්ථයෙහි වැටෙති. අකති. අගති.

นาถ นาธ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสาสุ. นาถติ. นาธติ.

නාථ, nාධ යන ධාතූහු යැදීම, පීඩා කිරීම, ඓශ්චර්යය සහ ආශිංසනය යන අර්ථයන්හි වැටෙති. නාථති. නාධති.

สล หุล จล กมฺปเน. สลติ. หุลติ. จลติ. กุสลํ.

සල, හුල, චල යන ධාතූහු කම්පනය වීම (සැලීම) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. සලති. හුලති. චලති. කුසලං.

เอตฺถ จ กุจฺฉิเต ปาปเก ธมฺเม สลยตีติ กุสลํ, เหตุกตฺตุวเสนิทํ นิพฺพจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘กุจฺฉิเต ปาปเก ธมฺเม สลยนฺติ จลยนฺติ กมฺเปนฺติ วิทฺธํเสนฺตีติ กุสลา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อตฺโถ กถิโต. อิทํ สลธาตุวเสน กุสลสทฺทสฺส นิพฺพจนํ. อญฺเญสมฺปิ ธาตูนํ วเสน กุสลสทฺทสฺส นิพฺพจนํ ภวติ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ อญฺญานิปิ นิพฺพจนานิ ทสฺสิตานิ. กถํ? ‘‘กุจฺฉิเตน วา อากาเรน สยนฺตีติ กุสา, เต อกุสลธมฺมสงฺขาเต กุเส ลุนนฺติ ฉินฺทนฺตีติ กุสลา. กุจฺฉิตานํ วา สานโต ตนุกรณโต ญาณํ กุสํ นาม, เตน กุเสน ลาตพฺพาติ กุสลา, คเหตพฺพา ปวตฺเตตพฺพาติ อตฺโถ. ยถา วา กุสา อุภยภาคคตํ หตฺถปฺปเทสํ ลุนนฺติ, เอวมิเมปิ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนภาเวน อุภยภาคคตํ กิเลสปกฺขํ ลุนนฺติ, ตสฺมา กุสา วิย ลุนนฺตีติปิ กุสลา’’ติ. เอวํ อญฺญานิปิ นิพฺพจนานิ ทสฺสิตานิ. ตตฺร ‘‘ธมฺมา’’ อิติ ปทาเปกฺขํ กตฺวา ตทนุรูปลิงฺควจนวเสน ‘‘กุสลา’’ติ นิทฺเทโส กโต, อิธ ปน สามญฺญนิทฺเทสวเสน ‘‘กุสล’’นฺติ นปุํสเกกวจนนิทฺเทโส อมฺเหหิ กโต. ปุญฺญวาจโก หิ กุสลสทฺโท อาโรคฺยวาจโก จ เอกนฺเตน นปุํสกลิงฺโค, อิตรตฺถวาจโก ปน ติลิงฺคิโก, ยถา กุสโล ผสฺโส, กุสลา เวทนา. กุสลํ จิตฺตนฺติ. กุสลสทฺโท [Pg.211] อิมสฺมึ ภูวาทิคเณ ลาธาตุสลธาตุวเสน นิปฺผตฺตึ คโตติ เวทิตพฺโพ. อิติ ภูวาทิคเณ สโมธานคตธาตุโย สมตฺตา.

මෙහි ලා, ලාමක වූ පාපී ධර්මයන් සලිත කරවන (කම්පනය කරවන) බැවින් 'කුසල' නම් වේ. මෙය හේතු කර්තෘ කාරක වශයෙන් දක්වන ලද නිරුක්තියක් ලෙස සලකා ගත යුතුය. එසේමය, අට්ඨසාලිනියෙහි “ලාමක වූ පාපී ධර්මයන් සලිත කරවන, චලනය කරවන, කම්පනය කරවන, විනාශ කරවන බැවින් කුසල් නම් වෙති” යනුවෙන් හේතු කර්තෘ අර්ථය පවසන ලදී. මෙය 'සල' ධාතුව ඇසුරෙන් දක්වන ලද 'කුසල' ශබ්දයේ නිරුක්තියයි. අන්‍ය වූ ධාතූන් ඇසුරෙන් ද 'කුසල' ශබ්දයේ නිරුක්ති සිද්ධ වේ. එසේමය, අට්ඨසාලිනියෙහි වෙනත් නිරුක්තීන් ද දක්වා ඇත. ඒ කෙසේද යත්: “ලාමක වූ ආකාරයකින් වසන බැවින් 'කුස' නම් වෙති, අකුසල ධර්මයන් නැමැති ඒ කුසයන් කපා දමන, සිඳලන බැවින් 'කුසල' නම් වෙති.” නැතහොත්, “ලාමක දේ කපා දමන (සිහින් කරන) බැවින් ප්‍රඥාව 'කුස' නම් වේ. ඒ ප්‍රඥාව නැමැති කුසයෙන් ගත යුතු (පැවැත්විය යුතු) බැවින් 'කුසල' නම් වේ යනු අර්ථයයි.” නැතහොත්, “යම් සේ කුස තණ දෙපසින්ම අත කපා දමන්නේද, එමෙන්ම මොහුද උපන් නොඋපන් වශයෙන් දෙකොටසකට අයත් කෙලෙස් පක්ෂය කපා දමති. එබැවින් කුස තණ මෙන් කපන බැවින් ද 'කුසල' නම් වෙත්” කියායි. මෙසේ වෙනත් නිරුක්තීන් ද දක්වා ඇත. එහි “ධම්මා” (ධර්මයෝ) යන පදයට අපේක්ෂාවෙන් ඒ අනුව යන ලිංග හා වචන වශයෙන් “කුසලා” (කුසල්හු) යන නිර්දේශය කරන ලද අතර, මෙහිදී අප විසින් සාමාන්‍ය නිර්දේශයක් වශයෙන් “කුසලං” කියා නපුංසක ලිංග ඒකවචන නිර්දේශයක් කරන ලදී. මක්නිසාද යත්, පුණ්‍ය අර්ථය හා ආරෝග්‍ය (නිරෝගී) අර්ථය පවසන 'කුසල' ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසක ලිංග වේ. වෙනත් අර්ථ දක්වන විට ත්‍රිලිංගික වේ. නිදසුනක් ලෙස: 'කුසලෝ ඵස්සෝ', 'කුසලා වේදනා', 'කුසලං චිත්තං' යනාදී වශයෙනි. 'කුසල' ශබ්දය මේ භූවාදි ගණයෙහි 'ලා' ධාතුව හා 'සල' ධාතුව ඇසුරෙන් නිපන්නක් බව දත යුතුය. මෙසේ භූවාදි ගණයට අයත් වූ (එකට දක්වන ලද) ධාතූහු නිමාවට පත්වූහ.

อิจฺเจวํ –

මෙලෙසින් -

วิตฺถารโต จ สงฺเขปา, ภูวาทีนํ คโณ มยา;

โย วิภตฺโต สอุทฺเทโส, สนิทฺเทโส ยถารหํ.

මා විසින් විස්තර වශයෙන් ද සංක්ෂිප්ත වශයෙන් ද, සුදුසු පරිදි උද්දේශ සහිතව සහ නිද්දේශ සහිතව භූවාදී ආදී ගණය මෙසේ බෙදන ලදී.

อุปสคฺคนิปาเตหิ, นานาอตฺถยุเตหิ จ;

โยเชตฺวาน ปทาเนตฺถ, ทสฺสิตานิ วิสุํ วิสุํ.

විවිධ අර්ථයන්ගෙන් යුත් උපසර්ග සහ නිපාතයන්ගෙන් මෙහි පදයන් ගළපා, වෙන වෙනම දක්වන ලදී.

ปาฬินิทสฺสนาทีหิ, ทสฺสิตานิ สเหว ตุ;

ตฺยาทฺยนฺตานิ จ รูปานิ, สฺยานฺยนฺตานิ จ สพฺพโส.

පාළි නිදර්ශන ද සමඟින්, ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති ක්‍රියාවන් ද, ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති නාමයන් ද සියලු ආකාරයෙන් දක්වන ලදී.

ปทานํ สทิสตฺตญฺจ, ตถา วิสทิสตฺตนํ;

โจทนาปริหาเรหิ, สหิโต จตฺถนิจฺฉโย.

පදයන්ගේ සමානත්වය ද එසේම අසමානත්වය ද, චෝදනා සහ පරිහාරයන්ගෙන් යුත් අර්ථ නිශ්චය ද මෙහි දැක්වේ.

อตฺถุทฺธาโร’ภิธานญฺจ, ลิงฺคตฺตยวิมิสฺสนํ;

อภิเธยฺยกลิงฺเคสุ, สวิเสสปทานิ จ.

අර්ථ මතු කර දැක්වීම ද, අභිධානය ද, ලිංග තුන මිශ්‍ර වීම ද, අභිධෙය්‍ය සහ ලිංගයන්හි සවිශේෂ පදයන් ද,

นานาปทพหุปฺปท-สโมธานญฺจ ทสฺสิตํ;

รูฬฺหีสทฺทาทโย เจว, สุวิภตฺตา อนากุลา.

විවිධ පද සහ බහු පදයන්ගේ එක්වීම ද, රූඪි ශබ්ද ආදිය ද මනාව බෙදා නිරවුල්ව දක්වන ලදී.

สพฺพนามํ สพฺพนาม-สทิสานิ ปทานิ จ;

นานาปเทหิ โยเชตุํ, ทสฺสิตานิ ยถารหํ.

සර්වනාම පද සහ සර්වනාමයන්ට සමාන පද ද, විවිධ පදයන් සමඟ ගැලපීමට සුදුසු පරිදි දක්වන ලදී.

ตุมนฺตานิ จ รูปานิ, ตฺวาทฺยนฺตานิ จ วิญฺญูนํ;

ปิฏเก ปาฏวตฺถาย, สพฺพเมตํ ปกาสิตํ.

ප්‍රඥාවන්තයින්ගේ ත්‍රිපිටකයෙහි නිපුණත්වය පිණිස ‘තුං’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති රූප ද, ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති රූප ද යන මේ සියල්ල ප්‍රකාශ කරන ලදී.

เย สทฺทนีติมฺหิ อิมํ วิภาคํ,ชานนฺติ สมฺมา มุนิสาสเน เต;

อตฺเถสุ สพฺเพสุปิ วีตกงฺขา,อจฺฉมฺภิโน สีหสมา ภวนฺติ.

යම් කෙනෙක් සද්දනීතියෙහි මෙම බෙදීම මනාව දනිත් ද, ඔවුහු බුද්ධ ශාසනයෙහි සියලු අර්ථයන් කෙරෙහි සැක හැර, බිය රහිතව සිංහයන් වැනි වෙති.

วิภูตภุตคฺคสยมฺภุจกฺเก[Pg.212],สุภูตภูรึ วทตา นรานํ;

โย สทฺทนีติมฺหิ ภุวาทิกณฺโฑ,วุตฺโต มยา ตํ ภชถตฺถกาโม.

ප්‍රකට වූ, සත්‍ය වූ, ස්වයම්භූ ධර්ම චක්‍රය ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ මිනිසුන්ට අතිශයින් වැඩදායී වූ යම් ධර්මයක් දෙසූ සේක් ද, සද්දනීතියෙහි මා විසින් පවසන ලද ඒ භූවාදි කාණ්ඩය අර්ථය (අභිවෘද්ධිය) කැමති තැනැත්තා ඇසුරු කෙරේවා.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි හා ත්‍රිපිටකයෙහි පදයන්ගේ හැසිරීම් පිළිබඳව ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

නිපුණත්වය පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි,

ปนฺนรสหิ ปริจฺเฉเทหิ มณฺฑิโต ภูวาทิคโณ นาม

පරිච්ඡේද පහළොවකින් සරසන ලද භූවාදි ගණය නම් වූ

โสฬสโม ปริจฺเฉโท.

දහසයවන පරිච්ඡේදයයි.

๑๗. รุธาทิฉกฺก

17. රුධාදි ෂට්කය

รุธาทิคณิก

රුධාදි ගණය

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, รุธาทิกคณาทโย;

สาสนสฺโสปการาย, คเณ ตุ ฉพฺพิเธ กถํ.

මීට පසුව, ශාසනයේ උපකාරය පිණිස රුධාදි ගණය ආදී කොට ඇති ගණ හය පිළිබඳ විස්තරය පවසන්නෙමි.

รุธิ อาวรเณ. รุธิธาตุ อาวรเณ วตฺตติ. เอตฺถ อาวรณํ นาม ปิทหนํ วา ปริรุนฺธนํ วา ปลิพุทฺธนํ วา หริตุํ วา อปฺปทานํ, สพฺพเมตํ วฏฺฏติ. รุนฺธติ, รุนฺธิติ, รุนฺธีติ, รุนฺเธติ, อวรุนฺเธติ. กมฺมนิ – มคฺโค ปุริเสน รุนฺธิยติ. โรโธ, โอโรโธ, วิโรโธ, ปฏิวิโรโธ, วิรุทฺโธ, ปฏิวิรุทฺโธ, ปริรุทฺโธ. รุนฺธิตุํ, ปริรุนฺธิตุํ. รุนฺธิตฺวา. ปริรุนฺธิตฺวา.

‘රුධි’ ධාතුව වැසීම (ආවරණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි ආවරණය යනු වැසීම, අවහිර කිරීම, වට කිරීම හෝ රැගෙන යාමට ඉඩ නොදීම යන මේ සියල්ලටම යෙදේ. රුන්ධති, රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධේති, අවරුන්ධේති (යනු ක්‍රියා රූප වේ). කර්ම කාරකයෙහි – ‘මග්ගෝ පුරිසේන රුන්ධියති’ (මිනිසා විසින් මාර්ගය අවහිර කරනු ලැබේ). රෝධෝ, ඕරෝධෝ, විරෝධෝ, පටිවිරෝධෝ, විරුද්ධෝ, පටිවිරුද්ධෝ, පරිරුද්ධෝ (යනු නාම පද වේ). රුන්ධිතුං, පරිරුන්ධිතුං. රුන්ධිත්වා, පරිරුන්ධිත්වා (යනු කෘදන්ත පද වේ).

ตตฺร โรโธติ จารโก. โส หิ รุนฺธติ ปเวสิตานํ กุรูรกมฺมนฺตานํ สตฺตานํ คมนํ อาวรตีติ โรโธติ วุจฺจติ. โอโรโธติ ราชุพฺพรี, สา ปน ยถากามจารํ จริตุํ อปฺปทาเนน โอรุนฺธิยติ อวรุนฺธิยตีติ โอโรโธ. วิโรโธติ อนนุกูลตา. ปฏิวิโรโธติ ปุนปฺปุนํ อนนุกูลตา. วิรุทฺโธติ วิโรธํ อาปนฺโน. ปฏิวิรุทฺโธติ ปฏิสตฺตุภาเวน [Pg.213] วิโรธํ อาปนฺโน. ปริรุทฺโธติ คหณตฺถาย สมฺปริวาริโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘ยถา อรีหิ ปริรุทฺโธ, วิชฺชนฺเต คมเน ปเถ’’ติ. อวรุทฺโธติ ปพฺพาชิโต.

එහි ‘රෝධ’ යනු සිරගෙයයි. එය සිරගත කරන ලද, ක්‍රූර ක්‍රියාවන් කළ සත්වයන්ගේ ගමන අවහිර කරන බැවින් (ආවරණය කරන බැවින්) ‘රෝධ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඕරෝධ’ යනු අන්තඃපුරයයි (රාජ බිසවුන් සිටින තැනයි). ඇය කැමති පරිදි හැසිරීමට ඉඩ නොදී වට කරනු ලබන (රඳවනු ලබන) බැවින් ‘ඕරෝධ’ නම් වේ. ‘විරෝධ’ යනු අනුකූල නොවීමයි. ‘පටිවිරෝධ’ යනු නැවත නැවතත් අනුකූල නොවීමයි. ‘විරුද්ධ’ යනු විරෝධයට පත් වූ තැනැත්තාය. ‘පටිවිරුද්ධ’ යනු සතුරු භාවයෙන් විරෝධයට පත් වූ තැනැත්තාය. ‘පරිරුද්ධ’ යනු අල්ලා ගැනීම පිණිස වට කරන ලද්දේය. ‘සතුරන් විසින් වට කරන ලදුව, යන මඟක් ඇති කල්හි...’ යැයි පවසන ලද්දේ එහෙයිනි. ‘අවරුද්ධ’ යනු පිටුවහල් කරන ලද්දේය.

มุจ โมจเน. มิคํ พนฺธนา มุญฺจติ. มุญฺจนํ, โมจนํ. ทุกฺขปฺปโมจนํ, โมโจ.

‘මුච’ ධාතුව මිදීම (මෝචන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මිගං බන්ධනා මුඤ්චති’ (මුවා බැම්මෙන් මුදා හරියි). මුඤ්චනං, මෝචනං, දුක්ඛප්පමෝචනං, මෝචෝ (යනු නාම පද වේ).

โมโจติ เจตฺถ อฏฺฐิกกทลีรุกฺโข. มุญฺจิตุํ. มุญฺจิตฺวา. การิเต ‘‘โมเจติ, โมเจตุํ, โมเจตฺวา’’ติอาทีนิ.

මෙහි ‘මෝචෝ’ යනු ඇට සහිත කෙසෙල් ගසට නමකි. මුඤ්චිතුං, මුඤ්චිත්වා (යන රූප වේ). කාරක ක්‍රියාවෙහි ‘මෝචේති, මෝචේතුං, මෝචේත්වා’ ආදී වශයෙන් වේ.

ริจ วิเรจเน. ริญฺจติ. ริญฺจนํ, วิเรจนํ, วิเรโก, วิเรจโก. ริญฺจิตุํ. ริญฺจิตฺวา.

‘රිච’ ධාතුව හිස් කිරීම (විරේචන) අර්ථයෙහි වැටේ. රිඤ්චති (හිස් කරයි). රිඤ්චනං, විරේචනං, විරේකෝ, විරේචකෝ. රිඤ්චිතුං, රිඤ්චිත්වා.

สิจ ปคฺฆรเณ. อุทเกน ภูมึ สิญฺจติ. ปุตฺตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. อภิเสโก. มุทฺธาภิสิตฺโต ขตฺติโย. สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ, สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ. สิตฺตฏฺฐานํ. สิญฺจิตุํ. สิญฺจิตฺวา.

‘සිච’ ධාතුව ඉසීම (පග්ඝරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘උදකේන භූමිං සිඤ්චති’ (දියෙන් බිම තෙමයි). ‘පුත්තං රජ්ජේ අභිසිඤ්චි’ (පුත්‍රයාව රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කළේය). අභිසේකෝ. මුද්ධාභිසිත්තෝ ඛත්තියෝ (මුදුනෙහි අභිෂේක ලත් ක්ෂත්‍රියයා). ‘සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, සිත්තා තේ ලහුමෙස්සති’ (මහණ, මේ නැවෙහි දිය ඉස දමන්න, ඉසින ලද නැව ඔබට සැහැල්ලු වනු ඇත). සිත්තට්ඨානං (ඉසින ලද ස්ථානය). සිඤ්චiතුං, සිඤ්චිත්වා.

ยุช โยเค. ยุญฺชติ, อนุยุญฺชติ. กมฺมนิ ‘‘ยุญฺชิยตี’’ติ รูปานิ. เกจิ ‘‘ยุญฺชเต’’ติ อิจฺฉนฺติ. ยุญฺชนํ, สํโยโค, อนุโยโค, ภาวนานุยุตฺโต, สญฺโญโค, สญฺโญชนํ, อตฺถโยชนา. ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ. ยุญฺชิตุํ, อนุยุญฺชิตุํ. อนุยุญฺชิตฺวา. โยเชติ. ตตฺถ สํโยชนนฺติ พนฺธนํ กามราคาทิ. โยชนนฺติ –

‘යුජ’ ධාතුව යෙදීම (යෝග) අර්ථයෙහි වැටේ. යුඤ්ජති, අනුයුඤ්ජති. කර්ම කාරකයෙහි ‘යුඤ්ජියති’ යන රූප වේ. ඇතැම්හු ‘යුඤ්ජතේ’ යන්න ද කැමති වෙති. යුඤ්ජනං, සංයෝගෝ, අනුයෝගෝ, භාවනානුයුත්තෝ, සඤ්ඤෝගෝ, සඤ්ඤෝජනං, අත්ථයෝජනා (අර්ථ ගැලපීම). ‘දීඝං සන්තස්ස යෝජනං’ (වෙහෙසට පත් වූවහුට යොදුන දිගුය). යුඤ්ජiතුං, අනුයුඤ්ජිතුං, අනුයුඤ්ජිත්වා, යෝජේති. එහි ‘සංයෝජනං’ යනු කාමරාග ආදී බැඳීම්ය. ‘යෝජනං’ (යොදුන) යනු –

วิทตฺถิ ทฺวาทสงฺคุลฺโย, ตทฺวยํ รตนํ มตํ;

สตฺตรตนิกา ยฏฺฐิ, อุสภํ วีสยฏฺฐิกํ;

คาวุตํ อุสภาสีติ, โยชนํ จตุคาวุตํ.

ඇඟිලි දොළහක් වියතක් වේ. එයින් දෙගුණයක් රියනක් යැයි සැලකේ. රියන් හතක් යෂ්ටියක් වේ. යෂ්ටි විස්සක් උසභයකි. උසභ අසූවක් ගාවුතයකි. ගාවුත හතරක් යොදුනකි.

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ. ปาลนํ รกฺขณํ. พฺยวหรณํ อชฺโฌหรณํ. ภุญฺชติ, ปริภุญฺชติ, สํภุญฺชติ. ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชิ. การิเต ‘‘โภเชติ โภชยตี’’ติอาทีนิ รูปานิ. โภชนํ, สมฺโภโค, มหิภุโช, คามโภชโก[Pg.214], อุปโภโค, ปริโภโค. ภุตฺโต โอทโน ภวตา. สเจ ภุตฺโต ภเวยฺยาหํ. โอทนํ ภุตฺโต ภุตฺตวา ภุตฺตาวี. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘ภุญฺชิตุํ, ปริภุญฺชิตุํ, โภเชตุํ, โภชยิตุํ, ภุญฺชิตฺวา, ภุญฺชิตฺวาน, ภุญฺชิย, ภุญฺชิยาน, โภเชตฺวา, โภเชตฺวาน, โภชยิตฺวา, โภชยิตฺวาน’’ อิจฺจาทีนิ ปริสทฺทาทีหิ วิเสสิตพฺพานิ.

‘භුජ’ ධාතුව රැකීම (පාලන) සහ අනුභව කිරීම (ව්‍යවහරණ) යන අර්ථයන්හි වැටේ. පාලන යනු රැකීමයි. ව්‍යවහරණ යනු අනුභව කිරීමයි. භුඤ්ජති, පරිභුඤ්ජති, සම්භුඤ්ජති. ‘දාසපරිභෝගෙන පරිභුඤ්ජි’ (දාස පරිභෝගයෙන් පරිභෝග කළේය). කාරක ක්‍රියාවෙහි ‘භෝජේති, භෝජයති’ ආදී රූප වේ. භෝජනං, සම්භෝගෝ, මහීභුජෝ (රජු), ගාමභෝජකෝ, උපභෝගෝ, පරිභෝගෝ. ‘භුත්තෝ ඕදනෝ භවතා’ (ඔබ විසින් බත් අනුභව කරන ලදී). ‘සචේ භුත්තෝ භවෙය්‍යාහං’ (ඉදින් මම අනුභව කළේ නම්). ‘ඕදනං භුත්තෝ, භුත්තවා, භුත්තාවී’ (බත් අනුභව කළේය). ‘භුඤ්ජිතුං, පරිභුඤ්ජිතුං, භෝජේතුං, භෝජයිතුං, භුඤ්ජිත්වා, භුඤ්ජිත්වාන, භුඤ්ජිය, භුඤ්ජියාන, භෝජේත්වා, භෝජේත්වාන, භෝජයිත්වා, භෝජයිත්වාන’ ආදී කෘදන්ත පද ‘පරි’ ශබ්දය ආදී උපසර්ගයන්ගෙන් විශේෂ කොට දත යුතුය.

ตตฺร ภุญฺชตีติ ภตฺตํ ภุญฺชติ, โภชนียํ ภุญฺชติ. ตถา หิ ‘‘ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ขาทติ วา ภุญฺชติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปิจ กทาจิ ขาทนีเยปิ ‘‘ภุญฺชตี’’ติ โวหาโร ทิสฺสติ. ‘‘ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช ราช วราวร’’นฺติ หิ วุตฺตํ. ปริภุญฺชตีติ จีวรํ ปริภุญฺชติ, ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริภุญฺชติ, ปฏิเสวตีติ วุตฺตํ โหติ. เตเนว จ ปฏิเสวตีติ ปริภุญฺชตีติ อตฺโถ สํวณฺณิยติ. อปิจ ‘‘กาเม ภุญฺชตี’’ติ จ ‘‘ปญฺจกามคุเณ ปริภุญฺชตี’’ติ จ ทสฺสนโต ปน ภุญฺชนปริภุญฺชนสทฺทา ปฏิเสวนตฺเถน กตฺถจิ สมานตฺถาปิ โหนฺตีติ อวคนฺตพฺพา. สํภุญฺชตีติ สมฺโภคํ กโรติ, เอกโต วาสํ กโรตีติ อตฺโถ. เอตฺถ สิยา ‘‘นนุ จ โภ อตฺร ภุชธาตุ ปาลนพฺยวหรเณสุ วุตฺโต, โส กถํ เอตฺตเกสุปิ อตฺเถสุ วตฺตตี’’ติ? วตฺตเตว, อเนกตฺถา หิ ธาตโว, เต อุปสคฺคสหาเย ลภิตฺวาปิ อเนกตฺถตราว โหนฺติ. อิโต ปฏฺฐาย ตุมนฺตาทีนิ รูปานิ น วกฺขาม. ยตฺถ ปน วิเสโส ทิสฺสติ, ตตฺถ วกฺขาม.

එහි ‘භුඤ්ජති’ යන්නෙන් බත් අනුභව කරයි, භෝජනය අනුභව කරයි (යන්න අදහස් වේ). මක්නිසාද යත් ‘ඛාදනයක් හෝ භෝජනයක් හෝ කයි හෝ අනුභව කරයි හෝ’ යනාදී වශයෙන් පවසා ඇති බැවිනි. තවද, සමහර විට ඛාද්‍ය දේ පිළිබඳව ද ‘භුඤ්ජති’ (අනුභව කරයි) යන ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබේ. ‘මහරජ, උතුම් වූ ද පහත් වූ ද කුඩා ඵලවැල අනුභව කරන්න’ යැයි පවසා ඇත්තේ එහෙයිනි. ‘පරිභුඤ්ජති’ යන්නෙන් සිවුරු පරිභෝග කරයි, පිණ්ඩපාතය පරිභෝග කරයි, ගිලන්පස බෙහෙත් පිරිකර පරිභෝග කරයි, එනම් ‘සේවනය කරයි’ යන්න ප්‍රකාශ වේ. එබැවින් ම ‘සේවනය කරයි’ යන්නෙන් ‘පරිභෝග කරයි’ යන අර්ථය විස්තර කරනු ලැබේ. තවද, ‘කාමයන් අනුභව කරයි’ (කාමේ භුඤ්ජති) සහ ‘පංච කාමගුණයන් පරිභෝග කරයි’ (පඤ්චකාමගුණේ පරිභුඤ්ජති) යන ව්‍යවහාරයන් අනුව, ‘භුඤ්ජන’ සහ ‘පරිභුඤ්ජන’ යන ශබ්දයන් සේවනය කිරීමේ අර්ථයෙහි ඇතැම් තැනක සමාන අර්ථ ඇත්තේ ද වන බව දත යුතුය. ‘සම්භුඤ්ජති’ යන්නෙන් එක්ව පරිභෝග කරයි, නැතහොත් එක්ව වාසය කරයි යන අර්ථය ලැබේ. මෙහිදී ප්‍රශ්නයක් විය හැකිය: ‘භවත්නි, මෙහි භුජ් ධාතුව පාලන සහ ව්‍යවහරණ අර්ථයන්හි පැවසේ නම්, එය මෙතරම් අර්ථ රාශියක කෙසේ වැටේ ද?’ (පිළිතුර:) වැටෙන්නේමය, මක්නිසාද යත් ධාතූහු බහු අර්ථවත් වෙති. ඔවුහු උපසර්ගයන්ගේ සහාය ලැබූ විට තවත් බොහෝ අර්ථ ගෙන දෙති. මෙතැන් සිට ‘තුං’ ප්‍රත්‍යය ආදී රූපයන් (වෙන වෙනම) නොකියන්නෙමු. යම් තැනක විශේෂයක් දක්නට ලැබෙන්නේ නම්, එහිදී පවසන්නෙමු.

กติ เฉทเน. กนฺตติ, วิกนฺตติ. สลฺลกตฺโต.

‘කති’ ධාතුව කැපීම (ඡේදන) අර්ථයෙහි වැටේ. කන්තති, විකන්තති (කපයි). සල්ලකත්තෝ (ශල්‍ය වෛද්‍යවරයා).

ภิทิ วิทารเณ. ภินฺทติ. อนาคตตฺเถ วตฺตพฺเพ ‘‘เภชฺชิสฺสติ, ภินฺทิสฺสตี’’ติ ทฺวิธา ภวนฺติ รูปานิ. ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ภินฺทตีติ ภิกฺขุ. เตนาห –

'භිදි' ධාතුව බිඳීම (පැළීම) යන අර්ථයේ වැටේ. 'භින්දති' (බිඳියි) යන්න රූපයයි. අනාගත කාලීන අර්ථය පැවසිය යුතු කල්හි 'භෙජ්ජිස්සති', 'භින්දිස්සති' යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් රූප වෙති. ලාමක වූ අකුසල් දහම් බිඳින බැවින් 'භික්ෂු' (භික්ඛු) නම් වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී —

‘‘น [Pg.215] เตน ภิกฺขุ โส โหติ, ยาวตา ภิกฺขเต ปเร;

วิสํ ธมฺมํ สมาทาย, ภิกฺขุ โหติ น ตาวตา.

අනුන්ගෙන් සිඟා කෑ පමණින් කෙනෙක් මහණෙක් (භික්ෂුවක්) නොවේ. විසම වූ අකුසල් දහම් සමාදන්ව පිළිපදින්නේ, ඒ පමණකින් මහණෙක් නොවේ.

โยธ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, พาหิตฺวา พฺรหฺมจริยํ;

สงฺขาย โลเก จรติ, สเว ‘ภิกฺขู’ติ วุจฺจตี’’ติ.

මෙලොව යමෙක් පින හා පව යන දෙකම බැහැර කොට, උතුම් බඹසර හැසිරෙමින්, නුවණින් යුතුව ලෝකයෙහි හැසිරෙයිද, හෙතෙම ඒකාන්තයෙන්ම 'භික්ෂු' යැයි කියනු ලැබේ.

อิทญฺจ ขีณาสวํ สนฺธาย วุตฺตํ, เสกฺขปุถุชฺชนสมณาปิ ยถาสมฺภวํ ‘‘ภิกฺขู’’ติ วตฺตพฺพตํ ปาปุณนฺติเยว. สงฺฆํ ภินฺทตีติ สงฺฆเภทโก. เทวทตฺเตน สงฺโฆ ภินฺโน,. ภินฺทิยตีติ ภินฺโนติ หิ นิพฺพจนํ. น เต กฏฺฐานิ ภินฺนานิ. ภินฺทตีติ เภตฺตา.

මෙහි 'භික්ෂු' යන්න රහතන් වහන්සේ අරභයා වදාරන ලද්දකි. එසේ වුවද සේඛ සහ පෘථග්ජන ශ්‍රමණයෝ ද සුදුසු පරිදි 'භික්ෂූන්' යැයි කියනු ලැබීමට පැමිණෙති. සංඝයා බිඳින්නා 'සංඝභේදක' නම් වේ. දේවදත්තයා විසින් සංඝයා බිඳින ලදී. 'බිඳිනු ලබයි' යන අර්ථයෙන් 'භින්න' යනු නිරුක්තියයි. 'ඒ දර කැබලි බිඳිනු ලැබූ ඒවා නොවේ'. බිඳින්නා 'භෙත්තා' නම් වේ.

ฉิทิ ทฺเวธากรเณ. ฉินฺทตีติ เฉทโก, เอวํ เฉตฺตา. เกเส เฉตฺตุํ วฏฺฏติ. ฉินฺทิยตีติ ฉินฺโน. ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเทว รูหติ. อิทํ ปน ภิทิฉิทิทฺวยํ ทิวาทิคณํ ปตฺวา ‘‘ภิชฺชติ ฉิชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุวาจกํ รูปทฺวยํ ชเนติ, ตสฺมา ‘‘ภิชฺชตีติ ภินฺโน’’ติอาทินา สุทฺธกตฺตุวเสนปิ นิพฺพจนํ กาตพฺพํ.

'ඡිදි' ධාතුව දෙකට කිරීම (කැපීම) යන අර්ථයේ වැටේ. කපන්නේ 'ඡේදක' වේ, එමෙන්ම 'ඡෙත්තා' ද වේ. කෙස් කැපීම සුදුසුය. කපනු ලබන්නේ 'ඡින්න' (කපන ලද) නම් වේ. කපන ලද වෘක්ෂය ද නැවතත් ලියලයි. මේ 'භිදි', 'ඡිදි' යන ධාතු යුගලය දිවාදි ගණයට පැමිණ 'භිජ්ජති', 'ඡිජ්ජති' යන කර්මකාරක රූප දෙකක් උපදවයි. එබැවින් 'භිජ්ජති (බිඳෙයි) යන්නෙන් භින්න' යනාදී වශයෙන් ශුද්ධ කර්තෘ වශයෙන් ද නිරුක්ති දැක්විය යුතුය.

ตทิ หึสานาทเรสุ. ตนฺทติ. ตนฺที, ตทฺทุ. ตทฺทติ กจฺฉุ.

'තදි' ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි සහ අනාදරයෙහි වැටේ. 'තන්දති' (මැලිකම් කරයි). 'තන්දී' (මැලිකම), 'තද්දු' (කඩුවේගන). කැසීම (හොරි) පීඩා කරයි.

อุทิ ปสวกิเลทเนสุ. ปสวนํ สนฺทนํ. กิเลทนํ ตินฺทตา. อุนฺทติ. อุนฺทูโร, สมุทฺโท.

'උදි' ධාතුව වැගිරීම (වැස්සීම) සහ තෙත්වීම (ක්ලේදනය) යන අර්ථයේ වැටේ. වැගිරීම (පසවන) යනු ගැලීමයි. තෙත්වීම (ක්ලේදනය) යනු තෙත බවයි. 'උන්දති' (තෙත් කරයි). 'උන්දූර' (මීයා), 'සමුද්ද' (සමුද්‍රය).

วิท ลาเภ. วินฺทติ. โควินฺโท, วิตฺติ. เอตฺถ วิตฺตีติ อนุภวนํ, เวทนา วา.

'විද' ධාතුව ලැබීම අර්ථයේ වැටේ. 'වින්දති' (ලබයි). 'ගෝවින්ද' (ගවයන් ලබන්නා), 'විත්ති' (විඳීම / ලාභය). මෙහි 'විත්ති' යනු අනුභව කිරීම (විඳීම) හෝ වේදනාවයි.

วิท ตุฏฺฐิยํ. วินฺทติ, นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทนํ. วิรชฺชติ. นิพฺพินฺโท กามรติยา. วิตฺติ, วิตฺตํ, เวโท. ลภติ อตฺถเวทํ ธมฺมเวทํ.

'විද' ධාතුව සතුට (තුෂ්ටිය) අර්ථයේ වැටේ. 'වින්දති' (සතුටු වෙයි), 'නිබ්බින්දති' (කලකිරෙයි). 'නිබ්බින්දන' (කලකිරීම), 'විරජ්ජති' (නොඇලෙයි). කාම රතියෙහි කලකිරුණේ 'නිබ්බින්ද' නම් වේ. 'විත්ති' (සතුට), 'විත්ත' (ධනය), 'වේද' (ඥානය). අර්ථ වේදය සහ ධර්ම වේදය ලබයි.

เอตฺถ วิตฺตีติ โสมนสฺสํ. ‘‘วิตฺติ หิ มํ วินฺทติ สุต ทิสฺวา’’ติ หิ วุตฺตํ. วิตฺตนฺติ วิตฺติชนนตฺตา วิตฺตสงฺขาตํ ธนํ. เวโทติ [Pg.216] คนฺโถปิ ญาณมฺปิ โสมนสฺสมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘ติณฺณํ เวทานํ ปารคู’’ติอาทีสุ หิ คนฺโถ ‘‘เวโท’’ติ วุจฺจติ. ‘‘พฺราหฺมณํ เวทคุมภิชญฺญา อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺต’’นฺติอาทีสุ ญาณํ. ‘‘เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก’’ติอาทีสุ โสมนสฺสํ.

මෙහි 'විත්ති' යනු සෝමනස්සය (සතුට) යි. 'පුතණුවන් දැක මට සැබවින්ම සතුටක් ඇති වේ' යැයි වදාරන ලදී. 'විත්ත' යනු සතුට උපදවන බැවින් ධනයට නමකි. 'වේද' යන්නෙන් ග්‍රන්ථය ද, ඥානය ද, සෝමනස්සය ද කියනු ලැබේ. 'ත්‍රිවේදයන්ගේ පරතෙරට පත්' යනාදී තැන්හි ග්‍රන්ථය 'වේද' යැයි කියනු ලැබේ. 'කිසිවක් නැති, කාම භවයෙහි නොඇලුණු, වේදගු (නුවණැති) බ්‍රාහ්මණයා හඳුනාගත යුතුය' යනාදී තැන්හි ඥානය 'වේද' නම් වේ. 'ලෝකයෙහි යම් කෙනෙක් සතුට උපදවාගෙන හැසිරෙත්ද' යනාදී තැන්හි සෝමනස්සය 'වේද' නම් වේ.

เวทคนฺเถ จ ญาเณ จ, โสมนสฺเส จ วตฺตติ;

เวทสทฺโท อิมํ นานา-ธาตุโต สมุทีรเย.

'වේද' ශබ්දය ග්‍රන්ථයෙහි ද, ඥානයෙහි ද, සෝමනස්සයෙහි ද වැටේ. මේ වේද ශබ්දය විවිධ ධාතූන්ගෙන් උපදින්නේ යැයි කිව යුතුය.

ลิป ลิมฺปเน. ลิมฺปติ, ลิมฺปโก. อวเลโป. อวเลโปติ อหงฺกาโร.

'ලිප' ධාතුව ආලේප කිරීම (තැවරීම) අර්ථයේ වැටේ. 'ලිම්පති' (තවරයි), 'ලිම්පක' (තවරන්නා). 'අවලේප' යනු අහංකාරයට (මමායනයට) නමකි.

ลุป อจฺเฉทเน. ลุมฺปติ. วิลุมฺปโก, วิลุตฺโต วิโลโป.

'ලුප' ධාතුව පැහැර ගැනීම (කපා දැමීම) අර්ථයේ වැටේ. 'ලුම්පති' (පැහැර ගනියි / කොල්ලකයි). 'විලුම්පක' (කොල්ලකරුවා), 'විලුත්ත' (පැහැර ගන්නා ලද), 'විලෝප' (කොල්ලකෑම).

วิลุมฺปเตว ปุริโส, ยาวสฺส อุปกปฺปติ;

ยทา จญฺเญ วิลุมฺปนฺติ, โส วิลุตฺโต วิลุมฺปตีติ.

මිනිසා තමන්ට යහපතක් වන තාක් (අනුන්) පැහැර ගනියි (කොල්ලකයි). යම් කලෙක අන් අය තමා පැහැර ගනිත් ද, එවිට පැහැර ගනු ලැබූ ඔහු (නැවත) පැහැර ගනියි.

ปิส จุณฺณเน. ปึสติ. ปิสโก. ปิสุณา วาจา. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อตฺตโน ปิยภาวํ ปรสฺส จ สุญฺญภาวํ ยาย วาจาย ภาสติ, สา ปิสุณา วาจา’’ติ วุตฺตํ, ตํ นิรุตฺติลกฺขเณน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

'පිස' ධාතුව කුඩු කිරීම (ඇඹරීම) අර්ථයේ වැටේ. 'පිංසති' (අඹරයි). 'පිසක' (අඹරන්නා). 'පිසුණා වාචා' (කේලාම් බස). ආගමික අටුවාවෙහි වනාහි 'යම් වචනයකින් තමන්ගේ ප්‍රියභාවය ද, අනුන්ගේ හිස් බව ද පවසයි ද, එය පිසුණු වදන (කේලාම් බස) යැයි වදාරන ලදී' යන්න දක්වා ඇත. එය නිරුක්ති ලක්ෂණයෙන් පවසන ලද්දක් යැයි දත යුතුය.

หิสิ วิหึสายํ. หึสติ, วิหึสติ. หึสโก.

'හිසි' ධාතුව හිංසා කිරීම (පෙළීම) අර්ථයේ වැටේ. 'හිංසති', 'විහිංසති' (පෙළයි / හිංසා කරයි). 'හිංසක' (හිංසා කරන්නා).

อหึสโกติ เม นามํ, หึสกสฺส ปุเร สโต;

อชฺชาหํ สจฺจนาโมมฺหิ, น นํ หึสามิ กิญฺจนํ.

පෙර හිංසා කරන්නෙකුව සිටි මාගේ නම 'අහිංසක' යන්නයි; අද මම සැබෑ නමක් ඇත්තෙක් වෙමි, කිසිවෙකුටත් කිසිදු හිංසාවක් නොකරමි.

หึสิตพฺพํ กึสตีติ สีโห. อาทิอนฺตกฺขรวิปลฺลาสวเสน สทฺทสิทฺธิ, ยถา ‘‘กนฺตนฏฺเฐน ตกฺก’’นฺติ. วิเหสโก, วิเหสนํ.

හිංසා කටයුතු සතුන් පෙළන (මරන) බැවින් 'සීහ' (සිංහයා) නම් වේ. මුල් සහ අග අකුරුවල පෙරළීමෙන් මෙහි ශබ්ද සිද්ධිය වේ, එය 'කැපීම යන අර්ථයෙන් තක්ක' යන්නාක් මෙනි. 'විහේසක' (වෙහෙසවන්නා), 'විහේසන' (වෙහෙසීම).

สุมฺภ [Pg.217] ปหาเร. โย โน คาโวว สุมฺภติ. ปริสุมฺภติ. สุมฺโภติ. อตฺริเม ปาฬิโต ปโยคา –

'සුම්භ' ධාතුව පහර දීම අර්ථයේ වැටේ. 'යමෙක් අපට ගොනෙකු මෙන් පහර දෙයි ද' යන්න මෙයට උදාහරණයකි. 'පරිසුම්භති' (හාත්පසින් පහර දෙයි / පොළොවෙහි ගසයි). 'සුම්භති' (පහර දෙයි). මෙයට පාළියෙන් නිදසුන් මෙසේය —

‘‘สํสุมฺภมานา อตฺตานํ, กาลมาคมยามเส’’ติ จ,

'(පපුවට) තලා ගනිමින්, මරණ කාලය අපේක්ෂා කරමු' යන්න ද,

‘‘เกสคฺคหณมุกฺเขปา, ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนา;

ทตฺวา จ โน ปกฺกมติ, พหุทุกฺขํ อนปฺปก’’นฺติ จ,

'කෙස්වැටියෙන් ගෙන ඔසවා පොළොවෙහි ගැසීමෙන්, අපට මහත් වූ දොම්නසක් හා බොහෝ දුක් දී යන්නේය' යන්න ද,

‘‘ภูมึ สุมฺภามิ เวคสา’’ติ จ.

'මම වේගයෙන් පොළොවට ගසමි' යන්න ද වේ.

อญฺญตฺถ ปน อญฺญาปิ วุตฺตา. ตา อิธ อนุปปตฺติโต น วุตฺตา. เกเจตฺถ มญฺเญยฺยุํ, ยถา ภูวาทิคเณ ‘‘สกิ สงฺกายํ ขชิ คติเวกลฺเล’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ปฏิลทฺธวคฺคนฺตภาวสฺส นิคฺคหีตาคมสฺส วเสน ‘‘สงฺกติ ขญฺชตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ, ตถา อิมสฺมึ รุธาทิคเณ ‘‘มุจ โมจเน กติ เฉทเน’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ปฏิลทฺธวคฺคนฺตภาวสฺส นิคฺคหีตาคมสฺส วเสน ‘‘มุญฺจติ กนฺตตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. เอวํ สนฺเต โก อิเมสํ เตสญฺจ วิเสโสติ? เอตฺถ วุจฺจเต – เย ภูวาทิคณสฺมึ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตา อิการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐา, เต อาขฺยาตตฺตญฺจ นามิกตฺตญฺจ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุวิสเยสุ เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ, น กตฺถจิปิ เตสํ วินา นิคฺคหีตาคเมน รูปปฺปวตฺติ ทิสฺสติ. ตํ ยถา? สงฺกติ, สงฺกา, ขญฺชติ, ขญฺโช อิจฺจาทิ. อยํ อเนกสฺสรานํ อิการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐานํ ภูวาทิคณิกานํ วิเสโส.

වෙනත් තැන්හි වෙනත් කරුණු ද දක්වා ඇත. ඒවා මෙහි නොගැලපෙන බැවින් සඳහන් නොකෙරේ. මෙහි ඇතැමෙක් මෙසේ සිතන්නට පුළුවන: භූවාදි ගණයෙහි 'සකි සංකායං', 'ඛජි ගතිවෙකල්ලේ' යනාදී ධාතූන්ට, වර්ගාන්ත භාවයට පත් නිග්ගහීතාගමය ලැබීමෙන් 'සංකති', 'ඛඤ්ජති' යන රූප ලැබෙන්නාක් මෙන්, මේ රුධාදි ගණයෙහි 'මුච මෝචනේ', 'කති ඡේදනේ' යනාදී ධාතූන්ට වර්ගාන්ත භාවයට පත් නිග්ගහීතාගමය ලැබීමෙන් 'මුඤ්චති', 'කන්තති' යනාදී රූප ද සිද්ධ වේ. එසේ නම්, මේවායේ වෙනස කුමක්ද? මෙයට පිළිතුරු මෙසේ කියනු ලැබේ: භූවාදි ගණයෙහි යම් අනේක ස්වර ඇති, සංයෝගයක් නොමැති, 'ඉ' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන් දක්වන ලද්දේ ද, ඒවා ආඛ්‍යාත භාවයට හා නාමික භාවයට පැමිණි කල්හි, ශුද්ධ කර්තෘ සහ හේතු කර්තෘ විෂයන්හි ඒකාන්තයෙන්ම නිග්ගහීතාගමයෙන් සිද්ධ වූ රූප ඇති කරයි. නිග්ගහීතාගමයෙන් තොරව ඒවායේ කිසිදු රූපයක් ඇති වීමක් නොපෙනේ. එය කෙසේද යත්? 'සංකති', 'සංකා', 'ඛඤ්ජති', 'ඛඤ්ජෝ' යනාදියයි. 'ඉ' කාරයෙන් කෙළවර වන, අනේක ස්වර ඇති භූවාදි ගණයේ ධාතූන්ගේ වෙනස මෙයයි.

เย จ รุธาทิคณสฺมึ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตฺวา อการนฺตวเสน วา อุการนฺตวเสน วา นิทฺทิฏฺฐา, เต อาขฺยาตตฺตํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุวิสเยเยว เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ, น เหตุกตฺตุวิสเย. นามิกตฺตํ ปน สหนิคฺคหีตาคเมน วินา จ นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ. ยตฺถ [Pg.218] วินา นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา, ตตฺถ สสํโยครูปาเยว ภวนฺติ. ตํ ยถา? มุญฺจติ, มุญฺจาเปติ, โมเจติ, โมจาเปติ. ฉินฺทาเปติ. เฉเทติ, เฉทาเปติ. ฉินฺทนํ, เฉโท. มุญฺจนํ, โมจนํ. กนฺตติ, กนฺตนํ, สลฺลกตฺโต. ปิฏฺฐิมํสานิ อตฺตโน, สามํ อุกฺกจฺจ ขาทสิ อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ อุกฺกจฺจาติ อุกฺกนฺติตฺวา, ฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ.

රුධාදි ගණයෙහි යම් අනේක ස්වර ඇති, සංයෝග රහිත වූ, 'අ' කාරයෙන් හෝ 'උ' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන් දක්වන ලද්දේ ද, ඒවා ආඛ්‍යාත භාවයට පැමිණි කල්හි, ශුද්ධ කර්තෘ විෂයෙහි පමණක් ඒකාන්තයෙන්ම නිග්ගහීතාගමයෙන් සිද්ධ වූ රූප ඇති වේ, හේතු කර්තෘ විෂයෙහි නොවේ. නාම පද බවට පැමිණි කල්හි වනාහි, නිග්ගහීතාගමය සහිතව මෙන්ම නිග්ගහීතාගමයෙන් තොරව ද රූප සිද්ධ වේ. යම් තැනක නිග්ගහීතාගමයෙන් තොරව රූප සිද්ධ වේ ද, එහි සංයෝග සහිත රූපම වේ. එය කෙසේද යත්? 'මුඤ්චති', 'මුඤ්චාපේති', 'මෝචේති', 'මෝචාපේති'. 'ඡින්දාපේති', 'ඡේදේති', 'ඡේදාපේති'. 'ඡින්දනං', 'ඡේදෝ', 'මුඤ්චනං', 'මෝචනං'. 'කන්තති', 'කන්තනං', 'සල්ලකත්තෝ' (ශල්‍ය වෛද්‍යවරයා). 'තමාගේම පිටුමස් තමා විසින්ම කපාගෙන කන්නෙහිය' යනාදියයි. එහි 'උක්කච්ච' යනු උක්කන්තිත්වා හෙවත් කපා දමා (ඡින්දිත්වා) යන අර්ථයයි.

นนุ จ โภ เอวํ สนฺเต อาขฺยาตนามิกภาวํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุวิสเยสุ เอกนฺตโต ปฏิลทฺธนิคฺคหีตาคเมหิ สกิ ขชิ อาทีหิเยว รุธาทิคณิเกหิ ภวิตพฺพํ, น ปน มุจฉิทิอาทีหีติ? ตนฺน, มุจฉิทิอาทีหิเยว รุธาทิคณิเกหิ ภวิตพฺพํ รุจธาตุยา สมานคติกตฺตา, ตถา หิ ยถา ‘‘รุนฺธิสฺส, รุนฺธยติ, รุนฺธาเปติ, รุนฺธนํ, โรโธ, วิโรโธ’’ติอาทีสุ นิคฺคหีตาคมานิคฺคหีตาคมวเสน ทฺวิปฺปการานิ รูปานิ ทิสฺสนฺติ, ตถา มุจฉิทิอาทีนมฺปีติ.

භවත්නි, මෙසේ ඇති කල්හි, ආඛ්‍යාත සහ නාමික භාවයට පැමිණ, ශුද්ධ කර්තෘ සහ හේතු කර්තෘ විෂයන්හි ඒකාන්තයෙන්ම නිග්ගහීතාගමය ලබන 'සකි', 'ඛජි' ආදී ධාතූන් ම රුධාදි ගණයට අයත් විය යුතු ය, 'මුච', 'ඡිදි' ආදී ධාතූන් නොවේ ද? එය එසේ නොවේ; 'මුච', 'ඡිදි' ආදී ධාතූන් ම රුධාදි ගණයට අයත් විය යුත්තේ ය. මන්ද යත්, ඒවා 'රුච' ධාතුව හා සමාන ගමනක් ඇති බැවිනි. එසේම, යම් සේ 'රුන්ධිස්ස, රුන්ධයති, රුන්ධාපේති, රුන්ධනං, රෝධෝ, විරෝධෝ' ආදියේ දී නිග්ගහීතාගම සහ අනිග්ගහීතාගම වශයෙන් ආකාර දෙකක රූප දක්නට ලැබේද, එසේම 'මුච', 'ඡිදි' ආදියේ ද ආකාර දෙකක රූප දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

นนุ กจฺจายเน นิคฺคหีตาคมสฺส นิจฺจวิธานตฺถํ ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ ลกฺขณํ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน กฺริยาปทตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยทิ จ นามิกปทตฺตมฺปิ สนฺธาย วุตฺตํ ภเวยฺย, ‘‘วิโรโธ’’ติอาทีนํ ทสฺสนโต วาสทฺทํ ปกฺขิปิตฺวา วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วาสทฺทํ ปกฺขิปิตฺวา วุตฺตํ, เตน ญายติ กฺริยาปทตฺตํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ.

කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි නිග්ගහීතාගමය නිත්‍ය වශයෙන් විධිමත් කිරීම සඳහා 'රුධාදිතෝ නිග්ගහීතපුබ්බඤ්ච' යන ලක්ෂණ සූත්‍රය පවසන ලද්දේ නොවේ ද? සත්‍යයකි, එහෙත් එය පවසන ලද්දේ ක්‍රියාපද භාවය අරභයා ය. ඉදින් නාමික පද භාවය ද අරභයා පවසන ලද්දේ නම්, 'විරෝධෝ' ආදී නාමපද දක්නට ලැබෙන බැවින් 'වා' ශබ්දය ඇතුළත් කොට පැවසිය යුතුව තිබුණි. එහෙත් 'වා' ශබ්දය ඇතුළත් කොට පවසා නැත. එබැවින් ක්‍රියාපද භාවය ම අරභයා පවසන ලද බව දැනගත යුතු ය.

นนุ จ โภ เอวํ สนฺเต สกิขชิอาทีนํ นิจฺจํ สนิคฺคหีตาคมกฺริยาปทตฺตํเยว สนฺธาย ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ สกฺกา มนฺตุนฺติ? น สกฺกา, สกิขชิอาทีนํ รุธธาตุยา อสมานคติกตฺตา นามิกตฺเต ทฺวิปฺปการสฺส อสมฺภวโต. ตถา หิ เยสํ ยา นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมานิคฺคหีตาคมวเสน ทฺวิปฺปการวนฺตตา, สา [Pg.219] เอว เตสํ รุธาทิคณภาวสฺส ลกฺขณํ. ตญฺจ สกิขชิอาทีนํ นตฺถิ. ‘‘สงฺกา ขญฺโช’’ติอาทินา หิ นามตฺเต เอโกเยว ปกาโร ทิสฺสติ สนิคฺคหีตาคโม, ‘‘กมุ ปทวิกฺเขเป’’อิจฺจาทีนํ ปน ‘‘กโม, กมนํ, จงฺกโม, จงฺกมน’’นฺติอาทินา นามิกตฺเต ทฺวิปฺปการวนฺตตาสมฺภเวปิ นิคฺคหีตาคมสฺส อพฺภาสวิสเย ปวตฺตตฺตา สา ทฺวิปฺปการวนฺตตา รุธาทิคณภาวสฺส ลกฺขณํ น โหติ, ตสฺมา อพฺภาสวิสเย ปวตฺตํ นิคฺคหีตาคมํ วชฺเชตฺวา ยา ทฺวิปฺปการวนฺตตา, สาเยว รุธาทิคณิกภาวสฺส ลกฺขณนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กาตพฺพํ. อยํ นโย อตีว สุขุโม สมฺมา มนสิ กาตพฺโพ.

භවත්නි, මෙසේ ඇති කල්හි, 'සකි', 'ඛජි' ආදී ධාතූන්ගේ නිත්‍ය වූ නිග්ගහීතාගම සහිත ක්‍රියාපද භාවය ම අරභයා 'රුධාදිතෝ නිග්ගහීතපුබ්බඤ්ච' යන්න පවසන ලදැයි සිතිය හැකි නොවේ ද? සිතිය නොහැක්කේ ය. මන්ද යත්, 'සකි', 'ඛජි' ආදී ධාතූන් රුධ ධාතුව හා සමාන ගති නොමැති බැවින්, නාමික භාවයෙහි ලා ආකාර දෙකක් සිදුවිය නොහැකි බැවිනි. එසේම, යම් ධාතූන්ගේ නාමික භාවයෙහි නිග්ගහීතාගම සහ අනිග්ගහීතාගම වශයෙන් ආකාර දෙකක් පවතී ද, එයම ඔවුන්ගේ රුධාදි ගණභාවයේ ලක්ෂණය වෙයි. එය 'සකි', 'ඛජි' ආදී ධාතූන්ට නැත. 'සංකා, ඛඤ්ජෝ' යනාදී වශයෙන් නාම භාවයෙහි නිග්ගහීතාගම සහිත එක් ආකාරයක් පමණක් දක්නට ලැබේ. 'කමු පදවික්ඛේපේ' යනාදී ධාතූන්ගේ 'කමෝ, කමනං, චංකමෝ, චංකමනං' යනාදී වශයෙන් නාමික භාවයෙහි ආකාර දෙකක් පැවතිය හැකි වුව ද, නිග්ගහීතාගමය අභ්‍යාස විෂයයෙහි පවතින බැවින්, එම ආකාර දෙක ඇති බව රුධාදි ගණභාවයේ ලක්ෂණයක් නොවේ. එබැවින්, අභ්‍යාස විෂයයෙහි පවතින නිග්ගහීතාගමය හැර, යම් ආකාර දෙකක් පැවතීමක් වේ ද, එයම රුධාදි ගණික භාවයේ ලක්ෂණය යැයි නිගමනය කළ යුතුය. මෙම ක්‍රමය අතිශයින්ම සියුම් ය, මැනවින් මනසෙහි ධාරණය කරගත යුතු ය.

รุธาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ.

මා විසින් මාගේ ශක්ති පමණින් මෙපමණක් වූ රුධාදි ධාතූහු දක්නා ලදහ. සූත්‍රයන්හි එන අනෙකුත් ධාතූන් ද බලා, අර්ථයට ගැළපෙන පරිදි ඒවා ද ග්‍රහණය කරත්වා.

ทุธาทิคโณยํ.

මෙය දුධාදි ගණයයි.

ทิวาทิคณิก

දිවාදි ගණය

ทิวุ กีฬาวิชิคิสาพฺยวหารชุติถุติกนฺติคติสตฺตีสุ. เอตฺถ จ กีฬาติ ลฬนา, วิหาโร วา. ลฬนาติ จ ลฬิตานุภวนวเสน รมณํ. วิหาโร อิริยาปถปริวตฺตนาทินา วตฺตนํ. วิชิคิสาติ วิชยิจฺฉา. พฺยวหาโรติ โวหาโร. ชุตีติ โสภา. ถุตีติ โถมนา. กนฺตีติ กมนียตา. คตีติ คมนํ. สตฺตีติ สามตฺถิยํ. อิเมสุ อตฺเถสุ ทิวุธาตุ วตฺตติ. ทิพฺพติ. เทโว. เทวี. เทวตา.

'දිවු' ධාතුව ක්‍රීඩාව, විජිගීෂාව (ජය ගැනීමට කැමැත්ත), ව්‍යවහාරය (ගනුදෙනුව), ද්‍යුතිය (බැබළීම), ස්තුතිය (ප්‍රශංසා කිරීම), කාන්තිය (කමනීය බව), ගතිය (ගමන) සහ ශක්තිය යන අර්ථයන්හි වැටේ. මෙහි 'කීළා' යනු සෙල්ලම් කිරීම හෝ විහරණයයි. 'ලළනා' යනු සුන්දර අත්දැකීම් විඳීමෙන් සතුටු වීමයි. 'විහාර' යනු ඉරියව් පැවැත්වීම ආදියෙන් යුතුව විසීමයි. 'විජිගීෂා' යනු ජය ගැනීමට ඇති කැමැත්තයි. 'ව්‍යවහාර' යනු ලෝක ව්‍යවහාරයයි. 'ද්‍යුති' යනු ශෝභාවයි. 'ස්තුති' යනු ප්‍රශංසාවයි. 'කාන්ති' යනු ප්‍රියමනාප බවයි (කමනීයත්වයයි). 'ගති' යනු ගමනයි. 'ශක්ති' යනු සාමර්ථ්‍යයයි. මේ අර්ථයන්හි 'දිවු' ධාතුව වැටේ. දිබ්බති. දේවෝ. දේවී. දේවතා.

เอตฺถ เทโวติ ติวิธา เทวา สมฺมุติเทวา อุปปตฺติเทวา วิสุทฺธิเทวาติ. เตสุ มหาสมฺมตกาลโต ปฏฺฐาย โลเกน ‘‘เทวา’’ติ สมฺมตตฺตา ราชราชกุมาราทโย สมฺมุติเทวา [Pg.220] นาม. เทวโลเก อุปปนฺนา อุปปตฺติเทวา นาม. ขีณาสวา วิสุทฺธิเทวา นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย กุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม ภุมฺมเทเว อุปาทาย ตทุตฺตริเทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา’’ติ.

මෙහි 'දේව' යන්නෙන් සම්මුති දේව, උප්පත්ති දේව, විසුද්ධි දේව යැයි ත්‍රිවිධ දේව කෙනෙක් වෙති. ඔවුන් අතරින්, මහාසම්මත රජුගේ කාලයේ සිට ලෝකයා විසින් 'දෙවියෝ' යැයි සම්මත කරන ලද බැවින් රජවරු, රාජකුමාරවරු ආදීහු 'සම්මුති දේව' නම් වෙති. දෙව්ලොව උපන් අය 'උප්පත්ති දේව' නම් වෙති. ක්ෂීණාස්‍රව (රහතන්) වහන්සේලා 'විසුද්ධි දේව' නම් වෙති. මෙය මෙසේ ද පවසන ලදී: 'සම්මුති දේව නම් රජවරු, දේවීහු සහ කුමාරවරු ය. උප්පත්ති දේව නම් භූමාටු දෙවියන් පටන් ඉන් ඉහළ දෙවිවරු ය. විසුද්ධි දේව නම් බුදුරජාණන් වහන්සේලා, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේලා ය' යි.

อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ – ทิพฺพนฺติ กามคุณฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ กีฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺตีติ เทวา. ทิพฺพนฺติ ยถาภิลาสิตํ วิสยํ อปฺปฏิฆาเตน คจฺฉนฺตีติ เทวา. ทิพฺพนฺติ ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน สกฺโกนฺตีติ เทวา. อถ วา ตํตํพฺยสนนิตฺถรณตฺถิเกหิ สรณํ ปรายณนฺติ เทวนียา อภิตฺถวนียาติ เทวา. โสภาวิเสสโยเคน กมนียาติ วา เทวา.

මෙහි නිරුක්තිය මෙසේ ය: 'දිබ්බන්ති' - කාමගුණ, ධ්‍යාන, අභිඥා, චිත්ත, ඓශ්චර්යය ආදියෙන් ක්‍රීඩා කරත් ද, නැතහොත් ඒවායෙහි වෙසෙත් ද, එබැවින් 'දේවා' (දෙවියෝ) නම් වෙති. 'දිබ්බන්ති' - කැමති වූ අරමුණ කරා කිසිදු බාධාවකින් තොරව යත් ද, එබැවින් 'දේවා' නම් වෙති. 'දිබ්බන්ති' - කැමති පරිදි කටයුතු සිදු කිරීමට සමත් වෙත් ද, එබැවින් 'දේවා' නම් වෙති. නැතහොත්, ඒ ඒ විපත්තිවලින් මිදීමට කැමති අය විසින් සරණ යති, පිහිට කොට ගනිති යන අර්ථයෙන් වැඳුම් පිදුම් ලැබීමට සුදුසු වූ, ප්‍රශංසා ලැබීමට සුදුසු වූ බැවින් 'දේවා' නම් වෙති. විශේෂ ශෝභාවකින් යුක්ත වන බැවින් ප්‍රියමනාප (කමනීය) වෙත් ද, එබැවින් ද 'දේවා' නම් වෙති.

เอตฺถ จ ถุติกนฺติ อตฺถา กมฺมสาธนวเสน ทฏฺฐพฺพา, กีฬาทโย ฉ อตฺถา กตฺตุสาธนวเสน. เกจิ ปน ‘‘ทิวุ กีฬาวิชิคิสาพฺยวหารชุติถุติคตีสู’’ติ ปฐนฺติ. เกจิ ‘‘คตี’’ติ ปทํ วิหาย ‘‘ชุติถุตีสู’’ติ ปฐนฺติ. เกจิ ‘‘ถุตี’’ติ ปทํ วิหาย ‘‘ชุติคตีสู’’ติ ปฐนฺติ, เกจิ ปน ทิวุธาตุํ ‘‘สตฺติถุติก’’นฺติอตฺเถปิ อิจฺฉนฺติ. เตนาห อภิธมฺมสฺส อนุฏีกากาโร ‘‘เทวสทฺโท ยถา กีฬาวิชิคิสาโวหารชุติคติอตฺโถ, เอวํ สตฺติอภิตฺถวกมนตฺโถปิ โหติ ธาตุสทฺทานํ อเนกตฺถภาวโต’’ติอาทิ.

මෙහි 'ස්තුති' සහ 'කාන්ති' යන අර්ථ කර්ම සාධන වශයෙන් දත යුතු ය. 'කීළා' (ක්‍රීඩා) ආදී අර්ථ හය කර්තෘ සාධන වශයෙන් දත යුතු ය. ඇතැමෙක් 'දිවු කීළා විජිගීසා ව්‍යවහාර ජුති ථුති ගතීසු' ලෙස කියවති. ඇතැමෙක් 'ගති' යන පදය හැර 'ජුති ථුතීසු' ලෙස කියවති. ඇතැමෙක් 'ථුති' යන පදය හැර 'ජුති ගතීසු' ලෙස කියවති. ඇතැමෙක් 'දිවු' ධාතුව 'ශක්ති' සහ 'ස්තුති/කාන්ති' යන අර්ථයන්හි ද පිළිගනිති. එබැවින් අභිධර්ම අනුටීකාකාරයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: 'දේව ශබ්දය යම් සේ ක්‍රීඩා, විජිගීෂා, ව්‍යවහාර, ද්‍යුති, ගති යන අර්ථ ඇත්තේද, එසේම ධාතු ශබ්දයන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා ශක්තිය, අභිස්තවය (ප්‍රශංසාව) සහ කාමය (ප්‍රිය බව) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ' යනාදී වශයෙනි.

อิทํ ปน ยถาวุตฺเตสุ สมฺมุติเทวาทีสุ ปจฺเจกํ นิพฺพจนํ – ทิพฺพนฺติ กีฬนฺติ อตฺตโน วิสเย อิสฺสริยํ กโรนฺตีติ เทวา, ราชาโน. ทิพฺพนฺติ กีฬนฺติ ปญฺจหิ กามคุเณหิ, ปฏิปกฺเข วา วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, โวหรนฺติ จ โลกสฺส ยุตฺตายุตฺตํ, โชตนฺติ ปรมาย สรีรชุติยา, โถมิยนฺติ ตพฺภาวตฺถิเกหิ, กามิยนฺติ ทฏฺฐุํ โสตุญฺจ [Pg.221] โสภาวิเสสโยเคน, คจฺฉนฺติ จ ยถิจฺฉิตฏฺฐานํ อปฺปฏิหตคมเนน, สกฺโกนฺติ จ อานุภาวสมฺปตฺติยา ตํตํกิจฺจํ นิปฺผาเทตุนฺติ เทวา, จาตุมหาราชิกาทโย. กีฬนฺติ ปรมาย ฌานกีฬาย, วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ ปฏิปกฺขํ, ปรมสุขุมญาณวิเสสวิสยํ อตฺถญฺจ โวหรนฺติ, โชตนฺติ สพฺพกิเลสโทสกลุสาภาวา ปรมวิสุทฺธาย ญาณชุติยา, โถมิยนฺติ จ วิญฺญาตสภาเวหิ ปรมนิมฺมลคุณวิเสสโยคโต, กามิยนฺติ จ อนุตฺตรปุญฺญกฺเขตฺตตาย ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ, คจฺฉนฺติ จ อมตมหานิพฺพานํ อปจฺจาคมนียาย คติยา, สกฺโกนฺติ จ จิตฺตาจารํ ญตฺวา เต เต สตฺเต หิเต นิโยเชตุํ อมตมหานิพฺพานสุเข จ ปติฏฺฐาเปตุนฺติ เทวา, วิสุทฺธิเทวา.

මෙය වනාහි කලින් කියන ලද සම්මුති දේව ආදීන් කෙරෙහි වෙන වෙනම දක්වන නිරුක්තියයි: තමන්ගේ විෂයයෙහි ක්‍රීඩා කරති (හෙවත්) ඓශ්චර්යය පවත්වති යන අර්ථයෙන් 'දේවා' නම් වෙති, එනම් රජවරු ය. පංච කාම ගුණයෙන් ක්‍රීඩා කරති, සතුරන් (ප්‍රතිපක්ෂයන්) ජය ගැනීමට කැමති වෙති, ලෝකයාගේ යුක්ති අයුක්ති පිළිබඳ ව්‍යවහාර කරති (විනිශ්චය කරති), උතුම් වූ ශරීර ප්‍රභාවෙන් බබළති, ඒ දේවත්වය ප්‍රාර්ථනා කරන අය විසින් ප්‍රශංසා කරනු ලබති, විශේෂ ශෝභාවෙන් යුක්ත බැවින් දැකීමට හා ඇසීමට කැමති කරනු ලබති, කැමති ස්ථානයකට කිසිදු බාධාවකින් තොර ගමනින් යති, තමන්ගේ ආනුභාව සම්පත්තියෙන් ඒ ඒ කටයුතු සාක්ෂාත් කර ගැනීමට සමත් වෙති යන අර්ථයෙන් 'දේවා' නම් වෙති, එනම් චාතුම්මහාරාජිකාදී දෙවිවරු ය. උතුම් වූ ධ්‍යාන ක්‍රීඩාවෙන් ක්‍රීඩා කරති, කෙලෙස් සතුරන් ජය ගැනීමට කැමති වෙති (ජය ගනිති), පරම සූක්ෂ්ම වූ ඥාන විශේෂයට විෂය වූ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරති, සියලු කෙලෙස් දෝෂයන්ගෙන් තොර බැවින් පරම පිරිසිදු වූ ඥාන ප්‍රභාවෙන් බබළති, ස්වභාවය දත් බුද්ධිමතුන් විසින් උතුම් වූ නිර්මල ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ප්‍රශංසා කරනු ලබති, අනුත්තර පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයක් වන බැවින් දැකීමට, ඇසීමට හා පිදීමට කැමති කරනු ලබති, නැවත නොපැමිණෙන ගමනින් අමෘත මහා නිර්වාණයට යති, සත්ත්වයන්ගේ සිත්වල හැසිරීම් දැන ඒ ඒ සත්ත්වයන් යහපතෙහි යෙදවීමටත් අමෘත මහා නිර්වාණ සුවයෙහි පිහිටුවීමටත් සමත් වෙති යන අර්ථයෙන් 'දේවා' නම් වෙති, එනම් විසුද්ධි දේවයන් (රහතන් වහන්සේලා) ය.

เทวสทฺท ‘‘วิทฺเธ วิคตวลาหเก เทเว’’ติอาทีสุ อชฏากาเส อาคโต. ‘‘เทโว จ โถกํ โถกํ ผุสายตี’’ติอาทีสุ เมเฆ. ‘‘อยญฺหิ เทว กุมาโร’’ติอาทีสุ ขตฺติเย. ‘‘อหํ เทว สกลชมฺพุทีเป อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺติเก กิญฺจิ ภยํ น ปสฺสามี’’ติอาทีสุ อิสฺสรปุคฺคเล. ‘‘ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ เทโว มญฺเญ’’ติอาทีสุ อุปปตฺติเทเว. ‘‘เทวาติเทวํ นรทมฺมสารถิ’’นฺติอาทีสุ วิสุทฺธิเทเว อาคโต.

‘දේව’ යන ශබ්දය ‘‘viddhe vigatavalāhake deve’’ (වලාකුළු රහිත නිර්මල අහසෙහි) යනාදී තැන්වල අහස (අජටාකාශය) යන අර්ථයෙන් ද, ‘‘Devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyati’’ (වැස්ස ටිකෙන් ටික වසින්නේය) යනාදී තැන්වල වැහි වලාකුළු යන අර්ථයෙන් ද, ‘‘Ayañhi deva kumāro’’ (දේවයන් වහන්ස, මේ කුමාරයා...) යනාදී තැන්වල ක්ෂත්‍රියයා යන අර්ථයෙන් ද, ‘‘Ahaṃ deva sakalajambudīpe aññassa rañño santike kiñci bhayaṃ na passāmi’’ (දේවයන් වහන්ස, මම මුළු දඹදිවම වෙනත් රජෙකුගෙන් කිසිදු බියක් නොදකිමි) යනාදී තැන්වල අධිපති (පාලක) පුද්ගලයා යන අර්ථයෙන් ද, ‘‘Pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti devo maññe’’ (පංචකාම ගුණයෙන් සමන්විතව හැසිරෙන ඔහු දෙවියෙකු වැනිය) යනාදී තැන්වල උප්පත්ති දේව (දිව්‍යලෝකයේ උපන් දෙවියන්) යන අර්ථයෙන් ද, ‘‘Devātidevaṃ naradammasārathiṃ’’ (දේවාතිදේව වූ, පුරුෂදම්මසාරථී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ) යනාදී තැන්වල විශුද්ධි දේව (රහතන් වහන්සේලා සහ බුදුවරුන්) යන අර්ථයෙන් ද යෙදී ඇත.

เทวีติ ราชภริยาปิ เทวธีตาปิ ‘‘เทวี’’ติ วุจฺจติ. เทวสฺส ภริยาติ หิ เทวี, สาปิ อตฺถโต ‘‘ทิพฺพตีติ เทวี’’ติ วตฺตพฺพา, ยถา ‘‘ภิกฺขตีติ ภิกฺขุนี’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘ทิพฺพติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา กีฬตีติ เทวี’’ติ.

‘දේවි’ යන්නෙන් රජ බිරිඳ ද දේව දියණිය ද ‘දේවි’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘දෙවියන්ගේ බිරිඳ දේවිය’ වන බැවින්, ‘bhikkhatīti bhikkhunī’ (සිඟමන් යදින්නී භික්ෂුණියයි) යන්නා සේ අර්ථ වශයෙන් ‘dibbati (ක්‍රීඩා කරයි/බබළයි) යන බැවින් දේවිය’ යැයි කිව යුතුය. එසේම විමානවස්තු අටුවාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත: ‘‘තම පුණ්‍ය ශක්තියෙන් ක්‍රීඩා කරයිද (සතුටු වෙයිද) ඕ තොමෝ දේවියයි’’.

เทวตาติ [Pg.222] เทวปุตฺโตปิ พฺรหฺมาปิ เทวธีตาปิ. ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รุตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ หิ เทวปุตฺโต ‘‘เทวตา’’ติ วุตฺโต ‘‘เทโวเยว เทวตา’’ติ กตฺวา, ตถา ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺมาโน.

‘දේවතා’ යන්නෙන් දේවපුත්‍රයා ද, බ්‍රහ්මයා ද, දේව දියණිය ද අදහස් වේ. ‘‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya ruttiyā abhikkantavaṇṇā’’ (ඉක්බිති එක්තරා දේවතාවෙක් මැදියම් රැයෙහි අතිශයින් බැබළෙන ශෝභා ඇතිව...) යනාදී තැන්වල ‘දෙවියාම දේවතාවා වේ’ යන අර්ථයෙන් දේවපුත්‍රයා ‘දේවතා’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. එමෙන්ම, ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā, brahmā vimānā abhinikkhamitvā’’ (මහානුභාව සම්පන්න වූ ඒ සත්සියයක් දේවතාවෝ බ්‍රහ්ම විමානයෙන් නික්ම...) යනාදී තැන්වල බ්‍රහ්මයෝ ද ‘දේවතා’ යනුවෙන් දක්වා ඇත.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ-

‘‘අතිශයින් බැබළෙන වර්ණයෙන් යුතුව, ඕෂධී තාරකාව මෙන් සියලු දිශාවන් බබළවමින් සිටින පින්වත් දේවතාවිය...’’ යන්නෙන් -

อาทีสุ เทวธีตา.

යනාදී තැන්වල දේව දියණිය (අදහස් වේ).

อิมานิ อุปปตฺติเทวานํ นามานิ –

මේවා උප්පත්ති දේවයන්ගේ (දෙවියන්ගේ) නාමයන්ය -

เทโว สุโร จ วิพุโธ, นิชฺชโร อมโร มรุ;

สุธาสี ติทโส สคฺค-วาสี อนิมิโสปิ จ;

ทิโวโก’มตปายี จ, สคฺคฏฺโฐ เทวตานิ จ.

දේව, සුර, විබුධ, නිජ්ජර, අමර, මරු, සුධාසී, තිදස, සග්ගවාසී, අනිමිස, දිවෝක, අමතපායී, සග්ගට්ඨ, දේවතා යනු (උප්පත්ති දෙවියන් හැඳින්වීමට යෙදෙන පර්යාය පද වේ).

ขิ ขเย. ขิยติ. ขโย. ขิยนํ. ราคกฺขโย.

‘ඛි’ ධාතුව විනාශ වීම (ගෙවී යාම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛීයති’ (ගෙවී යයි), ‘ඛයෝ’ (ගෙවී යාම/ක්ෂය වීම), ‘ඛීයනං’ (ගෙවීම), ‘රාගක්ඛයෝ’ (රාගය ක්ෂය වීම).

ขิ นิวาเส โกธหึสาสุ จ. ขิยติ. น คจฺฉสิ ยมกฺขยํ. นาคทาเนน ขิยนฺติ.

‘ඛි’ ධාතුව වාසය කිරීම, ක්‍රෝධය සහ හිංසා කිරීම යන අර්ථයන්හි ද වැටේ. ‘ඛීයති’ (වාසය කරයි/කිපෙයි/හිංසා කරයි). ‘Na gacchasi yamakkhayaṃ’ (නුඹ යමයාගේ නිවසට නොයන්නෙහිය). ‘Nāgadānena khiyanti’ (ඇතුන් දීමෙන් කිපෙති/කනස්සල්ලට පත්වෙති).

ตตฺถ ขิยตีติ นิวสติ. ยมกฺขยนฺติ ยมนิเวสนํ. ขิยนฺตีติ กุชฺฌนฺติ หึสนฺติ วา.

එහි ‘khiyati’ යනු වාසය කරයි යන්නයි. ‘yamakkhayaṃ’ යනු යම රජුගේ නිවසයි. ‘khiyanti’ යනු කිපෙති (කෝප වෙති) හෝ හිංසා කරති යන්නයි.

ฆา คนฺโธปาทาเน. ฆายตีติ ฆานํ. ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตุํ ฆายิตฺวา.

‘ඝා’ ධාතුව සුවඳ ග්‍රහණය කිරීම (ඉව කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සුවඳ ආඝ්‍රාණය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘ඝානං’ (නාසය) වේ. නාසයෙන් සුවඳ ආඝ්‍රාණය කිරීමට, ආඝ්‍රාණය කර (ඉව කර).

รุจ โรจเน. โรจนํ รุจิ. ภตฺตํ เม รุจฺจติ. ภตฺตมฺปิตสฺส น รุจฺจติ. ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ. รุจฺจิตุํ, รุจฺจิตฺวา. เกจิ ปน อิมสฺมึ ทิวาทิคเณ ‘‘รุจ ทิตฺติมฺหี’’ติ ปฐนฺติ. ตํ น ยุตฺตํ กตฺถจิปิ ทิตฺติสงฺขาตโสภนตฺถวาจกสฺส [Pg.223] รุจธาตุโน ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปาภาวโต. ตสฺมา เอวํ สลฺลกฺเขตพฺพํ, ทิตฺติรุจีนํ วาจโก รุจธาตุ ภุวาทิคณิโก. ตสฺส หิ ‘‘โรจติ, วิโรจติ. เอกตฺตมุปโรจิต’’นฺติ รูปานิเยว ภวนฺติ, น ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปํ. รุจิยาเยว วาจโก ปน ทิวาทิคณิโกปิ โหติ จุราทิคณิโกปิ. ตสฺส หิ ทิวาทิคณิกกาเล ‘‘คมนํ มยฺหํ รุจฺจตี’’ติ รูปํ. จุราทิคณิกกาเล ‘‘กึ นุ ชาตึ น โรเจสี’’ติ รูปํ. อาปุพฺโพ เจ อาจิกฺขเน วตฺตติ, ‘‘อาโรเจติ, อาโรจยตี’’ติ รูปานิ ทิสฺสนฺติ.

‘රුච’ ධාතුව රුචි වීම (ප්‍රිය වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. රුචි වීම ‘රුචි’ නම් වේ. ‘‘Bhattaṃ me ruccati’’ (මට බත රුචි වෙයි). ‘‘Bhattampitassa na ruccati’’ (ඔහුට ද බත රුචි නොවේ). ‘‘Pabbajjā mama ruccati’’ (මට පැවිද්ද රුචි වෙයි). ‘Ruccituṃ’ (රුචි වීමට), ‘ruccitvā’ (රුචි වී). ඇතැම්හු මෙම දිවාදි ගණයෙහි ‘‘ruca dittimhī’’ (බැබළීම අර්ථයෙහි රුච ධාතුව) යැයි කියවති. එය සුදුසු නොවේ. මන්ද යත්, බැබළීම නම් වූ ශෝභන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘රුච’ ධාතුවට කිසිදු තැනක ‘‘ruccati’’ යන රූපය නැති බැවිනි. එබැවින් මෙසේ වටහා ගත යුතුය: බැබළීම සහ රුචිය ප්‍රකාශ කරන ‘රුච’ ධාතුව භුවාදි ගණයට අයත් වේ. එහි ‘‘rocati, virocati, ekattamuparocitaṃ’’ යන රූපයන්ම මිස ‘‘ruccati’’ යන රූපය සිදු නොවේ. රුචි වීම පමණක් දක්වන ධාතුව දිවාදි ගණයට මෙන්ම චුරාදි ගණයට ද අයත් වේ. දිවාදි ගණයේදී එහි රූපය ‘‘gamanaṃ mayhaṃ ruccati’’ (යෑම මට රුචි වෙයි) යන්නයි. චුරාදි ගණයේදී එහි රූපය ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesi’’ (නුඹ ඉපදීම රුචි නොකරන්නෙහිද?) යන්නයි. ‘ආ’ උපසර්ගය මුලට යෙදුණු විට එය දැන්වීම (ප්‍රකාශ කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. එවිට ‘‘āroceti, ārocayati’’ (දන්වයි) යන රූප දක්නට ලැබේ.

มุจ โมกฺเข. ทุกฺขโต มุจฺจติ. สทฺธาย อธิมุจฺจติ. มุตฺติ, วิมุตฺติ, อธิมุตฺติ, มุจฺจมาโน.

‘මුච’ ධාතුව මිදීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘‘Dukkhato muccati’’ (දුකින් මිදෙයි). ‘‘Saddhāya adhimuccati’’ (ශ්‍රද්ධාවෙන් දැඩිව විශ්වාස කරයි/අධිමෝක්ෂය කරයි). ‘Mutti’ (මිදීම), ‘vimutti’ (විමුක්තිය/මිදීම), ‘adhimutti’ (අධිමුක්තිය/අදහස), ‘muccamāno’ (මිදෙන්නා වූ).

อุจ สมวาเย. อุจฺจติ. โอโก, อูกา, อุกฺกา.

‘උච’ ධාතුව එකතු වීම (සමවාය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘Uccati’ (එකතු වෙයි/කියනු ලැබේ). ‘Oko’ (නිවස/ජලය), ‘ūkā’ (උකුණා), ‘ukkā’ (පන්දම).

โอโกติ อุทกมฺปิ อาวาโสปิ. ‘‘โอกปุณฺเณหิ จีวเรหี’’ติ จ, ‘‘วาริโชว ถเล ขิตฺโต, โอกโมกตมุพฺภโต’’ติ เจตฺถ ปโยโค. อูกาติ สีเส นิพฺพตฺตกิมิวิเสโส.

‘ඕක’ යනු ජලය ද වාසස්ථානය ද වේ. ‘‘Okapuṇṇehi cīvarehi’’ (ජලයෙන් පිරුණු සිවුරු ඇතිව) යන්නෙහි සහ ‘‘vārijova thale khitto, okamokatamubbhato’’ (ජලයෙන් ගොඩට දැමූ, තම නිවහන වන ජලයෙන් බැහැර කරන ලද මත්ස්‍යයෙකු මෙන්) යන්නෙහි මෙහි යෙදීම දක්නට ලැබේ. ‘ඌකා’ යනු හිසෙහි උපදින විශේෂ පණුවෙකි (උකුණෙකි).

อุกฺกาติ ทีปิกาทโย วุจฺจนฺติ. ‘‘อุกฺกาสุ ธาริยมานาสู’’ติ หิ อาคตฏฺฐาเน ทีปิกา ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘อุกฺกํ พนฺเธยฺย, อุกฺกํ พนฺธิตฺวา, อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปยฺยา’’ติ อาคตฏฺฐาเน องฺคารกปลฺลํ. ‘‘กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฌายติ โน พหี’’ติ อาคตฏฺฐาเน กมฺมารุทฺธนํ. ‘‘เอวํ วิปาโก อุกฺกาปาโต ภวิสฺสตี’’ติ อาคตฏฺฐาเน วาตเวโค ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘สณฺฑาเสน ชาตรูปํ [Pg.224] คเหตฺวา อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สุวณฺณการานํ มูสา ‘‘อุกฺกา’’ติ เวทิตพฺพา. อิจฺเจวํ –

‘උක්කා’ යනු පන්දම් ආදියට කියනු ලැබේ. ‘‘Ukkāsu dhāriyamānāsū’’ (පන්දම් දල්වාගෙන සිටින කල්හි) යනුවෙන් පැමිණි තැන ‘උක්කා’ යනු පන්දමයි. ‘‘Ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā, ukkāmukhaṃ ālimpeyyā’’ (අඟුරු කබලක් බඳින්නේය, අඟුරු කබලක් බැඳ, අඟුරු කබල් මුවවිට දල්වන්නේය) යනුවෙන් පැමිණි තැන එය අඟුරු කබලයි. ‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī’’ (කම්මල්කරුවන්ගේ උඳුන මෙන්, ඇතුළත දැවෙයි පිටත නොවේ) යනුවෙන් පැමිණි තැන එය කම්මල් උඳුනයි. ‘‘Evaṃ vipāko ukkāpāto bhavissati’’ (මෙසේ විපාක දෙන උල්කාපාතයක්/වාතවේගයක් වන්නේය) යනුවෙන් පැමිණි තැන වාතවේගය (හුළං වේගය) ‘උක්කා’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. ‘‘Saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā’’ (අඬුවෙන් රන් ගෙන මූසා මුවෙහි දමන්නේය) යනුවෙන් පැමිණි තැන රන්කරුවන්ගේ මූසාව ‘උක්කා’ යනුවෙන් දත යුතුය. මෙසේ -

ทีปิกาวาตเวเคสุ, กมฺมารานญฺจ อุทฺธเน;

มูสายมฺปิ จ องฺคาร-กปลฺเล จาติ ปญฺจสุ;

วิสเยสุ ปเนเตสุ, อุกฺกาสทฺโท ปวตฺตติ;

පන්දම, වාතවේගය, කම්මල්කරුවන්ගේ උඳුන, මූසාව සහ අඟුරු කබල යන පංචවිධ අර්ථයන්හි ‘උක්කා’ යන ශබ්දය පවතී.

เฉ เฉทเน. ฉิยติ, ฉิยนฺติ. อวจฺฉิตํ, อวจฺฉาตํ. เฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ.

‘ඡෙ’ ධාතුව කැපීම (සිඳීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඡීයති’ (කැපෙයි), ‘ඡීයන්ති’ (කැපෙති). ‘අවච්ඡිතං’/‘අවච්ඡාතං’ (කපන ලද/සිඳින ලද). ‘‘Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ’’ (සුවඳ ගල්වන ලද කෙස් කළඹ සිඳ...).

สช สงฺเค. สงฺโค ลคนํ. สชฺชติ. สชฺชนํ, สชฺชิโต, สตฺโต.

‘සජ’ ධාතුව ඇලීම (සම්බන්ධ වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සංග’ යනු ලැගීම (ඇලීම) යි. ‘සජ්ජති’ (ඇලෙයි). ‘සජ්ජනං’ (ඇලීම), ‘සජ්ජිතෝ’ (ඇලුණු/සැරසුණු), ‘සත්තෝ’ (ඇලුණු සත්වයා).

ยุช สมาธิมฺหิ. สมาธานํ สมาธิ, กายกมฺมาทีนํ สมฺมาปโยควเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. ยุชฺชติ. โยโค, โยคี.

‘යුජ’ ධාතුව සමාධිය (සිත එක්තැන් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සමාධානය යනු සමාධියයි, එනම් කායකර්මාදියේ මනා යෙදීම නිසා සිත විසිරී නොයාමයි. ‘යුජ්ජති’ (යෙදේ/ගැළපේ). ‘යෝගෝ’ (වීරිය/යෝගය), ‘යෝගී’ (යෝගාවචරයා).

เอตฺถ โยโคติ วีริยํ. ตญฺหิ –

මෙහි ‘යෝග’ යනු වීර්යයයි. මන්ද යත් -

‘‘วายเมเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปสฺสามิ โว’ห’มตฺตานํ, ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ’’นฺติ

‘‘නුවණැති පුරුෂයා උත්සාහ කළ යුතුමය, කලකිරී පසුබට නොවිය යුතුය. මම මා දෙස බලමි, මා යම් සේ කැමති වූයේද එසේම විය’’ යන -

วจนโต อวสฺสํ กาตุํ ยุชฺชติ อุปปชฺชตีติ โยโคติ วุจฺจติ.

වචනයට අනුව, ඒකාන්තයෙන්ම කිරීමට සුදුසු වන බැවින් (ගැළපෙන බැවින්) ‘යෝග’ යැයි කියනු ලැබේ.

รนฺช ราเค. รชฺชติ. วิรชฺชติ. รชฺชมาโน, รชฺชํ, รชฺชนฺโต, ราโค, วิราโค, รชฺชนํ, วิรชฺชนํ, รชนียํ. อุปสคฺควเสน อญฺโญ อตฺโถ ภวติ. สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ, อตฺตโน รฏฺฐา นิคฺคจฺฉตีติ อตฺโถ.

‘රඤ්ජ’ ධාතුව ඇලීම (රාගය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රජ්ජති’ (ඇලෙයි), ‘විරජ්ජති’ (නොඇලෙයි/විරක්ත වෙයි). ‘රජ්ජමානෝ’ (ඇලෙන්නා වූ), ‘රජ්ජං’ (රාජ්‍යය), ‘රජ්ජන්තෝ’ (ඇලෙමින්), ‘රාගෝ’ (රාගය), ‘විරාගෝ’ (විරාගය), ‘රජ්ජනං’ (ඇලීම), ‘විරජ්ජනං’ (නොඇලීම), ‘රජනීයං’ (ඇලීමට සුදුසු වූ). උපසර්ගයන්ගේ බලපෑමෙන් වෙනත් අර්ථයක් ද ඇතිවේ. ‘‘Samhā raṭṭhā nirajjati’’ යන්නෙහි තේරුම තම රටෙන් පිටව යයි යන්නයි.

ตตฺถ วิราโคติ วิรชฺชนฺติ เอตฺถ สํกิเลสธมฺมาติ วิราโค, นิพฺพานํ มคฺโค จ.

එහි ‘විරාග’ යනු, යමක කෙලෙස් දහම්හු නොඇලෙත්ද (විරක්ත වෙත්ද) එය විරාගයයි, එනම් නිවන සහ මාර්ගයයි.

วิชี ภยจลเนสุ. วิชฺชติ, สํวิชฺชติ. สํเวโค, สํเวชนียํ. อุพฺพิชฺชติ. อุพฺเพโค, อุพฺพิคฺคหทโย.

‘විජී’ ධාතුව බිය වීම සහ සැලීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘විජ්ජති’ (සැලෙයි/බිය වෙයි), ‘සංවිජ්ජති’ (තැති ගනියි/සැලෙයි). ‘සංවේගෝ’ (සංවේගය), ‘සංවේජනීයං’ (සංවේගය උපදවන සුලු වූ). ‘උබ්බිජ්ජති’ (තැති ගනියි). ‘උබ්බේගෝ’ (තැතිගැනීම/උද්වේගය), ‘උබ්බිග්ගහදයෝ’ (තැතිගත් හදවත් ඇත්තා).

ลุช [Pg.225] วินาเส. ลุชฺชตีติ โลโก. โลโป, ลุตฺติ, ลุชฺชนํ, ลุตฺโต.

‘ලුජ’ ධාතුව විනාශ වීම අර්ථයෙහි වැටේ. විනාශ වන බැවින් ‘ලෝක’ (ලෝකය) නම් වේ. ‘ලෝපෝ’ (ලොප් වීම/කැපී යාම), ‘ලුත්ති’ (නැති වීම/ලෝපය), ‘ලුජ්ජනං’ (බිඳී යාම), ‘ලුත්තෝ’ (නැසුණු/ලුප්ත වූ).

ฐา คตินิวตฺติยํ. ฐายติ. ฐายี, ฐิติ, ฐานํ, ฐิโต, ตตฺรฏฺโฐ, ติฏฺฐํ, กปฺปฏฺฐายี, อาสภฏฺฐานฏฺฐายี.

‘ඨා’ ධාතුව ගමන නැවැත්වීම (නැවතීම/පැවතීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඨායති’ (සිටියි). ‘ඨායී’ (පවතින්නා), ‘ඨිති’ (පැවැත්ම), ‘ඨානං’ (ස්ථානය), ‘ඨิตෝ’ (සිටි), ‘තත්‍රට්ඨෝ’ (එහි සිටි), ‘තිට්ඨං’ (සිටින්නා වූ), ‘කප්ပඨායී’ (කල්පයක් පවතින්නා), ‘ආසභට්ඨානට්ඨායී’ (ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයෙහි පවතින්නා).

‘‘สุขํ สยามิ ฐายามิ, สุขํ กปฺเปมิ ชีวิตํ;

อหตฺถปาโส มารสฺส, อโห สตฺถานุกมฺปโก’’ติ

‘‘මම සුවසේ නිදමි, සුවසේ සිටිමි, සුවසේ ජීවිතය ගෙවමි. මාරයාගේ අතට අසු නොවූයෙමි, අහෝ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කරුණාවක මහත!’’ යන -

ปาฬิ นิทสฺสนํ. ลาปํ โคจรฏฺฐายินนฺติ จ. ตตฺถ ฐายามีติ ติฏฺฐามิ.

පාලි නිදර්ශනය ද, ‘‘Lāpaṃ gocaraṭṭhāyinaṃ’’ (තම ගොදුරු බිමෙහි හැසිරෙන වටුවා) යන්න ද (නිදර්ශන වේ). එහි ‘ṭhāyāmi’ යනු සිටිමි (වාසය කරමි) යන්නයි.

ฑิคติยํ. ฑิยติ. เฑมาโน. ฑิโน วา. ‘‘อุจฺเจ สกุณ เฑมาน, ปตฺตยาน วิหงฺคม. วชฺเชสิ โข ตฺวํ วามูรุ’’นฺติ นิทสฺสนํ.

‘ඩී’ ධාතුව ගමන (පියාසර කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඩීයති’ (පියාසර කරයි). ‘ඩේමානෝ’ (පියාසර කරන්නා වූ) හෝ ‘ඩීනෝ’ (පියාසර කළ). ‘‘Ucce sakuṇa ḍemāna, pattayāna vihaṅgama...’’ (අහසෙහි පියාසර කරන, පියාපත්වලින් යන පක්ෂියාණෙනි...) යන්න නිදර්ශනයයි.

เอตฺถ ฑิยตีติ เฑมาโนติ นิพฺพจนํ คเหตพฺพํ.

මෙහි ‘ḍiyati’ යන්නෙන් ‘ḍemāno’ යන නිර්වචනය ගත යුතුය.

ตา ปาลเน. ตายติ. อฆสฺส ตาตา. โส นูน กปโณ ตาโต, จิรํ รุชฺชติ อสฺสเม. ตาณํ, ปริตฺตํ, โคตฺตํ. ตฺวํ โขสิ อุปาสก กตกลฺยาโณ กตภีรุตฺตาโณ.

‘තා’ ධාතුව ආරක්ෂා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තායති’ (ආරක්ෂා කරයි). ‘Aghassa tātā’ (පවෙන් ගලවන්නා/ආරක්ෂා කරන්නා). ‘So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ rujjati assame’ (ඒ අසරණ පියාණෝ බොහෝ කලක් අසපුවෙහි රෝගාතුරව වෙසෙති). ‘තාණං’ (ආරක්ෂාව/පිහිට), ‘පරිත්තං’ (පිරිත/ආරක්ෂාව), ‘ගොත්තං’ (ගෝත්‍රය/ආරක්ෂාව). ‘‘Tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo katabhīruttāṇo’’ (උපාසකය, ඔබ වනාහි කල්‍යාණ ධර්මයන් කළා වූ, බියෙන් බේරීමට ආරක්ෂාව සලසා ගත්තා වූ අයෙකි).

ตตฺร ปริตฺตนฺติ มหาเตชวนฺตตาย สมนฺตโต สตฺตานํ ภยํ อุปทฺทวํ อุปสคฺคญฺจ ตายติ รกฺขตีติ ปริตฺตํ, คํ ตายตีติ โคตฺตํ.

එහි ‘පරිත්ත’ (පිරිත්) යනු මහා තේජවන්ත භාවය නිසා සත්වයන්ගේ හැම පැත්තෙන්ම පැමිණෙන භය, උපද්‍රව සහ උපසර්ගයන්ගෙන් රකින (ආරක්ෂා කරන) බැවින් ‘පරිත්ත’ නම් වේ. ‘ගං’ (ගෝත්‍රය/පෘථිවිය) රකින බැවින් ‘ගොත්ත’ (ගෝත්‍රය) නම් වේ.

นต คตฺตวินาเม. คตฺตวินาโม คตฺตวิกฺเขโป. นจฺจติ. นจฺจํ. นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต.

‘නත’ ධාතුව ශරීරය නැමීම (අඟපසඟ නැමීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ශරීරය නැමීම යනු අඟපසඟ විසි කිරීමයි (චලනය කිරීමයි). නටයි (නච්චති). නැටුම (නච්චං). නිගණ්ඨ නාටපුත්ත.

ทา โสธเน. ทายติ. ทานํ. อนุโยคทาปนตฺถํ. อนุโยคํ ทตฺวา. ทานํ ทตฺวา.

‘දා’ ධාතුව පිරිසිදු කිරීම (ශෝධනය) අර්ථයෙහි වැටේ. පිරිසිදු කරයි (දායති). දානය (දානං). උත්සාහය කරවීම පිණිස (අනුයෝගදාපනත්ථං). උත්සාහය දී (අනුයෝගං දත්වා). දානය දී (දානං දත්වා).

ทา [Pg.226] สุปเน. ทายติ. นิทฺทายติ. นิทฺทายนํ, นิทฺทายมาโน, นิทฺทายนฺโต.

‘දා’ ධාතුව නිදාගැනීම (සුපන) අර්ථයෙහි වැටේ. නිදයි (දායති). නිදාගනියි (නිද්දායති). නිදාගැනීම (නිද්දායනං), නිදාගන්නා වූ (නිද්දායමානෝ, නිද්දායන්තෝ).

ทาทาเน. ปุริโส ทานํ ทายติ. อาปุพฺโพ คหเณ. อทินฺนํ อาทิยติ. สีลํ สมาทิยติ. กมฺเม – ปุริเสน ทานํ ทียติ, อทินฺนํ อาทิยติ. การิเต – อาทเปติ, สมาทเปติ, อาทปยติ, สมาทปยติ, เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต.

‘දා’ ධාතුව දීම (දාන) අර්ථයෙහි වැටේ. පුරුෂයා දානය දෙයි (පුරිසෝ දානං දායති). ‘ආ’ උපසර්ගය මුලට ආ විට ගැනීම් අර්ථයෙහි වැටේ. නුදුන් දෙය ගනියි (අදින්නං ආදියති). සීලය සමාදන් වෙයි (සීලං සමාදියති). කර්ම කාරකයෙහි - පුරුෂයා විසින් දානය දෙනු ලැබේ (පුරිසේන දානං දීයති), නුදුන් දෙය ගනු ලැබේ (අදින්නං ආදියති). කාරක (ප්‍රේරක) රූපයෙහි - ගන්වයි (ආදාපේති, ආදාපයති), සමාදන් කරවයි (සමාදාපේති, සමාදාපයති), ‘යම් ශාන්ත වූ උතුමෝ ධර්මයම සමාදන් කරවත්ද’ (යේ ධම්මමේවාදපයන්ති සන්තෝ).

ทา อวขณฺฑเน. ทิยติ, ทิยนฺติ. ปริตฺตํ.

‘දා’ ධාතුව කැපීම/කැබලි කිරීම (අවඛණ්ඩන) අර්ථයෙහි වැටේ. කැපෙයි (දීයති, දීයන්ති). පරිත්ත (කොටසක්/ස්වල්පය).

เอตฺถ จ ปริตฺตนฺติ สมนฺตโต ขณฺฑิตตฺตา ปริตฺตํ. อปฺปมตฺตกญฺหิ โคมยปิณฺฑํ ปริตฺตนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ปริตฺตนฺติ อปฺปกสฺส นามํ กามาวจรสฺส จ ธมฺมสฺส อปฺเปสกฺขตฺตา.

මෙහි ‘පරිත්ත’ යනු හැම පැත්තෙන්ම කපන ලද බැවින් (සිඳින ලද බැවින්) ‘පරිත්ත’ (ස්වල්පය) නම් වේ. ස්වල්ප වූ ගොම පිඬක් ද ‘පරිත්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘පරිත්ත’ යනු ස්වල්ප වූ දෙයට නමකි. කාමාවචර ධර්මයන්ගේ ද අල්ප ආනුභාව ඇති බැවින් (එයට පරිත්ත යැයි කියනු ලැබේ).

ทา สุทฺธิยํ. ทายติ. โวทายติ. โวทานํ. อกมฺมโกยํ ธาตุ. ตถา หิ ‘‘โวทายติ สุชฺฌติ เอเตนาติ โวทานํ, สมถวิปสฺสนา’’ติ เนตฺติสํวณฺณนายํ วุตฺตํ.

‘දා’ ධාතුව පිරිසිදුකම (ශුද්ධිය) අර්ථයෙහි වැටේ. පිරිසිදු වෙයි (දායති). විශේෂයෙන් පිරිසිදු වෙයි (වෝදායති). පිරිසිදු බව (වෝදානං). මෙම ධාතුව අකර්මක වේ. එසේමය, නෙත්ති අටුවාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත: “යමකින් පිරිසිදු වේද (වෝදායති), ශුද්ධ වෙයිද, එබැවින් එය ‘වෝදාන’ (පිරිසිදු බව) නම් වේ, එනම් සමථය හා විපස්සනාවයි”.

ที ขเย. ทียเต. ทีโน, อาทีนโว.

‘දී’ ධාතුව ක්ෂය වීම (විනාශ වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ක්ෂය වෙයි (දීයතේ). දීන (දුක්ඛිත/පහත්), ආදීනව (දෝෂය).

ตตฺร ทีโนติ ปริกฺขีณญาติธนาทิภาเวน ทุกฺขิโต. อาทีนโวติอาทีนํ ทุกฺขํ วาติ อธิคจฺฉติ เอเตนาติอาทีนโว, โทโส.

එහි ‘දීන’ යනු නෑයන්, ධනය ආදිය පිරිහී යාමෙන් දුකට පත් වූ තැනැත්තායි. ‘ආදීනව’ යනු යමකින් දැඩි දුකකට පත් වේද, එබැවින් එය ‘ආදීනව’ (දෝෂය/වරද) නම් වේ.

ทุ ปริตาเป. ทุยเต. ทุโน, ทูโต.

‘දු’ ධාතුව දැවීම (පරිතාපය/තැවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තැවෙයි (දුයතේ). තැවුණු (දුනෝ), දූතයා (දූතෝ).

ภิทิ ภิชฺชเน. ภิชฺชนธมฺมํ ภิชฺชติ. ภิชฺชตีติ ภินฺโน. ภิชฺชนํ เภโท.

‘භිදි’ ධාතුව බිඳීම (භිජ්ජන) අර්ථයෙහි වැටේ. බිඳෙන සුලු ස්වභාවය ඇති දෙය බිඳෙයි (භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති). බිඳෙන්නේ යම් සේද, එය බිඳුණු (භින්න) නම් වේ. බිඳීම ‘භේද’ (බෙදීම) නම් වේ.

ฉิทิ ฉิชฺชเน. สุตฺตํ ฉิชฺชติ. ฉิชฺชตีติ ฉินฺโน. เอวํ ฉิทฺทํ. ฉิชฺชนํ เฉโท.

‘ඡිදි’ ධාතුව කැපීම/සිඳීම (ඡිජ්ජන) අර්ථයෙහි වැටේ. නූල සිඳෙයි (සුත්තං ඡිජ්ජති). සිඳෙන්නේ යම් සේද, එය සිඳුණු (ඡින්න) නම් වේ. සිදුර (ඡිද්ද) යන්නද එසේමය. සිඳීම ‘ඡේද’ (කැපීම) නම් වේ.

ขิทิ [Pg.227] ทีนิเย. ทีนภาโว ทีนิยํ, ยถา ทกฺขิยํ. ขิชฺชติ, ขินฺโน, อขินฺนมติ, เขโท, เขทงฺคโต โลกหิตาย นาโถ.

‘ඛිදි’ ධාතුව විඩාවට පත්වීම/දීන බව (දීනිය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දීනිය’ යනු දීන බවයි (දීන භාවයයි), එය ‘දක්ඛිය’ (දක්ෂ බව) මෙනි. ක්ලමථයට (විඩාවට) පත් වෙයි (ඛිජ්ජති). විඩාවට පත් වූ (ඛින්න). වෙහෙස නොවන සිත් ඇති (අඛින්නමති). වෙහෙස/දුක (ඛේද). ලෝකයේ යහපත පිණිස වෙහෙසට පත් වූ (දුක් අනුභව කළ) නාථයන් වහන්සේ (ඛේ दंगතෝ ලෝකහිතාය නාථෝ).

เอตฺถ เขทงฺคโตติ กายิกทุกฺขสงฺขาตํ ปริสฺสมํ ปตฺโต, ทุกฺขมนุภวีติ อตฺโถ.

මෙහි ‘ඛේදංගතෝ’ යනු කායික දුක යැයි කියනු ලබන වෙහෙසට පත් වූ, දුක් අනුභව කළ යන අර්ථයයි.

ปท คติยํ. ปชฺชติ. มคฺคํ ปฏิปชฺชติ. ปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชติ. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหติ, ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อาปตฺตึ อาปชฺชติ. อกมฺมกมฺปิ ภวติ, เตสํ อธมฺโม อาปชฺชติ, ปชฺโช, พฺยคฺฆปชฺโช, สมฺปทาโย.

‘පද’ ධාතුව ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. යයි/පැමිණෙයි (පජ්ජති). මාර්ගයට පිළිපදියි (මග්ගං පටිපජ්ජති). ප්‍රතිපත්තියෙහි පිළිපදියි (පටිපත්තිං පටිපජ්ජති). දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන්නේ වෙයි (අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නෝ හෝති). ඵලසමාපත්තියට සමවදියි (ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති). ඇවතට පැමිණෙයි (ආපත්තිං ආපජ්ජති). අකර්මක ද වෙයි, එනම් ‘ඔවුනට අධර්මය පැමිණෙයි’ (තේසං අධම්මෝ ආපජ්ජති). මාවත (පජ්ජෝ), ව්‍යග්ඝපජ්ජ (ව්‍යග්ඝපජ්ජෝ), සම්ප්‍රදාය (සම්පදායෝ).

เอตฺถ จ ปชฺโชติ มคฺโค. พฺยคฺฆปชฺเช สทฺทุลปเถ ชาโตติ พฺยคฺฆปชฺโช, เอวํนามโก กุลปุตฺโต. สมฺปทิยติ ญาปิยติ ธมฺโม เอเตนาติ สมฺปทาโย, อกฺขาตา.

මෙහි ‘පජ්ජ’ යනු මාර්ගයයි. ‘ව්‍යග්ඝපජ්ජ’ යනු කොටින් හැසිරෙන මාවතක උපන් බැවින් ‘ව්‍යග්ඝපජ්ජ’ නම් වූ කුලපුත්‍රයායි. යමකින් ධර්මය පමුණුවනු ලැබේද (දන්වනු ලැබේද), එය ‘සම්පදාය’ (සම්ප්‍රදාය) නම් වේ, එනම් දේශකයන් වහන්සේලායි.

วิท สตฺตายํ. สตฺตา วิชฺชมานากาโร. วิชฺชติ, สํวิชฺชติ. ชาตเวโท, วิชฺชา, อวิชฺชา, วิทิโต.

‘විද’ ධාතුව පැවැත්ම (සත්තා/ඇති බව) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සත්තා’ යනු පවතින ස්වභාවයයි. පවතී (විජ්ජති), හොඳින් පවතී (සංවිජ්ජති). ජාතවේද (ගින්න), විද්‍යාව (විජ්ජා), අවිද්‍යාව (අවිජ්ජා), දන්නා ලද (විදිතෝ).

ตตฺถ ชาตเวโทติ อคฺคิ. โส หิ ชาโตว เวทยติ ธูมชาลุฏฺฐาเนน ปญฺญายติ, ตสฺมา ชาตเวโทติ วุจฺจติ. วิชฺชาติ ธมฺมานํ สภาวํ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา, ญาณํ. อวิชฺชาติ ขนฺธานํ ราสฏฺฐํ, อายตนานํ อายตนฏฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญฏฺฐํ, สจฺจานํ ตถฏฺฐํ, อินฺทฺริยานํ อธิปติยฏฺฐํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา. ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิวเสน วุตฺตํ จตุพฺพิธํ อตฺถํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา, โมโห.

එහි ‘ජාතවේද’ යනු ගින්නයි. එය උපන් කෙණෙහිම දුම් රැල්ල නැගීමෙන් තමා ඇති බව දැනුම් දෙයි (පෙනී යයි), එබැවින් එය ‘ජාතවේද’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘විජ්ජා’ (විද්‍යාව) යනු ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අවබෝධ කරවන බැවින් ‘විද්‍යාව’ හෙවත් ඥානයයි. ‘අවිජ්ජා’ (අවිද්‍යාව) යනු ස්කන්ධයන්ගේ රැස් කිරීමේ අර්ථයද, ආයතනයන්ගේ පැතිරීමේ අර්ථයද, ධාතූන්ගේ ශූන්‍ය අර්ථයද, සච්චයන්ගේ තථා (ඇති සැටි) අර්ථයද, indriyānaṃ අධිපති අර්ථයද නොදැනුවත් කරවන (වැසූ) බැවින් ‘අවිද්‍යාව’ නම් වේ. දුක් ආදියේ පෙළීම ආදී වශයෙන් දක්වන ලද සිවු වැදෑරුම් අර්ථය නොදැනුවත් කරවන බැවින් ‘අවිද්‍යාව’ හෙවත් මෝහයයි.

มท อุมฺมาเท. อุมฺมาโท นาม มุยฺห นํ วา สติวิปฺปวาโส วา จิตฺตวิกฺเขโป วา. มชฺชติ, ปมชฺชติ. มตฺโต, สุรามทมตฺโต. มตฺโต อหํ มหาราช. ปุตฺตมํสานิ ขาทยึ. มตฺตหตฺถี, ปมตฺโต, อุมฺมตฺโต.

‘මද’ ධාතුව උන්මාදය (මත්වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘උන්මාදය’ යනු මුළාවීම හෝ සිහිය මුළාවීම හෝ සිතේ වික්ෂිප්ත භාවයයි. මත්වෙයි (මජ්ජති), ප්‍රමාද වෙයි (පමජ්ජති). මත් වූ (මත්තෝ), සුරා මදයෙන් මත් වූ (සුරාමදමත්තෝ). “මහාරාජයෙනි, මම මත් වී මගේ පුත්‍රයාගේ මස් කෑවෙමි.” මත් වූ ඇතා (මත්තහත්ථී), ප්‍රමාද වූ (පමත්තෝ), උන්මත්තකයා (උම්මත්තෝ).

อปฺปมาโท [Pg.228] อมตํ ปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ;

อปฺปมตฺตา น มิยฺยนฺติ, เย ปมตฺตา ยถา มตา.

නොප්‍රමාදය අමෘත (නිවන්) පදයයි, ප්‍රමාදය මෘත්‍යුගේ (මාරයාගේ) පදයයි. නොප්‍රමාදීහු නොමැරෙති (අමරණීය වෙති), යම් ප්‍රමාදීහු වෙත්ද ඔවුහු මළවුන් වැනිය.

มิท สิเนหเน. เมชฺชติ. เมตฺตา, เมตฺติ, มิตฺตํ, มิตฺโต.

‘මිද’ ධාතුව සෙනෙහස (ස්නේහය/හිතවත්කම) අර්ථයෙහි වැටේ. ස්නේහ කරයි (මේජ්ජති). මෛත්‍රිය (මෙත්තා), මිත්‍රත්වය (මෙත්ති), කල්‍යාණ මිත්‍රයා/මිතුරා (මිත්තං, මිත්තෝ).

อนฺตรธา อทสฺสเน. อนฺตรปุพฺโพ ธาธาตุ วิชฺชมานสฺส วตฺถุโน อทสฺสเน วตฺตติ. อนฺตรธายติ. อนฺตรธานํ, อนฺตรธายนฺโต. สา เทวตา อนฺตรหิตา. อนฺตราปิธายติ.

‘අන්තරධා’ යනු නොපෙනී යාම (අදර්ශනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අන්තර’ යන්න මුලට ඇති ‘ධා’ ධාතුව පවතින වස්තුවක නොපෙනී යාම අර්ථයෙහි වැටේ. අතුරුදන් වෙයි (අන්තරධායති). අතුරුදන් වීම (අන්තරධානං), අතුරුදන් වන්නා වූ (අන්තරධායන්තෝ). ඒ දේවතාවිය අතුරුදන් වූවාය (සා දේවතා අන්තරහිතා). අතරතුර වැසෙයි/අතුරුදන් වෙයි (අන්තරාපිධායති).

พุธ อวคมเน. อวคมนํ ชานนํ. พุชฺฌติ, พุทฺโธ, พุทฺธิ, พุทฺธํ, โพโธ, โพธิ. พุชฺฌิตา สจฺจานิ. สกลํ พุทฺโธ, พุทฺธวา, วิโพเธติ, โพเธตา, พุทฺโธ, วิพุทฺโธ อิจฺจาทีนิ.

‘බුධ’ ධාතුව අවබෝධය (අවගමන) අර්ථයෙහි වැටේ. අවබෝධය යනු දැනගැනීමයි. අවබෝධ කරයි (බුජ්ඣති), බුද්ධ (බුද්ධෝ), බුද්ධිය (බුද්ධි), අවබෝධ කළ දෙය (බුද්ධං), අවබෝධය (බෝධෝ), බෝධිය (බෝධි). සත්‍යයන් අවබෝධ කළ තැනැත්තා (බුජ්ඣිතා සච්චානි). සියල්ල අවබෝධ කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ (සකලං බුද්ධෝ), බුද්ධිමත් තැනැත්තා (බුද්ධවා), අවදි කරවයි/අවබෝධ කරවයි (විබෝධේති), අවබෝධ කරවන්නා (බෝධේතා), බුද්ධ (බුද්ධෝ), පිබිදුණු (විබුද්ධෝ) ආදී වශයෙනි.

ตตฺร พุทฺโธติ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. อถ วา ปารมิตาปริภาวิตาย ปญฺญาย สพฺพมฺปิ เญยฺยํ อพุชฺฌีติ พุทฺโธ. เกจิ ปน กมฺเมนปิ พุทฺธสทฺทสฺส สิทฺธํ อิจฺฉนฺตา เอวํ นิพฺพจนํ กโรนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควาติ อธิคตคุณวิเสเสหิ ขีณาสเวหิ พุชฺฌิตพฺโพติ พุทฺโธ’’ติ. วิตฺถาโร ปน นิทฺเทเส วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ. พุทฺธีติ พุชฺฌตีติ พุทฺธิ. เอวํ พุทฺธํ โพโธ โพธิ จ. อถ วา พุชฺฌนํ พุทฺธิ. เอวํ โพโธ โพธิ จ, สพฺพเมตํ ปญฺญายาธิวจนํ.

එහි ‘බුද්ධ’ යනු සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් ‘බුද්ධ’ නම් වේ, ප්‍රජාවට අවබෝධ කරවන බැවින් ‘බුද්ධ’ නම් වේ. නැතහොත්, පාරමිතාවන්ගෙන් පිරිපුන් ප්‍රඥාවෙන් සියලු දතයුතු දේ (ඥෙය ධර්මයන්) අවබෝධ කළ බැවින් ‘බුද්ධ’ නම් වේ. ඇතැම් කෙනෙක් කර්ම කාරකයෙන් ද ‘බුද්ධ’ ශබ්දයේ සිද්ධිය කැමති වන්නාහු මෙසේ නිරුක්ති දක්වති: “ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක, පත් වූ සුවිශේෂී ගුණයන් ඇති රහතන් වහන්සේලා විසින් අවබෝධ කටයුතු බැවින් ‘බුද්ධ’ නම් වන සේක” යනුවෙනි. මෙහි විස්තරය නිද්දේසයෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයට ගත යුතුය.

อิทานิ โพธิสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม. โพธีติ หิ รุกฺโขปิ มคฺโคปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ นิพฺพานมฺปิ เอวํปณฺณตฺติโก ปุคฺคโลปิ วุจฺจติ, ตถา หิ ‘‘โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ’’ติ จ, ‘‘อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คย’’นฺติ จ อาคตฏฺฐาเน รุกฺโข โพธีติ วุจฺจติ. ‘‘จตูสุ มคฺเคสุ ญาณ’’นฺติ [Pg.229] อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ‘‘ปปฺโปติ โพธึ วรภูริ สุเมธโส’’ติ อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขต’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ. ‘‘โพธิ ภนฺเต ราชกุมาโร ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ ‘‘อริยสาวโก โพธีติ วุจฺจตี’’ติ จ อาคตฏฺฐาเน เอวํปณฺณตฺติโก ปุคฺคโล.

දැන් ‘බෝධි’ ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය (විවිධ අර්ථයන් වෙන් කර දැක්වීම) පවසමු. ‘බෝධි’ යන්නෙන් වෘක්ෂය ද, මාර්ගය ද, සර්වඥතා ඥානය ද, නිවන ද සහ එබඳු පැනවීමක් ඇති පුද්ගලයා ද කියනු ලැබේ. එසේමය, “බෝධි වෘක්ෂ මූලයේදී ප්‍රථමයෙන් අභිසම්බෝධියට පත් වූ සේක” යන්නෙහි ද, “බෝධිය හා ගයාව අතරතුර” යන්නෙහි ද පැමිණි තැන්වල වෘක්ෂයට ‘බෝධි’ යැයි කියනු ලැබේ. “සිව් මඟෙහි ඥානය” යනුවෙන් පැමිණි තැන මාර්ගයයි. “මහා ප්‍රඥාවන්ත උතුමා උතුම් වූ බෝධියට පැමිණෙයි” යනුවෙන් පැමිණි තැන සර්වඥතා ඥානයයි. “අමෘත වූ අසංඛත වූ බෝධියට (නිවනට) පැමිණ” යනුවෙන් පැමිණි තැන නිවනයි. “ස්වාමීනි, බෝධි රාජකුමාරයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් හිසින් වඳියි” යන්නෙහි ද “ආර්ය ශ්‍රාවකයා බෝධි යැයි කියනු ලැබේ” යන්නෙහි ද පැමිණි තැන එබඳු ප්‍රඥප්තියක් (නමක්) ඇති පුද්ගලයායි.

อตฺริทํ วุจฺจติ –

මේ සම්බන්ධයෙන් මෙය කියනු ලැබේ –

รุกฺเข มคฺเค จ นิพฺพาเน, ญาเณ สพฺพญฺญุตาย จ;

ตถา ปณฺณตฺติยญฺเจว, โพธิสทฺโท ปวตฺตติ.

බෝධි වෘක්ෂයෙහි ද, මාර්ගයෙහි ද, නිවනෙහි ද, සර්වඥතා ඥානයෙහි ද, එමෙන්ම (පුද්ගල) ප්‍රඥප්තියෙහි ද ‘බෝධි’ ශබ්දය පවතී.

พุชฺฌตีติ พุชฺฌิตา, โพเธตีติ โพเธตา.

අවබෝධ කරගන්නේ යමෙක්ද හේ ‘බුජ්ඣිතා’ (අවබෝධ කරන්නා) නම් වේ, අවබෝධ කරවන්නේ යමෙක්ද හේ ‘බෝධේතා’ (අවබෝධ කරවන්නා) නම් වේ.

เอตฺถ จ โกจิ ปโยโค ตุมนฺตาทีนิ จ รูปานิ วุจฺจนฺเต – ‘‘คุยฺหมตฺถมสมฺพุทฺธํ, สมฺโพธยติ โย นโร. ปรํ สมฺพุทฺธุมรหติ. พุชฺฌิตุํ, พุทฺธุํ, พุชฺฌิตฺวา, พุชฺฌิตฺวาน, พุชฺฌิตุน, พุทฺธิย, พุทฺธิยาน, พุทฺธา, พุทฺธาน’’ อิติ ภวนฺติ.

මෙහිදී ඇතැම් ප්‍රයෝගයන් සහ තුමන්තාදී (තුං ප්‍රත්‍යය ආදී) රූපයන් දක්වනු ලැබේ – “යම් මිනිසෙක් සැඟවුණු, අවබෝධ නොවූ අර්ථය අවබෝධ කරවයිද, හේ අනෙකා සම්බුද්ධ වීමට (අවබෝධ කරවීමට) සුදුසු වෙයි. අවබෝධ කරගනු පිණිස (බුජ්ඣිතුං, බුද්ධුං), අවබෝධ කරගෙන (බුජ්ඣිත්වා, බුජ්ඣිත්වාන, බුජ්ඣිතුන, බුද්ධිය, බුද්ධියාන, බුද්ධා, බුද්ධාන)” යනාදී වශයෙන් රූප සිද්ධ වෙයි.

ตตฺร อสมฺพุทฺธนฺติ ปเรหิ อญฺญาตํ, ‘‘อสมฺโพธ’’นฺติปิ ปาโฐ, ปเรสํ โพเธตุํ อยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สมฺพุทฺธุนฺติ สํพุชฺฌิตุํ. พุทฺธาติ พุชฺฌิตฺวา, เอวํ พุทฺธานาติ เอตฺถาปิ.

එහි 'අසම්බුද්ධං' (asambuddhaṃ) යනු අන්‍යන් විසින් නොදන්නා ලද්දේ යන්නයි. 'අසම්බෝධ' (asambodha) යන්න ද පාඨයකි, අන්‍යන්ට අවබෝධ කරවීමට නුසුදුසු යන්න එහි අර්ථයයි. 'සම්බුද්ධුං' (sambuddhunti) යනු මැනවින් අවබෝධ කරගැනීමටයි. 'බුද්ධා' (buddhā) යනු අවබෝධ කරගෙන යන්නයි, 'බුද්ධානා' (buddhānā) යන්නෙහි ද මෙසේම වේ.

เกจิ ปน ‘‘นามรูปปริจฺเฉเท ‘โพธิมคฺเคน พุธฺวา’ติ จ, ‘‘พุธฺวา โพธิตเล ยมาห สุคโต’ติ จ ธการวการสญฺโญควโต ปทสฺส ทสฺสนโต ตฺวาปจฺจยนฺตภาวโต จ ธการวการสํโยควเสน ‘‘พุธฺวา’’ติ ปทสิทฺธิ อิจฺฉิตพฺพา’’ติ วทนฺติ, ตํ ตาทิสสฺส ปทรูปสฺส พุทฺธวจเน อทสฺสนโต จ, พุทฺธวจนสฺส อนนุกูลตาย จ, ปริสุทฺเธ จ โปราณโปตฺถเก [Pg.230] วการสํโยควิคตสฺส ‘‘โพธิมคฺเคน พุทฺธา’’ติจ, ‘‘พุทฺธา โพธิตเล’’ติ จ ปทสฺส ทสฺสนโต น คเหตพฺพํ. ตถา หิ น ตาทิโส ปาโฐ พุทฺธวจนสฺส อนุกูโล โหตีติ. น หิ พุทฺธวจเน วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ปริเยสนฺตา ตาทิสํ วการธการสญฺโญคปทํ ปสฺสิสฺสนฺติ. เอวํ ‘‘พุธฺวา’’ติ ปทรูปสฺส พุทฺธวจนสฺส อนนุกูลตา ทฏฺฐพฺพา. ตญฺหิ สกฺกฏคนฺเถ กตปริจยภาเวน วญฺจิเตหิ วิทูหิ อิจฺฉิตํ, น สทฺธมฺมนีติวิทูหิ. เอตฺถ อิมานิ นิทสฺสนปทานิ เวทิตพฺพานิ –

කවුරුන් හෝ 'නාමරූපපරිච්ඡේදයෙහි 'බෝධිමග්ගේන බුධ්වා' කියා ද, 'බුධ්වා බෝධිතලේ යමාහ සුගතෝ' කියා ද 'ධ' කාර සහ 'ව' කාර සංයෝගය ඇති පදයේ දැක්මෙන් ද, 'ත්වා' ප්‍රත්‍යයෙන් කෙළවර වන භාවය නිසා ද, ධකාර-වකාර සංයෝගය සහිතව 'බුධ්වා' යන පද සිද්ධිය කැමති විය යුතු යැයි' පවසත් ද, එවැනි පද රූපයක් බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට නොලැබෙන බැවින් ද, බුද්ධ වචනයට අනුකූල නොවන බැවින් ද, පිරිසිදු පැරණි පොත්වල 'ව' කාර සංයෝගයෙන් තොර වූ 'බෝධිමග්ගේන බුද්ධා' කියා ද, 'බුද්ධා බෝධිතලේ' කියා ද පදය දක්නට ලැබෙන බැවින් ද එය නොගත යුතුය. මන්ද, එවැනි පාඨයක් බුද්ධ වචනයට අනුකූල නොවේ. බුද්ධ වචනයෙහි වසර සියයක් හෝ වසර දහසක් සෙව්වත් එවැනි 'ව' කාර සහ 'ධ' කාර සංයෝග පදයක් නොදකින්නාහ. මෙසේ 'බුධ්වා' යන පද රූපයේ බුද්ධ වචනයට අනුකූල නොවන බව දත යුතුය. එය වනාහි සංස්කෘත ග්‍රන්ථවල හුරුපුරුදු බවින් මුළා වූ උගතුන් විසින් කැමති වන ලද්දකි, සද්ධර්ම නීති දන්නවුන් විසින් නොවේ. මෙහිදී මෙම නිදසුන් පද දත යුතුය –

โก มํ วิทฺธา นิลียติ. ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉติ. ลทฺธาน ปุพฺพาปริยํ วิเสสํ, อทสฺสนํ มจฺจุราชสฺส คจฺเฉ.

'කවුරුන් මට විද සැඟවෙයිද? මනුෂ්‍යයා තමා කැමති දේ ලබා ගනියි. පෙර පසු විශේෂය ලබාගෙන, මාරයාට නොපෙනී යා යුතුය.'

อุมฺมาทนฺติมหํ ทิฏฺฐา, อามุกฺกมณิกุณฺฑลํ;

น สุปามิ ทิวารตฺตึ, สหสฺสํว ปราชิโต’’ติ;

'පළඳන ලද මැණික් කුණ්ඩලාභරණ ඇති උම්මාදන්තිය දැක, දහසක් (කහවණු) පරාජය වූවෙකු මෙන් මම දිවා රෑ නොනිදමි.'

ตตฺถ วิทฺธาติ วิชฺฌิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. ลทฺธานาติ ลภิตฺวาน. ทิฏฺฐาติ ทิสฺวา. อิติ ‘‘วิทฺธา ลทฺธา ลทฺธาน ทิฏฺฐา’’ติ ปทานิ ตฺวาปจฺจเยน สทฺธึ คตานิปิ สญฺโญควเสน วการปฏิพทฺธานิ น โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘พุทฺธา พุทฺธาน’’ อิจฺเจตานิปิ ‘‘ลทฺธา ลทฺธาน’’ อิจฺจาทีนิ วิย ปริหีนวการสญฺโญคานิ เอว คเหตพฺพานิ. เย ‘‘พุธฺวา’’ติ รูปํ อิจฺฉนฺติ ปฐนฺติ จ, มญฺเญ เต ตฺวาปจฺจโย วญฺเจติ, เตน เต วญฺจนํ ปาปุณนฺติ, ตสฺมา ตาทิสํ รูปํ อคฺคเหตฺวา โย สทฺทนีติยํ สทฺทวินิจฺฉโย วุตฺโต, โสเยว อายสฺมนฺเตหิ สารโต ปจฺเจตพฺโพ.

එහි 'විද්ධා' (viddhā) යනු විද යන්නයි (vijjhitvā). 'ලද්ධා' (laddhā) යනු ලබාගෙන යන්නයි (labhitvā). 'ලද්ධානා' (laddhānā) යනු ලබාගෙනම යන්නයි (labhitvāna). 'දිට්ඨා' (diṭṭhā) යනු දැක යන්නයි (disvā). මෙසේ 'විද්ධා, ලද්ධා, ලද්ධානා, දිට්ඨා' යන පද 'ත්වා' ප්‍රත්‍යය සමඟ ගියද සංයෝගය හේතුවෙන් 'ව' කාරයෙන් බැඳුණු ඒවා නොවේ. එබැවින් 'බුද්ධා, බුද්ධානා' යන මේවා ද 'ලද්ධා, ලද්ධානා' ආදිය මෙන් 'ව' කාර සංයෝගයෙන් තොරවම ගත යුතුය. යම් කෙනෙක් 'බුධ්වා' (budhvā) යන රූපය කැමති වෙත් ද, පවසත් ද, මට සිතෙන්නේ ඔවුන් 'ත්වා' ප්‍රත්‍යයෙන් මුළා වී ඇති බවයි. එයින් ඔවුහු මුළාවට පත් වෙති. එබැවින් එවැනි රූපයක් නොගෙන, ශබ්දනීතියෙහි යම් ශබ්ද විනිශ්චයක් පවසන ලද්දේ ද, එයම ආයුෂ්මතුන් විසින් සාරය කොට පිළිගත යුතුය.

พุธ โพธเน. สกมฺมกากมฺมโกยํ ธาตุ. ตถา หิ โพธนสทฺทุจฺจารเณน ชานนํ วิกสนํ นิทฺทกฺขโย จ คหิโต, ตสฺมา ‘‘พุธ ญาเณ, พุธ วิกสเน, พุธ นิทฺทกฺขเย’’ติ วุตฺตํ โหติ. พุชฺฌติ ภควา, ธมฺเม พุชฺฌติ, ปพุชฺฌติ, ปทุมํ พุชฺฌติ. ปุริโส พุทฺโธ, ปพุทฺโธ, โพธติ, ปโพธติ อิจฺจาทีนิ.

'බුධ' (budha) ධාතුව අවබෝධය (bodhana) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය සකර්මක මෙන්ම අකර්මක ද වන ධාතුවකි. එසේම 'බෝධන' ශබ්දය උච්චාරණය කිරීමෙන් දැනගැනීම (jānana), විකසිත වීම (vikasana) සහ නින්ද ප්‍රහාණය කිරීම (niddakkhaya) ද ගනු ලැබේ. එබැවින් 'බුධ ඥාණයේ, බුධ විකසනයේ, බුධ නින්ද ප්‍රහාණයේ' යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවබෝධ කරති (bujjhati), ධර්මය අවබෝධ කරති, අවදි වෙති (pabujjhati), නෙළුම විකසිත වෙයි (padumaṃ bujjhati). පුරුෂයා අවබෝධ කළේය (buddho), පිබිදුණේය (pabuddho), අවබෝධ කරයි (bodhati), පිබිදෙයි (pabodhati) ආදී වශයෙනි.

สํธา [Pg.231] สนฺธิมฺหิ. สํปุพฺโพ ธาธาตุ สนฺธิมฺหิ วตฺตติ. เนวสฺส มทฺที ภากุฏิ, น สนฺธิยติ น โรทติ. น สนฺธิยตีติ อิทํ อญฺเญหิ ปกรเณหิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ.

'සං-ධා' (saṃ-dhā) ධාතුව සන්ධානය කිරීම (එක් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සං' පූර්ව 'ධා' ධාතුව සන්ධානයෙහි පවතී. 'මද්දී දේවියට බැම හැකිළීමක් නැත, ඇය අමනාප නොවෙයි (සන්ධානය බිඳ නොගනියි), නොහඬයි.' 'න සන්ධියති' (na sandhiyati) යනු අනෙක් ප්‍රකරණවලින් අසාධාරණ වූ දිවාදි ගණයේ රූපයකි.

ธนุ ยาจเน. มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธรสฺส หทยํ ธนิยฺยติ. อิทมฺปิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ.

'ධනු' (dhanu) ධාතුව යැදීම (ඉල්ලීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉරන්දතිය, තමාගේ මෑණියන් විසින් විධුරගේ හෘදය වස්තුව ඉල්ලනු ලැබේ (පතනු ලැබේ).' මෙය ද අසාධාරණ දිවාදි ගණයේ රූපයකි.

ธี อนาทเร. ธียเต. ธีโน.

'ධී' (dhī) ධාතුව අනාදරය (නොසලකා හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධීයතේ' (dhīyate), 'ධීනෝ' (dhīno) යනු රූපයන්ය.

ยุธ สมฺปหาเร. ยุชฺฌติ. โยโธ, ยุทฺธํ, จรณายุโธ, ยการสฺส วการภาเว ‘‘อาวุธ’’นฺติ รูปํ. ตตฺร จรณายุโธติ กุกฺกุโฏ.

'යුධ' (yudha) ධාතුව සටන් කිරීම (sampahāra) අර්ථයෙහි වැටේ. 'යුජ්ඣති' (yujjhati) යනුයි. 'යෝධෝ' (yodho), 'යුද්ධං' (yuddhaṃ), 'චරණāයුධෝ' (caraṇāyudho) වෙති. 'ය' කාරයට 'ව' කාරය වීමෙන් 'ආවුධං' (āvudhaṃ) යන රූපය වේ. එහි 'චරණායුධ' (පාද ආයුධ කොට ඇත්තා) යනු කුකුළාය.

กุธ โกเป. กุชฺฌติ. โกโธ, กุชฺฌนา, กุชฺฌิตตฺตํ. กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ.

'කුධ' (kudha) ධාතුව කෝප වීම (kopa) අර්ථයෙහි වැටේ. 'කුජ්ඣති' (kujjhati) යනුයි. 'කෝධෝ' (kodho), 'කුජ්ඣනා' (kujjhanā), 'කුජ්ඣිතත්තං' (kujjhitattaṃ) ආදී රූප වේ. 'කෝප වූ තැනැත්තා අර්ථය නොදනියි, කෝප වූ තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි.'

สุธ โสเจยฺเย. โสเจยฺยํ สุจิภาโว. สุชฺฌติ. สุทฺธิ, วิสุทฺธิ, สุชฺฌนํ, สุทฺโธ, วิสุทฺโธ, ปริสุทฺโธ. การิเต ‘‘โสเธติ, โสธโก’’ อิจฺจาทีนิ.

'සුධ' (sudha) ධාතුව පිරිසිදු බව (soceyya) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සෝචෙය්‍ය' යනු පිරිසිදු බවයි (sucibhāva). 'සුජ්ඣති' (sujjhati) යනුයි. 'සුද්ධි' (suddhi), 'විසුද්ධි' (visuddhi), 'සුජ්ඣනං' (sujjhanaṃ), 'සුද්ධෝ' (suddho), 'විසුද්ධෝ' (visuddho), 'පරිසුද්ධෝ' (parisuddho) යනු රූප වේ. ප්‍රේරණ ක්‍රියාවෙහි (කාරිතයේ) 'සෝධේති' (sodheti), 'සෝධකෝ' (sodhako) ආදී වශයෙනි.

สิธุ สํราธเน. สิชฺฌติ. สิทฺธิ.

'සිධු' (sidhu) ධාතුව සඵල වීම/සතුටු කිරීම (saṃrādhana) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සිජ්ඣති' (sijjhati) යනුයි. 'සිද්ධි' (siddhi) යනු රූපයයි.

รธ หึสายํ. รชฺฌติ, วิรชฺฌติ, อปรชฺฌติ. อปราโธ.

'රධ' (radha) ධාතුව හිංසා කිරීම (hiṃsā) අර්ථයෙහි වැටේ. 'රජ්ඣති' (rajjhati), 'විරජ්ඣති' (virajjhati), 'අපරජ්ඣති' (aparajjhati) යනුයි. 'අපරාධෝ' (aparādho) යනු රූපයකි.

ราธ สาธ สํสิทฺธิยํ. ราธยติ, สาธยติ. อาราธนํ, สาธนํ. สปรหิตํ สาเธตีติ สาธุ, สปฺปุริโส. อจฺจนฺตํ สาเธตพฺพนฺติ สาธุ, ลทฺธกํ สุนฺทรํ ทานสีลาทิ.

'රාධ' (rādha) සහ 'සාධ' (sādha) යන ධාතුහු සම්පූර්ණ කිරීම/සාර්ථක කිරීම (saṃsiddhi) අර්ථයෙහි වැටෙති. 'රාධයති' (rādhayati), 'සාධයති' (sādhayati) යනුයි. 'ආරාධනං' (ārādhanaṃ), 'සාධනං' (sādhanaṃ) යනු රූපයන්ය. තමාගේත් අන්‍යයන්ගේත් යහපත සිදු කරයි යන අර්ථයෙන් 'සාධු' (sādhu) යනු සත්පුරුෂයාය. ඒකාන්තයෙන්ම සම්පූර්ණ කළ යුතු වූ දාන, ශීල ආදී සුන්දර වූ, උතුම් වූ දේ 'සාධු' (sādhu) නම් වේ.

วิธ วิชฺฌเน. วิชฺฌติ. ปฏิวิชฺฌติ. ขณ วิทฺธ, วิธุ, วิชฺฌนโก, วิทฺโธ, ปฏิวิทฺโธ, วิชฺฌนํ, เวโธ, ปฏิเวโธ, วิชฺฌิตฺวา, วิทฺธา, วิทฺธาน. โก มํ วิทฺธา นิลียติ.

'විධ' (vidha) ධාතුව විදීම (vijjhana) අර්ථයෙහි වැටේ. 'විජ්ඣති' (vijjhati), 'පටිවිජ්ඣති' (paṭivijjhati) යනුයි. 'ඛණ විද්ධ' (khaṇa viddha), 'විධු' (vidhu), 'විජ්ඣනකෝ' (vijjhanako), 'විද්ධෝ' (viddho), 'පටිවිද්ධෝ' (paṭividdho), 'විජ්ඣනං' (vijjhanaṃ), 'වේධෝ' (vedho), 'පටිවේධෝ' (paṭivedho), 'විජ්ඣිත්වා' (vijjhitvā), 'විද්ධා' (viddhā), 'විද්ධාන' (viddhāna) යනු රූපයන්ය. 'කවුරුන් මට විද සැඟවෙයිද?'

อิธ วุทฺธิยํ. อิชฺฌติ, สมิชฺฌติ. อิทฺธิ, อิชฺฌนํ, สมิชฺฌนํ, อิทฺโธ. ตตฺถ อิทฺธีติ อิชฺฌนํ อิทฺธิ. อิชฺฌนฺติ วา สตฺตา เอตาย อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ.

'ඉධ' (idha) ධාතුව වර්ධනය වීම (vuddhi) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉජ්ඣති' (ijjhati), 'සමිජ්ඣති' (samijjhati) යනුයි. 'ඉද්ධි' (iddhi), 'ඉජ්ඣනං' (ijjhanaṃ), 'සමිජ්ඣනං' (samijjhanaṃ), 'ඉද්ධෝ' (iddho) යනු රූපයන්ය. එහි 'ඉද්ධි' (iddhī) යනු සමෘද්ධිමත් වීම (සඵල වීම) යි. නැතහොත් සත්වයෝ ඇය කරණකොට ගෙන සමෘද්ධිමත් (ඉද්ධ), වෘද්ධ (වර්ධනය වූ) සහ උත්කෘෂ්ට භාවයට පත් වෙත් ද, එබැවින් එය 'ඉද්ධි' (සෘද්ධිය) නම් වේ.

คิธุ [Pg.232] อภิกงฺขายํ. คิชฺฌติ, คิชฺโฌ. คทฺโธ. คทฺธพาธิปุพฺโพ. กามคิทฺโธ น ชานาสิ. เคโธ.

'ගිධු' (gidhu) ධාතුව දැඩි ලෙස කැමති වීම (abhikaṅkhā) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගිජ්ඣති' (gijjhati), 'ගිජ්ඣෝ' (gijjho) යනුයි. 'ගද්ධෝ' (gaddho), 'ගද්ධ' යන්න මුලින් ඇති 'ගද්ධබාධි' (gaddhabādhi) ආදී රූප වේ. 'කාමයන්ට දැඩි සේ ගිජු වූවෙක් බව ඔබ නොදන්නේද?' 'ගේධෝ' (gedho) යනු ද රූපයකි.

รุธิ อาวรเณ. รุชฺฌติ, วิรุชฺฌติ, ปฏิวิรุชฺฌติ. วิโรธโก, วิรุทฺโธ. โรโธ, วิโรโธ, ปฏิวิโรโธ, อนุวิโรโธ.

'රුධි' (rudhi) ධාතුව වැළැක්වීම (āvaraṇa) අර්ථයෙහි වැටේ. 'රුජ්ඣති' (rujjhati), 'විරුජ්ඣති' (virujjhati), 'පටිවිරුජ්ඣති' (paṭivirujjhati) යනුයි. 'විරෝධකෝ' (virodhako), 'විරුද්ධෝ' (viruddho), 'රෝධෝ' (rodho), 'විරෝධෝ' (virodho), 'පටිවිරෝධෝ' (paṭivirodho), 'අනුවිරෝධෝ' (anuvirodho) යනු රූපයන්ය.

อนุวิธา อนุกรเณ. อนุวิปุพฺโพ ธาธาตุ อนุกฺริยายํ วตฺตติ. ปุริโส อญฺญสฺส ปุริสสฺส กฺริยํ อนุวิธียติ ตตฺรายํ ปาฬิ –

'අනුවි-ධා' (anuvidhā) ධාතුව අනුකරණය කිරීම (anukaraṇa) අර්ථයෙහි වැටේ. 'අනුවි' පූර්ව 'ධා' ධාතුව අනුක්‍රියාව (යමෙකු අනුගමනය කරමින් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. යම් පුරුෂයෙක් වෙනත් පුරුෂයෙකුගේ ක්‍රියාව අනුකරණය කරයි. ඒ පිළිබඳ මෙම පාලි පාඨයයි –

ทูสิโต คิริทตฺเตน, หโย สามสฺส ปณฺฑโว;

โปราณํ ปกตึ หิตฺวา, ตสฺเสวานุวิธียตี’’ติ.

'ගිරිදත්ත (අශ්ව පාලකයා) විසින් දූෂිත කරන ලද (නරක් කරන ලද), සාම රජුගේ "පණ්ඩව" නම් අශ්වයා, තමාගේ පැරණි ස්වභාවය හැරදමා, ඔහුගේම ක්‍රියාවන් අනුකරණය කරයි (ඔහු අනුව යයි).'

อิทมฺปิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ.

මෙය ද අසාධාරණ දිවාදි ගණයේ රූපයකි.

อนุรุธ กาเม. กาโม อิจฺฉา. อนุปุพฺโพ รุธธาตุ อิจฺฉายํ วตฺตติ. อนุรุทฺโธ, อนุโรโธ. อนุสฺมาติ กึ วิโรโธ.

'අනු-රුධ' (anurudha) ධාතුව කැමැත්ත (කාමය) අර්ථයෙහි වැටේ. කාමය යනු කැමැත්තයි. 'අනු' පූර්ව 'රුධ' ධාතුව කැමැත්ත අර්ථයෙහි වැටේ. 'අනුරුද්ධෝ' (anuruddho), 'අනුරෝධෝ' (anurodho) යනු රූපයන්ය. අනුරෝධය යනු කුමක්ද? එය විරෝධය නොවීමයි (අනුකූලතාවයි).

ตตฺถ อนุรุทฺโธติ อนุรุชฺฌติ ปณีตํ ปณีตํ วตฺถุํ กาเมตีติ อนุรุทฺโธ. อนุโรโธติ อนุกูลตา. อยํ ปาฬิ ‘‘โส อุปฺปนฺนํ ลาภํ อนุรุชฺฌติ, อลาเภ ปฏิวิรุชฺฌตี’’ติ.

එහි 'අනුරුද්ධ' (anuruddho) යනු අනුකූල වන, ප්‍රණීත ප්‍රණීත වස්තූන් කැමති වන තැනැත්තායි. 'අනුරෝධ' (anurodho) යනු අනුකූලතාවයයි. ඒ පිළිබඳ පාලි පාඨය මෙසේය: 'ඔහු උපන් ලාභයට අනුකූල වෙයි (ඇලෙයි), අලාභයේදී විරුද්ධ වෙයි (ගැටෙයි).'

พฺยธ ตาฬเน. พฺยชฺฌติ. พฺยาโธ. พฺยาโธติ ลุทฺโธ. ตํ ตํ มิคํ พฺยชฺฌติ ตาเฬติ หึสตีติ พฺยาโธ.

'බ්‍යධ' (byadha) ධාතුව තැලීම/විදීම (tāḷana) අර්ථයෙහි වැටේ. 'බ්‍යජ්ඣති' (byajjhati) යනුයි. 'බ්‍යාධෝ' (byādho) යනු රූපයකි. 'බ්‍යාධ' යනු වැද්දාය (luddha). ඒ ඒ මෘගයන්ට විදින, තලන, හිංසා කරන බැවින් ඔහු 'බ්‍යාධ' (වැද්දා) නම් වේ.

คุธ ปริเวฐเน. คุชฺฌติ. โคธา.

'ගුධ' (gudha) ධාතුව වෙළීම/වට කිරීම (pariveṭhana) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගුජ්ඣති' (gujjhati) යනුයි. 'ගෝධා' (godhā - තලගොයා) යනු රූපයයි.

มน ญาเณ. มญฺญติ, อวมญฺญติ, อติมญฺญติ. เสยฺยาทิวเสน มญฺญตีติ มาโน. ‘‘มญฺญนา, มญฺญิตตฺตํ, มาโน, อหงฺกาโร, อุนฺนติ, เกตุ, ปคฺคโห, อวเลโป’’ติ ปริยายา.

'මන' (mana) ධාතුව දැනගැනීම (ඥානය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මඤ්ඤති' (maññati), 'අවමඤ්ඤති' (avamaññati), 'අතිමඤ්ඤති' (atimaññati) යනුයි. ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ආදී වශයෙන් සිතන බැවින් 'මාන' (māno) නම් වේ. 'මඤ්ඤනා' (සිතීම), 'මඤ්ඤිතත්තං' (සිතන ස්වභාවය), 'මානෝ' (මානය), 'අහංකාරෝ' (අහංකාරය), 'උන්නති' (ඉහළින් සිතීම), 'කේතු' (කොඩිය), 'පග්ගහෝ' (දැඩිව ගැනීම), 'අවලේපෝ' (ආලේපය/ගෑම) යනු එහි පර්යාය ශබ්දයන්ය.

ชน [Pg.233] ชนเน. สกมฺมโกยํ ธาตุ. ‘‘ชญฺญตี’’ติมสฺส รูปํ, กโรตีติ อตฺโถ. การิเต – ชเนสิ ผุสฺสตี มมํ. ชนยติ, สุขํ ชเนติ, ชนยตีติ ชนโก, ปิตา, โย โกจิ วา นิพฺพตฺเตตา. ปุถุ กิเลเส ชเนตีติ ปุถุชฺชโน. ตตฺถ ‘‘ชเนติ ชนยตี’’ติ รูปานิ จุราทิคณํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ. กโรตีติ หิ เตสํ อตฺโถ. เหตุกตฺตุวเสนปิ ตทตฺโถ วตฺตพฺโพ ‘‘นิพฺพตฺเตตี’’ติ.

‘ජන’ ධාතුව උපදවීම් (ජනන) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය සකර්මක ධාතුවකි. ‘ජඤ්ඤති’ යනු මෙහි රූපයකි, ‘කරයි’ යනු එහි අර්ථයයි. කාරිතයෙහි - ‘ජනේසි ඵුස්සතී මමං’ (ඇය මා ලැබුවාය / මා ස්පර්ශ කළාය) යන්නයි. ‘ජනයති’, ‘සුඛං ජනේති’ (සැප උපදවයි), ‘ජනයතීති ජනකෝ’ (උපදවන්නේ යම් සේද හේ ජනක නම් වේ), පියා හෝ යම් කිසිවක් උපදවන්නෙක් වේද ඔහුය. බොහෝ කෙලෙසුන් උපදවන බැවින් ‘පුථුජ්ජන’ (පෘථග්ජන) නම් වේ. එහි ‘ජනේති ජනයති’ යන රූප චුරාදි ගණයට පැමිණ චුරාදි රූප බවට පත්වේ. මක්නිසාද යත් ඔවුන්ගේ අර්ථය ‘කරයි’ යන්නයි. හේතුකර්තෘ වශයෙන් ද ‘නිපදවයි’ (නිබ්බත්තේති) යනුවෙන් එහි අර්ථය කිව යුතුය.

ชนี ปาตุภาเว. อีการนฺโตยํ อกมฺมโก ธาตุ, วิปุพฺโพ เจ, สกมฺมโก. ปุตฺโต ชายติ, ชาโต. ปุถุ กิเลสา ชายนฺติ เอตฺถาติ ปุถุชฺชโน. ชนนํ ชาติ, ‘‘สญฺชาติ, นิพฺพตฺติ, อภินิพฺพตฺติ, ขนฺธานํ ปาตุภาโว’’ติ ปริยายา. อิตฺถี ปุตฺตํ วิชายติ, อิตฺถี ปุตฺตํ วิชาตา. โส ปุริโส วิชาตมาตุยาปิ อมนาโป. อุปวิชญฺญา อิตฺถี. การิเต ‘‘ชาเปติ, ชาปยติ. อตฺถชาปิกา ปญฺญา’’ติ รูปานิ.

‘ජනී’ ධාතුව පහළවීම (ප්‍රාදුර්භාවය) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය ඊ-කාරාන්ත අකර්මක ධාතුවකි, ‘වි’ උපසර්ගය මුලට ආවොත් සකර්මක වේ. පුත්‍රයා උපදියි (ජායති), උපන්නේය (ජාතො). බොහෝ කෙලෙස් මෙහි උපදින බැවින් ‘පුථුජ්ජන’ (පෘථග්ජන) නම් වේ. ඉපදීම ‘ජාති’ නම් වේ. ‘සඤ්ජාති, නිබ්බත්ති, අභිනිබ්බත්ති, ඛන්ධානං පාතුභාවො’ (ස්කන්ධයන්ගේ පහළවීම) යනු එහි පර්යාය වචනයෝය. ස්ත්‍රිය පුත්‍රයෙකු ප්‍රසූත කරයි (විජායති), ස්ත්‍රිය පුත්‍රයෙකු ප්‍රසූත කළාය (විජාතා). ඒ පුරුෂයා ප්‍රසූත කළ මවට ද අමනාප විය. ප්‍රසූත කිරීමට ආසන්න ස්ත්‍රිය ‘උපවිජඤ්ඤා’ නම් වේ. කාරිතයෙහි ‘ජාපේති, ජාපයති’ යන්නයි. ‘අත්ථජාපිකා පඤ්ඤා’ (අර්ථය උපදවන ප්‍රඥාව) යනාදී රූප වේ.

หน หึสายํ. อิธ หึสาวจเนน ฆฏฺฏนํ คเหตพฺพํ. สทฺโท โสตมฺหิ หญฺญติ. ปฏิหญฺญติ. พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเล โสเต ปฏิหญฺญติ. อิมานิ กตฺตุปทานิ. ภูวาทิคณํ ปน ปตฺวา ‘‘โลเหน เว หญฺญติ ชาตรูปํ, น ชาตรูเปน หนนฺติ โลห’’นฺติ ปาฬิยํ ‘‘หญฺญตี’’ติ ปทํ กมฺมปทํ, ชาตรูปํ โลเหน กมฺมาเรหิ หญฺญตีติ อตฺโถ. ‘‘หนนฺตี’’ติ ปทํ กตฺตุปทํ, โลหํ ชาตรูเปน กมฺมารา หนนฺตีติ หิ อตฺโถ. เอตฺถ หนนํ ปหรณนฺติ คเหตพฺพํ.

‘හන’ ධාතුව හිංසා කිරීම (පෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි හිංසා යන වචනයෙන් ගැටීම (ඝට්ටනය) ගත යුතුය. ශබ්දය කනෙහි ගැටෙයි (හඤ්ඤති), ප්‍රතිඝටනය වෙයි (පටිහඤ්ඤති). භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ව්‍යවහාරය (දේශනාව) ලෝකයෙහි කනෙහි ගැටෙයි. මේවා කර්තෘ පදයන්ය. භූවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ‘ලෝහයෙන් සැබවින්ම රන් තැලෙයි (නසනු ලැබෙයි), රනින් ලෝහය නොතලති’ යන පාලියෙහි ‘හඤ්ඤති’ යන පදය කර්ම පදයකි. රත්තරන් ලෝහය (යකඩ ආදිය) මඟින් කම්කරුවන් විසින් තලනු ලැබෙයි යනු එහි අර්ථයයි. ‘හනන්ති’ යන පදය කර්තෘ පදයකි, කම්කරුවෝ රන් උපකරණවලින් ලෝහය තලති යන්න එහි අර්ථයයි. මෙහි ‘හනන’ යන්නෙන් පහරදීම (තැලීම) ගත යුතුය.

รูป รุปฺปเน. รุปฺปนํ กุปฺปนํ ฆฏฺฏนํ ปีฬนํ. รุปฺปติ. รูปํ, รุปฺปนํ. อิมสฺส ปน ‘‘รูป รูปกฺริยาย’’นฺติ จุราทิคเณ ฐิตสฺส ‘‘รูเปติ รูปยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

‘රූප’ ධාතුව පෙළීම (රුප්පන) අර්ථයෙහි වැටේ. රුප්පනය යනු වෙනස් වීම (කැළඹීම), ගැටීම සහ පෙළීමයි. ‘රුප්පති’ (පෙළෙයි). ‘රූපං’ (රූපය), ‘රුප්පනං’ (පෙළීම). චුරාදි ගණයෙහි පවතින ‘රූප රූපක්‍රියායං’ (රූපය ඇති කිරීමේ ක්‍රියාවෙහි) යන මෙයට ‘රූපේති, rūpayati’ යන රූපයෝ වෙති.

ตตฺถ [Pg.234] รูปนฺติ เกนฏฺเฐน รูปํ? รุปฺปนฏฺเฐน รูปํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ? รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา ‘รูป’นฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ? สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปติ, ชิฆจฺฉายปิ รุปฺปติ, ปิปาสายปิ รุปฺปติ, ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺเสนปิ รุปฺปติ, รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา ‘รุป’นฺติ วุจฺจตี’’ติ.

එහි ‘රූප’ යන්න කුමන අර්ථයකින් ‘රූප’ නම් වේද? පෙළෙන (රුප්පන) අර්ථයෙන් රූප නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී: ‘මහණෙනි, රූපය යනු කුමක්ද? මහණෙනි, පෙළෙන (වෙනස්වන) බැවින් එයට රූප යැයි කියනු ලැබේ. කුමකින් පෙළේද? සීතලෙන් ද පෙළෙයි, උෂ්ණයෙන් ද පෙළෙයි, බඩගින්නෙන් ද පෙළෙයි, පිපාසයෙන් ද පෙළෙයි, මැසි මදුරු සුළං අව් සර්ප ආදීන්ගේ ස්පර්ශයෙන් ද පෙළෙයි. මහණෙනි, පෙළෙන බැවින් එයට රූප යැයි කියනු ලැබේ’ කියාය.

ตตฺถ รุปฺปตีติ กุปฺปติ ฆฏฺฏิยติ ปีฬิยติ, ภิชฺชตีติ อตฺโถ. ภิชฺชตีติ วิการํ อาปชฺชติ, วิการาปตฺติ จ สีตาทิสนฺนิปาเต วิสทิสรูปปฺปวตฺติเยว. เอตฺถ จ กุปฺปตีติ เอเตน กตฺตุอตฺเถ รูปปทสิทฺธึ ทสฺเสติ, ฆฏฺฏิยติ ปีฬิยตีติ เอเตหิ กมฺมตฺเถ. โกปาทิกฺริยาเยว หิ รุปฺปนกฺริยาติ, โส ปน กตฺตุภูโต กมฺมภูโต จ อตฺโถ ภิชฺชมาโน นาม โหตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘ภิชฺชตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ.

එහි ‘රුප්පති’ යනු කෝප වෙයි (කැළඹෙයි), ගැටෙයි, පෙළෙයි, බිඳෙයි (භිජ්ජති) යන අර්ථයයි. බිඳෙයි යනු වෙනස්වීමට (විකාරයට) පත්වෙයි. වෙනස්වීමට පත්වීම නම් සීතල ආදියේ එකතුවීමෙන් අසදෘශ රූපයන්ගේ පැවැත්මම වේ. මෙහි ද ‘කුප්පති’ (කැළඹෙයි) යන්නෙන් කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘රූප’ පදයේ සිද්ධිය දක්වයි. ‘ඝට්ටියති, පීළියති’ (ගැටෙයි, පෙළෙයි) යන්නෙන් කර්ම අර්ථයෙහි (සිද්ධිය දක්වයි). කැළඹීම ආදී ක්‍රියාවම රුප්පන ක්‍රියාවයි. කර්තෘ බවට පත් වූ ද කර්ම බවට පත් වූ ද ඒ අර්ථය බිඳෙනසුලු (වෙනස්වනසුලු) දෙයක්ම වන බැවින්, මෙම අර්ථය පෙන්වීම සඳහා ‘බිඳෙයි (භිජ්ජති) යනු අර්ථයයි’ කියා වදාරන ලදී.

อถ วา รุปฺปตีติ รูปนฺติ กมฺมกตฺตุตฺเถ รูปปทสิทฺธิ วุตฺตา. วิกาโร หิ รุปฺปนนฺติ วุจฺจติ, เตเนว ภิชฺชตีติ อตฺโถติ กมฺมกตฺตุตฺเถน ภิชฺชตีติ สทฺเทน อตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ยทา กมฺมตฺเถ ‘‘รุปฺปตี’’ติ ปทํ, ตทา ‘‘สีเตนา’’ติอาทิ กตฺตุอตฺเถ กรณวจนํ. ยทา ปน ‘‘รุปฺปตี’’ติ ปทํ กตฺตุอตฺเถ กมฺมกตฺตุอตฺเถ วา, ตทา เหตุมฺหิ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

නැතහොත්, ‘රුප්පති’ යනුවෙන් ‘රූපං’ යන්න කර්ම-කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘රූප’ පදයේ සිද්ධිය දක්වන ලදී. වෙනස්වීම (විකාරය) ‘රුප්පනය’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘බිඳෙයි’ (භිජ්ජති) යනු එහි අර්ථයයි කියා කර්ම-කර්තෘ අර්ථයෙන් ‘භිජ්ජති’ යන ශබ්දයෙන් අර්ථය දක්වයි. එහි යම් කලෙක කර්ම අර්ථයෙහි ‘රුප්පති’ යන පදය යෙදේද, එකල්හි ‘සීතලෙන්’ යනාදිය කර්තෘ අර්ථයෙහි කරණ විභක්තිය වේ. යම් කලෙක ‘රුප්පති’ යන පදය කර්තෘ අර්ථයෙහි හෝ කර්ම-කර්තෘ අර්ථයෙහි යෙදේද, එකල්හි එය හේතු අර්ථයෙහි කරණ විභක්තිය ලෙස දැකිය යුතුය.

รูปสทฺโท ขนฺธ ภว นิมิตฺต ปจฺจย สรีร วณฺณสณฺฐานาทีสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. อยญฺหิ ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ เอตฺถ รูปกฺขนฺเธ วตฺตติ. ‘‘รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติ เอตฺถ รูปภเว. ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธารูปานิ ปสฺสตี’’ติ [Pg.235] เอตฺถ กสิณนิมิตฺเต. ‘‘สรูปา ภิกฺขเว อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อรูปา’’ติ เอตฺถ ปจฺจเย. ‘‘อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ เอตฺถ สรีเร. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ เอตฺถ วณฺเณ. ‘‘รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน’’ติ เอตฺถ สณฺฐาเน. อิจฺเจวํ –

රූප ශබ්දය ස්කන්ධ, භව, නිමිත්ත, ප්‍රත්‍යය, ශරීරය, වර්ණය, සටහන (හැඩය) ආදී අර්ථයන්හි පවතී. එනම්, ‘අතීත, අනාගත, වර්තමාන යම් කිසි රූපයක් වේද’ යන මෙහි රූපස්කන්ධය අර්ථයෙහි පවතී. ‘රූප භවයෙහි ඉපදීම පිණිස මාර්ගය වඩයි’ යන මෙහි රූප භවය අර්ථයෙහි පවතී. ‘තමා කෙරෙහි අරූප සංඥා ඇතිව බාහිර රූපයන් බලයි’ යන මෙහි කසිණ නිමිත්ත අර්ථයෙහි පවතී. ‘මහණෙනි, ලාමක අකුසල් දහම් ප්‍රත්‍යය සහිතවම උපදී, ප්‍රත්‍යය රහිතව නොවෙයි’ යන මෙහි ප්‍රත්‍යය අර්ථයෙහි පවතී. ‘පිරිවරන ලද ආකාශය ශරීරය (රූපය) යන සංඛ්‍යාවටම පැමිණෙයි’ යන මෙහි ශරීරය අර්ථයෙහි පවතී. ‘ඇසත් රූපයත් (වර්ණයත්) නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී’ යන මෙහි වර්ණය අර්ථයෙහි පවතී. ‘රූපය (හැඩය) ප්‍රමාණ කොට ඇති, රූපයෙහි (හැඩයෙහි) පැහැදුණු’ යන මෙහි සටහන (හැඩය) අර්ථයෙහි පවතී. මෙසේ -

ขนฺเธ ภเว นิมิตฺเต จ, สรีเร ปจฺจเยปิ จ;

วณฺเณ สณฺฐานอาทิมฺหิ, รูปสทฺโท ปวตฺตติ.

ස්කන්ධයෙහි ද, භවයෙහි ද, නිමිත්තෙහි ද, ශරීරයෙහි ද, ප්‍රත්‍යයෙහි ද, වර්ණයෙහි ද, සටහන (හැඩය) ආදියෙහි ද රූප ශබ්දය පවතී.

กุป โกเป. กุปฺปติ. กุปฺปนฺติ วาตสฺสปิ เอริตสฺส. โกโป, ปโกโป. วจีปโกปํ รกฺเขยฺย.

‘කුප’ ධාතුව කෝප වීම (කැළඹීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුප්පති’ (කැළඹෙයි / කිපෙයි). සුළඟින් සෙලවුණු කල්හි ද කැළඹෙති. කෝපය, ප්‍රකෝපය. වාචසික ප්‍රකෝපය (වචනයෙන් සිදුවන ක්‍රෝධය) ආරක්ෂා කරගත යුතුය (මර්ධනය කළ යුතුය).

ตป สนฺตาเป. ตปฺปติ, สนฺตปฺปติ. สนฺตาโป.

‘තප’ ධාතුව තැවීම (සන්තාප) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තප්පති’ (තැවෙයි), ‘සන්තප්පති’ (දැඩිව තැවෙයි). සන්තාපය.

ตป ปีณเน. ตปฺปติ. ตปฺปนํ.

‘තප’ ධාතුව තෘප්තිමත් කිරීම (පීණන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තප්පති’ (තෘප්තිමත් වෙයි / සතුටු වෙයි). තෘප්තිමත් කිරීම (තප්පනං).

ทป หาเส. ทปฺปติ.

‘දප’ ධාතුව සිනහවීම / සතුටුවීම (හාස) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දප්පති’ (සිනාසෙයි / සතුටු වෙයි).

ทีป ทิตฺติยํ. ทิปฺปติ. ทีโป.

‘දීප’ ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දිප්පති’ (බබළයි). පහන (දීපය).

ลุป อทสฺสเน. ลุปฺปนํ, โลโป, ลุตฺติ.

‘ලුප’ ධාතුව නොපෙනී යාම (අදර්ශන) අර්ථයෙහි වැටේ. ලොප් කිරීම (ලුප්පනං), ලෝපය (ලෝපෝ), ලොප් කිරීම (ලුත්ති).

ขิป เปรเณ. ขิปฺปติ. ขิปฺปํ.

‘ඛිප’ ධාතුව යැවීම (ප්‍රේරණය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛිප්පති’ (දමයි/විදියි). වහා / ඉක්මනින් (ඛිප්පං).

ลุภ คิทฺธิยํ. ลุพฺภติ. อตฺตโนเยว ชณฺณุกํ โอลุพฺภ ติฏฺฐติ. ลุพฺภนํ, โลโภ, ลุพฺภิตฺวา, ลุพฺภิตฺวาน, ลุพฺภิย, ลุพฺภิยาน, โอลุพฺภิตฺวา, โอลุพฺภิตฺวาน, โอลุพฺภิย, โอลุพฺภิยาน, ลุพฺภิตุํ, โอลุพฺภิตุํ.

‘ලුභ’ ධාතුව ගිජුකම (ගිද්ධි) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලුබ්භති’ (ගිජු වෙයි). තමාගේම දණහිසට හේත්තු වී සිටියි (ඔලුබ්භ තිට්ඨති). ‘ලුබ්භනං’ (ගිජුබව), ‘ලෝභෝ’ (ලෝභය), ‘ලුබ්භිත්වා, ලුබ්භිත්වාන, ලුබ්භිය, ලුබ්භියාන’ (ලොබ බැඳ), ‘ඔලුබ්භිත්වා, ඔලුබ්භිත්වාන, ඔලුබ්භිය, ඔලුබ්භියාන’ (හේත්තු වී / එල්ලී), ‘ලුබ්භිතුං’ (ලොබ බඳිනු පිණිස), ‘ඔලුබ්භිතුං’ (හේත්තු වනු පිණිස).

ตตฺถ โลโภติ ลุพฺภนฺติ เตน สตฺตา, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภ. เอตฺถ ปน ‘‘โลโภ ลุพฺภนา [Pg.236] ลุพฺภิตตฺตํ ราโค ตณฺหา ตสิณา มุจฺฉา เอชา วนํ วนโถ’’ อิจฺจาทีนิ โลภสฺส พหุนามานิ เวทิตพฺพานิ.

එහි ‘ලෝභ’ යනු යමකින් සත්වයෝ ලොබ බඳිත්ද, නැතහොත් තෙමේම ලොබ බඳීද, නැතහොත් ලොබ බැඳීමක් පමණක්ම වේද එය ලෝභයයි. මෙහි තවද ‘ලෝභෝ’ (ලෝභය), ‘ලුබ්භනා’ (ලොබ බැඳීම), ‘ලුබ්භිතත්තං’ (ලොබ බැඳි බව), ‘රාගෝ’ (රාගය), ‘තණ්හා’ (තණ්හාව), ‘තසිණා’ (තෘෂ්ණාව), ‘මුච්ඡා’ (මුළාව), ‘ඒජා’ (කැළඹීම), ‘වනං’ (කෙලෙස් වනය), ‘වනථෝ’ (කෙලෙස් ලැහැබ) යනාදීහු ලෝභයෙහි බොහෝ නාම පද (පර්යාය වචන) බව දත යුතුය.

ขุภ สญฺจลเน. ขุพฺภติ, สํขุพฺภติ. ขุพฺภิตฺถนครํ. สงฺโขโภ. การิเต – โขเภติ, โขภยติ.

‘ඛුභ’ ධාතුව කැළඹීම (සංචලන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛුබ්භති’ (කැළඹෙයි), ‘සංඛුබ්භති’ (මැනවින් කැළඹෙයි). ‘ඛුබ්භිත්ථ නගරං’ (කැළඹුණු නගරය). ‘සංඛෝභෝ’ (මහත් කැළඹීම). කාරිතයෙහි - ‘ඛෝභේති’, ‘ඛෝභයති’ (කලඹවයි).

สมุ อุปสเม. จิตฺตํ สมฺมติ, อุปสมฺมติ, วูปสมฺมติ, สมโณ, สนฺติ, สนฺโต.

‘සමු’ ධාතුව සන්සිඳීම (උපසම) අර්ථයෙහි වැටේ. සිත සන්සිඳෙයි (සම්මති), මැනවින් සන්සිඳෙයි (උපසම්මති), ව්‍යුපසමනය වෙයි (වූපසම්මති). ‘සමණෝ’ (ශ්‍රමණයා), ‘සන්ති’ (ශාන්තිය), ‘සන්තෝ’ (ශාන්ත වූ තැනැත්තා).

เอตฺถ สมโณติ สมฺมติ สนฺตจิตฺโต ภวตีติ สมโณ. การิตวเสน ปน กิเลเส สเมติ อุปสเมตีติ สมโณติ นิพฺพจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ‘‘ยํ สเมตีติ อิทํ อริยํ. สมยตีติธ สตฺตาน’’นฺติ ทฺเว การิตรูปานิ.

මෙහි ‘සමණ’ (ශ්‍රමණ) යනු - සන්සිඳෙයි, සන්සුන් සිත් ඇත්තේ වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සමණ’ (ශ්‍රමණ) නම් වේ. කාරිත වශයෙන් වනාහි, කෙලෙසුන් සන්සිඳුවයි (සමේති), දුරු කරයි/සන්සිඳුවයි (උපසමේති) යන අර්ථයෙන් ‘සමණ’ (ශ්‍රමණ) යන නිර්වචනය දත යුතුය. එසේමය - ‘යම් හෙයකින් සන්සිඳුවයිද, මෙය ආර්යයකි. මෙහි සත්ත්වයන් සන්සිඳුවයි’ යනුවෙන් කාරිත රූප දෙකක් වේ.

สมุ เขเท นิโรเธ จ. เขโท. กิลมนํ. นิโรโธ อภาวคมนํ. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส กาโย สมฺมติ. อคฺคิ สมฺมติ. สนฺโต.

‘සමු’ ධාතුව විඩාව (ඛේද) සහ නිරුද්ධ වීම (නිරෝධ) අර්ථයන්හි ද වැටේ. ‘ඛේද’ යනු විඩාවයි (කිලමන). ‘නිරෝධ’ යනු නැති වී යාමයි (අභාවගමන). දීර්ඝ මාර්ගයක ගමන් කරන්නාගේ ශරීරය විඩාපත් වෙයි (සම්මති). ගින්න නිවී යයි/නිරුද්ධ වෙයි (සම්මති). ‘සන්තෝ’ (නිවුණු/විඩාපත් වූ).

สนฺตสทฺโท ‘‘ทีฆํ สนฺตสฺส โยชน’’นฺติอาทีสุ กิลนฺตภาเว อาคโต. ‘‘อยญฺจ วิตกฺโก อยญฺจ วิจาโร สนฺตา โหนฺติ สมิตา’’ติอาทีสุ นิรุทฺธภาเว. ‘‘อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม คมฺภีโร ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต’’ติอาทีสุ สนฺตญาณโคจรตายํ. ‘‘อุปสนฺตสฺส สทา สตีมโต’’ติอาทีสุ กิเลสวูปสเม. ‘‘สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตี’’ติอาทีสุ สาธูสุ. ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว มหาโจรา สนฺโต สํวิชฺชมานา’’ติอาทีสุ อตฺถิภาเว. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

"සන්ත" යන ශබ්දය "දීඝං සන්තස්ස යෝජනං" (ක්ලාන්ත වූවහුට යොදුන දිගු වේ) යනාදී තැන්හි ක්ලාන්ත වූ බව අර්ථයෙහි පැමිණ ඇත. "අයඤ්ච විතක්කෝ අයඤ්ච විචාරෝ සන්තා හොන්ති සමිතා" (මේ විතර්කය ද මේ විචාරය ද නිරුද්ධ වෙත්, සංසිඳෙත්) යනාදී තැන්හි නිරුද්ධ වූ බව අර්ථයෙහි ය. "අධිගතෝ ඛෝ ම්‍යායං ධම්මෝ ගම්භීරෝ දුද්දසෝ දුරනුබෝධෝ සන්තෝ පණීතෝ" (මා විසින් අවබෝධ කරගන්නා ලද මේ ධර්මය ගැඹුරු ය, දැකීමට අපහසු ය, වටහා ගැනීමට අපහසු ය, ශාන්ත ය, ප්‍රණීත ය) යනාදී තැන්හි ශාන්ත ඥානයට ගෝචර වන බව අර්ථයෙහි ය. "උපසන්තස්ස සදා සතීමතෝ" (සංසිඳුණු කෙලෙස් ඇති, සැමවිටම සිහි ඇති තැනැත්තාගේ) යනාදී තැන්හි කෙලෙස් සංසිඳීම අර්ථයෙහි ය. "සන්තෝ හවේ සබ්භි පවේදයන්ති" (සත්පුරුෂයෝ සැබවින්ම සත්පුරුෂයන් සමඟ මනා කොට ප්‍රකාශ කරති) යනාදී තැන්හි සත්පුරුෂයන් යන අර්ථයෙහි ය. "පඤ්චිමේ භික්ඛවේ මහාචෝරා සන්තෝ සංවිජ්ජමානා" (මහණෙනි, පවත්නා වූ, විද්‍යාමාන වන්නා වූ මේ මහා සොරු පස්දෙනෙක් වෙති) යනාදී තැන්හි ඇති බව (විද්‍යාමාන බව) අර්ථයෙහි ය. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘กิลนฺตตฺเต [Pg.237] นิรุทฺธตฺเต, สนฺตธีโคจรตฺตเน;

กิเลสูปสเม เจว, อตฺถิภาเว จ สาธุสุ;

อิเมสุ ฉสุ ฐาเนสุ, สนฺตสทฺโท ปนาคโต’’ติ.

"ක්ලාන්ත බව, නිරුද්ධ වූ බව, ශාන්ත ඥානයට ගෝචර වන බව, කෙලෙස් සංසිඳීම, ඇති බව (විද්‍යාමාන බව) සහ සත්පුරුෂයන් යන මේ කරුණු හයෙහි 'සන්ත' ශබ්දය පැමිණ තිබේ."

ทมุ ทมเน. ทมฺมติ. ทนฺโต, ทโม, ทมนํ. การิเต ‘‘จิตฺตํ ทเมติ, ทมยตี’’ติ รูปานิ.

"දමු" ධාතුව දැමීම (දමනය කිරීම) අර්ථයෙහි ය. "දම්මති" (දමනය වෙයි) යන්න සෑදේ. "දන්තෝ" (දමනය වූ), "දමෝ" (දමනය), "දමනං" (දමනය කිරීම) යන්නයි. ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයන්හි "චිත්තං දමේති, දමයති" (සිත දමනය කරයි) යන රූප වෙත්.

ตตฺถ ทโมติ อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นามํ. ‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต. เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ‘‘ทโม’’ติ วุตฺโต. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ เอตฺถ ปญฺญา ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชนา’’ติ เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ทมุปสเมนา’’ติ เอตฺถ ขนฺติ ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา. อิจฺเจวํ –

එහි "දම" යනු ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදියට නමකි. "සච්චේන දන්තෝ දමසා උපේතෝ. වේදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියෝ" (සත්‍යයෙන් දමනය වූ, දමනයෙන් යුක්ත වූ, වේදාන්තයට ගිය, වැස නිම කළ බඹසර ඇති) යන මෙහි ඉන්ද්‍රිය සංවරය "දම" යැයි කියන ලදී. "යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යෝධ විජ්ජති" (යම් හෙයකින් සත්‍යය, දමනය, ත්‍යාගය, ඉවසීම යන මෙයට වඩා වැඩි යමක් මෙහි විද්‍යාමාන වේ නම්) යන මෙහි ප්‍රඥාව "දම" යැයි කියන ලදී. "දානේන දමේන සංයමේන සච්චවජ්ජේන" (දානයෙන්, දමනයෙන්, සංයමයෙන් හා සත්‍ය වචනයෙන්) යන මෙහි උපෝසථ කර්මය (පොහෝ දිනය රැකීම) "දම" යැයි කියන ලදී. "දමුපසමේන" යන මෙහි ඉවසීම "දම" යැයි කියන ලදී. මෙසේ -

‘‘อินฺทฺริยสํวโร ปญฺญา, ขนฺติ จาปิ อุโปสโถ;

อิเม อตฺถา ปวุจฺจนฺติ, ทมสทฺเทน สาสเน’’ติ.

"ශාසනයෙහි 'දම' යන ශබ්දයෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය, ප්‍රඥාව, ඉවසීම මෙන්ම උපෝසථය ද යන මේ අර්ථයන් කියනු ලැබේ."

ยา คติปาปุเณสุ. ยายติ, ยายนฺติ. ปริยาโย. ยายมาโน มหาราชา, อทฺทา สีทนฺตเร นเค. ยายนฺโต. ยายนฺตมนุยายติ. ยาตานุยายี. ยายิตุํ, ยายิตฺวา อิจฺจาทีนิ.

"යා" ධාතුව ගමන හා පැමිණීම අර්ථයන්හි ය. "යායති", "යායන්ති" (යයි, යති). "පරියායෝ" (ක්‍රමය/පරියාය). "යායමානෝ මහාරාජා, අද්දා සීදන්තරේ නගේ" (යන්නා වූ මහරජ තෙමේ, සීදන්තර පර්වතයන් දුටුවේ ය). "යායන්තෝ" (යන්නා වූ). "යායන්තමනුයායති" (යන්නා වූ පුද්ගලයා අනුව යයි). "යාතානුයායී" (ගිය මඟ යන්නා). "යායිතුං" (යාමට), "යායිත්වා" (ගොස්) යනාදියයි.

เอตฺถ ปริยายสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต, ปริยายสทฺโท วารเทสนาการเณสุ สมนฺตโต คนฺตพฺพฏฺฐาเน จ สทิเส จ วตฺตติ. ‘‘กสฺส นุ โข อานนฺท อชฺช ปริยาโย ภิกฺขุนิโย โอวทิตุ’’นฺติอาทีสุ หิ วาเร วตฺตติ. ‘‘มธุปิณฺฑิกปริยาโยตินํ ธาเรหี’’ติอาทีสุ เทสนายํ. ‘‘อิมินาปิ โข เต ราชญฺญ ปริยาเยน เอวํ โหตู’’ติอาทีสุ [Pg.238] การเณ. ‘‘ปริยายปโถ’’ติอาทีสุ สมนฺตโต คนฺตพฺพฏฺฐาเน. ‘‘โกปสทฺโท โขภปริยาโย’’ติอาทีสุ สทิเส วตฺตติ. อิจฺเจวํ –

මෙහි "පරියාය" ශබ්දයේ අර්ථ විවරණය කියනු ලැබේ. "පරියාය" ශබ්දය වාරය, දේශනාව, කාරණය, හැමතැනින්ම යා යුතු තැන (පථය) සහ සමාන දෙය යන අර්ථයන්හි වැටේ. "කස්ස නු ඛෝ ආනන්ද අජ්ජ පරියායෝ භික්ඛුනියෝ ඕවදිතුං" (ආනන්දය, අද මෙහෙණන් වහන්සේලාට අවවාද කිරීමට කාගේ වාරය ද?) යනාදී තැන්හි වාරය අර්ථයෙහි වැටේ. "මධුපිණ්ඩිකපරියායෝතිනං ධාරේහි" (මෙය මධුපිණ්ඩික දේශනාව යැයි දරාගන්න) යනාදී තැන්හි දේශනාව අර්ථයෙහි ය. "ඉමිනාපි ඛෝ te රාජඤ්ඤ පරියායේන ඒවං හෝතු" (රාජන්‍යය, මේ කරුණෙන් ද ඔබට මෙසේ වේවා) යනාදී තැන්හි කාරණය අර්ථයෙහි ය. "පරියායපථෝ" යනාදී තැන්හි හැමතැනින්ම යා යුතු ස්ථානය අර්ථයෙහි ය. "කෝපසද්දෝ ඛෝභපරියායෝ" (කෝප ශබ්දය වනාහි කැලඹීමේ සමාන වචනයකි) යනාදී තැන්හි සමාන දෙය යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙසේ -

ปริยายรโว วาร-เทสนาการเณสุ จ;

สมนฺตโตว คนฺตพฺพ-ฏฺฐาเน จ สทิเส สิยา.

"පරියාය යන වචනය වාරය, දේශනාව, කාරණය, හැමතැනින්ම යා යුතු ස්ථානය සහ සමාන දෙය යන අර්ථයන්හි වැටෙන්නේ ය."

ริ วสเน. ริยติ.

"රි" ධාතුව හැඳීම (වැසීම) අර්ථයෙහි ය. "රියති" යන්නයි.

วิลี วิลีนภาเว. สปฺปิ วิลียติ. การิเต วิลาปยติ.

"විලී" ධාතුව දියවන සුළු බව (දියවීම) අර්ථයෙහි ය. "සප්පි විලීයති" (ගිතෙල් දියවෙයි). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයෙහි "විලාපයති" (දිය කරවයි) යන්නයි.

วา คติคนฺธเนสุ. วายติ. วาโย, วาโต.

"වා" ධාතුව ගමන සහ සුවඳ හැමීම යන අර්ථයන්හි ය. "වායති" (හමයි/යයි). "වායෝ", "වාතෝ" (සුළඟ).

สิวุ ตนฺตสนฺตาเน. สิพฺพติ, สํสิพฺพติ. สิพฺพํ, สิพฺพนฺโต. การิเต – สิพฺเพติ, สิพฺพยติ, สิพฺพาเปติ, สิพฺพาปยติ.

"සිවු" ධාතුව නූල්වලින් එකතු කිරීම (මැසීම) අර්ථයෙහි ය. "සිබ්බති" (මසයි), "සංසිබ්බති" (එකට මසයි). "සිබ්බං" (මැහුම), "සිබ්බන්තෝ" (මසන්නා වූ). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයන්හි - "සිබ්බේති, සිබ්බයති, සිබ්බාපේති, සිබ්බාපයති" (මස්වයි) යන්නයි.

สิวุ คติโสสเนสุ. สิพฺพติ.

"සිවු" ධාතුව ගමන සහ වියළීම අර්ථයන්හි ය. "සිබ්බති" යන්නයි.

ธิวุ ขิวุ นิทสฺสเน. ธิพฺพติ. ขิพฺพติ.

"ධිවු" සහ "ඛිවු" ධාතූන් දැක්වීම (නිදර්ශනය) අර්ථයෙහි ය. "ධිබ්බති", "ඛිබ්බති" යන්නයි.

สา ตนุกรเณ. สิยติ, สิยนฺติ.

"සා" ධාතුව සියුම් කිරීම (කෘශ කිරීම) අර්ථයෙහි ය. "සීයති", "සීයන්ති" යන්නයි.

สา อนฺตกมฺมนิ. สิยติ อนวเสสโต มานํ สิยติ สมุจฺฉินฺทตีติ อคฺคมคฺโค มานสนฺติ หิ วุตฺตํ.

"සා" ධාතුව කෙළවර කිරීම (අවසාන කිරීම) අර්ථයෙහි ය. "සීයති" යනු ඉතිරි නොකොට මානය නැති කරයි, සිඳලයි යන අර්ථයෙන් අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත් මාර්ගය) මානය කෙළවර කරයි ("මානසන්ති") යැයි කියන ලදී.

สา อสฺสาทเน. รสํ สายติ. สายิตํ, สายนํ.

"සා" ධාතුව රස විඳීම අර්ථයෙහි ය. "රසං සායති" (රස විඳියි). "සායිතං" (රස විඳින ලද), "සායනං" (රස විඳීම).

สิ ปาณิปฺปสเว. สูยติ, ปสูยติ. ปสูตา คาวี.

"සි" ධාතුව ප්‍රසූත කිරීම (බිහි කිරීම) අර්ථයෙහි ය. "සූයති", "පසූයති" (බිහි කරයි). "පසූතා ගාවී" (පැටවෙකු වැදූ දෙන).

กุสุ หรณทิตฺตีสุ. กุสยติ.

"කුසු" ධාතුව පැහැර ගැනීම සහ බැබළීම අර්ථයන්හි ය. "කුසයති" යන්නයි.

สิลิส อาลิงฺคเน. สิลิสฺสติ. สิเลโส.

"සිලිස" ධාතුව වැළඳගැනීම අර්ථයෙහි ය. "සිලිස්සති" (වැළඳගනී). "සිලෙසෝ" (බන්ධනය/ශ්ලේෂය).

กิลิส อุปตาเป. กิลิสฺสติ, สํกิลิสฺสติ. กิเลโส, สํกิเลโส. อิการโลเป กฺลิสฺสติ กฺเลโส [Pg.239] อิจฺจาทีนิ. อปิจ มลีนตาปิ กิลิสสทฺเทน วุจฺจติ, กิลิฏฺฐวตฺถํ ปริทหติ. ‘‘จิตฺเตน สํกิลิฏฺเฐน, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา’’ติอาทีสุ ธาตูนํ อเนกตฺถตาย.

"කිලිස" ධාතුව තැවීම (පීඩාවට පත්වීම) අර්ථයෙහි ය. "කිලිස්සති" (කෙලෙසෙයි/පීඩාවට පත්වෙයි), "සංකිලිස්සති" (මැනවින් කෙලෙසෙයි). "කිලේසෝ" (කෙලෙස්), "සංකිලේසෝ" (සංක්ලේශය). 'ඉ' කාරය ලොප් වීමෙන් "ක්ලිස්සති", "ක්ලේසෝ" යනාදී රූප සෑදේ. තවද මලින බව ද "කිලිස" ශබ්දයෙන් කියනු ලැබේ, "කිලිට්ඨවත්ථං පරිදහති" (කිලිටි වස්ත්‍රයක් අදියි) යනාදී වශයෙනි. "චිත්තේන සංකිලිට්ඨේන, සංකිලිස්සන්ති මාණවා" (සිත කෙලෙසීමෙන් සත්වයෝ කෙලෙසෙති) යනාදී තැන්හි ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව පෙනේ.

มส อปฺปีภาเว ขมายญฺจ. มสฺสติ.

"මස" ධාතුව අල්ප බව (කුඩා බව) සහ ඉවසීම අර්ථයන්හි ය. "මස්සති" යන්නයි.

ลีส อปฺปีภาเว. ลิสฺสติ. เลโส. ‘‘ลิส เลสเน’’ติปิ ปฐนฺติ อาจริยา.

"ලීස" ධාතුව අල්ප බව (අඩු බව) අර්ථයෙහි ය. "ලිස්සති" (ලෙස්සයි/අඩුවේ). "ලේසෝ" (ලේශය/සුළු කරුණ). ආචාර්යවරු "ලිස ලේසනේ" (සූක්ෂ්ම ලෙස දැක්වීම) කියා ද කියවති.

ตส ปิปาสายํ. ตสฺสติ, ปริตสฺสติ. ปริตสฺสนา, ตสิณา, ตสิโต.

"තස" ධාතුව පිපාසය (තෘෂ්ණාව) අර්ථයෙහි ය. "තස්සති" (පිපාසිත වෙයි/තැතිගනී), "පරිතස්සති" (වටින් පිටින් තැතිගනී/තෘෂ්ණාවෙන් පෙළෙයි). "පරිතස්සනා" (තැතිගැනීම/තෘෂ්ණාව), "තසිණා" (තෘෂ්ණාව), "තසිතෝ" (පිපාසිත වූ/තෘෂ්ණාවෙන් පෙළුණු).

ทุส โทสเน. ทุสฺสติ. โทโส, โทสนํ, โทสิโต.

"දුස" ධාතුව ද්වේෂ කිරීම (කෝප වීම) අර්ථයෙහි ය. "දුස්සති" (ද්වේෂ කරයි). "දෝසෝ" (ද්වේෂය/වරද), "දෝසනං" (ද්වේෂ කිරීම), "දෝසිතෝ" (දුෂිත වූ/කෝප වූ).

ทุส อปฺปีติยํ. ทุสฺสติ, ปทุสฺสติ. โทโส, ปโทโส, ทุฏฺโฐ, ปทุฏฺโฐ, ทูสโก, ทูสิโต, ทูสนา.

"දුස" ධාතුව අප්‍රසාදය (අප්‍රිය බව) අර්ථයෙහි ය. "දුස්සති" (දුෂිත වෙයි), "පදුස්සති" (දැඩි සේ කිපෙයි). "දෝසෝ" (දෝෂය), "පදෝසෝ" (ප්‍රදෝෂය/වෛරය), "දුට්ඨෝ" (දූෂිත වූ/කිපුණු), "පදුට්ඨෝ" (දැඩි සේ කිපුණු), "දූසකෝ" (දූෂණය කරන්නා), "දූසිතෝ" (දූෂිත කරන ලද), "දූසනා" (දූෂණය කිරීම) යන්නයි.

อสุ เขเป. เขโป ขิปนํ. อสฺสติ. นิรสฺสติอาทิยติ จ ธมฺมํ. อิสฺสาโส.

"අසු" ධාතුව දැමීම (හෙළීම/විදීම) අර්ථයෙහි ය. හෙළීම යනු විදීමයි. "අස්සති" යන්නයි. "නිරස්සති ආදියති ච ධම්මං" (ධර්මය බැහැර කරයි ද වැළඳගනී ද) යන්නයි. "ඉස්සාසෝ" (දුනුවායා) යන්නයි.

เอตฺถ จ นิรสฺสตีติ ฉฑฺเฑติ สตฺถารํ ตถา ธมฺมกฺขานาทีนิ. อิสฺสาโสติ อุสุํ อสฺสติ ขิปตีติ อิสฺสาโส, ธนุคฺคโห.

මෙහි "නිරස්සති" යනු ශාස්තෘන් වහන්සේව ද එසේම ධර්ම දේශනා ආදිය ද බැහැර කරයි (අත්හරියි) යන අර්ථයයි. "ඉස්සාසෝ" යනු ඊතල විදියි (හෙළයි) යන අර්ථයෙන් 'ඉස්සාස' හෙවත් දුනුවායා යන්නයි.

ยสุ ปยตเน. ยสฺสติ. นิยสกมฺมํ.

"යසු" ධාතුව උත්සාහ කිරීම (ප්‍රයත්නය) අර්ථයෙහි ය. "යස්සති" යන්නයි. "නියසකම්මං" (නියස්ස කර්මය) යන්නයි.

เอตฺถ จ เยน วินยกมฺเมน ‘‘นิสฺสาย เต วตฺถพฺพ’’นฺติ นิยสฺสิยติ ภชาปิยตีติ นิยโส พาลํ, ตํ นิยสกมฺมํ นาม. ‘‘กโรหิ เม ยกฺข นิยสกมฺม’’นฺติ เอตฺถ ปน นิคฺคหกมฺมํ นิยสกมฺมํ นาม.

මෙහි "නුඹ නිශ්‍රය කොට (ඇසුරු කොට) වාසය කළ යුතු ය" කියා යම් විනය කර්මයකින් බාලයා මෙහෙයවනු ලැබේද (නතු කරනු ලැබේද), එය "නියස" (නියස්ස) නම් වේ. එම ක්‍රියාව "නියසකම්ම" (නියස්ස කර්මය) නම් වේ. "කරෝහි මේ යක්ඛ නියසකම්මං" (යක්ෂය, මට නියස්ස කර්මය කරව) යන මෙහි වනාහි නිග්‍රහ කර්මය (දඬුවම් පැමිණවීම) "නියසකම්ම" නම් වේ.

ภสฺส ภสฺสเน. ภสฺสติ. ภสฺสํ, ภสฺสการโก.

"භස්ස" ධාතුව කථා කිරීම (දෙඩවීම) අර්ථයෙහි ය. "භස්සති" (කතා කරයි). "භස්සං" (සල්ලාපය/කථාව), "භස්සකාරකෝ" (කතා කරන්නා).

วส สทฺเท. สกุโณ วสฺสติ. อธโม มิคชาตานํ, สิงฺคาโล ตาต วสฺสติ. มณฺฑูโก วสฺสติ.

"වස" ධාතුව ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි ය. "සකුණෝ වස්සති" (කුරුල්ලා හඬයි). "අධමෝ මිගජාතානං, siṅgālo තාත වස්සති" (පියතුමනි, මෘගයන් අතුරින් අධම වූ හිවලෙක් හඬයි). "මණ්ඩූකෝ වස්සති" (ගෙම්බා හඬයි).

นส [Pg.240] อทสฺสเน. นสฺสนธมฺมํ นสฺสติ. ปนสฺสติ. วินสฺสติ. นสฺส วสลิ, จร ปิเร วินสฺส. นฏฺโฐ, วินฏฺโฐ. การิเต – นาเสติ, นาสยติ.

"නස" ධාතුව නොපෙනී යාම (විනාශ වීම) අර්ථයෙහි ය. විනාශ වන ස්වභාවය ඇති දෙය "නස්සති" (විනාශ වෙයි). "පනස්සති" (ප්‍රණාශ වෙයි). "විනස්සති" (විනාශ වෙයි). "නස්ස වසලි, චර පිරේ විනස්ස" (වැහැලිය, විනාශ වන්න, සැරිසරන්න, විනාශයට පත්වන්න). "නට්ඨෝ" (නැසුණු), "විනට්ඨෝ" (විනාශ වූ). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයන්හි - "නාසේති", "නාසයති" (නසයි/විනාශ කරයි).

สุส โสสเน. ปณฺณํ สุสฺสติ. การิเต – วาโต ปณฺณํ โสเสติ, โสสยติ. กมฺเม – วาเตน ปณฺณํ โสสิยติ. ภาเว กฺริยาปทมปฺปสิทฺธํ. โสโส, สุกฺขํ กฏฺฐํ. สุสฺสํ, สุสฺสนฺโต. สุสฺสมาโน ทหโท.

"සුස" ධාතුව වියළීම අර්ථයෙහි ය. "පණ්ණං සුස්සති" (කොළය වියළෙයි). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයන්හි - "වාතෝ පණ්ණං සෝසේති, සෝසයති" (සුළඟ කොළය වියළවයි). කර්ම කාරකයෙහි - "වාතේන පණ්ණං සෝසීයති" (සුළඟින් කොළය වියළවනු ලැබේ). භාව කාරකයෙහි ක්‍රියාපදය අප්‍රසිද්ධ ය. "සෝසෝ" (වියළීම/ක්ෂය රෝගය), "සුක්ඛං කට්ඨං" (වියළි ලීය). "සුස්සං" (වියළෙන්නා වූ), "සුස්සන්තෝ" (වියළෙමින්). "සුස්සමානෝ දහදෝ" (වියළෙන්නා වූ විල) යන්නයි.

ตุส ตุฏฺฐิยํ. ตุสฺสติ, สนฺตุสฺสติ. สนฺตุฏฺฐิ, สนฺโตโส, โตสนํ, ตุฏฺฐพฺพํ, ตุสฺสิตพฺพํ, ตุสิตา. การิเต ‘‘โตเสติ’’ อิจฺจาทีนิ.

"තුස" ධාතුව සතුටු වීම අර්ථයෙහි ය. "තුස්සති" (සතුටු වෙයි), "සන්තුස්සති" (මැනවින් සතුටු වෙයි). "සන්තුට්ඨි" (සතුට), "සන්තෝසෝ" (සන්තෝෂය), "තෝසනං" (සතුටු කිරීම), "තුට්ඨබ්බං", "තුස්සිතබ්බං" (සතුටු විය යුතු), "තුසිතා" (තුසිත දිව්‍ය ලෝකය). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයෙහි "තෝසේති" (සතුටු කරවයි) යනාදියයි.

หา ปริหานิยํ. หายติ, ปริหายติ. หายนฺติ ตตฺถ วฬวา. ภาเว ‘‘ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา, โส ปหียิสฺสตี’’ติ จ ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ จ รูปํ. กมฺเม กฺริยาปทมปฺปสิทฺธํ. ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ อิทํ ปน ‘‘หา จาเค’’ติ วุตฺตสฺส ภูวาทิคณิกธาตุสฺส รูปํ ‘‘ราคํ ปชหตี’’ติ กตฺตุปทสฺส ทสฺสนโต.

"හා" ධාතුව පිරිහීම අර්ථයෙහි ය. "හායති", "පරිහායති" (පිරිහෙයි). "හායන්ති තත්ථ වළවා" (එහි වෙළඹුන් පිරිහෙති/අඩු වෙති). භාව කාරකයෙහි "භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලෝමහංසෝ වා, සෝ පහීයිස්සති" (බියක් හෝ තැතිගැනීමක් හෝ ලොමුදැහැගැනීමක් හෝ වේ ද, එය ප්‍රහීණ වනු ඇත) සහ "රාගෝ පහීයති" (රාගය ප්‍රහීණ වෙයි) යනු රූපයන් ය. කර්ම කාරකයෙහි ක්‍රියාපදය අප්‍රසිද්ධ ය. "රාගෝ පහීයති" යන මෙය වනාහි "හා චාගේ" (අත්හැරීම අර්ථයෙහි වන 'හා' ධාතුව) යැයි කියන ලද භූවාදි ගණයේ ධාතුවෙහි රූපයකි, මක්නිසාද යත් එය "රාගං පජහති" (රාගය අත්හරියි) යන කර්තෘ පදයෙන් දක්වා ඇති බැවිනි.

นห พนฺธเน. นยฺหติ. อุปนยฺหติ. สนฺนยฺหติ. สนฺนาโห. สนฺนทฺโธ.

"නහ" ධාතුව බැඳීම අර්ථයෙහි ය. "නය්හති" (බඳියි). "උපනය්හති" (වෛර බඳියි). "සන්නය්හති" (සන්නද්ධ වෙයි). "සන්නාහෝ" (සන්නාහය/ආයුධ සන්නද්ධ වීම). "සන්නද්ධෝ" (සන්නද්ධ වූ/බැඳුණු).

มุห เวจิตฺเต. มุยฺหติ, สมฺมุยฺหติ, ปมุยฺหติ. โมโห, ปโมโห. มูฬฺโห. โมมูโห ปุริโส. โมมูหํ จิตฺตํ. การิเต – โมเหติ. ปโมหโก. เอตฺถ จ โมมูโหติ อวิสทตาย โมมูโห, มหามูฬฺโหติ อตฺโถ.

"මුහ" ධාතුව මෝහයට පත්වීම (මුළාවීම) අර්ථයෙහි ය. "මුය්හති" (මුළා වෙයි), "සම්මුය්හති" (මැනවින් මුළා වෙයි), "පමුය්හති" (දැඩි සේ මුළා වෙයි). "මෝහෝ" (මෝහය), "පමෝහෝ" (ප්‍රමෝහය). "මූළ්හෝ" (මුළා වූ). "මෝමූහෝ පුරිසෝ" (අතිශයින් මුළා වූ පුරුෂයා). "මෝමූහං චිත්තං" (අතිශයින් මුළා වූ සිත). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයන්හි - "මෝහේති" (මුළා කරවයි). "පමෝහකෝ" (මුළා කරන්නා). මෙහි "මෝමූහ" යනු අවිශද බව නිසා අතිශයින් මුළා වූ හෙවත් "මහාමූළ්හ" (මහා මුළා වූ) යන අර්ථයයි.

สห สุห สตฺติยํ. สยฺหติ. สุยฺหติ.

‘සහ’ (saha), ‘සුහ’ (suha) යන ධාතූන් ඉවසීම (හෝ ශක්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සය්හති’ (sayhati), ‘සුය්හති’ (suyhati) යනු රූප වෙත්.

นฺหา [Pg.241] โสเจยฺเย. นฺหายติ, อปฺปกฺขรานํ พหุภาเว นหายติ. นหายิตฺวา, นฺหายิตฺวา. นหานํ, นฺหานํ. สีสํ นฺหาโต. เอตฺถ จ สีสํ นฺหาโตติ สีสํ โธวิตฺวา นฺหาโตติ อตฺโถ คเหตพฺโพ โปราเณหิ อนุมตตฺตา.

‘න්හා’ (nhā) ධාතුව පිරිසිදු කිරීමෙහි (නෑවීමෙහි) වැටේ. ‘න්හායති’ (nhāyati) යන්න අකුරු අඩු බව ඇති කල්හි ද, ස්වර භක්තියෙන් අකුරු වැඩි වූ කල්හි ‘නහායති’ (nahāyati) කියා ද වේ. ‘නහායිත්වා’ (nahāyitvā), ‘න්හායිත්වා’ (nhāyitvā) ද, ‘නහානං’ (nahānaṃ), ‘න්හානං’ (nhānaṃ) ද වේ. ‘සීසං න්හාතෝ’ (හිස නෑවේය) යනු ද වේ. මෙහි ‘සීසං න්හාතෝ’ යන්නෙන් ‘හිස සෝදා නෑවේය’ යන අර්ථය පැරැන්නන් විසින් අනුමත කරන ලද බැවින් ගත යුතුය.

สินิห ปีติยํ. สินิยฺหติ. สิเนหโก, สิเนหิโต, สินิทฺโธ. ปุตฺเต สิเนโห อชายถ. อิการโลเปน สฺเนโห. ตถา หิ ‘‘นิสฺเนหมภิกงฺขามี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ.

‘සිනිහ’ (siniha) ධාතුව ප්‍රේමය (සෙනෙහස) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සිනිය්හති’ (siniyhati) යන්න වේ. ‘සිනේහකෝ’ (sinehako), ‘සිනේහිතෝ’ (sinehito), ‘සිනිද්ධෝ’ (siniddho) යනු ද වේ. ‘පුත්තේ සිනේහෝ අජායථ’ (පුතු කෙරෙහි සෙනෙහස උපන්නේය) යන්න උදාහරණයකි. ‘ඉ’ කාරය ලොප් වීමෙන් ‘ස්නේහෝ’ (sneho) යන්න වේ. එසේ හෙයින් ‘නිස්නේහමභිකංඛාමි’ යන පාඨය පාලියෙහි පෙනේ.

วิริฬ ลชฺชายํ โจทเน จ. วิริฬิโต. ลชฺชาวเสน อตฺโถ ปสิทฺโธ, น โจทนาวเสน. ตถา หิ ‘‘วิริฬิโตติ ลชฺชิโต’’ติ อตฺถสํวณฺณกา ครู วทนฺติ ‘‘ลชฺชนาการปฺปตฺโต’’ติ จ.

‘විරිළ’ (viriḷa) ධාතුව ලැජ්ජාවෙහි සහ මෙහෙයවීමෙහි (චෝදනා කිරීමෙහි) වැටේ. ‘විරිළිතෝ’ (viriḷito) යනු රූපයයි. ලැජ්ජා අර්ථයෙන් මෙහි අර්ථය ප්‍රසිද්ධය, මෙහෙයවීම් අර්ථයෙන් නොවේ. එසේ හෙයින් ‘විරිළිතෝ යනු ලැජ්ජිත වූයේ’ යැයි ද, ‘ලැජ්ජා සහගත ස්වභාවයට පත් වූයේ’ යැයි ද අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පවසති.

ทิวาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ.

දිවාදි ගණයට අයත් මේ තාක් ධාතූහු මා විසින් ශක්ති පමණින් දක්වන ලදහ. සූත්‍රයන්හි ඇති වෙනත් ධාතූන් ද බලා, අර්ථයට ගැළපෙන සේ ඒවා ද ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

ทิวาทิคโณยํ.

මෙය දිවාදි ගණයයි.

สฺวาทิคณิก

ස්වාදි ගණයට අයත් ධාතූන් (ස්වාදිගණික)

สุ สวเน. ‘‘สุโณติ, สุณาติ. สุณึสุ. ปฏิสฺสุณิ, ปฏิสฺสุณึสุ. อสฺโสสิ, อสฺโสสุํ. ปจฺจสฺโสสิ, ปจฺจสฺโสสุํ’’ อิจฺจาทีนิ, ‘‘สุณิสฺสติ, โสสฺสติ’’ อิจฺจาทีนิ จ ภวนฺติ. อพฺภาสวิสเย ‘‘สุสฺสูสติ, สุสฺสูสา’’ อิจฺจาทีนิ. อนพฺภาสวิสเย – สาวโก, โสโต, สุณํ, สุณนฺโต, สุณมาโน, สุยฺยมาโน, สวนํ, สุตํ. อสุยิตฺถาติ วา สุตํ. สุตวา, โสตํ, โสโณ, สุณิตุํ, โสตุํ. สุณิตฺวา, สุณิย, สุณิยาน, สุตฺวา, สุตฺวาน. การิเต – สาเวติ, สาวยติ. กมฺเม – สทฺโท สุยฺยติ, สูยติ จ. ภาเว ปทรูปมปฺปสิทฺธํ.

‘සු’ (su) ධාතුව ඇසීමෙහි වැටේ. ‘සුණෝති’, ‘සුණාති’, ‘සුණිංසු’, ‘පටිස්සුණි’, ‘පටිස්සුණිංසු’, ‘අස්සෝසි’, ‘අස්සෝසුං’, ‘පච්චස්සෝසි’, ‘පච්චස්සෝසුං’ යනාදී රූප ද, ‘සුණිස්සති’, ‘සොස්සති’ යනාදී රූප ද වේ. ද්විත්ව වීම් (අබ්භාස) විෂයෙහි ‘සුස්සූසති’ (ඇසීමට කැමති වෙයි), ‘සුස්සූසා’ (ඇසීමට ඇති කැමැත්ත/ගෞරවයෙන් ඇසීම) යනාදිය වේ. ද්විත්ව නොවීම් විෂයෙහි - ‘සාවකෝ’, ‘සෝතෝ’, ‘සුණං’, ‘සුණන්තෝ’, ‘සුණමානෝ’, ‘සුය්‍යමානෝ’, ‘සවනං’, ‘සුතං’ (ඇසුණේය යන අර්ථයෙන් ‘අසුයිත්ථ’ යන්නෙන් ද ‘සුතං’ යන්න වේ), ‘සුතවා’, ‘සෝතං’, ‘සෝණෝ’, ‘සුණිතුං’, ‘සෝතුං’, ‘සුණිත්වා’, ‘සුණිය’, ‘සුණියාන’, ‘සුත්වා’, ‘සුත්වාන’ යන රූප වෙත්. කාරිත අවස්ථාවෙහි - ‘සාවේති’, ‘සාවයති’ වේ. කර්ම කාරකයෙහි - ‘සද්දෝ සුය්‍යති’ (ශබ්දය ඇසෙයි) සහ ‘සූයති’ ද වේ. භාව කාරකයෙහි පද රූපය අප්‍රසිද්ධය.

ตตฺถ [Pg.242] สาวโกติ อนฺเตวาสิโก, โส ทุวิโธ อาคตปฺผโล อนาคตปฺผโล จ, ตตฺถ อาคตปฺผโล สวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาโตติ ‘‘สาวโก’’ติ วุจฺจติ, อิตโร ครูนํ โอวาทํ สุณาตีติ ‘‘สาวโก’’ติ. สาวโก, อนฺเตวาสิโก, สิสฺโสติ ปริยายา.

එහි ‘සාවක’ (ශ්‍රාවක) යනු අතවැසියා (ශිෂ්‍යයා) ය. ඔහු ඵල ලැබූ (ආගතඵල) සහ ඵල නොලැබූ (අනාගතඵල) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ඵල ලැබූ තැනැත්තා බණ ඇසීම කෙළවර ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් ‘සාවක’ (ශ්‍රාවක) යැයි කියනු ලැබේ. අනෙක් තැනැත්තා ගුරුවරුන්ගේ අවවාද අසන බැවින් ‘සාවක’ යැයි කියනු ලැබේ. සාවක, අන්තේවාසික, සිස්ස (ශ්‍රාවක, අතවැසි, ශිෂ්‍ය) යනු පර්යාය පද වේ.

เอตฺถ สุตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม สทฺธึ โสตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเรน. สุตสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ อนุปปเทน, สุตสทฺโท จ –

මෙහිදී අපි ‘සුත’ (suta) ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධරණය (අර්ථ විග්‍රහය), ‘සෝත’ (sota) ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහය ද සමඟ පවසමු. උපසර්ග සහිත වූ ද, උපසර්ග රහිත වූ ද, උපපද රහිත වූ ද ‘සුත’ ශබ්දය ද -

คมเน วิสฺสุเต ตินฺเต, นิโยโค’ปจิเตปิ จ;

สทฺเท จ โสตทฺวารานุ-สารญาเตสุ ทิสฺสติ.

ගමනෙහි ද, පතළ (ප්‍රසිද්ධ) අර්ථයෙහි ද, තෙත් වූ අර්ථයෙහි ද, යෙදීමෙහි (නියෝගයෙහි) ද, රැස් කරන ලද (උපචිත) අර්ථයෙහි ද, ශබ්දයෙහි ද, කන් ද්වාරය ඔස්සේ දැනගත් (අසන ලද) අර්ථයෙහි ද (‘සුත’ ශබ්දය) පෙනේ.

ตถา หิ ‘‘เสนาย ปสุโต’’ติอาทีสุ คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต’’ติอาทีสุ วิสฺสุตธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺส ปุริสปุคฺคลสฺสา’’ติอาทีสุ ตินฺตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘เย ฌานปฺปสุตา ธีรา’’ติอาทีสุ อนุยุตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติอาทีสุ อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาต’’นฺติอาทีสุ สทฺโทติ อตฺโถ. ‘‘พหุสฺสุโต โหติ สุตธโร สุตสนฺนิจโย’’ติอาทีสุ โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธมฺมธโรติ อตฺโถ.

එසේ හෙයින්, ‘සේනාය පසුතෝ’ යනාදී තැන්හි ‘යන්නා වූ’ (යෙදුණු) යන අර්ථය වේ. ‘සුතධම්මස්ස පස්සතෝ’ යනාදී තැන්හි ‘ප්‍රසිද්ධ ධර්ම ඇත්තා වූ’ යන අර්ථය වේ. ‘අවස්සුතා අවස්සුතස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස’ යනාදී තැන්හි ‘කෙලෙස් තෙතමනය සහිත වූ’ යන අර්ථය වේ. ‘යේ ඣානප්පසුතා ධීරා’ යනාදී තැන්හි ‘භාවනාවෙහි යෙදුණු’ යන අර්ථය වේ. ‘තුම්හේහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං’ යනාදී තැන්හි ‘රැස් කරන ලද’ යන අර්ථය වේ. ‘දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං’ යනාදී තැන්හි ‘ශබ්දය’ (ඇසූ දේ) යන අර්ථය වේ. ‘බහුස්සුතෝ හෝති සුතධරෝ සුතසන්නිචයෝ’ යනාදී තැන්හි ‘සෝත ද්වාරය ඔස්සේ දැනගත් ධර්මය දරන්නා වූ’ යන අර්ථය වේ.

โสตสทฺโทปิ อเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา เหส –

‘සෝත’ (sota) ශබ්දය ද නොයෙක් අර්ථ ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුක්තය. එය මෙසේය -

มํสวิญฺญาณญาเณสุ, ตณฺหาทีสุ จ ทิสฺสติ;

ธารายํ อริยมคฺเค, จิตฺตสนฺตติยมฺปิ จ.

මාංශමය කනෙහි ද, කන් විඤ්ඤාණයෙහි (ශ්‍රවණ විඥානයෙහි) ද, ඥානයෙහි ද, තණ්හාව ආදියෙහි ද, ජල ධාරාවෙහි ද, ආර්ය මාර්ගයෙහි ද, චිත්ත සන්තතියෙහි ද (‘සෝත’ ශබ්දය) පෙනේ.

‘‘โสตายตนํ[Pg.243], โสตธาตุ, โสตินฺทฺริย’’นฺติอาทีสุ โสตสทฺโท มํสโสเต ทิสฺสติ, ‘‘โสเตน สทฺทํ สุตฺวา’’ติอาทีสุ โสตวิญฺญาเณ. ‘‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา’’ติอาทีสุ ญาณโสเต. ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมินฺติ, ยานิ เอตานิ โสตานิ มยา กิตฺติตานิ ปกิตฺติตานิ อาจิกฺขิตานิ เทสิตานิ ปญฺญปิตานิ ปฏฺฐปิตานิ วิวริตานิ วิภตฺตานิ อุตฺตานีกตานิ ปกาสิตานิ. เสยฺยถิทํ? ตณฺหาโสโต ทิฏฺฐิโสโต กิเลสโสโต ทุจฺจริตโสโต อวิชฺชาโสโต’’ติอาทีสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติอาทีสุ อุทกธารายํ. ‘‘อริยสฺเสตํ อาวุโส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อธิวจนํ, ยทิทํ โสโต’’ติอาทีสุ อริยมคฺเค. ‘‘ปุริสสฺส จ วิญฺญาณโสตํ ปชานาติ อุภยโต อพฺโพจฺฉินฺนํ อิธโลเก ปติฏฺฐิตญฺจ ปรโลเก ปติฏฺฐิตญฺจา’’ติอาทีสุ จิตฺตสนฺตติยนฺติ.

‘සෝතායතනං, සෝතධාතු, සෝතින්ද්‍රියං’ යනාදී තැන්හි ‘සෝත’ ශබ්දය මාංශමය කනෙහි වැටේ. ‘සෝතේන සද්දං සුත්වා’ යනාදී තැන්හි ශ්‍රවණ විඥානයෙහි වැටේ. ‘දිබ්බාය සෝතධාතුයා’ යනාදී තැන්හි ඥානමය කනෙහි (දිව්‍ය ශ්‍රවණ ඥානයෙහි) වැටේ. ‘ලෝකයෙහි යම් සෝතයෝ වෙත්ද, මා විසින් පවසන ලද, ප්‍රකාශ කරන ලද... ඒවා කවරේද යත්: තණ්හා සෝතය, දිට්ඨි සෝතය, කිලේස සෝතය, දුච්චරිත සෝතය, අවිජ්ජා සෝතය’ යනාදී තැන්හි (තෘෂ්ණාව ආදී) ධර්ම පහෙහි වැටේ. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගංගා නම් නදියේ සැඩ පහරෙහි (ජල ධාරාවෙහි) ගසාගෙන යන මහත් ලී කඳක් දුටු සේක’ යනාදී තැන්හි ජල ධාරාවෙහි වැටේ. ‘ඇවැත්නි, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයට මේ ‘සෝත’ (සැඩපහර/ගඟ) යන්න නමකි’ යනාදී තැන්හි ආර්ය මාර්ගයෙහි වැටේ. ‘පුද්ගලයාගේ විඥාන සන්තතිය (විඥාන ප්‍රවාහය) දෙපසින් නොසිඳී මෙලොව පිහිටියා වූ ද පරලොව පිහිටියා වූ ද දනියි’ යනාදී තැන්හි චිත්ත සන්තතියෙහි වැටේ.

โสโณติ สุนโข. โส หิ สามิกสฺส วจนํ สุณาตีติ โสโณติ วุจฺจติ.

‘සෝණ’ (soṇa) යනු බල්ලා (සුනඛයා) ය. හේ සිය ස්වාමියාගේ වචනය අසන (කීකරු වන) බැවින් ‘සෝණ’ යැයි කියනු ලැබේ.

อิมานิ ตทภิธานานิ –

ඒ සඳහා වන (සුනඛයා හැඳින්වීමට යෙදෙන) පර්යාය නම් මෙසේය -

สุนโข สารเมยฺโย จ, สุโณ สูโน จ กุกฺกุโร;

โสโณ สฺวาโน สุวาโน จ, สาฬุโร มิคทํสโน.

සුනඛෝ, සාරමෙය්යෝ, සුණෝ, සූනෝ, කුක්කුරෝ, සෝණෝ, ස්වානෝ, සුවානෝ, සාළුරෝ, මිගදංසනෝ (යනු සුනඛයාට නම් වෙත්).

สา สุนิธาติ’เม สทฺทา, ปุมาเนสุ ปวตฺตเร;

สุนขี กุกฺกุรี สี’ติ, อิเม อิตฺถีสุ วตฺตเร.

‘සා’, ‘සුනිධා’ යන මේ ශබ්ද පුරුෂ ලිංගයෙහි (පිරිමි සතුන් හැඳින්වීමට) වැටෙත්. ‘සුනඛී’, ‘කුක්කුරී’, ‘සී’ යන මේ ශබ්ද ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි (බැල්ලන් හැඳින්වීමට) වැටෙත්.

สุนขา สารเมยฺยาติ, อาทิ พหุวโจ ปน;

ปวตฺตติ ปุมิตฺถีสุ, อญฺญตฺราปิ อยํ นโย;

එහෙත් ‘සුනඛා’, ‘සාරමෙය්‍යා’ යනාදී බහුවචන රූප ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවයටම පොදුවේ වැටේ. අනෙක් තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

กุกฺกุโรติ [Pg.244] อยํ ตตฺถ, พาลกาเล รเวน เว;

มหลฺลเกปิ สุนเข, รูฬฺหิยา สมฺปวตฺตติ.

මෙහි ‘කුක්කුර’ යන ශබ්දය බාල කාලයෙහි (පැටිකාලයේ) හඬ නගන බැවින් ඇති වූවක් වුවද, රූඪි වශයෙන් වයසින් වැඩුණු සුනඛයා හැඳින්වීමට ද යෙදේ.

ตถา หิ อฏฺฐกถาจริยา กุกฺกุรชาตเก ‘‘เย กุกฺกุรา ราชกุลมฺหิ วฑฺฒา, โกเลยฺยกา วณฺณพลูปปนฺนา’’ติอิมสฺมึปเทเส เอวมตฺถํ วณฺณยึสุ ‘‘เย กุกฺกุราติ เย สุนขา. ยถา หิ ตรุโณปิ ปสฺสาโว ปูติมุตฺตนฺติ ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ‘‘ชรสิงฺคาโล’ติ, โกมลาปิ คฬาจีลตา ‘ปูติลตา’ติ, สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ‘ปูติกาโย’ติ วุจฺจติ, เอวเมว วสฺสสติโกปิ สุนโข ‘กุกฺกุโร’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา มหลฺลกา กายูปปนฺนาปิ เต ‘กุกฺกุรา’ตฺเวว วุตฺตา’’ติ.

එසේ හෙයින්, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා කුක්කුර ජාතකයෙහි ‘යේ කුක්කුරා රාජකුලම්හි වද්ධා, කෝලෙය්‍යකා වණ්ණබලූපපන්නා’ යන පාඨයෙහි මෙසේ අර්ථ වර්ණනා කළහ: ‘යේ කුක්කුරා යනු යම් සුනඛ කෙනෙක්ද යන්නයි. තරුණ (අලුත්) මූත්‍ර ද ‘පූතිමුත්ත’ (කුණු මූත්‍ර) යැයි ද, එදින උපන් හිවලෙකු ද ‘ජරසිඟාල’ (මහලු හිවලා) යැයි ද, නොමේරූ රසකිඳ වැල ද ‘පූතිලතා’ යැයි ද, රන්වන් වූ ශරීරය ද ‘පූතිකාය’ (කුණුකය) යැයි ද කියනු ලබන්නා සේම, සියක් අවුරුදු වයසැති සුනඛයා ද ‘කුක්කුර’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් වයසින් වැඩුණු, සිරුරින් මහත් වූ සතුන් ද ‘කුක්කුර’ යනුවෙන් ම හඳුන්වන ලදහ.’

กิ หึสายํ. กิโณติ, กิณาติ, กิณนฺติ.

‘කි’ (ki) ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘කිණෝති’, ‘කිණාති’, ‘කිණන්ති’ යනු එහි රූප වෙත්.

สก สามตฺถิเย. สมตฺถภาโว สามตฺถิยํ, ยถา ทกฺขิยํ. สกฺกุณาติ, สกฺกุณนฺติ. อสกฺขิ. สกฺขิสฺสติ. สกฺโก. สกฺกี.

‘සක’ (saka) ධාතුව සමර්ථභාවය (හැකියාව) අර්ථයෙහි වැටේ. දක්ෂභාවය (දක්ඛිය) මෙන් සමර්ථභාවය යනු හැකියාවයි. ‘සක්කුණාති’, ‘සක්කුණන්ති’, ‘අසක්ඛි’, ‘සක්ඛිස්සති’, ‘සක්කෝ’, ‘සක්කී’ යනු රූප වෙත්.

เอตฺถ สกฺโกติ เทวราชา. โส หิ ปรหิตํ สกหิตญฺจ กาตุํ สกฺกุณาตีติ สกฺโก. อปิจ สกฺยกุลชาโต โย โกจิปิ. ตถา หิ ‘‘อถ โข มหานาโม สกฺโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ภควนฺตญฺจ ปิงฺคิโย มํ สกฺก สมุทฺธราหีติ อาลปิ. สกฺยา วต โภ กุมารา ปรมสกฺยา วต โภ กุมารา’’ติ วจนมุปาทาย สพฺเพปิ สกฺยกุเล ชาตา ‘‘สกฺยา’’ติ จ ‘‘สากิยา’’ติ จ ‘‘สกฺกา’’ติ จ วุจฺจนฺติ. เอตฺถ สฺวาทิตฺเตปิ อเนกสฺสรธาตุโต เอโกว อุณาปจฺจโย โหติ, น ณุ ณาปจฺจยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

මෙහි ‘සක්ක’ (sakka) යනු දේවේන්ද්‍රයා (ශක්‍රයා) ය. හේ පරහිත සුව මෙන්ම ස්වකීය හිත සුව ද කිරීමට සමර්ථ වන බැවින් ‘සක්ක’ නම් වේ. තවද ශාක්‍ය වංශයෙහි උපන් ඕනෑම කෙනෙකුට ද මේ නම යෙදේ. එසේ හෙයින් ‘අථ ඛෝ මහානාමෝ සක්කෝ’ (එකල්හි මහානාම ශාක්‍යයා...) යනාදිය වදාරන ලදී. පිංගිය තෙරුන් වහන්සේ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ශාක්‍යයන් වහන්ස, මා මුදාගත මැනව’ (මං සක්ක සමුද්ධරාහි) යැයි ආමන්ත්‍රණය කළහ. ‘භවත්නි, කුමාරවරු ඒකාන්තයෙන්ම ශාක්‍යයෝය...’ යන වචනය අනුව යමින් ශාක්‍ය වංශයෙහි උපන් සියල්ලෝම ‘සක්‍ය’, ‘සාකිය’ සහ ‘සක්ක’ යනුවෙන් කියනු ලැබෙත්. මෙහි ස්වාදි ගණයට අයත් වුව ද, අනේක ස්වර (ස්වර කිහිපයක් ඇති) ධාතුවලින් එක් ‘උණ’ ප්‍රත්‍යයක් පමණක් ම වන අතර, ‘ණු’ හෝ ‘ණා’ ප්‍රත්‍යයන් නොවන බව දත යුතුය.

ขี [Pg.245] ขเย. ขีโณติ. ขีณาติ. ขีณา ชาติ. ขีโณ. อโยคา ภูริสงฺขโย.

‘ඛී’ (khī) ධාතුව ක්ෂය වීමෙහි වැටේ. ‘ඛීණෝති’, ‘ඛීණාති’ යනු රූප වෙත්. ‘ඛීණා ජාති’ (ඉපදීම ක්ෂය විය), ‘ඛීණෝ’ යනු උදාහරණයි. ‘අයෝගා භූරිසංඛයෝ’ (ප්‍රඥාව ක්ෂය වීම) යනු ද එසේමය.

เค สทฺเท. คิโณติ, คิณาติ.

‘ගේ’ (ge) ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘ගිණෝති’, ‘ගිණාති’ යනු එහි රූප වෙත්.

จิ จเย. ณการสฺส นการตฺตํ. ปาการํ จิโนติ. จิตํ กุสลํ. เจโต ปุคฺคโล.

‘චි’ ධාතුව රැස්කිරීමෙහි වෙයි. ණකාරයට නකාර වීම වෙයි. ‘පාකාරං චිනෝති’ (පවුරක් බඳියි). ‘චිතං කුසලං’ (රැස් කරන ලද කුසලය). ‘චේතෝ’ යනු (ගොඩනඟන) පුද්ගලයා ය.

รุ อุปตาเป. รุโณติ, รุณาติ.

‘රු’ ධාතුව තැවීමෙහි/පීඩාවෙහි වෙයි. ‘රුණෝති’, ‘රුණාති’ (තැවෙයි/පීඩා කරයි).

ราธ สาธ สํสิทฺธิยํ. ราธุณาติ. สาธุณาติ. ราธนํ. อาราธนํ. สาธนํ.

‘රාධ’, ‘සාධ’ යන ධාතූහු සාර්ථක වීමෙහි (සිද්ධියෙහි) වෙති. ‘රාධුණාති’, ‘සාධුණාති’. ‘රාධනං’ (සාර්ථක කිරීම), ‘ආරාධනං’ (ආරාධනය/ප්‍රසාදයට පත්කිරීම), ‘සාධනං’ (සාධනය/සිද්ධ කිරීම) ය.

ปี ปีติยํ. ปีโณติ, ปีณาติ. ปีติ, ปิโย.

‘පී’ ධාතුව ප්‍රීතියෙහි වෙයි. ‘පීණෝති’, ‘පීණාති’ (සතුටු වෙයි/පිනවයි). ‘පීති’ (ප්‍රීතිය), ‘පියෝ’ (ප්‍රියයා) ය.

อป ปาปุเณ สมฺภุ จ. ปาปุโณติ, ปาปุณาติ. ปตฺโต. สพฺพญฺญุตํ สตฺถา ปตฺโต. สมฺปตฺโต ยมสาธนํ. สมฺภุณาติ, น กิญฺจิ อตฺถํ อภิสมฺภุณาติ. สมฺภุณนฺโต, อภิสมฺภุณมาโน.

‘අප’ ධාතුව පැමිණීමෙහි (ළඟාවීමෙහි) ද ‘සම්භු’ (සම්පූර්ණයෙන් පැමිණීමෙහි) ද වෙයි. ‘පාපුණෝති’, ‘පාපුණාති’ (පැමිණෙයි/ළඟාවෙයි). ‘පත්තෝ’ (පැමිණි). ‘සබ්බඤ්ඤුතං සත්ථා පත්තෝ’ (ශාස්තෘන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයට පැමිණි සේක). ‘සම්පත්තෝ යමසාධනං’ (යම රජුගේ වාසස්ථානයට හෙවත් මරණයට පැමිණියේය). ‘සම්භුණාති’ (ළඟාවේ/සිද්ධ කරයි), ‘න කිඤ්චි අත්ථං අභිසම්භුණාති’ (කිසිදු යහපතක් ළඟා කර නොගනියි). ‘සම්භුණන්තෝ’, ‘අභිසම්භුණමානෝ’ ය.

ตตฺถ ปตฺโตติ ปสทฺโท อุปสคฺโค ‘‘ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ ปสทฺโท วิย. ตถา หิ ‘‘ปตฺโต’’ติ เอตฺถ ปาปุณีติ อตฺเถ ปปุพฺพสฺส อปธาตุสฺส ปกาเร ลุตฺเต ตปจฺจยสฺส ทฺวิภาโว ภวติ. ตตฺถ น อภิสมฺภุณาตีติ น สมฺปาปุณาติ, น สาเธตีติ วุตฺตํ โหติ.

එහි ‘පත්තෝ’ යන්නෙහි ‘ප’ ශබ්දය, ‘පප්පෝති’ යන්නෙහි ‘ප’ ශබ්දය මෙන් උපසර්ගයකි. එසේම ‘පත්තෝ’ යන්නෙහි ‘පැමිණියේය’ යන අර්ථයෙහි ‘ප’ පූර්ව ‘අප’ ධාතුවේ පකාරය ලොප් වී ‘ත’ ප්‍රත්‍යය ද්විත්ව (ද්විභාව) වෙයි. එහි ‘න අභිසම්භුණාති’ යන්නෙන් ‘ළඟා නොවේ’, ‘සිද්ධ නොකරයි’ යන අර්ථය කියවේ.

ขิป เขเป. ขิปุณาติ. ขิปฺปํ. ขิปฺปนฺติ มจฺฉปญฺชโร.

‘ඛිප’ ධාතුව දැමීමෙහි/හෙළීමෙහි වෙයි. ‘ඛිපුණාති’ (දමයි/පතුරුවයි). ‘ඛිප්පං’ (වහා/ඉක්මනින්). ‘ඛිප්පං’ යනු මස් වැට (මාළු අල්ලන දැල) ය.

อาป พฺยาปเน. อาปุณาติ. อาโป.

‘ආප’ ධාතුව පැතිරීමෙහි (ව්‍යාප්ත වීමෙහි) වෙයි. ‘ආපුණාති’ (පැතිරෙයි). ‘ආපෝ’ (ජලය) ය.

มิ ปกฺเขปเน. มิโนติ. มิตฺโต.

‘මි’ ධාතුව ඇතුළත් කිරීමෙහි (දැමීමෙහි) වෙයි. ‘මිනෝති’ (මනියි/දමයි). ‘මිත්තෝ’ (මිතුරා) ය.

เอตฺถ จ สพฺพคุยฺเหสุ นิมิยติ ปกฺขิปิยตีติ มิตฺโต. ‘‘มิตฺโต หเว สตฺตปเทน โหตี’’ติ วจนํ ปน โวหารวเสน วุตฺตํ, น อตฺถวเสน. วุจฺเจยฺย เจ, โย โกจิ อวิสฺสาสิโก [Pg.246] อตฺตโน ปฏิวิรุทฺโธปิ จ มิตฺโต นาม ภเวยฺย, น เจวํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ ปน ทฏฺฐพฺพํ ‘‘สตฺตปทวีติหารมตฺเตนปิ สห คจฺฉนฺโต สห คจฺฉนฺตสฺส ปิยวาจานิจฺฉารเณน อญฺญมญฺญํ อาลาปสลฺลาปกรณมตฺเตน มิตฺโต นาม โหตีติ วตฺตพฺพํ. กึการณา? ทฬฺหวิสฺสาโส มิตฺโต นาม น ภเวยฺยาติ มิตฺตสฺส คุณปสํสาวเสน เอวํ วุตฺต’’นฺติ.

මෙහි සියලු රහස්‍ය කරුණුවලදී ඇතුළත් කරනු ලබන (තබා ගන්නා) බැවින් ‘මිත්‍රයා’ (මිත්තෝ) නම් වෙයි. ‘මිත්‍රයා සැබවින්ම පියවර හතකින් (සත්පදයකින්) ඇතිවේ’ යන වචනය ව්‍යවහාර වශයෙන් පවසන ලද්දක් මිස, පරමාර්ථ වශයෙන් නොවේ. ඉදින් එසේ පැවසුවහොත්, විශ්වාස කළ නොහැකි, තමාට විරුද්ධ වූ යමෙකු වුවද මිතුරෙකු විය හැකිය. එසේ නොසැලකිය යුතුය. එහෙත් මෙය මෙසේ දැකිය යුතුය: ‘පියවර හතක් පමණක් එකට යන්නා වූ ද, එකට යන්නාට ප්‍රිය වචන පැවසීමෙන් හා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් පිළිසඳරෙහි යෙදීමෙන් පමණක් ද මිත්‍රයා නම් වේ’ යැයි කිව යුතුය. කුමන හේතුවක් නිසාද යත්? දැඩි විශ්වාසවන්ත මිතුරෙකු නොවේ යැයි නොසිතා, මිතුරාගේ ගුණ වර්ණනා කිරීමේ වසයෙන් මෙය මෙසේ පවසන ලද්දකි.

วุ สํวรเณ. วุโณติ, วุณาติ, สํวุโณติ, สํวุณาติ. ปณฺฑิโต สีลสํวุโต.

‘වු’ ධාතුව සංවර වීමෙහි වෙයි. ‘වුණෝති’, ‘වුණාති’, ‘සංවුණෝති’, ‘සංවුණාති’ (සංවර වෙයි/වසා ගනියි). ‘පණ්ඩිතෝ සීලසංවුතෝ’ (නුවණැත්තා සීලයෙන් සංවර වූයේ වෙයි).

สุ อภิสเว. อภิสโว นาม ปีฬนํ มนฺถนํ สนฺธานํ สินฺหานํ วา. สุโณติ, สุณาติ.

‘සු’ ධාතුව අභිසවනයෙහි (පීඩනය/මිශ්‍ර කිරීම ආදියෙහි) වෙයි. අභිසවනය යනු පීඩා කිරීම, ඇලලීම/කැලඹීම, එක් කිරීම හෝ නෑවීම (දිය ඉසීම) ය. ‘සුණෝති’, ‘සුණාති’.

สิ พนฺธเน. สิโนติ.

‘සි’ ධාතුව බැඳීමෙහි වෙයි. ‘සිනෝති’ (බඳියි).

สิ นิสาเน. สิโณติ, สิณาติ. นิสิตสตฺถํ.

‘සි’ ධාතුව තියුණු කිරීමෙහි වෙයි. ‘සිණෝති’, ‘සිණාති’. ‘නිසිතසත්ථං’ (මුවහත් තබන ලද ආයුධය).

น หิ นูนายํ สา ขุชฺชา, ลภติ ชิวฺหาย เฉทนํ;

สุนิสิเตน สตฺเถน, เอวํ ทุพฺภาสิตํ ภณํ;

මෙබඳු දුර්භාෂිතයක් (නරක වචනයක්) පවසන ඒ කුදු ස්ත්‍රිය, මැනවින් මුවහත් කරන ලද ආයුධයකින් තමාගේ දිව කපා දැමීමක් ලබන්නීය (ඇගේ දිව කැපීමට ලක්වනු ඒකාන්තය).

เอตฺถ ภณนฺติ ภณนฺตี.

මෙහි ‘භණං’ යනු ‘භණන්තී’ (පවසන්නී) යන්නයි.

วุส ปาคพฺพิเย. ปาคพฺพิยํ นาม กายวาจามเนหิ ปคพฺพภาโว. วุสุณาติ.

‘වුස’ ධාතුව දැඩි බවෙහි (ප්‍රගල්භභාවයෙහි) වෙයි. ප්‍රගල්භභාවය යනු කය, වචනය හා සිත යන තිදොරින් වන දැඩි බව (නොහික්මුණු බව) ය. ‘වුසුණාති’.

อสุ พฺยาปเน. อสุณาติ. อสฺสุ.

‘අසු’ ධාතුව පැතිරීමෙහි වෙයි. ‘අසුණාති’ (පැතිරෙයි). ‘අස්සු’ (කඳුළු) ය.

หิ คติพุทฺธีสุ อุปตาเป จ. หิโนติ.

‘හි’ ධාතුව ගමනෙහි, අවබෝධයෙහි හා තැවීමෙහි/පීඩාවෙහි වෙයි. ‘හිනෝති’.

เอตฺถ ปน อสมานนฺตตฺเตปิ สมานตฺถานํ สโมธานํ วุจฺจติ.

මෙහි අවසානය එක සමාන නොවුවද, සමාන අර්ථ ඇති ධාතූන් එක් කිරීමක් (එක්ව දැක්වීමක්) පැවසේ.

ติก ติค สฆ ทิกฺข กิวิ จิริ ชิริ ทาส ทุ หึสายํ. ติกุณาติ. ติคุณาติ. สฆุณาติ. ทิกฺขุณาติ. กิวุณาติ[Pg.247]. จิรุณาติ. ชิรุณาติ. ทาสุณาติ. ทุโณติ, ทุณาตีติ รูปานิ หึสาวาจกานิ ภวนฺติ.

‘තික’, ‘තිග’, ‘සඝ’, ‘දික්ඛ’, ‘කිවි’, ‘චිරි’, ‘ජිරි’, ‘දාස’, ‘දු’ යන ධාතූහු හිංසා කිරීමෙහි වෙති. ‘තිකුණාති’, ‘තිගුණාති’, ‘සඝුණාති’, ‘දික්ඛුණාති’, ‘කිවුණාති’, ‘චිරුණාති’, ‘ජිරුණාති’, ‘දාසුණාති’, ‘දුණෝති’, ‘දුණාති’ යන රූපයෝ හිංසාව ප්‍රකාශ කරන්නාහු වෙති.

สุวาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

මා විසින් මගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් මෙතෙක් ‘ස්වාදි’ ගණයට අයත් ධාතූන් දක්වන ලදී. සූත්‍රයන්හි වෙනත් ධාතූන් ද බලා, අර්ථ ගැලපෙන පරිදි ගොනු කරගත යුතුය.

สฺวาทิคโณยํ.

මේ ස්වාදි ගණයයි.

กิยาทิคณิก

කියාදි ගණයයි.

กี ทพฺพวินิมเย. ทพฺพวินิมโย กยวิกฺกยวเสน ภณฺฑสฺส ปริวตฺตนํ. กิณาติ, กิณนฺติ. วิกฺกิณาติ, วิกฺกิณนฺติ. เกตุํ, กิณิตุํ. วิกฺเกตุํ, วิกฺกิณิตุํ. กิณิตฺวา, วิกฺกิณิตฺวา. กีตํ ภณฺฑํ. กโย, วิกฺกโย. วิกฺกิเณยฺย หเนยฺย วา.

‘කී’ ධාතුව බඩු බාහිරාදිය හුවමාරු කිරීමෙහි (ද්‍රව්‍ය විනිමයෙහි) වෙයි. ද්‍රව්‍ය විනිමය යනු ගැනීම හා විකිණීම වශයෙන් බඩු හුවමාරු කිරීමයි. ‘කිණාති’, ‘කිණන්ති’ (මිලදී ගනියි/ගනිති). ‘විකිණාති’, ‘විකිණන්ති’ (විකුණයි/විකුණති). ‘කේතුං’, ‘කිණිතුං’ (මිලදී ගැනීමට). ‘විකේතුං’, ‘විකිණිතුං’ (විකිණීමට). ‘කිණිත්වා’, ‘විකිණිත්වා’ (මිලදී ගෙන, විකුණා). ‘කීතං භණ්ඩං’ (මිලදී ගත් බඩු). ‘කයෝ’ (මිලදී ගැනීම), ‘වික්කයෝ’ (විකිණීම). ‘විකිණෙය්‍ය හනෙය්‍ය වා’ (විකුණන්නේය හෝ මරන්නේය).

ขิ คติยํ. ขิณาติ. อติขิโณ สโร. ขํ, ขานิ. นการสฺส ณการตฺตํ.

‘ඛි’ ධාතුව ගමනෙහි වෙයි. ‘ඛිණාති’ (යයි). ‘අතිඛිණෝ සරෝ’ (ඉක්මවා ගිය ඊතලය). ‘ඛං’, ‘ඛානි’ (ආකාශය, ඉන්ද්‍රියයන්/සිදුරු). මෙහි නකාරයට ණකාර වීම වෙයි.

ตตฺถ ขิณาตีติ คจฺฉติ. อติขิโนติ อติคโต. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เสนฺติ จาปาติขิณาว, ปุราณานิ อนุตฺถุน’’นฺติ. ตตฺถ จาปาติขิณา’ติ จาปโต อติขิณา อติคตา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘จาปาติขิณาติ จาปโต อติขิณา จาปา วินิมุตฺตาติ อตฺโถ’’ติ ปทตฺถวิวรณํ กตํ, ตมฺปิ คตตฺถญฺเญว สนฺธาย อธิปฺปายตฺถวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺร ขนฺติ สคฺโค. โส หิ กตปุญฺเญหิ คนฺตพฺพตฺตา ‘‘ข’’นฺติ วุจฺจติ. ขานีติ สคฺคา.

එහි ‘ඛිණාති’ යනු ‘යයි’ යන්නයි. ‘අතිඛිණෝ’ යනු ‘ඉක්මවා ගිය’ යන්නයි. මේ සඳහා පාලි පාඨය මෙසේය: ‘සෙන්ති චාපාතිඛිණාව, පුරාණානි අනුත්ථුනං’ (දුන්නෙන් මිදුණු ඊතල මෙන් වැතිරෙති, පැරණි දෑ ගැන පසුතැවෙති). එහි ‘චාපාතිඛිණා’ යනු දුන්නෙන් ඉක්මවා ගිය (මිදුණු) යන්නයි. අටුවාවෙහි ද ‘චාපාතිඛිණා යනු දුන්නෙන් ඉක්මවා ගිය, දුන්නෙන් මිදුණු යන අර්ථයයි’ කියා පද විවරණය කර ඇත. එය ද ‘ගිය’ යන අර්ථයම අදහස් කරමින් අභිප්‍රාය වශයෙන් කරන ලද්දක් බව දත යුතුය. එහි ‘ඛං’ යනු ස්වර්ගයයි. එය පින් කළවුන් විසින් යා යුතු බැවින් ‘ඛ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඛානි’ යනු ස්වර්ගයන් ය.

จิ จเย. ปุญฺญํ จินาติ. ปาการํ จินาติ. ปารมิโย วิจินาติ, วิจินติ จ. ปุปฺผํ โอจินาติ, โอจินติ วา. ปจินาติ. ปจินิตฺวา. จิตํ กุสลํ. จโย สญฺจโย. จิโต ปากาโร. จินาตีติ เจโต, อิฏฺฐกวฑฺฒกี. โย สตฺโต ปุญฺญสญฺจโย[Pg.248]. ‘‘สญฺจโย ราสิ สมูโห ปิณฺโฑ คโณ สงฺโฆ กทมฺโพ วคฺโค กโร ฆฏา’’อิจฺเจวมาทโย ปริยายา.

‘චි’ ධාතුව රැස්කිරීමෙහි වෙයි. ‘පුඤ්ඤං චිනාති’ (පින් රැස් කරයි). ‘පාකාරං චිනාති’ (පවුරක් බඳියි). ‘පාරමියෝ විචිනාති’, ‘විචිනති ච’ (පැරුම් දම් පුරයි/තෝරා බේරා ගනියි). ‘පුප්ඵං ඔචිනාති’ හෝ ‘ඔචිනති’ (මල් නෙළයි). ‘පචිනාති’ (නෙළයි/රැස් කරයි). ‘පචිනිත්වා’ (නෙළා/රැස් කර). ‘චිතං කුසලං’ (රැස් කළ කුසලය). ‘චයෝ’, ‘සංචයෝ’ (රැස් කිරීම/රැස්වීම). ‘චිතෝ පාකාරෝ’ (බඳින ලද පවුර). රැස් කරන බැවින් ‘චේතෝ’ යනු ගඩොල් වඩුවා (පෙදරේරුවා) ය. යම් සත්වයෙක් පින් රැස් කිරීමක් ද, ‘සංචයෝ, රාසි, සමූහෝ, පිණ්ඩෝ, ගණෝ, සඞ්ඝෝ, kදම්බෝ, වග්ගෝ, කරෝ, ඝටා’ යනු (රැස්වීම, සමූහය යන අර්ථ දෙන) පර්යාය වචනයෝ වෙති.

ชิ ชเย. ชินาติ, วิชินาติ, ชินิยติ. เชตา, ชิโน. ชิโต มาโร. มารํ ชิโต. ชิตวา, ชิตาวี, ชิตพฺโพ, เชยฺโย, ชยนํ, ชิตํ, วิชิตํ, ชโย, ปราชยนํ, ปราชโย. ยสฺส ชิตํ นาวชียติ. ชิตมสฺส โนยาติ โกจิ โลเก. ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ, มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย.

‘ජි’ ධාතුව ජයග්‍රහණයෙහි වෙයි. ‘ජිනාති’, ‘විජිනාති’ (ජයගනියි), ‘ජිනියති’ (පරදවනු ලැබෙයි). ‘ජේතා’ (දිනන්නා), ‘ජිනෝ’ (දිනූ තැනැත්තා - බුදුරජාණන් වහන්සේ). ‘ජිතෝ මාරෝ’ (මාරයා පැරදවිය/මාරයා පරදවන ලදී). ‘මාරං ජිතෝ’ (මාරයා පැරදවූ තැනැත්තා). ‘ජිතවා’, ‘ජිතාවී’ (ජයගත් තැනැත්තා). ‘ජිතබ්බෝ’, ‘ජෙය්‍යෝ’ (ජයගත යුතු). ‘ජයනං’, ‘ජිතං’, ‘විජිතං’ (ජයගැනීම/ජයගන්නා ලදී). ‘ජයෝ’ (ජයග්‍රහණය), ‘පරාජයනං’, ‘පරාජයෝ’ (පරාජය වීම). ‘යස්ස ජිතං නාවජීයති’ (යමෙකුගේ ජයග්‍රහණය නැවත පරාජය කළ නොහැකිද). ‘ජිතමස්ස නොයාති කොචි ලෝකේ’ (ඔහුගේ ජයග්‍රහණය ලෝකයෙහි කිසිවෙකුට පැරදිය නොහැකිය). ‘ජයෝ හි බුද්ධස්ස සිරිමතෝ අයං, මාරස්ස ච පාපිමතෝ පරාජයෝ’ (මේ සිරිමත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජයග්‍රහණයයි, පවිටු මාරයාගේ පරාජයයි).

ตตฺถ เชตาติ ชินาตีติ เชตา, โย โกจิ ปุคฺคโล. อชินีติ ชิโน, สพฺพญฺญู ธมฺมราชา. กึ โส อชินิ? ปาปเก อกุสเล ธมฺเม มาราทิอรโย จ. อิติ ปาปเก อกุสเล ธมฺเม มาราทโย จ อรโย อชินีติ ชิโน. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

එහි ‘ජේතා’ යනු දිනන්නා වූ ඕනෑම පුද්ගලයෙකි. ‘අජිනී’ (ජය ගත්තේය) යන අර්ථයෙන් ‘ජිනෝ’ නම් වන සේක් සර්වඥ ධර්මරාජයන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ කුමක් ජයගත් සේක්ද? ලාමක අකුසල ධර්මයන් ද, මාරයා ඇතුළු සතුරන් ද ජයගත් සේක. මෙසේ ලාමක අකුසලයන් ද මාරයා ඇතුළු සතුරන් ද ජයගත් හෙයින් ‘ජින’ (ජිත) නම් වන සේක. මේ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී –

‘‘มาทิสา เว ชินา โหนฺติ, เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ;

ชิตา เม ปาปกา ธมฺมา, ตสฺมาหํ อุปก ชิโน’’ติ,

‘යම් කෙනෙක් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමට පැමිණියාහු ද, ඔවුහු මා බඳු වූ ජයග්‍රාහකයෝ (ජින) වෙති. මා විසින් ලාමක (අකුසල) ධර්මයෝ ජය ගන්නා ලදහ, එබැවින් උපකය, මම ජයග්‍රාහකයෙක් (ජින) වෙමි’ යි,

‘‘ตถาคโต ภิกฺขเว อภิภู อนภิภูโต’’ติ จ.

‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ (සියල්ල) මැඩපැවැත්වූ සේක, අන්‍යයන් විසින් මැඩපැවැත්විය නොහැකි වූ සේක’ යන්න ද එසේමය.

ชินสทฺโท หิ เกวโล สพฺพญฺญุมฺหิ ปวตฺตติ, โสปปโท ปน ปจฺเจกพุทฺธาทีสุ ตมฺหิ จ ยถารหํ ปวตฺตติ. ‘‘ปจฺเจกชิโน, โอธิชิโน, อโนธิชิโน, วิปากชิโน, อวิปากชิโน’’ติ อิมาเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ.

‘ජින’ යන ශබ්දය තනිව යෙදෙන විට සර්වඥයන් වහන්සේ උදෙසාම පවතියි. උපපද සහිතව (වචනයක් මුලට එක්කර) යෙදෙන විට පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ආදීන් උදෙසා ද උන්වහන්සේ උදෙසා ද සුදුසු පරිදි පවතියි. ‘පච්චේකජිනෝ’ (පසේබුදු රදුන්), ‘ඕධිජිනෝ’ (ප්‍රදේශ ජයගත්තා වූ), ‘අනෝධිජිනෝ’ (සියල්ල ජයගත්තා වූ), ‘විපාකජිනෝ’, ‘අවිපාකජිනෝ’ යන්න මෙහි නිදසුන් පද වෙයි.

ชิ ชานิยํ. ชินาติ, น ชินาติ น ชาปเย, ชิโน รถสฺสํ มณิกุณฺฑเล จ, ปุตฺเต จ ทาเร จ ตเถว ชิโน. ชิโน ธนญฺจ ทาเส จ.

‘ජි’ ධාතුව විනාශයෙහි/පිරිහීමෙහි (හානියෙහි) වෙයි. ‘ජිනාති’ (පිරිහෙයි/නැතිකර ගනියි). ‘න ජිනාති න ජාපයේ’ (පිරිහෙන්නේ නැත, පිරිහීමට පත් කරන්නේ ද නැත). ‘ජිනෝ rඅථස්සං මණිකුණ්ඩලේ ච’ (රථය, අසුන් ද මිණි කොඬොල් ද නැතිකර ගත්තේය/පිරිහුණේය). ‘පුත්තේ ච දාරේ ච තථේව ජිනෝ’ (එසේම දරුවන් ද බිරිය ද නැතිකර ගත්තේය). ‘ජිනෝ ධනඤ්ච දාසේ ච’ (ධනය ද දාසයන් ද නැතිකර ගත්තේය).

ญา [Pg.249] อวโพธเน. ชานาติ, ญายติ, นายติ. อนิมิตฺตา น นายเร. ชญฺญา โส ยทิ หาปเย. มา มํ ชญฺญูติ อิจฺฉติ. ‘‘อิเม อมฺหาก’’นฺติ ญาตพฺพฏฺเฐน ญาติ, ญาตโก. ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ. ญาตโก โน นิสินฺโนติ. ญาตพฺพํ เญยฺยํ, สงฺขารวิการลกฺขณนิพฺพานปญฺญตฺติธมฺมา. อีทิเสสุ ฐาเนสุ เญยฺยสทฺโท เอกนฺเตน นปุํสโก, วาจฺจลิงฺคตฺเต สพฺพลิงฺคิโก, ยถา? เญยฺโย ผสฺโส. เญยฺยา เวทนา. เญยฺยํ จิตฺตํ. เญยฺโย ปุริโส, เญยฺยา อิตฺถี, เญยฺยํ ธนนฺติ จ.

‘ඤා’ ධාතුව අවබෝධයෙහි වෙයි. ‘ජානාති’, ‘ඤායති’, ‘නායති’ (දැනගනියි/දැනගනු ලැබේ). ‘අනිමිත්තා න නායරේ’ (ලකුණු නැති බැවින් නොදැනෙති). ‘ජඤ්ඤා සෝ යදි හාපයේ’ (ඉදින් පිරිහෙන්නේ නම් ඔහු දැනගන්නේය). ‘මා මං ජඤ්ඤූති ඉච්ඡති’ (මා නොදනිත්වායි කැමති වෙයි). ‘මොහු අපගේය’ යන දැනගත යුතු අර්ථයෙන් ‘ඥාතියා’ (ඤාති/ඤාතකෝ) නම් වෙයි. ‘ඤාතිමිත්තා සුහජ්ජා ච’ (ඥාතීහු ද මිත්‍රයෝ ද හිතවත්තු ද). ‘ඤාතකෝ නෝ නිසින්නෝති’ (අපගේ ඥාතියා වාඩි වී සිටින්නේය). දැනගත යුතු දෑ ‘ඥෙය්‍ය’ (ඤේය්‍යං) නම් වෙයි; එනම් සංස්කාර, විකාර, ලක්ෂණ, නිවන් සහ ප්‍රඥප්ති යන ධර්මයෝය. මෙබඳු ස්ථානයන්හි ‘ඥෙය්‍ය’ ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසක ලිංග වෙයි. විශේෂණයක් වශයෙන් යෙදෙන විට සියලු ලිංගයන්ගෙන් යුක්ත වෙයි. කෙසේද යත්? ‘ඥෙය්‍යෝ ඵස්සෝ’ (දැනගත යුතු ස්පර්ශය), ‘ඥෙය්‍යා වේදනා’ (දැනගත යුතු වේදනාව), ‘ඥෙය්‍යං චිත්තං’ (දැනගත යුතු සිත). ‘ඥෙය්‍යෝ පුරිසෝ’ (දැනගත යුතු පුරුෂයා), ‘ඥෙය්‍යා ඉත්ථී’ (දැනගත යුතු ස්ත්‍රිය), ‘ඥෙය්‍යං ධනං’ (දැනගත යුතු ධනය) යනාදී වශයෙනි.

ถุ อภิตฺถเว. ถุนาติ. อภิตฺถุนาติ. ถุติ, อภิตฺถุติ. ถวนา, อภิตฺถวนา, ถุโต, อภิตฺถุโต.

'ථු' ධාතුව පැසසීම (ස්තුති කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ථුනාති' (පසසයි), 'අභිත්ථුනාති' (මැනවින් පසසයි). 'ථුති' (පැසසීම), 'අභිත්ථුති' (මැනවින් පැසසීම). 'ථවනා' (පැසසීම), 'අභිත්ථවනා' (මැනවින් පැසසීම), 'ථුතෝ' (පසසන ලද), 'අභිත්ථුතෝ' (මැනවින් පසසන ලද) යන්නයි.

ถุ นิตฺถุนเน. ถุนาติ.

'ථු' ධාතුව කෙඳිරිගෑම (වැළපීම) අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'ථුනාති' (කෙඳිරිගායි/වැළපෙයි).

อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม,อปารุตทฺวาเร อทานสีเล;

เนสฺสาม ตํ ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตา,สมปฺปิตา เนรยิกา ทุกฺเขน;

ปุราณานิ อนุตฺถุน’’นฺติ จ ปโยโค.

"ලාමක ධර්මයන් ඇති, දොරවල් වසාගත්, දන් නොදෙන ස්වභාවය ඇති රේවතී, නැඟිටින්න; පැරණි කර්මයන් ගැන නැවත නැවතත් වැළපෙමින්, දුකින් පෙළෙමින්, නිරිසතුන් වැළපෙන (නරකයට) අපි ඔබව රැගෙන යන්නෙමු" යන්න මෙහි යෙදීමයි.

ทุ หึสายํ. ทุนาติ. มิตฺตทฺทุ. ทุโม.

'දු' ධාතුව හිංසා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'දුනාති' (පෙළයි/හිංසා කරයි). 'මිත්තද්දු' (මිත්‍රද්‍රෝහියා), 'දුමෝ' (වෘක්ෂය/ගස) යනු උදාහරණයි.

เอตฺถ มิตฺตทฺทูติ มิตฺตํ ทุนาติ หึสติ ทุพฺภตีติ มิตฺตทฺทุ. อตฺร ‘‘เวทา น ตาณาย ภวนฺติ ตสฺส, มิตฺตทฺทุโน ภูนหุโน นรสฺสา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ทุโมติ ทุนิยติ เคหสมฺภาราทิอตฺถาย หึสิยติ ฉินฺทิยติ, ปณฺณปุปฺผาทิอตฺถิเกหิ วา ปณฺณปุปฺผาทิหรเณน ปีฬิยตีติ ทุโม.

මෙහි 'මිත්තද්දු' යනු මිතුරාට හිංසා කරයි ද, ද්‍රෝහි වෙයි ද හේ මිත්‍රද්‍රෝහියා යි. "මිත්‍රද්‍රෝහී වූ ද, කළල නසන්නා වූ (වැඩීමට බාධා කරන්නා වූ) ද ඒ මිනිසාට වේදයෝ රැකවරණය පිණිස නොවෙති" යන පාලි පාඨය මෙයට නිදසුනකි. 'දුමෝ' (ගස) යනු ගෙවල් සෑදීමේ ද්‍රව්‍ය ආදිය ලබාගැනීම පිණිස කපනු ලබන (හිංසා කරනු ලබන) බැවින් හෝ කොළ, මල් ආදිය සොයන්නන් විසින් කොළ සහ මල් නෙළා ගැනීමෙන් පීඩාවට පත් කරනු ලබන බැවින් 'දුම' නම් වේ.

ธู กมฺปเน. ธุนาติ. ธูโม, โธนา, โธโน, ธุโต. ธุนนฺโต วากจีรานิ, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา.

'ධූ' ධාතුව සැලීම (සෙලවීම/කම්පනය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධුනාති' (සලයි). 'ධූමෝ' (දුම), 'ධෝනා' (ප්‍රඥාව), 'ධෝනෝ' (ප්‍රඥාවන්තයා/ධෝත තැනැත්තා), 'ධුතෝ' (ධුත කරන්නා/කෙලෙස් සලන්නා) යනු උදාහරණයි. "එකල්හි මම ගස් පොතු සිවුරු සලමින් අහසින් යන්නෙමි" යන්න මෙහි නිදසුනකි.

ตตฺถ [Pg.250] ธูโมติ ธุนาติ กมฺปตีติ ธูโม. ธูมสทฺโท โกเธ ตณฺหาย วิตกฺเก ปญฺจสุ กามคุเณสุ ธมฺมเทสนายํ ปกติธูเมติ อิเมสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. ‘‘โกโธ ธูโม ภสฺมานิ โมสวชฺช’’นฺติ เอตฺถ หิ โกเธ วตฺตติ. ‘‘อิจฺฉา ธูมายิโต สทา’’ติ เอตฺถ ตณฺหายํ. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควโต อวิทูเร ธูมายนฺโต นิสินฺโน โหตี’’ติ เอตฺถ วิตกฺเก.

එහි 'ධූමෝ' යනු සලිත වන බැවින් (සැලෙන බැවින්) 'ධූම' (දුම) නම් වේ. 'ධූම' යන වචනය ක්‍රෝධය, තණ්හාව, විතර්කය, පස්කම් සැප, ධර්ම දේශනාව සහ සාමාන්‍ය දුම යන අර්ථයන්හි වැටේ. "ක්‍රෝධය දුමය, බොරු කීම අළුය" යන්නෙහි ක්‍රෝධය අර්ථයෙහි ද, "ආශාව සැමවිටම දුම් දමයි" යන්නෙහි තණ්හාව අර්ථයෙහි ද, "එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නුදුරින් (සිතුවිලිවලින්) දුම් දමමින් (කල්පනා කරමින්) හුන්නේය" යන්නෙහි විතර්කය අර්ථයෙහි ද වැටේ.

‘‘ปงฺโก จ กามา ปลิโป จ กามา,ภยญฺจ เมตํ ติมุลํ ปวุตฺตํ;

รโช จ ธูโม จ มยา ปกาสิโต,หิตฺวา ตุวํ ปพฺพช พฺรหฺมทตฺตา’’ติ

"කාමයෝ මඩ වගුරක් බඳුය, කාමයෝ මඩ ගොහොරුවක් බඳුය, මෙය මුල් තුනක් ඇති මහා බියක් යැයි කියනු ලැබේ. කෙලෙස් රජස් ද, දුම ද මා විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. බ්‍රහ්මදත්තය, ඔබ මෙය හැරදමා පැවිදි වන්න" යන්නෙහි,

เอตฺถ ปญฺจสุ กามคุเณสุ. ‘‘ธูมํ กตฺตา โหตี’’ติ เอตฺถ ธมฺมเทสนายํ. ‘‘ธโช รถสฺส ปญฺญาโน, ธูโม ปญฺญานมคฺคิโน’’ติ เอตฺถ ปกติธูเม. อิจฺเจวํ –

මෙහි පංච කාමගුණයන් කෙරෙහි (දුම යන්න යෙදී ඇත). "දුම් දමන්නෙකු වේ" යන්නෙහි ධර්ම දේශනාව අර්ථයෙහි ද, "ධජය රථයේ සංඥාවයි, දුම ගින්නේ සංඥාවයි" යන්නෙහි සාමාන්‍ය දුම අර්ථයෙහි ද වැටේ. මෙසේ -

โกธตณฺหาวิตกฺเกสุ, ปญฺจกามคุเณสุ จ;

เทสนายญฺจ ปกติ-ธูเม ธูโม ปวตฺตติ.

ක්‍රෝධය, තණ්හාව, විතර්කය, පංච කාමගුණයන්, (ධර්ම) දේශනාව සහ සාමාන්‍ය දුම යන මේවායෙහි 'ධූම' (දුම) යන වචනය පවතී.

โธนาติ ปญฺญา. วุตฺตญฺเหตํ นิทฺเทเส ‘‘โธนา วุจฺจติ ปญฺญา, ยา ปญฺญา ปชานนา สมฺมาทิฏฺฐิ, กึการณา โธนาติ วุจฺจติ ปญฺญา? ยํ ตาย ปญฺญาย กายทุจฺจริตํ ธุตญฺจ โธตญฺจ สนฺโธตญฺจ นิทฺโธตญฺจ, วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ ธุตญฺจ โธตญฺจ สนฺโธตญฺจ นิทฺโธตญฺจ. ตํการณา โธนา วุจฺจติ ปญฺญา. อถ วา สมฺมาทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ธุตา จ โธตา จ สนฺโธตา จ นิทฺโธตา จ, ตํการณา โธนา วุจฺจติ ปญฺญา’’ติ. ‘‘โธนสฺส หิ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก, ปกปฺปิตา ทิฏฺฐิ ภวาภเวสู’’ติ อยเมตฺถ ปาฬิ นิทสฺสนํ[Pg.251]. อตฺร โธนา อสฺส อตฺถีติ โธโน, ตสฺส โธนสฺสาติ นิพฺพจนํ. ธาตูนมเนกตฺถตาย ธูธาตุ กมฺปนตฺเถปิ โธวนตฺเถปิ วตฺตติ.

'ධෝනා' යනු ප්‍රඥාවයි. නිර්දේශයෙහි මෙසේ පවසන ලදී: "'ධෝනා' යැයි කියනු ලබන්නේ ප්‍රඥාවට ය. යම් ප්‍රඥාවක්, මැනවින් දැනගැනීමක්, සම්මා දිට්ඨියක් වේ ද, කුමන හේතුවකින් ප්‍රඥාව 'ධෝනා' යැයි කියනු ලැබේද යත්? ඒ ප්‍රඥාවෙන් කාය දුශ්චරිතය බැහැර කරන ලද (සලන ලද), සෝදන ලද, මැනවින් සෝදන ලද, පිරිසිදු කරන ලද බැවිනි; වචී දුශ්චරිතය හා මනෝ දුශ්චරිතය බැහැර කරන ලද, සෝදන ලද, මැනවින් සෝදන ලද, පිරිසිදු කරන ලද බැවිනි. එම හේතුවෙන් ප්‍රඥාව 'ධෝනා' යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් සම්මා දිට්ඨිය විසින් මිච්ඡා දිට්ඨිය බැහැර කර, සෝදා, මැනවින් සෝදා, පිරිසිදු කරන ලද බැවින් ඒ හේතුවෙන් ප්‍රඥාව 'ධෝනා' යැයි කියනු ලැබේ." "ලෝකයෙහි භවාභවයන්හි (නැවත නැවත ඉපදීමෙහි) පිරිසිදු වූ (ධෝන) රහතන් වහන්සේට කල්පිත දෘෂ්ටියක් කිසි තැනක නැත" යන්න මෙහි පාලි නිදසුනයි. මෙහි 'ධෝනා' (ප්‍රඥාව) ඇත්තේ 'ධෝන' නම් වේ, 'ඒ ධෝන තැනැත්තාගේ' යනු විග්‍රහයයි. ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා 'ධූ' ධාතුව සෙලවීම අර්ථයෙහි මෙන් ම සේදීම (පිරිසිදු කිරීම) අර්ථයෙහි ද වැටේ.

มุน ญาเณ. มุนาติ. โมนํ, มุนิ. อิมสฺมึ ฐาเน ธาตุยา อาขฺยาตตฺเต เอกนฺเตน อนฺตโลโป ภวติ. โสภิตตฺเถรคาถายํ ปน อนาคตวจเน อุการสฺส วุทฺธิวเสน ‘‘อหํ โมเนน โมนิสฺส’’นฺติ รูปนฺตรญฺจ ทิสฺสติ. ตตฺถ โมนิสฺสนฺติ ชานิสฺสํ. นามตฺเต อนฺตโลโป น โหติ. ตตฺถ โมนนฺติ กิญฺจาปิ ‘‘น โมเนน มุนิ โหตี’’ติ เอตฺถ ตุณฺหีภาโว ‘‘โมน’’นฺติ วุจฺจติ, ตถาปิ อิธ ‘‘ญาเณ’’ติ วจนโต น โส อธิปฺเปโต, ญาณเมวาธิปฺเปตํ, ตสฺมา โมเนยฺยปฏิปทาสงฺขาตํ มคฺคญาณโมนมฺปิ คเหตพฺพํ. มุนีติ มุนาติ ชานาติ หิตาหิตํ ปริจฺฉินฺทตีติ มุนิ. อถ วา ขนฺธาทิโลเก ตุลํ อาโรเปตฺวา มินนฺโต วิย ‘‘อิเม อชฺฌตฺติกา ขนฺธา, อิเม พาหิรา’’ติอาทินา นเยน อิเม อุโภ อตฺเถ มุนาตีติ มุนิ. เตนาห ภควา –

'මුන' ධාතුව ඥානය (දැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මුනාති' (දැනගනියි). 'මෝනං' (ප්‍රඥාව/මුනිභාවය), 'මුනි' (මුනිවරයා) යනු එහි රූපයන්ය. මේ ස්ථානයෙහි ක්‍රියා පදයේදී ධාතුවේ අග අකුර අනිවාර්යයෙන්ම ලොප් වේ. සෝභිත තෙරණුවන්ගේ ගාථාවෙහි අනාගත කාලයේදී 'උ' කාරය වෘද්ධි වීමෙන් "අහං මෝනේන මෝනිස්සං" (මම මුනිභාවයෙන් දැනගන්නෙමි) යන වෙනත් රූපයක් ද පෙනේ. එහි 'මෝනිස්සං' යනු දැනගන්නෙමි යන්නයි. නාම පදවලදී අග ලොප් වීමක් සිදු නොවේ. එහි 'මෝන' යන්න, "නිශ්ශබ්ද වූ පමණින් මුනිවරයෙකු නොවේ" යන්නෙහි නිශ්ශබ්දතාව 'මෝන' යැයි කියනු ලැබුවද, මෙහි "ඥානය" යන අර්ථය පැවසූ බැවින් ඒ (නිශ්ශබ්දතාව) අදහස් නොකෙරේ; ඥානයම අදහස් කෙරේ. එබැවින් මෞනෙය්‍ය ප්‍රතිපදාව යැයි කියනු ලබන මාර්ග ඥාන සංඛ්‍යාත 'මෝනය' ද මෙහි ගත යුතුය. 'මුනි' යනු යහපත හා අයහපත වෙන්කොට දැනගන්නා (මුනාති) බැවින් 'මුනි' නම් වේ. නැතහොත් ස්කන්ධ ආදී ලෝකයෙහි තරාදියකට දමා කිරන්නාක් මෙන් "මේවා ආධ්‍යාත්මික ස්කන්ධයන්ය, මේවා බාහිර ස්කන්ධයන්ය" ආදී ක්‍රමයෙන් මේ උභය අර්ථයන්ම මැනවින් දැනගන්නා බැවින් 'මුනි' නම් වේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘น โมเนน มุนิ โหติ, มูฬฺหรูโป อวิทฺทสุ;

โย จ ตุลํว ปคฺคยฺห, วรมาทาย ปณฺฑิโต.

"මුළා වූ ස්වභාව ඇති, නූගත් තැනැත්තා නිශ්ශබ්ද වූ පමණින් මුනිවරයෙකු නොවේ. යම් පණ්ඩිතයෙක් තරාදියක් අතින් ගත්තාක් මෙන් උතුම් දෙය (කුසල්) ගෙන,"

ปาปานิ ปริวชฺเชติ, ส มุนิ เตน โส มุนิ;

โย มุนาติ อุโภ โลเก, มุนิ เตน ปวุจฺจตี’’ติ.

"පව් දුරු කරයි ද, හෙතෙම ඒ හේතුවෙන් මුනිවරයෙක් වේ. යමෙක් මෙලොව පරලොව (හෝ අභ්‍යන්තර බාහිර) දෙකම දැනගනියි ද, හෙතෙම ඒ හේතුවෙන් 'මුනි' යැයි කියනු ලැබේ."

อปราเปตฺถ ภวติ อตฺถวิภาวนา. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ, กายโมเนยฺยาทีสุ วา อญฺญตรํ, เตน สมนฺนาคตตฺตา ปุคฺคโล ‘‘มุนี’’ติ วุจฺจติ. โส ปเนส อคาริยมุนิ อนคาริยมุนิ เสกฺขมุนิ อเสกฺขมุนิ ปจฺเจกมุนิ มุนิมุนีติ อเนกวิโธ[Pg.252]. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิปิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสกฺขมุนีติ สตฺต เสกฺขา. อเสกฺขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ตถา หิ อายสฺมาปิ สาริปุตฺโต อาห ‘‘มุนีติ วุจฺจติ ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ.

මෙහි තවත් අර්ථ විග්‍රහයක් ද වෙයි. 'මුනි' යන්නෙහි 'මෝන' යැයි කියනු ලබන්නේ ඥානයට හෝ කායමෞනෙය්‍ය ආදීන්ගෙන් එකකටය. එයින් සමන්නාගත වූ (යුක්ත වූ) පුද්ගලයා 'මුනි' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මුනිවරයා ද ගිහි මුනි (අගාරියමුනි), පැවිදි මුනි (අනගාරියමුනි), සේඛ මුනි (සේක්ඛමුනි), අසේඛ මුනි (අසේක්ඛමුනි), පසේ බුදු මුනි (පච්චේකමුනි) සහ මුනි ශ්‍රේෂ්ඨ මුනි (මුනිමුනි) වශයෙන් නොයෙක් ආකාර වේ. එහි 'ගිහි මුනි' යනු මාර්ගඵල ලැබූ, ශාසනය හඳුනාගත් ගිහියා ය. 'පැවිදි මුනි' යනු එවැනි ස්වභාව ඇති පැවිද්දා ය. 'සේඛ මුනි' යනු සත් වැදෑරුම් සේඛ පුද්ගලයෝ ය. 'අසේඛ මුනි' යනු රහතන් වහන්සේ ය. 'පසේ බුදු මුනි' යනු පච්චේකබුද්ධයන් වහන්සේ ය. 'මුනි ශ්‍රේෂ්ඨ මුනි' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ය. එහෙයින්ම ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ද "භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'මුනි' යැයි කියනු ලැබේ" යැයි වදාළ සේක.

ปู ปวเน. ปวนํ โสธนํ. ปุนาติ. ปุญฺญํ, ปุตฺโต, ทนฺตโปณํ.

'පූ' ධාතුව පවිත්‍ර කිරීම (පිරිසිදු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'පවන' යනු පිරිසිදු කිරීමයි. 'පුනාති' (පිරිසිදු කරයි). 'පුඤ්ඤං' (පින), 'පුත්තෝ' (පුත්‍රයා/පුතා), 'දන්තපෝණං' (දැහැටි/දැත්කූර) යනු උදාහරණයි.

เอตฺถ จ ปุญฺญนฺติ อตฺตโน การกํ ปุนาติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. อถ วา ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนํ ตํสนฺตานํ ปุนาติ วิโสเธตีติ ปุญฺญํ. กินฺตํ? สุจริตํ กุสลกมฺมํ. สกมฺมิกตฺตา ธาตุสฺส การิตวเสน อตฺถวิวรณํ ลพฺภติ. ปุตฺโตติ อตฺตโน กุลํ ปุนาติ โสเธตีติ ปุตฺโต. เอวญฺจ สติ หีนชจฺจานํ จณฺฑาลาทีนํ ปุตฺโต นาม น ภเวยฺยาติ น วตฺตพฺพํ สทฺทานมตฺถกถนสฺส นานปฺปกาเรน ปวตฺติโต, ตสฺมา อตฺตโน ปิตุ หทยํ ปูเรตีติ ปุตฺโตติ เอวมาทินาปิ นิพฺพจนํ คเหตพฺพเมว. นานาธาตุวเสนปิ หิ ปทานิ สิทฺธึ สมุปคจฺฉนฺติ.

මෙහි 'පුඤ්ඤ' (පින) යනු තමා කළ තැනැත්තා පවිත්‍ර කරන (පිරිසිදු කරන) බැවින් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. නැතහොත් තමා යම් සන්තානයක උපන්නේ ද ඒ සන්තානය පිරිසිදු කරන බැවින් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. ඒ කුමක්ද? සුචරිත වූ කුසල් කර්මයයි. ධාතුව සකර්මක බැවින් කාරිත (ප්‍රේරක) වශයෙන් ද මෙහි අර්ථ විවරණය ලැබෙයි. 'පුත්තෝ' (පුත්‍රයා) යනු තම කුලය පිරිසිදු කරන බැවින් 'පුත්‍ර' නම් වේ. මෙසේ ඇති කල්හි, සැඩොල් ආදී හීන ජාතිකයන්ගේ පුත්‍රයාට 'පුත්‍ර' යන නම නොලැබේ යැයි නොකිය යුතුය; මන්ද යත් වචනවල අර්ථ පැවසීම විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් සිදුවන බැවිනි. එබැවින් "තම පියාගේ හදවත පුරවයි (සතුටු කරයි) යන අරුතින් පුත්‍රයා වේ" යනාදී වශයෙන් ද ව්‍යුත්පත්තිය ගත යුතුම වේ. විවිධ ධාතූන් ඇසුරින් ද පදයන්ගේ සිද්ධිය සිදුවන බැවිනි.

ปุตฺโต จ นาม อตฺรโช เขตฺรโช อนฺเตวาสิโก ทินฺนโกติ จตุพฺพิโธ. ตตฺถ อตฺตานํ ปฏิจฺจ ชาโต อตฺรโช นาม. สยนปีเฐ ปลฺลงฺเก อุเรติ เอวมาทีสุ นิพฺพตฺโต เขตฺรโช นาม. สนฺติเก สิปฺปุคฺคณฺหนโก อนฺเตวาสิโก นาม. โปสาปนตฺถาย ทินฺโน ทินฺนโก นาม ทนฺตโปณนฺติ ทนฺเต ปุนนฺติ วิโสเธนฺติ เอเตนาติ ทนฺตโปณํ, ทนฺตกฏฺฐํ.

පුත්‍රයා ද තමාගෙන් උපන් පුත්‍රයා (අත්‍රජ), ක්ෂේත්‍රජ පුත්‍රයා (භාර්යාවගේ වෙනත් පුත්‍රයා ආදී), අතවැසි පුත්‍රයා (අන්තේවාසික) සහ හදාගැනීමට ගත් පුත්‍රයා (දින්නක) යැයි සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි තමා නිසා උපන් පුත්‍රයා 'අත්‍රජ' නම් වේ. යහන, පුටුව, පලඟ, ළය ආදියෙහි උපන් (භාර්යාවට දාව උපන් හෝ ඇකයේ හැදී වැඩුණු) පුත්‍රයා 'ක්ෂේත්‍රජ' නම් වේ. තමා සමීපයෙහි ශිල්ප හදාරන තැනැත්තා 'අන්තේවාසික' (අතවැසි) පුත්‍රයා නම් වේ. ඇතිදැඩි කිරීම පිණිස දෙන ලද පුත්‍රයා 'දින්නක' පුත්‍රයා නම් වේ. 'දන්තපෝණ' යනු මෙයින් දත් පිරිසිදු කරන බැවින් 'දන්තපෝණ' (දැහැටි/දැත්කූර) නම් වේ.

ปี ตปฺปนกนฺตีสุ. ปิณาตีติ ปีติ. เอตฺถ จ ปีตีติ ปีณนํ ปีติ, ตปฺปนํ กนฺตีติ จ วุตฺตํ โหติ. อิทํ ภาววเสน นิพฺพจนํ. อิทํ [Pg.253] ปน เหตุกตฺตุวเสน ปิณยตีติ ปีติ, ตปฺเปตีติ อตฺโถ.

'පී' ධාතුව තෘප්තිමත් කිරීම (සතුටු කිරීම) සහ කැමැත්ත (ප්‍රිය බව) අර්ථයන්හි වැටේ. 'පිණාති' (සතුටු කරයි/තෘප්තිමත් කරයි) යන අරුතින් 'පීති' (ප්‍රීතිය) යන්න වේ. මෙහි 'පීති' යනු සතුටු වීම 'ප්‍රීතිය' වන අතර, තෘප්තිමත් කිරීම සහ ප්‍රිය බව ද කියන ලදී. මෙය භාව අර්ථයෙන් දක්වන ලද ව්‍යුත්පත්තියකි. හේතුකර්තෘ අර්ථයෙන් ගත් කල 'පිණේති' (සතුටු කරවයි) යන අරුතින් 'පීති' යන්න වේ, එනම් තෘප්තිමත් කරවයි යන්නයි.

สา ปเนสา ขุทฺทกาปีติ ขณิกาปีติ โอกฺกนฺติกาปีติ อุพฺเพคาปีติ ผรณาปีตีติ ปญฺจวิธา โหติ. ตตฺถ ขุทฺทกาปีติ สรีเร โลมหํสนมตฺตเมว กาตุํ สกฺโกติ. ขณิกาปีติ ขเณ ขเณ วิชฺชุปฺปาทสทิสา โหติ. โอกฺกนฺติกาปีติ สมุทฺทตีรํ วีจิ วิย กายํ โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวา ภิชฺชติ. อุพฺเพคาปีติ พลวตี โหติ กายํ อุทฺธคฺคํ กตฺวา อากาเส ลงฺฆาปนปฺปมาณา โหติ. ผรณาปีติยา ปน อุปฺปนฺนาย สกลสรีรํ ธมิตฺวา ปูริตวตฺถิ วิย มหตา อุทโกเฆน ปกฺขนฺทปพฺพตกุจฺฉิ วิย จ อนุปริผุฏํ โหติ, เอวํ ปญฺจวิธา ปีติ, สา สมฺปิยายนลกฺขณตฺตา ‘‘ปิณาตี’’ติ ปีตีติ สุทฺธกตฺตุวเสนปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. เอตฺถ ‘‘ปิยายติ, ปิตา, ปิโย, เปโม’’ติอาทีนิ ปีธาตุยา เอว รูปานิ. ตตฺถ ‘‘ปุตฺตํ ปิยายตีติ ปิตา’’ติ วทนฺติ. ปิยายิตพฺโพติ ปิโย. เปมนํ เปโม.

ඒ මේ ප්‍රීතිය වනාහි ඛුද්දකා ප්‍රීතිය, ක්ෂණික ප්‍රීතිය, ඔක්කන්තිකා ප්‍රීතිය, උබ්බේගා ප්‍රීතිය, ඵරණා ප්‍රීතිය යැයි පස් වැදෑරුම් වේ. එහි ඛුද්දකා ප්‍රීතිය යනු ශරීරයෙහි ලොමුදැහැගැන්වීමක් පමණක් සිදු කිරීමට සමත් වෙයි. ක්ෂණික ප්‍රීතිය වනාහි ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය විදුලි කෙටීමක් බඳු වෙයි. ඔක්කන්තිකා ප්‍රීතිය වනාහි මුහුදු වෙරළෙහි රළ මෙන් ශරීරය කරා පැමිණෙමින් පැමිණෙමින් බිඳී යයි. උබ්බේගා ප්‍රීතිය වනාහි බලවත් වන අතර, ශරීරය ඉහළට ඔසවා අහසෙහි පැනීමට පවා සමත් වෙයි. ඵරණා ප්‍රීතිය උපන් කල්හි මුළු ශරීරයම පිඹ පුරවන ලද හමක් මෙන් ද, මහත් ජල ගැල්මකින් යට වූ පර්වත ගුහාවක් මෙන් ද මුළුමනින්ම පැතිරී පිරී යයි. මෙසේ ප්‍රීතිය පස් වැදෑරුම් වේ. ඇලුම් කරන ලක්ෂණ ඇති බැවින්, 'පිනවයි' යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රීතිය' යැයි කර්තෘ කාරකයෙන් ද පැවසීම සුදුසුය. මෙහි 'පියායති' (ප්‍රිය කරයි), 'පිතා' (පියා), 'පියෝ' (ප්‍රිය), 'පේමෝ' (ප්‍රේමය) ආදී වූ රූපයන් 'පී' ධාතුවෙන්ම උපන්නාහු වෙයි. එහි 'පුතුට ආදරය කරයි යන අර්ථයෙන් පියා' යැයි පවසති. ප්‍රිය කටයුත්තා 'ප්‍රිය' නම් වේ. ප්‍රේම කිරීම 'ප්‍රේමය' නම් වේ.

มา ปริมาเณ. มินาติ. มานํ, ปริมาณํ, มตฺตํ, มตฺตา, มโน, วิมานํ, มินิตพฺพํ, เมตพฺพํ, ฉายา เมตพฺพา. อีทิเสสุ ฐาเนสุ อนียปจฺจโย น ลพฺภติ.

'මා' ධාතුව මැනීමෙහි වැටේ. 'මිනාති' (මනියි). මාන (මැනීම), පරිමාණ, මත්ත (ප්‍රමාණය), මත්තා, මන, විමාන, මිනිතබ්බ, මෙතබ්බ, ඡායා මෙතබ්බා යනු උදාහරණයි. මෙබඳු ස්ථානවල 'අනීය' ප්‍රත්‍යය නොලැබේ.

เอตฺถ มโนติ เอกาย นาฬิยา เอกาย จ ตุลาย มินมาโน วิย อารมฺมณํ มินาติ ปริจฺฉินฺทตีติ มโน. วิเสสโต มินิยเต ปริจฺฉินฺทิยเตติ วิมานํ, เทวานํ ปุญฺญพเลน นิพฺพตฺตพฺยมฺหํ เทวนิเกตํ. ยํ วิมานํ อุปโสภิตํ, ปภาสติมิทํ พฺยมฺหนฺติ จ อาทินา โถมิยติ.

මෙහි 'මනස්' යනු එක් නැලියකින් හෝ තරාදියකින් මනින්නාක් මෙන් අරමුණ මනින, වෙන් කර ගන්නා බැවින් 'මන' නම් වේ. විශේෂයෙන් මනිනු ලබන, සීමා කරනු ලබන බැවින් 'විමාන' නම් වේ. එය දෙවියන්ගේ පින් බලයෙන් උපදින දිව්‍ය භවනයයි. 'යම් විමානයක් අලංකාරවත් ද, මේ විමානය බබළයි' යනාදී වශයෙන් වර්ණනා කරනු ලැබේ.

มี หึสายํ. มินาติ. มีโน, กุมีนํ.

'මී' ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැේ. 'මිනාති' (හිංසා කරයි). මීන (මත්ස්‍යයා), කුමීන (කෙම) යනු උදාහරණයි.

เอตฺถ [Pg.254] มีโนติ มจฺโฉ. มจฺฉสฺส หิ ‘‘มีโน มจฺโฉ อมฺพุโช วาริโช วาริจโร’’ติ อเนกานิ นามานิ. วิเสสนามานิ ปน ‘‘อมโร ขลิโส จนฺทกุโล กนฺทผลิ อินฺทผลิ อินฺทวโล กุลิโส วามิ กุงฺกุตโล กณฺฑิโก สกุโล มงฺคุโร สิงฺคี สตวงฺโก โรหิโต ปาฐีโน กาโณ สวงฺโก ปาวุโส’’ อิจฺเจวมาทีนิ, ‘‘ติมิ ติมิงฺคโล’’ อิจฺเจวมาทีนิ จ ภวนฺติ. กุมีนนฺติ กุจฺฉิเตนากาเรน มจฺเฉ มินนฺติ หึสนฺติ เอเตนาติ กุมีนํ, มจฺฉพนฺธนปญฺชโร. โส ปน ปาฬิยํ กุมีนสทฺเทน วุจฺจติ. ตถา หิ –

මෙහි 'මීන' යනු මත්ස්‍යයා ය. මත්ස්‍යයාට 'මීන, මච්ඡ, අම්බුජ, වාරිජ, වාරිචර' යනාදී වශයෙන් බොහෝ නම් ඇත. විශේෂ නාමයන් වනාහි 'අමර, කලිස, චන්දකුල, කන්දඵලී, ඉන්දඵලී, ඉන්දවල, kuලිස, වාමී, කුංකුතල, කණ්ඩික, සකුල, මංගුර, සිංගී, සතවංක, රෝහිත, පාඨීන, කාණ, සවංක, පාවුස' ආදීහු ද 'තිමි, තිමිංගල' ආදීහු ද වෙති. 'කුමීන' යනු ලාමක ආකාරයෙන් මෙයින් මසුන්ට හිංසා කරති (මරති) යන අර්ථයෙන් 'කුමීන' නම් වේ, එනම් මසුන් බඳින කූඩුවයි (කෙමයි). එය පාලි භාෂාවෙහි 'කුමීන' ශබ්දයෙන් කියනු ලැබේ. එසේම -

‘‘วาริชสฺเสว เม สโต, พนฺธสฺส กุมินามุเข;

อกฺโกสติ ปหรติ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสโต’’ติ

'කෙම කටෙහි බැඳුනු මත්ස්‍යයෙකු මෙන් වූ, ප්‍රිය පුත්‍රයන් නොදක්නා මට බණියි, පහර දෙයි' යනුවෙන්

ปาฬิ ทิสฺสติ.

පාලියෙහි දැක්වේ.

มู พนฺธเน. มุนาติ. มุนิ.

'මූ' ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. 'මුනාති' (බඳියි). මුනි යනු උදාහරණයි.

เอตฺถ มุนีติ อตฺตโน จิตฺตํ มุนาติ มวติ พนฺธติ ราคโทสาทิวสํ คนฺตุํ น เทตีติ มุนิ.

මෙහි 'මුනි' යනු තමාගේ සිත බඳින්නා වූ, පාලනය කරන්නා වූ, රාග ද්වේෂ ආදියේ වසඟයට යාමට නොදෙන්නා වූ තැනැත්තා ය.

ริ คติเทสเนสุ. ริกาติ. เรณุ. นการสฺส ณตฺตํ.

'රි' ධාතුව ගමනෙහි සහ දේශනයෙහි (දැනුම් දීමෙහි) වැටේ. 'රිකාති' (යයි/දක්වයි). රේණු. 'න' කාරයට 'ණ' කාරය වීම සිදු වේ.

ลี สิเลเส. ลินาติ, นิลินาติ. ลีนํ, สลฺลีนํ, ปฏิสลฺลานํ.

'ලී' ධාතුව ඇලීමෙහි වැටේ. 'ලිනාති' (ඇලෙයි), 'නිලිනාති' (ඇලෙයි/සැඟවෙයි). ලීන, සල්ලීන, පටිසල්ලාන යනු උදාහරණයි.

วี ตนฺตสนฺตาเน. วตฺถํ วินาติ. อิมินา สุตฺเตน จีวรํ วินาหิ. กมฺเม – อิทํ โข อาวุโส จีวรํ มํ อุทฺทิสฺส วิยฺยติ. วีตํ. สุวีตํ. อปฺปกํ โหติ เวตพฺพํ. การิเต ‘‘วายาเปติ, ตนฺตวาเยหิ จีวรํ วายาเปสฺสามา’ติ จีวรํ วายาเปสุํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ ภวนฺติ.

'වී' ධාතුව නූල් පැතිරවීමෙහි (වියමනෙහි) වැටේ. වස්ත්‍රය වියයි. 'මේ නූලෙන් සිවුර වියන්න'. කර්ම කාරකයෙහි - 'ඇවැත්නි, මේ සිවුර මා උදෙසා වියනු ලැබේ'. වියන ලද (වීතං). මැනවින් වියන ලද (සුවීතං). විය යුතු දේ ස්වල්පයක් වෙයි. කාරිත ක්‍රියාවෙහි - 'වියවයි, සළුවියන්නන් ලවා සිවුරක් වියවන්නෙමු යි සිවුරක් වියැවූහ' යනාදී රූප වෙති.

วี หึสายํ. วินาติ. เวณุ. เวณูติ วํโส.

'වී' ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. 'විනාති' (හිංසා කරයි). වේණු. 'වේණු' යනු උණ ගසයි.

ลู [Pg.255] เฉทเน. ลุนาติ. โลณํ, กุสลํ, พาโล, ลูโต.

'ලූ' ධාතුව කැපීමෙහි වැටේ. 'ලුනාති' (කපයි). ලෝණ, කුසල, බාල, ලූත යනු උදාහරණයි.

เอตฺถ จ โลณนฺติ ลุนาติ วีตรสภาวํ วินาเสติ สรสภาวํ กโรตีติ โลณํ, ลวณํ. กุโส วิย หตฺถปฺปเทสํ อกุสลธมฺเม ลุนาตีติ กุสลํ, อนวชฺชอิฏฺฐวิปากลกฺขโณ ธมฺโม. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเก ทฺเว อตฺเถ ลุนาตีติ พาโล, อวิทฺวา. ลูโตติ มกฺกฏโก วุจฺจติ. ตสฺส หิ สุตฺตํ ‘‘ลูตสุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ยูสํ ปาตุํ ปฏงฺคมกฺขิกาทีนํ ชีวิตํ ลุนาตีติ ลูโต.

මෙහි 'ලෝණ' යනු, නීරස බව කපා හරින (නැති කරන), රසවත් බව ඇති කරන බැවින් 'ලෝණ' (ලුණු) නම් වේ. කුස තණ පතක් අත කපන්නාක් මෙන් අකුසල් දහම් කපා දමන බැවින් 'කුසල' නම් වේ, එය නිවැරදි වූ ද ඉෂ්ට විපාක ලක්ෂණ ඇති වූ ද ධර්මයකි. මෙලොව පරලොව දෙලොවම යහපත කපා දමන (විනාශ කරන) බැවින් 'බාල' (අඥාන පුද්ගලයා) නම් වේ. 'ලූත' යනු මකුළුවාට කියනු ලැබේ. ඔහුගේ නූලට 'ලූතසුත්ත' (මකුළු නූල) යැයි කියති. යුෂ බීම සඳහා පළඟැටියන්, මැස්සන් ආදීන්ගේ ජීවිතය කපා දමන (නැති කරන) බැවින් 'ලූත' නම් වේ.

สิ พนฺธเน. สินาติ. สีมา, สีสํ.

'සි' ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. 'සිනාති' (බඳියි). සීමා, සීස යනු උදාහරණයි.

เอตฺถ สีมาติ สินียเต สมคฺเคน สงฺเฆน กมฺมวาจาย พนฺธิยเตติ สีมา. สา ทุวิธา พทฺธสีมา อพทฺธสีมาติ. ตาสุ อพทฺธสีมา มริยาทกรณวเสน ‘‘สีมา’’ติ เวทิตพฺพา. สินาติ พนฺธติ เกเส โมฬิกรณวเสน เอตฺถาติ สีสํ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

මෙහි 'සීමා' යනු සමගි සංඝයා විසින් කර්ම වාක්‍යයෙන් බඳිනු ලබන බැවින් 'සීමා' නම් වේ. එය බද්ධ සීමාව හා අබද්ධ සීමාව යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් අබද්ධ සීමාව සීමා නිර්ණය කිරීම් වශයෙන් 'සීමා' යැයි දත යුතුය. කොණ්ඩය බැඳීම නිමිත්තෙන් කෙස් බඳිනු ලබන (රැඳෙන) ස්ථානය බැවින් 'සීස' (හිස) නම් වේ. අනෙක්වා ද මෙසේ ගැලපිය යුතුය.

สา ปาเก. สินาติ.

'සා' ධාතුව පැසවීමෙහි වැටේ. 'සිනාති' (පසවයි).

สุ หึสายํ. สุณาติ. ปรสุ. ปรํ สุณนฺติ หึสนฺติ เอเตนาติ ปรสุ.

'සු' ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. 'සුණාති' (හිංසා කරයි). පරසු. මෙයින් සතුරන් නසති (හිංසා කරති) යන අර්ථයෙන් 'පරසු' (කෙටේරිය) නම් වේ.

อส โภชเน. วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ. อสนํ.

'අස' ධාතුව අනුභව කිරීමෙහි වැටේ. වපුරන ලද දෙයෙහි ඵලය අනුභව කරයි. අසන යනු උදාහරණයි.

เอตฺถ อสนนฺติ อาหาโร. โส หิ อสิยติ ภุญฺชิยตีติ ‘‘อสน’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘อสฺนาถ ขาทถ ปิวถา’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

මෙහි 'අසන' යනු ආහාරයයි. එය අනුභව කරනු ලබන බැවින් 'අසන' යැයි කියනු ලැබේ. 'අනුභව කරව්, කවව්, බොව්' යන්න මෙයට නිදසුනකි.

กิลิส วิพาธเน. กิลิสฺนาติ. กิเลโส.

'කිලිස' ධාතුව පීඩා කිරීමෙහි වැටේ. 'කිලිස්නාති' (පීඩා කරයි). කිලේස යනු උදාහරණයි.

เอตฺถ จ กิเลโสติ ราคาทโยปิ ทุกฺขมฺปิ วุจฺจติ.

මෙහි 'කිලේස' යනු රාගාදී කෙලෙසුන්ට ද දුකට ද කියනු ලැබේ.

อุทฺธส อุญฺเฉ. อุญฺโฉ ปริเยสนํ. อุทฺธสฺนาติ.

'උද්ධස' ධාතුව සෙවීමෙහි වැටේ. 'උඤ්ඡ' යනු සෙවීමයි. 'උද්ධස්නාති' (සොයයි).

อิส [Pg.256] อภิกฺขเณ. อิสฺนาติ.

'ඉස' ධාතුව නැවත නැවත සෙවීමෙහි (නිතර ළඟාවීමෙහි) වැටේ. 'ඉස්නාති' (නිතර ළඟා වෙයි).

วิส วิปฺปโยเค. วิสฺนาติ. วิสํ.

'විස' ධාතුව වෙන්වීමෙහි වැටේ. 'විස්නාති' (වෙන්වෙයි). විස යනු උදාහරණයි.

ปุส สิเนหสวนปูรเณสุ. ปุสฺนาติ.

'පුස' ධාතුව සෙනෙහස දැක්වීම, ගලා යෑම සහ පිරීම යන අර්ථවල වැටේ. 'පුස්නාති' (පුරවයි/සෙනෙහස දක්වයි).

ปุส โปสเน. ปุสฺนาติ.

'පුස' ධාතුව පෝෂණය කිරීමෙහි වැටේ. 'පුස්නාති' (පෝෂණය කරයි).

มุส เถยฺเย. มุสฺนาติ. มุสโล.

'මුස' ධාතුව සොරකම් කිරීමෙහි වැටේ. 'මුස්නාති' (සොරකම් කරයි). මුසල (මෝල්ගස) යනු උදාහරණයි.

กิยาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

මා විසින් මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් මෙතෙක් කියාදී ගණයේ ධාතූන් දක්වන ලදී. සූත්‍රවල ඇති වෙනත් ධාතූන් ද බලා අර්ථයට ගැලපෙන සේ වටහා ගත යුතුය.

สาสนา โลกโต เจเต,ทสฺสิตา เตสุ โลกโต;

สาสนสฺโสปการาย,วุตฺตา ตทนุรูปกา.

මේ ධාතූහු ශාසනයෙන් ද ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් ද දක්වන ලදහ. ඒවායින් ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් දක්වන ලද ධාතූහු ශාසනයට උපකාර පිණිස ඊට අනුකූලව පවසන ලදහ.

กิยาทิคโณยํ.

මෙය කියාදී ගණයයි.

คหาทิคณิก

ගහාදී ගණය.

อิทานิ คหาทิคโณ วุจฺจเต. เอตฺเถเก เอวํ มญฺญนฺติ.

දැන් ගහාදී ගණය කියනු ලැබේ. මෙහි ඇතැම්හු මෙසේ සිතති.

คหาทีนํ คโณ นาม, ปจฺเจกํ นุปลพฺภติ;

อถเมโก คหธาตุ, คหาทีนํ คโณ สิยา.

ගහාදීන්ගේ ගණය කියා වෙන්වූ වෙනම එකක් දැකිය නොහැක. එහෙයින් එක් 'ගහ්' ධාතුවක් පමණක් ගහාදීන්ගේ ගණය විය හැකිය.

ยโต ปฺปณฺหา ปรา เหยฺยุํ, ธาตุโต ชินสาสเน;

เตปิ อญฺเญ น วิชฺชนฺติ, อญฺญตฺร คหธาตุยา.

ජින ශාසනයෙහි යම් හෙයකින් ධාතූන්ගෙන් පරව 'ප්ප' සහ 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යයන් වේ ද, ඒ ධාතූහු 'ගහ්' ධාතුව හැර අන්‍ය ධාතූන්හි නොදැක්ක හැකිය.

อิติ จินฺตาย เอกจฺเจ, คหธาตุํ กิยาทินํ;

ปกฺขิปึสุ คเณ เอวํ, น วทึสุ คหาทิกํ.

මෙසේ සිතා ඇතැම්හු 'ගහ්' ධාතුව කියාදී ගණයෙහිම ඇතුළත් කළහ. මෙසේ ඔවුහු වෙනම ගහාදී ගණයක් නොපැවසූහ.

น เตสํ คหณํ ธีโร, คณฺเหยฺย สุวิจกฺขโณ;

ยโต กจฺจายเน วุตฺโต, คหาทีนํ คโณ วิสุํ.

මනා නුවණ ඇති ධීමතා ඔවුන්ගේ ඒ පිළිගැනීම නොගත යුතුය. මන්දයත්, කච්චායනයෙහි ගහාදී ගණය වෙනමම දක්වා ඇති බැවිනි.

‘‘คหาทิโต ปฺปณฺหา’’ อิติ, ลกฺขณํ วทตา หิ โส;

กจฺจายเนน ครุนา, ทสฺสิโต นนุ สาสเน.

'ගහාදිතෝ ප්පණ්හා' යැයි ලක්ෂණ පවසමින් ගෞරවනීය කච්චායන පඬිවරයා විසින් ශාසනයෙහි එය දක්වන ලද්දේ නොවේද?

สเจ [Pg.257] วิสุํ คหาทีนํ, คโณ นาม น ลพฺภติ;

คหาทิทีปเก สุตฺเต, หิตฺวาน พาหิรํ อิทํ.

ඉදින් ගහාදීන්ගේ වෙනමම ගණයක් නොලැබේ නම්, ගහාදී ගණය පැහැදිලි කරන සූත්‍රයෙහි බාහිර වූ මෙය හැර...

‘‘คหโต ปฺปณฺหา’’ อิจฺเจว, วตฺตพฺพํ อถ วา ปน;

‘‘กิยาทิโต นาปฺปณฺหา’’ติ, กาตพฺพํ เอกลกฺขณํ.

නැතහොත් 'ගහ් (gaha) ධාතුවෙන් ප්ප සහ ණ්හා ප්‍රත්‍යයෝ වෙති' යි කිව යුතුය. එසේත් නැත්නම් 'කියාදි ආදී ධාතූන්ගෙන් නා සහ ප්ප, ණ්හා ප්‍රත්‍යයෝ වෙති' යි එකම ලක්ෂණයක් (නීතියක්) කළ යුතුය.

ยสฺมา ตถา น วุตฺตญฺจ, น กตญฺเจกลกฺขณํ;

ตสฺมา อยํ วิสุํเยว, คโณ อิจฺเจว ญายติ.

යම් හෙයකින් එසේ නොකියන ලද්දේද, එකම ලක්ෂණයක් නොකරන ලද්දේද, එබැවින් මෙම ධාතු සමූහය වෙන් වූ ම ගණයක් (ගහ් ආදි ගණය) ලෙස ම හඳුන්වනු ලැබේ.

‘‘สรา สเร โลป’’มิติ-อาทีนิ ลกฺขณานิว;

คมฺภีรํ ลกฺขณํ เอตํ, ทุชฺชานํ ตกฺกคาหินา.

'සරා සරේ ලෝපං' (ස්වරයක් පර වූ කල්හි ස්වරය ලොප් වේ) ආදී ලක්ෂණ (ව්‍යාකරණ සූත්‍ර) මෙන්, මෙම ලක්ෂණය ද ඉතා ගැඹුරුය; තර්ක ග්‍රහණය කරන්නන් (තර්ක කරන්නන්) විසින් වටහා ගැනීම දුෂ්කරය.

อุสาทโยปิ สนฺธาย, อาทิคฺคโห กโต ตหึ;

ตถา หิ ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ, อาทิรูปานิ ทิสฺสเร.

එහි 'උස' (usa) ආදී ධාතූන් ද අදහස් කොට 'ආදි' යන්න යොදන ලදී. එහෙයින් ම 'උණ්හාපේති' (uṇhāpeti) ආදී රූපයෝ දෘශ්‍යමාන වෙති.

อิทานิ ปากฏํ กตฺวา, อาทิสทฺทผลํ อหํ;

สปฺปโยคํ คหาทีนํ, คณํ วกฺขามิ เม สุณ.

දැන් මම 'ආදි' ශබ්දයේ ඵලය පැහැදිලි කරමින්, යෙදීම් සහිතව 'ගහ්' ආදී ධාතුන්ගේ සමූහය (ගහ් ආදි ගණය) පවසන්නෙමි; එය මගෙන් අසන්න.

คห อุปาทาเน. อุปาทานํ คหณํ, น กิเลสุปาทานํ. อุปสทฺโท เหตฺถ น กิญฺจิ อตฺถวิเสสํ วทติ. อถ วา กาเยน จิตฺเตน วา อุปคนฺตฺวา อาทานํ คหณํ อุปาทานนฺติ สมีปตฺโถ อุปสทฺโท. กตฺถจิ หิ อุปสทฺโท อาทานสทฺทสหิโต ทฬฺหคฺคหเณ วตฺตติ ‘‘กามุปาทาน’’นฺติอาทีสุ. อิธ ปน ทฬฺหคฺคหณํ วา โหตุ สิถิลคฺคหณํ วา, ยํ กิญฺจิ คหณํ อุปาทานเมว, ตสฺมา คหธาตุ คหเณ วตฺตตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เฆปฺปติ, คณฺหาติ วา. ปริคฺคณฺหาติ, ปฏิคฺคณฺหาติ, อธิคณฺหาติ, ปคฺคณฺหาติ, นิคฺคณฺหาติ. ปธานคณฺหนโก. คณฺหิตุํ, อุคฺคณฺหิตุํ. คณฺหิตฺวา, อุคฺคณฺหิตฺวา. อญฺญถาปิ รูปานิ ภวนฺติ. อหํ ชาลึ คเหสฺสามิ. คเหตุํ. คเหตฺวา. อุคฺคาหโก, สงฺคาหโก, อชฺโฌคาฬฺโห. การิเต ‘‘คณฺหาเปติ, คณฺหาปยติ, อญฺญตรํ สติปฏฺฐานํ อุคฺคณฺหาเปนฺติ, สทฺธึ อมจฺจสหสฺเสน คณฺหาเปตฺวา. อุปชฺฌํ คาหาเปตพฺโพ. อุปชฺฌํ คาหาเปตฺวา[Pg.258]. คาเหติ, คาหยติ, คาหาเปสฺสติ. คาหาปยนฺติ สพฺภาวํ. คาหโก, คาเหตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ. กมฺมนิ – คยฺหติ, สงฺคยฺหติ, คณฺหิยติ วา. ตถา หิ ‘‘คณฺหิยนฺติ อุคฺคณฺหิยนฺตี’’ติ นิทฺเทสปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘เคหํ, คาโห, ปริคฺคโห, สงฺคาหโก, สงฺคเหตา’’ อิจฺจาทีนิ โยเชตพฺพานิ.

'ගහ්' (gaha) ධාතුව උපාදාන (ග්‍රහණය කිරීම/ලබා ගැනීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි උපාදානය යනු සාමාන්‍යයෙන් අල්ලා ගැනීමයි, කෙලෙස් උපාදානය නොවේ. මෙහි 'උප' (upa) උපසර්ගය විශේෂ අර්ථයක් නොදක්වයි. නැතහොත් කයින් හෝ සිතින් සමීපයට ගොස් ගැනීම 'උපාදාන' නම් වේ, එහිදී 'උප' උපසර්ගය සමීප අර්ථය දෙයි. සමහර තැනක 'කාමුපාදාන' ආදියේදී මෙන් 'උප' උපසර්ගය 'ආදාන' ශබ්දය හා එක්ව තදින් අල්ලා ගැනීම (දැඩි ග්‍රහණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. නමුත් මෙහිදී දැඩි ග්‍රහණය හෝ ලිහිල් ග්‍රහණය වේවා, යම්කිසි ගැනීමක් වේ නම් එය උපාදානය ම වේ; එබැවින් 'ගහ්' ධාතුව ගැනීම යන අර්ථයෙහි වැටේ යයි අර්ථ දැක්විය යුතුය. 'ඝෙප්පති' (gheppati) හෝ 'ගණ්හාති' (gaṇhāti) [ගනී]. 'පරිග්ගණ්හාති' (වටකොට ගනී), 'පටිග්ගණ්හාති' (පිළිගනී), 'අධිග්ගණ්හාති' (යටපත් කරයි), 'පග්ගණ්හාති' (උත්සාහ කරයි/ප්‍රගුණ කරයි), 'නිග්ගණ්හාති' (නිග්‍රහ කරයි). 'පධානගණ්හනකෝ' (ප්‍රධාන වශයෙන් ගන්නා තැනැත්තා). 'ගණ්හිතුං' (ගැනීමට), 'උග්ගණ්හිතුං' (ඉගෙන ගැනීමට). 'ගණ්හිත්වා' (ගෙන), 'උග්ගණ්හිත්වා' (ඉගෙනගෙන). වෙනත් ආකාරයේ රූප ද වෙති. 'අහං ජාලිං ගහෙස්සාමි' (මම දැල ගන්නෙමි). 'ගහේතුං'. 'ගහේත්වා'. 'උග්ගාහකෝ' (ඉගෙනගන්නා), 'සංගාහකෝ' (සංග්‍රහ කරන්නා), 'අජ්ඣෝගාළ්හෝ' (ගිලුණු/බැසගත්). ප්‍රේරණ (කාරිත) රූපවල: 'ගණ්හාපේති', 'ගණ්හාපයති' (ගන්වයි), 'අඤ්ඤතරං සතිපට්ඨානං උග්ගණ්හාපෙන්ති' (යම්කිසි සතිපට්ඨානයක් උගන්වති), 'සද්ධිං අමච්චසහස්සේන ගණ්හාපෙත්වා' (ඇමතිවරුන් දහසක් සමඟ අල්ලාගෙන/ගන්වා). 'උපජ්ඣං ගාහාපේතබ්බෝ' (උපාධ්‍යායන් වහන්සේව පිළිගන්වා ගත යුතුය). 'උපජ්ඣං ගාහාපෙත්වා' (උපාධ්‍යායන් වහන්සේව පිළිගන්වා ගෙන). 'ගාහේති', 'ගාහයති', 'ගාහාපෙස්සති'. 'ගාහාපයන්ති සබ්භාවං'. 'ගාහකෝ', 'ගාහෙත්වා' යනාදියයි. කර්ම කාරකයෙහි: 'ගය්හති', 'සංගය්හති' හෝ 'ගණ්හියති' වේ. එහෙයින් ම 'ගණ්හියන්ති උග්ගණ්හියන්ති' යන නිර්දේශ පාළිය දක්නට ලැබේ. 'ගේහං', 'ගාහෝ', 'පරිග්ගහෝ', 'සංගාහකෝ', 'සංගහේතා' යනාදී රූප ද යෙදිය යුතුය.

ตตฺร อการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ ‘‘เฆปฺปติ, เฆปฺปนฺติ. เฆปฺปสี’’ติ จ ‘‘คณฺหติ, คณฺหนฺติ. คณฺหสี’’ติ จ อาทินา นเยน สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ สพฺพถา ปทมาลา โยเชตพฺพา. อากาเรการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ ‘‘คณฺหาติ คณฺหาเปตี’’ติอาทินา ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา วชฺเชตพฺพฏฺฐานํ วชฺเชตฺวา.

එහි 'අ' කාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියා පදයන්ගේ පදමාලාව 'ඝෙප්පති, ඝෙප්පන්ති, ඝෙප්පසි' සහ 'ගණ්හති, gණ්හන්ති, ගණ්හසි' ආදී ක්‍රමයෙන් සියලු විභක්තීන්හි හැම අයුරින් ම යෙදිය යුතුය. 'ආ' කාරයෙන් සහ 'ඊ' කාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියා පදයන්ගේ පදමාලාව 'ගණ්හාති, ගණ්හාපේති' ආදී වශයෙන් වර්ජනය කළ යුතු තැන් වර්ජනය කොට, හැකි පරිදි යෙදිය යුතුය.

อิมานิ ปน ปสิทฺธานิ กานิจิ อชฺชตนีรูปานิ ‘‘อคฺคหี มตฺติกาปตฺตํ. อคฺคหุํ, อคฺคหึสุ, อคฺคเหสุ’’นฺติ. ภวิสฺสนฺตีอาทีสุ คเหสฺสติ, คเหสฺสนฺติ. เสสํ ปริปุณฺณํ กาตพฺพํ. อคฺคหิสฺสา, อคฺคหิสฺสํสุ. เสสํ ปริปุณฺณํ กาตพฺพํ.

ප්‍රකට වූ ඇතැම් අජ්ජතනී (අතීත කාලීන) රූප මෙසේය: 'අග්ගහී මත්තිකාපත්තං' (මැටි පාත්‍රය ගත්තේය), 'අග්ගහුං', 'අග්ගහිංසු', 'අග්ගහේසුං' යනාදියයි. භවිෂ්‍යත් (අනාගත) කාලය ආදියේදී 'ගහෙස්සති, ගහෙස්සන්ති' වේ. ඉතිරිය සම්පූර්ණ කළ යුතුය. කාලාතිපත්ති ක්‍රියාවන්හි 'අග්ගහිස්සා, අග්ගහිස්සංසු' වේ. ඉතිරිය සම්පූර්ණ කළ යුතුය.

อุส ทาเห. ทาโห อุณฺหํ. อุสติ ทหตีติ อุณฺหํ. อุณฺหสทฺโท ‘‘อุณฺหํ ภตฺตํ ภุญฺชตี’’ติอาทีสุ ทพฺพมเปกฺขติ, ‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนตี’’ติอาทีสุ ปน คุณํ อุณฺหภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. อุณฺหภาโว หิ สีตภาโว จ คุโณ.

'උස' (usa) ධාතුව දැවීම (දහනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. දහනය යනු උණුසුමයි. දවයි (උසති, දහති) යන අර්ථයෙන් 'උණ්හ' (උණුසුම්) නම් වේ. 'උණ්හං භත්තං භුඤ්ජති' (උණුසුම් බත් අනුභව කරයි) ආදියේදී 'උණ්හ' ශබ්දය ද්‍රව්‍යයක් අපේක්ෂා කරයි (ද්‍රව්‍යය හඟවයි). 'සීතං උණ්හං පටිහනති' (සීතල උණුසුම දුරු කරයි) ආදියේදී උණුසුම් බව (ගුණය) අදහස් කරන බැවින් එය ගුණයක් හඟවයි. මන්ද, උණුසුම් බව සහ සීතල බව ගුණාංගයන් වන බැවිනි.

ตส วิปาสายํ. ตณฺหา. เกนฏฺเฐน ตณฺหา? ตสฺสติ ปริตสฺสตีติ อตฺเถน.

'තස' (tasa) ධාතුව පිපාසය යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තණ්හා' (තෘෂ්ණාව) යන්නයි. කිනම් අර්ථයකින් තණ්හා නම් වේද? තැතිගනී, දැඩි සේ පතයි (තස්සති, පරිතස්සති) යන අර්ථයෙනි.

ชุสิ ปีติเสวเนสุ. ชุณฺโห สมโย. กาเฬ วา ยทิ วา ชุณฺเห, ยทา วายติ มาลุโต.

'ජුසි' (jusi) ධාතුව ප්‍රීතිය සහ සේවනය (ඇසුරු කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ජුණ්හෝ සමයෝ' (සුක්ඛ පක්ෂය/පුර පක්ෂය හෙවත් සඳ එළිය ඇති කාලය). කළු පක්ෂයෙහි (අඳුරු කාලයෙහි) හෝ වේවා, පුර පක්ෂයෙහි (සඳ එළිය ඇති කාලයෙහි) හෝ වේවා, යම් කලෙක සුළඟ හමයි ද...

ตตฺถ ชุณฺโหติ โชเสติ โลกสฺส ปีตึโสมนสฺสญฺจ อุปฺปาเทตีติ ชุณฺโห.

එහි 'ජුණ්හෝ' යනු (ලෝකයා) සතුටු කරවයි, ලෝකයාට ප්‍රීතිය හා සෝමනස්සය උපදවයි යන අර්ථයෙන් 'ජුණ්හ' නම් වේ.

ชุต [Pg.259] ทิตฺติยํ. ชุณฺหา รตฺติ. โชตติ สยํ นิปฺปภาปิ สมานา จนฺทตารกปฺปภาเสนปิ ทิพฺพติ วิโรจติ สปฺปภา โหตีติ ชุณฺหา.

'ජුත' (juta) ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ජුණ්හා රත්ති' (සඳ එළිය ඇති රාත්‍රිය). තමා ස්වභාවයෙන් ම දීප්තියෙන් තොර වුවද, චන්ද්‍රයාගේ හා තාරකාවන්ගේ ආලෝකයෙන් බබළයි, බැබළෙයි, සප්‍රභා (ආලෝකවත්) වෙයි යන අර්ථයෙන් 'ජුණ්හා' නම් වේ.

สา ตนุกรเณ. สณฺหวาจา. สิยติ ตนุกริยติ, น ผรุสภาเวน กกฺกสา กริยตีติ สณฺหา.

'සා' (sā) ධාතුව සියුම් කිරීම (කෘශ කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සණ්හවාචා' (මෘදු/සිනිඳු වචන). සියුම් කරනු ලැබේ, රළු බවින් යුක්තව කර්කශ නොකරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'සණ්හා' නම් වේ.

โส อนฺตกมฺมนิ. สณฺหํ, ญาณํ. สิยติ สยํ สุขุมภาเวน อติสุขุมมฺปิ อตฺถํ อนฺตํ กโรติ นิปฺผตฺตึ ปาเปตีติ สณฺหํ.

'සෝ' (so) ධාතුව අවසන් කිරීම (නිමාවට පත් කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සණ්හං ඤාණං' (සියුම් ඥානය). තමා සියුම් වූ බැවින්, අතිශයින් සියුම් වූ ද අර්ථය කෙළවරට පමුණුවයි, නිමාවට පත් කරයි යන අර්ථයෙන් 'සණ්හං' නම් වේ.

ติช นิสาเน. นิสานํ ติกฺขตา. ติณฺโห ปรสุ. ติติกฺขตีติ ติณฺโห.

'තිජ' (tija) ධාතුව මුවහත් කිරීම (තේජවත් කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මුවහත් කිරීම යනු තියුණු බවයි. 'තිණ්හෝ පරසු' (තියුණු පොරව). ඉවසයි/මුවහත් වෙයි (තිතික්ඛති) යන අර්ථයෙන් 'තිණ්හ' නම් වේ.

สิ เสวายํ. อตฺตโน หิตมาสีสนฺเตหิ เสวิยเตติ สิปฺปํ, ยํ กิญฺจิ ชีวิตเหตุ สิกฺขิตพฺพํ สิปฺปายตนํ. อปิจ สิปฺปนฺติ อฏฺฐารส มหาสิปฺปานิ – สุติ สูรมติ พฺยากรณํ ฉนฺโทวิจิติ นิรุตฺติ โชติสตฺถํ สิกฺขา โมกฺขญาณํ กฺริยาวิธิ ธนุพฺเพโท หตฺถิสิกฺขา กามตนฺตํ อสฺสลกฺขณํ ปุราณํ อิติหาโส นีติ ตกฺโก เวชฺชกญฺจาติ.

'සි' (si) ධාතුව ඇසුරු කිරීම (සේවනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තමාට යහපතක් අපේක්ෂා කරන්නන් විසින් ඇසුරු කරනු ලැබේ (ප්‍රගුණ කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් 'සිප්ප' (ශිල්පය) නම් වේ. එය ජීවිකාව උදෙසා උගත යුතු වූ යම් ශිල්පස්ථානයකි. තවද ශිල්ප නම් මහා ශිල්ප දහඅටකි (අෂ්ටාදශ මහා ශිල්ප): ශ්‍රැතිය (වේදය), ශූරමතිය (වීරත්වය/ශූරභාවය), ව්‍යාකරණය, ඡන්දෝවිචිතිය (ඡන්දස් ශාස්ත්‍රය), නිරුක්තිය, ජ්‍යෝතිෂ ශාස්ත්‍රය, ශික්ෂාව (ශබ්ද ශාස්ත්‍රය), මෝක්ෂ ඥානය, ක්‍රියාවිධිය, ධනුර්වේදය (දුනු ශිල්පය), හස්ති ශිල්පය, කාමතන්ත්‍රය, අශ්ව ලක්ෂණය, පුරාණය, ඉතිහාසය, නීතිය, තර්ක ශාස්ත්‍රය සහ වෛද්‍ය ශාස්ත්‍රය යන මේවාය.

กุ กุจฺฉายํ. กุจฺฉา ครหา. กณฺหา ธมฺมา. กณฺโห ปุริโส.

'කු' (ku) ධාතුව පිළිකුල් කිරීම (කුත්සනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. කුත්සනය යනු ගැරහීමයි. 'කණ්හා ධම්මා' (අකුසල් දහම්/කළු ධර්මයන්). 'කණ්හෝ පුරිසෝ' (කළු මිනිසා).

ตตฺถ กณฺหาติ อปภสฺสรภาวกรณตฺตา ปณฺฑิเตหิ กุจฺฉิตพฺพา ครหิตพฺพาติ กณฺหา, อกุสลธมฺมา. กาฬวณฺณตฺตา สุวณฺณวณฺณาทิกํ อุปนิธาย กุจฺฉิตพฺโพ นินฺทิตพฺโพติ กณฺโห, กาฬวณฺโณ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

එහි 'කණ්හා' යනු: ප්‍රභා රහිත බව (කිලිටු බව) ඇති කරන බැවින් පණ්ඩිතයන් විසින් පිළිකුල් කටයුතු වූ, ගැරහිය යුතු වූ බැවින් 'කණ්හා' නම් අකුසල ධර්මයෝය. 'කණ්හෝ' යනු: කළු පැහැති බැවින් ස්වර්ණ වර්ණය ආදිය සමඟ සසඳන කල පිළිකුල් කටයුතු වූ, නින්දා කටයුතු වූ බැවින් 'කණ්හ' නම් කළු පැහැයයි. මේ බව දේශනා කර ඇත:

‘‘กณฺโห วตายํ ปุริโส, กณฺหํ ภุญฺชติ โภชนํ;

กณฺเห ภูมิปฺปเทสสฺมึ, น มยฺหํ มนโส ปิโย’’ติ จ,

'මේ පුරුෂයා ඒකාන්තයෙන් ම කළු ය, ඔහු අනුභව කරන්නේ ද කළු ආහාරයකි, ඔහු සිටින්නේ ද කළු භූමි ප්‍රදේශයක ය, ඔහු මාගේ සිතට ප්‍රිය නොවේ' යන්න සහ,

‘‘น [Pg.260] กณฺโห ตจสา โหติ,อนฺโตสาโร หิ พฺราหฺมโณ;

ยสฺมึ ปาปานิ กมฺมานิ,ส เว กณฺโห สุชมฺปตี’’ติ จ.

'සමෙහි පැහැයෙන් කෙනෙක් කළු (ලාමක) නොවේ; බ්‍රාහ්මණයා යනු අභ්‍යන්තර ගුණයෙන් සාරවත් වූ තැනැත්තා ය. යමෙකු තුළ පාපී ක්‍රියාවන් ඇත්ද, සුජම්පතී (ශක්‍රය), ඒකාන්තයෙන් ම ඔහු ම කළු (ලාමක) තැනැත්තා වේ' යන්නයි.

อิจฺเจวํ –

මෙසේ:

คหาทิเก ธาตุคเณ, สนฺธาย ตสิอาทโย;

อาทิคฺคโห กโต ปฺปณฺหา, คหาทีสุ ยถารหํ.

ගහ් ආදී ධාතු ගණයේදී, 'තස' (tasa) ආදී ධාතූන් ද අදහස් කොට 'ආදි' යන්න ග්‍රහණය කරන ලදී. ඒ අනුව ගහ් ආදී ධාතූන් කෙරෙන් සුදුසු පරිදි 'ප්ප' සහ 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

คหโต ธาตุโต หิ ปฺโป,อาขฺยาตตฺเตวทิสฺสติ;

อาขฺยาตตฺเต จ นามตฺเต, ณฺหาสทฺโท อุสโต ตถา.

'ගහ්' ධාතුවෙන් 'ප්ප' ප්‍රත්‍යය ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා) අවස්ථාවන්හිදී ම දෘශ්‍යමාන වේ; එසේම 'උස' ධාතුවෙන් 'ණ්හා' ශබ්දය ආඛ්‍යාත අවස්ථාවන්හිදී සහ නාම අවස්ථාවන්හිදී ද දැකිය හැකිය.

อุสคเหหิ อญฺญสฺมา, นามตฺเตว ทุเว มตา;

เอวํ วิเสสโต เญยฺโย, คหาทิคณนิจฺฉโย.

'උස' සහ 'ගහ්' යන ධාතූන් හැර අන්‍ය ධාතූන්ගෙන්, (ප්‍රත්‍යය දෙක) නාම පදයන්හිදී ම ලැබෙන බව පිළිගත යුතුය. මෙසේ ගහ් ආදි ගණය පිළිබඳ නිශ්චය සුවිශේෂී ලෙස වටහා ගත යුතුය.

เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ สาสเน ‘‘ตณฺหายตี’’ติ กฺริยาปทมฺปิ ทิสฺสติ, ตถาปิ ตสฺส ‘‘ปพฺพตายติ, เมตฺตายตี’’ติอาทีนิ วิย นามสฺมา วิหิตสฺส อายปจฺจยสฺส วเสน สิทฺธตฺตา กฺริยาปทตฺเตปิ ณฺหาปจฺจโย มุขฺยโต ลพฺภตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘ตณฺหายตี’’ติ หิ อิทํ ณฺหาปจฺจยวตา ตสธาตุโต นิปฺผนฺนตณฺหาสทฺทสฺมา ปรสฺส อายปจฺจยสฺส วเสน นิปฺผนฺนํ. ตถา กิญฺจาปิ รูปิยสํโวหารสิกฺขาปทวณฺณนายํ ‘‘วาสิผลํ ตาเปตฺวา อุทกํ วา ขีรํ วา อุณฺหาเปตี’’ติ อิมสฺมึ ปเทเส ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ เหตุกตฺตุวาจกํ กฺริยาปทํ ทิสฺสติ, ตถาปิ ตสฺส ณฺหาปจฺจยวตา อุสธาตุโต นิปฺผนฺนอุณฺหาสทฺทโต วิหิตสฺส การิตสญฺญสฺส ณาเปปจฺจยสฺส วเสน นิปฺผนฺนตฺตา กฺริยาปทตฺเตปิ ณฺหาปจฺจโย มุขฺยโต ลพฺภตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ อิทํ วุตฺตปฺปการอุณฺหาสทฺทโต ณาเปปจฺจยวเสน นิปฺผนฺนํ, เอตสฺมึ ทิฏฺเฐ ‘‘อุณฺหาปยตี’’ติ ปทมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ.

මෙහි ලා ශාසනයෙහි 'තණ්හායති' (තෘෂ්ණා කරයි) යන ක්‍රියාපදය ද දක්නට ලැබුණ ද, එය 'පබ්බතායති' (පර්වතයක් මෙන් හැසිරෙයි), 'මෙත්තāයති' (මෛත්‍රී කරයි) ආදිය මෙන් නාම පදයකින් පැනනැඟුණු 'ආය' ප්‍රත්‍යය නිසා සිද්ධ වූවක් බැවින් ක්‍රියා පදයක් වුව ද, එහි 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යය ප්‍රධාන වශයෙන් ලැබෙන්නේ යැයි කිව නොහැකිය. මක්නිසාද යත්, 'තණ්හායති' යන්න 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යය සහිත වූ 'තස' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ 'තණ්හා' ශබ්දයට පසුව යෙදුණු 'ආය' ප්‍රත්‍යයේ බලයෙන් නිපන්නක් වන බැවිනි. එමෙන්ම රූපිය සංවෝහාර සික්ඛාපද වර්ණනාවෙහි 'වාසිඵලං තාපෙත්වා උදකං වා ඛීරං වා උණ්හාපේති' (කැති තලය රත් කර ජලය හෝ කිරි හෝ රත් කරයි) යන මේ පෙදෙසෙහි 'උණ්හාපේති' යන කාරිත ක්‍රියා පදය දක්නට ලැබුණ ද, එය ද 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යය සහිත 'උස' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ 'උණ්හ' ශබ්දයෙන් පනවන ලද කාරිත සංඥාවැති 'ණාපේ' ප්‍රත්‍යය නිසා සිද්ධ වූවක් බැවින්, ක්‍රියා පදයක් වුව ද, එහි 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යය ප්‍රධාන වශයෙන් ලැබෙන්නේ යැයි කිව නොහැකිය. 'උණ්හාපේති' යන්න ඉහත දැක්වුණු 'උණ්හ' ශබ්දයෙන් 'ණාපේ' ප්‍රත්‍යය නිසා සිද්ධ වූවක් වන අතර, එය දක්නට ලැබුණු කල්හි 'උණ්හාපයති' යන පදය ද දක්නා ලද්දක්ම වෙයි.

กิญฺจ [Pg.261] ภิยฺโย วินยฏฺฐกถายํ ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ การิตปทสฺส ทิฏฺฐตฺตาเยว ‘‘อุณฺหตี’’ติ กตฺตุปทมฺปิ นยโต ทิฏฺฐเมว โหติ กตฺตุการิตปทานํ เอกธาตุมฺหิ อุปลพฺภมานตฺตา, ยถา? คณฺหติ, คณฺหาเปติ, คจฺฉติ, คจฺฉาเปตีติ, ตสฺมา ‘‘อุส ทาเห’’ติ ธาตุสฺส ‘‘อุณฺหตี’’ติ รูปํ อุปลพฺภตีติ มนฺตฺวา ‘‘อุณฺหตีติ อุณฺห’’นฺติ นิพฺพจนํ กาตพฺพํ. อิติ ปฺปปจฺจโย คหโต จ อญฺญโต จ เอกธา ลพฺภติ, ณฺหาปจฺจโย ปน คหโต อุสโต จ ทฺวิธา อญฺญโต เอกธา ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. กิญฺจาเปตฺถ เอวํ นิยโม วุตฺโต, ตถาปิ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน อญฺญานิปิ เอเกกสฺส ธาตุสฺส นามิกปทานิ ทฺเว ทฺเว กฺริยาปทานิ วิจินิตพฺพานิ. เยน ปน พุทฺธวจนานุรูเปน นเยน คหาทิคเณ อาทิสทฺเทน ตสธาตาทโย อมฺเหหิ คหิตา, อิมสฺมา นยา อญฺโญ นโย ปสตฺถตโร นตฺถิ, อยเมว ปสตฺถตโร, ตสฺมา อยํ นีติ สาสนฏฺฐิติยา อายสฺมนฺเตหิ สาธุกํ ธาเรตพฺพา วาเจตพฺพา จ.

තවද, විනය අටුවාවෙහි 'උණ්හාපේති' යන කාරිත පදය දක්නට ලැබෙන බැවින්ම, කර්තෘ සහ කාරිත පද එකම ධාතුවකින් ලැබෙන බැවින් 'උණ්හති' යන කර්තෘ පදය ද ක්‍රමයෙන් දක්නා ලද්දක්ම වෙයි. ඒ කෙසේද යත්? 'ගණ්හාති, ගණ්හාපේති, ගච්ඡති, ගච්ඡාපේති' යන්නාක් මෙනි. එබැවින් 'උස දාහේ' (දැවීමෙහි) යන ධාතුවෙන් 'උණ්හති' යන රූපය ලැබෙන්නේ යැයි සලකා 'උණ්හතීති උණ්හං' (යමක් රත් කෙරේ ද එය උණුසුමයි) යන ව්‍යුත්පත්තිය කටයුතුය. මෙසේ 'ප්ප' ප්‍රත්‍යය 'ගහ' ධාතුවෙන් සහ අනෙක් ධාතුවකින් එක් ආකාරයකින් ලැබෙන අතර, 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යය 'ගහ' සහ 'උස' යන ධාතුන්ගෙන් දෙයාකාරයකින් ද අනෙක් ධාතුවකින් එක් ආකාරයකින් ද ලැබෙන බව දත යුතුය. මෙහි මෙවැනි නියමයක් ප්‍රකාශ කරන ලද නමුත්, අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි එක් එක් ධාතුව සඳහා වූ වෙනත් නාම පද ද ක්‍රියා පද දෙක බැගින් ද සෙවිය යුතුය. අප විසින් බුද්ධ වචනයට අනුකූල වූ යම් ක්‍රමයකින් 'ගහාදි' ගණයෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'තස' ආදී ධාතුන් ගන්නා ලද්දේ ද, මේ ක්‍රමයට වඩා උතුම් වූ වෙනත් ක්‍රමයක් නැත. මෙම ක්‍රමයම ඉතා උතුම්ය. එබැවින් ශාසනයේ පැවැත්ම සඳහා ආයුෂ්මතුන් විසින් මෙම ක්‍රමය මැනවින් දරාගත යුතු අතර ඉගැන්විය යුතු ද වෙයි.

คหาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

'ගහ' ආදී වූ මෙතෙක් ධාතුහු මා විසින් මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් දක්නා ලදහ. සූත්‍රයන්හි අනෙකුත් ධාතූන් ද බලා අර්ථයට ගැළපෙන සේ (ඒවා) ග්‍රහණය කරත්වා.

คหาทิคโณยํ.

මේ 'ගහාදි' ගණයයි.

ตนาทิคณิก

තනාදි ගණය.

ตนุ วิตฺถาเร. ตโนติ. อายตนํ, ตนุ. กมฺมนิ ‘‘ตนิยฺยติ, ตนิยฺยนฺติ. วิตนิยฺยตี’’ติ รูปานิ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘ยถา หิ อาสภํ จมฺมํ, ปถพฺยา วิตนิยฺยตี’’ติ. ครู ปน ‘‘ปตายเต, ปตญฺญตี’’ติ รูปานิ วทนฺติ. ตนิตุํ, ตนิตฺวาน. ตุมนฺตาทิรูปานิ.

'තනු' ධාතුව පැතිරවීම (විස්තාරය) යන අර්ථයෙහි වෙයි. 'තනෝති' (පතුරුවයි). 'ආයතනං', 'තනු' (යන නාමපද සිද්ධ වෙයි). කර්ම කාරකයෙහි 'තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති, විතනිය්‍යති' යන රූප වෙයි. එහි මේ පාළිය වෙයි: "යථා හි ආසභං චම්මං, පථබ්‍යා විතනිය්‍යති" (යම් සේ ගොන් සමක් පොළොවෙහි පතුරුවනු ලැබේ ද). ගුරුභවතුන් වහන්සේලා වනාහි 'පතායතේ, පතඤ්ඤති' යන රූපයන් පවසති. 'තනිතුං', 'තනිත්වාන' යනු තුමන්නාදි ප්‍රත්‍යාන්ත රූප වෙයි.

ตตฺถ [Pg.262] อายตนนฺติ อายภูเต ธมฺเม ตโนติ วิตฺถาเรตีติ อายตนํ. ตนูติ สรีรํ. ตญฺหิ กลลโต ปฏฺฐาย กมฺมาทีหิ ยถาสมฺภวํ ตนิยฺยติ วิตฺถาริยติ มหตฺตํ ปาปิยตีติ ‘‘ตนู’’ติ วุจฺจติ. ‘‘ตนุ วปุ สรีรํ ปุํ กาโย เทโห’’ติอาทโย สรีรวาจกา สทฺทา. สรีรํ ขนฺธปญฺจกํ. ยญฺหิ มหาชโน สรีรนฺติ วทติ, ตํ ปรมตฺถโต ขนฺธปญฺจกมตฺตเมว, น ตโต อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา อุปลพฺภติ. ‘‘กามราคพฺยาปาทานํ ตนุตฺตกรํ สกทาคามิมคฺคจิตฺต’’นฺติอาทีสุ ปน ตนุสทฺโท อปฺปตฺถวาจโก, อปฺปตฺถวาจกสฺส จ ตสฺส กฺริยาปทํ น ปสฺสาม, ตสฺมา นิปาตปเทน เตน ภวิตพฺพํ. ตนุสทฺโท นิปาตปทนฺติ วุตฺตฏฺฐานมฺปิ น ปสฺสาม, นิจฺฉเยน ปน อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโกติ คเหตพฺโพ.

එහි 'ආයතන' යනු ලැබීමක් (ආය) බඳු වූ ධර්මයන් පතුරුවන (විස්තාරණය කරන) බැවින් 'ආයතනය' නමි. 'තනු' යනු ශරීරයයි. එය කලල අවස්ථාවේ සිට ආරම්භ වී කර්ම ආදිය හේතුවෙන් සුදුසු පරිදි පැතිරෙන (විස්තාරණය වන) බැවින් ද මහත් භාවයට පැමිණෙන බැවින් ද 'තනු' යැයි කියනු ලැබේ. 'තනු, වපු, සරීර, පුං, කාය, දේහ' ආදීහු ශරීරය හඟවන ශබ්ද වෙයි. ශරීරය යනු පංචස්කන්ධයයි. මක්නිසාද යත්, මහා ජනයා 'ශරීරය' යැයි පවසන යමක් වේ ද, එය පරමාර්ථ වශයෙන් පංචස්කන්ධ මාත්‍රයක්ම වෙයි, එයින් බාහිරව ආත්මයක් හෝ ආත්මයකට අයත් යමක් නොලැබේ. එහෙත් 'කාමරාගව්‍යාපාදානං තනුත්ථකරං සකදාගාමිමග්ගචිත්තං' (කාමරාග හා ව්‍යාපාදයන් තුනී කරන්නා වූ සකෘදාගාමී මාර්ග චිත්තය) ආදෙහි 'තනු' ශබ්දය කුඩා/අඩු (තුනී) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි. එම අඩු අර්ථය දක්වන ශබ්දයට ක්‍රියා පදයක් අප නොදක්නා බැවින්, එය නිපාත පදයක් විය යුතුය. 'තනු' ශබ්දය නිපාත පදයක් යැයි පැවසුණු තැනක් ද අප නොදක්නා නමුත්, ඒකාන්තයෙන්ම එය නිෂ්පන්න නොවූ ප්‍රාතිපදිකයක් (අනිෂ්පන්න ප්‍රාතිපදිකයක්) ලෙස ගත යුතුය.

ตโนติ, ตโนนฺติ. ตโนสิ, ตโนถ. ตโนมิ, ตโนม. ตนุเต, ตนุนฺเต. ตนุเส, ตนุเส, ตนุวฺเห. ตเน, ตนุมฺเห. เสสํ ยถาสมฺภวํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

තනෝති, තනොන්ති. තනෝසි, තනෝථ. තනෝමි, තනෝම. තනුතේ, තනුන්තේ. තනුසේ, තනුසේ, තනුව්හේ. තනේ, තනුම්හේ. ඉතිරි කොටස සුදුසු පරිදි විස්තර කටයුතුය.

ตโนตุ, ตโนนฺตุ. ตเนยฺย, ตเน, ตเนยฺยุํ. วิตน, วิตนุ. อตนา, อตนุ. อมฺมาย ปตนุ เกสา. อตนิ, อตนึสุ. ตนิสฺสติ, ตนิสฺสนฺติ. อตนิสฺสา, อตนิสฺสํสุ. กมฺมนิ ‘‘ตนิยฺยติ, ตนิยฺยนฺติ. ตนิยฺยสี’’ติอาทินา วิตฺถาเรตพฺพํ.

තනෝතු, තනොන්තු. තනෙය්‍ය, තනේ, තනෙය්‍යුං. විතන, විතනු. අතනා, අතනු. අම්මාය පතනු කේසා. අතනි, අතනිංසු. තනිස්සති, තනිස්සන්ති. අතනිස්සා, අතනිස්සංසු. කර්ම කාරකයෙහි 'තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති, තනිය්‍යසි' ආදී වශයෙන් විස්තර කටයුතුය.

สก สตฺติยํ. สตฺติ สมตฺถภาโว. สกฺโกติ สกฺโก. วิญฺญาเปตุํ อสกฺขิ. สกฺขิสฺสสิ. สกฺขติ. ตฺวมฺปิ อมฺม ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสิ. สกฺกเต ชราย ปฏิกมฺมํ กาตุนฺติ ปาฬิ.

'සක' ධාතුව ශක්තිය (හැකියාව) යන අර්ථයෙහි වෙයි. 'සත්ති' යනු සමර්ථභාවයයි (හැකියාවයි). 'සක්කෝති' (හැකිය), 'සක්කෝ' (ශක්‍රයා). 'විඤ්ඤාපේතුං අසක්ඛි' (දන්වන්නට නොහැකි විය). 'සක්ඛිස්සසි' (හැකි වන්නෙහිය). 'සක්ඛති'. 'ත්වම්පි අම්ම පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසි' (මෑණියනි, ඔබ ද පැවිදි වන්නට හැකි වන්නෙහිය). 'සක්කතේ ජරාය පටිකම්මං කාතුං' (ජරාවට පිළියම් කරන්නට පිළිවන) යනු පාළියයි.

ตตฺถ [Pg.263] สกฺโกติ เทวราชา. โส หิ อตฺถานํ สหสฺสมฺปิ มุหุตฺเตน จินฺตนสมตฺถตาย สปรหิตํ กาตุํ สกฺโกตีติ ‘‘สกฺโก’’ติ วุจฺจติ. อญฺญตฺร ปน ธาตูนํ อวิสเย ตทฺธิตวเสน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสีติ สกฺโกติ เอวมฺปิ อตฺถํ คเหตฺวา สกฺกสทฺโท นิรุตฺตินเยน สาเธตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ ภควตา ‘‘สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘สกฺโก’ติ วุจฺจตี’’ติ. สกฺโกนฺโต. สกฺโกนฺตี. สกฺโกนฺตํ กุลํ.

එහි 'සක්කෝ' යනු දේවරාජයාය. ඔහු වනාහි මොහොතකින් කරුණු දහසක් වුව ද සිතීමේ සමර්ථභාවය ඇති බැවින් තමාටත් අන් අයටත් යහපත කරන්නට හැකි වන බැවින් 'සක්කෝ' (ශක්‍රයා) යැයි කියනු ලැබේ. වෙනත් තැනක වනාහි, ධාතූන්ගේ විෂයයෙහි නොවන පරිදි තද්ධිත ක්‍රමයෙන් 'සක්කච්චං දානං අදාසි' (ගෞරව සහිතව දන් දුන්නේය) යන අර්ථය ගෙන ද නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් 'සක්ක' ශබ්දය සිද්ධ කටයුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: "මහාලී, දෙවියන්ට අධිපති වූ ශක්‍ර තෙමේ පෙර මිනිසකුව ඉපිද සිටි කාලයේ ගෞරව පූර්වකව (සක්කච්චං) දන් දුන්නේය, එබැවින් 'සක්කෝ' යැයි කියනු ලැබේ." 'සක්කොන්තෝ' (හැකි වන්නා), 'සක්කොන්තී' (හැකි වන්නී), 'සක්කොන්තං කුලං' (හැකි වන්නා වූ කුලය).

ขุณุ ขิณุ หึสายํ. ขุโณติ. ขิโณติ.

'ඛුණු, ඛිණු' යන ධාතූහු හිංසා කිරීමෙහි වෙති. 'ඛුණෝති', 'ඛිණෝති'.

อิณุ คติยํ. อิโณติ. อิณํ อิณายิโก.

'ඉණු' ධාතුව ගමනෙහි වෙයි. 'ඉණෝති'. 'ඉණං' (ණය), 'ඉණායිකෝ' (ණයගැතියා).

ติณุ อทเน. ติโณติ. ติณํ. เอตฺถ ติณนฺติ ยวสํ. ตญฺหิ ติณิยเต ติณภกฺเขหิ โคณาทีหิ อทิยเต ขาทิยเตติ ติณํ.

'තිණු' ධාතුව අනුභව කිරීමෙහි (කෑමෙහි) වෙයි. 'තිණෝති'. 'තිණං' (තණකොළ). මෙහි 'තිණ' යනු තණකොළයි. එය තණකොළ කන්නා වූ ගවයන් ආදීන් විසින් අනුභව කරනු ලබන (කනු ලබන) බැවින් 'තිණ' (තණ) යැයි කියනු ලැබේ.

ฆิณุ ทิตฺติยํ. ฆิโณติ.

'ඝිණු' ධාතුව බැබළීමෙහි වෙයි. 'ඝිණෝති'.

หนุ อปนยเน. อปนยนํ อนาลาปกรณํ นิพฺพจนตากรณํ. หโนติ. หนุเต.

'හනු' ධාතුව ඉවත් කිරීම (අපනයනය) යන අර්ථයෙහි වෙයි. ඉවත් කිරීම යනු කථා නොකිරීම හෝ නිරුක්ති රහිත කිරීමයි. 'හනෝති', 'හනුතේ'.

ปนุ ทาเน ปโนติ. ปนุเต.

'පනු' ධාතුව දීමෙහි වෙයි. 'පනෝති', 'පනුතේ'.

มนุ โพธเน. มโนติ. มนุเต. มโน. มนํ. มานสํ. มนุสฺโส. มานโว. มาณโว.

'මනු' ධාතුව අවබෝධ කර ගැනීම (දැන ගැනීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි. 'මනෝති', 'මනුතේ'. 'මනෝ', 'මනං' (සිත). 'මානසං' (මානසය/සිත). 'මනුස්සෝ' (මනුෂ්‍යයා). 'මානවෝ', 'මාණවෝ' (තරුණයා/මානවකයා).

เอตฺถ มโนติ มนุเต พุชฺฌตีติ มโน, เอวํ มนํ. อิเมสํ ปน ทฺวินฺนํ มนสทฺทานํ ‘‘ยสฺมึ มโน นิวิสติ. สนฺตํ ตสฺส มนํ โหตี’’ติอาทีสุ ปุนฺนปุํสกลิงฺคตา ทฏฺฐพฺพา. มานสนฺติ ราโคปิ จิตฺตมฺปิ อรหตฺตมฺปิ. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ [Pg.264] จรติ มานโส’’ติ เอตฺถ หิ ราโค มานสํ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติ เอตฺถ จิตฺตํ. ‘‘อปฺปตฺตมานโส เสกฺโข, กาลํ กยิรา ชเน สุโต’’ติ เอตฺถ อรหตฺตํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

මෙහි 'මනෝ' යනු දැනගන්නා (අවබෝධ කරගන්නා) බැවින් 'මනෝ' (සිත) නම් වෙයි, 'මනං' යන්න ද එසේමය. මෙම 'මන' ශබ්ද දෙකෙහි වනාහි 'යස්මිං මනෝ නිවිසති' (යමෙහි සිත පිහිටයි ද) සහ 'සන්තං තස්ස මනං හෝති' (ඔහුගේ සිත ශාන්ත වෙයි) ආදියෙහි පුරුෂ ලිංග සහ නපුංසක ලිංග බව දත යුතුය. 'මානස' යන්නෙන් රාගය ද සිත ද අර්හත්ත්වය ද අදහස් වේ. "අන්තලික්ඛචරෝ පාසෝ, ය්වායං චරති මානසෝ" (අහසෙහි හැසිරෙන යම් මේ රාග නැමති මලපුඩුවක් වේ ද) යන්නෙහි 'මානස' යන්නෙන් රාගය අදහස් වේ. "චිත්තං මනෝ මානසං" යන්නෙහි සිත අදහස් වේ. "අප්පත්තමානසෝ සෙක්ඛෝ, කාලං කයිරා ජනේ සුතෝ" (අර්හත්ත්වයට පත් නො වූ සේඛ පුද්ගලයා...) යන්නෙහි 'මානස' යන්නෙන් අර්හත්ත්වය අදහස් වේ. ඒ පිළිබඳව මේ කියනු ලැබේ –

ราโค จิตฺตํ อรหตฺตญฺจ, ‘‘มานส’’นฺติ สมีริตํ;

สตฺถุโน สาสเน ปาป-สาสเน’ขิลสาสเน.

ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි, එනම් පාපයන් දුරු කරන ශාසනයෙහි ද කෙලෙස් රහිත වූ මුළු මහත් ශාසනයෙහි ද ‘මානස’ යන වචනයෙන් රාගය ද, සිත ද, අර්හත්ත්වය ද කියනු ලැබේ.

ตตฺถ สมฺปยุตฺตมนสิ ภโวติ ราโค มานโส. มโน เอว มานสนฺติ กตฺวา จิตฺตํ มานสํ. อนวเสสโต มานํ สิยติ สมุจฺฉินฺทตีติ อคฺคมคฺโค มานสํ. ตนฺนิพฺพตฺตตฺตา ปน อรหตฺตสฺส มานสตา ทฏฺฐพฺพา. มนูติ สตฺโต. ‘‘เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิ มนุ ปสฺสตี’’ติ เอตฺถ หิ ‘‘มนู’’ติ สตฺโต วุตฺโต. อถ วา มนูติ ปฐมกปฺปิกกาเล มนุสฺสานํ มาตาปิภุฏฺฐาเน ฐิโต มนุนามโก ปุริโส, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมตราชา’’ติ วุตฺโต. โส หิ สกลโลกสฺส หิตํ กาตุํ มนุเต ชานาตีติ ‘‘มนู’’ติ วุจฺจติ. ยถาพลํ อตฺตโน หิตํ มนุเต ชานาตีติ มนุสฺโส, มนสฺส วา อุสฺสนฺนตฺตา มนุสฺโส. อถ วา วุตฺตปฺปการสฺส มนุโน อปจฺจํ มนุสฺโส. เอวํ มานโว มาณโว จ, นการสฺส หิ ณกาเร กเต ‘‘มาณโว’’ติ รูปํ สิชฺฌติ. เกจิ ปนาหุ ‘‘ทนฺตชนการสหิโต มานวสทฺโท สพฺพสตฺตสาธารณวจโน, มุทฺธชณการสหิโต ปน มาณวสทฺโท กุจฺฉิตมูฬฺหาปจฺจวจโน’’ติ, ตํ วีมํสิตฺวา ยุตฺตญฺเจ, คเหตพฺพํ, น ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ‘‘มาณวสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารวจเน อิทํ วจนํ วิรุชฺฌตี’’ติ อนฺตรสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร อนฺตรอนฺตริกาสทฺทานมฺปิ อาหรณสฺส ทสฺสนโต.

එහි (ඒ ත්‍රිවිධ අර්ථ අතුරින්) සම්ප්‍රයුක්ත සිතෙහි උපදින බැවින් රාගය ‘මානස’ නම් වේ. මනස ම ‘මානස’ යැයි සලකා සිත ද ‘මානස’ නම් වේ. කෙලෙස් මානය ඉතිරි නැතිව සිඳලන බැවින් අර්හත් මාර්ගය ‘මානස’ නම් වේ. එයින් හටගන්නා බැවින් රහත් බවෙහි (අර්හත්ත්වයෙහි) ‘මානස’ භාවය දත යුතුය. ‘මනු’ යනු සත්වයා ය. "යම් ඇස් ප්‍රසාදයකින් සත්වයා රූපයන් දකී ද" යන මෙහි ‘මනු’ යන්නෙන් සත්වයා කියන ලදී. නැතහොත් ‘මනු’ යනු ප්‍රථම කල්පික කාලයෙහි මනුෂ්‍යයන්ට මවුපියන්ගේ ස්ථානයෙහි සිටි ‘මනු’ නම් වූ පුරුෂයා ය, ඔහු ශාසනයෙහි ‘මහාසම්මත රජු’ යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු මුළු ලොවට හිත සුව සැලසීමට සිතන (දන්නා) බැවින් ‘මනු’ යැයි කියනු ලැබේ. තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් තමාගේ යහපත සිතන (දන්නා) බැවින් ‘මනුෂ්‍ය’ නම් වේ, නැතහොත් මනසෙහි උදාර (උසස්) බව නිසා ‘මනුෂ්‍ය’ නම් වේ. නැතහොත් ඉහත කී මනුගේ දරුවා (පරපුර) මනුෂ්‍ය නම් වේ. මෙසේ ‘මානව’ සහ ‘මාණව’ යන්න ද වේ. ‘න’ කාරයට ‘ණ’ කාරය වීමෙන් ‘මාණව’ යන රූපය සිද්ධ වේ. ඇතමෙක් මෙසේ කියති: "දන්තජ ‘න’ කාරය සහිත ‘මානව’ ශබ්දය සියලු සත්වයන්ට පොදු වචනයකි, මූර්ධජ ‘ණ’ කාරය සහිත ‘මාණව’ ශබ්දය වනාහි නින්දිත වූ ද මුළා වූ ද දරුවන් හැσηςවීමේ වචනයකි" කියා ය. එය විමසා බලා සුදුසු නම් ගත යුතුය. මෙහි "මාණව ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය පැවසීමේදී මේ වචනය පරස්පර වේ" යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, 'අන්තර' ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහයේදී 'අන්තර', 'අන්තරිකා' යන ශබ්දයන් ද ගෙනහැර දක්වා ඇති බව පෙනෙන බැවිනි.

ตตฺร [Pg.265] ปนายํ วีมํสนา – จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตสฺมิญฺหิ ‘‘สุโภ มาณโวโตเทยฺยปุตฺโต’’ติ อิมสฺมึ ปเทเส อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘สุโภติ โส กิร ทสฺสนีโย อโหสิ ปาสาทิโก, เตนสฺส องฺคสุภตาย ‘สุโภ’ตฺเวว นามํ อกํสุ. ‘มาณโว’ติ ปน ตํ ตรุณกาเล โวหรึสุ, โส มหลฺลกกาเลปิ เตเนว โวหาเรน โวหริยตี’’ติ เอวํ มุทฺธชณการสฺส มาณวสทฺทสฺส อตฺโถ ปกาสิโต, ตฏฺฏีกายมฺปิ ครูหิ ‘‘ยํ อปจฺจํ กุจฺฉิตํ มุทฺธํ วา, ตตฺถ โลเก มาณวโวหาโร, เยภุยฺเยน จ สตฺตา ทหรกาเล มุทฺธธาตุกา โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘ตรุณกาเล โวหรึสู’’ติ, เอวํ มุทฺธชณการสฺส มาณวสทฺทสฺส อตฺโถ ปกาสิโต. อิทานิ มาณวสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ภวติ, มาณโวติ สตฺโตปิ โจโรปิ ตรุโณปิ วุจฺจติ. ‘‘โจทิตา เทวทูเตหิ, เย ปมชฺชนฺติ มาณวา’’ติอาทีสุ หิ สตฺโต ‘‘มาณโว’’ติ วุตฺโต. ‘‘มาณเวหิ สห คจฺฉนฺติ กตกมฺเมหิปิ อกตกมฺเมหิปี’’ติอาทีสุ โจโร. ‘‘อมฺพฏฺโฐ มาณโว’’ติอาทีสุ ตรุโณ ‘‘มาณโว’’ติ วุตฺโต.

එහි වනාහි මේ විමසීමයි: චූළකම්මවිභංග සූත්‍රයෙහි "තෝදෙය්‍ය පුත්‍ර වූ සුභ මාණවකයා" යන මේ පාඨයෙහි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් "සුභ යනු - ඔහු දැකීමට ප්‍රිය උපදවන ප්‍රසාදජනක අයෙක් විය, එබැවින් ශරීරයේ සුන්දරත්වය නිසා ඔහුට 'සුභ' යන නම තබන ලදී. තරුණ වියෙහිදී ඔහුට 'මාණව' යැයි ව්‍යවහාර කළහ, මහලු වියෙහිදී ද ඒ ව්‍යවහාරයෙන් ම හඳුන්වනු ලැබීය" යනුවෙන් මෙසේ මූර්ධජ ‘ණ’ කාරය සහිත ‘මාණව’ ශබ්දයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි ටීකාවෙහි ද ගුරුභවතුන් විසින් "නින්දිත වූ හෝ මුළා වූ යම් දරුවෙක් වේ ද, ලෝකයෙහි ඔහු උදෙසා 'මාණව' ව්‍යවහාරය කෙරේ, බොහෝ සෙයින් සත්වයෝ ළමා වියෙහි මුළා වූ ස්වභාවයෙන් යුක්ත වෙති යන අර්ථයෙන් 'තරුණ වියෙහිදී ව්‍යවහාර කළහ' යි කියන ලදී" යනුවෙන් මෙසේ මූර්ධජ ‘ණ’ කාරය සහිත ‘මාණව’ ශබ්දයේ අර්ථය දක්වන ලදී. දැන් ‘මාණව’ ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහය වෙයි: ‘මාණව’ යන්නෙන් සත්වයා ද, සොරා ද, තරුණයා ද කියනු ලැබේ. "දේවදූතයන් විසින් අවදි කරවන ලදුව, යම් මාණවකයෝ ප්‍රමාද වෙත් ද" යනාදී තැන්වල ‘මාණව’ යන්නෙන් සත්වයා කියන ලදී. "කළ වැරදි ඇති හෝ නොකළ වැරදි ඇති සොරුන් (මාණවකයන්) සමඟ යති" යනාදී තැන්වල සොරා ‘මාණව’ යනුවෙන් කියන ලදී. "අම්බට්ඨ මාණවකයා" යනාදී තැන්වල තරුණයා ‘මාණව’ යැයි කියන ලදී.

อปฺป ปาปุเณ. อปฺโปติ. อาโป.

‘අප්ප’ ධාතුව පැමිණීම (ළඟාවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අප්පෝති’ (පැමිණෙයි) යන්න ද, ‘ආපෝ’ (ජලය) යන්න ද ඉන් සිද්ධ වේ.

เอตฺถ อาโปติ อปฺโปติ ตํ ตํ ฐานํ วิสฺสรตีติ อาโป.

මෙහි ‘ආපෝ’ යනු, ඒ ඒ ස්ථානය කරා ගලා යන බැවින් (පැතිරෙන බැවින්) ‘ආපෝ’ (ජලය) නම් වේ.

มา ปริมาเณ. มิโนติ. อุปมา, อุปมานํ, วิมานํ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

‘මා’ ධාතුව මැනීම (ප්‍රමාණය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මිනෝති’ (මනියි) යන්න ද, ‘උපමා’, ‘උපමාන’, ‘විමාන’ යන රූපයන් ද (එයින් සිද්ධ වේ). වෙනත් රූප ද මෙසේ යොදාගත යුතුය.

เอตฺถ จ ยา อจฺจนฺตํ น มิโนติ น วิจฺฉินฺทติ, สา มานสฺส สมีเป วตฺตตีติ อุปมา ยถา ‘‘โคโณ วิย ควโช’’ติ. อุปมานนฺติ [Pg.266] อุปมา เอว. ตถา หิ ‘‘วีโตปมานมปฺปมาณมนาถนาถ’’นฺติ. เอตฺถ วีโตปมานนฺติ อิมสฺส วีโตปมํ, นิรุปมนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุปมานนฺติ อุปเมตพฺพากาโร ‘‘สีโห วิย ภควา’’ติ. เอตฺถ หิ สีโห อุปมา, ภควา อุปเมยฺโย เตโชปรกฺกมาทีหิ อุปเมตพฺพตฺตา, เตโชปรกฺกมาทโย อุปเมตพฺพากาโร. เอตฺถ ปน สาติสยตฺตา กิญฺจาปิ สีหสฺส เตชาทีหิ ภควโต เตชาทิอุปเมตพฺพากาโร นตฺถิ, ตถาปิ หีนูปมาวเสน ‘‘สีโห วิย ภควา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิมานนฺติ อุตุสมุฏฺฐานตฺเตปิ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานตฺตา กมฺเมน วิเสสโต มินิยติ ปริจฺฉินฺทิยตีติ วิมานํ.

මෙහි යමක් සම්පූර්ණයෙන්ම නොමනින්නේ ද, කපා කොටා වෙන් නොකරන්නේ ද, එය ප්‍රමාණයට (මැනීමට) සමීපව පවතින බැවින් ‘උපමා’ නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස "ගවයා මෙන් ගවයාට සමාන සත්වයා" යන්නයි. ‘උපමාන’ යනු ද උපමාව ම ය. එසේ හෙයින් "උපමාවක් නැති, ප්‍රමාණ කළ නොහැකි, අනාථයන්ට නාථ වූ" (වීතෝපමානං අප්පමාණං අනාථනාථං) යැයි කියන ලදී. මෙහි ‘වීතෝපමානං’ යන්නෙහි තේරුම 'වීතෝපම' (උපමා ඉක්මවා ගිය), 'නිරුපම' (උපමා රහිත) යන්නයි. නැතහොත්, ‘උපමාන’ යනු උපමේයයෙහි ආකාරයයි; එනම් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිංහයෙකු වැනිය" යන්නයි. මෙහි ‘සිංහයා’ යනු උපමාවයි. තේජස, පරාක්‍රමය ආදියෙන් උපමා කළ යුතු බැවින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ උපමේයය වේ. තේජස, පරාක්‍රමය ආදිය උපමේය ආකාරයයි. මෙහිදී අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසා සිංහයාගේ තේජස ආදිය සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තේජස ආදිය සැබවින් ම උපමා කළ නොහැකි වුව ද, හීන උපමාවක් (පහත් දෙයක් උපමා කිරීමක්) වශයෙන් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිංහයෙකු වැනිය" කියා වදාරන ලදැයි දත යුතුය. ‘විමාන’ යනු සෘතු සමුත්ථාන වුවද, කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් හා සෘතු සමුත්ථානයෙන් හටගන්නා බැවින් කර්මය මඟින් විශේෂයෙන් ප්‍රමාණ කරනු ලබන (මනිනු ලබන) හෙයින් ‘විමාන’ (විමානය) නම් වේ.

กร กรเณ. ‘‘กโรติ, กยิรติ, กุพฺพติ, กฺรุพฺพติ, ปกโรติ, อุปกโรติ, อปกโรติ, ปฏิกโรติ, นิรากโรติ, ปฏิสงฺขโรติ, อภิสงฺขโรติ’’ อิจฺเจวมาทีนิ กตฺตริ ภวนฺติ. กมฺเม ปาฬินยวเสน อิการาคมฏฺฐาเน ยการสฺส ทฺเวภาโว. ตสฺมึเยวฐาเน รยการานํ วิปริยาเย สติ น ทฺเวภาโว. ตถา อีการาคมฏฺฐาเน ‘‘กริยฺยติ, กยิรติ, กรียติ, กยฺยติ, ปกรียติ, ปกริยฺยติ, ปฏิสงฺขริยฺยติ, อภิสงฺขริยฺยติ’’ อิจฺเจวมาทีนิ กมฺมนิ ภวนฺติ.

‘කර’ ධාතුව කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කරෝති, කයිරති, කුබ්බති, ක්‍රුබ්බති, පකරෝති, උපකරෝති, අපකරෝති, පටිකරෝති, නිරාකරෝති, පටිසංඛරෝති, අභිසංඛරෝති’ යනාදී රූපයන් කර්තෘ කාරකයෙහි සිද්ධ වේ. කර්ම කාරකයෙහි පාලි ක්‍රමයට අනුව ‘ඉ’ කාරය පැමිණෙන ස්ථානයෙහි ‘ය’ කාරය ද්විත්ව වේ. ඒ ස්ථානයෙහි ම ‘ර’ සහ ‘ය’ අක්ෂරයන් පෙරළීමක් සිදු වූ විට ද්විත්ව වීමක් සිදු නොවේ. එමෙන්ම ‘ඊ’ කාරය පැමිණෙන ස්ථානයෙහි ‘කරිය්‍යති, කයිරති, කරීයති, කය්‍යති, පකරීයති, පකරිය්‍යති, පටිසංඛරිය්‍යති, අභිසංඛරිය්‍යති’ යනාදී රූපයන් කර්ම කාරකයෙහි සිද්ධ වේ.

เอตฺถ จ กยิรตีติ ปทํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ทิสฺสติ กตฺตริ กมฺเม จ. เตส กตฺตุวเสน ‘‘ปุริโส กมฺมํ กยิรตี’’ติ โยเชตพฺพํ, กมฺมวเสน ปน อยํ ปาฬิ ‘‘กุฏิ เม กยิรติ อเทสิตวตฺถุกา’’ติ. ตตฺถ จ กตฺตุวเสน วุตฺตํ กตฺตุปทํ ยิรปจฺจเยน สิทฺธํ. กมฺมวเสน ปน วุตฺตํ กมฺมปทํ อิการาคมสฺส อาทิอนฺตภูตานํ รยการานํ วิปริยาเยนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยตี’’ติ จตฺตาริ การิตรูปานิ, ยานิ ‘‘เหตุกตฺตุรูปานี’’ติ วุจฺจนฺติ ตทฺทีปกตฺตา.

මෙහි ‘කයිරති’ යන පදය කර්තෘ සහ කර්ම යන කාරක දෙක්හි ම දක්නට ලැබේ. ඒවායින් කර්තෘ කාරකයෙහි "මිනිසා කර්මය කරයි" (පුරිසෝ කම්මං කයිරති) යන්න යෙදිය යුතුය. කර්ම කාරක වශයෙන් වනාහි "මගේ (අනුන් ලවා) නොපැවසූ වස්තුවක් ඇති කුටිය කරනු ලැබේ" (කුටි මේ කයිරති අදේසිතවත්ථුකා) යන මේ පාලි පාඨය වේ. එහි කර්තෘ කාරකයෙහි කියන ලද ක්‍රියා පදය ‘යිර’ ප්‍රත්‍යයෙන් සිද්ධ වේ. කර්ම කාරක වශයෙන් කියන ලද ක්‍රියා පදය වනාහි ‘ඉ’ කාරාගමයේ මුල සහ අග වූ ‘ර’ සහ ‘ය’ අක්ෂරයන්ගේ පෙරළීමෙන් සිද්ධ වූවක් බව දත යුතුය. ‘කාරේති, kārayati, කාරාපේති, කාරාපයති’ යනු කාරිත රූප හතරයි. ඒවා එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘හේතු කර්තෘ රූප’ යැයි කියනු ලැබේ.

อิทานิ [Pg.267] ปน ปทมาลา วตฺตพฺพา, ตตฺร ปฐมํ ‘‘กุพฺพตี’’ติ ปทสฺเสว ปทมาลํ โยเชสฺสาม สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ เอกากาเรน โยเชตพฺพตฺตา. ‘‘กโรตี’’ติ โอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส ปน ‘‘กาเรตี’’ติ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส จ ปทมาลํ ยถาสมฺภวํ ปจฺฉา โยเชสฺสาม เอกากาเรน อโยเชตพฺพตฺตา.

දැන් වනාහි පදමාලාව කිව යුතුය. එහි පළමුව ‘කුබ්බති’ යන පදයෙහි ම පදමාලාව යොදන්නෙමු. මන්ද යත්, සියලු විභක්තීන්හි එය එකම ආකාරයකින් යෙදිය යුතු බැවිනි. ‘ඕ’ කාරය අග ඇති ‘කරෝති’ යන පදයෙහි ද, ‘ඒ’ කාරය අග ඇති ‘කාරේති’ යන පදයෙහි ද පදමාලාව එකම ආකාරයකින් නොයෙදෙන බැවින්, පසුව සුදුසු පරිදි යොදන්නෙමු.

ตตฺร กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสิ, กุพฺพถ. กุพฺพามิ, กุพฺพาม. กุพฺพเต, กุพฺพนฺเต. กุพฺพเส, กุพฺพวฺเห. กุพฺเพ, กุพฺพมฺเห. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ.

එහි ‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසි, කුබ්බථ. කුබ්බාමි, කුබ්බාම. කුබ්බතේ, කුබ්බන්තේ. කුබ්බසේ, කුබ්බව්හේ. කුබ්බේ, කුබ්බම්හේ’ යනු වර්තමාන කාලය (වත්තමානා විභක්තිය) අනුව දක්වන ලද රූපයන් වේ.

ปญฺจมิยาทีนํ วเสน ปน กุพฺพตุ, กุพฺพนฺตุ. กุพฺเพยฺย, กุพฺเพยฺยุํ. เสสํ ‘‘ภวติ, ภวนฺตี’’ติ วุตฺตนยานุสาเรน สพฺพตฺถ วิตฺถาเรตพฺพํ.

පංචමී (ආඥා/ආශිර්වාද) ආදී විභක්තීන්ගේ වශයෙන් වනාහි ‘කුබ්බතු, කුබ්බන්තු. කුබ්බෙය්‍ය, කුබ්බෙය්‍යුං’ යනාදී වශයෙන් වේ. ඉතිරි කොටස "භවති, භවන්ති" යනුවෙන් ඉහත දක්වන ලද ක්‍රමයට අනුව සෑම තැනම විස්තර කළ යුතුය.

‘‘กริยตี’’ติอาทีนิปิ อ การานนฺตรตฺยนฺตปทานิ เอวเมว โยเชตพฺพานิ. เอตฺถ จ ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติอาทินา วุตฺตา อยํ ปทมาลา ปาฬินยทสฺสนโต เอทิสี วุตฺตา. สทฺทสตฺถวิทู ปน สาสนิกา สทฺทสตฺเถเยว อาทรํ กตฺวา ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพสี’’ติ เอวํปการานิ รูปานิ ปาฬิยํ นตฺถีติ มญฺญนฺตา น อิจฺฉนฺติ. เตหิ สทฺทสตฺเถ วิย ปาฬิยมฺปิ ‘‘อสนฺโต นานุกุพฺพนฺตี’’ติอาทีสุ โอการปจฺจยสฺสาเทสภูโต อุกาโร สเรเยว ปเร วการํ ปปฺโปตีติ มญฺญมานา ‘‘กุพฺพนฺติ, กุพฺพนฺเต’’ติอาทีนิเยว รูปานิ อิจฺฉนฺติ, ปรสรสฺสาภาวโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพสี’’ติอาทีนิ ปาฬิยํ นตฺถีติ น อิจฺฉนฺติ. มยํ ปน ปาฬินยทสฺสนโต ตานิ รูปานิ อิจฺฉาม. อตฺร โสตารานํ กงฺขาวิโนทนตฺถํ กิญฺจิ ปาฬินยํ วทาม – ‘‘สีลวนฺโต น กุพฺพนฺติ, พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ จ, ‘‘กสฺมา ภวํ วิชนมรญฺญนิสฺสิโต, ตโป อิธ กฺรุพฺพตี’’ติ จ, ‘‘ผรุสาหิ วาจาหิ ปกฺรุพฺพมาโน’’ติ จ. อีทิเสสุ ปน ฐาเนสุ อการาคโม กาตพฺโพ[Pg.268]. อจินฺเตยฺโย หิ ปาฬินโย, เยภุยฺเยน สทฺทสตฺถนยวิทูโร จ. ตถา หิ ยถา ‘‘อคฺคินึ สมฺปชฺชลิตํ ปวิสนฺตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘อคฺคินิ, อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินึ, อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินินา’’ติ ปทมาลา กาตพฺพา โหติ, เอวเมว ‘‘พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติ ปทมาลาปิ โยเชตพฺพาว.

‘‘කරියති’’ යනාදී අකාරාන්ත ආඛ්‍යාත පද ද මේ අයුරින් ම යෙදිය යුතු ය. මෙහි ද ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති, කුබ්බසි’’ යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද මේ පදමාලාව පාලි ක්‍රමයට අනුව මෙසේ දක්වන ලදි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි නිපුණ වූ ශාසනික වියත්හු වනාහි ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය කෙරෙහි ම උනන්දුවක් දක්වා, ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසි’’ වැනි රූප පාලි භාෂාවෙහි නැතැයි සිතා ඒවා පිළිගැනීමට අකමැති වෙති. ඔවුහු ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි මෙන් පාලි භාෂාවෙහි ද ‘‘අසන්තෝ නානුකුබ්බන්ති’’ යනාදී තැන්හි 'ඕ' කාර ප්‍රත්‍යයට ආදේශ වූ 'උ' කාරය ස්වරයක් පර වූ කල්හි ම 'ව' කාරයට පැමිණේ යැයි සිතමින්, ‘‘කුබ්බන්ති, කුබ්බන්තේ’’ යනාදී රූපයන් ම පිළිගනිති; පර ස්වරයක් නොමැති බැවින් ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසි’’ යනාදී රූප පාලි භාෂාවෙහි නැතැයි සලකා ඒවා පිළිගැනීමට අකමැති වෙති. එහෙත් අපි පාලි ක්‍රමයට අනුව ඒ රූපයන් පිළිගනිමු. මෙහි දී ශ්‍රාවකයන්ගේ සැක දුරු කරනු පිණිස පාලි ක්‍රමයට අනුව කිහිපයක් දක්වමු: ‘‘සීලවන්තෝ න කුබ්බන්ති, බාලෝ සීලානි කුබ්බති’’ කියා ද, ‘‘කස්මා භවං විජනමරඤ්ඤනිස්සිතෝ, තපෝ ඉධ ක්‍රුබ්බති’’ කියා ද, ‘‘ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රුබ්බමානෝ’’ කියා ද දැක්වේ. මෙවැනි ස්ථානයන්හි දී අකාරාගමය (අ කාරය පැමිණීම) කළ යුතු ය. පාලි ක්‍රමය වනාහි සිතාගත නොහැකි ය, බොහෝ සෙයින් එය ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍ර ක්‍රමයෙන් බැහැර වූවකි. එසේ ම, යම් සේ ‘‘අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං පවිසන්ති’’ යන පාලි ප්‍රයෝගය දැකීමෙන් ‘‘අග්ගිනි, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ, අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ, අග්ගිනිනා’’ යන පදමාලාව කළ යුතු වන්නේ ද, එලෙසම ‘‘බාලෝ සීලානි කුබ්බති’’ යන පාලි ප්‍රයෝගය දැකීමෙන් ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති, කුබ්බසි’’ යන පදමාලාව ද යෙදිය යුතු ම ය.

ยถา จ ‘‘พหุมฺเปตํ อสพฺภิ ชาตเวทา’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘สนฺโต สพฺภีหิ สทฺธึ สตํ ธมฺโม น ชรํ อุเปตีติ ปเวทยนฺตี’’ติ อฏฺฐกถาคติทสฺสนโต จ ‘‘สพฺภิ, สพฺภี, สพฺภโย. สพฺภึ, สพฺภี, สพฺภโย. สพฺภินา’’ติ ปทมาลา โยเชตพฺพา โหติ, เอวเมว ‘‘พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติ ปทมาลาปิ โยเชตพฺพาว. ตถา ‘‘กฺรุพฺพติ, กฺรุพฺพนฺติ. กฺรุพฺพสี’’ติอาทิ สพฺพํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ.

යම් සේ ‘‘බහුම්පේතං අසබ්භි ජාතවේදා’’ යන පාලි ප්‍රයෝගය අනුව ද, ‘‘සන්තෝ සබ්භීහි සද්ධිං සතං ධම්මෝ න ජරං උපේතීති පවේදයන්ති’’ යන අට්ඨකථා ප්‍රයෝගය අනුව ද ‘‘සබ්භි, සබ්භී, සබ්භයෝ, සබ්භිං, සබ්භී, සබ්භයෝ, සබ්භිනා’’ යන පදමාලාව යෙදිය යුතු වන්නේ ද, එලෙසම ‘‘බාලෝ සීලානි කුබ්බති’’ යන පාලි ප්‍රයෝගය අනුව ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති, කුබ්බසි’’ යන පදමාලාව ද යෙදිය යුතු ම ය. එසේ ම ‘‘ක්‍රුබ්බති, ක්‍රුබ්බන්ති, ක්‍රුබ්බසි’’ යනාදී සියල්ල ද සෑම තැනක දී ම යෙදිය යුතු ය.

อิทานิ ยถาปฏิญฺญาตา ปทมาลา อนุปฺปตฺตา. กโรติ, กโรนฺติ. กโรสิ, กโรถ. กโรมิ, กุมฺมิ, กโรม, กุมฺม. กุรุเต, กุพฺพนฺเต. กุรุเส, กุรุวฺเห. กเร, กรุมฺเห. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ.

දැන්, පොරොන්දු වූ පරිදි පදමාලාව පැමිණ තිබේ: කරෝති, කරොන්ති. කරෝසි, කරෝථ. කරෝමි, කුම්මි, කරෝම, කුම්ම. කුරුතේ, කුබ්බන්තේ. කුරුසේ, කුරුව්හේ. කරේ, කරුම්හේ. මේවා වර්තමාන කාලය (වත්තමානා විභක්තිය) අනුව දක්වන ලද රූපයන් ය.

กโรตุ, กุรุตุ, กโรนฺตุ. กโรหิ, กโรถ. กโรมิ, กุมฺมิ, กโรม, กุมฺม. กุรุตํ, กุพฺพนฺตํ. กรสฺสุ, กุรุสฺสุ, กุรุวฺโห. กเร, กุพฺพามเส. ปญฺจมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

කරෝතු, කුරුතු, කරොන්තු. කරෝහි, කරෝථ. කරෝමි, කුම්මි, කරෝම, කුම්ම. කුරුතං, කුබ්බන්තං. කරස්සු, කුරුස්සු, කුරුව්හෝ. කරේ, කුබ්බාමසේ. මේවා පංචමී විභක්තිය (ආඥා/ආශිංසන ක්‍රියාවන්) අනුව දක්වන ලද රූපයන් ය.

เอตฺถ ปน โกจิ วเทยฺย –

මෙහි දී යමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකි ය:

‘‘น โน วิวาโห นาเคหิ, กตปุพฺโพ กุทาจนํ;

ตํ วิวาหํ อสํยุตฺตํ, กถํ อมฺเห กโรมเส’’ติ

‘‘අපට කිසි කලෙකත් නාගයන් සමඟ විවාහයක් පෙර සිදු නොවී ය; නොගැලපෙන ඒ විවාහය අප කෙසේ කරමුද?’’ (න නෝ විවාහෝ නාගේහි, කතපුබ්බෝ කුදාචනං; තං විවාහං අසංයුත්තං, කථං අම්හේ කරෝමසේ) කියා යි.

ปาฬิทสฺสนโต [Pg.269] ‘‘กโรมเส’’ติ ปทํ กสฺมา อิธ น วุตฺตํ, นนุ กรธาตุโต ปรํ โอการํ ปฏิจฺจ อามเสวจนสฺสาวยวภูโต อากาโร โลปํ ปปฺโปตีติ? ตนฺน, ‘‘กโรมเส’’ติ เอตฺถ ‘‘อามเส’’ติ วจนสฺส อภาวโต มวจนสฺส สพฺภาวโต. เอตฺถ หิ เสกาโร อาคโม, ตสฺมา ‘‘กโรมา’’ติ วตฺตมานาวจนวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ, น ปน ปญฺจมีวจนวเสน. เอวํภูโต จ เสกาโร กตฺถจิ นามิกปทโต ปโร โหติ ‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส. ยํ พลํ อหุวมฺหเส’’ติอาทีสุ. กตฺถจิ ปนาขฺยาติกปทโต สาเทสนิราเทสวเสน –

පාලි ප්‍රයෝගයෙහි එන ‘‘කරෝමසේ’’ යන පදය මෙහි (පදමාලාවෙහි) කුමක් හෙයින් නොදක්වන ලද්දේ ද? කර ධාතුවට පසුව ඇති 'ඕ' කාරය හේතුවෙන් 'ආමසේ' විභක්ති ප්‍රත්‍යයේ අවයවයක් බඳු වූ 'ආ' කාරය ලෝප වීමට පැමිණෙන්නේ නොවේ ද? එය එසේ නොවේ; ‘‘කරෝමසේ’’ යන්නෙහි ‘‘ආමසේ’’ යන ප්‍රත්‍යය නොමැති අතර, ‘‘ම’’ යන ප්‍රත්‍යය පවතී. මෙහි වනාහි 'සේ' කාරය ආගමයක් (වැඩිපුර පැමිණි අකුරක්) වේ. එබැවින් ‘‘කරෝමා’’ යන වර්තමාන කාල ප්‍රත්‍යය වශයෙන් අර්ථය ගත යුතු ය, මිස පංචමී (ආඥා) ප්‍රත්‍යය වශයෙන් නොවේ. මෙසේ වූ 'සේ' කාරය ඇතැම් තැනක නාම පදවලට පසුව ද යෙදේ; ‘‘යේ කේචි බුද්ධං සරණං ගතාසේ’’, ‘‘යං බලං අහුවම්හසේ’’ යනාදී තැන්හි මෙනි. ඇතැම් තැනක ආඛ්‍යාත පදවලට පසුව ද ආදේශ හෝ නිරාදේශ වශයෙන් යෙදේ –

‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจํ;

โอกฺกนฺตามสิ ภูตานิ;

สุตํ เนตํ อภิณฺหโส, ตสฺมา เอวํ วเทมเส’’ติ

‘‘අපි ඔබට කළ යුතු දේ කළෙමු; භූතයෝ පැමිණියහ; මෙය නිතර අසන ලද්දකි, එබැවින් අපි මෙසේ කියමු’’ (අකරම්හස තේ කිච්චං; ඔක්කන්තාමසි භූතානි; සුතං නේතං අභිණ්හසෝ, තස්මා ඒවං වදේමසේ) යනාදී

อาทีสุ.

ස්ථානයන්හි ය.

กเรยฺย, กเรยฺยุํ. กเรยฺยาสิ, กเรยฺยาถ. กเรยฺยามิ, กเรยฺยาม. กุพฺเพถ, กุพฺเพรํ. กุพฺเพโถ, กุพฺเพยฺยวฺโห. กเรยฺยํ, กเร, กเรยฺยามฺเห. สตฺตมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

කරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං. කරෙය්‍යාසි, කරෙය්‍යාtha. කරෙය්‍යාමි, කරෙය්‍යාම. කුබ්බේථ, කුබ්බේරං. කුබ්බේථෝ, කුබ්බෙය්‍යව්හෝ. කරෙය්‍යං, කරේ, කරෙය්‍යාම්හේ. මේවා සත්තමී විභක්තිය (විධි/අනුමාන ක්‍රියාවන්) අනුව දක්වන ලද රූපයන් ය.

กร, กรุ. กเร, กริตฺถ. กรํ, กริมฺห. กริตฺถ, กริเร. กริตฺโถ, กริวฺโห. กรึ, กริมฺเห. ปโรกฺขาวเสน วุตฺตรูปานิ.

කර, කරු. කරේ, කරිත්ථ. කරං, කරිම්හ. කරිත්ථ, කරිරේ. කරිත්ථෝ, කරිව්හෝ. කරිං, කරිම්හේ. මේවා පරොක්ඛා විභක්තිය (පරෝක්ෂ කාලය) අනුව දක්වන ලද රූපයන් ය.

เอตฺถ กราติ ปุริโส กมฺมํ กรีติ ปฐมปุริสโยชนาย โยเชตพฺพํ. ‘‘อาคุํ กร มหาราช, อกรํ กมฺมทุกฺกฏ’’นฺติ เอตฺถาปิ ‘‘มหาราช ภวํ อาคุํ กรี’’ติ ปฐมปุริสโยชนาย โยเชตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ อยํ ปโยโค ‘‘มญฺเญ ภวํ ปตฺถยติ, รญฺโญ ภริยํ ปติพฺพต’’นฺติอาทโย วิย ปฐมปุริสปฺปโยโค ภวติ.

මෙහි ‘‘කර’’ යන්න ‘‘පුරිසෝ කම්මං කරී’’ (පුරුෂයා වැඩක් කරයි) යනුවෙන් ප්‍රථම පුරුෂ යෙදුමෙන් යෙදිය යුතු ය. ‘‘ආගුං කර මහාරාජ, අකරං කම්මදුක්කටං’’ යන මෙහි ද ‘‘මහාරාජ භවං ආගුං කරී’’ (මහරජතුමනි, ඔබ වහන්සේ වරදක් කළ සේක) යනුවෙන් ප්‍රථම පුරුෂ යෙදුමෙන් ම යෙදිය යුතු ය. මෙසේ වූ කල්හි, මේ ප්‍රයෝගය ‘‘මඤ්ඤේ භවං පත්ථයති, රඤ්ඤෝ භරියං පතිබ්බතං’’ යනාදිය මෙන් ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝගයක් වෙයි.

ชาตกฏฺฐกถายํ [Pg.270] ปน มชฺฌิมปุริสปฺปโยโค วุตฺโต ‘‘อาคุํ กราติ มหาราช ตฺวํ มหาปราธํ มหาปาปํ กริ. ทุกฺกฏนฺติ ยํ กตํ ทุกฺกฏํ โหติ,ตํ ลามกํ กมฺมํ อกร’’นฺติ, ตสฺมา ชาตกฏฺฐกถาวเสนาปิ กทาจิ กรอิติ จ กรีติ จ อกรนฺติ จ มชฺฌิมปุริสปฺปโยโค ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เยภุยฺยวเสน ปน ‘‘ปุริโส กมฺมํ กร, ปุริโส กมฺมํ กริ, อหํ กมฺมํ อกร’’นฺติ ปฐมุตฺตมปุริสปฺปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ กรอิติ ยถาวุตฺตวิภตฺติวเสน, กรีติ อชฺชตนีวเสน, อกรนฺติ หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘กริตฺโถ’’ติ ปทํ ‘‘อญฺญํ ภตฺตารํ ปริเยส, มา กิสิตฺโถ มยา วินา’’ติ เอตฺถ ‘‘กิสิตฺโถ’’ติ ปเทน สมํ ปโรกฺขายตฺตโนปทมชฺฌิมปุริเสกวจนวเสน, เอทิโส ปน นโย อญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ.

ජාතකට්ඨකථාවෙහි වනාහි මධ්‍යම පුරුෂ ප්‍රයෝගයක් දක්වන ලදි: ‘‘'ආගුං කරා' යනු 'මහරජතුමනි, ඔබ මහත් වූ අපරාධයක්, මහත් වූ පාපයක් කළෙහිය' යන්නයි. 'දුක්කටං' යනු යමක් කරන ලද්දේ ද එය දුෂ්කෘතයක් (වැරදි දෙයක්) වෙයි ද, ඒ ලාමක වූ කර්මය කළෙහිය යන්නයි.’’ එබැවින් ජාතකට්ඨකථා ක්‍රමයට අනුව ද ඇතැම් විට ‘‘කර’’ ද, ‘‘කරී’’ ද, ‘‘අකර’’ ද මධ්‍යම පුරුෂ ප්‍රයෝගයන් වන බව දත යුතු ය. බොහෝ සෙයින් වනාහි ‘‘පුරිසෝ කම්මං කර’’, ‘‘පුරිසෝ කම්මං කරී’’, ‘‘අහං කම්මං අකර’’ යනුවෙන් ප්‍රථම පුරුෂ සහ උත්තම පුරුෂ ප්‍රයෝගයන් ලෙස දත යුතු ය. මෙහි ‘‘කර’’ යන්න කලින් කියන ලද විභක්තිය අනුව ද, ‘‘කරී’’ යන්න අජ්ජතනී විභක්තිය අනුව ද, ‘‘අකර’’ යන්න හියියත්තනී විභක්තිය අනුව ද දක්වන ලදි. එහි ‘‘කරිත්ථෝ’’ යන පදය, ‘‘අන්‍ය වූ ස්වාමියෙකු සොයා ගන්න, මා නොමැතිව කෘශ නොවන්න’’ යන මෙහි ‘‘කිසිත්ථෝ’’ යන පදය මෙන්, පරොක්ඛා සහ හියියත්තනී උපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනය වශයෙන් යෙදී ඇත. මෙවැනි ක්‍රමයන් වෙනත් ස්ථානයන්හි ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතු ය.

อกา, อกรา, อกร อิติ รสฺสปาโฐปิ. อกรุ. เอตฺถ ‘‘สพฺพาริวิชยํ อกา’’ติ ปทํ นิทสฺสนํ. อกราติ ปุริโส กมฺมํ อกาสีติ อตีตกฺริยาวาจโก ปฐมปุริสปฺปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ‘‘รชฺชสฺส กิร โส ภีโต, อกรา อาลเย พหู’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘มา เมตํ อกรา กมฺมํ, มา เม อุทกมาหรี’’ติ เอตฺถ ปน สนฺเตปิ อตีตวาจกปฏฺฐมปุริสปฺปโยคภาเว มาสทฺทโยคโต หิยฺยตฺตนชฺชตนีวิภตฺติโย ปญฺจมีวิภตฺติอตฺเถ อนุตฺตกาลิกา หุตฺวา ‘‘ตฺวํ มา กโรสิ, มา อาหรสี’’ติ มชฺฌิมปุริสปฺปโยคารหา ภวนฺติ.

‘අකා’, ‘අකරා’, ‘අකර’ යනු ලුහු (රස්ස) පාඨයයි. ‘අකරු’ ද වේ. මෙහි ‘සබ්බාරිවිජයං අකා’ (සියලු සතුරන් ජයගත්තේය) යන පදය නිදසුනකි. ‘අකරා’ යනු ‘පුරුෂයා කාර්යය කළේය’ (පුරිසො කම්මං අකාසි) යන අතීත ක්‍රියාව හඟවන ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝගයක් ලෙස දත යුතුය. එසේම ‘රජ්ජස්ස කිර සො භීතො, අකරා ආලයෙ බහූ’ (ඔහු රාජ්‍යයට බියෙන් බොහෝ වාසස්ථාන තැනුවේය) යන පාලිය ද පෙනේ. ‘මා මෙතං අකරා කම්මං, මා මෙ උදකමාහරී’ (මට මේ කර්මය නොකරන්න, මට පැන් නොගෙනෙන්න) යන මෙහි වනාහි අතීත කාලය පවසන ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝග භාවය තිබුණ ද, ‘මා’ යන නිපාත ශබ්දයේ යෙදීම නිසා හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීහු පංචමී විභක්ති අර්ථයෙහි කාලත්‍රයෙන් විනිර්මුක්තව (අනුත්තකාලිකව) ‘ඔබ නොකරන්න, නොගෙනෙන්න’ (ත්වං මා කරොසි, මා ආහරසි) යන මධ්‍යම පුරුෂ ප්‍රයෝගයට සුදුසු වෙති.

กิญฺจ ภิยฺโย ‘‘ชราธมฺมํ มา ชีรีติ อลพฺภเนยฺยํ ฐาน’’นฺติอาทีสุปิ สนฺเตปิ อตีตวาจกปฐมปุริสปฺปโยคภาเว มาสทฺทโยคโต อชฺชตนีวิภตฺติปญฺจมีวิภตฺติอตฺเถ อนุตฺตกาลิกา หุตฺวา ‘‘มา ชีรตู’’ติอาทินา ปฐมปุริสปฺปโยคารหา [Pg.271] ภวนฺติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘ชราธมฺมํ มา ชีรีติ ยํ มยฺหํ ชราสภาวํ, ตํ มา ชีริตุ. เอส นโย เสเสสุปี’’ติ. ยํ ปนมฺเหหิ ‘‘อกร อิติ รสฺสปาโฐปี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺส ‘‘อติกร’มกรา’จริย, มยฺหมฺเปตํ น รุจฺจตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา วเสน อตฺถิตา เวทิตพฺพา. ตสฺสายมตฺโถ ‘‘อาจริย ภวํ อติกฺกนฺตกรณํ อกรา’’ติ ปฐมปุริสวเสน คเหตพฺโพ. อปิจ ‘‘ภว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ‘‘ตฺว’’นฺติ วจนํ วตฺตพฺพเมวาติ อธิปฺปายวเสน ‘‘อาจริย ตฺวํ อติกฺกนฺตกรณํ กโรสี’’ติ โยชนาปิ กาตพฺพาว.

තවද, ‘ජරාධම්මං මා ජීරිති අලබ්භනෙය්‍යං ඨානං’ (ජරාව ස්වභාවය කොට ඇත්තක් නොදිරාවා යන්න ලැබිය නොහැකි කරුණකි) යනාදී ස්ථානයන්හි ද අතීතය පවසන ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝග භාවය තිබුණ ද, ‘මා’ ශබ්දයේ යෙදීම නිසා අජ්ජතනී විභක්තිය පංචමී විභක්ති අර්ථයෙහි අනුත්තකාලික (කාලත්‍රයෙන් තොර) වී, ‘මා ජීරතු’ (නොදිරාවා) යනාදී වශයෙන් ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝගයට සුදුසු වෙයි. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ: ‘ජරාධම්මං මා ජීරි යනු මාගේ යම් ජරා ස්වභාවයක් ඇද්ද, එය නොදිරාවා යන්නයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ’. අප විසින් ‘අකර යනු ද ලුහු (රස්ස) පාඨයකි’ යි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එහි පැවැත්ම ‘අතිකිරමකරාචරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චති’ යන මේ පාලි පාඨය ඇසුරින් දත යුතුය. එහි අර්ථය ‘ආචාරීන් වහන්සේ ඉක්මවා ගිය ක්‍රියාවක් කළේය’ (ආචරිය භවං අතික්කන්තකරණං අකරා) යනුවෙන් ප්‍රථම පුරුෂ වශයෙන් ගත යුතුය. එසේම ‘භවං’ (භවත් තෙමේ) යැයි කිව යුතු තැන ‘ත්වං’ (ඔබ) යන වචනය ද කිව යුතුමය යන අදහසින් ‘ආචාරීනි, ඔබ සීමාව ඉක්මවා ක්‍රියා කරන්නේය’ (ආචරිය ත්වං අතික්කන්තකරණං කරොසි) යනුවෙන් ද පද සම්බන්ධය කළ යුතුය.

อกโร, อกตฺถ, อกโรถ. อกรํ, อกํ, อกรมฺห, อกมฺห. เอตฺถ ‘‘สํวฑฺฒยิตฺวา ปุฬินํ, อกํ ปุฬินเจติย’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. อกตฺถ, อกตฺถุํ. อกุรุเส, อกรวฺหํ. อกรึ, อกรํ, อกรมฺหเส. หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตรูปานิ.

‘අකරො, අකත්ථ, අකරොථ. අකරං, අකං, අකරම්හ, අකම්හ’ යනුයි. මෙහි ‘සංවඩ්ඪයිත්වා පුළිනං, අකං puළිනචෙතියං’ (වැලි ගොඩගසා, මම වැලි සෑයක් කළෙමි) යන පාලි පාඨය නිදසුනයි. ‘අකත්ථ, අකත්ථුං. අකුරුසෙ, අකරව්හං. අකරීං, අකරං, අකරම්හසෙ’ යනු හිය්‍යත්තනී විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

เอตฺถ จ ปญฺจวิโธ เสกาโร อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺโพ. ตถา หิ ปญฺจวิโธ เสกาโร ปทาวยว อปทาวยวอเนกนฺตปทาวยว โสสทฺทตฺถ อาเทสวเสน. ตตฺถ ปทาวยโว เสกาโร ‘‘ตฺวํ กมฺมํ กุรุเส, ตฺวํ อตฺถกุสโล อภวเส’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. อปทาวยโว ปน ‘‘ตสฺมา เอวํ วเทมเส. มูลา อกุสลา สมูหตาเส’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. อเนกนฺตปทาวยโว ‘‘อโรคา จ ภวามเส. มณึ ตาต คณฺหามเส’’อาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ หิ เสกาโร ยทิ ปญฺจมีวิภตฺติยํ อามเสวจนสฺสาวยโว, ตทา ปญฺจมีวิภตฺติยุตฺตานํ ปตฺถนาสีสนตฺถานํ ‘‘ภวามเส, คณฺหามเส’’ติ ปทานํ อวยโว โหติ. ยทิ ปน อาคโม, ปญฺจมีวิภตฺติยุตฺตานํ ปตฺถนาสีสนตฺถานํ ‘‘ภวาม, คณฺหามา’’ติ ปทานํ อวยโว น โหติ, เอวํ ‘‘ภวามเส’’ติอาทีสุ [Pg.272] เสการสฺส อเนกนฺตปทาวยวตฺตํ เวทิตพฺพํ. โสสทฺทตฺโถ ‘‘เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ’’ติ เอตฺถ ทฏฺฐพฺโพ. เอเสเสติ อิมสฺส หิ ‘‘เอโสโส เอโก เอกฏฺโฐ’’ติ อตฺโถ. อาเทโส ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจ’’นฺติ เอตฺถ, ‘‘โอกฺกนฺตามสิ ภูตานี’’ติ เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ เอการสฺส อการิการาเทสกรณวเสน. ตตฺถ ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจ’’นฺติ อิมสฺส ‘‘อกรมฺหเส เต กิจฺจ’’นฺติ อตฺโถ. ‘‘อกรมฺหเส’’ติ เจตฺถ สเจ เสกาโร อาคโม, ตทา ‘‘กรมฺหา’’ติ ปทํ หิยฺยตฺตนีปรสฺสปเท อุตฺตมปุริสพหุวจนนฺตํ. สเจ ปน มฺหเสวจนสฺสาวยโว, ตทา ‘‘อกรมฺหเส’’ติ ปทํ หิยฺยตฺตนีอตฺตโนปเท อุตฺตมปุริสพหุวจนนฺตํ. เอวํ ปญฺจวิโธ เสกาโร ภวตีติ อวคนฺตพฺพํ.

මෙහි පංචවිධ වූ ‘සෙ’ කාරය (සෙ-අක්ෂරය) ගෙනහැර දැක්විය යුතුය. එනම්: පදාවයව (පදයක කොටසක් වීම), අපදාවයව (පදයක කොටසක් නොවීම), අනේකාන්තපදාවයව (ඒකාන්ත නොවන පද කොටසක් වීම), ‘සො’ ශබ්දාර්ථය දීම සහ ආදේශ වීම යනුවෙන් ‘සෙ’ කාරය පස්වැදෑරුම් වේ. එහි පදාවයව වූ ‘සෙ’ කාරය ‘ත්වං කම්මං කුරුසෙ’ (ඔබ කර්මය කරන්නේය), ‘ත්වං අත්ථකුසලො අභවසෙ’ (ඔබ යහපතෙහි දක්ෂයෙක් වූයෙහිමය) යනාදී තන්හි දත යුතුය. අපදාවයව වූ ‘සෙ’ කාරය වනාහි ‘තස්මා එවං වදෙමසෙ’ (එහෙයින් මෙසේ කියමු), ‘මූලා අකුසලා සමූහතාසෙ’ (අකුසල් මුල් මුළුමනින්ම උදුරා දමන ලද්දේය) යනාදී තන්හි දත යුතුය. අනේකාන්තපදාවයව වූ ‘සෙ’ කාරය ‘අරොගා ච භවාමසෙ’ (නීරෝගී ද වෙමු), ‘මණිං තාත ගණ්හාමසෙ’ (පුතණුවනි, මැණික ගනිමු) යනාදී තන්හි දත යුතුය. මෙහි ‘සෙ’ කාරය ඉදින් පංචමී විභක්තියෙහි ‘ආමසෙ’ වචනයෙහි කොටසක් වේ නම්, එවිට ප්‍රාර්ථනා හා ආශීර්වාද අර්ථයෙහි යෙදෙන පංචමී විභක්ති සහිත ‘භවාමසෙ, ගණ්හාමසෙ’ යන පදයන්ගේ අවයවයක් (කොටසක්) වෙයි. ඉදින් එය ආගමයක් (මැදට පැමිණි අකුරක්) වේ නම්, එවිට ප්‍රාර්ථනා හා ආශීර්වාද අර්ථයෙහි යෙදෙන පංචමී විභක්ති සහිත ‘භවාම, ගණ්හාමා’ යන පදයන්ගේ අවයවයක් නොවේ. මෙසේ ‘භවාමසෙ’ යනාදී තන්හි ‘සෙ’ කාරයාගේ අනේකාන්තපදාවයව භාවය (පද කොටසක් වීම හෝ නොවීම පිළිබඳ අනියත බව) දත යුතුය. ‘සො’ යන ශබ්දයේ අර්ථය දෙන ‘සෙ’ කාරය ‘එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ’ යන මෙහි දත යුතුය. ‘එසෙසෙ’ යන්නෙහි අර්ථය ‘එසොසො එකො එකට්ඨො’ යනුයි. ආදේශය වනාහි ‘අකරම්හස තෙ කිච්චං’ යන මෙහි ද, ‘ඔක්කන්තාමසි භූතානී’ යන මෙහි ද ‘එ’ කාරයට ‘අ’ කාර සහ ‘ඉ’ කාර ආදේශ කිරීමෙන් දත යුතුය. එහි ‘අකරම්හස තෙ කිච්චං’ යන්නෙහි අර්ථය ‘අකරම්හසෙ තෙ කිච්චං’ යනුයි. ‘අකරම්හසෙ’ යන මෙහි ඉදින් ‘සෙ’ කාරය ආගමයක් වේ නම්, එවිට ‘කරම්හා’ යන පදය හිය්‍යත්තනී පරස්සපද උත්තම පුරුෂ බහු වචනාන්ත පදයක් වේ. ඉදින් එය ‘ම්හසෙ’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයෙහි කොටසක් වේ නම්, එවිට ‘අකරම්හසෙ’ යන පදය හිය්‍යත්තනී අත්තනොපද උත්තම පුරුෂ බහු වචනාන්ත පදයක් වෙයි. මෙසේ ‘සෙ’ කාරය පස්වැදෑරුම් වන බව වටහාගත යුතුය.

อกริ, กริ, อกาสิ, อกรุํ, อกรึสุ, อกํสุ, อกํสุํ. อกโร, อกริตฺถ, อกาสิตฺถ.

‘අකරි, කරි, අකාසි, අකරුං, අකරිංසු, අකංසු, අකංසුං. අකරො, අකරිත්ථ, අකාසිත්ථ’ යනු (අජ්ජතනී ක්‍රියා රූපයන්) වේ.

เอตฺถ จ อกโรติ ตฺวํ อกโรติ โยเชตพฺพํ. ‘‘อกโร’’ อิติ หิ ปทํ ‘‘วรญฺเจ เม อโท สกฺกา’’ติ เอตฺถ มชฺฌิมปุริเสกวจนตฺถํ ‘‘อโท’’ติ ปทมิว ทฏฺฐพฺพํ ปาฬิยํ อวิชฺชมานตฺเตปิ นยวเสน คเหตพฺพตฺตา. ครู ปน ‘‘อกโร’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน ‘‘อกาสี’’ติ มชฺฌิมปุริสวจนํ อิจฺฉนฺติ. ตาทิสญฺหิ ปทํ เยภุยฺเยน ปฐมปุริสวจนเมว โหติ. ตถา หิ ‘‘อทาสิ เม, อกาสิ เม’’ติ ปฐมปุริสปาฬิโย พหู สนฺทิสฺสนฺติ. ‘‘มากาสิ มุขสา ปาปํ, มา โข สูกรมุโข อหู’’ติอาทีสุ ปน มาสทฺทโยคโต ‘‘ตฺวํ ปาปํ มา อกาสิ, มา สูกรมุโข อโหสี’’ติ ปทโยชนา กาตพฺพา โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

මෙහි ද ‘අකරො’ යන්න ‘ත්වං අකරො’ (ඔබ කළෙහිය) යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘අකරො’ යන පදය වනාහි ‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්කා’ යන මෙහි මධ්‍යම පුරුෂ ඒක වචන අර්ථයෙහි යෙදුණු ‘අදො’ යන පදය මෙන් දත යුතුය. එය පාලියෙහි ඒ අයුරින්ම නොතිබුණ ද න්‍යායානුකූලව ගත යුතු බැවිනි. ගුරුභවතුන් (ආචාර්යවරුන්) වනාහි ‘අකරො’ යැයි කියන ලද තැන ‘අකාසි’ යන මධ්‍යම පුරුෂ වචනය කැමති වෙති. එබඳු පදයක් බොහෝ සෙයින් ප්‍රථම පුරුෂ වචනයක්ම වෙයි. එසේම ‘අදාසි මෙ, අකාසි මෙ’ (මට දුන්නේය, මට කළේය) යන ප්‍රථම පුරුෂ පාලි පාඨයෝ බොහෝ සෙයින් පෙනෙති. ‘මාකාසි මුඛසා පාපං, mā ඛො සූකරමුඛො අහූ’ (කටින් පව් නොකරන්න, ඌරු මූණක් ඇති නොවන්න) යනාදී තන්හි වනාහි ‘මා’ ශබ්දයේ යෙදීම නිසා ‘ඔබ පව් නොකරන්න, ඌරු මූණක් ඇති නොවන්න’ (ත්වං පාපං මා අකාසි, මා සූකරමුඛො අහොසි) යනුවෙන් පද සම්බන්ධය කළ යුතු බව දත යුතුය.

อกรึ[Pg.273], กรึ, อกาสึ, อกริมฺห, กริมฺห, อกาสิมฺห. อกรา, อกรู. อกรุเส, อกริวฺหํ. อกรํ, อกริมฺเห. อชฺชตนีวเสน วุตฺตรูปานิ.

‘අකරිං, කරිං, අකාසිං, අකරිම්හ, කරිම්හ, අකාසිම්හ. අකරා, අකරූ. අකරසෙ, අකරිව්හං. අකරං, අකරිම්හෙ’ යනු අජ්ජතනී විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ. กริสฺสสิ, กริสฺสถ. กริสฺสามิ, กริสฺสาม. กริสฺสเต, กริสฺสนฺเต. กริสฺสเส, กริสฺสวฺเห. กริสฺสํ, กสฺสํ อิจฺจปิ. ตถา หิ ปาฬิ ทิสฺสติ ‘‘กสฺสํ ปุริสการิย’’นฺติ. กริสฺสมฺเห. ตถา กาหติ, กาหนฺติ. กาหสิ, กาหถ. กาหามิ, กาหาม. กาหิติ, กาหินฺติ. กาหิสิ อิจฺเจวมาทินา ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. ภวิสฺสนฺตีวเสน วุตฺตรูปานิ.

‘කරිස්සති, කරිස්සන්ති. කරිස්සසි, කරිස්සථ. කරිස්සාමි, කරිස්සාම. කරිස්සතෙ, කරිස්සන්තෙ. කරිස්සසෙ, කරිස්සව්හෙ. කරිස්සං, කස්සං’ යනාදී වශයෙනි. එසේම ‘කස්සං පුරිසකාරියං’ (මම පුරුෂ වීරිය කරන්නෙමි) යන පාලි පාඨය පෙනේ. ‘කරිස්සම්හෙ’ ද වේ. එසේම ‘කාහති, කාහන්ති. කාහසි, කාහථ. කාහාමි, කාහාම. කාහිටි, කාහින්ති. කාහිසි’ යනාදී වශයෙන් ද සුදුසු පරිදි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේවා භවිස්සන්ති විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

อกริสฺสา, อกริสฺส, อกริสฺสํสูติ เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. กาลาติปตฺติวเสน วุตฺตรูปานิ.

‘අකරිස්සා, අකරිස්ස, අකරිස්සංසු’ යනාදී වශයෙන් ඉතිරි සියල්ල සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේවා කාලාතිපත්ති විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

กยิรติ, กยิรนฺติ. กยิรสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม. กยิรเต. เสสํ โยเชตพฺพํ. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ.

‘කයිරති, கයිරන්ති. කයිරසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරතෙ’ යනුයි. ඉතිරි ඒවා ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේවා වත්තමානා විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

กยิรตุ, กยิรนฺตุ. เสสํ โยเชตพฺพํ. ปญฺจมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

‘කයිරතු, කයිරන්තු’ යනුයි. ඉතිරි ඒවා ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේවා පංචමී විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

กยิรา, กุยิรา. กยิรุํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘กุมฺภิมฺหิป’ญฺชลึ กุยิรา, จาตญฺจาปิ ปทกฺขิณ’’นฺติ. ตตฺถ กุมฺภิมฺหิปิ อญฺชลินฺติ เฉโท. กยิราสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม. กยิเรถ, กยิเรรํ. กยิเรโถ, กยิราวฺโห. กยิรํ, กยิรามฺเห. สตฺตมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

‘කයිරා, කුයිරා. කයිරුං’ යනුයි. මෙහි ලා ‘කුම්භිම්හිපඤ්ජලිං කුයිරා, චාතඤ්චාපි පදක්ඛිණං’ යන පාලි පාඨය තිබේ. එහි පද කැඩීම ‘කුම්භිම්හිපි අඤ්ජලිං’ යනුවෙන් විය යුතුය. ‘කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරෙථ, කයිරෙරං. කයිරෙථො, කයිරාව්හො. කයිරං, කයිරාම්හෙ’ යනු සත්තමී විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

ตตฺถ กยิราติ อิทํ ‘‘ปุญฺญญฺเจ ปุริโส กยิรา’’ติ ทสฺสนโต ปฐมปุริสวเสน โยเชตพฺพํ, ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘สารถิ ภวํ อธมฺมํ กเรยฺยา’’ติ [Pg.274] ปฐมปุริสวเสน โยเชตพฺพํ, น มชฺฌิมปุริสวเสน. อถ วา ‘‘กยิราสี’’ติ วตฺตพฺเพ สิการโลปํ กตฺวา ‘‘กยิรา’’ติ มชฺฌิมปุริสวจนํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ.

එහි ‘කයිරා’ (kayirā) යන මේ පදය, “පුඤ්ඤඤ්චේ පුරිසෝ කයිරා” (පුරුෂයෙක් පින් කරන්නේ නම්) යන්නෙහි පෙනෙන පරිදි ප්‍රථම පුරුෂ ක්‍රියා පදයක් ලෙස සම්බන්ධ කළ යුතුය. “අධම්මං සාරථි කයිරා” යන්නෙහි ද “භවත් සාරථිය, අධර්මය නොකරන්නේය” යන අර්ථයෙන් ප්‍රථම පුරුෂ වශයෙන්ම සම්බන්ධ කළ යුතුය; මධ්‍යම පුරුෂ වශයෙන් නොවේ. නැතහොත්, “කයිරාසී” (කයිරාසි) යැයි කිව යුතු තැන ‘සි’ කාරය ලෝප කොට “කයිරා” කියා මධ්‍යම පුරුෂ වචනයක් වදාරන ලදැයි ගත යුතුය.

เอตฺถ ปน สิยา – ยถา ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ ปาฬิยํ ‘‘ลเภถา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส ‘‘สพฺภิเรว สมาเสถ, สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถว’’นฺติอาทีสุ ‘‘สมาเสถา’’ติอาทีนํ วิย ปฐมปุริสวเสน อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ปุริสวิปลฺลาสํ กตฺวา ‘‘ลเภยฺย’’นฺติ อุตฺตมปุริสวเสนตฺโถ อฏฺฐกถาจริเยหิ คหิโต, ตถา ตุมฺเหหิปิ ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถ ‘‘กยิรา’’ติ ปทสฺส ปุริสวิปลฺลาสํ กตฺวา ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ มชฺฌิมปุริสวเสนตฺโถ วตฺตพฺโพ, อฏฺฐกถาจริเยหิปิ ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ ตทตฺโถ วุตฺโตติ? สจฺจํ, เอวํ สนฺเตปิ อฏฺฐกถาจริเยหิ โวหารตฺเถสุ ปรมโกสลฺลสมนฺนาคตตฺตา ‘‘ตฺว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ภวํสทฺโท ปวตฺตติ, ‘‘ภว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ตฺวํสทฺโท ปวตฺตตีติ จินฺเตตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, น ปุริสวิปลฺลาสวเสน. ตถา หิ ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ อิมสฺส อฏฺฐกถายํ ‘‘ลเภถา’’ติ อุลฺลิงฺคิตฺวา ‘‘ลเภยฺย’’นฺติ ปุริสวิปลฺลาสวเสน วิวรณํ กตํ. ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ อิมสฺส ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘กยิรา’’ติ อุลฺลิงฺคิตฺวา ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ วิวรณํ กตํ, ตสฺมา ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถ ปุริสวิปลฺลาโส น จินฺเตตพฺโพ. อถ วา ยถา ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ เอตฺถ จ ‘‘กาเย รโช น ลิมฺเปถา’’ติอาทีสุ เอถวจนํ คหิตํ, เอวํ เอถวจนํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ลเภ อถา’’ติ ปทจฺเฉโท กรณีโย. เอวญฺหิ สติ ปุริสวิปลฺลาเสน กิจฺจํ นตฺถิ. ตตฺถ ลเภติ สตฺตมิยา [Pg.275] อุตฺตมปุริสวจนํ ‘‘วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย’’ติ ปทมิว. อถาติ อธิการนฺตเร นิปาโต ปทปูรเณ วา. เอตฺถ จ อธิการนฺตรวเสน อปรมฺปิ วรํ ปุตฺตํ ลเภยฺยนฺติ อตฺโถ. ยสฺมา ปเนตฺถ ทฺวินฺนมตฺถานํ อุปฺปตฺติ ทิสฺสติ, ยสฺมา เจเตสุ ทฺวีสุ ทุชฺชาโน ภควโต อธิปฺปาโย, ตสฺมา ทฺเวปิ อตฺถา คเหตพฺพาว.

මෙහිදී මෙසේ විය හැකිය: යම් සේ “පුත්තං labhetha වරදං” යන පාලියෙහි “ලභේථ” යන පදයේ අර්ථය, “සබ්භිරේව සමාසේථ, සබ්භි කුබ්බේථ සන්ථවං” ආදී තැන්හි එන “සමාසේථ” ආදී පද මෙන් ප්‍රථම පුරුෂ වශයෙන් නොගෙන, පුරුෂ විපර්යාසයක් කොට, “ලභෙය්‍යං” (මම ලබන්නෙමි) යනුවෙන් උත්තම පුරුෂ වශයෙන් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ගන්නා ලද ද, එමෙන්ම ඔබලා විසින් ද “අධම්මං සාරථි කයිරා” යන්නෙහි “කයිරා” යන පදය පුරුෂ විපර්යාස කොට “කරෙය්‍යාසී” (ඔබ කරන්නෙහිය) කියා මධ්‍යම පුරුෂ වශයෙන් අර්ථය කිව යුතු නොවේද? අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ද “කරෙය්‍යාසී” යනුවෙන් එහි අර්ථය දක්වන ලද්දේ නොවේද? සැබෑය, එසේ වුව ද අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ලෝක ව්‍යවහාරයන්හි අතිශය නිපුණත්වයෙන් යුක්ත බැවින්, “ත්වං” (තෝ/නුඹ) යැයි කිව යුතු තැන “භවං” (ඔබ වහන්සේ) යන ශබ්දය ද, “භවං” යැයි කිව යුතු තැන “ත්වං” යන ශබ්දය ද යෙදෙන බව සලකා, අභිප්‍රාය අර්ථය වශයෙන් “කරෙය්‍යාසී” යන අර්ථය වදාරන ලදී; පුරුෂ විපර්යාසයක් නිසා නොවේ. එසේමය, “පුත්තං labhetha වරදං” යන්නෙහි අටුවාවෙහි “ලභේථ” යන්න දක්වා “ලභෙය්‍යං” යනුවෙන් පුරුෂ විපර්යාස වශයෙන් විවරණය කරන ලදී. නමුත් “අධම්මං සාරථි කයිරා” යන්නෙහි අටුවාවෙහි “කයිරා” යන්න දක්වා “කරෙය්‍යාසී” යනුවෙන් විවරණය කරන ලදී. එබැවින් “අධම්මං සාරථි කයිරා” යන්නෙහි පුරුෂ විපර්යාසයක් ගැන නොසිතිය යුතුය. නැතහොත් යම්සේ “පුත්තං labhetha වරදං” යන්නෙහි සහ “කායේ රජෝ න ලිම්පේථ” ආදී තැන්හි ‘එථ’ (etha) ප්‍රත්‍යය ගන්නා ලද ද, එසේ ‘එථ’ ප්‍රත්‍යය නොගෙන “ලභේ අථ” යනුවෙන් පද බෙදීම කළ යුතුය. මෙසේ ඇති කල්හි පුරුෂ විපර්යාසයකින් අවශ්‍යතාවක් නැත. එහි “ලභේ” යන්න සප්තමී විභක්තියේ උත්තම පුරුෂ වචනයකි; “වජ්ඣඤ්චාපි පමෝචයේ” යන පදය මෙනි. “අථ” යනු වෙනත් කරුණක් හැඟවීමේ හෝ පද පූරණය පිණිස වූ නිපාතයකි. මෙහිදී වෙනත් කරුණක් දැක්වීම් වශයෙන් ‘තවද උතුම් පුතෙකු ලබන්නෙමි’ යනු අර්ථයයි. යම් හෙයකින් මෙහි අර්ථ දෙකක් පෙනෙන්නේ ද, මේ අර්ථ දෙක අතුරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය කුමක්දැයි දැනගැනීම අපහසු බැවින්, ඒ අර්ථ දෙකම ගත යුතුමය.

เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ ลิงฺควิปลฺลาโส วิภตฺติวิปลฺลาโส วจนวิปลฺลาโส กาลวิปลฺลาโส ปุริสวิปลฺลาโส อกฺขรวิปลฺลาโสติ ฉพฺพิโธ วิปลฺลาโส อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺโพ, ตถาปิ โส อุปริ อาวิภวิสฺสตีติ น ทสฺสิโต. ตตฺร กยิราถาติ ปทํ สตฺตมิยา ปรสฺสปทวเสน อตฺตโนปทวเสน จ ทฺวิธา ภิชฺชติ, ตถา มชฺฌิมปุริสพหุวจนวเสน ปฐมปุริเสกวจนวเสน จ. ตถา หิ ‘‘ยถา ปุญฺญานิ กยิราถ, ททนฺตา อปราปร’’นฺติ เอตฺถ ‘‘กยิราถา’’ติ อิทํ สตฺตมิยา ปรสฺสปทวเสน มชฺฌิมปุริสพหุวจนวเสน จ วุตฺตํ. ยถานุรูปํ ปุญฺญานิ กเรยฺยาถเยวาติ หิ อตฺโถ. ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานี’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘กยิราถา’’ติ อิทํ สตฺตมิยา อตฺตโนปทวเสน ปฐมปุริเสกวจนวเสน จ วุตฺตํ. กเรยฺยาติ หิ อตฺโถ. อิธ ปโรกฺขาทิวเสน ยิรปจฺจยสหิตานิ รูปานิ เยภุยฺเยน สาสเน อปฺปสิทฺธานีติ น ทสฺสิตานิ.

මෙහිදී ලිංග විපර්යාසය, විභක්ති විපර්යාසය, වචන විපර්යාසය, කාල විපර්යාසය, පුරුෂ විපර්යාසය, අක්ෂර විපර්යාසය යැයි සවැදෑරුම් විපර්යාසයන් ගෙනහැර දැක්විය යුතු වුව ද, එය මතු මත්තෙහි පැහැදිලි වන බැවින් මෙහි නොදක්වන ලදී. එහි ‘කයිරාථ’ යන පදය සප්තමී විභක්තියේ පරස්මෛපද වශයෙන් සහ ආත්මනේපද වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව බෙදේ; එමෙන්ම මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචන වශයෙන් ද ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන වශයෙන් ද බෙදේ. එසේමය, “යථා පුඤ්ඤානි කයිරාථ, දදන්තා අපරාපරං” යන්නෙහි “කයිරාථ” යන්න සප්තමී පරස්මෛපද වශයෙන් සහ මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචන වශයෙන් වදාරන ලදී. “යථානුරූපව නැවත නැවතත් පින් කරවු” යන්නම එහි අර්ථයයි. “කයිරාථ ධීරෝ පුඤ්ඤානී” යන්නෙහි “කයිරාථ” යන්න සප්තමී ආත්මනේපද වශයෙන් සහ ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන වශයෙන් වදාරන ලදී. “පණ්ඩිත තෙමේ පින් කරන්නේය” යනු එහි අර්ථයයි. මෙහි පරෝක්ෂා විභක්ති ආදියෙන් ‘යිර’ ප්‍රත්‍යය සහිත රූපයන් බොහෝ සෙයින් බුදු සසුනෙහි දක්නට ලැබෙන බැවින් මෙහි නොදක්වන ලදී.

อตฺตโน ผลํ กโรตีติ การณํ. กโรตีติ กตฺตา, เอวํ การโก การกํ วา. เอตฺถ หิ การกสทฺโท ยตฺถ กตฺตุการกกมฺมการกาทิวาจโก, ตตฺถ ปุลฺลิงฺโคปิ โหติ, เยภุยฺเยน นปุํสกลิงฺโคปิ. ยตฺถ ปน รชตการกมฺมการโลหการาทิวาจโก, ตตฺถ ปุลฺลิงฺโค เอว. การาเปตีติ การาปโก. กรํ, กุพฺพํ, กฺรุพฺพํ, กโรนฺโต, กุพฺพนฺโต, กุพฺพาโน, กุรุมาโน, ปกฺรุํพฺพมาโน[Pg.276]. การิกา, การาปิกา. กโรนฺตี, กุพฺพนฺตี. การกํ กุลํ. การาปกํ, กโรนฺตํ, กุพฺพนฺตํ, กุรุมานํ. สงฺขาโร, ปริกฺขาโร, ปริกฺขโต, ปุรกฺขโต, กรณํ, กฺริยา. อกฺขรจินฺตกา ปน ‘‘กฺริยา’’ อิจฺจปิ ปทมิจฺฉนฺติ. เอตฺถ กฺริยาสทฺโท กิญฺจาปิ ‘‘อผลา โหติ อกฺรุพฺพโต’’ติอาทีสุ กการรการสํโยควนฺตานิ ปทานิ ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ กฺเลสสทฺโท วิย ปาฬิยํ น ทิสฺสติ, อทิสฺสมาโนปิ โส อฏฺฐกถาจริยาทีหิ ครูหิ คหิตตฺตา คเหตพฺโพว. ตถา หิ ‘‘กฺริยากฺริยาปตฺติวิภาคเทสโก’’ติอาทิกา สทฺทรจนา ทิสฺสติ.

තමාගේ ඵලය සිදු කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කාරණ’ (හේතුව) නම් වේ. කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කර්තෘ’ වේ, මෙසේ ‘කාරක’ හෝ ‘කාරකම්’ වේ. මෙහි ‘කාරක’ ශබ්දය යම් තැනක කර්තෘ කාරක, කර්ම කාරක ආදිය ප්‍රකාශ කරයි ද, එහිදී පුල්ලිංගය ද වෙයි, බොහෝ සෙයින් නපුංසක ලිංගය ද වෙයි. යම් තැනක රන්කරුවා, කම්කරුවා, ලෝකුරුවා ආදිය ප්‍රකාශ කරයි ද, එහිදී පුල්ලිංගයම වෙයි. කරවයි යන අර්ථයෙන් ‘කාරාපක’ (කරවන්නා) වේ. කරමින් (කරං, කුබ්බං, ක්‍රුබ්බං, කරොන්තෝ, කුබ්බන්තෝ, කුබ්බානෝ, කුරුමානෝ, පක්‍රැම්බමානෝ). කාරිකා (කරන්නිය), කාරාපිකා (කරවන්නිය). කරොන්තී, කුබ්බන්තී (කරමින් සිටින ස්ත්‍රිය). කාරක කුලය (කරන පවුල). කාරාපකං, කරොන්තං, කුබ්බන්තං, කුරුමානං (කරවන්නා වූ, කරන්නා වූ). සංස්කාර, පරිෂ්කාර, පිරික්ඛත (පිරිවරන ලද), පුරක්ඛත (පෙරටු කොට ගත්), කරණය, ක්‍රියාව. ව්‍යාකරණවේදීහු (අක්ෂරචින්තකයෝ) වනාහි ‘ක්‍රියා’ (kriyā) යන පදය කැමති වෙති. මෙහි ‘ක්‍රියා’ ශබ්දය, “අඵලා හෝති අක්‍රැබ්බතෝ” ආදී තැන්හි කකාර-රකාර සංයෝග සහිත පද දක්නට ලැබුණ ද, කෙලෙස් (ක්ලේශ) ශබ්දය මෙන් පාලියෙහි (ඍජුව) දක්නට නොලැබේ. එසේ නොදක්නට ලැබුණ ද, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා වැනි ගුරුභවතුන් විසින් එය පිළිගෙන ඇති බැවින් එය ගත යුතුම වේ. එසේමය, “ක්‍රියාක්‍රියාපත්තිවිභාගදේසකෝ” ආදී ශබ්ද රචනා දක්නට ලැබේ.

กาตุํ, กตฺตุํ. กาตเว, กาเรตุํ. กตฺวา, กตฺวาน, กาตุน, กริตฺวา, กริตฺวาน, กจฺจ, อธิกจฺจ, กริย, กริยาน, ปุรกฺขิตฺวา, กาเรตฺวา. อญฺญานิปิ ตุมนฺตาทีนิ โยเชตพฺพานิ.

කරනු පිණිස (කාතුං, කත්තුං). කරනු පිණිස, කරවනු පිණිස (කාතවේ, කාරේතුං). කර (කත්වා, කත්වාන, කාතුන, කරිත්වා, කරිත්වාන, කච්ච, අධිකච්ච, කරිය, කරියාන, පුරක්ඛිත්වා, කාරෙත්වා). වෙනත් ද ‘තුමුන්’ ප්‍රත්‍යාන්ත ආදී පද ද මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය.

ตตฺร กจฺจาติ กตฺวา. อธิกจฺจาติ อธิกํ กตฺวา. อกฺขรจินฺตกา ปน สทฺทสตฺถนยํ นิสฺสาย ‘‘อธิกิจฺจ’’ อิติ รูปํ อิจฺฉนฺติ, มยํ ปเนตาทิสํ รูปํ ปาฬิยา อนุกูลํ น โหตีติ น อิจฺฉาม. ตถา หิ เถริกาคาถายํ โคตมิยา ปรินิพฺพานวจเน ‘‘ปทกฺขิณํ กจฺจ นิปจฺจ ปาเท’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ หิ ปทกฺขิณํ กตฺวาติ อตฺโถ. กจฺจาติ ปทสฺส ทสฺสเนน อธิกจฺจาติ ปทมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ, เอส นโย อญฺญตฺราปิ ยถารหํ เวทิตพฺโพ.

එහි ‘කච්ච’ යනු කර (කත්වා) යන්නයි. ‘අධිකච්ච’ යනු අධික කොට (වැඩිපුර කොට) යන්නයි. ව්‍යාකරණවේදීහු (අක්ෂරචින්තකයෝ) වනාහි ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමය ඇසුරු කොට ‘අධිකිච්ච’ (adhikicca) යන රූපයට කැමති වෙති. නමුත් අපි මෙබඳු රූපයක් පාලි භාෂාවට අනුකූල නොවන බැවින් ඊට අකමැති වෙමු. එසේමය, ථේරීගාථාවෙහි ගෝතමියගේ පරිනිර්වාණ වචනයෙහි “පදක්ඛිණං කච්ච නිපච්ච පාදේ” යන පාලිය දක්නට ලැබේ. එහි “පැදකුණු කොට” (පදක්ඛිණං කත්වා) යනු අර්ථයයි. ‘කච්ච’ යන පදය දැකීමෙන් ‘අධිකච්ච’ යන පදය ද දක්නා ලද්දක්ම වෙයි. මේ ක්‍රමය වෙනත් තැන්හි ද සුදුසු පරිදි දත යුතුය.

อิทานิ กโรติสฺส ธาตุสฺส อปฺปมตฺตกํ อตฺถาติสยโยคํ กถยาม – ตณฺหงฺกโร. การณา. ผรุสาหิ วาจาหิ ปกฺรุพฺพมาโน. สนฺเต น กุรุเต ปิยนฺติ.

දැන් ‘කරෝති’ (කෘ) ධාතුවේ ස්වල්ප වූ අර්ථ විශේෂයන්ගේ යෙදීම පවසමු: ‘තණ්හංකරෝ’ (තෘෂ්ණාව කරන්නා - තණ්හංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ). ‘කාරණා’ (කාරණයෙන්). ‘ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රැම්බමානෝ’ (පරුෂ වචනවලින් ක්‍රියා කරන්නේ). ‘සන්තේ න කුරුතේ පියං’ (සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි ප්‍රියත්වයක් නොකරයි) යනාදියයි.

ตตฺร [Pg.277] ตณฺหงฺกโรติ เวเนยฺยานํ ตณฺหํ โลภํ กโรติ หึสตีติ ตณฺหงฺกโร. อถ วา รูปกายธมฺมกายสมฺปตฺติยา อตฺตนิ สกลโลกสฺส ตณฺหํ สิเนหํ กโรติ ชเนตีติ ตณฺหงฺกโร. การณาติ หึสนา. ปกฺรุพฺพมาโนติ หึสมาโน. สนฺเต น กุรุเต ปิยนฺติ สปฺปุริเส อตฺตโน ปิเย อิฏฺเฐ กนฺเต มนาเป น กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา ปิยํ ปิยายมาโน ตุสฺสมาโน โมทมาโน สนฺเต น กุรุเต น เสวตีติ อตฺโถ. ยถา ‘‘ราชานํ เสวตี’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ ราชานํ ปิยํ กุรุเตติ สทฺทสตฺถวิทู มนฺเตนฺติ, ทุลฺลภายํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

එහි 'තණ්හංකර' යනු: වෙනෙය්‍ය (හික්මවිය යුතු) ජනයාගේ තෘෂ්ණාව, ලෝභය නැති කරන, නසන බැවින් 'තණ්හංකර' නම් වේ. නැතහොත්, රූපකාය සහ ධර්මකාය සම්පත්තිය හේතුවෙන් තමා කෙරෙහි මුළු ලෝකයාගේම තෘෂ්ණාව, සෙනෙහස ඇති කරන, උපදවන බැවින් 'තණ්හංකර' නම් වේ. 'කාරණා' යනු හිංසාව (නැසීම) යි. 'පක්රුබ්බමානෝ' යනු හිංසා කරනු ලබන (නසනු ලබන) යන්නයි. 'සන්තේ න කුරුතේ පියං' යනු සත්පුරුෂයන් තමන්ට ප්‍රිය, ඉෂ්ට, කාන්ත, මනාප නොකෙරේ යන්න අර්ථයයි. නැතහොත්, ප්‍රිය වූ, ප්‍රිය කරන, සතුටු වන, මෝදනය වන සත්පුරුෂයන් සේවනය නොකෙරේ යන්න අර්ථයයි. යම් සේ "රජු සේවනය කරයි" යන මේ අර්ථයෙහි 'රජු ප්‍රිය කරයි' (රන්ඤං පියං කුරුතේ) කියා ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ පවසති. මේ දුර්ලභ වූ නීතිය මැනවින් මනසෙහි තබාගත යුතුය.

เอตฺถ จ ปริกฺขารสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต, ‘‘ปริกฺขาโรติ สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขิตฺตํ โหตี’’ติอาทีสุ ปริวาโร วุจฺจติ. ‘‘รโถ เสตปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติอาทีสุ อลงฺกาโร. ‘‘เย จิเม ปพฺพชิเตน ชีวิตปริกฺขารา สมุทาเนตพฺพา’’ติอาทีสุ สมฺภาโร. เอตฺเถตญฺหิ วุจฺจติ –

මෙහි 'පරික්ඛාර' (පිරිකර) යන වචනයේ අර්ථ විග්‍රහය දක්වනු ලැබේ: "පරික්ඛාරෝති සත්තහි නගරපරික්ඛාරේහි සූපරික්ඛිත්තං හෝති" (ප්‍රාකාර පවුරු ආදී නගර උපාංග සතකින් මැනවින් වට කරන ලද්දේ වෙයි) යනාදී තැන්හි පරිවාරය (පිරිවර) පිරිකර යයි කියනු ලැබේ. "රථෝ සේතපරික්ඛාරෝ, ඣානක්ඛෝ චක්කවීරියෝ" (සුදු පැහැති සැරසිලිවලින් යුත් රථය...) යනාදී තැන්හි අලංකාරය (සැරසිල්ල) පිරිකර යයි කියනු ලැබේ. "යේ චිමේ පබ්බජිතේන ජීවිතපරික්ඛාරා සමුදානේතබ්බා" (පැවිද්දෙකු විසින් රැස් කළ යුතු යම් මේ ජීවන උපකරණ වෙත්ද...) යනාදී තැන්හි සම්භාරය (උපකරණ) පිරිකර යයි කියනු ලැබේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී:

สาสนญฺญูหิ วิญฺญูหิ, ปริกฺขาโรติ สาสเน;

ปริวาโร อลงฺกาโร, สมฺภาโร จ ปวุจฺจติ.

ශාසනය දන්නා වූ නුවණැත්තන් විසින් ශාසනයෙහි 'පරික්ඛාර' (පිරිකර) යන්නෙන් පිරිවර, අලංකාරය සහ සම්භාරය (උපකරණ) යන මේවා කියනු ලැබෙත්.

ชาคร นิทฺทกฺขเย. ชาคโรติ. ชาครํ. ทีฆา ชาครโต รตฺติ.

'ජාගර' ධාතුව නිද්‍රාව (නින්ද) ක්ෂය කිරීමෙහි (නොනිදා සිටීමෙහි) වැටේ. 'ජාගරෝති' (අවදිව සිටියි). 'ජාගරං' (අවදිවීම). "දීඝා ජාගරතෝ රත්ති" (නොනිදා අවදිව සිටින්නාට රාත්‍රිය දිගුය).

ตนาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ.

මා විසින් තනාදී ගණයෙහි මෙතෙක් වූ ධාතූන් මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් දක්වන ලදී. සූත්‍ර දේශනාවන්හි එන වෙනත් ධාතූන්ද බලා, අර්ථයට ගැළපෙන පරිදි ග්‍රහණය කරත්වා.

ตนาทิคโณยํ.

මෙය තනාදී ගණයයි.

รุธาทิฉกฺกํ [Pg.278] วิวิธตฺถสารํ,มติงฺกรํ วิญฺญุชนาธิรามํ;

อุฬารฉนฺเทหิ สุเสวนียํ,สุวณฺณหํเสหิ สุจึว ฐานํ.

නානාවිධ අර්ථසාරයෙන් යුත්, බුද්ධිය වර්ධනය කරන්නා වූ, ප්‍රඥාවන්ත ජනයාට මහත් සතුටක් ගෙන දෙන්නා වූ ද, ස්වර්ණ හංසයන් විසින් පිරිසිදු විලක් සෙවනය කරන්නාක් මෙන් උදාර වූ කැමැත්තක් ඇති (උගතුන්) විසින් මැනවින් සේවනය කටයුතු වූ ද 'රුධාදී ෂට්කය' (රුධාදී ගණය ඇතුළත් පරිච්ඡේද හය) නිමවන ලදී.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

මෙසේ අටුවා සහිත වූ නවංග ශාස්තෘ ශාසන සංඛ්‍යාත ත්‍රිපිටකයෙහි පද පථයන්හි නුවණැත්තන්ගේ

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ รุธาทิฉกฺกํ

දක්ෂතාව (කෞශල්‍යය) පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි රුධාදී ෂට්කය

นาม

නම් වූ

สตฺตรสโม ปริจฺเฉโท.

සතළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

๑๘. จุราทิคณปริทีปน

18. චුරාදී ගණය පැහැදිලි කිරීම

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, ปจุรตฺถหิตกฺกรํ;

จุราทิกคณนามํ, นามโต อฏฺฐมํ คณํ.

මීට පසුව, බොහෝ අර්ථයන්ගෙන් යුත් යහපත සලසන, නමින් අටවන ගණය වන 'චුරාදී' නම් වූ ගණය ප්‍රකාශ කරමි.

จุร เถยฺเย. เถนนํ เถยฺยํ, โจริกาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ เถยฺเย จุรธฺตุ วตฺตติ. โจเรติ, โจรยติ, โจโร, โจรี, โจริกา, โจเรตุ, โจรยิตุํ, โจเรตฺวา, โจรยิตฺวา. กตฺตุตฺเถสุ เณณยตา จุราทิคณลกฺขณํ. การิเต – โจราเปติ, โจราปยติ, โจราเปตุํ, โจราปยิตุํ, โจราเปตฺวา, โจราปยิตฺวา. กมฺเมธนํ โจเรหิ โจริยติ, โจริตํ ธนํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

'චුර' ධාතුව සොරකම් කිරීමෙහි වැටේ. 'ථේය්‍යං' යනු සොරකම් කිරීමයි, එය 'චෝරිකා' (සොරකම) යි කියනු ලැබේ. එම සොරකම් කිරීම යන අර්ථයෙහි 'චුර' ධාතුව වැටේ. 'චෝරේති', 'චෝරයති' (සොරකම් කරයි), 'චෝරෝ' (සොරා), 'චෝරී' (සොර තැනැත්තිය), 'චෝරිකා' (සොරකම), 'චෝරේතු', 'චෝරයිතුං' (සොරකම් කරනු පිණිස), 'චෝරෙත්වා', 'චෝරයිත්වා' (සොරකම් කොට). කර්තෘ අර්ථයෙහි 'ණේ' සහ 'ණය' ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම චුරාදී ගණයෙහි ලක්ෂණයයි. කාරිත (ප්‍රේරණ) අර්ථයෙහි - 'චෝරාපේති', 'චෝරාපයති' (සොරකම් කරවයි), 'චෝරාපේතුං', 'චෝරාපයිතුං' (සොරකම් කරවනු පිණිස), 'චෝරාපෙත්වා', 'චෝරාපයිත්වා' (සොරකම් කරවා). කර්ම අර්ථයෙහි - 'ධනං චෝරේහි චෝරියති' (ධනය සොරුන් විසින් සොරාගනු ලැබේ), 'චෝරිතං ධනං' (සොරාගත් ධනය). හැම තැනම මේ ක්‍රමයම යෙදිය යුතුය.

กการนฺตธาตุ

'ක' කාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතූහු

โลก ทสฺสเน. โลเกติ, โลกยติ, โอโลเกติ, โอโลกยติ, อุลฺโลเกติ, อุลฺโลกยติ, อปโลเกติ, อปโลกยติ, อาโลเกติ, อาโลกยติ, วิโลเกติ, วิโลกยติ. โลโก, อาโลโก, โลกนํ, โอโลกนํ, อุลฺโลกนํ, อาโลกนํ, วิโลกนํ, อปโลกนํ, อวโลกนํ. โอโลเกตุํ, โอโลกยิตุํ, โอโลเกตฺวา, โอโลกยิตฺวา. การิเต ปน ‘‘โอโลกาเปติ, โอโลกาปยติ, โอโลกาเปตุํ, โอโลกาปยิตุํ, โอโลกาเปตฺวา[Pg.279], โอโลกาปยิตฺวา’’ อิจฺเจวมาทีนิ โยเชตพฺพานิ. เอส นโย สพฺพตฺถาปิ.

'ලෝක' ධාතුව දැකීමෙහි වැටේ. 'ලෝකේති', 'ලෝකයති' (බලයි), 'ඕලෝකේති', 'ඕලෝකයති' (නිරීක්ෂණය කරයි/බලයි), 'උල්ලෝකේති', 'උල්ලෝකයති' (උඩ බලයි), 'අපලෝකේති', 'අපලෝකයති' (අවසර ඉල්ලයි/වටපිට බලයි), 'ආලෝකේති', 'ආලෝකයති' (ආලෝකය පතුරවයි/බලයි), 'විලෝකේති', 'විලෝකයති' (විශේෂයෙන් බලයි). 'ලෝකෝ' (ලෝකය), 'ආලෝකෝ' (ආලෝකය), 'ලෝකනං' (බැලීම), 'ඕලෝකනං' (නිරීක්ෂණය), 'උල්ලෝකනං' (උඩ බැලීම), 'ආලෝකනං' (ආලෝකවත් කිරීම/බැලීම), 'විලෝකනං' (විශේෂයෙන් බැලීම), 'අපලෝකනං' (අවසර ඉල්ලීම), 'අවලෝකනං' (පහළ බැලීම). 'ඕලෝකේතුං', 'ඕලෝකයිතුං' (බලනු පිණිස), 'ඕලෝකෙත්වා', 'ඕලෝකයිත්වා' (බලා). කාරිත (ප්‍රේරණ) අර්ථයෙහි වනාහි 'ඕලෝකාපේති', 'ඕලෝකාපයති' (බලවයි), 'ඕලෝකාපේතුං', 'ඕලෝකාපයිතුං' (බලවනු පිණිස), 'ඕලෝකාපෙත්වා', 'ඕලෝකාපයිත්වා' (බලවා) යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. හැම තැනම මේ ක්‍රමයම වේ.

ตตฺถ โลโกติ ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ ‘‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ. ‘‘สสฺสโต โลโก’ติ วา ‘อสสฺสโต โลโก’ติ วา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สตฺตโลโก.

එහි 'ලෝකය' යනු: සංස්කාර ලෝකය, සත්ව ලෝකය, ඕකාස (අවකාශ) ලෝකය යැයි ලෝකයෝ තිදෙනෙකි. එහි "එකෝ ලෝකෝ සබ්බේ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා" (එක් ලෝකයක් නම් සියලු සත්වයෝ ආහාරය නිසා පවතිති) යනුවෙන් පැමිණි තැන සංස්කාර ලෝකය යැයි දත යුතුය. "සස්සතෝ ලෝකෝ" (ලෝකය ශාස්වතය) හෝ "අසස්සතෝ ලෝකෝ" (ලෝකය අශාස්වතය) හෝ යනුවෙන් පැමිණි තැන සත්ව ලෝකය යැයි දත යුතුය.

‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ,ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา;

ตาว สหสฺสธา โลโก,เอตฺถ เต วตฺตเต วโส’’ติ

"යම් තාක් සඳු සහ හිරු ගමන් කෙරෙත්ද, දිශාවන් බබළවමින් බැබළෙත්ද, එතෙක් වූ දහසක් ලෝකයෙහි (සහස්‍ර ලෝක ධාතුවෙහි) ඔබගේ බලය පවතී" යනුවෙන්

อาคตฏฺฐาเน โอกาสโลโก.

පැමිණි තැන ඕකාස (අවකාශ) ලෝකය වේ.

อถ วา โลโกติ ติวิโธ โลโก กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโกติ. ตตฺถ ราคาทิกิเลสพหุลตาย กามาวจรสตฺตา กิเลสโลโก. ฌานาภิญฺญาปริพุทฺธิยา รูปาวจรสตฺตา ภวโลโก. อาเนญฺชสมาธิพหุลตาย วิสทินฺทฺริยตฺตา อรูปาวจรสตฺตา อินฺทฺริยโลโก. อถ วา กิลิสฺสนํ กิเลโส, วิปากทุกฺขนฺติ อตฺโถ. ตสฺมา ทุกฺขพหุลตาย อปาเยสุ สตฺตา กิเลสโลโก. ตทญฺเญ สตฺตา สมฺปตฺติภวภาวโต ภวโลโก. ตตฺถ เย วิมุตฺติปริปาจเกหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตา สตฺตา, โส อินฺทฺริยโลโกติ เวทิตพฺพํ.

නැතහොත්, 'ලෝකය' යනු: ක්ලේශ ලෝකය, භව ලෝකය, ඉන්ද්‍රිය ලෝකය යැයි තෙවැදෑරුම් ලෝකයකි. එහි rāgādi ක්ලේශයන් බහුල බැවින් කාමාවචර සත්වයෝ 'ක්ලේශ ලෝකය' වෙති. ධ්‍යාන අභිඥාවන්ගෙන් පිබිදුණු බැවින් රූපාවචර සත්වයෝ 'භව ලෝකය' වෙති. ආනෙඤ්ජ සමාධිය බහුල බැවින් හා ප්‍රසන්න (පැහැදිලි) ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බැවින් අරූපාවචර සත්වයෝ 'ඉන්ද්‍රිය ලෝකය' වෙති. නැතහොත්, කෙලෙසීම ක්ලේශයයි, එනම් විපාක දුක යන අර්ථයයි. එබැවින් දුක බහුල වීම හේතුවෙන් අපායගත සත්වයෝ 'ක්ලේශ ලෝකය' වෙති. ඊට වෙනස් වූ (අනෙක්) සත්වයෝ සම්පත් භවයක් ඇති බැවින් 'භව ලෝකය' වෙති. එහි යම් සත්ව කෙනෙක් විමුක්තිය මුහුකුරා යවන ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වෙත්ද, එය 'ඉන්ද්‍රිය ලෝකය' යැයි දත යුතුය.

ชาตกฏฺฐกถายํ ปน –

ජාතක අටුවාවෙහි වනාහි මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโก ขนฺธโลโก อายตนโลโก ธาตุโลโกติ [Pg.280] อเนกวิโธ โลโก. เอตฺถ ‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา…เป… อฏฺฐารส โลกา อฏฺฐารส ธาตุโย’ติ เอตฺถ สงฺขารโลโก วุตฺโต. ขนฺธโลกาทโย ตทนฺโตคธาเยว. ‘อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก สเทวโก’ติอาทีสุ ปน สตฺตโลโก วุตฺโต. ‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ, ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา. ตาว สหสฺสธา โลโก, เอตฺถ เตวตฺตเต วโส’ติ เอตฺถ โอกาสโลโก วุตฺโต’’ติ วุตฺตํ.

"සංස්කාර ලෝකය, සත්ව ලෝකය, ඕකාස ලෝකය, ස්කන්ධ ලෝකය, ආයතන ලෝකය, ධාතු ලෝකය යැයි අනේකවිධ ලෝකයෝ වෙති. එහි 'එක් ලෝකයක් නම් සියලු සත්වයෝ ආහාරය නිසා පවතිති...පෙ... අටළොස් ලෝකයක් නම් අටළොස් ධාතූන්ය' යන මෙහි සංස්කාර ලෝකය කියන ලදී. ස්කන්ධ ලෝකය ආදීහු එහිම අන්තර්ගත වෙති. 'මෙලොව, පරලොව, දෙවියන් සහිත බ්‍රහ්ම ලෝකය' යනාදී තැන්හි සත්ව ලෝකය කියන ලදී. 'යම් තාක් සඳු සහ හිරු ගමන් කෙරෙත්ද, දිශාවන් බබළවමින් බැබළෙත්ද, එතෙක් වූ දහසක් ලෝකයෙහි ඔබගේ බලය පවතී' යන මෙහි ඕකාස ලෝකය කියන ලදී" යනුවෙන් දක්වන ලදී.

อตฺถโต ปน อินฺทฺริยพทฺธานํ ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ สตฺตโลโก, รูปาทีสุ สตฺตวิสตฺตตาย สตฺโต, โลกิยติ เอตฺถ กุสลากุสลํ ตพฺพิปาโก จาติ. อนินฺทฺริยพทฺธานํ รูปานํ สมูโห สนฺตาโน จ โอกาสโลโก, โลกิยนฺติ เอตฺถ ตสา ถาวรา จ, เตสญฺจ โอกาสภูโตติ, ตทาธารณตาย เหส ‘‘ภาชนโลโก’’ติปิ วุจฺจติ. ทุวิโธปิ เจส รูปาทิธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา อุปาทาปญฺญตฺติภูโต อปรมตฺถสภาโว สปฺปจฺจเย ปน รูปารูปธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา ตทุภยสฺสาปิ อุปาทานานํ วเสน ปริยายโต ปจฺจยายตฺตวุตฺติตา อุปจริตพฺพา, ตทุภเย ขนฺธา สงฺขารโลโก, ปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺติ, ลุชฺชนฺติ ปลุชฺชนฺติ จาติ เอตฺถ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย มคฺคผลธมฺมานมฺปิ สติปิ ลุชฺชนปลุชฺชนตฺเต เตภูมิกธมฺมานํเยว ‘‘โลโก’’ติ อธิปฺเปตตฺตา นตฺถิ โลกตาปชฺชนํ. ตถา หิ เต ‘‘โลกุตฺตรา’’ติ วุตฺตา.

අර්ථ වශයෙන් වනාහි, ඉන්ද්‍රියයන් හා බැඳුණු ස්කන්ධයන්ගේ සමූහය හා සන්තතිය සත්ව ලෝකයයි. රූප ආදියෙහි ඇලෙන බැවින් 'සත්ව' නම් වේ. මෙහි කුසල්, අකුසල් සහ එහි විපාක දක්න ලැබෙන බැවින් ද සත්ව ලෝකයයි. ඉන්ද්‍රියයන් හා නොබැඳුණු රූපයන්ගේ සමූහය හා සන්තතිය ඕකාස (අවකාශ) ලෝකයයි. මෙහි චලනය වන (තස) සහ නොවන (ථාවර) සත්වයෝ දක්න ලැබෙත්, ඔවුන්ට අවකාශය (ඉඩකඩ) වූ බැවින් ද, එය දරන බැවින් ද මෙයට 'භාජන ලෝකය' යැයි ද කියනු ලැබේ. මේ දෙවදෑරුම් ලෝකයම රූපාදී ධර්මයන් ඇසුරු කරගෙන පනවන ලද බැවින්, උපාදාය ප්‍රඥප්ති ස්වභාවයක් ඇති, පරමාර්ථ නොවන ස්වභාවයෝ වෙති. ප්‍රත්‍යයන් සහිත රූප හා අරූප ධර්මයන් ඇසුරු කරගෙන පනවන ලද බැවින්, ඒ දෙවැදෑරුම් ලෝකයෙහිම ඇති උපාදානයන්ගේ (ග්‍රහණයන්ගේ) වශයෙන්, පර්යායයෙන් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පැවැත්ම ආරෝපණය කළ යුතුය. ඒ දෙවැදෑරුම් ලෝකයෙහි ස්කන්ධයෝ සංස්කාර ලෝකය වෙති. ප්‍රත්‍යයන් විසින් සකස් කරනු ලබන බැවින් ද, නැසෙන හා විනාශ වන බැවින් ද මෙහි ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් පැවැත්මක් ඇත. මාර්ග හා ඵල ධර්මයන්ටද නැසෙන-විනාශ වන ස්වභාවය තිබුණද, ත්‍රෛභූමික (කාම, රූප, අරූප) ධර්මයන්ම 'ලෝකය' යනුවෙන් අදහස් කරන බැවින්, මාර්ග ඵල ධර්මයන් ලෝක ගණයට වැටීමක් සිදු නොවේ. එහෙයින්ම ඒවා 'ලෝකෝත්තර' (ලෝකයෙන් එතෙර වූ) යැයි කියනු ලැබේ.

อาโลโกติ รสฺมิ, อาโลเกนฺติ เอเตน ภุโส ปสฺสนฺติ ชนา จกฺขุวิญฺญาณํ วาติ อาโลโก. โอโลกนนฺติ [Pg.281] เหฏฺฐา เปกฺขนํ. วิโลกนนฺติ อุทฺธํ เปกฺขนํ. อาโลกนนฺติ ปุรโต เปกฺขนํ. วิโลกนนฺติ ทฺวีสุ ปสฺเสสุ เปกฺขนํ, วิวิธา วา เปกฺขนํ. อปโลกนนฺติ ‘‘สงฺฆํ อปโลเกตฺวา’’ติอาทีสุ วิย ชานาปนํ. อวโลกนนฺติ ‘‘นาคาวโลกิตํ อวโลเกตฺวา’’ติอาทีสุ วิย ปุริมกายํ ปริวตฺเตตฺวา เปกฺขนํ. ‘‘อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหตี’’ติ เอตฺถาปิ ภาววเสน อาโลกนํ อาโลกิตํ วิโลกนํ วิโลกิตนฺติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

"ආලෝක" යනු රශ්මියයි. නැතහොත් මෙයින් ජනයා බොහෝ සෙයින් දකිති, නැතහොත් ඇසෙහි විඤ්ඤාණය (චක්ඛුවිඤ්ඤාණය) උපදීද, එය ආලෝකයයි. "ඕලෝකන" යනු පහළ බැලීමයි. "විලෝකන" යනු උඩ බැලීමයි. "ආලෝකන" යනු ඉදිරිය බැලීමයි. "විලෝකන" යනු දෙපස බැලීමයි, නැතහොත් විවිධ අයුරින් බැලීමයි. "අපලෝකන" යනු "සංඝයා වහන්සේ දැනුවත් කර" (සංඝං අපලෝකෙත්වා) යනාදියේ මෙන් දැනුම් දීමයි (අවසර ගැනීමයි). "අවලෝකන" යනු "නාගාවලෝකිතයෙන් බලා" (නාගාවලෝකිතං අවලෝකෙත්වා) යනාදියේ මෙන් මුළු සිරුරම හරවා බැලීමයි. "ආලෝකිතයේදී සහ විලෝකිතයේදී සිහි නුවණින් යුක්තව ක්‍රියා කරයි" (ආලෝකිතේ විලෝකිතේ සම්පජානකාරී හෝති) යන මෙහිද භාව (ක්‍රියා) වශයෙන් ආලෝකනය යන්නෙන් ආලෝකිතය කියාද, විලෝකනය යන්නෙන් විලෝකිතය කියාද අර්ථ ගත යුතුය.

ถก ปฏิฆาเต. ถเกติ, ถกยติ ทฺวารํ ปุริโส.

"ථක්" ධාතුව වැසීම (බාධා කිරීම/වැළැක්වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පුරුෂයා දොර වසයි යන අර්ථයෙන් "ථකේති", "ථකයති" යනුවෙන් යෙදේ.

ตกฺก วิตกฺเก. ตกฺเกติ, วิตกฺเกติ, วิตกฺกยติ. ตกฺโก, วิตกฺโก, วิตกฺกิตา.

"තක්ක්" ධාතුව කල්පනා කිරීම (විතර්කය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "තක්කේති", "විතක්කේති", "විතක්කයති" (කල්පනා කරයි/තර්ක කරයි) යන ක්‍රියා රූප ද, "තක්කෝ" (තර්කය), "විතක්කෝ" (විතර්කය), "විතක්කිතා" (කල්පනා කරන්නා) යන නාම රූප ද සෑදේ.

ตตฺถ ตกฺกนํ ตกฺโก, อูหนนฺติ วุตฺตํ โหติ, เอวํ วิตกฺโก. อถ วา วิตกฺเกนฺติ เอเตน, สยํ วา วิตกฺเกติ, วิตกฺกนมตฺตเมว วา เอตนฺติ วิตกฺโก. ‘‘ตกฺโก, วิตกฺโก, อปฺปนา, พฺยปฺปนา, เจตโส อภินิโรปนา’’ติ อภิธมฺเม ปริยายสทฺทา วุตฺตา. วิตกฺเกตีติ วิตกฺกิตา, ปุคฺคโล. ‘‘อวิตกฺกิตา มจฺจุมุปพฺพชนฺตี’’ติ ปาฬิ.

එහි "තක්කන" (තර්ක කිරීම) යනු "තක්ක" යි. එය විමසීම (ඌහන) යැයි කියනු ලැබේ. විතර්කය ද එසේමය. නැතහොත්, මෙයින් කල්පනා කරති, නැතහොත් තෙමේම කල්පනා කරයි, නැතහොත් කල්පනා කිරීම පමණක්ම වේද, එය "විතක්ක" (විතර්කය) යි. අභිධර්මයෙහි "තර්කය, විතර්කය, අර්පණාව, ව්‍යර්පණාව, සිත පිහිටුවීම" (තක්කෝ, විතක්කෝ, අප්පනා, බ්‍යප්පනා, චේතසෝ අභිනිරෝපනා) යනුවෙන් පර්යාය පද දක්වා ඇත. කල්පනා කරයි යන අර්ථයෙන් "විතක්කිතා" යනු පුද්ගලයායි. "නුවණින් නොවිමසූවෝ මෘත්‍යුව කරා යෙති" (අවිතක්කිතා මච්චුමුපබ්බජන්ති) යනු පාළියයි.

อกิ ลกฺขเณ. ลกฺขณํ สญฺญาณํ, สญฺชานนการณนฺติ วุตฺตํ โหติ. อตฺริทํ สลฺลกฺขิตพฺพํ. เย อิมสฺมึ จุราทิคเณ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตา อิการานุพนฺธวเสน นิทฺทิฏฺฐา ธาตโว, เต เอวํวุตฺเตหิ อิเมหิ ตีหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคตา อาขฺยาตตฺตํ นามิกตฺตญฺจ ปาปุณนฺตา เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปาเยว ภวนฺติ, น กตฺถจิปิ วิคตนิคฺคหีตาคมรูปานิ ภวนฺติ. องฺเกติ, องฺกยติ. องฺกนํ, องฺโก[Pg.282]. สมาเส ปน ‘‘สสงฺโก, จกฺกงฺกิตจรโณ’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

"අක්" (අකි) ධාතුව ලකුණු කිරීම (ලක්ඛණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලක්ඛණ' යනු සංඥාවයි, එනම් හඳුනාගැනීමට හේතුවයි. මෙහිදී මෙය වටහාගත යුතුය: මෙම චුරාදි ගණයෙහි ස්වර කිහිපයක් ඇති (අනෙකස්සර), සංයුක්ත අකුරකින් කෙළවර නොවන (අසංයෝගන්ත), 'ඉ' කාරය අනුබන්ධ වශයෙන් දක්වන ලද යම් ධාතූහු වෙත්ද, ඔවුහු ඉහත කී ලක්ෂණ තුනෙන් යුක්තව ආඛ්‍යාත භාවයට හෝ නාමික භාවයට පැමිණීමේදී ඒකාන්තයෙන්ම නිග්ගහීත ආගමය (බින්දුවක් එක්වීම) සහිතවම සිද්ධ රූප බවට පත්වෙති. කිසිදු තැනක නිග්ගහීත ආගමය රහිත රූප නොවෙති. "අංකේති", "අංකයති" (ලකුණු කරයි) යනු ක්‍රියා රූප වන අතර "අංකනං", "අංකෝ" (ලකුණු කිරීම, ලකුණ) යනු නාම රූපයි. සමාසයේදී නම් "සසංකෝ" (හාවා ලකුණක් කොට ඇත්තේ - හඳ), "චක්කංකිතචරණෝ" (සක් ලකුණින් යුත් පාද ඇත්තේ) යනාදී රූප සෑදේ.

สกฺก วกฺก ภาสเน. สกฺเกติ, สกฺกยติ. วกฺเกติ, วกฺกยติ.

"සක්ක්", "වක්ක්" යන ධාතූන් කථා කිරීම (භාසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "සක්කේති", "සක්කයති" ද, "වක්කේති", "වක්කයති" ද වේ.

นกฺก วกฺก นาสเน. นกฺเกติ, นกฺกยติ. วกฺเกติ, วกฺกยติ.

"නක්ක්", "වක්ක්" යන ධාතූන් විනාශ කිරීම (නාසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "නක්කේති", "නක්කයති" ද, "වක්කේති", "වක්කයති" ද වේ.

จกฺก จุกฺก พฺยถเน. จกฺเกติ, จกฺกยติ. จุกฺเกติ, จุกฺกยติ. จกฺกํ. จกฺกนฺติ เกนฏฺเฐน จกฺกํ? จกฺเกติ พฺยถติ หึสตีติ อตฺเถน จกฺกํ. จกฺกสทฺโท –

"චක්ක්", "චුක්ක්" යන ධාතූන් පීඩා කිරීම/තැතිගැන්වීම/හිංසා කිරීම (බ්‍යථන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "චක්කේති", "චක්කයති" ද, "චුක්කේති", "චුක්කයති" ද වේ. "චක්කං" (චක්‍රය/රෝදය). කුමන අර්ථයකින් 'චක්ක' නම් වේද? පීඩා කරයි, තැතිගන්වයි, හිංසා කරයි යන අර්ථයෙන් 'චක්ක' (චක්‍රය) නම් වේ. 'චක්ක' යන වචනය —

สมฺปตฺติยํ ลกฺขเณ จ, รถงฺเค อิริยาปเถ;

ทาเน รตฺนธมฺมขุร-จกฺกาทีสุ ปทิสฺสติ;

සම්පත්තියෙහි ද, ලක්ෂණයෙහි ද, රථයේ කොටසක් (රෝදය) කෙරෙහි ද, ඉරියාපථයෙහි ද, දානයෙහි ද, රත්න චක්‍රය, ධර්ම චක්‍රය, ක්‍ෂුර චක්‍රය (දැලිපිහි රෝදය) යනාදියෙහි ද දක්නට ලැබේ.

‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว จกฺกานิ เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ หิ อยํ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานี’’ติ เอตฺถ ลกฺขเณ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ เอตฺถ รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ เอตฺถ อิริยาปเถ. ‘‘ทท ภุญฺช จ มา จปฺปมาโท, จกฺกํ วตฺตสฺสุ ปาณิน’’นฺติ เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี’’ติ เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ เอตฺถ ขุรจกฺเก. ‘‘ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกนา’’ติ เอตฺถ ปหรณจกฺเก. ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ เอตฺถ อสนิมณฺฑเลติ.

"මහණෙනි, මේ චක්‍ර (සම්පත්) සතරකි, මෙයින් සමන්නාගත වූ දෙවි මිනිසුන්ගේ..." යනාදී තන්හි මෙය සම්පත්තියෙහි දක්නට ලැබේ. "යටි පතුල්හි සක් ලකුණු උපන්නේය" යන මෙහි ලක්ෂණයෙහි වැටේ. "ගොනා පසුපස යන රෝදය මෙන්" යන මෙහි රථයේ කොටසක් (රෝදය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "සිව් රෝදයක් (ඉරියව් සතරක්) සහ නව දොරටුවක් ඇති" යන මෙහි ඉරියාපථයෙහි වැටේ. "දෙන්න, අනුභව කරන්න, ප්‍රමාද නොවන්න, සත්ත්වයන් කෙරෙහි දාන චක්‍රය පවත්වන්න" යන මෙහි දානයෙහි වැටේ. "දිව්‍යමය චක්‍ර රත්නය පහළ විය" යන මෙහි රත්න චක්‍රයෙහි වැටේ. "මා විසින් පවත්වන ලද ධර්ම චක්‍රය" යන මෙහි ධර්ම චක්‍රයෙහි වැටේ. "ආශාවෙන් මත් වූ පුරුෂයාගේ හිස මත දැලිපිහි රෝදය කැරකේ" යන මෙහි ක්ෂුර චක්‍රයෙහි (දැලිපිහි රෝදයෙහි) වැටේ. "දැලිපිහි මෙන් තියුණු දාර ඇති චක්‍රයකින් වුවද" යන මෙහි ප්‍රහාරක චක්‍රයෙහි වැටේ. "අසනිවිචක්ක" යන මෙහි විදුලි වළල්ල (අසනි මණ්ඩලය) යන අර්ථයෙහි වැටේ.

ตกิ [Pg.283] พนฺธเน. ตงฺเกติ, ตงฺกยติ.

"තක්" (තකි) ධාතුව බැඳීම (බන්ධන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉ' කාරය අනුබන්ධ වීම නිසා "තංකේති", "තංකයති" (බඳියි) යනුවෙන් රූප සෑදේ.

อกฺก ถวเน. ถวนํ ถุติ. อกฺเกติ, อกฺกยติ. อกฺโก. อกฺโกติ สูริโย. โส หิ มหาชุติตาย อกฺกิยติ อภิตฺถวิยติ ตปฺปสนฺเนหิ ชเนหีติ อกฺโก. ตถา หิ ตสฺส ‘‘นตฺถิ สูริยสมา อาภา. อุเทตยํ จกฺขุมา เอกราชา’’ติอาทินา อภิกฺขุติ ทิสฺสติ.

"අක්ක්" ධාතුව ස්තුති කිරීම (ථවන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ථවන' යනු ප්‍රශංසාවයි (ස්තුතියි). "අක්කේති", "අක්කයති" (ප්‍රශංසා කරයි) වේ. "අක්කෝ" යනු සූර්යයාට නමකි. ඔහු මහා තේජසින් (දිදුලන සුලු බවෙන්) යුක්ත බැවින්, ඔහු කෙරෙහි පැහැදුණු ජනයා විසින් ප්‍රශංසා කරනු ලබන (අක්කියති/අභිත්ථවීයති) හෙයින් 'අක්කෝ' නම් වේ. එසේම ඔහුගේ ප්‍රශංසාව "සූර්යයා හා සමාන ආලෝකයක් නැත. ඇස් ඇත්තා වූ, ඒක රාජයා වූ මේ සූර්යයා උදාවේ" යනාදී වශයෙන් දක්නට ලැබේ.

หิกฺก หึสายํ. หิกฺเกติ, หิกฺกยติ.

"හික්ක්" ධාතුව හිංසා කිරීම (හිංසා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "හික්කේති", "හික්කයති" වේ.

นิกฺก ปริมาเณ. นิกฺเกติ, นิกฺกยติ.

"නික්ක්" ධාතුව මැනීම (පරිමාණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "නික්කේති", "නික්කයති" වේ.

พุกฺก ภสฺสเน. เอตฺถ สุนขภสฺสนํ ภสฺสนนฺติ คเหตพฺพํ, น วาจาสงฺขาตํ ภสฺสนํ. พุกฺเกติ, พุกฺกยติ. เอตฺถ จ ‘‘พุกฺกยติ สา โจเร’’ อิติ โลกิยปฺปโยโค เวทิตพฺโพ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘พุกฺกติ สา’’ติ รูปํ ภวติ. อญฺโญ ตุ ‘‘พุกฺก ปริภาสเน’’ อิติ ปฐติ, เอวํ ปฐนฺเตปิ สุนขภสฺสนเมวาธิปฺเปตํ.

"බුක්ක්" ධාතුව බුරීම (භස්සන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී 'භස්සන' යනු බල්ලෙකු බුරීම ලෙස ගත යුතුය, වචනයෙන් කරන කථා බහ නොවේ. "බුක්කේති", "බුක්කයති" (බුරයි) වේ. මෙහිදී "ඈ (බැල්ල) සොරුන්ට බුරයි" (බුක්කයති සා චෝරේ) යන්න ලෞකික ව්‍යවහාරය ලෙස දත යුතුය. භූවාදි ගණයෙහි නම් "ඈ බුරයි" (බුක්කති සා) යන රූපය වේ. වෙනත් අයෙක් "බුක්ක් පරිභාසනෙ" (බැන වැදීම) කියා කියවයි. එසේ කියවූවත් බල්ලෙකු බුරීමම අදහස් කෙරේ.

ทก ลก อสฺสาทเน. ทเกติ, ทกยติ. ลเกติ, ลกยติ.

"දක්", "ලක්" යන ධාතූන් රස විඳීම (ආස්වාදන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "දකේති", "දකයති" ද, "ලකේති", "ලකයති" ද වේ.

ตกฺก โลก ภาสายํ. ตกฺเกติ, ตกฺกยติ. โลเกติ, โลกยติ.

"තක්ක්", "ලෝක්" යන ධාතූන් කථා කිරීම (භාසා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "තක්කේති", "තක්කයති" ද, "ලෝකේති", "ලෝකයති" ද වේ.

จิก สิก อามสเน. จิเกติ, จิกยติ. สิเกติ, สิกยติ.

"චික්", "සික්" යන ධාතූන් ඇල්ලීම/ස්පර්ශ කිරීම (ආමසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "චිකේති", "චිකයති" ද, "සිකේති", "සිකයති" ද වේ.

กการนฺตธาตุรูปานิ.

කකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප නිමා විය.

ขการนฺตธาตุ

ඛකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූහු.

ลกฺข ทสฺสนงฺเกสุ. ทสฺสนํ ปสฺสนํ. องฺโก ลญฺชนํ. ลกฺเขติ, ลกฺขยติ. สลฺลกฺเขติ, สลฺลกฺขยติ. ลกฺขํ วิชฺฌติ อุสุนา, ลกฺขํ กโรติ.

"ලක්ඛ්" ධාතුව දැකීම සහ ලකුණු කිරීම (දස්සනංක) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'දස්සන' යනු දැකීමයි. 'අංක' යනු මුද්‍රා තැබීමයි (ලකුණු කිරීමයි). "ලක්ඛේති", "ලක්ඛයති" ද, "සල්ලක්ඛේති", "සල්ලක්ඛයති" (මැනවින් සටහන් කරගනියි) ද වේ. "ඊතලයෙන් ඉලක්කයට විදියි" (ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා), "ඉලක්කයක් කරයි" (ලක්ඛං කරෝති) යනු උදාහරණයි.

คงฺคาย [Pg.284] วาลุกา ขีเย, อุทกํ ขีเย มหณฺณเว;

มหิยา มตฺติกา ขีเย, ลกฺเข น มม พุทฺธิยา.

"ගඟෙහි වැලි අවසන් විය හැකිය, මහා සාගරයෙහි ජලය අවසන් විය හැකිය, පොළොවෙහි මැටි අවසන් විය හැකිය, එහෙත් මාගේ බුද්ධියෙහි සීමාවක් (කෙළවරක්) නැත."

กปฺปลกฺขณํ. โคลกฺขณํ. อิตฺถิลกฺขณํ. ธมฺมานํ ลกฺขณํ. สลฺลกฺขนา. อุปลกฺขนา. ปจฺจุปลกฺขนา. ลกฺขธาตุยา ยุปจฺจยนฺตาย สมาทิปุพฺพานํ รูปานํ นกาโร ทนฺตโช.

කල්ප ලක්ෂණය, ගව ලක්ෂණය, ස්ත්‍රී ලක්ෂණය, ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණය. 'සල්ලක්ඛනා' (මැනවින් වටහා ගැනීම), 'උපලක්ඛනා' (ළංකර බැලීම/වෙන්කොට වටහා ගැනීම), 'පච්චුපලක්ඛනා' (ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට දැනගැනීම). 'ලක්ඛ්' ධාතුව 'යු' ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති කල්හි, 'සම්' ආදී උපසර්ග පූර්ව වූ රූපයන්හි න-කාරය දන්තජ (න) වේ.

ภกฺข อทเน. ภกฺเขติ, ภกฺขยติ. ภกฺโข โน ลทฺโธ. ภกฺขยนฺติ มิคาธมา. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘ภกฺขตี’’ติ รูปํ.

"භක්ඛ්" ධාතුව අනුභව කිරීම (අදන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "භක්ඛේති", "භක්ඛයති" (අනුභව කරයි). "අපට ආහාරයක් නොලැබුණි" (භක්ඛෝ නෝ ලද්ධෝ). "හීන මෘගයෝ (සත්තු) අනුභව කරති" (භක්ඛයන්ති මිගාධමා). භූවාදි ගණයෙහි නම් "භක්ඛති" යන රූපය වේ.

นกฺข สมฺพนฺเธ. นกฺเขติ, นกฺขยติ.

"නක්ඛ්" ධාතුව සම්බන්ධ කිරීම (සම්බන්ධ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "නක්ඛේති", "නක්ඛයති" වේ.

มกฺข มกฺขเน. มกฺเขติ, มกฺขยติ. มกฺโข, มกฺขี. ตตฺถ มกฺโขติ ปเรหิ กตคุณํ มกฺเขติ ปิสตีติ มกฺโข, คุณธํสนา. ‘‘มกฺขํ อสหมาโน’’ติ เอตฺถ ปน อตฺตนิ ปเรหิ กตํ อวมญฺญนํ มกฺโขติ วุจฺจติ.

"මක්ඛ්" ධාතුව ආලේප කිරීම/ගෑම/ගුණ මැකීම (මක්ඛන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "මක්ඛේති", "මක්ඛයති" (ආලේප කරයි/ගුණ මකයි) වේ. "මක්ඛෝ" (ගුණ මැකීම), "මක්ඛී" (ගුණ මකන්නා) වේ. එහි 'මක්ඛ' යනු අනුන් විසින් කරන ලද ගුණ මකා දමන (පතුරුවන/පෑගීමට ලක් කරන) බැවින් 'මක්ඛ' නම් වේ, එනම් ගුණ විනාශ කිරීමයි. "මක්ඛය ඉවසිය නොහැකිව" (මක්ඛං අසහමානෝ) යන මෙහිදී තමාට අන්‍යන් විසින් කරන ලද අවමානය 'මක්ඛ' යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

ยกฺข ปูชายํ. ยกฺเขติ, ยกฺขยติ. ยกฺโข. ยกฺโขติ มหานุภาโว สตฺโต. ตถา หิ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ มหายกฺข, สพฺพภูตานมิสฺสรา’’ติ เอตฺถ สกฺโก เทวราชา ‘‘ยกฺโข’’ติ วุตฺโต. อถ วา ยกฺโขติ ยกฺขโยนิยํ นิพฺพตฺตสตฺโต. สพฺเพปิ วา สตฺตา ‘‘ยกฺขา’’ติ วุจฺจนฺติ. ‘‘ปรมยกฺขวิสุทฺธึ ปญฺญาเปนฺตี’’ติ เอตฺถ หิ ยกฺขสทฺโท สตฺเต วตฺตติ. ตถา หิ ยกฺโขปิ สตฺโตปิ เทโวปิ สกฺโกปิ ขีณาสโวปิ ยกฺโขเยว นาม, มหานุภาวตาย ยกฺขิยติ สรณคเตหิ ชเนหิ นานาปจฺจเยหิ นานาพลีหิ จ ปูชิยตีติ ยกฺโข.

"යක්ඛ්" ධාතුව පිදීම (පූජා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "යක්ඛේති", "යක්ඛයති" (පුදයි) වේ. "යක්ඛෝ" (යක්ෂයා) යනු මහානුභාවසම්පන්න සත්ත්වයෙකි. එසේ හෙයින් "සියලු භූතයන්ට අධිපති වූ මහා යක්ෂය, මම ඔබෙන් විමසමි" යන මෙහි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා "යක්ෂයා" යනුවෙන් හඳුන්වා ඇත. නැතහොත් යක්ෂ යෝනියෙහි උපන් සත්ත්වයා 'යක්ෂයා' යි. නැතහොත් සියලු සත්ත්වයෝම 'යක්ෂ' යනුවෙන් කියනු ලැබෙති. "පරම යක්ෂ (සත්ත්ව) ශුද්ධිය පනවති" යන මෙහි 'යක්ෂ' ශබ්දය සත්ත්වයා කෙරෙහි වැටේ. එසේ හෙයින් යක්ෂයා ද, සත්ත්වයා ද, දෙවියා ද, ශක්‍රයා ද, ක්ෂීණාස්‍රව (රහතන්) වහන්සේ ද 'යක්ෂ' නම් වෙති. මහානුභාවසම්පන්න බව නිසා සරණ ගිය ජනයා විසින් විවිධ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හා විවිධ පූජාවන්ගෙන් (බලි බිලි පූජාවන්ගෙන්) පුදනු ලබන (යක්ඛියති/පූජියති) හෙයින් 'යක්ෂයා' (යක්ඛෝ) නම් වේ.

สตฺเต เทเว จ สกฺเก จ, ขีณาสเว จ รกฺขเส;

ปญฺจสฺเวเตสุ อตฺเถสุ, ยกฺขสทฺโท ปวตฺตติ.

'යක්ඛ' (යක්ෂ) යන ශබ්දය සත්ත්වයා, දේවතාවා, සක්දෙවිඳු, ක්ෂීණාස්‍රව (රහත්) වහන්සේ සහ රාක්ෂසයා යන මේ අර්ථ පහෙහි යෙදේ.

ลกฺข [Pg.285] อาโลจเน. ลกฺเขติ, ลกฺขยติ. ลกฺขํ วิชฺฌติ อุสุนา.

ලක්ඛ (ලක්ඛ්) ධාතුව බැලීම (හෝ ඉලක්ක කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලක්ඛේති', 'ලක්ඛයති' යනුවෙන් රූප වේ. 'උසුනා ලක්ඛං විජ්ඣති' (ඊතලයෙන් ඉලක්කයට විදියි) යනු උදාහරණයයි.

โมกฺข อาสเน. โมกฺเขติ, โมกฺขยติ.

මොක්ඛ (මොක්ඛ්) ධාතුව මුදාහැරීම (හෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මොක්ඛේති', 'මොක්ඛයති' යනුවෙන් රූප වේ.

รุกฺข ผารุสฺเส. ผารุสฺสํ ผรุสภาโว. รุกฺเขติ, รุกฺขยติ. สมาเส ‘‘รุกฺขเกโส, อติรุกฺขวจโน’’ติ รูปานิ. เอตฺถ จ ‘‘สมโณ อยํ ปาโป อติรุกฺขวาโจ’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อติรุกฺขวาโจติ อติผรุสวจโนติ อตฺโถ.

රුක්ඛ (රුක්ඛ්) ධාතුව රළු බව අර්ථයෙහි වැටේ. 'පාරුස්සං' යනු රළු ස්වභාවයයි. 'රුක්ඛේති', 'රුක්ඛයති' යනුවෙන් රූප වේ. සමාසයේදී 'රුක්ඛකේසෝ', 'අතිරුක්ඛවචනෝ' යනුවෙන් රූප වේ. මෙහි 'සමණෝ අයං පාපෝ අතිරුක්ඛවාචෝ' (මේ ලාමක මහණ තෙමේ ඉතා රළු වචන ඇත්තෙකි) යනු පාලි නිදර්ශනයයි. එහි 'අතිරුක්ඛවාචෝ' යන්නෙහි අර්ථය ඉතා රළු වචන ඇත්තා යනුයි.

ขการนฺตธาตุรูปานิ.

මේවා ඛ-කාරයෙන් අවසන් වන (ඛකාරාන්ත) ධාතු රූපයන් ය.

คการนฺตธาตุ

ග-කාරයෙන් අවසන් වන (ගකාරාන්ත) ධාතු.

ลิงฺค จิตฺตีกรเณ. จิตฺตีกรณํ วิจิตฺรภาวกรณํ. ลิงฺเคติ, ลิงฺคยติ, ลิงฺคํ. เอตฺถ ลิงฺคํ นาม ทีฆรสฺสกิสถูลปริมณฺฑลาทิเภทํ สณฺฐานนฺติ คหเณ อตีว ยุชฺชติ. ตญฺหิ นานปฺปกาเรหิ วิจิตฺรํ โหติ, ลิงฺคียติ วิจิตฺตํ กริยติ อวิชฺชาตณฺหากมฺเมหิ อุตุนา วา จุณฺณาทีหิ วา สรีรมิติ ลิงฺคํ, อชฺฌตฺตสนฺตานติณรุกฺขาทิกุณฺฑลกรณฺฑกาทีสุ ปวตฺตสณฺฐานวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. ลิงฺคสทฺโท สทฺเท สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺเต อิตฺถิพฺยญฺชเน ปุริสพฺยญฺชเน สญฺญาเณ อากาเร จาติ อิเมสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘รุกฺโขติ วจนํ ลิงฺค’’นฺติ เอตฺถ สทฺเท ทิสฺสติ. ‘‘สตลิงฺคสฺส อตฺถสฺสา’’ติ เอตฺถ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺเต. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน อิตฺถิลิงฺคํ ปาตุภวตี’’ติ เอตฺถ อิตฺถิพฺยญฺชเน. ‘‘ปุริสลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปาน’’นฺติ เอตฺถ ปุริสพฺยญฺชเน. ‘‘เตน ลิงฺเคน ชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ เอตฺถ สญฺญาเณ[Pg.286]. ‘‘เตหิ ลิงฺเคหิ เตหิ นิมิตฺเตหิ เตหิ อากาเรหิ อาคนฺตุกภาโว ชานิตพฺโพ ‘‘อาคนฺตุกา อิเม’’ติ เอตฺถ อากาเร ทิสฺสติ.

ලිංග (ලිංග්) ධාතුව විචිත්‍ර කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. විචිත්‍ර කිරීම යනු නන් අයුරින් අලංකාර කිරීමයි. 'ලිංගේති', 'ලිංගයති', 'ලිංගං' යනුවෙන් රූප වේ. මෙහි 'ලිංග' යනු දිග, කොට, කෙට්ටු, මහත, වටකුරු ආදී වශයෙන් වූ සටහන (හැඩය) ලෙස ගැනීම ඉතාමත් සුදුසුය. එය විවිධ ආකාරයෙන් විචිත්‍ර වෙයි. අවිද්‍යාව, තණ්හාව, කර්මය විසින් හෝ සෘතුව විසින් හෝ සුණු ආදියෙන් ශරීරය විචිත්‍ර කරනු ලැබීමේ (ලකුණු කරනු ලැබීමේ) අර්ථයෙන් 'ලිංග' නම් වේ. මෙය ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි මෙන්ම තණකොළ, ගස්වැල්, කුණ්ඩලාභරණ, කරඬු ආදියෙහි පවත්නා හැඩතල අනුව වටහා ගත යුතුය. 'ලිංග' ශබ්දය - වචනය (ශබ්දය), ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත, ස්ත්‍රී ව්‍යංජනය (ස්ත්‍රී ලකුණ), පුරුෂ ව්‍යංජනය (පුරුෂ ලකුණ), සලකුණ සහ ආකාරය (ස්වභාවය) යන අර්ථවල යෙදේ. 'රුක්ඛෝති වචනං ලිංගං' (රුක්ඛ යන වචනය ලිංගයකි) යන්නෙහි ශබ්ද අර්ථයෙහි ද, 'සතලිංගස්ස අත්ථස්ස' යන්නෙහි ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත අර්ථයෙහි ද, 'තේන ඛෝ පන සමයේන අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනෝ ඉත්ථිලිංගං පාතුභවති' (එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවකට ස්ත්‍රී ලිංගය පහළ විය) යන්නෙහි ස්ත්‍රී ලකුණ අර්ථයෙහි ද, 'පුරිසලිංගනිමිත්තකැත්තාකප්පානං' යන්නෙහි පුරුෂ ලකුණ අර්ථයෙහි ද, 'තේන ලිංගේන ජානාම, ධුවං බුද්ධෝ භවිස්සති' (ඒ සලකුණෙන් අපි දැනගනිමු, ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේය) යන්නෙහි සලකුණ අර්ථයෙහි ද, 'තේහි ලිංගේහි තේහි නිමිත්තේහි තේහි ආකාරේහි...' යන්නෙහි ආකාරය (ස්වභාවය) යන අර්ථයෙහි ද 'ලිංග' ශබ්දය යෙදේ.

สทฺเท จ ตนฺนิมิตฺเต จ, กาฏโกฏจิกาย จ;

ลกฺขเณ เจว อากาเร, ลิงฺคสทฺโท ปวตฺตติ.

'ලිංග' ශබ්දය ශබ්දයෙහි ද, එහි නිමිත්තෙහි ද, ස්ත්‍රී-පුරුෂ ව්‍යංජනයෙහි ද, ලක්ෂණයෙහි (සලකුණෙහි) ද, ආකාරයෙහි ද යෙදේ.

มค อนฺเวสเน. มเคติ, มคยติ. มิโค, มโค, มโค, มคยมาโน.

මග (මග්) ධාතුව සෙවීම (ගවේෂණය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මගේති', 'මගයති' යනුවෙන් රූප වන අතර, 'මිගෝ', 'මගෝ', 'මගයමානෝ' යනු නිදර්ශන වේ.

เอตฺถ จ ‘‘ยถา พิฬาโร มูสิกํ มคยมาโน’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ‘‘มิโค’’ติ จ ‘‘มโค’’ติ จ จตุปฺปโท ปวุจฺจติ. เอตฺถ มิโคติ มคยติ อิโต จิโต โคจรํ อนฺเวสติ ปริเยสตีติ มิโค. เอวํ มโค. เอตฺถ วิเสสโต หริณ มิโค มิโค นาม. สามญฺญโต ปน อวเสสาปิ จตุปฺปทา ‘‘มิโค’’ อิจฺเจว วุจฺจนฺติ. ตถา หิ สุสีมชาตเก ‘‘กาฬา มิคา เสตทนฺตา ตว อิเม, ปโรสหสฺสํ เหมชาลาภิสญฺฉนฺนา’’ติ เอตสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส หตฺถิโนปิ มิคสทฺเทน วุตฺตา ‘‘กาฬมิคา’’ติ. อถ วา มคิยติ ชีวิตกปฺปนตฺถาย มํสาทีหิ อตฺถิเกหิ ลุทฺเทหิ อนฺเวสิยติ ปริเยสิยตีติ มิโค, อรญฺญชาตา สสปสทหริเณเณยฺยาทโย จตุปฺปาทา, เอวํ มโค. ‘‘อตฺถํ น ลภเต มโค’’ติ เอตฺถ ปน มโค วิยาติ มโค, พาโลติ อตฺโถ.

මෙහි 'යථා බිළාරෝ මූසිකං මගයමානෝ' (යම් සේ බළලෙකු මීයෙකු සොයන්නේද) යනු පාලි නිදර්ශනයයි. 'මිගෝ' සහ 'මගෝ' යන වචනවලින් සිවුපාවුන් හඳුන්වනු ලැබේ. මෙහි එහෙන් මෙහෙන් ගොදුරු සොයන (ගවේෂණය කරන) බැවින් 'මිගෝ' නම් වේ. 'මගෝ' යන්නද එසේමය. මෙහි විශේෂයෙන්ම මුවා 'මිග' නමින් හැඳින්වෙන අතර, පොදුවේ සෙසු සිවුපාවුන් ද 'මිග' යනුවෙන් ම හැඳින්වේ. එසේ හෙයින් සුසීම ජාතකයෙහි 'කාළා මිගා සේතදන්තා tava ඉමේ, පරෝසහස්සං හේමජාලාභිසඤ්ඡන්නා' යන පාලි පාඨයෙහි ඇතුන් පවා 'කාළමිගා' (කළු සිවුපාවුන්) යනුවෙන් මිග ශබ්දයෙන් හඳුන්වා ඇත. නැතහොත්, ජීවත් වීම සඳහා මස් ආදිය අපේක්ෂා කරන වැද්දන් විසින් සොයනු ලබන (ලුහුබඳිනු ලබන) බැවින් වනයෙහි වසන හාවා, මුවා, ගෝනා ආදී සිවුපාවුන් 'මිග' නම් වේ; 'මග' යන්නද එසේමය. 'අත්ථං න ලභතේ මගෝ' යන්නෙහි 'මගෝ' යනු මෝඩයා (බාලයා) යන අර්ථය දෙයි.

มคฺค คเวสเน. มคฺเคติ, มคฺคยติ. มคฺโค, มคฺคนํ.

මග්ග (මග්ග්) ධාතුව සෙවීම (ගවේෂණය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මග්ගේති', 'මග්ගයති' යනුවෙන් රූප වන අතර, 'මග්ගෝ', 'මග්ගනං' යනු නිදර්ශන වේ.

เอตฺถ จ มคฺโคติ ปฏิปทาย จ ปกติมคฺคสฺส จ อุปายสฺส จ อธิวจนํ. ‘‘มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิต’’นฺติอาทีสุ ปน กถาปพนฺโธปิ ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ตตฺร ปฏิปทา เอกนฺตโต ชาติชราพฺยาธิทุกฺขาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ทุกฺขกฺขยํ นิพฺพานํ ปาปุณตฺถาย มคฺคิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ มคฺโค. ปกติมคฺโค [Pg.287] ปน มคฺคมูฬฺเหหิ มคฺคิตพฺโพติ มคฺโค. ปกติมคฺคมูฬฺเหหิ จ ปฏิปทาสงฺขาตาริยมคฺคมูฬฺหา เอว พหโว สนฺติ. ปกติมคฺโค หิ กทาจิ เอว อทฺธิกานํ มุยฺหติ, ‘‘เอส มคฺโค’’ติ นายกา น ทุลฺลภา. อริยมคฺโค ปน สพฺพทาเยว สพฺพโลกสฺส มุยฺหติ, นายกา ปรมทุลฺลภา. ตสฺมา โส เอว อวิชฺชาสมฺมูฬฺเหหิ มคฺคิตพฺโพติ มคฺโค. อญฺเญสํ ปน ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสนปิ อตฺถํ วทนฺติ ครู ‘‘กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโค’’ติ. ตํ ตํ กิจฺจํ หิตํ วา นิปฺผาเทตุกาเมหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ มคฺโค, อุปาโย. มคฺคสทฺโท หิ ‘‘อภิธมฺมกถามคฺคํ, เทวานํ สมฺปวตฺตยี’’ติ เอตฺถ อุปาเยปิ วตฺตติ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ ‘‘มคฺโคติ อุปาโย, ขนฺธายตนาทีนํ กุสลาทีนญฺจ ธมฺมานํ อวโพธสฺส สจฺจปฺปฏิเวธสฺเสว วา อุปายภาวโต อภิธมฺมกถามคฺโค’’ติ วุตฺโต, ปพนฺโธ วา ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ. โส หิ ทีฆตฺตา มคฺโค วิยาติ มคฺโค, ตสฺมา อภิธมฺมกถาปพนฺโธ อภิธมฺมกถามคฺโคติ วุตฺโต. อิทานิ ปกติปฏิปทามคฺคานํ นามานิ กถยาม. เตสุ ปกติมคฺคสฺส –

මෙහි 'මග්ග' යනු ප්‍රතිපදාවට (ආර්ය මාර්ගයට), සාමාන්‍ය මඟට සහ උපායට ද නමකි. 'මහාවිහාරවාසීනං, වාචනාමග්ගනිස්සිතං' යනාදී තැන්හි දේශනා ප්‍රබන්ධය ද 'මග්ග' (මාර්ගය) යනුවෙන් හැඳින්වේ. එහි ප්‍රතිපදාව නම්, ජාති, ජරා, ව්‍යාධි ආදී දුකෙන් පීඩිත වූ සත්ත්වයන් විසින් දුක් කෙළවර කොට නිවනට පැමිණීම සඳහා සෙවිය යුතු (ගවේෂණය කළ යුතු) බැවින් 'මග්ග' නම් වේ. සාමාන්‍ය මාර්ගය වනාහි මංමුළා වූවන් විසින් සෙවිය යුතු බැවින් 'මග්ග' නම් වේ. සාමාන්‍ය මඟ මුළා වූවන්ට වඩා ප්‍රතිපදා සංඛ්‍යාත ආර්ය මාර්ගය මුළා වූවෝ ම බෙහෙවින් වෙති. මන්ද, සාමාන්‍ය මඟ සංචාරකයන්ට මුළා වන්නේ කලාතුරකිනි; 'මේ මාර්ගයයි' පෙන්වන මඟපෙන්වන්නෝ ද දුර්ලභ නොවෙති. ආර්ය මාර්ගය වනාහි සැමදා මුළු ලෝකයාටම මුළා වෙයි; මඟපෙන්වන උතුමෝ (බුදුවරු) අතිශයින්ම දුර්ලභයහ. එබැවින් අවිද්‍යාවෙන් මුළා වූවන් විසින් සෙවිය යුතු බැවින් එයම 'මග්ග' නම් වේ. වෙනත් ධාතුන් දෙකක වසයෙන් ද ආචාර්යවරු 'කෙලෙසුන් මරමින් යන්නේ මග්ග නම් වේ' යැයි අර්ථ දක්වති. ඒ ඒ කාර්යය හෝ යහපත සිදුකර ගැනීමට කැමති අය විසින් සෙවිය යුතු බැවින් 'මග්ග' යනු උපායයි. 'මග්ග' ශබ්දය 'අභිධම්මකථාමග්ගං, දේවානං සම්පවත්තයී' යන්නෙහි උපාය අර්ථයෙහි ද වැටේ. එසේ හෙයින් අභිධර්ම ටීකාවෙහි 'මග්ග යනු උපායයි; ස්කන්ධ, ආයතන ආදී කුසලාදී ධර්මයන් අවබෝධ කරගැනීමට හෝ සත්‍යාවබෝධයට උපායක් වන බැවින් අභිධම්මකථාමග්ග යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් හෝ ප්‍රබන්ධය 'මග්ග' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එය දීර්ඝ බැවින් මඟක් බඳු යැයි 'මග්ග' නම් වේ. එබැවින් අභිධර්ම කථා ප්‍රබන්ධය 'අභිධම්මකථාමග්ග' යැයි කියන ලදී. දැන් අපි සාමාන්‍ය මාර්ගය සහ ප්‍රතිපදා මාර්ගයන්හි නම් පවසමු. ඒවායින් සාමාන්‍ය මාර්ගයට -

‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺฌสํ วฏุมา’ยนํ;

อทฺธาน’มทฺธา ปทวี, วตฺตนิ เจว สนฺตตี’’ติ

‘‘මග්ගෝ, පන්තෝ, පථෝ, පජ්ජෝ, අඤ්ජසං, වටුමං, අයනං, අද්ධානං, අද්ධා, පදවී, වත්තනී සහ සන්තතී’’ යන මේවා (සාමාන්‍ය මාර්ගයේ) නම් වේ.

อิมานิ นามานิ. ปฏิปทามคฺคสฺส ปน –

යන මේවා (සාමාන්‍ය මාර්ගයේ) නම් වෙති. ප්‍රතිපදා මාර්ගයට වනාහි -

‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺชสํ วฏุมา’ยนํ;

นาว อุตฺตร เสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’ติ

‘‘මග්ගෝ, පන්තෝ, පථෝ, පජ්ජෝ, අඤ්ජසං, වටුමං, අයනං, නාවා, උත්තර, සේතු, කුල්ල, භිසි, සංකම’’ යන මේවා (ප්‍රතිපදා මාර්ගයේ) නම් වේ.

อเนกานิ นามานิ. เอตฺถ ปน เกจิ ‘‘นาวาติอาทีนิ ปกติมคฺคสฺส นามานี’’ติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ, ปกติมคฺคสฺส กิสฺมิญฺจิปิ ปาฬิปฺปเทเส ‘‘นาวา’’ติอาทีหิ ปเทหิ วุตฺตฏฺฐานาภาวโต, อภิธานสตฺเถสุ จ ‘‘นาวา’’ อิจฺจาทิกานํ ตทภิธานานํ อนาคตตฺตา.

යනාදී වශයෙන් බොහෝ නම් තිබේ. මෙහි ඇතැම්හු 'නාවා' ආදී වචන සාමාන්‍ය මාර්ගයේ නම් යැයි පවසති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. මන්දයත්, සාමාන්‍ය මාර්ගය සඳහා කිසිදු පාලි පාඨයක 'නාවා' ආදී වචන යෙදී නොමැති බැවින් ද, අභිධාන ශාස්ත්‍රයන්හි ද 'නාවා' ආදී වචන එම අර්ථය සඳහා සඳහන් වී නොමැති බැවින් ද වේ.

อยํ [Pg.288] ปเนตฺถ วจนตฺโถ – นาวาวิยาติ นาวา, อุตฺตรนฺติ เอเตนาติ อุตฺตรํ, นาวาเยว อุตฺตรนฺติ. อยญฺหิ นาวาปริยาโย ‘‘ตรํ, ตรณํ, โปโต, ปฺลโว’’ติ. อิเมปิ ตํปริยายาเยว. อุตฺตรํ วิยาติ อุตฺตรํ. เสตุ วิยาติ เสตุ. กุลฺโล วิยาติ กุลฺโล. ภิสิ วิยาติ ภิสิ. สงฺกโม วิย, สงฺกมนฺติ วา เอเตนาติ สงฺกโม, สพฺพเมตํ อริยมคฺคสฺเสว นามํ, น ปกติมคฺคสฺส. ตถา หิ ‘‘ธมฺมนาวํ สมารูยฺห, สนฺตาเรสฺสํ สเทวก’’นฺติ จ, ‘‘ธมฺมเสตุํ ทฬฺหํ กตฺวา, นิพฺพุโต โส นราสโภ’’ติ จ, ‘‘กุลฺโล’ติ โข ภิกฺขเว อริยมคฺคสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ จ เอวมาทินา ตตฺถ ตตฺถ ภควตา อริยมคฺโค ‘‘นาวา’’ติอาทีหิ อเนเกหิ นาเมหิ วุตฺโต. อฏฺฐกถาจริเยหิปิ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘พทฺธา ภิสิ สุสงฺขตา ภควา’’ติ เอตสฺมึ ปเทเส เอวํ อตฺถสํวณฺณนา กตา ‘‘ภิสีติ ปตฺถริตฺวา ปุถุลํ กตฺวา พทฺธา ‘กุลฺลา’ติ วุจฺจติ โลเก, อริยสฺส วินเย ปน อริยมคฺโค’ติ.

මෙහි වචනාර්ථය මෙසේය - ඔරුවක් (නැවක්) වැනි බැවින් 'නාවා' නම් වේ, මෙයින් එතෙර වන බැවින් 'උත්තර' නම් වේ, නැවම එතෙර වීමේ උපකරණයයි. 'තරං, තරණං, පෝතෝ, ප්ලවෝ' යනු නැවෙහිම පර්යාය වචන වේ. මේවාද එහි පර්යාය වචනයෝමය. උත්තරයක් (එතෙර වන්නක්) බඳු බැවින් 'උත්තර' නම් වේ. ඒදණ්ඩක් (සේතුවක්) බඳු බැවින් 'සේතු' නම් වේ. පහුරක් බඳු බැවින් 'කුල්ල' නම් වේ. බිස්සක් (කොට්ටයක්) බඳු බැවින් 'භිසි' නම් වේ. සතර මඟ (සංක්‍රමණය) බඳු බැවින් හෝ මෙයින් සංක්‍රමණය වන බැවින් 'සංක්‍රම' නම් වේ. මේ සියල්ලම ආර්ය මාර්ගයටම නාමයන් වන අතර, සාමාන්‍ය මාර්ගයට නාමයන් නොවේ. එසේ හෙයින් 'ධර්ම නෞකාවට නැඟී, දෙවියන් සහිත ලෝකයා එතෙර කරවන්නෙමි' කියාද, 'ධර්ම සේතුව (පාලම) ස්ථිරව සාදා, ඒ නරශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක' කියාද, 'මහණෙනි, කුල්ල (පහුර) යනු ආර්ය මාර්ගයට නමකි' කියාද ආදී වශයෙන් ඒ ඒ තැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආර්ය මාර්ගය 'නාවා' (නැව) ආදී බොහෝ නාමයන්ගෙන් වදාරන ලද්දේය. අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින්ද සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි 'බද්ධා භිසි සුසංඛතා භගවා' (භාග්‍යවතුන් වහන්ස, බිස්ස මනාව සාදා බඳින ලදී) යන මෙහි මෙසේ අර්ථ වර්ණනාවක් කරන ලදී: 'භිසි' යනු පතුරුවා පළල් කොට බඳින ලද 'පහුරට' ලෝකයෙහි කියනු ලැබේ. ආර්ය විනයෙහි (බුදු සසුනෙහි) වනාහි එය ආර්ය මාර්ගයයි.

‘มคฺโค ปชฺโช ปโถ ปนฺโถ, อญฺชสํ วฏุมา’ยนํ;

นาวา อุตฺตร เสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม;

อทฺธานํ ปภโว’จฺเจว, ตตฺถ ตตฺถ ปกาสิโต’’ติ.

'මග්ග, පජ්ජ, පථ, පන්ථ, අංජස, වටුම, අයන' ද, 'නාවා, උත්තර, සේතු, කුල්ල, භිසි, සංක්‍රම' ද, 'අද්ධාන' හා 'ප්‍රභව' ද යන මේවා ඒ ඒ තැන (ආර්ය මාර්ගයට නාමයන් ලෙස) ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය.

เอวํ อาจริเยหิ กตาย อตฺถสํวณฺณนาย ทสฺสนโต จ ‘‘นาวาติอาทีนิปิ ปกติมคฺคสฺส นามานี’’ติ วจนํ น คเหตพฺพํ, ยถาวุตฺตเมว วจนํ คเหตพฺพํ.

මෙසේ ආචාර්යවරුන් විසින් කරන ලද අර්ථ වර්ණනාවෙන් සහ (ධර්ම) දර්ශනයෙන් ද, 'නාවා' ආදී වචනද සාමාන්‍ය මාර්ගයෙහි නම් වේ යන වචනය පිළිගත යුතු නොවේ. ඉහත සඳහන් කරන ලද වචනයම (අර්ථයම) පිළිගත යුතුය.

โกจิ ปเนตฺถ เอวํ วเทยฺย ‘‘ธมฺมเสตุํ ทฬฺหํ กตฺวา’ติ เอตฺถ ‘ธมฺมเสตุนฺติ มคฺคเสตุ’นฺติ วจนโต ธมฺมสทฺโท มคฺเค วตฺตติ, น เสตุสทฺโท’’ติ. ตนฺน, ธมฺมสทฺโท วิย เสตุสทฺโทปิ มคฺเค วตฺตตีติ เสตุ วิยาติ เสตุ, ธมฺโม เอว เสตุ ธมฺมเสตูติ อตฺถวเสน, เอส นโย อญฺญตฺราปิ. อปรมฺปิ วเทยฺย [Pg.289] ‘‘นนุ พฺรหฺมชาลสุตฺตนฺตฏฺฐกถายํ ‘ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑํ ปวิสิตฺวา อสฺสตฺถทุมราชานํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุพฺพุตฺตรภาเค ฐิโต’ติ อิมสฺมึ ฐาเน ทกฺขิณุตฺตรสทฺเทน ทกฺขิโณ มคฺโค วุตฺโต’’ติ. น, อเนเกสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ อฏฺฐกถาปเทเสสุ จ อภิธานสตฺเถสุ จ มคฺควาจกสฺส อุตฺตรสทฺทสฺส อนาคตตฺตา, ตสฺมา ตตฺถ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ทกฺขิณทิสโต คนฺตพฺโพ อุตฺตรทิสาภาโค ทกฺขิณุตฺตโรติ วุจฺจติ, เอวํภูเตน ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑปวิสนํ สนฺธาย ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑํ ปวิสิตฺวาติ วุตฺต’’นฺติ. อถ วา ทกฺขิณุตฺตเรนาติ ทกฺขิณปจฺฉิมุตฺตเรน, เอตฺถ อาทิอวสานคฺคหเณน มชฺฌสฺสปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ คหณํเยว หิ ยํ ชาตกนิทาเน วุตฺตํ ‘‘โพธิสตฺโต ติณํ คเหตฺวา โพธิมณฺฑํ อารูยฺห ทกฺขิณทิสาภาเค อุตฺตราภิมุโข อฏฺฐาสิ, ตสฺมึ ขเณ ทกฺขิณจกฺกวาฬํ โอสีทิตฺวา เหฏฺฐา อวีจิสมฺปตฺตํ วิย อโหสิ, อุตฺตรจกฺกวาฬํ อุลฺลงฺฆิตฺวา อุปริ ภวคฺคปฺปตฺตํ วิย อโหสิ, โพธิสตฺโต อิทํ สมฺโพธิปาปุณฏฺฐานํ น ภวติ มญฺเญติ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต ปจฺฉิมทิสาภาคํ คนฺตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข อฏฺฐาสี’’ติอาทิ, เตน สเมติ. อถาปิ วเทยฺย ‘‘ยทิ อุตฺตรสทฺโท ทิสาวาจโก, เอวญฺจ สติ ‘‘ทกฺขิณุตฺตเรนา’’ติ เอนโยคํ อวตฺวา ‘‘ทกฺขิณุตฺตรายา’’ติ อายโยโค วตฺตพฺโพ’’ติ. ตนฺน, ทิสาวาจกสฺสปิ สทฺทสฺส ‘‘อุตฺตเรน นที สีตา, คมฺภีรา ทุรติกฺกมา’’ติ เอนโยควเสน วจนโต. อปิจ ทิสาภาคํ สนฺธาย ‘‘ทกฺขิณุตฺตเรนา’’ติ วจนํ วุตฺตํ. ทิสาภาโค หิ ทิสา เอวาติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ.

මෙහි යමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'ධම්මසේතුං දළ්හං කත්වා' යන්නෙහි 'ධම්මසේතු යනු මාර්ග සේතුවයි' යන වචනයෙන් ධර්ම ශබ්දය මාර්ගයෙහි වැටේ, සේතු ශබ්දය නොවේ කියාය. එය එසේ නොවේ. ධර්ම ශබ්දය මෙන්ම සේතු ශබ්දයද මාර්ගයෙහි වැටෙන බැවිනි. සේතුවක් බඳු බැවින් සේතු නම් වේ, ධර්මයම සේතුව ධර්මසේතුවය යන අර්ථය අනුව අනෙක් තැන්හිද මෙසේම ක්‍රමය දත යුතුය. වෙනත් අයෙක් මෙසේද කිව හැකිය: 'බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර අටුවාවෙහි දක්ඛිණුත්තරයෙන් බෝමැඩට වැද, ඇසතු රජු පැදකුණු කොට, ඊසාන දිශාභාගයෙහි සිටියේය යන මෙහි දක්ඛිණුත්තර ශබ්දයෙන් දකුණු මාර්ගය කියන ලද්දේ නොවේද?' කියාය. එය එසේ නොවේ. බොහෝ පාලි පාඨයන්හිද, අටුවා පාඨයන්හිද, අභිධාන (ශබ්දකෝෂ) ග්‍රන්ථයන්හිද මාර්ගය හැඟවීම සඳහා උත්තර ශබ්දය භාවිත නොවන බැවිනි. එබැවින් එහි මෙසේ අර්ථය දත යුතුය: 'දකුණු දිශාවෙන් යා යුතු උතුරු දිශා භාගය දක්ඛිණුත්තර නම් වේ. මෙබඳු වූ දක්ඛිණුත්තරයෙන් බෝමැඩට පිවිසීම අදහස් කොට දක්ඛිණුත්තරයෙන් බෝමැඩට වැද යැයි කියන ලදී.' නැතහොත්, දක්ඛිණුත්තරයෙන් යනු දකුණු, බස්නාහිර සහ උතුරු දිශාවෙනි. මෙහි මුල සහ අග ගැනීමෙන් මැද කොටසද ගැනීම දත යුතුය. මෙසේ ගැනීමම ජාතක නිදානයෙහි මෙසේ දක්වන ලදී: 'බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තණ ගෙන බෝමැඩට නැඟී, දකුණු දිශාභාගයෙහි උතුරු දෙස බලා සිටි සේක. ඒ මොහොතෙහි දකුණු සක්වළ ගිලී යට අවීචියට පැමිණියාක් මෙන් විය. උතුරු සක්වළ උඩට පැන නැඟී ඉහළ භවග්ගයට පැමිණියාක් මෙන් විය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මේ සම්බෝධියට පැමිණෙන ස්ථානය නොවේ යැයි සිතා පැදකුණු කරමින් බටහිර දිශාභාගයට ගොස් පෙරදිග බලා සිටි සේක' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද පාඨය සමඟ මෙය ගැලපේ. තවද යමෙක් මෙසේ පවසන්නේ නම්: 'ඉදින් උත්තර ශබ්දය දිශා වාචක වේ නම්, එසේ ඇති කල්හි දක්ඛිණුත්තරේන කියා එන ප්‍රත්‍යය නොයොදා දක්ඛිණුත්තරාය කියා ආය ප්‍රත්‍යය යෙදිය යුතුය' කියාය. එය එසේ නොවේ. දිශාවාචක ශබ්දයටද 'උත්තරේන නදී සීතා, ගම්භීරා දුරතික්කමා' (උතුරු දෙසින් සීතා නම් ගැඹුරු, එතෙර වීමට අපහසු නදිය ඇත) යනුවෙන් එන ප්‍රත්‍යය යෝගය දක්නට ලැබෙන බැවිනි. තවද දිශාභාගය අරභයා දක්ඛිණුත්තරේන යන වචනය කියන ලදී. දිශාභාගය යනු දිශාවම බව මෙහිදී නිශ්චය වශයෙන්ම දත යුතුය.

คการนฺตธาตุรูปานิ.

'ග' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයෝය.

ฆการนฺตธาตุ

'ඝ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ය.

ลิฆิ [Pg.290] ภาสเน. ลงฺเฆติ, ลงฺฆยติ. เอตานิ พุทฺธวจเน อปฺปสิทฺธานิปิ โลกิกปฺปโยคทสฺสนวเสน อาคตานิ. สาสนสฺมิญฺหิ ภูวาทิคณจุราทิคณปริยาปนฺนสฺส คตฺยตฺถวาจกอุลฺลงฺฆนตฺถปริทีปกสฺส ธาตุสฺส รูปํ อตีว ปสิทฺธํ.

'ලිඝි' ධාතුව කීම/බැබළීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලංඝේති', 'ලංඝයති' යනු එහි රූපයන්ය. මේවා බුද්ධ දේශනාවන්හි දුර්ලභ වුවද, ලෞකික ප්‍රයෝගයන් දැක්වීම් වශයෙන් පැමිණ ඇත. ශාසනයෙහි වනාහි භූවාදි ගණයට සහ චුරාදි ගණයට අයත්, ගමන් කිරීමේ අර්ථය ඇති, ඉක්මවා යාම (පැනීම) යන අර්ථය පෙන්වන ධාතුවෙහි රූපය ඉතා ප්‍රසිද්ධය.

ลงฺฆ ลงฺฆเน. ลงฺเฆติ, ลงฺฆยติ.

'ලංඝ' ධාතුව ඉක්මවා යාම (පැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලංඝේති', 'ලංඝයති' යනු එහි රූපයන්ය.

‘‘อติกร’มกรา’จริย, มยฺหมฺเปตํ น รุจฺจติ;

จตุตฺเถ ลงฺฆยิตฺวาน, ปญฺจมิยมฺปิ อาวุโต’’ติ

'ආචාර්යවරයෙනි, ඔබ පමණට වඩා වැඩි යමක් කළේය. මෙය මට රුචි නොවේ. සතරවැනි (කඩුව) ඉක්මවා පැන, පස්වැනි එකෙහිද ඇමුණුනේය.'

อิมสฺมึ สตฺติลงฺฆนชาตเก จุราทิคณปริยาปนฺนสฺส คตฺยตฺถวาจกสฺส อุลฺลงฺฆนตฺถปริทีปกสฺส ลงฺฆธาตุสฺส ‘‘ลงฺฆยิตฺวา, ลงฺฆยิตฺวานา’’ติ รูเป ทิฏฺเฐเยว ‘‘ลงฺเฆติ, ลงฺฆยตี’’ติ รูปานิ ทิฏฺฐานิ เอว โหนฺติ. ภาสตฺถวาจกสฺส ปน ตถารูปานิ รูปานิ น ทิฏฺฐานิ, เอวํ สนฺเตปิ ปุพฺพาจริเยหิ ทีฆทสฺสีหิ อภิมตตฺตา ภาสตฺถวาจิกาปิ ลงฺฆธาตุ อตฺถีติ คเหตพฺพา, เอวํ สพฺเพสุปิ ภูวาทิคณาทีสุ สาสเน อปฺปสิทฺธานมฺปิ รูปานํ สาสนานุกูลานํ คหณํ เวทิตพฺพํ, อนนุกูลานญฺจ อปฺปสิทฺธานํ ฉฑฺฑนํ.

මේ සත්තිලංඝන ජාතකයෙහි චුරාදි ගණයට අයත්, ගමන් කිරීමේ අර්ථය ඇති, ඉක්මවා යාම (පැනීම) අර්ථය පෙන්වන 'ලංඝ' ධාතුවෙහි 'ලංඝයිත්වා', 'ලංඝයිත්වානා' යන රූප දුටු කල්හිම, 'ලංඝේති', 'ලංඝයති' යන රූපද දක්නා ලද්දේම වෙයි. කීම/බැබළීම අර්ථය ඇති ධාතුවෙහි වනාහි එබඳු රූප නොදක්නා ලදී. එසේ වුවද දීර්ඝදර්ශී වූ පූර්වාචාරීන් වහන්සේලා විසින් කැමති වන ලද බැවින් කීම අර්ථය ඇති 'ලංඝ' ධාතුවද ඇතැයි ගත යුතුය. මෙසේ සියලුම භූවාදි ගණ ආදියෙහි ශාසනයෙහි දුර්ලභ වූද, ශාසනයට අනුකූල වූද රූපයන් පිළිගත යුතු බව දත යුතුය. අනුකූල නොවූද, දුර්ලභ වූද රූප බැහැර කළ යුතුය.

อฆ ปาปกรเณ. อเฆติ, อฆยติ. อฆํ, อโฆ, อนโฆ.

'අඝ' ධාතුව පව් කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'අඝේති', 'අඝයති' යනු රූපයන්ය. 'අඝං', 'අඝෝ', 'අනඝෝ' (යනු නිපන් පදයන්ය).

ตตฺถ อฆนฺติ ทุกฺขํ. ‘‘อฆนฺตํ ปฏิเสวิสฺสํ. วเน วาฬมิคากิณฺเณ. ขคฺคทีปินิเสวิเต’’ติ อิทํ นิทสฺสนํ. อโฆติ กิเลโส. เตน อเฆน อรหา อนโฆ. ตตฺถ อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อฆํ, กินฺตํ? ทุกฺขํ, เอวํ อโฆ. นนุ จ สปฺปุริสา ทุกฺขเหตุปิ กิเลสเหตุปิ จ อตฺตโน สุขตฺถาย ปาปํ น กโรนฺติ. ตถา หิ –

එහි 'අඝ' යනු දුකයි. 'කඩොල් ඇතින්නන් හා දිවියන් ගැවසෙන, චණ්ඩ මෘගයන්ගෙන් ගහණ වූ වනයෙහි මම ඒ දුක විඳින්නෙමි' යන්න මෙයට උදාහරණයකි. 'අඝ' යනු කෙලෙස්ය. ඒ කෙලෙස් නැති බැවින් රහතන් වහන්සේ 'අනඝ' (කෙලෙස් රහිත) නම් වෙති. එහි, සත්වයෝ යමකින් පව් කරත්ද, එය 'අඝ' නම් වේ. එය කුමක්ද? දුකයි, එසේම කෙලෙස්ය. සත්පුරුෂයෝ වනාහි තමන්ගේ සැපය උදෙසා දුකට හේතු වන හෝ කෙලෙස්වලට හේතු වන හෝ පව් නොකරන්නාහුමය. එසේ හෙයින් -

‘‘น [Pg.291] ปณฺฑิตา อตฺตสุขสฺส เหตุ,ปาปานิ กมฺมานิ สมาจรนฺติ;

ทุกฺเขน ผุฏฺฐา ขลิตาปิ สนฺตา,ฉนฺทา จ โทสา น ชหนฺติ ธมฺม’’นฺติ

'පණ්ඩිතයෝ තමන්ගේ සැපය උදෙසා පව්කම් නොකරති. සත්පුරුෂයෝ දුකෙන් පෙළුණද, වැරදීම් සිදු වුවද, ඡන්දයෙන් හෝ ද්වේෂයෙන් ධර්මය අත්නොහරිති.'

วุตฺตํ. เอวํ สนฺเต กสฺมา ‘‘อฆ ปาปกรเณ’’ติ ธาตุ จ ‘‘อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อฆ’’นฺติอาทิวจนญฺจ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, เยภุยฺเยน ปน สตฺตา ทุกฺขาทิเหตุ ปาปกมฺมํ กโรนฺติ, เอเตสุ สปฺปุริสา เอว น กโรนฺติ, อิตเร กโรนฺติ. เอวํ ปาปกรณสฺส หิ ทุกฺขํ กิเลโส จ เหตุ. ตถา หิ –

එසේ කියන ලදී. එසේ නම්, කුමක් හෙයින් “අඝ පාපකරණෙ” (අඝ ධාතුව පාපය කිරීමෙහි වෙයි) යන ධාතුව ද, “සත්ත්වයෝ මෙයින් පව් කරති, එහෙයින් අඝ නම් වේ” (අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝං) යන ආදි වචනය ද කියන ලද්දේ ද? එය සත්‍යයකි, නමුත් බහුතරයක් සත්ත්වයෝ දුක ආදි හේතු නිසා පව්කම් කරති. ඔවුන් අතරෙන් සත්පුරුෂයෝ ම පව් නොකරති, සෙස්සෝ පව් කරති. මෙසේ පව් කිරීමට දුක සහ කෙලෙස් හේතු වේ. එසේ මැයි –

สุขีปิ เหเก น กโรนฺติ ปาปํ,อวณฺณสํสคฺคภยา ปุเนเก;

ปหู สมาโน วิปุลตฺถจินฺตี,กึการณา เม น กโรสิ ทุกฺข’’นฺติ

“ඇතැම්හු සැපවත් වුව ද පව් නොකරති, තවත් ඇතැම්හු අපකීර්තියට හා අකුසල සංසර්ගයට ඇති බියෙන් පව් නොකරති. මහත් වූ අර්ථයන් සිතන්නා වූ, සමර්ථ වූ ඔබ කුමන කරුණක් නිසා මට දුකක් නොකරන්නෙහිද?”

วุตฺตํ. อยญฺหิ คาถา ทุกฺขเหตุปิ สตฺตา ปาปํ กโรนฺตีติ เอตมตฺถํ ทีเปติ. ‘‘กุทฺโธ หิ ปิตรํ หนฺติ, กุทฺโธ หนฺติ สมาตร’’นฺติ อยํ ปน กิเลสเหตุปิ ปาปํ กโรนฺตีติ เอตมตฺถํ ทีเปติ, ตสฺมา อมฺเหหิ ‘‘อฆ ปาปกรเณ’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ.

යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙම ගාථාව සත්ත්වයෝ දුක හේතුවෙන් ද පව් කරති යන මේ අර්ථය පැහැදිලි කරයි. “කිපුණු තැනැත්තා පියා මරයි, කිපුණු තැනැත්තා තමාගේ මව ද මරයි” යන මෙය වනාහි කෙලෙස් හේතුවෙන් ද පව් කරති යන මේ අර්ථය පැහැදිලි කරයි. එබැවින් අප විසින් “අඝ පාපකරණෙ” (අඝ ධාතුව පාපය කිරීමෙහි වෙයි) යන ආදි වචන පවසන ලදී.

ฆการนฺตธาตุรูปานิ.

ඝ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

จการนฺตธาตุ

ච-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූහු ය.

โลจ ทสฺสเน. โลเจติ, โลจยติ. โลจนํ. รูปารมฺมณํ โลจยติ ปสฺสตีติ โลจนํ, จกฺขุ.

ලොච ධාතුව දැකීමෙහි (බැලීමෙහි) වෙයි. ලොචෙති, ලොචයති. ‘ලොචන’ (ඇස) යන්නයි. රූපාරම්මණය දකියි (ලොචනය කරයි) යන අර්ථයෙන් ලොචන නම් වේ, එනම් ඇසයි.

กิจิ มทฺทเน. กิญฺเจติ, กิญฺจยติ. กิญฺจนํ, อกิญฺจโน.

කිචි ධාතුව මර්ධනය කිරීමෙහි (පෙළීමෙහි) වෙයි. කිඤ්චෙති, කිඤ්චයති. ‘කිඤ්චන’ (පෙළීම/බාධකය) සහ ‘අකිඤ්චන’ (පෙළීමක් නැත්තා) යන්නයි.

ตตฺถ [Pg.292] กิญฺจนนฺติ ปลิโพโธ. กิญฺเจติ สตฺเต มทฺทตีติ กิญฺจนํ. กิญฺจนสทฺโท มทฺทนตฺเถ วตฺตติ. มนุสฺสา หิ วีหึ มทฺทนฺตา โคณํ ‘‘กิญฺเจหิ กาปิล, กิญฺเจหิ กาปิลา’’ติ วทนฺติ.

එහි ‘කිඤ්චන’ යනු පලිබෝධය (බාධාව) යි. සත්ත්වයන් පෙළයි (මර්ධනය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘කිඤ්චන’ නම් වේ. ‘කිඤ්චන’ ශබ්දය මර්ධනය කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. මිනිස්සු වී පාගන (මර්ධනය කරන) කල ගොනාට, “කපිල ගොන, පාගන්න (කිඤ්චේහි), කපිල ගොන, පාගන්න” යැයි කියති.

ปจิ วิตฺถาเร. ปญฺเจติ, ปญฺจยติ. ปปญฺเจติ, ปปญฺจยติ. ปปญฺจา.

පචි ධාතුව පැතිරවීමෙහි (විස්තර කිරීමෙහි) වෙයි. පඤ්චෙති, පඤ්චයති. පපඤ්චෙති, පපඤ්චයති. ‘පපඤ්ච’ යන්නයි.

เอตฺถ ปปญฺจาติ ตณฺหามานทิฏฺฐิโย. เอตา หิ อตฺตนิสฺสิตานํ สตฺตานํ สํสารํ ปปญฺเจนฺติ วิตฺถินฺนํ กโรนฺตีติ ปปญฺจาติ วุจฺจนฺติ. อถ วา ปปญฺเจนฺติ ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนา ตํสนฺตานํ วิตฺถาเรนฺติ จิรํ ฐเปนฺตีติ ปปญฺจา. โลกิยา ปน ‘‘อมฺหากํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ กเถนฺตานํ ปปญฺโจ โหตี’’ติอาทีนิ วทนฺตา กาลสฺส จิรภาวํ ปปญฺโจติ วทนฺติ, สาสเน ปน ทฺวยมฺปิ ลพฺภติ.

මෙහි ‘පපඤ්ච’ (ප්‍රපංච) යනු තණ්හාව, මානය සහ දෘෂ්ටිය යි. මන්ද යත්, මේවා තමන් ඇසුරු කළ සත්ත්වයන්ගේ සංසාරය දීර්ඝ (ප්‍රසාරණය) කෙරෙත් ද, එබැවින් ‘පපඤ්ච’ යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත්, යම් තැනක තමන් උපන්නේ ද, එම සත්ත්ව සන්තානය ප්‍රසාරණය කෙරෙත් ද, දීර්ඝ කාලයක් පවත්වත් ද, එබැවින් ‘පපඤ්ච’ නම් වෙති. ලෞකිකයෝ වනාහි “ඔබ සමඟ කතා කරන අපට ප්‍රමාදයක් (කාලය ගතවීමක්) වෙයි” යනාදී වශයෙන් පවසමින් කාලයෙහි දීර්ඝ බව ‘පපඤ්ච’ යැයි කියති. ශාසනයෙහි වනාහි මේ අර්ථ දෙක ම ලැබෙයි.

สิจฺจ กุฑฺฑเน. สิจฺเจติ, สิจฺจยติ.

සිච්ච ධාතුව බිත්ති බැඳීමෙහි (හෝ ආලේප කිරීමෙහි) වෙයි. සිච්චෙති, සිච්චයති.

วญฺจุ ปลมฺภเน. ปลมฺภนํ อุปลาปนํ. วญฺเจติ, วญฺจยติ. วญฺจโก, วญฺจนํ. ภูวาทิคเณ ปน วญฺจธาตุ คตฺยตฺเถ วตฺตติ. ‘‘สนฺติ ปาทา อวญฺจนา’’ติ หิ ปาฬิ

වඤ්චු ධාතුව රැවටීමෙහි (ප්‍රලාම්භනයෙහි) වෙයි. ප්‍රලාම්භනය යනු රවටාලීමයි. වඤ්චෙති, වඤ්චයති. ‘වඤ්චක’ (රවටන්නා), ‘වඤ්චන’ (රැවටීම) යන්නයි. භූවාදි ගණයේ දී වනාහි වඤ්ච ධාතුව ගමන් කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. “නොසැලෙන (නොයන) පාදයෝ වෙති” (සන්ති පාදා අවඤ්චනා) යන්න පාළියයි.

จจฺจ อชฺฌยเน. จจฺเจติ, จจฺจยติ.

චච්ච ධාතුව අධ්‍යයනය කිරීමෙහි (ඉගෙනීමෙහි) වෙයි. චච්චෙති, චච්චයති.

จุ จวเน. จาเวติ, จาวยติ. อญฺโญ ‘‘จุ สหเน’’ อิติ พฺรุเต. จาเวติ, จาวยติ, สหตีติ อตฺโถ.

චු ධාතුව චුතවීමෙහි (පහවීමෙහි) වෙයි. චාවේති, චාවයති. වෙනත් මතයකට අනුව “චු ධාතුව ඉවසීමෙහි වෙයි” යැයි කියනු ලැබේ. එවිට චාවේති, චාවයති යන්නෙහි අර්ථය ‘ඉවසයි’ යන්නයි.

อญฺจุ วิเสสเน. อญฺเจติ, อญฺจยติ.

අඤ්චු ධාතුව විශේෂ කිරීමෙහි වෙයි. අඤ්චෙති, අඤ්චයති.

โลจ ภาสายํ. โลเจติ, โลจยติ. โลจนํ, โลจยติ สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตํ วิย ภวตีติ โลจนํ, จกฺขุ.

ලොච ධාතුව කථා කිරීමෙහි (භාෂණයෙහි) වෙයි. ලොචෙති, ලොචයති. ‘ලොචන’ යනු, සම සහ විෂම දේ පවසන්නාක් මෙන් වන බැවින් ලොචන නම් වේ, එනම් ඇසයි.

รจ ปติยตเน. รเจติ, รจยติ. รจนา, วิรจิตํ, เกสรจนา, คาถารจนา.

රච ධාතුව පිළියෙළ කිරීමෙහි (සැකසීමෙහි) වෙයි. rචෙති, රචයති. ‘රචනා’, ‘විරචිත’ (සකසන ලද), ‘කේශරචනා’ (කෙස් සැකසීම), ‘ගාථාරචනා’ (ගාථා සැකසීම) යන්නයි.

สูจ [Pg.293] เปสุญฺเญ. ปิสุณภาโว เปสุญฺญํ. สูเจติ, สูจยติ. สูจโก.

සූච ධාතුව කේලාම් කීමෙහි (පේසුඤ්ඤයෙහි) වෙයි. පිසුණු බව (කේලාම් කීම) පේසුඤ්ඤය නම් වේ. සූචෙති, සූචයති. ‘සූචක’ (කේලාම් කියන්නා) යන්නයි.

ปจฺจ สํยมเน. ปจฺเจติ, ปจฺจยติ.

පච්ච ධාතුව සංයමයෙහි (හික්මවීමෙහි) වෙයි. පච්චෙති, පච්චයති.

ริจ วิโยชนสมฺปชฺชเนสุ. เรเจติ, เรจยติ. เสฏฺฐิปุตฺตํ วิเรเจยฺย. วิเรเจติ, วิเรจยติ. วิเรจโก, วิเรจนํ.

රිච ධාතුව වෙන් කිරීමෙහි (වියෝජනයෙහි) සහ සම්පාදනයෙහි වෙයි. රෙචෙති, රෙචයති. “සිටු පුත්‍රයා විරේචනය කරවන්නේය” (බඩ බුරුල් කරවන්නේය). විරේචේති, විරේචයති. ‘විරේචක’, ‘විරේචන’ යන්නයි.

วจ ภาสเน. วเจติ, วจยติ. ภูวาทิคเณปิ อยํ วตฺตติ. ตทา ตสฺสา ‘‘วตฺติ, วจติ, อโวจ, อโวจุ’’นฺติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. การิเต ปน ‘‘อนฺเตวาสิกํ ธมฺมํ วาเจติ, วาจยตี’’ติ รูปานิ. วตฺตุํ, วตฺตเว, วตฺวา, วุตฺตํ, วุจฺจติ.

වච ධාතුව කථා කිරීමෙහි (භාෂණයෙහි) වෙයි. වචෙති, වචයති. භූවාදි ගණයේ ද මෙය වැටේ. එකල්හි එහි “වත්ති, වචති, අවොච, අවොචුං” ආදි රූපයන් වේ. කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) ප්‍රත්‍යයේ දී වනාහි “අතවැසියා ලවා ධර්මය කියවයි (උගන්වයි)” යන්නෙහි ‘වාචේති’, ‘වාචයති’ යන රූපයන් වේ. ‘වත්තුං’, ‘වත්තවේ’, ‘වත්වා’, ‘වුත්තං’, ‘වුච්චති’ යන්න ද වෙයි.

อจฺจ ปูชายํ. อจฺเจติ, อจฺจยติ. พฺรหฺมาสุรสุรจฺจิโต.

අච්ච ධාතුව පිදීමෙහි (පූජා කිරීමෙහි) වෙයි. අච්චෙති, අච්චයති. “බ්‍රහ්මයන්, අසුරයන් සහ සුරයන් විසින් පුදන ලද්දා වූ” (බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො) යන්නයි.

สูจ คนฺธเน. สุเจติ, สูจยติ. สูจโก, สุตฺตํ.

සූච ධාතුව බැඳීමෙහි (ගැටගැසීමෙහි) වෙයි. සුචෙති, සූචයති. ‘සූචක’ (ඉඳිකටුව), ‘සුත්ත’ (නූල) යන්නයි.

เอตฺถ จ อตฺตตฺถปรตฺถาทิเภเท อตฺเถ สูเจตีติ สุตฺตํ. เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ.

මෙහි තමාගේ අර්ථය, පරාර්ථය ආදි වශයෙන් වෙනස් වූ අර්ථයන් දක්වයි (ගොනු කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සුත්ත’ (සූත්‍රය) නම් වේ. එනම් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයයි.

กจ ทิตฺติยํ. กจฺเจติ, กจฺจยติ. กจฺโจ.

කච ධාතුව බැබළීමෙහි (දීප්තියෙහි) වෙයි. කච්චෙති, කච්චයති. ‘කච්ච’ යන්නයි.

เอตฺถ กจฺโจติ รูปสมฺปตฺติยา กจฺเจติ ทิพฺพติ วิโรจตีติ กจฺโจ, เอวํนามโก อาทิปุริโส, ตพฺพํเส ชาตา ปุริสา ‘‘กจฺจานา’’ติปิ ‘‘กจฺจายนา’’ติปิ ‘‘กาติยานา’’ติปิ วุจฺจนฺติ, อิตฺถิโย ปน ‘‘กจฺจานี’’ติปิ ‘‘กจฺจายนี’’ติปิ ‘‘กาติยานี’’ติปิ วุจฺจนฺติ.

මෙහි ‘කච්ච’ යනු රූප සම්පත්තියෙන් බබළයි, දිදුලයි, විරාජමාන වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘කච්ච’ නම් වූ, එම නම ඇති ආදි පුරුෂයා ය. ඔහුගේ වංශයෙහි උපන් පුරුෂයෝ “කච්චාන” යැයි ද, “කච්චායන” යැයි ද, “කාතියාන” යැයි ද කියනු ලැබෙති. ස්ත්‍රීහු වනාහි “කච්චානී” යැයි ද, “කච්චායනී” යැයි ද, “කාතියානී” යැයි ද කියනු ලැබෙති.

จการนฺตธาตุรูปานิ.

ච-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

ฉการนฺตธาตุ

ඡ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූහු ය.

มิเลฉ [Pg.294] อพฺยตฺตายํ วาจายํ. มิเลจฺเฉติ, มิเลจฺฉยติ. มิลกฺขุ.

මිලෙච්ඡ ධාතුව නොපැහැදිලි (අව්‍යක්ත) වචන කථා කිරීමෙහි වෙයි. මිලෙච්ඡෙති, මිලෙච්ඡයති. ‘මිලක්ඛු’ (මිලේච්ඡයා) යන්නයි.

เอตฺถ มิลกฺขูติ มิเลจฺเฉติ อพฺยตฺตวาจํ ภาสตีติ มิลกฺขุ.

මෙහි ‘මිලක්ඛු’ යනු, නොපැහැදිලි වචන කථා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘මිලක්ඛු’ (මිලේච්ඡයා) නම් වේ.

กุจฺฉ อวกฺเขเป. อวกฺเขโป อโธขิปนํ. กุจฺเฉติ, กุจฺฉยติ.

කුච්ඡ ධාතුව පහත් කොට හෙළීමෙහි (අවක්ෂේපණයෙහි) වෙයි. අවක්ෂේපණය යනු පහතට හෙළීමයි. කුච්ඡෙති, කුච්ඡයති.

วิจฺฉ ภาสายํ. วิจฺเฉติ, วิจฺฉยติ.

විච්ඡ ධාතුව කථා කිරීමෙහි (භාෂණයෙහි) වෙයි. විච්ඡෙති, විච්ඡයති.

ฉการนฺตธาตุรูปานิ.

ඡ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

ชการนฺตธาตุ

ජ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූහු ය.

วชฺช วชฺชเน. วชฺเชติ, วชฺชยติ. ปริวชฺชนโก. วชฺชิโต สีลวนฺเตหิ, กถํ ภิกฺขุ กริสฺสสีติ.

වජ්ජ ධාතුව වර්ජනය කිරීමෙහි (දුරු කිරීමෙහි) වෙයි. වජ්ජේති, වජ්ජයති. ‘පරිවජ්ජනක’ යන්නයි. “සිල්වතුන් විසින් දුරු කරන ලද්දේ නම්, මහණ, ඔබ කෙසේ කරන්නෙහිද?” (වජ්ජිතො සීලවන්තෙහි, කථං භික්ඛු කරිස්සසි) යන්නයි.

ตุชฺช พลปาลเนสุ. ตุชฺเชติ, ตุชฺชยติ.

තුජ්ජ ධාතුව බලය රැකීමෙහි (බල පාලනයෙහි) වෙයි. තුජ්ජේති, තුජ්ජයති.

ตุชิ ปิชิ หึสาพลทานนิเกตเนสุ. นิเกตนํ นิวาโส. ตุญฺเชติ, ตุญฺชยติ. ปิญฺเชติ. ปิญฺชยติ.

තුජි සහ පිජි ධාතූහු හිංසා කිරීම, බලය දීම සහ වාසස්ථානය (නිකේතනය) යන අර්ථයන්හි වෙති. නිකේතනය යනු වාසස්ථානය යි. තුඤ්ජේති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජේති, පිඤ්ජයති.

ขชิ กิจฺฉชีวเน. ขญฺเชติ, ขญฺชยติ. ขญฺโช.

ඛජි ධාතුව අමාරුවෙන් ජීවත්වීමෙහි (කෘච්ඡ ජීවනයෙහි) වෙයි. ඛඤ්ජේති, ඛඤ්ජයති. ‘ඛඤ්ජ’ (කොර ගසන්නා) යන්නයි.

ขชิ รกฺขเณ. ตาทิสานิเยว รูปานิ. ภูวาทิคเณ ‘‘ขชิ คติเวกลฺเลติ อิมิสฺสา ‘‘ขญฺชตี’’ติ รูปํ.

ඛජි ධාතුව ආරක්ෂා කිරීමෙහි (රැකීමෙහි) වෙයි. රූපයන් ද එවැනිම වේ. භූවාදි ගණයේ දී “ඛජි ධාතුව ගමනෙහි දුබල බවෙහි (කොර ගැසීමෙහි) වෙයි” යන මෙයින් ‘ඛඤ්ජති’ යන රූපය වේ.

ปูช ปูชายํ. ปูเชติ, ปูชยติ. ปูชา. เอสาว ปูชนา เสยฺโย. ปูชโก, ปูชิโต, ปูชนีโย, ปูชเนยฺโย, ปูเชตพฺโพ, ปุชฺโช.

පූජ ධාතුව පිදීමෙහි (පූජා කිරීමෙහි) වෙයි. පූජේති, පූජයති. ‘පූජා’ යන්නයි. “මේ පූජාව ම උතුම් වේ” (එසාව පූජනා සෙය්‍යො). ‘පූජක’ (පුදන්නා), ‘පූජිත’ (පුදන ලද), ‘පූජනීය’, ‘පූජනෙය්‍ය’, ‘පූජේතබ්බ’, ‘පූජ්ජ’ යන්නයි.

คช [Pg.295] มทฺทนสทฺเทสุ. คเชติ, คชยติ. คโช.

ගජ ධාතුව තෙරපීම (පෑගීම) සහ ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ගජේති, ගජයති (යනු රූප වේ). ගජෝ (අලියා යනු නාම පදයයි).

ติช นิสาเน. เตเชติ, เตชยติ.

තිජ ධාතුව මුවහත් තැබීමෙහි වැටේ. තේජේති, තේජයති.

วช มคฺคนสงฺขาเรสุ. วเชติ, วชยติ.

වජ ධාතුව සෙවීම සහ සැකසීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. වජේති, වජයති.

ตชฺช สนฺตชฺชเน. ตชฺเชติ, ตชฺชยติ. สนฺตชฺเชติ, สนฺตชฺชยติ. สนฺตชฺชิโต.

තජ්ජ ධාතුව බියවැද්දීම (තැතිගැන්වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තජ්ජේති, තජ්ජයති. (සං උපසර්ගය සමඟ) සන්තජ්ජේති, සන්තජ්ජයති. සන්තජ්ජිතෝ (බියගන්වන ලද).

อชฺช ปฏิสชฺชเน. อชฺเชติ, อชฺชยติ.

අජ්ජ ධාතුව පිළිසැකසීමෙහි වැටේ. අජ්ජේති, අජ්ජයති.

สชฺช สชฺชเน. สชฺเชติ, สชฺชยติ ทานํ. คมนสชฺโช หุตฺวา.

සජ්ජ ධාතුව සූදානම් කිරීමෙහි වැටේ. සජ්ජේති, සජ්ජයති දානං (දානය පිළියෙළ කරයි). ගමනසජ්ජෝ හුත්වා (ගමනට සූදානම් වූයේ වී).

ภช วิสฺสาเส. ภเชติ, ภชยติ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘ภชตี’’ติ รูปํ, ภตฺติ, สมฺภตฺติ.

භජ ධාතුව විශ්වාසය (ඇසුරු කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. භජේති, භජයති. භූවාදි ගණයෙහි වනාහි 'භජති' යන රූපය ද, භත්ති (භක්තිය), සම්භත්ති (ඇසුර/ගෞරවය) යන නාම රූප ද වේ.

ตุชิ ปิชิ ลุชิ ภชิ ภาสายํ. ตุญฺเชติ, ตุญฺชยติ. ปิญฺเชติ, ปิญฺชยติ. ลุญฺเชติ, ลุญฺชยติ. ภญฺเชติ, ภญฺชยติ. กเถตีติ อตฺโถ.

තුජි, පිජි, ලුජි, භජි යන ධාතූන් කථනය (කථා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තුඤ්ජේති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජේති, පිඤ්ජයති. ලුඤ්ජේති, ලුඤ්ජයති. භඤ්ජේති, භඤ්ජයති. 'කථා කරයි' යනු අර්ථයයි.

รุช หึสายํ. โรเชติ, โรชยติ. โรโค.

රුජ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. රෝජේති, රෝජයති. රෝගෝ (රෝගය).

ภาช ปุถกมฺมนิ. ปุถกมฺมํ ปุถกฺกรณํ, วิสุํ กฺริยาติ อตฺโถ. ภาเชติ, ภาชยติ. วิภาเชติ, วิภาชยติ. วิภตฺติ.

භාජ ධාතුව වෙන් වෙන්ව ක්‍රියා කිරීමෙහි වැටේ. වෙන් වෙන්ව ක්‍රියා කිරීම යනු වෙනම ක්‍රියා කිරීමයි. භාජේති, භාජයති. විභාජේති, විභාජයති. විභත්ති (විභක්තිය).

สภาช สีติเสวเนสุ. สภาเชติ, สภาชยติ.

සභාජ ධාතුව ගෞරව කිරීම සහ සිහිල් ඇසුර පැතීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. සභාජේති, සභාජයති.

ลช ปกาสเน. ลเชติ, ลชยติ. ลาชา.

ලජ ධාතුව ප්‍රකාශ කිරීමෙහි වැටේ. ලජේති, ලජයති. ලාජා (විලඳ).

ยุช สํยมเน. สํปุพฺโพ พนฺธเน. โยเชติ, โยชยติ. สํโยเชติ, สํโยชยติ. สํโยชนํ.

යුජ ධාතුව සංයමනය කිරීමෙහි වැටේ. 'සං' උපසර්ගය පූර්ව වූ කල බැඳීමෙහි වැටේ. යෝජේති, යෝජයති. සංයෝජේති, සංයෝජයති. සංයෝජනං (සංයෝජනය).

มชฺช โสเจยฺยาลงฺกาเรสุ. มชฺเชติ, มชฺชยติ. สมฺมชฺเชติ, สมฺมชฺชยติ. สมฺมชฺชา.

මජ්ජ ධාතුව පිරිසිදු කිරීම සහ අලංකාර කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. මජ්ජේති, මජ්ජයති. සම්මජ්ජේති, සම්මජ්ජයති. සම්මජ්ජා (කොස්ස).

ภาช [Pg.296] ภาชนทาเนสุ. ภาเชติ, ภาชยติ. กถํ เวสฺสนฺตโร ปุตฺโต, คชํ ภาเชติ สญฺจย.

භාජ ධාතුව බෙදා දීම සහ දන් දීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. භාජේති, භාජයති. 'සංජය රජතුමනි, වෙස්සන්තර පුත්‍රයා ඇතු බෙදා දෙන්නේ කෙසේද?' යනු උදාහරණයි.

ชการนฺตธาตุรูปานิ.

ජකාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් ය.

ฌญนฺตา อปฺปสิทฺธา. สทฺทสตฺเถ ปน ‘‘ญา นิโยชเน’’ติ ปฐนฺติ, รูปํ ปน พุทฺธวจนานุกูลํ น ภวติ, ตสฺมา น ทสฺสิตํ อมฺเหหิ.

ඣකාර සහ ඤකාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් නැත. ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයන්හි වනාහි 'ඤා නියෝජනේ' (නියම කිරීමෙහි ඤා ධාතුව) යනුවෙන් උගන්වති. එහෙත් එම රූපය බුද්ධ වචනයට අනුකූල නොවන බැවින් අප විසින් දක්වන ලද්දේ නැත.

ฏการนฺตธาตุ

ටකාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් ය.

ฆฏฺฏ ฆฏฺฏเน. ฆฏฺฏนํ วายามกรณํ. ฆฏฺเฏติ, ฆฏฺฏยติ. เอตฺถ ตุ ‘‘ฆฏฺเฏสิ, ฆฏฺเฏสิ, กึการณา ฆฏฺเฏสิ, อหํ ตํ ชานามี’’ติ นิทสฺสนํ.

ඝට්ට ධාතුව ඝට්ටනය කිරීමෙහි වැටේ. ඝට්ටනය යනු වීර්යය කිරීමයි. ඝට්ටේති, ඝට්ටයති. මෙහි 'ඝට්ටේසි, ඝට්ටේසි, කුමන කරුණක් නිසා ඝට්ටනය කළෙහිද? මම තා හඳුනමි' යන්න උදාහරණයි.

ฆฏ สงฺฆาเต. ปุพฺเพ วิย กฺริยาปทานิ, นามิกตฺเต ‘‘ฆโฏ, ฆฏา’’ติ รูปานิ. เอตฺถ คโฏติ ปานียฆโฏ. ฆฏาติ สมูโห ‘‘มจฺฉฆฏา’’ติอาทีสุ วิย.

ඝට ධාතුව සමූහය (එක් රැස් කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ක්‍රියාපද පෙර පරිදිම වේ. නාම පද වශයෙන් 'ඝටෝ', 'ඝටා' යන රූප වේ. මෙහි 'ඝටෝ' යනු පැන් කළයයි. 'ඝටා' යනු 'මච්ඡඝටා' (මස්‍ය සමූහය) යනාදියෙහි මෙන් සමූහයයි.

ฆฏฺฏ จลเน. ฆฏฺเฏติ, ฆฏฺฏยติ.

ඝට්ට ධාතුව සෙලවීමෙහි වැටේ. ඝට්ටේති, ඝට්ටයති.

นฏ อวสนฺทเน. อวสนฺทนํ คตฺตวิกฺเขโป. นเฏติ, นฏยติ.

නට ධාතුව නැටීම (අවසන්දනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අවසන්දනය යනු ශරීර අවයව හැසිරවීම (රඟපෑම) යි. නටේති, නටයති.

จุฏ ฉุฏ กุฏฺฏ เฉทเน. จุเฏติ, จุฏยติ. ฉุเฏติ, ฉุฏยติ. กุฏฺเฏติ, กุฏฺฏยติ.

චුට, ඡුට, කුට්ට යන ධාතූන් සිඳීම (කැපීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. චුටේති, චුටයති. ඡුටේති, ඡුටයති. කුට්ටේති, කුට්ටයති.

ปุฏฺฏ จฏฺฏ อปฺปภาเว. ปุฏฺเฏติ, ปุฏฺฏยติ. จุฏฺเฏติ, จุฏฺฏยติ, อปฺปํ ภวตีติ อตฺโถ.

පුට්ට, චුට්ට යන ධාතූන් අල්ප බවෙහි වැටේ. පුට්ටේති, පුට්ටයති. චුට්ටේති, චුට්ටයති. 'අල්ප වෙයි' යනු මෙහි අර්ථයයි.

มุฏ สญฺจุณฺณเน. โมเฏติ, โมฏยติ.

මුට ධාතුව කුඩු කිරීමෙහි වැටේ. මෝටේති, මෝටයති.

อฏฺฏ สุฏฺฏ อนาทเร. อฏฺเฏติ, อฏฺฏยติ. สุฏฺเฏติ, สุฏฺฏยติ.

අට්ට, සුට්ට යන ධාතූන් නොසලකා හැරීම (අනාදරය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අට්ටේති, අට්ටයති. සුට්ටේති, සුට්ටයති.

ขฏฺฏ [Pg.297] สํวรเณ ขฏฺเฏติ, ขฏฺฏยติ.

ඛට්ට ධාතුව සංවර කිරීම (වැසීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඛට්ටේති, ඛට්ටයති.

สฏฺฏ หึสาพลทานนิเกตเนสุ. สฏฺเฏติ, สฏฺฏยติ.

සට්ට ධාතුව හිංසා කිරීම, ශක්තිය දීම සහ වාසස්ථානය යන අර්ථයන්හි වැටේ. සට්ටේති, සට්ටයති.

ตุวฏฺฏ นิปชฺชายํ. ตุวฏฺเฏติ, ตุวฏฺฏยติ. ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู เอกมญฺเจ ตุวฏฺเฏนฺติ.

තුවට්ට ධාතුව වැතිරීම (සැතපීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තුවට්ටේති, තුවට්ටයති. 'ඡබ්බග්ගිය භික්ෂූහු එක් ඇඳෙහි සැතපෙති' යනු උදාහරණයි.

ฉฏฺฏ ฉฏฺฏเน. ฉฏฺเฏติ, ฉฏฺฏยติ. อตฺรายํ ปาฬิ – สเจ โส ฉฏฺเฏติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โนเจ ฉฏฺเฏติ, ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ รูปิยฉฏฺฏโก สมฺมนฺนิตพฺโพ.

ඡට්ට ධාතුව බැහැර කිරීමෙහි වැටේ. ඡට්ටේති, ඡට්ටයති. මෙහි පාලි පාඨය මෙසේය - 'ඉදින් හෙතෙම බැහැර කෙරේ නම් එය යහපති. ඉදින් බැහැර නොකෙරේ නම්, අංග පහකින් යුත් භික්ෂුවක් රන් රිදී බැහැර කරන්නෙකු (රූපියඡට්ටක) ලෙස සම්මත කළ යුතුය'.

ปุฏ หึสายํ. โปเฏติ, โปฏยติ.

පුට ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. පෝටේති, පෝටයති.

กีฏ พนฺเธ. พนฺโธ พนฺธนํ. กีเฏติ, กีฏยติ. กีโฏ.

කීට ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. බන්ධ යනු බැඳීමයි. කීටේති, කීටයති. කීටෝ (කෘමියා).

จุฏิ เฉทเน. จุณฺเฏติ, จุณฺฏยติ.

චුටි ධාතුව කැපීමෙහි වැටේ. චුණ්ටේති, චුණ්ටයති.

ลุฏิ เถยฺเย. ลุณฺเฏติ, ลุณฺฏยติ.

ලුටි ධාතුව සොරකම් කිරීමෙහි වැටේ. ලුණ්ටේති, ලුණ්ටයති.

กูฏ อปฺปสาเท. กูเฏติ, กูฏยติ. กูฏํ รชตํ. กูฏา คาวี. กุฏตาปโส.

කූට ධාතුව අප්‍රසාදය (වංචාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. කූටේති, කූටයති. කූටං රජතං (ව්‍යාජ රිදී), කූටා ගාවී (කපටි දෙන), කුටතාපසෝ (කපටි තපස්වියා).

จุฏ ปุฏ ผุฏ วิเภเท. จุเฏติ, จุฏยติ. โปเฏติ, โปฏยติ. โผเฏติ, โผฏยติ. องฺคุลิโย โผเฏสุํ.

Refers to 'චුට', 'පුට', 'ඵුට' යන ධාතූන් බිඳීමෙහි වැටේ. චුටේති, චුටයති. පෝටේති, පෝටයති. ඵෝටේති, ඵෝටයති. 'ඇඟිලි ගැසූහ (පුපුරුවාහ)' යන්න උදාහරණයයි.

ฆฏ สงฺฆาเฏ หนฺตฺยตฺเถ จ. ฆเฏติ, ฆฏยติ.

ඝට ධාතුව එක් කිරීම සහ මැරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ඝටේති, ඝටයති.

ปฏ ปุฏ ลุฏ ฆฏ ฆฏิ ภาสายํ. ปาเฏติ, ปาฏยติ. โปเฏติ, โปฏยติ. โลเฏติ, โลฏยติ. ฆาเฏติ, ฆาฏยติ. ฆณฺเฏติ, ฆณฺฏยติ.

පට, පුට, ලුට, ඝට, ඝටි යන ධාතූන් කථනය (කථා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පාටේති, පාටයති. පෝටේති, පෝටයති. ලෝටේති, ලෝටයති. ඝාටේති, ඝාටයති. ඝණ්ඩේති, ඝණ්ඩයති.

ปฏ วฏ คนฺเถ. ปเฏติ, ปฏยติ. วเฏติ, วฏยติ.

පට, වට යන ධාතූන් බැඳීමෙහි වැටේ. පටේති, පටයති. වටේති, වටයති.

เขฏ ภกฺขเณ. เขเฏติ, เขฏยติ.

ඛේට ධාතුව අනුභව කිරීමෙහි වැටේ. ඛේටේති, ඛේටයති.

โขฏ เขเป. โขเฏติ, โขฏยติ.

‘ඛොට’ ධාතුව දැමීම (හෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛොටේති’, ‘ඛොටයති’ (දමයි, හෙළයි).

กุฏิ ทาเห. กุเฏติ, กุฏยติ.

‘කුටි’ ධාතුව දැවීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුටේති’, ‘කුටයති’ (දවයි).

ยุฏ สํสคฺเค. โยเฏติ, โยฏยติ.

‘යුට’ ධාතුව සංසර්ගය (එක්වීම/මිශ්‍රවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘යෝටේති’, ‘යෝටයති’ (මිශ්‍ර කරයි/එක් කරයි).

วฏ วิภชเน. วเฏติ, วฏยติ.

‘වට’ ධාතුව බෙදීම (විභජනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වටේති’, ‘වටයති’ (බෙදයි).

ฏการนฺตธาตุรูปานิ.

මේවා ‘ට’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

ฐการนฺตธาตุ

‘ඨ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහු.

สฐ [Pg.298] สงฺขารคตีสุ. สเฐติ, สฐยติ.

‘සඨ’ ධාතුව වංචාව සහ පැමිණීම (ක්‍රියාව) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සඨේති’, ‘සඨයති’ (වංචා කරයි).

สุฐ อาลสิเย. โสเฐติ, โสฐยติ.

‘සුඨ’ ධාතුව අලසකම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සෝඨේති’, ‘සෝඨයති’ (අලස වෙයි).

สุฐิ โสสเน. สุณฺเฐติ, สุณฺฐยติ.

‘සුඨි’ ධාතුව වියළීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සුණ්ඨේති’, ‘සුණ්ඨයති’ (වියළයි).

สฐ สิลาฆายํ. สเฐติ, สฐยติ.

‘සඨ’ ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සඨේති’, ‘සඨයති’ (ප්‍රශංසා කරයි).

สฐ อสมฺมาภาสเน. สเฐติ. สฐยติ, สโฐ.

‘සඨ’ ධාතුව වැරදි ලෙස (අසත්‍ය ලෙස) කථා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සඨේති’, ‘සඨයති’, ‘සඨෝ’ (වංචනිකයා).

เอตฺถ สโฐติ เกราฏิโก. สฐยตีติ สโฐ, น สมฺมา ภาสตีติ อตฺโถ.

මෙහි ‘සඨ’ යනු කෛරාටිකයා (වංචනිකයා) ය. වංචා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සඨෝ’ නම් වේ, නිවැරදිව කථා නොකරයි යන අර්ථයයි.

สฐ เกตเว. รูปํ ตาทิสเมว.

‘සඨ’ ධාතුව වංචාව (කෛරාටිකකම) අර්ථයෙහි වැටේ. රූපය එබඳුම වේ.

‘‘สุทสฺสํ วชฺชมญฺเญสํ, อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ…เป…อตฺตโน ปน ฉาเทติ, กลึว กิตวาสโฐ’’ติ.

‘‘අන්‍යන්ගේ වැරදි දැකීම පහසුය, නමුත් තමාගේ වැරදි දැකීම අපහසුය... දූ කෙළින්නා වංචනික ලෙස (අන්‍යයන් රවටමින්) තමාගේ පරාජය වසන්නාක් මෙන්, තමාගේ වැරදි වසා ගනියි.’’

เอตฺถ สากุณิโก ‘‘กิตวา’’ติ วุตฺโต. ตสฺส อิทํ เกตวํ, ตสฺมึ เกตเว อยํ ธาตุ วตฺตตีติ อตฺโถ.

මෙහි වැද්දා (පක්ෂීන් අල්ලන්නා) ‘කිතවා’ (කෛරාටිකයා) යනුවෙන් හඳුන්වා ඇත. ඔහුගේ ඒ කෛරාටික ක්‍රියාව ‘කේතව’ නම් වේ, එම කෛරාටික ක්‍රියාව අර්ථයෙහි මෙම ධාතුව වැටේ යන අර්ථයයි.

กฐิ โสเก. กณฺเฐติ, กณฺฐยติ.

‘කඨි’ ධාතුව ශෝකය අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කණ්ඨේති’, ‘කණ්ඨයති’ (ශෝක කරයි).

ฐการนฺตธาตุรูปานิ.

මේවා ‘ඨ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

ฑการนฺตธาตุ

‘ඩ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහු.

ปฏิ ปริหาเส. ปณฺเฑติ, ปณฺฑยติ. อุปฺปณฺเฑติ, อุปฺปณฺฑยติ. มนุสฺสานํ นํ ภิกฺขุนึ อุปฺปณฺฑึสุ.

‘පටි’ ධාතුව උපහාස කිරීම (විහිළු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පණ්ඩේති’, ‘පණ්ඩයති’, ‘උප්පණ්ඩේති’, ‘උප්පණ්ඩයති’ (කවටකම් කරයි/උපහාස කරයි). මිනිස්සු ඒ භික්ෂුණියට උපහාස කළහ.

ลฑิ อุกฺเขเป. ลณฺเฑติ, ลณฺฑยติ.

‘ලඩි’ ධාතුව ඉහළට දැමීම (ඔසවා හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලණ්ඩේති’, ‘ලණ්ඩයති’.

ขฑิ กฑิ เฉเท. ขณฺเฑติ, ขณฺฑยติ. กณฺเฑติ, กณฺฑยติ. ขณฺโฑ, กณฺโฑ.

‘ඛඩි’ සහ ‘කඩි’ ධාතූන් කැපීම (සිඳීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛණ්ඩේති’, ‘ඛණ්ඩයති’, ‘කණ්ඩේති’, ‘කණ්ඩයති’. ‘ඛණ්ඩෝ’ (කැබැල්ල), ‘කණ්ඩෝ’ (කොටස/හී සැරය).

ปิฑิ [Pg.299] สงฺฆาเต. ปิณฺเฑติ, ปิณฺฑยติ. ปิณฺโฑ.

‘පිඩි’ ධාතුව එක් රැස් කිරීම (සමූහයක් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පිණ්ඩේති’, ‘පිණ්ඩයති’, ‘පිණ්ඩෝ’ (පිණ්ඩය/පිඬු).

เอตฺถ จ ปิณฺโฑติ สมูหสงฺขาโต กลาโปปิ ‘‘โจฬํ ปิณฺโฑ รติ ขิฑฺฑา’’ติ เอตฺถ วุตฺโต อาหารสงฺขาโต ปิณฺโฑปิ ปิณฺโฑเยว.

මෙහි ‘පිණ්ඩ’ යනු සමූහයක් යන අර්ථය ඇති කළඹ (රැස) ද වේ. ‘‘චෝළං පිණ්ඩෝ රති ඛිඩ්ඩා’’ (ඇඳුම් පැළඳුම්, ආහාරය, ඇල්ම, කෙළිය) යන්නෙහි දැක්වෙන ආහාරය හඳුන්වන පිණ්ඩය ද ‘පිණ්ඩ’ ම වේ.

กุฑิ เวธเน. กุณฺเฑติ, กุณฺฑยติ. กุณฺฑลํ.

‘කුඩි’ ධාතුව විදීම (හෝ වටකිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුණ්ඩේති’, ‘කුණ්ඩයති’, ‘කුණ්ඩලං’ (කුණ්ඩලාභරණය/කණකර).

มฑิ ภูสายํ หสเน จ. มณฺเฑติ, มณฺฑยติ. มณฺโฑ, มณฺฑนํ, มณฺฑิโต.

‘මඩි’ ධාතුව සැරසීම (අලංකාර කිරීම) සහ සිනාසීම අර්ථයන්හි වැටේ. ‘මණ්ඩේති’, ‘මණ්ඩයති’, ‘මණ්ඩෝ’ (සාරය), ‘මණ්ඩනං’ (සැරසීම), ‘මණ්ඩිතෝ’ (සැරසුණු).

ภฑิ กลฺยาเณ. กลฺยาณํ กลฺยาณตา. ภณฺเฑติ, ภณฺฑยติ. ภณฺโฑ.

‘භඩි’ ධාතුව යහපත (කල්‍යාණ බව) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘භණ්ඩේති’, ‘භණ්ඩයති’, ‘භණ්ඩෝ’ (භාණ්ඩය).

เอตฺถ จ ภณฺโฑติ ธนํ, อลงฺกาโร วา. ‘‘ภณฺฑํ คณฺหาติ. สมลงฺกริตฺวา ภณฺเฑนา’’ติ จ อาทีสุ วิย.

මෙහි ‘භණ්ඩ’ යනු ධනය හෝ ආභරණයයි. ‘‘භණ්ඩං ගණ්හාති’’ (භාණ්ඩ ලබාගනියි), ‘‘සමලංකරිත්වා භණ්ඩේන’’ (ආභරණයෙන් මනාව සරසා) යනාදී තැන්හි මෙනි.

ทณฺฑ ทณฺฑวินิปาเต. ทณฺเฑติ, ทณฺฑยติ. ทณฺโฑ.

‘දණ්ඩ’ ධාතුව දඬුවම් පැමිණවීම (දඬු පහර දීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දණ්ඩේති’, ‘දණ්ඩයති’, ‘දණ්ඩෝ’ (දඬුවම/දණ්ඩ).

ฉฑฺฑ ฉฑฺฑเน. ฉฑฺเฑติ, ฉฑฺฑยติ. ฉฑฺฑนโก. ฉฑฺฑิยติ, ฉฑฺฑิโต. ฉฑฺฑิตุํ, ฉฑฺฑยิตุํ, ฉฑฺเฑตฺวา, ฉฑฺฑยิตฺวา.

‘ඡඩ්ඩ’ ධාතුව ඉවත දැමීම (අත්හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඡඩ්ඩේති’, ‘ඡඩ්ඩයති’, ‘ඡඩ්ඩනකෝ’ (ඉවත දමන්නා), ‘ඡඩ්ඩියති’ (ඉවත දමනු ලැබේ), ‘ඡඩ්ඩිතෝ’ (ඉවත දමන ලද), ‘ඡඩ්ඩිතුම්/ඡඩ්ඩයිතුම්’ (ඉවත දැමීමට), ‘ඡඩ්ඩෙත්වා/ඡඩ්ඩයිත්වා’ (ඉවත දමා).

ฑการนฺตธาตุรูปานิ.

මේවා ‘ඩ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

ฒการนฺตธาตุ

‘ඪ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහු.

วฑฺฒ อากิรเณ. กํสปาติยา ปายาสํ วฑฺเฒติ, วฑฺฒยติ. ภตฺตํ วฑฺเฒตฺวา อทาสิ.

‘වඩ්ඪ’ ධාතුව බෙදීම (ආහාර පිළිගැන්වීම/ඉසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ලෝකඩ තලියක කිරිපිඬු බෙදයි (පිළිගන්වයි). බත් බෙදා දුන්නේය.

อิมานิ ฒการนฺตธาตุรูปานิ.

මේවා ‘ඪ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

ณการนฺตธาตุ

‘ණ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහු.

วณฺณ วณฺณกฺริยาวิตฺถารคุณวจเนสุ. วณฺโณ ปสํสา. กฺริยา กรณํ. วิตฺถาโร วิตฺถินฺนตา. คุโณ สีลาทิธมฺโม. วจนํ [Pg.300] วาจา. วณฺเณติ, วณฺณยติ. วณฺโณ, วณฺณํ, สุวณฺณํ, สํวณฺณนา.

‘වණ්ණ’ ධාතුව වර්ණය, ක්‍රියාව, විස්තර කිරීම (විතාරය), ගුණය සහ වචනය යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘වණ්ණෝ’ යනු ප්‍රශංසාවයි, ‘ක්‍රියා’ යනු කිරීමයි, ‘විත්ථාරෝ’ යනු පැතිරුණු බවයි, ‘ගුණෝ’ යනු ශීලාදී ධර්මයන් ය, ‘වචනං’ යනු වචනයයි. ‘වණ්ණේති’, ‘වණ්ණයති’. ‘වණ්ණෝ’, ‘වණ්ණං’, ‘සුවණ්ණං’, ‘සංවණ්ණනා’.

วณฺณสทฺโท ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ เอวมาทีสุ ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม โภ โคตม วณฺณา’’ติเอวมาทีสุ กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติเอวมาทีสุ สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเนติ.

‘වණ්ණ’ ශබ්දය ශරීරයේ පැහැය (ඡවි), ස්තුතිය (ප්‍රශංසාව), කුල පන්තිය (කුල වර්ගය), හේතුව (කාරණය), හැඩය (සංස්ථානය), ප්‍රමාණය සහ රූප ආයතනය යනාදියෙහි දක්නට ලැබේ. එහි ‘‘සුවණ්ණවණ්ණෝසි භගවා’’ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රන්වන් පැහැති වන සේක) යනාදී තැන්හි ශරීර පැහැයෙහි ය. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තේ ගහපති සමණස්ස ගෝතමස්ස වණ්ණා’’ (ගෘහපතිය, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ගුණ/ප්‍රශංසා ඔබට කවදා එක්රැස් වූයේද?) යනාදී තැන්හි ප්‍රශංසාවෙහි ය. ‘‘චත්තාරෝමේ භෝ ගෝතම වණ්ණා’’ (භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ කුල සතරක් වෙති) යනාදී තැන්හි කුල වර්ගයෙහි ය. ‘‘අථ කේන නු වණ්ණේන, ගන්ධථේනෝති වුච්චති’’ (එසේ නම් කුමන කරුණක් නිසා සුවඳ සොරා ගන්නෙක් යැයි කියනු ලැබේද?) යනාදී තැන්හි හේතුවෙහි ය. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’ (මහා ඇත් රජකුගේ හැඩයක් මවාගෙන) යනාදී තැන්හි හැඩයෙහි ය. ‘‘තයෝ පත්තස්ස වණ්ණා’’ (පාත්‍රයේ ප්‍රමාණ තුනකි) යනාදී තැන්හි ප්‍රමාණයෙහි ය. ‘‘වණ්ණෝ ගන්ධෝ රසෝ ඕජා’’ (වර්ණය, ගන්ධය, රසය, ඕජාව) යනාදී තැන්හි රූප ආයතනයෙහි ය.

ตตฺถ ฉวิยนฺติ ฉวิคตา วณฺณธาตุ เอว ‘‘สุวณฺณวณฺโณ’’ติ เอตฺถ วณฺณคฺคหเณน คหิตาติ อปเร. วณฺณนํ กิตฺติยา อุคฺโฆสนนฺติ วณฺโณ, ถุติ. วณฺณิยติ อสงฺกรโต ววตฺถปิยตีติ วณฺโณ, กุลวคฺโค. วณฺณิยติ ผลํ เอเตน ยถาสภาวโต วิภาวิยตีติ วณฺโณ, การณํ, วณฺณํ ทีฆรสฺสาทิวเสน สณฺฐหนนฺติ วณฺโณ, สณฺฐานํ. วณฺณิยติ อฑฺฒมหนฺตาทิวเสน ปมิยตีติ วณฺโณ, ปมาณํ. วณฺเณติ วิการมาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, รูปายตนํ. เอวํ เตน เตน ปวตฺตินิมิตฺเตน วณฺณสทฺทสฺส ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

එහි ‘ඡවි’ යනු ශරීරගත වර්ණ ධාතුවම ‘‘සුවණ්ණවණ්ණෝ’’ යන්නෙහි ‘වණ්ණ’ යන වචනයෙන් ගන්නා ලද්දේ යැයි තවත් අය කියති. කීර්තිය ප්‍රකාශ කිරීම (පැසසීම) ‘වණ්ණ’ (ප්‍රශංසාව) නම් වේ. මිශ්‍ර වීමකින් තොරව වෙන් කර දක්වනු ලබන බැවින් ‘වණ්ණ’ (කුල වර්ගය) නම් වේ. මෙයින් ඵලය ස්වභාවය අනුව විස්තර කරනු ලබන (පැහැදිලි කරන) බැවින් ‘වණ්ණ’ (හේතුව) නම් වේ. දිග, කොට ආදී වශයෙන් හැඩගැසෙන බැවින් ‘වණ්ණ’ (හැඩය) නම් වේ. අඩක්, මහා ආදී වශයෙන් මනිනු ලබන බැවින් ‘වණ්ණ’ (ප්‍රමාණය) නම් වේ. වෙනස් වෙමින් හෘදගත ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘වණ්ණ’ (රූප ආයතනය) නම් වේ. මෙලෙස ඒ ඒ පවතින නිමිත්ත අනුව ‘වණ්ණ’ ශබ්දයේ ඒ ඒ අර්ථයන්හි පැවැත්ම තේරුම් ගත යුතුය.

อปรมฺปิ [Pg.301] วณฺณสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม. วณฺณสทฺโท สณฺฐานชาติ รูปายตนการณปมาณคุณปสํสาชาตรูปปุฬินกฺขราทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘มหนฺตํ สปฺปราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ สณฺฐาเน ทิสฺสติ, ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, หีโน อญฺโญ วณฺโณ’’ติอาทีสุ ชาติยํ. ‘‘ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต’’ติอาทีสุ รูปายตเน.

අපි ‘වණ්ණ’ ශබ්දයේ තවත් අර්ථ විග්‍රහයක් පවසමු. ‘වණ්ණ’ ශබ්දය හැඩය, ජාතිය (කුලය), රූප ආයතනය, හේතුව, ප්‍රමාණය, ගුණය, ප්‍රශංසාව, රත්තරන් (ජාතරූප), වැලි, අකුර යනාදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. මෙය ‘‘මහන්තං සප්පරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’ (මහා නාග රාජයකුගේ හැඩයක් මවාගෙන) යනාදී තැන්හි හැඩය අර්ථයෙහි ද, ‘‘බ්‍රාහ්මණෝව සෙට්ඨෝ වණ්ණෝ, හීනෝ අඤ්ඤෝ වණ්ණෝ’’ (බ්‍රාහ්මණයාම ශ්‍රේෂ්ඨතම කුලය වෙයි, අනෙක් කුලය පහත් වෙයි) යනාදී තැන්හි ජාතිය (කුලය) අර්ථයෙහි ද, ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතෝ’’ (උතුම් වූ ශරීර වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් යුක්ත වූ) යනාදී තැන්හි රූප ආයතනයෙහි ද දක්නට ලැබේ.

‘‘น หรามิ น ภญฺชามิ, อารา สิงฺฆามิ วาริชํ;

อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ

‘‘මම (නෙළුම් මල) නොගනිමි, නොකඩමි, දුර සිටම දියෙහි හටගත් මල සිඹිමි; එසේ නම් මම කුමන කරුණක් නිසා සුවඳ සොරා ගන්නෙක් යැයි කියනු ලැබෙම්ද?’’

อาทีสุ การเณ. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ ปมาเณ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ คุเณ. ‘‘วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ ปสํสายํ. ‘‘วณฺณํ อญฺชนวณฺเณน, กาลิงฺคมฺหิ วนิมฺหเส’’ติ เอตฺถ ชาตรูเป. ‘‘อกิลาสุโน วณฺณปเถ ขณนฺตา’’ติ เอตฺถ ปุฬิเน. ‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย’’ติอาทีสุ อกฺขเร ทิสฺสติ. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ –

යනාදී තැන්හි හේතුව අර්ථයෙහි ද, ‘‘තයෝ පත්තස්ස වණ්ණා’’ යනාදී තැන්හි ප්‍රමාණය අර්ථයෙහි ද, ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තේ ගහපති සමණස්ස ගෝතමස්ස වණ්ණා’’ යනාදී තැන්හි ගුණය අර්ථයෙහි ද, ‘‘වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසති’’ (ප්‍රශංසාවට සුදුස්සාගේ ගුණ පවසයි) යනාදී තැන්හි ප්‍රශංසාවෙහි ද, ‘‘වණ්ණං අඤ්ජනවණ්ණේන, කාලිංගම්හි වනිම්හසේ’’ (කාලිංග දේශයෙහිදී අඳුන් වැනි කළු කුඩු සඳහා අපි රන් හුවමාරු කරමු) යන්නෙහි රත්තරන් අර්ථයෙහි ද, ‘‘අකිලාසුනෝ වණ්ණපථේ ඛණන්තා’’ (නොපසුබට උත්සාහය ඇති අය වැලි කතරෙහි හාරන්නාහු) යන්නෙහි වැලි අර්ථයෙහි ද, ‘‘වණ්ණාගමෝ වණ්ණවිපරියායෝ’’ (අකුරු පැමිණීම, අකුරු පෙරළීම) යනාදී තැන්හි අකුර අර්ථයෙහි ද දක්නට ලැබේ. මෙසේ සෑම ආකාරයකින්ම —

ฉวิยํ ถุติยํ เหเม, กุลวคฺเค จ การเณ;

สณฺฐาเน จ ปมาเณ จ, รูปายตนชาติสุ;

คุณกฺขเรสุ ปุฬิเน, วณฺณสทฺโท ปวตฺตติ;

‘වණ්ණ’ (වර්ණ) යන ශබ්දය; ශරීරයේ සම (ඡවි), ප්‍රශංසාව, රන්, කුලය, වර්ගය, කරුණ (හේතුව), හැඩය (සංස්ථානය), ප්‍රමාණය, රූප ආයතනය, ජාතිය, ගුණය, අකුරු සහ වැලි යන අර්ථයන්හි පවතී.

สุวณฺณสทฺโท ฉวิสมฺปตฺติครุฬชาตรูเปสุ อาคโต. อยญฺหิ ‘‘สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต’’ติ, ‘‘สุวณฺณตา สุสฺสรตา’’ติ [Pg.302] จ เอวมาทีสุ ฉวิสมฺปตฺติยํ อาคโต. ‘‘กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺตี’’ติอาทีสุ ครุเฬ. ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติอาทีสุ ชาตรูเปติ.

‘සුවණ්ණ’ (සුවර්ණ) යන ශබ්දය ශරීර පැහැයේ සම්පත්තිය (ඡවිසම්පත්තිය), ගුරුළා සහ රත්තරන් යන අර්ථයන්හි පැමිණේ. එනම්, 'සුවණ්ණේ දුබ්බණ්ණේ, සුගතේ දුග්ගතේ' යන්නෙහි සහ 'සුවණ්ණතා සුස්සරතා' යනාදී තැන්වලදී ශරීර වර්ණයේ පැහැපත් බව (ඡවිසම්පත්තිය) යන අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. 'කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්ති' යනාදී තැන්වලදී 'ගුරුළා' යන අර්ථයෙන් ද, 'සුවණ්ණවණ්ණෝ කඤ්චනසන්නිභත්තචෝ' යනාදී තැන්වලදී 'රත්තරන්' (ජාතරූප) යන අර්ථයෙන් ද පැමිණ ඇත.

ปุณ สงฺฆาเต. ปุเณติ, ปุณยติ.

‘පුණ’ ධාතුව එකතු කිරීම (සංඝාත) අර්ථයෙහි පවතී. ‘පුණේති’, ‘පුණ්යති’ ලෙස රූප සෑදේ.

จุณ สงฺโกจเน. จุเณติ, จุณยติ.

‘චුණ’ ධාතුව හැකිලීම (සංකෝචනය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘චුණේති’, ‘චුණයති’ ලෙස රූප සෑදේ.

จุณฺณ เปรเณ. จุณฺเณติ, จุณฺณยติ. จุณฺณํ. จุณฺณวิจุณฺณํ กโรติ.

‘චුණ්ණ’ ධාතුව කුඩු කිරීම (පෙරණ - ඇඹරීම/කැබලි කිරීම) අර්ථයෙහි පවතී. ‘චුණ්ණේති’, ‘චුණ්ණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘චුණ්ණං’ යනු කුඩු (සුනුවම්) ය. ‘චුණ්ණවිචුණ්ණං කරෝති’ යනු කුඩුපට්ටම් කරයි.

สณ ทาเน. สเณติ, สณยติ.

‘සණ’ ධාතුව දීම (දාන) අර්ථයෙහි පවතී. ‘සණේති’, ‘සණයති’ ලෙස රූප සෑදේ.

กุณ สงฺโกจเน. กุเณติ, กุณยติ. กุโณ. กุณหตฺโถ. หตฺเถน กุณี.

‘කුණ’ ධාතුව හැකිලීම (සංකෝචනය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘කුණේති’, ‘කුණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘කුණෝ’ යනු ඇද වුණු තැනැත්තා ය. ‘කුණහත්ථෝ’ යනු ඇද වුණු අත් ඇති තැනැත්තා ය. ‘හත්ථේන කුණී’ යනු අතින් කොර වූ තැනැත්තා ය.

ตูณ ปูรเณ. ตูเณติ, ตูณยติ. ตูณี.

‘තූණ’ ධාතුව පිරවීම (පූරණය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘තූණේති’, ‘තූණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘තූණී’.

เอตฺถ ตูณีติ สรกลาโป. สา หิ ตูเณนฺติ ปูเรนฺติ สเร เอตฺถาติ ตูณี.

මෙහි ‘තූණී’ යනු ඊතල කෝපුව (හීකලඹ) යි. එයට ඊතල පුරවන බැවින් (තූණෙන්ති) ‘තූණී’ යැයි කියනු ලැබේ.

ภูณ ภาสายํ. ภูเณติ, ภูณยติ.

‘භූණ’ ධාතුව කථා කිරීම (භාෂණය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘භූණේති’, ‘භූණයති’ ලෙස රූප සෑදේ.

กณ นิมีลเน. กาเณติ, กาณยติ. กาโณ.

‘කණ’ ධාතුව ඇස් පියාගැනීම (නිමිලනය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘කාණේති’, ‘කාණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘කාණෝ’ (කණ තැනැත්තා).

เอตฺถ กาโณติ เอเกน วา ทฺวีหิ วา อกฺขีหิ ปริหีนกฺขิ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘กาโณ นาม เอกกฺขินา กาโณ, อนฺโธ นาม อุภยกฺขิกาโณ’’ติ วทนฺติ, ตํ กาณนฺธสทฺทานํ เอกตฺถสนฺนิปาเต ยุชฺชติ. อิตรถา กาณกจฺฉโปปมสุตฺเต วุตฺโต กจฺฉโป เอกสฺมึ กาโณ สิยา, เอกกฺขิกาโณ จ ปน ปุริโส ‘‘อนฺโธ’’ติ น วตฺตพฺโพ สิยา, ตสฺมา เตสมยุคฬตฺเต เอเกกสฺส ยถาสมฺภวํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนมาการานํ วาจกตา ทฏฺฐพฺพา. ตถา หิ โกสลสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘กาโณติ เอกจฺฉิกาโณ วา [Pg.303] อุภยจฺฉิกาโณ วา’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘โอวเทยฺยานุสาเสยฺยา’’ติ เอตฺถ โอวาทานุสาสนานํ วิย สวิเสสตา อวิเสสตา จ ทฏฺฐพฺพา.

මෙහි ‘කාණ’ යනු එක් ඇසක් හෝ ඇස් දෙකම අහිමි වූ තැනැත්තා ය. එහෙත්, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ‘කාණ යනු එක් ඇසක් කණ වූ තැනැත්තා ය, අන්ධ යනු ඇස් දෙකම කණ වූ තැනැත්තා ය’ යි පවසති. එය ‘කාණ’ සහ ‘අන්ධ’ යන වචන දෙක එක්ව යෙදෙන තැනකදී ගැලපේ. එසේ නොවන කල, කාණකච්ඡපෝපම සූත්‍රයෙහි (කණ කැස්බෑවාගේ උපමා සූත්‍රයෙහි) දැක්වෙන කැස්බෑවා එක් ඇසක් පමණක් කණ වූවෙක් විය හැකි අතර, එක් ඇසක් පමණක් කණ වූ මිනිසකුට ‘අන්ධ’ යැයි නොකිව යුතු වන්නේය. එබැවින්, ඒ වචන දෙක තනි තනිව යෙදෙන කල, ඒ එක එකකින් අවස්ථාවට අනුව ඇස් එකක් හෝ දෙකම අන්ධ වීමේ ස්වභාවයන් දෙකම අදහස් වන බව දත යුතුය. එහෙයින් ම කෝසල සංයුත්ත අටුවාවෙහි ‘කාණ යනු එක් ඇසක් කණ වූ හෝ ඇස් දෙකම කණ වූ තැනැත්තා ය’ යැයි පවසා ඇත. එසේත් නැතහොත්, 'ඕවදෙය්‍ය අනුසාසෙය්‍ය' (අවවාද අනුශාසනා කරයි) යන්නෙහි අවවාද සහ අනුශාසනා අතර ඇති විශේෂ සහ පොදු බව මෙන් මෙහි ද විශේෂ හා සාමාන්‍ය බව දත යුතුය.

คณ สงฺขฺยาเน. คเณติ, คณยติ. คณนา, คโณ.

‘ගණ’ ධාතුව ගණන් කිරීම (සංඛ්‍යානය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘ගණේති’, ‘ගණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘ගණනා’, ‘ගණෝ’.

เอตฺถ คณนาติ สงฺขฺยา. คโณติ ภิกฺขุสมูโห. เยสํ วา เกสญฺจิ สมูโห. สมูหสฺส จ อเนกานิ นามานิ. เสยฺยถิทํ –

මෙහි ‘ගණනා’ යනු සංඛ්‍යාවයි. ‘ගණෝ’ යනු භික්ෂු සමූහයයි, නැතහොත් යම් කිසිවෙකුගේ සමූහයකි. සමූහය සඳහා බොහෝ නාමයන් ඇත. එනම්:

สงฺโฆ คโณ สมูโห จ,ขนฺโธ สนฺนิจโย จโย;

สมุจฺจโย จ นิจโย,วคฺโค ปูโค จ ราสิ จ.

සංඝ, ගණ, සමූහ, ඛන්ධ, සන්නිචය, චය, සමුච්චය, නිචය, වග්ග, පූග, රාසි,

กาโย นิกาโย นิกโร,กทมฺโพ วิสโร ฆฏา;

สมุทาโย จ สนฺเทโห,สงฺฆาโต สมโย กโร.

කාය, නිකාය, නිකර, කදම්බ, විසිර, ඝටා, සමුදාය, සන්දේහ, සංඝාත, සමය, කර,

โอโฆ ปุญฺโช กลาโป จ,ปิณฺโฑ ชาลญฺจ มณฺฑลํ;

สณฺโฑ ปวาโห อิจฺเจเต,สมูหตฺถาภิธายกาติ.

ඕඝ, පුඤ්ජ, කලාප, පිණ්ඩ, ජාල, මණ්ඩල, සණ්ඩ, පවාහ යන මේවා සමූහය යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වචන වේ.

กิญฺจาปิ เอเต สงฺฆคณสมูหาทโย สทฺทา สมูหตฺถวาจกา, ตถาปิ สงฺฆคณสทฺทาเยว วินาปิ วิเสสกปเทน ภิกฺขุสมูเห วตฺตนฺติ, นาญฺเญ, อญฺเญ ปน สงฺฆคณสทฺเทหิ สทฺธึ อญฺญมญฺญญฺจ กทาจิ สมานตฺถวิสยา โหนฺติ, กทาจิ อสมานตฺถวิสยา, ตสฺมา ยถาปาวจนํ อสมฺมุยฺหนฺเตน โยเชตพฺพา. ‘‘เอโก, ทฺเว’’ติอาทินา คเณตพฺโพติ คโณ.

මේ සංඝ, ගණ, සමූහ ආදී වචන සමූහ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන නමුත්, ‘සංඝ’ සහ ‘ගණ’ යන වචන පමණක් කිසිදු විශේෂණ පදයක් නොමැතිව වුවද භික්ෂු සමූහයා හැඟවීම සඳහා යෙදේ; අනෙක් වචන එසේ නොවේ. අනෙක් වචන සමහර විට ‘සංඝ’, ‘ගණ’ යන වචන සමඟ හෝ එකිනෙක සමඟ සමාන අර්ථ ඇතිව ද, සමහර විට අසමාන අර්ථ ඇතිව ද යෙදේ. එබැවින් ධර්ම විනයට අනුකූලව මුළා නොවී මේවා යෙදිය යුතුය. ‘එක, දෙක’ යනාදී වශයෙන් ගණන් කළ යුතු බැවින් ‘ගණ’ නම් වේ.

กณฺณ [Pg.304] สวเน. กณฺเณติ, กณฺณยติ. กณฺโณ. กณฺณยนฺติ สทฺทํ สุณนฺติ เอเตนาติ กณฺโณ, โย โลเก ‘‘สวนํ, โสต’’นฺติ จ วุจฺจติ.

‘කණ්ණ’ ධාතුව ශ්‍රවණය කිරීම (ඇසීම) අර්ථයෙහි පවතී. ‘කණ්ණේති’, ‘කණ්ණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘කණ්ණෝ’. මෙයින් ශබ්දය අසන (කණ්ණයන්ති) බැවින් ‘කණ්ණෝ’ නම් වේ. එය ලෝකයෙහි ‘සවනය’ සහ ‘සෝතය’ (කන) යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ.

กุณ คุณ อามนฺตเน. กุเณติ, กุณยติ. คุเณติ, คุณยติ. คุโณ. โคโณ.

‘කුණ’ සහ ‘ගුණ’ යන ධාතූන් ඇමතීම (ආමන්ත්‍රණය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘කුණේති’, ‘කුණයති’ ද ‘ගුණේති’, ‘ගුණයති’ ද ලෙස රූප සෑදේ. ‘ගුණෝ’, ‘ගෝණෝ’ (ගොනා).

เอตฺถ คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา, เกนฏฺเฐน เต คุณา. โคณาปิยติ อามนฺตาปิยติ อตฺตนิ ปติฏฺฐิโต ปุคฺคโล ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ อิจฺฉนฺเตหิ ชเนหีติ คุโณ. เอตฺถ กิญฺจาปิ สีลาทิธมฺมานํ อามนฺตาปนํ นตฺถิ, ตถาปิ ตํเหตุอามนฺตนํ นิมนฺตนญฺจ เตเยว กโรนฺติ นามาติ เอวํ วุตฺตํ. ตถา หิ –

මෙහි ‘ගුණ’ යනු සීලාදී ධර්මයන් ය. කිනම් අර්ථයකින් ඒවා ගුණ නම් වේ ද? තමන් කෙරෙහි පිහිටි පුද්ගලයා, ඔහුව දැකීමට, ඇසීමට සහ පිදීමට කැමති ජනයා ලවා ඇමතීමට/කැඳවීමට සලස්වන බැවින් ‘ගුණ’ නම් වේ. මෙහි සීලාදී ධර්මයන්ට තමන් විසින් ම ඇමතීමේ ශක්තියක් නැතත්, ඒවා හේතුවෙන් සිදුවන ආරාධනා සහ නිමන්ත්‍රණ එම ධර්මයන් ම සිදුකරන්නාක් බඳු බැවින් මෙසේ කියන ලදී. එනම් මෙසේ ය–

‘‘ยถาปิ เขตฺตสมฺปนฺเน,พีชํ อปฺปมฺปิ โรปิตํ;

สมฺมา ธารํ ปวสฺสนฺเต,ผลํ โตเสติ กสฺสก’’นฺติ

‘පොහොසත් කුඹුරක, ඉතා කුඩා බීජයක් වුවද වපුරන ලද කල, මැනවින් වැසි වසින විට, එහි ඵලය ගොවියා සතුටු කරයි.’

เอตฺถ กสฺสกสฺส ตุฏฺฐิอุปฺปตฺติการณตฺตา เหตุวเสน นิจฺเจตนสฺสปิ ผลสฺส โตสนํ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ อามนฺตาปนการณตฺตา เอวํ วุตฺตํ. อญฺเญ ปน ‘‘คุญฺชนฺเต อพฺยยนฺเต อิติ คุณา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. ตทนุรูปํ ปน ธาตุสทฺทํ น ปสฺสาม, ‘‘คุณ อามนฺตเน’’ อิจฺเจว ปสฺสาม, วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

මෙහි ගොවියාට සතුට ඇතිවීමේ හේතුව වන බැවින්, අචේතනික වූ ඵලය (අස්වැන්න) ගොවියා සතුටු කරන බව හේතු වශයෙන් කියන ලදී; එලෙසම මෙහි ද ආරාධනා කිරීමට හේතුව වන බැවින් මෙසේ කියන ලදී. අනෙක් අය ‘හඬ නඟන හෝ ක්ෂය නොවන දේ ගුණ වේ’ යැයි අර්ථ පවසති. එහෙත් ඊට ගැළපෙන ධාතු ශබ්දයක් අප නොදකිමු. ‘ගුණ ආමන්තනේ’ (ඇමතීමෙහි ගුණ ධාතුව) යන්නම පමණක් දකිමු. මෙය විමසා බලා ගත යුතුය.

วณ คตฺตวิจุณฺณเน. วเณติ, วณยติ. วโณ.

‘වණ’ ධාතුව ශරීරය තුවාල කිරීම/පළුදු කිරීම (ගත්තවිචුණ්ණන) අර්ථයෙහි පවතී. ‘වණේති’, ‘වණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘වණෝ’.

เอตฺถ วโณติ อรุ. สา หิ สรีรํ วณยติ วิจุณฺเณติ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ กโรตีติ วโณติ วุจฺจติ.

මෙහි ‘වණෝ’ යනු ශරීරයේ ඇතිවන තුවාලයයි (අරු). එය ශරීරය තුවාල කරන බැවින්, පළුදු කරන බැවින් සහ තැනින් තැන සිදුරු කරන බැවින් ‘වණෝ’ යැයි කියනු ලැබේ.

ปณฺณ หริเต. ปณฺเณติ, ปณฺณยติ. ตาลปณฺณํ. สูเปยฺยปณฺณํ.

‘පණ්ණ’ ධාතුව කොළ පැහැය (හරිත) අර්ථයෙහි පවතී. ‘පණ්ණේති’, ‘පණ්ණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘තාලපණ්ණං’ (තල් කොළය), ‘සූපෙය්‍යපණ්ණං’ (කරපිංචා/ව්‍යංජනයට දමන කොළ).

เอตฺถ [Pg.305] จ หริตภาววิคเตปิ วตฺถุสฺมึ ปณฺณภาโว รูฬฺหิโต ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ปณฺณํ, ปตฺตํ, ปลาโส, ทลํ’’ อิจฺเจเต สมานตฺถา.

මෙහිදී කොළ පැහැය පහව ගිය වස්තුවෙහි වුවද කොළය යන ස්වභාවය (පණ්ණභාවය) රූඪි වශයෙන් පවතින බව දත යුතුය. ‘පණ්ණං’, ‘පත්තං’, ‘පලාසෝ’, ‘දලං’ යන මේවා සමාන අර්ථ ඇති වචන වේ.

ปณ พฺยวหาเร. ปเณติ, ปณยติ. ราชา จ ทณฺฑํ ครุกํ ปเณติ.

‘පණ’ ධාතුව ව්‍යවහාර කිරීම (නියම කිරීම/කටයුතු කිරීම) අර්ථයෙහි පවතී. ‘පණේති’, ‘පණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘රාජා ච දණ්ඩං ගරුකං පණේති’ (රජතුමා ද බරපතළ දඬුවම් නියම කරයි).

อิมานิ ณการนฺตธาตุรูปานิ.

මේවා ‘ණ’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූප වේ.

ตการนฺตธาตุ

‘ත’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්.

จินฺต จินฺตายํ. จินฺเตติ, จินฺตยติ. จิตฺตํ, จินฺตา, จินฺตนา, จินฺตนโก. การิเต ‘‘จินฺตาเปติ, จินฺตาปยตี’’ติ รูปานิ.

‘චින්ත’ ධාතුව සිතීම (චින්තාව) අර්ථයෙහි පවතී. ‘චින්තේති’, ‘චින්තයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘චිත්තං’ (සිත), ‘චින්තා’, ‘චින්තනා’, ‘චින්තනකෝ’. කාරක (ප්‍රේරණ) ක්‍රියාවෙහි ‘චින්තාපේති’, ‘චින්තාපයති’ ලෙස රූප සෑදේ.

ตตฺถ จิตฺตนฺติ อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺตํ, วิชานาตีติ อตฺโถ, สพฺพจิตฺตสาธารณวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ สิยา – กสฺมา ‘‘อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺต’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘วิชานาตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ, นนุ จินฺตนวิชานนา นานาสภาวา. น หิ ‘‘จินฺเตตี’’ติ ปทสฺส ‘‘วิชานาตี’’ติ อตฺโถ สมฺภวติ, ทุปฺปญฺญสฺส หิ นานปฺปกาเรหิ จินฺตยโตปิ สุขุมตฺถาธิคโม น โหตีติ? สจฺจํ, ‘‘วิชานาตี’’ติ อิทํ ปทํ จิตฺตสฺส สญฺญาปญฺญากิจฺเจหิ วิสิฏฺฐวิสยคฺคหณํ ทีเปตุํ วุตฺตํ สพฺพจิตฺตสาธารณตฺตา จิตฺตสทฺทสฺส. ยญฺหิ ธมฺมชาตํ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ตเทว วิญฺญาณํ, ตสฺมา วิชานนตฺถํ คเหตฺวา สญฺญาปญฺญากิจฺจาวิสิฏฺฐวิสยคฺคหณํ ทีเปตุํ ‘‘วิชานาตี’’ติ วุตฺตํ.

එහි ‘චිත්ත’ (සිත) යනු අරමුණ සිතන බැවින් ‘චිත්ත’ නම් වේ, ‘දැනගනියි’ යන්න එහි අර්ථයයි. මෙය සියලු සිත්වලට පොදු ස්වභාවය (සබ්බචිත්තසාධාරණ) අනුව දත යුතුය. මෙහිදී යමෙකු මෙසේ කිව හැකිය – ‘අරමුණ සිතන බැවින් සිත යැයි’ පවසා තිබියදීත්, නැවත ‘දැනගනියි යනු අර්ථයයි’ කියා පැවසුවේ මන්ද? සිතීම සහ දැනගැනීම වෙනස් ස්වභාවයන් නොවේද? ‘සිතයි’ යන පදයට ‘දැනගනියි’ යන අර්ථය ලැබිය නොහැක්කේමය. මන්ද, අඥාන පුද්ගලයෙකු විවිධ ආකාරයෙන් සිතුවද ඔහුට සියුම් අර්ථයන් නොවැටහෙන බැවිනි. එය සැබෑවකි, ‘දැනගනියි’ යන මේ පදය පවසන ලද්දේ, ‘චිත්ත’ ශබ්දය සියලු සිත්වලට පොදු බැවින්, සංඥා සහ ප්‍රඥා කෘත්‍යයන්ට වඩා වෙනස් වූ සිතෙහි අරමුණු ග්‍රහණය කිරීමේ ස්වභාවය දැක්වීමටය. යම් ධර්මතාවක් ‘චිත්ත’ යැයි කියනු ලැබේද, එයම ‘විඤ්ඤාණය’ ද වේ. එබැවින් දැනගැනීමේ අර්ථය ගෙන, සංඥා සහ ප්‍රඥා කෘත්‍යයන්ට වඩා වෙනස් වූ අරමුණු ග්‍රහණය කිරීම දැක්වීම සඳහා ‘දැනගනියි’ යැයි පවසන ලදී.

อิทานิ อญฺญคณิกธาตุวเสนปิ นิพฺพจนํ ปกาสยาม – สพฺเพสุ จิตฺเตสุ ยํ โลกิยกุสลากุสลมหากฺริยจิตฺตํ, ตํ ชวนวีถิวเสน อตฺตโน สนฺตานํ จิโนตีติ จิตฺตํ, วิปากํ กมฺมกิเลเสหิ จิตนฺติ จิตฺตํ, อิทํ จิธาตุวเสน นิพฺพจนํ. ยํ กิญฺจิ โลเก วิจิตฺตํ สิปฺปชาตํ, สพฺพสฺส ตสฺส [Pg.306] จิตฺเตเนว กรณโต จิตฺเตติ วิจิตฺเตติ วิจิตฺตํ กริยติ เอเตนาติ จิตฺตํ, จิตฺตกรณตาย จิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ, อิทํ จิตฺตธาตุวเสน นิพฺพจนํ. จิตฺตตาย จิตฺตํ, อิทํ ปาฏิปทิกวเสน นิพฺพจนํ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘สพฺพมฺปิ ยถานุรูปโต จิตฺตตาย จิตฺตํ, จิตฺตกรณตาย จิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ.

දැන් අපි වෙනත් ධාතු ගණයක් ඇසුරින් ද (සිතෙහි) නිර්වචනය ප්‍රකාශ කරමු. සියලු සිත් අතුරින් යම් ලෞකික කුසල්, අකුසල් සහ මහා ක්‍රියා සිතක් වේ ද, එය ජවන වීථි වශයෙන් තමාගේ සන්තානය රැස් කරයි ද, එබැවින් එය 'සිත' (චිත්ත) නම් වේ. විපාකය, කර්ම හා ක්ලේශයන් විසින් රැස් කරනු ලබන බැවින් 'සිත' (චිත්ත) නම් වේ. මෙය 'චි' (ci) ධාතුව ඇසුරින් ලැබෙන නිර්වචනයයි. ලෝකයෙහි යම්කිසි විසිතුරු ශිල්ප සමූහයක් වේ ද, ඒ සියල්ල සිතින්ම කරනු ලබන බැවින් 'සිත' (චිත්ත) නම් වේ. නැතහොත්, මෙයින් (සිතින්) විසිතුරු දේ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'සිත' නම් වේ. විසිතුරු බවක් ඇති කරන බැවින් 'චිත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය 'චිත්‍ර' (citra) ධාතුව ඇසුරින් ලැබෙන නිර්වචනයයි. විසිතුරු (සිතන) ස්වභාවය ඇති බැවින් 'චිත්ත' නම් වේ, මෙය ප්‍රාතිපදිකය (පද මූලය) ඇසුරින් ලැබෙන නිර්වචනයයි. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ: 'සියල්ල ද සුදුසු පරිදි විසිතුරු ස්වභාවයෙන් චිත්ත නම් වේ, විසිතුරු බව ඇති කරන බැවින් චිත්ත නම් වේ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය.'

เอตฺถ หิ จิตฺตสฺส สราคสโทสาทิเภทภินฺนตฺตา สมฺปยุตฺตภูมิอารมฺมณหีนมชฺฌิมปณีตาธิปตีนํ วเสน จิตฺตสฺส จิตฺตตา เวทิตพฺพา. กิญฺจาปิ เอกสฺส จิตฺตสฺส เอวํ วิจิตฺตตา นตฺถิ, ตถาปิ วิจิตฺตานํ อนฺโตคธตฺตา สมุทายโวหาเรน อวยโวปิ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ยถา ปพฺพตนทีสมุทฺทาทิเอกเทเสสุ ทิฏฺเฐสุ ปพฺพตาทโย ทิฏฺฐาติ วุจฺจนฺติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กามญฺเจตฺถ เอกเมว เอวํ จิตฺตํ น โหติ, จิตฺตานํ ปน อนฺโตคธตฺตา เอเตสุ ยํ กิญฺจิ เอกมฺปิ จิตฺตตาย ‘จิตฺต’นฺติ วตฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

මෙහි සිතෙහි රාග සහිත, ද්වේෂ සහිත ආදී වශයෙන් පවතින විවිධ භේදයන් නිසා ද, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම, භූමි (තල), ආරම්මණ (අරමුණු) සහ හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත, අධිපති ආදියේ වශයෙන් සිතෙහි විසිතුරු බව (චිත්තතාව) දත යුතුය. යම් හෙයකින් එක් සිතක් තුළ මෙවැනි විවිධත්වයක් (විසිතුරු බවක්) නොමැති වුව ද, විසිතුරු දේ ඒ තුළ අන්තර්ගත වන බැවින්, සමූහ ව්‍යවහාරයෙන් එහි එක් කොටසක් වුව ද 'සිත' (චිත්ත) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. එය කන්දක, ගඟක හෝ මහා සාගරයක එක් කොටසක් දුටු විට, 'කන්ද දුටුවෙමි' ආදී වශයෙන් පවසන්නාක් මෙනි. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ: 'මෙහි සැබවින්ම එක් සිතක් පමණක් මෙසේ විසිතුරු නොවේ, එහෙත් සිත් සමූහයෙහි එය අන්තර්ගත වන බැවින්, මෙයින් යම්කිසි එක් සිතක් වුව ද විසිතුරු ස්වභාවය නිසා සිත (චිත්ත) යැයි පැවසීම සුදුසුය.'

เอตฺถ จ วุตฺตปฺปการานมตฺถานํ วินิจฺฉโย พวติ. กถํ? ยสฺมา ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา คเหตพฺโพ. ตสฺมา ยํ อาเสวนปจฺจยภาเวน จิโนติ, ยญฺจ กมฺมุนา อภิสงฺขตตฺตา จิตํ, ตํ เตน การเณน จิตฺตนฺติ วุตฺตํ. ยํ ปน ตถา น โหติ, ตํ ปริตฺตกฺริยทฺวยํ อนฺติมชวนญฺจ ลพฺภมานจินฺตนวิจิตฺตตาทิวเสน จิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, หสิตุปฺปาโท ปน อญฺญชวนคติโกเยวาติ.

මෙහි දැක්වුණු ආකාරයේ අර්ථයන් පිළිබඳ විනිශ්චය මෙසේ වේ. කෙසේ ද? යම් හෙයකින් යම් යම් තැනක යම් යම් අයුරින් අර්ථය ලැබෙන්නේ ද, ඒ ඒ තැන ඒ ඒ අයුරින් එය ගත යුතුය. එබැවින්, යමක් ආසේවන ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් (නැවත නැවත භාවිතයෙන්) රැස් කරයි ද, යමක් කර්මය විසින් සකස් කරන ලද බැවින් රැස් කරන ලද්දක් වේ ද, එය ඒ හේතුවෙන් 'සිත' (චිත්ත) යැයි කියනු ලැබේ. යමක් එසේ (රැස් කරන සුලු) නොවේ ද, ඒ පරිත්ත ක්‍රියා සිත් ද්විත්වය ද අවසාන ජවනය ද, එහි පවත්නා සිතීමේ හෝ විසිතුරු බවේ ස්වභාවය ආදී වශයෙන් 'සිත' යැයි දත යුතුය. හසිතුප්පාද (සිනහ උපදවන) සිත වනාහි වෙනත් ජවන ගතියක්ම ඇත්තේය.

อิมานิ จิตฺตสฺส นามานิ –

මේවා සිතට කියන (වෙනත්) නම් වේ –

จิตฺตํ มโน มานสญฺจ, วิญฺญาณํ หทยํ มนํ;

นามาเนตานิ โวหาร-ปเถ วตฺตนฺติ ปายโต.

චිත්තය, මනස, මානසය, විඤ්ඤාණය, හෘදය, මන යන මේවා ව්‍යවහාර මාර්ගයෙහි බහුලව යෙදෙන (සිතෙහි) නාමයන් වේ.

จิตฺตสทฺโท [Pg.307] ปญฺญตฺติยํ วิญฺญาเณ วิจิตฺเต จิตฺตกมฺเม อจฺฉริเยติ เอวมาทีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘จิตฺโต คหปติ. จิตฺตมาโส’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติอาทีสุ วิญฺญาเณ. ‘‘วิจิตฺตวตฺถาภรณา’’ติอาทีสุ วิจิตฺเต. ‘‘ทิฏฺฐํ โว ภิกฺขเว จรณํ นาม จิตฺต’’นฺติอาทีสุ จิตฺตกมฺเม. ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, จิตฺตรูปํว ทิสฺสตี’’ติอาทีสุ อจฺฉริเยติ.

'චිත්ත' යන ශබ්දය ප්‍රඥප්තිය, විඤ්ඤාණය, විසිතුරු බව, චිත්‍ර කර්මාන්තය, පුදුමය (ආශ්චර්යය) ආදී අර්ථයන්හි දැකිය හැකිය. එනම්, 'චිත්ත ගෘහපති, චිත්ත මාසය (මැදින් මාසය)' ආදී යෙදීම්වල දී එය ප්‍රඥප්තියෙහි දැකිය හැකිය. 'චිත්තං මනෝ මානසං' ආදී යෙදීම්වල දී විඤ්ඤාණයෙහි දැකිය හැකිය. 'විචිත්තවත්ථාභරණා' (විසිතුරු වස්ත්‍ර හා ආභරණ) ආදී යෙදීම්වල දී විසිතුරු බවෙහි දැකිය හැකිය. 'මහණෙනි, චරණ නම් චිත්‍රය තොප දැක තිබේද?' ආදී යෙදීම්වල දී චිත්‍ර කර්මාන්තයෙහි දැකිය හැකිය. 'මද්දිය, බලන්න, මෙය ඉතා විසිතුරු (පුදුමාකාර) රූපයක් මෙන් පෙනේ' ආදී යෙදීම්වල දී පුදුමය (ආශ්චර්යය) යන අර්ථයෙහි ද දැකිය හැකිය.

จิต สญฺเจตเน. เจเตติ, เจตยติ. รตฺโต โข พฺราหฺมณ ราเคน อภิภูโต อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. อากงฺขติ เจตยติ, ตํ นิเสธ ชุตินฺธร. เจตนา, สญฺเจตนา. เจตยิตํ, เจเตตฺวา, เจตยิตฺวา. สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปติ.

'චිත' (cita) ධාතුව සිතීම/චේතනාව (සංචේතනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චේතේති', 'චේතේති' (සිතයි, සිත මෙහෙයවයි). 'බ්‍රාහ්මණය, රාගයෙන් මැඬුණා වූ, රාගයෙන් වෙළුණා වූ පුද්ගලයා තමාට ව්‍යසනයක් පිණිස ද සිතයි, පරහට ව්‍යසනයක් පිණිස ද සිතයි, දෙපාර්ශවයටම ව්‍යසනය පිණිස ද සිතයි.' 'දිදුලන තේජස් ඇත්තාණෙනි, (ඔහු) කැමති වෙයි, සිතයි; එය වළක්වන්න.' 'චේතනා', 'සංචේතනා' (යන පද ලැබෙයි). 'චේතයිතං', 'චේතෙත්වා', 'චේතයිත්වා' (යන පද ලැබෙයි). 'දැන දැනම (සිතාමතාම) ප්‍රාණියෙකු ජීවිතයෙන් තොර කරයි.'

ตตฺถ เจตนาติ เจตยตีติ เจตนา, สทฺธึ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมเณ อภิสนฺทหตีติ อตฺโถ. สญฺเจตนาติ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํ. เจตยิตนฺติ เจตนากาโร. สญฺจิจฺจาติ สยํ ญตฺวา, เจจฺจ อภิวิตริตฺวาติ อตฺโถ. อิมานิ เจตนาย นามานิ –

එහි 'චේතනා' යනු සිතන බැවින් චේතනාවයි, තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි එකට එක් කර බැඳ තබයි යනු අර්ථයයි. 'සංචේතනා' යනු උපසර්ගයක් (සං) එක්වීමෙන් පදය වර්ධනය වූවකි. 'චේතයිත' යනු චේතනාවේ ආකාරයයි. 'සංචිච්ච' යනු තමාම දැනගෙන, සිතාමතා තීරණය කර යන අර්ථයයි. මේවා චේතනාවට කියන (වෙනත්) නම් වේ –

สญฺเจตนา เจตยิตํ, เจตนา กมฺมเมว จ;

กมฺมญฺหิ ‘‘เจตนา’’ ตฺเวว, ชิเนนาหจฺจ ภาสิตํ.

සංචේතනාව, චේතයිතය, චේතනාව සහ කර්මය යනු ඒවාය. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) විසින් 'චේතනාවම කර්මය' යැයි කෙළින්ම වදාරන ලදී.

อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เจตนาหํ ภิกฺขเว กมฺมํ วทามิ, เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรติ กาเยน วาจาย มนสา’’ติ.

මෙහි පාලි පාඨය මෙසේය: 'මහණෙනි, මම චේතනාව කර්මය යැයි කියමි. සිතාමතා කයින්, වචනයෙන් හා සිතින් කර්ම රැස් කරයි.'

มนฺต [Pg.308] คุตฺตภาสเน. มนฺเตติ, มนฺตยติ, นิมนฺเตติ, นิมนฺตยติ, อามนฺเตติ, อามนฺตยติ. ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มนฺตยนฺติ, มนฺตยึสุ รโหคตา. นิมนฺตยิตฺถ ราชานํ. อามนฺตยิตฺถ เทวินฺโท, วิสุกมฺมํ มหิทฺธิกํ. มนฺตา, มนฺโต. การิเต ‘‘มนฺตาเปติ, มนฺตาปยตี’’ติ รูปานิ.

'මන්ත' (manta) ධාතුව රහස් කතාකිරීමෙහි (ගුප්ත භාෂණයෙහි) වැටේ. 'මන්තේති', 'මන්තයති', 'නිමන්තේති', 'නිමන්තයති', 'ආමන්තේති', 'ආමන්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'ජනයා එක්රැස් වී රහසින් සාකච්ඡා (මන්ත්‍රණය) කරති, සාකච්ඡා කළහ.' 'රජුට ආරාධනා කළේය (නිමන්ත්‍රණය කළේය).' 'දේවේන්ද්‍ර තෙමේ මහත් ඍද්ධි ඇති විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා ඇමතුවේය (කතා කළේය).' 'මන්තා', 'මන්තෝ' (යන නාම පද ලැබෙයි). කාරක (ප්‍රේරණ) ක්‍රියාවෙහි දී 'මන්තාපේති', 'මන්තාපයති' යන රූප සෑදේ.

เอตฺถ มนฺตาติ ปญฺญา, ‘‘คเวสนสญฺญา’’ติปิ วทนฺติ. มนฺโตติ คุตฺตภาสนํ. ‘‘อุปสฺสุติกาปิ สุณนฺติ มนฺตํ, ตสฺมา หิ มนฺโต ขิปฺปมุเปติ เภท’’นฺติ เอตฺถ หิ คุตฺตภาสนํ ‘‘มนฺโต’’ติ วุจฺจติ. อปิจ มนฺโตติ ฉฬงฺคมนฺโต. วุตฺตญฺจ ‘‘เย มนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, ฉฬงฺคํ พฺรหฺมจินฺติต’’นฺติ. เอตฺถ สิกฺขา นิรุตฺติ กปฺป พฺยากรณ โชติสตฺถ ฉนฺโทวิจิติวเสน มนฺโต ‘‘ฉฬงฺโค’’ติ เวทิตพฺโพ. เอตานิ เอว ฉ ‘‘เวทงฺคานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เวโท เอว หิ ‘‘มนฺโต, สุตี’’ติ จ วุตฺโต. อถ วา มนฺโตติ เวทาทิวิชฺชา.

මෙහි 'මන්තා' යනු ප්‍රඥාවයි, එයට 'ගවේෂණ සංඥාව' යැයි ද කියති. 'මන්ත' යනු රහස් කතාවයි. 'රහසින් අසා සිටින්නන් ද රහස් මන්ත්‍රණයන් අසති, එබැවින් රහස් කතාව වහාම හෙළිදරව් වෙයි' යන මෙහි රහස් භාෂණය 'මන්ත' යනුවෙන් හැඳින්වේ. තවද 'මන්ත' යනු ෂඩංග මන්ත්‍රයයි (අංග හයකින් යුත් වේදයයි). 'යමෙක් බ්‍රහ්මයා විසින් සිතන ලද, අංග හයකින් යුත් මන්ත්‍රය (වේදය) ප්‍රගුණ කරත් ද' යැයි වදාරන ලදී. මෙහි ශික්ෂා, නිරුක්ති, කල්ප, ව්‍යාකරණ, ජ්‍යොතිෂ ශාස්ත්‍රය සහ ඡන්දස් ශාස්ත්‍රය යන මේවා ඇසුරින් මන්ත්‍රය 'ෂඩංග' (අංග හයක් ඇත්තේ) යැයි දත යුතුය. මේවාටම 'වේදාංග' සය යැයි ද කියනු ලැබේ. වේදයම 'මන්ත' සහ 'ශ්‍රැති' (සූති) යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. නැතහොත් 'මන්ත' යනු වේද ආදී විද්‍යාවන් ය.

ยนฺต สงฺโกจเน. ยนฺเตติ, ยนฺตยติ. ยนฺตํ, เตลยนฺตํ ยถาจกฺกํ, เอวํ กมฺปติ เมทนี.

'යන්ත' (yanta) ධාතුව හැකිලීම/පාලනය කිරීම (සංකෝචනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'යන්ථේති', 'යන්ථයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'තෙල් සිඳින යන්ත්‍රයක රෝදය කැරකෙන්නාක් මෙන්, මේ පොළොව කම්පා වෙයි.'

สตฺต คติยํ. สตฺเตติ, สตฺตยติ.

'සත්ත' (satta) ධාතුව ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සත්තේති', 'සත්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ).

สนฺต อามปฺปโยเค. อามปฺปโยโค นาม อุสฺสนฺนกฺริยา. สนฺเตติ, สนฺตยติ.

'සන්ත' (santa) ධාතුව වේගවත් හෝ දැඩි උත්සාහය (ආමප්‍රයෝගය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ආමප්‍රයෝගය යනු බලවත් හෝ අධික ක්‍රියාවයි. 'සන්තේති', 'සන්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ).

กิตฺต สํสนฺทเน. กิตฺเตติ, กิตฺตยติ. ‘‘เย โวหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิราหิ อนุปุพฺพโส. กิตฺตนา ปริกิตฺตนา’’ติอาทีสุ ปน กตฺถนา ‘‘กิตฺตนา’’ติ วุจฺจติ.

'කිත්ත' (kitta) ධාතුව සැසඳීම/එක් කිරීම (සංසන්දනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කිත්තේති', 'කිත්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'මම යමෙකු අනුපිළිවෙලින් වචනයෙන් වර්ණනා (කීර්තනය) කරන්නෙම් ද, එහි කිත්තනා, පරිකිත්තනා ආදියේ දී වර්ණනා කිරීම (කීර්තනය) කිත්තනා යනුවෙන් හැඳින්වේ.'

ตนฺต กุฏุมฺพธารเณ. ตนฺเตติ, ตนฺตยติ. สตนฺโต, สปฺปธาโนติ อตฺโถ.

'තන්ත' (tanta) ධාතුව පවුල/පරපුර රැකබලා ගැනීම (කුටුම්බ ධාරණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තන්තේති', 'තන්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'සතන්තෝ' යනු ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් (ප්‍රධානියා) යනු අර්ථයයි.

ยต [Pg.309] นิกาโรปกาเรสุ. ยเตติ, ยตยติ. นีโต จ ปฏิทาเน, ยตธาตุ นิอุปสคฺคโต ปโร ปฏิทาเน วตฺตติ, นิยฺยาเตติ, นิยฺยาตยติ. ตการสฺส ปน ทการตฺเต กเต ‘‘นิยฺยาเทติ, นิยฺยาทยติ. รถํ นิยฺยาทยิตฺวาน, อณโณ เอหิ สารถี’’ติ รูปานิ.

'යත' (yata) ධාතුව නින්දාව/පහත් කිරීම (නිකාරය) සහ උපකාරය යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'යතේති', 'යතයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'නී' ධාතුව ද නැවත දීමෙහි වැටේ. 'යත' ධාතුව 'නි' උපසර්ගයට පසුව යෙදුණු විට නැවත දීමෙහි වැටේ; එනම් 'නිය්‍යාතේති', 'නිය්‍යාතයති' වේ. 'ත' කාරය 'ද' කාරය බවට පත් වූ විට 'නිය්‍යාදේති', 'නිය්‍යාදයති' යන රූප සෑදේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'සාරථිය, රථය නැවත භාර දී, ණයෙන් නිදහස්ව එව.'

วตุ ภาสายํ. วตฺเตติ, วตฺตยติ.

'වතු' (vatu) ධාතුව කතා කිරීම (භාෂණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'වත්තේති', 'වත්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ).

ปต คติยํ. ปเตติ, ปตยติ.

'පත' (pata) ධාතුව වැටීම හෝ ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පතේති', 'පතයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ).

วาต คติสุขเสวเนสุ. คติ สุขํ เสวนนฺติ ตโย อตฺถา. ตตฺถ สุขนํ สุขํ. วาเตติ, วาตยติ. วาโต, วาตปุปฺผํ. จีวรสฺส อนุวาโต.

'වාත' (vāta) ධාතුව ගමන (ගති), සුවය (සුඛ) සහ සේවනය යන අර්ථයන්හි වැටේ. ගමන, සැපය සහ සේවනය යන අර්ථ තුනයි. එහි 'සුඛන' යනු සැපයයි. 'වාතේති', 'වාතයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'වාතෝ' (සුළඟ), 'වාතපුප්ඵං' (වාත පුෂ්පය / සුළං මල) සහ සිවුරක 'අනුවාතය' (සිවුරේ දාරය පටිය) යන්නයි.

เกต อามนฺตเน. เกเตติ, เกตยติ. เกตโก.

'කේත' (keta) ධාතුව ඇමතීම/කතා කිරීම (ආමන්ත්‍රණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කේතේති', 'කේතයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'කේතකෝ' (වැටකේ ගස).

สตฺต สนฺตานกฺริยายํ. สนฺตานกฺริยา นาม ปพนฺธกฺริยา อวิจฺเฉทกรณํ. สตฺเตติ, สตฺตยติ. สตฺโต.

'සත්ත' (satta) ධාතුව අඛණ්ඩව පැවතීමෙහි (සන්තාන ක්‍රියාවෙහි) වැටේ. සන්තාන ක්‍රියාව යනු අඛණ්ඩව ගලා යාම (ප්‍රබන්ධ ක්‍රියාව) හෙවත් නොකැඩී පැවතීමයි. 'සත්තේති', 'සත්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'සත්තෝ' (සත්ත්වයා).

‘‘กินฺนุ สนฺตรมาโนว, ลายิตฺวา หริตํ ติณํ;

ขาท ขาทาติ ลปสิ, คตสตฺตํ ชรคฺคว’’นฺติ

අමු තණකොළ කපාගෙන, බොහෝ කලබල වී, ප්‍රාණය නිරුද්ධ වූ ජරපත් ගොනාට 'කාපන් කාපන්' යැයි කුමකට පවසන්නෙහිද?

ปาฬิยํ ปน ‘‘คตสตฺตํ ชรคฺคว’’นฺติ ปาฐสฺส ‘‘วิคตชีวิตํ ชิณฺณโคณ’’นฺติ อตฺถํ สํวณฺเณสุํ. อิมินา สตฺตสทฺทสฺส ชีวิตวจนํ วิย ทิสฺสติ, ‘‘น สุกรา อุญฺเฉน ปคฺคเหน ยาเปตุ’’นฺติ เอตฺถ ปคฺคหสทฺทสฺส ปตฺตกถนํ วิย. สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺพํ.

පාලියෙහි වනාහි "ගතසත්තං ජරග්ගවං" යන පාඨයේ අර්ථය "විගතජීවිතං ජිණ්ණගෝණං" (ප්‍රාණය නිරුද්ධ වූ, දිරාගිය ගොනා) යනුවෙන් අටුවාචාරීහු විස්තර කළහ. මෙයින් 'සත්ත' යන වචනය 'ජීවිතය' යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇති බව පෙනේ; "න සුකරා උඤ්ඡේන පග්ගහේන යාපේතුං" යන්නෙහි 'පග්ගහ' යන වචනයෙන් 'පාත්‍රය' යන්න පැවසෙන්නාක් මෙනි. මෙය මැනවින් විමසිය යුතුය.

สุตฺต อวโมจเน. สุตฺเตติ, สุตฺตยติ.

‘සුත්ත’ ධාතුව මිදීම (මුදා හැරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සුත්තේති’, ‘සුත්තයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

มุตฺต ปสวเน. มุตฺเตติ, มุตฺตยติ. โอมุตฺเตติ, โอมุตฺตยติ. มุตฺตํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘มุตฺเตติ โอหเทติ จา’’ติ. ตตฺถ มุตฺเตตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. โอหเทตีติ กรีสํ วิสฺสชฺเชติ. การิเต ‘‘มุตฺตาเปติ, มุตฺตาปยตี’’ติ รูปานิ.

‘මුත්ත’ ධාතුව වැගිරීම (මුදා හැරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මුත්තේති’, ‘මුත්තයති’, ‘ඕමුත්තේති’, ‘ඕමුත්තයති’, ‘මුත්තං’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). මෙහි පාලිය නම්: "මුත්තේති ඕහදේති චා" යන්නයි. එහි ‘මුත්තේති’ යනු මුත්‍රා කරයි (පස්සාව කරයි). ‘ඕහදේති’ යනු මලපහ කරයි. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි ‘මුත්තාපේති’, ‘මුත්තාපයති’ යනුවෙන් රූප සෑදේ.

กตฺตร [Pg.310] เสถิลฺเล. กตฺตเรติ, กตฺตรยติ. กตฺตโร. กตฺตรทณฺโฑ, กตฺตรสุปฺปํ.

‘කත්තර’ ධාතුව ලිහිල් බව (දිරාපත් බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කත්තරේති’, ‘කත්තරයති’, ‘කත්තරෝ’, ‘කත්තරදණ්ඩෝ’, ‘කත්තරසුප්පං’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

ตตฺถ กตฺตโรติ ชิณฺโณ. มหลฺลโกติ วุตฺตํ โหติ. เกนฏฺเฐน? กตฺตรยติ องฺคานํ สิถิลภาเวน สิถิโล ภวตีติ อตฺเถน. กตฺตรทณฺโฑติ กตฺตเรหิ ชิณฺณมนุสฺเสหิ เอกนฺตโต คเหตพฺพตาย กตฺตรานํ ทณฺโฑ กตฺตรทณฺโฑ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กตฺตรทณฺโฑติ ชิณฺณกาเล คเหตพฺพทณฺโฑ’’ติ. กตฺตรสุปฺปนฺติ ชิณฺณสุปฺปํ. กตฺตรญฺจ ตํ สุปฺปญฺจาติ กตฺตรสุปฺปนฺติ สมาโส.

එහි ‘කත්තරෝ’ යනු දිරාගිය (මහලු) යන්නයි. ‘මහල්ලකෝ’ (වැඩිහිටි/මහලු) යන්න පවසන ලදී. කිනම් අර්ථයකින්ද? අවයවයන්ගේ ලිහිල් බව හේතුවෙන් දුර්වල වෙයි යන අර්ථයෙනි. ‘කත්තරදණ්ඩෝ’ යනු දිරාගිය මහලු මිනිසුන් විසින් ඒකාන්තයෙන්ම ගතයුතු බැවින්, මහල්ලන්ගේ දණ්ඩ (සැරයටිය) ‘කත්තරදණ්ඩ’ නම් වේ. එහෙයින් අටුවාචාරීහු "කත්තරදණ්ඩෝ යනු මහලු වියේදී ගතයුතු සැරයටියයි" වදාළහ. ‘කත්තරසුප්පං’ යනු දිරාගිය කුල්ලයි. ‘කත්තර’ ද වූ ‘සුප්ප’ ද වූයේ ‘කත්තරසුප්පං’ යනුවෙන් සමාස වේ.

จิตฺต จิตฺตกรเณ, กทาจิ ทสฺสเนปิ. จิตฺตกรณํ วิจิตฺตภาวกรณํ. จิตฺเตติ, จิตฺตยติ. จิตฺตํ.

‘චිත්ත’ ධාතුව විසිතුරු කිරීම (විවිධ හැඩතල ගැන්වීම) යන අර්ථයෙහිද, ඇතැම් විට දැකීම යන අර්ථයෙහිද වැටේ. ‘චිත්තකරණං’ යනු විසිතුරු බවක් ඇති කිරීමයි. ‘චිත්තේති’, ‘චිත්තයති’, ‘චිත්තං’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

ตการนฺตธาตุรูปานิ.

‘ත’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයි.

ถการนฺตธาตุ

‘ථ’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතුහුය.

กถ กถเน. กเถติ, กถยติ. ธมฺมํ สากจฺฉติ. สากจฺฉา, กถา, ปริกถา, อฏฺฐกถา.

‘කථ’ ධාතුව කීම (කථනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කථේති’, ‘කථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). ‘ධම්මං සාකච්ඡති’ (දහම් සාකච්ඡා කරයි). ‘සාකච්ඡා’, ‘කථා’, ‘පරිකථා’, ‘අට්ඨකථා’ (යනු එහි රූපයන්ය).

ตตฺถ สากจฺฉตีติ สห กถยติ. อตฺโถ กถิยติ เอตายาติ อฏฺฐกถา, ตฺถการสฺส ฏฺฐการตฺตํ.

එහි ‘සාකච්ඡති’ යනු එක්ව කථා කරයි යන්නයි. ඇය (ඒ කථාව) මඟින් අර්ථය කියනු ලැබෙයි යන අර්ථයෙන් ‘අට්ඨකථා’ (අටුවාව) නම් වේ. ‘ත්ථ’ කාරයට ‘ට්ඨ’ කාරය වීම සිදු වේ.

ยาย’ตฺถมภิวณฺเณนฺติ, พฺยญฺชนตฺถปทานุคํ;

นิทานวตฺถุสมฺพนฺธํ, เอสา อฏฺฐกถา มตา.

"යම් කථාවක් මඟින් ව්‍යඤ්ජන සහ අර්ථ පදයන් අනුගමනය කරමින්, නිධාන සහ වස්තූන්ගේ සම්බන්ධය දක්වමින් අර්ථය වර්ණනා කෙරේද, එය ‘අට්ඨකථා’ (අටුවාව) යැයි පිළිගනු ලැබේ."

‘‘อฏฺฐกถา’’ติ จ ‘‘อตฺถสํวณฺณนา’’ติ จ นินฺนานากรณํ.

"අට්ඨකථා" යන්නෙහි සහ "අත්ථසංවණ්ණනා" යන්නෙහි කිසිදු වෙනසක් නැත (එකම අර්ථය ගෙන දෙයි).

ปถิ คติยํ. ปนฺเถนฺติ, ปนฺถยนฺติ. ปนฺโถ. ภูวาทิคเณ ‘‘ปถ คติย’’นฺติ อการนฺตวเสน กถิตสฺส ‘‘ปถติ, ปโถ’’ติ [Pg.311] นิคฺคหีตาคมวชฺชิตานิ รูปานิ ภวนฺติ, อิธ ปน อิการนฺตวเสน กถิตสฺส สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ นิจฺจํ ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘පථි’ ධාතුව ගමන (යෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පන්තේති’, ‘පන්තයති’, ‘පන්තෝ’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). භූවාදි ගණයෙහි "පථ ගතීයං" යනුවෙන් අකාරාන්ත වශයෙන් කියන ලද ධාතුවේ, නිග්ගහීත (අනුස්වාර) ආගමයක් රහිතව ‘පථති’, ‘පථෝ’ යනුවෙන් රූප සෑදේ. නමුත් මෙහි ඉකාරාන්ත වශයෙන් කියන ලද ධාතුවට නිග්ගහීත ආගමය සහිත රූපයන් සැමවිටම සිදුවන බව දත යුතුය.

ปุตฺถ อาทรานาทเรสุ. ปุตฺเถติ, ปุตฺถยติ.

‘පුත්ථ’ ධාතුව ආදරය (ගෞරවය) සහ අනාදරය (නොසැලකිල්ල) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘පුත්තේති’, ‘පුත්තයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

มุตฺถ สงฺฆาเต. มุตฺเถติ, มุตฺถยติ.

‘මුත්ථ’ ධාතුව සමූහය (රැස් කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මුත්තේති’, ‘මුත්තයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

วตฺถ อทฺทเน. วตฺเถติ, วตฺถยติ.

‘වත්ථ’ ධාතුව ඇඳීම (පැළඳීම හෝ ඇදීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වත්තේති’, ‘වත්තයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

ปุถ ภาสายํ. โปเถติ, โปถยติ. กเถตีติ อตฺโถ.

‘පුථ’ ධාතුව කථා කිරීම (භාෂණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පෝථේති’, ‘පෝථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). එහි අර්ථය ‘කථේති’ (කියයි) යන්නයි.

ปุถ ปหาเร. โปเถติ, โปถยติ. กุมาเร โปเถตฺวา อคมาสิ.

‘පුථ’ ධාතුව පහර දීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පෝථේති’, ‘පෝථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). "කුමාරවරුන්ට පහර දී (පෝථෙත්වා) ගියේය."

กถ วากฺยปพนฺเธ. กเถติ, กถยติ. กถา.

‘කථ’ ධාතුව වාක්‍ය ප්‍රබන්ධය (දේශනය/කථා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කථේති’, ‘කථයති’, ‘කථා’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

สถ ทุพฺพลฺเย. สเถติ, สถยติ.

‘සථ’ ධාතුව දුර්වල බව යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සථේති’, ‘සථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

อตฺถ ปตฺถ ยาจนายํ. อตฺเถติ, อตฺถยติ. อตฺโถ. ปตฺเถติ, ปตฺถยติ. ปตฺถนา. ปฏิปกฺขํ อตฺถยนฺติ อิจฺฉนฺตีติ ปจฺจตฺถิกา.

‘අත්ථ’ සහ ‘පත්ථ’ යන ධාතූන් යැදීම (පැතීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අත්තේති’, ‘අත්තයති’, ‘අත්තෝ’ ද, ‘පත්තේති’, ‘පත්තයති’, ‘පත්තනා’ ද (යනුවෙන් රූප සෑදේ). ප්‍රතිපක්ෂය (විරුද්ධ පාර්ශවය) පතන්නාහු, කැමති වන්නාහු ‘පච්චත්ථිකා’ (ප්‍රත්‍යර්ථිකයෝ/සතුරෝ) නම් වෙති.

โถม สิลาฆายํ. โถเมติ, โถมยติ. โถมนา.

‘ථෝම’ ධාතුව පැසසීම (ප්‍රශංසා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ථෝමේති’, ‘ථෝමයති’, ‘ථෝමනා’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

กาถ หึสายํ. กาเถติ, กาถยติ.

‘කාථ’ ධාතුව හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කාථේති’, ‘කාථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

สถ พนฺธเน. สเถติ, สถยติ.

‘සථ’ ධාතුව බැඳීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සථේති’, ‘සථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

สนฺถ คนฺถ สนฺถมฺเภ. สนฺเถติ, สนฺถยติ. คนฺเถติ, คนฺถยติ. คนฺโถ.

‘සන්ථ’ සහ ‘ගන්ථ’ යන ධාතූන් වැළැක්වීම (තද කිරීම/බන්ධනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සන්තේති’, ‘සන්තයති’ ද, ‘ගන්තේති’, ‘ගන්තයති’, ‘ගන්තෝ’ ද (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

ถการนฺตธาตุรูปานิ.

‘ථ’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයි.

ทการนฺตธาตุ

‘ද’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතුහුය.

หท [Pg.312] กรีสุสฺสคฺเค. กรีสุสฺสคฺโค กรีสสฺส อุสฺสคฺโค วิสฺสชฺชนํ. หเทติ, หทยติ. โอหเทติ, โอหทยติ.

‘හද’ ධාතුව මලපහ කිරීම (මල විසර්ජනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කරීසුස්සග්ගෝ’ යනු මල ද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීමයි (විසර්ජනයයි). ‘හදේති’, ‘හදයති’, ‘ඕහදේති’, ‘ඕහදයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

วิท ลาเภ. อิมสฺมึ ฐาเน ลาโภ นาม อนุภวนํ, ตสฺมา วิทธาตุ อนุภวเน วตฺตตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. สุขํ เวทนํ เวเทติ. ทุกฺขํ เวทนํ เวเทติ. เวทยติ. เวทนา, วิตฺติ. เวทยิตํ. สุขํ เวทนํ เวทยมาโน.

‘විද’ ධාතුව ලැබීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී ලැබීම යනු වින්දනය කිරීමයි (අත්විඳීමයි), එහෙයින් ‘විද’ ධාතුව වින්දනය කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටෙන බව තේරුම් ගත යුතුය. ‘සුඛං වේදනං වේදේති’ (සුවදායක වේදනාවක් විඳියි). ‘දුක්ඛං වේදනං වේදේති’ (දුක්ඛිත වේදනාවක් විඳියි). ‘වේදයති’, ‘වේදනා’, ‘විත්ති’, ‘වේදයිතං’, ‘සුඛං වේදනං වේදයමානෝ’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

กุทิ อนตภาสเน. กุนฺเทติ, กุนฺทยติ.

‘කුදි’ ධාතුව පහත් කොට කථා කිරීම (කොඳුිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුන්දේති’, ‘කුන්දයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

มิท สิเนหเน. อตฺร สิเนโห นาม ปีติ. เมเทติ, เมทยติ.

‘මිද’ ධාතුව සෙනෙහස (ආදරය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි සෙනෙහස යනු ප්‍රීතියයි. ‘මේදේති’, ‘මේදයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

ฉท สํวรเณ. เคหํ ฉาเทติ, ฉาทยติ. โทสํ ฉาเทติ, ฉาทยติ. ปฏิจฺฉาเทติ, ปฏิจฺฉาทยติ. ฉตฺตํ. ฉนฺนา กุฏิ.

‘ඡද’ ධාතුව වසා දැමීම (ආවරණය කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගේහං ඡාදේති’, ‘ඡාදයති’ (ගෙය වසයි). ‘දෝසං ඡාදේති’, ‘ඡාදයති’ (වරද වසයි). ‘පටිච්ඡාදේති’, ‘පටිච්ඡාදයති’, ‘ඡත්තං’, ‘ඡන්නා කුටි’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

ตตฺร ฉตฺตนฺติ อาตปตฺตํ. อาตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ. ปฏิจฺฉาทิยเตติ ฉนฺนา.

එහි ‘ඡත්තං’ යනු අව්වෙන් වැළකීම පිණිස ගන්නා කුඩයයි (ආතපත්තය). අව්ව (රශ්මිය) වසනු ලබන බැවින් ‘ඡත්තං’ (කුඩය) නම් වේ. වසනු ලබන බැවින් ‘ඡන්නා’ (වැසූ තැනැත්තී/වැසූ කුටිය) නම් වේ.

จุท สญฺโจทเน อาณตฺติยญฺจ. โจเทติ, โจทยติ. โจทโก, จุทิตโก, โจทนา. อานนฺโท พุทฺธโจทิโต.

‘චුද’ ධාතුව මෙහෙයවීම (උනන්දු කරවීම) සහ අණ කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘චෝදේති’, ‘චෝදයති’, ‘චෝදකෝ’, ‘චුදිතකෝ’, ‘චෝදනා’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). "ආනන්දෝ බුද්ධචෝදිතෝ" (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙහෙයවන ලද ආනන්ද තෙරණුවෝ).

ตตฺร โจทนาติ จาลนา. จาลนาติ โทสาโรปนาติ อตฺโถ.

එහි ‘චෝදනා’ යනු චලනය කිරීමයි (සලිත කිරීමයි). ‘චාලනා’ යනු වරද පැටවීම (දෝෂාරෝපණය) යන අර්ථයයි.

ฉทฺท วมเน. ฉทฺเทติ, ฉทฺทยติ.

‘ඡද්ද’ ධාතුව වමනය කිරීම (බැහැර කිරීම/අත්හැරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඡද්දේති’, ‘ඡද්දයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

มท วิตฺติโยเค. มเทติ, มทยติ.

‘මද’ ධාතුව ප්‍රීතිය ලැබීම (සන්තෝෂ වීම/මත් වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මදේති’, ‘මදයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

วิท เจหนาขฺยานนิวาเสสุ. เจหนา สญฺญาณํ. อาขฺยานํ กถนํ. นิวาโส นิวสนํ. เวเทติ, เวทยติ. ปฏิเวเทติ, ปฏิเวทยติ. ปฏิเวทยามิ เต มหาราช.

‘විද’ ධාතුව හැඟවීම (දැනුම් දීම), කීම (ප්‍රකාශ කිරීම) සහ වාසය කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘චේහනා’ යනු හැඳිනීමයි (සංඥාවයි). ‘ආඛ්‍යානං’ යනු කීමයි. ‘නිවාසෝ’ යනු වාසය කිරීමයි. ‘වේදේති’, ‘වේදයති’, ‘පටිවේදේති’, ‘පටිවේදයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). "පටිවේදයාමි තේ මහාරාජ" (මහරජතුමනි, ඔබට සැළ කරමි/දන්වමි).

สทฺท [Pg.313] สทฺทเน. สทฺเทติ, สทฺทยติ. วิสทฺเทติ, วิสทฺทยติ. สทฺโท, สทฺทิโต. ทีฆตฺเต ‘‘สทฺทายตี’’ติ รูปํ.

‘සද්ද’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සද්දේති’, ‘සද්දයති’, ‘විසද්දේති’, ‘විසද්දයති’, ‘සද්දෝ’, ‘සද්දිතෝ’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). දීර්ඝ වීමේදී ‘සද්දායති’ යනුවෙන් රූපය සෑදේ.

เอตฺถ จ ‘‘มํ สทฺทายตีติ สญฺญาย เวเคน อุทเก ปตี’’ติ อฏฺฐกถาปาโฐ นิทสฺสนํ, อิทํ ‘‘ปพฺพตายตี’’ติ รูปํ วิย ธาตุวเสน นิปฺผนฺนํ น โหตีติ น วตฺตพฺพํ, ธาตุวเสน นิปฺผนฺนํเยวาติ คเหตพฺพํ. สทฺโทติ สทฺทิยตีติ สทฺโท, ยถาวุจฺจตีติ วจนํ. อถ วา สทฺทิยติ อตฺโถ อเนนาติ สทฺโท. ครโว ปน ‘‘สปฺปตีติ สทฺโท. อุทีริยติ อภิลปิยตีติ อตฺโถ’’ติ วทนฺติ.

මෙහි ‘‘මා කැඳවයි (හඬගසයි) යන හැඟීමෙන් වේගයෙන් ජලයට පැන්නේය’’ යන අටුවා පාඨය නිදසුනකි. මෙය ‘‘පබ්බතායති’’ (පර්වතයක් මෙන් හැසිරෙයි) යන රූපය මෙන් ධාතු වශයෙන් නිෂ්පන්න වූවක් නොවේ යැයි නොකිය යුතුය. ධාතු වශයෙන්ම නිෂ්පන්න වූවක් යැයි පිළිගත යුතුය. 'සද්ද' යනු ශබ්ද කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'සද්ද' (ශබ්දය) නම් වේ, යම් සේ කියනු ලැබේද එය වචනයයි. නැතහොත් මෙයින් අර්ථය ශබ්ද කරනු ලැබේ (ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ද 'සද්ද' නම් වේ. ගුරුන් වහන්සේලා (ගරුතර ඇදුරන්) වනාහි, ‘‘ශබ්ද කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් සද්ද නම් වේ. උච්චාරණය කරනු ලැබේ, අභිලාප කරනු ලැබේ (කථා කරනු ලැබේ) යනු මෙහි අර්ථයයි’’ කියා පවසති.

สูท อาเสจเน. สูเทติ, สูทยติ. สูโท.

‘සූද’ ධාතුව ආසේචන (තෙත් කිරීම/ඉසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සූදේති, සූදයති. සූදෝ.

สูโทติ ภตฺตการโก, โย ‘‘รสโก’’ติปิ วุจฺจติ.

‘සූද’ යනු බත් පිසින්නා (කෙක්) වේ. ඔහුට ‘රසක’ (රස සාදන්නා) යැයි ද කියනු ලැබේ.

กนฺท สาตจฺเจ. สาตจฺจํ สตตภาโว นิรนฺตรภาโว. กนฺเทติ, กนฺทยติ.

‘කන්ද’ ධාතුව සාතච්ච (නොකඩවා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සාතච්ච යනු සතතභාවය හෙවත් නිරන්තරභාවයයි. කන්දේති, කන්දයති.

มุท สํสคฺเค. เอกโตกรณํ สํสคฺโค. โมเทติ, โมทยติ สตฺตูนิ สปฺปินา.

‘මුද’ ධාතුව සංසග්ග (මිශ්‍ර කිරීම/එකට එකතු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. එක්තැන් කිරීම සංසග්ග නම් වේ. ‘මෝදේති, මෝදයති සත්තූනි සප්පිනා’ (ගිතෙල්වලින් සතුන්/සියලු දෙනා සතුටු කරයි) යන්නයි.

นท ภาสายํ. นาเทติ, นาทยติ. เหตุกตฺตุรูปานีติ น วตฺตพฺพานิ ปาฬิทสฺสนโต ‘‘สีโห จ สีหนาเทน, ททฺทรํ อภินาทยี’’ติ. อญฺญตฺราปิ สํสโย น กาตพฺโพ. อิมสฺมึ จุราทิคเณ เหตุกตฺตุรูปสทิสานมฺปิ สุทฺธกตฺตุรูปานํ สนฺทิสฺสนโต.

‘නද’ ධාතුව භාෂා (කථා කිරීම/හඬ නැඟීම) අර්ථයෙහි වැටේ. නාදේති, නාදයති. ‘සීහො ca සීහනාදේන, දද්දරං අභිනාදයි’ (සිංහයා ද සිංහ නාදයෙන් දද්දර පර්වතය ශබ්දවත් කළේය) යන පාලි දර්ශනයෙන් (පෙළ පාඨයෙන්) මේවා හේතුකර්තෘ රූපයන් යැයි නොකිය යුතුය. වෙනත් තැනක ද සැක නොකට යුතුය. මේ චුරාදි ගණයෙහි හේතුකර්තෘ (කාරිත) රූප හා සමාන වූ ශුද්ධ කර්තෘ රූපයන් ද දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

สท อสฺสาทเน. สาเทติ, สาทยติ. อสฺสาเทติ, อสฺสาทยติ. เอตฺถ อาอุปสคฺโค รสฺสวเสน ฐิโต.

‘සද’ ධාතුව අස්සාදන (ආස්වාද කිරීම/රස විඳීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සාදේති, සාදයති, අස්සාදේති, අස්සාදයති. මෙහි ‘ආ’ උපසර්ගය (අස්සාදේති යන්නෙහි) රස්ව වීමෙන් (ලුහු වීමෙන් ‘අ’ ලෙස) පිහිටා ඇත.

คท เทวสทฺเท. เทวสทฺโท วุจฺจติ เมฆสทฺโท. คเทติ, คทยติ.

‘ගද’ ධාතුව දේවසද්ද (මේඝ ශබ්දය/අකුණු ගැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. දේව ශබ්දය යනු මේඝ ශබ්දය යැයි කියනු ලැබේ. ගදේති, ගදයති.

ปท [Pg.314] คติยํ. ปเทติ, ปทยติ. ปทํ. อิมิสฺสา ทิวาทิคเณ ‘‘ปชฺชตี’’ติ รูปํ ภวติ, อิธ ปน อีทิสานิ.

‘පද’ ධාතුව ගති (ගමන) අර්ථයෙහි වැටේ. පදේති, පදයති, පදං. මෙම (ධාතුවේ) දිවාදි ගණයෙහි ‘පජ්ජති’ යන රූපය වෙයි. මෙහි (චුරාදි ගණයෙහි) වනාහි මෙබඳු (පදේති, පදයති ආදී) රූප වෙයි.

ฉิทฺท กณฺณเภเท. ฉิทฺเทติ, ฉิทฺทยติ. ฉิทฺทํ.

‘ඡිද්ද’ ධාතුව කණ්ණභේද (කන් සිදුරු කිරීම/සිදුරු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඡිද්දේති, ඡිද්දයති, ඡිද්දං (සිදුර).

ฉิท ทฺเวธากรเณ. นนุ โภ โย จตุธา วา ปญฺจธา วา อเนกสตธา วา ฉินฺทติ, ตสฺส ตํ เฉทนํ ทฺเวธากรณํ นาม น โหติ, เอวํ สนฺเต กสฺมา สามญฺเญน อวตฺวา ‘‘ทฺเวธากรเณ’’ติ ทฺวิธา คหณํ กตนฺติ? ทฺวิธากรณํ นาม น โหตีติ น วตฺตพฺพํ, อเนกสตธา เฉทนมฺปิ ทฺวิธากรณํเยว. อปรสฺส หิ อปรสฺส ฉินฺนโกฏฺฐาสสฺส ปุพฺเพน เอเกน โกฏฺฐาเสน สทฺธึ อเปกฺขนวเสน ทฺวิธากรณํ โหติเยว. เฉเทติ, เฉทยติ.

‘ඡිද’ ධාතුව ද්වේධාකරණ (දෙකොටසකට කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පින්වත, යමෙක් සතර ආකාරයකින් හෝ පස් ආකාරයකින් හෝ අනේක සිය ගණන් ආකාරයකින් හෝ කපයිද (සිඳියිද), ඔහුගේ ඒ කැපීම 'ද්වේධාකරණ' (දෙකොටසකට කිරීම) නම් නොවේමය. එසේ නම්, පොදු වශයෙන් නොකියා ‘ද්වේධාකරණෙ’ කියා දෙකොටසකට කිරීම ලෙස ගත්තේ මන්ද? 'ද්වේධාකරණය' නොවේ යැයි නොකිය යුතුය. සිය ගණනක් ආකාරයෙන් කැපීම ද දෙකොටසකට කිරීමක්මය. මන්දයත්, නැවත නැවත කපන ලද කොටස්, කලින් කපන ලද එක් කොටසක් හා සසඳා බැලීමේදී (නිරන්තරයෙන්) කොටස් දෙකකට බෙදීමක්ම වන බැවිනි. ඡේදේති, ඡේදයති.

โย เต หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยิ;

ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, มา รฏฺฐํ วินสฺส อิทํ;

"මහා වීරයණෙනි, යමෙක් ඔබගේ දෑත් ද දෙපා ද කන් සහ නාසය ද කැපුවේ ද (ඡේදනය කළේ ද), ඔහු කෙරෙහි ක්‍රෝධ කරනු මැනවි. මේ රට විනාශ වන්නට නොදෙනු මැනවි."

โย เม หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยิ;

จิรํ ชีวตุ โส ราชา, น หิ กุชฺฌนฺติ มาทิสาติ.

"යමෙක් මාගේ දෑත් ද දෙපා ද කන් සහ නාසය ද කැපුවේ ද, ඒ රජතුමා බොහෝ කල් ජීවත් වේවා! මා බඳු වූවෝ ක්‍රෝධ නොකරති."

ฉท อปวารเณ. ฉาเทติ, ฉาทยติ. ฉตฺตํ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาทยติ.

‘ඡද’ ධාතුව අපවාරණ (වැසීම/ආවරණය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඡාදේති, ඡාදයති. ඡත්තං (කුඩය). පුරුෂයාගේ බත වසයි (ආවරණය කරයි).

อีที สนฺทีปเน. อีเทติ, อีทยติ. อีการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐตฺตา สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ.

‘ඊදී’ ධාතුව සන්දීපන (පැහැදිලි කිරීම/ප්‍රකාශ කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඊදේති, ඊදයති. ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් දක්වා ඇති බැවින් අනුස්වාර (නිග්ගහීත) ආගමය සහිත රූප (ඉන්දේති වැනි) සිදු නොවේ.

อทฺท หึสายํ. อทฺเทติ, อทฺทยติ.

‘අද්ද’ ධාතුව හිංසා (හිංසා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. අද්දේති, අද්දයති.

วท ภาสายํ. วาเทติ, วาทยติ. วาโท.

‘වද’ ධාතුව භාසා (කථා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වාදේති, වාදයති. වාදෝ (වාදය/වචනය).

ตตฺถ ‘‘วาเทติ, วาทยตี’’ติ อิเมสํ ‘‘วทตี’’ติ สุทฺธกตฺตุวเสเนว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, น เหตุกตฺตุวเสน. ตถา หิ ‘‘สงฺเกตํ กตฺวา วิสํวาเทติ. โอวเทยฺยานุสาเสยฺย. อิทเมว สจฺจนฺติ จ วาทยนฺติ. อวิสํวาทโก โลกสฺสา’’ติ สุทฺธกตฺตุทีปกปาฬินยา ทิสฺสนฺติ[Pg.315], สทฺทสตฺเถ จ ‘‘วาทยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทํ ทิสฺสติ. ตตฺถ วิสํวาเทตีติ มุสา วเทติ, อถ วา วิปฺปลมฺเภติ, วาโทติ วจนํ. ‘‘วาโท ชปฺโป วิตณฺฑา’’ติ เอวํวิธาสุ ตีสุ กถาสุ วาทสงฺขาตา กถา. ‘‘วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ ทฺเวเยว เหตุกตฺตุปทานิ ภวนฺติ.

එහි ‘වාදේති, වාදයති’ යන මොවුන්ගේ අර්ථය ‘වදති’ (කියයි) යන ශුද්ධ කර්තෘ වශයෙන්ම දත යුතුය, හේතුකර්තෘ (කාරිත) වශයෙන් නොවේ. එසේමය, ‘‘සම්මුතියක් (පොරොන්දුවක්) කර බොරු කියයි (පොරොන්දු කඩ කරයි). අවවාද කරන්නේය, අනුශාසනා කරන්නේය. මෙයම සත්‍යයයි පවසති. ලෝකයා රවටන්නෙකු නොවේ’’ යනාදී වශයෙන් කාරිත (හේතුකර්තෘ) නොවන බව දක්වන පාලි ක්‍රම දක්නට ලැබේ. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ද ‘වාදයති’ යනු ශුද්ධ කර්තෘ පදයක් ලෙස දැක්වේ. එහි ‘විසංවාදේති’ යනු බොරු කියයි, නැතහොත් රවටයි යන්නයි. ‘වාද’ යනු වචනයයි. ‘‘වාදය, ජප්පය, විතණ්ඩාව’’ යන මෙබඳු කථා තුන අතුරින් ‘වාද’ යැයි කියන ලද කථාවයි. ‘වාදාපේති, වාදාපයති’ යනු හේතුකර්තෘ පද දෙකක්ම වෙයි.

ฉที อิจฺฉายํ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, ตสฺมา สนิคฺคหีตาคมานิสฺส รูปานิ น ภวนฺติ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาเทติ, ฉาทยติ, รุจฺจตีติ อตฺโถ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาทยมานํ ติฏฺฐติ ฉาเทนฺตํ วา.

‘ඡදී’ ධාතුව ඉච්ඡා (කැමැත්ත/ප්‍රිය බව) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය ඊ-කාරාන්ත ධාතුවකි. එබැවින් මෙයට අනුස්වාර (නිග්ගහීත) ආගමය සහිත රූප (ඡන්දේති වැනි) සිදු නොවේ. ‘පුරිසස්ස භත්තං ඡාදේති, ඡාදයති’ යනු පුරුෂයාට බත ප්‍රිය කරයි (රුචි කරයි) යන අර්ථයයි. ‘පුරිසස්ස භත්තං ඡාදයමානං තිට්ඨති ඡාදෙන්තං වා’ (පුරුෂයාට බත ප්‍රිය වෙමින් පවතී) යන්නයි.

วที อภิวาทนถุตีสุ. อยมฺปิ อีการนฺโต ธาตุ, ตสฺมา อิมสฺสปิ สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ. วาเทติ, วาทยติ, วนฺทติ, โถเมติ วาติ อตฺโถ. อิมานิ อนุปสคฺคานิ รูปานิ. สทฺทสตฺเถปิ จ ‘‘วาทยตี’’ติ อนุปสคฺควนฺทนถุติอตฺถํ ปทํ วุตฺตํ, สาสเน ปน ‘‘อภิวาเทติ, อภิวาทยติ, อภิวาทนํ, ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา’’ติอาทีนิ โสปสคฺคานิ รูปานิ ทิสฺสนฺติ.

‘වදී’ ධාතුව අභිවාදන (වැඳීම/ගරු කිරීම) සහ ථුති (ප්‍රශංසා කිරීම) අර්ථයන්හි වැටේ. මෙය ද ඊ-කාරාන්ත ධාතුවකි. එබැවින් මෙයට ද අනුස්වාර (නිග්ගහීත) ආගමය සහිත රූප සිදු නොවේ. වාදේති, වාදයති යනු වඳියි, ප්‍රශංසා කරයි යන අර්ථයයි. මේවා උපසර්ග රහිත රූප වේ. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ද ‘වාදයති’ යනු උපසර්ග රහිතව වැඳීම හා ප්‍රශංසා කිරීම යන අර්ථය දෙන පදයක් ලෙස දක්වා ඇත. ශාසනයෙහි (පාලි පෙළෙහි) වනාහි ‘‘අභිවාදේති, අභිවාදයති, අභිවාදනං, භගවන්තං අභිවාදෙත්වා’’ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ) යනාදී උපසර්ග සහිත රූප දක්නට ලැබේ.

ตตฺถ อภิวาเทตฺวาติ วนฺทิตฺวา, โถเมตฺวา วา, อยมสฺมากํ รุจิ. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อภิวาเทตฺวาติ ‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา, วนฺทนฺโต หิ อตฺถโต เอวํ วทาเปติ นามา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อภิวาทนสทฺทตฺโถ วุตฺโต, อมฺเหหิ ปน วนฺทนสทฺทํ สทฺทสตฺถนยมคฺคเหตฺวา สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ กถิโต. อภิวาทนญฺหิ วนฺทนํเยว, น วทาปนํ อภิสทฺเทน สมฺพนฺธิตตฺตา ‘‘อภิวาทนสีลิสฺสา’’ติ เอตฺถ วิย. อิทญฺหิ ‘‘อภิวาทาปนสีลิสฺสา’’ติ น วุตฺตํ. ยทิ จ สทฺทสตฺเถ วทาปนมธิปฺเปตํ สิยา, ‘‘วที วทาปนถุตีสู’’ติ นิสฺสนฺเทหวจนํ วตฺตพฺพํ สิยา[Pg.316], เอวญฺจ น วุตฺตํ, เอวํ ปน วุตฺตํ ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ, เตน วทาปนมนธิปฺเปตนฺติ ญายติ.

එහි ‘අභිවාදෙත්වා’ යනු වැඳ, නැතහොත් ප්‍රශංසා කර යන්නයි. මෙය අපගේ කැමැත්තයි (මතයයි). ආගමික අටුවාවන්හි (ආගමට්ඨකථා) වනාහි, ‘‘අභිවාදෙත්වා යනු ‘සුවපත් වේවා, නීරෝගී වේවා’ යි කියවා (ප්‍රාර්ථනා කරවා) යන්නයි. මන්දයත්, වඳින්නා වනාහි අර්ථ වශයෙන් මෙසේ කියවන්නේමය’’ කියා හේතුකර්තෘ (කාරිත) වශයෙන් අභිවාදන ශබ්දයේ අර්ථය දක්වා ඇත. අප විසින් වනාහි ‘වන්දන’ ශබ්දය ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍ර ක්‍රමය අනුව ගෙන ශුද්ධ කර්තෘ අර්ථය පවසන ලදී. ‘අභිවාදනසීලිස්ස’ (වැදීමේ ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාට) යන මෙහි මෙන් ‘අභි’ ශබ්දය හා සම්බන්ධ වී ඇති බැවින් ‘අභිවාදන’ යනු වැඳීමම වේ, කියවීම (වැඳවීම) නොවේ. මෙහි ‘‘අභිවාදාපනසීලිස්ස’’ (වැඳවීමේ ස්වභාවය ඇත්තාට) කියා පවසා නැත. ඉදින් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ‘වදවා ගැනීම’ (කියවීම) අදහස් කළේ නම්, සැකයක් නැති වන පරිදි ‘‘වදී වදාපනථුතීසු’’ කියා පැවසිය යුතුව තිබුණි. එසේ පවසා නැත, පවසන ලද්දේ ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසු’’ කියාය. එබැවින් වදාපනය (කියවීම/වැඳවීම) අදහස් නොකළ බව දත යුතුය.

อถาปิ สิยา ‘‘กสฺสจิ วุทฺเธน วิสิฏฺฐํ วทาปนํ อภิวาทน’’นฺติ, เอวมฺปิ นุปปชฺชติ การิตวเสน ธาตุอตฺถสฺส อกเถตพฺพโต. ตถา หิ ‘‘ปจ ปาเก, ฉิทิ ทฺวิธากรเณ’’ติอาทินา ภาววเสน อตฺถปฺปกาสนมตฺเตเยว ‘‘ปจติ, ปจฺจติ, ปาเจติ. ฉินฺทติ, ฉิชฺชติ, เฉทาเปตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกานิ เจว อกมฺมกานิ จ สการิตานิ จ รูปานิ นิปฺผชฺชนฺติ, น จ ตทตฺถาย วิสุํ วิสุํ ธาตุนิทฺเทโส กริยติ. ตสฺมา ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ เอตฺถ การิตวเสน ธาตุอตฺโถ กถิโตติปิ วตฺตุํ น สกฺกา กฺริยาสภาวตฺตา ธาตูนํ. ยถา ปน ‘‘ตกฺเกติ, วิตกฺเกติ. ตกฺโก, วิตกฺโก’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ, ตถา ‘‘วาเทติ, อภิวาเทตี’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ. อโต สทฺทสตฺเถปิ สทฺทสตฺถวิทูหิ ‘‘ตกฺก วิตกฺเก, วที อภิวาทนถุตีสู’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ‘‘ตกฺกยติ, วาทยตี’’ติอาทีนิ อนุปสคฺคานิเยว รูปานิ ทสฺสิตานิ, ตานิ จ โข สุทฺธกตฺตุปทานิเยว, น เหตุกตฺตุปทานิ, ตสฺมา ‘‘อภิวาทนถุตีสู’’ติ เอตสฺส ‘‘วทาปนถุตีสู’’ติ อตฺโถ นุปปชฺชติ.

තවද, ‘වැඩිහිටියෙකු ලවා (තමන්ට) විශිෂ්ට ලෙස ප්‍රකාශ කරවා ගැනීම (කීමට සැලැස්වීම) අභිවාදනය යැයි’ යමෙකුට සිතෙන්නට පුළුවන. එසේ වුව ද, කාරිත (ප්‍රේරණ) අර්ථයෙන් ධාතු අර්ථය ප්‍රකාශ නොකළ යුතු බැවින් එය ද නොගැලපේ. එසේම ‘පච පාකෙ (පිසීමෙහි), ඡිදි ද්විධාකරණෙ (දෙකට කැපීමෙහි)’ යනාදී වශයෙන් භාව (ක්‍රියා) වශයෙන් අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම පමණක්, ‘පචති (පිසයි), පච්චති (පිසෙයි), පාචේති (පිස්වයි), ඡින්දති (කපයි), ඡිජ්ජති (කැපෙයි), ඡේදාපේති (කප්පවයි)’ යනාදී සකර්මක වූ ද, අකර්මක වූ ද, සකාරිත (කාරිත ප්‍රත්‍ය සහිත) වූ ද රූප සිද්ධ වෙයි. ඒ ඒ අර්ථ සඳහා වෙන් වෙන් වශයෙන් ධාතු නිර්දේශ නොකරනු ලැබේ. එබැවින්, ‘වදී අභිවාදනථුතීසු’ යන්නෙහි කාරිත වශයෙන් ධාතු අර්ථය කියන ලද්දේ යැයි පැවසීමට නොහැකි වනුයේ, ධාතූන් ක්‍රියා ස්වභාවය ඇති බැවිනි. යම් සේ ‘තක්කේති, විතක්කේති. තක්කෝ, විතක්කෝ’ යනාදිය සමානාර්ථ ඇත්තේද, එමෙන්ම ‘වාදේති, අභිවාදේති’ යනාදිය ද සමානාර්ථ ඇත්තේමය. එබැවින් ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි ද ශබ්දඥයන් විසින් ‘තක්ක විතක්කේ, වදී අභිවාදනථුතීසු’ යනාදී ධාතූන්ගේ ‘තක්කයති, වාදයති’ යනාදී උපසර්ග රහිත රූපයන්ම දක්වන ලදී. ඒවා ද ශුද්ධ කර්තෘ පදයන්ම වන අතර හේතු කර්තෘ පද නොවේ. එබැවින් ‘අභිවාදනථුතීසු’ යන්නෙහි ‘වදාපනථුතීසු’ (කියවීමට සැලැස්වීම සහ ස්තුති කිරීම්හි) යන අර්ථය නොගැලපේ.

กิญฺจ ภิยฺโย – ‘‘อภิวาเทติ, อภิวาทยติ. อภิวาเทตฺวา, อภิวาทยิตฺวา’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ, เณณยมตฺเตน หิ สวิเสสานิ. ยทิ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส ‘‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา’’ติ อตฺโถ สิยา, ‘‘สิรสา อภิวาทยิ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘สิรสา’’ติ ปทํ น วตฺตพฺพํ สิยา วทาปเนน อสมฺพนฺธตฺตา. ยสฺมา วุตฺตํ ตํ ปทํ, เตน ญายติ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติอาทีสุ วทาปนตฺโถ น อิจฺฉิตพฺโพ, วนฺทนตฺโถ อิจฺฉิตพฺโพ โถมนตฺโถ จ. ยสฺมา ภูวาทิคเณ ‘‘วนฺท อภิวาทานถุตีสู’’ติ อิมสฺส ธาตุสฺส ‘‘วนฺทตี’’ติ [Pg.317] ปทรูปสฺส ‘‘อภิวนฺทติ, โถเมติ จา’’ติ อตฺโถเยว อิจฺฉิตพฺโพ, น วทาปนตฺโถ. ตถา หิ ‘‘วนฺเท สุคตํ คติวิมุตฺต’’นฺติ ปทานมตฺถํ วทนฺเตน ฏีกาจริเยนปิ ‘‘วนฺเทติ วนฺทามิ, โถเมมิ จา’’ติ วนฺทนโถมนตฺโถเยว ทสฺสิโต, น อภิวาทนสทฺทตฺถํ ปฏิจฺจ วทาปนตฺโถ, ตสฺมา ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ เอตฺถาปิ วนฺทนโถมนตฺถาเยว อิจฺฉิตพฺพา, น วทาปนตฺโถ.

තවද - ‘අභිවාදේති, අභිවාදයති, අභිවාදෙත්වා, අභිවාදයිත්වා’ යනාදිය සමානාර්ථ ඇත්තාහ. මේවා ‘ණෙ’ සහ ‘ණය’ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පමණක් විශේෂිත වේ. ඉදින් ‘අභිවාදෙත්වා’ යන මෙම පදයට ‘සුවපත් වේවා! නිරෝගී වේවා!’ යි (වෙනත් අයෙකු ලවා) කියවාගෙන’ යන අර්ථය වන්නේ නම්, ‘සිරසා අභිවාදයි’ (හිසින් වැන්දේය) යන මෙහි ‘සිරසා’ (හිසින්) යන පදය නොකිය යුතු වන්නේය; මන්ද යත්, කීමෙහි (කියවීමෙහි) එය සම්බන්ධ නොවන බැවිනි. යම් හෙයකින් ඒ පදය පවසන ලද ද, එහෙයින් ‘අභිවාදෙත්වා’ යනාදියේදී කීමට සැලැස්වීමේ (කාරිත) අර්ථය නොගත යුතු බවත්, වැඳීමේ සහ පැසසීමේ (ස්තුති කිරීමේ) අර්ථයම ගත යුතු බවත් දත යුතුය. මන්ද යත්, භූවාදි ගණයෙහි ‘වන්ද අභිවාදනථුතීසු’ යන මෙම ධාතුවෙන් ‘වන්දති’ යන පද රූපයේ ‘වඳියි, පසසයි’ යන අර්ථයම ඉච්ඡා කටයුතු (ගත යුතු) වන අතර, කීමට සැලැස්වීමේ අර්ථය නොගත යුතුය. එසේම ‘වන්දේ සුගතං ගතිවිමුත්තං’ (ගතිවලින් මිදුණු සුගතයන් වහන්සේට වඳිමි) යන පදයන්හි අර්ථය පවසන ටීකාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ද ‘වන්දේති වන්දාමි, ථෝමේමි ච’ (වන්දේ යනු වඳිමි, පසසමි ද වේ) යනුවෙන් වැඳීම සහ පැසසීම යන අර්ථයම දක්වන ලදී. ‘අභිවාදන’ ශබ්දයේ අර්ථය ඇසුරින් කීමට සැලැස්වීමේ අර්ථයක් නොදක්වන ලදී. එබැවින් ‘අභිවාදෙත්වා’ යන්නෙහි ද වැඳීම සහ පැසසීම යන අර්ථයම ගත යුතු අතර, කීමට සැලැස්වීමේ අර්ථය නොගත යුතුය.

อถาปิ สิยา ‘‘วนฺเท’ติ ปเท การิตปจฺจโย นตฺถิ, ‘อภิวาเทตฺวา’ติ อิมสฺมึ ปน อตฺถิ, ตสฺมา ตตฺถ วทาปนตฺโถ น ลพฺภติ, อิธ ปน ลพฺภตี’’ติ. ตนฺน, ‘‘กโรตี’’ติสุทฺธกตฺตุปทสฺสปิ ‘‘นิปฺผาเทตี’’ติ เหตุกตฺตุปทวเสน วิวรณสฺส วิย ‘‘วนฺเท’’ติ ปทสฺสปิ ‘‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา’’ติ วิวรณสฺส วตฺตพฺพตฺตา. ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ อิทญฺจ ‘‘วนฺเท’’ติ ปทมิว การิตปจฺจยนฺตํ น โหติ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา ‘‘จินฺเตติ, จินฺตยติ. มนฺเตติ, มนฺตยตี’’ติอาทีนํ จุราทิคณิกานํ สุทฺธกตฺตุปทานํ ‘‘จินฺตาเปติ, จินฺตาปยตี’’ติอาทีนิเยว เหตุกตฺตุปทานิ ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ยทิ เหตุกตฺตุปทํ อธิปฺเปตํ สิยา, ‘‘อภิวาทาเปตฺวา’’ติ วา ‘‘อภิวาทาปยิตฺวา’’ติ วา วตฺตพฺพํ สิยา, ยสฺมา ปเนวํ น วุตฺตํ, ตสฺมา ตํ การิตปจฺจยนฺตํ น โหตีติ สิทฺธํ.

තවද, ‘වන්දේ’ යන පදයෙහි කාරිත ප්‍රත්‍යයක් නැත, ‘අභිවාදෙත්වා’ යන මෙහි වනාහි (කාරිත ප්‍රත්‍යය) ඇත, එබැවින් එහි කීමට සැලැස්වීමේ අර්ථය නොලැබෙන නමුත් මෙහි ලැබෙන්නේ යැයි යමෙකුට සිතෙන්නට පුළුවන. එය එසේ නොවේ. ‘කරෝති’ (කරයි) යන ශුද්ධ කර්තෘ පදයට ද ‘නිප්ඵාදේති’ (නිපදවයි/කරවයි) යන හේතු කර්තෘ පද වශයෙන් විවරණයක් කරන්නාක් මෙන්, ‘වන්දේ’ යන පදයට ද ‘සුවපත් වේවා! නිරෝගී වේවා!’ යි කියවාගෙන’ යන විවරණය පැවසිය යුතු බැවිනි. ‘අභිවාදෙත්වා’ යන්න ද ‘වන්දේ’ යන පදය මෙන් කාරිත ප්‍රත්‍යාන්තයක් (කාරිත ප්‍රත්‍යයෙන් කෙළවර වූවක්) නොවේ. ඒ මන්ද යත්? ‘චින්තේති, චින්තයති. මන්තේති, මන්තයති’ යනාදී චුරාදි ගණයට අයත් ශුද්ධ කර්තෘ පදයන්ගේ ‘චින්තාපේති, චින්තාපයති’ යනාදී වශයෙන්ම හේතු කර්තෘ පද දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එබැවින් ඉදින් හේතු කර්තෘ පදයක් අදහස් කරන ලද්දේ නම්, ‘අභිවාදාපෙත්වා’ කියා හෝ ‘අභිවාදාපයිත්වා’ කියා හෝ පැවසිය යුතුව තිබුණි. යම් හෙයකින් එසේ පවසා නැද්ද, එබැවින් එය කාරිත ප්‍රත්‍යාන්තයක් නොවන බව සිද්ධ වේ.

อิมสฺสตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน สาฏฺฐกถํ วิธุรชาตกปฺปเทสํ วทาม.

මෙම අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස මේ ස්ථානයෙහි අටුවාව සහිත විධුර ජාතක දේශනාව පවසමු.

‘‘กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว;

ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชตี’’ติ

‘යම් මිනිසෙකු (තවකෙකු) මරා දැමීමට කැමති වන්නේ නම්, ඔහු කෙසේ නම් (ඔහුට) වඳින්නේ ද? කෙසේ නම් (තමන් ලවා) වැන්දවීමට සලස්වන්නේ ද? ඒ ක්‍රියාව නොගැලපෙන්නේමය’

อยํ ตาว ชาตกปาฬิ. อยํ ปน อฏฺฐกถาปาโฐ ‘‘ยญฺหิ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, โส ตํ กถํ นุ อภิวาเทยฺย, กถํ วา [Pg.318] เตน อตฺตานํ อภิวาทาปเยถ เว. ตสฺส หิ ตํ กมฺมํ น อุปปชฺชตี’’ติ. ตตฺถ ปาฬิยํ อภิวาเทยฺยาติ สุทฺธกตฺตุปทํ ตพฺพาจกตฺตา. อภิวาทาปเยถ เวติ เหตุกตฺตุปทํ ตพฺพาจกตฺตา. เอวํ วิภาคํ ปน ญตฺวา ปาฬิยา อฏฺฏกถาย จ อธิปฺปาโย คเหตพฺโพ ‘‘นโร ยํ ปุคฺคลํ หนฺตุํ อิจฺเฉยฺย, โส หนฺตา ตํ วชฺฌํ ปุคฺคลํ กถํ นุ อภิวาเทยฺย, โส วา หนฺตา, เตน วชฺเฌน มํ วนฺทาหีติ อตฺตานํ กถํ วนฺทาเปยฺยา’’ติ. เอตฺถ ปน ‘‘ราชาโน โจรํ สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺตี’’ติอาทีสุ วิย กรณวเสน ‘‘เตน วชฺเฌนา’’ติ ปทํ โยชิตํ, อตฺโถ ปน ‘‘ตํ วชฺฌ’’นฺติ อุปโยควจนวเสน ทฏฺฐพฺโพ ทฺวิกมฺมกตฺตา สการิตปจฺจยสฺส สกมฺมกธาตุยาติ. นนุ เอวํ สนฺเต ‘‘อฏฺฐกถาจริยา ปสฺสิตพฺพํ น ปสฺสนฺติ, อติตฺเถ ปกฺขนฺทนฺตี’’ติ เตสํ โทโส โหตีติ? น โหติ, สุณาถ อสฺมากํ โสธนํ, ตถา หิ อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ เอตฺถ ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ ธาตุยา อตฺถมคฺคเหตฺวา โวหารวิสเย โกสลฺลสมนฺนาคตตฺตา สณฺหสุขุมมตฺถํ โสตูนํ โพเธตุํ ‘‘วท วิยตฺติยํ วาจาย’’นฺติ ธาตุเยวตฺถํ คเหตฺวา การิตปจฺจยปริกปฺปเนน การิตตฺถมาทาย ‘‘อภิวาเทตฺวาติ ‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา, วนฺทนฺโต หิ อตฺถโต เอวํ วทาเปติ นามา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อภิวาทนสทฺทตฺโถ วุตฺโตติ น โกจิ เตสํ โทโส. ปูชารหา หิ เต อายสฺมนฺโต, นโมเยว เตสํ กโรม, อิทมฺปิ ฐานํ สุขุมํ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพํ. เอวญฺหิ กโรโต ปญฺญา วฑฺฒตีติ.

පළමුව මෙය ජාතක පාලියයි. මෙය වනාහි අටුවා පාඨයයි: ‘යම් හෙයකින් මිනිසෙක් (යමෙකු) මරා දැමීමට කැමති වන්නේ නම්, ඔහු ඔහුට කෙසේ නම් වඳින්නේ ද? නැතහොත් ඔහු ලවා තමාට කෙසේ නම් වැන්දවීමට සලස්වන්නේ ද? ඔහුට ඒ ක්‍රියාව නොගැලපෙන්නේමය’ යනුයි. එහි පාලියෙහි ‘අභිවාදෙය්‍ය’ යනු එය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ශුද්ධ කර්තෘ පදයකැයි ද, ‘අභිවාදාපයේථ වේ’ යනු එය ප්‍රකාශ කරන බැවින් හේතු කර්තෘ පදයකැයි ද දත යුතුය. මෙසේ බෙදීම දැනගෙන, පාලියෙහි ද අටුවාවෙහි ද අදහස මෙසේ ගත යුතුය: ‘මිනිසෙකු යම් පුද්ගලයෙකු මැරීමට කැමති වේ නම්, ඒ ඝාතකයා මරණයට නියම වූ ඒ පුද්ගලයාට කෙසේ නම් වඳින්නේ ද? නැතහොත් ඒ ඝාතකයා, මරණයට නියම වූ ඒ තැනැත්තා ලවා ‘මට වඳින්න’ යැයි පවසා තමාට කෙසේ වැන්දවා ගන්නේ ද?’ මෙහි වනාහි ‘රජවරු සොරාව බල්ලන් ලවා ද කාවත්’ යනාදියේදී මෙන්, කරණ විභක්ති වශයෙන් ‘තේන වජ්ඣේන’ (ඒ වධ්‍යයා ලවා) යන පදය යොදන ලදී. අර්ථය වනාහි ද්විකර්මක සකාරිත ප්‍රත්‍ය සහිත සකර්මක ධාතුවක් වන බැවින්, ‘තං වජ්ඣං’ (ඒ වධ්‍යයා) යනුවෙන් උපයෝග (කර්ම) විභක්ති වශයෙන් දත යුතුය. ඉදින් එසේ නම්, ‘අටුවාචාරීන් වහන්සේලා දැකිය යුතු දේ නොදකිති, නොමඟ යති’ කියා උන්වහන්සේලාට දෝෂයක් වන්නේ නොවේ ද? නොවේමය, අපගේ විග්‍රහය (පිරිසිදු කිරීම) අසන්න: එසේම අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ‘අභිවාදෙත්වා’ යන මෙහි ‘වදී අභිවාදනථුතීසු’ යන ධාතුවේ අර්ථය නොගෙන, ව්‍යවහාර ක්ෂේත්‍රයෙහි දක්ෂතාවයෙන් යුක්ත වූ බැවින් සියුම් හා සූක්ෂ්ම අර්ථය අසන්නන්ට වටහා දෙනු පිණිස ‘වද වියත්තියං වාචායං’ (පැහැදිලි වචනයෙන් කීමෙහි) යන ධාතුවේ අර්ථයම ගෙන, කාරිත ප්‍රත්‍යයක් උපකල්පනය කරමින් කාරිත අර්ථය ගෙන, ‘අභිවාදෙත්වා යනු සුවපත් වේවා, නිරෝගී වේවා යි කියවාගෙන’ යනුවෙන් ද, වඳින්නා වනාහි අර්ථ වශයෙන් මෙසේ කියවන්නේමය යන හේතුවෙන් හේතු කර්තෘ (හේතු ක්‍රියා) වශයෙන් අභිවාදන ශබ්දයේ අර්ථය පවසන ලදී. එබැවින් උන්වහන්සේලාට කිසිදු දෝෂයක් නැත. ඒ ආයුෂ්මත්න් වහන්සේලා පිදිය යුත්තෝමය, උන්වහන්සේලාට නමස්කාරයම කරමු. මේ කරුණ ද සියුම් බැවින් මනාව මනසෙහි තබාගත යුතුය. මෙසේ කරන්නාට ප්‍රඥාව වැඩෙන්නේය.

ทการนฺตธาตุรูปานิ.

දකාරාන්ත ධාතු රූපයන්ය.

ธการนฺตธาตุ

ධකාරාන්ත ධාතු

รนฺธ [Pg.319] ปาเก. สูโท ภตฺตํ รนฺเธติ, รนฺธยติ. กากํ โสกาย รนฺเธหิ. รนฺธโก. สูเทน โอทโน รนฺธิยติ. รนฺธิโต. รนฺธนํ. ปุริโส สูทํ สูเทน วา โอทนํ รนฺธาเปติ, รนฺธาปยติ. รนฺเธตุํ, รนฺธยิตุํ. รนฺธิตฺวา, รนฺธยิตฺวา, รนฺธิย อิจฺจาทีนิ.

රන්ධ පාකේ (පිසීමෙහි). සූදෝ භත්තං රන්ධේති, රන්ධයති (සූපවේදියා බත් පිසෙයි). කාකං සෝකාය රන්ධේහි (කපුටා ශෝකයට පත් කරවන්න). රන්ධකෝ (පිසින්නා). සූදේන ඕදනෝ රන්ධියති (සූපවේදියා විසින් බත් පිසිනු ලැබේ). රන්ධිතෝ (පිසින ලද). රන්ධනං (පිසීම). පුරිසෝ සූදං සූදේන වා ඕදනං රන්ධාපේති, රන්ධාපයති (පුරුෂයා සූපවේදියා ලවා බත් පිස්වයි). රන්ධේතුං, රන්ධයිතුං (පිසිනු පිණිස). රන්ධිත්වා, රන්ධයිත්වා, රන්ධිය (පිස) යනාදියයි.

ธู กมฺปเน. ธาเวติ, ธาวยติ.

ධූ කම්පනේ (සෙලවීමෙහි/වෙව්ලීමෙහි). ධාවේති, ධාවයති (දුවවයි/සලිත කරයි).

คนฺธ สูจเน อทฺทเน จ. สูจนํ. ปกาสนํ. อทฺทนํ ปริปฺลุตา. คนฺเธติ, คนฺธยติ, คนฺโธ.

'ගන්ධ' (ගන්ධ්) ධාතුව හැඟවීම (දැනවීම) සහ තෙත්වීම (පෙඟීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'සූචන' යනු ප්‍රකාශ කිරීම (හෙළිදරව් කිරීම) යි. 'අද්දන' යනු තෙත්වීම (පෙඟීම) යි. ගන්ධේති, ගන්ධයති, ගන්ධෝ (යන රූප වේ).

เอตฺถ คนฺโธติ คนฺเธติ อตฺตโน วตฺถุํ สูจยติ ปกาเสตีติ คนฺโธ. ปฏิจฺฉนฺนํ วา ปุปฺผผลาทึ ‘‘อิทเมตฺถ อตฺถี’’ติ เปสุญฺญํ อุปสํหรนฺโต วิย ปกาเสตีติ คนฺโธ. คมุธรธาตุทฺวยวเสนปิ คนฺธสทฺทตฺโถ วตฺตพฺโพ ‘‘คจฺฉนฺโต ธริยตีติ คนฺโธ’’ อิติ, อาห จ ‘‘คจฺฉนฺโต ธริยตีติ คนฺโธ, สูจนโตปิ วา’’ติ. คนฺธสทฺโท จ ‘‘อุปฺปลคนฺธเถโน’’ติ เอตฺถ เฉทเน วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺโพ.

මෙහි 'ගන්ධ' යනු තමාගේ වස්තුව (තමන් පවතින තැන) හඟවයි, ප්‍රකාශ කරයි යන අර්ථයෙන් 'ගන්ධ' (සුවඳ) නම් වේ. නැතහොත්, සැඟවුණු මල්, ගෙඩි ආදිය 'මෙතැන මෙබඳු දෙයක් ඇතැයි' කේලාම් කියන්නෙකු මෙන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'ගන්ධ' නම් වේ. 'ගමු' (යාම) සහ 'ධර' (දැරීම) යන ධාතුන් දෙකෙහි වසයෙන් ද 'ගන්ධ' ශබ්දයේ අර්ථය කිව යුතුය. එනම්, 'යමින් දරනු ලැබේ ද එය ගන්ධය' යනුයි. 'යමින් දරනු ලබන බැවින් ද, නැතහොත් හැඟවීම් අර්ථයෙන් ද ගන්ධය' යැයි (පූර්වාචාරීහු) පැවසූහ. තවද 'උප්පලගන්ධථේනෝ' (නෙළුම් සුවඳ සොරකම් කරන්නා) යන තැන 'ගන්ධ' ශබ්දය සිඳීම/කැපීම යන අර්ථයෙහි වැටෙන බව දත යුතුය.

วธ สํยเม. วเธติ, วธยติ.

'වධ' (වධ්) ධාතුව සංයමය (පාලනය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වධේති, වධයති (යන රූප වේ).

พุธิ หึสายํ. พุนฺเธติ, พุนฺธยติ. ปลิพุนฺเธติ, ปลิพุนฺธยติ. ปลิโพโธ, ปริสทฺโท อุปสคฺโค, โส วิการวเสน อญฺญถา ชาโต. ตตฺถ ปลิโพโธติ อาวาสปลิโพธาทิ. อปิจ ปลิโพโธติ ตณฺหามานทิฏฺฐิตฺตยญฺจ.

'බුධි' (බුධ්) ධාතුව හිංසාව (පීඩා කිරීම/බාධා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. බුන්ධේති, බුන්ධයති, පලිබුන්ධේති, පලිබුන්ධයති (යන රූප වේ). 'පලිබෝධ' යන්නෙහි 'පරි' යන්න උපසර්ගය වන අතර, එය විකාර වසයෙන් (වෙනස් වීමකින්) වෙනත් ආකාරයකට (පලි ලෙස) පෙරළුණකි. එහි 'පලිබෝධ' යනු ආවාස පලිබෝධ (නවාතැන් පිළිබඳ බාධා) ආදියයි. තවද පලිබෝධ යනු තණ්හාව, මානය සහ දිට්ඨිය යන ත්‍රිත්වය ද වේ.

วทฺธ เฉทนปูรเณสุ. วทฺเธติ, วทฺธยติ. วทฺธกี. วทฺธกีติ คหการโก.

'වද්ධ' (වද්ධ්) ධාතුව කැපීම (සිඳීම) සහ පිරවීම (සම්පූර්ණ කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. වද්ධේති, වද්ධයති, වද්ධකී (යන රූප වේ). 'වද්ධකී' යනු වඩුවා (ගෙවල් සාදන්නා) යි.

คทฺธ อภิกงฺขายํ. คทฺเธติ, คทฺธยติ. คทฺโธ. คทฺโธติ คิชฺโฌ. ‘‘คทฺธพาธิปุพฺโพ’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

'ගද්ධ' (ගද්ධ්) ධාතුව තද ආශාව (කැමැත්ත) අර්ථයෙහි වැටේ. ගද්ධේති, ගද්ධයති, ගද්ධෝ (යන රූප වේ). 'ගද්ධ' යනු ගිජුලිහිණියා යි. 'ගද්ධබාධිපුබ්බෝ' යන්න මෙහි නිදසුනකි.

สธุ [Pg.320] ปหํสเน. สเธติ, สธยติ.

'සධු' (සධ්) ධාතුව සතුටු කිරීම (ප්‍රීති කරවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සධේති, සධයති (යන රූප වේ).

วทฺธ ภาสายํ. วทฺเธติ, วทฺธยติ.

'වද්ධ' (වද්ධ්) ධාතුව කථා කිරීම (භාෂණය) අර්ථයෙහි වැටේ. වද්ධේති, වද්ධයති (යන රූප වේ).

อนฺธ ทิฏฺฐูปสํหาเร. ทิฏฺฐูปสํหาโร นาม จกฺขุสญฺญิตาย ทิฏฺฐิยา อุปสํหาโร อปนยนํ วินาโส วา. จกฺขุ หิ ปสฺสนฺติ เอตายาติ ทิฏฺฐีติ วุจฺจติ. ยํ สนฺธาย อฏฺฐกถาสุ ‘‘สสมฺภารจกฺขุโน เสตมณฺฑลปริกฺขิตฺตสฺส กณฺหมณฺฑลสฺส มชฺเฌ อภิมุขํ ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเต ทิฏฺฐิมณฺฑเล’’ติ วุตฺตํ. ฏีกายมฺปิ จ ‘‘ทิฏฺฐิมณฺฑเลติ อภิมุขฏฺฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเต จกฺขุสญฺญิตาย ทิฏฺฐิยา มณฺฑเล’’ติ วุตฺตํ. เอวํภูตาย ทิฏฺฐิยา อุปสํหาเร อนฺธธาตุ วตฺตติ. อนฺเธติ, อนฺธยติ. จกฺขูนิ อนฺธยึสุ, อนฺโธ. อนฺโธติ อนฺเธตีติ อนฺโธ. ทฺวินฺนํ จกฺขูนํ เอกสฺส วา วเสน นฏฺฐนยโน, เอวมิธ อนฺธธาตุ วุตฺโต. กจฺจายเน ปน ‘‘ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา’’ติ วจเนน อมธาตุสฺส อนฺธาเทสกรณวเสน รูปนิปฺผตฺติ ทสฺสิตา.

'අන්ධ' (අන්ධ්) ධාතුව පෙනීම විනාශ කිරීම (පෙනීම නැති කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දිට්ඨූපසංහාර' යනු ඇස නමැති පෙනීම විනාශ කිරීම, ඉවත් කිරීම හෝ විනාශ කිරීමයි. ඇසින් බලන බැවින් එයට 'දිට්ඨි' (පෙනීම) යැයි කියනු ලැබේ. එය අරභයා අටුවාවන්හි "සසම්භාර චක්ෂුසෙහි සුදු මණ්ඩලයෙන් වට වූ කළු මණ්ඩලය මැද, ඉදිරියෙහි සිටින්නන්ගේ ශරීර සටහන් උපදින ස්ථානය වූ දෘෂ්ටි මණ්ඩලයෙහි" යැයි පවසන ලදී. ටීකාවෙහි ද "දෘෂ්ටි මණ්ඩලයෙහි යනු ඉදිරියෙහි සිටින්නන්ගේ ශරීර සටහන් උපදින ස්ථානය වූ ඇස නමැති පෙනීමේ මණ්ඩලයෙහි" යැයි පවසන ලදී. මෙබඳු වූ පෙනීම නැති කිරීමෙහි 'අන්ධ' ධාතුව වැටේ. අන්ධේති, අන්ධයති, චක්ඛූනි අන්ධයිංසු (ඇස් අන්ධ කළහ), අන්ධෝ (අන්ධයා) යනුයි. අන්ධ කරනු ලබන බැවින් 'අන්ධ' නම් වේ. ඇස් දෙකෙහිම හෝ එක් ඇසක පෙනීම නැති වූ තැනැත්තා යන අර්ථයෙන් මෙහි 'අන්ධ' ධාතුව පවසන ලදී. කච්චායනයෙහි සූත්‍රයෙහි "ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා" යන වචනයෙන් 'අම' ධාතුවට 'අන්ධ' ආදේශ කිරීමෙන් රූප සිද්ධිය දක්වන ලදී.

พธ พนฺธเน. มิคํ พาเธติ, พาธยติ. พทฺโธ มิโค, พทฺโธสิ มารปาเสน.

'බන්ධ' (බධ්/බාධ්) ධාතුව බැඳීම (බන්ධනය) අර්ථයෙහි වැටේ. මිගං බාධේති, බාධයති (මුවා බඳියි), බද්ධෝ මිගෝ (බැඳුණු මුවා), බද්ධෝසි මාරපාසේන (තෝ මාර පාශයෙන් බැඳුණේ වෙහි) යනු නිදසුන්ය.

ตตฺถ พาเธตีติ พนฺธตีติ สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวํ พาธยตีติ เอตฺถาปิ. ตถา หิ ‘‘วาตํ ชาเลน พาเธสิ, โย อนิจฺฉนฺติมิจฺฉสี’’ติ เอตฺถ พาเธสีติ พนฺธสีติ สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘พาธ พทฺธาย’’นฺติ พาธธาตุสฺส วเสน ‘‘พาธตี’’ติ กตฺตุปทํ ‘‘พาเธติ, พาธยตี’’ติ เหตุกตฺตุปทํ ภวติ. พทฺโธติ พาธิยเต พนฺธิยเต โสติ พทฺโธ.

එහි 'බාධේති' යනු 'බඳියි' යන කර්තෘ කාරක (ශුද්ධ කර්තෘ) අර්ථයෙන් ගත යුතුය. 'බාධයති' යන්නෙහි ද එසේමය. එසේ හෙයින් "අකමැති දෙය කැමති වන්නා වූ යමෙක් වේ ද, හෙතෙම සුළඟ දැලකින් බඳින්නේය (බාධේසි)" යන මෙහි 'බාධේසි' යනු 'බඳින්නෙහිය' යන කර්තෘ කාරක අර්ථයයි. භූවාදි ගණයෙහි "බාධ බන්ධායං" යන සූත්‍රයෙන් බාධ ධාතුවෙන් 'බාධති' යන කර්තෘ පදයක් ද, 'බාධේති, බාධයති' යන හේතු කර්තෘ පදයක් ද වෙයි. 'බද්ධෝ' යනු බඳිනු ලබන්නේ යමෙක් ද හෙතෙම 'බද්ධ' නම් වේ.

ธการนฺตธาตุรูปานิ.

ධකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප නිමියේය.

นการนฺตธาตุ

නකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහුය.

มาน [Pg.321] ปูชายํ เปมเน วีมํสายํ. มาเนติ, มานยติ. มาตา. วิมาเนติ, วิมานยติ, ปฏิมาเนติ, ปฏิมานยติ. มานนา, สมฺมานนา, วิมานนา, วิมานํ, วิมานนํ, มานิโต.

'මාන' (මාන්) ධාතුව පිදීම, ප්‍රේම කිරීම (ආදරය කිරීම) සහ විමසීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. මානේති, මානයති, මාතා (මව), විමානේති, විමානයති, පටිමානේති, පටිමානයති (යන රූප වේ). මානනා, සම්මානනා, විමානනා, විමානං, විමානනං, මානිතෝ (යනු නාම පද වේ).

อมานนา ยตฺถ สนฺโต, สนฺตานํ วา วิมานนา;

หีนสมฺมานนา วาปิ, น ตตฺถ วสตึ วเส.

යම් තැනක සත්පුරුෂයන්ට සැලකීමක් නැත්ද, නැතහොත් සත්පුරුෂයන්ට අවඥා කිරීමක් (අගෞරවයක්) වේද, එසේත් නැතහොත් හීන වූ (පහත්) සැලකීමක් වේද, එහි වාසය නොකළ යුතුය.

วีมํสติ, วีมํสา, วีมํสิยตีติ วีมํสิยมาโน. วีมํสนฺโต.

වීමංසති, වීමංසා, වීමංසියති යන අර්ථයෙන් වීමංසියමානෝ, වීමංසන්තෝ (යන රූප වේ).

ตตฺถ มาเนตีติ ปูเชติ, อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาเนนฺตี’’ติ เอตสฺมึ ฐาเน อยมตฺโถ ทสฺสิโต ‘‘มาเนนฺตีติ มเนน ปิยายนฺติ. ปูเชนฺตีติ ปจฺจเยหิ ปูเชนฺตี’’ติ. โส เววจนตฺถปฺปกาสนวเสน วุตฺโตติ คเหตพฺโพ. มานนปูชนสทฺทา หิ ปริยายสทฺทตฺตา เววจนสทฺทา เอว. วิมาเนตีติ อวมญฺญติ. วิมานนฺติ โสภาวิเสสโยคโต วิสิฏฺฐมานิยตาย วิมานํ, วิเสสโต มาเนตพฺพนฺติ หิ วิมานํ, เทวานํ วสนฏฺฐานภูตํ พฺยมฺหํ.

එහි 'මානේති' යනු පුදයි (ගරු කරයි) යන්නයි. අටුවාවන්හි "මානෙන්ති" යන තැන මෙසේ අර්ථ දක්වා ඇත: "'මානෙන්ති' යනු සිතින් ප්‍රේම කරති, 'පූජෙන්ති' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පුදති" යනුයි. එය සමාන පදයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේ වසයෙන් පවසන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. 'මානන' සහ 'පූජන' යන ශබ්දයන් පර්යාය ශබ්ද බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම සමාන පද වේ. 'විමානේති' යනු අවඥා කරයි (අගෞරව කරයි) යන්නයි. 'විමාන' යනු සුවිශේෂී අලංකාරයෙන් යුක්ත බැවින් විශේෂයෙන් ගරු කටයුතු වූවකි. විශේෂයෙන් පිදිය යුතු බැවින් 'විමාන' නම් වේ, එනම් දෙවියන්ගේ වාසස්ථානය වූ විමානය (ප්‍රාසාදය) යි.

มน ถมฺเภ. ถมฺโภ จิตฺตสฺส ถทฺธตา. มาเนติ, มานยติ. มาโน.

'මන' (මන්) ධාතුව දැඩි බව (තද බව/ස්තම්භය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ථම්භ' යනු සිතේ දැඩි බව (තද බව) යි. මානේති, මානයති, මානෝ (මානය/අහංකාරය) යන රූප වේ.

ถน เทวสทฺเท. เทวสทฺโท เมฆสทฺโท, ถเนติ, ถนยติ.

'ථන' (ථන්) ධාතුව මේඝ නාදය (වැසි වලාකුළු ගර්ජනය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'දේවසද්ද' යනු මේඝ ශබ්දයයි. ථනේති, ථනයති (ගර්ජනා කරයි) යන රූප වේ.

ยถาปิ เมโฆ ถนยํ, วิชฺชุมาลี สตกฺกกุ.

විදුලි මාලාවන්ගෙන් යුක්ත වූ, සිය ගණන් ශිඛරයන්ගෙන් යුත් වලාකුළක් ගර්ජනා කරන්නාක් මෙන්...

ถลํ นินฺนญฺจ ปูเรติ, อภิวสฺสํ วสุนฺธรํ.

ගොඩබිම ද මිටියාවත ද පුරවමින්, පොළොවට මහත් සේ වසිමින්...

ยถา ปาวุสโก เมโฆ, ถนยนฺโต สวิชฺชุโก.

වැසි කලෙහි උපදින වලාකුළක් විදුලි කෙටීම් සහිතව ගර්ජනා කරන්නාක් මෙන්...

อูน ปริหานิยํ. อูเนติ, อูนยติ. อูโน โลโก.

'ඌන' (ඌන්) ධාතුව පිරිහීම (අඩුවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඌනේති, ඌනයති (අඩු කරයි), ඌනෝ ලෝකෝ (ලෝකය අසම්පූර්ණය/අඩුපාඩු සහිතය) යන රූප වේ.

ธน สทฺเท. ธเนติ, ธนยติ, ธนิยฺยติ. ธนิ, ธนํ.

'ධන' (ධන්) ධාතුව ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ධනේති, ධනයති, ධනීය්‍යති, ධනී, ධනං (ධනය) යන රූප වේ.

ตตฺถ [Pg.322] ธนีติ สทฺโท. ธนนฺติ สนฺตกํ, ตญฺหิ มม อิทนฺติ ธนายิตพฺพํ สทฺทายิตพฺพนฺติ ธนนฺติ. อยํ ปน ธาตุ อิจฺฉายมฺปิ วตฺตติ. ‘‘มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธูรสฺส หทยํ ธนิยฺยตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ธนิยฺยตีติ ปตฺเถติ อิจฺฉติ.

එහි 'ධනී' යනු ශබ්දයයි. 'ධන' යනු තමා සතු වස්තුවයි. 'මේ මාගේය' කියා ශබ්ද නැඟිය යුතු (හිමිකම් කිය යුතු) බැවින් එය 'ධන' නම් වේ. මෙම ධාතුව කැමැත්ත (ඉච්ඡා) අර්ථයෙහි ද වැටේ. "ඉරන්දතී, තාගේ මව විධුරයන්ගේ හෘදය ප්‍රාර්ථනා කරයි (ධනීය්‍යති)" යන පාලි පාඨය මෙයට නිදසුනකි. එහි 'ධනීය්‍යති' යනු ප්‍රාර්ථනා කරයි, කැමති වෙයි යන්නයි.

เถน โจริเย. โจรสฺส ภาโว โจริยํ. ยถา สูริยํ, ยถา จ ทกฺขิยํ. เถเนติ, เถนยติ. เถโน, เถเนตฺวา.

'ථේන' (ථේන්) ධාතුව සොරකම් කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'චොරිය' යනු සොරාගේ ස්වභාවයයි. එය 'සූරිය' (වීරභාවය) සහ 'දක්ඛිය' (දක්ෂභාවය) යන්නාක් මෙනි. ථේනේති, ථේනයති, ථේනෝ (සොරා), ථේනෙත්වා (සොරකම් කොට) යන රූප වේ.

ตนุ สทฺโทปตาเปสุ. ตาเนติ, ตานยติ. อิธายํ สวุทฺธิกา. ตนาทิคเณ วิตฺถารตฺถวเสน ‘‘ตโนติ, ตนุเต’’ติ อวุทฺธิกา.

'තනු' (තන්) ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ තැවීම (පීඩා කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. තානේති, තානයති (යන රූප වේ). මෙහිදී මෙය වෘද්ධි සහිතව (සවුද්ධික) සිදුවේ. තනාදි ගණයෙහි පැතිරවීම (විස්තාරය) අර්ථය නිසා වෘද්ධි රහිතව (අවුද්ධික) 'තනෝති, තනුතේ' යන රූප වෙයි.

ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ.

ත-වර්ගයෙන් (තකාරාදී අකුරු වලින්) කෙළවර වන ධාතු රූප නිමියේය.

ปการนฺตธาตุ

පකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහුය.

ญป โตสนนิสาเนสุ. ญาเปติ, ญาปยติ, ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยติ, ปญฺญตฺติ.

'ඤප' (ඤප්) ධාතුව සතුටු කිරීම (තෝෂණය) සහ තියුණු කිරීම (නැණවත් කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ඤාපේති, ඤාපයති, පඤ්ඤාපේති, පඤ්ඤාපයති, පඤ්ඤත්ති (යන රූප වේ).

เอตฺถ จ นิทฺเทเส ‘‘ปญฺญาเปตี’’ติ ปทํ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ปญฺญาเปตีติ กตนิพฺพจเนหิ วากฺยาวยเวหิ วิตฺถารวเสน นิรวเสสโต เทสิเตหิ เวเนยฺยานํ จิตฺตปริโตสนํ พุทฺธินิสานญฺจ กโรตีติ อตฺโถ. ปปุพฺโพ นิกฺขิปเน. อาสนํ ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยติ. ‘‘อาสนํ ปญฺญเปตี’’ติ รสฺสตฺตมฺปิ ทิสฺสติ. อมตสฺส ทฺวารํ ปญฺญเปติ, ปญฺญา. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน อาสนํ ปญฺญปาเปตี’’ติ เอกเมว ปทํ. ตานิ ‘‘ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยตี’’ติ รูปานิ ยทา ‘‘ญา อวโพธเน’’ติ อิมิสฺสา รูปานิ สิยุํ, ตทา [Pg.323] เหตุกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ. เอตฺถ ปน สุทฺธกตฺตุรูปานิ ตพฺพาจกตฺตา.

මෙහි නිර්දේශයෙහි 'පඤ්ඤාපේති' යන පදය නිදසුනකි. එහි 'පඤ්ඤාපේති' යනු කරන ලද නිර්වචන සහිත වූ, විස්තර වසයෙන් ශේෂයක් නොමැතිව දේශනා කරන ලද වාක්‍ය කොටස් මඟින් විනෙය ජනයාගේ සිත් සතුටු කිරීම සහ වටහා ගැනීමේ බුද්ධිය තියුණු කිරීම කෙරේ යනුයි. 'ප' උපසර්ගය මුල් වූ විට එළීම/පැනවීම (තැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ආසනං පඤ්ඤාපේති, පඤ්ඤාපයති (අසුනක් පනවයි). 'ආසනං පඤ්ඤපේති' කියා ලුහු (රස්ව) බව ද පෙනේ. 'අමතස්ස ද්වාරං පඤ්ඤාපේති' (නිවන් දොර පනවයි/විවෘත කරයි), පඤ්ඤා (ප්‍රඥාව) යනුයි. ප්‍රේරණ ක්‍රියාවෙහි (කාරිතයෙහි) "පුරුෂයා පුරුෂයා ලවා අසුන පනවත්වා ගනියි (පඤ්ඤාපාපේති)" යනු එකම පදයකි. ඒ 'පඤ්ඤාපේති, පඤ්ඤාපයති' යන රූපයන් යම් කලෙක 'ඤා අවබෝධනේ' (අවබෝධ කිරීම) යන මෙහි රූප වන්නේ ද, එකල්හි ඒවා ණිචන්ත (ප්‍රේරණ) රූප වෙයි. මෙහිදී ද ඒවා ණියන්ත රූප වන්නේ එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවිනි.

ลป วิยตฺติยํ วาจายํ. ลเปติ, ลปยติ. ลาโป, ลปนํ, อาลาโป, สลฺลาโป, กถาสลฺลาโป, ลปิตํ.

'ලප' ධාතුව පැහැදිලි වචන කථා කිරීමෙහි වැටේ. 'ලපේති', 'ලපයති' (කථා කරයි) යනු එහි රූපයන් ය. 'ලාපෝ' (කථාව), 'ලපනං' (දොඩමළු බව/කථා කිරීම), 'ආලාපෝ' (ආලපනය/ඇමතීම), 'සල්ලාපෝ' (පිළිසඳර), 'කථාසල්ලාපෝ' (කථාබහ), 'ලපිතං' (කථා කරන ලද්ද) යනු ද එහි රූපයන් ය.

พฺยป ทาเห. ฌาเปติ, ฌาปยติ. ฌตฺโต, ฌานํ.

'ඛ්‍යප' (හෝ ජප) ධාතුව දැවීමෙහි වැටේ. 'ඣාපේති', 'ඣාපයති' (දවයි/ගිනිතබයි) යනු එහි රූපයන් ය. 'ඣත්තෝ' (දවන ලද්දේ/ක්ෂය වූයේ), 'ඣානං' (ධ්‍යානය - කෙලෙස් දවන බැවින්) යනු ද එහි රූපයන් ය.

ตตฺถ ฌตฺโตติ ขุทฺทาปเรโต ปาจนคฺคินา ฌาปิโตติ ฌตฺโต, ‘‘ฌตฺตา อสฺสุ กิลนฺตา’’ติ จ ปาฬิ. ฌานนฺติ นีวรณธมฺเม ฌาเปตีติ ฌานํ, สวุทฺธิกํ. การิเต ปน – ฌาปาเปติ, ฌาปาปยติ.

එහි 'ඣත්ත' යනු සාගින්නෙන් පෙළුණු, (කුසෙහි ඇති) පැසවන ගින්නෙන් (ජඨරාග්නියෙන්) දැවුණු තැනැත්තා ය. "ඣත්තා අස්සු කිලන්තා" (සාගින්නෙන් දැවුණාහු වෙහෙසට පත් වූහ) යන්න පාළියයි. 'ඣාන' යනු නීවරණ ධර්මයන් දවාලන බැවින් 'ඣාන' (ධ්‍යානය) නම් වේ. එය අභිවෘද්ධිය සහිත ය. කාරිත ක්‍රියාවෙහි දී 'ඣාපාපේති', 'ඣාපාපයති' (දවවයි) යනුවෙන් රූප සෑදේ.

รูป รูปกฺริยายํ. รูปกฺริยา นาม ปกาสนกฺริยา. รูเปติ, รูปยติ. รูปํ.

'රූප' ධාතුව රූප ක්‍රියාවෙහි වැටේ. 'රූප ක්‍රියාව' නම් ප්‍රකාශ කිරීමේ ක්‍රියාවයි. 'රූපේති', 'රූපයති' (ප්‍රකාශ කරයි/පෙනී යයි) යනු එහි රූපයන් ය. 'රූපං' (රූපය) යනු ද එහි රූපයයි.

ตตฺถ รูปนฺติ รูปยตีติ รูปํ. วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถ. ทิวาทิคเณ ปนายํ ‘‘รูปํ รุปฺปเน’’ติ ภิชฺชนาทิอตฺถํ คเหตฺวา ฐิตา.

එහි 'රූප' යනු ප්‍රකාශ කරනු ලබන බැවින් 'රූප' නම් වේ. වර්ණ විකෘතියට (පැහැය වෙනස් වීමට) පැමිණෙමින් සිතේ පවතින අදහස ප්‍රකාශ කරයි යනු එහි අර්ථයයි. දිවාදි ගණයෙහි දී නම් මෙය "රූපං රුප්පනේ" යනුවෙන් බිඳීම, පෙළීම ආදී අර්ථය ගෙන පවතී.

กปฺป วิธิมฺหิ. วิธิ กฺริยา. สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. กปฺปยติ. โมโร วาสมกปฺปยิ. สีหเสยฺยํ ปกปฺเปนฺตํ, พุทฺธํ วนฺทามิ โคตมํ.

'කප්ප' ධාතුව විධිවිධානයෙහි (සැකසීමෙහි) වැටේ. 'විධි' යනු ක්‍රියාවයි. 'සීහසෙය්‍යං කප්පේති', 'කප්පයති' (සීහසෙය්‍යාව සකසයි) යනු රූපයන් ය. 'මෝරෝ වාසමකප්පයි' (මොනරා වාසය සකස් කරගත්තේය) යනු උදාහරණයකි. "සීහසෙය්‍යාව පනවන (සකස් කරන) ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි" යනු ද උදාහරණයකි.

กปฺป วิตกฺเก วิธิมฺหิ เฉทเน จ. กปฺเปติ, กปฺปยติ, โมโร วาสมกปฺปยิ. กปฺปิตมสฺสุ. ปกปฺเปติ, ปกปฺปยติ. สงฺกปฺเปติ, สงฺกปฺปยติ. กปฺโป, สงฺกปฺโป, วิกปฺโป. กปฺปสมโณ อิจฺจาทีนิ.

'කප්ප' ධාතුව විතර්කයෙහි (කල්පනාවෙහි), විධිවිධානයෙහි සහ කැපීමෙහි (ඡේදනයෙහි) ද වැටේ. 'කප්පේති', 'කප්පයති' (කල්පනා කරයි/පිළියෙල කරයි). 'මෝරෝ වාසමකප්පයි' (මොනරා වාසය පිළියෙල කළේය). 'කප්පිතමස්සු' (කපන ලද රැවුල ඇත්තේ). 'පකප්පේති', 'පකප්පයති' (යොදයි/සිතයි). 'සංකප්පේති', 'සංකප්පයති' (කල්පනා කරයි). 'කප්පෝ' (කල්පය), 'සංකප්පෝ' (සංකල්පය), 'විකප්පෝ' (විකල්පය), 'කප්පසමණෝ' (කප්පසමණ) යනාදී රූපයන් වේ.

ตตฺถ กปฺโปติ ปริจฺเฉทวเสน กปฺปิยตีติ กปฺโป. สงฺกปฺโปติ สงฺกปฺปนํ. วิกปฺโปติ วิวิธา กปฺปนํ, อตฺถสฺส อเนกนฺติกภาโว. อิธ กปฺปสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ภวติ.

එහි 'කප්ප' යනු සීමා නියම කිරීම් වශයෙන් පරිච්ඡේද කරනු ලබන බැවින් 'කල්ප' නම් වේ. 'සංකප්ප' යනු සිතීමයි (සංකල්පනාවයි). 'විකප්ප' යනු විවිධ ආකාරයෙන් සිතීම හෙවත් අර්ථයෙහි අනේකාන්තික (ස්ථිර නොවන) ස්වභාවයයි. මෙහි දී 'කප්ප' ශබ්දයේ විවිධ අර්ථයන් උපුටා දැක්වේ.

กปฺปสทฺโท [Pg.324] อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนียเมตํ โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ สมนฺตภาโว.

'කප්ප' ශබ්දය විශ්වාසය (ඇදහීම), ව්‍යවහාරය, කාලය, පැනවීම (සංඥාව), කැපීම, විකල්පය, උපක්‍රමය (කාරණය) සහ හාත්පස පැතිරීම (සම්පූර්ණත්වය) ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි වැටේ. ඒ මෙසේ ය: "ඕකප්පනීයමේතං භෝතෝ ගෝතමස්ස..." යනාදී තන්හි එහි අර්ථය විශ්වාස කිරීමයි (අභිසද්දහන). "අනුජානාමි භික්ඛවේ පඤ්චහි සමණකප්පේහි ඵලං..." යනාදී තන්හි ව්‍යවහාරයයි (වෝහාර). "යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමි" යනාදී තන්හි කාලයයි (කාල). "ඉච්චායස්මා කප්පෝ" යනාදී තන්හි පැනවීමයි (පඤ්ඤත්ති). "අලංකතෝ කප්පිතකේසමස්සු" යනාදී තන්හි කැපීමයි (ඡේදන). "කප්පති ද්වංගුලකප්පෝ" යනාදී තන්හි විකල්පයයි (විකප්ප). "අත්ථි කප්පෝ නිපජ්ජිතුං" යනාදී තන්හි උපක්‍රමය හෙවත් හේතුවයි (ලේස). "කේවලකප්පං වේළුවනං ඕභාසේත්වා" යනාදී තන්හි හාත්පස පැතිරීමයි (සමන්තභාව).

อถ วา กปฺปสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ วิตกฺกวิธานปฏิภาคปญฺญตฺติกาลปรมายุโวหารสมนฺตภาวาภิสทฺทหน เฉทน วินิโยค วินย กฺริยา เลสนฺตร กปฺปตณฺหาทิฏฺฐิอสงฺขฺเยยฺยกปฺปมหากปฺปาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาทสงฺกปฺโป’’ติอาทีสุ วิตกฺเก อาคโต. ‘‘จีวเร วิกปฺปํ อาปชฺเชยฺยา’’ติอาทีสุ วิธาเน, อธิกวิธานํ อาปชฺเชยฺยาติ หิ อตฺโถ. ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต โภ สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา น ชานิมฺหา’’ติอาทีสุ ปฏิภาเค, สตฺถุสทิเสนาติ อยญฺหิ ตตฺถ อตฺโถ. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘เยน [Pg.325] สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติอาทีสุ กาเล. ‘‘อากงฺขมาโน อานนฺท ตถาคโต กปฺปํ วาติฏฺเฐยฺย กปฺปาวเสสํ วา’’ติอาทีสุ ปรมายุมฺหิ. อายุกปฺโป หิ อิธ ‘‘กปฺโป’’ติ อธิปฺเปโต. ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติอาทีสุ สมณโวหาเร. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติอาทีสุ สมนฺตภาเว. ‘‘สทฺธาสทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท’’ติอาทีสุ อภิสทฺทหเน, สทฺธายนฺติ อตฺโถ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติอาทีสุ เฉทเน. ‘‘เอวเมว อิโต ทินฺนํ, เปตานํ อุปกปฺปตี’’ติอาทีสุ วินิโยเค. ‘‘กปฺปกเตน อกปฺปกตํ สํสิพฺพิตํ โหตี’’ติอาทีสุ วินยกฺริยายํ. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ, หนฺทาหํ นิปชฺชามี’’ติอาทีสุ เลเส. ‘‘อาปายิโก เนรยิโก, กปฺปฏฺโฐ สงฺฆเภทโก, กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจตี’’ติ จ อาทีสุ อนฺตรกปฺเป.

නැතහොත් උපසර්ග සහිතව හෝ රහිතව 'කප්ප' ශබ්දය විතර්කය, විධානය, සමානත්වය (ප්‍රතිභාගය), පැනවීම, කාලය, උපරිම ආයුෂය, ව්‍යවහාරය, හාත්පස පැතිරීම, විශ්වාස කිරීම, කැපීම, පැමිණීම (උපකාර වීම), විනය ක්‍රියාව, උපක්‍රමය, අන්තර කල්පය, තණ්හා-දිට්ඨි කල්පය, අසංඛ්‍ය කල්පය, මහා කල්පය ආදියෙහි දැක්වේ. ඒ කෙසේද යත්: "නෙක්ඛම්මසංකප්පෝ, අබ්‍යාපාදසංකප්පෝ" යනාදී තන්හි විතර්කයෙහි පැමිණ ඇත. "චීවරේ විකප්පං ආපජ්ජෙය්‍ය" යනාදී තන්හි විධානයෙහි (නියමයෙහි) වැටේ, එහි අර්ථය විශේෂ නියමයකට පැමිණෙන්නේය යන්නයි. "සත්ථුකප්පේන වත භෝ සාවකේන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා" යනාදී තන්හි ප්‍රතිභාගයෙහි (සමානත්වයෙහි) වැටේ, එහි අර්ථය ශාස්තෘවරයා හා සමාන වූ යන්නයි. "ඉච්චායස්මා කප්පෝ" යනාදී තන්හි පැනවීමෙහි ද, "යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමි" යනාදී තන්හි කාලයෙහි ද, "ආකංඛමානෝ ආනන්ද තථාගතෝ කප්පං වාතිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසේසං වා" යනාදී තන්හි උපරිම ආයුෂයෙහි ද වැටේ. මෙහි 'කප්ප' යන්නෙන් ආයු කල්පය අදහස් කෙරේ. "අනුජානාමි භික්ඛවේ පඤ්චහි සමණකප්පේහි ඵලං..." යනාදී තන්හි ශ්‍රමණ ව්‍යවහාරයෙහි ද, "කේවලකප්පං වේළුවනං ඕභාසේත්වා" යනාදී තන්හි හාත්පස පැතිරීමෙහි ද, "සද්ධාසද්දහනා ඕකප්පනා..." යනාදී තන්හි විශ්වාස කිරීමෙහි ද (ශ්‍රද්ධාවෙන් යන අර්ථයයි), "අලංකතෝ කප්පිතකේසමස්සු" යනාදී තන්හි කැපීමෙහි ද, "එවමේව ඉතෝ දින්නං, පේතානං උපකප්පති" යනාදී තන්හි යෙදීමෙහි (උපකාර වීමෙහි) ද, "කප්පකතේන අකප්පකතං සංසිබ්බිතං හෝති" යනාදී තන්හි විනය ක්‍රියාවෙහි ද, "අත්ථි කප්පෝ නිපජ්ජිතුං, හන්දාහං නිපජ්ජාමි" යනාදී තන්හි උපක්‍රමයෙහි ද, "ආපායිකෝ නේරයිකෝ, කප්පට්ඨෝ සංඝභේදකෝ, කප්පං නිරයම්හි පච්චති" යනාදී තන්හි අන්තර කල්පයෙහි ද දැක්වේ.

‘‘น กปฺปยนฺติ น ปุรกฺขโรนฺติ,ธมฺมาปิ เตสํ น ปฏิจฺฉิตาเส;

น พฺราหฺมโณ สีลวเตน เนยฺโย,ปารงฺคโต น จ ปจฺเจติ ตาที’’ติ

"ඔවුහු (තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන්) කල්පනා නොකරති, පෙරටු නොකරති, ඔවුන් විසින් කිසිදු ධර්මයක් (දෘෂ්ටියක්) පිළිගනු නොලැබේ. ඒ බ්‍රාහ්මණයා (රහතන් වහන්සේ) ශීල ව්‍රතයන්ගෙන් මෙහෙයවිය නොහැකිය, එතෙරට ගිය ඒ තාදී ගුණැති උතුමා නැවත නොපැමිණේ."

อาทีสุ ตณฺหาทิฏฺฐีสุ. ตถา หิ วุตฺตํ นิทฺเทเส ‘‘กปฺโปติ อุทฺทานโต ทฺเว กปฺปา ตณฺหากปฺโป ทิฏฺฐิกปฺโป’’ติ. ‘‘อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป’’ติอาทีสุ อสงฺขฺเยยฺยกปฺเป[Pg.326]. ‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานี’’ติอาทีสุ มหากปฺเป. อิจฺเจวํ –

යනාදී තන්හි තණ්හා සහ දෘෂ්ටි යන අර්ථයන්හි වැටේ. එසේම නිද්දේසයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: "කල්පය යනු සාරාංශ වශයෙන් දෙකකි: තණ්හා කල්පය සහ දිට්ඨි කල්පය" යි. "අනේකේපි සංවට්ටකප්පේ අනේකේපි විවට්ටකප්පේ" යනාදී තන්හි අසංඛ්‍ය කල්පයෙහි ද, "චත්තාරීමානි භික්ඛවේ කප්පස්ස අසංඛ්‍යෙය්‍යානි" යනාදී තන්හි මහා කල්පයෙහි ද වැටේ. මෙසේ -

วิตกฺเก จ วิธาเน จ, ปฏิภาเค ตเถว จ;

ปญฺญตฺติยํ ตถา กาเล, ปรมายุมฺหิ จ เฉทเน.

විතර්කයෙහි ද, විධානයෙහි ද, එසේම සමානත්වයෙහි ද (ප්‍රතිභාගයෙහි), පැනවීමෙහි ද, එසේම කාලයෙහි ද, උපරිම ආයුෂයෙහි ද, කැපීමෙහි ද,

สมนฺตภาเว โวหาเร, อภิสทฺทหเนปิ จ;

วินิโยเค จ วินย-กฺริยายํ เลสเกปิ จ.

හාත්පස පැතිරීමෙහි ද, ව්‍යවහාරයෙහි ද, විශ්වාස කිරීමෙහි ද, යෙදීමෙහි (උපකාර වීමෙහි) ද, විනය ක්‍රියාවෙහි ද, උපක්‍රමයෙහි (හේතුවෙහි) ද,

วิกปฺปนฺตรกปฺเปสุ, ตณฺหาทิฏฺฐิสฺวสงฺขเย;

กปฺเป จ เอวมาทีสุ, กปฺปสทฺโท ปวตฺตติ.

විකල්පය, අන්තර කල්පය, තණ්හාව, දෘෂ්ටිය, අසංඛ්‍ය කල්පය සහ මහා කල්පය යනාදී වූ බොහෝ අර්ථයන්හි 'කප්ප' ශබ්දය පවතී (වැටේ).

กปิ คติยํ. กมฺเปติ, กมฺปยติ, คจฺฉตีติ อตฺโถ. อิมานิ จลนตฺเถ ปวตฺตเหตุกตฺตุรูปสทิสานิ ภวนฺติ. จลนตฺเถ หิ ‘‘กมฺป กมฺปเน’’ติ ธาตุยา ‘‘กมฺปตี’’ติ อกมฺมกสุทฺธกตฺตุรูปํ. ‘‘กมฺเปตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกานิ เหตุกตฺตุรูปานิ ‘‘อิทมฺปิ ทุติยํ สลฺลํ, กมฺเปติ หทยํ มมา’’ติ อกมฺมกาย ธาตุยา สกมฺมกรูปทสฺสนโต.

'කපි' ධාතුව ගමනයෙහි (යාමෙහි) වැටේ. 'කම්පේති', 'කම්පයති' යන්නෙහි අර්ථය "යයි" යන්නයි. මේ රූපයන්, සෙලවීම් අර්ථයෙහි පවතින කාරක (ප්‍රයෝජ්‍ය) කර්තෘ රූපයන්ට සමාන වේ. සෙලවීම් අර්ථයෙහි ලා "කම්ප කම්පනේ" යන ධාතුවෙන් "කම්පති" යන්න අකර්මක ශුද්ධ කර්තෘ රූපයයි. 'කම්පේති' යනාදී රූප සකර්මක ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ රූපයන් වේ. "මේ දෙවන හී සැරය ද මාගේ හෘදය කම්පා කරයි" යන්නෙහි සකර්මක ධාතුවෙන් සකර්මක රූප දැකිය හැකි බැවිනි.

ขปิ ขนฺติยํ. ขมฺเปติ, ขมฺปยติ.

'ඛපි' ධාතුව ක්ෂාන්තියෙහි (ඉවසීමෙහි) වැටේ. 'ඛම්පේති', 'ඛම්පයති' යනු එහි රූපයන් ය.

ถูป สมุสฺสเย. สมุสฺสโย อาโรโห อุพฺเพโธ. ถูเปติ, ถูปยติ. ถูโป, ถูปิกา.

'ථූප' ධාතුව උස් කිරීමෙහි (ගොඩගැසීමෙහි) වැටේ. 'සමුච්ඡය' යනු උස හෙවත් උස් බවයි. 'ථූපේති', 'ථූපයති' (උස් කරයි/ගොඩගසයි) යනු ක්‍රියා රූපයන් ය. 'ථූපෝ' (ස්තූපය), 'ථූපිකා' (කොත/කුඩා ස්තූපය) යනු එහි නාම රූපයන් ය.

ตป ขเย. ตเปติ, ตปยติ.

'තප' ධාතුව ක්ෂය කිරීමෙහි (නැසීමෙහි) වැටේ. 'තපේති', 'තපයති' (ක්ෂය කරයි/දවයි) යනු එහි රූපයන් ය.

อุป ปชฺชเน. อุเปติ, อุปยติ.

'උප' ධාතුව පැමිණීමෙහි (ළඟාවීමෙහි) වැටේ. 'උපේති', 'උපයති' (ළඟා වෙයි) යනු එහි රූපයන් ය.

จป กกฺกเน. จเปติ, จปยติ.

'චප' ධාතුව කක්කනයෙහි (කොක්හඬලෑමෙහි හෝ කථා කිරීමෙහි) වැටේ. 'චපේති', 'චපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

สุปฺป มาเน. สุปฺเปติ, สุปฺปยติ.

'සුප්ප' ධාතුව මැනීමෙහි (හෝ පිදීමෙහි) වැටේ. 'සුප්පේති', 'සුප්පයති' යනු එහි රූපයන් ය.

ฑป ฑิป สงฺฆาเต. ฑาเปติ. ฑาปยติ. เฑเปติ, เฑปยติ.

'ඩප' සහ 'ඩිප' ධාතූන් සංඝාතයෙහි (එක් රැස් කිරීමෙහි හෝ ගැටීමෙහි) වැටේ. 'ඩාපේති', 'ඩාපයති' සහ 'ඩේපේති', 'ඩේපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

กป [Pg.327] อวกมฺปเน. กเปติ, กปยติ. กปโณ. กปโณติ กรุณายิตพฺโพ. อญฺญตฺถ ปน ‘‘กปฺปตี’’ติ รูปํ วทนฺติ.

'කප' ධාතුව අවකම්පනයෙහි (වෙව්ලීමෙහි/දුකට පත්වීමෙහි) වැටේ. 'කපේති', 'කපයති' යනු ක්‍රියා රූපයන් ය. 'කපණෝ' යනු (අසරණයා) කරුණාව දැක්විය යුතු (අනුකම්පා කටයුතු) තැනැත්තා ය. වෙනත් ව්‍යාකරණයක දී නම් 'කප්පති' යන රූපය පවසති.

คุป กุป ธูป ภาสายํ. โคเปติ, โคปยติ. โกเปติ, โกปยติ. ธูเปติ, ธูปยติ.

'ගුප', 'කුප', 'ධූප' යන ධාතූන් භාසනයෙහි (කථා කිරීමෙහි/ප්‍රකාශ කිරීමෙහි) වැටේ. 'ගෝපේති', 'ගෝපයති', 'කෝපේති', 'කෝපයති', 'ධූපේති', 'ධූපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

กิป ทุพฺพลฺเล. กิเปติ, กิปยติ.

'කිප' ධාතුව දුර්වලභාවයෙහි වැටේ. 'කිපේති', 'කිපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

เขป เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ, เขเปติ, เขปยติ.

'ඛේප' ධාතුව පේරණයෙහි (කුඩු කිරීමෙහි/යැවීමෙහි) වැටේ. 'පේරණ' යනු කුඩු කිරීමයි. 'ඛේපේති', 'ඛේපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

ตป ปีณเน. ตเปติ, ตปยติ.

'තප' ධාතුව පිනවීමෙහි (ප්‍රීති කිරීමෙහි) වැටේ. 'තපේති', 'තපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

อาปุ ลมฺพเน. อาเปติ, อาปยติ. อาโป.

'ආපු' ධාතුව එල්ලීමෙහි (ලැබීමෙහි/පැතිරීමෙහි) වැටේ. 'ආපේති', 'ආපයති' යනු ක්‍රියා රූපයන් ය. 'ආපෝ' (ජලය) යනු එහි නාම රූපයයි.

ตป ทาเห. ตเปติ, ตปยติ. ตโป, ตาโป. อาตาโป, สนฺตาโป. การิเต – ตาเปติ, ตาปยติ. ตตฺถ ตโปติ อกุสลานํ ตาปนฏฺเฐน ตโป, สีลํ.

තප ධාතුව දැවීම් අර්ථයෙහි වැටේ. තපෙති, තපයති. තපෝ (තපස), තාපෝ (තාපය). ආතාපෝ, සන්තාපෝ. කාරිත ප්‍රත්‍යයයෙහි - තාපෙති, තාපයති. එහි 'තපෝ' යනු අකුසල් තැවීම් (දැවීම්) අර්ථයෙන් තපස හෙවත් සීලයයි.

โอปถป ถปเน. โอเปติ, โอปยติ. น เตสํ โกฏฺเฐ โอเปนฺติ. ถเปติ, ถปยติ. ถปิโต. ถปยิตฺวา ปฏิจฺฉทํ ววฏฺฐเปติ. โวฏฺฐพฺพนํ.

ඕප, ථප යන ධාතූන් තැබීමෙහි (තැන්පත් කිරීමෙහි) වැටේ. ඕපේති, ඕපයති. 'න තේසං කොට්ඨේ ඕපෙන්ති' (ඔවුහු ඒවා ගබඩාවල තැන්පත් නොකරති). ථපේති, ථපයති. ථපිතෝ. 'ථපයිත්වා පටිච්ඡාදං වවඨපේති' (වැස්ම ඉවත් කර/තබා විනිශ්චය කරයි). වොට්ඨබ්බනං (විනිශ්චය කිරීම/තීරණය).

เอตฺถ จ ‘‘วิ อว ถเปติ, วิ อว ถปน’’นฺติ เฉโท. เอตฺถ ปุริเม สรโลโป ถสฺส ฐตฺตํ วิสทิสภาเวน ทฺวิตฺตญฺจ. ปจฺฉิเม ปน สรโลโป, อวสฺส โอการตฺตํ, ถสฺส ฐตฺตํ, ปสฺส วตฺตํ, วสฺส ทฺวิตฺตํ, วการทฺวยสฺส จ พการทฺวยํ ภวติ. โวฏฺฐพฺพนนฺติ จ พฺยวตฺถาปกจิตฺตสฺส นามํ. นการโลเป ‘‘โวฏฺฐพฺพ’’นฺติ อปรมฺปิ รูปํ ภวติ.

මෙහි 'වි අව ථපේති', 'වි අව ථපන' ලෙස පද බෙදීම වේ. මෙහි මුල් පදයෙහි ස්වර ලෝපය ද, 'ථ' යන්න 'ඨ' වීම ද, අසදෘශ ද්විත්ව වීම ද සිදු වේ. පසු පදයෙහි ස්වර ලෝපය ද, 'අව' යන්න 'ඕ' වීම ද, 'ථ' යන්න 'ඨ' වීම ද, 'ප' යන්න 'ව' වීම ද, 'ව' යන්න ද්විත්ව වීම ද, ද්විත්ව වකාරය ද්විත්ව බකාරය වීම ද සිදු වේ. 'වොට්ඨබ්බන' යනු ව්‍යවස්ථාපක (තීරණය කරන) සිතට නමකි. නකාරය ලෝප වීමෙන් 'වොට්ඨබ්බ' යන වෙනත් රූපයක් ද වෙයි.

มาป มาปเน. ปณฺณสาลํ มาเปติ, มาปยติ. โย ปาณมติมาเปติ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา.

මාප ධාතුව මැවීම් (නිර්මාණය කිරීම්) අර්ථයෙහි වැටේ. පණ්ණසාලං මාපේති, මාපයති (පන්සල මවයි/කරවයි). 'යෝ පාණමතිමාපේති' (යමෙක් ප්‍රාණීන් නසයි ද), 'පණ්ණසාලා සුමාපිතා' (පන්සල මැනවින් මවන ලදී).

ยป ยาปเน. ยาปนํ ปวตฺตนํ. เตน โส ตตฺถ ยาเปติ. ยาปยติ. ยาปนา.

යප ධාතුව යැපීම (පැවැත්ම) අර්ථයෙහි වැටේ. යැපීම යනු පැවැත්මයි. 'තේන සෝ තත්ථ යාපේති' (ඔහු එයින් එහි යැපෙයි). යාපයති. යාපනා.

ตตฺถ [Pg.328] ยาเปตีติ อิทํ ยาธาตุสฺส ปโยคตฺเต สติ การิตปทํ ภวติ. ตถา หิ ‘‘อุยฺยาเปนฺติ นามา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ.

එහි 'යාපේති' යන්න 'යා' ධාතුව යෙදෙන කල්හි කාරිත (ප්‍රේරණ) පදයක් වෙයි. එසේම 'උය්‍යාපෙන්ති නාම' යන පාළි පාඨය ද දක්නට ලැබේ.

ปการนฺตธาตุรูปานิ.

පකාරාන්ත ධාතු රූප නිමි.

ผการนฺตาธาตุรูปานิ อปฺปสิทฺธานิ.

ඵකාරාන්ත ධාතු රූප දක්වා නැත.

พการนฺตธาตุ

බකාරාන්ත ධාතූහු.

สมฺพ สมฺพนฺเธ. สมฺพนฺโธ ทฬฺหพนฺธนํ. สมฺเพติ, สมฺพยติ. สมฺพลํ.

සම්බ ධාතුව සම්බන්ධ කිරීම් (බැඳීම්) අර්ථයෙහි වැටේ. සම්බන්ධය යනු තදින් බැඳීමයි. සම්බේති, සම්බයති. සම්බලං (මඟ වියදම).

สพิ มณฺฑเล. มณฺฑลํ ปริมณฺฑลตา. รูปํ ตาทิสเมว.

සබි ධාතුව මණ්ඩල (වටකුරු බව) අර්ථයෙහි වැටේ. මණ්ඩලය යනු වටකුරු බවයි. රූපය ද එබඳුම වේ (සබේති, සබයති).

กุพิ อจฺฉาทเน. กุมฺเพติ, กุมฺพยติ.

කුබි ධාතුව වැසීම අර්ථයෙහි වැටේ. කුම්බේති, කුම්බයති.

ลุพิ ทุพิ อทฺทเน. อทฺทนํ หึสา. ลุมฺเพติ, ลุมฺพยติ. ทุมฺเพติ, ทุมฺพยติ.

ලුබි, දුබි යන ධාතූන් හිංසා කිරීම් අර්ථයෙහි වැටේ. අද්දනය යනු හිංසාවයි. ලුම්බේති, ලුම්බයති. දුම්බේති, දුම්බයති.

ปุพฺพ นิเกตเน. นิเกตนํ นิวาโส. ปุพฺเพติ, ปุพฺพยติ.

පුබ්බ ධාතුව වාසය කිරීම (නිවහන) අර්ථයෙහි වැටේ. නිකේතනය යනු වාසස්ථානයයි. පුබ්බේති, පුබ්බයති.

คพฺพ มาเน. มาโน อหํกาโร. คพฺเพติ, คพฺพยติ. คพฺพนํ, คพฺพิโต. ตตฺถ คพฺพตีติ น สงฺกุจติ.

ගබ්බ ධාතුව මානය (අහංකාරය) අර්ථයෙහි වැටේ. මානය යනු අහංකාරයයි. ගබ්බේති, ගබ්බයති. ගබ්බනං, ගබ්බිතෝ. එහි 'ගබ්බති' යනු නොහැකිළෙයි (පසුබට නොවේ) යන අර්ථයයි.

พการนฺตธาตุรูปานิ.

බකාරාන්ත ධාතු රූප නිමි.

ภการนฺตธาตุ

භකාරාන්ත ධාතූහු.

ภู ปตฺติยํ. ปตฺติ ปาปนํ. สกมฺมิกา ธาตุ. ภาเวติ, ภาวยติ. ปภาเวติ, ปภาวยติ. อิตฺถมฺภูโต. จกฺขุภูโต, ญาณภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต.

භූ ධාතුව පැමිණීම (ළඟාවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පැමිණීම යනු ළඟාවීමයි. මෙය සකර්මක ධාතුවකි. භාවේති, භාවයති. පභාවේති, පභාවයති. ඉත්ථම්භූතෝ. චක්ඛුභූතෝ, ඤාණභූතෝ, ධම්මභූතෝ, බ්‍රහ්මභූතෝ.

ตตฺถ [Pg.329] ภาเวตีติ ปุริโส คจฺฉนฺตํ ปุริสมนุคจฺฉนฺโต ปาปุณาตีติ อตฺโถ. เอส นโย เสสกฺริยาปเทสุปิ. เอตฺถ จ ‘‘ภาเวตี’’ติอาทีนิ ยตฺถ สเจ ‘‘ภู สตฺตาย’’นฺติ ธาตุยา รูปานิ โหนฺติ, ตตฺถ เหตุกตฺตุรูปานิ นาม โหนฺติ. ‘‘ภาเวติ กุสลํ ธมฺม’’นฺติอาทีเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ. ภาเวตีติ หิ วฑฺเฒตีติ อตฺโถ. อิธ ปน สุทฺธกตฺตุรูปตฺตา ปาปุณาตีติ อตฺโถ. อิตฺถมฺภูโตติ อิมํ ปการํ ภูโต ปตฺโต. ‘‘จกฺขุภูโต’’ติอาทีนิ ปน ‘‘ภู สตฺตายํ, ภู ปตฺติย’’นฺติ ทฺวิคณิกานํ ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสน อฏฺฐกถาฏีกานยนิสฺสิตํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสาม อาคมิกานํ โกสลฺลตฺถาย. ตตฺถ จกฺขุภูโตติ ยถา จกฺขุ สตฺตานํ ทสฺสนตฺถํ ปริเณติ, เอวํ โลกสฺส ยาถาวทสฺสนสาธนโต ทสฺสนกิจฺจปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูโต. อถ วา จกฺขุ วิย ภูโตติปิ จกฺขุภูโต. ปญฺญาจกฺขุมยตฺตา วา สยมฺภูญาเณน ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ จกฺขุภูโต. วิทิตกรณฏฺเฐน ญาณภูโต, อสาธารณํ วา ญาณํ ภูโต ปตฺโตติ ญาณภูโต, อวิปรีตสภาวฏฺเฐน, ปริยตฺติธมฺมปฺปวตฺตนโต วา หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ ธมฺมภูโต. โพธิปกฺขิยธมฺเมหิ วา อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต อนญฺญสาธารณํ วา ธมฺมํ ภูโต ปตฺโตติ ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโต. อถ วา พฺรหฺมํ วุจฺจติ มคฺโค เตน อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนตฺตา, ตญฺจ สยมฺภูญาเณน ภูโต ปตฺโตติ พฺรหฺมภูโต. เอวํ ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสน วุตฺโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

එහි 'භාවේති' යනු, පුරුෂයෙක් යන තවත් පුරුෂයෙකු අනුව යමින් ළඟාවෙයි (පැමිණෙයි) යන අර්ථයයි. සෙසු ක්‍රියාපදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි ද 'භාවේති' ආදී පද යම් තැනක 'භූ සත්තායං' (පැවැත්මෙහි) ධාතුවේ රූප වෙත් ද, එහි කාරිත (ප්‍රේරණ) රූප නම් වේ. 'භාවේති කුසලං ධම්මං' (කුසල් දහම් වඩයි) ආදිය මෙහි නිදසුන් පද වේ. එහි 'භාවේති' යනු වඩයි යන අර්ථයයි. මෙහි දී (ප්‍රාප්ති අර්ථයෙහි) කාරිත රූප බැවින් 'ළඟාවෙයි' යන අර්ථයයි. 'ඉත්ථම්භූතෝ' යනු මේ ආකාරයට පැමිණි (වූ) යන්නයි. 'චක්ඛුභූතෝ' ආදී පදයන්හි අර්ථය, 'භූ සත්තායං' සහ 'භූ පත්තියං' යන ද්වි-ගණික ධාතූන් දෙක ඇසුරින්, ආගමධාරීන්ගේ නිපුණතාව උදෙසා, අටුවා ටීකා ක්‍රමයන්ට අනුකූලව දක්වන්නෙමු. එහි 'චක්ඛුභූත' යනු - ඇස සත්ත්වයන්ට දැකීම පිණිස මඟ පෙන්වන්නා සේ, ලෝකයාට තතු පරිදි දැකීම සලසා දෙන බැවින් ද, දැකීමේ කාර්යයෙහි පෙරමුණ ගන්නා බැවින් ද 'චක්ඛුභූත' නම් වේ. නැතහොත් ඇසක් බඳු වූ බැවින් ද 'චක්ඛුභූත' වේ. නැතහොත් ප්‍රඥා ඇසින් යුක්ත බැවින්, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් ප්‍රඥා ඇසට පැමිණි (ළඟා වූ) බැවින් 'චක්ඛුභූත' වේ. සියල්ල දන්නා බවට පත් කරන බැවින් 'ඤාණභූත' වේ, නැතහොත් අසාධාරණ (විශේෂ) ඥානයට පැමිණි බැවින් 'ඤාණභූත' වේ. අවිපරීත (නොවෙනස්වන) ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ද, පර්යාප්ති ධර්මය පවත්වන බැවින් ද, සිතින් සිතා වචනයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද ධර්මයෙන් මය වූ බැවින් ද 'ධම්මභූත' වේ. නැතහොත් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගෙන් උපන් බැවින් සහ ලෝකයාට එය උපදවන බැවින්, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ධර්මයට පැමිණි බැවින් 'ධම්මභූත' වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙන් 'බ්‍රහ්මභූත' වේ. නැතහොත් 'බ්‍රහ්ම' යනු මාර්ගයයි, එයින් උපන් බැවින් සහ ලෝකයාට එය උපදවන බැවින්, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් එයට පැමිණි බැවින් 'බ්‍රහ්මභූත' වේ. මෙසේ ධාතූන් දෙකේ බලපෑමෙන් කියන ලද අර්ථය දත යුතුය.

อปรานิ เจตฺถ นิทสฺสนปทานิ เวทิตพฺพานิ. ‘‘ตาตา มยํ มหลฺลกา สุทฺโธทนมหาราชปุตฺตํ พุทฺธภูตํ สมฺภาเวยฺยาม วา โน วา, ตุมฺเห ตสฺส สาสเน ปพฺพเชยฺยาถา’’ติ จ ‘‘อถ [Pg.330] โข เถรา ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ เรวตํ สหชาติยํ สมฺภาวึสู’’ติ จาติ. อญฺญานิปิ ปเนตฺถ ‘‘มนุสฺสภูโต, เทวภูโต’’ติอาทีนิ โยเชตพฺพานิ. ตถา หิ สํสารโมจกเปตวตฺถุ อฏฺฐกถายํ ‘‘มนุสฺสภูตาติมนุสฺเสสุ ชาตา, มนุสฺสภาวํ วา ปตฺตา’’ติ อตฺโถ สํวณฺณิโต.

මෙහි වෙනත් නිදසුන් පද ද දත යුතුය. 'දරුවෙනි, අපි වයෝවෘද්ධයෝ වෙමු. සුද්ධෝදන මහරජුගේ පුත් බුද්ධත්වයට පැමිණි (බුද්ධභූත) උතුමන් ඇසුරු කරන්නෙමු හෝ නොකරන්නෙමු, ඔබලා උන්වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වන්න' යන්න ද, 'ඉක්බිති තෙරණුවරු ආයුෂ්මත් රේවත තෙරුන් සහජාතියෙහි දී මුණගැසුණාහ (ඇසුරු කළහ)' යන්න ද වේ. මෙහි 'මනුස්සභූත', 'දේවභූත' ආදී වෙනත් පද ද මෙසේම යෙදිය යුතුය. එසේම සංසාරමෝචක පේතවත්ථු අටුවාවෙහි 'මනුස්සභූතා' යන්නෙන් 'මිනිසුන් අතර උපන්, නැතහොත් මනුෂ්‍ය භාවයට පැමිණි' යන අර්ථය විස්තර කරන ලදී.

ภู อวกมฺปเน. อยมฺปิ สกมฺมโก. ภาเวติ, ภาวยติ. มโนภาวนียา ภิกฺขู.

භූ ධාතුව අනුකම්පා කිරීම (කම්පනය) අර්ථයෙහි ද වැටේ. මෙය ද සකර්මකයකි. භාවේති, භාවයති. 'මනෝභාවනීයා භික්ඛූ' (සිතින් අනුකම්පා කටයුතු භික්ෂූන් වහන්සේලා).

เอตฺถ จ ภาเวตีติ อนุกมฺปติ ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา ยํกิญฺจิ. มโนภาวนียาติ ‘‘ทีฆายุกา โหนฺตุ ภทนฺตา อโรคา อพฺยาปชฺชา’’ติ เอวมาทินา ภาเวตพฺพา อนุกมฺปิตพฺพาติ มโนภาวนียา. อญฺญตฺถ ปน มโนภาวนียาติ มโนวฑฺฒนกาติ อตฺโถ. เยสุ หิ ทิฏฺเฐสุ มโน วฑฺฒติ, ‘‘เต มโนภาวนียา’’ติ วุจฺจนฺติ.

මෙහි ද 'භාවේති' යනු පුත්‍රයෙකුට හෝ සහෝදරයෙකුට හෝ යම් කිසිවෙකුට අනුකම්පා කරයි යන්නයි. 'මනෝභාවනීයා' යනු 'භදන්තයන් වහන්සේලා දීර්ඝායුෂ ලබත්වා, නීරෝගී වෙත්වා, දුක් පීඩා රහිත වෙත්වා' යනාදී වශයෙන් සිතින් පැතිය යුතු, අනුකම්පා කටයුතු වූ යන්නයි. වෙනත් තැනක නම් 'මනෝභාවනීයා' යනු සිත වඩන්නා වූ (ප්‍රසාදය වඩන) යන අර්ථයයි. යම් කෙනෙකු දුටු විට සිතෙහි ගුණ වැඩේ ද, ඔවුහු 'මනෝභාවනීය' උතුමෝ යැයි කියනු ලැබෙති.

ลภ อาภณฺฑเน. ลเภติ, ลภยติ.

ලභ ධාතුව සැරසීම (ලැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ලභේති, ලභයති.

ชภิ นาสเน. ชมฺเภติ, ชมฺภยติ.

ජභි ධාතුව විනාශ කිරීම (ඈනුම් ඇරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ජම්බේති, ජම්බයති.

ลาภ เปสเน. ลาเภติ, ลาภยติ. ‘‘ลภ ลาเภติ ธาตุสฺส รูปานิ เจ, การิตรูปานิ ภวนฺติ.

ලාභ ධාතුව යැවීම (මෙහෙයවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ලාභේති, ලාභයති. 'ලභ', 'ලාභ' යන ධාතූන්ගේ රූපයන් කාරිත (ප්‍රේරණ) රූප ද වෙයි.

ทภี ภเย. อีการนฺตายํ ธาตุ, เตน สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ. ทเภติ, ทภยติ.

දභී ධාතුව බිය අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය ඊ-කාරාන්ත ධාතුවකි, එබැවින් නිග්ගහීත ආගමය සහිත රූප සිදු නොවේ. දභේති, දභයති.

ทูภ สนฺถมฺเภ. ทูเภติ, ทูภยติ.

දූභ ධාතුව ස්තම්භනය (නැවැත්වීම/දැඩි කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. දූභේති, දූභයති.

วมฺภ วิทฺธํสเน. วมฺเภติ, วมฺภยติ. วมฺภนา. ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู ภิกฺขุํ วมฺเภนฺติ.

වම්භ ධාතුව විනාශ කිරීම (හෙළා දැකීම/නින්දා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වම්භේති, වම්භයති. වම්භනා (නින්දාව). 'ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ භික්ඛුං වම්භෙන්ති' (සදවගී භික්ෂූහු භික්ෂුවකට නින්දා කරති).

ภการนฺตธาตุรูปานิ.

භකාරාන්ත ධාතු රූප නිමි.

มการนฺตธาตุ

මකාරාන්ත ධාතූහු.

อาเตน [Pg.331] จมุ โธวเน. อาปุพฺโพ จมุธาตุ โธวเน วตฺตติ. อาจเมติ, อาจมยติ. อาจมนกุมฺภี.

'ආ' උපසර්ගය මුලින් ඇති 'චමු' ධාතුව සේදීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ආ' පූර්ව කොට ඇති 'චමු' ධාතුව සේදීමෙහි වැටේ. ආචමේති, ආචමයති. ආචමනකුම්භී (මුඛය හෝ අත් සෝදන පැන් කළය).

เอตฺถ ปน ‘‘ตโต หิ โส อาจมยิตฺวา ลิจฺฉวี, เถรสฺส ทตฺวา ยุคานิ อฏฺฐา’’ติ อปฺปสกฺการเปตวตฺถุปาฬิปฺปเทโส นิทสฺสนํ. ตตฺถ อาจมยิตฺวาติ หตฺถปาทโธวนปุพฺพกํ มุขํ วิกฺขาเลตฺวา. อยํ ปน ธาตุ ภูวาทิคณิกตฺเต ‘‘จมตี’’ติ ภกฺขนตฺถํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ.

මෙහි දී, 'ඉන්පසු ඒ ලිච්ඡවි රජු (අත් පා සෝදා මුඛය) පිරිසිදු කරගෙන, තෙරුන් වහන්සේට සළු යුගලක් දී සිටියේය' යන අප්පසක්කාර පේතවත්ථු පාළි කොටස නිදසුනක් වේ. එහි 'ආචමයිත්වා' යනු අත් පා සේදීම පෙරටු කොටගෙන මුඛය සේදීමයි. මේ ධාතුව භූවාදි ගණයෙහි දී නම් 'චමති' යනුවෙන් අනුභව කිරීම (කෑම) යන අර්ථය ගෙන පවතී.

กมุ อิจฺฉากนฺตีสุ. กาเมติ, กามยติ. กาโม, กนฺติ, นิกนฺติ, กามนา, กามยมาโน,กาเมนฺโต, อภิกฺกนฺตํ. อภิกฺกนฺตวณฺณา.

‘කමු’ (kamu) ධාතුව කැමැත්ත සහ කාන්තිය (ප්‍රිය බව) යන අර්ථයන්හි වැටේ. කාමේති, කාමයේති (කැමති වෙයි). කාමෝ (කාමය/කැමැත්ත), කන්ති (කාන්තිය/ප්‍රිය බව), නිකන්ති (ආශාව/ඇල්ම), කාමනා (කැමැත්ත), කාමයමානෝ, කාමේන්තෝ (කැමති වන්නා වූ), අභික්කන්තං (ඉතා මනරම්/අභික්‍රාන්ත). අභික්කන්තවණ්ණා (විශිෂ්ට වර්ණ ඇති තැනැත්තිය).

เอตฺถ จ กาโมติ รูปาทิวิสยํ กาเมตีติ กาโม. กามิยตีติ วา กาโม, กิเลสกามวตฺถุกามวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. กิเลโส หิ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตญฺจ วตฺถุ ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. มาโรปิ วา เทวปุตฺโต ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. โส หิ อจฺจนฺตกณฺหธมฺมสมงฺคิตาย ปปญฺจสมติกฺกนฺเตปิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวเก อตฺตโน วเส ฐเปตุํ กาเมตีติ ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ.

මෙහි ‘කාම’ යන්නෙන් රූප ආදී විෂයන් කැමති වන බැවින් ‘කාම’ නම් වේ. නැතහොත් කැමති වනු ලබන බැවින් ‘කාම’ නම් වේ. මෙය කෙලෙස් කාම සහ වස්තු කාම වශයෙන් දත යුතුය. කෙලෙස් ද, ත්‍රෛභූමක වෘත්තය සංඛ්‍යාත වස්තුව ද ‘කාම’ යයි කියනු ලැබේ. මාර දිව්‍යපුත්‍රයා ද ‘කාම’ යයි කියනු ලැබේ. ඔහු අතිශයින්ම අඳුරු (පාපී) ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්, ප්‍රපංචයන් ඉක්මවා ගිය බුදු, පසේබුදු, බුදුසවුවන් පවා තමාගේ වසඟයෙහි තබා ගැනීමට කැමති වන හෙයින් ‘කාම’ යයි කියනු ලැබේ.

วุตฺตญฺเจตํ โปราณกวิรจนายํ –

පැරණි කවි රචනාවක ද මෙය මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘วนฺเท วนฺเทหมสฺสตฺถํ, ยตฺถ สนฺตชฺชิโต ชิโต;

กาโม กาโมฆติณฺเณน, พุทฺเธน วสตา สตา’’ติ;

“කාම ඕඝය (ආශා නමැති සැඩපහර) තරණය කළා වූ, සිහි නුවණින් යුක්තව වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් යම් තැනකදී තැතිගන්වනු ලැබූ කාමයා (මාරයා) පරාජය කරන ලද්දේ ද, ඒ ඇසතු (බෝධි) වෘක්ෂයට මම නැවත නැවතත් වන්දනා කරමි” යි.

อิมานิ ปนสฺส นามานิ –

මේවා වනාහි ඔහුගේ (මාරයාගේ) නාමයන් ය –

กาโม นมุจิ กณฺโห จ, วสวตฺตี ปชาปติ;

ปมตฺตพนฺธุ มทโน, ปาปิมา ทมฺมโกปิ จ;

กนฺทปฺโป จ รติปติ, มาโร จ กุสุมายุโธ;

කාම, නමුචි, කණ්හ, වසවත්ති, පජාපති, පමත්තබන්ධු, මදන, පාපිමා, දම්මක, කන්දප්ප, රතිපති, මාර සහ කුසුමායුධ යනු ඒ නාමයන්ය.

อญฺเญ [Pg.332] อญฺญานิปิ วทนฺติ. ตานิ สาสนานุโลมานิ น โหนฺตีติ อิธ น ทสฺสิตานิ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาโร, นมุจิ, กณฺโห, ปมตฺตพนฺธู’’ติ จตฺตาริเยว นามานิ อาคตานิ.

අනෙකුත් අය වෙනත් නම් ද පවසති. ඒවා ශාසනයට අනුකූල නොවන බැවින් මෙහි දක්වා නැත. අටුවාවල වනාහි “මාර, නමුචි, කණ්හ, පමත්තබන්ධු” යන නාමයන් සතරක් පමණක් පැමිණ ඇත.

อิทานิ อภิกฺกนฺตสทฺทสฺส ภูวาทิคเณ ‘‘กมุ ปทวิกฺเขเป’’ติ โวหารสีเสน วุตฺตสฺส กมุธาตุสฺส วเสน อิธ จ ‘‘กมุ อิจฺฉากนฺตีสู’’ติ วุตฺตสฺส กมุธาตุสฺส วเสน อตฺถุทฺธารํ กถยาม. อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทเนสุ ทิสฺสติ. ‘‘อภิกฺกนฺตา ภนฺเต รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติอาทีสุ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ สุนฺทเร.

දැන් අපි භූවාදි ගණයෙහි “කමු පදවික්ඛේපේ” (පියවර තැබීමෙහි) යන ව්‍යවහාර ප්‍රධාන කොට දක්වන ලද කමු ධාතුවෙහි ද, මෙහි “කමු ඉච්ඡාකන්තීසු” (කැමැත්ත හා කාන්තියෙහි) යනුවෙන් දක්වන ලද කමු ධාතුවෙහි ද බලයෙන් ‘අභික්කන්ත’ ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය පවසමු. ‘අභික්කන්ත’ ශබ්දය ක්ෂය වීම (ගෙවී යාම), සුන්දර බව, අභිරූප බව (රූපවත් බව) සහ අනුමෝදනාව යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. “ස්වාමීනි, රාත්‍රිය ගෙවී ගියේය (අභික්කන්තා), ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගියේය, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ බොහෝ වේලාවක් වැඩ සිටියහ” යනාදී තන්හි එය ක්ෂය වීම (ගෙවී යාම) යන අර්ථයේ වැටේ. “මේ පුද්ගලයන් සතර දෙනා අතුරින් මොහු වඩාත් අභික්‍රාන්ත (ශ්‍රේෂ්ඨ/සුන්දර) ද ප්‍රණීත ද වෙයි” යනාදී තන්හි සුන්දර යන අර්ථයේ වැටේ.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ

“ඍද්ධියෙන් හා කීර්තියෙන් බබළමින්, ඉතා මනහර (අභික්කන්ත) වර්ණයෙන් සියලු දිශාවන් ඒකාලෝක කරමින් මාගේ පාද වන්දනා කරන්නේ කවුද?” යන්නෙහි,

อาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต’’ติอาทีสุ อพฺภนุโมทเน. อิจฺเจวํ –

යනාදී තැන්හි අභිරූප (අතිශයින් රූපවත්/කාන්තිමත්) අර්ථයෙහි වැටේ. “ස්වාමීනි, ඉතා යහපති (අභික්කන්තං)” යනාදී තන්හි අනුමෝදනාවෙහි වැටේ. මෙසේ:

ขยสฺมึ สุนฺทเร เจว, อโถ อพฺภนุโมทเน;

อภิรูเป อภิกฺกนฺต-สทฺโท ทิสฺสติ สาสเน.

ක්ෂය වීමෙහි ද, සුන්දරත්වයෙහි ද, එමෙන්ම අනුමෝදනාවෙහි ද, අභිරූප (සුරූපී) බවෙහි ද යන අර්ථයන්හි ‘අභික්කන්ත’ ශබ්දය ශාසනයෙහි දක්නට ලැබේ.

โถม สิลาฆายํ. สิลาฆา ปสํสา. โถเมติ, โถมยติ. โถมิโต, โถมนา.

‘ථෝම’ (thoma) ධාතුව ස්ලඝනය (ප්‍රශංසාව) අර්ථයෙහි වැටේ. ස්ලාඝා යනු ප්‍රශංසාවයි. ථෝමේති, ථෝමයේති (ප්‍රශංසා කරයි). ථෝමිතෝ (ප්‍රශංසා කරන ලද), ථෝමනා (ප්‍රශංසා කිරීම).

ยม อปริเวสเน. ยเมติ, ยมยติ. ยโม.

‘යම’ (yama) ධාතුව අපරිවේෂණය (සීමා කිරීම/නැවැත්වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. යමේති, යමයේති. යමෝ.

สม [Pg.333] วิตกฺเก. สาเมติ, สามยติ. สมา. นิสาเมติ, นิสามยติ. นิสามนํ. ปฏิสาเมติ, ปฏิสามยติ. ปฏิสามนํ.

‘සම’ (sama) ධාතුව විතර්කය (කල්පනා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සාමේති, සාමයේති. සමා. නිසාමේති, නිසාමයේති (නිරීක්ෂණය කරයි/කල්පනා කරයි/අසයි). නිසාමනං (නිරීක්ෂණය කිරීම/ඇසීම). පටිසාමේති, පටිසාමයේති (පිළිබෙදයි/සඟවයි/තැන්පත් කරයි). පටිසාමනං (තැන්පත් කිරීම).

ตตฺถ สมาติ สํวจฺฉโร, โส ‘‘สมา’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน วุจฺจติ. ‘‘โย ยเชถ สตํ สม’’นฺติ เอตฺถ หิ สมาสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค, อุปโยควเสน ปน ‘‘สม’’นฺติ วุตฺโต.

එහි ‘සමා’ යනු සංවත්සරය (අවුරුද්ද) යි. එය ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ‘සමා’ යයි කියනු ලැබේ. “යෝ යජේථ සතං සමං” (යමෙක් සියයක් අවුරුදු යාග කරන්නේ නම්) යන්නෙහි ‘සමා’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග වුවද, උපයෝග (ද්වීතියා) විභක්ති වශයෙන් ‘සමං’ යයි කියන ලදී.

อิมานิ สํวจฺฉรสฺส นามานิ ‘‘สํวจฺฉโร, วจฺฉโร, สมา, หายโน, สรโท, วสฺโส’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. นิสาเมตีติ วิตกฺเกติ อุปธาเรติ. เอตฺถ หิ ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, นิคฺโฆโส ยาทิโส วเน’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นิสาเมหีติ วิตกฺเกหิ อุปธาเรหีติ อตฺโถ. ปฏิสาเมตีติ ภณฺฑํ คุตฺตฏฺฐาเน นิกฺขิปติ.

සංවත්සරයෙහි (අවුරුද්දෙහි) නාමයන් මෙසේය: “සංවච්ඡරෝ, වච්ඡරෝ, සමා, හායනෝ, සරදෝ, වස්සෝ” යනාදියයි. ‘නිසාමේති’ යනු විතර්ක කරයි, පිරික්සයි (මෙනෙහි කරයි). මෙහි පාලි නිදර්ශනය නම්, “ඉංඝ මද්දි නිසාමේහි, නිග්ඝෝසෝ යාදිසෝ වනේ” (මද්දී, වනයෙහි ඇසෙන මේ ශබ්දය කෙබඳු දැයි සිතා බලන්න/පිරික්සන්න) යන්නයි. එහි ‘නිසාමේහි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘විතර්ක කරන්න, මෙනෙහි කරන්න’ යන්නයි. ‘පටිසාමේති’ යනු භාණ්ඩයන් ආරක්ෂිත ස්ථානයක තැන්පත් කිරීමයි.

สม อาโลจเน. อาโลจนํ เปกฺขนํ. สาเมติ, สามยติ. นิสามนํ.

‘සම’ (sama) ධාතුව ආලෝචනය (බැලීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ආලෝචනය යනු බැලීමයි. සාමේති, සාමයේති. නිසාමනං.

เอตฺถ ปน นิสาเมตีติ เปกฺขติ โอโลเกติ. ตถา หิ ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, จิตฺตํ รูปํว ทิสฺสตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ หิ นิสาเมหีติ โอโลเกหีติ อตฺโถ. ธาตูนมตฺถาติสเยน โยโคติ วจนโต ปน อุปสคฺคโยคโต วา สวเนปิ อยํ วตฺตติ. ตถา หิ ‘‘ตโต กณฺหาชินายาปิ, นิสาเมหิ รเถสภา’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ นิสาเมหีติ สุโณหีติ อตฺโถ.

මෙහි වනාහි ‘නිසාමේති’ යන්නෙන් බලයි, නිරීක්ෂණය කරයි යන අර්ථය දේ. එසේම “ඉංඝ මද්දි නිසාමේහි, චිත්තං rūpaṃva දිස්සති” (මද්දී, සිතුවම් කළ රූපයක් මෙන් පෙනෙන මෙය දෙස බලන්න) යන පාලිය දක්නට ලැබේ. එහි ‘නිසාමේහි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘බලන්න’ යන්නයි. එහෙත් “ධාතූනමත්ථාතිසයේන යෝගෝ” (ධාතූන්ගේ අර්ථ අතිශයත්වයෙන් යෙදීම) යන වචනය නිසා හෝ උපසර්ග යෙදීමෙන් හෝ මෙය ඇසීම (ශ්‍රවණය) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. එසේම “තතෝ කණ්හාජිනායාපි, නිසාමේහි රථේසභා” (රියදුරු ශ්‍රේෂ්ඨය, ඉන්පසු කණ්හාජිනාවගේ ද වචන අසන්න) යනාදී පාලි පාඨයන් දක්නට ලැබේ. එහි ‘නිසාමේහි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘අසන්න’ යන්නයි.

อม โรเค. อเมติ, อมยติ. อนฺโธ. พิลงฺกปาโท อนฺธนโข.

‘අම’ (ama) ධාතුව රෝගය (ලෙඩවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. අමේති, අමයේති. අන්ධෝ (ඇස් නොපෙනෙන තැනැත්තා), බිලංගපාදෝ (විකෘති වූ පාද ඇත්තා), අන්ධනඛෝ (කුණු වූ නියපොතු ඇත්තා).

ตตฺถ อนฺโธติ นฏฺฐนยโน วุจฺจติ. อนฺธนโขติ ปูตินโข. อุภยถาปิ สโรคตฺตํ สูจิตํ.

එහි ‘අන්ධ’ යනු ඇස් අහිමි වූ තැනැත්තායි. ‘අන්ධනඛ’ යනු කුණු වූ නියපොතු ඇත්තායි. මේ දෙයාකාරයෙන්ම රෝගී බව (සරෝගීභාවය) සූචනය වේ.

ภาม [Pg.334] โกเธ. ภาเมติ, ภามยติ.

‘භාම’ (bhāma) ධාතුව ක්‍රෝධය (කෝපය) අර්ථයෙහි වැටේ. භාමේති, bhāmayati.

โคม อุปเลปเน. โคเมติ, โคมยติ.

‘ගෝම’ (goma) ධාතුව උපලේපනය (ගොම ආදියෙන් පිරිබඩ කිරීම/ලෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. ගෝමේති, ගෝමයේති.

สาม สฺวานฺตเน อามนฺตเน. สฺวานฺตนํ สามปฺปโยโค. อามนฺตนํ อวฺหายนํ ปกฺโกสนํ. สาเมติ, สามยติ.

‘සාම’ (sāma) ධාතුව ස්වාන්තනය (සමනය කිරීම/සාමකාමීව ඇමතීම) සහ ආමන්ත්‍රණය (කැඳවීම) අර්ථයන්හි වැටේ. ස්වාන්තනය යනු සාමෝපදේශය (මෘදු ලෙස කතා කිරීම) යි. ආමන්ත්‍රණය යනු ඇමතීම, කැඳවීමයි. සාමේති, සාමයේති.

สงฺคาม ยุทฺเธ. สงฺคาเมติ, สงฺคามยติ. ทฺเว ราชาโน สงฺคาเมสุํ. สงฺคาโม. อาโต คมุ อีสมธิวาสเน. อาคเมติ, อาคมยติ, กามาวจรธมฺเม นิสฺสาย รูปารูปธมฺโม สมุทาคเมติ, สมุทาคมยติ. อุปาสโก ธมฺมสวนนฺตรายํ อนิจฺฉนฺโต ‘‘อาคเมถ อาคเมถา’’ติ อาห. สมุทาคมนํ, อาคมนํ. อาคเมนฺโต, อาคมยมาโน.

‘සංගාම’ (saṅgāma) ධාතුව යුද්ධය අර්ථයෙහි වැටේ. සංගාමේති, සංගාමයේති. “ද්වේ රාජානෝ සංගාමේසුං” (රජවරු දෙදෙනෙක් යුද්ධ කළහ). සංගාමෝ. ‘ආ’ උපසර්ගය මුලින් ඇති ‘ගමු’ (gamu) ධාතුව ස්වල්පයක් ඉවසීම (රැඳී සිටීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ආගමේති, ආගමයේති. කාමාවචර ධර්මයන් ඇසුරු කොට රූප-අරූප ධර්මයෝ හටගනිති (සමුදාගමේති, සමුදාගමයේති). ධර්ම ශ්‍රවණයට බාධාවක් වනු අකමැති වූ උපාසකයා “මඳක් ඉවසන්න, මඳක් ඉවසන්න” (ආගමේථ ආගමේථ) යයි පැවසීය. සමුදාගමනං, ආගමනං. ආගමේන්තෝ, ආගමයමානෝ.

ตตฺร อาคเมตีติ อีสกํ อธิวาเสติ. สมุทาคเมตีติ สมฺปวตฺตติ. ภูวาทิคเณ ‘‘คมยตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน วุตฺตํ, อิธ ปน อุปสคฺคนิปาตปุพฺพกานิ กตฺวา ‘‘อาคเมตี’’ติอาทีนิ สุทฺธกตฺตุวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

එහි ‘ආගමේති’ යන්නෙන් මඳක් ඉවසයි (රැඳී සිටියි) යන්න අර්ථවත් වේ. ‘සමුදාගමේති’ යනු මනාව පවතියි (හටගනියි) යන්නයි. භූවාදි ගණයෙහි “ගමයේති” යනු හේතුකර්තෘ (ප්‍රේරණ) ක්‍රියාවක් ලෙස දක්වා ඇතත්, මෙහි වනාහි උපසර්ග හා නිපාත පූර්ව කොට “ආගමේති” යනාදිය ශුද්ධකර්තෘ (කර්තෘකාරක) ක්‍රියා පද ලෙස දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

มการนฺตธาตุรูปานิ.

මකාරාන්ත (ම-අකුරෙන් අවසන් වන) ධාතු රූපයන් නිමි.

อิติ จุ ราทิคเณ ปวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

මෙසේ චුරාදි ගණයෙහි ප-වර්ගාන්ත ධාතු රූපයන්:

สมตฺตานิ.

නිමාවට පත්වේ.

ยการนฺตธาตุ

යකාරාන්ත (ය-අකුරෙන් අවසන් වන) ධාතු:

ยุ ชิคุจฺฉายํ. ยาเวติ, ยาวยติ. ยโว.

‘යු’ (yu) ධාතුව පිළිකුල (ජිගුප්සාව) අර්ථයෙහි වැටේ. යාවේති, යාවයේති. යවෝ (යව ඇට).

พฺยย ขเย. พฺยเยติ, พฺยยยติ. อพฺยยีภาโว.

‘ව්‍යය’ (byaya) ධාතුව ක්ෂය වීම (විනාශ වීම/වියදම් වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ව්‍යයේති, ව්‍යයයේති. අව්‍යයීභාවෝ.

พฺยย จิตฺตสมุสฺสคฺเค. ตาทิสํเยว รูปํ.

‘ව්‍යය’ (byaya) ධාතුව සිතෙහි උත්සාහය (වීරිය) අර්ථයෙහි ද වැටේ. රූපය ද එබඳුම වේ.

ยการนฺตธาตุรูปานิ.

යකාරාන්ත ධාතු රූපයන් නිමි.

รการนฺตธาตุ

රකාරාන්ත (ර-අකුරෙන් අවසන් වන) ධාතු:

ปร คติยํ. ปเรติ, ปรยติ. เอตฺถ จ ‘‘อิติ โข อานนฺท กุสลานิ สีลานิ อนุปุพฺเพน อคฺคาย ปเรนฺตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อคฺคาย ปเรนฺตีติ อรหตฺตตฺถาย คจฺฉนฺติ.

‘පර’ (para) ධාතුව ගමන (යෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. පරේති, පරයේති. මෙහි පාලි නිදර්ශනය නම්, “ඉති ඛෝ ආනන්ද කුසලානි සීලානි අනුපුබ්බේන අග්ගාය පරෙන්ති” (ආනන්දය, මෙසේ වනාහි කුසල් සීලයන් අනුපිළිවෙලින් අග්‍ර ස්ථානය කරා පමුණුවයි) යන්නයි. එහි ‘අග්ගාය පරෙන්ති’ යන්නෙන් රහත් බව පිණිස පවතියි (යයි) යන්න අර්ථවත් වේ.

คร อุคฺคเม. คเรติ, ครยติ. ครุ.

‘ගර’ (gara) ධාතුව උද්ගමනය (ඉහළට නැඟීම/මතු වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ගරේති, ගරයේති. ගරු (ගුරු/බරපතල).

จร อสํสเย. จเรติ, จรยติ.

‘චර’ (cara) ධාතුව අසංශය (සැක නොමැති බව/ඒකාන්ත බව) අර්ථයෙහි වැටේ. චරේති, චරයේති.

ปูริ อปฺปายเน. ปูเรติ, ปูรยติ.

‘පූරි’ (pūri) ධාතුව පිරවීම (තෘප්තිමත් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පූරේති, පූරයේති.

วร อิจฺฉายํ. วเรติ, วรยติ. วโร, วรํ, วรนฺโต. เอเต วรานํ จตุโร วเรมิ. เอตํ สกฺก วรํ วเร.

‘වර’ (vara) ධාතුව කැමැත්ත (ප්‍රාර්ථනාව) අර්ථයෙහි වැටේ. වරේති, වරයේති. වරෝ, වරං, වරන්තෝ. “ඒතේ වරානං චතුරෝ වරේමි” (මම මොවුන් අතුරින් වරයන් සතරක් තෝරා ගනිමි). “ඒතං සක්ක වරං වරේ” (සක්දෙවිඳුනි, ඒ වරය තෝරා ගන්න).

ตตฺถ วโรติ วริยเต วริตพฺโพติ วโร. วรนฺติ วเรตีติ วรํ, อิจฺฉนฺโต ปตฺเถนฺโตติ อตฺโถ.

එහි ‘වරෝ’ යනු තෝරාගනු ලබන හෝ තෝරාගත යුතු දෙයයි. ‘වරං’ යනු තෝරාගන්නේ යන්නයි, එනම් කැමති වන්නා, ප්‍රාර්ථනා කරන්නා යන්න අර්ථයයි.

‘‘มหามหารหํ สกฺย-มุนิ นีวรณา รณา;

มุตฺตํ มุตฺตํ สุทสฺสนํ, วนฺเท โพธิวรํ วร’’นฺติ

“මහත් සේ පිදිය යුතු වූ, නීවරණ නමැති කෙලෙස් යුද්ධයෙන් මිදුණා වූ, මිදුණා වූ, දැකීමට ප්‍රිය උපදවන්නා වූ, ශාක්‍ය මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ උතුම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ බෝධීන් වහන්සේට මම වඳිමි” යි.

ปุราณกวิรจนายํ ‘‘วร’’นฺติ ปทสฺส วิย. เอวํ วเรตีติ วรนฺโต. วเรติ วเรมิ อิจฺฉามิ ยาจามิ. การิเต ‘‘ปวาเรตี’’ติ รูปํ, อิจฺฉาเปตีติ อตฺโถ. นิเสธนตฺเถ ปนิทํ การิตํ น โหติ.

පුරාණ කවීන්ගේ නිර්මාණවල එන ‘වර’ යන වචනය මෙනි. මෙසේ වරණය කරයි (තෝරාගනී හෝ වළක්වයි) යන අර්ථයෙන් ‘වරන්ත’ (වරණය කරන්නා) වේ. ‘වරේති’ (වරණය කරයි, පතයි) යනු වරේමි, ඉච්ඡාමි (කැමති වෙමි), යාචාමි (ඉල්ලමි) යන්නයි. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයේදී ‘පවාරේති’ යන රූපය ලැබෙන අතර එහි අර්ථය ‘කැමති කරවයි’ (ඉච්ඡාපේති) යන්නයි. වැළැක්වීමේ (නිෂේධන) අර්ථයේදී නම් මෙම කාරිත රූපය යෙදෙන්නේ නැත.

สร อกฺเขเป. สเรติ, สรยติ. สโร. สโรติ สทฺโท.

‘සර’ (sara) ධාතුව විසි කිරීම (හෙළීම) යන අර්ථයේ වැටේ. සරේති, සරයති (විදියි, හෙළයි). සර (ඊතලය, හඬ, ස්වරය). ‘සර’ යනු ශබ්දයයි.

สาร ทุพฺพลฺเย. สาเรติ, สารยติ. ทุพฺพโล ภวตีติ อตฺโถ.

‘සාර’ (sāra) ධාතුව දුර්වල වීම යන අර්ථයේ වැටේ. සාරේති, සාරයති. දුර්වල වෙයි යන අර්ථයයි.

กุมาร กีฬายํ. กุมาเรติ, กุมารยติ. กุมาโร, กุมารโก. กุมารี, กุมาริกา.

‘කුමාර’ (kumāra) ධාතුව ක්‍රීඩා කිරීම යන අර්ථයේ වැටේ. කුමාරේති, කුමාරයති. කුමාර, කුමාරක (ළමයා) සහ කුමාරී, කුමාරිකා (ළදැරිය) යන්නයි.

เอตฺถ [Pg.336] กุมารยติ ตตฺถ ตตฺถ กีฬตีติ กุมาโร. โส เอว อติทหรตฺตา กุมารโก. เอส นโย อิตรตฺราปิ.

මෙහි ඒ ඒ තැන ක්‍රීඩා කරයි (කුමාරයති) යන අර්ථයෙන් ‘කුමාර’ නම් වේ. ඔහු ම ඉතා ළදරු (බාල) බැවින් ‘කුමාරක’ නම් වේ. අනෙක් පද (කුමාරී ආදිය) සඳහා ද මේ ක්‍රමය ම වේ.

สูร วีร วิกฺกนฺติยํ. วิกฺกนฺติ วิกฺกมนํ. สูเรติ, สูรยติ. วีเรติ, วีรยติ. สูโร, วีโร. สาสนิเกหิ ปน สทฺธมฺมวิทูหิ เอวํ ธาตุสภาวานมฺปิ สูรวีรสทฺทานํ นิพฺพจนํ น ทสฺสิตํ, เกวลํ ปน ตตฺถ ตตฺถ ‘‘สูโรติ วิสิฏฺฐอุโร’’ติ จ ‘‘มหาวีโรติ มหาวิกฺกนฺโต’’ติ จ ‘‘วีโรติ วีริยวา’’ติ จ อตฺถวิวรณมตฺตเมว ทสฺสิตํ.

‘සූර’ සහ ‘වීර’ ධාතුන් වික්‍රමාන්විත බව (වික්කන්ති) යන අර්ථයේ වැටේ. වික්කන්ති යනු පරාක්‍රමයයි. සූරේති, සූරයති. වීරේති, වීරයති. සූර, වීර. එහෙත්, ශාසනධාරී සද්ධර්මවිශාරදයන් වහන්සේලා විසින් මෙසේ ධාතු ස්වභාවය අනුව ‘සූර’ ‘වීර’ යන වචනවල නිරුක්ති දක්වා නැත. ඒ ඒ තැන්වල “සූර යනු විශිෂ්ට ළරක් (පපුවක්) ඇති තැනැත්තා” යන්නෙන් ද, “මහාවීර යනු මහා වික්‍රම ඇත්තා” යන්නෙන් ද, “වීර යනු වීර්යය ඇත්තා” යන්නෙන් ද හුදෙක් අර්ථ විවරණයක් පමණක් ම දක්වා ඇත.

ปาร ตีร กมฺมสมฺปตฺติยํ. กมฺมสมฺปตฺติ นาม กมฺมสฺส ปริสมาปนํ นิฏฺฐาปนํ. ปาเรติ, ปารยติ. ตีเรติ, ตีรยติ. ปารํ. ตีรํ. วิกฺกมามิ น ปาเรมิ, ภูมึ สุมฺภามิ เวคสา. ตํ กิจฺจํ ตีเรตฺวา คโต. สนฺตีรณํ, ตีรณปริญฺญาติ จ อาทีนิ เอตฺถ ทสฺเสตพฺพานิ.

‘පාර’ සහ ‘තීර’ ධාතුන් කර්මසම්පත්තිය (ක්‍රියාව සම්පූර්ණ කිරීම) යන අර්ථයේ වැටේ. කර්මසම්පත්ති යනු ක්‍රියාව අවසන් කිරීම, නිමාවට පත් කිරීමයි. පාරේති, පාරයති. තීරේති, තීරයති. පාර (එතෙර), තීර (තෙර/ඉවුර). “මම වීර්යය කරමි, නමුත් කෙළවරක් දැකිය නොහැකි වෙමි (න පාරේමි), වේගයෙන් පොළොවෙහි හෙළමි.” “එම කාර්යය නිමවා (තීරෙත්වා) ගියේය.” සන්තීරණ, තීරණපරිඤ්ඤා ආදී පද මෙහි උදාහරණ ලෙස දැක්විය යුතුය.

ตตฺถ น ปาเรมีติ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกมีติ อตฺโถ.

එහි ‘න පාරේමි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘කපා දැමීමට (කෙළවරක් කිරීමට) නොහැකි වෙමි’ යන්නයි.

อีร เขปเน. อีเรติ, อีรยติ.

‘ඊර’ (īra) ධාතුව විසි කිරීම (ප්‍රකාශ කිරීම/සෙලවීම) යන අර්ථයේ වැටේ. ඊරේති, ඊරයති.

ชร วโยหานิมฺหิ. ชเรติ, ชรยติ. ชรา. ปาฬิยํ ปน ‘‘ชีรตี’’ติ ปาโฐ.

‘ජර’ (jara) ධාතුව වයස පිරිහීම (ජරාවට පත්වීම) යන අර්ථයේ වැටේ. ජරේති, ජරයති. ජරා. ධර්ම පාඨයන්හි (පාළියෙහි) නම් ‘ජීරති’ යනුවෙන් යෙදේ.

วร อาวรเณ. วาเรติ, วารยติ. นิวาเรติ, นิวารยติ. นิวาเรตา. ปริวาเรติ, ปริวารยติ. ปริวาโร. ปวาเรติ, ปวารยติ. ปวารณํ. ปวารณนฺติ นิเสธนํ วา กามฺยทานํ วา.

‘වර’ (vara) ධාතුව වැසීම (වැළැක්වීම) යන අර්ථයේ වැටේ. වාරේති, වාරයති. නිවාරේති, නිවාරයති (වළක්වයි). නිවාරේතා (වළක්වන්නා). පරිවාරේති, පරිවාරයති (පිරිවරයි). පරිවාර (පිරිවර). පවාරේති, පවාරයති (පවාරණය කරයි/ආරාධනා කරයි). පවාරණ. පවාරණ යනු වැළැක්වීම හෝ කැමති දෙයක් දීම (ප්‍රාර්ථනා සම්පූර්ණ කිරීම) යන්නයි.

ธร ธารเณ. ธาเรติ, ธารยติ. อาธาโร, อาธารโก, ธมฺโม อิจฺจาทีนิ.

‘ධර’ (dhara) ධාතුව දැරීම යන අර්ථයේ වැටේ. ධාරේති, ධාරයති. ආධාර, ආධාරක, ධම්ම (ධර්මය) යනු මෙයින් ලැබෙන පද වේ.

ตตฺถ ธมฺโมติ อเนกวิเธสุ ธมฺเมสุ โลกุตฺตโร อุปฺปาทิโต สจฺฉิกโต จ จตูสุ อปาเยสุ สํสาเร วา [Pg.337] สตฺเต อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม. อถ วา โสตาปนฺนาทีหิ อริเยหิ ธาริยติ, นุ ปุถุชฺชเนหีติปิ ธมฺโม. จตุภูมิโก ปน สกลกฺขณํ ธาเรตีติ ธมฺโม. กกฺขฬตฺตาทินา ผุสนาทินา สนฺติอาทินา สกสกภาเวน ปณฺฑิเตหิ ธาริยติ สลฺลกฺขิยตีติปิ ธมฺโม. เตปิฏโก ปน ปาฬิธมฺโม สกตฺถปรตฺถาทิเภเอ อตฺเถ ธาเรตีติ ธมฺโม. เกจิ ตุ วิทู ‘‘ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ธุนาติ กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ ธมฺโม’’ติ ธูธาตุวเสนปิ นิพฺพจนํ วทนฺติ, ตํ มคฺคธมฺเม อตีว ยุชฺชติ, ผลนิพฺพานปริยตฺติธมฺเมสุ ปน ปริยาเยน ยุชฺชติ.

එහි ‘ධම්ම’ (ධර්මය) යනු: නොයෙක් ආකාර වූ ධර්මයන් අතුරින්, උපදවන ලද සහ සාක්ෂාත් කරන ලද ලෝකෝත්තර ධර්මය සත්ත්වයන් සතර අපායෙහි හෝ සංසාරයෙහි වැටෙන්නට නොදී දරන බැවින් ‘ධම්ම’ (ධර්මය) නම් වේ. නැතහොත් සෝතාපන්න ආදී ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් දරනු ලබන (පිළිපදිනු ලබන) බැවින් ද, පෘථග්ජනයන් විසින් (එසේ) නොදරනු ලබන බැවින් ද ‘ධම්ම’ නම් වේ. සිව්භූමික (කාම, රූප, අරූප, ලෝකෝත්තර) ධර්මය තමන්ගේ ස්වලක්ෂණ දරන බැවින් ‘ධම්ම’ නම් වේ. තද බව ආදියෙන් ද, ස්පර්ශය ආදියෙන් ද, ශාන්ත බව ආදියෙන් ද ඒ ඒ ස්වභාවයෙන් යුතුව පණ්ඩිතයන් විසින් දරනු ලබන (වටහාගනු ලබන) බැවින් ද ‘ධම්ම’ නම් වේ. ත්‍රිපිටක පාලි ධර්මය ස්වාර්ථය, පරාර්ථය ආදී අර්ථයන් දරන බැවින් ‘ධම්ම’ නම් වේ. ඇතැම් පඬිවරු “ලාමක වූ අකුසල් ධර්මයන් සලකා හරී (කම්පා කරයි/විසිරුවා හරී)” යන අර්ථයෙන් ‘ධූ’ ධාතුව ඇසුරින් ද නිරුක්ති පවසති. එය මාර්ග ධර්මයට බෙහෙවින් ගැළපෙන අතර ඵල, නිවන් සහ පර්යාප්ති ධර්මයන්හිදී ක්‍රමයකින් (පර්යාය වශයෙන්) ගැළපේ.

ธมฺมสทฺโท ปริยตฺติเหตุคุณนิสฺสตฺตนิชฺชีวตาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘ธมฺมํ ปริยาปุณาติ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ เหตุมฺหิ.

‘ධම්ම’ ශබ්දය පර්යාප්තිය (ධර්ම ග්‍රන්ථ), හේතුව, ගුණය, සත්ත්ව නොවන බව සහ නිර්ජීවී බව ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදේ. “ධර්මය ප්‍රගුණ කරයි, සූත්‍ර, ගෙය්‍ය...” ආදී තැන්වල මෙය ‘පර්යාප්තිය’ යන අර්ථයෙන් දැකිය හැකිය. “හේතුව පිළිබඳ ඥානය ධම්මපටිසම්භිදාවයි” ආදී තැන්වල ‘හේතුව’ යන අර්ථයෙන් යෙදේ.

‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;

อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติ

“ධර්මය සහ අධර්මය යන දෙක ම සමාන විපාක ඇත්තෝ නොවෙති; අධර්මය නිරයට පමුණුවයි, ධර්මය සුගතියට පමුණුවයි” යනාදී...

อาทีสุ คุเณ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทีสุ นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายํ.

තැන්වල ‘ගුණය’ (කුසල්/යහපත) යන අර්ථයේ වැටේ. “එසමයෙහි ධර්මයෝ වෙති”, “ධර්මයන් කෙරෙහි ධර්මානුපස්සීව වාසය කරයි” ආදී තැන්වල සත්ත්ව නොවන බව සහ නිර්ජීවී බව යන අර්ථයේ වැටේ.

อถ วา ธมฺมสทฺโท สภาวปญฺญาปุญฺญปญฺญตฺติอาปตฺติปริยตฺตินิสฺสตฺตนิชฺชีวตาวิการคุณปจฺจ- ยปจฺจยุปฺปนฺนาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตา ธมฺมา’’ติอาทีสุ สภาเว ทิสฺสติ.

නැතහොත් ‘ධම්ම’ ශබ්දය ස්වභාවය, ප්‍රඥාව, පින, පැනවීම (ප්‍රඥප්තිය), ඇවත (ආපත්තිය), පර්යාප්තිය, සත්ත්ව නොවන බව හා නිර්ජීවී බව, විකාරය (වෙනස් වීම), ගුණය, ප්‍රත්‍යය (හේතුව), ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දෙය (ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න) ආදී අර්ථයන්හි දැකිය හැකිය. “කුසල් ධර්ම, අකුසල් ධර්ම, අව්‍යාකෘත ධර්ම” ආදී තැන්වල මෙය ‘ස්වභාවය’ යන අර්ථයෙන් යෙදේ.

ยสฺเสเต [Pg.338] จตุโร ธมฺมา, สทฺธสฺส ฆรเมสิโน;

สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ส เว เปจฺจ น โสจตี’’ติ

“ගිහිගෙය සොයන, ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ යමෙකුට සත්‍යය, ධර්මය (ප්‍රඥාව), ධෛර්යය, පරිත්‍යාගය යන මේ ධර්ම සතර ඇත්ද, හෙතෙම පරලොව ගොස් සැබවින් ම ශෝක නොකරයි” යනාදී...

อาทีสุ ปญฺญายํ.

තැන්වල ‘ප්‍රඥාව’ යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;

อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติอาทีสุ

“ධර්මය සහ අධර්මය යන දෙක ම සමාන විපාක ඇත්තෝ නොවෙති; අධර්මය නිරයට පමුණුවයි, ධර්මය සුගතියට පමුණුවයි” යනාදී...

ปุญฺเญ. ‘‘ปญฺญตฺติธมฺมา, นิรุตฺติธมฺมา, อธิวจนาธมฺมา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘ปาราชิกา ธมฺมา, สงฺฆาทิเสสา ธมฺมา’’ติอาทีสุ อาปตฺติยํ. ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ชานาติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณ’’นฺติอาทีสุ ปริยตฺติยํ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทีสุ นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายํ. ‘‘ชาติธมฺมา ชราธมฺมา มรณธมฺมา’’ติอาทีสุ วิกาเร. ‘‘ฉนฺนํ พุทฺธธมฺมาน’’นฺติอาทีสุ คุเณ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ ปจฺจเย. ‘‘ฐิตาวสา ธาตุ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา’’ติอาทีสุ ปจฺจยุปฺปนฺเน.

තැන්වල ‘පින’ (පුණ්‍ය) යන අර්ථයේ යෙදේ. “ප්‍රඥප්ති ධර්ම, නිරුක්ති ධර්ම, අධිවචන ධර්ම” ආදී තැන්වල ‘පැනවීම’ (ප්‍රඥප්තිය) යන අර්ථයේ ද, “පාරාජිකා ධර්ම, සංඝාදිසේස ධර්ම” ආදී තැන්වල ‘ඇවත’ (ආපත්තිය) යන අර්ථයේ ද, “මෙහි මහණතෙමේ ධර්මය (සූත්‍ර, ගෙය්‍ය, වෙය්‍යාකරණ...) දනියි” ආදී තැන්වල ‘පර්යාප්තිය’ යන අර්ථයේ ද, “එසමයෙහි ධර්මයෝ වෙති”, “ධර්මයන් කෙරෙහි ධර්මානුපස්සීව වාසය කරයි” ආදී තැන්වල ‘සත්ත්ව නොවන බව සහ නිර්ජීවී බව’ යන අර්ථයේ ද, “ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇති, ජරාවට පත්වීම ස්වභාව කොට ඇති, මරණය ස්වභාව කොට ඇති” ආදී තැන්වල ‘විකාරය’ (වෙනස් වන සුලු බව) යන අර්ථයේ ද, “සදෑ වැදෑරුම් බුද්ධ ධර්මයන් (බුදුගුණ)” ආදී තැන්වල ‘ගුණය’ යන අර්ථයේ ද, “හේතුව පිළිබඳ ඥානය ධම්මපටිසම්භිදාවයි” ආදී තැන්වල ‘ප්‍රත්‍යය’ (හේතුව) යන අර්ථයේ ද, “ඒ ධාතුව (ස්වභාවය) පිහිටා තිබේ, ධර්මතාවය, ධර්ම නියාමතාවය” ආදී තැන්වල ‘ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න’ (හේතූන්ගෙන් හටගත් දෙය) යන අර්ථයේ ද යෙදේ.

อถ วา ธมฺมสทฺโท ปริยตฺติสจฺจสมาธิปญฺญาปกติปุญฺญาปตฺติเญยฺยาทีสุ พหูสุ อตฺเถสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค. ตถา หิ ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ปริยาปุณาตี’’ติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม ปตฺตธมฺโม’’ติอาทีสุ สจฺเจ. ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ สมาธิมฺหิ. ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวมาทีสุ ปญฺญายํ. ‘‘ชาติธมฺมานํ ภิกฺขเว สตฺตาน’’นฺติ เอวมาทีสุ ปกติยํ. ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริ’’นฺติ เอวมาทีสุ ปุญฺเญ. ‘‘จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมา’’ติอาทีสุ [Pg.339] อาปตฺติยํ. ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติอาทีสุ เญยฺเย. เอวํ ธมฺมสทฺทปฺปวตฺติวิสยา วิวิธา อฏฺฐกถาจริเยหิ ทสฺสิตา, ตตฺถ ตตฺถ ปน อาทิสทฺเทน ยุตฺติวิสยาทโย จ อตฺถา คเหตพฺพา. ตถา หิ ธมฺมสทฺโท –

නැතහොත් ‘ධම්ම’ ශබ්දය පර්යාප්තිය, සත්‍යය, සමාධිය, ප්‍රඥාව, ප්‍රකෘතිය (ස්වභාවය), පින, ඇවත, ඥෙය්‍ය (දතයුතු දෑ) ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදෙනු දක්නට ලැබේ. එනම්, “මෙහි මහණතෙමේ ධර්මය ප්‍රගුණ කරයි” ආදී තැන්වල ‘පර්යාප්තිය’ යන අර්ථයෙන් ද, “දුටු දහම් ඇති, පත් වූ දහම් ඇති” ආදී තැන්වල ‘සත්‍යය’ (චතුරාර්ය සත්‍යය) යන අර්ථයෙන් ද, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා මෙබඳු ධර්ම (සමාධි) ඇතිව විසූහ” ආදී තැන්වල ‘සමාධිය’ යන අර්ථයෙන් ද, “සත්‍යය, ධර්මය, ධෛර්යය, ත්‍යාගශීලී බව” ආදී තැන්වල ‘ප්‍රඥාව’ යන අර්ථයෙන් ද, “මහණෙනි, උපදින ස්වභාවය ඇති සත්ත්වයන්ගේ” ආදී තැන්වල ‘ප්‍රකෘතිය’ (නෛසර්ගික ස්වභාවය) යන අර්ථයෙන් ද, “ධර්මය සැබවින් ම ධර්මයේ හැසිරෙන්නා රකියි” ආදී තැන්වල ‘පින’ යන අර්ථයෙන් ද, “සතර පාරාජිකා ධර්මයෝ” ආදී තැන්වල ‘ඇවත’ යන අර්ථයෙන් ද, “කුසල් ධර්මයන්” ආදී තැන්වල ‘ඥෙය්‍ය’ (දතයුතු දේ) යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ. මෙසේ ‘ධම්ම’ ශබ්දය යෙදෙන විවිධ විෂයපථයන් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් දක්වා ඇති අතර, ඒ ඒ තැන්වල ‘ආදි’ (ආදී) ශබ්දයෙන් යුක්ති විෂය ආදී අර්ථයන් ද ගත යුතුය. ඒ මෙසේ ය:

‘‘เนส ธมฺโม มหาราช, ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก;

อหมฺปิ เตน คจฺฉามิ, เยน คจฺฉสิ ขตฺติยา’’ติ

“මහරජාණෙනි, ඔබ තනිව යාම යුක්ති සහගත නොවේ; ක්ෂත්‍රියයෙනි, ඔබ යම් මඟකින් යන්නේ ද මම ද ඒ මඟින් ම යන්නෙමි” යනාදී...

อาทีสุ ยุตฺติยํ วตฺตติ. ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ วิสเย. ‘‘สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปตี’’ติ เอตฺถ นิพฺพาเน วตฺตติ. ตตฺร ยา นิสฺสตฺตตา, สา เอว นิชฺชีวตา. โย จ เหตุ, โส เอว ปจฺจโย.

තැන්වල ‘යුක්තිය’ (සුදුසු බව) යන අර්ථයේ වැටේ. “මනස ද, ධර්මයන් (අරමුණු) ද ඇසුරු කොට මනෝ විඤ්ඤාණය උපදී” ආදී තැන්වල ‘විෂය’ (අරමුණ) යන අර්ථයේ වැටේ. “සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය (නිවන) ජරාවට පත් නොවේ” යන මෙහි ‘නිවන’ යන අර්ථයේ වැටේ. එහි යම් සත්ත්ව නොවන බවක් ඇත් ද, එය ම නිර්ජීවී බවයි. යම් හේතුවක් ඇත් ද, එය ම ප්‍රත්‍යයයි.

อิจฺเจวํ –

මෙසේ -

ปริยตฺติปจฺจเยสุ, คุเณ นิสฺสตฺตตาย จ;

สภาเว เจว ปญฺญายํ, ปุญฺเญ ปญฺญตฺติยมฺปิ จ.

පරියත්තිය, ප්‍රත්‍යය, ගුණය, නිස්සත්තභාවය (සත්ත්ව නොවන බව) ද, ස්වභාවය, ප්‍රඥාව, පුණ්‍යය සහ ප්‍රඥප්තිය ද,

อาปตฺติยํ วิกาเร จ, ปจฺจยุปฺปนฺนเกปิ จ;

สจฺจสมาธิปกติ-เญยฺเยสุ ยุตฺติยมฺปิ จ;

วิสเย เจว นิพฺพาเน, ธมฺมสทฺโท ปวตฺตติ.

ඇවැත, විකාරය, ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන්හි ද, සත්‍යය, සමාධිය, ප්‍රකෘතිය, ඥෙයය (දතයුත්ත) සහ යුක්තිය ද, අරමුණ (විෂයය) සහ නිවන ද යන මෙකී අර්ථයන්හි 'ධම්ම' ශබ්දය පවතී.

เกจิ ปน ธมฺมสทฺทสฺส ปวตฺติวิสยานํ ทสธาว ปริจฺเฉทํ วทนฺติ.

ඇතැම්හු වනාහි 'ධම්ම' ශබ්දය පවතින විෂයයන්ගේ බෙදීම දස වැදෑරුම් කොට පවසති.

เญยฺยมคฺเค จ นิพฺพาเน, สภาเว อถ ชาติยํ;

มเน วิสยปุญฺเญสุ, ภาเว ปาวจเนปิ จ;

อิเมสุ ทสสฺวตฺเถสุ, ธมฺมสทฺโท ปวตฺตติ.

ඥෙයය, මාර්ගය, නිවන, ස්වභාවය, ජාතිය, සිත, අරමුණ, පුණ්‍යය, පැවැත්ම සහ බුද්ධ වචනය යන මේ දස අර්ථයන්හි 'ධම්ම' ශබ්දය පවතී.

ตตฺร อตฺถุทฺธาโรติ สมานสทฺทวจนียานํ อตฺถานํ อุทฺธรณํ อตฺถุทฺธาโร.

එහි 'අත්ථුද්ධාර' (අර්ථ උද්ධාරය) යනු සමාන ශබ්දයකින් කියැවෙන අර්ථයන් උපුටා දැක්වීමයි.

รการนฺตธาตุรูปานิ.

'ර' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

ลการนฺตธาตุ

'ල' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන් ය.

ปาล [Pg.340] รกฺขเณ. ‘‘รกฺขณํ, ตาณํ, โคปนํ, อวนํ, ปาลนํ, รกฺขา, รกฺขณา, คุตฺติ’’ อิจฺเจเต ปริยายา. ปาเลติ, ปาลยติ. ปาลโก, พุทฺธปาโล. อมฺพปาลี คณิกา. สโม ภวตุ ปาลินา. ปาลิโต, ปาลนํ, ปาฬิ.

'පාල' ධාතුව රැකීමෙහි අර්ථයෙහි වැටේ. 'රක්ඛණ, තාණ, ගෝපන, අවන, පාලන, රක්ඛා, රක්ඛණා, ගුත්ති' යන මේවා එහි පර්යාය වචන වෙති. 'පාලේති', 'පාලයති' (යනු ක්‍රියාපදයි). 'පාලකෝ', 'බුද්ධපාලෝ' (යන නාමපදයි). 'අම්බපාලී' ගණිකාව. 'සමෝ භවතු පාලිනා' (පාලකයා හා සමාන වේවා). 'පාලිතෝ', 'පාලනං', 'පාළි' (යනු ද වේ).

เอตฺถ ปาฬีติ อตฺถํ ปาเลตีติ ปาฬิ, ลสฺส ฬตฺตํ. อถ วา อนฺโตทกํ รกฺขณฏฺเฐน มหโต ตฬากสฺส ถิรา มหตีติ ปาฬิ วิยาติ ปาฬิ, ปริยตฺติธมฺโม. อปโร นโย ปกฏฺฐานํ อุกฺกฏฺฐานํ สีลาทิอตฺถานํ โพธนโต สภาวนิรุตฺติภาวโต พุทฺธาทีหิ ภาสิตตฺตา จ ปกฏฺฐานํ วจนปฺปพนฺธานํ อาฬีติ ปาฬิ.

එහි 'පාළි' යනු - අර්ථය රක්නා හෙයින් 'පාළි' නම් වේ, 'ල' කාරයට 'ළ' කාරය පැමිණේ. නැතහොත්, ඇතුළත ජලය ආරක්ෂා කරන බැවින්, විශාල වැවක ශක්තිමත් වූ ද විශාල වූ ද වැව් බැම්ම (පාළි) මෙන් වන බැවින් පරියත්ති ධර්මය 'පාළි' නම් වේ. තවත් ක්‍රමයක් නම් - උත්කෘෂ්ට වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ශීලාදී අර්ථයන් අවබෝධ කරවන බැවින් ද, ස්වභාවික නිරුක්ති භාවයෙන් යුක්ත හෙයින් ද, බුද්ධාදීන් වහන්සේලා විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ වචන පද්ධතියේ වැල (ආළි) 'පාළි' නම් වේ.

ปาฬิสทฺโท ปาฬิธมฺเม, ตฬากปาฬิยมฺปิ จ;

ทิสฺสเต ปนฺติยญฺเจว, อิติ เญยฺยํ วิชานตา.

'පාළි' ශබ්දය පරියත්ති ධර්මයෙහි ද, වැව් බැම්මෙහි ද, පෙළ (පේළිය) යන අර්ථයෙහි ද දැකිය හැකි බව නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය.

อยญฺหิ ‘‘ปาฬิยา อตฺถมุปปริกฺขนฺตี’’ติอาทีสุ ปริยตฺติธมฺมสงฺขาเต ปาฬิธมฺเม ทิสฺสติ. ‘‘มหโต ตฬากสฺส ปาฬี’’ติอาทีสุ ตฬากปาฬิยํ. ‘‘ปาฬิยา นิสีทึสู’’ติอาทีสุ ปนฺติยํ, ปฏิปาฏิยา นิสีทึสูติ อตฺโถ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ ธาตุยา กิจฺจํ นตฺถิ. ปาฏิปทิโก หิ ปนฺติวาจโก ปาฬิสทฺโท.

සැබවින්ම මෙය, 'පාළියා අත්ථමුපපරික්ඛන්ති' (පෙළෙහි අර්ථය පරීක්ෂා කරති) යනාදී තන්හි පරියත්ති ධර්මය සංඛ්‍යාත පෙළ දහමෙහි පෙනේ. 'මහතෝ තළාකස්ස පාළි' (මහත් වැවක වැව් බැම්ම) යනාදී තන්හි වැව් බැම්මෙහි වැටේ. 'පාළියා නිසීදිංසු' (පෙළට හුන්හ) යනාදී තන්හි පෙළෙහි හෙවත් පිළිවෙළින් වාඩි වූහ යන අර්ථය දෙයි. මෙම අර්ථයෙහි වනාහි ධාතුවෙන් සිදුවන කාර්යයක් නැත. පේළිය හෙවත් පෙළ යන අර්ථය දක්වන 'පාළි' ශබ්දය ප්‍රාතිපදිකයක් ම වන බැවිනි.

ติล สิเนหเน. เตเลติ, เตลยติ. เตลํ, ติโล, ติลํ.

'තිල' ධාතුව සෙනෙහන (තෙල් ගතිය, ලිහිස්සි කිරීම හෝ ස්නේහය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'තේලේති', 'තේලයති'. 'තේලං' (තෙල්), 'තිලෝ' (තල ගස), 'තිලං' (තල ඇටය).

ตตฺถ ติโลติ ติลคจฺโฉ. ติลนฺติ ตปฺผลํ. ตโต ปน นิกฺขนฺโต สิเนโห เตลํ. โส หิ ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วุจฺจติ. ยทิ เอวํ ‘‘สาสปเตล’’นฺติอาทิวจนํ น ยุชฺเชยฺยาติ? โน น ยุชฺชติ, ‘‘ติลสิเนหเน’’ติ เอวํ วุตฺตาย ติลธาตุยา สามญฺญโต ยสฺส [Pg.341] กสฺสจิ สิเนหสฺส วจนโต. เตน ‘‘สาสปเตลํ, มธุกเตล’’นฺติอาทโย สาสเน ปโยคา ทิสฺสนฺติ. มยํ ปน ติลธาตุวเสน นิปฺผนฺนานํ ติลคจฺฉตปฺผลวาจกานํ ‘‘ติโล, ติล’’นฺติ สทฺทรูปานํ ปกาสนมุเขน ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วทาม, น ปน เตน วจเนน สาสปาทีนํ สิเนหสฺส อเตลตฺตํ วทาม. อถ กิญฺจรหีติ เจ? ตทฺธิตวิธาเน วิญฺญุนํ โกสลฺลตฺถํ ติลสทฺทํ ปฏิจฺจ ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วทาม. สิเนหสงฺขาตสฺส สาสปาทีนํ เตลสฺส วจนํ น ชหาม, ตสฺมา อุทาหรณปฺปกาสเน ‘‘ติโล, ติลํ, เตล’’นฺติ อวตฺวา ‘‘เตลํ, ติโล, ติล’’นฺติ อมฺเหหิ วุตฺตํ. อิทญฺหิ วจนํ เตลสฺส สามญฺญโต สิเนเห ปวตฺตึ ทีเปติ. เตเนว จ สาสเน ‘‘ติลเตลํ, สาสปเตล’’นฺติอาทินา วิเสสวจนมฺปิ ทิสฺสตีติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ. อปิจ เตลสทฺโท เยภุยฺเยน ติลเตเล วตฺตติ, ยถา มิคสทฺโท หริณมิเคติปิ ทฏฺฐพฺพํ.

එහි 'තිලෝ' යනු තල ගසයි. 'තිලං' යනු එහි ඵලයයි (තල ඇටයයි). එයින් නික්මුණු ස්නේහය 'තේලං' (තෙල්) නම් වේ. එය 'තලයන්ගේ මේ (තෙල) යි' යන අර්ථයෙන් 'තේල' යැයි කියනු ලැබේ. ඉදින් එසේ නම් 'සාසපතේල' (අබ තෙල්) යනාදී වචන නොගැලපෙන්නේ ද? නැත, නොගැලපෙන්නේ නොවේ; 'තිල සිනේහනේ' යැයි මෙසේ පවසන ලද තිල ධාතුව පොදුවේ ඕනෑම ස්නේහයක් (තෙල් සහිත බවක්) සඳහා වැටෙන බැවිනි. එහෙයින් 'සාසපතේලං, මධුකතේලං' (අබ තෙල්, මී තෙල්) යනාදී ප්‍රයෝගයන් ශාසනයෙහි දක්නට ලැබේ. අප වනාහි තිල ධාතුව ඇසුරෙන් සිද්ධ වූ, තල ගස සහ එහි ඵලය කියන්නා වූ 'තිලෝ, tiලං' යන ශබ්ද රූප ප්‍රකාශ කිරීමේ මුඛයෙන් 'තලයන්ගේ මේ තෙල යැයි' පවසමු. එහෙත් ඒ වචනයෙන් අබ ආදියේ තෙල් ගතිය තෙල් නොවේ යැයි නොකියමු. එසේ නම් කුමක් හෙයින්ද යත්? තද්ධිත විධානයෙහි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ කුසලතාවය පිණිස තිල ශබ්දය ඇසුරු කොට 'තලයන්ගේ මේ තෙල යැයි' පවසමු. ස්නේහය සංඛ්‍යාත අබ ආදියේ තෙල් යන වචනය අප අත්නොහරිමු. එබැවින් උදාහරණ දැක්වීමේදී 'තිලෝ, තිලං, තේලං' කියා නොපවසා අප විසින් 'තේලං, තිලෝ, තිලං' යනුවෙන් පවසන ලදී. මේ වචනය වනාහි තෙල් යන්න පොදුවේ ස්නේහයෙහි පැවැත්ම පෙන්වයි. එම නිසාම ශාසනයෙහි 'තිලතේලං, සාසපතේලං' (තල තෙල්, අබ තෙල්) යනාදී වශයෙන් විශේෂ වචන ද දක්නට ලැබෙන බව මෙහිදී තීරණය කොට තේරුම් ගත යුතුය. තවද 'තේල' ශබ්දය බහුල වශයෙන් තල තෙල් සඳහාම වැටේ; එය 'මිග' ශබ්දය මුවා සඳහාම වැටෙන්නාක් මෙන් දත යුතුය.

ชล อปวารเณ. ชาเลติ, ชาลยติ. ชาลํ, ชาลา. ชาลนฺติ มจฺฉชาลํ. ชาลาติ อคฺคิชาลา.

'ජල' ධාතුව ආවරණය කිරීම (වැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ජාලේති', 'ජාලයති'. 'ජාලං', 'ජාලා'. 'ජාලං' යනු මස් දැල (මාළු දැල) ය. 'ජාලා' යනු ගිනි දැල (ගිනි සිළුව) ය.

ขล โสเจยฺเย. โสเจยฺยํ สุจิภาโว. ขาเลติ, ขาลยติ. ปกฺขาเลติ, ปกฺขาลยติ.

'ඛල' ධාතුව පිරිසිදු කිරීමෙහි වැටේ. 'සෝචෙය්‍යං' යනු පිරිසිදු බවයි. 'ඛාලේති', 'ඛාලයති'. 'පක්ඛාලේති', 'පක්ඛාලයති' (සෝදා හරියි).

ตล ปติฏฺฐายํ. ตาเลติ, ตาลยติ. ตาโล, ตลํ.

'තල' ධාතුව පිහිටීමෙහි (පදනමෙහි) වැටේ. 'තාලේති', 'තාලයති'. 'තාලෝ', 'තලං'.

เอตฺถ ตาโลติ ติณราชรุกฺโข. ตลนฺติ ปาณิตลภูมิตลาทิ. ตญฺหิ ตาลยติ ปติฏฺฐาติ เอตฺถ วตฺถุชาตนฺติ ตลํ.

එහි 'තාලෝ' යනු තෘණරාජ වෘක්ෂය (තල් ගස) යි. 'තලං' යනු අත්ල (පාණිතල), පොළොව (භූමිතල) ආදියයි. යම් හෙයකින් මෙහි වස්තූන් පිහිටන්නේ ද (තාලයති හෙවත් පතිට්ඨාති), එබැවින් එය 'තල' නම් වේ.

ตุล อุมฺมาเน. โตเลติ, โตลยติ.

'තුල' ධාතුව කිරා බැලීමෙහි (මැනීමෙහි) වැටේ. 'තෝලේති', 'තෝලයති'.

ทุล [Pg.342] อุกฺเขเป. อุกฺเขโป อุทฺธํ ขิปนํ. โทเลติ, โทลยติ. โทลา.

'දුල' ධාතුව එසවීමෙහි (ඉහළ දැමීමෙහි) වැටේ. 'උක්ඛේප' යනු ඉහළට දැමීමයි. 'දෝලේති', 'දෝලයති'. 'දෝලා' (පැද්දෙන ඔන්චිල්ලාව).

เอตฺถ จ โทลิยติ อุกฺขิปิยติ ยตฺถ นิปนฺโน ทารโก, ยถานิปนฺนโก วาติ โทลา.

එහි ද, යමක නිදි කරවන ලද දරුවා (ඒ නිදාගත් ආකාරයෙන්ම) ඔසවනු ලැබේද (පද්දනු ලැබේද), එය 'දෝලා' (ඔන්චිල්ලාව/තොටිල්ල) නම් වේ.

วุล นิมฺมชฺชเน. โวเลติ, โวยลติ.

'වුල' ධාතුව ගිල්වීමෙහි වැටේ. 'වෝලේති', 'වෝයලති' (වෝලයති).

มีล นิมีลเน. มีเลติ, มีลยติ. มีลนํ, อุมฺมีลนํ, นิมีลนํ.

'මීල' ධාතුව ඇස් පියාගැනීමෙහි (වැසීමෙහි) වැටේ. 'මීලේති', 'මීලයති'. 'මීලනං' (වැසීම), 'උම්මීලනං' (ඇරීම), 'නිමීලනං' (පියාගැනීම).

มูล โรหเน. มูเลติ, มูลยติ. มูลํ. เอสา หิ ยทา ปติฏฺฐายํ วตฺตติ, ตทา ภูวาทิคณิกา, ‘‘มูลตี’’ติ จสฺสา รูปํ.

'මූල' ධාතුව වැඩීමෙහි (මුල් ඇදීමෙහි) වැටේ. 'මූලේති', 'මූලයති'. 'මූලං' (මුල). මේ ධාතුව යම් කලෙක පිහිටීම යන අර්ථයෙහි වැටේද, එකල්හි එය භූවාදි ගණයට අයත් වන අතර 'මූලති' යනු එහි රූපය වේ.

ตตฺถ มูลนฺติ มูลยติ รูหติ รุกฺขาทิ เอเตนาติ มูลํ. อถ วา มูลยติ ฉินฺโนปิ โกจิ เอเตน อจฺฉินฺเนน ปุนเทว รูหตีติ มูลํ. วุตฺตญฺหิ –

එහි 'මූලං' (මුල) යනු - මෙයින් වෘක්ෂාදිය මුල් ඇද වැඩෙන්නේය (රූහති) යන අර්ථයෙන් 'මුල' යි. නැතහොත්, කපා දමන ලද වුවද, නොකැපී ඉතිරි වූ මෙයින් (මුලෙන්) නැවතත් වැඩෙන්නේය යන අර්ථයෙන් ද 'මුල' නම් වේ. මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘ยถาปิ มูเล อนุปทฺทเว ทฬฺเห,ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเทว รูหติ;

เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต,นิพฺพตฺตติ ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุน’’นฺติ;

"යම් සේ මුලට උපද්‍රවයක් නොවී ස්ථිරව ඇති කල්හි, කපා දමන ලද වෘක්ෂය ද නැවතත් වැඩෙන්නේද, එමෙන්ම තෘෂ්ණා අනුශය උදුරා නොදැමූ කල්හි, මේ දුක නැවත නැවතත් උපදී."

มูลสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร เหฏฺฐา ภูวาทิคเณ วุตฺโต.

'මූල' ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය (අර්ථයන් උපුටා දැක්වීම) මීට පෙර භූවාදි ගණයෙහි පවසන ලදී.

กล ปิล เขเป. กาเลติ, กาลยติ. กาโล. ปิเลติ, ปิลยติ.

'කල' සහ 'පිල' (ධාතූන්) ගෙවා දැමීමෙහි (කාලය ගත කිරීමෙහි) වැටේ. 'කාලේති', 'කාලයති'. 'කාලෝ' (කාලය/මරණය). 'පිලේති', 'පිලයති'.

เอตฺถ กาโลติ สมโยปิ มจฺจุปิ. ตตฺร สมโย เตสํ เตสํ สตฺตานํ อายุํ กาลยติ เขเปติ ทิวเส ทิวเส อปฺปํ อปฺปํ กโรตีติ กาโลติ วุจฺจติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

එහි 'kාලෝ' යනු කාලය ද මෘත්‍යුව (මරණය) ද වේ. එහි කාලය වනාහි, ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ ආයුෂ දිනෙන් දින ටිකෙන් ටික අඩු කරමින් ගෙවා දමන (කාලයති හෙවත් ඛේපේති) බැවින් 'කාල' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය ද පවසන ලදී -

‘‘กาโล ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา;

โย จ กาลฆโส ภูโต, สภูตปจนึปจี’’ติ.

"කාලය තමා සමඟම සියලු සත්ත්වයන් කා දමයි. යමෙක් ඒ කාලය කා දැමුවේද (රහත් තැනැත්තා), හෙතෙම සත්ත්වයන් තවන්නා වූ (කාලය/තෘෂ්ණාව) තැවූයේය."

มจฺจุ [Pg.343] ปน กาลยติ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ชีวิตํ เขเปติ สมุจฺเฉทวเสน นาเสตีติ กาโลติ วุจฺจติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กาโลติ มจฺจุ. กาลยติ สตฺตานํ ชีวิตํ นาเสตีติ กาโล. กาเลน มจฺจุนา กโต นาสิโตติ กาลกโต’’ติ. ‘‘มรณํ หินฺทํ มจฺจุ มฏฺฏุ จุติ กาโล อนฺตโก นิกฺเขโป’’ติ มรณสฺสาภิธานานิ.

මෘත්‍යුව වනාහි ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතය මුලිනුපුටා දමමින් සහමුලින්ම විනාශ කරන (ගෙවා දමන) බැවින් 'කාල' යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් අටුවාචාරීහු මෙසේ කීහ: 'කාල යනු මරණයයි. සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතය විනාශ කරතී (ගෙවතී) යන අර්ථයෙන් කාල නම් වේ. කාලය හෙවත් මරණය විසින් කරන ලද (විනාශ කරන ලද) තැනැත්තා කාලකත (මියගිය තැනැත්තා) නම් වේ.' 'මරණං, හින්දං, මච්චු, මට්ටු, චුති, කාලෝ, අන්තකෝ, නික්ඛේපෝ' යන මේවා මරණයෙහි නාමයන් වෙති.

สุลฺล สชฺชเน. สุลฺเลติ, สุลฺลยติ.

'සුල්ල' ධාතුව සැරසීමෙහි (සූදානම් කිරීමෙහි) වැටේ. 'සුල්ලේති', 'සුල්ලයති'.

อิล เปรเณ. อิเลติ, อิลยติ.

'ඉල' ධාතුව මෙහෙයවීමෙහි (පෙලඹවීමෙහි) වැටේ. 'ඉලේති', 'ඉලයති'.

วล ภรเณ. วาเลติ, วาลยติ. วาโล.

'වල' ධාතුව පෝෂණය කිරීමෙහි (භරණයෙහි) වැටේ. 'වාලේති', 'වාලයති'. 'වාලෝ' (කෙස් හෝ සත්ත්වයා).

ลล อิจฺฉายํ. ลเลติ, ลลยติ.

'ලල' ධාතුව කැමැත්තෙහි (ආශාවෙහි) වැටේ. 'ලලේති', 'ලලයති'.

ทล วิทารเณ. ทาเลติ, ทาลยติ, ปทาเลติ, ปทาลยติ. กุทาโล.

'දල' ධාතුව පැළීමෙහි (පැලිකිරීමෙහි) වැටේ. 'දාලේති', 'දාලයති', 'පදාලේති', 'පදාලයති'. 'කුදාලෝ' (උදැල්ල).

กล คติสงฺขฺยาเนสุ. กาเลติ, กาลยติ. กาโล, กลา. กลาติ อวยโว. สา หิ กาลยิตพฺพา สงฺขายิตพฺพาติ กลา.

'කල' ධාතුව ගමන, අවබෝධය සහ ගණන් කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'කාලේති', 'කාලයති'. 'කාලෝ', 'කලා'. 'කලා' යනු කොටසයි (අවයවයයි). එය ගණන් ගත යුතු (කාලයිතබ්බා හෙවත් සංඛායිතබ්බා) බැවින් 'කලා' නම් වේ.

สีล อุปธารเณ. อุปธารณํ ภุโส ธารณํ, ปติฏฺฐาวเสน อาธารภาโว. สีเลติ, สีลยติ. สีลํ, สีลนํ.

'සීල' ධාතුව උපධාරණය (දරා සිටීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උපධාරණය යනු දැඩිව දරා සිටීමයි, පිහිටීම වශයෙන් ආධාරයක් වන ස්වභාවයයි. 'සීලෙති', 'සීලයති' (යන ක්‍රියා රූප වේ). 'සීලං', 'සීලනං' (යනු නාම රූප වේ).

เอตฺถ สีลนฺติ สีเลติ อุปธาเรติ ตํสมงฺคีปุคฺคลํ อปาเยสุ อุปฺปตฺตินิวารณวเสน ภุโส ธาเรตีติ สีลํ. อถ วาสีลิยติ อุปจาริยติ สปฺปุริเสหิ หทยมํสนฺตรํ อุปเนตฺวา ธาริยตีติ สีลํ. สีลนนฺติ ภูวาทิคเณ อวิปฺปกิณฺณตาสงฺขาตํ สมาธานํ วุจฺจติ. ตตฺถ ‘‘สีลตี’’ติ รูปํ, อิธ ปน อาธารภาวสงฺขาตํ อุปธารณํ วุจฺจติ. เอตฺถ จ ‘‘สีเลติ, สีลยตี’’ติ รูปานิ. อฏฺฐกถาสุ หิ ‘‘กุสลานํ ธมฺมานํ [Pg.344] ปติฏฺฐาวเสน อาธารภาโว อุปธารณ’’นฺติ วุตฺโต.

මෙහි 'සීල' යනු: යමෙක් එයින් යුක්ත වේ ද, ඒ පුද්ගලයා අපායයන්හි ඉපදීම වැළැක්වීම් වශයෙන් දැඩිව දරා සිටින බැවින් (සීලෙති උපධාරෙති) 'සීල' නම් වේ. නැතහොත්, සත්පුරුෂයන් විසින් හෘදය මාංශය තුළට පමුණුවා දරා සිටිනු ලබන බැවින් (සීලියති උපචාරියති) 'සීල' නම් වේ. භූවාදි ගණයෙහි 'සීලන' යනු නොවිසිරුණු බව සංඛ්‍යාත සමාධානය (එකඟතාව) යැයි කියනු ලැබේ. එහි 'සීලති' යන්න රූපයයි, මෙහි දී වනාහි ආධාර ස්වභාවය සංඛ්‍යාත උපධාරණය (දරා සිටීම) කියනු ලැබේ. මෙහි ද 'සීලෙති, සීලයති' යන රූප වේ. අටුවාවන්හි ද "කුසල ධර්මයන්ගේ පිහිටීම වශයෙන් ආධාර ස්වභාවය උපධාරණයයි" වදාරන ලදී.

เวล กาโลปเทเส. เวเลติ, เวลยติ. เวลา. เกจิ ‘‘เวล อิติ ธาตุสทฺโท น โหตี’’ติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ, โปราเณหิ สทฺทสตฺถวิทูหิ ‘‘เวลยตี’’ติ รูปสฺส ทสฺสิตตฺตา.

'වෙල' ධාතුව කාලය දැක්වීම (කාලෝපදේශ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'වෙලෙති', 'වෙලයකති' (යන ක්‍රියා රූප වේ). 'වේලා' (යනු නාම රූපයයි). ඇතැමෙක් "වෙල යනු ධාතු ශබ්දයක් නොවේ" යැයි පවසති, එය පිළිගත යුතු නොවේ, මන්ද පැරණි ව්‍යාකරණඥයන් විසින් 'වෙලයති' යන රූපය දක්වා ඇති බැවිනි.

ปล มูล ลวนปวเนสุ. ลวนํ เฉทนํ, ปวนํ โสธนํ. ปาเลติ, ปาลยติ. ปลํ. ปลํ นาม มานวิเสโส. โลกสฺส วิมตึ ปาเลติ ลุนาติ โสเธติ จาติ ปลํ. มูเลติ, มูลยติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘มูลยติ เกทารํ, มูลยติ ธญฺญ’’นฺติ ปโยคํ วทนฺติ.

'පල' ධාතුව මුල් ඇදීම, කැපීම (ලවන) සහ පිරිසිදු කිරීම (පවන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ලවන යනු කැපීමයි, පවන යනු පිරිසිදු කිරීමයි. 'පාලෙති', 'පාලයති' (යන රූප වේ). 'පලං' (යනු නාම රූපයයි). පල යනු එක්තරා මිනුම් විශේෂයකි. ලෝකයාගේ සැකය රකින, කපන සහ පිරිසිදු කරන බැවින් 'පල' නම් වේ. 'මූලෙති', 'මූලයති' (යන රූප වේ). ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ වනාහි "කුඹුර වපුරයි (මූලයති කේදාරං)", "ධාන්‍ය රැස් කරයි/මිල කරයි (මූලයති ධඤ්ඤං)" යන යෙදුම් පවසති.

ถูล ปริพฺรูหเน. ปริพฺรูหนํ วฑฺฒนํ. ถูเลติ, ถูลยติ. ถูโล ปุริโส. ถูลา ชเวน หายนฺติ.

'ථූල' ධාතුව වැඩීම (පරිබෲහණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පරිබෲහණ යනු වැඩීම (වර්ධනය) යි. 'ථූලෙති', 'ථූලයති' (යන රූප වේ). 'ථූලෝ පුරිසෝ' (මහත පුරුෂයා). 'ථූලා ජවේන හායන්ති' (මහත අය වේගයෙන් පිරිහෙති).

ปล คติยํ. ปเลติ, ปลยติ. อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ. ปเลติ รสมาทาย. ยถา สุตฺตคุฬํ ยตฺตเกหิ สุตฺเตหิ เวฐิตํ, ตตฺตเกหิ เอว ปลยติ.

'පල' ධාතුව ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පලෙති', 'පලායති' (යන රූප වේ). "විනාශයට යයි, ගණනයට නොපැමිණේ (අත්ථං පලෙති න උපේති සංඛං)". "රසය ගෙන පලායයි (පලෙති රසමාදාය)". "නූල් බෝලය යම් තාක් නූල් ප්‍රමාණයකින් ඔතා තිබේද, ඒ තාක් ප්‍රමාණයෙන්ම දිගහැරෙයි/පලායයි (යථා සුත්තගuළං යත්තකේහි සුත්තේහි වේඨිතං, තත්තකේහි ඒව පලායති)".

จิงฺคุล ปริพฺภมเน. จิงฺคุเลติ, จิงฺคุลยติ. จิงฺคุลยิตฺวา. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘ยาวติกา อภิสงฺขารสฺส คติ, ตาวติกํ คนฺตฺวา จิงฺคุลยิตฺวา ภูมิยํ ปปตี’’ติ. ตตฺถ จิงฺคุลยิตฺวาติ ปริพฺภมิตฺวา.

'චිංගුල' ධාතුව කැරකීම (පරිබ්භමන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චිංගුලෙති', 'චිංගුලයති', 'චිංගුලයිත්වා' (යන රූප වේ). ඒ සඳහා පාලි පාඨය මෙසේය: "අභිසංස්කාරයාගේ ගමන යම් තාක් ද, ඒ තාක් ගොස්, කැරකී, බිම වැටේ (යාවතිකා අභිසංඛාරස්ස ගති, තාවතිකං ගන්ත්වා චිංගුලයිත්වා භූමියං පපති)". එහි 'චිංගුලයිත්වා' යනු කැරකී (පරිබ්භමිතවා) යන්නයි.

ลการนฺตธาตุรูปานิ.

'ල' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයි.

วการนฺตธาตุ

'ව' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු.

ทิวุ ปริกูชเน. ปริกูชนํ คชฺชนํ. เทเวติ, เทวยติ. เทโว จ ปริเทวิตฺวา. เทโวติ เมโฆ.

'දිවු' ධාතුව ගෙගිරීම (පරිකූජන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පරිකූජන යනු ගෙගිරීමයි (ගර්ජනයයි). 'දෙවෙති', 'දෙවයති' (යන රූප වේ). 'දේවෝ ච පරිදේවිත්වා' (වැහිවලාකුල ද ගර්ජනා කොට/වැළපී). 'දේවෝ' යනු වැහිවලාකුලයි (මේඝයයි).

ทิวุ [Pg.345] อทฺทเน. อทฺทนํ คนฺธปิสนนฺติ วทนฺติ. เทเวติ, เทวยติ.

'දිවු' ධාතුව ඇඹරීම (අද්දන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අද්දන' යනු සුවඳ ද්‍රව්‍ය ඇඹරීම යැයි පවසති. 'දෙවෙති', 'දෙවයති' (යන රූප වේ).

จิว ภาสายํ. จิเวติ, จิวยติ.

'චිව' ධාතුව කථා කිරීම (භාෂා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චිවෙති', 'චිවයති' (යන රූප වේ).

วการนฺตธาตุรูปานิ.

'ව' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයි.

สการนฺตธาตุ

'ස' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු.

ปุส โปสเน. โปเสติ, โปสยติ. อิมานิ รูปานิ กิญฺจาปิ ภูวาทิคณิกํ ‘‘โปเสตี’’ติ รูปํ ปฏิจฺจ เหตุกตฺตุรูปานิ วิย ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ ‘‘อญฺเญปิ เทโว โปเสตี’’ติอาทิกสฺส จุราทิคณิกรูปสฺส ทสฺสนโต สุทฺธกตฺตุวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. อุภินฺนํ ปน การิตฏฺฐาเน ‘‘โปสาเปติ, โปสาปยตี’’ติ เหตุกตฺตุรูปานิ อิจฺฉิตพฺพานิ.

'පුස' ධාතුව පෝෂණය කිරීම (පෝසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පෝසෙති', 'පෝසයති' (යන රූප වේ). මෙම රූප, භූවාදි ගණයට අයත් 'පෝසෙති' යන රූපය ඇසුරු කළ කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) රූප මෙන් පෙනුන ද, "දෙවියන් අන්‍යයන් ද පෝෂණය කරයි (අඤ්ඤේපි දේවෝ පෝසේති)" යනාදී චුරාදි ගණික රූප දක්වා ඇති බැවින්, මේවා ශුද්ධ කර්තෘ අර්ථයෙහි කියැවුණු බව දත යුතුය. එහෙත් මේ දෙකෙහිම කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) අවස්ථාවන්හි 'පෝසාපේති', 'පෝසාපයති' යන කාරිත රූප අපේක්ෂා කළ යුතුය.

เปส ปฏิหรเณ. เปเสติ, เปสยติ.

'පෙස' ධාතුව යැවීම (පටිහරණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පෙසෙති', 'පෙසයති' (යන රූප වේ).

ปิส พลปาณเนสุ. ปิเสติ, ปิสยติ.

'පිස' ධාතුව බලය සහ ප්‍රාණය දීම (බලපාණන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පිසෙති', 'පිසයති' (යන රූප වේ).

ปสิ นาสเน. ปํเสติ, ปํสยติ.

'පසි' ධාතුව විනාශ කිරීම (නාසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පංසෙති', 'පංසයති' (යන රූප වේ).

ชสิ รกฺขเณ. ชํเสติ, ชํสยติ.

'ජසි' ධාතුව ආරක්ෂා කිරීම (රක්ඛණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ජංසෙති', 'ජංසයති' (යන රූප වේ).

สิเลส สิเลสเน. สิเลเสติ, สิเลสยติ. สิเลโส.

'සිලෙස' ධාතුව බැඳීම/වැළඳ ගැනීම (සිලෙසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සිලෙසෙති', 'සිලෙසයති' (යන රූප වේ). 'සිලෙසෝ' (යනු නාම රූපයයි).

ลูส หึสายํ. ลูเสติ, ลูสยติ.

'ලූස' ධාතුව හිංසා කිරීම (හිංසා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලූසෙති', 'ලූසයති' (යන රූප වේ).

ปุนฺส อภิมทฺทเน. นกาโร นิคฺคหีตตฺถํ. ปุํเสติ, ปุํสยติ. นปุํสโก. ธาตุนการสฺส โลเป ‘‘โปโส’’ อิจฺจปิ รูปํ.

'පුන්ස' ධාතුව මර්ධනය කිරීම (අභිමද්දන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'න' කාරය නිග්ගහීතය (අනුස්වාරය) සඳහා වේ. 'පුංසෙති', 'පුංසයති' (යන ක්‍රියා රූප වේ). 'නපුංසකෝ' (යනු නාම රූපයකි). ධාතුවෙහි 'න' කාරය ලොප් වීමෙන් 'පෝසෝ' (පුරුෂයා) යන රූපය ලැබෙයි.

ตตฺถ น ปุํสโกติ อิตฺถิภาวปุมฺภาวรหิโต ปุคฺคโล. โส หิ ปุริโส วิย สาติสยํ ปจฺจามิตฺเต น ปุํเสติ อภิมทฺทนํ [Pg.346] กาตุํ น สกฺโกตีติ นปุํสโกติ วุจฺจติ. เกจิ ปน ‘‘น ปุมา, น อิตฺถี’’ติ นปุํสโกติ วจนตฺถํ วทนฺติ. ตถา หิ สทฺทสตฺถวิทู ตํ ปุคฺคลํ นปุํสกลิงฺควเสน นปุํสกนฺติ วทนฺติ.

එහි 'නපුංසක' යනු ස්ත්‍රී භාවයෙන් හා පුරුෂ භාවයෙන් තොර වූ පුද්ගලයා ය. ඔහු වනාහි පුරුෂයෙකු මෙන් සතුරන්ව අතිශයින් මර්ධනය කිරීමට (න පුංසෙති) නොහැකි බැවින් 'නපුංසක' යැයි කියනු ලැබේ. ඇතැමෙක් වනාහි "පුරුෂයෙකු ද නොවන, ස්ත්‍රියක ද නොවන" යන අර්ථයෙන් 'නපුංසක' යැයි වචන අර්ථය පවසති. එලෙසම ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ ඒ පුද්ගලයා නපුංසක ලිංගය වශයෙන් 'නපුංසක' යැයි හඳුන්වති.

ธูส กนฺติกรเณ. ธูเสติ, ธูสยติ.

'ධූස' ධාතුව ශෝභමාන කිරීම (කන්තිකරණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධූසෙති', 'ධූසයති' (යන රූප වේ).

รุส โรสเน. โรสนํ โกปกรณํ. โรเสติ, โรสยติ. โรโส. โรโสติ โกโธ.

'රුස' ධාතුව කෝප කිරීම (රෝසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. රෝසන යනු කෝප කරවීමයි. 'රෝසෙති', 'රෝසයති' (යන රූප වේ). 'රෝසෝ' (යනු නාම රූපයකි). රෝස යනු ක්‍රෝධයයි.

พฺยุส อุสฺสคฺเค. พฺโยเสติ, พฺโยสยติ.

'බ්‍යුස' ධාතුව අත්හැරීම (උස්සග්ග) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'බ්‍යෝසෙති', 'බ්‍යෝසයති' (යන රූප වේ).

ชส หึสายํ. ชาเสติ, ชาสยติ.

'ජස' ධාතුව හිංසා කිරීම (හිංසා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ජාසෙති', 'ජාසයති' (යන රූප වේ).

ทํส ทํสเน. ทํเสติ, ทํสยติ. ทํสโน. ทํสโนติ ทนฺโต. ทํสนฺติ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา เอเตนาติ ทํสโน.

'දංස' ධාතුව සැනකීම/සැපීම (දංසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දංසෙති', 'දංසයති' (යන රූප වේ). 'දංසනෝ' (යනු නාම රූපයකි). දංසන යනු දතයි. එයින් කෑ යුතු දෙය (ඛාදනීය) හෝ බුදිය යුතු දෙය (භෝජනීය) හපන (දංසන්ති) බැවින් 'දංසන' නම් වේ.

ทสิ ทสฺสเน จ. จกาโร ทํสนํ อเปกฺขติ. ทํเสติ, ทํสยติ. วิทํเสติ, วิทํสยติ สูริโย อาโลกํ.

'දසි' ධාතුව දැකීම/පෙන්වීම (දස්සන) සහ සැපීම (දංසන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ච' ශබ්දයෙන් සැපීම ද අපේක්ෂා කෙරේ. 'දංසෙති', 'දංසයති' (යන රූප වේ). "සූර්යයා ආලෝකය පෙන්වයි/පතුරුවයි (විදංසෙති, විදංසයති සූරියෝ ආලෝකං)".

ตสฺส สนฺตชฺชเน. ตสฺเสติ, ตสฺสยติ ปุริโส โจเร.

'තස්ස' ධාතුව බිය ගැන්වීම/තැති ගැන්වීම (සන්තජ්ජන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "මිනිසා සොරෙකු බිය ගන්වයි (තස්සෙති, තස්සයති පුරිසෝ චෝරේ)".

วสฺสุ สตฺติพนฺธเน. สตฺติพนฺธนํ สมตฺถตากรณํ. วสฺเสติ, วสฺสยติ.

'වස්සු' ධාතුව ශක්තිමත් කිරීම/හැකියාව ඇති කිරීම (සත්තිබන්ධන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සත්තිබන්ධන යනු සමත් බව ඇති කිරීමයි. 'වස්සෙති', 'වස්සයති' (යන රූප වේ).

ชส ตาฬเน. ตาฬนํ ปหรณํ. ชาเสติ, ชาสยติ.

'ජස' ධාතුව තැළීම (තාළන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තාළන යනු පහර දීමයි. 'ජාසෙති', 'ජාසයති' (යන රූප වේ).

ปส พนฺธเน. ปาเสติ, ปาสยติ. ปาโส. ปาสนฺติ พนฺธนฺติ สตฺเต เอเตนาติ ปาโส, สกุณปาสาทิ.

'පස' ධාතුව බැඳීම (බන්ධන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පාසෙති', 'පාසයති' (යන රූප වේ). 'පාසෝ' (මලපුඩුව/උගුල). එයින් සත්ත්වයන් බඳින (පාසන්ති) බැවින් 'පාස' නම් වේ, කුරුලු උගුල් ආදිය මෙනි.

ฆุสิ วิสทฺทเน. วิสทฺทนํ อุคฺโฆสนํ. โฆเสติ, โฆสยติ. โฆโส.

'ඝුසි' ධාතුව හඬ නැඟීම (විසද්දන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. විසද්දන යනු ශබ්ද නඟා ප්‍රකාශ කිරීමයි (උග්ඝෝෂණයයි). 'ඝෝසෙති', 'ඝෝසයති' (යන රූප වේ). 'ඝෝසෝ' (යනු නාම රූපයකි).

ลส สิลฺยโยเค. สิลฺยโยโค ลาสิยํ นาฏกนาฏนํ เรจกทานํ. ลาเสติ, ลาสยติ. ลาเสนฺโต, ลาเสนฺตี[Pg.347]. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘วาเทนฺติยาปิ ลาเสนฺติ, นจฺจนฺติยาปิ ลาเสนฺติ, ลาเสนฺติยาปิ นจฺจนฺตี’’ติ. ตตฺถ ลาเสนฺตีติ ยา อุปฺลวมานา วิย อุฏฺฐหิตฺวา ลาสิยนาฏกํ นาเฏนฺติ, เรจกํ เทนฺติ.

'ලස' ධාතුව නර්තනයෙහි යෙදීම (සිල්‍යයෝග) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සිල්‍යයෝග යනු ලාස්‍ය නර්තනය, නාට්‍ය රංගනය හා රේචක (නර්තන අංග චලන) දැක්වීමයි. 'ලාසෙති', 'ලාසයති', 'ලාසෙන්තෝ', 'ලාසෙන්තී' (යන රූප වේ). ඒ සඳහා පාලි පාඨය මෙසේය: "වයද්දී ද නටවති, නටද්දී ද නටවති, නටවද්දී ද නටති (වාදෙන්තියාපි ලාසෙන්ති, නච්චන්තියාපි ලාසෙන්ති, ලාසෙන්තියාapi නච්චන්ති)". එහි 'ලාසෙන්තී' යනු උඩ පාවෙන්නාක් මෙන් නැගී සිට ලාස්‍ය නාට්‍යය රඟ දක්වන, රේචක (නර්තන චලන) දක්වන ස්ත්‍රීහු ය.

ภูส อลงฺกาเร. ภูเสติ, ภูสยติ. วิภูเสติ, วิภูสยติ. ภูสนํ, วิภูสนํ.

'භූස' ධාතුව සැරසීම (අලංකාර) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භූසෙති', 'භූසයති', 'විභූසෙති', 'විභූසයති' (යන ක්‍රියා රූප වේ). 'භූසනං', 'විභූසනං' (යනු නාම රූප වේ).

วส สิเนหนเฉทาวหรเณสุ. อวหรณํ โจริกาย คหณํ. วาเสติ, วาสยติ. วสา.

'වස' ධාතුව සෙනෙහස දැක්වීම (සිනේහන), කැපීම (ඡේද) සහ සොරකම් කිරීම (අවහරණ) යන අර්ථයන්හි වැටේ. අවහරණ යනු සොරකමින් ගැනීමයි. 'වාසෙති', 'වාසයති' (යන රූප වේ). 'වසා' (තෙල්/මේදය යනු නාම රූපයයි).

ตาส วารเณ. วารณํ นิวารณํ. ตาเสติ, ตาสยติ.

'තාස' ධාතුව වැළැක්වීම (වාරණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. වාරණ යනු වැළැක්වීමයි (නිවාරණයයි). 'තාසෙති', 'තාසයති' (යන රූප වේ).

ธส อุญฺเฉ. ธาเสติ, ธาสยติ.

'ධස' ධාතුව තදින් එකතු කිරීම/ඇහිඳීම (උඤ්ඡ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධාසෙති', 'ධාසයති' (යන රූප වේ).

ภส คหเณ. ภาเสติ, ภาสยติ.

'භස' ධාතුව ගැනීම (ගහණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භාසෙති', 'භාසයති' (යන රූප වේ).

ปุส ธารเณ. โปเสติ, โปสยติ, อาภรณํ ธาเรตีติ อตฺโถ.

‘පුස’ ධාතුව ධාරණය කිරීමෙහි (දරනු ලැබීමෙහි) වැටේ. ‘පොසෙති’, ‘පොසයති’ (පෝෂණය කරයි), ආභරණ දරයි යන අර්ථයයි.

ตุสิ ปิสิ กุสิ ทสิ ภาสายํ. ตุํเสติ, ตุํสยติ. ปึเสติ, ปึสยติ. กุํเสติ, กุํสยติ. ทํเสติ, ทํสยติ.

‘තුසි’, ‘පිසි’, ‘කුසි’, ‘දසි’ යන ධාතූන් කථාවෙහි (භාෂණයෙහි) වැටේ. ‘තුංසෙති’, ‘තුංසයති’. ‘පිංසෙති’, ‘පිංසයති’. ‘කුංසෙති’, ‘කුංසයති’. ‘දංසෙති’, ‘දංසයති’.

ขุสิ อกฺโกสเน. ขุํเสติ, ขุํสยติ. ขุํสนา.

‘ඛුසි’ ධාතුව ආක්‍රෝශ කිරීමෙහි (බැනවැදීමෙහි) වැටේ. ‘ඛුංසෙති’, ‘ඛුංසයති’. ‘ඛුංසනා’ (ආක්‍රෝශය).

คเวส มคฺคเน. คเวเสติ, คเวสยติ. คเวสโก, คเวสิโต, คเวสนา, คเวฏฺฐิ.

‘ගවෙස’ ධාතුව සෙවීමෙහි (පර්යේෂණයෙහි) වැටේ. ‘ගවෙසෙති’, ‘ගවෙසයති’. ‘ගවෙසකො’, ‘ගවෙසිතො’, ‘ගවෙසනා’, ‘ගවෙට්ඨි’.

วาส อุปเสวายํ. วาเสติ, วาสยติ. วาโส, อาวาโส.

‘වාස’ ධාතුව ඇසුරු කිරීමෙහි (වාසය කිරීමෙහි) වැටේ. ‘වාසෙති’, ‘වාසයති’. ‘වාසො’, ‘ආවාසො’.

หิสิ หึสายํ. หึเสติ, หึสยติ.

‘හිසි’ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘හිංසෙති’, ‘හිංසයති’.

นิวาส อจฺฉาทเน. วตฺถํ นิวาเสติ, นิวาสยติ. ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา.

‘නිවාස’ ධාතුව ඇඳීමෙහි (පෙරවීමෙහි) වැටේ. වස්ත්‍රය අඳියි (පෙරවයි), ‘නිවාසෙති’, ‘නිවාසයති’. ‘පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා’ (පෙරවරු කාලයෙහි හැඳ-පෙරවා).

อํส [Pg.348] สงฺฆาเต. อํเสติ, อํสยติ. อํโส, อํสา.

‘අංස’ ධාතුව එක් කිරීමෙහි (සංගාතයෙහි) වැටේ. ‘අංසෙති’, ‘අංසයති’. ‘අංසො’, ‘අංසා’.

เอตฺถ จ อํโสติ โกฏฺฐาโสปิ ขนฺโธปิ วุจฺจติ. อํสาติ อริสโรโค.

මෙහි ‘අංසො’ යන්නෙන් කොටස (කොට්ඨාසය) ද උරහිස (ස්කන්ධය) ද කියනු ලැබේ. ‘අංසා’ යනු අර්ශස් රෝගයයි.

มิส สชฺชเน. เมเสติ, เมสยติ.

‘මිස’ ධාතුව සැරසීමෙහි (සජ්ජනයෙහි) වැටේ. ‘මෙසෙති’, ‘මෙසයති’.

รส อสฺสาทเน. รเสติ, รสยติ. รโส. รสิยเต อสฺสาทิยเต ชเนหีติ รโส.

‘රස’ ධාතුව රස විඳීමෙහි (ආස්වාදනයෙහි) වැටේ. ‘රසෙති’, ‘රසයති’. ‘රසො’. මිනිසුන් විසින් රස විඳිනු ලබන (ආස්වාදනය කරනු ලබන) බැවින් ‘රස’ නම් වේ.

รส สิเนหเน. รเสติ, รสยติ. รโส.

‘රස’ ධාතුව ස්නේහය දැක්වීමෙහි (තෙත් කිරීමෙහි) වැටේ. ‘රසෙති’, ‘රසයති’. ‘රසො’.

ตตฺถ รเสตีติ สิเนหติ. รโสติ สิเนโห, สิเนหสมฺพนฺโธ สามคฺคิรโสติ วุจฺจติ, ยํ สนฺธาย พฺราหฺมณา ภควนฺตํ ‘‘อรสรูโป สมโณ โคตโม’’ติ อโวจุํ.

එහි ‘රසෙති’ යනු ස්නේහ කරයි යන්නයි. ‘රස’ යනු ස්නේහයයි, ස්නේහ සම්බන්ධය ‘සාමග්ගිරස’ (සමගි රසය) යැයි කියනු ලැබේ. බ්‍රාහ්මණයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ‘‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් රසයෙන් තොර රූප ඇත්තෙකි’’ යැයි පැවසුවේ එය අරභයා ය.

สิย อสพฺพปฺปโยเค. เสเสติ, เสสยติ. เสโส. วิปุพฺโพ อติสเย, วิปุพฺโพ อติสเย, วิปุพฺโพ สิสธาตุ อติสเย วตฺตติ, วิเสเสติ, วิเสสยติ. วิเสโส, วิสิฏฺโฐ, วิเสสนํ.

‘සිය’ ධාතුව සියල්ලට යෙදීමෙන් තොර වීමෙහි (ඉතිරි කිරීමෙහි) වැටේ. ‘සෙසෙති’, ‘සෙසයති’. ‘සෙසො’. ‘වි’ උපසර්ගය මුලට යෙදීමෙන් අතිශය අර්ථයෙහි ‘සිස’ ධාතුව වැටේ: ‘විසෙසෙති’, ‘විසෙසයති’. ‘විසෙසො’, ‘විසිට්ඨො’, ‘විසෙසනං’.

มิสฺส สมฺมิสฺเส. มิสฺเสติ, มิสฺสยติ. สมฺมิสฺเสติ, สมฺมิสฺสยติ. มิสฺโส, มิสฺโส, มิสฺสิโต, สมฺมิสฺสิโต, สมฺมิสฺโส อิจฺจาทีนิ. อลมฺพุสาชาตเก มิสฺสาติ อิตฺถีนํ วตฺตพฺพนามํ, ปุริเสหิ สทฺธึ สมฺมิสฺสนตาย.

‘මිස්ස’ ධාතුව එක් කිරීමෙහි (සම්මිශ්‍රණයෙහි) වැටේ. ‘මිස්සෙති’, ‘මිස්සයති’. ‘සම්මිස්සෙති’, ‘සම්මිස්සයති’. ‘මිස්සො’, ‘මිස්සිතො’, ‘සම්මිස්සිතො’, ‘සම්මිස්සො’ යනාදී වශයෙනි. අලම්බුසා ජාතකයෙහි ‘මිස්සා’ යනු පුරුෂයන් සමඟ සම්මිශ්‍රණය වන බැවින් ස්ත්‍රීන්ට කියන නමකි.

ชุส ปริตกฺกเน. โชเสติ, โชสยติ.

‘ජුස’ ධාතුව තර්ක කිරීමෙහි (විමසීමෙහි) වැටේ. ‘ජොසෙති’, ‘ජොසයති’.

มส ปหาสเน. มเสติ, มสยติ.

‘මස’ ධාතුව සිනාසීමෙහි (සතුටු වීමෙහි) වැටේ. ‘මසෙති’, ‘මසයති’.

มริส ติติกฺขายํ. มริเสติ. มริสยติ.

‘මරිස’ ධාතුව ඉවසීමෙහි (තිතික්ෂාවෙහි) වැටේ. ‘මරිසෙති’, ‘මරිසයති’.

ปิส เปสเน. เปเสติ, เปสยติ. เปสโก, เปสิโต.

‘පිස’ ධාතුව යැවීමෙහි (ප්‍රේෂණයෙහි) වැටේ. ‘පෙසෙති’, ‘පෙසයති’. ‘පෙසකො’, ‘පෙසිතො’.

ฆุส [Pg.349] สทฺเท. โฆเสติ, โฆสยติ. อุคฺโฆสยุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา. โฆโส.

‘ඝුස’ ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘ඝොසෙති’, ‘ඝොසයති’. ‘උග්ඝොසයුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා’ (සතුටට පත් වූවෝ බෝ මැඩෙහි ශබ්ද පැවැත්වූහ). ‘ඝොසො’.

ทิสี อุจฺจารเณ. เทเสติ, เทสยติ. เทสโก, เทเสตา, เทสิโต, เทสนา.

‘දිසී’ ධාතුව උච්චාරණය කිරීමෙහි (දේශනා කිරීමෙහි) වැටේ. ‘දෙසෙති’, ‘දෙසayති’. ‘දෙසකො’, ‘දෙසෙතා’, ‘දෙසිතො’, ‘දෙසනා’.

วส อจฺฉาทเน. วาเสติ, วาสยติ. นิวาเสติ, นิวาสยติ. วตฺถํ.

‘වස’ ධාතුව වැසීමෙහි (ඇඳීමෙහි) වැටේ. ‘වාසෙති’, ‘වාසයති’. ‘නිවාසෙති’, ‘නිවාසයති’. වස්ත්‍රය.

สการนฺตธาตุรูปานิ.

සකාරාන්ත ධාතු රූප (ස-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූප) මෙසේ ය.

หการนฺตธาตุ

හකාරාන්ත ධාතූහු (හ-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්):

อรห ปูชายํ. อรเหติ, อรหยติ. อรหา, อรหํ. ‘‘อรหา, ขีณาสโว, อเสกฺโข’’ติ อรหโต นามานิ.

‘අරහ’ ධාතුව පිදීමෙහි (පූජාවෙහි) වැටේ. ‘අරහෙති’, ‘අරහයති’. ‘අරහා’, ‘අරහං’. ‘‘අරහා, ඛීණාසවො, අසෙක්ඛො’’ යනු අර්හත් උතුමාගේ නාමයන් ය.

สิเนห สิเนหเน. สิเนเหติ, สิเนหยติ.

‘සිනෙහ’ ධාතුව ස්නේහය දැක්වීමෙහි වැටේ. ‘සිනෙහෙති’, ‘සිනෙහයති’.

วรห หึสายํ. วรเหติ, วรหยติ. วราโห.

‘වරහ’ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘වරහෙති’, ‘වරහයති’. ‘වරාහො’.

วราโหติ สูกโรปิ หตฺถีปิ วุจฺจติ. ‘‘เอเณยฺยา จ วราหา จา’’ติ เอตฺถ หิ สูกโร ‘‘วราโห’’ติ วุตฺโต, ‘‘มหาวราหสฺส…เป… นทีสุ ชคฺคโต’’ติ เอตฺถ ปน หตฺถี ‘‘วราโห’’ติ.

‘වරාහො’ යන්නෙන් ඌරා ද ඇතා ද කියනු ලැබේ. ‘‘එණෙය්‍යා ච වරාහා චා’’ යන්නෙහි ඌරා ‘වරාහ’ නමින් කියන ලද අතර, ‘‘මහාවරාහස්ස...පෙ... නදීසු ජග්ගතො’’ යන්නෙහි ඇතා ‘වරාහ’ නමින් කියන ලදී.

รห จาเค. รเหติ, รหยติ.

‘රහ’ ධාතුව අත්හැරීමෙහි (ත්‍යාගයෙහි) වැටේ. ‘රහෙති’, ‘රහයති’.

จห ปริกตฺถเน. จเหติ, จหยติ.

‘චහ’ ධාතුව පාරට්ටු කරගැනීමෙහි (පුරසාරම් දෙඩීමෙහි) වැේ. ‘චහෙති’, ‘චහයති’.

มห ปูชายํ. มเหติ, มหยติ. มหิโต ราชา มหาราชา. วิหารมโห, เจติยมโห.

‘මහ’ ධාතුව පිදීමෙහි (පූජාවෙහි) වැටේ. ‘මහෙති’, ‘මහයති’. පුදන ලද රජ ‘මහාරාජා’ (මහ රජ) නම් වේ. ‘විහාරමහෝ’ (විහාර පූජාව), ‘චේතියමහෝ’ (චෛත්‍ය පූජාව).

ปิห อิจฺฉายํ. ปิเหติ, ปิหยติ. ปิหา, ปิหาลุ, อปิโห, ปิหนียา วิภูติโย.

‘පිහ’ ධාතුව කැමැත්තෙහි (ආශාවෙහි) වැටේ. ‘පිහෙති’, ‘පිහයති’. ‘පිහා’, ‘පිහාලු’, ‘අපිහෝ’, ‘පිහනීයා විභූතියෝ’ (ප්‍රාර්ථනා කටයුතු සම්පත්).

กุห [Pg.350] วิมฺหาปเน. กุเหติ, กุหยติ. กุหโก. กุหยติ โลกวิมฺหาปนํ กโรตีติ กุหโก. กุหนา.

‘කුහ’ ධාතුව පුදුම කරවීමෙහි (මුළා කිරීමෙහි) වැටේ. ‘කුහෙති’, ‘කුහයති’. ‘කුහකො’. ලෝකයා මවිතයට පත් කරන (මුළා කරන) දේ කරන බැවින් ‘කුහක’ නම් වේ. ‘කුහනා’.

สห ปริสหเน. ปริสหนํ ขนฺติ. สเหติ, สหยติ. สหนํ. ภูวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘สหตี’’ติ รูปํ.

‘සහ’ ධාතුව ඉවසීමෙහි (දරාගැනීමෙහි) වැටේ. දරාගැනීම යනු ඉවසීමයි (ක්ෂාන්තියයි). ‘සහෙති’, ‘සහයති’. ‘සහනං’. භූවාදි ගණයට අයත් වන විට මෙහි රූපය ‘සහති’ යන්නයි.

ครห วินินฺทเน. ครเหติ, ครหยติ. ครหา. ภูวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ครหตี’’ติ รูปํ.

‘ගරහ’ ධාතුව ගැරහීමෙහි (නින්දා කිරීමෙහි) වැටේ. ‘ගරහෙති’, ‘ගරහයති’. ‘ගරහා’. භූවාදි ගණයට අයත් වන විට මෙහි රූපය ‘ගරහති’ යන්නයි.

หการนฺตธาตุรูปานิ.

හකාරාන්ත ධාතු රූප (හ-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූප) මෙසේ ය.

ฬการนฺตธาตุ

Ḷ අකාරාන්ත ධාතූහු (අ-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්):

ตฬ ตาฬเน. ตาเฬติ, ตาฬยติ. ปตาเฬติ, ปตาฬยติ. ตาฬํ. ตาฬนฺติ กํสตาฬาทิ.

‘තළ’ ධාතුව තැළීමෙහි (පහරදීමෙහි) වැටේ. ‘තාළෙති’, ‘තාළයති’. ‘පතාළෙති’, ‘පතාළයති’. ‘තාළං’. ‘තාළ’ යනු ලෝකඩ තාලම් ආදියයි.

ตฬ อาฆาเต. ปุพฺเพ วิย รูปานิ.

‘තළ’ ධාතුව පහරදීමෙහි (ඝාතනයෙහි) වැටේ. රූපයන් පෙර පරිදිම වේ.

ขฬ เภเท. ขเฬติ, ขฬยติ.

‘ඛළ’ ධාතුව බේද කිරීමෙහි (බෙදීමෙහි) වැටේ. ‘ඛළෙති’, ‘ඛළයති’.

อิฬ ถวเน. อิเฬติ, อิฬยติ.

‘ඉළ’ ධාතුව ස්තුති කිරීමෙහි වැටේ. ‘ඉළේති, ඉළයති’ යන රූප වේ.

ชุฬ เปรเณ. โชเฬติ, โชฬยติ.

‘ජුළ’ ධාතුව මෙහෙයවීමෙහි (ප්‍රේරණයෙහි) වැටේ. ‘ජොළේති, ජොළයති’ යන රූප වේ.

ปีฬ อวคาหเน. ปีเฬติ, ปีฬยติ. นิปฺปีเฬติ, นิปฺปีฬยติ. ปีฬนโก, ปีฬิโต, ปีฬา, ปีฬนํ, นิปฺปีฬนโก.

‘පීළ’ ධාතුව මිරිකීමෙහි (පෙළීමෙහි) වැටේ. ‘පීළේති, පීළයති, නිප්පීළේති, නිප්පීළයති’ යන ක්‍රියා රූප ද, ‘පීළනකො, පීළිතො, පීළā, පීළනං, නිප්පීළනකො’ යන නාම රූප ද වේ.

ลฬ อุปเสวายํ. ลาเฬติ, ลาฬยติ. อุปลาเฬติ, อุปลาฬยติ. ภูวาทิคณฏฺฐาย ปน วิลาสนตฺเถ วตฺตมานาย เอติสฺสา ‘‘ลฬตี’’ติ รูปํ.

‘ලළ’ ධාතුව ආදරයෙන් ළංකර ගැනීමෙහි වැටේ. ‘ලාළේති, ලාළයති, උපලාළේති, උපලාළයති’ යන රූප වේ. භූවාදි ගණයෙහි හැසිරෙන, විලාසිතාව (විලසිත බව) යන අර්ථයෙහි පවත්නා මේ ධාතුවෙහි රූපය ‘ලළති’ යන්නයි.

สิฬ เสฬเน. เสเฬติ, เสฬยติ. เสเฬนฺโต. เอตฺถ เสเฬตีติ เสฬิตสทฺทํ กโรติ.

‘සිළ’ ධාතුව උස් හඬින් ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘සේළේති, සේළයති, සේළෙන්තො’ යන රූප වේ. මෙහි ‘සේළේති’ යන්නෙන් ‘රැව් දෙන හඬක් කරයි’ යනු අර්ථයයි.

อวคฺคนฺตธาตุรูปานิ.

අවර්ගාන්ත (වර්ග අකුරුවලින් තොර වූ අකුරුවලින් කෙළවර වන) ධාතු රූපයන් ය.

จุราที [Pg.351] เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

මා විසින් මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් මෙතෙක් චුරාදි ගණයේ ධාතූන් දක්වන ලදී. වෙනත් සූත්‍රයන්හි ද බලා අර්ථයට ගැළපෙන පරිදි (ඉතිරි ධාතූන්) ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

จุรปมุขคโณ เม สาสนตฺถํ ปวุตฺโต,สุปจุรหิตกาโม ตมฺปิ สิกฺเขยฺย ธีโร;

สุปจุรนยปาเฐ สตฺถุโน ตญฺหิ สิกฺขํ,ปิยุสมิว มนุญฺญํ อตฺถสารํ ลเภถ.

ශාසනයේ යහපත උදෙසා මා විසින් චුරාදි ප්‍රධාන කොට ඇති ධාතු ගණය දක්වන ලදී. බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව කැමති නුවණැත්තා එය ද උගත යුතුය. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අතිශය බහුල න්‍යාය පාඨයන්ගෙන් යුත් ඒ ශික්ෂාව (ඉගෙනීම) තුළින් මනහර අමෘතයක් බඳු අර්ථසාරය ලබන්නේය.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

මෙසේ, අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසන සංඛ්‍යාත ත්‍රිපිටකයෙහි වචන මාර්ගයන්හි නුවණැත්තන්ගේ

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

නිපුණත්වය පිණිස කරන ලද ‘සද්දනීති’ ප්‍රකරණයෙහි

จุราทิคณปริทีปโน อฏฺฐารสโม ปริจฺเฉโท.

චුරාදි ගණය පැහැදිලි කරන දහඅටවන පරිච්ඡේදය නිමාවට පත් විය.

๑๙. สพฺพคณวินิจฺฉย

19. සියලු ධාතු ගණයන් විනිශ්චය කිරීම.

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, สพฺพคณวินิจฺฉยํ;

โสตูนํ ปฏุภาวตฺถํ, ปรเม ปิฏกตฺตเย.

මීට පසුව, අතිශ්‍රේෂ්ඨ වූ ත්‍රිපිටකයෙහි ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ ප්‍රඥා පාටවය (නිපුණත්වය) පිණිස සියලු ධාතු ගණයන්ගේ විනිශ්චය පවසන්නෙමි.

ปจฺจยาทิวิภาเคหิ, นเยหิ วิวิเธหิ ตํ;

สุขคฺคาหาย โสตูนํ, สุณาถ มม ภาสโต.

ප්‍රත්‍ය ආදී විභාගයන්ගෙන් ද විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් ද යුත් ඒ විනිශ්චය, අසන්නන්ට පහසුවෙන් වටහා ගැනීම පිණිස මා පවසන කල අසනු මැනවි.

ตตฺถ ปฐโม ภูวาทิคโณ, ทุติโย รุธาทิคโณ, ตติโย ทิวาทิคโณ, จตุตฺโถ สฺวาทิคุโณ, ปญฺจโม กิยาทิคโณ, ฉฏฺโฐ คหาทิคโณ, สตฺตโม ตนาทิคโณ, อฏฺฐโม จุราทิคโณ, อิมสฺมึ ภควโต ปาวจเน อฏฺฐวิธา ธาตุคณา ภวนฺติ. เอเตสุ วิกรณปจฺจยวเสน –

එහි පළමුවැන්න භූවාදි ගණය ද, දෙවැන්න රුධාදි ගණය ද, තුන්වැන්න දිවාදි ගණය ද, සිව්වැන්න ස්වාදි ගණය ද, පස්වැන්න කියාදි ගණය ද, හයවැන්න ගහාදි ගණය ද, හත්වැන්න තනාදි ගණය ද, අටවැන්න චුරාදි ගණය ද වේ. මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි අටවැදෑරුම් ධාතු ගණයෝ වෙති. මොවුන් කෙරෙහි විකරණ ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් -

ภูวาทิโต อกาโร จ, สานุสาโร รุธาทิโต;

อกาโร เจวิวณฺโณ จ, เอกาโรการเมว จ.

භූවාදි ගණයෙන් ‘අ’ කාර ප්‍රත්‍යය ද, රුධාදි ගණයෙන් අනුස්වාරය සහිත ‘අ’ කාර ප්‍රත්‍යය ද, ‘ඉ’ වර්ණ (ඉ, ඊ) ප්‍රත්‍යය ද, ‘ඒ’ කාර හා ‘ඕ’ කාර ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

ยปจฺจโย ทิวาทิมฺหา, ณุ ณา อุณา สุวาทิโต;

กฺยาทิโต ปน นาเยว, ปฺปณฺหา ปน คหาทิโต.

දිවාදි ගණයෙන් ‘ය’ ප්‍රත්‍යය ද, ස්වාදි ගණයෙන් ‘ණු’, ‘ණා’ සහ ‘උණා’ ප්‍රත්‍යයෝ ද, කියාදි ගණයෙන් ‘ණා’ ප්‍රත්‍යය ම ද, ගහාදි ගණයෙන් ‘ප්ප’ සහ ‘ණ්හා’ ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

โอยิรา [Pg.352] ตุ ตนาทิมฺหา, เณ ณยา จ จุราทิโต;

อคฺคหิตคฺคหเณน, ปจฺจยา ทส ปญฺจ จ.

තනාදි ගණයෙන් ‘ඕ’ සහ ‘යිර’ ප්‍රත්‍යයන් ද, චුරාදි ගණයෙන් ‘ණේ’ සහ ‘ණය’ ප්‍රත්‍යයන් ද වේ. (මෙහි සෘජුව) නොගන්නා ලද ප්‍රත්‍යයන් ද ගැනීමෙන් (විකරණ) ප්‍රත්‍යයෝ පහළොවක් වෙති.

หิยฺยตฺตนี สตฺตมี จ, วตฺตมานา จ ปญฺจมี;

จตสฺเสตา ปวุจฺจนฺติ, สพฺพธาตุกนามิกา.

හිය්‍යත්තනී (අතීත කාල), සත්තමී (විධි ක්‍රියා), වත්තමානා (වර්තමාන කාල) සහ පඤ්චමී (ආඥා ක්‍රියා) යන මේ ප්‍රත්‍ය සතර ‘සබ්බධාතුක’ යන නමින් හඳුන්වනු ලැබෙති.

เอเตสุ วิสเยสฺเวว, อกาโร สุทฺธกตฺตริ;

อญฺญตฺร ข ฉ สาทีหิ, สหาปิ จุปลพฺภติ.

මේ විෂයන්හි දී ම ‘අ’ කාරය ලුප්ත වීම (කැපී යාම) අපේක්ෂා කෙරේ. ‘ඛ’, ‘ඡ’, ‘ස’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් හැර සෙසු තැන්හි දී එය ද සහිතව ම උපලබ්ධ වේ (දක්නට ලැබේ).

‘‘ภวติ โหติ สมฺโภติ, เชติ ชยติ กียติ;

เฑติ ยาติ อิติ เอติ, อวติ โกติ สงฺกติ.

‘භවති, හෝති, සම්භෝති, ජේති, ජයති, කීයති, ඩේති, යාති, ඒති, අවති, කෝති, සංකති’

ภิกฺขติ ปิวติ ปาติ, วเทติ วทติ’’ อิติ;

ภูวาทิธาตุรูปานิ, ภวนฺตีติ ปกาสเย.

සහ ‘භික්ඛති, පිවති, පාති, වදේති, වදති’ යන මේවා භූවාදි ධාතූන්ගේ රූපයන් වන බව ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ.

รูปํ ‘‘รุนฺธติ รุนฺธีติ, รุนฺเธติ ปุน รุนฺธิติ;

สุมฺโภติ’’จฺจาทีรูปานิ, รุธาทีนฺติ ทีปเย.

‘රුන්ධති, රුන්ධීති, රුන්ධේති, රුන්ධිති, සුම්භෝති’ යනාදී රූපයන් රුධාදි ගණයේ රූපයන් ලෙස පෙන්වා දිය යුතුය.

‘‘ทิพฺพติ สิพฺพติ เจว, ยุชฺชติ วิชฺชติ ตถา;

ฆายติ หายติ’’จฺจาทิ, รูปมาหุ ทิวาทินํ.

‘දිබ්බති, සිබ්බති’ මෙන්ම ‘යුජ්ජති, විජ්ජති’ සහ ‘ඝායති, හායති’ යනාදී රූප දිවාදි ගණයට අයත් රූප යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘สุโณติ จ สุณาติ จ, วุโณติ จ วุณาติ จ;

ปาปุณาติ หิโนตี’’ติ, อาทิรูปํ สุวาทินํ.

‘සුණෝති, සුණාති, වුණෝති, වුණාති, පාපුණාති, හිනෝති’ යනාදී රූප ස්වාදි ගණයට අයත් ආරම්භක රූප වේ.

‘‘กินาติ จ ชินาติ จ, ธุนาติ จ มุนาติ จ;

อสฺนาติ’’จฺจาทิรูปญฺจ, กฺยาทีนนฺติ วิภาวเย.

‘කිණාති, ජිනාති, ධුනාති, මුනාති, අස්නාති’ යනාදී රූප කියාදි ගණයට අයත් රූප ලෙස වටහාගත යුතුය.

‘‘เฆปฺปติ ปฏิคฺคณฺหาติ, สณฺหญฺจ สณฺหโกติ จ;

กณฺหํ ตณฺหา จ ติณฺหุณฺห’’-มิจฺจาทิ จ คหาทินํ.

‘ඝෙප්පති, පටිග්ගණ්හාති, සණ්හං, සණ්හකරෝති, කණ්හං, තණ්හා, තිණ්හ, උණ්හ’ යනාදිය ගහාදි ගණයට අයත් වේ.

‘‘ตโนติ จ กโรติ จ, กยิรติ สโนติ จ;

สกฺโกต’ปฺโปติ ปปฺโปติ’’-จฺจาทิรูปํ ตนาทินํ.

‘තනෝති, කරෝති, කයිරති, සනෝති, සක්කෝති, අප්පෝති, පප්පෝති’ යනාදී රූප තනාදි ගණයට අයත් වේ.

‘‘โจเรติ โจรยนฺเต จ, จินฺเตติ จินฺตยนฺติ จ;

มนฺเตติ’’จฺจาทิกญฺจาปิ, รูปมาหุ จุราทินํ.

‘චෝරේති, චෝරයන්ති, චින්තේති, චින්තයන්ති, මන්තේති’ යනාදී රූප ද චුරාදි ගණයට අයත් රූප යැයි කියනු ලැබේ.

วิกรณวเสเนวํ, รูปเภโท ปกาสิโต;

ธาตูนํ ธาตุเภทาทิ-กุสลสฺส มตานุโค.

ධාතූන්ගේ ප්‍රභේද ආදිය පිළිබඳ දක්ෂ වූ පඬිවරුන්ගේ මතයට එකඟව, මෙසේ විකරණ ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් රූපයන්ගේ වෙනස්කම් ප්‍රකාශ කරන ලදී.

กิริยาย [Pg.353] ธารณโต, ธาตโว เอกธา มตา;

ทฺวิธาปิ จ ปวุจฺจนฺติ, สกมฺมากมฺมโต ปน.

ක්‍රියාව දැරීම යන අර්ථයෙන් ධාතූහු එක් ආකාරයකැයි සලකනු ලබති. එහෙත් සකර්මක හා අකර්මක වශයෙන් ඒවා දෙආකාරයකින් ද කියනු ලබති.

ตตฺถ สกมฺมกา นาม, คมิภกฺขาทยา สิยุํ;

ฐาสาทโย อกมฺมา จ, อุปสคฺคํ วินา วเท;

එහි උපසර්ග රහිතව පවසන කල්හි ‘ගමු’ (යාම), ‘භක්ඛ’ (කෑම) ආදී ධාතූහු සකර්මක වෙති; ‘ඨා’ (සිටීම), ‘ආස’ (හිඳීම) ආදී ධාතූහු අකර්මක වෙති.

สกมฺมกกมฺมภูโต, ทิวุ อิจฺจาทโย ปุน;

คเหตฺวาน ติธา โหนฺติ, เอวญฺจาปิ วิภาวเย.

නැවත ද, ‘දිවු’ (ක්‍රීඩා කිරීම/බැබළීම) ආදී ධාතූහු සකර්මක මෙන්ම අකර්මක ද වන බැවින්, ඒවා ද ඇතුළත් කරගත් කල ධාතූහු තෙවැදෑරුම් වෙති. මෙසේ ද වටහාගත යුතුය.

สกมฺมเก ทฺวิธา ภิตฺวา, เอกกมฺมทฺวิกมฺมโต;

อกมฺมเกหิ สทฺธึ เต, ติวิธาปิ ภวนฺติ หิ.

සකර්මක ධාතූන් ඒකකර්මක (එක් කර්මයක් ඇති) සහ ද්විකර්මක (කර්ම දෙකක් ඇති) වශයෙන් දෙකකට බෙදා, අකර්මක ධාතූන් ද සමඟ ගත් කල, ඒවා සැබවින් ම තෙවැදෑරුම් වෙති.

อกมฺมกา รุตาเยว, เอกกมฺมา คมาทโย;

โหนฺติ ทฺวิกมฺมกา นาม, ทุหิกรวหาทโย.

‘රු’ (ශබ්ද කිරීම) ආදී ධාතූහු අකර්මක වෙති; ‘ගමු’ ආදී ධාතූහු ඒකකර්මක වෙති; ‘දුහි’ (කිරි දෙවීම), ‘කර’ (කිරීම), ‘වහ’ (ගෙන යාම) ආදී ධාතූහු ද්විකර්මක වෙති.

สกมฺมากมฺมกตฺตมฺหิ, ธาตูนมุปสคฺคโต;

นิยโม นตฺถิ โส ตสฺมา, น มยา เอตฺถ วุจฺจติ.

උපසර්ගයන් නිසා ධාතූන්ගේ සකර්මක හෝ අකර්මක භාවයෙහි නියමයක් නොමැත; එබැවින් ඒ පිළිබඳව මා විසින් මෙහි සඳහන් නොකරන ලදී.

เอกฏฺฐานา คมิจฺจาที, ทฺวิฏฺฐานา ภูปจาทโย;

ติฏฺฐานา สฺวาทโย เอวํ, ฐานโตปิ ติธา มตา.

‘ගමු’ ආදී ධාතූහු එක් ස්ථානයක් (එක් ගණයක්) ඇත්තාහ; ‘භූ, පච’ ආදීහු ස්ථාන දෙකක් (ගණ දෙකක්) ඇත්තාහ; ‘සු’ ආදීහු ස්ථාන තුනක් ඇත්තාහ. මෙසේ ස්ථාන වශයෙන් ද ධාතූහු තෙවැදෑරුම් ලෙස සලකනු ලබති.

คุปาทโย นิโยเคน, อาขฺยาตตฺเต สวุทฺธิกา;

วจ ตุราทโย น หิ, วุทฺธิกา การิตํ วินา;

‘ගුප්’ ආදී ධාතූහු ආඛ්‍යාත භාවයට පැමිණි කල්හි නියත වශයෙන් ම වෘද්ධිය සහිත වෙති; ‘වච, තුර’ ආදී ධාතූහු කාරිත (ප්‍රේරණ) ප්‍රත්‍යයක් නොමැතිව වෘද්ධිය සහිත නොවෙති.

ขิ ชิ อิจฺจาทโย ธาตู, สวุทฺธาวุทฺธิกา มตา;

อิติ วุทฺธิวเสนาปิ, ติวิโธ ธาตุสงฺคโห.

‘ඛි, ජි’ ආදී ධාතූහු වෘද්ධිය සහිත ද වෘද්ධිය රහිත ද වෙති. මෙසේ වෘද්ධිය සිදුවීම හා නොවීම් වශයෙන් ද ධාතු සංග්‍රහය තෙවැදෑරුම් වේ.

อลุตฺตวิกรณา จ, ลุตฺตวิกรณา ตถา;

ลุตฺตาลุตฺตวิกรณา, เอวมฺปิ ติวิธา สิยุํ.

විකරණ ප්‍රත්‍යය නොලොප් වූ (කැපී නොගිය), විකරණ ප්‍රත්‍යය ලොප් වූ (කැපී ගිය), සහ විකරණ ප්‍රත්‍යය ලොප් වූ ද නොලොප් වූ ද වශයෙන් ද ධාතූහු තෙවැදෑරුම් වෙති.

ตตฺราลุตฺตวิกรณา, คมิ รุธิ ทิวาทโย;

ปา ภาทโย ชินิจฺจาที, กมโต อิตเร สิยุํ.

එහි විකරණ ප්‍රත්‍යයන් ලොප් නොවන ධාතූහු නම් ගමි (භුවාදි), රුධි (රුධාදි) සහ දිවාදි ආදීහු වෙති. ක්‍රමයෙන් අනෙක් ධාතූහු (ලොප් වන විකරණ ප්‍රත්‍ය ඇති) පා, භා ආදීහු සහ ජි, නී ආදීහු වෙති.

สุทฺธสฺสรา เอกสฺสรา, ตถาเนกสฺสราติ จ;

ติธา ภวนฺติ ยุยาตา-ปาภาลาที กราทโย.

ධාතූහු ශුද්ධ ස්වර, ඒකස්වර සහ අනේකස්වර යැයි තෙවැදෑරුම් වෙති. (ක්‍රමයෙන් ඒවා) යු-යා-තා, පා-භා-ලා ආදීහු සහ කර ආදීහු වෙති.

จตุธาทินโย จาปิ, ลพฺภมานวเสน จ;

คเหตพฺโพ นยญฺญูหิ, ยถาวุตฺตานุสารโต.

සිව්වැදෑරුම් ආදී ක්‍රමයන් ද ලැබෙන ආකාරය අනුව, නය දන්නා (ක්‍රමෝපාය දන්නා) පණ්ඩිතයන් විසින් ඉහත දක්වන ලද අනුසාරයෙන් වටහා ගත යුතුය.

ปุน [Pg.354] สุทฺธสฺสรา ธาตู, เอกสฺสรา จ สตฺตธา;

อาอิวณฺณอุวณฺณนฺต-เอโอนฺตวสา มตา.

නැවත ද ශුද්ධ ස්වර ධාතූහු සහ ඒකස්වර ධාතූහු (අවසන් වන ස්වරයන් අනුව) ආ-කාර, ඉ-වර්ණ (ඉ, ඊ), උ-වර්ණ (උ, ඌ), ඒ-කාර, ඕ-කාර වශයෙන් සත් වැදෑරුම් ලෙස දත යුතුය.

อวณฺณิวณฺณุวณฺณนฺเต-การนฺตานํ วเสน เว;

อเนกสฺสรธาตู จ, สตฺตธาว ปกิตฺติตา.

අනේකස්වර ධාතූහු ද අවසානයේ ඇති අ-වර්ණ, ඉ-වර්ණ, උ-වර්ණ සහ ඒ-කාරයන්ගේ වශයෙන් සත් වැදෑරුම් ලෙසම ප්‍රකාශ කරන ලදහ.

เอวํ ปนฺนรสธาปิ, ธาตูนมิธ สงฺคโห;

ตปฺปเภทํ ปกาเสยฺยุํ, อิอุอิจฺจาทินา วิทู.

මෙසේ මෙහි ධාතූන්ගේ පහළොස් වැදෑරුම් වූ සංග්‍රහය වෙයි. ප්‍රඥාවන්තයෝ ‘ඉ’, ‘උ’ ආදී වශයෙන් එහි ප්‍රභේදයන් ප්‍රකාශ කෙරෙති.

ตตฺร ‘‘อิคติยํ, อิ อชฺฌยเน, อุ สทฺเท’’ อิจฺเจเต สุทฺธสฺสรา ธาตโว. ยา รา ลา อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อาการนฺตา. ขิชินิอิจฺจาทโย เอกสฺสรา อิการนฺตา. ปีอิจฺจาทโย เอกสฺสรา อีการนฺตา. ขุ ทุ กุ อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อุการนฺตา, ภู หู อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อูการนฺตา. เข เช เส อิจฺจาทโย เอกสฺสรา เอการนฺตา. โส อิจฺจาทโย เอกสฺสรา โอการนฺตา.

එහි, ‘‘ඉ (ගමනෙහි), ඉ (අධ්‍යයනයෙහි), උ (ශබ්දයෙහි)’’ යන මොහු ශුද්ධ ස්වර ධාතූහු ය. යා, රා, ලා ආදීහු ඒකස්වර වූ ආ-කාරාන්ත ධාතූහු ය. ඛි, ජි, නි ආදීහු ඒකස්වර වූ ඉ-කාරාන්ත ධාතූහු ය. පී ආදීහු ඒකස්වර වූ ඊ-කාරාන්ත ධාතූහු ය. ඛු, දු, කු ආදීහු ඒකස්වර වූ උ-කාරාන්ත ධාතූහු ද, bhū, hū ආදීහු ඒකස්වර වූ ඌ-කාරාන්ත ධාතූහු ද වෙති. ඛේ, ජේ, සේ ආදීහු ඒකස්වර වූ ඒ-කාරාන්ත ධාතූහු ය. සෝ ආදීහු ඒකස්වර වූ ඕ-කාරාන්ත ධාතූහු ය.

กร ปจ สงฺคาม อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อการนฺตา, โอมาอิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อาการนฺตา, สกิ อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อิการนฺตา. จกฺขี อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อีการนฺตา. อนฺธุอิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อุการนฺตา. กกฺขู อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อูการนฺตา. คิเล มิเล อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา เอการนฺตาติ เอวํ ปนฺนรสวิเธน ธาตุสงฺคโห.

කර, පච, සංගාම ආදීහු අනේකස්වර වූ අ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; ඕමා ආදීහු අනේකස්වර වූ ආ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; සකි ආදීහු අනේකස්වර වූ ඉ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; චක්ඛී ආදීහු අනේකස්වර වූ ඊ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; අන්ධු ආදීහු අනේකස්වර වූ උ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; කක්ඛූ ආදීහු අනේකස්වර වූ ඌ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; ගිලේ, මිලේ ආදීහු අනේකස්වර වූ ඒ-කාරාන්ත ධාතූහු ය. මෙසේ පහළොස් ආකාරයකින් ධාතු සංග්‍රහය වෙයි.

อถ เตตฺตึสวิเธนปิ ธาตุสงฺคโห ภวติ. กถํ?

ඉක්බිති තිස්තුන් ආකාරයකින් ද ධාතු සංග්‍රහය වෙයි. ඒ කෙසේ ද යත්?

ธาตู สุทฺธสฺสรา เจว, ปุน เจกสฺสราปิ จ;

กการนฺตา ขการนฺตา, คนฺตา ฆนฺตา จ ธาตโว.

ශුද්ධ ස්වර ධාතූහු ද, නැවත ඒකස්වර ධාතූහු ද, ක-කාරාන්ත, ඛ-කාරාන්ත, ග-කාරාන්ත (ග-අන්ත) සහ ඝ-කාරාන්ත (ඝ-අන්ත) ධාතූහු ද,

จการนฺตา ฉการนฺตา, ชนฺตา ฌนฺตา จ ญนฺตกา;

ฏการนฺตา ฐการนฺตา, ฑนฺตา ฒนฺตา จ ณนฺตกา.

ච-කාරාන්ත, ඡ-කාරාන්ත, ජ-අන්ත, ඣ-අන්ත, ඤ-අන්ත ධාතූහු ද, ට-කාරාන්ත, ඨ-කාරාන්ත, ඩ-අන්ත, ඪ-අන්ත, ණ-අන්ත ධාතූහු ද,

ตนฺตา เจว ตถา ถนฺตา, ทนฺตา ธนฺตา จ นนฺตกา;

ปนฺตา ผนฺตา พการนฺตา, ภนฺตา มนฺตา จ ยนฺตกา.

ත-අන්ත, ථ-අන්ත, ද-අන්ත, ධ-අන්ත, න-අන්ත ධාතූහු ද, ප-අන්ත, ඵ-අන්ත, බ-කාරාන්ත, භ-අන්ත, ම-අන්ත, ය-අන්ත ධාතූහු ද,

รนฺตา [Pg.355] ลนฺตา วการนฺตา, สนฺตา หนฺตา จ ฬนฺตกา;

อิติ เตตฺตึสธา เญยฺโย, ธาตูนมิธ สงฺคโห.

ර-අන්ත, ල-අන්ත, ව-කාරාන්ත, ස-අන්ත, හ-අන්ත, ළ-අන්ත ධාතූහු ද වෙති. මෙසේ මෙහි ධාතූන්ගේ තිස්තුන් වැදෑරුම් සංග්‍රහය දත යුතුය.

มเต สตฺถุสฺส ฒณฬา, ปทาทิมฺหิ น ทิสฺสเร;

เตเนกสฺสรธาตูสุ, ฒณฬา น กถียเร.

ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම ශාස්ත්‍රයෙහි ඪ, ණ, ළ යන අකුරු පදයක මුල දක්නට නොලැබේ. එබැවින් ඒකස්වර ධාතූන් අතර ඪ, ණ, ළ අක්ෂරවලින් ආරම්භ වන ධාතූන් නොකියනු ලැබේ.

อิการนฺตติการนฺต-วเสน ตุ ยถารหํ;

นามํ สมฺโภติ ธาตูนํ, อิติปฺปจฺจยโยคโต.

ඉ-කාරාන්ත සහ ති-කාරාන්ත වශයෙන් සුදුසු පරිදි ‘ඉති’ ප්‍රත්‍යය එක්වීමෙන් ධාතූන්ගේ නාමකරණය (නම් කිරීම) සිදුවේ.

ปจิภิกฺขิฉิทิขาทิ, กโรติ ภวติ คมิ;

คติคจฺฉติโหตีติ, อาทิโวหารมุทฺธเร.

‘පචි’, ‘භික්ඛි’, ‘ඡිදි’, ‘ඛාදි’ ආදී වශයෙන් ද, ‘කරොති’, ‘භවති’, ‘ගමි’, ‘ගති’, ‘ගච්ඡති’, ‘හෝති’ ආදී වශයෙන් ද ව්‍යවහාරයන් උපුටා දැක්විය යුතුය.

เอวํ เตตฺตึสเภเทหิ คหิเตสุ นิขิเลสุ ธาตูสุ –

මෙසේ තිස්තුන් ප්‍රභේදයන්ගෙන් සියලු ධාතූන් ග්‍රහණය කළ කල්හි -

สหหึสอีหวสา, สีหสทฺทคตึ วเท;

สหนโต หนนโต, สีโหติ หิ ครู วทุํ.

සහ (ඉවසීම), හිංස (හිංසාව) සහ ඊහ් (උත්සාහය) යන ධාතූන්ගේ බලයෙන් ‘සීහ’ (සිංහ) යන වචනයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය. ඉවසීමෙන් (දරාගැනීමෙන්) සහ නැසීමෙන් ‘සීහ’ (සිංහයා) යැයි ගුරුවරු පැවසූහ.

ตถา หิ สีโห วาตาตปาทิปริสฺสยมฺปิ สหติ, ‘‘กึ เม พหูหิ ฆาฏิเตหี’’ติ อตฺตโน โคจรตฺถาย ขุทฺทเก ปาเณ อคณฺหนฺโต, ‘‘มาหํ ขุทฺทเก ปาเณ วิสมคเต สงฺฆาตํ อาปาเทสี’’ติ อนุทฺทยวเสน สหิตพฺเพ ขุทฺทกสตฺเตปิ สหติ. หึสิตพฺเพ ปน กายูปปนฺเน สูกรมหึสาทโย สตฺเต หึสติ, ตสฺมาปิ ‘‘สีโห’’ติ วุจฺจติ. ยถา ปน กนฺตนฏฺเฐน อาทิอนฺตวิปลฺลาสโต ตกฺกํ วุจฺจติ, เอวํ หึสนฏฺเฐนปิ สีโหติ เวทิตพฺโพ. อถ วา สพฺพิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริยตฺตา สุฏฺฐุ อีหตีติ สีโห. วุตฺตญฺหิ –

එසේමය, සිංහයා සුළඟ, අව්ව ආදී පීඩාවන් ද ඉවසයි. "මට බොහෝ සතුන් මැරීමෙන් ඇති පලය කිමද?" කියා තමාගේ ගොදුරු පිණිස කුඩා සතුන් නොගන්නා අතර, "මම කුඩා සතුන් විපතට පත් නොකරමි" යි අනුකම්පාවෙන්, ඉවසිය යුතු කුඩා සතුන් කෙරෙහි ද ඉවසීම දක්වයි. නසන්නට සුදුසු වූ, තමා ඉදිරියට පැමිණි ඌරන්, මීහරකුන් ආදී සතුන් නසයි. එබැවින් ද ඔහුට ‘සීහ’ (සිංහයා) යැයි කියනු ලැබේ. කැපීමේ අර්ථය ඇති ‘කන්ත’ ධාතුවෙන් මුල සහ අග අකුරු පෙරළීමෙන් ‘තක්ක’ යැයි ව්‍යවහාර වන්නාක් මෙන්, නැසීමේ (හිංසන) අර්ථයෙන් අකුරු පෙරළී ‘සීහ’ යැයි වූ බව දත යුතුය. නැතහොත්, සියලු ඉරියව්වලදී දැඩි වීර්යය ඇති බැවින් මැනවින් උත්සාහ කරන (ඊහති) හෙයින් ද ‘සීහ’ නම් වේ. එය මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ยถา สีโห มิคราชา, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อลีนวีริโย โหติ, ปคฺคหิตมโน สทา’’ติ.

"මෘගරාජ වූ සිංහයා ලැගුම්ගන්නා තැන ද, සිටින තැන ද, සක්මන් කරන තැන ද සැමවිටම නොපසුබට වීර්යය ඇත්තේ, දැඩි කරගත් සිතින් යුක්ත වන්නේ ය."

อปโร นโย –

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් -

สหนา จ หึสนา จ, ตถา สีฆชวตฺตโต;

สีโห อิจฺจปิ ภาเสยฺย, สกฺยสีหสฺส สาสเน.

ඉවසීමෙන් ද, නැසීමෙන් ද, එමෙන්ම වේගවත් ගමනක් ඇති බැවින් ද, ශාක්‍යසිංහයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ‘සීහ’ (සිංහයා) යැයි පැවසිය යුතුය.

วุตฺตญฺหิ [Pg.356] สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘สหรา จ หนนา จ สีฆชวตฺตา จ สีโห’’ติ.

සුත්තනිපාත අට්ඨකථාවෙහි ද "ඉවසීමෙන් (සහන), නැසීමෙන් (හනන) සහ වේගවත් ගමනින් (සීඝජව) යුක්ත බැවින් ‘සීහ’ නම් වේ" යැයි පවසන ලදී.

อิทานิ ตทตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต, สีหสทฺโท ‘‘สีโห ภิกฺขเว มิคราชา’’ติอาทีสุ มิคราเช อาคโต. ‘‘อถ โข สีโห เสนาปติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมี’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘สีโหติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติอาทีสุ ตถาคเต. ตตฺถ ตถาคเต สทิสกปฺปนาย อาคโต.

දැන් එහි අර්ථ උපුටා දැක්වීම කියනු ලැබේ: ‘සීහ’ (සිංහ) යන වචනය "මහණෙනි, සිංහයා වනාහි මෘගරාජයා ය" යනාදී තැන්හි මෘගරාජයා (සිංහයා) සඳහා යෙදී ඇත. "ඉක්බිති සිංහ සේනාපති තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය" යනාදී තැන්හි ප්‍රඥප්තියෙහි (පුද්ගල නාමයක් ලෙස) යෙදී ඇත. "මහණෙනි, ‘සීහ’ යනු අරහත් සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේට ව්‍යවහාර වන නමකි" යනාදී තැන්හි තථාගතයන් වහන්සේ සඳහා යෙදී ඇත. එහි තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි එය යෙදී ඇත්තේ සමානකම් සැසඳීමක් (උපමාවක්) වශයෙනි.

เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

สีเห ปญฺญตฺติยญฺจาปิ, พุทฺเธ อปฺปฏิปุคฺคเล;

อิเมสุ ตีสุ อตฺเถสุ, สีหสทฺโท ปวตฺตติ.

සිංහ මෘගයා කෙරෙහි ද, (පුද්ගල) ප්‍රඥප්තියෙහි ද, අසමසම වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ද යන මේ අර්ථ තුනෙහි ‘සීහ’ ශබ්දය පවතී.

รูปิรุปฺปติธาตูหิ, รูปสทฺทคตึ วเท;

‘‘รูปยติ รุปฺปตี’’ติ, วตฺวา นิพฺพจนทฺวยํ.

‘රූපි’ සහ ‘රුප්’ (රුප්පති) යන ධාතූන්ගෙන් ‘රූප’ යන වචනයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය. එහිදී ‘රූපයති’ (ප්‍රකාශ කරයි) සහ ‘රුප්පති’ (වෙනස් වේ/පීඩා විඳියි) යන පද දෙක දැක්විය යුතුය.

วุตฺตญฺเหตํ ครูหิ ‘‘รูปยตีติ รูปํ, วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถ’’ติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘รูปนฺติ เกนฏฺเฐน รูปํ? รุปฺปนฏฺเฐนา’’ติ. ภควตา ปเนตํ วุตฺตํ ‘‘กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ วเทถ, รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ, สีเตนปิ รุปฺปตี’’ติ วิตฺถาโร. อตฺถุทฺธาโร ปนสฺส เหฏฺฐา วุตฺโตว.

ගුරුවරුන් විසින් මෙය පවසන ලදී: "‘රූපයති’ (ප්‍රකාශ කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘රූප’ නම් වේ. වර්ණ විකෘතියට පත්වෙමින් සිතෙහි ඇති අදහස ප්‍රකාශ කරයි යනු එහි අර්ථයයි." තවද, "රූපය යනු කුමන අර්ථයකින් රූපය ද? වෙනස් වීමේ (පීඩාවට පත්වීමේ) අර්ථයෙනි" යි ද පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙය වදාරන ලදී: "මහණෙනි, තොප රූපය යැයි පවසන්නේ කුමකට ද? මහණෙනි, වෙනස් වන (පීඩාවට පත්වන) බැවින් එයට ‘රූපය’ යැයි කියනු ලැබේ. කුමකින් වෙනස් වේ ද? සීතලෙන් ද වෙනස් වේ..." යනාදී වශයෙන් විස්තර වේ. එහි අර්ථ උපුටා දැක්වීම කලින් පවසන ලද්දක්මය.

ปสวเตมนตฺเถน, ธาตุนา อุทินา ปน;

สมุทฺทสทฺทนิปฺผตฺตึ, วเทยฺย มติมา นโร.

‘පසව’ (බිහිකිරීම) සහ ‘තේමන’ (තෙමීම) යන අර්ථ ඇති ධාතූන්ගෙන් ද, ‘උදි’ ධාතුවෙන් ද බුද්ධිමත් මිනිසා ‘සමුද්ද’ (සමුද්‍ර) යන වචනයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය.

เอตฺถ [Pg.357] หิ สมุทฺโทติ อฏฺฐหิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา สมุทฺทติ อตฺตสนฺนิสฺสิตานํ มจฺฉมกราทีนํ ปีติโสมนสฺสํ ปสวติ ชเนตีติ สมุทฺโท. อยมสฺมากํ ขนฺติ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, กิเลทนฏฺเฐน เตนมนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ วทนฺติ. มิลินฺทปญฺเห ปน อายสฺมา นาคเสโน ‘‘ภนฺเต นาคเสน สมุทฺโท สมุทฺโทติ วุจฺจติ, เกน การเณน อาปํ อุทกํ สมุทฺโทติ วุจฺจตี’’ติ มิลินฺเทน รญฺญา ปุฏฺโฐ อาห ‘‘ยตฺตกํ มหาราช อุทกํ, ตตฺตกํ โลณํ, ยตฺตกํ โลณํ, ตตฺตกํ อุทกํ, อุทกสมตฺตา สมุทฺโทติ วุจฺจตี’’ติ. ตทา รญฺญา มิลินฺเทน ‘‘กลฺโลสิ ภนฺเต นาคเสนา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ สมํ อุทเกน โลณํ เอตฺถาติ สมุทฺโทติ นิพฺพจนํ เวทิตพฺพํ ‘‘นีโลท’’นฺติอาทีสุ วิย. ตตฺถ ภทนฺตนาคเสนมตญฺจ อมฺหากํ มตญฺจ ปกติสมุทฺทํ สนฺธาย วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌติ, อฏฺฐกถาจริยานํ มตมฺปิ ‘‘ตณฺหาสมุทฺโท’’ติ จ ‘‘สมุทฺโทเปโส’’ติ จ อาคตานิ สมุทฺทสริกฺขกานิ จ ตณฺหาจกฺขุโสตาทีนิ สนฺธาย วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

මෙහි 'සමුද්‍රය' යනු අසිරිමත් වූත් පුදුම එළවන සුලු වූත් කරුණු අටකින් සමන්විත වූ බැවින් ද, තමා ඇසුරු කොට වසන මත්ස්‍ය මකරාදීන්ට ප්‍රීති සෝමනස්සය ඇති කරන (ජනිත කරවන) බැවින් ද 'සමුද්‍රය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය අපගේ පිළිගැනීමයි. අටුවාචාරීන් වහන්සේලා වනාහි, 'මසුන් ආදීන්ගේ ප්‍රීතිය නසන අර්ථයෙන් ද, කෙලෙස් තෙත් කරන අර්ථයෙන් ද, කෝප කරවන අර්ථයෙන් ද සමුද්‍රය යැයි පවසන ලදී' යනුවෙන් පවසති. මිලින්ද ප්‍රශ්නයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් නාගසේන ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන්, 'ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, සමුද්‍රය සමුද්‍රය යැයි කියනු ලැබේ. කිනම් කරුණක් නිසා ජලය සමුද්‍රය යැයි කියනු ලැබේද?' යි මිලින්ද රජු විසින් අසන ලද්දේ මෙසේ පැවසූහ: 'මහරජ, යම් පමණ ජලය වේ ද, ඒ තාක් ලුණු ගතිය ඇත, යම් පමණ ලුණු ගතිය වේ ද, ඒ තාක් ජලය ඇත. ජලයෙහි (ලුණු ගතිය හා) සමාන බව නිසා සමුද්‍රය යැයි කියනු ලැබේ.' එකල්හි මිලින්ද රජු විසින් 'ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ සුදුසු වූවක් පැවසූහ' යි කියන ලදී. මෙහි වනාහි 'නීලෝදක' (නිල් දිය) යනාදීන්හි මෙන් 'යමක ජලය හා ලුණු සමාන ව පවතී ද, එය සමුද්‍රය වේ' යැයි නිරුක්තිය දත යුතුය. එහි භදන්ත නාගසේන තෙරුන්ගේ මතය ද අපගේ මතය ද ප්‍රකෘති සමුද්‍රය (මහා සාගරය) අරභයා පවසන ලද බැවින් එකිනෙකට පටහැනි නොවේ. අටුවාචාරීන්ගේ මතය ද 'තණ්හා සමුද්‍රය' කියා ද 'සමුද්‍රය වැනි මේ තැනැත්තා' කියා ද ආවා වූ, සමුද්‍රයට සමාන වූ තණ්හාව, ඇස, කන ආදිය අරභයා පවසන ලද බැවින් පටහැනි නොවන බව දත යුතුය.

ขาทธาตุวสา จาปิ, ขนุธาตุวเสน วา;

ขนิโต วาปิ ธาตุมฺหา, ธาโต ขํปุพฺพโตปิ วา;

ขนฺธสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทกฺขนฺธวิทู วเท.

ශබ්ද ශාස්ත්‍රය හා ස්කන්ධ (පද) පිළිබඳ දන්නා පඬිවරයා, 'ඛාද්' (ඛාද) ධාතුවෙන් හෝ, 'ඛනු' (ඛන්) ධාතුවෙන් හෝ, 'ඛන්' ධාතුවෙන් සිඳින ලද බැවින් හෝ, 'ඛ' යන්න පෙරටු කොට ඇති (ධාතුවකින්) හෝ 'ස්කන්ධ' (ඛන්ධ) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය (සිද්ධ වීම) පවසන්නේය.

ตตฺถ ‘‘สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาปิ ทุกฺขา’’ติ วจนโต สยมฺปิ ทุกฺขธมฺโมเยว สมาโน ชาติชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทีหิ อเนเกหิ ทุกฺเขหิ ขชฺชติ ขาทิยตีติ ขนฺโธ, เตเหว ทุกฺเขหิ ขญฺญติ อวทาริยตีติปิ ขนฺโธ, ขนิยติ ปริขญฺญตีติปิ ขนฺโธ, อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา ตุจฺฉตฺตา ขํ สุญฺญาการํ ธาเรตีติปิ ขนฺโธ, รูปกฺขนฺธาทิ. อตฺถุทฺธารโต ปน –

එහි 'සැකෙවින් පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයෝ ම දුක් වන්නාහ' යන වචනයෙන් තෙමේ ද දුක් ස්වභාවයක් ම වෙමින්, ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ ආදී අනේකවිධ දුක්වලින් කොටනු (පීඩා කරනු) ලබන බැවින් 'ස්කන්ධ' (ඛන්ධ) නම් වේ. එම දුක්වලින් ම කඩනු (සිඳිනු) ලබන බැවින් ද 'ස්කන්ධ' නම් වේ, හාරනු (විනාශ කරනු) ලබන බැවින් ද 'ස්කන්ධ' නම් වේ. ආත්මයකින් හෝ ආත්මයට අයත් දෙයකින් හිස් වූ බැවින් 'ඛ' නැමැති ශුන්‍ය ස්වභාවය දරන බැවින් ද 'ස්කන්ධ' නම් වේ. එනම් රූපස්කන්ධය ආදියයි. අර්ථ මතු කර දැක්වීමෙන් වනාහි -

ขนฺธสทฺโท [Pg.358] ราสิคุณ-ปณฺณตฺตีสุ จ รูฬฺหิยํ;

โกฏฺฐาเส เจว อํเส จ, วตฺตตีติ วิภาวเย.

ස්කන්ධ ශබ්දය රාශිය (සමූහය), ගුණය, පඤ්ඤත්තිය (ප්‍රඥප්තිය), රූඪිය (ප්‍රකට භාවිතය), කොටස (කොට්ඨාසය) සහ අංශය (උරහිස) යන අර්ථයන්හි වැටෙන බව වටහාගත යුතුය.

วุตฺตญฺเหตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ วิภงฺคฏฺฐกถายํ – ขนฺธสทฺโท สมฺพหุเลสุ ฐาเนสุ นิปตติ ราสิมฺหิ คุเณ ปณฺณตฺติยํ รูฬฺหิยนฺติ. ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว มหาสมุทฺเท น สุกรํ อุทกสฺส ปมาณํ คเหตุํ ‘‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานี’ติ วา, อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาอุทกกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ หิ ราสิโต ขนฺโธ นาม. น หิ ปริตฺตกํ อุทกํ อุทกกฺขนฺโธติ วุจฺจติ, พหุกเมว วุจฺจติ, ตถา น ปริตฺตกํ รโช รชกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกา คาโว ควกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกํ พลํ พลกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกํ ปุญฺญํ ปุญฺญกฺขนฺโธติ วุจฺจติ. พหุกเมว หิ รโช รชกฺขนฺโธ, พหุกา จ ควาทโย ควกฺขนฺโธ, พลกฺขนฺโธ, ปุญฺญกฺขนฺโธติ วุจฺจนฺติ. ‘‘สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ ปน คุณโต ขนฺโธ นาม. ‘‘อทฺทสา ขา ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติ เอตฺถ ปณฺณตฺติโต ขนฺโธ นาม. ‘‘ยํ จิตฺตํ มโน มานสํ…เป… วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ รูฬฺหีโต ขนฺโธ นาม. สฺวายมิธ ราสิโต อธิปฺเปโต. อยญฺหิ ขนฺธฏฺโฐ นาม ปิณฺฑฏฺโฐ ปูคฏฺโฐ ฆฏฏฺโฐ ราสฏฺโฐ, ตสฺมา ราสิลกฺขณา ขนฺธาติ เวทิตพฺพา. โกฏฺฐาสฏฺฐาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. โลกสฺมิญฺหิ อิณํ คเหตฺวา โจทิยมานา ‘‘ทฺวีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสาม, ตีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสามา’’ติ [Pg.359] วทนฺติ. อิติ โกฏฺฐาสลกฺขณา ขนฺธาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เอวเมตฺถ ‘‘รูปกฺขนฺโธติ รูปราสิ รูปโกฏฺฐาโส, เวทนากฺขนฺโธติ เวทนาราสิ เวทนาโกฏฺฐาโส’’ติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ขนฺเธ ภารํ. ขนฺธโต โอตาเรติ, มหาหนุสภกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ ปน อํโส ‘‘ขนฺโธ’’ติ วุจฺจติ.

මෙය සම්මෝහවිනෝදනී නම් විභංග අටුවාවෙහි මෙසේ පවසන ලදී - 'ස්කන්ධ ශබ්දය බොහෝ තැන්වලදී සමූහය (රාශිය), ගුණය, ප්‍රඥප්තිය, රූඪිය යන අර්ථයන්හි වැටේ.' 'මහණෙනි, යම් සේ මහා සමුද්‍රයෙහි 'මේ ජල නැළි මෙපමණකි' කියා හෝ 'මේ ජල නැළි සිය ගණනකි' කියා හෝ 'ජල නැළි දහස් ගණනකි' කියා හෝ 'ජල නැළි ලක්ෂ ගණනකි' කියා හෝ ජලයේ ප්‍රමාණය ගැනීමට පහසු නොවේ ද, වැලිදු එය ගණන් කළ නොහැකි, ප්‍රමාණ කළ නොහැකි මහා ජලස්කන්ධයක් (ජල කඳක්) යනුවෙන් ම ගණන් කරනු ලැබේද' යනාදී තැන්හි සමූහය (රාශිය) යන අර්ථයෙන් 'ස්කන්ධ' නම් වේ. සුළු ජලයකට 'ජලස්කන්ධය' යැයි නොකියනු ලැබේ, බොහෝ වූ ජලයට ම කියනු ලැබේ. එසේම ස්වල්ප වූ දූවිල්ලට දූවිලි කඳ (රජස්කන්ධය) කියා ද, ස්වල්ප වූ ගවයන්ට ගව සමූහය (ගවස්කන්ධය) කියා ද, ස්වල්ප වූ සේනාවකට සේනා කඳ (බලස්කන්ධය) කියා ද, ස්වල්ප වූ පිනකට පින් කඳ (පුඤ්ඤස්කන්ධය) කියා ද නොකියනු ලැබේ. බොහෝ වූ දූවිල්ලට ම දූවිලි කඳ කියා ද, බොහෝ වූ ගවයන් ආදියට ගව සමූහය, සේනා කඳ, පින් කඳ කියා ද කියනු ලැබේ. 'සීලක්ඛන්ධ (සීල සමූහය), සමාධික්ඛන්ධ (සමාධි සමූහය)' යනාදී තැන්වල වනාහි ගුණය නිසා 'ස්කන්ධ' නම් වේ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගංගා නදියේ සැඩ පහරින් පාවී යන මහත් වූ ලී කඳක් (දාරුක්ඛන්ධයක්) දුටු සේක' යන මෙහි ප්‍රඥප්තිය (පඤ්ඤත්ති) නිසා 'ස්කන්ධ' නම් වේ. 'යම් සිතක්, මනසක්, මානසයක්...පෙ... විඤ්ඤාණයක් වේ ද, එය විඤ්ඤාණස්කන්ධය යි' යනාදී තැන්වල රූඪියෙන් (රූළ්හී) 'ස්කන්ධ' නම් වේ. එය මෙහිදී සමූහ (රාශි) අර්ථයෙන් අදහස් කරනු ලැබේ. මේ ස්කන්ධ අර්ථය නම් පිණ්ඩ අර්ථයයි, සමූහ අර්ථයයි, රැස් කළ අර්ථයයි, රාශි අර්ථයයි. එබැවින් රාශි ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූයේ ස්කන්ධයෝ යැයි දත යුතුය. කොටස් අර්ථයෙන් යැයි කීම ද සුදුසු ය. ලෝකයෙහි ණය ගෙන ඉල්වනු ලබන අය 'කොටස් දෙකකින් ගෙවන්නෙමු, කොටස් තුනකින් ගෙවන්නෙමු' යි පවසති. මෙසේ කොටස් ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූයේ ද ස්කන්ධයෝ යැයි පැවසීම සුදුසු ය. මෙසේ මෙහි 'රූපස්කන්ධය යනු රූප රාශියයි, රූප කොටසයි; වේදනාස්කන්ධය යනු වේදනා රාශියයි, වේදනා කොටසයි' යන මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථය දත යුතුය. 'කරපිට (උරහිස පිට) බර පටවයි, කරෙන් බර බායි, මහත් හකු ඇති වෘෂභයාගේ කර (උරහිස)' යනාදී තැන්හි 'ස්කන්ධ' යන්නෙන් කොටස හෝ අංශය (උරහිස) කියනු ලැබේ.

อาปุพฺพยตโต จาปิ, อายูปปทโต ปุน;

ตนุโต ตนิโต วาปิ, อายตนรโว คโต.

'ආ' යන්න පෙරටු කොට ඇති 'යත' ධාතුවෙන් ද, නැවතත් 'ආය' (පැමිණීම) යන්න උපපද කොට ඇති 'තනු' (පැතිරීම) හෝ 'තනි' (දිගු කිරීම) ධාතුවෙන් ද 'ආයතන' යන ශබ්දය සිද්ධ වූයේ යැයි ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ පවසති.

วุตฺตมฺปิ เจตํ – อายตนโต, อายานํ วา ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนนฺติ เวทิตพฺพํ. จกฺขุ รูปาทีสุ หิ ตํตํทฺวารารมฺมณา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เสน เสน อนุภวนาทิกิจฺเจน อายตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺตีติ วา วุตฺตํ โหติ. เต จ ปน อายภูเต ธมฺเม เอตานิ ตนนฺติ วิตฺถาเรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทญฺจ อนมตคฺเค สํสาเร ปวตฺตํ อตีว อายตํ สํสารทุกฺขํ ยาว น นิวตฺตติ, ตาว นยนฺติ, ปวตฺตยนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิติ สพฺเพปิเม ธมฺมา อายตนโต, อายานํ วา ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนนฺติ วุจฺจนฺติ.

මෙසේ ද පවසන ලදී - ආයතන (උත්සාහවත් වන) බැවින් ද, ආයයන්ගේ (පැමිණීම්වල) පැතිරීම සිදුවන බැවින් ද, දීර්ඝ වූ සංසාර දුක පවත්වන (මෙහෙයවන) බැවින් ද 'ආයතන' යැයි දත යුතුය. චක්ඛු, rūpādīsu (රූප) ආදියෙහි ඒ ඒ ද්වාර හා අරමුණු ඇසුරු කොට උපදින චිත්ත-චෛතසික ධර්මයෝ තමන්ගේ ඒ ඒ අනුභව කිරීම් ආදී කෘත්‍යයන්ගෙන් ආයතන වෙති (එනම් ක්‍රියාකාරී වෙති, උත්සාහ කරති, වෑයම් කරති) යන්න පවසන ලදී. තවද, ඔවුහු පැමිණෙන්නා වූ (ආයභූත) ඒ ධර්මයන් පතුරුවති (විස්තාරණය කරති) යන්න පවසන ලදී. තවද, මේ අනාදිකාලීන සංසාරයෙහි පවත්නා වූ, අතිශයින් දීර්ඝ වූ සංසාර දුක යම් තාක් කල් නොනවතී ද, ඒ තාක් පවත්වති (පැමිණවීමට මෙහෙයවති) යන්න පවසන ලදී. මෙසේ මේ සියලු ධර්මයෝ ආයතන (උත්සාහවත් වන) බැවින් ද, ආයයන්ගේ (පැමිණීම්වල) පැතිරීම සිදුවන බැවින් ද, දීර්ඝ වූ සංසාර දුක පවත්වන බැවින් ද 'ආයතන' යැයි කියනු ලැබෙති.

อปิจ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน สญฺชาติเทสฏฺเฐน การณฏฺเฐน อายตนํ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘โลเก อิสฺสรายตนํ วาสุเทวายตน’’นฺติอาทีสุ นิวาสฏฺฐานํ อายตนนฺติ วุจฺจติ. ‘‘สุวณฺณายตนํ รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากโร, สาสเน ปน ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติอาทีสุ สโมสรณฏฺฐานํ[Pg.360]. ‘‘ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตน’’นฺติอาทีสุ สญฺชาติเทโส. ‘‘ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน’’ติอาทีสุ การณํ.

තවද, වාසස්ථාන අර්ථයෙන් ද, ආකර (නිධි/උල්පත්) අර්ථයෙන් ද, රැස්වන ස්ථාන අර්ථයෙන් ද, උපදින දේශය යන අර්ථයෙන් ද, හේතුව යන අර්ථයෙන් ද 'ආයතන' යන්න දත යුතුය. එසේම ය, ලෝකයෙහි 'ඊශ්වරායතනය, වාසුදේවායතනය' යනාදී තැන්වල වාසස්ථානය 'ආයතන' යැයි කියනු ලැබේ. 'ස්වර්ණායතනය (රන් ආකරය), රජතායතනය (රිදී ආකරය)' යනාදී තැන්වල ආකරය (නිධානය) ද, ශාසනයෙහි වනාහි 'මනරම් වූ ආයතනයෙහි (රැස්වන තැන) පක්ෂීහු එය සෙවුනාහ' යනාදී තැන්වල රැස්වන ස්ථානය ද (ආයතනය යැයි කියනු ලැබේ). 'දක්ෂිණාපථය ගවයන්ගේ ආයතනය (උපදින දේශය) වේ' යනාදී තැන්වල උපදින දේශය ද (ආයතනය යැයි කියනු ලැබේ). 'ඒ ඒ තැනම සාක්ෂි දැරීමට (ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමට) සුදුසු බවට පැමිණෙන්නේ සුදුසු හේතු (ආයතන) ඇති කල්හි ය' යනාදී තැන්වල හේතුව ද (ආයතනය යැයි කියනු ලැබේ).

จกฺขุอาทีสุ จาปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา นิวสนฺติ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ จกฺขาทโย จ เนสํ นิวาสฏฺฐานํ. จกฺขาทีสุ เต อากิณฺณา ตนฺนิสฺสิตตฺตา ตทารมฺมณตฺตา จาติ จกฺขาทโย จ เนสํ อากโร. จกฺขาทโย จ เนสํ สโมสรณฏฺฐานํ ตตฺถ ตตฺถ ทฺวารารมฺมณวเสน สโมสรณโต. จกฺขาทโย จ เนสํ สญฺชาติเทโส ตนฺนิสฺสยารมฺมณภาเวน ตตฺเถว อุปฺปตฺติโต, จกฺขาทโย จ เนสํ การณํ เตสํ อภาเว อภาวโต. อิติ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน สญฺชาติเทสฏฺเฐน การณฏฺเฐนาติ อิเมหิ การเณหิ เอเต ธมฺมา อายตนนฺติ วุจฺจนฺติ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตนตฺเถน จกฺขุ จ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมา จ เต อายตนญฺจาติ ธมฺมายตนนฺติ เอวํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยติ. อิจฺเจวํ –

ඇස ආදියේ ද සිත් සහ චෛතසික ධර්මයෝ වෙසෙති. (මන්ද?) ඒ ඇස ආදියෙහි පවත්නා බැවින්, එබැවින් ඇස ආදිය ඔවුන්ගේ නිවාස ස්ථානයයි. ඇස ආදියෙහි ඒ සිත්-චෛතසිකයෝ තැන්පත් වී පවතිත්, එය ඇසුරු කරන බැවින් ද එය අරමුණු කරන බැවින් ද වේ. එබැවින් ඇස ආදිය ඔවුන්ගේ ආකරය (නිධානය) වේ. ඇස ආදිය ඔවුන්ගේ සමෝසරණ ස්ථානය (එක්වන තැන) වේ. ඒ ඒ ද්වාර හා අරමුණු වශයෙන් එහි රැස්වන බැවිනි. ඇස ආදිය ඔවුන්ගේ සංජාති දේශය (උපදින ස්ථානය) වේ. එය ඇසුරු කොට, අරමුණු කොට එහි ම උපදින බැවිනි. ඇස ආදිය ඔවුන්ගේ කාරණය (හේතුව) වේ, ඒවා නොමැති කල්හි මේවා ද නොපවතින බැවිනි. මෙසේ නිවාස ස්ථාන අර්ථයෙන්, ආකර අර්ථයෙන්, සමෝසරණ ස්ථාන අර්ථයෙන්, සංජාති දේශ අර්ථයෙන් සහ කාරණ අර්ථයෙන් යන මේ කරුණු නිසා මේ ධර්මයෝ 'ආයතන' යැයි කියනු ලැබෙත්. එබැවින් කලින් කියන ලද අර්ථයෙන් ඇස ද එය ආයතනය ද වන බැවින් 'චක්ඛායතන' වේ... පෙ... ධර්මයෝ ද ඒවා ආයතනය ද වන බැවින් 'ධම්මායතන' වේ. මෙසේ මෙහි අර්ථ වශයෙන් නිශ්චය දත යුතුය. මෙසේ වනාහි -

นิวาโส อากโร เจว, ชาติเทโส จ การณํ;

สโมสรณฏฺฐานญฺจ, วุจฺจตา’ยตนํ อิติ;

නිවාසය ද, ආකරය ද, උපදින ස්ථානය ද, හේතුව ද, සමෝසරණ ස්ථානය ද 'ආයතන' යැයි කියනු ලැබේ.

วิทิวิเทหิ ธาตูหิ, อการปุพฺพเกหิ วา;

อนฺตวิรหิตสทฺทู-ปปเทน ชุนาปิ วา.อวิชฺชาสทฺทนิปฺผตฺติ, ทีเปตพฺพา สุธีมตา.

නුවණැත්තා විසින් 'විද්' ධාතුවෙන් ද, 'අ' කාරය මුලට යෙදීමෙන් ද, නැතහොත් 'අන්තවිරහිත' (කෙළවරක් නැති) යන වචනය උපපද කොට 'ජු' ධාතුවෙන් ද 'අවිජ්ජා' (අවිද්‍යාව) යන වචනයේ නිෂ්පත්තිය පෙන්විය යුතුය.

เอตฺถ ปูเรตุํ อยุตฺตฏฺเฐน กายทุจฺจริตาทิ อวินฺทิยํ นาม, อลทฺธพฺพนฺติ อตฺโถ, ตํ อวินฺทิยํ วินฺทตีติ อวิชฺชา, ตพฺพิปรีตโต กายสุจริตาทิ วินฺทิยํ นาม, ตํ วินฺทิยํ น วินฺทตีติ อวิชฺชา. ขนฺธานํ ราสฏฺฐํ, อายตนานํ อายตนฏฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญฏฺฐํ, สจฺจานํ ตถฏฺฐํ, อินฺทฺริยานํ อธิปติยฏฺฐํ อวิทิตํ กโรตีติ [Pg.361] อวิชฺชา. ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิวเสน วุตฺตํ จตุพฺพิธํ อตฺถํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา, อนฺตวิรหิเต สํสาเร สพฺพภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาเสสุ สตฺเต ชวาเปตีติ อวิชฺชา, ปรมตฺถโต อวิชฺชมาเนสุ อิตฺถิปุริสาทีสุ ชวติ, วิชฺชมาเนสุปิ ขนฺธาทีสุ น ชวตีติ อวิชฺชา.

මෙහි පුරවන්නට (ළඟා කරගන්නට) නුසුදුසු බැවින් කායදුශ්චරිතාදිය 'අවින්දිය' නම් වේ. ලැබිය යුතු නොවේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. ඒ අවින්දිය වූ දෙය ලබන (අත්විඳින) බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ. ඊට විපරීත වූ කායසුචරිතාදිය 'වින්දිය' නම් වේ. ඒ වින්දිය වූ දෙය නොලබන (අත් නොවිඳින) බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ. ස්කන්ධයන්ගේ රාශි අර්ථය ද, ආයතනයන්ගේ ආයතන අර්ථය ද, ධාතූන්ගේ ශූන්‍ය අර්ථය ද, සත්‍යයන්ගේ තථ (ඇති සැටි) අර්ථය ද, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අධිපති අර්ථය ද නොදන්නා (අවිදිත) කරවන බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ. දුක්ඛාදියේ පෙළීම් ආදී වශයෙන් වදාලා වූ සිව්වැදෑරුම් අර්ථය නොදන්නා කරවන බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ. කෙළවරක් නැති සංසාරයෙහි සියලු භව, යෝනි, ගති, විඥානස්ථිති, සත්ත්වාවාසයන්හි සත්ත්වයන් දිවවන බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ. පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවත්නා ස්ත්‍රී-පුරුෂාදියෙහි දිව යන, පවත්නා ස්කන්ධ ආදියෙහි දිව නොයන බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ.

ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘อปิจ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถารมฺมณปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา นํ ธมฺมานํ ฉาทนโตปิ อวิชฺชา’’ติ วุตฺตํ, เอตํ น สทฺทตฺถโต วุตฺตํ, อถ โข อวิชฺชาย ฉาทนกิจฺจตฺตา วุตฺตํ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ อิทํ วุตฺตํ –

යම් හෙයකින් අටුවාවෙහි 'තවද චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදියේ වස්තු, අරමුණු, පටිච්චසමුප්පාද සහ පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් වසා තබන බැවින් ද අවිද්‍යාව යැයි කියනු ලැබේ' යයි වදාරන ලද්දේ ද, එය ශබ්දාර්ථ වශයෙන් කියන ලද්දක් නොවේ. එසේ වුවත්, අවිද්‍යාවේ ආවරණය කිරීමේ (වැසීමේ) කෘත්‍යය නිසා පවසන ලද්දකි. එසේම අභිධර්ම ටීකාවෙහි ද මෙය දක්වන ලදී -

‘‘พฺยญฺชนตฺถํ ทสฺเสตฺวา สภาวตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘อปิจา’ติอาทิมาห, จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถารมฺมณานิ ‘อิทํ วตฺตุ, อิทมารมฺมณ’นฺติ อวิชฺชาย ญาตุํ น สกฺกาติ อวิชฺชา ตปฺปฏิจฺฉาทิกา วุตฺตา, วตฺถารมฺมณสภาวจฺฉาทนโต เอว อวิชฺชาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวสฺส, ชรามรณาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนภาวสฺส จ ฉาทนโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนฉาทนํ เวทิตพฺพนฺติ. ตตฺถ ทุคฺคติคามิกมฺมสฺส วิเสสปฺปจฺจยตฺตา อวิชฺชา ‘อวินฺทิยํ วินฺทตี’ติ วุตฺตา, ตถา วิเสสปจฺจโย วินฺทนียสฺส น โหตีติ ‘วินฺทิยํ น วินฺทตี’ติ จ, อตฺตนิสฺสิตานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปวตฺตาปนํ อุปฺปาทนํ อายตนํ, สมฺโมหภาเวเนว อนภิสมยภูตตฺตา ‘อวิทิตํ อญฺญาตํ กโรติ, อนฺตวิรหิเต ชวาเปตี’ติ วณฺณาคมวิปริยายวิการวินาสธาตุอตฺถวิเสสโยเคหิ ปญฺจวิธสฺส นิรุตฺติลกฺขณสฺส วเสน ตีสุปิ ปเทสุ อการวิการชกาเร คเหตฺวา อญฺเญสํ วณฺณานํ โลปํ กตฺวา ชการสฺส จ ทุติยสฺส อาคมํ กตฺวา อวิชฺชาติ วุตฺตา’’ติ.

'ව්‍යඤ්ජනාර්ථය දක්වා, ස්වභාව අර්ථය දැක්වීම සඳහා 'අපි ච' යනාදිය වදාරන ලදී. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදියේ වස්තු සහ අරමුණු 'මේ වස්තුවය, මේ අරමුණය' කියා අවිද්‍යාව නිසා දැනගත නොහැකි බැවින්, අවිද්‍යාව එය වසා තබන්නක් යැයි කියන ලදී. වස්තු හා අරමුණුවල ස්වභාවය වැසීමෙන්ම අවිද්‍යාදියේ පටිච්චසමුප්පාද භාවය ද, ජරා මරණාදියේ පටිච්චසමුප්පන්න භාවය ද වැසී යන බැවින් 'පටිච්චසමුප්පාද-පටිච්චසමුප්පන්නයන් වැසීම' යැයි දත යුතුය. එහිදී දුගතියට පමුණුවන කර්මයට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් අවිද්‍යාව 'අවින්දිය වූ දෙය ලබයි' යනුවෙන් කියන ලදී. එසේම විශේෂ ප්‍රත්‍යය වින්දනීය වූ (ලැබිය යුතු) දෙයට නොවන බැවින් 'වින්දිය වූ දෙය නොලබයි' යනුවෙන් ද කියන ලදී. තමා ඇසුරු කළ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිය පැවැත්වීම, උපදවීම ආයතනයයි. මුළා වූ ස්වභාවයෙන්ම අවබෝධ නොකළ බැවින් 'අවිදිත (නොදන්නා) කරයි, කෙළවරක් නැති සංසාරයෙහි දිවවයි' යන්න වර්ණාගම, වර්ණවිපර්යාස, විකාර, විනාශ සහ ධාතු අර්ථයන්ගේ විශේෂ යෝගයන්ගෙන් යුතු පස්වැදෑරුම් නිරුක්ති ලක්ෂණයේ වශයෙන්, පද තුනෙහිම 'අ' කාරය, විකාරය සහ 'ජ' කාරය ගෙන, අන්‍ය අකුරු ලොප් කොට, දෙවැනි 'ජ' කාරයක ආගමයක් කොට 'අවිජ්ජා' යයි කියන ලදී.'

อรหธาตุโต [Pg.362] เญยฺยา, อรหํสทฺทสณฺฐิติ;

อรารูปปทหน-ธาตุโต วาถวา ปน.

'අරහං' යන වචනයේ නිෂ්පත්තිය 'අරහ' ධාතුවෙන් දත යුතුය. නැතහොත් 'අර' යන්න උපපද කොට ඇති 'දහ' ධාතුවෙන් දත යුතුය.

รหโต รหิโต จาปิ, อการปุพฺพโต อิธ;

วุจฺจเต อสฺส นิปฺผตฺติ, อารกาทิรวสฺสิตา.

'රහ' යන්නෙන් ද, 'රහිත' යන්නෙන් ද, මෙහි 'අ' කාරය මුලට ඇතිව, දුරු කිරීම (ආරක) ආදී අර්ථයන් ඇසුරු කොට මෙහි නිෂ්පත්තිය කියනු ලැබේ.

ตถา หิ อรหนฺติ อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตา จีวราทิปจฺจเย อรหติ ปูชาวิเสสญฺจาติ อรหํ. วุตฺตญฺจ –

එසේමය, උන්වහන්සේ අග්‍ර දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයා වන බැවින් සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් සහ විශේෂ පූජාවන් ලැබීමට සුදුසු වන බැවින් 'අරහං' නම් වෙති. මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘ปูชาวิเสสํ สห ปจฺจเยหิ,ยสฺมา อยํ อรหติ โลกนาโถ;

อตฺถานุรูปํ อรหนฺติ โลเก,ตสฺมา ชิโน อรหติ นามเมต’’นฺติ.

'යම් හෙයකින් මේ ලෝකනාථයන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යයන් සමඟ විශේෂ පූජාවන් ලැබීමට සුදුසු වන සේක් ද, ලෝකයෙහි අර්ථයට අනුරූපව 'අරහති' (සුදුසු වේ) යන මේ නාමය දිනූ බුදුරජාණන් වහන්සේට සුදුසු වේ.'

ตถา โส กิเลสารโย มคฺเคน หนีติ อรหํ. วุตฺตญฺจ –

එසේම උන්වහන්සේ කෙලෙස් නමැති සතුරන් මාර්ග ඥානයෙන් නැසූ බැවින් 'අරහං' නම් වෙති. මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘ยสฺมา ราคาทิสงฺขาตา, สพฺเพปิ อรโย หตา;

ปญฺญาสตฺเถน นาเถน, ตสฺมาปิ อรหํ มโต’’ติ.

'යම් හෙයකින් ලෝකනාථයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රඥා නමැති ආයුධයෙන් රාගාදී වූ සියලු සතුරන් නසන ලද ද, එබැවින් ද උන්වහන්සේ 'අරහං' යයි පිළිගනු ලැබෙති.'

ยญฺเจตํ อวิชฺชาภวตณฺหามยนาภึ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารารํ ชรามรณเนมึ อาสวสมุทยมเยน อกฺเขน วิชฺฌิตฺวา วิภวรเถ สมาโยชิตํ อนาทิกาลปฺปวตฺตํ สํสารจกฺกํ, ตสฺส โส โพธิมณฺเฑ วีริยปาเทหิ สีลปถวิยํ ปติฏฺฐาย สทฺธาหตฺเถน กมฺมกฺขยกรํ ญาณปรสุํ คเหตฺวา สพฺเพ อเร หนีติปิ อรหํ. วุตฺตญฺจ –

යම් මේ අවිද්‍යාව සහ භවතණ්හාව නමැති නිබඳ නැබ ඇති, පුණ්‍යාභිසංඛාරාදී අර ඇති, ජරා මරණ නමැති නිම් වළල්ල ඇති, ආශ්‍රව සමුදය නමැති අක්ෂයෙන් විදින ලද, විභව රථයෙහි යොදන ලද, අනාදිමත් කාලයක සිට පවත්නා වූ සංසාර චක්‍රයක් වේ ද, උන්වහන්සේ බෝධි මණ්ඩපයේදී වීර්ය නමැති පාදවලින් සීල නමැති පෘථිවියෙහි පිහිටා, ශ්‍රද්ධා නමැති අතින් කර්ම ක්ෂය කරන ඥාන නමැති පොරව ගෙන එහි සියලු අර කැපූ හෙයින් ද 'අරහං' නම් වෙති. මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘อรา สํสารจกฺกสฺส, หตา ญาณาสินา ยโต;

โลกนาเถน เตเนส, อรหนฺติ ปวุจฺจตี’’ติ.

'යම් හෙයකින් ලෝකනාථයන් වහන්සේ විසින් සංසාර චක්‍රයේ අරවල් ඥාන නමැති කඩුවෙන් කපා දමන ලද ද, එබැවින් උන්වහන්සේ 'අරහං' යයි කියනු ලැබෙති.'

ตถา อตฺตหิตํ ปรหิตญฺจ ปริปูเรตุํ สมฺมา ปฏิปชฺชนฺเตหิ สาธูหิ ทูรโต รหิตพฺพา ปริจฺจชิตพฺพา ปริหาตพฺพาติ รหา, ราคาทโย ปาปธมฺมา, น สนฺติ เอตสฺส รหาติ [Pg.363] อรหํ. ‘‘อรโห’’ติ วตฺตพฺเพ โอการสฺส สานุสารํ อการาเทสํ กตฺวา ‘‘อรหํ’’นฺติ วุตฺตํ. อาห จ –

එසේම ආත්මහිත පරහිත සාධනය සම්පූර්ණ කරනු පිණිස මැනවින් පිළිපදින්නා වූ සත්පුරුෂයන් විසින් දුරින්ම දුරු කළ යුතු, අත්හැරිය යුතු, මඟහැරිය යුතු බැවින් 'රහ' නම් වූ රාගාදී පාපධර්මයෝ උන්වහන්සේ කෙරෙහි නැති බැවින් 'අරහං' නම් වෙති. 'අරහෝ' යයි කිව යුතු තැන ඕ කාරය වෙනුවට අනුස්වාර සහිත අ කාරය ආදේශ කොට 'අරහං' යයි කියන ලදී. මෙසේ ද පැවසුණි -

‘‘ปาปธมฺมา รหา นาม, สาธูหิ รหิตพฺพโต;

เตสํ สุฏฺฐุ ปหีนตฺตา, ภควา อรหํ มโต’’ติ.

'සත්පුරුෂයන් විසින් දුරු කළ යුතු බැවින් පාපධර්මයෝ 'රහ' නම් වෙති. ඒවා මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අරහං' යයි පිළිගනු ලැබෙති.'

อถ วา ขีณาสเวหิ เสกฺเขหิ กลฺยาณปุถุชฺชเนหิ จ น รหิตพฺโพ น ปริจฺจชิตพฺโพ, เต จ ภควาติ อรหํ. อาห จ –

නැතහොත් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් විසින් ද, සේඛයන් විසින් ද, කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන් විසින් ද අත් නොහළ යුතු, බැහැර නොකළ යුතු තැනැත්තා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වන බැවින් 'අරහං' නම් වෙති. මෙසේ ද පැවසුණි -

‘‘เย จ สจฺฉิกตธมฺมา,อริยา สุทฺธโคจรา;

น เตหิ รหิโต โหติ,นาโถ เตนา’รหํ มโต’’ติ.

'යම් පිරිසිදු ගෝචර ඇති, ධර්මය සාක්ෂාත් කළ ආර්යයෝ වෙත් ද, ලෝකනාථයන් වහන්සේ ඔවුන් කෙරෙන් බැහැර නොවන සේක. එබැවින් ද උන්වහන්සේ 'අරහං' යයි පිළිගනු ලැබෙති.'

รโหติ จ คมนํ วุจฺจติ, นตฺถิ เอตสฺส รโห คมนํ คตีสุ ปจฺจาชาตีติ อรหํ. อาห จ –

'රහ' යනු ගමනට ද කියනු ලැබේ. නැවත භවයන්හි ඉපදීම නමැති රහ (ගමන) උන්වහන්සේට නැති බැවින් 'අරහං' නම් වෙති. මෙසේ ද පැවසුණි -

‘‘รโห วา คมนํ ยสฺส, สํสาเร นตฺถิ สพฺพโส;

ปหีนชาติมรโณ, อรหํ สุคโต มโต’’ติ.

'සංසාරයෙහි යම් කිසිදු ගමනක් උන්වහන්සේට සර්වප්‍රකාරයෙන්ම නැත් ද, ජාති මරණ ප්‍රහීණ කළ ඒ සුගතයන් වහන්සේ 'අරහං' යයි පිළිගනු ලැබෙති.'

ปาสํสตฺตา วา ภควา อรหํ. อกฺขรจินฺตกา หิ ปสํสายํ อรหสทํ วณฺเณนฺติ. ปาสํสภาโว จ ภควโต อนญฺญสาธารโณ ยถาภุจฺจคุณาธิคโต สเทวเก โลเก สุปฺปติฏฺฐิโต. อิติ ปาสํสตฺตาปิ ภควา อรหํ. อาห จ –

නැතහොත් ප්‍රශංසනීය බැවින් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අරහං’ වන සේක. ව්‍යාකරණඥයෝ ප්‍රශංසා අර්ථයෙහි ‘අරහ’ ශබ්දය වර්ණනා කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රශංසනීය භාවය වනාහි අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ, යථාභූත ගුණාධිගමයෙන් ලත්, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මැනවින් පිහිටි එකකි. මෙසේ ප්‍රශංසනීය බැවින් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අරහං’ වන සේක. මෙසේ ද පවසන ලදී –

‘‘คุเณหิ สทิโส นตฺถิ, ยสฺมา โลเก สเทวเก;

ตสฺมา ปาสํสิยตฺตาปิ, อรหํ ทฺวิปทุตฺตโม’’ติ.

«යම් හෙයකින් දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි ගුණයෙන් උන්වහන්සේට සමාන වූවෙක් නැද්ද, එහෙයින් ප්‍රශංසනීය බැවින් ද ද්විපදෝත්තමයන් වහන්සේ ‘අරහං’ වන සේක.»

อิมานิ [Pg.364] นิพฺพจนานิ ‘‘อรห ปูชายํ, หน หึสายํ, รห จาเค, รหิ คติย’’นฺติ อิเมสํ ธาตูนํ วเสน อิธ วุตฺตานิ กิเลเสหิ อารกตฺตา ‘‘อรห’’นฺติ จ ปาปกรเณ รหาภาวา ‘‘อรห’’นฺติ จ อสปฺปุริสานํ อารกา ทูเรติ ‘‘อรห’’นฺติ จ สปฺปุริสานํ อารกา อาสนฺเนติ ‘‘อรห’’นฺติ จ. นิพฺพจนานิ ปน ธาตุสทฺทนิสฺสิตานิ น โหนฺตีติ อิธ น คหิตานิ. ปสํสา ปน อตฺถโต ปูชา เอวาติ ‘‘อรห ปูชาย’’นฺติ ธาตุสฺส อตฺโถ ภวิตุํ ยุตฺโตติ อิธ อมฺเหหิ คหิตา, อฏฺฐกถาจริเยหิ ตุ อรหสทฺทสฺส ลพฺภมานวเสน สพฺเพปิ อตฺถา คหิตา ธาตุนิสฺสิตา จ อธาตุนิสฺสิตา จ. กถํ? –

මෙම නිරුක්තීන් (ව්‍යුත්පත්තීන්) ‘අරහ පූජායං’ (පිදීමෙහි), ‘හන හිංසායං’ (නැසීමෙහි), ‘රහ චාගේ’ (අත්හැරීමෙහි), ‘රහි ගතියං’ (ගමනයෙහි) යන ධාතූන්ගේ වශයෙන් මෙහි පවසන ලදී. කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ‘අරහ’ කියා ද, රහසින් පව් නොකරන බැවින් ‘අරහ’ කියා ද, අසත්පුරුෂයන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ‘අරහ’ කියා ද, සත්පුරුෂයන්ට ආසන්න වූ බැවින් ‘අරහ’ කියා ද වේ. ධාතු ශබ්දයන් ඇසුරු නොකළ නිරුක්ති මෙහි නොගන්නා ලදී. එහෙත් ප්‍රශංසාව වනාහි අර්ථ වශයෙන් පිදීම ම වන බැවින්, ‘අරහ පූජායං’ යන ධාතුවෙහි අර්ථය මෙහි යෙදීම සුදුසු යැයි සලකා අප විසින් ගන්නා ලදී. එහෙත් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ‘අරහ’ ශබ්දයෙහි ලැබිය හැකි ධාතු නිශ්‍රිත වූ ද ධාතු නිශ්‍රිත නොවූ ද සියලු ම අර්ථයන් ගන්නා ලදී. ඒ කෙසේ ද යත් –

อารกตฺตา หตตฺตา จ, กิเลสารีน โส มุนิ;

หตสํสารจกฺกาโร, ปจฺจยาทีน จารโห;

น รโห กโรติ ปาปานิ, อรหํ เตน วุจฺจตีติ.

«කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ද, කෙලෙස් නමැති සතුරන් නැසූ බැවින් ද, සංසාර චක්‍රයේ ගරාදි සිඳලූ බැවින් ද, සිව්පසය ආදී පූජාවන්ට සුදුසු වූ බැවින් ද, රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද ඒ මුනිවරයාණෝ ‘අරහං’ යැයි කියනු ලැබෙති.»

ฏีกาจริเยหิปิ ตเถว คหิตา. กถํ? –

ටීකාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ද එලෙසින් ම ගන්නා ලදී. ඒ කෙසේ ද යත් –

อารกา มนฺทพุทฺธีนํ, อารกา จ วิชานตํ;

รหานํ สุปฺปหีนตฺตา, วิทูนมรเหยฺยโต;

ภเวสุ จ รหาภาวา, ปาสํสา อรหํ ชิโนติ.

«මන්දබුද්ධිකයන්ගෙන් දුරස් වූ ද, ඥානවන්තයන්ට (අවබෝධ කරන්නන්ට) ළඟ වූ ද, රාගාදී කෙලෙසුන් මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ද, ප්‍රාඥයන්ගේ පිදුම් ලැබීමට සුදුසු වූ බැවින් ද, භවයන්හි රහසින් පව් කිරීමක් නැති බැවින් ද, ප්‍රශංසනීය වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ‘අරහං’ නම් වන සේක.»

ยถา ปน อรหํสทฺทสฺส, เอวํ อรหาสทฺทสฺสาปิ นิพฺพจนานิ เวทิตพฺพานิ.

යම් සේ ‘අරහං’ ශබ්දයට ද, එලෙස ම ‘අරහා’ ශබ්දයට ද නිරුක්තීන් (ව්‍යුත්පත්ති) දත යුතු ය.

สุปุพฺพคมิโต เจว, สุปุพฺพคทิโตปิ จ;

ธีโร สุคตสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย.

«ප්‍රඥාවන්තයා වනාහි, මැනවින් ගමන් කළ බැවින් ද මැනවින් දෙසූ බැවින් ද ‘සුගත’ ශබ්දයේ ව්‍යුත්පත්තිය (සිද්ධිය) ප්‍රකාශ කරන්නේ ය.»

เอตฺถ หิ สุคโตติ โสภนํ คตํ เอตสฺสาติ สุคโต, สุนฺทรํ ฐานํ คโตติ สุคโต, สมฺมา คโตติ สุคโต, สมฺมา จ คทตีติ สุคโตติ ธาตุนิสฺสิตํ อตฺถํ คเหตฺวา สทฺทนิปฺผตฺติ กาตพฺพา. วุตฺตญฺหิ อฏฺฐกถาสุ –

මෙහි ‘සුගත’ යනු, ශෝභන වූ ගමනක් ඇත්තේ ය යන අර්ථයෙන් ‘සුගත’ වේ, යහපත් ස්ථානයකට (නිවනට) ගියේ ය යන අර්ථයෙන් ‘සුගත’ වේ, මැනවින් ගියේ ය යන අර්ථයෙන් ‘සුගත’ වේ, මැනවින් දෙසන්නේ (පවසන්නේ) ය යන අර්ථයෙන් ‘සුගත’ වේ යැයි මෙසේ ධාතු නිශ්‍රිත අර්ථය ගෙන ශබ්ද ව්‍යුත්පත්තිය කටයුතු ය. අටුවාවන්හි ද මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘โสภนคมนตฺตา[Pg.365], สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทตฺตา สุคโต. คมนมฺปิ หิ คตนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ภควโต โสภนํ ปริสุทฺธมนวชฺชํ. กึ ปน ตนฺติ? อริยมคฺโค, เตเนส คมเนน เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ โสภนคมนตฺตา สุคโต’’ติอาทิ.

«ශෝභන ගමන් ඇති බැවින් ද, සුන්දර ස්ථානයකට (නිවනට) වැඩි බැවින් ද, මැනවින් ගිය බැවින් ද, මැනවින් (සත්‍යය) දෙසූ බැවින් ද ‘සුගත’ නම් වන සේක. ගමනට ද ‘ගත’ යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ගමන ශෝභන ය, පිරිසිදු ය, නිවැරදි ය. එය කුමක් ද යත්? ආර්ය මාර්ගයයි. ඒ ගමනින් උන්වහන්සේ කිසිවක නොඇලී ක්ෂේම භූමියට (නිවනට) වැඩි බැවින්, ශෝභන ගමන් ඇති හෙයින් ‘සුගත’ නම් වන සේක» ආදී වශයෙනි.

ภคสทฺทูปปทโต, วนุโต วมุโตปิ จ;

ภควาสทฺทนิปฺผตฺตึ, ปวเท อญฺญถาปิ วา.

«භග ශබ්දය උපපද කොට ද, ‘වනු’ (භජනය කිරීමෙහි) සහ ‘වමු’ (වැමෑරීමෙහි) යන ධාතූන්ගෙන් ද, නැතහොත් වෙනත් ක්‍රමයකින් ද ‘භගවා’ ශබ්දයේ ව්‍යුත්පත්තිය පැවසිය යුතු ය.»

อตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – ภคสงฺขาตา โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺติโย วนิ ภชิ เสวีติ ภควา. โสมนสฺสกุมารตฺตภาวาทีสุ จริมตฺตภาเว จ ภคสงฺขาตํ สิรึ อิสฺสริยํ ยสญฺจ วมิ อุคฺคิริ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺฑยีติ ภควา. อถ วา นกฺขตฺเตหิ สมํ ปวตฺตตฺตา ภคสงฺขาเต สิเนรุยุคนฺธรอุตฺตรกุรุหิมวนฺตาทิภาชนโลเก วมิ, ตนฺนิวาสิตตฺตาวาสสมติกฺกมนโต ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหีติ ภควาติ.

මෙහි මේ නිරුක්තීහු වෙති – ‘භග’ යැයි කියනු ලබන ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සම්පත් භජනය කළ (සේවනය කළ) බැවින් ‘භගවා’ නම් වන සේක. සෝමනස්ස සහගත කුමාර අවධියෙහි ද අවසාන ආත්මභාවයෙහි ද ‘භග’ යැයි කියනු ලබන ශ්‍රී, ඓශ්චර්යය හා යසස කෙළ පිඩක් මෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව වැමෑරූ (හැර දැමූ) බැවින් ‘භගවා’ නම් වන සේක. නැතහොත්, නැකත් තරු සමඟ පවත්නා බැවින් ‘භග’ නම් වූ මහාමේරු, යුගන්ධර, උතුරුකුරු, හිමාලය ආදී වූ භාජන ලෝකය ඉක්මවා ගිය බැවින් ද, එහි වාසය කරන්නන්ගේ වාසස්ථාන ඉක්මවා යමින් ඒ කෙරෙහි බැඳුණු ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් එය හැර දැමූ බැවින් ‘භගවා’ නම් වන සේක.

ปรธาตุวสา วาปิ, ปรูปปทโตปิ วา;

มุโต ตถา มชโต จ, มยโต มุนโต มิโต.

«පර් ධාතුවෙහි වශයෙන් හෝ, ‘පර’ ශබ්දය උපපද කොට හෝ, ‘මු’, ‘මජ්’, ‘මයි’, ‘මුනි’ සහ ‘මිත්’ යන ධාතූන්ගෙන් ද,»

ปุน มิโตติ เอเตหิ, ธาตูหิ ขลุ สตฺตหิ;

วเท ปรมสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ ชินสาสเน.

«නැවතත් ‘මි’ ධාතුවෙන් ද යන මේ සප්ත ධාතූන්ගෙන් ම ජින ශාසනයෙහි ‘පරම’ ශබ්දයේ ව්‍යුත්පත්තිය පැවසිය යුතු ය.»

อุตฺตมวาจีปรม-สทฺเทน สห อฏฺฐหิ;

ปเทหิ ปารมีสทฺทํ, วเท ตทฺธิตปจฺจยึ.

«උත්තම යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘පරම’ ශබ්දය සමඟ පද අටක් මඟින්, තද්ධිත ප්‍රත්‍යය එක් කොට ‘පාරමී’ ශබ්දය පැවසිය යුතු ය.»

ปารสทฺทูปปทโต, มชโตปิ มุโตถ วา;

มยโต วา มุนโต วา, มิโต วา ปุนปิ มิโต.

«‘පාර’ ශබ්දය උපපද කොට ද, ‘මජ්’ ධාතුවෙන් හෝ ‘මු’ ධාතුවෙන් ද, නැතහොත් ‘මයි’ හෝ ‘මුනි’ ධාතුවෙන් ද, නැතහොත් ‘මිත්’ ධාතුවෙන් හා නැවතත් ‘මි’ ධාතුවෙන් ද,»

เอเตหิ ฉหิ ธาตูหิ, มหาปุริสวาจกํ;

ปารมีสทฺทมีเรนฺติ, ตโต ปารมิตารวํ.

«මේ ෂඩ් ධාතූන්ගෙන් මහාපුරුෂයා ප්‍රකාශ කරන ‘පාරමී’ ශබ්දය පවසති. එයින් ම ‘පාරමිතා’ යන ශබ්දය ද උපදී.»

เอตฺถ [Pg.366] ตาว อุตฺตมตฺถวาจกปรมสทฺทวเสน ปารมีนิพฺพจนํ กเถสฺสาม. ตโต ปรธาตุวเสน, ตโต ปรสทฺทูปปทมุธาตาทิวเสน ตโต ปารสทฺทูปปทมชธาตาทิวเสน.

මෙහි පළමුව උත්තම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘පරම’ ශබ්දයේ වශයෙන් ‘පාරමී’ යන්නෙහි නිරුක්තිය පවසන්නෙමු. ඉන්පසු ‘පර්’ ධාතුවේ වශයෙන් ද, ඉන්පසු ‘පර’ ශබ්දය උපපද කොට ‘මු’ ධාතුව ආදියේ වශයෙන් ද, ඉන්පසු ‘පාර’ ශබ්දය උපපද කොට ‘මජ්’ ධාතුව ආදියේ වශයෙන් ද පවසන්නෙමු.

ทานสีลาทิคุณวิเสสโยเคน สตฺตุตฺตมตาย ปรมา. มหาโพธิสตฺตา โพธิสตฺตา, เตสํ ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. อถ วา ปรติ ปาเลติ ปูเรติ จาติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปาลโก ปูรโก จ โพธิสตฺโต, ปรมสฺส อยํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. อถ วา ปรํ สตฺตํ อตฺตนิ มวติ พนฺธติ คุณวิเสสโยเคนาติ ปรโม, ปรํ วา อธิกตรํ มชฺชติ สุชฺฌติ กิเลสมลโตติ ปรโม, ปรํ วา เสฏฺฐํ นิพฺพานํ มยติ คจฺฉตีติ ปรโม, ปรํ วา โลกํ ปมาณภูเตน ญาณวิเสเสน อิธโลกํ วิย มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ ปรโม, ปรํ วา อติวิย สีลาทิคุณคณํ อตฺตโน สนฺตาเน มิโนติ ปกฺขิปตีติ ปรโม, ปรํ วา อตฺตภูตโต ธมฺมกายโต อญฺญํ ปฏิปกฺขํ วา ตทนตฺถกรํ กิเลสโจรคณํ มินาติ หึสตีติ ปรโม, มหาสตฺโต, ปรมสฺส อยํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา.

දාන සීලාදී ගුණවිශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වීමෙන් සත්ත්වයන් අතර උතුම් වන බැවින් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා ‘පරම’ නම් වෙති. මහාබෝධිසත්ත්වයන්ගේ හෝ බෝධිසත්ත්වයන්ගේ ඒ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමී’ නම් වේ; එනම් දානාදී ක්‍රියාවන් ය. නැතහොත්, ‘පරති’ යනු රකින්නේ ය, පුරවන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ වේ; බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ දානාදී ගුණයන් රකින්නා සහ පුරවන්නා වන සේක. ඒ පරම (උතුම්) බෝධිසත්ත්වයන්ගේ මේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමී’ නම් වේ; එනම් දානාදී ක්‍රියාවන් ය. නැතහොත්, ගුණ විශේෂයන්ගෙන් අන්‍ය සත්ත්වයන් තමා කෙරෙහි බඳින්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වේ. නැතහොත්, කෙලෙස් මලෙන් බෙහෙවින් පිරිසිදු වන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වේ. නැතහොත්, උතුම් වූ නිවනට යන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වේ. නැතහොත්, ප්‍රමාණභූත වූ ඥාන විශේෂයෙන් මේ ලෝකය මෙන් පරලොව ද මැනවින් පිරිසිඳ දන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වේ. නැතහොත්, අතිශය උතුම් සීලාදී ගුණ සමූහය තම සන්තානයෙහි රැස් කරන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වේ. නැතහොත්, තමාට අයත් ධර්මකායට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ද අනර්ථකාරී වූ ද කෙලෙස් නමැති සොරුන් නසන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වූ මහාසත්ත්වයාණන්ගේ මේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමී’ නම් වේ; එනම් දානාදී ක්‍රියාවන් ය.

อปโร นโย – ปาเร นิพฺพาเน มชฺชติ สุชฺฌติ, สตฺเต จ มชฺเชติ โสเธตีติ ปารมี, มหาปุริโส, ตสฺส ภาโว, กมฺมํ วา ปารมิตา. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มวติ พนฺธติ โยเชอีติ ปารมี, ปารํ วา นิพฺพานํ มยติ คจฺฉติ, สตฺเต จ มาเยติ คเมตีติ ปารมี, มุนาติ วา ปารํ นิพฺพานํ ยาถาวโต, ตตฺถ วา สตฺเต มิโนติ ปกฺขิปตีติ ปารมี, กิเลสารึ วา สตฺตานํ ปาเร นิพฺพาเน มินาติ หึสตีติ ปารมี, มหาปุริโส, ตสฺส ภาโว, กมฺมํ วา ปารมิตา, ทานาทิกฺริยาว. อิมินา นเยน ปารมีนํ สทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพ.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – එතෙර වූ නිවනෙහි තමා පිරිසිදු වන, අන්‍ය සත්ත්වයන් ද පිරිසිදු කරන මහාපුරුෂයා ‘පාරමී’ නම් වේ. උන්වහන්සේගේ ඒ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමිතා’ නම් වේ. එතෙර වූ නිවනෙහි සත්ත්වයන් බඳින (යොදවන) මහාපුරුෂයා ‘පාරමී’ නම් වේ. නැතහොත්, එතෙර වූ නිවනට යන, සත්ත්වයන් ද එහි පමුණුවන මහාපුරුෂයා ‘පාරමී’ නම් වේ. නැතහොත්, එතෙර වූ නිවන යථාපරිදි අවබෝධ කරන, සත්ත්වයන් එහි පිහිටුවන මහාපුරුෂයා ‘පාරමී’ නම් වේ. නැතහොත්, සත්ත්වයන්ගේ කෙලෙස් නමැති සතුරන් එතෙර වූ නිවනෙහි දී නසන මහාපුරුෂයා ‘පාරමී’ නම් වේ. ඒ මහාපුරුෂයාගේ ඒ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමිතා’ නම් වේ; එනම් දානාදී ක්‍රියාවන් ම ය. මේ ක්‍රමයෙන් පාරමිතාවන්ගේ ශබ්දාර්ථය දත යුතු ය.

กรธาตุวสา [Pg.367] วาปิ, กิรธาตุวเสน วา;

กํสทฺทูปปทรุธิ-ธาตุโต วาปิ ทีปเย;

กรุณาสทฺทนิปฺผตฺตึ, มหากรุณสาสเน.

«‘කෘ’ (කර්) ධාතුවෙහි වශයෙන් හෝ, ‘කීර්’ (කිර්) ධාතුවෙහි වශයෙන් හෝ, ‘කං’ ශබ්දය උපපද කොට ‘රුධ්’ ධාතුවෙන් හෝ, මහා කරුණා ශාසනයෙහි ‘කරුණා’ ශබ්දයේ ව්‍යුත්පත්තිය පැහැදිලි කළ යුතු ය.»

ตตฺถ กรุณาติ ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุณา. กิรติ ปรทุกฺกํ วิกฺขิปตีติ กรุณา. กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ รุนฺธติ วิพาธติ การุณิกํ น สุขาเปตีติปิ กรุณา.

එහි ‘කරුණා’ යනු, අන්‍යයන්ගේ දුකෙහි දී සත්පුරුෂයන්ගේ හදවත කම්පනය කරවයි යන අර්ථයෙන් ‘කරුණා’ නම් වේ. අන්‍යයන්ගේ දුක විසුරුවා හරී (දුරු කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘කරුණා’ නම් වේ. ‘කං’ යනු සැපයට කියනු ලැබේ; එම සැපය වළක්වයි, පෙළයි, කරුණාවන්තයා සැපවත් වීමට ඉඩ නොදෙයි (අන්‍යයන් දුක් විඳිද්දී තමා සැප නොවිඳී) යන අර්ථයෙන් ද ‘කරුණා’ නම් වේ.

วิทิวิธวิทธาตุ-วเสน ปริทีปเย;

วิชฺชาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทนิปฺผตฺติโกวิโท.

ශබ්ද නිෂ්පත්තියෙහි දක්ෂයා, විවිධ වූ 'විද්' (vid) ධාතූන්ගේ වශයෙන් 'විජ්ජා' (විද්‍යාව) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැහැදිලි කරන්නේය.

ตตฺถ วิชฺชาติ วินฺทิยํ กายสุจริตาทึ วินฺทติ ยาถาวโต อุปลภตีติ วิชฺชา. ตโมขนฺธาทิปทาลนฏฺเฐน วา อตฺตโน ปฏิปกฺขํ วิชฺฌตีติ วิชฺชา. ตโต เอว อตฺตโน วิสยํ วิทิตํ กโรตีติปิ วิชฺชา.

එහි 'විජ්ජා' යනු, ලැබිය යුතු වූ කායසුචරිතාදිය ලබයිද, තත්ත්වාකාරයෙන් අවබෝධ කරගනියිද, එහෙයින් 'විජ්ජා' (විද්‍යාව) නම් වේ. නැතහොත් මෝහ අන්ධකාරය ආදිය සිඳලීමේ අර්ථයෙන් තමාගේ ප්‍රතිපක්ෂය විනාශ කරයිද (විදියිද), එහෙයින් 'විජ්ජා' නම් වේ. එහෙයින්ම තමාගේ විෂයය අවබෝධ කරවයිද, එහෙයින්ද 'විජ්ජා' නම් වේ.

เมธธาตุวสา เจว, เมธาธาตูหิ จ ทฺวิธา;

เมธาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, เมธาวี สมุทีรเย.

ප්‍රඥාවන්තයා, 'මේධ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'මේධා' ධාතූන්ගෙන්ද යන දෙපරිද්දෙන් 'මේධා' (ප්‍රඥාව) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය ප්‍රකාශ කරන්නේය.

ตตฺถ เมธาติ สมฺโมหํ เมธติ หึสตีติ เมธา. ปาปเก วา อกุสเล ธมฺเม เมธติ หึสตีติปิ เมธา. อถ วา –

එහි 'මේධා' යනු, මුළාව (සම්මෝහය) නසයිද (හිංසා කරයිද), එහෙයින් 'මේධා' නම් වේ. නැතහොත් ලාමක වූ අකුසල ධර්මයන් නසයිද (විනාශ කරයිද), එහෙයින්ද 'මේධා' නම් වේ. නැතහොත් -

‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ,นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ;

สีลํ สิริญฺจาปิ สตญฺจ ธมฺโม,อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ

‘‘තාරකාවන් අතර සඳ රජු මෙන්, ප්‍රඥාවම ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි නුවණැත්තෝ පවසති. ප්‍රඥාවන්තයා පසුපස ශීලයද, ශ්‍රියාවද, සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයද අනුගමනය කරති’’

วจนโต ปน เมธติ สีเลน สิริยา สตญฺจ ธมฺเมหิ สห คจฺฉติ, น เอกิกา หุตฺวา ติฏฺฐตีติปิ เมธา. อปโร นโย – สุขุมมฺปิ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ขิปฺปเมว เมติ จ ธาเรติ จาติ เมธา, เอตฺถ เมตีติ คณฺหาตีติ อตฺโถ. ตถา หิ [Pg.368] อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา’’ติ.

යන වචනයෙන් (දේශනාවෙන්) ගත් කල, ශීලය, ශ්‍රියාව සහ සත්පුරුෂ ධර්මයන් සමඟ එක්ව පවතීද (යයිද), තනිව නොපවතීද, එහෙයින්ද 'මේධා' නම් වේ. වෙනත් ක්‍රමයක් නම් - සියුම් වූද අර්ථය හා ධර්මය වහාම ගනියිද (අවබෝධ කරගනියිද) ධරයිද, එහෙයින් 'මේධා' නම් වේ. මෙහි 'මේති' යනු ගනියි යන අර්ථයයි. එසේම අට්ඨසාලිනියෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'පර්වතය කෙරෙහි හෙණ පහරක් මෙන් කෙලෙසුන් නසයිද, එහෙයින් 'මේධා' නම් වේ. නැතහොත් වහා ග්‍රහණය කර ධාරණය කරගැනීමේ අර්ථයෙන් 'මේධා' නම් වේ'.

รนฺชธาตุวสา เจว, ราปุพฺพติรโตปิ จ;

รตฺติสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทตฺถญฺญู วิภาวเย.

ශබ්දාර්ථ දන්නා තැනැත්තා, 'රන්ජ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'රා' ශබ්දය පෙරටු කොට ඇති 'ති' ප්‍රත්‍යයෙන්ද 'රත්ති' (රාත්‍රිය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැහැදිලි කරන්නේය.

รนฺชนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ รตฺติ, รา สทฺโท ติยฺยติ ฉิชฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ, สตฺตานํ สทฺทสฺส วูปสมกาโลติ อตฺโถ.

මෙහි (මේ කාලයෙහි) සත්වයෝ ඇලෙත්ද, එහෙයින් 'රත්ති' (රාත්‍රිය) නම් වේ. 'රා' ශබ්දය (හෝ ආලෝකය) මෙහිදී නැසෙයිද (කැපී යයිද), එහෙයින්ද 'රත්ති' නම් වේ. සත්වයන්ගේ ඝෝෂාව සංසිඳෙන කාලය යනු එහි අර්ථයයි.

มา มาเน อิติ โสอนฺต, กมฺมนีติ จุโภหิ ตุ;

ธาตูหิ มาสสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย.

'මා' (මැනීමෙහි) ධාතුවෙන්ද, කෙළවර 'අන්ත' කොට ඇති කර්ම සාධන ප්‍රත්‍යයෙන්ද, යන ක්‍රම දෙකෙන්ම 'මාස' (මාසය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය ප්‍රකාශ කරන්නේය.

ตถา หิ สตฺตานํ อายุํ มานนฺโต วิย สิยติ อนฺตํ กโรตีติ มาโส, จิตฺตมาสาทโย ทฺวาทส มาสา. เสยฺยถิทํ? จิตฺโต วิสาโข เชฏฺโฐ อาสาฬฺโห สาวโณ ภทฺโท อสฺสยุโช กตฺติโก มาคสิโร ผุสฺโส มาโฆ ผคฺคุโณติ. ตตฺร จิตฺโต มาโส ‘‘รมฺมโก’’ติ วุจฺจติ. ‘‘ยถาปิ รมฺมเก มาเส, พหู ปุปฺผนฺติ วาริชา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ภทฺโท ปน ‘‘โปฏฺฐปาโท’’ติ วุจฺจติ.

එසේම සත්වයන්ගේ ආයුෂ මනින්නාක් මෙන් කෙළවරක් කරයිද, එහෙයින් 'මාස' (මස) නම් වේ. චිත්ත මාසය ආදී මාස දොළොසකි. ඒ මෙසේය: චිත්ත (බක්), විසද (වෙසක්), ජෙට්ඨ (පොසොන්), ਆසාළ්හ (ඇසළ), සාවණ (නිකිණි), භද්ද (බිනර), අස්සයුජ (වප්), කත්තික (ඉල්), මාගසිර (උඳුවප්), ඵුස්ස (දුරුතු), මාඝ (නවම්), ඵග්ගුණ (මැදින්) යනුයි. එහි චිත්ත මාසය 'රම්මක' යැයි කියනු ලැබේ. 'රම්මක මාසයෙහි බොහෝ ජලජ පුෂ්පයෝ පිපෙන්නාක් මෙන්' යනුවෙන් පාළි පාඨය පෙනේ. භද්ද මාසය 'පොට්ඨපාද' යැයි කියනු ලැබේ.

อถ วา มาโสติ อปรณฺณวิเสสสฺสปิ สุวณฺณมาสสฺสปิ นามํ. ตตฺถ อปรณฺณวิเสโส ยถาปริมิเต กาเล อสิยติ ภกฺขิยตีติ มาโส, อิตโร ปน ‘‘มม อิท’’นฺติ มสิยติ อามสิยติ คณฺหิยตีติ มาโสติ วุจฺจติ.

නැතහොත් 'මාස' යනු ධාන්‍ය (අපරණ්ණ) විශේෂයකටද, රන් මස්සටද නමකි. එහි ධාන්‍ය විශේෂය නිශ්චිත කාලයකදී අනුභව කරනු ලැබේ (බුදිනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් 'මාස' නම් වේ. අනෙක (රන් මස්ස) වනාහි 'මෙය මගේය' කියා අතගානු (පිරිමදිනු) ලැබේ, ග්‍රහණය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'මාස' යැයි කියනු ලැබේ.

สํปุพฺพวทจเรหิ, สํวจฺฉรรวสฺส ตุ;

นิปฺผตฺตึ สมุทีเรยฺย, สกฺยสีหสฺส สาสเน.

ශාක්‍යසිංහයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි, 'සං' පූර්ව 'වද්' සහ 'චර්' ධාතූන්ගෙන් 'සංවච්ඡර' (වර්ෂය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය ප්‍රකාශ කරන්නේය.

ตถา หิ ตํ ตํ สตฺตํ ธมฺมปฺปวตฺติญฺจ สงฺคมฺม วทนฺโต วิย จรติ ปวตฺตตีติ สํวจฺฉโร.

එසේම ඒ ඒ සත්වයන් හා ධර්ම ප්‍රවෘත්තීන් කරා පැමිණ, පවසන්නාක් මෙන් පවතීද (හැසිරෙයිද), එහෙයින් 'සංවච්ඡර' (අවුරුද්ද) නම් වේ.

ภิทิภิกฺขิธาตุวสา[Pg.369], อถ วา ภยวาจกํ;

ภีสทฺทํ ปุริมํ กตฺวา, อิกฺขธาตุวเสน จ;

ภิกฺขุสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, กถเยยฺย วิจกฺขโณ.

නුවණැත්තා, 'භිද්' සහ 'භික්ඛ්' ධාතූන්ගේ වශයෙන්ද, නැතහොත් භය හඟවන 'භී' ශබ්දය පෙරටු කොට 'ඉක්ඛ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද 'භික්ඛු' (භික්ෂු) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය ප්‍රකාශ කරන්නේය.

ตถา หิ กิเลเส ภินฺทตีติ ภิกฺขุ. ฉินฺนภินฺนปฏธโรติปิ ภิกฺขุ. ภิกฺขนสีโลติปิ ภิกฺขุ. สํสาเร ภยํ อิกฺขติ, อิกฺขนสีโลติ วา ภิกฺขุ.

එසේම කෙලෙසුන් බිඳින හෙයින් 'භික්ඛු' නම් වේ. සිඳුණු බිඳුණු සිවුරු දරන බැවින්ද 'භික්ඛු' නම් වේ. සිඟායෑමේ ස්වභාවය ඇති බැවින්ද 'භික්ඛු' නම් වේ. සංසාරයෙහි බිය දකියිද, බිය දක්නා ස්වභාවය ඇත්තේද, එහෙයින්ද 'භික්ඛු' (භික්ෂුව) නම් වේ.

สทภิทีหิ ธาตูหิ, สพฺภิสทฺทคตึ วเท;

สปฺปุริเส จ นิพฺพาเน, เอส สทฺโท ปวตฺตติ.

'සද්' සහ 'භිද්' ධාතූන්ගෙන් 'සබ්භි' යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය. මේ ශබ්දය සත්පුරුෂයන් කෙරෙහිද, නිවන කෙරෙහිද පවතී.

อตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – สีทนสภาเว กิเลเส ภินฺทตีติ สพฺภิ, สปฺปุริโส, โย ‘‘อริโย’’ติปิ ‘‘ปณฺฑิโต’’ติปิ วุจฺจติ. อปิจ สีทนสภาวา กิเลสา ภิชฺชนฺติ เอตฺถาติ สพฺภิ, นิพฺพานํ, ยํ ‘‘ราคกฺขโย’’ติอาทินามํ ลภติ. ตถา หิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘ยสฺมา นิพฺพานํ อาคมฺม สีทนสภาวา กิเลสา ภิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตํ สพฺภีติ วุจฺจตี’’ติ.

මෙහි මේ විග්‍රහයෝ වෙති - ගිලෙන ස්වභාව ඇති කෙලෙසුන් බිඳින හෙයින් 'සබ්භි' (සත්පුරුෂයා) නම් වේ, ඔහු 'ආර්ය' කියාද 'පණ්ඩිත' කියාද කියනු ලැබේ. තවද, ගිලෙන ස්වභාව ඇති කෙලෙස් යමකදී බිඳෙත්ද, එහෙයින් 'සබ්භි' නම් වේ, ඒ 'රාගක්ඛය' ආදී නාමයන් ලබන නිවනයි. එසේම සංයුත්ත අටුවාවෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'යම් හෙයකින් නිවන ඇසුරු කොට ගිලෙන ස්වභාව ඇති කෙලෙස් බිඳෙත්ද, එහෙයින් එය (නිවන) 'සබ්භි' යැයි කියනු ලැබේ'.

เอตฺเถตํ วทาม –

මෙහිදී මේ බව පවසමු -

‘‘ยสฺมา นิพฺพานมาคม, สํสีทนสภาวิโน;

กฺเลสา ภิชฺชนฺติ ตํ ตสฺมา, สพฺภีติ อมตํ’พฺรวุ’’นฺติ.

‘‘යම් හෙයකින් නිවන ඇසුරු කොට, ගිලෙන ස්වභාව ඇති කෙෙලස් බිඳෙත්ද, එහෙයින් ඒ අමා නිවන 'සබ්භි' යැයි පැවසූහ’’

พฺรูธาตุสทธาตูหิ, ภิสิสทฺทสฺส สมฺภวํ;

คุเณหิ พฺรูหิตา ธีรา, โปราณาจริยา’พฺรวุํ.

ගුණයෙන් වැඩුණු ධීර වූ පූර්වාචාර්යවරයෝ, 'බෲ' ධාතුවෙන්ද, 'සද්' ධාතුවෙන්ද 'භිසි' (කොට්ටය/මෙට්ටය) යන ශබ්දයේ සම්භවය පැවසූහ.

ตถา หิ พฺรวนฺตา เอตฺถ สีทนฺตีติ ภิสีติ ภิสิสทฺทสฺส สมฺภวํ โปราณา กถยึสุ.

එසේම පවසන්නෝ (හෝ ශබ්ද කරන්නෝ) මෙහි ලගිත්ද (හිඳිත්ද), එහෙයින් 'භිසි' නම් වේ යැයි පූර්වාචාර්යවරු 'භිසි' ශබ්දයේ සම්භවය පැවසූහ.

สุขธาตุวสา จาปิ, สุปุพฺพขาทโตปิ วา;

สุปุพฺพขนุโต วาปิ, สุขสทฺทคตึ วเท.

'සුඛ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'සු' පූර්ව 'ඛාද්' ධාතුවෙන්ද, 'සු' පූර්ව 'ඛන්' ධාතුවෙන්ද 'සුඛ' (සැපය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය.

สุขนฺติ [Pg.370] หิ สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขาทตีติปิ สุขํ. สุฏฺฏุ ทุกฺขํ ขนตีติปิ สุขํ.

සැපය (සුඛ) යනු සතුටු කරවයිද, එහෙයින් 'සුඛ' නම් වේ. යමෙකුට උපදීද, ඔහුව සැපවත් කරයි යනු අර්ථයයි. මනාව දුක සිඳලයිද (කා දමයිද), එහෙයින්ද 'සුඛ' නම් වේ. මනාව දුක හාරා දමයිද (උදුරා දමයිද), එහෙයින්ද 'සුඛ' නම් වේ.

ทุกฺขธาตุวสา จาปิ, ทุปุพฺพขาทโตปิ วา;

ทุปุพฺพขนุโต วาปิ, ทุกฺขสทฺทคตึ วเท.

'දුක්ඛ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'දු' පූර්ව 'ඛාද්' ධාතුවෙන්ද, 'දු' පූර්ව 'ඛන්' ධාතුවෙන්ද 'දුක්ඛ' (දුක) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය.

ทุกฺขนฺติ หิ ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุ สุขํ ขาทตีติปิ ทุกฺขํ. ทุฏฺฐุ สุขํ ขนตีติปิ ทุกฺขํ. อถ วา ทฺวิธา สุขํ ขนตีติปิ ทุกฺขํ.

දුක (දුක්ඛ) යනු පීඩා කරවයිද, එහෙයින් 'දුක්ඛ' නම් වේ. යමෙකුට උපදීද, ඔහුව දුකට පත් කරයි යනු අර්ථයයි. ලාමක ලෙස සැපය සිඳලයිද (කා දමයිද), එහෙයින්ද 'දුක්ඛ' නම් වේ. ලාමක ලෙස සැපය හාරා දමයිද (උදුරා දමයිද), එහෙයින්ද 'දුක්ඛ' නම් වේ. නැතහොත් දෙපරිද්දකින් සැපය විනාශ කරයිද (කණියිද), එහෙයින්ද 'දුක්ඛ' නම් වේ.

คนฺธธาตุวสา จาปิ, คมุธาตุวเสน วา;

คมุธาธาตุโต วาปิ, คนฺธสทฺทคตึ วเท.

'ගන්ධ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'ගමු' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'ගමුධා' ධාතුවෙන්ද 'ගන්ධ' (ගන්ධය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය.

ตถา หิ คนฺธยตีติ คนฺโธ, อตฺตโน วตฺถุํ สูจยติ ‘‘อิทํ สุคนฺธํ, อิทํ ทุคฺคนฺธ’’นฺติ ปกาเสติ, ปฏิจฺฉนฺนํ, วา ปุปฺผผลาทึ ‘‘อิทเมตฺถ อตฺถี’’ติ เปสุญฺญํ กโรนฺโต วิย อโหสีติ อตฺโถ. อถ วา คนฺธยติ ฉินฺทติ มนาปคนฺโธ สุคนฺธภาเวน ทุคฺคนฺธํ, อมนาปคนฺโธ จ ทุคฺคนฺธภาเวน สุคนฺธนฺติ คนฺโธ. เอตฺถ ปน คนฺธสทฺทสฺส เฉทนวาจกตฺเต –

එසේම තමාගේ වස්තුව හඟවයිද, එහෙයින් 'ගන්ධ' නම් වේ. 'මෙය සුවඳය, මෙය දුඟඳය' කියා ප්‍රකාශ කරයිද, වැසුණු මල් ඵල ආදිය 'මෙහි මෙය ඇත' කියා කේලාම් කියන්නාක් මෙන් වෙයිද, එහෙයින් 'ගන්ධ' නම් වේ යනු අර්ථයයි. නැතහොත් සිඳලයිද (නසයිද) - මනාප ගන්ධය සුවඳ බවින් දුර්ගන්ධය නසයිද, අමනාප ගන්ධය දුර්ගන්ධ බවින් සුගන්ධය නසයිද, එහෙයින් 'ගන්ධ' නම් වේ. මෙහි ගන්ධ ශබ්දයේ සිඳලීමේ අර්ථය දැක්වීමට -

‘‘อติชาตํ อนุชาตํ, ปุตฺตมิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา;

อวชาตํ น อิจฺฉนฺติ, โย โหติ กุลคนฺธโน’’ติ

‘‘නුවණැත්තෝ අතිජාත පුත්‍රයාද, අනුජාත පුත්‍රයාද කැමති වෙති. කුලය නසන්නා වූ අවජාත පුත්‍රයා කැමති නොවෙති’’

อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ. วายุนา วา นียมาโน คจฺฉตีติ คนฺโธ. กจฺจายนสฺมิญฺหิ ‘‘ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา’’ติ ขาทอมคมิอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ยถากฺกมํ ขนฺธ อนฺธคนฺธาเทสา วุตฺตา. อถ วา คจฺฉนฺโต ธริยเต โสติ คนฺโธ. วุตฺตญฺเหตํ ภทนฺเตน พุทฺธทตฺตาจริเยน เวยฺยากรเณน นิรุตฺตินยทสฺสินา ‘‘ธริยตีติ คจฺฉนฺโต, คนฺโธ สูจนโตปิ วา’’ติ.

නැතහොත් සුළඟින් ගෙනයනු ලබමින් යයිද, එහෙයින් 'ගන්ධ' නම් වේ. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි 'ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා' යනුවෙන් 'ඛාද්', 'අම්', 'ගම්' යන ධාතූන්ට පිළිවෙළින් 'ඛන්ධ', 'අන්ධ', 'ගන්ධ' යන ආදේශයන් වදාරන ලදී. නැතහොත් යන්නා වූ එය ධරනු ලබයිද, එය 'ගන්ධ' නම් වේ. ව්‍යාකරණඥ වූ, නිරුක්ති ක්‍රම දන්නා භදන්ත බුද්ධදත්තාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: 'යන්නේ ධරනු ලැබේද, හැඟවීම් අර්ථයෙන්ද එය 'ගන්ධ' නම් වේ'.

รสธาตุวสา เจว, รมาสธาตุโตปิ จ;

รสสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, อาหุ ธมฺมรสญฺญุโน.

'රස්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'රම්' සහ 'ආස්' ධාතූන්ගෙන්ද 'රස' (රසය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය ධර්ම රසය දන්නෝ පවසති.

รโสติ [Pg.371] หิ รสนฺติ ตํ อสฺสาเทนฺตีติ รโส, รมนฺตา ตํ อสนฺตีติปิ รโส. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘รมมานา น’สนฺตีติ รโสติ ปริทีปิโต’’ติ. ตตฺรายมตฺโถ – เทวมนุสฺสาทโย สตฺตา ยสฺมา รมมานา นํ ธมฺมชาตํ อสนฺติ ภกฺขนฺติ, ตสฺมา ตํ ธมฺมชาตํ รโส นามาติ นิรุตฺตญฺญูหิ ปริทีปิโตติ. ปทจฺเฉโท ปน เอวํ เวทิตพฺโพ –

රස යනු, එය රස විඳින බැවින් 'රස' නම් වේ. සතුටු වන්නෝ එය අනුභව (භුක්ති විඳීම) කරන බැවින් ද 'රස' නම් වේ. මේ බව මෙසේ ද කියන ලදී: 'සතුටු වන්නෝ අනුභව කරති යන අර්ථයෙන් රස යැයි පැහැදිලි කරන ලදී' කියා ය. එහි අර්ථය මෙසේ ය – දෙවි මිනිස් ආදී සත්ත්වයෝ යම් හෙයකින් සතුටු වෙමින් ඒ ධර්මතාවය අනුභව කෙරෙත් ද, එබැවින් ඒ ධර්මතාවය 'රස' නම් වන බව නිරුක්තිඥයන් විසින් පැහැදිලි කරන ලදී. පද බෙදීම මෙසේ දත යුතු ය –

นํ อสนฺติ น สนฺตีติ, ปทจฺเฉโท สิยา ตหึ;

กมฺมการกภาเวน, อตฺโถ หิ ตตฺถ อิจฺฉิโต.

එහි 'නං අසන්ති' (naṃ asanti) සහ 'න සන්ති' (na santī) යනුවෙන් පද බෙදීම විය යුතුය. මක්නිසාද යත්, එහි කර්ම කාරක ස්වභාවයෙන් අර්ථය අපේක්ෂා කරන බැවිනි.

อิติ วุตฺตานุสาเรน, อวุตฺเตสุ ปเทสุปิ;

ยถารหํ นยญฺญูหิ, นโย เนยฺโย สุโสภโน.

මෙසේ කියන ලද ක්‍රමයට අනුව, මෙහි සඳහන් නොකළ පදයන්හි ද ක්‍රමවේදයන් දන්නා නුවණැත්තන් විසින් සුදුසු පරිදි ඉතා අලංකාර වූ ක්‍රමය වටහා ගත යුතු ය.

ธาตุจินฺตาย เย มุตฺตา, อนิปฺผนฺนาติ เต มตา;

เต จาปิ พหโว สนฺติ, ปีตโลหิตกาทโย;

ධාතු (ප්‍රකෘති) පිළිබඳ විමසීමෙන් තොර වූ යම් පද කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු නිපන් නොවූ (අනිෂ්පන්න/ප්‍රකෘති සිද්ධ නොවන) පද ලෙස සලකනු ලබති. පීත (කහ), ලෝහිත (රතු) ආදී වූ එවැනි පද ද බොහෝ වෙති.

นิปฺผนฺเน อปิ ธาตูหิ, สทฺเท ธคาอิติอาทโย;

อนิปฺผนฺนํว เปกฺขนฺติ, ควาทิวิธิเภทโต.

ධාතූන්ගෙන් සිද්ධ වූ (නිෂ්පන්න වූ) පද වුව ද, 'ධගා' ආදී ශබ්දයන් 'ගෝ' (ගව) ආදී වචන සිද්ධ වන විවිධ විධි නියමයන් නිසා, අනිෂ්පන්න පද මෙන් සලකනු ලැබේ.

ตถา หิ ‘‘คจฺฉตีติ โค’’, อิติ วุตฺตปทํ ปุน;

อนิปฺผนฺนํ กริตฺวาน, ‘‘คาโว’’ อิจฺจาทิกํพฺรวุํ.

එසේමය, 'යන්නේ යම් කෙනෙක් ද හෙතෙම ගෝ (ගවයා) නම් වේ' යනුවෙන් ප්‍රකාශිත පදය නැවතත් අනිෂ්පන්න කොට 'ගාවෝ' (ගවයෝ) ආදී වශයෙන් පැවසූහ.

เอกนฺเตน อนิปฺผนฺนา, สทฺทา วิฑูฑภาทโย;

ธาตุรูปกสทฺทา จ, ‘‘ปพฺพตายติ’’อาทโย.

විඩූඪභ ආදී ශබ්ද ද, 'පබ්බතායති' (පර්වතයක් මෙන් හැසිරෙයි) ආදී ධාතු රූපක (නාමධාතු) ශබ්ද ද ඒකාන්තයෙන් ම අනිෂ්පන්න (ධාතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නිපන් නොවූ) පද වෙති.

เสยฺยถิทํ? ‘‘วิฑูฑโภ, ติสฺโส, เยวาปโน, ปีตํ, โลหิตํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ นามิกปทานิ อนิปฺผนฺนานิ ภวนฺติ. ‘‘นีลํ, ปีตํ, เยวาปนโก’’ อิจฺจาทีนิ ปน นีลวณฺเณ ปีตวณฺเณ. เก เร เค สทฺเทติ ธาตุวเสน อาคตตฺตา นีลตีติ นีลํ, ปีตตีติ ปีตํ, เย วา ปน อิติวจเนน ภควตา กิยเต กถิยเตติ เยวาปนโกติ นิพฺพจนมรหนฺตีติ นิปฺผนฺนานีติ วตฺตพฺพานิ. เกจิ ปเนตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ นีลติ ปีตตีติอาทีนิ กฺริยาปทานิ เตปิฏเก พุทฺธวจเน น ทิสฺสนฺตี’’ติ? กิญฺจาปิ [Pg.372] น ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ เอตรหิ อวิชฺชมานา ปุราณภาสา เอสาติ คเหตพฺพานิ. ยถา หิ ‘‘นาถตีติ นาโถ’’ติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘นาถตี’’ติ กฺริยาปทํ พุทฺธวจเน น ทิสฺสติ, ตถาปิ นาถ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสเนสูติ ธาตุโน ทิฏฺฐตฺตา อฏฺฐกถาจริยา คณฺหึสุเยว, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ กฺริยาปทปริหีโน ธาตุ วุจฺเจยฺย.

ඒ කෙසේද යත්? 'විඩූඪභ, තිස්ස, යේවාපන, පීත, ලෝහිත' යනාදී නාම පද අනිෂ්පන්න පද වෙති. එහෙත් නිල් පැහැය සහ කහ පැහැය අර්ථවත් කරන 'නීල, පීත, යේවාපනක' ආදී පද වනාහි – කේ, රේ, ගේ යන ශබ්දාර්ථ ඇති ධාතූන්ගෙන් පැමිණි බැවින්, 'නීලති' (නිල් පාට වෙයි) යන අර්ථයෙන් 'නීල' ද, 'පීතති' (කහ පාට වෙයි) යන අර්ථයෙන් 'පීත' ද, 'යේ වා පන' (නැතහොත් යම් කිසිවෙක්) යන වචනයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් 'යේවාපනක' ද වශයෙන් නිරුක්ති දැක්වීමට සුදුසු බැවින් ඒවා නිෂ්පන්න පද යැයි කිව යුතු ය. මෙහිලා ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැක: 'නීලති, පීතති' ආදී ක්‍රියා පද ත්‍රිපිටක බුද්ධ දේශනාවෙහි දක්නට නොලැබෙන්නේ නොවේද? යත්, ඒවා දක්නට නොලැබුණත්, දැනට ව්‍යවහාරයේ නැති පුරාණ භාෂාවට අයත් පද ලෙස ඒවා පිළිගත යුතු ය. 'නාථති යන අර්ථයෙන් නාථ (පිහිට) වේ' යන මෙහි 'නාථති' යන ක්‍රියා පදය බුද්ධ දේශනාවෙහි දක්නට නොලැබුණත්, යාච්ඤාව, පීඩාව, ඊශ්වරභාවය සහ ආශිංසනය යන අර්ථයන්හි 'නාථ' ධාතුව දක්නට ලැබෙන බැවින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා එය පිළිගත්හ. මෙය ද එසේම දත යුතු ය. මක්නිසාද යත්, ක්‍රියා පදයකින් තොරව ධාතුවක් ප්‍රකාශ කළ නොහැකි බැවිනි.

กิญฺจ ภิยฺโย – ยถา ‘‘ยาว พฺยาติ นิมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ ชาตกปาฬิยํ อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เทวมนุสฺสานํ โวหารปเถ อสญฺจรนฺตํ ปุราณภาสาภูตํ ‘‘พฺยาตี’’ติ กฺริยาปทมฺปิ ทิสฺสติ, ตถา ‘‘นีลติ, ปีตตี’’ติอาทีหิปิ ปุราณภาสาภูเตหิ กฺริยาปเทหิ ภวิตพฺพํ. ตตฺถ ยาว พฺยาตีติ ยาว อุมฺมีสติ. อยญฺหิ ตสฺมึ กาเล โวหาโร, ยสฺมึ กาเล โพธิสตฺโต จูฬโพธิ นาม ปริพฺพาชโก อโหสิ. ยถา ปน วิฑูฑภสทฺทาทโย ธาตุวเสน อนิปฺผนฺนา นาม วุจฺจนฺติ, ตถา ‘‘ปพฺพตายติ, สมุทฺทายติ, จิจฺจิฏายติ, ธูมายติ, ทุทฺทุภายติ, เมตฺตายติ, กรุณายติ, มมายติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ‘‘ฉตฺตียติ, วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, ธนียติ, ปฏียติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ‘‘อติหตฺถยติ, อุปวีณยติ, ทฬฺหยติ, ปมาณยติ, กุสลยติ, วิสุทฺธยติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ธาตุวเสน อนิปฺผนฺนาเยว นาม วุจฺจนฺติ.

තවද, ජාතක පාලියෙහි එන 'යාව බ්‍යාති නිමීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයෝ' යන්නෙහි, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි දෙවි මිනිසුන්ගේ ව්‍යවහාර මාර්ගයෙහි නොපවතින, පුරාණ භාෂාවක් වූ 'බ්‍යාති' (byāti) යන ක්‍රියා පදය ද දක්නට ලැබෙන්නාක් මෙන්, 'නීලති, පීතති' ආදී වශයෙන් පැරණි භාෂාවට අයත් ක්‍රියා පදයන් ද තිබිය යුතු ය. එහි 'යාව බ්‍යාති' යනු 'යාව උම්මීසති' (ඇස් අරින තාක්) යන්නයි. මේ වනාහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ චූළබෝධි නම් පරිබ්‍රාජකයා ව සිටි කාලයේ පැවති ව්‍යවහාරයකි. විඩූඪභ ආදී ශබ්ද ධාතු වශයෙන් අනිෂ්පන්න යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන් ම, 'පබ්බතායති' (පර්වතයක් මෙන් වෙයි), 'සමුද්දායති', 'චිච්චිටායති', 'ධූමායති', 'දුද්දුභායති', 'මෙත්තායති', 'කරුණāයති', 'මමායති' යනාදී පද ද, 'ඡත්තීයති', 'වත්ථීයති', 'පරික්ඛාරීයති', 'ධනීයති', 'පටීයති' යනාදී පද ද, 'අතිහත්ථයති', 'උපවීණයති', 'දළ්හයති', 'පමාණයති', 'කුසලයති', 'විසුද්ධයති' යනාදී පද ද ධාතු වශයෙන් අනිෂ්පන්න පද ලෙස ම හඳුන්වනු ලැබේ.

ตตฺถ ‘‘ปพฺพตายตี’’ติอาทีสุ สงฺโฆ ปพฺพตมิว อตฺตานมาจรติ ปพฺพตายติ, เอวํ สมุทฺทายติ. สทฺโท จิจฺจิฏมิว อตฺตานมาจรติ จิจฺจิฏายติ. วตฺถุ ธูมมิว อตฺตานมาจรติ ธูมายติ. สทฺโท ทุทฺทุภอิติ อาจรติ ทุทฺทุภายติ, ภิกฺขุ เมตฺตายติ, ตถา กรุณายติ. ‘‘มม อิท’’นฺติ คณฺหติ มมายติ. อฉตฺตํ ฉตฺตมิว อาจรติ ฉตฺตียติ. อปุตฺตํ [Pg.373] ปุตฺตมิว อาจรติ ปุตฺตียติ, สิสฺสํ อาจริโย, อตฺตโน ปตฺตมิจฺฉติ ปตฺตียติ. เอวํ วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, จีวรียติ, ธนียติ, ปฏียติ. หตฺถินา อติกฺกมติ อติหตฺถยติ. วีณาย อุปคายติ อุปวีณยติ. ทฬฺหํ กโรติ วีริยํ ทฬฺหยติ. ปมาณํ กโรติ ปมาณยติ. กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลยติ. วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธายติ.

එහි 'පබ්බතායති' ආදී පදයන්හි – සංඝයා වහන්සේ පර්වතයක් මෙන් තමන් වහන්සේව පවත්වති යන අර්ථයෙන් 'පබ්බතායති' (පර්වතයක් සේ ක්‍රියා කරයි) නම් වේ. 'සමුද්දායති' යන්න ද එසේම ය. ශබ්දය 'චිච්චිට' ශබ්දයක් මෙන් හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් 'චිච්චිටායති' නම් වේ. වස්තුව දුමක් මෙන් හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් 'ධූමායති' නම් වේ. ශබ්දය 'දුද්දුභ' හඬක් මෙන් හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් 'දුද්දුභායති' නම් වේ. භික්ෂුව මෛත්‍රිය පවත්වයි යන අර්ථයෙන් 'මෙත්තායති' නම් වේ; එසේම 'කරුණායති' නම් වේ. 'මෙය මාගේ ය' කියා ගනියි යන අර්ථයෙන් 'මමායති' නම් වේ. කුඩයක් නොවන දෙයක් කුඩයක් මෙන් පවත්වයි යන අර්ථයෙන් 'ඡත්තීයති' නම් වේ. පුතෙකු නොවන අයෙකු පුතෙකු මෙන් පවත්වයි (ආචාර්යවරයා ශිෂ්‍යයා කෙරෙහි මෙන්) යන අර්ථයෙන් 'पुත්තීයති' නම් වේ. තමාගේ පාත්‍රය කැමති වෙයි යන අර්ථයෙන් 'පත්තීයති' නම් වේ. එසේම 'වත්ථීයති', 'පරික්ඛාරීයති', 'චීවරීයති', 'ධනීයති', 'පටීයති' යනාදිය ද වේ. ඇතෙකුගෙන් ඉක්මවා යයි යන අර්ථයෙන් 'අතිහත්ථයති' නම් වේ. වීණාවෙන් අනුව ගයයි යන අර්ථයෙන් 'උපවීණයති' නම් වේ. ස්ථාවර කරයි, එනම් වීර්යය තහවුරු කරයි යන අර්ථයෙන් 'දළ්හයති' නම් වේ. ප්‍රමාණය කරයි යන අර්ථයෙන් 'පමාණයති' නම් වේ. සුවදුක් විමසයි යන අර්ථයෙන් 'කුසලයති' නම් වේ. රාත්‍රිය පිරිසිදු (පැහැදිලි) වෙයි යන අර්ථයෙන් 'විසුද්ධායති' නම් වේ.

ตตฺรายํ ปทมาลา – ‘‘ปพฺพตายติ, ปพฺพตายนฺติ. ปพฺพตายสิ, ปพฺพตายถ. ปพฺพตายามิ, ปพฺพตายามา’’ติ อิมินา นเยน อฏฺฐนฺนํ วิภตฺตีนํ วเสน เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ, เอวํ ‘‘สมุทฺทายติ, ฉตฺตียตี’’ติอาทีสุ. ตตฺร การิตวเสนปิ ‘‘ปพฺพตายนฺตํ ปโยชยติ ปพฺพตายติ, ปุตฺติยนฺตํ ปโยชยติ ปุตฺตียติ’’ อิจฺจาทิ ปทสิทฺธิ ภวติ. อยํ ปน ปทมาลา – ปพฺพตายติ, ปพฺพตายนฺติ. ปพฺพตายสิ. เสสํ โยเชตพฺพํ. อิจฺเจวํ ธาตุวเสน นิปฺผนฺนานิปฺผนฺนปทานิ วิภาวิตานิ.

එහි පද මාලාව මෙසේ ය – 'පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති. පබ්බතායසි, පබ්බතායථ. පබ්බතායාමි, පබ්බතායාම' යන මේ ක්‍රමයෙන් විභක්ති අටේ වසයෙන් ඉතිරි සියල්ල යෙදිය යුතු ය. 'සමුද්දායති, ඡත්තීයති' ආදියේ ද එසේ ම ය. එහි කාරිත (ප්‍රේරක) වසයෙන් ද 'පබ්බතායන්තං පයෝජයති පබ්බතායති', 'පුත්තියන්තං පයෝජයති පුත්තීයති' ආදී වශයෙන් පද සිද්ධිය වෙයි. එහි පද මාලාව වනාහි – 'පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති, පබ්බතායසි' ආදී වශයෙන් ඉතිරි කොටස් ද යෙදිය යුතු ය. මෙසේ ධාතු වසයෙන් නිෂ්පන්න සහ අනිෂ්පන්න පද විභාග කර දක්වන ලදී.

อิทานิ ธาตุคณลกฺขณํ, อธาตุลกฺขณํ, การิตปจฺจยโยคํ, สการิเตกกมฺมทฺวิกมฺมติกมฺมปทํ, อูหนียรูปคณํ, ธาตูนํ เอกคณิกทฺวิคณิกเตคณิกปทํ, สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุปทรูปํ, กมฺมภาวปทรูปํ, เอกการิตทฺวิการิตปทํ, อการิตทฺวิกมฺมกปทญฺจ สพฺพเมตํ ยถารหํ กถยาม.

දැන් අපි ධාතු ගණ ලක්ෂණ, අධාතු ලක්ෂණ, කාරිත ප්‍රත්‍ය යෝගය, සකාරිත ඒක කර්මක-ද්විකර්මක-ත්‍රිකර්මක පද, ඌහනය කළ යුතු රූප සමූහය, ධාතූන්ගේ ඒකගණික-ද්විගණික-ත්‍රිකණික පද, ශුද්ධ කර්තෘ සහ හේතු කර්තෘ පද රූප, කර්ම සහ භාව පද රූප, ඒක කාරිත සහ ද්වි කාරිත පද මෙන්ම අකාරිත ද්විකර්මක පද යන මේ සියල්ල සුදුසු පරිදි ප්‍රකාශ කරන්නෙමු.

ตตฺร สพฺพธาตุกนิสฺสิเต สุทฺธกตฺตุปฺปโยเค สุทฺธสฺสรธาตุโต วา เอกสฺสรโต วา อเนกสฺสรโต วา อปจฺจยสฺส ปรภาโว ภูวาทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน ปน อาขฺยาตตฺเต อิการนฺตาเนกสฺสรธาตุโต สห อปจฺจเยน นิจฺจํ นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ ภูวาทิคณลกฺขณํ. อากฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ อปจฺจเยน สทฺธึนิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนํ รุธาทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน [Pg.374] ปน อาขฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ อิวณฺเณกาโรการปจฺจเยหิ สทฺธึ นิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามกตฺเต อนิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ รุธาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ อาเทสลาภาลาภิโน ยปจฺจยสฺส ปรภาโว ทิวาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ ยถารหํ ณุ ณา อุณาปจฺจยานํ ปรภาโว สฺวาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ นาปจฺจยสฺส ปรภาโว กิยาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ อาขฺยาตตฺเต อปฺปกตรปฺปโยควเสน นามิกตฺเต ปจุรปฺปโยควเสน ปฺปณฺหาปจฺจยานํ ปรภาโว คหาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ ยถาสมฺภวํ โอยิรปฺปจฺจยานํ ปรภาโว ตนาทิคณลกฺขณํ. อาขฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ สพฺพถา เณณยปฺปจฺจยานํ ปรภาโว จุราทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน ปน อาขฺยาตตฺเต อิการนฺตธาตุโต สห เณ ณยปจฺจเยหิ นิจฺจํ นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ จุราทิคณลกฺขณํ. คณสูจกานํ ปจฺจยานมปรตฺตํ อธาตุลกฺขณํ. อิติ ธาตุคณลกฺขณมธาตุลกฺขณํ วิภาวิตํ.

එහි සියලු ධාතූන් ඇසුරු කොට ඇති, කැමති පරිදි යෙදීමේදී ශුද්ධ ස්වර සහිත ධාතුවකින් හෝ, ඒකාක්ෂර ධාතුවකින් හෝ, අනේකාක්ෂර ධාතුවකින් හෝ පසුව 'අ' ප්‍රත්‍යය පැමිණීම සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් භූවාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. විශේෂ ලක්ෂණ වශයෙන් වනාහි, ආඛ්‍යාතයෙහිදී ඉකාරාන්ත අනේකාක්ෂර ධාතුවලින් පසුව 'අ' ප්‍රත්‍යය ද සමඟ නිරන්තරයෙන්ම නිග්ගහීත ආගමය පැමිණීම ද, නාමික අවස්ථාවෙහිදී නිග්ගහීත ආගමය පමණක් පැමිණීම ද භූවාදි ගණයේ ලක්ෂණය වේ. ආඛ්‍යාතයෙහිදී කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව 'අ' ප්‍රත්‍යය සමඟ නියත වශයෙන්ම නිග්ගහීත ආගමය පැමිණීම සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් රුධාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. විශේෂ ලක්ෂණ වශයෙන් වනාහි, ආඛ්‍යාතයෙහිදී කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් ඉවර්ණ (ඉ, ඊ), ඒකාර, ඕකාර ප්‍රත්‍යයන් සමඟ නියත වශයෙන්ම නිග්ගහීත ආගමය පැමිණීම ද, නාමික අවස්ථාවෙහිදී අනියත වශයෙන් නිග්ගහීත ආගමය පමණක් පැමිණීම ද රුධාදි ගණයේ ලක්ෂණය වේ. කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව (ආදේශ ලැබීමට හෝ නොලැබීමට සුදුසු වූ) 'ය' ප්‍රත්‍යය පැමිණීම දිවාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව සුදුසු පරිදි 'ණු', 'ණා', 'උණා' යන ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම ස්වාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව 'ණා' ප්‍රත්‍යය පැමිණීම කියාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව ආඛ්‍යාතයෙහිදී ඉතා අල්ප වශයෙන් ද, නාමික අවස්ථාවෙහිදී බහුල වශයෙන් ද 'ප්ප', 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම ගහාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව යථාසම්භව 'ඕ', 'යිර' ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම තනාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. ආඛ්‍යාතයෙහිදී කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව සර්වප්‍රකාරයෙන්ම 'ණේ', 'ණය' ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් චුරාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. විශේෂ ලක්ෂණ වශයෙන් වනාහි, ආඛ්‍යාතයෙහිදී ඉකාරාන්ත ධාතුවෙන් පසුව 'ණේ', 'ණය' ප්‍රත්‍යයන් සමඟ නිරන්තරයෙන්ම නිග්ගහීත ආගමය පැමිණීම ද, නාමික අවස්ථාවෙහිදී නිග්ගහීත ආගමය පමණක් පැමිණීම ද චුරාදි ගණයේ ලක්ෂණය වේ. ගණ සූචක ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වීම අධාතු ලක්ෂණයයි. මෙසේ ධාතු ගණ ලක්ෂණ සහ අධාතු ලක්ෂණ පැහැදිලි කරන ලදී.

การิตปจฺจยสฺส โยเค ‘‘เณ ณโย ณาเป ณาปโย จา’’ติ อิเม จตฺตาโร การิตปจฺจยา.

කාරිත ප්‍රත්‍ය යෙදීමේදී ‘‘ණේ, ණය, ණාපේ, ණාපය’’ යන මේ සතර කාරිත ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

เณ ณยาสุํ อุวณฺณนฺตา,อาทนฺตา ปจฺฉิมา ทุเว;

เสสโต จตุโรทฺเว วา,ณโยเยว อธาตุโต.

‘ණේ’ සහ ‘ණය’ යන ප්‍රත්‍යයෝ උවර්ණාන්ත ධාතූන්ගෙන් ද, අවසාන ප්‍රත්‍ය දෙක වන ‘ණාපේ’ සහ ‘ණාපය’ යන ප්‍රත්‍යයෝ ආකාරාන්ත ධාතූන්ගෙන් ද, ඉතිරි ධාතූන් කෙරෙන් සතරම හෝ දෙකක් හෝ ද, ධාතු නොවන ශබ්දයන් කෙරෙන් ‘ණය’ ප්‍රත්‍යය පමණක්ම ද පැමිණෙත්.

ตตฺร สาเวติ, สาวยติ. ภาเวติ, ภาวยติ, โอภาเสติ, โอภาสยติ. อิมานิ การิเต อุวณฺณนฺตธาตุรูปานิ.

එහි ‘සාවේති’ (sāveti), ‘සාවයති’ (sāvayati), ‘භාවේති’ (bhāveti), ‘භාවයති’ (bhāvayati), ‘ඕභාසේති’ (obhāseti), ‘ඕභාසයති’ (obhāsayati) යනාදිය කාරිතයෙහි උවර්ණාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

ทาเปติ[Pg.375], ทาปยติ. หาเปติ, หาปยติ. นฺหาเปติ, นฺหาปยติ. นหาเปติ, นหาปยติ. อาการนฺตธาตุรูปานิ.

‘දාපේති’ (dāpeti), ‘දාපයති’ (dāpayati), ‘හාපේති’ (hāpeti), ‘හාපයති’ (hāpayati), ‘න්හාපේති’ (nhāpeti), ‘න්හාපයති’ (nhāpayati), ‘නහාපේති’ (nahāpeti), ‘නහාපයති’ (nahāpayati) යනාදිය ආකාරාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

โสเสติ, โสสยติ. โสสาเปติ, โสสาปยติ. โฆสาเปติ, โฆสาปยติ. อการนฺตธาตุรุปานิ.

‘සෝසේති’ (soseti), ‘සෝසයති’ (sosayati), ‘සෝසාපේති’ (sosāpeti), ‘සෝසාපයති’ (sosāpayati), ‘ඝෝසාපේති’ (ghosāpeti), ‘ඝෝසාපයති’ (ghosāpayati) යනාදිය අකාරාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

มคฺโค สํสารโต โลกํ ญาเปติ, ญาปยติ. อิธาตุรูปานิ นิคฺคจฺฉาเปตีติ เอเตสมตฺโถ. อิมานิ หิ นิปุพฺพาย อิธาตุยา วเสน สมฺภูตานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. ตถา หิ สุทฺธกตฺตุภาเวน มคฺโค สยํ ญายติ, สํสารโต นิคฺคจฺฉตีติ ญาโยติ วุจฺจติ.

“මාර්ගය සංසාරයෙන් ලෝකය නික්මවයි (මුදවයි)” යන්නෙහි ‘ඤාපේති’ (ñāpeti), ‘ඤාපයති’ (ñāpayati) යනු ‘ඉ’ ධාතු රූපයෝ වෙති. ‘නික්මවයි’ (niggacchāpeti) යන්න මෙහි අර්ථයයි. මේවා වනාහි ‘නි’ උපසර්ගය පූර්ව කොට ඇති ‘ඉ’ ධාතුව ඇසුරෙන් සිදුවූ කාරිත රූපයෝ වෙති. එසේමය, කාරිත භාවයෙන් (මෙහෙයවීමෙන්) මාර්ගය තෙමේම අවබෝධ කරගනු ලැබේ (ඤායති), සංසාරයෙන් නික්මෙයි යන අර්ථයෙන් ‘ඤාය’ (ñāyo) යැයි කියනු ලැබේ.

ปาเวติ, ปาวยติ, อุธาตุรูปานิ. วทาเปตีติ เอเตสมตฺโถ. อิมานิ หิ ปปุพฺพาย อุธาตุยา วเสน สมฺภูตานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. ตถา หิ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ สุทฺธกตฺตุปทํ อาหจฺจภาสิตํ ทิสฺสติ.

‘පාවේති’ (pāveti), ‘පාවයති’ (pāvayati) යනු ‘උ’ ධාතුවේ රූපයෝ වෙති. ‘කියවයි’ (vadāpeti) යන්න මෙහි අර්ථයයි. මේවා වනාහි ‘ප’ උපසර්ගය පූර්ව කොට ඇති ‘උ’ ධාතුව ඇසුරෙන් සිදුවූ කාරිත රූපයෝ වෙති. එසේම ‘‘යමෙක් තමාම තමන් ප්‍රකාශ කරයි ද (පාවා)’’ යන්නෙහි ශුද්ධ කර්තෘ පදයක් ලෙස යෙදී තිබෙනු දක්නට ලැබේ.

เขเปติ, เขปยติ. กงฺเขติ, กงฺขยติ, กงฺขาเปติ, กงฺขาปยติ. อาจิกฺขาเปติ, อาจิกฺขาปยติ. อิวณฺณนฺตธาตุรูปานิ.

‘ඛේපේති’ (khepeti), ‘ඛේපයති’ (khepayati), ‘කංඛේති’ (kaṅkheti), ‘කංඛයති’ (kaṅkhayati), ‘කංඛාපේති’ (kaṅkhāpeti), ‘කංඛාපයති’ (kaṅkhāpayati), ‘ආචික්ඛාපේති’ (ācikkhāpeti), ‘ආචික්ඛාපයති’ (ācikkhāpayati) යනාදිය ඉවර්ණාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

ขิเยติ, ขิยยติ. มิลาเยติ, มิลายยติ. เอการนฺตธาตุรูปานิ.

‘ඛීයේති’ (khiyeti), ‘ඛීයයති’ (khiyayati), ‘මිලායේති’ (milāyeti), ‘මිලායයති’ (milāyayati) යනාදිය ඒකාරාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

สิเยติ, สิยยติ. โอการนฺตธาตุรูปานิ.

‘සීයේති’ (siyeti), ‘සීයයති’ (siyayati) යනාදිය ඕකාරාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

ปพฺพตายายติ, ปุตฺติยายติ. อธาตุนิสฺสิตานิ รูปานิ. อิมินา นเยน เสสานิ อวุตฺตานิปิ รูปานิ สกฺกา วิญฺญาตุํ วิญฺญุนา ปาฬินยญฺญุนาติ วิตฺถาโร น ทสฺสิโต. อิติ การิตปจฺจยโยโค สงฺเขเปน วิภาวิโต.

‘පබ්බතායායති’ (pabbatāyāyati), ‘පුත්තියායති’ (puttiyāyati) යනු ධාතුන් ඇසුරු නොකළ රූපයෝ වෙති. මේ ක්‍රමයෙන් මෙහි නොකියවුණු සෙසු රූපයන් ද පාලි ක්‍රමවේදය දන්නා නුවණැත්තන් විසින් වටහාගත හැකි බැවින්, විස්තර වශයෙන් දක්වන නොලදී. මෙසේ කාරිත ප්‍රත්‍ය යෙදීම සංක්ෂේපයෙන් පැහැදිලි කරන ලදී.

อิทานิ [Pg.376] สการิเตกกมฺมาทีนิ พฺรูม –

දැන් කාරිත ප්‍රත්‍යය සහිත ඒකකර්මක ආදී රූපයන් පවසමු –

อกมฺมกา เอกกมฺมา, ทฺวิกมฺมา วาปิ โหนฺติ หิ;

การิตปจฺจเย ลทฺเธ, สกมฺมา จ ทฺวิกมฺมกา.

අකර්මක ධාතූහු ද, ඒකකර්මක ධාතූහු ද, ද්විකර්මක ධාතූහු ද කාරිත ප්‍රත්‍යය ලැබුණු කල්හි (පිළිවෙළින්) සකර්මක, ද්විකර්මක සහ ත්‍රිකර්මක වෙති.

สยํ โสเธติ โส ภูมึ, โสธาเปติ ปเรมหึ;

นรํ กมฺมํ การยติ, วิญฺเญยฺยํ กมโต อิทํ.

“ඔහු තෙමේම භූමිය පිරිසිදු කරයි”, “අන්‍යයන් ලවා පොළොව පිරිසිදු කරවයි” සහ “මිනිසා ලවා කර්මය කරවයි” යන්න පිළිවෙළින් වටහාගත යුතුය.

ทฺวิกมฺมิกา สมฺภวนฺติ, ติกมฺมา เอตฺถ ทีปเย;

‘‘อิสฺสโร เสวกํ คามํ, อชํ นาเยติ’’ อิจฺจปิ.

මෙහිදී ද්විකර්මක ධාතූන් ත්‍රිකර්මක වන බව පෙන්වා දිය යුතුය. එනම්, “ස්වාමියා සේවකයා ලවා ගමට එළුවා පමුණුවයි” යනාදී වශයෙනි.

‘‘นโร นเรน วา คามํ, อชํ นาเยติ’’อิจฺจปิ;

กมฺมตฺถทีปกํเยว, กรณํ เอตฺถ อิจฺฉิตํ.

“මිනිසා මිනිසෙකු ලවා හෝ ගමට එළුවා පමුණුවයි” යන්නෙහි ද මෙහි (නරේන යන) කරණ විභක්තියෙන් කර්මාර්ථයම හැඟවීම අපේක්ෂිතය.

อิติ สการิเตกกมฺมาทีนิ วิภาวิตานิ.

මෙසේ කාරිත ප්‍රත්‍යය සහිත ඒකකර්මක ආදී රූපයන් පැහැදිලි කරන ලදී.

อิทานิ อูหนียรูปคณํ พฺรูม – โหติ, โภติ, สมฺโภติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. สุมฺโภติ, ปริสุมฺโภติ, อิทํ รุธาทิคูปํ. นินฺทติ, วินินฺทติ, พนฺธติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. ฉินฺทติ, ภินฺทติ, รุนฺธติ, อิทํ รุธาทิรูปํ. เทติ, เนติ, วเทติ, อนฺเวติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. รุนฺเธติ, ปฏิรุนฺเธติ, อิทํ รุธาทิรูปํ. พุทฺเธติ, ปลิพุทฺเธติ, อิทํ จุราทิรูปํ. ชยติ, สยติ, ปลายติ, มิลายติ, คายติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. หายติ, สายติ, นฺหายติ, อิทํ ทิวาทิรูปํ. กถยติ, จินฺตยติ, ภาชยติ, อิทํ จุราทิรูปํ. คพฺพติ, ปคพฺพติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. กุพฺพติ, กฺรุพฺพติ, อิทํ ตนาทิรูปํ. หิโนติ, จิโนติ, อิทํ สฺวาทิรูปํ. ตโนติ, สโนติ, กโรติ, อิทํ ตนาทิรูปํ. จินฺเตติ, จินฺตยติ, อิทํ กตฺตุรูปญฺเจว เหตุกตฺตุรูปญฺจ. กนฺเตติ, กนฺตยติ, อิทํ เหตุกตฺตุรูปเมว. ภกฺเขติ, ภกฺขยติ, วาเทติ, วาทยติ, อิทํ สุทฺธกตฺตุรูปญฺเจว เหตุกตฺตุรูปญฺจ. มิยฺยตีติ กตฺตุปทญฺเจว กมฺมปทญฺจ. ภาเวถาติ พหุวจนญฺเจว เอกวจนญฺจ. สํยมิสฺสนฺติ อนาคตวจนญฺเจว อตีตวจนญฺจ. อนุสาสตีติ อาขฺยาตญฺเจว นามิกญฺจ. คจฺฉํ วิธมํ นิกฺขณนฺติ นามิกญฺเจว [Pg.377] อาขฺยาตญฺจ. เอตฺถ อาขฺยาตตฺเต คจฺฉนฺติ อนาคตวจนํ, วิธมนฺติ อตีตวจนํ, นิขณนฺติ ปริกปฺปวจนํ, สพฺพํ วา เอตํ ปทํ อนาคตาธิวจนนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏเตว. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ อูหนียปทานิ นานปฺปการโต โยเชตพฺพานิ. อิมานิ ปทานิ ทุพฺพิญฺเญยฺยวิเสสานิ มนฺทพุทฺธีนํ สมฺโมหกรานิ อาจริยปาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา เวทนียานีติ อูหนียรูปคโณ วิภาวิโต.

දැන් අපි ඌහනීය රූප සමූහය (විමසා බැලිය යුතු රූප සමූහය) පවසමු: hotis, bhoti, sambhoti යන මෙය භූවාදි ගණයේ රූපයකි. sumbhot, parisumbhoti යන මෙය රුධාදි ගණයේ රූපයකි. nindati, vinindati, bandhati යන මෙය භූවාදි ගණයේ රූපයකි. chindati, bhindati, rundhati යන මෙය රුධාදි ගණයේ රූපයකි. deti, neti, vadeti, anveti යන මෙය භූවාදි ගණයේ රූපයකි. rundheti, paṭirundheti යන මෙය රුධාදි ගණයේ රූපයකි. buddheti, palibuddheti යන මෙය චුරාදි ගණයේ රූපයකි. jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati යන මෙය භූවාදි ගණයේ රූපයකි. hāyati, sāyati, nhāyati යන මෙය දිවාදි ගණයේ රූපයකි. kathayati, cintayati, bhājayati යන මෙය චුරාදි ගණයේ රූපයකි. gabbati, pagabbati යන මෙය භූවාදි ගණයේ රූපයකි. kubbati, krubbati යන මෙය තනාදි ගණයේ රූපයකි. hinoti, cinoti යන මෙය ස්වාදි ගණයේ රූපයකි. tanoti, sanoti, karoti යන මෙය තනාදි ගණයේ රූපයකි. cinteti, cintayati යන මෙය කර්තෘ කාරක රූපය ද හේතු කාරක රූපය ද වේ. kanteti, kantayati යන මෙය හේතු කාරක රූපයම වේ. bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati යන මෙය කර්තෘ කාරක රූපය ද හේතු කාරක රූපය ද වේ. ‘miyyati’ යනු කර්තෘ පදයක් මෙන්ම කර්ම පදයක් ද වේ. ‘bhāvetha’ යනු බහු වචනයක් මෙන්ම ඒක වචනයක් ද වේ. ‘saṃyamissanti’ යනු අනාගත කාල වචනයක් මෙන්ම අතීත කාල වචනයක් ද වේ. ‘anusāsati’ යනු ආඛ්‍යාත පදයක් මෙන්ම නාම පදයක් ද වේ. ‘gacchaṃ’, ‘vidhamaṃ’, ‘nikkhaṇanti’ යනු නාම පද ද ආඛ්‍යාත පද ද වේ. මෙහි ආඛ්‍යාත බවෙහි දී ‘gacchanti’ යන්න අනාගත කාල වචනය ද, ‘vidhamanti’ යන්න අතීත කාල වචනය ද, ‘nikhaṇanti’ යන්න පරිකල්පනා (විධි ක්‍රියා) වචනය ද වේ. නැතහොත් මේ සියලු පද ‘අනාගත කාලය’ හඟවන පද යැයි පැවසීම ද වඩාත් සුදුසු ය. මේ ක්‍රමයෙන් වෙනත් විමසිය යුතු (ඌහනීය) පදයන් ද විවිධ ආකාරයෙන් යෙදිය යුතුය. මද නුවණැත්තන් මුළා කරවන, වටහා ගැනීමට අපහසු විශේෂතා ඇති මේ පදයන්, ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා ඇසුරු කොට වටහා ගත යුතුය. මෙසේ ‘ඌහනීය රූප ගණය’ විස්තර කරන ලදී.

อิทานิ เอกคณิกาทีนิ วทาม – ธา ธารเณ, ภูวาทิคณิกวเสนายํ เอกคณิกา สกมฺมิกา ธาตุ. ภควา สกลโลกสฺส หิตํ ทธาติ วิทธาติ, ปุริโส อตฺถํ สํวิเธติ, นิธึ นิเธติ, อิมานิ สุทฺธกตฺตริ ภวนฺติ. ‘‘สํวิธาเปติ, วิธาเปตี’’ติ อิมานิ เหตุกตฺตริ ภวนฺติ. กมฺเม ปน ภาเว จ ‘‘อนุวิธียตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ตถา หิ กมฺเม ‘‘นิธิ นาม นิธียตี’’ติ จ ‘‘ธียติ ธปิยตีติ เธยฺย’’นฺติ จ รูปานิ ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ กมฺเม ‘‘กมฺมํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยติ, กมฺมานิ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยนฺติ. โภ กมฺม ตฺวํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยสิ, อหํ กมฺมํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยามี’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. ภาเว ปน ‘‘สตฺโต ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยติ, สตฺตา ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยนฺติ, โต สตฺต ตฺวํ ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยสี’’ติ โยเชตพฺพํ. อยํ นโย อติวิย สุขุโม ปาฬินยานุกูโล.

දැන් අපි ඒකගණික ආදී පදයන් පවසමු: ‘dhā’ ධාතුව ‘දැරීම’ (ධාරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. භූවාදි ගණයට අයත් වීමෙන් මෙය සකර්මක වූ ඒකගණික ධාතුවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සකල ලෝකයාගේ හිත සුව එළවති (dadhāti), සලසති (vidadhāti). පුරුෂයා අර්ථය සංවිධානය කරයි (saṃvidheti), නිධානය තැන්පත් කරයි (nidheti) - මේවා කර්තෘ කාරකයෙහි (ක්‍රියා) වෙති. ‘saṃvidhāpeti’, ‘vidhāpeti’ යන මේවා හේතු කාරක ක්‍රියා වෙති. කර්ම කාරකයෙහි සහ භාව කාරකයෙහි දී ‘anuvidhīyati’ ආදී රූප වෙති. එසේම කර්ම කාරකයෙහි දී ‘nidhi nāma nidhīyati’ (නිධානය නම් තැන්පත් කරනු ලැබේ) කියා ද, ‘dhīyati dhapiyatīti dheyyaṃ’ කියා ද රූප දක්නට ලැබේ. එහි කර්ම කාරකයෙහි දී: “කර්මය සත්වයන් විසින් අනුගමනය කරනු ලැබේ (kammaṃ sattehi anuvidhiyyati), කර්මයන් සත්වයන් විසින් අනුගමනය කරනු ලැබේ (kammāni sattehi anuvidhiyyanti). එම්බා කර්මය, තෝ සත්වයන් විසින් අනුගමනය කරනු ලැබෙහිය (tvaṃ sattehi anuvidhiyyasi), මම සත්වයන් විසින් අනුගමනය කරනු ලබන කර්මය වෙමි (ahaṃ kammaṃ sattehi anuvidhiyyāmī)” යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. භාව කාරකයෙහි දී නම්: “සත්වයා දුකට අනුරූප වෙයි (satto dukkhaṃ anuvidhiyyati), සත්වයෝ දුකට අනුරූප වෙති (sattā dukkhaṃ anuvidhiyyanti), එම්බා සත්වය, තෝ දුකට අනුරූප වෙහිය (tvaṃ dukkhaṃ anuvidhiyyasī)” යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මේ ක්‍රමය ඉතාමත් සියුම් වූ, පාලි ක්‍රමයට අනුකූල වූවකි.

นามิกปทตฺเต ‘‘ธาตู’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ตตฺถ ธาตูติ สลกฺขณํ ทธาติ ธาเรตีติ ธาตุ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘สลกฺขณธารณโต ทุกฺขวิธานโต ทุกฺขธานโต จ ธาตู’’ติ วุตฺตํ. ธาตูติ ปถวีธาตาทิธาตุโย. ตตฺถ สลกฺขณธารณโตติ ยถา ติตฺถิยปริกปฺปิโต ปกติ อตฺตาติ เอวมาทิโก สภาวโต นตฺถิ, น เอวเมตา, เอตา ปน สลกฺขณํ สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโย[Pg.378]. ทุกฺขวิธานโตติ ทุกฺขสฺส วิทหนโต. เอตา หิ ธาตุโย การณภาเวน ววตฺถิตา หุตฺวา ยถา อยโลหาทิธาตุโย อยโลหาทิอเนกปฺปการํ สํสารทุกฺขํ วิทหนฺติ. ทุกฺขธานโตติ อนปฺปกสฺส ทุกฺขสฺส วิธานมตฺตโต อวสวตฺตนโต, ตํ วา ทุกฺขํ เอตาหิ การณภูตาหิ สตฺเตหิ อนุวิธียติ, ตถาวิหิตญฺจ ตํ เอเตสฺเวว ธียติ ฐปิยติ, เอวํ ทุกฺขธานโต ธาตุโย. อปิจ นิชฺชีวฏฺโฐ ธาตโวติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ ภควา ‘‘ฉ ธาตุโยสํ ภิกฺขุ ปุริโส’’ติอาทีสุ ชีวสญฺญาสมูหนตฺถํ ธาตุเทสนํ อกาสีติ. โย ปน ตตฺถ อมฺเหหิ ภาวฏฺฐาเน ‘‘สตฺโต ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยตี’’ติ ติปุริสมณฺฑิโต เอกวจนพหุวจนิโก ปฐมาวิภตฺติปฺปโยโค วุตฺโต. โส –

නාම පද බවට පත් වීමේදී ‘dhātu’ (ධාතු) ආදී පද වෙති. එහි ‘ධාතු’ යනු - තමාගේ ස්වලක්ෂණය දරයිද, එහෙයින් ‘ධාතු’ නම් වේ. අටුවාවන්හි පවසන ලද්දේ: “ස්වලක්ෂණය දැරීමෙන් ද, දුක විධානය කිරීමෙන් (පැමිණවීමෙන්) ද, දුක පිහිටුවීමෙන් (තැන්පත් කිරීමෙන්) ද ‘ධාතු’ නම් වේ” යනුවෙනි. ‘ධාතු’ යනු පඨවි ධාතුව ආදී ධාතූන් ය. එහි ‘ස්වලක්ෂණය දැරීමෙන්’ යන්නෙන්: අන්‍ය තීර්ථකයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද ‘ප්‍රකෘති’ හෝ ‘ආත්ම’ ආදිය ස්වභාවයෙන්ම නැත; මේ ධාතූහු එසේ නොවෙති, ඔවුහු තමන්ගේ ස්වලක්ෂණ ස්වභාවය දරති, එබැවින් ‘ධාතූහු’ වෙති. ‘දුක විධානය කිරීමෙන්’ යන්නෙන්: දුක ඇති කිරීම (පැමිණවීම) නිසාය. මන්ද, මේ ධාතූහු හේතු භාවයෙන් පිහිටා තිබෙමින්, යකඩ-ලෝහ ආදී ධාතූන් (ලෝපස් ආදිය) යකඩ හා ලෝහ ආදී බොහෝ දේ උපදවන්නා සේ, අනේකප්‍රකාර වූ සංසාර දුක ඇති කරති. ‘දුක පිහිටුවීමෙන්’ යන්නෙන්: අප්‍රමාණ වූ දුක පැමිණවීම පමණක් වන බැවින් හා තමාගේ වසඟයෙහි නොපවතින බැවින් ද, නැතහොත් හේතුභූත වූ මේ ධාතූන් නිසා සත්වයන් විසින් ඒ දුක අනුභව කරනු ලැබේ (අනුගමනය කරනු ලැබේ), එසේ පමුණුවන ලද ඒ දුක මොවුන් කෙරෙහිම තැන්පත් කරනු ලැබේ (රඳවනු ලැබේ), මෙසේ දුක පිහිටුවන (දරන) බැවින් ‘ධාතු’ නම් වේ. තවද, ‘ධාතූහු’ යනු නිර්ජීවී (ආත්මයක් නොවන) අර්ථයෙන් යුක්ත යැයි දත යුතුය. එසේ හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මේ පුරුෂයා ධාතූන් සයකින් යුක්තය” යනාදී සූත්‍රයන්හි, ‘ජීව’ (ආත්ම) සංඥාව නැති කරනු පිණිස ධාතු දේශනාව කළ සේක. එහි අප විසින් භාව අර්ථයෙහි දී, “සත්වයා දුකට අනුරූප වෙයි” (satto dukkhaṃ anuvidhiyyati) යනුවෙන් පුරුෂයන් තිදෙනාගෙන්ම යුත්, ඒක වචන හා බහු වචන සහිත ප්‍රථමා විභක්ති ප්‍රයෝගය පවසන ලදී. එය -

‘‘ทูสิโต คิริทตฺเตน, หโย สามสฺส ปณฺฑโว;

โปราณํ ปกตึ หิตฺวา, ตสฺเสวานุวิธิยฺยตี’’ติ จ

“ගිරිදත්ත නම් අස්දම්මන්නා විසින් දූෂිත කරන ලද, සාම රජුගේ ‘පණ්ඩව’ නම් අශ්වයා, තමාගේ පැරණි ස්වභාවය හැර දමා, ඔහුටම අනුරූපව හැසිරෙයි (නොන්ඩි ගසයි)” යනාදී වශයෙනි.

‘‘มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธุรสฺส หทยํ ธนิยฺยตี’’ติ จ ‘‘เต สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺตี’’ติ จ อิมาสํ ปาฬีนํ วเสน สารโต ปจฺเจตพฺโพ. ตตฺถ ปณฺฑโว นาม อสฺโส คิริทตฺตนามกสฺส อสฺสโคปกสฺส ปกตึ อนุวิธิยฺยติ อนุกโรตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยทิ กตฺตุปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘อนุวิทธาตี’’ติ ปาฬิ วตฺตพฺพา สิยา. ยทิ กมฺมปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ปณฺฑเวนา’’ติ ตติยนฺตํ กตฺตุปทํ วตฺตพฺพํ สิยา, เอวํ อวจเนน ‘‘อนุวิธิยฺยตี’’ติ อิทํ ภาวปทนฺติ สิทฺธํ. น เกนจิ เอตฺถ วตฺตุํ สกฺกา ‘‘ทิวาทิคเณ กตฺตริ วิหิตยปจฺจยสฺส วเสน วุตฺตํ อิทํ รูป’’นฺติ, ธาธาตุยา ทิวาทิคเณ อปฺปวตฺตนโต, เอกนฺตภูวาทิคณิกตฺตา จ. ทุติยปฺปโยเค ปน ยทิ กตฺตุปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ธนุเต’’ติ ปาฬิ วตฺตพฺพา สิยา. ยทิ กมฺมปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ธาตุยา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา[Pg.379]. เอวํ อวจเนน ‘‘ธนิยฺยตี’’ติ อิทมฺปิ ภาวปทนฺติ สิทฺธํ. เอตฺถ ‘‘ธนิยฺยตีติ ปตฺเถติ, อิจฺฉตีติ อตฺโถ’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ‘‘ธนุ ยาจเน’’ติ ธาตุ เอสา เอกนฺเตน ตนาทิคเณเยว วตฺตติ. ตติยปฺปโยเค ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ ยทิ ภูวาทิคเณ ‘‘หา จาเค’’ติ ธาตุยา รูปํ สิยา, กตฺตริ ‘‘ปชหิสฺสนฺตี’’ติ รูปํ สิยา, ‘‘กสฺมา โน ปชหิสฺสตี’’ติ เอตฺถ วิย. กมฺมปทํ ปน ‘‘ปชหิยิสฺสนฺตี’’ติ สิยา. ยสฺมา ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ อิทํ ทิวาทิคเณ ‘‘หา ปริหานิย’’นฺติ ธาตุยา รูปตฺตา ‘‘ปหายิสฺสนฺตี’’ติ กตฺตุปทรูปํ สิยา ‘‘อาชญฺโญ กุรุเต เวคํ, หายนฺติ ตตฺถ วฬวา’’ติ อกมฺมกสฺส กตฺตุปทรูปสฺส ทสฺสนโต, ตสฺมา ‘‘ปหายิสฺสนฺตี’’ติ อวตฺวา ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ วจเนน ยปจฺจโย ภาเว วตฺตตีติ ญายติ.

“Mātā hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyyatī” (තාගේ මව වන ඉරන්දතිය, විධුරගේ හෘදය ප්‍රාර්ථනා කරයි) සහ “te saṃkilesikā dhammā pahīyissantī” (ඒ කෙලෙස් සහිත ධර්මයෝ පිරිහෙන්නාහ/ප්‍රහීණ වන්නාහ) යන මේ පාළි පාඨයන්ගේ වශයෙන් සාරය (සැබෑ අර්ථය) වටහා ගත යුතුය. එහි පණ්ඩව නම් අශ්වයා ගිරිදත්ත නම් අස්ගොව්වාගේ ස්වභාවය අනුව හැසිරෙයි, අනුකරණය කරයි යනු අර්ථයයි. මෙහි ඉදින් කර්තෘ පදයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, “anuvidadhātī” කියා පාළියක් කිව යුතුය. ඉදින් කර්ම පදයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, “paṇḍavenā” කියා තෘතීයාවෙන් කෙළවර වන කර්තෘ පදයක් කිව යුතුය. මෙසේ නොකීමෙන් “anuvidhiyyatī” යන්න භාව පදයක් (භාව කාරකයක්) බව සිද්ධ වේ. මෙහි කිසිවෙකුටත් ‘දිවාදි ගණයෙහි කර්තරී කාරකයෙහි පනවන ලද ‘ය’ ප්‍රත්‍යයේ වශයෙන් මේ රූපය කියන ලදී’ යයි පැවසීමට නොහැකිය. ‘ධා’ (dhā) ධාතුව දිවාදි ගණයෙහි ප්‍රවර්තනය නොවන බැවින්ද, එය ඒකාන්තයෙන්ම භූවාදි ගණයට අයත් වන බැවින්ද වේ. දෙවන යෙදුමෙහි ඉදින් කර්තෘ පදයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, “dhanute” කියා පාළිය කිව යුතුය. ඉදින් කර්ම පදයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, “dhātuyā” කියා කිව යුතුය. මෙසේ නොකීමෙන් “dhaniyyatī” යන්නද භාව පදයක් බව සිද්ධ වේ. මෙහි “dhaniyyatī” යනු ප්‍රාර්ථනා කරයි, කැමති වෙයි යනු අර්ථයයි අටුවාවෙහි දක්වා ඇත. “Dhanu yācane” (ධනු යාචනයෙහි) යන මේ ධාතුව ඒකාන්තයෙන්ම තනාදි ගණයෙහිම පවතී. තුන්වන යෙදුමෙහි “pahīyissantī” යන්න ඉදින් භූවාදි ගණයෙහි “hā cāge” (හා චාගේ - අත්හැරීමෙහි) ධාතුවේ රූපයක් වන්නේ නම්, කර්තරී කාරකයෙහි “pajahissantī” කියා රූපය විය යුතුය, “kasmā no pajahissatī” යන්නෙහි මෙනි. කර්ම පදය (කර්ම කාරකය) නම් “pajahiyissantī” විය යුතුය. යම් හෙයකින් “pahīyissantī” යන්න දිවාදි ගණයෙහි “hā parihāniyaṃ” (හා පරිහානියම් - පිරිහීමෙහි) ධාතුවේ රූපයක් වන බැවින් “pahāyissantī” කියා කර්තෘ පද රූපය විය යුත්තේය. “ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā” යනාදී අන්‍ය ස්ථානයන්හි කර්තෘ පද රූපය දැක්වෙන බැවිනි. එබැවින් “pahāyissantī” කියා නොපවසා “pahīyissantī” කියා පැවසීමෙන් ‘ය’ ප්‍රත්‍යය භාව වාච්යයෙහි පවතින බව දත යුතුය.

เกจิ ปเนตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘โส ปหียิสฺสติ. เต สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ. รูปํ วิภวิยฺยติ. อคฺคิชาหิ ปุพฺเพว ภูยเต’ติอาทีสุ ยปจฺจโย กมฺเมเยว วิหิโต, น ภาเว. กมฺมกตฺตุวเสน หิ อิเม ปโยคา ทฏฺฐพฺพา, สยเมว ปียเต ปานียํ, สยเมว กโฏ กริยเตติ ปโยคา วิยา’’ติ. ตํ น, เอวญฺหิ สติ ‘‘ปชหิยิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกธาตุรูปานิ วตฺตพฺพานิ ‘‘ปียเต กริยเต’’ติ รูปานิ วิย. เอตฺถ ปน ภาวฏฺฐาเน กตฺตุโน ฐิตภาโว เหฏฺฐา นานปฺปกาเรน ทสฺสิโตติ น วุตฺโต. เย สทฺทสตฺเถ มตํ คเหตฺวา สาสนิกา ครู ภาเว อทพฺพวุตฺติโน ภาวสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว, ตญฺจ ปฐมปุริสสฺเสว ‘‘ภูยเต เทวทตฺเตน เทวทตฺเตน สมฺปตฺตึ อนุภวนนฺติ อตฺโถ’’ติ ปโยคญฺจ ตทตฺถโยชนญฺจ [Pg.380] วทนฺติ. เตสํ ตํ วจนํ ปาฬิยา, อฏฺฐกถาทีหิ จ น สเมติ, ตสฺมา ยถาวุตฺโตเยวตฺโถ อายสฺมนฺเตหิ ธาเรตพฺโพ.

මෙහි ඇතැම්හු මෙසේ පවසති: “so pahīyissati” (ඔහු පිරිහෙන්නේය), “te saṃkilesikā dhammā pahīyissanti” (ඒ කෙලෙස් සහගත ධර්මයෝ පිරිහෙන්නාහ), “rūpaṃ vibhaviyyati” (rūpaṃ vibhaviyyati - රූපය විනාශ වන්නේය), “aggijāhi pubbeva bhūyate” (ගින්නෙන් පෙරම පවතී) යනාදී තැන්හි ‘ය’ ප්‍රත්‍යය කර්මකාරකයෙහිම පනවන ලද්දකි, භාවකාරකයෙහි නොවේ. “පැන් තෙමේම බොනු ලැබේ”, “පැදුර තෙමේම කරනු ලැබේ” යන යෙදුම් මෙන් මේ යෙදුම්ද කර්මකර්තෘ (කර්මකර්තරී) කාරක වශයෙන් දැකිය යුතුය” කියායි. එය නිවැරදි නොවේ. එසේ වුවහොත්, “pīyate kariyate” (පීයතේ කරියතේ) යන රූප මෙන් “pajahiyissantī” යනාදී කර්මකර්තෘ ධාතු රූපයන් කිව යුතු වේ. මෙහි භාව වාච්යයෙහි කර්තෘගේ පිහිටීම (කර්තෘ පදය) යටින් විවිධ ආකාරයෙන් දක්වන ලද බැවින් මෙහි නොකියන ලදී. වියරණ ශාස්ත්‍රයෙහි මතය ගෙන, ශාසනික ගුරුවරුන් භාව කාරකයෙහි ද්‍රව්‍යයක් නොකියැවෙන බැවින්, භාවයේ ඒකත්වයෙන් ඒක වචනයම වේ යැයිද, එයද ප්‍රථම පුරුෂයාගේම වේ යැයිද, “bhūyate devadattena devadattena sampattiṃ anubhavananti attho” (දේවදත්තයා විසින් පවතී, දේවදත්තයා විසින් සම්පත්තිය අනුභව කරයි යනු අර්ථයයි) යන යෙදුම සහ එහි අර්ථ යෝජනාව පවසති. ඔවුන්ගේ එම ප්‍රකාශය පාළිය හා අටුවා ආදිය සමඟ නොගැළපේ. එබැවින් කලින් කියන ලද අර්ථයම ආයුෂ්මතුන් විසින් දැරිය යුතුය.

ชร โรเค. ชรติ, ชริยฺยติ. ชรวโยหานิยํ. ชีรติ, ชิยฺยติ. อิมา ทฺเวปิ ภูวาทิ คณิกวเสน เอกคณิกา. ตาสํ อยํ สาธารณรูปวิภาวนา. ‘‘เยน จ สนฺตปฺปติ, เยน จ ชริยฺยตี’’ติอาทิ. ตตฺถ เยน จ ชริยฺยตีติ เยน เตโชคเตน กุปิเตน อยํ กาโย เอกาหิกาทิชรโรเคน ชริยฺยติ ชรติ. อถ วา เยน จ ชริยติ เยน อยํ กาโย ชีรติ อินฺทฺริยเวกลฺยตํ พลกฺขยํ ปลิตวลิตาทิญฺจ ปาปุณาติ.

‘ජර’ (jara) ධාතුව රෝගයෙහි වැටේ. ‘ජරති’ (jarati), ‘ජරිය්‍යති’ (jariyyati) යනුවෙන් වේ. ‘ජර’ (jara) ධාතුව වයසින් පිරිහීමෙහිද වැටේ. ‘ජීරති’ (jīrati), ‘ජී්‍යති’ (jiyyati) යනුවෙන් වේ. මේ ධාතූන් දෙකම භූවාදි ගණයට අයත් වන බැවින් එක් ගණයකට අයත් වේ. ඔවුන්ගේ සාධාරණ රූප විභාගය මෙසේය: “yena ca santappati, yena ca jariyyati” (යමකින් තැවෙයිද, යමකින් දිරයිද) යනාදී වශයෙනි. එහි “yena ca jariyyati” යන්නෙන්, කිපියා වූ යම් තේජෝ ධාතුවකින් මේ ශරීරය ඒකාහික (දිනක් හැර දිනක් හැදෙන උණ) ආදී ජරාරෝගයන්ගෙන් දිරයිද, නැතහොත් ‘ජරති’ (jarati) යන්නයි. නැතහොත්, “yena ca jariyati” යන්නෙන් යමකින් මේ ශරීරය දිරාපත් වේද, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ දුර්වල බවට, බලය පිරිහීමට, කෙස් පැසීමට හා සම රැලි වැටීමට පැමිණේ ද යනුයි.

มร ปาณจาเค. ภูวาทิคณิโกยํ อกมฺมโก จ. สตฺโต มรติ, มิยฺยติ. กิญฺจาปิ อยํ ธาตุ ‘‘มร ปาณจาเค’’ติ วจนโต สกมฺมโก วิย ทิสฺสติ, ตถาปิ ‘‘ปุตฺโต มรติ. กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติ จ ชิยฺยติ จ มิยฺยติ จา’’ติ เอวมาทีนํ กมฺมรหิตปฺปโยคานํ ทสฺสนโต อกมฺมโกเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺถโยชนานเยน ปน มรตีติ ปาณํ จชตีติ กมฺมํ อาเนตฺวา กเถตุํ ลพฺภติ. ‘‘มรติ, มิยตี’’ติ อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ, ‘‘สตฺโต สตฺตํ มาเรติ, มารยติ, มาราเปติ, มาราปยตี’’ติ อิมานิ การิตปทสงฺขาตานิ เหตุกตฺตุปทานิ. เอตฺถ จ โย อมตํ สตฺตํ มรณํ ปาเปติ, โส วธโก มาเรติ มารยติ มาราเปติ มาราปยตีติ จ วุจฺจติ. สตฺโต สตฺเตหิ มาริยติ มาราปิยตีติ อิมานิ กมฺมปทานิ. ภาวปทมปฺปสิทฺธํ. เอวมญฺญตฺราปิ ปสิทฺธตา จ อปฺปสิทฺธตา จ อุปปริกฺขิตพฺพา.

‘මර’ (mara) ධාතුව ප්‍රාණ පරිත්‍යාගයෙහි (ජීවිතය හැර යාමෙහි) වැටේ. මෙය භූවාදි ගණයට අයත් අකර්මක ධාතුවකි. ‘සත්ත්වයා මිය යයි’ (satto marati), ‘මියති’ (miyyati) යනුවෙනි. “මර ප්‍රාණත්‍යාගයෙහි” යන ප්‍රකාශය නිසා මේ ධාතුව සකර්මක එකක් මෙන් පෙනුනද, “පුත්‍රයා මිය යයි” (putto marati), “ඒකාන්තයෙන්ම මේ ලෝකය දුකට පත්ව ඇත, උපදීද, දිරයිද, මිය යයිද” (kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jiyyati ca miyyati ca) යනාදී වශයෙන් කර්මයක් රහිත යෙදුම් පෙනෙන බැවින් මෙය අකර්මක එකක්ම යැයි දත යුතුය. අර්ථ ගැලපීමේ ක්‍රමයෙන් (atthayojanānayena) නම්, ‘මිය යයි’ (maratī) යන්නෙන් ප්‍රාණය හරියි කියා කර්මයක් ගෙනහැර දක්වා කීමට පුළුවන. “marati, miyati” (මරති, මියති) යන්න ශුද්ධ කර්තෘ පදයන්ය. “satto sattaṃ māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati” (සත්ත්වයා සත්ත්වයා මරයි, මරවයි) යනාදිය කාරිත පද නමින් හැඳින්වෙන හේතු කර්තෘ පදයන්ය. මෙහි නොමළ සත්ත්වයා මරණයට පත් කරන්නේ යමෙක්ද, ඒ වධකයා ‘මරයි’ (māreti, mārayati), ‘මරවයි’ (mārāpeti, mārāpayati) යයි කියනු ලැබේ. ‘සත්ත්වයා සත්ත්වයන් විසින් මරනු ලැබේ, මරවනු ලැබේ’ (māriyati, mārāpiyati) යනු කර්ම පදයන්ය. භාව පදය අප්‍රසිද්ධය. මෙලෙසින් අන්‍ය ස්ථානයන්හිද ප්‍රසිද්ධ බව සහ අප්‍රසිද්ධ බව විමසා බැලිය යුතුය.

ขาท ภกฺขเณ. อยํ ปน ภูวาทิคณิกวเสน เอกคณิโก สกมฺมโก ธาตุ. ขาทติ, สงฺขาทติ, อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ[Pg.381]. ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา ปูวํ ขาเทติ ขาทยติ ขาทาเปติ ขาทาปยติ, อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. เอตฺถ จ โย อขาทนฺตํ ขาทนฺตํ วา ขาทาหีติ ปโยเชติ, โส ขาทาปโก ขาเทติ ขาทยติ ขาทาเปติ ขาทาปยตีติ จ วุจฺจติ. ขชฺชติ, สํขชฺชติ, สงฺขาทิยติ. อิมานิ กมฺมปทานิ. อตฺรปนายํ ปาฬิ ‘‘อตีตํ ปาหํ อทฺธานํ รูเปน ขชฺชึ, เสยฺยถาปาหํ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺเนน รูเปน ขชฺชามิ. อหญฺเจว โข ปน อนาคตํ รูปํ อภินนฺเทยฺยํ, อนาคเตนปาหํ รูเปน ขชฺเชยฺยํ, เสยฺยถาเปตรหิ ขชฺชามี’’ติ. ภาวปทํ น ลพฺภติ สกมฺมกตฺตา อิมสฺส ธาตุสฺส. ภูวาทิคโณ. อยํ นามธาตุ เอกนฺตรุธาทิคณิโกติ อปฺปสิทฺโธ.

‘ඛාද’ (khāda) ධාතුව භක්ෂණය කිරීමෙහි (කෑමෙහි) වැටේ. මෙය භූවාදි ගණයේ වශයෙන් ඒක ගණික වූ සකර්මක ධාතුවකි. ‘ඛාදති’ (khādati - කයි), ‘සංඛාදති’ (saṅkhādati - හපයි) යනු ශුද්ධ කර්තෘ පදයන්ය. ‘පුරුෂයා පුරුෂයා ලවා හෝ තෙමේ හෝ කැවුම් කවයි, කැවුම් කබවයි’ (puriso purisena purisaṃ vā pūvaṃ khādeti khādayati khādāpeti khādāpayati) යන්න හේතු කර්තෘ පදයන්ය. මෙහි නොකන්නා හෝ කන්නා ලවා ‘කවන්න’ යැයි යමෙක් නියෝග කරයිද, ඒ කවන්නා ‘කවයි’ (khādeti, khādayati), ‘කබවයි’ (khādāpeti, khādāpayati) යයි කියනු ලැබේ. ‘කනු ලැබේ’ (khajjati), ‘සැපෙයි/කනු ලැබේ’ (saṃkhajjati), ‘හපනු ලැබේ/කනු ලැබේ’ (saṅkhādiyati) යනු කර්ම පදයන්ය. මෙහි මේ පාළි පාඨය වේ: “මම අතීත කාලයෙහි රූපය විසින් කනු ලැබුවෙමි, දැන් මේ වර්තමාන කාලයෙහි රූපය විසින් කනු ලබන්නාක් මෙනි. ඉදින් මම අනාගත රූපය අභිනන්දනය කරන්නෙම් නම්, මම අනාගත රූපයෙන්ද කනු ලැබිය හැකිය, දැන් කනු ලබන්නාක් මෙනි”. මෙම ධාතුව සකර්මක වන බැවින් මෙහි භාව පදය නොලැබේ. මෙය භූවාදි ගණයයි. මේ නාමධාතුව ඒකාන්තයෙන්ම රුධාදි ගණයට අයත් එකක් යනු අර්ථයයි.

ทิวาทิคเณ ตา ปาลเน. โลกํ ตายติ สนฺตายติ. อิมานิ สกมฺมกานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. เหตุกตฺตุปทํ ปน กมฺมปทญฺจ ภาวปทญฺจ อปฺปสิทฺธานิ.

දිවාදි ගණයෙහි ‘තා’ (tā) ධාතුව ආරක්ෂා කිරීමෙහි වැටේ. ‘ලෝකය රකියි, ආරක්ෂා කරයි’ (lokaṃ tāyati santāyati). මේවා සකර්මක ශුද්ධ කර්තෘ පදයන්ය. හේතු කර්තෘ පදය, කර්ම පදය සහ භාව පදය (භාවිතයෙහි) අප්‍රසිද්ධය.

สุธ สํสุทฺธิยํ. จิตฺตํ สุชฺฌติ วิสุชฺฌติ. อิมานิ อกมฺมกานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. โสเธติ, โสธยติ, โสธาเปติ, โสธาปยติ, อิมานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. เอตฺถ จ โย อสุทฺธํ ฐานํ สุทฺธํ กโรติ, โส โสธโก โสเธติ, โสธยตีติ วุจฺจติ, เอส นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ. โย ปน อสุทฺธฏฺฐานํ สยํ อโสเธตฺวา ‘‘ตฺวํ โสเธหี’’ติ อญฺญํ ปโยเชติ, โส โสธาปโก โสธาเปติ โสธาปยตีติ วุจฺจติ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ. ตถา หิ ‘‘กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยตี’’ติอาทีสุ อยํ นโย น ลพฺภติ, เอวํ ลพฺภมานนโย จ อลพฺภมานนโย จ สพฺพตฺถ อุปปริกฺขิตพฺโพ. อิมา ปเนตฺถ ปาฬิโย –

‘සුධ්’ ධාතුව පිරිසිදු වීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චිත්තං සුජ්ඣති විසුජ්ඣති’ (සිත පිරිසිදු වෙයි, විශේෂයෙන් පිරිසිදු වෙයි). මේවා හුදෙක් ශුද්ධ කර්තෘ පදයන් වේ. ‘සෝධේති, සෝධයති, සෝධාපේති, සෝධාපයති’ යන මේවා හේතු කර්තෘ රූපයන් වේ. මෙහි යමෙක් අපිරිසිදු ස්ථානයක් පිරිසිදු කෙරේද, ඔහු ‘සෝධක’ (පිරිසිදු කරන්නා) නම් වන අතර, ඔහු ‘සෝධේති’, ‘සෝධයති’ (පිරිසිදු කරයි) යයි කියනු ලැබේ. මේ ක්‍රමය අන් තැන්වලද මෙබඳු අවස්ථාවන්හිදී යෙදේ. යමෙක් අපිරිසිදු ස්ථානය තමාම පිරිසිදු නොකර, ‘තෝ පිරිසිදු කරව’යි අන් අයෙකු මෙහෙයවයිද, හෙතෙම ‘සෝධාපක’ (පිරිසිදු කරවන්නා) නම් වේ. ඔහු ‘සෝධාපේති’, ‘සෝධාපයති’ (පිරිසිදු කරවයි) යයි කියනු ලැබේ. මෙම ක්‍රමය අන් තැන්වලද මෙබඳු අවස්ථාවන්හිදී යෙදේ. එසේම ‘කාරේති, කාරයති, කාරාපේති, කාරාපයති’ යනාදී තැන්වල මෙම ක්‍රමය නොලැබේ. මෙසේ ලැබෙන ක්‍රමය සහ නොලැබෙන ක්‍රමය හැම තැනදීම විමසා බැලිය යුතුය. මෙහි මේ පාලි පාඨයන් වේ -

‘‘ปจฺจนฺตเทสวิสเย, นิมนฺเตตฺวา ตถาคตํ;

ตสฺส อาคมนํ มคฺคํ, โสเธนฺติ ตุฏฺฐมานสา’’ติ จ

‘ප්‍රත්‍යන්ත දේශ සීමාවෙහි තථාගතයන් වහන්සේට ඇරයුම් කර, සතුටු වූ සිතින් යුතුව උන්වහන්සේ වඩිනා මඟ පිරිසිදු කරති’ යන්නත්,

‘‘มคฺคํ [Pg.382] โสเธมหํ ตทา’’ติ จ. อิมา หิ ปาฬิโย สหตฺถา โสธนํ สนฺธาย วุตฺตา. ‘‘อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ ราชคเห ปพฺภารํ โสธาเปติ เลณํ กตฺตุกาโม’’ติ ปน ปาฬิ, ‘‘กึ ภนฺเต เถโร การาเปตี’’ติ, ‘‘ปพฺภารํ มหาราช โสธาเปมิ เลณํ กตฺตกาโม’’ติ จ ปาฬิ. อิมา ปเรหิ โสธาปนํ สนฺธาย วุตฺตา. ‘‘กสฺส โสธิยติ มคฺโค’’ติ อิทํ กมฺมปทํ, ภาวปทํ ปน อปฺปสิทฺธํ. อิมินา นเยน ยาว จุราทิคณา โยเชตพฺพํ.

‘එකල මම මාර්ගය පිරිසිදු කළෙමි’ යන්නත් ය. මේ පාලි පාඨයන් ස්වහස්තයෙන් (තමා විසින්ම) පිරිසිදු කිරීම අදහස් කරමින් වදාරන ලද්දේය. ‘ආයුෂ්මත් පිළින්දවච්ඡ තෙරණුවෝ රජගහනුවර ලෙනක් කිරීමට කැමතිව ගල් ලෙනක් පිරිසිදු කරවති’ යන පාලි පාඨයද, ‘ස්වාමීනි, තෙරුන් වහන්සේ කුමක් කරවන සේක්ද?’, ‘මහාරාජය, ලෙනක් කරනු කැමතිව ලෙන් බෑවුමක් පිරිසිදු කරවමි’ යන පාලි පාඨයද වෙත්. මේවා අන්‍යයන් ලවා පිරිසිදු කරවීම අදහස් කරමින් වදාරන ලද්දේය. ‘කස්ස සෝධියති මග්ගෝ’ (කාහට මාර්ගය පිරිසිදු කරනු ලැබේද?) යන්න කර්ම පදයකි. භාව පදයද එසේම යෙදිය යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් චුරාදි ගණය දක්වා යෙදිය යුතුය.

ทฺวิคณิกตฺเต สุภ โสเภ. โสภติ วตายํ ปุริโส. สุภ ปหาเร. โย โน คาโวว สุมฺภติ สุมฺโภติ อิจฺจปิ ทิสฺสติ. ‘‘สุมฺโภตี’’ติ จ กจฺจายนมเต รูปํ, อิมานิ กตฺตุปทานิ. นครํ โสเภติ, โสภยติ. ปุริโส ปุริเส โจรํ สุมฺเภติ, สุมฺภยติ, สุมฺภาเปติ, สุมฺภาปยติ. อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. กมฺมภาวปทานิ ลพฺภมานาลพฺภมานวเสน ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพานิ. ภูวาทิรุธาทิคณิกรูปานิ.

ද්විගණිකත්වයෙහි ‘සුභ්’ ධාතුව බැබළීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සෝභති වතායං පුරිසෝ’ (මේ පුරුෂයා ඒකාන්තයෙන් බැබළෙයි) යන්නයි. ‘සුභ්’ ධාතුව පහරදීම අර්ථයෙහිද වැටේ. ‘යෝ නෝ ගාවෝව සුම්භති සුම්භෝති’ (යමෙක් අපගේ ගවයන් මෙන් පහර දෙයිද) යනාදී වශයෙන් පෙනේ. ‘සුම්භෝති’ යන්න කච්චායන මතයෙහි රූපයකි. මේවා කර්තෘ පදයන් වේ. ‘නගරං සෝභේති, සෝභයති’ (නගරය බබළවයි) යන්නද, ‘පුරිසෝ පුරිසේ චෝරං සුම්භේති, sumbhayati, sumbhāpeti, sumbhāpayati’ (පුරුෂයා ලවා පුරුෂයන් ලවා සොරෙකුට පහර දේ/පහර දවයි) යන්නද වේ. මේවා හේතු කර්තෘ පදයන් වේ. කර්ම සහ භාව පදයන් ලැබෙන නොලැබෙන ආකාරය අනුව සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය. මේවා භූවාදි සහ රුධාදි ගණයන්හි රූපයන් වේ.

ปจ ปาเก. ปุริโส ภตฺตํ ปจติ. เนรยิโก นิรเย ปจฺจติ. กมฺมํ ปจฺจติ. ภตฺตํ ปจฺจติ. ปารมิโย ปริปจฺจนฺติ. ผลานิ ปริปจฺจนฺติ, ปกฺกานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. ครโว ปน –

‘පච්’ ධාතුව පිසීම (පැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පුරිසෝ භත්තං පචති’ (පුරුෂයා බත් පිසයි). ‘නේරයිකෝ නිරයේ පච්චති’ (නිරිසතා නරකයෙහි පැසෙයි). ‘කම්මං පච්චති’ (කර්මය පැසෙයි). ‘භත්තං පච්චති’ (බත් පැසෙයි). ‘පාරමියෝ පරිපච්චන්ති’ (පාරමිතාවෝ පරිපාකයට යෙති/පැසෙති). ‘ඵලානි පරිපච්චන්ති’ (ගෙඩි පැසෙයි), ඉදුණු බවට පත්වෙයි යනු අර්ථයයි. ගරු (ආචාර්යවරු) වනාහි -

ญาณยุตฺตวรํ ตตฺถ, ทตฺวา สนฺธึ ติเหตุกํ;

ปจฺฉา ปจฺจติ ปากานํ, ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเวติ จ –

‘එහි ඥානසම්ප්‍රයුක්ත උතුම් වූ ත්‍රිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය දී, පසුව ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි අෂ්ට විපාකයන් අතුරෙන් දෙකක් පසුවේ’ යන්නත්,

‘‘อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ น ปจฺจตี’’ติ จ เอวํ ปจติปทสฺส ทฺวิคณิกรูปสฺส สกมฺมกตฺตํ อิจฺฉนฺติ. เอวํ ปน สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน กุโต ลพฺภา. เตปิฏเก หิ พุทฺธวจเน ‘‘กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจติ. ยาว ปาปํ น ปจฺจติ. นิรยมฺหิ [Pg.383] อปจฺจิ โส’’ติ เอวํ อกมฺมกตฺตํเยว ทิสฺสติ. เอตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ ปจ ปาเก’ติ อยํ ธาตุ สกมฺมโก, เตน ‘ปจฺจตี’ติ ปทสฺส ทิวาทิคณิกรูปสฺสปิ สโต สกมฺมกตฺตํ ยุชฺชติ, ตสฺมาเยว ‘ปจฺจติ ปากานํ ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว’ติอาทีสุ วุตฺต’’นฺติ. เอตฺถ วุจฺจเต – ยถา ‘‘ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, ภิทิ วิทารเณ’’ติ ธาตูนํ รุธาทิคเณ ปวตฺตานํ ‘‘รุกฺขํ ฉินฺทติ, ภิตฺตึ ภินฺทตี’’ติ รูปปทานํ สกมฺมกตฺเตปิ สติ ทิวาทิคณํ ปตฺตานํ เตสํ ธาตูนํ ‘‘อุทกํ ฉิชฺชติ, ฆโฏ ภิชฺชตี’’ติ รูปปทานิ อกมฺมกานิเยว ภวนฺติ, ยถา ภูวาทิคเณ ปวตฺตสฺส ปจธาตุสฺส ‘‘ภตฺตํ ปจตี’’ติ รูปปทสฺส สกมฺมกตฺเตปิ สติ ทิวาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘นิรเย ปจฺจติ, กมฺมานิ วิปจฺจนฺตี’’ติ รูปปทานิ อกมฺมกานิเยว ภวนฺติ.

‘අසංඛාරික සසංඛාරික විපාකයන් නොපැසෙයි’ යන්නයි. මෙසේ ද්විගණික රූප ඇති ‘පචති’ පදයට සකර්මක බව කැමති වෙති. එහෙත් අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි මෙබඳු දෙයක් කොයින් ලැබේද? ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි වනාහි, ‘කල්පයක් නරකයෙහි පැසෙයි’, ‘යම්තාක් පාපය නොපැසේද’, ‘හෙතෙම නරකයෙහි පැසුණේය’ යන මෙසේ අකර්මක බවම පෙනේ. මෙහිදී මෙසේ කිව හැකිය: ‘පච පාකේ’ යන මේ ධාතුව සකර්මක වේ. එබැවින් දිවාදි ගණික රූපයක් වන ‘පච්චති’ යන පදයටද සකර්මක බව යෝග්‍ය වේ. එහෙයින්ම ‘පච්චති පාකානං පවත්තේ අට්ඨකේ දුවේ’ යනාදී තැන්හි පවසන ලදී. මෙහිදී පිළිතුරු කියනු ලැබේ - යම් සේ ‘ඡිදි ද්විධාකරණේ, භිදි විදාරණේ’ යන රුධාදි ගණයෙහි පවත්නා ධාතූන්ගේ ‘රුක්ඛං ඡින්දති’ (ගස කපයි), ‘භිත්තිං භින්දති’ (බිත්තිය බිඳියි) යන රූප පදයන්හි සකර්මක බව තිබුණද, දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි එම ධාතූන්ගේ ‘උදකං ඡිජ්ජති’ (ජලය කැපෙයි/සිඳෙයි), ‘ඝටෝ භිජ්ජති’ (කළය බිඳෙයි) යන රූප පදයන් අකර්මකම වෙයිද, එලෙසම භූවාදි ගණයෙහි පවත්නා ‘පච’ ධාතුවේ ‘භත්තං පචති’ (බත් පිසයි) යන රූප පදයට සකර්මක බව තිබුණද, දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ‘නිරයේ පච්චති’ (නරකයෙහි පැසෙයි), ‘කම්මානි විපච්චන්ති’ (කර්මයන් විපාක දෙයි) යන රූප පදයන් අකර්මකම වෙයි.

อถาปิ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ โภ ยถา ‘อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ เอตฺถ ‘‘อาสวโต จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ จ ‘อาสเวหิ กตฺตุภูเตหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ จ เอวํ ทิวาทิคณิกสฺส ธาตุสฺส ‘วิมุจฺจึสู’ติ รูปปทสฺส อกมฺมกตฺตญฺจ สกมฺมกตฺตญฺจ ภวติ, ตถา ‘นิรเย ปจฺจติ, กมฺมานิ วิปจฺจนฺตี’ติ จ อกมฺมกตฺเตนปิ ภวิตพฺพํ. ‘ปจฺจติ ปากานํ ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว, อสงฺขารํ สสงฺขารวิปากานิ น ปจฺจตี’ติ สกมฺมกตฺเตนปิ ภวิตพฺพ’’นฺติ. อกมฺมกตฺเตเนว ภวิตพฺพํ, น สกมฺมกตฺเตน, ‘‘ปจฺจติ ปากาน’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปโยคานํ ‘‘อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’’ติ ปโยเคน อสมานตฺตา. ตถา เหตฺถ ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ ปทํ กมฺมรหิตกตฺตุวาจกยปจฺจยนฺตมฺปิ ภวติ กตฺตุสหิตกมฺมวาจกยปจฺจยนฺตมฺปิ. ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ อิมสฺส หิ ปทสฺส กมฺมรหิตยปจฺจยวนฺตตฺตา ‘‘อาสเวหี’’ติ กรณวจนํ อปาทานการกวาจกํ ภวติ. ‘จิตฺตานี’’ติ ปจฺจตฺตวจนํ ปน กตฺตุการกวาจกํ ภวติ. ตถา ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ ปทสฺส กตฺตุสหิตกมฺมวาจกตฺตา ‘‘อาสเวหี’’ติ [Pg.384] กรณวจนํ กตฺตุการกวาจกํ ภวติ. ‘‘จิตฺตานี’’ติ ปจฺจตฺตวจนํ ปน กมฺมการกวาจกํ ภวติ. อยํ นโย ‘‘ปจฺจติ ปากาน’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปโยเคสุ น ลพฺภติ. ตถา หิ ตตฺถ ปจฺจตฺตวจนํ กตฺตารํ วทติ, อุปโยควจนํ กมฺมํ วทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา ภตฺตํ ปาเจติ ปาจยติ ปาจาเปติ ปาจาปยตี’’ติ จ, ‘‘อนนฺเต โพธิสมฺภาเร, ปริปาเจสิ นายโก’’ติ ทสฺสนโต ปน ‘‘ปริปาเจติ, ปริปาจยตี’’ติ จ รูปานิ ภวนฺติ. อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. กมฺเม – ยญฺญทตฺเตน โอทโน ปจฺจเต, ภาวปทํ อปฺปสิทฺธํ. อิมานิ ภูวาทิทิวาทิคณิกรูปานิ. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ ทฺวิคณิกรูปานิ โยเชตพฺพานิ.

නැවතත් ඔවුන් මෙසේ කිව හැකිය: ‘භවත්නි, යම් සේ ‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු’ (ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණේය) යන්නෙහි, ‘ආසවතෝ චිත්තානි විමුච්චිංසු’ කියාද, කර්තෘ වූ ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණේය කියාද, මෙසේ දිවාදි ගණික ධාතුවෙහි ‘විමුච්චිංසු’ යන රූප පදයට අකර්මක බව සහ සකර්මක බව යන දෙකම වේද, එසේම ‘නිරයේ පච්චති, කම්මානි විපච්චන්ති’ යන්නෙහි අකර්මක භාවයෙන්ද විය යුතුය, ‘පච්චති පාකානං පවත්තේ අට්ඨකේ දුවේ, අසංඛාරං සසංඛාර විපාකානි න පච්චති’ යන්නෙහි සකර්මක භාවයෙන්ද විය යුතුය’ කියායි. එය අකර්මක භාවයෙන්ම විය යුතුය, සකර්මක භාවයෙන් නොවිය යුතුය. ‘පච්චති පාකානං’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ප්‍රයෝගයන් ‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු’ යන ප්‍රයෝගය හා සමාන නොවන බැවිනි. එහි ‘විමුච්චිංසු’ යන පදය කර්ම රහිත කර්තෘ වාචක ‘ය’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇත්තේද වෙයි, කර්තෘ සහිත කර්ම වාචක ‘ය’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇත්තේද වෙයි. ‘විමුච්චිංසු’ යන මෙහි කර්ම රහිත ‘ය’ ප්‍රත්‍යය ඇති බැවින් ‘ආසවෙහි’ යන කරණ විභක්තිය අපාදාන කාරක වාචක වෙයි. ‘චිත්තානි’ යන ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත වචනය) කර්තෘ කාරක වාචක වෙයි. එසේම ‘විමුච්චිංසු’ යන පදය කර්තෘ සහිත කර්ම වාචක වන බැවින් ‘ආසවෙහි’ යන කරණ විභක්තිය කර්තෘ කාරක වාචක වෙයි. ‘චිත්තානි’ යන ප්‍රථමා විභක්තිය කර්ම කාරක වාචක වෙයි. මෙම ක්‍රමය ‘පච්චති පාකානං’ යනාදී ප්‍රයෝගයන්හි නොලැබේ. එහි ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත වචනය) කර්තෘ පවසන බවද, ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) කර්මය පවසන බවද දත යුතුය. කාරක (ප්‍රේරක) රූපයන්හි ‘පුරිසෝ පුරිසේන පුරිසං වා භත්තං පාචේති පාචයති පාචාපේති පාචāපයති’ (පුරුෂයා පුරුෂයා ලවා බත් පිසවයි) යන්නද, ‘අනන්තේ බෝධිසම්භාරේ, පරිපාචේසි නායකෝ’ (නායකයන් වහන්සේ අනන්ත වූ බෝධි සම්භාරයන් පරිපාකයට පත්කළ සේක) යන දේශනාව අනුව ‘පරිපාචේති, පරිපාචයති’ යන රූපයන්ද වෙත්. මේවා හේතු කර්තෘ පදයන් වේ. කර්ම පදයෙහි: ‘යඤ්ඤදත්තේන ඕදනෝ පච්චතේ’ (යඥදත්ත විසින් බත් පිසිනු ලැබේ) යන්නද, භාව පදයද එසේම යෙදිය යුතුය. මේවා භූවාදි සහ දිවාදි ගණයන්හි රූපයන් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් අනෙකුත් ද්විගණික රූපයන්ද යෙදිය යුතුය.

เตคณิกตฺเต สุ ปสเว. เหตุผลํ สวติ, ปสวติ. สุ สวเน. สทฺโธ ธมฺมํ สุโณติ, สุณาติ. สุ หึสายํ. โยโธ ปจฺจามิตฺตํ สุนาติ. อิมานิ ยถากฺกมํ ภูวาทิสฺวาทิกิยาทิคณิกานิ กตฺตุปทานิ. ตถา เหตุนา ผลํ สวิยฺยติ, อุนฺนาทสทฺโท ปถวีอุนฺทฺริยสทฺโท วิย สุยฺยติ. โยเธน ปจฺจมิตฺโต สุนิยฺยติ. อิมานิ กมฺมปทานิ. ภาวปทํ น ลพฺภติ สกมฺมกตฺตา อิเมสํ ธาตูนํ. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ เตคณิกรูปานิ อุปปริกฺขิตฺวา โยเชตพฺพานิ. อตฺร ปนายํ นยวิภาวนา –

"සු" ධාතුව ගණ තුනකට අයත් වීමෙහි (තෙගණිකභාවයෙහි) 'ප්‍රසව' (උපදවීම) අර්ථයෙහි ද වේ. 'හේතුඵලය ගලයි, උපදවයි.' 'ශ්‍රවණය' (ඇසීම) අර්ථයෙහි ද 'සු' ධාතුව වේ. 'ශ්‍රද්ධාවන්තයා ධර්මය අසයි.' 'හිංසාව' (නැසීම) අර්ථයෙහි ද 'සු' ධාතුව වේ. 'යෝධයා සතුරා නසයි.' මේවා පිළිවෙළින් භූවාදි, ස්වාදි සහ කියාදි ගණයන්ට අයත් කර්තෘ කාරක පද වේ. එමෙන්ම, 'හේතුව නිසා ඵලය උපදවනු ලැබේ', 'මහා ඝෝෂාව පොළොව කම්පා වන හඬ මෙන් ඇසෙයි'. 'යෝධයා විසින් සතුරා නසනු ලැබේ'. මේවා කර්ම කාරක පද වේ. මේ ධාතූන් සකර්මක බැවින් භාව කාරක පදයක් නොලැබේ. මෙම ක්‍රමයෙන් අන්‍ය වූ ද ධාතු ගණ තුනකට අයත් රූපයන් විමසා බලා යෙදිය යුතුය. මෙහිලා මේ ක්‍රම විග්‍රහය මෙසේය –

ภฺวาทิรุธาทิกา ธาตู, สฺวาทิทิวาทิกา ตถา;

รุธาทิกทิวาทิฏฺฐา, ภูวาทิกจุราทิกา.

භූවාදි සහ රුධාදි ගණයන්ට අයත් ධාතූන් ද, එසේම ස්වාදි සහ දිවාදි ගණයන්ට අයත් ධාතූන් ද, රුධාදි සහ දිවාදි ගණයන්හි දක්නා ලැබෙන ධාතූන් ද, භූවාදි සහ චුරාදි ගණයන්ට අයත් ධාතූන් ද වේ.

ภูวาทิกคหาทิฏฺฐา, ภฺวาทิสฺวาทิกิยาทิกา;

เอวมาทิปฺปเภเทหิ, วิตฺถาเรนฺตุ วิจกฺขณา.

භූවාදි සහ ගහාදි ගණයන්හි දක්නා ලැබෙන ධාතූන් ද, භූවාදි, ස්වාදි සහ කියාදි ගණයන්ට අයත් ධාතූන් ද වශයෙන් පවතී. නුවණැත්තෝ මෙවැනි විවිධ ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුතුව විස්තර කරත්වා.

อิจฺเจวํ สงฺเขปโต ยถารหํ เอกคณิกทฺวิคณิกเตคณิกวเสน สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุกมฺมภาวปทานิ จ สการิเตกกมฺมานิ [Pg.385] จ สการิตทฺวิกมฺมานิ จ สการิตติกมฺมานิ จ ทสฺสิตานิ.

මෙසේ සංක්ෂිප්ත වශයෙන්, සුදුසු පරිදි ඒකගණික, ද්විගණික සහ තෙගණික වශයෙන් ශුද්ධ කර්තෘ, හේතු කර්තෘ, කර්ම සහ භාව පද ද, එක් කර්මයක් සහිත ප්‍රේරණ ක්‍රියා (සකාරිත ඒකකර්ම) ද, කර්ම දෙකක් සහිත ප්‍රේරණ ක්‍රියා (සකාරිත ද්විකර්ම) ද, කර්ම තුනක් සහිත ප්‍රේරණ ක්‍රියා (සකාරිත ත්‍රිකර්ම) ද දක්වන ලදී.

อิทานิ เอกการิตทฺวิการิตปทานํ วจโนกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วทาม. โส อนฺตกมฺมนิ. อรหตฺตมคฺโค มานํ สิยติ, กมฺมํ ปริโยสิยติ. อิมานิ ตาว สุทฺธกตฺตุปทานิ. เอตฺถ มานํ สิยตีติ มานํ สมุจฺฉินฺทติ. กมฺมํ ปริโยสิยตีติ กมฺมํ นิปฺผชฺชติ. ปริ อว อิจฺจุปสคฺควเสน หิ อิทํ ปทํ อกมฺมกํ ภวติ, อตฺโถ ปน ‘‘ปริโยสานํ คจฺฉตี’’ติ สกมฺมกวเสน คเหตพฺโพ. อตฺตนา วิปฺปกตํ อตฺตนา ปริโยสาเปติ. อิทเมกํ การิตํ เหตุกตฺตุปทํ. เอตฺถ ปน ปริอว อิจฺจุปสคฺควเสน อกมฺมกภูตสฺส โสธาตุสฺส ลทฺธการิตปจฺจยตฺตา เอกกมฺมเมว สการิตปทํ ภวติ. อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเรหิ ปริโยสาวาเปติ. อิทํ ทฺวิการิตํ เหตุกตฺตุปทํ. เอตฺถ จ ปน ปริ อว อิจฺจุปสคฺควเสน อกมฺมกภูตสฺส โสธาตุสฺส ลทฺธการิตปจฺจยทฺวยตฺตา ทฺวิกมฺมกํ สการิตปทํ ภวติ. ‘‘ปริโยสาวาเปตี’’ติ อิทมฺปิ ปริ อว ปุพฺพสฺมา โสธาตุมฺหา ณาเป ณาเป อิติ ปจฺจยทฺวยํ กตฺวา อวสทฺทสฺโสการญฺจ กตฺวา ตโต ยการาคมญฺจ อนุพนฺธณการโลปญฺจ ปฐมปจฺจเย ปการสฺส วการญฺจ ทฺวีสุ จ ฐาเนสุ ปุพฺพสรโลปํ กตฺวา นิปฺผชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

දැන් ඒකකාරිත සහ ද්විකාරිත (එක් වරක් සහ දෙවරක් ප්‍රේරණය කරන ලද) පදයන් පැවසීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත, එබැවින් එය පවසමු. 'සි' ධාතුව අවසන් කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. 'අර්හත් මාර්ගය මානය කෙළවර කරයි, කර්මය අවසන් කරයි.' මේවා පළමුව ශුද්ධ කර්තෘ පද වේ. මෙහි 'මානය කෙළවර කරයි' යන්නෙන් මානය මුලිනුපුටා දමයි යන්න අදහස් වේ. 'කර්මය අවසන් කරයි' යන්නෙන් කර්මය නිමාවට පත් වෙයි යන්නයි. 'පරි' සහ 'අව' යන උපසර්ගයන්ගේ බලපෑමෙන් මෙම පදය අකර්මක වන නමුත්, එහි අර්ථය 'අවසානයට පැමිණෙයි' යන අර්ථයෙන්ම ගත යුතුය. 'තමා විසින් අඩාල කරන ලද දෙය තමා විසින්ම නිම කරයි.' මෙය එක් ප්‍රේරණ (කාරිත) ප්‍රත්‍යයක් සහිත හේතු කර්තෘ පදයකි. මෙහි 'පරි' සහ 'අව' උපසර්ගයන්ගේ බලපෑමෙන් කර්ම කාරක බවට පත් වූ 'සි' ධාතුවට ලැබුණු ප්‍රේරණ ප්‍රත්‍යය නිසා එක් කර්මයක් සහිත ප්‍රේරණ ක්‍රියා පදයක් (සකාරිත පදයක්) වෙයි. 'තමා විසින් අඩාල කරන ලද දෙය අන්‍යයන් ලවා නිම කරවයි.' මෙය ද්වි-ප්‍රේරණ (ද්විකාරිත) හේතු කර්තෘ පදයකි. මෙහි ද 'පරි' සහ 'අව' උපසර්ග නිසා කර්ම කාරක බවට පත් වූ 'සි' ධාතුවට ලැබුණු ප්‍රේරණ ප්‍රත්‍ය දෙකක බලපෑමෙන් කර්ම දෙකක් සහිත ප්‍රේරණ ක්‍රියා පදයක් (ද්විකර්මක සකාරිත පදයක්) වෙයි. 'පරියෝසාවාපේති' යන මෙම පදය ද, 'පරි' සහ 'අව' උපසර්ග පූර්වක වූ 'සි' ධාතුවෙන් 'ණාපේ', 'ණාපේ' යන ප්‍රත්‍ය දෙක යොදා, 'අව' ශබ්දයේ 'අ' යන්න 'ඕ' කර, ඉන්පසු 'ය' කාරාගමය කර, අනුබන්ධ 'ණ' කාරය ලොප් කර, පළමු ප්‍රත්‍යයේ 'ප' කාරයට 'ව' කාරය ආදේශ කර, ස්ථාන දෙකක පූර්ව ස්වර ලෝපය කිරීමෙන් සිද්ධ වන බව දත යුතුය.

อิทานิ ตา ปาฬิโย อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ อาหจฺจเทสิตากาเรน เอกโต กถยาม – ‘‘อตฺตนา วิปฺปกตํ อตฺตนา ปริโยสาเปติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส. อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเรหิ ปริโยสาวาเปติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขู’’ติ เหตุกตฺตุปทํ อาเนตพฺพํ. อตฺตนา วิปฺปกตนฺติ เอตฺถ จ อตฺตนาติ วิปฺปกรณกฺริยาย กตฺตุการกวาจกํ กรณวจนํ. วิปฺปกตนฺติ กมฺมการกวาจกํ [Pg.386] อุปโยควจนํ. อตฺตนา ปริโยสาเปตีติ เอตฺถ ปน อตฺตนาติ อพฺยยปทภูเตน สยํสทฺเทน สมานตฺถํ วิภตฺยนฺตปติรูปกํ อพฺยยปทํ, สยํสทฺทสทิสํ วา ตติยาวิภตฺยนฺตํ อพฺยยปทํ. ตถา หิ ‘‘อตฺตนา ปริโยสาเปตี’’ติ วุตฺตวจนสฺส ‘‘สยํ ปริโยสาเปตี’’ติ อตฺโถ ภวติ ‘‘อตฺตนา จ ปาณาติปาตี’’ติอาทีสุ วิย. ปเรหิ ปริโยสาวาเปตีติ เอตฺถ ปน ปเรหีติ กมฺมการกวาจกํ กรณวจนนฺติ คเหตพฺพํ, ‘‘สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺตี’’ติ เอตฺถ ‘‘สุนเขหี’’ติ ปทํ วิย. เอตฺถ หิ ยถา ‘‘ราชาโน โจรํ สุนเข ขาทาเปนฺตี’’ติ อุปโยควเสน อตฺโถ ภวติ, ตถา ‘‘ภิกฺขุ อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเร ชเน ปริโยสาวาเปตี’’ติ อุปโยควเสน อตฺโถ ภวติ. เอวํ อิมสฺมึ อจฺฉริยพฺภุตนยวิจิตฺเต ภควโต ปาวจเน ทฺวิการิตปจฺจยวนฺตมฺปิ ปทมตฺถีติ สารโต ปจฺเจตพฺพํ. อยํ นโย สุขุโม สาสเน อาทรํ กตฺวา อายสฺมนฺเตหิ สาธุกํ มนสิ กาตพฺโพ. ยสฺส หิ อตฺถาย อิทํ ปกรณํ กริมฺห, น อยํ อตฺตโน มติ, อถ โข ปุพฺพาจริยานํ สนฺติกา ลทฺธตฺตา เตสญฺเญว มตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

දැන් ඒ පෙළ පාඨයන්ගේ වෙනස් අර්ථයන් පැහැදිලි කරනු පිණිස, සෘජුව දේශනා කරන ලද ආකාරයෙන් එක්කොට පවසමු – "තමා විසින් අඩාල කරන ලද දෙය තමා විසින්ම අවසන් කරයි නම්, සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ. තමා විසින් අඩාල කරන ලද දෙය අන්‍යයන් ලවා අවසන් කරවයි නම්, සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ." මෙහි 'භික්ෂුව' යන හේතු කර්තෘ පදය උපහරණය කළ යුතුය. 'අත්තනා විප්පකතං' යන්නෙහි 'අත්තනා' යනු විප්‍රකරණ (අඩාල කිරීමේ) ක්‍රියාවෙහි කර්තෘ කාරකය දක්වන තෘතීයා විභක්ති පදයකි. 'විප්පකතං' යනු කර්ම කාරකය දක්වන ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. 'අත්තනා පරියෝසාපේති' යන්නෙහි 'අත්තනා' යනු අව්‍යය පදයක් වූ 'සයං' (තමාම) යන ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති, විභක්ති ප්‍රත්‍යයක් කෙළවර ඇති අව්‍යය පදයකි. නැතහොත් 'සයං' ශබ්දයට සමාන වූ තෘතීයා විභක්ති කෙළවර ඇති අව්‍යය පදයකි. එසේ හෙයින් "අත්තනා පරියෝසාපේති" කී කල "තමා විසින්ම අවසන් කරයි" යන අර්ථය ලැබෙන්නේ, "අත්තනා ච පාණාතිපාතී" (තෙමේ ද ප්‍රාණාඝාත කරන්නේ වේ) යනාදී තැන්වල මෙනි. "පරේහි පරියෝසාවාපේති" යන්නෙහි 'පරේහි' යනු කර්ම කාරකය හඟවන තෘතීයා විභක්ති පදයක් ලෙස ගත යුතුය. එය "සුනඛේහිපි ඛාදාපෙන්ති" (සුනඛයන් ලවා ද කවති) යන්නෙහි 'සුනඛේහි' යන පදය මෙනි. එහි යම් සේ "රජවරු සොරා සුනඛයන් ලවා කවති" කියා ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයෙන් යෙදේ ද, එමෙන්ම "භික්ෂුව තමා විසින් අඩාල කළ දෙය අන්‍ය ජනයන් ලවා අවසන් කරවයි" යනුවෙන් ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයෙන් යෙදේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආශ්චර්යවත් වූ ද අද්භූත වූ ද ක්‍රමයන්ගෙන් විසිතුරු වූ ධර්ම දේශනාවෙහි ද්වි-ප්‍රේරණ (ද්විකාරිත) ප්‍රත්‍ය සහිත පදයන් ද පවතින බව සාරාංශයක් ලෙස පිළිගත යුතුය. සසුනෙහි ආදරය ඇති ආයුෂ්මත්න් වහන්සේලා විසින් මෙම සියුම් ක්‍රමය මැනවින් මනසෙහි තබාගත යුතුය. අප යම් කරුණක් උදෙසා මෙම ග්‍රන්ථය කළෙමු ද, මෙය මගේ ස්වකීය මතයක් නොවන අතර, පූර්වාචාර්යවරයන් වහන්සේලාගෙන් ලත් බැවින් ඔවුන්ගේම මතය ලෙස දත යුතුය.

อิทานิ อการิตทฺวิกมฺมิกปทานํ วจโนกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตานิ กถยาม, ตานิ จ โข ธาตุวเสน เอวํ เวทิตพฺพานิ สวินิจฺฉยานิ. เสยฺยถิทํ?

දැන් ප්‍රේරණ ප්‍රත්‍යයන් රහිත කර්ම දෙකක් ගන්නා (අකාරිත ද්විකර්මක) පද පැවසීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත, එබැවින් ඒවා පවසමු. ඒවා ධාතු වශයෙන් මෙසේ විනිශ්චය සහිතව දත යුතුය. එනම් කවරේද?

ทุหิกรวหิปุจฺฉิ, ยาจิ ภิกฺขิ จ นิพฺรูติ;

ภณิวทิวจิภาสิ, สาสิทหินาถธาตุ.

දුහ් (කිරි දෝනා), කර (කරන), වහ් (වහනය කරන), පුච්ඡ් (අසන), යාච් (යදින), භික්ඛ් (සිඟන), බෲ (පවසන), භණ් (පවසන), වද් (පවසන), වච් (පවසන), bhāස් (පවසන), සාස් (අනුශාසනා කරන), දහ් (දරන), නාථ (පිහිට පතන) යන ධාතූන් ද,

รุธิ ชิ จิปภุตีติ, เย เต ทฺวิกมฺมกา ธีรา;

ปวทุมปิ วิยุตฺตา, การิตปฺปจฺจเยหิ จ.

රුධ් (වළකන), ජි (දිනන), චි (රැස් කරන) යනාදී යම් ධාතූන් වෙත් ද, ප්‍රේරණ (කාරිත) ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව ද ඒවා ද්විකර්මක වන බව නුවණැත්තෝ පවසති.

อปาทานาทิเก ปุพฺพ-วิธิมฺหา สหิเม’พฺรวุํ;

อุปโยควจนสฺส, นิมิตฺตนฺติ สนนฺตนา.

පැරණි ආචාර්යවරු මේවායේ අපාදාන ආදී කාරකයන් වෙනුවට ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) යෙදීමට හේතුවක් ලෙස පූර්ව විධිය ප්‍රකාශ කළහ.

เอเต [Pg.387] ทุหาทโย ธาตู, ติกมฺมาปิ ภวนฺติ ตุ;

การิตปฺปจฺจเย ลทฺเธ, อิติ อาจริยา’พฺรวุํ.

ප්‍රේරණ (කාරිත) ප්‍රත්‍යය ලැබුණු කල්හි, මෙම 'දුහ්' ආදී ධාතූන් කර්ම තුනක් සහිත (ත්‍රිකර්මක) ද වන බව ආචාර්යවරු පැවසූහ.

ตตฺริมานิ อุทาหรณานิ – ควํ ปโย ทุหติ โคปาลโก. คาวึ ขีรํ ทุหติ โคปาลทารโก. ตตฺถ ปโยติ อุปโยควจนํ, ‘‘ยโส ลทฺธา น มชฺเชยฺยา’’ติ เอตฺถ ‘‘ยโส’’ติ ปทมิว. มโนคณิกสฺส หิ อีทิสมฺปิ อุปโยควจนํ โหติ อญฺญาทิสมฺปิ. อิสฺสโร โคปาลํ ควํ ปโย ทุหาเปติ. โคปาเลน คาโว ขีรํ ทุหิตา. โคหิ ปโย ทุหตีติ เอตฺถ อปาทานวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมกภาโว นตฺถิ. ‘‘วิสาณโต ควํ ทุหํ, ยตฺถ ขีรํ น วินฺทตี’’ติ เอตฺถ ปน อปาทานวิสยตฺเตปิ ควาวยวภูตสฺส วิสาณสฺส วิสุํ คหิตตฺตา ‘‘ควํ ขีรํ ทุหนฺโต’’ติ ทฺวิกมฺมิกภาโว ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุหิโน ปโยโคยํ.

එහි උදාහරණ මෙසේය – "ගොපල්ලා දෙනගෙන් කිරි දොවයි (gavaṃ payo duhati gopālako)." "ගොපලු දරුවා දෙනගෙන් කිරි දොවයි (gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako)." එහි 'පයෝ' (payo) යනු ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. එය "යසෝ ලද්ධා න මජ්ජෙය්‍ය" (කීර්තිය ලබා මත් නොවිය යුතුය) යන්නෙහි 'යසෝ' යන පදය මෙනි. මනෝගණයේ (මනස් ආදී ධාතූන්ගේ) මෙවැනි ද්විතීයා විභක්ති රූප ද වෙනත් රූප ද වෙයි. "ස්වාමියා ගොපල්ලා ලවා දෙනගෙන් කිරි දොවවයි (issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti)." "ගොපල්ලා විසින් දෙනුන්ගෙන් කිරි දොවන ලදී (gopālena gāvo khīraṃ duhitā)." "ගවයන්ගෙන් කිරි දොවයි (gohi payo duhati)" යන තැන අපාදාන කාරකය යෙදෙන බැවින් ද්විකර්මක භාවයක් නැත. "යම් තැනක කිරි නොලැබේද, එවැනි අඟෙන් දෙන කිරි දොවන්නා" (visāṇato gavaṃ duhaṃ, yattha khīraṃ na vindati) යන්නෙහි අපාදාන කාරක අර්ථයෙහි වුවද, ගවයාගේ අවයවයක් වූ අඟ වෙන් කොට ගෙන ඇති බැවින්, "දෙනගෙන් කිරි දොවන්නා" යන අර්ථයෙන් ද්විකර්මක භාවය ලැබෙන බව දත යුතුය. මෙය 'දුහ්' ධාතුවේ යෙදීමයි.

กโรติสฺส ปโยเค กฏฺฐมงฺคารํ กโรติ, สุวณฺณํ กฏกํ กโรติ, สเจ เช สจฺจํ ภณสิ, อทาสึ ตํ กโรมิ. เอตฺถ จ องฺคารํ กโรตีติ ปริจฺจตฺตการณวเสน วุตฺตํ. กฏฺฐญฺหิ องฺคารภาวสฺส การณํ, องฺคาเร กเต การณภูตสฺส กฏฺฐสฺส กฏฺฐภาโว วิคจฺฉติ. กฏกํ กโรตีติ อิทํ อปริจฺจตฺตการณวเสน วุตฺตํ. สุวณฺณญฺหิ กฏกภาวสฺส การณํ, กฏเก กเตปิ การกภูตสฺส สุวณฺณสฺส สุวณฺณภาโว น วิคจฺฉติ, อถ โข วิเสสนฺตรุปฺปตฺติภาเวน สมฺปชฺชติ. อทาสึ ตํ กโรมีติ อิทํ ปน ฐานนฺตรทานวเสน วุตฺตํ ‘‘อุปราชํ มหาราชํ กโรมี’’ติ เอตฺถ วิย. ตตฺถ ‘‘อิสฺสโร ปุริเสน ปุริสํ วา กฏฺฐมงฺคารํ กาเรติ. ตถา สุวณฺณํ กฏกํ กาเรตี’’ติ ติกมฺมิกปฺปโยโคปิ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา ‘‘พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตี’’ติ, ‘‘พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต’’ติ ทฺวิกมฺมกปฺปโยโค.

‘කරෝති’ ධාතුව යෙදීමේදී ‘දර අඟුරු කරයි’ (kaṭṭhaṃ aṅgāraṃ karoti), ‘රන් වළල්ලක් කරයි’ (suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti), ‘එම්බා කෙල්ල, ඉදින් සත්‍යය පවසන්නෙහි නම්, මම තී දාසී නොවන තැනැත්තියක කරමි’ (sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomi) යන උදාහරණ ලැබෙයි. මෙහි ‘අඟුරු කරයි’ යන්නෙහි අඟුරු බවට පත්වීමේදී එහි මුල් ස්වභාවය අත්හළ හෙයින් (පරිච්චත්තකාරණ වශයෙන්) පවසන ලද්දකි. මන්ද, දර වනාහි අඟුරු බවට පත්වීමේ හේතුව වන අතර, අඟුරු කළ කල්හි හේතුව වූ දරෙහි දර බව නැතිවී යයි. ‘වළල්ලක් කරයි’ යන්නෙහි එහි මුල් ස්වභාවය අත් නොහළ හෙයින් (අපරිච්චත්තකාරණ වශයෙන්) පවසන ලද්දකි. මන්ද, රන් වනාහි වළල්ලක් වීමේ හේතුව වන අතර, වළල්ල කළද ක්‍රියාකාරක වූ රන්හි රන් බව නැතිවී නොයයි. නමුත් එය වෙනත් විශේෂ හැඩයකට (විශේෂාන්තර උත්පත්තියකට) පත්වෙයි. ‘තී දාසී නොවන තැනැත්තියක කරමි’ යන්න වෙනත් තනතුරක් දීම (ට්ඨානන්තරදාන) වශයෙන් කියන ලද්දකි. ‘යුවරාජයා මහාරාජයා කරමි’ යන්නාක් මෙනි. එහි ‘ස්වාමියා පුරුෂයා ලවා හෝ පුරුෂයාව හෝ දර අඟුරු කරවයි, එසේම රන් වළල්ලක් කරවයි’ යන්නෙහි කර්ම තුනක් ඇති ප්‍රයෝගයද (තිකම්මිකප්පයෝග) දත යුතුය. එසේම ‘බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරවයි’, ‘බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරවද්දී’ යන්නෙහි ද්විකර්මක ප්‍රයෝගයයි.

เอตฺเถเก [Pg.388] วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ โภ เอตฺถ เอกเมว กมฺมํ ทิสฺสติ, เกนายํ ปโยโค ทฺวิกมฺมิกปฺปโยโค โหตี’’ติ. กิญฺจาปิ เอกเมว ทิสฺสติ, ตถาปิ อตฺถโต ทฺเวเยว กมฺมานิ ทิสฺสนฺตีติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตีติ เอตฺถ พฺรหฺมทตฺโต อตฺตโน ราชภาวํ มหาชเนน การยตีติ อตฺโถ. เอวํ ปน อตฺเถ คหิเต ‘‘รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต, กึ อรญฺเญ กริสฺสสี’’ติอาทีสุปิ ตฺวํ อตฺตโน ราชภาวํ อมฺเหหิ การาเปหิ, อตฺตานํ รชฺเช อภิสิญฺจาเปหิ, มยํ ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตุกามาติ อตฺโถ สมตฺถิโต ภวติ.

මෙහි ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: “පින්වතුනි, මෙහි පෙනෙන්නේ එක් කර්මයක් පමණක් නොවේද, එසේ නම් මෙය කෙසේ ද්විකර්මක ප්‍රයෝගයක් වන්නේද?” යන්නයි. යම් හෙයකින් එක් කර්මයක් පමණක් පෙනුනද, අර්ථ වශයෙන් එහි කර්ම දෙකක්ම පෙනෙන බව වටහාගත යුතුය. එනම්, “බ්‍රහ්මදත්ත රාජ්‍යය කරවයි” යන්නෙහි බ්‍රහ්මදත්ත තෙමේ තමාගේ රාජ්‍ය භාවය (රජකම) මහාජනයා ලවා කරවා ගනියි යනු අර්ථයයි. මෙසේ අර්ථය ගත් කල්හි “භද්‍රයන් වහන්ස, රාජ්‍යය කරවනු මැනව, වනයෙහි කුමක් කරන්නෙහිද” යනාදී තැන්හිද “ඔබ වහන්සේ ඔබගේ රාජ්‍ය භාවය අප ලවා කරවා ගන්න, ඔබ වහන්සේ රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කරවා ගන්න, අපි ඔබ වහන්සේ රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කිරීමට කැමැත්තෙමු” යන අර්ථය මනාව ගැලපේ.

พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเตติ เอตฺถาปิ พฺรหฺมทตฺเต อตฺตโน ราชภาวํ มหาชเนน การยนฺเตติ อตฺโถ ภวติ. สาสนสฺมิญฺหิ การิตวิสเย กรณวจนํ อุปโยคตฺถญฺเญว ทีเปติ, ตสฺมา อตฺถโต ทฺเวเยว กมฺมนิ ทิสฺสนฺตีติ วทาม. อยมตฺโถ อภิธมฺมฏีกายํ จกฺขุนฺทฺริยาทินิพฺพจนตฺถวิภาวนาย ทีเปตพฺโพ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ อิทํ วุตฺตํ ‘‘จกฺขุทฺวาเร อินฺทตฺตํ กาเรตีติ จกฺขุทฺวารภาเว ตํทฺวาริเกหิ อตฺตโน อินฺทภาวํ ปรมิสฺสรภาวํ การยตีติ อตฺโถ. ตญฺหิ เต รูปคฺคหเณ อตฺตานํ อนุวตฺเตติ, เต จ ตํ อนุวตฺตนฺตี’’ติ. ยทิ ปน กรธาตุ ทฺวิกมฺมโก, เอวํ สนฺเต ‘‘พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตี’’ติอาทีสุ ลทฺธการิตปจฺจยตฺตา ‘‘กาเรตี’’ติอาทีหิ ปเทหิ ติกมฺมเกหิเยว ภวิตพฺพนฺติ? น, นิยมาภาวโต, ตาทิสสฺส จ ปโยคสฺส โวหารปเถ อนาคตตฺตา.

“බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරවන කල්හි” යන්නෙහි ද බ්‍රහ්මදත්ත තෙමේ තමාගේ රජකම මහාජනයා ලවා කරවා ගනිද්දී යනු අර්ථය වෙයි. මන්දයත්, ව්‍යාකරණයෙහි කාරිත විෂයෙහි කරණ විභක්තිය (තෘතීයා විභක්තිය) උපයෝගී (ද්විතීයා) විභක්ති අර්ථයම දක්වයි, එබැවින් අර්ථ වශයෙන් කර්ම දෙකක්ම පෙනේ යැයි පවසමු. මේ අර්ථය අභිධර්ම ටීකාවෙහි චක්ෂුරින්ද්‍රිය ආදී නිරුක්ති අර්ථ විභාගයෙහි පැහැදිලි කළ යුතුය. එනම් අභිධර්ම ටීකාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත: “‘චක්ෂුද්වාරයෙහි අධිපති බව (ඉන්ද්‍රභාවය) කරවයි’ යනු චක්ෂුද්වාර භාවයෙහිදී එම ද්වාරයට අයත් ධර්මයන් ලවා තමාගේ අධිපති භාවය හෙවත් පරම ඊශ්වරභාවය කරවා ගනියි යන අර්ථයයි. මන්ද, එය රූප ග්‍රහණය කිරීමෙහිදී තමා පසුපස ඒවා පවත්වා ගනියි, ඒවාද එය අනුගමනය කරයි” යනුවෙනි. ඉදින් ‘කෘ’ (කර) ධාතුව ද්විකර්මක වේ නම්, එසේ ඇති කල්හි “බ්‍රහ්මදත්ත රාජ්‍යය කරවයි” යනාදී තැන්හි කාරිත ප්‍රත්‍යය ලැබූ බැවින් “කාරේති” වැනි පද ත්‍රිකර්මක විය යුතු නොවේද? නැත, එසේ නියමයක් නැති බැවිනි, තවද එවැනි ප්‍රයෝග ව්‍යවහාර මාර්ගයෙහි දක්නට නොලැබෙන බැවිනි.

กฏฺฐํ ปุริเสน องฺคารํ กตํ. สุวณฺณํ กมฺมาเรน กฏกํ กตํ, ทาสี สามิเกน อทาสึ กตา, เอวมฺเปตฺถ ทฺวิกมฺมกปฺปโยคา เวทิตพฺพา. สุวณฺเณน กฏกํ กโรตีติ เอตฺถ [Pg.389] หิ วิเสสนตฺเถ ปวตฺตกรณวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมิกภาโว น ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ นโย อญฺญตฺราปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยถาสมฺภวํ เนตพฺโพ. กโรติสฺส ปโยโคยํ.

“දර පුරුෂයා විසින් අඟුරු කරන ලදි. රන් කම්මල්කරුවා විසින් වළල්ලක් කරන ලදි. දාසිය ස්වාමියා විසින් දාසභාවයෙන් තොර (නිදහස්) කරන ලදි.” මෙසේ මෙහි ද්විකර්මක ප්‍රයෝගයන් දත යුතුය. “රන්වලින් වළල්ලක් කරයි” යන්නෙහි විශේෂණ අර්ථයෙහි පවත්නා කරණ විභක්ති විෂයක් වන බැවින් එහි ද්විකර්මක භාවය නොලැබෙන බව දත යුතුය. මෙම ක්‍රමය වෙනත් තැන්හි ද විමසා බලා හැකි පරිදි යෙදිය යුතුය. මෙය ‘කරෝති’ ධාතුවේ ප්‍රයෝගයයි.

วหิอาทีนํ ปโยเค ราชปุริสา รถํ คามํ วหนฺติ. อยํ ราชา มํ นามํ ปุจฺฉติ. ปราภวนฺตํ ปุริสํ, มยํ ปุจฺฉาม โคตมํ. อายสฺมา อุปาลิ อายสฺมตา มหากสฺสเปน วินยํ ปุฏฺโฐ. เทวทตฺโต ราชานํ กมฺพลํ ยาจติ. เต มํ อสฺเส อยาจิสุํ. ธนํ ตํ ตาต ยาจติ. พฺราหฺมโณ นาคํ มณึ ยาจติ. นาโค มณึ ยาจิโต พฺราหฺมเณน พฺรหฺมุนา อายาจิโต ธมฺมเทสนํ ภควา. ตาปโส กุลํ โภชนํ ภิกฺขติ. อชํ คามํ เนติ. อโช คามํ นีโต. มุตฺโต จมฺเปยฺยโก นาโค, ราชานํ เอตทพฺรวิ.

“වහ්” (වැහීම/ගෙනයාම) ආදී ධාතූන්ගේ යෙදීමෙහිදී: රාජපුරුෂයෝ රථය ගමට ගෙනයති. මේ රජතුමා මගෙන් නම අසයි. පිරිහෙන්නා වූ පුරුෂයා පිළිබඳව අපි ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් අසමු. ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේගෙන් ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ විසින් විනය විමසන ලදි. දේවදත්ත රජුගෙන් සළුවක් (කම්බිලියක්) ඉල්ලයි. ඔවුහු මගෙන් අසුන් ඉල්ලූහ. පුතණුවනි, ඔහු ඔබෙන් ධනය ඉල්ලයි. බ්‍රාහ්මණයා නාගයාගෙන් මැණික ඉල්ලයි. නාගයා බ්‍රාහ්මණයා විසින් මැණික ඉල්ලන ලද්දේය. බ්‍රහ්මයා විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ධර්ම දේශනාව අයදින ලදි. තාපසයා කුලයෙන් (පවුලෙන්) ආහාර සිඟයි. එළුවා ගමට ගෙනයයි. එළුවා ගමට ගෙනයන ලදි. මිදුණා වූ චම්පෙය්‍යක නාගයා රජුට මෙසේ පැවසීය.

เอตฺถ ราชานนฺติ มุขฺยโต กมฺมํ วุตฺตํ. เอตนฺติ คุณโต. ตถา ราชานนฺติ อกถิตกมฺมํ วุตฺตํ. เอตนฺติ กถิตกมฺมํ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยถารหํ โยเชตพฺโพ. เอวเมว ‘‘พฺรูหิ ภควา’’ติอาทีสุ สมฺปทานวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมกภาโว น ลพฺภติ. ภิกฺขุ มหาราชานํ ธมฺมํ ภณติ. ยํ มํ ภณสิ สารถิ. ยํ มํ วทติ. ภควนฺตํ เอตทโวจ. ปิตา ปุตฺตํ ภาสติ. ยํ มํ ตฺวํ อนุสาสสิ. สกฺยา โข ปน อมฺพฏฺฐ ราชานํ โอกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺติ. ภควา ภิกฺขู ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ นาถติ. คาโว วชํ รุนฺธติ โคปาลโก. ธุตฺโต ธุตฺตชนํ ธนํ ชินาติ. เอตฺถ จ ‘‘กมนุตฺตรํ รตฺนวรํ ชินามา’’ติ ปุณฺณกชาตกปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถายมตฺโถ ‘‘มยํ ชนินฺทา กตรํ ราชานํ อนุตฺตรํ รตฺนวรํ ชินามา’’ติ. อิฏฺฐกาโย ปาการํ จิโนติ วฑฺฒกี. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

මෙහි “රජුට” (rājānaṃ) යන්න ප්‍රධාන කර්මය (මුඛ්‍ය කර්ම) ලෙස පවසන ලදි. “මෙය” (etaṃ) යන්න අප්‍රධාන (ගුණ) කර්මය ලෙසයි. එසේම “රජුට” (rājānaṃ) යන්න අකථිත කර්මය ලෙසද, “මෙය” (etaṃ) යන්න කථිත කර්මය ලෙසද පවසන ලදි. මෙම ක්‍රමය වෙනත් තැන්හි ද විමසා බලා සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය. එසේම “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන සේක්වා” යනාදී තැන්හි සම්ප්‍රදාන විෂය වන බැවින් ද්විකර්මක භාවය නොලැබේ. භික්ෂුව මහාරාජයාට ධර්මය දෙසයි. සාරථිය, ඔබ මට යමක් පවසන්නෙහිද. ඔහු මට යමක් පවසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැල කළේය. පියා පුතාට පවසයි. ඔබ මට යමක් අනුශාසනා කරන්නෙහිද. අම්බට්ඨය, ශාක්‍යයෝ වනාහි ඔක්කාක රජු තම මුතුන්මිත්තා ලෙස පිළිගනිති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට ඒ ඒ යහපත් පිළිවෙත් පතති (අනුශාසනා කරති). ගොපල්ලා ගවයන් ගාලෙහි රඳවයි. දූතයා සූදුකාරයාගෙන් ධනය දිනාගනියි. මෙයට “කවර අනුත්තර රත්නයක් දිනමුද” යන පුණ්ණක ජාතක පාළිය නිදසුනකි. එහි අර්ථය “ජනෙන්ද්‍රය, අපි කවර රජකුගෙන් අනුත්තර වූ උතුම් රත්නය දිනමුද” යන්නයි. වඩුවා ගඩොල්වලින් තාප්පය බඳියි. වෙනත් දෑ ද මෙසේ ගලපා ගත යුතුය.

เอตฺถ [Pg.390] เกจิ ปุจฺเฉยฺยุํ ‘‘คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กโรติ, พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตู’ติ ปโยเคสุ กึ ทฺวิกมฺมกภาโว ลพฺภตี’’ติ? เอตฺถ วุจฺจเต – ‘‘คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กโรตี’’ติ เอตฺถ น ลพฺภติ คุณคุณีนํ วเสน คหิตตฺตา. ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถาปิ น ลพฺภติ ‘‘สรณํ อิติ คจฺฉามี’’ติ อิติสทฺทโลปวเสน วุตฺตตฺตา. ตถา หิ พุทฺธนฺติ อุปโยควจนํ. สรณนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. ‘‘พุทฺธํ มม สรณํ ปรายณํ, อฆสฺส ตาตา หิตสฺส จ วิธาตา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘ภชามิ เสวามิ พุชฺฌามี’’ติ อตฺโถ. ‘‘อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตู’’ติ เอตฺถ ปน ทฺวิกมฺมกภาโว ลพฺภตีติ วตฺตพฺโพ ‘‘มํ อิโต ปฏฺฐาย อุปาสกํ ธาเรตู’’ติ อตฺถสมฺภวโต ‘‘สกฺยา โข ปน อมฺพฏฺฐ ราชานํ โอกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺตี’’ติ ทหธาตุปฺปโยเคน สมานตฺตา จ, อธิปฺปายตฺถโต ปน ‘‘มํ ‘อุปาสโก เม อย’นฺติ ธาเรตู’’ติ อตฺโถ สมฺภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ อการิตานิ ทฺวิกมฺมิกธาตุรูปานิ วิภาวิตานิ.

මෙහිලා ඇතැමෙක් මෙසේ ප්‍රශ්න කළ හැකිය: ‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti’ (ගඳකිළිය පැදකුණු කරයි), ‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යමි), ‘upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu’ (භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මා උපාසකයෙකු ලෙස ධාරණය කරත්වා) යන යෙදුම්වල ද්විකර්මක ස්වභාවයක් (කර්ම පද දෙකක් ඇති බවක්) ලැබේද? මෙහිදී මෙසේ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: ‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti’ යන්නෙහි එය නොලැබේ. මන්දයත්, ගුණ සහ ගුණී (විශේෂණ සහ විශේෂ්‍ය) වශයෙන් ගනු ලැබූ බැවිනි. ‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi’ යන්නෙහි ද එය නොලැබේ. ‘saraṇaṃ iti gacchāmi’ (සරණ යැයි යමි) යනුවෙන් ‘ඉති’ ශබ්දය ලොප් වීමේ (හැළීමේ) ස්වභාවයෙන් පවසා ඇති බැවිනි. එසේමය, ‘buddhaṃ’ යනු උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්ති වචනයකි. ‘saraṇaṃ’ යනු පච්චත්ත (ප්‍රථමා) විභක්ති වචනයකි. ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ සරණ ය, පරම පිහිට ය, දුක් නසන්නා ය, යහපත සලසන්නා ය’ යන අදහසින් යුතුව ‘භජනය කරමි (ඇසුරු කරමි), සේවනය කරමි, අවබෝධ කරමි’ යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu’ යන්නෙහි දී නම් ද්විකර්මක ස්වභාවය ලැබෙන බව පැවසිය යුතුය. ‘මා මෙතැන් පටන් උපාසකයෙකු ලෙස ධාරණය කරත්වා’ යන අර්ථය ලැබෙන බැවින් ද, ‘sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti’ (අම්බට්ඨය, ශාක්‍යයෝ වනාහි ඔක්කාක රජු මුත්තණුවන් කොට සලකති) යන තැන ‘දහ්’ ධාතු යෙදුම හා සමාන බැවින් ද, අභිප්‍රාය අර්ථයෙන් බලන කල ‘මා “මොහු මාගේ උපාසකයෙකි” යි ධාරණය කරත්වා’ යන අර්ථය සිදුවන බව දත යුතුය. මෙසේ කාරිත ප්‍රත්‍ය රහිත (අකාරිත) ද්විකර්මක ධාතු රූප පැහැදිලි කරන ලදී.

อิจฺเจวมมฺเหหิ อาทิโต ปฏฺฐาย ภควโต สาสนตฺถํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ธาตุโย จ ตํรูปานิ จ ตทนุรูเปหิ นานาปเทหิ นานาอตฺเถหิ นานานเยหิ จ โยเชตฺวา วิภาวิตานิ, เอวํ วิภาเวนฺเตหิปิ อมฺเหหิ ตาสํ สรูปปริจฺเฉโท อตฺถปริจฺเฉโท วา น สกฺกา สพฺพโส วตฺตุํ. ตทุภยญฺหิ โก สพฺพโส วตฺตุํ สกฺขิสฺสติ อญฺญตฺร อาคมาธิคมสมฺปนฺเนหิ ปภินฺนปฏิสมฺภิเทหิ มหาขีณาสเวหิ.

මෙසේ අප විසින් ආරම්භයේ සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයේ ප්‍රයෝජනය උදෙසා අපගේ ශක්ති පමණින් හා බල පමණින් ධාතූන් ද, ඒවායේ රූපයන් ද, ඒවාට අනුරූප වූ විවිධ පදයන්ගෙන් ද විවිධ අර්ථයන්ගෙන් ද විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් ද යොදා විශ්ලේෂණය කරන ලදී. මෙසේ විශ්ලේෂණය කළ ද අප විසින් ඒවායේ ස්වරූප නිර්ණය කිරීමක් හෝ අර්ථ නිර්ණය කිරීමක් හෝ සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රකාශ කළ නොහැකිය. ආගම (පර්යාප්තිය) හා අධිගමය (ප්‍රතිවේධය) සපුරා ගත්තා වූ, ප්‍රතිසම්භිදාවන් ප්‍රභේද කළා වූ මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා හැර, ඒ දෙකම සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රකාශ කිරීමට වෙන කවරෙක් නම් සමත් වන්නේද?

อตฺถาติสยยุตฺตาปิ, ธาตู โหนฺติ ยโต ตโต. ปโยคโตนุคนฺตพฺพา, อเนกตฺถา หิ ธาตโว.

යම් හෙයකින් ධාතූහු අතිශය උතුම් අර්ථයන්ගෙන් යුක්ත වෙත් ද, එහෙයින් ධාතූහු වනාහි අනේකාර්ථ (බොහෝ අර්ථ) ඇත්තාහ. ඒවා යෙදුම් (ප්‍රයෝග) අනුව තේරුම් ගත යුතුය.

เยเนกตฺถธรา [Pg.391] จรนฺติ วิวิธา นาถสฺส ปาเฐ วเร,เตเนกตฺถธราว โหนฺติ สหิตา นานูปสคฺเคหิเว;

ธาตูนํ ปน เตสมตฺถปรมํ ขีณาสเว ปณฺฑิเต,วชฺเชตฺวา ปฏิสมฺภิทามติยุเต โก สพฺพโส ภณตีติ.

නාථයන් වහන්සේගේ උතුම් පෙළදහමෙහි යම් ධාතූහු විවිධ වූ අනේකාර්ථයන් දරමින් යෙදෙත් ද, විවිධ උපසර්ග පදයන් හා එක්වීමෙන් ඒවා එක් අර්ථයක් දරන්නාහු ද වෙති. ප්‍රතිසම්භිදා ඥානයෙන් යුක්ත වූ ක්ෂීණාශ්‍රව පණ්ඩිතයන් වහන්සේලා හැර, ඒ ධාතූන්ගේ පරමාර්ථය සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රකාශ කිරීමට වෙන කවරෙක් නම් සමත් වන්නේද?

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුත් ත්‍රිපිටකයෙහි පද මාර්ගයන් (භාෂා ව්‍යවහාරයන්) කෙරෙහි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

දක්ෂතාව (කෞශල්‍යය) උදෙසා සම්පාදනය කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

สพฺพคณวินิจฺฉโย นาม เอกูนวีสติโม ปริจฺเฉโท

‘සබ්බගණවිනිච්ඡය’ (සියලු ගණ විනිශ්චය) නම් වූ දහනවවන පරිච්ඡේදයයි.

สห รูปวิภาวนาย ธาตุวิภาวนา นิฏฺฐิตา.

රූප විග්‍රහය සමඟ ධාතු විග්‍රහය නිමාවට පත් විය.

ธาตุมาลา นิฏฺฐิตา.

ධාතුමාලාව නිමාවට පත් විය.